නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

විසුද්ධිමග්ගො

විසුද්ධිමග්ගය

(පඨමො භාගො)

(පළමු කොටස)

නිදානාදිකථා

නිදාන කථාව සහ හැඳින්වීම

1.

1.

සීලෙ [Pg.1] පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං;

ආතාපී නිපකො භික්ඛු, සො ඉමං විජටයෙ ජටන්ති. (සං. නි. 1.23);

සීලයෙහි පිහිටා, ප්‍රඥාවන්ත වූ, සිත සහ ප්‍රඥාව වඩන්නා වූ, කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති, මනා සිහිබුද්ධියෙන් යුත් භික්ෂුව, මේ (තෘෂ්ණා නැමති) පැටලුම් සහගත දැල නිරවුල් කරන්නේය.

ඉති හිදං වුත්තං, කස්මා පනෙතං වුත්තං, භගවන්තං කිර සාවත්ථියං විහරන්තං රත්තිභාගෙ අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො සංසයසමුග්ඝාටත්ථං –

මෙය මෙසේ දේශනා කරන ලදී. එය දේශනා කරන ලද්දේ කුමන හේතුවක් නිසාද යත්: සැවැත් නුවර වැඩවසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත රාත්‍රී කාලයේදී එක්තරා දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් පැමිණ, තමාගේ සැකය දුරුකර ගනු පිණිස මෙසේ විමසීය -

අන්තොජටා බහිජටා, ජටාය ජටිතා පජා;

තං තං ගොතම පුච්ඡාමි, කො ඉමං විජටයෙ ජටන්ති. (සං. නි. 1.23) –

“ඇතුළත ද පැටලුමකි, පිටත ද පැටලුමකි. මුළු මහත් සත්ත්ව ප්‍රජාවම මේ පැටලුමෙන් වෙළී සිටිති. ගෞතමයන් වහන්ස, මම ඔබ වහන්සේගෙන් විමසමි; කවුරුන් නම් මේ පැටලුම නිරවුල් කරන්නේද?”

ඉමං පඤ්හං පුච්ඡි. තස්සායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ජටාති තණ්හාය ජාලිනියා එතං අධිවචනං. සා හි රූපාදීසු ආරම්මණෙසු හෙට්ඨුපරියවසෙන පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සංසිබ්බනට්ඨෙන වෙළුගුම්බාදීනං සාඛාජාලසඞ්ඛාතා ජටා වියාති ජටා, සා පනෙසා සකපරික්ඛාරපරපරික්ඛාරෙසු සකඅත්තභාවපරඅත්තභාවෙසු අජ්ඣත්තිකායතනබාහිරායතනෙසු ච උප්පජ්ජනතො අන්තොජටා බහිජටාති වුච්චති. තාය එවං උප්පජ්ජමානාය ජටාය ජටිතා පජා. යථා නාම වෙළුගුම්බජටාදීහි වෙළුආදයො, එවං තාය තණ්හාජටාය සබ්බාපි අයං සත්තනිකායසඞ්ඛාතා පජා ජටිතා විනද්ධා, සංසිබ්බිතාති අත්ථො. යස්මා ච එවං ජටිතා. තං තං ගොතම පුච්ඡාමීති තස්මා තං පුච්ඡාමි. ගොතමාති භගවන්තං ගොත්තෙන ආලපති. කො ඉමං විජටයෙ ජටන්ති ඉමං එවං තෙධාතුකං ජටෙත්වා ඨිතං ජටං කො විජටෙය්‍ය, විජටෙතුං කො සමත්ථොති පුච්ඡති.

ඔහු මෙම ප්‍රශ්නය විමසීය. එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: 'ජටා' යනු දැලක් වැනි වූ තෘෂ්ණාවට නමකි. රූප ආදී ආරම්මණයන්හි යට මෙන්ම උඩ ද නැවත නැවතත් හටගන්නා බැවින් ද, වෙළී පවතින බැවින් ද, එය උණ පඳුරක අතුපතර මෙන් වූ 'ජටාව' (පැටලුම) ලෙස හැඳින්වේ. තමාගේ පිරිකර හා අනුන්ගේ පිරිකරයන්හි ද, තමාගේ ආත්මභාවය හා අනුන්ගේ ආත්මභාවයන්හි ද, ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතනයන්හි ද හටගන්නා බැවින් එය 'අභ්‍යන්තර පැටලුම' හා 'බාහිර පැටලුම' ලෙස හැඳින්වේ. මෙසේ හටගන්නා ජටාවෙන් සත්ත්ව ප්‍රජාව වෙළී සිටියි. උණ පඳුරක පවතින අතුපතර ආදියෙන් උණ ගස් වෙළී පවතින්නා සේම, තෘෂ්ණා නැමති ජටාවෙන් සකල සත්ත්ව ප්‍රජාවම වෙළී, බැඳී පවතින බව අර්ථයයි. මෙසේ වෙළී පවතින බැවින් 'ගෞතමයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේගෙන් විමසමි' යි පවසා සිටියේය. 'ගෞතම' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෝත්‍ර නාමයෙන් ආමන්ත්‍රණය කරයි. 'කවුරුන් මේ පැටලුම ලිහන්නේද' යනු: මෙසේ තෙවදෑරුම් ලෝකයා වෙළාගෙන පවතින මේ ජටාව ලිහා දැමීමට හෝ නිරවුල් කිරීමට සමර්ථ වන්නේ කවුදැයි විමසයි.

එවං [Pg.2] පුට්ඨො පනස්ස සබ්බධම්මෙසු අප්පටිහතඤාණචාරො දෙවදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදො දසබලධරො අනාවරණඤාණො සමන්තචක්ඛු භගවා තමත්ථං විස්සජ්ජෙන්තො –

මෙසේ විමසන ලදුව, සකල ධර්මයන්හි බාධාවකින් තොරව හැසිරෙන ඥානය ඇති, දේවතාවන්ට දේව වූ, සක් දෙවිඳුන්ටත් වඩා උතුම් සක් වූ, මහා බ්‍රහ්මයන්ටත් වඩා උතුම් බ්‍රහ්ම වූ, සිවු විශාරද ඥානයෙන් යුත්, දසබලධාරී වූ, ආවරණය රහිත ඥානයෙන් හා සමන්තචක්ඛුසයෙන් යුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින් -

සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං;

ආතාපී නිපකො භික්ඛු, සො ඉමං විජටයෙ ජටන්ති. –

සීලයෙහි පිහිටා, ප්‍රඥාවන්ත වූ, සිත සහ ප්‍රඥාව වඩන්නා වූ, කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති, මනා සිහිබුද්ධියෙන් යුත් භික්ෂුව, මේ පැටලුම් සහගත දැල නිරවුල් කරන්නේය -

ඉමං ගාථමාහ.

යන මේ ගාථාව දේශනා කළ සේක.

2.

2.

ඉමිස්සා දානි ගාථාය, කථිතාය මහෙසිනා;

වණ්ණයන්තො යථාභූතං, අත්ථං සීලාදිභෙදනං.

දැන්, මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද මේ ගාථාවෙහි අන්තර්ගත සීල ආදී වශයෙන් විවිධ වූ අර්ථය ඒ අයුරින්ම විස්තර කරමින් -

සුදුල්ලභං ලභිත්වාන, පබ්බජ්ජං ජිනසාසනෙ;

සීලාදිසඞ්ගහං ඛෙමං, උජුං මග්ගං විසුද්ධියා.

බුදු සසුනෙහි ඉතා දුර්ලභ වූ පැවිද්ද ලබාගෙන, සීල ආදියෙන් යුක්ත වූ, නිර්භය වූ ද, සෘජු වූ ද විමුක්ති මාර්ගය (නිවනේ මග) -

යථාභූතං අජානන්තා, සුද්ධිකාමාපි යෙ ඉධ;

විසුද්ධිං නාධිගච්ඡන්ති, වායමන්තාපි යොගිනො.

යථා පරිදි නොදන්නා වූ ද, පිරිසිදු බව (නිවන) කැමති වන්නා වූ ද යම් යෝගීහු මෙහි උත්සාහ කළත් ඒ විමුක්තිය නොලබත් ද,

තෙසං පාමොජ්ජකරණං, සුවිසුද්ධවිනිච්ඡයං;

මහාවිහාරවාසීනං, දෙසනානයනිස්සිතං.

එබඳු යෝගීන්ගේ සතුට පිණිස ද, ඉතා පිරිසිදු වූ විනිශ්චය සහිත වූ ද, මහා විහාරවාසී මහා තෙරවරුන්ගේ දේශනා ක්‍රමයට අනුකූල වූ ද,

විසුද්ධිමග්ගං භාසිස්සං, තං මෙ සක්කච්ච භාසතො;

විසුද්ධිකාමා සබ්බෙපි, නිසාමයථ සාධවොති.

විසුද්ධිමග්ගය (පිරිසිදු වීමේ මග) ප්‍රකාශ කරමි. විමුක්තිය කැමති සකල සත්පුරුෂයෝ ගෞරවයෙන් යුතුව මා පවසන ඒ විසුද්ධිමග්ගය අසත්වා.

3. තත්ථ විසුද්ධීති සබ්බමලවිරහිතං අච්චන්තපරිසුද්ධං නිබ්බානං වෙදිතබ්බං. තස්සා විසුද්ධියා මග්ගොති විසුද්ධිමග්ගො. මග්ගොති අධිගමූපායො වුච්චති. තං විසුද්ධිමග්ගං භාසිස්සාමීති අත්ථො.

3. එහි 'විසුද්ධි' යනු සකල කෙලෙස් මලවලින් තොර වූ, අතිශයින්ම පිරිසිදු වූ නිවන බව දත යුතුය. ඒ විසුද්ධියට යන මග 'විසුද්ධිමග්ගය' යි. 'මග්ග' (මග) යනු නිවන ලබාගැනීමේ උපක්‍රමයයි. ඒ විසුද්ධිමග්ගය ප්‍රකාශ කරමි යනු එහි අර්ථයයි.

සො පනායං විසුද්ධිමග්ගො කත්ථචි විපස්සනාමත්තවසෙනෙව දෙසිතො. යථාහ –

මේ විසුද්ධිමග්ගය සමහර තැනක විපස්සනා මාත්‍රයක් වශයෙන් පමණක් දේශනා කරන ලදී. ඒ මෙසේය -

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;

අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා’’ති. (ධ. ප. 277);

“යම් කලෙක සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්‍යයැයි ප්‍රඥාවෙන් දකී ද, එකල්හි ඔහු දුක කෙරෙහි කලකිරෙයි. මෙය පිරිසිදු වීමේ (නිවනේ) මගයි.”

කත්ථචි ඣානපඤ්ඤාවසෙන. යථාහ –

සමහර තැනක ධ්‍යාන හා ප්‍රඥා වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. ඒ මෙසේය -

‘‘යම්හි ඣානඤ්ච පඤ්ඤා ච, ස වෙ නිබ්බානසන්තිකෙ’’ති. (ධ. ප. 372);

“යමෙකු තුළ ධ්‍යානය ද ප්‍රඥාව ද පවතී ද, ඔහු නිසැකවම නිවනට සමීපයෙහිම සිටින්නේය.”

කත්ථචි කම්මාදිවසෙන. යථාහ –

සමහර තැනක කර්ම ආදිය වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. ඒ මෙසේය -

‘‘කම්මං [Pg.3] විජ්ජා ච ධම්මො ච, සීලං ජීවිතමුත්තමං;

එතෙන මච්චා සුජ්ඣන්ති, න ගොත්තෙන ධනෙන වා’’ති. (ම. නි. 3.387;

සං. නි. 1.48);

“කර්මය (චේතනාව), විද්‍යාව (සම්මා දිට්ඨිය), ධර්මය, සීලය හා උත්තම ජීවිතය යන මේවායින් සත්ත්වයෝ පිරිසිදු වෙති; ගෝත්‍රයෙන් හෝ ධනයෙන් පිරිසිදු නොවේ.”

කත්ථචි සීලාදිවසෙන. යථාහ –

සමහර තැනක සීල ආදී වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. ඒ මෙසේය -

‘‘සබ්බදා සීලසම්පන්නො, පඤ්ඤවා සුසමාහිතො;

ආරද්ධවීරියො පහිතත්තො, ඔඝං තරති දුත්තර’’න්ති. (සං. නි. 1.96);

“සෑම කල්හිම සීලයෙන් යුක්ත වූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ, මනා සමාධියක් ඇති, උත්සාහවන්ත වූ හා නිවනට යොමු වූ සිතක් ඇති භික්ෂුව, තරණය කිරීමට අපහසු සංසාර ඕඝය තරණය කරයි.”

කත්ථචි සතිපට්ඨානාදිවසෙන. යථාහ –

සමහර තැනක සතර සතිපට්ඨාන ආදිය වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. ඒ මෙසේය -

‘‘එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා…පෙ… නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය, යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති (දී. නි. 2.373).

“මහණෙනි, සත්ත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීම පිණිස ද... නිවන් සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස ද පවතින ඒකායන මාර්ගය නම් මේ සතර සතිපට්ඨානයි.”

සම්මප්පධානාදීසුපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං පන පඤ්හාබ්‍යාකරණෙ සීලාදිවසෙන දෙසිතො.

සම්මප්පධාන ආදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. නමුත් මේ ප්‍රශ්න විසර්ජනයේදී සීල ආදිය වශයෙන් දේශනා කරන ලදී.

4. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපවණ්ණනා – සීලෙ පතිට්ඨායාති සීලෙ ඨත්වා, සීලං පරිපූරයමානොයෙව චෙත්ථ සීලෙ ඨිතොති වුච්චති. තස්මා සීලපරිපූරණෙන සීලෙ පතිට්ඨහිත්වාති අයමෙත්ථ අත්ථො. නරොති සත්තො. සපඤ්ඤොති කම්මජතිහෙතුකපටිසන්ධිපඤ්ඤාය පඤ්ඤවා. චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයන්ති සමාධිඤ්චෙව විපස්සනඤ්ච භාවයමානො, චිත්තසීසෙන හෙත්ථ සමාධි නිද්දිට්ඨො. පඤ්ඤානාමෙන ච විපස්සනාති. ආතාපීති වීරියවා. වීරියඤ්හි කිලෙසානං ආතාපනපරිතාපනට්ඨෙන ආතාපොති වුච්චති. තදස්ස අත්ථීති ආතාපී. නිපකොති නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතොති අත්ථො. ඉමිනා පදෙන පාරිහාරිකපඤ්ඤං දස්සෙති. ඉමස්මිඤ්හි පඤ්හාබ්‍යාකරණෙ තික්ඛත්තුං පඤ්ඤා ආගතා. තත්ථ පඨමා ජාතිපඤ්ඤා, දුතියා විපස්සනාපඤ්ඤා, තතියා සබ්බකිච්චපරිණායිකා පාරිහාරිකපඤ්ඤා. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛතීති භික්ඛු. සො ඉමං විජටයෙ ජටන්ති සො ඉමිනා ච සීලෙන ඉමිනා ච චිත්තසීසෙන නිද්දිට්ඨසමාධිනා ඉමාය ච තිවිධාය පඤ්ඤාය ඉමිනා ච ආතාපෙනාති ඡහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු. සෙය්‍යථාපි නාම පුරිසො පථවියං පතිට්ඨාය [Pg.4] සුනිසිතං සත්ථං උක්ඛිපිත්වා මහන්තං වෙළුගුම්බං විජටෙය්‍ය, එවමෙව සීලපථවියං පතිට්ඨාය සමාධිසිලායං සුනිසිතං විපස්සනාපඤ්ඤාසත්ථං වීරියබලපග්ගහිතෙන පාරිහාරිකපඤ්ඤාහත්ථෙන උක්ඛිපිත්වා සබ්බම්පි තං අත්තනො සන්තානෙ පතිතං තණ්හාජටං විජටෙය්‍ය සඤ්ඡින්දෙය්‍ය සම්පදාලෙය්‍ය. මග්ගක්ඛණෙ පනෙස තං ජටං විජටෙති නාම. ඵලක්ඛණෙ විජටිතජටො සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො හොති. තෙනාහ භගවා –

4. එහි සංක්ෂිප්ත විස්තරය මෙසේය: 'සීලේ පතිට්ඨාය' යනු සීලයෙහි පිහිටා යන්නයි. මෙහි සීලය සම්පූර්ණ කරන්නාම 'සීලයෙහි පිහිටි තැනැත්තා' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් සීලය සම්පූර්ණ කිරීමෙන් සීලයෙහි පිහිටා යනු මෙහි අර්ථයයි. 'නරෝ' යනු සත්ත්වයායි. 'සපඤ්ඤෝ' යනු කර්මජ ත්‍රිහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං' යනු සමාධිය ද විපස්සනාව ද වඩමින් යන්නයි. මෙහි 'සිත' (චිත්ත) යන වචනයෙන් සමාධිය හඳුන්වා ඇති අතර 'ප්‍රඥා' යන නාමයෙන් විපස්සනාව හඳුන්වා ඇත. 'ආතාපී' යනු වීර්යවන්ත වූ යන්නයි. කෙලෙස් තවන අර්ථයෙන් වීර්යය 'ආතාප' යැයි කියනු ලැබේ. එය ඇත්තා 'ආතාපී' වේ. 'නිපකෝ' යනු ප්‍රඥාවට (නෛපක්‍යයට) නමකි. ඒ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ යන්න අර්ථයයි. මේ පදයෙන් 'පාරිහාරික ප්‍රඥාව' දක්වයි. මෙම ප්‍රශ්න විසර්ජනයේදී ප්‍රඥාව තෙවරක් සඳහන් වේ. එහි පළමුවැන්න ජාති ප්‍රඥාවයි, දෙවැන්න විපස්සනා ප්‍රඥාවයි, තෙවැන්න සියලු කටයුතු මෙහෙයවන පාරිහාරික ප්‍රඥාවයි. සංසාරයෙහි බිය දකින බැවින් 'භික්ෂු' නම් වේ. ඒ භික්ෂුව මේ සීලයෙන් ද, සමාධියෙන් ද, තෙවැදෑරුම් ප්‍රඥාවෙන් ද, වීර්යයෙන් ද යන ධර්ම හයෙන් යුක්තව පැටලුම ලිහයි. උදාහරණයක් ලෙස: මිනිසෙකු පොළොවෙහි ස්ථිරව පිහිටා, මනා කොට මුවහත් කරන ලද ආයුධයක් ගෙන විශාල උණ පඳුරක පැටලුම් ලිහා දමන්නාක් මෙනි. එලෙසම සීල නැමති පොළොවෙහි පිහිටා, සමාධි නැමති කරගලෙහි මනා කොට මුවහත් කරන ලද විපස්සනා ප්‍රඥා නැමති ආයුධය, වීර්යය නැමති බලයෙන් හා පාරිහාරික ප්‍රඥාවෙන් ගෙන, තමාගේ සන්තානයෙහි හටගෙන ඇති ඒ සියලු තෘෂ්ණා පැටලුම නිරවුල් කරන්නේය. මාර්ග ක්ෂණයේදී ඔහු ඒ පැටලුම නිරවුල් කරයි. ඵල ක්ෂණයේදී ඔහු පැටලුම් ලිහා දැමූ අයෙකු වී දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාගේ අග්‍ර දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයා වෙයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං;

ආතාපී නිපකො භික්ඛු, සො ඉමං විජටයෙ ජට’’න්ති. (සං. නි. 1.23);

‘‘ප්‍රඥාවන්ත මනුෂ්‍යයා සීලයෙහි පිහිටා, කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇතිව, මනා නුවණින් යුතුව සිත (සමාධිය) සහ ප්‍රඥාව (විදර්ශනාව) වඩමින්, ඒ භික්ෂුව මේ (තෘෂ්ණා) ජටාව නිරවුල් කරන්නේය.’’ (සංයුක්ත නිකාය 1.23)

5. තත්‍රායං යාය පඤ්ඤාය සපඤ්ඤොති වුත්තො, තත්‍රාස්ස කරණීයං නත්ථි. පුරිමකම්මානුභාවෙනෙව හිස්ස සා සිද්ධා. ආතාපී නිපකොති එත්ථ වුත්තවීරියවසෙන පන තෙන සාතච්චකාරිනා පඤ්ඤාවසෙන ච සම්පජානකාරිනා හුත්වා සීලෙ පතිට්ඨාය චිත්තපඤ්ඤාවසෙන වුත්තා සමථවිපස්සනා භාවෙතබ්බාති ඉමමත්‍ර භගවා සීලසමාධිපඤ්ඤාමුඛෙන විසුද්ධිමග්ගං දස්සෙති.

5. එම ගාථාවෙහි යම් ප්‍රඥාවකින් ‘ප්‍රඥාවන්ත’ යැයි කියනු ලැබුවේ ද (එනම් සහජ ප්‍රඥාව), එම ප්‍රඥාව සම්බන්ධයෙන් ඔහුට කළ යුතු දෙයක් නැත. මන්ද, පෙර කරන ලද කර්මයේ ආනුභාවයෙන්ම ඔහුට එය සිද්ධ වී (ලැබී) ඇති බැවිනි. ‘කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති’ සහ ‘නුවණැති’ යන පදයන්ගෙන් දැක්වෙන පරිදි, නිරන්තරයෙන් වීර්යය කරන්නෙකු හා මනා දැනුවත්භාවයකින් යුතුව කටයුතු කරන්නෙකු වී, සීලයෙහි පිහිටා, සිත හා ප්‍රඥාව යන වචනවලින් අදහස් කෙරෙන සමථ-විදර්ශනාවන් වැඩිය යුතුය. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන ප්‍රධාන කරුණු ඔස්සේ මේ ‘විසුද්ධිමග්ගය’ (පිරිසිදු වීමේ මාවත) ප්‍රකාශ කරන සේක.

එත්තාවතා හි තිස්සො සික්ඛා, තිවිධකල්‍යාණං සාසනං, තෙවිජ්ජතාදීනං උපනිස්සයො, අන්තද්වයවජ්ජනමජ්ඣිමපටිපත්තිසෙවනානි, අපායාදිසමතික්කමනුපායො, තීහාකාරෙහි කිලෙසප්පහානං, වීතික්කමාදීනං පටිපක්ඛො, සංකිලෙසත්තයවිසොධනං, සොතාපන්නාදිභාවස්ස ච කාරණං පකාසිතං හොති.

මෙහිදී මෙපමණකින් ශික්ෂා තුන ද, තෙවැදෑරුම් කල්‍යාණවත් ශාසනය ද, ත්‍රිවිද්‍යා ආදියට උපනිශ්‍රය ද, අන්ත දෙකෙන් වැළකී මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව සේවනය කිරීම ද, අපාය ආදියෙන් එතර වීමේ උපාය ද, ආකාර තුනකින් කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම ද, වීතික්කම (ඇවතට පත්වීම) ආදියට ප්‍රතිපක්ෂය ද, සංක්ලේශ තුන පිරිසිදු කිරීම ද, සෝවාන් ආදී භාවයන් ලැබීමේ හේතුව ද ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි.

කථං? එත්ථ හි සීලෙන අධිසීලසික්ඛා පකාසිතා හොති, සමාධිනා අධිචිත්තසික්ඛා, පඤ්ඤාය අධිපඤ්ඤාසික්ඛා.

එය කෙසේ ද? මෙහි සීලයෙන් අධිසීල ශික්ෂාව ද, සමාධියෙන් අධිචිත්ත ශික්ෂාව ද, ප්‍රඥාවෙන් අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව ද ප්‍රකාශිත වේ.

සීලෙන ච සාසනස්ස ආදිකල්‍යාණතා පකාසිතා හොති. ‘‘කො චාදි කුසලානං ධම්මානං, සීලඤ්ච සුවිසුද්ධ’’න්ති (සං. නි. 5.369) හි වචනතො, ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණ’’න්ති (දී. නි. 2.90) ආදිවචනතො ච සීලං සාසනස්ස ආදි, තඤ්ච කල්‍යාණං, අවිප්පටිසාරාදිගුණාවහත්තා. සමාධිනා මජ්ඣෙකල්‍යාණතා පකාසිතා හොති. ‘‘කුසලස්ස උපසම්පදා’’ති (දී. නි. 2.90) ආදිවචනතො හි සමාධි සාසනස්ස මජ්ඣෙ, සො ච කල්‍යාණො, ඉද්ධිවිධාදිගුණාවහත්තා. පඤ්ඤාය සාසනස්ස පරියොසානකල්‍යාණතා පකාසිතා හොති. ‘‘සචිත්තපරියොදාපනං, එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති (දී. නි. 2.90) හි වචනතො, පඤ්ඤුත්තරතො [Pg.5] ච පඤ්ඤා සාසනස්ස පරියොසානං, සා ච කල්‍යාණං, ඉට්ඨානිට්ඨෙසු තාදිභාවාවහනතො.

තවද, සීලයෙන් ශාසනයේ ආදිකල්‍යාණ බව (ආරම්භක යහපත) ප්‍රකාශ වේ. ‘කුසල ධර්මයන්ගේ ආරම්භය කුමක්ද? ඉතා පිරිසිදු වූ සීලයයි’ යන වචනය නිසා ද, ‘සියලු පව් නොකිරීම’ ආදී දේශනා නිසා ද සීලය ශාසනයේ ආරම්භයයි. එය විපිළිසර නොවීම (මනස්තාපයක් නැති බව) ආදී ගුණ ගෙන දෙන බැවින් යහපත් (කල්‍යාණ) වේ. සමාධියෙන් මධ්‍ය කල්‍යාණ බව ප්‍රකාශ වේ. ‘කුසල් සම්පාදනය කිරීම’ ආදී දේශනා නිසා සමාධිය ශාසනයේ මධ්‍යයයි. එය සෘද්ධි විධ ආදී ගුණ ගෙන දෙන බැවින් යහපත් වේ. ප්‍රඥාවෙන් ශාසනයේ පරියෝසාන කල්‍යාණ බව (අවසාන යහපත) ප්‍රකාශ වේ. ‘තම සිත පිරිසිදු කිරීම, මෙය බුදුවරුන්ගේ අනුශාසනාවයි’ යන වචනය නිසා ද, ශාසනය ප්‍රඥාව උතුම්ම කොට ඇති බැවින් ද ප්‍රඥාව ශාසනයේ අවසානයයි. එය ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලදී කම්පා නොවන තදාදී බව ගෙන දෙන බැවින් යහපත් වේ.

‘‘සෙලො යථා එකඝනො, වාතෙන න සමීරති;

එවං නින්දාපසංසාසු, න සමිඤ්ජන්ති පණ්ඩිතා’’ති. (ධ. ප. 81);

–

‘‘තනි ගලින් කළ මහ පර්වතයක් සුළඟින් කම්පා නොවන්නා සේම, ප්‍රඥාවන්තයෝ නින්දා ප්‍රශංසා හමුවේ කම්පා නොවෙති.’’ (ධම්මපදය 81)

හි වුත්තං.

යැයි වදාරන ලදී.

තථා සීලෙන තෙවිජ්ජතාය උපනිස්සයො පකාසිතො හොති. සීලසම්පත්තිඤ්හි නිස්සාය තිස්සො විජ්ජා පාපුණාති, න තතො පරං. සමාධිනා ඡළභිඤ්ඤතාය උපනිස්සයො පකාසිතො හොති. සමාධිසම්පදඤ්හි නිස්සාය ඡ අභිඤ්ඤා පාපුණාති, න තතො පරං. පඤ්ඤාය පටිසම්භිදාපභෙදස්ස උපනිස්සයො පකාසිතො හොති. පඤ්ඤාසම්පත්තිඤ්හි නිස්සාය චතස්සො පටිසම්භිදා පාපුණාති, න අඤ්ඤෙන කාරණෙන.

එසේම සීලයෙන් ත්‍රිවිද්‍යාවට උපනිශ්‍රය ප්‍රකාශිතය. මන්ද, සීල සම්පත්තිය නිසාම ත්‍රිවිද්‍යාවන්ට පැමිණෙයි, එයින් ඔබ්බට (අභිඥා ආදියට) නොවේ. සමාධියෙන් ෂඩභිඥාවන්ට උපනිශ්‍රය ප්‍රකාශිතය. සමාධි සම්පත්තිය නිසා ෂඩභිඥාවන්ට පැමිණෙයි, එයින් ඔබ්බට (සිව්පිළිසිඹියාවන්ට) නොවේ. ප්‍රඥාවෙන් සිව්පිළිසිඹියා ඥානයන්ගේ ප්‍රභේදයන්ට උපනිශ්‍රය ප්‍රකාශිතය. ප්‍රඥා සම්පත්තිය නිසා සිව්පිළිසිඹියාවන්ට පැමිණෙයි, වෙනත් කරුණකින් එය සිදු නොවේ.

සීලෙන ච කාමසුඛල්ලිකානුයොගසඞ්ඛාතස්ස අන්තස්ස වජ්ජනං පකාසිතං හොති, සමාධිනා අත්තකිලමථානුයොගසඞ්ඛාතස්ස. පඤ්ඤාය මජ්ඣිමාය පටිපත්තියා සෙවනං පකාසිතං හොති.

තවද සීලයෙන් කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය නම් වූ අන්තය මඟහැරීම ප්‍රකාශ වේ. සමාධියෙන් අත්තකිලමතානුයෝගය නම් වූ අන්තය මඟහැරීම ද, ප්‍රඥාවෙන් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව සේවනය කිරීම ද ප්‍රකාශිතය.

තථා සීලෙන අපායසමතික්කමනුපායො පකාසිතො හොති, සමාධිනා කාමධාතුසමතික්කමනුපායො, පඤ්ඤාය සබ්බභවසමතික්කමනුපායො.

එසේම සීලයෙන් අපායෙන් එතර වීමේ උපාය ප්‍රකාශිතය. සමාධියෙන් කාම ධාතුවෙන් (කාම ලෝකයෙන්) එතර වීමේ උපාය ද, ප්‍රඥාවෙන් සියලු භවයන්ගෙන් එතර වීමේ උපාය ද ප්‍රකාශ වේ.

සීලෙන ච තදඞ්ගප්පහානවසෙන කිලෙසප්පහානං පකාසිතං හොති, සමාධිනා වික්ඛම්භනප්පහානවසෙන, පඤ්ඤාය සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන.

තවද සීලයෙන් තදංග ප්‍රහාණ වශයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම ප්‍රකාශ වේ. සමාධියෙන් විෂ්කම්භන ප්‍රහාණ වශයෙන් ද, ප්‍රඥාවෙන් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණ වශයෙන් ද (කෙලෙස් ප්‍රහාණය) ප්‍රකාශ වේ.

තථා සීලෙන කිලෙසානං වීතික්කමපටිපක්ඛො පකාසිතො හොති, සමාධිනා පරියුට්ඨානපටිපක්ඛො, පඤ්ඤාය අනුසයපටිපක්ඛො.

එසේම සීලයෙන් වීතික්කම (කාය-වචී ද්වාරවලින් ඉක්මවා යන) කෙලෙස්වලට ප්‍රතිපක්ෂය ප්‍රකාශිතය. සමාධියෙන් පරියුට්ඨාන (මතු වී එන) කෙලෙස්වලට ප්‍රතිපක්ෂය ද, ප්‍රඥාවෙන් අනුසය (සැඟවී පවතින) කෙලෙස්වලට ප්‍රතිපක්ෂය ද ප්‍රකාශ වේ.

සීලෙන ච දුච්චරිතසංකිලෙසවිසොධනං පකාසිතං හොති, සමාධිනා තණ්හාසංකිලෙසවිසොධනං, පඤ්ඤාය දිට්ඨිසංකිලෙසවිසොධනං.

සීලයෙන් දුශ්චරිත සංක්ලේශයන් පිරිසිදු කිරීම ප්‍රකාශ වේ. සමාධියෙන් තණ්හා සංක්ලේශයන් පිරිසිදු කිරීම ද, ප්‍රඥාවෙන් දිට්ඨි (මිථ්‍යා දෘෂ්ටි) සංක්ලේශයන් පිරිසිදු කිරීම ද ප්‍රකාශිතය.

තථා සීලෙන සොතාපන්නසකදාගාමිභාවස්ස කාරණං පකාසිතං හොති, සමාධිනා අනාගාමිභාවස්ස, පඤ්ඤාය අරහත්තස්ස. සොතාපන්නො හි ‘‘සීලෙසු පරිපූරකාරී’’ති (අ. නි. 3.87) වුත්තො, තථා සකදාගාමී. අනාගාමී [Pg.6] පන ‘‘සමාධිස්මිං පරිපූරකාරී’’ති (අ. නි. 3.87). අරහා පන ‘‘පඤ්ඤාය පරිපූරකාරී’’ති (අ. නි. 3.87).

එලෙසම සීලයෙන් සෝවාන් හා සකෘදාගාමී භාවයට හේතුව ද, සමාධියෙන් අනාගාමී භාවයට හේතුව ද, ප්‍රඥාවෙන් අර්හත් භාවයට හේතුව ද ප්‍රකාශ වේ. සෝවාන් පුද්ගලයා ‘සීලයන්හි පූර්ණකාරී’ (සීලය සම්පූර්ණ කරන්නෙකු) යැයි වදාරන ලදී, සකෘදාගාමී පුද්ගලයා ද එසේමය. අනාගාමී පුද්ගලයා ‘සමාධියෙහි පූර්ණකාරී’ යැයි ද, රහතන් වහන්සේ ‘ප්‍රඥාවෙහි පූර්ණකාරී’ යැයි ද වදාරන ලදී.

එවං එත්තාවතා තිස්සො සික්ඛා, තිවිධකල්‍යාණං සාසනං, තෙවිජ්ජතාදීනං උපනිස්සයො, අන්තද්වයවජ්ජනමජ්ඣිමපටිපත්තිසෙවනානි, අපායාදිසමතික්කමනුපායො, තීහාකාරෙහි කිලෙසප්පහානං, වීතික්කමාදීනං පටිපක්ඛො, සංකිලෙසත්තයවිසොධනං, සොතාපන්නාදිභාවස්ස ච කාරණන්ති ඉමෙ නව, අඤ්ඤෙ ච එවරූපා ගුණත්තිකා පකාසිතා හොන්තීති.

මෙසේ මෙතෙක් දැක්වූ පරිදි: ශික්ෂා තුන, තෙවැදෑරුම් ශාසන කල්‍යාණය, ත්‍රිවිද්‍යා ආදියට උපනිශ්‍රය, අන්ත දෙකෙන් වැළකී මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව සේවනය කිරීම, අපායෙන් එතර වීමේ උපාය, තෙවැදෑරුම් කෙලෙස් ප්‍රහාණය, වීතික්කම ආදියට ප්‍රතිපක්ෂය, සංක්ලේශ තුන පිරිසිදු කිරීම සහ සෝවාන් ආදී භාවයන්ට හේතුව යන මේ නවය ද, වෙනත් මෙබඳු ගුණ-ත්‍රිකයන් ද ප්‍රකාශිත වූයේ වෙයි. මෙය සැකෙවින් කළ විස්තරයයි.

1. සීලනිද්දෙසො

1. සීල නිර්දේශය

සීලසරූපාදිකථා

සීල ස්වරූපය පිළිබඳ කථාව

6. එවං [Pg.7] අනෙකගුණසඞ්ගාහකෙන සීලසමාධිපඤ්ඤාමුඛෙන දෙසිතොපි පනෙස විසුද්ධිමග්ගො අතිසඞ්ඛෙපදෙසිතොයෙව හොති. තස්මා නාලං සබ්බෙසං උපකාරායාති විත්ථාරමස්ස දස්සෙතුං සීලං තාව ආරබ්භ ඉදං පඤ්හාකම්මං හොති.

6. මෙසේ අනේක ගුණයන් ඇතුළත් සීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන ප්‍රධාන ශීර්ෂයන් ඔස්සේ දේශනා කරන ලද්දේ වුවද, මෙම විසුද්ධිමග්ගය ඉතා සංක්ෂිප්තව (කෙටියෙන්) දේශනා කරන ලද්දකි. එබැවින් එය සියලු දෙනාගේ (විස්තරාත්මකව දැනගැනීමට කැමති අයගේ) උපකාරය පිණිස ප්‍රමාණවත් නොවේ. එම නිසා, මෙහි විස්තරය දැක්වීම සඳහා ප්‍රථමයෙන් සීලය අරභයා මේ ප්‍රශ්න මාලාව ඉදිරිපත් වේ.

කිං සීලං, කෙනට්ඨෙන සීලං, කානස්ස ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි, කිමානිසංසං සීලං, කතිවිධං චෙතං සීලං, කො චස්ස සංකිලෙසො, කිං වොදානන්ති.

සීලය යනු කුමක්ද? කිනම් අර්ථයකින් සීලය නම් වේද? එහි ලක්ෂණ, රස, ප්‍රත්‍යුපස්ථාන සහ පදට්ඨාන කවරේද? සීලයේ ආනිශංස කවරේද? ඒ සීලය කී වැදෑරුම් ද? එහි සංක්ලේශය (කිලිටි වීම) කුමක්ද? එහි වෝදානය (පිරිසිදු වීම) කුමක්ද?

තත්‍රිදං විස්සජ්ජනං. කිං සීලන්ති පාණාතිපාතාදීහි වා විරමන්තස්ස වත්තපටිපත්තිං වා පූරෙන්තස්ස චෙතනාදයො ධම්මා. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං ‘‘කිං සීලන්ති චෙතනා සීලං, චෙතසිකං සීලං, සංවරො සීලං, අවීතික්කමො සීල’’න්ති (පටි. ම. 1.39). තත්ථ චෙතනා සීලං නාම පාණාතිපාතාදීහි වා විරමන්තස්ස වත්තපටිපත්තිං වා පූරෙන්තස්ස චෙතනා. චෙතසිකං සීලං නාම පාණාතිපාතාදීහි විරමන්තස්ස විරති. අපිච චෙතනා සීලං නාම පාණාතිපාතාදීනි පජහන්තස්ස සත්ත කම්මපථචෙතනා. චෙතසිකං සීලං නාම ‘‘අභිජ්ඣං පහාය විගතාභිජ්ඣෙන චෙතසා විහරතී’’ති (දී. නි. 1.217) ආදිනා නයෙන වුත්තා අනභිජ්ඣාබ්‍යාපාදසම්මාදිට්ඨිධම්මා. සංවරො සීලන්ති එත්ථ පඤ්චවිධෙන සංවරො වෙදිතබ්බො පාතිමොක්ඛසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති. තත්ථ ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතොති (විභ. 511) අයං පාතිමොක්ඛසංවරො. රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතීති (දී. නි. 1.213) අයං සතිසංවරො.

එහි විසඳුම මෙසේය. 'සීලය යනු කුමක්ද?' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර නම්, ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වෙන් වන්නා වූ හෝ වත් පිළිවෙත් පුරන්නා වූ හෝ තැනැත්තාගේ චේතනාදී ධර්මයෝ සීලය නම් වෙති. මේ බව පටිසම්භිදාමග්ග පාලියෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: 'සීලය යනු කුමක්ද? චේතනා සීලය, චෛතසික සීලය, සංවර සීලය සහ අවීතික්කම සීලයයි'. එහි චේතනා සීලය යනු ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වැළකී සිටින්නා වූ හෝ වත් පිළිවෙත් පුරන්නා වූ හෝ තැනැත්තාගේ චේතනාවයි. චෛතසික සීලය යනු ප්‍රාණඝාතාදියෙන් වැළකෙන්නාගේ විරති චෛතසිකයයි. තවද, චේතනා සීලය යනු ප්‍රාණඝාතාදිය ප්‍රහාණය කරන්නාගේ කුසල කර්මපථ චේතනා සතකි. චෛතසික සීලය යනු 'අභිධ්‍යාව (අනුන්ගේ සම්පත් තමාට වේවායි සිතීම) අත්හැර අභිධ්‍යාවෙන් තොර සිතින් වෙසෙයි' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද අනභිධ්‍යා, අව්‍යාපාද සහ සම්මාදිට්ඨි යන ධර්මයෝය. 'සංවරය සීලයයි' යන මෙහි සංවරය පස් ආකාරයකින් දත යුතුය. එනම්, පාතිමොක්ඛ සංවරය, සති සංවරය, ඥාන සංවරය, ඛන්ති සංවරය සහ වීරිය සංවරය යනුවෙනි. එහි 'මෙම පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් යුක්ත වේ' යන මෙයින් කියැවෙන්නේ පාතිමොක්ඛ සංවරයයි. 'චක්ඛුන්ද්‍රිය රකියි, චක්ඛුන්ද්‍රියෙහි සංවරයට පැමිණෙයි' යන මෙයින් කියැවෙන්නේ සති සංවරයයි.

යානි සොතානි ලොකස්මිං, (අජිතාති භගවා;

)සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි, පඤ්ඤායෙතෙ පිධිය්‍යරෙති. (සු. නි. 1041);

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අජිත මානවකයා අමතා මෙසේ වදාළ සේක: 'අජිතය, ලෝකයෙහි යම් ප්‍රවාහයෝ (කෙලෙස් සැඩපහරවල්) වෙත්ද, සිහිය ඔවුන් වැළැක්වීමයි. ඒ ප්‍රවාහයන්ගේ සංවරය මම පවසමි. ඔවුහු ප්‍රඥාවෙන් පියනු (අහුරනු) ලබති'.

අයං [Pg.8] ඤාණසංවරො. පච්චයපටිසෙවනම්පි එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡති. යො පනායං ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සාතිආදිනා (ම. නි. 1.24; අ. නි. 6.58) නයෙන ආගතො, අයං ඛන්තිසංවරො නාම. යො චායං උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතීතිආදිනා (ම. නි. 1.26; අ. නි. 6.58) නයෙන ආගතො, අයං වීරියසංවරො නාම. ආජීවපාරිසුද්ධිපි එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡති. ඉති අයං පඤ්චවිධොපි සංවරො, යා ච පාපභීරුකානං කුලපුත්තානං සම්පත්තවත්ථුතො විරති, සබ්බම්පෙතං සංවරසීලන්ති වෙදිතබ්බං. අවීතික්කමො සීලන්ති සමාදින්නසීලස්ස කායිකවාචසිකො අනතික්කමො. ඉදං තාව කිං සීලන්ති පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනං.

මෙය ඥාන සංවරයයි. ප්‍රත්‍යය පරිභෝජනය ද මෙයටම ඇතුළත් වේ. ශීත, උෂ්ණ ආදිය ඉවසන බවක් වේද, එය ඛන්ති සංවරය නම් වේ. යම් තැනැත්තෙක් උපන් කාම විතර්කාදිය ඉවසන්නේ නැද්ද (එනම් ඉවත් කරයිද), එය වීරිය සංවරය නම් වේ. ආජීව පාරිශුද්ධිය ද මෙයටම ඇතුළත් වේ. මෙලෙස මෙම පස් ආකාර සංවරය ද, පව් කිරීමට බිය වන කුලපුත්‍රයන්ට අභිමුඛ වූ වස්තුවෙන් වැළකී සිටීම (සම්පත්ත විරතිය) ද යන මේ සියල්ලම සංවර සීලය යැයි දත යුතුය. 'අවීතික්කම සීලය' යනු සමාදන් වූ සීලය ඇති තැනැත්තාගේ කයින් හා වචනයෙන් සිදු නොවන ඉක්මවා යෑමයි. 'සීලය යනු කුමක්ද?' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙතෙකින් අවසන් වේ.

7. අවසෙසෙසු කෙනට්ඨෙන සීලන්ති සීලනට්ඨෙන සීලං. කිමිදං සීලනං නාම. සමාධානං වා, කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. උපධාරණං වා, කුසලානං ධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො. එතදෙව හෙත්ථ අත්ථද්වයං සද්දලක්ඛණවිදූ අනුජානන්ති. අඤ්ඤෙ පන සිරට්ඨො සීලත්ථො, සීතලට්ඨො සීලත්ථොති එවමාදිනාපි නයෙනෙත්ථ අත්ථං වණ්ණයන්ති.

7. ඉතිරි ප්‍රශ්න අතුරින් 'කවර අර්ථයකින් සීලය නම් වේද?' යන්නට පිළිතුර නම්, 'සීලන' අර්ථයෙන් සීලය නම් වේ. සීලනය යනු කුමක්ද? මනා කොට තැබීම (සමාධාන) හෙවත් සිල්වතුන්ගේ කාය කර්මාදිය විකීර්ණ නොවී (විසිරී නොගොස්) මනා කොට පිහිටුවීම එක් අර්ථයකි. අනෙක් අර්ථය නම්, කුසල් දහම්වලට පිහිටක් (උපධාරණ) වශයෙන් ආධාරක වීමයි. ශබ්ද ශාස්ත්‍රය දන්නා පණ්ඩිතයෝ සීල පදයෙහි මෙම අර්ථ දෙක පිළිගනිති. අනෙක් ආචාර්යවරු 'හිස' (සිර) යන අර්ථයෙන් ද, කෙලෙස් ගින්න නිවන බැවින් 'සීතල' යන අර්ථයෙන් ද සීලයෙහි අර්ථය විස්තර කරති.

8. ඉදානි කානස්ස ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානීති එත්ථ –

8. දැන් සීලයෙහි ලක්ෂණ, රස, පච්චුපට්ඨාන සහ පදට්ඨාන කවරේද යත්:—

සීලනං ලක්ඛණං තස්ස, භින්නස්සාපි අනෙකධා;

සනිදස්සනත්තං රූපස්ස, යථා භින්නස්සනෙකධා.

නොයෙක් ආකාරයෙන් භින්න වූ ද (වෙනස් වූ ද), රූපයෙහි ලක්ෂණය යම් සේ දර්ශන විෂය වීම (පෙනෙන බව) ද, එසේම නොයෙක් ආකාරයෙන් භින්න වූ ද සීලයෙහි ලක්ෂණය සීලනය (මනා කොට තැබීම හා දැරීම) වේ.

යථා හි නීලපීතාදිභෙදෙන අනෙකධා භින්නස්සාපි රූපායතනස්ස සනිදස්සනත්තං ලක්ඛණං, නීලාදිභෙදෙන භින්නස්සාපි සනිදස්සන භාවානතික්කමනතො. තථා සීලස්ස චෙතනාදිභෙදෙන අනෙකධා භින්නස්සාපි යදෙතං කායකම්මාදීනං සමාධානවසෙන කුසලානඤ්ච ධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන වුත්තං සීලනං, තදෙව ලක්ඛණං, චෙතනාදිභෙදෙන භින්නස්සාපි සමාධානපතිට්ඨානභාවානතික්කමනතො. එවං ලක්ඛණස්ස පනස්ස –

නිල්, කහ ආදී භේදවලින් රූපය නොයෙක් ආකාර වුවද, එහි පොදු ලක්ෂණය පෙනෙන සුලු බවය. මන්ද යත් රූපය කෙතරම් වෙනස් වුවද පෙනෙන ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බැවිනි. එසේම සීලය ද චේතනා ආදී භේදවලින් නොයෙක් ආකාර වුවද, කාය කර්මාදිය මනා කොට පිහිටුවන (සමාධාන) සහ කුසල ධර්මයන්ට ආධාරක වන (පිහිටන) සීලනයම එහි ලක්ෂණය වෙයි. කෙතරම් භේද තිබුණද සීලනය යන ස්වභාවය එය ඉක්මවා නොයයි. මෙබඳු ලක්ෂණ ඇති සීලයෙහි:—

දුස්සීල්‍යවිද්ධංසනතා, අනවජ්ජගුණො තථා;

කිච්චසම්පත්තිඅත්ථෙන, රසො නාම පවුච්චති.

දුස්සීල බව විනාශ කිරීම ද, නිවැරදි ගුණය ද යන කරුණු දෙක, පිළිවෙළින් කිච්ච (කාර්ය) සහ සම්පත්ති (සම්පූර්ණත්වය) යන අර්ථයන්ගෙන් 'රස' යැයි කියනු ලැබේ.

තස්මා [Pg.9] ඉදං සීලං නාම කිච්චට්ඨෙන රසෙන දුස්සීල්‍යවිද්ධංසනරසං, සම්පත්තිඅත්ථෙන රසෙන අනවජ්ජරසන්ති වෙදිතබ්බං. ලක්ඛණාදීසු හි කිච්චමෙව සම්පත්ති වා රසොති වුච්චති.

එබැවින් මෙම සීලය, කිච්ච අර්ථයෙන් දුස්සීල බව විනාශ කිරීමේ රසය ද, සම්පත්ති අර්ථයෙන් නිවැරදි බව (නිදොස් බව) නමැති රසය ද ඇති බව දත යුතුය. මන්ද යත්, ලක්ෂණාදිය විස්තර කිරීමේදී කාර්යය හෝ සම්පත්තිය 'රස' නමින් හඳුන්වන බැවිනි.

සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, තයිදං තස්ස විඤ්ඤුහි;

ඔත්තප්පඤ්ච හිරී චෙව, පදට්ඨානන්ති වණ්ණිතං.

පිරිසිදු බව මෙම සීලයේ පච්චුපට්ඨානයයි (වැටහෙන ආකාරයයි). හිරි (පව් කිරීමට ඇති ලැජ්ජාව) සහ ඔතප්ප (පව් කිරීමට ඇති බිය) මෙම සීලයේ පදට්ඨානය (ආසන්න හේතුව) ලෙස පණ්ඩිතයන් විසින් වර්ණනා කරන ලදී.

තයිදං සීලං කායසොචෙය්‍යං වචීසොචෙය්‍යං මනොසොචෙය්‍යන්ති (අ. නි. 3.121) එවං වුත්තසොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, සොචෙය්‍යභාවෙන පච්චුපට්ඨාති ගහණභාවං ගච්ඡති. හිරොත්තප්පඤ්ච පනස්ස විඤ්ඤූහි පදට්ඨානන්ති වණ්ණිතං, ආසන්නකාරණන්ති අත්ථො. හිරොත්තප්පෙ හි සති සීලං උප්පජ්ජති චෙව තිට්ඨති ච. අසති නෙව උප්පජ්ජති, න තිට්ඨතීති. එවං සීලස්ස ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි වෙදිතබ්බානි.

මෙම සීලය කාය සෝචෙය්‍ය, වචී සෝචෙය්‍ය, මනෝ සෝචෙය්‍ය යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද පිරිසිදු බව පච්චුපට්ඨාන කොට ඇත්තේය. පිරිසිදු බව නිසාම එය ප්‍රත්‍යක්ෂ වේ. හිරි-ඔතප්ප දෙක මෙහි පදට්ඨානය හෙවත් ආසන්න හේතුවයි. මන්දයත්, හිරි-ඔතප්ප ඇති කල්හි සීලය උපදියි, පවතියි; ඒවා නැති කල්හි සීලය නූපදියි, නොපවතියි. මෙසේ සීලයෙහි ලක්ෂණ, රස, පච්චුපට්ඨාන සහ පදට්ඨාන දත යුතුය.

සීලානිසංසකථා

සීල ආනිසංස කථාව

9. කිමානිසංසං සීලන්ති අවිප්පටිසාරාදිඅනෙකගුණපටිලාභානිසංසං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘අවිප්පටිසාරත්ථානි ඛො, ආනන්ද, කුසලානි සීලානි අවිප්පටිසාරානිසංසානී’’ති (අ. නි. 11.1).

9. 'සීලයෙහි ආනිසංස කවරේද?' යන්නට පිළිතුර නම්, විපිළිසර නොවීම (නොතැවීම) ආදී නොයෙක් ගුණ ලැබීම එහි ආනිසංසයයි. 'ආනන්දය, කුසල් සීලයෝ විපිළිසර නොවීම අර්ථ කොට ඇත්තාහ, විපිළිසර නොවීම ආනිසංස කොට ඇත්තාහ'යි මෙසේ වදාරන ලදී.

අපරම්පි වුත්තං ‘‘පඤ්චිමෙ ගහපතයො ආනිසංසා සීලවතො සීලසම්පදාය. කතමෙ පඤ්ච? ඉධ ගහපතයො සීලවා සීලසම්පන්නො අප්පමාදාධිකරණං මහන්තං භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති, අයං පඨමො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය. පුන චපරං ගහපතයො සීලවතො සීලසම්පන්නස්ස කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති, අයං දුතියො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය. පුන චපරං ගහපතයො සීලවා සීලසම්පන්නො යඤ්ඤදෙව පරිසං උපසඞ්කමති යදි ඛත්තියපරිසං යදි බ්‍රාහ්මණපරිසං යදි ගහපතිපරිසං යදි සමණපරිසං, විසාරදො උපසඞ්කමති අමඞ්කුභූතො, අයං තතියො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය. පුන චපරං ගහපතයො සීලවා සීලසම්පන්නො අසම්මූළ්හො කාලං කරොති, අයං චතුත්ථො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය. පුන චපරං ගහපතයො සීලවා සීලසම්පන්නො කායස්ස භෙදා පරං මරණා [Pg.10] සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති, අයං පඤ්චමො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදායා’’ති (දී. නි. 2.150; අ. නි. 5.213; මහාව. 285).

තවද මෙසේ ද වදාරන ලදී: 'ගෘහපතියෙනි, සිල්වතාගේ සීල සම්පත්තියෙහි මෙම ආනිසංස පහකි. කවර පහක්ද? ගෘහපතියෙනි, මෙලොව සිල්වත් වූ, සීලයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා නොපමාව හේතුවෙන් මහත් වූ භෝගස්කන්ධයක් ලබයි. මෙය පළමු ආනිසංසයයි. තවද ගෘහපතියෙනි, සිල්වත් වූ පුද්ගලයාගේ කල්‍යාණ කීර්ති රාවය දසත පැතිර යයි. මෙය දෙවන ආනිසංසයයි. තවද ගෘහපතියෙනි, සිල්වත් පුද්ගලයා ක්ෂත්‍රිය පිරිසක්, බ්‍රාහ්මණ පිරිසක්, ගෘහපති පිරිසක් හෝ ශ්‍රමණ පිරිසක් වේවා, යම් පිරිසක් කරා එළඹෙන්නේ ද, නොපැකිළිව විශාරදව එළඹෙයි. මෙය තෙවන ආනිසංසයයි. තවද ගෘහපතියෙනි, සිල්වත් පුද්ගලයා මුළා නොවී (සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව) කළුරිය කරයි. මෙය සිව්වන ආනිසංසයයි. තවද ගෘහපතියෙනි, සිල්වත් පුද්ගලයා මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයෙහි උපදියි. මෙය පස්වන ආනිසංසයයි'.

අපරෙපි ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො ච අස්සං මනාපො ච ගරු ච භාවනීයො චාති, සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.65) නයෙන පියමනාපතාදයො ආසවක්ඛයපරියොසානා අනෙකා සීලානිසංසා වුත්තා. එවං අවිප්පටිසාරාදිඅනෙකගුණානිසංසං සීලං. අපිච –

තවද, “මහණෙනි, ඉදින් මහණෙක් තෙමේ ‘මම සබ්‍රහ්මචාරීන් හට ප්‍රිය වූයේ ද, මනාප වූයේ ද, ගරු කටයුතු වූයේ ද, භාවනීය (පැසසිය යුතු) වූයේ ද වන්නෙම් නම් මැනවැ’ යි කැමති වන්නේ නම්, ඔහු සීලයන්හිම පරිපූර්ණ කාරක විය යුතුය” යනාදී වශයෙන් ප්‍රියමනාප බව ආදී වූ ද, ආශ්‍රවක්ෂය වීම අවසාන කොට ඇත්තා වූ ද සීලයේ බොහෝ ආනිසංස වදාරන ලදහ. මෙසේ සීලය විපිළිසර නොවීම (අවිප්පටිසාරය) ආදී වූ බොහෝ ගුණාංග හා ආනිසංස ඇත්තේය. තවද -

සාසනෙ කුලපුත්තානං, පතිට්ඨා නත්ථි යං විනා;

ආනිසංසපරිච්ඡෙදං, තස්ස සීලස්ස කො වදෙ.

ශාසනයෙහි කුලපුත්‍රයන් හට යම් සීලයකින් තොරව අන් පිහිටක් (පදනමක්) නැද්ද, එවන් වූ සීලයෙහි ආනිසංස ප්‍රමාණය කවුරුන් නම් පවසත්ද?

න ගඞ්ගා යමුනා චාපි, සරභූ වා සරස්වතී;

නින්නගා වාචිරවතී, මහී වාපි මහානදී.

ගංගා, යමුනා, සරභූ හෝ සරස්වතී යන ගංගාවෝ ද, අචිරවතී නම් වූ පහළට ගලන ගංගාව හෝ මහී නම් වූ මහා ගංගාව ද,

සක්කුණන්ති විසොධෙතුං, තං මලං ඉධ පාණිනං;

විසොධයති සත්තානං, යං වෙ සීලජලං මලං.

මෙලොව සත්ත්වයන්ගේ යම් කෙලෙස් මලක් ඇද්ද, එය පිරිසිදු කිරීමට සමත් නොවෙති. එහෙත් සත්ත්වයන්ගේ යම් කෙලෙස් මලක් ඇද්ද, ඒ සීල සංඛ්‍යාත ජලය ඒකාන්තයෙන්ම පිරිසිදු කරයි.

න තං සජලදා වාතා, න චාපි හරිචන්දනං;

නෙව හාරා න මණයො, න චන්දකිරණඞ්කුරා.

වැසි වලාකුළු සහිත සිහිල් සුළඟ ද, රන් සඳුන් ද, මුතු වැල් ද, මැණික් වර්ග ද, චන්ද්‍ර කිරණ ද යන මොවුහු,

සමයන්තීධ සත්තානං, පරිළාහං සුරක්ඛිතං;

යං සමෙති ඉදං අරියං, සීලං අච්චන්තසීතලං.

මෙලොව සත්ත්වයන්ගේ යම් දැවිල්ලක් ඇද්ද, එය සංසිඳවීමට සමත් නොවෙති. එහෙත් මනාව රක්නා ලද, ආර්ය වූ, අතිශයින්ම සිහිල් වූ මේ සීලය ඒ දැවිල්ල සංසිඳවයි.

සීලගන්ධසමො ගන්ධො, කුතො නාම භවිස්සති;

යො සමං අනුවාතෙ ච, පටිවාතෙ ච වායති.

සුළඟ පවතින දිශාවට මෙන්ම සුළඟට විරුද්ධ දිශාවට ද එකසේ හමන සීල සුවඳ හා සමාන වූ සුවඳක් කොයින් නම් වේද?

සග්ගාරොහණසොපානං, අඤ්ඤං සීලසමං කුතො;

ද්වාරං වා පන නිබ්බාන, නගරස්ස පවෙසනෙ.

ස්වර්ගයට නැගීමට සීලයට සමාන වූ වෙනත් ඉණිමඟක් කොයින්ද? නිවන් පුරයට වැදීමට සීලයට සමාන වූ වෙනත් ද්වාරයක් ද කොයින්ද?

සොභන්තෙවං න රාජානො, මුත්තාමණිවිභූසිතා;

යථා සොභන්ති යතිනො, සීලභූසනභූසිතා.

මුතු මැණික් පැළඳි රජවරුන් වුව ද, සීල නමැති ආභරණයෙන් සැරසුණු යෝගාවචරයන් බබළන්නාක් මෙන් නොබබළති.

අත්තානුවාදාදිභයං, විද්ධංසයති සබ්බසො;

ජනෙති කිත්තිහාසඤ්ච, සීලං සීලවතං සදා.

සීලය විසින් සිල්වතුන්ගේ තමා තමාට දොස් නගා ගැනීම් (අත්තානුවාද) ආදී සියලු බිය සහමුලින්ම නැති කරනු ලබයි. එමෙන්ම එය නිතරම කීර්තිය හා ප්‍රමෝදය ජනිත කරවයි.

ගුණානං [Pg.11] මූලභූතස්ස, දොසානං බලඝාතිනො;

ඉති සීලස්ස විඤ්ඤෙය්‍යං, ආනිසංසකථාමුඛන්ති.

සියලු ගුණධර්මයන්ගේ මූලික පදනම වූ ද, ක්ලේශ දෝෂයන්ගේ බලය විනාශ කරන්නා වූ ද සීලයේ ආනිසංස කථාවේ ආරම්භය මෙසේ දත යුතුය.

සීලප්පභෙදකථා

සීල ප්‍රභේද කථාව

10. ඉදානි යං වුත්තං කතිවිධං චෙතං සීලන්ති, තත්‍රිදං විස්සජ්ජනං. සබ්බමෙව තාව ඉදං සීලං අත්තනො සීලනලක්ඛණෙන එකවිධං.

10. දැන් “ඒ සීලය කොතෙක් ද?” යන්නට පිළිතුර මෙසේය. සියලුම සීලය එහි සීලන (හික්මවන) ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවින් පළමුව එක් වැදෑරුම් වේ.

චාරිත්තවාරිත්තවසෙන දුවිධං. තථා ආභිසමාචාරිකආදිබ්‍රහ්මචරියකවසෙන, විරතිඅවිරතිවසෙන, නිස්සිතානිස්සිතවසෙන, කාලපරියන්තආපාණකොටිකවසෙන, සපරියන්තාපරියන්තවසෙන, ලොකියලොකුත්තරවසෙන ච.

චාරිත්‍ර හා වාරිත්‍ර වශයෙන් සීලය දෙවැදෑරුම් වේ. එසේම ආභිසමාචාරික හා ආදිබ්‍රහ්මචාරියක වශයෙන් ද, විරති හා අවිරති වශයෙන් ද, නිශ්ශ්‍රිත හා අනිශ්ශ්‍රිත වශයෙන් ද, කාලපරියන්ත හා ආපාණකෝටික වශයෙන් ද, සපරියන්ත හා අපරියන්ත වශයෙන් ද, ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් ද සීලය දෙවැදෑරුම් වේ.

තිවිධං හීනමජ්ඣිමපණීතවසෙන. තථා අත්තාධිපතෙය්‍යලොකාධිපතෙය්‍යධම්මාධිපතෙය්‍යවසෙන, පරාමට්ඨාපරාමට්ඨපටිප්පස්සද්ධිවසෙන, විසුද්ධාවිසුද්ධවෙමතිකවසෙන, සෙක්ඛාසෙක්ඛනෙවසෙක්ඛනාසෙක්ඛවසෙන ච.

හීන, මධ්‍යම හා ප්‍රණීත වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එසේම අත්තාධිපතෙය්‍ය, ලෝකාධිපතෙය්‍ය හා ධම්මාධිපතෙය්‍ය වශයෙන් ද; පරාමට්ඨ, අපරාමට්ඨ හා පටිප්පස්සද්ධි වශයෙන් ද; විසුද්ධ, අවිසුද්ධ හා වේමතික වශයෙන් ද; සේක්ඛ, අසේක්ඛ හා නේවසේක්ඛනාසේක්ඛ වශයෙන් ද සීලය තෙවැදෑරුම් වේ.

චතුබ්බිධං හානභාගියඨිතිභාගියවිසෙසභාගියනිබ්බෙධභාගියවසෙන. තථා භික්ඛුභික්ඛුනීඅනුපසම්පන්නගහට්ඨසීලවසෙන, පකතිආචාරධම්මතාපුබ්බහෙතුකසීලවසෙන, පාතිමොක්ඛසංවරඉන්ද්‍රියසංවරආජීවපාරිසුද්ධිපච්චයසන්නිස්සිතසීලවසෙන ච.

හානභාගිය, ඨිතිභාගිය, විශේෂභාගිය හා නිබ්බේධභාගිය වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එසේම භික්ෂු, භික්ෂුණී, අනුපසම්පන්න හා ගිහි සීල වශයෙන් ද; ප්‍රකෘති, ආචාර, ධම්මතා හා පුබ්බහේතුක සීල වශයෙන් ද; පාතිමොක්ඛසංවර, ඉන්ද්‍රියසංවර, ආජීවපාරිශුද්ධි හා ප්‍රත්‍යයසන්නිශ්‍රිත සීල වශයෙන් ද සීලය සිව්වැදෑරුම් වේ.

පඤ්චවිධං පරියන්තපාරිසුද්ධිසීලාදිවසෙන. වුත්තම්පි චෙතං පටිසම්භිදායං ‘‘පඤ්ච සීලානි – පරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං, අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං, පරිපුණ්ණපාරිසුද්ධිසීලං, අපරාමට්ඨපාරිසුද්ධිසීලං, පටිප්පස්සද්ධිපාරිසුද්ධිසීල’’න්ති (පටි. ම. 1.37). තථා පහානවෙරමණීචෙතනාසංවරාවීතික්කමවසෙන.

පරියන්ත පාරිශුද්ධි සීලය ආදී වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. මෙය පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: “පරියන්ත පාරිශුද්ධි සීලය, අපරියන්ත පාරිශුද්ධි සීලය, පරිපූර්ණ පාරිශුද්ධි සීලය, අපරාමට්ඨ පාරිශුද්ධි සීලය හා පටිප්පස්සද්ධි පාරිශුද්ධි සීලය යනුවෙන් සීල පහකි.” එසේම ප්‍රහාණ, වේරමණී, චේතනා, සංවර හා අවීතික්කම වශයෙන් ද සීලය පස් වැදෑරුම් වේ.

11. තත්ථ එකවිධකොට්ඨාසෙ අත්ථො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. දුවිධකොට්ඨාසෙ යං භගවතා ‘‘ඉදං කත්තබ්බ’’න්ති පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදපූරණං, තං චාරිත්තං. යං ‘‘ඉදං න කත්තබ්බ’’න්ති පටික්ඛිත්තස්ස අකරණං, තං වාරිත්තං. තත්‍රායං වචනත්ථො. චරන්ති තස්මිං සීලෙසු පරිපූරකාරිතාය පවත්තන්තීති චාරිත්තං. වාරිතං තායන්ති රක්ඛන්ති තෙනාති වාරිත්තං. තත්ථ සද්ධාවීරියසාධනං චාරිත්තං, සද්ධාසාධනං වාරිත්තං. එවං චාරිත්තවාරිත්තවසෙන දුවිධං.

11. එහි එක් වැදෑරුම් ප්‍රභේදයෙහි අර්ථය ඉහත කී පරිදිම දත යුතුය. දෙවැදෑරුම් ප්‍රභේදයෙහි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “මෙය කළ යුතුය” යි පනවන ලද ශික්ෂා පද සම්පූර්ණ කිරීම ‘චාරිත්‍ර’ සීලයයි. “මෙය නොකළ යුතුය” යි ප්‍රතික්ෂේප කළ දෙය නොකිරීම ‘වාරිත්‍ර’ සීලයයි. එහි පද අර්ථය මෙසේය: සීලයන්හි සම්පූර්ණ කරන ස්වභාවයෙන් යුතුව එහි හැසිරෙන බැවින් ‘චාරිත්‍ර’ නම් වේ. තහනම් කළ දෙයින් වළකින (රකින) බැවින් ‘වාරිත්‍ර’ නම් වේ. එහි චාරිත්‍ර සීලය ශ්‍රද්ධාව හා වීර්යය මගින් ද, වාරිත්‍ර සීලය ශ්‍රද්ධාව මගින් ද සිද්ධ කරනු ලැබේ. මෙසේ චාරිත්‍ර හා වාරිත්‍ර වශයෙන් සීලය දෙවැදෑරුම් වේ.

දුතියදුකෙ [Pg.12] අභිසමාචාරොති උත්තමසමාචාරො. අභිසමාචාරො එව ආභිසමාචාරිකං. අභිසමාචාරං වා ආරබ්භ පඤ්ඤත්තං ආභිසමාචාරිකං, ආජීවට්ඨමකතො අවසෙසසීලස්සෙතං අධිවචනං. මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභාවභූතන්ති ආදිබ්‍රහ්මචරියකං, ආජීවට්ඨමකසීලස්සෙතං අධිවචනං. තඤ්හි මග්ගස්ස ආදිභාවභූතං, පුබ්බභාගෙයෙව පරිසොධෙතබ්බතො. තෙනාහ – ‘‘පුබ්බෙව ඛො පනස්ස කායකම්මං වචීකම්මං ආජීවො සුපරිසුද්ධො හොතී’’ති (ම. නි. 3.431). යානි වා සික්ඛාපදානි ඛුද්දානුඛුද්දකානීති වුත්තානි, ඉදං ආභිසමාචාරිකසීලං. සෙසං ආදිබ්‍රහ්මචරියකං. උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නං වා ආදිබ්‍රහ්මචරියකං. ඛන්ධකවත්තපරියාපන්නං ආභිසමාචාරිකං. තස්ස සම්පත්තියා ආදිබ්‍රහ්මචරියකං සම්පජ්ජති. තෙනෙවාහ – ‘‘සො වත, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ආභිසමාචාරිකං ධම්මං අපරිපූරෙත්වා ආදිබ්‍රහ්මචරියකං ධම්මං පරිපූරෙස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති (අ. නි. 5.21). එවං ආභිසමාචාරිකආදිබ්‍රහ්මචරියකවසෙන දුවිධං.

දෙවන යුගලයෙහි, අභිසමාචාර යනු උතුම් හැසිරීමයි. අභිසමාචාරයම ‘ආභිසමාචාරික’ නම් වේ. එසේ නැතහොත් අභිසමාචාරය (මගඵල සීලය) අරභයා පනවන ලද්දේ ‘ආභිසමාචාරික’ නම් වේ. මෙය ආජීවට්ඨමක සීලයෙන් ඉතිරි වූ සීලයට නමකි. මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි ආරම්භය වූ බැවින් ‘ආදිබ්‍රහ්මචාරියක’ නම් වේ. මෙය ආජීවට්ඨමක සීලයට නමකි. මක්නිසාද යත් එය මාර්ගයට පෙරම පිරිසිදු කරගත යුතු බැවිනි. එබැවින්, “ඔහුගේ කාය කර්මය, වචී කර්මය හා ආජීවය පෙරම මනාව පිරිසිදු වූවක් වෙයි” යනුවෙන් වදාරන ලදී. එසේම යම් ශික්ෂා පද කෙනෙක් ‘ඛුද්දානුඛුද්දක’ යැයි වදාරන ලද්දේ ද එය ආභිසමාචාරික සීලයයි. ඉතිරිය ආදිබ්‍රහ්මචාරියක සීලයයි. එසේම උභතෝ විභංගයට අයත් ශික්ෂා පද ආදිබ්‍රහ්මචාරියක ද, ඛන්ධක හා වත්ත (පවත්) වලට අයත් ඒවා ආභිසමාචාරික ද වේ. ආභිසමාචාරික සීලය සම්පූර්ණ වීමෙන් ආදිබ්‍රහ්මචාරියක සීලය සම්පූර්ණ වේ. එබැවින්, “මහණෙනි, යම් මහණෙක් ආභිසමාචාරික ධර්මය සම්පූර්ණ නොකර ආදිබ්‍රහ්මචාරියක ධර්මය සම්පූර්ණ කරන්නේය යන මේ කරුණ විද්‍යමාන නොවේ” යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ ආභිසමාචාරික හා ආදිබ්‍රහ්මචාරියක වශයෙන් සීලය දෙවැදෑරුම් වේ.

තතියදුකෙ පාණාතිපාතාදීහි වෙරමණිමත්තං විරතිසීලං. සෙසං චෙතනාදි අවිරතිසීලන්ති එවං විරතිඅවිරතිවසෙන දුවිධං.

තුන්වන යුගලයෙහි, ප්‍රාණාඝාත ආදියෙන් වැළකීම පමණක්ම ‘විරති’ සීලයයි. ඉතිරි චේතනා ආදිය ‘අවිරති’ සීලයයි. මෙසේ විරති හා අවිරති වශයෙන් සීලය දෙවැදෑරුම් වේ.

චතුත්ථදුකෙ නිස්සයොති ද්වෙ නිස්සයා තණ්හානිස්සයො ච දිට්ඨිනිස්සයො ච. තත්ථ යං ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’’ති (දී. නි. 3.320; ම. නි. 1.186; අ. නි. 5.206; 7.50) එවං භවසම්පත්තිං ආකඞ්ඛමානෙන පවත්තිතං, ඉදං තණ්හානිස්සිතං. යං ‘‘සීලෙන සුද්ධී’’ති එවං සුද්ධිදිට්ඨියා පවත්තිතං, ඉදං දිට්ඨිනිස්සිතං. යං පන ලොකුත්තරං ලොකියඤ්ච තස්සෙව සම්භාරභූතං, ඉදං අනිස්සිතන්ති එවං නිස්සිතානිස්සිතවසෙන දුවිධං.

හතරවන යුගලයෙහි, නිශ්‍රය (ඇසුරු කිරීම) යනු තණ්හා නිශ්‍රය හා දෘෂ්ටි නිශ්‍රයයි. එහි “මම මේ සීලයෙන් දෙවියෙක් හෝ අන්‍ය දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් වන්නෙම්” යැයි මෙසේ භව සම්පත්තිය පතා පවත්වන සීලය ‘තණ්හා නිශ්‍රිත’ සීලයයි. “සීලයෙන්ම (පමණක්) පිරිසිදු වීම වෙයි” යැයි මෙසේ දෘෂ්ටියකින් පවත්වන සීලය ‘දෘෂ්ටි නිශ්‍රිත’ සීලයයි. ලෝකෝත්තර සීලය හා එයටම උපකාරී වන ලෞකික සීලය ‘අනිශ්‍රිත’ සීලයයි. මෙසේ නිශ්‍රිත හා අනිශ්‍රිත වශයෙන් සීලය දෙවැදෑරුම් වේ.

පඤ්චමදුකෙ කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා සමාදින්නං සීලං කාලපරියන්තං. යාවජීවං සමාදියිත්වා තථෙව පවත්තිතං ආපාණකොටිකන්ති එවං කාලපරියන්තආපාණකොටිකවසෙන දුවිධං.

පස්වන යුගලයෙහි, කාල සීමාවක් නියම කර සමාදන් වන සීලය ‘කාලපරියන්ත’ සීලයයි. දිවි හිමියෙන් සමාදන්ව පවත්වන සීලය ‘ආපාණකෝටික’ සීලයයි. මෙසේ කාලපරියන්ත හා ආපාණකෝටික වශයෙන් සීලය දෙවැදෑරුම් වේ.

ඡට්ඨදුකෙ ලාභයසඤාතිඅඞ්ගජීවිතවසෙන දිට්ඨපරියන්තං සපරියන්තං නාම. විපරීතං අපරියන්තං. වුත්තම්පි චෙතං පටිසම්භිදායං ‘‘කතමං තං සීලං සපරියන්තං? අත්ථි සීලං ලාභපරියන්තං, අත්ථි සීලං යසපරියන්තං, අත්ථි [Pg.13] සීලං ඤාතිපරියන්තං, අත්ථි සීලං අඞ්ගපරියන්තං, අත්ථි සීලං ජීවිතපරියන්තං. කතමං තං සීලං ලාභපරියන්තං? ඉධෙකච්චො ලාභහෙතු ලාභපච්චයා ලාභකාරණා යථාසමාදින්නං සික්ඛාපදං වීතික්කමති, ඉදං තං සීලං ලාභපරියන්ත’’න්ති (පටි. ම. 1.38). එතෙනෙව උපායෙන ඉතරානිපි විත්ථාරෙතබ්බානි. අපරියන්තවිස්සජ්ජනෙපි වුත්තං ‘‘කතමං තං සීලං න ලාභපරියන්තං? ඉධෙකච්චො ලාභහෙතු ලාභපච්චයා ලාභකාරණා යථාසමාදින්නං සික්ඛාපදං වීතික්කමාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙති, කිං සො වීතික්කමිස්සති, ඉදං තං සීලං න ලාභපරියන්ත’’න්ති (පටි. ම. 1.38). එතෙනෙවුපායෙන ඉතරානිපි විත්ථාරෙතබ්බානි. එවං සපරියන්තාපරියන්තවසෙන දුවිධං.

හයවන යුගලයෙහි: ලාභය, යසස, නෑයන්, ශරීර අවයව සහ ජීවිතය යන කරුණු මත පදනම්ව යම් සීමාවක් ඇත්තේ ද, එය 'සපරියන්ත' (සීමා සහිත) සීලය නමි. ඊට පටහැනි වූ සීලය 'අපරියන්ත' (සීමා රහිත) සීලයයි. මේ පිළිබඳව පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: “සපරියන්ත සීලය යනු කුමක්ද? ලාභය සීමාව කොට ඇති සීලය, යසස සීමාව කොට ඇති සීලය, ඥාතීන් සීමාව කොට ඇති සීලය, අංග (අතපය ආදිය) සීමාව කොට ඇති සීලය, ජීවිතය සීමාව කොට ඇති සීලය යනුවෙන් සීලයන් පවතී. ලාභපරියන්ත සීලය යනු කුමක්ද? මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ලාභය හේතුවෙන්, ලාභය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන, ලාභය නිසා තමන් සමාදන් වූ ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය කරයි ද, මෙය ලාභපරියන්ත සීලයයි.” මෙම ක්‍රමය අනුවම සෙසු සීලයන් ද විස්තර කළ යුතුය. අපරියන්ත සීලය විස්තර කිරීමේදී ද මෙසේ වදාරන ලදී: “ලාභපරියන්ත නොවන සීලය යනු කුමක්ද? මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ලාභය හේතුවෙන්, ලාභය ප්‍රත්‍ය කොටගෙන, ලාභය නිසා තමන් සමාදන් වූ ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය කිරීමට සිතක් හෝ උපදවා නොගනියි ද, ඔහු කෙසේ නම් උල්ලංඝනය කරන්නේ ද? මෙය ලාභපරියන්ත නොවන සීලයයි.” මෙම ක්‍රමය අනුවම සෙසු සීලයන් ද විස්තර කළ යුතුය. මෙසේ සපරියන්ත හා අපරියන්ත වශයෙන් සීලය දෙවැදෑරුම් වේ.

සත්තමදුකෙ සබ්බම්පි සාසවං සීලං ලොකියං. අනාසවං ලොකුත්තරං. තත්ථ ලොකියං භවවිසෙසාවහං හොති භවනිස්සරණස්ස ච සම්භාරො. යථාහ – ‘‘විනයො සංවරත්ථාය, සංවරො අවිප්පටිසාරත්ථාය, අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජත්ථාය, පාමොජ්ජං පීතත්ථාය, පීති පස්සද්ධත්ථාය, පස්සද්ධි සුඛත්ථාය, සුඛං සමාධත්ථාය, සමාධි යථාභූතඤාණදස්සනත්ථාය, යථාභූතඤාණදස්සනං නිබ්බිදත්ථාය, නිබ්බිදා විරාගත්ථාය, විරාගො විමුත්තත්ථාය, විමුත්ති විමුත්තිඤාණදස්සනත්ථාය, විමුත්තිඤාණදස්සනං අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථාය, එතදත්ථා කථා, එතදත්ථා මන්තනා, එතදත්ථා උපනිසා, එතදත්ථං සොතාවධානං, යදිදං අනුපාදාචිත්තස්ස විමොක්ඛො’’ති (පරි. 366). ලොකුත්තරං භවනිස්සරණාවහං හොති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස ච භූමීති එවං ලොකියලොකුත්තරවසෙන දුවිධං.

හත්වන යුගලයෙහි: සියලුම සාසව (ආශ්‍රව සහිත) සීලය ලෞකික වේ. අනාසව (ආශ්‍රව රහිත) සීලය ලෝකෝත්තර වේ. එහි ලෞකික සීලය භවයෙහි විශේෂ සම්පත් ලබා දෙන අතර භවයෙන් එතෙර වීම සඳහා උපනිශ්‍රය ද වෙයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: “විනය සංවරය පිණිස පවතියි, සංවරය අවිප්පටිසාරය (නොතැවීම) පිණිස පවතියි, අවිප්පටිසාරය ප්‍රාමෝද්‍යය පිණිස පවතියි, ප්‍රාමෝද්‍යය ප්‍රීතිය පිණිස පවතියි, ප්‍රීතිය පස්සද්ධිය (සන්සුන් බව) පිණිස පවතියි, පස්සද්ධිය සුඛය පිණිස පවතියි, සුඛය සමාධිය පිණිස පවතියි, සමාධිය යථාභූතඥානදර්ශනය පිණිස පවතියි, යථාභූතඥානදර්ශනය නිබ්බිදාව (කලකිරීම) පිණිස පවතියි, නිබ්බිදාව විරාගය (නොඇල්ම) පිණිස පවතියි, විරාගය විමුක්තිය පිණිස පවතියි, විමුක්තිය විමුක්තිඥානදර්ශනය පිණිස පවතියි, විමුක්තිඥානදර්ශනය අනුපාදා පරිනිබ්බානය (නොගැනීමෙන් පිරිනිවීම) පිණිස පවතියි. ධර්ම කථාව, සාකච්ඡාව, උපනිශ්‍රය හා ශ්‍රවණය යන මේ සියල්ල අනුපාදා චිත්ත විමුක්තිය උදෙසාම පවතියි.” ලෝකෝත්තර සීලය වනාහි භවයෙන් එතෙර කරවන අතර එය පච්චවෙක්ඛණ ඥානයට අරමුණක් ද වෙයි. මෙසේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් සීලය දෙවැදෑරුම් වේ.

12. තිකෙසු පඨමත්තිකෙ හීනෙන ඡන්දෙන චිත්තෙන වීරියෙන වීමංසාය වා පවත්තිතං හීනං. මජ්ඣිමෙහි ඡන්දාදීහි පවත්තිතං මජ්ඣිමං. පණීතෙහි පණීතං. යසකාමතාය වා සමාදින්නං හීනං. පුඤ්ඤඵලකාමතාය මජ්ඣිමං. කත්තබ්බමෙවිදන්ති අරියභාවං නිස්සාය සමාදින්නං පණීතං. ‘‘අහමස්මි සීලසම්පන්නො, ඉමෙ පනඤ්ඤෙ භික්ඛූ දුස්සීලා පාපධම්මා’’ති එවං අත්තුක්කංසනපරවම්භනාදීහි උපක්කිලිට්ඨං වා හීනං. අනුපක්කිලිට්ඨං ලොකියං සීලං මජ්ඣිමං. ලොකුත්තරං පණීතං. තණ්හාවසෙන වා භවභොගත්ථාය පවත්තිතං හීනං. අත්තනො විමොක්ඛත්ථාය පවත්තිතං මජ්ඣිමං. සබ්බසත්තානං විමොක්ඛත්ථාය පවත්තිතං පාරමිතාසීලං පණීතන්ති එවං හීනමජ්ඣිමපණීතවසෙන තිවිධං.

12. තික (තුන්වැදෑරුම්) වර්ගීකරණයෙහි පළමු තිකයෙහි: හීන (පහත්) ඡන්දය, සිත, වීර්යය හෝ වීමංසාව මගින් පවත්වන සීලය 'හීන' සීලයයි. මධ්‍යම ඡන්දය ආදියෙන් පවත්වන සීලය 'මධ්‍යම' සීලයයි. ප්‍රණීත ඡන්දය ආදියෙන් පවත්වන සීලය 'ප්‍රණීත' සීලයයි. නැතහොත් යසස (ප්‍රශංසා) කැමැත්තෙන් සමාදන් වූ සීලය හීන වේ. පින්ඵල කැමැත්තෙන් සමාදන් වූ සීලය මධ්‍යම වේ. “මෙය කළ යුත්තක්මය” යනුවෙන් ආර්ය භාවය නිශ්‍රය කරමින් සමාදන් වූ සීලය ප්‍රණීත වේ. නැතහොත් “මම සිල්වතෙක්මි, අන්‍ය වූ මේ භික්ෂූහු වනාහි දුස්සීලයන්ය, පාපීහුය” යනුවෙන් තමා උසස් කොට සැලකීම හා අනුන් හෙළා දැකීම ආදියෙන් කිලුටු වූ සීලය හීන වේ. එසේ කිලුටු නොවූ ලෞකික සීලය මධ්‍යම වන අතර ලෝකෝත්තර සීලය ප්‍රණීත වේ. නැතහොත් තණ්හාව නිසා භව සම්පත් හෝ භෝග සම්පත් කැමැත්තෙන් පවත්වන සීලය හීන වේ. තමාගේ විමුක්තිය පිණිස පවත්වන සීලය මධ්‍යම වේ. සියලු සත්ත්වයන්ගේ විමුක්තිය උදෙසා පවත්වන බෝධිසත්වයන්ගේ පාරමිතා සීලය ප්‍රණීත වේ. මෙසේ හීන, මධ්‍යම හා ප්‍රණීත වශයෙන් සීලය තෙවැදෑරුම් වේ.

දුතියත්තිකෙ [Pg.14] අත්තනො අනනුරූපං පජහිතුකාමෙන අත්තගරුනා අත්තනිගාරවෙන පවත්තිතං අත්තාධිපතෙය්‍යං. ලොකාපවාදං පරිහරිතුකාමෙන ලොකගරුනා ලොකෙ ගාරවෙන පවත්තිතං ලොකාධිපතෙය්‍යං. ධම්මමහත්තං පූජෙතුකාමෙන ධම්මගරුනා ධම්මගාරවෙන පවත්තිතං ධම්මාධිපතෙය්‍යන්ති එවං අත්තාධිපතෙය්‍යාදිවසෙන තිවිධං.

දෙවන තිකයෙහි: තමාට නුසුදුසු දේ අත්හැරීමට කැමති, තමාම ප්‍රධාන කොට සලකන පුද්ගලයා විසින් තමා කෙරෙහි ගෞරවයෙන් පවත්වන සීලය 'අත්තාධිපතෙය්‍ය' (තමා අධිපති කොට ඇති) සීලයයි. ලෝකයාගේ අපවාදයෙන් වැළකීමට කැමති, ලෝකය ප්‍රධාන කොට සලකන පුද්ගලයා විසින් ලෝකයා කෙරෙහි ගෞරවයෙන් පවත්වන සීලය 'ලෝකාධිපතෙය්‍ය' (ලෝකය අධිපති කොට ඇති) සීලයයි. ධර්මයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය පිදීමට කැමති, ධර්මය ප්‍රධාන කොට සලකන පුද්ගලයා විසින් ධර්මය කෙරෙහි ගෞරවයෙන් පවත්වන සීලය 'ධම්මාධිපතෙය්‍ය' (ධර්මය අධිපති කොට ඇති) සීලයයි. මෙසේ අත්තාධිපතෙය්‍ය ආදී වශයෙන් සීලය තෙවැදෑරුම් වේ.

තතියත්තිකෙ යං දුකෙසු නිස්සිතන්ති වුත්තං, තං තණ්හාදිට්ඨීහි පරාමට්ඨත්තා පරාමට්ඨං. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකස්ස මග්ගසම්භාරභූතං සෙක්ඛානඤ්ච මග්ගසම්පයුත්තං අපරාමට්ඨං. සෙක්ඛාසෙක්ඛානං ඵලසම්පයුත්තං පටිප්පස්සද්ධන්ති එවං පරාමට්ඨාදිවසෙන තිවිධං.

තුන්වන තිකයෙහි: දුක (දෙවැදෑරුම්) බෙදීම්වලදී 'නිස්සිත' (ඇසුරු කළ) සීලය ලෙස යමක් දක්වන ලද්දේ ද, එය තණ්හා දිට්ඨි දෙකින් පරාමර්ශනය වූ බැවින් 'පරාමට්ඨ' (තණ්හා දිට්ඨිවලින් ස්පර්ශ වූ) සීලය නමි. කල්‍යාණ පෘථග්ජනයාගේ මාර්ගෝපනිශ්‍රය වූ සීලය ද සෙක්ඛයන්ගේ මාර්ග සම්පයුක්ත සීලය ද 'අපරාමට්ඨ' සීලය නමි. සෙක්ඛයන්ගේ හා අසෙක්ඛයන්ගේ ඵල සම්පයුක්ත සීලය 'පටිප්පස්සද්ධ' (සන්සිඳුණු) සීලය නමි. මෙසේ පරාමට්ඨ ආදී වශයෙන් සීලය තෙවැදෑරුම් වේ.

චතුත්ථත්තිකෙ යං ආපත්තිං අනාපජ්ජන්තෙන පූරිතං, ආපජ්ජිත්වා වා පුන කතපටිකම්මං, තං විසුද්ධං. ආපත්තිං ආපන්නස්ස අකතපටිකම්මං අවිසුද්ධං. වත්ථුම්හි වා ආපත්තියා වා අජ්ඣාචාරෙ වා වෙමතිකස්ස සීලං වෙමතිකසීලං නාම. තත්ථ යොගිනා අවිසුද්ධසීලං විසොධෙතබ්බං, වෙමතිකෙ වත්ථුජ්ඣාචාරං අකත්වා විමති පටිවිනෙතබ්බා ‘‘ඉච්චස්ස ඵාසු භවිස්සතී’’ති එවං විසුද්ධාදිවසෙන තිවිධං.

හතරවන තිකයෙහි: ඇවැත්වලට පත් නොවෙමින් පූර්ණය කරන ලද හෝ ඇවතකට පත් වූව ද නැවත ප්‍රතිකර්ම කරන ලද සීලය 'විසුද්ධ' සීලයයි. ඇවතකට පත් වී ප්‍රතිකර්ම නොකරන ලද සීලය 'අවිසුද්ධ' සීලයයි. වස්තුවෙහි හෝ ඇවතෙහි හෝ ඇවැත් පිරීමෙහි හෝ සැක සහිත පුද්ගලයාගේ සීලය 'වේමතික' (සැක සහිත) සීලය නමි. එහිදී යෝගාවචරයා විසින් අවිසුද්ධ සීලය පිරිසිදු කරගත යුතුය. සැකයක් ඇති වූ විට එම වස්තුවෙහි නොයෙදී එම සැකය දුරු කරගත යුතුය. “එසේ කිරීමෙන් ඔහුට පහසුවක් වන්නේය” යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ විසුද්ධ ආදී වශයෙන් සීලය තෙවැදෑරුම් වේ.

පඤ්චමත්තිකෙ චතූහි අරියමග්ගෙහි තීහි ච සාමඤ්ඤඵලෙහි සම්පයුත්තං සීලං සෙක්ඛං. අරහත්තඵලසම්පයුත්තං අසෙක්ඛං. සෙසං නෙවසෙක්ඛනාසෙක්ඛන්ති එවං සෙක්ඛාදිවසෙන තිවිධං.

පස්වන තිකයෙහි: සිව්මඟ හා පහළ සාමඤ්ඤඵල තුන හා සම්පයුක්ත වූ සීලය 'සෙක්ඛ' සීලයයි. අරිහත් ඵලය හා සම්පයුක්ත වූ සීලය 'අසෙක්ඛ' සීලයයි. ඉතිරි ලෞකික සීලය 'නේවසෙක්ඛනාසෙක්ඛ' සීලය නමි. මෙසේ සෙක්ඛ ආදී වශයෙන් සීලය තෙවැදෑරුම් වේ.

පටිසම්භිදායං පන යස්මා ලොකෙ තෙසං තෙසං සත්තානං පකතිපි සීලන්ති වුච්චති, යං සන්ධාය ‘‘අයං සුඛසීලො, අයං දුක්ඛසීලො, අයං කලහසීලො, අයං මණ්ඩනසීලො’’ති භණන්ති, තස්මා තෙන පරියායෙන ‘‘තීණි සීලානි, කුසලසීලං අකුසලසීලං අබ්‍යාකතසීලන්ති (පටි. ම. 1.39). එවං කුසලාදිවසෙනපි තිවිධන්ති වුත්තං. තත්ථ අකුසලං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතස්ස සීලස්ස ලක්ඛණාදීසු එකෙනපි න සමෙතීති ඉධ න උපනීතං, තස්මා වුත්තනයෙනෙවස්ස තිවිධතා වෙදිතබ්බා.

පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි වනාහි, ලෝකයෙහි ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ ස්වභාවය ද 'සීලය' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. එය අරභයා “මොහු සුවදායක ස්වභාවයක් ඇත්තෙකි, මොහු දුක් සහිත ස්වභාවයක් ඇත්තෙකි, මොහු කලහකාරී ස්වභාවයක් ඇත්තෙකි, මොහු සැරසෙන ස්වභාවයක් ඇත්තෙකි” යැයි පවසති. එබැවින් එම ක්‍රමයට අනුව “සීලයන් තුනකි; කුසල සීලය, අකුසල සීලය සහ අබ්‍යාකත සීලය” යනුවෙන් කුසල ආදී වශයෙන් ද සීලය තෙවැදෑරුම් යැයි වදාරන ලදී. එහි අකුසල සීලය යන්න මෙම ස්ථානයෙහි අදහස් කරන සීල ලක්ෂණ ආදියෙන් එකකටවත් නොගැලපෙන බැවින් මෙහිදී එය ගනු නොලැබීය. එබැවින් පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම මෙම සීලයේ තෙවැදෑරුම් බව තේරුම් ගත යුතුය.

13. චතුක්කෙසු පඨමචතුක්කෙ –

13. චතුක්ක (හතරවැදෑරුම්) බෙදීම් අතරින් පළමු චතුක්කයෙහි මෙසේ වදාරන ලදී:

යොධ සෙවති දුස්සීලෙ, සීලවන්තෙ න සෙවති;

වත්ථුවීතික්කමෙ දොසං, න පස්සති අවිද්දසු.

යමෙක් දුස්සීලයන් ඇසුරු කරයි ද, සිල්වතුන් ඇසුරු නොකරයි ද, නුවණ නැති හෙතෙම ඇවැත් පිරීමෙහි දොසක් නොදකියි ද;

මිච්ඡාසඞ්කප්පබහුලො[Pg.15], ඉන්ද්‍රියානි න රක්ඛති;

එවරූපස්ස වෙ සීලං, ජායතෙ හානභාගියං.

බොහෝ මිථ්‍යා සංකල්පනා ඇත්තා වූ ද, ඉන්ද්‍රියයන් ආරක්ෂා නොකරන්නා වූ ද, එවැනි පුද්ගලයාගේ සීලය ඒකාන්තයෙන්ම පිරිහීමට පත්වන (හානභාගිය) සීලයක් බවට පත් වේ.

යො පනත්තමනො හොති, සීලසම්පත්තියා ඉධ;

කම්මට්ඨානානුයොගම්හි, න උප්පාදෙති මානසං.

යමෙක් වනාහි මෙලොව සීල සම්පත්තියෙන් පමණක් සතුටු සිත් ඇත්තේ වේ ද, කර්මස්ථානයන්හි යෙදීමෙහි සිතක් උපදවා නොගනියි ද;

තුට්ඨස්ස සීලමත්තෙන, අඝටන්තස්ස උත්තරි;

තස්ස තං ඨිතිභාගියං, සීලං භවති භික්ඛුනො.

සීල මාත්‍රයෙන් සතුටු වී ඉන් ඉහළ (ධර්මාවබෝධය) සඳහා උත්සාහ නොකරන ඒ භික්ෂුවගේ එම සීලය එකී මට්ටමෙහිම පවතින (ඨිතිභාගිය) සීලයක් බවට පත් වේ.

සම්පන්නසීලො ඝටති, සමාධත්ථාය යො පන;

විසෙසභාගියං සීලං, හොති එතස්ස භික්ඛුනො.

යමෙක් වනාහි සම්පූර්ණ වූ සීලයෙන් යුක්තව සමාධිය ලබා ගැනීම සඳහා උත්සාහ කෙරේ ද, ඒ භික්ෂුවගේ සීලය විශේෂ ගුණ ලබා දෙන (විසේසභාගිය) සීලයකි.

අතුට්ඨො සීලමත්තෙන, නිබ්බිදං යොනුයුඤ්ජති;

හොති නිබ්බෙධභාගියං, සීලමෙතස්ස භික්ඛුනොති.

සීල මාත්‍රයෙන් සතුටු නොවී සංසාරය කෙරෙහි කලකිරීම උපදවන විපස්සනා භාවනාවෙහි යෙදේ ද, ඒ භික්ෂුවගේ සීලය කෙලෙස් විනිවිද දකින මාර්ගාවබෝධයට (නිබ්බේධභාගිය) උපකාරී වේ.

එවං හානභාගියාදිවසෙන චතුබ්බිධං.

මෙසේ හානභාගිය ආදී වශයෙන් සීලය සිව්වැදෑරුම් වේ.

දුතියචතුක්කෙ භික්ඛූ ආරබ්භ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදානි, යානි ච නෙසං භික්ඛුනීනං පඤ්ඤත්තිතො රක්ඛිතබ්බානි, ඉදං භික්ඛුසීලං. භික්ඛුනියො ආරබ්භ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදානි, යානි ච තාසං භික්ඛූනං පඤ්ඤත්තිතො රක්ඛිතබ්බානි, ඉදං භික්ඛුනිසීලං. සාමණෙරසාමණෙරීනං දසසීලානි අනුපසම්පන්නසීලං. උපාසකඋපාසිකානං නිච්චසීලවසෙන පඤ්චසික්ඛාපදානි, සති වා උස්සාහෙ දස, උපොසථඞ්ගවසෙන අට්ඨාති ඉදං ගහට්ඨසීලන්ති එවං භික්ඛුසීලාදිවසෙන චතුබ්බිධං.

දෙවන චතුෂ්කයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා පනවන ලද යම් ශික්ෂාපද වෙත්ද, භික්ෂුණීන් වහන්සේලාට පැනවූ ශික්ෂාපද අතුරින් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් ද රැක්ක යුතු යම් ශික්ෂාපද වෙත්ද, මෙය 'භික්ෂු සීලය' නමි. භික්ෂුණීන් වහන්සේලා අරභයා පනවන ලද යම් ශික්ෂාපද වෙත්ද, භික්ෂූන් වහන්සේලාට පැනවූ ශික්ෂාපද අතුරින් භික්ෂුණීන් වහන්සේලා විසින් ද රැක්ක යුතු යම් ශික්ෂාපද වෙත්ද, මෙය 'භික්ෂුණී සීලය' නමි. සාමණේර සහ සාමණේරීන් වහන්සේලාගේ දස සීලය 'අනුපසම්පන්න සීලය' නමි. උපාසක උපාසිකාවන් විසින් නිත්‍ය සීල වශයෙන් රැක්ක යුතු පංච ශික්ෂාපද ද, උත්සාහය ඇත්නම් දස සීලය ද, උපෝසථ අංග වශයෙන් රැක්ක යුතු අෂ්ටාංග සීලය ද යන මෙය 'ගෘහස්ථ සීලය' නමි. මෙසේ භික්ෂු සීලාදි වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ.

තතියචතුක්කෙ උත්තරකුරුකානං මනුස්සානං අවීතික්කමො පකතිසීලං. කුලදෙසපාසණ්ඩානං අත්තනො අත්තනො මරියාදාචාරිත්තං ආචාරසීලං. ‘‘ධම්මතා එසා, ආනන්ද, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති න බොධිසත්තමාතු පුරිසෙසු මානසං උප්පජ්ජි කාමගුණූපසංහිත’’න්ති එවං වුත්තං බොධිසත්තමාතුසීලං ධම්මතාසීලං. මහාකස්සපාදීනං පන සුද්ධසත්තානං, බොධිසත්තස්ස ච තාසු තාසු ජාතීසු සීලං පුබ්බහෙතුකසීලන්ති එවං පකතිසීලාදිවසෙන චතුබ්බිධං.

තුන්වන චතුෂ්කයෙහි උත්තරකුරු දිවයින්වැසියන්ගේ (පංච ශීල) උල්ලංඝනය නොකිරීම 'පකති සීලය' (සහජ සීලය) නමි. කුලයන්ගේ, දේශයන්ගේ සහ ශාසනයෙන් බැහැර වූවන්ගේ (පාසණ්ඩයන්ගේ) තමන්ට ආවේණික වූ සිරිත් විරිත් 'ආචාර සීලය' නමි. "ආනන්දය, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳගත් කල්හි බෝධිසත්ව මාතාවට පුරුෂයන් කෙරෙහි කාමසහගත සිතක් ඇති නොවේද, මෙය ධර්මතාවකි" යි මෙසේ වදාරන ලද බෝධිසත්ව මාතාවගේ සීලය 'ධර්මතා සීලය' නමි. මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේ ආදී පිරිසිදු සත්ත්වයන්ගේ ද, බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ ඒ ඒ ආත්මයන්හි පැවති සීලය 'පූර්ව හේතුක සීලය' නමි. මෙසේ පකති සීලාදි වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ.

චතුත්ථචතුක්කෙ යං භගවතා ‘‘ඉධ භික්ඛු පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති ආචාරගොචරසම්පන්නො අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී සමාදාය [Pg.16] සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූ’’ති (විභ. 508; දී. නි. 1.193) වං වුත්තං සීලං, ඉදං පාතිමොක්ඛසංවරසීලං නාම. යං පන ‘‘සො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා න නිමිත්තග්ගාහී හොති නානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී, යත්වාධිකරණමෙනං චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං, තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජති, රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජති. සොතෙන සද්දං සුත්වා…පෙ… ඝානෙන ගන්ධං ඝායිත්වා…පෙ… ජිව්හාය රසං සායිත්වා…පෙ… කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා…පෙ… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය න නිමිත්තග්ගාහී…පෙ… මනින්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.22, 411; දී. නි. 1.213; අ. නි. 4.198) වුත්තං, ඉදං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. යා පන ආජීවහෙතුපඤ්ඤත්තානං ඡන්නං සික්ඛාපදානං වීතික්කමස්ස, ‘‘කුහනා ලපනා නෙමිත්තිකතා නිප්පෙසිකතා ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා’’ති එවමාදීනඤ්ච පාපධම්මානං වසෙන පවත්තා මිච්ඡාජීවා විරති, ඉදං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං. ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවති, යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායා’’ති (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.58) ආදිනා නයෙන වුත්තො පටිසඞ්ඛානපරිසුද්ධො චතුපච්චයපරිභොගො පච්චයසන්නිස්සිතසීලං නාම.

සිව්වන චතුෂ්කයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මෙහි භික්ෂුව ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් සංවර වූයේ, ආචාර ගෝචර සම්පන්නව, අල්ප වූ වරදෙහි පවා බිය දක්නා සුලු ව, ශික්ෂාපදයන්හි සමාදන්ව හික්මෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලද සීලය 'ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලය' නමි. "ඔහු ඇසින් රූපයක් දැක (කෙලෙස් උපදවන) නිමිති නොගනියි, අනුව්‍යංජන නොගනියි... ඇස අසංවරව වාසය කරන්නහුට අභිජ්ඣා දෝමනස්ස ආදී ලාමක අකුසල් දහම් ලුහුබඳින්නේ ද, එය වැළැක්වීම පිණිස පිළිපදියි, චක්ඛුන්ද්‍රිය රකියි, චක්ඛුන්ද්‍රියෙහි සංවරයට පැමිණෙයි... මනසින් ධර්ම අරමුණක් දැන නිමිති නොගනියි... මනින්ද්‍රියෙහි සංවරයට පැමිණෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලද සීලය 'ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලය' නමි. ආජීවය හේතුකොට ගෙන පනවන ලද ශික්ෂාපද හයක් උල්ලංඝනය කිරීමෙන් ද, කුහනා (හඟවන බව), ලපනා (පොළඹවන කතා), නෙමිත්තිකතා (ඉඟි කිරීම්), නිප්පේසිකතා (තැති ගැන්වීම්), ලාභයෙන් ලාභය සෙවීම යන ආදී ලාමක ධර්මයන්ගෙන් ද වැළකී සිටීම 'ආජීව පාරිශුද්ධි සීලය' නමි. "නුවණින් සලකා සිවුර පරිහරණය කරයි, සීතල වළක්වා ගැනීමට පමණක්..." යන ආදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් පිරිසිදු වූ සිව්පස පරිභෝජනය 'ප්‍රත්‍යසන්නිශ්‍රිත සීලය' නමි.

පාතිමොක්ඛසංවරසීලං

ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලය

14. තත්‍රායං ආදිතො පට්ඨාය අනුපුබ්බපදවණ්ණනාය සද්ධිං විනිච්ඡයකථා. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. භික්ඛූති සංසාරෙ භයං ඉක්ඛණතාය වා භින්නපටධරාදිතාය වා එවං ලද්ධවොහාරො සද්ධාපබ්බජිතො කුලපුත්තො. පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති එත්ථ පාතිමොක්ඛන්ති සික්ඛාපදසීලං. තඤ්හි යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචයති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහි, තස්මා පාතිමොක්ඛන්ති වුච්චති. සංවරණං සංවරො, කායිකවාචසිකස්ස අවීතික්කමස්සෙතං නාමං. පාතිමොක්ඛමෙව සංවරො පාතිමොක්ඛසංවරො. තෙන පාතිමොක්ඛසංවරෙන සංවුතො පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො, උපගතො සමන්නාගතොති අත්ථො. විහරතීති ඉරියති. ආචාරගොචරසම්පන්නොතිආදීනමත්ථො පාළියං ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං –

14. එහි "ඉධ භික්ඛු" යනාදී දේශනාවේ ආරම්භයේ සිට පිළිවෙළින් පද විවරණය සමඟ කෙරෙන විනිශ්චය කථාව මෙසේය: 'ඉධ' යනු මෙම ශාසනයෙහි යන්නයි. 'භික්ඛු' යනු සංසාරයෙහි බිය දක්නා බැවින් හෝ කඩපිළි දැරීම ආදිය නිසා හෝ භික්ෂු යන ව්‍යවහාරය ලබන, ශාසනය කෙරෙහි විශ්වාසයෙන් පැවිදි වූ කුලපුත්‍රයා ය. 'පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො' යන්නෙහි 'පාතිමොක්ඛ' යනු ශික්ෂාපද සීලයයි. යමෙක් එම සීලය රකියි ද (පාති), එය ඔහු අපායාදී දුක්වලින් මුදවයි (මොක්ඛේති), එබැවින් එය 'ප්‍රාතිමෝක්ෂ' යැයි කියනු ලැබේ. 'සංවර' යනු වැළැක්වීම හෙවත් සංවර වීමයි. මෙය කායික හා වාචසික වශයෙන් වන නොයික්මවීමට නමකි. ප්‍රාතිමෝක්ෂයම සංවරය බැවින් 'ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය' යැයි කියනු ලැබේ. එම ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් යුක්ත වූයේ 'ප්‍රාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො' නමි. එහි අදහස නම් එම සීලයට පැමිණි, එයින් සමන්විත වූයේ යන්නයි. 'විහරති' යනු වාසය කරයි (ඉරියාපථ පවත්වයි). 'ආචාරගෝචරසම්පන්නො' ආදී පදවල අර්ථය විභංග පාලියෙහි එන ක්‍රමයටම දත යුතුය. එනම් මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’ති අත්ථි ආචාරො, අත්ථි අනාචාරො;

"ආචාරගෝචරසම්පන්න" යන්නෙහි සුදුසු ආචාරය ද ඇත, නුසුදුසු අනාචාරය ද ඇත.

තත්ථ [Pg.17] කතමො අනාචාරො? කායිකො වීතික්කමො වාචසිකො වීතික්කමො කායිකවාචසිකො වීතික්කමො, අයං වුච්චති අනාචාරො. සබ්බම්පි දුස්සීල්‍යං අනාචාරො. ඉධෙකච්චො වෙළුදානෙන වා පත්තදානෙන වා පුප්ඵඵලසිනානදන්තකට්ඨදානෙන වා චාටුකම්‍යතාය වා මුග්ගසූප්‍යතාය වා පාරිභට්‍යතාය වා ජඞ්ඝපෙසනිකෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා බුද්ධපටිකුට්ඨෙන මිච්ඡාආජීවෙන ජීවිකං කප්පෙති, අයං වුච්චති අනාචාරො.

එහි 'අනාචාරය' යනු කවරේද? කායිකව (ශික්ෂාපද) ඉක්මවා යාම, වාචසිකව ඉක්මවා යාම සහ කායික-වාචසික දෙයාකාරයෙන්ම ඉක්මවා යාම අනාචාරය යැයි කියනු ලැබේ. සියලු දුශ්ශීල භාවය ද අනාචාරයයි. මෙහි ඇතැම් මහණකු පූජා ලබනු පිණිස (දායකයන්ට) උණ බට දීමෙන් හෝ පත් දීමෙන් හෝ මල්, පලතුරු, සුවඳ චූර්ණ හෝ දත්කැටි දීමෙන් හෝ චාටු බස් කීමෙන් හෝ මුං ඇට හොද්දක් වැනි (ඇත්ත අඩුවෙන් පවසන) බසින් හෝ දරුවන් නැළවීමෙන් හෝ පණිවිඩ ගෙනයන්නෙකු වීමෙන් හෝ බුදුවරුන් විසින් පිළිකුල් කරන ලද අන්‍යතර වැරදි ආජීවයකින් ජීවිකාව පවත්වයි නම්, මෙය 'අනාචාරය' යැයි කියනු ලැබේ.

තත්ථ කතමො ආචාරො? කායිකො අවීතික්කමො වාචසිකො අවීතික්කමො කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො, අයං වුච්චති ආචාරො. සබ්බොපි සීලසංවරො ආචාරො. ඉධෙකච්චො න වෙළුදානෙන වා න පත්තන පුප්ඵන ඵලන සිනානන දන්තකට්ඨදානෙන වා න චාටුකම්‍යතාය වා න මුග්ගසූප්‍යතාය වා න පාරිභට්‍යතාය වා න ජඞ්ඝපෙසනිකෙන වා න අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා බුද්ධපටිකුට්ඨෙන මිච්ඡාආජීවෙන ජීවිකං කප්පෙති, අයං වුච්චති ආචාරො.

එහි 'ආචාරය' යනු කවරේද? කායිකව නොයික්මවීම, වාචසිකව නොයික්මවීම සහ කායික-වාචසික දෙයාකාරයෙන්ම නොයික්මවීම (සංවරය) ආචාරය යැයි කියනු ලැබේ. සියලු සීල සංවරය ද ආචාරයයි. මෙහි ඇතැම් භික්ෂුවක උණ බට දීමෙන් හෝ පත් දීමෙන් හෝ මල්, පලතුරු, සුවඳ චූර්ණ, දත්කැටි දීමෙන් හෝ චාටු බස් කීමෙන් හෝ මුං ඇට හොද්දක් වැනි බසින් හෝ දරුවන් නැළවීමෙන් හෝ පණිවිඩ ගෙනයන්නෙකු වීමෙන් හෝ බුදුවරුන් විසින් පිළිකුල් කරන ලද අන්‍යතර වැරදි ආජීවයකින් ජීවිකාව පවත්වා නොගනියි. මෙය 'ආචාරය' යැයි කියනු ලැබේ.

ගොචරොති අත්ථි ගොචරො අත්ථි අගොචරො.

'ගෝචරය' යන්නෙහි (පිණ්ඩපාතය ආදිය සඳහා යාමට සුදුසු) ගෝචරය ද ඇත, නුසුදුසු අගෝචරය ද ඇත.

තත්ථ කතමො අගොචරො? ඉධෙකච්චො වෙසියාගොචරො වා හොති විධවා, ථුල්ලකුමාරිකා, පණ්ඩක, භික්ඛුනී, පානාගාරගොචරො වා හොති, සංසට්ඨො විහරති රාජූහි රාජමහාමත්තෙහි තිත්ථියෙහි තිත්ථියසාවකෙහි අනනුලොමිකෙන සංසග්ගෙන, යානි වා පන තානි කුලානි අස්සද්ධානි අප්පසන්නානි අනොපානභූතානි අක්කොසකපරිභාසකානි අනත්ථකාමානි අහිතකාමානි අඵාසුකකාමානි අයොගක්ඛෙමකාමානි භික්ඛූනං භික්ඛුනීනං උපාසකානං උපාසිකානං, තථාරූපානි කුලානි සෙවති භජති පයිරුපාසති, අයං වුච්චති අගොචරො.

එහි 'අගෝචරය' යනු කවරේද? මෙහි ඇතැම් භික්ෂුවක වෙසඟනන් කරා යෑම හෝ වැන්දඹුවන්, අවිවාහක මහලු ස්ත්‍රීන්, පණ්ඩකයන්, භික්ෂුණීන් හෝ මත්පැන් හල් කරා යෑම ගෝචරය කර ගනියි. රජවරුන්, රාජ මහා අමාත්‍යවරුන්, අන්‍ය තීර්ථකයන් හා තීර්ථක ශ්‍රාවකයන් සමඟ (ශික්ෂාවන්ට) නොගැළපෙන ලෙස ඇසුරු කරමින් වෙසෙයි. නැතහොත් යම් කුල කිහිපයක් ශ්‍රද්ධාව නැති, ප්‍රසාදය නැති, පැන් පොකුණක් මෙන් (භික්ෂූන්ට) පහසුවෙන් පිවිසිය නොහැකි, භික්ෂු භික්ෂුණී උපාසක උපාසිකාවන්ට ආක්‍රෝශ පරිභව කරන, අනර්ථයම කැමති, අහිතම කැමති, පහසුවක් අකැමැති, බියෙන් මිදීම (නිවණ) අකැමැති වෙත් ද, එබඳු කුලයන් ඇසුරු කරයි නම්, සේවනය කරයි නම්, මෙය 'අගෝචරය' යැයි කියනු ලැබේ.

තත්ථ කතමො ගොචරො? ඉධෙකච්චො න වෙසියාගොචරො වා හොති…පෙ… න පානාගාරගොචරො වා හොති, අසංසට්ඨො විහරති රාජූහි…පෙ… තිත්ථියසාවකෙහි අනනුලොමිකෙන සංසග්ගෙන, යානි වා පන තානි කුලානි සද්ධානි පසන්නානි ඔපානභූතානි කාසාවපජ්ජොතානි ඉසිවාතපටිවාතානි අත්ථකාමානි…පෙ… යොගක්ඛෙමකාමානි භික්ඛූනං…පෙ… උපාසිකානං, තථාරූපානි කුලානි සෙවති භජති පයිරුපාසති, අයං වුච්චති ගොචරො. ඉති ඉමිනා ච ආචාරෙන ඉමිනා ච ගොචරෙන උපෙතො [Pg.18] හොති සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො උපපන්නො සම්පන්නො සමන්නාගතො, තෙන වුච්චති ‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’ති (විභ. 511).

එහි ගෝචරය යනු කුමක්ද? මෙහි ඇතැම් මහණෙක් වෙසඟනන් කරා නොයන්නේ ද, ...පෙ... මත්පැන් හල් කරා නොයන්නේ ද, රජුන් හා ...පෙ... අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ ශ්‍රාවකයන් හා අනුචිත වූ ඇසුරකින් තොරව වසයි. යම් ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, ප්‍රසන්න වූ, පැන් පෝකුණු බඳු වූ, කහ වතින් බබළන්නා වූ, සෘෂිවරයන්ගේ (රහතන් වහන්සේලාගේ) පවනින් යුත්, භික්ෂූන්ගේ හා ...පෙ... උපාසිකාවන්ගේ යහපත හා අභිවෘද්ධිය කැමති වූ, යෝගක්ෂේමය (නිවන) කැමති වූ කුලයන් වේ ද, එවැනි කුලයන් ඇසුරු කරයි නම්, භජනය කරයි නම්, පයිරුපාසනය කරයි නම්, එය ගෝචරය යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ ආචාරයෙන් හා මේ ගෝචරයෙන් යුක්ත වූයේ, මැනවින් යුක්ත වූයේ, පැමිණියේ, මැනවින් පැමිණියේ, සම්පූර්ණ වූයේ වේ ද, ඒ හේතුවෙන් 'ආචාර ගෝචර සම්පන්න' යයි කියනු ලැබේ (විභංග 511).

අපි චෙත්ථ ඉමිනාපි නයෙන ආචාරගොචරා වෙදිතබ්බා. දුවිධො හි අනාචාරො කායිකො වාචසිකො ච. තත්ථ කතමො කායිකො අනාචාරො? ඉධෙකච්චො සඞ්ඝගතොපි අචිත්තීකාරකතො ථෙරෙ භික්ඛූ ඝට්ටයන්තොපි තිට්ඨති, ඝට්ටයන්තොපි නිසීදති, පුරතොපි තිට්ඨති, පුරතොපි නිසීදති, උච්චෙපි ආසනෙ නිසීදති, සසීසම්පි පාරුපිත්වා නිසීදති, ඨිතකොපි භණති, බාහාවික්ඛෙපකොපි භණති, ථෙරානං භික්ඛූනං අනුපාහනානං චඞ්කමන්තානං සඋපාහනො චඞ්කමති, නීචෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමන්තානං උච්චෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමති, ඡමාය චඞ්කමන්තානං චඞ්කමෙ චඞ්කමති, ථෙරෙ භික්ඛූ අනුපඛජ්ජාපි තිට්ඨති, අනුපඛජ්ජාපි නිසීදති, නවෙපි භික්ඛූ ආසනෙන පටිබාහති, ජන්තාඝරෙපි ථෙරෙ භික්ඛූ අනාපුච්ඡා කට්ඨං පක්ඛිපති, ද්වාරං පිදහති, උදකතිත්ථෙපි ථෙරෙ භික්ඛූ ඝට්ටයන්තොපි ඔතරති, පුරතොපි ඔතරති, ඝට්ටයන්තොපි න්හායති, පුරතොපි න්හායති, ඝට්ටයන්තොපි උත්තරති, පුරතොපි උත්තරති, අන්තරඝරං පවිසන්තොපි ථෙරෙ භික්ඛූ ඝට්ටයන්තොපි ගච්ඡති, පුරතොපි ගච්ඡති, වොක්කම්ම ච ථෙරානං භික්ඛූනං පුරතො පුරතො ගච්ඡති, යානිපි තානි හොන්ති කුලානං ඔවරකානි ගූළ්හානි ච පටිච්ඡන්නානි ච යත්ථ කුලිත්ථියො කුලකුමාරියො නිසීදන්ති, තත්ථපි සහසා පවිසති, කුමාරකස්සපි සීසං පරාමසති, අයං වුච්චති කායිකො අනාචාරො.

තවද මෙහි මේ ක්‍රමයෙන් ද ආචාර හා ගෝචරයන් දත යුතුය. අනාචාරය කායික හා වාචසික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි කායික අනාචාරය යනු කුමක්ද? මෙහි ඇතැම් මහණෙක් සංඝයා මැදට පැමිණිය ද, ගෞරවයක් නොමැතිව තෙර භික්ෂූන් හා ගැටෙමින් සිටියි ද, ගැටෙමින් හිඳියි ද, ඉදිරියෙහි සිටියි ද, ඉදිරියෙහි හිඳියි ද, උස් අසුන්හි හිඳියි ද, හිස පෙරවාගෙන හිඳියි ද, හිටගෙන කතා කරයි ද, දෑත් වනමින් කතා කරයි ද, පාවහන් රහිතව සක්මන් කරන තෙර භික්ෂූන් සිටියදී පාවහන් සහිතව සක්මන් කරයි ද, පහත් සක්මන් මළුවල සක්මන් කරන විට උස් සක්මන් මළුවල සක්මන් කරයි ද, බිම සක්මන් කරන විට සක්මන් මළුවල සක්මන් කරයි ද, තෙර භික්ෂූන් හා ගැටෙමින් සිටියි ද, ගැටෙමින් හිඳියි ද, නවක භික්ෂූන් අසුනෙන් වළක්වයි ද, ගිනිහලේ (පැන්හලේ) දී තෙර භික්ෂූන්ගෙන් නොවිමසා දර දමයි ද, දොර වසයි ද, තොටුපොළේ දී තෙර භික්ෂූන් හා ගැටෙමින් බසියි ද, ඉදිරියෙන් බසියි ද, ගැටෙමින් නායි ද, ඉදිරියෙන් නායි ද, ගැටෙමින් ගොඩවෙයි ද, ඉදිරියෙන් ගොඩවෙයි ද, ගෙවල් අතරට ඇතුළු වන විට තෙර භික්ෂූන් හා ගැටෙමින් යයි ද, ඉදිරියෙන් යයි ද, තෙර භික්ෂූන් මඟහැර ඔවුන්ට ඉදිරියෙන් යයි ද, කුලවතුන්ගේ යම් රහසිගත වූ ද මුවා වූ ද ස්ත්‍රීන් හා කුමරියන් වාසය කරන කාමර වේ ද, ඒවාට හදිසියේ ඇතුළු වෙයි ද, කුඩා දරුවන්ගේ හිස පිරිමදියි ද, මෙය කායික අනාචාරය යයි කියනු ලැබේ.

තත්ථ කතමො වාචසිකො අනාචාරො? ඉධෙකච්චො සඞ්ඝගතොපි අචිත්තීකාරකතො ථෙරෙ භික්ඛූ අනාපුච්ඡා ධම්මං භණති. පඤ්හං විස්සජ්ජෙති, පාතිමොක්ඛං උද්දිසති, ඨිතකොපි භණති, බාහාවික්ඛෙපකොපි භණති, අන්තරඝරං පවිට්ඨොපි ඉත්ථිං වා කුමාරිං වා එවමාහ – ‘‘ඉත්ථන්නාමෙ ඉත්ථංගොත්තෙ කිං අත්ථි, යාගු අත්ථි, භත්තං අත්ථි, ඛාදනීයං අත්ථි, කිං පිවිස්සාම, කිං ඛාදිස්සාම, කිං භුඤ්ජිස්සාම. කිං වා මෙ දස්සථා’’ති විප්පලපති, අයං වුච්චති වාචසිකො අනාචාරො (මහානි. 87). පටිපක්ඛවසෙන පනස්ස ආචාරො වෙදිතබ්බො.

එහි වාචසික අනාචාරය යනු කුමක්ද? මෙහි ඇතැම් මහණෙක් සංඝයා මැදට පැමිණිය ද අගෞරවයෙන් යුක්තව තෙර භික්ෂූන්ගෙන් නොවිමසා ධර්මය දේශනා කරයි ද, ප්‍රශ්න විසඳයි ද, ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසයි ද, හිටගෙන කතා කරයි ද, දෑත් වනමින් කතා කරයි ද, ගෙවල් අතරට ඇතුළු වී ස්ත්‍රියකගෙන් හෝ කුමරියකගෙන් මෙසේ අසයි ද - 'අසවල් නම ඇති, අසවල් ගෝත්‍රය ඇති තැනැත්තිය, කුමක් තිබේද? කැඳ තිබේද? බත් තිබේද? කෑයුතු දේ තිබේද? අප කුමක් බොමුද? කුමක් කමුද? කුමක් අනුභව කරමුද? මට කුමක් දෙන්නෙහිද?' යයි නන් දෙඩවීම වාචසික අනාචාරය යයි කියනු ලැබේ (මහානිද්දෙස 87). මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ පැත්ත ආචාරය ලෙස දත යුතුය.

අපිච [Pg.19] භික්ඛු සගාරවො සප්පතිස්සො හිරොත්තප්පසම්පන්නො සුනිවත්ථො සුපාරුතො පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන ආලොකිතෙන විලොකිතෙන සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන ඔක්ඛිත්තචක්ඛු ඉරියාපථසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියමනුයුත්තො සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො ආරද්ධවීරියො ආභිසමාචාරිකෙසු සක්කච්චකාරී ගරුචිත්තීකාරබහුලො විහරති, අයං වුච්චති ආචාරො. එවං තාව ආචාරො වෙදිතබ්බො.

තවද, භික්ෂුව ගෞරව සහිතව, යටහත් පහත් බවින් යුක්තව, හිරිඔතප් ඇතිව, මැනවින් සිවුරු හැඳ පෙරවා, ඉදිරියට යෑමේදී ද ආපසු ඒමේදී ද කෙළින් බැලීමේදී ද වටපිට බැලීමේදී ද අතපය හකුළන විට හා දිගු කරන විට ද ප්‍රසාදජනක වූයේ, බිමට යොමු කළ ඇස් ඇතිව, මනා ඉරියව් ඇතිව, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇතිව, ආහාරයෙහි පමණ දන්නා සුලු වූ, නිදි වැරීමෙහි යෙදුණු, සතිසම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූ, අල්පේච්ඡ වූ, සතුටු වන සුලු වූ, පටන් ගත් වීර්යය ඇතිව, ආභිසමාචාරික ශික්ෂාපදයන්හි ගෞරවයෙන් කටයුතු කරමින්, වැඩිහිටියන්ට ගරු සත්කාර කරමින් වසයි ද, මෙය ආචාරය යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ පළමුව ආචාරය දත යුතුය.

ගොචරො පන තිවිධො උපනිස්සයගොචරො ආරක්ඛගොචරො උපනිබන්ධගොචරොති. තත්ථ කතමො උපනිස්සයගොචරො? දසකථාවත්ථුගුණසමන්නාගතො කල්‍යාණමිත්තො, යං නිස්සාය අස්සුතං සුණාති, සුතං පරියොදපෙති, කඞ්ඛං විතරති, දිට්ඨිං උජුං කරොති, චිත්තං පසාදෙති. යස්ස වා පන අනුසික්ඛමානො සද්ධාය වඩ්ඪති, සීලෙන, සුතෙන, චාගෙන, පඤ්ඤාය වඩ්ඪති, අයං වුච්චති උපනිස්සයගොචරො.

ගෝචරය වනාහි උපනිස්සය ගෝචරය, ආරක්ඛ ගෝචරය සහ උපනිබන්ධ ගෝචරය යයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහි උපනිස්සය ගෝචරය යනු කුමක්ද? දස කථාවස්තුවලින් යුක්ත වූ කල්‍යාණ මිත්‍රයා ය. යමෙකු ඇසුරු කරමින් භික්ෂුව නෑසූ ධර්මය අසයි ද, ඇසූ දේ පිරිසිදු කරගනියි ද, සැක දුරු කරයි ද, දෘෂ්ටිය ඍජු කරගනියි ද, සිත පහදවා ගනියි ද, යමෙකුගේ අනුශාසනා පිළිපදිමින් ශ්‍රද්ධාවෙන්, සීලයෙන්, ශ්‍රැතයෙන්, ත්‍යාගයෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් වැඩෙයි ද, ඔහු 'උපනිස්සය ගෝචරය' යයි කියනු ලැබේ.

කතමො ආරක්ඛගොචරො? ඉධ භික්ඛු අන්තරඝරං පවිට්ඨො වීථිං පටිපන්නො ඔක්ඛිත්තචක්ඛු යුගමත්තදස්සාවී සුසංවුතො ගච්ඡති, න හත්ථිං ඔලොකෙන්තො, න අස්සං, න රථං, න පත්තිං, න ඉත්ථිං, න පුරිසං ඔලොකෙන්තො, න උද්ධං උල්ලොකෙන්තො, න අධො ඔලොකෙන්තො, න දිසාවිදිසං පෙක්ඛමානො ගච්ඡති, අයං වුච්චති ආරක්ඛගොචරො.

ආරක්ඛ ගෝචරය යනු කුමක්ද? මෙහි භික්ෂුව ගමට ඇතුළු වී මඟට පිළිපන් කල, බිමට යොමු කළ ඇස් ඇතිව, වියගහක් පමණ දුර බලමින්, මනාව සංවර වූයේ යයි ද; අලින්, අසුන්, රියන්, පාබල සේනා, ස්ත්‍රීන් හෝ පුරුෂයන් දෙස නොබලමින්, උඩ හෝ යට හෝ නොබලමින්, දිශා අනුදිශා නොබලමින් යයි ද, මෙය ආරක්ඛ ගෝචරය යයි කියනු ලැබේ.

කතමො උපනිබන්ධගොචරො? චත්තාරො සතිපට්ඨානා යත්ථ චිත්තං උපනිබන්ධති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයො? යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති (සං. නි. 5.372), අයං වුච්චති උපනිබන්ධගොචරො. ඉති ඉමිනා ච ආචාරෙන ඉමිනා ච ගොචරෙන උපෙතො…පෙ… සමන්නාගතො. තෙනපි වුච්චති ආචාරගොචරසම්පන්නොති.

උපනිබන්ධ ගෝචරය යනු කුමක්ද? සිත බැඳ තබන සතර සතිපට්ඨානයන් ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී: 'මහණෙනි, භික්ෂුවකගේ ස්වකීය වූ පිය උරුමයෙන් ආ ගෝචරය කුමක්ද? එනම් මේ සතර සතිපට්ඨානයන් ය' (සං. නි. 5.372). මෙය උපනිබන්ධ ගෝචරය යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ ආචාරයෙන් හා මේ ගෝචරයෙන් යුක්ත වූයේ ...පෙ... එක් වූයේ වේ ද, එබැවින් 'ආචාර ගෝචර සම්පන්න' යයි කියනු ලැබේ.

අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති අණුප්පමාණෙසු අසඤ්චිච්ච ආපන්නසෙඛියඅකුසලචිත්තුප්පාදාදිභෙදෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සනසීලො. සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති යංකිඤ්චි සික්ඛාපදෙසු සික්ඛිතබ්බං, තං සබ්බං සම්මා ආදාය සික්ඛති. එත්ථ ච ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති එත්තාවතා [Pg.20] ච පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය පාතිමොක්ඛසංවරසීලං දස්සිතං. ‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’තිආදි පන සබ්බං යථාපටිපන්නස්ස තං සීලං සම්පජ්ජති, තං පටිපත්තිං දස්සෙතුං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

'ස්වල්ප වූ වරදෙහි පවා බිය දකින්නේ' යනු පරමාණු පමණ වූ, නොදැනුවත්ව සිදුවන සේඛියා වත් කඩවීම් හෝ අකුසල සිත් ඉපදීම් වැනි කුඩා වැරදිවල පවා බිය දකින සුලු බවයි. 'ශික්ෂාපදයන්හි සමාදන්ව හික්මෙයි' යනු ශික්ෂාපදයන්හි යම් හික්මිය යුතු සීලයක් වේද, ඒ සියල්ල මැනවින් සමාදන්ව හික්මෙයි. මෙහි 'ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් සංවර වූයේ' යන මේ පමණකින් පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලය දක්වන ලදී. 'ආචාර ගෝචර සම්පන්න' යනාදි සියල්ල වනාහි, යම් ප්‍රතිපදාවක නියුක්ත වූවහුට ඒ සීලය සම්පූර්ණ වේ ද, ඒ ප්‍රතිපත්තිය දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද බව දත යුතුය.

ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං

ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලය

15. යං පනෙතං තදනන්තරං ‘‘සො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා’’තිආදිනා නයෙන දස්සිතං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං, තත්ථ සොති පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙ ඨිතො භික්ඛු. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති කාරණවසෙන චක්ඛූති ලද්ධවොහාරෙන රූපදස්සනසමත්ථෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වා. පොරාණා පනාහු ‘‘චක්ඛු රූපං න පස්සති, අචිත්තකත්තා, චිත්තං න පස්සති, අචක්ඛුකත්තා, ද්වාරාරම්මණසඞ්ඝට්ටෙ පන චක්ඛුපසාදවත්ථුකෙන චිත්තෙන පස්සති. ඊදිසී පනෙසා ‘ධනුනා විජ්ඣතී’තිආදීසු විය සසම්භාරකථා නාම හොති, තස්මා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වාති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො’’ති. න නිමිත්තග්ගාහීති ඉත්ථිපුරිසනිමිත්තං වා සුභනිමිත්තාදිකං වා කිලෙසවත්ථුභූතං නිමිත්තං න ගණ්හාති, දිට්ඨමත්තෙයෙව සණ්ඨාති. නානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහීති කිලෙසානං අනුඅනුබ්‍යඤ්ජනතො පාකටභාවකරණතො අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති ලද්ධවොහාරං හත්ථපාදසිතහසිතකථිතවිලොකිතාදිභෙදං ආකාරං න ගණ්හාති, යං තත්ථ භූතං, තදෙව ගණ්හාති, චෙතියපබ්බතවාසී මහාතිස්සත්ථෙරො විය.

15. මීළඟට එම ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයෙන් අනතුරුව "ඔහු ඇසින් රූපයක් දැක" යනාදී ක්‍රමයෙන් දක්වන ලද ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලයෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය: එහි "ඔහු" යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයෙහි පිහිටා සිටින භික්ෂුවයි. "ඇසින් රූපයක් දැක" යනු අසාධාරණ හේතුවක් නිසා "ඇස" යන නාමය ලබන, රූප දැකීමට සමත් චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපයක් දැකීමයි. පුරාණ ආචාර්යවරුන් මෙසේ පවසා ඇත: "ඇස රූප නොදකියි, මන්ද එය සිත් රහිත (අචේතනික) බැවිනි. සිත රූප නොදකියි, මන්ද එයට ඇසක් නැති බැවිනි. එහෙත් ද්වාරය හා අරමුණ ගැටුණු විට චක්ඛු ප්‍රසාදය වස්තු කොටගත් සිතින් දකියි." මෙය "දුන්නෙන් විදියි" යන්න මෙන් උපකරණ සාමග්‍රිය (සසම්භාර කථා) සහිතව කියන ලද්දකි. එබැවින් මෙහි අර්ථය චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපය දැකීම යන්නයි. "නිමිති ග්‍රහණය නොකරයි" (න නිමිත්තග්ගාහී) යනු ස්ත්‍රී-පුරුෂ නිමිති හෝ රාගාදී කෙලෙස් ඉපදීමට හේතු වන ශුභ නිමිති ආදිය ග්‍රහණය නොකොට, දුටු මාත්‍රයෙහිම නැවතී සිටීමයි. "අනුබ්‍යඤ්ජන ග්‍රහණය නොකරයි" (නානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී) යනු කෙලෙස් නැවත නැවතත් ප්‍රකට වීමට හේතු වන අත, පය, සිනහව, කතාබහ, බැලීම ආදී වූ අවයව ලක්ෂණ ග්‍රහණය නොකිරීමයි. එහි ඇති සැබෑ ස්වභාවය වන පිළිකුල් සහගත කෙස් ලොම් ආදී කොටස් හෝ පරමාර්ථ වශයෙන් ඇති මහා භූත රූප හා උපාදාය රූප පමණක්ම ග්‍රහණය කරයි. එය චේතිය පබ්බත වාසී මහා තිස්ස මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙනි.

ථෙරං කිර චෙතියපබ්බතා අනුරාධපුරං පිණ්ඩචාරත්ථාය ආගච්ඡන්තං අඤ්ඤතරා කුලසුණ්හා සාමිකෙන සද්ධිං භණ්ඩිත්වා සුමණ්ඩිතපසාධිතා දෙවකඤ්ඤා විය කාලස්සෙව අනුරාධපුරතො නික්ඛමිත්වා ඤාතිඝරං ගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ දිස්වා විපල්ලත්ථචිත්තා මහාහසිතං හසි. ථෙරො කිමෙතන්ති ඔලොකෙන්තො තස්සා දන්තට්ඨිකෙ අසුභසඤ්ඤං පටිලභිත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං –

පුවතක් අසන්නට ලැබේ: එක්තරා කුල ලේලියක් තම ස්වාමියා සමඟ අමනාප වී, දිව්‍ය කන්‍යාවක් මෙන් මනාව හැඩගැන්වී අනුරාධපුරයෙන් පිටව තමාගේ නෑ නිවසට යමින් සිටියාය. චේතිය පබ්බතයේ සිට අනුරාධපුරයට පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩම කරමින් සිටි මහා තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මඟදී දුටු ඕතොමෝ, රාගයෙන් විපරීත වූ සිතින් යුතුව මහ හඬින් සිනාසුණාය. "මොකක්ද මේ?" කියා බලන තෙරුන් වහන්සේ ඇගේ දත් ඇට (දන්තට්ඨික) දැකීමෙන් අසුභ සංඥාව උපදවාගෙන රහත් භාවයට පත් වූහ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී:

‘‘තස්සා දන්තට්ඨිකං දිස්වා, පුබ්බසඤ්ඤං අනුස්සරි;

තත්ථෙව සො ඨිතො ථෙරො, අරහත්තං අපාපුණී’’ති.

"ඇගේ දත් ඇට දැක, පෙර පුහුණු කළ (අසුභ) සංඥාව සිහිපත් කළේය; එහිම සිටි ඒ තෙරුන් වහන්සේ රහත් භාවයට පත් වූහ."

සාමිකොපි [Pg.21] ඛො පනස්සා අනුමග්ගං ගච්ඡන්තො ථෙරං දිස්වා ‘‘කිඤ්චි, භන්තෙ, ඉත්ථිං පස්සථා’’ති පුච්ඡි. තං ථෙරො ආහ –

ඇගේ ස්වාමියා ද ඇය පසුපස එමින් සිටියදී තෙරුන් වහන්සේ දැක, "ස්වාමීනි, මෙතැනින් යම් ස්ත්‍රියක යනු දුටුවෙහිද?" කියා විමසුවේය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට මෙසේ පැවසූහ:

‘‘නාභිජානාමි ඉත්ථී වා, පුරිසො වා ඉතො ගතො;

අපිච අට්ඨිසඞ්ඝාටො, ගච්ඡතෙස මහාපථෙ’’ති.

"මෙතැනින් ගියේ ස්ත්‍රියක ද පුරුෂයකු ද කියා මම නොදනිමි. එහෙත් මේ මහා මාර්ගයෙහි ඇට සැකිල්ලක් (අට්ඨි සංඝාතයක්) නම් ගමන් කළේය."

යත්වාධිකරණමෙනන්තිආදිම්හි යංකාරණා යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්ස හෙතු එතං පුග්ගලං සතිකවාටෙන චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං අපිහිතචක්ඛුද්වාරං හුත්වා විහරන්තං එතෙ අභිජ්ඣාදයො ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං අනුබන්ධෙය්‍යුං. තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජතීති තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස සතිකවාටෙන පිදහනත්ථාය පටිපජ්ජති. එවං පටිපජ්ජන්තොයෙව ච රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතීතිපි වුච්චති. තත්ථ කිඤ්චාපි චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො වා අසංවරො වා නත්ථි. න හි චක්ඛුපසාදං නිස්සාය සති වා මුට්ඨසච්චං වා උප්පජ්ජති. අපිච යදා රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, තදා භවඞ්ගෙ ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ කිරියමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං. තතො විපාකමනොධාතු සම්පටිච්ඡනකිච්චං. තතො විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු සන්තීරණකිච්චං. තතො කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තදනන්තරං ජවනං ජවති.

"යත්වාධිකරණමේනං" යනාදී පාඨයෙහි අර්ථය මෙසේය: යම් හේතුවක් නිසා, එනම් චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරය නිසා, සිහිය නමැති දොරටුවෙන් චක්ඛුන්ද්‍රිය වසා නොගෙන (නොසංවරව) වසන පුද්ගලයා පසුපස අභිධ්‍යා ආදී පාපී අකුසල ධර්මයන් ලුහුබඳින්නේය. "තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජති" යනු එම චක්ඛුන්ද්‍රිය සිහිය නමැති දොරටුවෙන් වැසීම (සංවරය) පිණිස පිළිපැදීමයි. මෙසේ පිළිපදින තැනැත්තාම චක්ඛුන්ද්‍රිය රකින්නෙක් සහ චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරයට පැමිණෙන්නෙක් යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී ඇත්ත වශයෙන්ම චක්ඛුන්ද්‍රිය තුළ සංවරයක් හෝ අසංවරයක් නැත. මන්ද චක්ඛු ප්‍රසාදය ඇසුරු කොට සිහිය හෝ මුළාව (මුට්ඨසච්ච) උපදින්නේ නැති බැවිනි. එහෙත්, යම් කලක රූප අරමුණ ඇසට හමු වේද, එවිට භවංග සිත දෙවරක් ඉපිද නිරුද්ධ වූ පසු, ආවර්ජන කෘත්‍යය සිදු කරමින් ක්‍රියා මනෝ ධාතුව ඉපිද නිරුද්ධ වෙයි. ඉන්පසු දැකීමේ කෘත්‍යය සිදු කරමින් චක්ඛු විඤ්ඤාණය ද, පිළිගැනීමේ කෘත්‍යය සිදු කරමින් විපාක මනෝ ධාතුව ද, විමසීමේ කෘත්‍යය සිදු කරමින් විපාක අහේතුක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව ද, තීරණය කිරීමේ කෘත්‍යය (වොට්ඨබ්බන කෘත්‍යය) සිදු කරමින් ක්‍රියා අහේතුක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව ද ඉපිද නිරුද්ධ වෙයි. ඉන් අනතුරුව ජවන සිත් හටගනී.

තත්‍රාපි නෙව භවඞ්ගසමයෙ, න ආවජ්ජනාදීනං අඤ්ඤතරසමයෙ සංවරො වා අසංවරො වා අත්ථි. ජවනක්ඛණෙ පන සචෙ දුස්සීල්‍යං වා මුට්ඨසච්චං වා අඤ්ඤාණං වා අක්ඛන්ති වා කොසජ්ජං වා උප්පජ්ජති, අසංවරො හොති. එවං හොන්තො පන සො චක්ඛුන්ද්‍රියෙ අසංවරොති වුච්චති. කස්මා? යස්මා තස්මිං සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානි. යථා කිං? යථා නගරෙ චතූසු ද්වාරෙසු අසංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරද්වාරකොට්ඨකගබ්භාදයො සුසංවුතා හොන්ති, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං අරක්ඛිතං අගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙන හි පවිසිත්වා චොරා යදිච්ඡන්ති, තං කරෙය්‍යුං, එවමෙව ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානි.

එහිදී ද භවංග අවස්ථාවෙහි හෝ ආවර්ජනාදී සිත් ඇති වන අවස්ථාවක හෝ සංවරයක් හෝ අසංවරයක් නැත. එහෙත් ජවන අවස්ථාවේදී යම් හෙයකින් දුස්සීල බවක්, සිහිය මුළා වීමක්, අඥාන බවක්, අක්ෂාන්තියක් (නොඉවසීමක්) හෝ අලස බවක් ඇති වුවහොත් එය අසංවරයකි. ජවන අවස්ථාවේ සිදු වුවද එය "චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරය" ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ඒ මන්ද? ජවනයෙහි අසංවරය ඇති වූ විට ද්වාරය ද, භවංගය ද, ආවර්ජනාදී වීථි සිත් ද අරක්ෂිත වන බැවිනි. ඒ කෙසේද යත්? නගරයක ප්‍රධාන දොරටු සතර වසා නොමැති විට, ගෙවල් තුළ ඇති දොරවල් හෝ කාමරවල දොරවල් මනාව වසා තිබුණ ද, මුළු නගරයම අරක්ෂිත වන්නාක් මෙනි. නගර ද්වාරයෙන් ඇතුළු වන සොරෙකුට තමන්ට කැමති දෙයක් කළ හැකිය. එමෙන්ම ජවනයෙහි දුස්සීල භාවය ආදිය උපන් විට, එම අසංවරය නිසා ද්වාරය ද භවංගය ද ආවර්ජනාදී වීථි සිත් ද අරක්ෂිත වෙයි.

තස්මිං [Pg.22] පන සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි ගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානි. යථා කිං? යථා නගරද්වාරෙසු සංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරාදයො අසංවුතා හොන්ති, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං සුරක්ඛිතං සුගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙසු හි පිහිතෙසු චොරානං පවෙසො නත්ථි, එවමෙව ජවනෙ සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි ගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානි. තස්මා ජවනක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානොපි චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරොති වුත්තො.

එහෙත් ජවනයෙහි ශීලාදී සංවරයන් උපන් විට, ද්වාරය ද භවංගය ද වීථි සිත් ද ආරක්ෂිත වෙයි. ඒ කෙසේද යත්? නගර ද්වාරයන් වසා ඇති විට, නගරය ඇතුළත ඇති නිවාසවල දොරවල් විවෘතව තිබුණ ද, මුළු නගරයම මනාව ආරක්ෂිත වන්නාක් මෙනි. නගර ද්වාරයන් වසා ඇති විට සොරුන්ට ඇතුළු විය නොහැකිය. එමෙන්ම ජවනයෙහි ශීලාදී සංවර ධර්මයන් උපන් විට ද්වාරය, භවංගය සහ වීථි සිත් ද ආරක්ෂිත වෙයි. එබැවින් ජවන අවස්ථාවේ උපන්න ද මෙය "චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරය" යැයි කියනු ලැබේ.

සොතෙන සද්දං සුත්වාතිආදීසුපි එසෙව නයො. එවමිදං සඞ්ඛෙපතො රූපාදීසු කිලෙසානුබන්ධනිමිත්තාදිග්ගාහපරිවජ්ජනලක්ඛණං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලන්ති වෙදිතබ්බං.

"කනින් ශබ්දය අසා" යනාදී අනෙකුත් ඉන්ද්‍රියයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙසේ සැකෙවින් ගත් කල, රූප ආදියේදී කෙලෙස් ලුහුබඳින නිමිති ආදිය ග්‍රහණය කිරීමෙන් වැළකී සිටීමේ ලක්ෂණය ඇති මෙම ශීලය "ඉන්ද්‍රිය සංවර ශීලය" ලෙස දත යුතුය.

ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං

ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලය

16. ඉදානි ඉන්ද්‍රියසංවරසීලානන්තරං වුත්තෙ ආජීවපාරිසුද්ධිසීලෙ ආජීවහෙතු පඤ්ඤත්තානං ඡන්නං සික්ඛාපදානන්ති යානි තානි ‘‘ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා සඤ්චරිත්තං සමාපජ්ජති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා ‘යො තෙ විහාරෙ වසති සො භික්ඛු අරහා’ති භණති, පටිවිජානන්තස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛු පණීතභොජනානි අගිලානො අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛුනී පණීතභොජනානි අගිලානා අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති පාටිදෙසනීයස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා සූපං වා ඔදනං වා අගිලානො අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පරි. 287) එවං පඤ්ඤත්තානි ඡ සික්ඛාපදානි, ඉමෙසං ඡන්නං සික්ඛාපදානං.

16. දැන්, ඉන්ද්‍රියසංවර සීලයට පසුව දක්වන ලද ආජීවපාරිශුද්ධි සීලයෙහි, ආජීවය හේතු කොට ගෙන පනවන ලද සික්ඛාපද හය පිළිබඳ විස්තරය මෙසේය: යම් ඒ (1) 'ආජීවය හේතුවෙන්, ආජීවය කරණ කොට ගෙන, ලාමක ආශාවන් ඇතිව, ආශාවන්ගෙන් මඩනා ලද්දේ, තමා තුළ නොමැති, සත්‍ය නොවූ උත්තරීමනුස්සධර්ම (ධ්‍යාන, මඟඵල) ඇතැයි පවසයි නම්, ඔහුට පාරාජිකා ඇවැත් වේ. (2) ආජීවය හේතුවෙන් ස්ත්‍රී පුරුෂයන් සම්බන්ධ කරවීමේ ක්‍රියාවෙහි (සංචරිත්ත) යෙදේ නම්, සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. (3) ආජීවය හේතුවෙන් 'ඔබේ විහාරයෙහි වසන ඒ භික්ෂුව රහතන් වහන්සේ නමකි' යැයි (තමා ගැනම වක්‍රව) පවසයි නම්, එය අසන්නාට වැටහේ නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. (4) ආජීවය හේතුවෙන් භික්ෂුවක් ගිලන් නොවී, තමාගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස ප්‍රණීත භෝජන ඉල්ලාගෙන වළඳයි නම්, පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. (5) ආජීවය හේතුවෙන් භික්ෂුණියක් ගිලන් නොවී තමාගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස ප්‍රණීත භෝජන ඉල්ලාගෙන වළඳයි නම්, පාටිදේසනීය ඇවැත් වේ. (6) ආජීවය හේතුවෙන් ගිලන් නොවී වෑංජන හෝ බත් හෝ තමා සඳහා ඉල්ලාගෙන වළඳයි නම්, දුක්කට ඇවැත් වේ' යනුවෙන් පනවන ලද සික්ඛාපද හය, මෙම සික්ඛාපද හය පිළිබඳවයි.

කුහනාතිආදීසු අයං පාළි, ‘‘තත්ථ කතමා කුහනා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස යා පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙන වා සාමන්තජප්පිතෙන වා ඉරියාපථස්ස වා අට්ඨපනා ඨපනා සණ්ඨපනා භාකුටිකා භාකුටියං කුහනා කුහායනා කුහිතත්තං, අයං වුච්චති කුහනා.

'කුහනා' යනාදියෙහි විග්‍රහය පාලියෙහි මෙසේ දැක්වේ: 'එහි කුහනා (කුහකකම) යනු කවරේ ද? ලාභ, සත්කාර හා කීර්ති ප්‍රශංසා කෙරෙහි ඇලී සිටින්නා වූ, ලාමක ආශාවන් ඇති, ආශාවන්ගෙන් මඩනා ලද භික්ෂුවගේ (1) ප්‍රත්‍යයන් පිළිගැනීමේදී දක්වන පුදුමසහගත හැසිරීමෙන් හෝ, (2) වක්‍රව උත්තරීමනුස්සධර්ම ගැන කතා කිරීමෙන් හෝ, (3) ශ්‍රද්ධාව ඇති කරවනු පිණිස ඉරියව් තැන්පත් කර පෙන්වීම, සංවරය ඇති කර පෙන්වීම, මැනවින් සංවරව සිටීම, රැළි ගැන්වුණු මුහුණින් හා බැමෙන් යුක්තව සිටීම, කුහක බව, රවටන ස්වභාවය හා රවටන බව යන මෙය කුහනා යැයි කියනු ලැබේ.'

‘‘තත්ථ [Pg.23] කතමා ලපනා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස යා පරෙසං ආලපනා ලපනා සල්ලපනා උල්ලපනා සමුල්ලපනා උන්නහනා සමුන්නහනා උක්කාචනා සමුක්කාචනා අනුප්පියභාණිතා චාටුකම්‍යතා මුග්ගසූප්‍යතා පාරිභට්‍යතා, අයං වුච්චති ලපනා.

'එහි ලපනා (ප්‍රශංසා මූලික කතාව) යනු කවරේ ද? ලාභ, සත්කාර හා කීර්ති ප්‍රශංසා කෙරෙහි ඇලී සිටින්නා වූ, ලාමක ආශාවන් ඇති, ආශාවන්ගෙන් මඩනා ලද භික්ෂුවගේ අනුන් ඉදිරියේ කතා කිරීම, නැවත නැවත කතා කිරීම, ඉතා මනහර ලෙස කතා කිරීම, ඔසවා තබමින් කතා කිරීම, හාත්පසින්ම උසස් කොට කතා කිරීම, බැඳ තබන්නාක් මෙන් කතා කිරීම, තදින් බැඳ තබන්නාක් මෙන් කතා කිරීම, ගුණ වර්ණනා කිරීම, බොහෝ සෙයින් ගුණ වර්ණනා කිරීම, අනුන්ගේ මනාපය අනුව කතා කිරීම, චාටු බස් කීම, ඇත්ත හා නැත්ත මිශ්‍ර මුං ඇට හොද්දක් වැනි කතාව හා දරුවන් හදන්නියක මෙන් ලාමක ලෙස කතා කිරීම යන මෙය ලපනා යැයි කියනු ලැබේ.'

‘‘තත්ථ කතමා නෙමිත්තිකතා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස යං පරෙසං නිමිත්තං නිමිත්තකම්මං ඔභාසො ඔභාසකම්මං සාමන්තජප්පා පරිකථා, අයං වුච්චති නෙමිත්තිකතා.

'එහි නේමිත්තිකතා (නිමිති කිරීම) යනු කවරේ ද? ලාභ, සත්කාර හා කීර්ති ප්‍රශංසා කෙරෙහි ඇලී සිටින්නා වූ, ලාමක ආශාවන් ඇති, ආශාවන්ගෙන් මඩනා ලද භික්ෂුව විසින් අනුන් උදෙසා කරනු ලබන යම් නිමිත්තක්, නිමිති කිරීමේ ක්‍රියාව, වක්‍රව අඟවා කීම, වක්‍රව අඟවා කීමේ ක්‍රියාව, ලාභය ලැබෙන පරිදි අවටින් කතා කිරීම හා හාත්පසින් කරනු ලබන පරි කථා යන මෙය නේමිත්තිකතා යැයි කියනු ලැබේ.'

‘‘තත්ථ කතමා නිප්පෙසිකතා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස යා පරෙසං අක්කොසනා වම්භනා ගරහනා උක්ඛෙපනා සමුක්ඛෙපනා ඛිපනා සංඛිපනා පාපනා සම්පාපනා අවණ්ණහාරිකා පරපිට්ඨිමංසිකතා, අයං වුච්චති නිප්පෙසිකතා.

'එහි නිප්පේසිකතා (අනුන්ගේ ගුණ මකා දැමීම) යනු කවරේ ද? ලාභ, සත්කාර හා කීර්ති ප්‍රශංසා කෙරෙහි ඇලී සිටින්නා වූ, ලාමක ආශාවන් ඇති, ආශාවන්ගෙන් මඩනා ලද භික්ෂුව විසින් අනුන්ට කරනු ලබන යම් ආක්‍රෝශ කිරීමක්, පරිභව කිරීමක්, නින්දා කිරීමක්, බැහැර කිරීමක්, හාත්පසින් බැහැර කිරීමක්, දොස් පැවරීමක්, නැවත නැවත දොස් පැවරීමක්, පහත් තත්ත්වයට පැමිණවීමක්, හාත්පසින්ම පහත් තත්ත්වයට පත් කිරීමක්, අගුණ පැවසීමක් හා පිටුපසින් මස් කන්නාක් මෙන් කේලාම් කීමක් වේ ද, මෙය නිප්පේසිකතා යැයි කියනු ලැබේ.'

‘‘තත්ථ කතමා ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතො පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො ඉතො ලද්ධං ආමිසං අමුත්‍ර හරති, අමුත්‍ර වා ලද්ධං ආමිසං ඉධ ආහරති. යා එවරූපා ආමිසෙන ආමිසස්ස එට්ඨි ගවෙට්ඨි පරියෙට්ඨි එසනා ගවෙසනා පරියෙසනා, අයං වුච්චති ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා’’ති (විභ. 862-865).

'එහි ලාභයෙන් ලාභය සෙවීම (ලාභේන ලාභං නිජිගීසනතා) යනු කවරේ ද? ලාභ, සත්කාර හා කීර්ති ප්‍රශංසා කෙරෙහි ඇලී සිටින්නා වූ, ලාමක ආශාවන් ඇති, ආශාවන්ගෙන් මඩනා ලද භික්ෂුව, මෙහිදී ලත් ආමිසය අසවල් නිවසකට ගෙන යයි, අසවල් නිවසින් ලත් ආමිසය මෙහි ගෙන එයි. මෙලෙසින් එක් ආමිසයකින් තවත් ආමිසයක් සෙවීම, නැවත නැවත සෙවීම, හාත්පසින් සෙවීම, ලැබීමට කැමති වීම, ලැබීමට සෙවීම හා හාත්පසින් ලැබීමට සෙවීම යන මෙය ලාභයෙන් ලාභය සෙවීම යැයි කියනු ලැබේ.'

17. ඉමිස්සා පන පාළියා එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. කුහනනිද්දෙසෙ තාව ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්සාති ලාභඤ්ච සක්කාරඤ්ච කිත්තිසද්දඤ්ච සන්නිස්සිතස්ස, පත්ථයන්තස්සාති අත්ථො. පාපිච්ඡස්සාති අසන්තගුණදීපනකාමස්ස. ඉච්ඡාපකතස්සාති ඉච්ඡාය අපකතස්ස, උපද්දුතස්සාති අත්ථො.

17. තවද මෙම පාළියෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. පළමුව 'කුහන නිද්දේසය' තුළ 'ලාභසක්කාරසිලෝකසන්නිස්සිතස්ස' යන්නෙන් ලාභය ද, සත්කාරය ද, කීර්ති ප්‍රශංසාව ද ඇසුරු කළා වූ හෙවත් ඒවා පතන්නා වූ යනු අර්ථයයි. 'පාපිච්ඡස්ස' යන්නෙන් තමා තුළ නැති ගුණ පෙන්වීමට කැමති තැනැත්තා යන්නයි. 'ඉච්ඡාපකතස්ස' යන්නෙන් ලාමක ආශාවන්ගෙන් මඩනා ලද හෙවත් මිථ්‍යා ආජීවය නමැති උපද්‍රවයෙන් පීඩිත වූ යනු අර්ථයයි.

ඉතො පරං යස්මා පච්චයපටිසෙවනසාමන්තජප්පනඉරියාපථසන්නිස්සිතවසෙන මහානිද්දෙසෙ තිවිධං කුහනවත්ථු ආගතං. තස්මා තිවිධම්පෙතං දස්සෙතුං පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙන වාති එවමාදි ආරද්ධං. තත්ථ චීවරාදීහි නිමන්තිතස්ස තදත්ථිකස්සෙව සතො පාපිච්ඡතං නිස්සාය පටික්ඛිපනෙන, තෙ ච ගහපතිකෙ අත්තනි සුප්පතිට්ඨිතසද්ධෙ ඤත්වා පුන තෙසං ‘‘අහො අය්‍යො අප්පිච්ඡො න කිඤ්චි පටිග්ගණ්හිතුං ඉච්ඡති, සුලද්ධං වත නො අස්ස සචෙ අප්පමත්තකම්පි කිඤ්චි පටිග්ගණ්හෙය්‍යා’’ති නානාවිධෙහි උපායෙහි පණීතානි චීවරාදීනි [Pg.24] උපනෙන්තානං තදනුග්ගහකාමතංයෙව ආවිකත්වා පටිග්ගහණෙන ච තතො පභුති අපි සකටභාරෙහි උපනාමනහෙතුභූතං විම්හාපනං පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථූති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං මහානිද්දෙසෙ –

මීට පසුව, මහානිද්දේසයෙහි ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනය, වක්‍රව කතා කිරීම හා ඉරියව් ඇසුරු කර ගැනීම යන වශයෙන් ත්‍රිවිධ කුහන වස්තූන් දක්වා ඇති බැවින්, එම ත්‍රිවිධ කුහන වස්තූන් පෙන්වා දීම පිණිස 'පච්චයපටිසේවන සංඛාතේන වා' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. එහිදී, සිවුරු ආදියෙන් ආරාධනා කරන ලද, එම සිවුරු ආදියෙහි අවශ්‍යතාව තිබෙන්නා වූද භික්ෂුව, ලාමක ආශාවන් නිසා එය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එසේ කිරීමෙන් එම ගෘහපතියන් තමා කෙරෙහි දැඩි ශ්‍රද්ධාවෙන් පිහිටා ඇති බව දැන, නැවත ඔවුන් 'අහෝ! අපේ ස්වාමීන් වහන්සේ ඉතා අල්පේච්ඡය, කිසිවක් පිළිගැනීමට කැමති නැත. උන්වහන්සේ ස්වල්පයක් හෝ පිළිගන්නේ නම් අපට එය මහත් වූ පිනකි' යනුවෙන් සිතා විවිධ උපක්‍රමවලින් පූජා කරන ප්‍රණීත සිවුරු ආදිය, ඔවුන්ට අනුග්‍රහ කරන බව පෙන්වමින් පිළිගැනීම නිසාත්, එතැන් සිට ගැල් පිටින් පවා පූජාවන් පූජා කිරීමට හේතු වූ ඒ පුදුමය ඉපදවීම 'ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනය' නම් වූ කුහන වස්තුව බව දත යුතුය. මහානිද්දේසයෙහි ද මෙය මෙලෙසම වදාරන ලදී.

‘‘කතමං පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථු? ඉධ ගහපතිකා භික්ඛුං නිමන්තෙන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි. සො පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අත්ථිකො චීවර…පෙ… පරික්ඛාරානං භිය්‍යොකම්‍යතං උපාදාය චීවරං පච්චක්ඛාති. පිණ්ඩපාතං…පෙ… සෙනාසනං. ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පච්චක්ඛාති. සො එවමාහ – ‘කිං සමණස්ස මහග්ඝෙන චීවරෙන, එතං සාරුප්පං යං සමණො සුසානා වා සඞ්කාරකූටා වා පාපණිකා වා නන්තකානි උච්චිනිත්වා සඞ්ඝාටිං කත්වා ධාරෙය්‍ය. කිං සමණස්ස මහග්ඝෙන පිණ්ඩපාතෙන එතං සාරුප්පං යං සමණො උඤ්ඡාචරියාය පිණ්ඩියාලොපෙන ජීවිකං කප්පෙය්‍ය. කිං සමණස්ස මහග්ඝෙන සෙනාසනෙන, එතං සාරුප්පං යං සමණො රුක්ඛමූලිකො වා අස්ස අබ්භොකාසිකො වා. කිං සමණස්ස මහග්ඝෙන ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙන, එතං සාරුප්පං යං සමණො පූතිමුත්තෙන වා හරිටකීඛණ්ඩෙන වා ඔසධං කරෙය්‍යා’ති. තදුපාදාය ලූඛං චීවරං ධාරෙති, ලූඛං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජති, ලූඛං සෙනාසනං පටිසෙවති, ලූඛං ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පටිසෙවති, තමෙනං ගහපතිකා එවං ජානන්ති ‘අයං සමණො අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො ආරද්ධවීරියො ධුතවාදො’ති. භිය්‍යො භිය්‍යො නිමන්තෙන්ති චීවර…පෙ… පරික්ඛාරෙහි. සො එවමාහ – ‘තිණ්ණං සම්මුඛීභාවා සද්ධො කුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති. සද්ධාය සම්මුඛීභාවා සද්ධො කුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති. දෙය්‍යධම්මස්ස…පෙ… දක්ඛිණෙය්‍යානං සම්මුඛීභාවාසද්ධොකුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති. තුම්හාකඤ්චෙවායං සද්ධා අත්ථි, දෙය්‍යධම්මො ච සංවිජ්ජති, අහඤ්ච පටිග්ගාහකො, සචෙහං න පටිග්ගහෙස්සාමි, එවං තුම්හෙ පුඤ්ඤෙන පරිබාහිරා භවිස්සන්ති, න මය්හං ඉමිනා අත්ථො. අපිච තුම්හාකංයෙව අනුකම්පාය පටිග්ගණ්හාමී’ති. තදුපාදාය බහුම්පි චීවරං පටිග්ගණ්හාති. බහුම්පි පිණ්ඩපාතං…පෙ… භෙසජ්ජපරික්ඛාරං පටිග්ගණ්හාති[Pg.25]. යා එවරූපා භාකුටිකා භාකුටියං කුහනා කුහායනා කුහිතත්තං, ඉදං පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථූ’’ති (මහානි. 87).

“ප්‍රත්‍ය පරිභෝගය සම්බන්ධ වූ කුහන (කෛරාටික) වස්තුව යනු කුමක්ද? මෙහි දායකයෝ භික්ෂුවකට සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන සහ ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙත් පිරිකරවලින් ආරාධනා කරති. පාපී අදහස් ඇති, දැඩි ආශාවෙන් මඬනා ලද, පිරිකර කෙරෙහි ලොල් වූ ඒ භික්ෂුව, සිවුරු ආදී පිරිකර වැඩියෙන් ලබාගැනීමේ අභිලාෂයෙන් (දායකයන් ඉදිරියේ හඟවමින්) එම සිවුරු ප්‍රතික්ෂේප කරයි. පිණ්ඩපාතය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. සේනාසනය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙත් පිරිකර ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ඔහු මෙසේ පවසයි - ‘ශ්‍රමණයෙකුට මහඟු සිවුරුවලින් ඇති ඵලය කුමක්ද? ශ්‍රමණයෙකු සොහොනකින් හෝ කුණු ගොඩකින් හෝ වෙළඳසලකින් හෝ ඉවත දමන ලද රෙදි කඩවල් අහුලා ගෙන, ඒවායින් සඟළ සිවුරක් මසා පොරවන්නේ නම් එයම ඔහුට සුදුසුය. ශ්‍රමණයෙකුට මහඟු පිණ්ඩපාතයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? ශ්‍රමණයෙකු පිණ්ඩපාත චාරිකාවෙහි හැසිරී ලබාගන්නා බත් පිඬකින් ජීවත් වන්නේ නම් එයම ඔහුට සුදුසුය. ශ්‍රමණයෙකුට මහඟු සේනාසනයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? ශ්‍රමණයෙකු වෘක්ෂ මූලිකව හෝ අබ්භෝකාසිකව (එළිමහනේ) වසන්නේ නම් එයම ඔහුට සුදුසුය. ශ්‍රමණයෙකුට මහඟු බෙහෙත් පිරිකරවලින් ඇති ඵලය කුමක්ද? ශ්‍රමණයෙකු ගෝමුත්‍රයෙන් හෝ අරළු කැබැල්ලකින් හෝ බෙහෙත් කරගන්නේ නම් එයම ඔහුට සුදුසුය’ යනුවෙනි. ඔහු එය මුල් කරගෙන රළු සිවුරු දරයි, රළු පිණ්ඩපාතය වළඳයි, රළු සේනාසන පරිහරණය කරයි, රළු ගිලානප්‍රත්‍ය පිරිකර පරිහරණය කරයි. එවිට දායකයෝ එම භික්ෂුව ගැන මෙසේ සිතති: ‘මේ ශ්‍රමණයා අල්පේච්ඡය, සන්තුෂ්ටය, හුදෙකලාව වසන්නෙකි, ගිහි සමාජය හා මිශ්‍ර නොවන්නෙකි, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇත්තෙකි, ධුතාංග පිළිබඳ කතා කරන්නෙකි’ යනුවෙනි. ඔවුහු වඩ වඩාත් සිවුරු ආදී පිරිකරවලින් ආරාධනා කරති. එවිට ඔහු මෙසේ පවසයි: ‘පින්වත් දායකයෙනි, කරුණු තුනක් සම්මුඛ වීමෙන් (සම්පූර්ණ වීමෙන්) ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලපුත්‍රයා බොහෝ පින් රැස් කරයි. එනම්, ශ්‍රද්ධාව සම්මුඛ වීමෙන් ද, දේයධර්ම සම්මුඛ වීමෙන් ද, දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් (පිළිගන්නා උතුමන්) සම්මුඛ වීමෙන් ද යනුවෙනි. ඔබලාට මේ ශ්‍රද්ධාව ඇත්තේය, දේයධර්ම ද පවතී, පිළිගන්නා පුද්ගලයා ලෙස මම ද මෙහි සිටිමි. ඉදින් මම මෙය පිළි නොගන්නේ නම්, ඔබලා පිනෙන් පිරිහෙනු ඇත. මට මෙයින් ඇති ප්‍රයෝජනයක් නැත. එසේ වුවද, ඔබලා කෙරෙහි ඇති අනුකම්පාව නිසාම මම මෙය පිළිගනිමි’ යනුවෙනි. ඔහු එය මුල් කරගෙන බොහෝ සිවුරු පිළිගනී, බොහෝ පිණ්ඩපාත පිළිගනී, බොහෝ සේනාසන සහ බෙහෙත් පිරිකර ද පිළිගනී. යම් මෙබඳු වූ මුහුණ රැළි ගැන්වීම් ආදී මවාපෑම්, පුදුම කරවන සුළු ස්වභාවය හා කෛරාටික බවක් වේද, මෙය ‘ප්‍රත්‍ය පරිභෝගය සම්බන්ධ කුහන වස්තුව’ යැයි කියනු ලැබේ.”

පාපිච්ඡස්සෙව පන සතො උත්තරිමනුස්සධම්මාධිගමපරිදීපනවාචාය තථා තථා විම්හාපනං සාමන්තජප්පනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථූති වෙදිතබ්බං. යථාහ –

එසේම, පාපී අදහස් ඇති භික්ෂුවක් විසින් උත්තරීමනුස්සධර්ම (අධිගම) ලැබූ බව හඟවන වචන මගින් විවිධ අයුරින් අන්‍යන් මවිතයට පත් කිරීම ‘සාමන්තජප්පන සංඛ්‍යාත කුහන වස්තුව’ ලෙස දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘කතමං සාමන්තජප්පනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථු? ඉධෙකච්චො පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො සම්භාවනාධිප්පායො ‘එවං මං ජනො සම්භාවෙස්සතී’ති අරියධම්මසන්නිස්සිතං වාචං භාසති ‘යො එවරූපං චීවරං ධාරෙති, සො සමණො මහෙසක්ඛො’ති භණති. ‘යො එවරූපං පත්තං ලොහථාලකං. ධම්මකරණං පරිස්සාවනං කුඤ්චිකං, කායබන්ධනං උපාහනං ධාරෙති, සො සමණො මහෙසක්ඛො’ති භණති. යස්ස එවරූපො උපජ්ඣායො ආචරියො සමානුපජ්ඣායකො, සමානාචරියකො මිත්තො සන්දිට්ඨො සම්භත්තො සහායො. යො එවරූපෙ විහාරෙ වසති අඩ්ඪයොගෙ පාසාදෙ හම්මියෙ ගුහායං ලෙණෙ කුටියා කූටාගාරෙ අට්ටෙ මාළෙ උද්දණ්ඩෙ උපට්ඨානසාලායං මණ්ඩපෙ රුක්ඛමූලෙ වසති, සො සමණො මහෙසක්ඛො’ති භණති. අථ වා ‘කොරජිකකොරජිකො භාකුටිකභාකුටිකො කුහකකුහකො ලපකලපකො මුඛසම්භාවිකො, අයං සමණො ඉමාසං එවරූපානං සන්තානං විහාරසමාපත්තීනං ලාභී’ති තාදිසං ගම්භීරං ගූළ්හං නිපුණං පටිච්ඡන්නං ලොකුත්තරං සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තං කථං කථෙසි. යා එවරූපා භාකුටිකා භාකුටියං කුහනා කුහායනා කුහිතත්තං, ඉදං සාමන්තජප්පනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථූ’’ති (මහානි. 87).

“සාමන්තජප්පන සංඛ්‍යාත කුහන වස්තුව යනු කුමක්ද? මෙහි ඇතැම් පාපී අදහස් ඇති, ආශාවෙන් මඬනා ලද, තමා උසස් කොට පෙන්වීමට අභිලාෂ ඇති භික්ෂුවක් ‘මෙසේ කී විට මිනිසුන් මට ගරු කරනු ඇතැයි’ සිතා ආර්ය ධර්මයට සම්බන්ධ වචන පවසයි. ‘යමෙක් මෙබඳු සිවුරු දරයි ද, ඒ ශ්‍රමණයා මහා තේජවන්තයෙකි’ යැයි පවසයි. ‘යමෙක් මෙබඳු පාත්‍රයක්, ලෝහ තලියක්, ධම්මකරකයක් (පෙරහන් කඩක්), යතුරු කැරැල්ලක්, පටියක්, වහන් යුගළක් දරයි ද, ඒ ශ්‍රමණයා මහා තේජවන්තයෙකි’ යැයි පවසයි. ‘යමෙකුට මෙබඳු උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා, ආචාර්යයන් වහන්සේලා, සබ්‍රහ්මචාරීන්, මිත්‍රයන්, හිතවතුන් සහ යහළුවන් සිටී ද, (ඒ ශ්‍රමණයා මහා තේජවන්තයෙකි)’ යැයි පවසයි. ‘යමෙක් මෙබඳු විහාර, අර්ධයෝග, ප්‍රාසාද, හර්ම්‍ය, ගුහා, ලෙන්, කුටි, කූටාගාර, අට්ටාල, මණ්ඩප හෝ වෘක්ෂ මූලයන්හි වසයි ද, ඒ ශ්‍රමණයා මහා තේජවන්තයෙකි’ යැයි පවසයි. එසේත් නැතහොත් අධික ලෙස ඉඳුරන් දමනය කළාක් මෙන් පෙන්වන, මුහුණ රැළි ගන්වා බැරෑරුම් ස්වභාවයක් මවාගන්නා, කෛරාටික කතා බහ ඇති භික්ෂුවක් ‘මේ ශ්‍රමණයා මෙබඳු වූ ශාන්ත විහාර සමාපත්තිවලට පැමිණියෙකි’ යැයි හඟවන පරිදි ගැඹුරු වූ, රහසිගත වූ, සියුම් වූ, ලෝකෝත්තර වූ, ශුන්‍යතාවයට සම්බන්ධ කතා පවසයි. යම් මෙබඳු වූ මුහුණ රැළි ගැන්වීම්, මවාපෑම් සහ කෛරාටික බවක් වේද, මෙය ‘සාමන්තජප්පන සංඛ්‍යාත කුහන වස්තුව’ යැයි කියනු ලැබේ.”

පාපිච්ඡස්සෙව පන සතො සම්භාවනාධිප්පායකතෙන ඉරියාපථෙන විම්හාපනං ඉරියාපථසන්නිස්සිතං කුහනවත්ථූති වෙදිතබ්බං. යථාහ – ‘‘කතමං ඉරියාපථසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථු. ඉධෙකච්චො පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො සම්භාවනාධිප්පායො ‘එවං මං ජනො සම්භාවෙස්සතී’ති ගමනං සණ්ඨපෙති, ඨානං [Pg.26] සණ්ඨපෙති, නිසජ්ජං සණ්ඨපෙති, සයනං සණ්ඨපෙති, පණිධාය ගච්ඡති, පණිධාය තිට්ඨති, පණිධාය නිසීදති, පණිධාය සෙය්‍යං කප්පෙති, සමාහිතො විය ගච්ඡති, සමාහිතො විය තිට්ඨති, නිසීදති, සෙය්‍යං කප්පෙති, ආපාථකජ්ඣායී ච හොති, යා එවරූපා ඉරියාපථස්ස අට්ඨපනා ඨපනා සණ්ඨපනා භාකුටිකා භාකුටියං කුහනා කුහායනා කුහිතත්තං, ඉදං වුච්චති ඉරියාපථසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථූ’’ති (මහානි. 87).

නැවතත්, පාපී අදහස් ඇති භික්ෂුවක් විසින් තමා ගැන අන්‍යයන් තුළ ගෞරවයක් ඇති කිරීමේ අදහසින් පවත්වන ඉරියව් මගින් අන්‍යන් මවිතයට පත් කිරීම ‘ඉරියාපථසන්නිස්සිත කුහන වස්තුව’ ලෙස දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත - “ඉරියාපථ සංඛ්‍යාත කුහන වස්තුව යනු කුමක්ද? මෙහි ඇතැම් පාපී අදහස් ඇති, ආශාවෙන් මඬනා ලද, ගෞරව සම්මාන අපේක්ෂා කරන භික්ෂුවක් ‘මෙසේ කළ විට මිනිසුන් මට ගරු කරනු ඇතැයි’ සිතා සිය ගමන, සිටීම, හිඳීම සහ සැතපීම සංවර ලෙස මවාපායි. ඔහු සිහියෙන් මෙන් (හිතාමතා) ගමන් කරයි, සිටියි, ඉඳගනියි, සැතපෙයි. සමාධියෙන් සිටින්නාක් මෙන් ගමන් කරයි, සිටියි, ඉඳගනියි, සැතපෙයි. මිනිසුන්ට පෙනෙන පරිදි ධ්‍යාන වඩන්නෙකු සේ පෙනී සිටියි. ඉරියව් මෙසේ මවාපෑම, තැන්පත් ලෙස පෙන්වීම, මුහුණ රැළි ගන්වා බැරෑරුම් ලෙස සිටීම සහ කෛරාටික බව යම් පවතී ද, මෙය ‘ඉරියාපථ සංඛ්‍යාත කුහන වස්තුව’ යැයි කියනු ලැබේ.”

තත්ථ පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙනාති පච්චයපටිසෙවනන්ති එවං සඞ්ඛාතෙන පච්චයපටිසෙවනෙන වා සඞ්ඛාතෙන. සාමන්තජප්පිතෙනාති සමීපභණිතෙන. ඉරියාපථස්ස වාති චතුඉරියාපථස්ස. අට්ඨපනාතිආදි ඨපනා, ආදරෙන වා ඨපනා. ඨපනාති ඨපනාකාරො. සණ්ඨපනාති අභිසඞ්ඛරණා, පාසාදිකභාවකරණන්ති වුත්තං හොති. භාකුටිකාති පධානපුරිමට්ඨිතභාවදස්සනෙන භාකුටිකරණං, මුඛසඞ්කොචොති වුත්තං හොති. භාකුටිකරණං සීලමස්සාති භාකුටිකො. භාකුටිකස්ස භාවො භාකුටියං. කුහනාති විම්හාපනා. කුහස්ස ආයනා කුහායනා. කුහිතස්ස භාවො කුහිතත්තන්ති.

එහි ‘පච්චයපටිසේවන සංඛ්‍යාතේනාති’ යනු ප්‍රත්‍ය පරිභෝගය යනුවෙන් හඳුන්වන ලද අර්ථයයි. ‘සාමන්තජප්පිතේනාති’ යනු (තමා ගැන කෙලින්ම නොකියා) වක්‍රව තමා අසල සිට පවසන වචනයෙන් යන්නයි. ‘ඉරියාපථස්ස’ යනු සතර ඉරියව්වන්ගේම යන්නයි. ‘අට්ඨපනා’ යනු මුල සිටම පවත්වන ලද හෝ ගෞරවනීය ලෙස පෙන්වන පිහිටුවීමයි. ‘ඨපනා’ යනු ඉරියව් පවත්වන ආකාරයයි. ‘සණ්ඨපනා’ යනු දැඩි ලෙස සකස් කිරීම හෙවත් ප්‍රසාදජනක ලෙස පෙනී සිටීම සඳහා කරන මවාපෑමයි. ‘භාකුටිකා’ යනු තමා ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි පෙන්වීමට මුහුණ රැළි ගන්වා බැරෑරුම් ලෙස සිටීමයි. මෙසේ මුහුණ රැළි ගැන්වීම ස්වභාවය කරගත් තැනැත්තා ‘භාකුටික’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය ‘භාකුටිය’ නම් වේ. ‘කූහනා’ යනු අන්‍යන් මවිතයට පත් කිරීමයි. මවිතය ඇති කිරීම ‘කුහායනා’ නම් වේ. කෛරාටිකයාගේ ස්වභාවය ‘කුහිතත්ත’ නම් වේ.

ලපනානිද්දෙසෙ ආලපනාති විහාරං ආගතෙ මනුස්සෙ දිස්වා ‘‘කිමත්ථාය භොන්තො ආගතා, කිං භික්ඛූ නිමන්තිතුං, යදි එවං ගච්ඡථ රෙ, අහං පච්ඡතො පත්තං ගහෙත්වා ආගච්ඡාමී’’ති එවං ආදිතොව ලපනා. අථ වා අත්තානං උපනෙත්වා ‘‘අහං තිස්සො, මයි රාජා පසන්නො, මයි අසුකො ච අසුකො ච රාජමහාමත්තො පසන්නො’’ති එවං අත්තුපනායිකා ලපනා ආලපනා. ලපනාති පුට්ඨස්ස සතො වුත්තප්පකාරමෙව ලපනං. සල්ලපනාති ගහපතිකානං උක්කණ්ඨනෙ භීතස්ස ඔකාසං දත්වා දත්වා සුට්ඨු ලපනා. උල්ලපනාති මහාකුටුම්බිකො මහානාවිකො මහාදානපතීති එවං උද්ධං කත්වා ලපනා. සමුල්ලපනාති සබ්බතොභාගෙන උද්ධං කත්වා ලපනා.

ලපනා නිර්දේශයෙහි ‘ආලපනා’ යනු විහාරයට පැමිණි මිනිසුන් දැක, “පින්වතුනි, කුමන කරුණක් සඳහා පැමිණියාහුද? භික්ෂූන්ට ආරාධනා කිරීමටද? එසේ නම් ඔබලා යන්න, මම පාත්‍රය ගෙන පසුව එන්නෙමි” යි මෙසේ (ඇසීමකින් තොරව) මුලදීම කථා කිරීමයි. එසේත් නැතිනම්, තමා හුවා දක්වමින් “මම තිස්ස තෙරුන් වෙමි, රජතුමා මා කෙරෙහි පැහැදී සිටියි, අසවල් අසවල් මහා ඇමතිවරු මා කෙරෙහි පැහැදී සිටිති” යි මෙසේ තමා දෙසට නතු කර ගනිමින් කථා කිරීම ආලපනා නම් වේ. ‘ලපනා’ යනු විමසන ලද කල්හි ඉහත කී ආකාරයෙන්ම කථා කිරීමයි. ‘සල්ලපනා’ යනු දායකයන්ගේ කළකිරීමට බියෙන් ඔවුන්ට කථා කිරීමට අවස්ථාව ලබා දෙමින් ඉතා හොඳින් නැවත නැවත කථා කිරීමයි. ‘උල්ලපනා’ යනු “මහා සිටුවරයෙක්, මහා නැව් හිමියෙක්, මහා දානපතියෙක්” යැයි පවසමින් ඉහළට ඔසවා තබමින් කථා කිරීමයි. ‘සමුල්ලපනා’ යනු සෑම ආකාරයකින්ම ඉහළට ඔසවා තබමින් කථා කිරීමයි.

උන්නහනාති ‘‘උපාසකා පුබ්බෙ ඊදිසෙ කාලෙ නවදානං දෙථ, ඉදානි කිං න දෙථා’’ති එවං යාව ‘‘දස්සාම, භන්තෙ, ඔකාසං න ලභාමා’’තිආදීනි වදන්ති, තාව උද්ධං උද්ධං නහනා, වෙඨනාති වුත්තං හොති. අථ වා උච්ඡුහත්ථං [Pg.27] දිස්වා ‘‘කුතො ආභතං උපාසකා’’ති පුච්ඡති. උච්ඡුඛෙත්තතො, භන්තෙති. කිං තත්ථ උච්ඡු මධුරන්ති. ඛාදිත්වා, භන්තෙ, ජානිතබ්බන්ති. ‘‘න, උපාසක, භික්ඛුස්ස උච්ඡුං දෙථා’’ති වත්තුං වට්ටතීති. යා එවරූපා නිබ්බෙඨෙන්තස්සාපි වෙඨනකථා, සා උන්නහනා. සබ්බතොභාගෙන පුනප්පුනං උන්නහනා සමුන්නහනා.

‘උන්නහනා’ යනු “උපාසකවරුනි, පෙර මෙවන් කාලවලදී ඔබලා අග්‍රසස්‍ය දානයන් (කෙතේ අලුත් අස්වැන්නෙන් දානය) දුන්නාහුය, දැන් ඇයි නොදෙන්නේ?” යි අසා, “ස්වාමීනි, දෙන්නෙමු, තවම අවස්ථාවක් ලැබුණේ නැත” යනාදී වශයෙන් ඔවුන් පවසන තුරු උඩින් උඩින් (පසුපසින් පන්නා) බැඳ තබා කථා කිරීමයි. මෙය වෙලීමක් (වෙඨනා) ලෙසද හැඳින්වේ. එසේත් නැතිනම්, උක් දණ්ඩක් අතින් ගත් අයෙකු දැක “උපාසක, මෙය කොහෙන් ගෙන ආවේද?” යි විමසයි. “ස්වාමීනි, උක් හේනෙනි” යි කී කල, “එහි උක් මිහිරිද?” යි අසයි. “ස්වාමීනි, කා බැලූ විට දැනගත හැකිය” යි කී කල, “උපාසක, භික්ෂුවකට උක් දෙන්නැයි කීම සුදුසු නැත” යි පවසයි. මෙසේ ගැලවීමට උත්සාහ කරන තැනැත්තා පවා වෙළා ගන්නා යම් කථාවක් වේද, එය උන්නහනා නම් වේ. සෑම අයුරින්ම නැවත නැවත සිදු කරන උන්නහනාව ‘සමුන්නහනා’ නම් වේ.

උක්කාචනාති ‘‘එතං කුලං මංයෙව ජානාති. සචෙ එත්ථ දෙය්‍යධම්මො උප්පජ්ජති, මය්හමෙව දෙතී’’ති එවං උක්ඛිපිත්වා කාචනා උක්කාචනා, උද්දීපනාති වුත්තං හොති. තෙලකන්දරිකවත්ථු චෙත්ථ වත්තබ්බං. සබ්බතොභාගෙන පන පුනප්පුනං උක්කාචනා සමුක්කාචනා.

‘උක්කාචනා’ යනු “මේ පවුල හඳුනන්නේ මා පමණි. යම් දාන වස්තුවක් උපදී නම් එය මටම දෙයි” යනාදී වශයෙන් උඩ දමා පෙන්වන (පුසන්නා කරවන) කථාවයි. මෙයට ‘උද්දීපනා’ (මතු කර පෙන්වීම) යැයිද කියනු ලැබේ. මෙහිදී ‘තේලකන්දරික වස්තුව’ ද කිව යුතුය. සෑම අයුරින්ම නැවත නැවත සිදු කරන උක්කාචනාව ‘සමුක්කාචනා’ නම් වේ.

අනුප්පියභාණිතාති සච්චානුරූපං ධම්මානුරූපං වා අනපලොකෙත්වා පුනප්පුනං පියභණනමෙව. චාටුකම්‍යතාති නීචවුත්තිතා අත්තානං හෙට්ඨතො හෙට්ඨතො ඨපෙත්වා වත්තනං. මුග්ගසූප්‍යතාති මුග්ගසූපසදිසතා. යථා හි මුග්ගෙසු පච්චමානෙසු කොචිදෙව න පච්චති, අවසෙසා පච්චන්ති, එවං යස්ස පුග්ගලස්ස වචනෙ කිඤ්චිදෙව සච්චං හොති, සෙසං අලීකං, අයං පුග්ගලො මුග්ගසූප්‍යොති වුච්චති. තස්ස භාවො මුග්ගසූප්‍යතා. පාරිභට්‍යතාති පාරිභට්‍යභාවො. යො හි කුලදාරකෙ ධාති විය අඞ්කෙන වා ඛන්ධෙන වා පරිභටති, ධාරෙතීති අත්ථො. තස්ස පරිභටස්ස කම්මං පාරිභට්‍යුං. පාරිභට්‍යස්ස භාවො පාරිභට්‍යතාති.

‘අනුප්පියභාණිතා’ යනු සත්‍යයට හෝ ධර්මයට අනුකූලදැයි නොබලා නැවත නැවතත් ප්‍රිය වචනම කීමයි. ‘චාටුකම්‍යතා’ යනු තමා පහත් කොට (යටහත් පහත් වී) හැසිරීම හෙවත් තමා පහළම මට්ටමක තබා ගනිමින් කටයුතු කිරීමයි. ‘මුග්ගසූප්‍යතා’ යනු මුං ඇට හොද්දක් වැනි ස්වභාවයයි. මුං ඇට තම්බන විට සමහරක් නොතැම්බී ඉතිරි වන අතර අනෙක්වා තැම්බෙන්නාක් මෙන්, යම් පුද්ගලයෙකුගේ වචනවල ස්වල්පයක් පමණක් සත්‍යය පවතින අතර ඉතිරිය අසත්‍ය වේ නම්, ඒ පුද්ගලයා මුං ඇට හොද්දක් බඳු කථා ඇති අයෙකු ලෙස හැඳින්වේ. ඔහුගේ ඒ ස්වභාවය මුග්ගසූප්‍යතා නම් වේ. ‘පාරිභට්‍යතා’ යනු කුඩා දරුවන් ඇති දැඩි කරන කිරි මවකගේ (දාදිකම) ස්වභාවයයි. යම් භික්ෂුවක් දායකයන්ගේ දරුවන් කිරි මවක මෙන් උකුළේ හෝ උරහිසේ තබාගෙන පෝෂණය කරයිද, එය මෙහි අදහසයි. ඒ පෝෂණය කරන්නාගේ කාර්යය පාරිභට්‍ය නම් වේ. එහි ස්වභාවය පාරිභට්‍යතා නම් වේ.

නෙමිත්තිකතානිද්දෙසෙ නිමිත්තන්ති යංකිඤ්චි පරෙසං පච්චයදානසඤ්ඤාජනකං කායවචීකම්මං. නිමිත්තකම්මන්ති ඛාදනීයං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘කිං ඛාදනීයං ලභිත්ථා’’තිආදිනා නයෙන නිමිත්තකරණං. ඔභාසොති පච්චයපටිසංයුත්තකථා. ඔභාසකම්මන්ති වච්ඡපාලකෙ දිස්වා ‘‘කිං ඉමෙ වච්ඡා ඛීරගොවච්ඡා උදාහු තක්කගොවච්ඡා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඛීරගොවච්ඡා, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘න ඛීරගොවච්ඡා, යදි ඛීරගොවච්ඡා සියුං, භික්ඛූපි ඛීරං ලභෙය්‍යු’’න්ති එවමාදිනා නයෙන තෙසං දාරකානං මාතාපිතූනං නිවෙදෙත්වා ඛීරදාපනාදිකං ඔභාසකරණං. සාමන්තජප්පාති සමීපං කත්වා ජප්පනං. කුලූපකභික්ඛු වත්ථු චෙත්ථ වත්තබ්බං.

නෙමිත්තිකතා නිර්දේශයෙහි ‘නිමිත්ත’ යනු අන්‍යයන් තුළ ප්‍රත්‍ය දානය පිළිබඳ සංඥාව ඇති කරවන යම්කිසි කායික හෝ වාචසික ක්‍රියාවකි. ‘නිමිත්තකම්ම’ යනු කෑම වර්ගයක් ගෙන යන අයෙකු දැක “කුමන කෑම වර්ගයක් ලැබුණේද?” යනාදී වශයෙන් නිමිති කිරීමයි. ‘ඕභාස’ යනු ප්‍රත්‍යයන් හා සම්බන්ධ වූ (තමාගේ අවශ්‍යතාව හඟවන) කථාවයි. ‘ඕභාසකම්ම’ යනු වසු පැටවුන් රකින දරුවන් දැක “මේ වස්සෝ කිරි බොන වස්සෝද නැතිනම් මෝරු බොන වස්සෝද?” යි විමසා, “ස්වාමීනි, කිරි බොන වස්සෝය” යි කී කල, “මුන් කිරි බොන වස්සන් විය නොහැක, කිරි බොන වස්සන් නම් භික්ෂූන්ටත් කිරි ලැබිය යුතුය” යනාදී වශයෙන් පවසා, ඒ දරුවන් ලවා ඔවුන්ගේ මවුපියන්ට දන්වා කිරි පූජා කරවීම වැනි අභිප්‍රාය හඟවන ක්‍රියාවයි. ‘සාමන්තජප්පා’ යනු වටින් ගොඩින් කථා කරමින් තමාට අවශ්‍ය දේ ඉල්ලා සිටීමයි. මෙහිදී ‘කුලූපක භික්ෂු වස්තුව’ කිව යුතුය.

කුලූපකො [Pg.28] කිර භික්ඛු භුඤ්ජිතුකාමො ගෙහං පවිසිත්වා නිසීදි. තං දිස්වා අදාතුකාමා ඝරණී ‘‘තණ්ඩුලා නත්ථී’’ති භණන්තී තණ්ඩුලෙ ආහරිතුකාමා විය පටිවිස්සකඝරං ගතා. භික්ඛුපි අන්තොගබ්භං පවිසිත්වා ඔලොකෙන්තො කවාටකොණෙ උච්ඡුං, භාජනෙ ගුළං, පිටකෙ ලොණමච්ඡඵාලෙ, කුම්භියං තණ්ඩුලෙ, ඝටෙ ඝතං දිස්වා නික්ඛමිත්වා නිසීදි. ඝරණී ‘‘තණ්ඩුලෙ නාලත්ථ’’න්ති ආගතා. භික්ඛු ‘‘උපාසිකෙ ‘අජ්ජ භික්ඛා න සම්පජ්ජිස්සතී’ති පටිකච්චෙව නිමිත්තං අද්දස’’න්ති ආහ. කිං, භන්තෙති. කවාටකොණෙ නික්ඛිත්තං උච්ඡුං විය සප්පං අද්දසං, ‘තං පහරිස්සාමී’ති ඔලොකෙන්තො භාජනෙ ඨපිතං ගුළපිණ්ඩං විය පාසාණං, ලෙඩ්ඩුකෙන පහටෙන සප්පෙන කතං පිටකෙ නික්ඛිත්තලොණමච්ඡඵාලසදිසං ඵණං, තස්ස තං ලෙඩ්ඩුං ඩංසිතුකාමස්ස කුම්භියා තණ්ඩුලසදිසෙ දන්තෙ, අථස්ස කුපිතස්ස ඝටෙ පක්ඛිත්තඝතසදිසං මුඛතො නික්ඛමන්තං විසමිස්සකං ඛෙළන්ති. සා ‘‘න සක්කා මුණ්ඩකං වඤ්චෙතු’’න්ති උච්ඡුං දත්වා ඔදනං පචිත්වා ඝතගුළමච්ඡෙහි සද්ධිං සබ්බං අදාසීති. එවං සමීපං කත්වා ජප්පනං සාමන්තජප්පාති වෙදිතබ්බං. පරිකථාති යථා තං ලභති තස්ස පරිවත්තෙත්වා කථනන්ති.

එක් කුලූපක භික්ෂුවක් වළඳනු කැමතිව නිවසකට ඇතුළු වී අසුන් ගත්තේය. එය දුටු දායිකාව දන් දීමට අකමැතිව “සහල් නැතැයි” පවසමින්, සහල් ගෙන එන්නට යන්නාක් මෙන් අසල්වැසි නිවසකට ගියාය. භික්ෂුවද ඇතුල් ගැබට වැදී බලන විට දොර කොණෙහි උක් දඬු ද, භාජනයක හකුරු ද, කූඩයක ලුණු දැමූ වියළි මස් කැබලි ද, මහා සැළියක සහල් ද, කළයක ගිතෙල් ද දැක එළියට පැමිණ වාඩි විය. දායිකාව “සහල් ලැබුණේ නැතැයි” පවසමින් ආපසු පැමිණියාය. එවිට භික්ෂුව “උපාසිකාවනි, අද දානයක් නොලැබෙන බවට මම කලින්ම නිමිත්තක් දුටුවෙමි” යි කීය. “ස්වාමීනි, ඒ කුමක්ද?” යි විමසූ කල, “උපාසිකාවනි, දොර කොණෙහි තිබූ උක් දණ්ඩක් වැනි සර්පයෙකු දුටුවෙමි. ඌට පහර දීමට සොයන විට භාජනයක තිබූ හකුරු කැටයක් වැනි ගලක් දුටුවෙමි. ඒ ගලින් පහර කෑ සර්පයා කූඩයේ තිබූ වියළි මස් කැබලි වැනි පෙනයක් කළේය. ඒ ගල සපා කෑමට සැරසුණු ඔහුගේ දත් සැළියේ තිබූ සහල් මෙන් විය. ඉන්පසු කෝපයට පත් ඔහුගේ කටින් පිට වූ වස මිශ්‍ර ඛේටය කළයේ තිබූ ගිතෙල් මෙන් විය” යි පැවසීය. ඇය “මේ හිස බෑ මහණා රැවටිය නොහැකිය” යි සිතා උක් දඬු දී, බත් පිස ගිතෙල්, හකුරු සහ මස් සමඟ සියල්ල පූජා කළාය. මෙසේ තමාට අවශ්‍ය දේ වටින් ගොඩින් පවසමින් ඉල්ලීම සාමන්තජප්පා යැයි දත යුතුය. ‘පරිකථා’ යනු යම් වස්තුවක් ලැබෙන පරිදි එය වටා කැරකෙමින් කරන කථාවයි.

නිප්පෙසිකතානිද්දෙසෙ අක්කොසනාති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසනං. වම්භනාති පරිභවිත්වා කථනං. ගරහණාති අස්සද්ධො අප්පසන්නොතිආදිනා නයෙන දොසාරොපනා. උක්ඛෙපනාති මා එතං එත්ථ කථෙථාති වාචාය උක්ඛිපනං. සබ්බතොභාගෙන සවත්ථුකං සහෙතුකං කත්වා උක්ඛෙපනා සමුක්ඛෙපනා. අථ වා අදෙන්තං දිස්වා ‘‘අහො දානපතී’’ති එවං උක්ඛිපනං උක්ඛෙපනා. මහාදානපතීති එවං සුට්ඨු උක්ඛෙපනා සමුක්ඛෙපනා. ඛිපනාති කිං ඉමස්ස ජීවිතං බීජභොජිනොති එවං උප්පණ්ඩනා. සංඛිපනාති කිං ඉමං අදායකොති භණථ, යො නිච්චකාලං සබ්බෙසම්පි නත්ථීති වචනං දෙතීති සුට්ඨුතරං උප්පණ්ඩනා. පාපනාති අදායකත්තස්ස අවණ්ණස්ස වා පාපනං. සබ්බතොභාගෙන පාපනා සම්පාපනා. අවණ්ණහාරිකාති එවං මෙ අවණ්ණභයාපි දස්සතීති ගෙහතො ගෙහං ගාමතො ගාමං ජනපදතො ජනපදං අවණ්ණහරණං. පරපිට්ඨිමංසිකතාති පුරතො මධුරං භණිත්වා පරම්මුඛෙ අවණ්ණභාසිතා. එසා හි අභිමුඛං ඔලොකෙතුං [Pg.29] අසක්කොන්තස්ස පරම්මුඛානං පිට්ඨිමංසං ඛාදනමිව හොති, තස්මා පරපිට්ඨිමංසිකතාති වුත්තා. අයං වුච්චති නිප්පෙසිකතාති අයං යස්මා වෙළුපෙසිකාය විය අබ්භඞ්ගං පරස්ස ගුණං නිප්පෙසෙති නිපුඤ්ඡති, යස්මා වා ගන්ධජාතං නිපිසිත්වා ගන්ධමග්ගනා විය පරගුණෙ නිපිසිත්වා විචුණ්ණෙත්වා එසා ලාභමග්ගනා හොති, තස්මා නිප්පෙසිකතාති වුච්චතීති.

නිප්පේසිකතා නිර්දේශයෙහි: 'අක්කෝසනා' යනු අපහාස කිරීමේ කරුණු දසයකින් බැණ වැදීමයි. 'වම්භනා' යනු පහත් කොට සලකා කතා කිරීමයි. 'ගරහණා' යනු අශ්‍රද්ධාවන්තය, අප්‍රසන්නය යනාදී වශයෙන් දොස් පැවරීමයි. 'උක්ඛේපනා' යනු 'මොහු ගැන මෙතැනදී කතා නොකරන්න' යැයි වාචිකව පැවසීමෙන් ඔහුව (දායකත්වයෙන්) බැහැර කිරීමයි. සියලු අයුරින් වස්තුව හා හේතුව සහිතව බැහැර කිරීම 'සමුක්ඛේපනා' නම් වේ. නැතහොත්, දන් නොදෙන්නෙකු දැක 'අහෝ! මොහු මහා දානපතියෙකි' යැයි සරදමට මෙන් ඔසවා තැබීම ද 'උක්ඛේපනා' වේ. 'මහා දානපතියෙකි' යැයි අතිශයෝක්තියෙන් වර්ණනා කිරීම 'සමුක්ඛේපනා' නම් වේ. 'ඛිපනා' යනු 'පැරණි කර්ම බීජයෙන්ම ජීවත් වන (පින් නොකරන) මොහුගේ ජීවිතයෙන් ඇති පලය කුමක්ද?' යැයි සරදම් කිරීමයි. 'සංඛිපනා' යනු 'මොහු දන් නොදෙන්නෙකැයි පවසන්නේ ඇයි? මොහු සැමදා හැමෝටම 'නැත' යන වචනය දන් දෙන්නේ (පවසන්නේ) නොවේද?' යැයි අතිශයින් සරදම් කිරීමයි. 'පාපනා' යනු දන් නොදෙන්නෙකු හෝ අගුණ ඇත්තෙකු ලෙස ප්‍රචලිත කිරීමයි. සියලු අයුරින් එසේ ප්‍රචලිත කිරීම 'සම්පාපනා' නම් වේ. 'අවණ්ණහාරිකා' යනු 'මට අගුණ කියතැයි යන බියෙන් හෝ මොහු මට දන් දෙනු ඇතැයි' සිතා, ගෙයින් ගෙට, ගමෙන් ගමට, ජනපදයෙන් ජනපදයට අනුන්ගේ අගුණ පැවසීමයි. 'පරපිට්ඨිමංසිකතා' යනු ඉදිරිපිටදී මිහිරි ලෙස කතා කොට පිටුපසදී අගුණ කීමයි. එය ඉදිරිය බැලීමට නොහැකි තැනැත්තෙකු පිටුපස සිට පිටමස් කන්නාක් වැනි බැවින් 'පරපිට්ඨිමංසිකතා' (අනුන්ගේ පිටමස් කෑම) යැයි කියනු ලැබේ. 'නිප්පේසිකතා' යනු උණ පතුරකින් සිරුරෙහි තැවරූ තෙල් සූරා දමන්නාක් මෙන් අනුන්ගේ ගුණ සූරා දැමීමයි. නැතහොත්, සුවඳ ද්‍රව්‍ය අඹරා සුවඳ සොයන්නාක් මෙන් අනුන්ගේ ගුණ සුනු විසුණු කර ලාභ සෙවීම බැවින් ද 'නිප්පේසිකතා' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ දත යුතුය.

ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතානිද්දෙසෙ නිජිගීසනතාති මග්ගනා. ඉතො ලද්ධන්ති ඉමම්හා ගෙහා ලද්ධං. අමුත්‍රාති අමුකම්හි ගෙහෙ. එට්ඨීති ඉච්ඡනා. ගවෙට්ඨීති මග්ගනා. පරියෙට්ඨීති පුනප්පුනං මග්ගනා. ආදිතො පට්ඨාය ලද්ධං ලද්ධං භික්ඛං තත්‍ර තත්‍ර කුලදාරකානං දත්වා අන්තෙ ඛීරයාගුං ලභිත්වා ගතභික්ඛුවත්ථු චෙත්ථ කථෙතබ්බං. එසනාතිආදීනි එට්ඨිආදීනමෙව වෙවචනානි, තස්මා එට්ඨීති එසනා. ගවෙට්ඨීති ගවෙසනා, පරියෙට්ඨීති පරියෙසනා. ඉච්චෙවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. අයං කුහනාදීනං අත්ථො.

ලාභයෙන් ලාභය සෙවීමේ (ලාභේන ලාභං නිජිගීසනතා) නිර්දේශයෙහි: 'නිජිගීසනතා' යනු සෙවීමයි. 'ඉතෝ ලද්ධං' යනු මේ නිවසින් ලැබුණු දෙයයි. 'අමුත්‍රා' යනු අසවල් නිවසෙහි යන්නයි. 'ඒට්ඨී' යනු කැමැත්තයි. 'ගවේට්ඨී' යනු සෙවීමයි. 'පරියේට්ඨී' යනු නැවත නැවත සෙවීමයි. මෙහිදී පළමු නිවසේ සිට ලැබුණු ආහාරය ඒ ඒ තැන සිටින දරුවන්ට දී අවසානයේ කිරි කැඳ ලබාගත් භික්ෂුවගේ කතාව පවසා විස්තර කළ යුතුය. 'ඒසනා' ආදී පද 'ඒට්ඨි' ආදී පදවලටම පර්යාය වචන වේ. එබැවින් 'ඒට්ඨි' යනු ඒසනා (කැමැත්ත/සෙවීම) වේ. 'ගවේට්ඨී' යනු ගවේසනා (සෙවීම) වන අතර 'පරියේට්ඨී' යනු පරියේසනා (නැවත නැවත සෙවීම) වේ. මෙහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේ දත යුතුය. මෙය කුහනා ආදී පදවල අර්ථයයි.

ඉදානි එවමාදීනඤ්ච පාපධම්මානන්ති එත්ථ ආදිසද්දෙන ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙන්ති. සෙය්‍යථිදං, අඞ්ගං, නිමිත්තං, උප්පාතං, සුපිනං, ලක්ඛණං, මූසිකච්ඡින්නං, අග්ගිහොමං, දබ්බිහොම’’න්ති (දී. නි. 1.21) ආදිනා නයෙන බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තානං අනෙකෙසං පාපධම්මානං ගහණං වෙදිතබ්බං. ඉති ය්වායං ඉමෙසං ආජීවහෙතු පඤ්ඤත්තානං ඡන්නං සික්ඛාපදානං වීතික්කමවසෙන, ඉමෙසඤ්ච ‘‘කුහනා ලපනා නෙමිත්තිකතා නිප්පෙසිකතා ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා’’ති එවමාදීනං පාපධම්මානං වසෙන පවත්තො මිච්ඡාජීවො, යා තස්මා සබ්බප්පකාරාපි මිච්ඡාජීවා විරති, ඉදං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං. තත්‍රායං වචනත්ථො. එතං ආගම්ම ජීවන්තීති ආජීවො. කො සො, පච්චයපරියෙසනවායාමො. පාරිසුද්ධීති පරිසුද්ධතා. ආජීවස්ස පාරිසුද්ධි ආජීවපාරිසුද්ධි.

දැන්, 'මේ ආදී පාප ධර්මයන්ගේ' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන්: 'පින්වත් මහණ බමුණන් ඇතැම්හු ශ්‍රද්ධාවෙන් පිදූ දානය වළඳා, මෙබඳු වූ තිරශ්චීන විද්‍යාවන්ගෙන් යුත් වැරදි ජීවිකාවෙන් කල් ගෙවති. එනම්: අංග ලක්ෂණ විද්‍යාව, නිමිති විද්‍යාව, උල්කාපාත විද්‍යාව, සිහින විද්‍යාව, ස්ත්‍රී පුරුෂ ලක්ෂණ විද්‍යාව, මීයන් කෑ වස්ත්‍ර පිළිබඳ විද්‍යාව, ගිනි පිදීම, හැඳිවලින් පිදීම' යනාදී වශයෙන් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි වදාළ බොහෝ පාප ධර්මයන් දත යුතුය. මෙසේ ජීවිකාව උදෙසා පනවන ලද ශික්ෂාපද හය ඉක්මවීමෙන් සහ 'කුහනා, ලපනා, නේමිත්තිකතා, නිප්පේසිකතා, ලාභේන ලාභං නිජිගීසනතා' ආදී පාප ධර්මයන් මගින් සිදුවන යම් වැරදි ජීවිකාවක් වේද, ඒ සියලු ආකාර වැරදි ජීවිකාවෙන් වැළකීම 'ආජීව පාරිශුද්ධි ශීලය' නම් වේ. එහි පද අර්ථය මෙසේය: මෙයට පැමිණ (වීර්යය නිසා) ජීවත් වන බැවින් 'ආජීව' නම් වේ. එය ප්‍රත්‍ය සෙවීමේ වීර්යයයි. 'පාරිශුද්ධි' යනු පිරිසිදු බවයි. ආජීවයෙහි පිරිසිදු බව 'ආජීව පාරිශුද්ධි' ශීලයයි.

පච්චයසන්නිස්සිතසීලං

ප්‍රත්‍යසන්නිශ්‍රිත ශීලය

18. යං පනෙතං තදනන්තරං පච්චයසන්නිස්සිතසීලං වුත්තං, තත්ථ පටිසඞ්ඛා යොනිසොති උපායෙන පථෙන පටිසඞ්ඛාය ඤත්වා, පච්චවෙක්ඛිත්වාති අත්ථො[Pg.30]. එත්ථ ච සීතස්ස පටිඝාතායාතිආදිනා නයෙන වුත්තපච්චවෙක්ඛණමෙව ‘‘යොනිසො පටිසඞ්ඛා’’ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ චීවරන්ති අන්තරවාසකාදීසු යංකිඤ්චි. පටිසෙවතීති පරිභුඤ්ජති, නිවාසෙති වා පාරුපති වා. යාවදෙවාති පයොජනාවධිපරිච්ඡෙදනියමවචනං, එත්තකමෙව හි යොගිනො චීවරපටිසෙවනෙ පයොජනං යදිදං සීතස්ස පටිඝාතායාතිආදි, න ඉතො භිය්‍යො. සීතස්සාති අජ්ඣත්තධාතුක්ඛොභවසෙන වා බහිද්ධාඋතුපරිණාමනවසෙන වා උප්පන්නස්ස යස්ස කස්සචි සීතස්ස. පටිඝාතායාති පටිහනනත්ථං. යථා සරීරෙ ආබාධං න උප්පාදෙති, එවං තස්ස විනොදනත්ථං. සීතබ්භාහතෙ හි සරීරෙ වික්ඛිත්තචිත්තො යොනිසො පදහිතුං න සක්කොති, තස්මා සීතස්ස පටිඝාතාය චීවරං පටිසෙවිතබ්බන්ති භගවා අනුඤ්ඤාසි. එස නයො සබ්බත්ථ. කෙවලඤ්හෙත්ථ උණ්හස්සාති අග්ගිසන්තාපස්ස. තස්ස වනදාහාදීසු සම්භවො වෙදිතබ්බො. ඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සානන්ති එත්ථ පන ඩංසාති ඩංසනමක්ඛිකා, අන්ධමක්ඛිකාතිපි වුච්චන්ති. මකසා මකසා එව. වාතාති සරජඅරජාදිභෙදා. ආතපොති සූරියාතපො. සරීසපාති යෙ කෙචි සරන්තා ගච්ඡන්ති දීඝජාතිකා සප්පාදයො, තෙසං දට්ඨසම්ඵස්සො ච ඵුට්ඨසම්ඵස්සො චාති දුවිධො සම්ඵස්සො, සොපි චීවරං පාරුපිත්වා නිසින්නං න බාධති, තස්මා තාදිසෙසු ඨානෙසු තෙසං පටිඝාතත්ථාය පටිසෙවති. යාවදෙවාති පුන එතස්ස වචනං නියතපයොජනාවධිපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං, හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනඤ්හි නියතපයොජනං, ඉතරානි කදාචි කදාචි හොන්ති. තත්ථ හිරිකොපීනන්ති තං තං සම්බාධට්ඨානං. යස්මිං යස්මිඤ්හි අඞ්ගෙ විවරියමානෙ හිරී කුප්පති විනස්සති, තං තං හිරිං කොපනතො හිරිකොපීනන්ති වුච්චති. තස්ස ච හිරිකොපීනස්ස පටිච්ඡාදනත්ථන්ති හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනත්ථං. හිරිකොපීනං පටිච්ඡාදනත්ථන්තිපි පාඨො.

18. ඊළඟට පවසන ලද ප්‍රත්‍යසන්නිශ්‍රිත ශීලයෙහි: 'පටිසංඛා යෝනිසෝ' යනු නිසි මගින් නුවණින් දැන, නැවත නැවත සලකා බලා යන්නයි. මෙහි 'සීතස්ස පටිඝාතාය' (සීතල දුරු කිරීම පිණිස) යනාදී වශයෙන් වදාළ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවම 'යෝනිසෝ පටිසංඛා' ලෙස දත යුතුය. එහි 'චීවරං' යනු අඳනය ආදී සිවුරු අතරින් කිසිවකි. 'පටිසේවති' යනු පරිභෝජනය කරයි, එනම් අඳියි හෝ පොරවයි. 'යාවදේව' යනු ප්‍රයෝජනයෙහි සීමාව නියම කිරීම සඳහා යෙදූ වචනයකි. යෝගාවචරයාට සිවුරු පරිහරණයෙහි ප්‍රයෝජනය සීතල දුරු කිරීම ආදිය පමණක් වන අතර ඊට වඩා වැඩි යමක් නැත. 'සීතස්ස' යනු ශරීර ධාතු කෝප වීමෙන් හෝ බාහිර ඍතු විපර්යාසයෙන් හෝ හටගත් යම් සීතලකි. 'පටිඝාතාය' යනු එය දුරු කිරීම පිණිසයි. ශරීරයට පීඩාවක් ඇති නොවන පරිදි එය සමනය කරගැනීම පිණිසයි. ශරීරය සීතලෙන් පීඩා විඳින විට සිත වික්ෂිප්ත වන බැවින් නුවණින් වීර්යය වැඩිය නොහැක. එබැවින් සීතල දුරු කිරීම පිණිස සිවුරු පරිහරණය කළ යුතු යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුදැන වදාළ සේක. මේ ක්‍රමය සෑම තැනකටම අදාළ වේ. 'උණ්හස්ස' යනු ගින්නෙහි රස්නයයි. එය ලැව්ගිනි ආදියෙන් සිදුවන බව දත යුතුය. 'ඩංසමකසවාතාතපසිරීසප සම්ඵස්සානං' යන්නෙහි: 'ඩංසා' යනු කන මැස්සන්ය. 'මකසා' යනු මදුරුවන්මය. 'වාතා' යනු දූවිලි සහිත හා දූවිලි රහිත සුළඟයි. 'ආතපෝ' යනු සූර්ය රශ්මියයි. 'සිරීසපා' යනු බඩගා යන සර්පයන් වැනි සතුන්ය. ඔවුන්ගෙන් සිදුවන දෂ්ට කිරීම් සහ ස්පර්ශයන් යන දෙවැදෑරුම් පීඩාවන් සිවුරක් පොරවාගෙන සිටින භික්ෂුවකට පීඩා නොකරයි. එබැවින් එවැනි ස්ථානවලදී එම පීඩාවන් දුරු කරගනු පිණිස පරිහරණය කරයි. 'යාවදේව' යන වචනය නැවත යෙදීමෙන් අදහස් කරන්නේ නියත ප්‍රයෝජනය පෙන්වීමයි. ලැජ්ජා විය යුතු අවයව වැසීම නියත ප්‍රයෝජනයක් වන අතර අනෙක් කරුණු ඇතැම් විටෙක පමණක් අදාළ වේ. එහි 'හිරිකෝපීන' යනු ඒ ඒ රහස් ප්‍රදේශයි. යම් අවයවයක් විවෘතව පැවතීමෙන් ලැජ්ජාව පළුදු වේද, ලැජ්ජාව (හිරි) නැති කරන බැවින් එය 'හිරිකෝපීන' යැයි කියනු ලැබේ. එම ලැජ්ජා විය යුතු ස්ථාන වැසීම පිණිස 'හිරිකෝපීනපටිච්ඡාදනත්ථං' යැයි කියනු ලැබේ. 'හිරිකෝපීනං පටිච්ඡාදනත්ථං' ලෙස ද පාඨය පවතී.

පිණ්ඩපාතන්ති යංකිඤ්චි ආහාරං. යො හි කොචි ආහාරො භික්ඛුනො පිණ්ඩොල්‍යෙන පත්තෙ පතිතත්තා පිණ්ඩපාතොති වුච්චති. පිණ්ඩානං වා පාතො පිණ්ඩපාතො, තත්ථ තත්ථ ලද්ධානං භික්ඛානං සන්නිපාතො සමූහොති වුත්තං හොති. නෙව දවායාති න ගාමදාරකාදයො විය දවත්ථං, කීළානිමිත්තන්ති වුත්තං හොති. න මදායාති න මුට්ඨිකමල්ලාදයො විය මදත්ථං, බලමදනිමිත්තං පොරිසමදනිමිත්තඤ්චාති වුත්තං හොති. න මණ්ඩනායාති න අන්තෙපුරිකවෙසියාදයො [Pg.31] විය මණ්ඩනත්ථං, අඞ්ගපච්චඞ්ගානං පීණභාවනිමිත්තන්ති වුත්තං හොති. න විභූසනායාති න නටනච්චකාදයො විය විභූසනත්ථං, පසන්නච්ඡවිවණ්ණතානිමිත්තන්ති වුත්තං හොති. එත්ථ ච නෙව දවායාති එතං මොහූපනිස්සයප්පහානත්ථං වුත්තං. න මදායාති එතං දොසූපනිස්සයප්පහානත්ථං. න මණ්ඩනාය න විභූසනායාති එතං රාගූපනිස්සයප්පහානත්ථං. නෙව දවාය න මදායාති චෙතං අත්තනො සංයොජනුප්පත්තිපටිසෙධනත්ථං. න මණ්ඩනාය න විභූසනායාති එතං පරස්සපි සංයොජනුප්පත්තිපටිසෙධනත්ථං. චතූහිපි චෙතෙහි අයොනිසො පටිපත්තියා කාමසුඛල්ලිකානුයොගස්ස ච පහානං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

පිණ්ඩපාතය යනු යම්කිසි ආහාරයකි. සැබවින්ම මහණෙකු විසින් සිඟමන් යෑමේ අරමුණින් හැසිරෙන කල්හි පාත්‍රයට වැටුණු යම් ආහාරයක් වේද, එය පිණ්ඩපාතය යැයි කියනු ලැබේ. එසේ නැතහොත් නිවෙස්වලින් ලැබුණු බත් පිඬුවල එකතුව පිණ්ඩපාතයයි. ඒ ඒ නිවෙස්වලින් ලැබුණු ආහාරයන්ගේ රැස්වීම හෝ සමූහය යන්න මෙහි අදහසයි. 'නේව දවාය' යනු ගම් දරුවන් මෙන් විනෝදය පිණිස නොවෙයි, කෙළි සෙල්ලම් කිරීමේ අදහසින් නොවෙයි යන්නයි. 'න මදාය' යනු මල්ලව පොරකරුවන් මෙන් කායික ශක්තිය පිළිබඳ මත්වීම හෝ පුරුෂ මානයෙන් මත්වීම පිණිස නොවෙයි යන්නයි. 'න මණ්ඩනාය' යනු අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් හෝ වෙසඟනන් මෙන් ශරීරය තර කර ගැනීම පිණිස නොවෙයි, ශරීරයේ අඟපසඟ පෘෂ්ඨිමත් කර ගැනීමේ අරමුණින් නොවෙයි යන්නයි. 'න විභූසනාය' යනු නළුවන් හෝ නැට්ටුවන් මෙන් ශරීරය අලංකාර කර ගැනීමට හෝ පැහැපත් සමක් ඇති කර ගැනීමේ අරමුණින් නොවෙයි යන්නයි. මෙහි 'නේව දවාය' යන පදය මෝහයට හේතු වන විනෝදය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසත්, 'න මදාය' යන පදය දෝෂයට හේතු වන මත්වීම ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසත්, 'න මණ්ඩනාය න විභූසනාය' යන පද දෙක රාගයට හේතු වන අලංකාරය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිසත් වදාරන ලදී. 'නේව දවාය න මදාය' යන පද දෙක තමන් තුළ සංයෝජන ඇතිවීම වැළැක්වීම පිණිසත්, 'න මණ්ඩනාය න විභූසනාය' යන පද දෙක අන්‍යයන් තුළ සංයෝජන ඇතිවීම වැළැක්වීම පිණිසත් වදාරන ලදී. මෙම පද සතරින්ම අයෝනිසෝ ප්‍රතිපත්තිය හෙවත් වැරදි පිළිවෙත සහ කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ප්‍රහීණ කිරීම පෙන්වා දෙන බව දත යුතුය.

යාවදෙවාති වුත්තත්ථමෙව. ඉමස්ස කායස්සාති එතස්ස චතුමහාභූතිකස්ස රූපකායස්ස. ඨිතියාති පබන්ධට්ඨිතත්ථං. යාපනායාති පවත්තියා අවිච්ඡෙදත්ථං, චිරකාලට්ඨිතත්ථං වා. ඝරූපත්ථම්භමිව හි ජිණ්ණඝරසාමිකො, අක්ඛබ්භඤ්ජනමිව ච සාකටිකො කායස්ස ඨිතත්ථං යාපනත්ථඤ්චෙස පිණ්ඩපාතං පටිසෙවති, න දවමදමණ්ඩනවිභූසනත්ථං. අපිච ඨිතීති ජීවිතින්ද්‍රියස්සෙතං අධිවචනං, තස්මා ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා යාපනායාති එත්තාවතා එතස්ස කායස්ස ජීවිතින්ද්‍රියපවත්තාපනත්ථන්තිපි වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං. විහිංසූපරතියාති විහිංසා නාම ජිඝච්ඡා ආබාධට්ඨෙන. තස්සා උපරමත්ථම්පෙස පිණ්ඩපාතං පටිසෙවති, වණාලෙපනමිව උණ්හසීතාදීසු තප්පටිකාරං විය ච. බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහායාති සකලසාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස ච මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ච අනුග්ගහත්ථං. අයඤ්හි පිණ්ඩපාතපටිසෙවනපච්චයා කායබලං නිස්සාය සික්ඛත්තයානුයොගවසෙන භවකන්තාරනිත්ථරණත්ථං පටිපජ්ජන්තො බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහාය පටිසෙවති, කන්තාරනිත්ථරණත්ථිකා පුත්තමංසං (සං. නි. 2.63) විය, නදීනිත්ථරණත්ථිකා කුල්ලං (ම. නි. 1.240) විය, සමුද්දනිත්ථරණත්ථිකා නාවමිව ච.

'යාවදේව' යන පදයේ අර්ථය පෙර පවසන ලද්දම වේ. 'ඉමස්ස කායස්ස' යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් මෙම රූප කායයි. 'ඨිතියා' යනු රූප පරම්පරාවේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිණිසයි. 'යාපනාය' යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය නොසිඳී පවත්වා ගැනීම හෙවත් දීර්ඝ කාලයක් ශරීරය පවත්වා ගැනීම පිණිසයි. දිරාගිය ගෙයක හිමිකරුවෙකු එම ගෙය නොවැටී තබා ගැනීමට ආධාරකයක් තබන්නාක් මෙන් ද, කරත්තකරුවෙකු කරත්ත රෝදය පහසුවෙන් කැරකැවීම පිණිස ඇක්සලයට තෙල් ගාන්නාක් මෙන් ද, මෙම යෝගී මහණා ශරීරයේ පැවැත්ම හා දීර්ඝ කාලීන පැවැත්ම පිණිස පිණ්ඩපාතය පරිභෝජනය කරයි; විනෝදය, මත්වීම හෝ අලංකාරය පිණිස නොවෙයි. තවද 'ඨිති' යනු ජීවිතේන්ද්‍රියට නමකි. එබැවින් මෙම ශරීරයේ ජීවිතේන්ද්‍රිය පවත්වා ගැනීම පිණිස යන්න මෙයින් අදහස් වන බව දත යුතුය. 'විහිංසූපරතියා' යනු පීඩාකාරී ස්වභාවය නිසා කුසගින්න 'විහිංසා' නම් වේ. එම කුසගින්න නැමැති පීඩාව සංසිඳුවා ගැනීම පිණිස මෙම යෝගී මහණා පිණ්ඩපාතය වළඳයි; එය තුවාලයක් ඇති අයෙකු තුවාලය සුව කර ගැනීමට බෙහෙත් ආලේප කරන්නාක් මෙන් ද, අව් රශ්මියෙන් හෝ ශීතලෙන් පීඩා විඳින්නෙකු එයට පිළියම් සොයන්නාක් මෙන් ද වේ. 'බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහාය' යනු සියලු ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවට සහ මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට අනුග්‍රහ පිණිසයි. සැබවින්ම මෙම යෝගියා පිණ්ඩපාතය පරිභෝජනය කිරීමෙන් ලබන කායික ශක්තිය උපයෝගී කරගෙන ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව පිරීමෙන් භව කතරින් එතෙර වීමට පිළිපදින්නේ බ්‍රහ්මචර්යාවට අනුග්‍රහ පිණිසමය. එය කාන්තාරයක් තරණය කිරීමට අපේක්ෂා කරන්නන් (සංයුක්ත නිකායේ පුත්තමංස සූත්‍රයේ මෙන්) පුත්‍ර මාංශය අනුභව කරන්නාක් මෙන් ද, ගඟකින් එතෙර වීමට අපේක්ෂා කරන්නන් පහුරක් පරිහරණය කරන්නාක් මෙන් ද, මුහුදෙන් එතෙර වීමට අපේක්ෂා කරන්නන් නැවක් පරිහරණය කරන්නාක් මෙන් ද වේ.

ඉතිපුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමි නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමීති එතං ඉමිනා පිණ්ඩපාතපටිසෙවනෙන පුරාණඤ්ච ජිඝච්ඡාවෙදනං පටිහඞ්ඛාමි, නවඤ්ච වෙදනං අපරිමිතභොජනපච්චයං ආහරහත්ථකඅලංසාටකතත්‍රවට්ටකකාකමාසකභුත්තවමිතකබ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤතරො විය න උප්පාදෙස්සාමීතිපි පටිසෙවති, භෙසජ්ජමිව ගිලානො. අථ වා යා අධුනා අසප්පායාපරිමිතභොජනං නිස්සාය පුරාණකම්මපච්චයවසෙන උප්පජ්ජනතො පුරාණවෙදනාති [Pg.32] වුච්චති. සප්පායපරිමිතභොජනෙන තස්සා පච්චයං විනාසෙන්තො තං පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමි. යා චායං අධුනා කතං අයුත්තපරිභොගකම්මූපචයං නිස්සාය ආයතිං උප්පජ්ජනතො නවවෙදනාති වුච්චති. යුත්තපරිභොගවසෙන තස්සා මූලං අනිබ්බත්තෙන්තො තං නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එත්තාවතා යුත්තපරිභොගසඞ්ගහො අත්තකිලමථානුයොගප්පහානං ධම්මිකසුඛාපරිච්චාගො ච දීපිතො හොතීති වෙදිතබ්බො.

'ඉති පුරාණඤ්ච වේදනං පටිහංඛාමි නවඤ්ච වේදනං න උප්පාදේස්සාමි' යන්නෙන් මෙසේ මෙම පිණ්ඩපාත පරිභෝජනයෙන් පැරණි වූ කුසගින්න නැමැති වේදනාව දුරු කරමි, පමණ ඉක්මවා අනුභව කිරීම නිසා ඇතිවන නව වේදනාවන් ඇති කර නොගනිමි යැයි අදහස් කරමින් ගිලනෙකු බෙහෙත් ගන්නාක් මෙන් වළඳයි. අතිශයින් කෑදර ලෙස ආහාර ගන්නා බමුණන් මෙන් නව වේදනාවන් ඇති කර නොගනිමි යන්න මෙහි අදහසයි. එසේත් නැතිනම් යම් දුක් වේදනාවක් නුසුදුසු ආහාර ගැනීම හෝ පමණ ඉක්මවා ආහාර ගැනීම නිසා මෙලොවදී ඇති වේද, එය පෙර කර්මයේ බලයෙන් උපදින බැවින් 'පුරාණ වේදනා' යැයි කියනු ලැබේ. සුදුසු පරිදි පමණ දැන ආහාර ගැනීමෙන් එම වේදනාවට හේතු වන කර්ම බලය දුරු කරමින් පැරණි වේදනාව නැති කරමි. යම් වේදනාවක් නුසුදුසු පරිභෝජනය නිසා රැස් වූ කර්මයන් මත අනාගතයේ උපදී ද, එය 'නව වේදනා' යැයි කියනු ලැබේ. සුදුසු පරිදි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කර පරිභෝජනය කිරීමෙන් එම නව වේදනාවට මුල් වන අයුක්ත පරිභෝජන කර්මය ඇති නොවීමට වගබලා ගනිමින් නව වේදනාවන් උපදවන්නේ නැත. මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය. මෙපමණකින් සුදුසු පරිභෝජනයෙහි ඇතුළත් වීම, අත්තකිලමතානුයෝගය ප්‍රහීණ කිරීම සහ ධාර්මික සැපය අත්නොහැරීම යන කරුණු පැහැදිලි වන බව දත යුතුය.

යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතීති පරිමිතපරිභොගෙන ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකස්ස ඉරියාපථභඤ්ජකස්ස වා පරිස්සයස්ස අභාවතො චිරකාලගමනසඞ්ඛාතා යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සති ඉමස්ස පච්චයායත්තවුත්තිනො කායස්සාතිපි පටිසෙවති, යාප්‍යරොගී විය තප්පච්චයං. අනවජ්ජතා ච ඵාසුවිහාරො චාති අයුත්තපරියෙසනපටිග්ගහණපරිභොගපරිවජ්ජනෙන අනවජ්ජතා, පරිමිතපරිභොගෙන ඵාසුවිහාරො. අසප්පායාපරිමිතපරිභොගපච්චයා අරතිතන්දීවිජම්භිතා. විඤ්ඤූගරහාදිදොසාභාවෙන වා අනවජ්ජතා, සප්පායපරිමිතභොජනපච්චයා කායබලසම්භවෙන ඵාසුවිහාරො. යාවදත්ථඋදරාවදෙහකභොජනපරිවජ්ජනෙන වා සෙය්‍යසුඛපස්සසුඛමිද්ධසුඛානං පහානතො අනවජ්ජතා, චතුපඤ්චාලොපමත්තඌනභොජනෙන චතුඉරියාපථයොග්‍යභාවපටිපාදනතො ඵාසුවිහාරො ච මෙ භවිස්සතීතිපි පටිසෙවති. වුත්තම්පි හෙතං –

'යාත්‍රා ච මේ භවිස්සති' යනු පමණ දැන පරිභෝජනය කිරීමෙන් ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳී යන හෝ ඉරියව් පවත්වා ගැනීමට බාධා කරන උපද්‍රවයන් ඇති නොවන බැවින්, දීර්ඝ කාලයක් ජීවිතය පවත්වා ගැනීම හෙවත් යාත්‍රාව සිදුවනු ඇතැයි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් ආහාර ගනියි. එය දීර්ඝ කාලීන රෝගියෙකු රෝගය සමනය කර ගැනීමට ඖෂධ සේවනය කරන්නාක් මෙනි. 'අනවජ්ජතා ච ඵාසුවිහාරෝ ච' යනු නුසුදුසු සෙවීම්, පිළිගැනීම් සහ පරිභෝජනයන්ගෙන් වැළකීමෙන් නිවැරදි බව (අනවද්‍ය බව) ඇති වේ. පමණ දැන පරිභෝජනය කිරීමෙන් පහසු විහරණය ඇති වේ. නුසුදුසු හා පමණ ඉක්මවා පරිභෝජනය කිරීම නිසා ඇතිවන නොඇල්ම, අලස බව, ඈනුම් ඇරීම, පණ්ඩිතයන්ගේ දොස් ලැබීම වැනි වැරදි නැති බැවින් නිවැරදි බව ද, සුදුසු හා පමණ දැන ආහාර ගැනීමෙන් ඇතිවන කායික ශක්තිය නිසා පහසු විහරණය ද ඇති වේ. එසේත් නැතිනම් බඩ පිරෙන තුරු අනුභව කිරීමෙන් වැළකීමෙන්, අධික නිද්‍රා සැප හා අලස සැප දුරු වන බැවින් නිවැරදි බව ද, බත් පිඬු හතරක් පහක් පමණ අඩුවෙන් ආහාර ගැනීමෙන් සතර ඉරියව්වටම ගැලපෙන සැහැල්ලු බවක් ඇති වන බැවින් පහසු විහරණය ද මට ඇතිවන්නේ යැයි සලකා ආහාර වළඳයි. මේ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී.

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

'බත් පිඬු හතරක් පහක් අඩුවෙන් තිබියදී ආහාර ගැනීම නවත්වා පැන් පානය කළ යුතුය. නිවනට යොමු වූ සිත් ඇති මහණෙකුගේ පහසු විහරණය පිණිස එය ප්‍රමාණවත් වේ.'

එත්තාවතා ච පයොජනපරිග්ගහො මජ්ඣිමා ච පටිපදා දීපිතා හොතීති වෙදිතබ්බා.

මෙපමණකින් ප්‍රයෝජනය වටහා ගැනීම සහ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව පැහැදිලි කරන ලද බව දත යුතුය.

සෙනාසනන්ති සෙනඤ්ච ආසනඤ්ච. යත්ථ යත්ථ හි සෙති විහාරෙ වා අඩ්ඪයොගාදිම්හි වා, තං සෙනං. යත්ථ යත්ථ ආසති නිසීදති, තං ආසනං. තං එකතො කත්වා සෙනාසනන්ති වුච්චති. උතුපරිස්සයවිනොදනපටිසල්ලානාරාමත්ථන්ති පරිසහනට්ඨෙන උතුයෙව උතුපරිස්සයො. උතුපරිස්සයස්ස [Pg.33] විනොදනත්ථඤ්ච පටිසල්ලානාරාමත්ථඤ්ච. යො සරීරාබාධචිත්තවික්ඛෙපකරො අසප්පායො උතු සෙනාසනපටිසෙවනෙන විනොදෙතබ්බො හොති, තස්ස විනොදනත්ථං එකීභාවසුඛත්ථඤ්චාති වුත්තං හොති. කාමඤ්ච සීතපටිඝාතාදිනාව උතුපරිස්සයවිනොදනං වුත්තමෙව. යථා පන චීවරපටිසෙවනෙ හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනං නියතපයොජනං, ඉතරානි කදාචි කදාචි භවන්තීති වුත්තං, එවමිධාපි නියතං උතුපරිස්සයවිනොදනං සන්ධාය ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා අයං වුත්තප්පකාරො උතු උතුයෙව. පරිස්සයො පන දුවිධො පාකටපරිස්සයො ච, පටිච්ඡන්නපරිස්සයො ච (මහානි. 5). තත්ථ පාකටපරිස්සයො සීහබ්‍යග්ඝාදයො. පටිච්ඡන්නපරිස්සයො රාගදොසාදයො. යෙ යත්ථ අපරිගුත්තියා ච අසප්පායරූපදස්සනාදිනා ච ආබාධං න කරොන්ති, තං සෙනාසනං එවං ජානිත්වා පච්චවෙක්ඛිත්වා පටිසෙවන්තො භික්ඛු පටිසඞ්ඛා යොනිසො සෙනාසනං උතුපරිස්සයවිනොදනත්ථං පටිසෙවතීති වෙදිතබ්බො.

සෙනසුන (සේනාසනය) යනු සයනය (නිදන ස්ථානය) සහ අසුන (වැඩිසිටින ස්ථානය) යන දෙකෙහිම එකතුවයි. යම් විහාරයක හෝ තනි පැත්තක් ආවරණය වූ කුටියක (අඩ්ඪයෝග) ආදී යම් තැනක නිදන්නේ ද, එය සයනය (සේන) නම් වේ. යම් තැනක හිඳින්නේ ද, එය අසුන (ආසන) නම් වේ. ඒ දෙකම එක්කොට 'සෙනසුන' (සේනාසනය) යයි කියනු ලැබේ. 'සෘතු උවදුරු දුරු කිරීම සහ විවේකයේ ඇලීම පිණිස' යන්නෙහි - පීඩා කිරීමේ අර්ථයෙන් සෘතුවම (දේශගුණය) සෘතු උවදුර (උතුපරිස්සය) නම් වේ. එම සෘතු උවදුරු දුරු කිරීම පිණිස සහ විවේකී බවෙහි ඇලීම පිණිස යනු මෙහි අදහසයි. ශරීරයට පීඩා පමුණුවන හා සිත විසිරුවන යම් අසප්පාය සෘතුවක් සෙනසුන පරිහරණයෙන් දුරු කළ යුතු වේ ද, එය දුරු කිරීම පිණිස ද, හුදෙකලා වීමෙන් ලැබෙන විවේක සුවය පිණිස ද මෙය වදාරන ලදී. සීතල ආදිය වැළැක්වීමෙන් සෘතු උවදුරු දුරු කිරීම ගැන කලින්ම පවසන ලදී. එහෙත් සිවුරු පරිහරණය කිරීමේදී ලැජ්ජා බය රැක ගැනීම මූලික (නියත) ප්‍රයෝජනය වන අතර සෙසු සීත උෂ්ණාදිය දුරු කිරීම ඇතැම් විටක පමණක් සිදුවන්නක් බව පැවසූ පරිදි, මෙහිදී ද නියත වශයෙන්ම සිදු වන්නා වූ සෘතු උවදුරු දුරු කිරීම අරමුණු කරගෙන මෙම පදය වදාරන ලද බව දත යුතුය. නැතහොත්, ඉහත කී සීත උෂ්ණාදිය සෘතුවම වේ. උවදුර (පරිස්සය) වනාහි ප්‍රකට උවදුරු සහ අප්‍රකට උවදුරු වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි ප්‍රකට උවදුරු නම් සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදීන්ය. අප්‍රකට උවදුරු නම් රාග, ද්වේෂ ආදීන්ය. ආරක්ෂාව නොමැති වීමෙන් සහ අසප්පාය රූප දැකීම ආදියෙන් යම් සෙනසුනක පීඩාවක් සිදු නොවේ ද, එම සෙනසුන එලෙස හඳුනාගෙන, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට පරිහරණය කරන භික්ෂුව, නුවණින් මෙනෙහි කොට සෘතු උවදුරු දුරු කරගැනීම පිණිස සෙනසුන පරිහරණය කරන්නේ යයි දත යුතුය.

ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරන්ති එත්ථ රොගස්ස පටිඅයනට්ඨෙන පච්චයො, පච්චනීකගමනට්ඨෙනාති අත්ථො. යස්ස කස්සචි සප්පායස්සෙතං අධිවචනං. භිසක්කස්ස කම්මං තෙන අනුඤ්ඤාතත්තාති භෙසජ්ජං. ගිලානපච්චයොව භෙසජ්ජං ගිලානපච්චයභෙසජ්ජං, යංකිඤ්චි ගිලානස්ස සප්පායං භිසක්කකම්මං තෙලමධුඵාණිතාදීති වුත්තං හොති. පරික්ඛාරොති පන ‘‘සත්තහි නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛතං හොතී’’ති (අ. නි. 7.67) ආදීසු පරිවාරො වුච්චති. ‘‘රථො සීලපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’ති (සං. නි. 5.4) ආදීසු අලඞ්කාරො. ‘‘යෙ ච ඛො ඉමෙ පබ්බජිතෙන ජීවිතපරික්ඛාරා සමුදානෙතබ්බා’’ති (ම. නි. 1.191-192) ආදීසු සම්භාරො. ඉධ පන සම්භාරොපි පරිවාරොපි වට්ටති. තඤ්හි ගිලානපච්චයභෙසජ්ජං ජීවිතස්ස පරිවාරොපි හොති, ජීවිතනාසකාබාධුප්පත්තියා අන්තරං අදත්වා රක්ඛණතො සම්භාරොපි. යථා චිරං පවත්තති, එවමස්ස කාරණභාවතො, තස්මා පරික්ඛාරොති වුච්චති. එවං ගිලානපච්චයභෙසජ්ජඤ්ච තං පරික්ඛාරො චාති ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරො. තං ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං. ගිලානස්ස යංකිඤ්චි සප්පායං භිසක්කානුඤ්ඤාතං තෙලමධුඵාණිතාදි ජීවිතපරික්ඛාරන්ති වුත්තං හොති. උප්පන්නානන්ති [Pg.34] ජාතානං භූතානං නිබ්බත්තානං. වෙය්‍යාබාධිකානන්ති එත්ථ බ්‍යාබාධොති ධාතුක්ඛොභො, තංසමුට්ඨානා ච කුට්ඨගණ්ඩපීළකාදයො. බ්‍යාබාධතො උප්පන්නත්තා වෙය්‍යාබාධිකා. වෙදනානන්ති දුක්ඛවෙදනා අකුසලවිපාකවෙදනා. තාසං වෙය්‍යාබාධිකානං වෙදනානං. අබ්‍යාබජ්ඣපරමතායාති නිද්දුක්ඛපරමතාය. යාව තං දුක්ඛං සබ්බං පහීනං හොති තාවාති අත්ථො.

'ගිලානපච්චයභේසජ්ජපරික්ඛාර' යන්නෙහි, රෝගයට එදිරිව ක්‍රියා කරන (විරුද්ධ වන) අර්ථයෙන් 'ප්‍රත්‍යය' (පච්චය) නම් වේ. මෙය ඕනෑම සප්පාය ඖෂධයකට නමකි. වෛද්‍යවරයා (බුදුරජාණන් වහන්සේ) විසින් අනුමත කරන ලද බැවින් එය 'ඖෂධ' (භේසජ්ජ) නම් වේ. ගිලාන ප්‍රත්‍යයම ඖෂධයක් වන බැවින් 'ගිලානපච්චයභේසජ්ජ' නම් වේ. ගිලනාට සප්පාය වූ, වෛද්‍ය අනුමත තෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු ආදී යම්කිසිවක් මෙයින් අදහස් වේ. 'පරික්ඛාර' යන්න 'සත් නගර පවුරු ආදියෙන් පිරිවරන ලද' ආදී තැන්වල පිරිවර (ආරක්ෂක පවුරු) යන අර්ථයෙන් ද, 'රථය සීල නමැති ආභරණයෙන් යුක්තය' ආදී තැන්වල ආභරණ යන අර්ථයෙන් ද, 'පැවිද්දන් විසින් රැස් කළ යුතු ජීවිත පරික්ඛාර' ආදී තැන්වල අනුබල හෝ හේතු (සම්භාර) යන අර්ථයෙන් ද යෙදේ. මෙහිදී අනුබල යන අර්ථය මෙන්ම පිරිවර යන අර්ථය ද ගැලපේ. මන්දයත්, එම ගිලානප්‍රත්‍යය ඖෂධය ජීවිතය නසන රෝගවලට ඉඩ නොතබා රකින බැවින් එය ජීවිතයට පිරිවරක් (ආරක්ෂාවක්) වේ. එමෙන්ම ජීවිතය බොහෝ කලක් පැවතීමට හේතු වන බැවින් එය අනුබලයක් ද වේ. එබැවින් 'පරික්ඛාර' යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ ගිලානප්‍රත්‍යය ඖෂධය ද එයම පරික්ඛාරය ද වන බැවින් 'ගිලානපච්චයභේසජ්ජපරික්ඛාර' නම් වේ. ගිලනාට සප්පාය වූ, බුදුරදුන් අනුමත කළ තෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු ආදී ජීවිතයට අනුබල දෙන යම්කිසිවක් මෙයින් වදාරන ලදී. 'උප්පන්නානං' යනු හටගත් හෙවත් උපන් යන අර්ථයයි. 'වෙය්‍යාබාධිකානං' යන්නෙහි 'ව්‍යාබාධ' යනු ධාතු කෝප වීම සහ ඉන් හටගත් කුෂ්ඨ, ගෙඩි, පිළිකා ආදී රෝගයන්ය. ව්‍යාබාධයන් නිසා හටගත් බැවින් 'වෙය්‍යාබාධික' නම් වේ. 'වේදනානං' යනු කායික දුක් වේදනා හෙවත් අකුසල විපාක වේදනායි. එම ව්‍යාබාධික වේදනාවන් දුරු කිරීම පිණිස යන්නයි. 'අබ්‍යාපජ්ඣපරමතාය' යනු පරම නිදුක් බව අරමුණු කොට යන්නයි. ඒ සියලු රෝග දුක් පහ වන තෙක් පරිහරණය කරයි යන අර්ථයයි.

එවමිදං සඞ්ඛෙපතො පටිසඞ්ඛා යොනිසො පච්චයපරිභොගලක්ඛණං පච්චයසන්නිස්සිතසීලං වෙදිතබ්බං. වචනත්ථො පනෙත්ථ – චීවරාදයො හි යස්මා තෙ පටිච්ච නිස්සාය පරිභුඤ්ජමානා පාණිනො අයන්ති පවත්තන්ති, තස්මා පච්චයාති වුච්චන්ති. තෙ පච්චයෙ සන්නිස්සිතන්ති පච්චයසන්නිස්සිතං.

මෙසේ සංක්ෂේපයෙන්, නුවණින් මෙනෙහි කොට ප්‍රත්‍යයන් පරිහරණය කිරීමේ ලක්ෂණය ඇති මෙම සීලය 'ප්‍රත්‍යයසන්නිස්සිත සීලය' (පච්චයසන්නිස්සිතසීල) ලෙස දත යුතුය. එහි වචනාර්ථය මෙසේය - සිවුරු ආදිය නිසාත්, ඒවා ඇසුරු කොටත් සත්වයෝ (භික්ෂූහු) ඉදිරියට යති, පවතිති. එබැවින් ඒවා 'ප්‍රත්‍යය' (පච්චය) නම් වේ. එම ප්‍රත්‍යයන් මැනවින් ඇසුරු කරමින් (පරිහරණය කරමින්) පවතින බැවින් 'ප්‍රත්‍යයසන්නිස්සිත' නම් වේ.

චතුපාරිසුද්ධිසම්පාදනවිධි

චතුපාරිශුද්ධි සීලය සම්පූර්ණ කිරීමේ ක්‍රමය.

19. එවමෙතස්මිං චතුබ්බිධෙ සීලෙ සද්ධාය පාතිමොක්ඛසංවරො සම්පාදෙතබ්බො. සද්ධාසාධනො හි සො, සාවකවිසයාතීතත්තා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාචනපටික්ඛෙපො චෙත්ථ නිදස්සනං. තස්මා යථා පඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං අනවසෙසං සද්ධාය සමාදියිත්වා ජීවිතෙපි අපෙක්ඛං අකරොන්තෙන සාධුකං සම්පාදෙතබ්බං. වුත්තම්පි හෙතං –

19. මෙසේ මෙම සිවු වැදෑරුම් සීලය අතුරින් පාතිමොක්ඛ සංවර සීලය ශ්‍රද්ධාවෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එය ශ්‍රද්ධාවෙන්ම සිද්ධ කරගත යුත්තකි. මන්දයත්, ශික්ෂා පද පැනවීම යනු ශ්‍රාවකයන්ගේ විෂය පථය ඉක්මවා ගිය බුදුවරුන්ටම ආවේණික වූ කරුණක් වන බැවිනි. ශික්ෂා පද පනවන ලෙස කළ ආරාධනය බුදුරදුන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම මීට නිදසුනකි. එබැවින් පනවන ලද ශික්ෂා පද අඩුවක් නැතිව ශ්‍රද්ධාවෙන් සමාදන් වී, ජීවිතය කෙරෙහි පවා ආශාවක් නොතබා මැනවින් ආරක්ෂා කළ යුතුය. මේ බව වදාරන ලදී -

‘‘කිකීව අණ්ඩං චමරීව වාලධිං,පියංව පුත්තං නයනංව එකකං;

තථෙව සීලං අනුරක්ඛමානකා,සුපෙසලා හොථ සදා සගාරවා’’ති.

"කිරිවක (ටිවිට්) පක්ෂියා තමාගේ බිත්තරය රකින්නාක් මෙන් ද, සෙමර මුවා තමාගේ වල්ගය රකින්නාක් මෙන් ද, මවක තම එකම ප්‍රිය පුත්‍රයා රකින්නාක් මෙන් ද, ඇසක් පමණක් ඇති අයෙකු තම එකම ඇස රකින්නාක් මෙන් ද, එලෙසම සීලය රකින්නෝ වන්න. සැමදා ගෞරව සහිතව, සීලයට ලැදිව (ප්‍රියශීලීව) වසන්න."

අපරම්පි වුත්තං – ‘‘එවමෙව ඛො පහාරාද යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (අ. නි. 8.19). ඉමස්මිං ච පනත්ථෙ අටවියං චොරෙහි බද්ධථෙරානං වත්ථූනි වෙදිතබ්බානි.

තවද මෙසේ වදාරන ලදී - 'පහාරාදය, මා විසින් ශ්‍රාවකයන් උදෙසා යම් ශික්ෂා පදයක් පනවන ලද්දේ ද, මාගේ ශ්‍රාවකයෝ ජීවිතය නිසා පවා එය ඉක්මවා නොයති.' මේ සම්බන්ධයෙන් වනයේ දී සොරුන් විසින් බඳින ලද තෙරුන් වහන්සේලාගේ කථා දත යුතුය.

මහාවත්තනිඅටවියං කිර ථෙරං චොරා කාළවල්ලීහි බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපෙසුං. ථෙරො යථානිපන්නොව සත්තදිවසානි විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අනාගාමිඵලං පාපුණිත්වා තත්ථෙව කාලං කත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති.

මහා වට්ටනි වනයේ දී සොරුන් විසින් එක්තරා තෙරුන් වහන්සේ නමක කළු වැල්වලින් බැඳ බිම දැමූහ. එම තෙරුන් වහන්සේ බැඳ තිබූ ආකාරයටම සත් දිනක් විදර්ශනා වඩා අනාගාමී ඵලයට පැමිණ, එහිදීම කලුරිය කොට බඹලොව උපන්හ.

අපරම්පි [Pg.35] ථෙරං තම්බපණ්ණිදීපෙ පූතිලතාය බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපෙසුං. සො වනදාහෙ ආගච්ඡන්තෙ වල්ලිං අච්ඡින්දිත්වාව විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා සමසීසී හුත්වා පරිනිබ්බායි. දීඝභාණකඅභයත්ථෙරො පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ආගච්ඡන්තො දිස්වා ථෙරස්ස සරීරං ඣාපෙත්වා චෙතියං කාරාපෙසි. තස්මා අඤ්ඤොපි සද්ධො කුලපුත්තො –

තවත් තෙරුන් වහන්සේ නමක ලක්දිව දී සොරුන් විසින් පූති වැල්වලින් බැඳ බිම දැමූහ. වනය ගිනිගෙන ලැව්ගින්න තමන් වහන්සේ දෙසට එන විට පවා, එම වැල නොසිඳම විදර්ශනා වඩා සමසීසී (ජීවිතය කෙළවර වනවාත් සමගම රහත් වීම) වී පිරිනිවන් පෑහ. දීඝභාණක අභය තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන් පන්සියයක් සමග වඩින විට මෙය දැක, ඒ තෙරුන්ගේ ශරීරය ආදාහනය කරවා චෛත්‍යයක් කරවූහ. එබැවින් ශ්‍රද්ධාවන්ත අන්‍ය කුලපුත්‍රයා විසින් ද -

පාතිමොක්ඛං විසොධෙන්තො, අප්පෙව ජීවිතං ජහෙ;

පඤ්ඤත්තං ලොකනාථෙන, න භින්දෙ සීලසංවරං.

"පාතිමොක්ඛ සීලය පිරිසිදු කරන්නා වූ තැනැත්තා, ජීවිතය වුව ද අත්හළ යුතුය. ලෝකනාථ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද සීල සංවරය කිසිසේත් නොබිඳිය යුතුය."

යථා ච පාතිමොක්ඛසංවරො සද්ධාය, එවං සතියා ඉන්ද්‍රියසංවරො සම්පාදෙතබ්බො. සතිසාධනො හි සො, සතියා අධිට්ඨිතානං ඉන්ද්‍රියානං අභිජ්ඣාදීහි අනන්වාස්සවනීයතො. තස්මා ‘‘වරං, භික්ඛවෙ, තත්තාය අයොසලාකාය ආදිත්තාය සම්පජ්ජලිතාය සජොතිභූතාය චක්ඛුන්ද්‍රියං සම්පලිමට්ඨං, න ත්වෙව චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යෙසු රූපෙසු අනුබ්‍යඤ්ජනසො නිමිත්තග්ගාහො’’ති (සං. නි. 4.235) ආදිනා නයෙන ආදිත්තපරියායං සමනුස්සරිත්වා රූපාදීසු විසයෙසු චක්ඛුද්වාරාදිපවත්තස්ස විඤ්ඤාණස්ස අභිජ්ඣාදීහි අන්වාස්සවනීයං නිමිත්තාදිග්ගාහං අසම්මුට්ඨාය සතියා නිසෙධෙන්තෙන එස සාධුකං සම්පාදෙතබ්බො. එවං අසම්පාදිතෙ හි එතස්මිං පාතිමොක්ඛසංවරසීලම්පි අනද්ධනියං හොති අචිරට්ඨිතිකං, අසංවිහිතසාඛාපරිවාරමිව සස්සං. හඤ්ඤතෙ චායං කිලෙසචොරෙහි, විවටද්වාරො විය ගාමො පරස්ස හාරීහි. චිත්තඤ්චස්ස රාගො සමතිවිජ්ඣති, දුච්ඡන්නමගාරං වුට්ඨි විය. වුත්තම්පි හෙතං –

පාතිමොක්ඛ සංවරය ශ්‍රද්ධාවෙන් සම්පූර්ණ කරන්නා සේම, ඉන්ද්‍රිය සංවරය සිහියෙන් (සතියෙන්) සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එය සතියෙන්ම සාක්ෂාත් කරගත යුත්තකි. මන්දයත්, සිහියෙන් යුතුව ආරක්ෂා කරන ලද ඉන්ද්‍රියයන් තුළට අභිජ්ඣාදී කෙලෙස් ගලා නොඑන බැවිනි. එබැවින්, “මහණෙනි, රත් වූ, ගිනි දැල් සහිත වූ, ඒකාලෝක වූ යකඩ හුලකින් ඇස පසාරු කරගෙන විද ගැනීම උතුම් වේ. එහෙත් ඇසින් දැකගත යුතු රූපයන්හි ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවය හෝ අතපය ආදී අංග ලක්ෂණ මැනීම (නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජන වශයෙන් ගැනීම) නම් කිසිසේත්ම උතුම් නොවේ” යනාදී වශයෙන් ආදිත්තපරියාය දේශනාව සිහිපත් කරමින්, රූප ආදී අරමුණුවලදී චක්ඛුද්වාරාදීන්ගෙන් හටගන්නා වූ විඤ්ඤාණයෙහි අභිජ්ඣාදී කෙලෙස් ගලා නොඑන සේ නොපමා සිහියෙන් යුතුව අරමුණු ගැනීම් ආදිය වළක්වමින් මෙම ඉන්ද්‍රිය සංවරය මැනවින් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙසේ ඉන්ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ නොකළ විට, පාතිමොක්ඛ සංවර ශීලය ද බොහෝ කල් නොපවතින අතර එය චිරස්ථායී නොවේ. එය හරියට මැනවින් වැට පවුරු නොබැඳි කෙතක් වැනිය. දොරටු විවෘත වූ ගමකට සොරුන් ඇතුළු වී විනාශ කරන්නා සේ, කෙලෙස් සොරහු ද මෙබඳු පුද්ගලයා විනාශ කරති. තවද, දුර්වල ලෙස සෙවිලි කළ නිවසකට වැසි දිය ගලා එන්නා සේ, රාගය විසින් ඔහුගේ සිත පසාරු කරනු ලබයි. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘රූපෙසු සද්දෙසු අථො රසෙසු,ගන්ධෙසු ඵස්සෙසු ච රක්ඛ ඉන්ද්‍රියං;

එතෙ හි ද්වාරා විවටා අරක්ඛිතා,හනන්ති ගාමංව පරස්ස හාරිනො’’.

“රූප, ශබ්ද මෙන්ම ගන්ධ, රස හා ස්පර්ශයන් කෙරෙහි ද ඉන්ද්‍රියයන් ආරක්ෂා කරන්න. මන්දයත්, සොරුන් විසින් විවෘත වූ ගමක් විනාශ කරන්නා සේ, සිහිය නමැති දොරටු විවෘතව ඇති, ආරක්ෂා නොකළා වූ මෙම ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයෝ (පුද්ගලයා) විනාශ කරති.”

‘‘යථා අගාරං දුච්ඡන්නං, වුට්ඨී සමතිවිජ්ඣති;

එවං අභාවිතං චිත්තං, රාගො සමතිවිජ්ඣතී’’ති. (ධ. ප. 13);

“දුර්වල ලෙස සෙවිලි කළ නිවසකට වැසි දිය පසාරු කරගෙන ගලා එන්නා සේ, (භාවනා මගින්) නොවඩන ලද සිත රාගය විසින් පසාරු කරනු ලබයි.”

සම්පාදිතෙ පන තස්මිං පාතිමොක්ඛසංවරසීලම්පි අද්ධනියං හොති චිරට්ඨිතිකං, සුසංවිහිතසාඛාපරිවාරමිව සස්සං. න හඤ්ඤතෙ චායං කිලෙසචොරෙහි[Pg.36], සුසංවුතද්වාරො විය ගාමො පරස්ස හාරීහි. න චස්ස චිත්තං රාගො සමතිවිජ්ඣති, සුච්ඡන්නමගාරං වුට්ඨි විය. වුත්තම්පි චෙතං –

එහෙත් ඉන්ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ කළ විට, පාතිමොක්ඛ සංවර ශීලය ද චිරස්ථායී වන අතර බොහෝ කල් පවතී. එය මැනවින් වැට බැඳි කෙතක් වැනිය. මැනවින් දොරටු වැසූ ගමකට සොරුන් ඇතුළු විය නොහැකි සේ, කෙලෙස් සොරහු ද මෙබඳු පුද්ගලයාට පීඩා නොකරති. මැනවින් සෙවිලි කළ නිවසකට වැසි දිය ඇතුළු නොවන්නා සේ, රාගය විසින් ඔහුගේ සිත පසාරු නොකරනු ලබයි. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘රූපෙසු සද්දෙසු අථො රසෙසු,ගන්ධෙසු ඵස්සෙසු ච රක්ඛ ඉන්ද්‍රියං;

එතෙ හි ද්වාරා පිහිතා සුසංවුතා,න හන්ති ගාමංව පරස්ස හාරිනො’’.

“රූප, ශබ්ද මෙන්ම ගන්ධ, රස හා ස්පර්ශයන් කෙරෙහි ද ඉන්ද්‍රියයන් ආරක්ෂා කරන්න. මන්දයත්, සොරුන්ට මැනවින් දොරටු වැසූ ගමක් විනාශ කළ නොහැකි සේ, සිහිය නමැති දොරටුවෙන් වසා මැනවින් සංවර වූ මේ ද්වාරයෝ (පුද්ගලයා) විනාශ නොකරති.”

‘‘යථා අගාරං සුච්ඡන්නං, වුට්ඨී න සමතිවිජ්ඣති;

එවං සුභාවිතං චිත්තං, රාගො න සමතිවිජ්ඣතී’’ති. (ධ. ප. 14);

“මැනවින් සෙවිලි කළ නිවසකට වැසි දිය පසාරු කරගෙන නොඑන්නා සේ, මැනවින් වඩන ලද සිත රාගය විසින් පසාරු නොකරනු ලබයි.”

අයං පන අතිඋක්කට්ඨදෙසනා.

මෙම දේශනාව වනාහි අතිශයින් උත්කෘෂ්ට වූ සංවරය පෙන්වා දෙන දේශනාවකි.

චිත්තං නාමෙතං ලහුපරිවත්තං, තස්මා උප්පන්නං රාගං අසුභමනසිකාරෙන විනොදෙත්වා ඉන්ද්‍රියසංවරො සම්පාදෙතබ්බො, අධුනාපබ්බජිතෙන වඞ්ගීසත්ථෙරෙන විය.

මෙම සිත වනාහි වහා වෙනස් වන සුළුය. එබැවින් උපන් රාගය අසුභ මනසිකාරයෙන් දුරු කොට, අභිනවයෙන් පැවිදි වූ වංගීස තෙරුන් මෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ කළ යුතුය.

ථෙරස්ස කිර අධුනාපබ්බජිතස්ස පිණ්ඩාය චරතො එකං ඉත්ථිං දිස්වා රාගො උප්පජ්ජති. තතො ආනන්දත්ථෙරං ආහ –

අභිනවයෙන් පැවිදි වූ වංගීස තෙරුන්ට පිඬු සිඟා වඩිනා කල්හි එක් ස්ත්‍රියක දැකීමෙන් රාගයක් උපන්නේය. එවිට උන්වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්ට මෙසේ පැවසූහ:

‘‘කාමරාගෙන ඩය්හාමි, චිත්තං මෙ පරිඩය්හති;

සාධු නිබ්බාපනං බ්‍රූහි, අනුකම්පාය ගොතමා’’ති. (සං. නි. 1.212;

ථෙරගා. 1232);

“ගෝතම අනුයට අයත් ආනන්දයන් වහන්ස, කාම රාගය නමැති ගින්නෙන් මම දැවෙමි. මාගේ සිත දැවෙයි. මා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්, මේ රාග ගින්න නිවා දමන මඟ වදාරන සේක්වා.”

ථෙරො ආහ –

එවිට ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ:

‘‘සඤ්ඤාය විපරියෙසා, චිත්තං තෙ පරිඩය්හති;

නිමිත්තං පරිවජ්ජෙහි, සුභං රාගූපසඤ්හිතං;

අසුභාය චිත්තං භාවෙහි, එකග්ගං සුසමාහිතං. (සං. නි. 1.212;

ථෙරගා. 1233-1234);

“ඇවැත්නි වංගීස, (අසුභයෙහි සුභයයි සිතන) සංඥා විපර්යාසය නිසා ඔබේ සිත දැවෙයි. රාගය හටගැනීමට හේතු වන්නා වූ සුභ නිමිති දුරු කරන්න. අසුභ භාවනාවෙන් සිත වඩන්න. සිත ඒකාග්‍රව, මැනවින් එකඟ වන පරිදි භාවනාවෙහි යොදවන්න.”

‘‘සඞ්ඛාරෙ පරතො පස්ස, දුක්ඛතො නො ච අත්තතො;

නිබ්බාපෙහි මහාරාගං, මා ඩය්හිත්ථො පුනප්පුන’’න්ති. (සං. නි. 1.212);

“සංඛාර ධර්මයන් තමාගෙන් බාහිර වූ දෙයක් ලෙසත්, දුක් ලෙසත්, අනාත්ම ලෙසත් දකින්න. මහා රාග ගින්න නිවා දමන්න. නැවත නැවතත් කෙලෙස් ගින්නෙන් නොදැවෙන්න.”

ථෙරො රාගං විනොදෙත්වා පිණ්ඩාය චරි. අපිච ඉන්ද්‍රියසංවරපූරකෙන භික්ඛුනා කුරණ්ඩකමහාලෙණවාසිනා චිත්තගුත්තත්ථෙරෙන විය චොරකමහාවිහාරවාසිනා මහාමිත්තත්ථෙරෙන විය ච භවිතබ්බං. කුරණ්ඩකමහාලෙණෙ කිර සත්තන්නං බුද්ධානං අභිනික්ඛමනචිත්තකම්මං මනොරමං අහොසි, සම්බහුලා භික්ඛූ සෙනාසනචාරිකං ආහිණ්ඩන්තා චිත්තකම්මං දිස්වා ‘‘මනොරමං, භන්තෙ[Pg.37], චිත්තකම්ම’’න්ති ආහංසු. ථෙරො ආහ ‘‘අතිරෙකසට්ඨි මෙ, ආවුසො, වස්සානි ලෙණෙ වසන්තස්ස චිත්තකම්මං අත්ථීතිපි න ජානාමි, අජ්ජ දානි චක්ඛුමන්තෙ නිස්සාය ඤාත’’න්ති. ථෙරෙන කිර එත්තකං අද්ධානං වසන්තෙන චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා ලෙණං න උල්ලොකිතපුබ්බං. ලෙණද්වාරෙ චස්ස මහානාගරුක්ඛොපි අහොසි. සොපි ථෙරෙන උද්ධං න උල්ලොකිතපුබ්බො. අනුසංවච්ඡරං භූමියං කෙසරනිපාතං දිස්වාවස්ස පුප්ඵිතභාවං ජානාති.

වංගීස තෙරුන් රාගය දුරු කොට පිඬු සිඟා වැඩියහ. තවද, ඉන්ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ කිරීමට රුචි භික්ෂුව කුරණ්ඩක මහා ලෙනෙහි විසූ චිත්තගුත්ත තෙරුන් මෙන් ද, චෝරක මහා විහාරයෙහි විසූ මහාමිත්ත තෙරුන් මෙන් ද විය යුතුය. කුරණ්ඩක මහා ලෙනෙහි සත් බුදුවරුන්ගේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය දැක්වෙන මනරම් සිතුවම් තිබූ බව සඳහන් වේ. බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා සෙනසුන් චාරිකාවෙහි වඩිනා විට එම සිතුවම් දැක, “ස්වාමීනි, මේ සිතුවම් ඉතා මනරම් ය”යි පැවසූහ. එවිට චිත්තගුත්ත තෙරුන් වහන්සේ, “ඇවැත්නි, මා මේ ලෙනෙහි වසර හැටකට වඩා විසූ මුත් මෙහි සිතුවම් තිබේදැයි මා දැන සිටියේ නැත. අද ඔබ වැනි ඇස් ඇති අය නිසා මම එය දැනගතිමි”යි වදාළහ. තෙරුන් වහන්සේ එපමණ කලක් ලෙනෙහි වාසය කළත් කිසිදා ඇස් ඔසවා ලෙන දෙස බලා නොතිබුණි. ලෙන් දොරකඩ මහා නා ගසක් තිබුණ ද තෙරුන් වහන්සේ කිසිදා ඉහළ බලා නැත. උන්වහන්සේ වසරක් පාසා බිම වැටී ඇති මල් රේණු දැකීමෙන් පමණක් නා ගස මල් පිපී ඇති බව දැනගත්හ.

රාජා ථෙරස්ස ගුණසම්පත්තිං සුත්වා වන්දිතුකාමො තික්ඛත්තුං පෙසෙත්වා අනාගච්ඡන්තෙ ථෙරෙ තස්මිං ගාමෙ තරුණපුත්තානං ඉත්ථීනං ථනෙ බන්ධාපෙත්වා ලඤ්ජාපෙසි ‘‘තාව දාරකා ථඤ්ඤං මා ලභිංසු, යාව ථෙරො න ආගච්ඡතී’’ති. ථෙරො දාරකානං අනුකම්පාය මහාගාමං අගමාසි. රාජා සුත්වා ‘‘ගච්ඡථ භණෙ, ථෙරං පවෙසෙථ සීලානි ගණ්හිස්සාමී’’ති අන්තෙපුරං අභිහරාපෙත්වා වන්දිත්වා භොජෙත්වා ‘‘අජ්ජ, භන්තෙ, ඔකාසො නත්ථි, ස්වෙ සීලානි ගණ්හිස්සාමීති ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා ථොකං අනුගන්ත්වා දෙවියා සද්ධිං වන්දිත්වා නිවත්ති. ථෙරො රාජා වා වන්දතු දෙවී වා, ‘‘සුඛී හොතු, මහාරාජා’’ති වදති. එවං සත්තදිවසා ගතා. භික්ඛූ ආහංසු ‘‘කිං, භන්තෙ, තුම්හෙ රඤ්ඤෙපි වන්දමානෙ දෙවියාපි වන්දමානාය ‘‘සුඛී හොතු, මහාරාජ’’ඉච්චෙව වදථාති. ථෙරො ‘‘නාහං, ආවුසො, රාජාති වා දෙවීති වා වවත්ථානං කරොමී’’ති වත්වා සත්තාහාතික්කමෙන ‘‘ථෙරස්ස ඉධ වාසො දුක්ඛො’’ති රඤ්ඤා විස්සජ්ජිතො කුරණ්ඩකමහාලෙණං ගන්ත්වා රත්තිභාගෙ චඞ්කමං ආරූහි. නාගරුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා දණ්ඩදීපිකං ගහෙත්වා අට්ඨාසි. අථස්ස කම්මට්ඨානං අතිපරිසුද්ධං පාකටං අහොසි. ථෙරො ‘‘කිං නු මෙ අජ්ජ කම්මට්ඨානං අතිවිය පකාසතී’’ති අත්තමනො මජ්ඣිමයාමසමනන්තරං සකලං පබ්බතං උන්නාදයන්තො අරහත්තං පාපුණි. තස්මා අඤ්ඤොපි අත්තත්ථකාමො කුලපුත්තො –

රජතුමා තෙරුන්ගේ ගුණ සම්පත්තිය අසා වැඳීමට කැමතිව තෙවරක්ම ආරාධනා කළ ද තෙරුන් වහන්සේ වැඩම නොකළහ. එවිට රජතුමා මහාගාමයෙහි කිරි දෙන මව්වරුන්ගේ පියයුරු බැඳ රජ මුද්‍රාව තබා, “තෙරුන් වහන්සේ වඩිනා තුරු මේ දරුවන්ට කිරි නොලැබේවා”යි නියෝග කළේය. තෙරුන් වහන්සේ දරුවන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මහාගාමයට වැඩම කළහ. රජු එය අසා “ඇමතිවරුනි, ගොස් තෙරුන් වහන්සේ අන්තඃපුරයට වැඩම කරවන්න, මම සිල් සමාදන් වන්නෙමි”යි පවසා තෙරුන් වැඩම කරවා වැඳ පුදා දන් දුන්නේය. පසුව, “ස්වාමීනි, අද මට අවකාශ නැත, හෙට සිල් සමාදන් වන්නෙමි”යි පවසා තෙරුන්ගේ පාත්‍රය ගෙන මඳ දුරක් අනුවැඩම කොට දේවිය සමග වැඳ ආපසු ගියේය. රජු වැන්ද ද, දේවිය වැන්ද ද තෙරුන් වහන්සේ වදාරන්නේ “මහාරාජයාණෙනි, සුවපත් වේවා” කියා පමණි. මෙසේ දින සතක් ගත විය. භික්ෂූන් වහන්සේලා “ස්වාමීනි, රජු වැන්දත් දේවිය වැන්දත් ඔබ වහන්සේ ‘මහාරාජයාණෙනි සුවපත් වේවා’යි පවසන්නේ ඇයි දැයි” ඇසූහ. “ඇවැත්නි, මම රජෙක් හෝ දේවියක් කියා වෙනසක් නොදකිමි”යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. සතියකට පසු රජු විසින් නිදහස් කරන ලද තෙරුන් වහන්සේ කුරණ්ඩක මහා ලෙනට වැඩම කොට රාත්‍රී කාලයෙහි සක්මන් කළහ. නා ගසෙහි අධිගෘහිත දේවතාවිය පන්දමක් දල්වාගෙන සිටියාය. එවිට උන්වහන්සේගේ කර්මස්ථානය අතිශය පිරිසිදුව වැටහුණි. “අද මාගේ කර්මස්ථානය මෙතරම් පැහැදිලි වන්නේ මන්දැයි” සතුටු වූ තෙරුන් වහන්සේ මධ්‍යම යාමය ඉක්මවා මුළු පර්වතයම ගිගුම් දෙවමින් අර්හත්වයට පත් වූහ. එබැවින් තමාගේ යහපත කැමති අන්‍ය වූ කුලපුත්‍රයා ද -

මක්කටොව අරඤ්ඤම්හි, වනෙ භන්තමිගො විය;

බාලො විය ච උත්‍රස්තො, න භවෙ ලොලලොචනො.

වනයෙහි වඳුරෙකු මෙන් හෝ බියපත් මුවෙකු මෙන් හෝ හුදකලා වූ දරුවෙකු මෙන් දෑස් මෑත තෑත යොමන චපල නෙත් ඇත්තෙකු නොවිය යුතුය.

අධො ඛිපෙය්‍ය චක්ඛූනි, යුගමත්තදසො සියා;

වනමක්කටලොලස්ස, න චිත්තස්ස වසං වජෙ.

විය දණ්ඩක් පමණ දුර බලමින් දෑස් පහතට යොමු කළ යුතුය. වනයෙහි වඳුරෙකු සේ චපල වූ සිතට වසඟ නොවිය යුතුය.

මහාමිත්තත්ථෙරස්සාපි [Pg.38] මාතු විසගණ්ඩකරොගො උප්පජ්ජි, ධීතාපිස්සා භික්ඛුනීසු පබ්බජිතා හොති. සා තං ආහ – ‘‘ගච්ඡ අය්‍යෙ, භාතු සන්තිකං ගන්ත්වා මම අඵාසුකභාවං ආරොචෙත්වා භෙසජ්ජමාහරා’’ති. සා ගන්ත්වා ආරොචෙසි. ථෙරො ආහ – ‘‘නාහං මූලභෙසජ්ජාදීනි සංහරිත්වා භෙසජ්ජං පචිතුං ජානාමි, අපිච තෙ භෙසජ්ජං ආචික්ඛිස්සං – ‘‘අහං යතො පබ්බජිතො, තතො පට්ඨාය න මයා ලොභසහගතෙන චිත්තෙන ඉන්ද්‍රියානි භින්දිත්වා විසභාගරූපං ඔලොකිතපුබ්බං, ඉමිනා සච්චවචනෙන මාතුයා මෙ ඵාසු හොතු, ගච්ඡ ඉදං වත්වා උපාසිකාය සරීරං පරිමජ්ජා’’ති. සා ගන්ත්වා ඉමමත්ථං ආරොචෙත්වා තථා අකාසි. උපාසිකාය තංඛණංයෙව ගණ්ඩො ඵෙණපිණ්ඩො විය විලීයිත්වා අන්තරධායි, සා උට්ඨහිත්වා ‘‘සචෙ සම්මාසම්බුද්ධො ධරෙය්‍ය, කස්මා මම පුත්තසදිසස්ස භික්ඛුනො ජාලවිචිත්‍රෙන හත්ථෙන සීසං න පරාමසෙය්‍යා’’ති අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසි. තස්මා –

මහාමිත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ මෑණියන්ට ද විෂ සහිත ගෙඩියක් (නොහොත් තන ගෙඩියක්) හටගත්තේය. ඇයගේ දියණිය ද මෙහෙණි සසුනෙහි පැවිදි වී සිටියාය. එම උපාසිකාව ඇයට මෙසේ පැවසුවාය: "ආර්යාවනි, ඔබගේ සහෝදරයා වෙත ගොස් මාගේ අසනීපය පිළිබඳව පවසා බෙහෙතක් රැගෙන එන්න." ඇය ගොස් ඒ බව සැළ කළාය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: "මම බෙහෙත් මුල් ආදිය එක් රැස් කොට බෙහෙත් පිසීමට නොදනිමි. එසේ වුවද මම ඔබට බෙහෙතක් (සත්‍ය ක්‍රියාවක්) පවසන්නෙමි - 'මා පැවිදි වූ දින සිට මේ දක්වා කිසිදු දිනෙක ලෝභ සහගත සිතින් ඉන්ද්‍රියයන් බිඳ දමා මාතෘගාමීන්ගේ (ස්ත්‍රීන්ගේ) රූපයක් දෙස බලා නැත.' මේ සත්‍ය වචනයේ බලයෙන් මාගේ මෑණියන්ට සුවය ලැබේවා! ඔබ ගොස් මෙය පවසා උපාසිකාවගේ ශරීරය පිරිමදින්න." ඇය ගොස් ඒ බව පවසා එසේ කළාය. එම ඇසිල්ලේදීම උපාසිකාවගේ ගෙඩිය පෙන පිඬක් මෙන් දියවී නැති වී ගියේය. ඇය නැගිට, "සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩ සිටියේ නම්, මාගේ පුතු වැනි මෙවන් උතුම් භික්ෂුවකගේ හිස දැල් කවුළුවකින් විසිතුරු රන්වන් අතින් පිරිමදින්නේ නැතිව සිටීද? (අනිවාර්යයෙන්ම පිරිමදින්නේමය)" යැයි පීති වාක්‍ය ප්‍රකාශ කළාය. එබැවින් -

කුලපුත්තමානි අඤ්ඤොපි, පබ්බජිත්වාන සාසනෙ;

මිත්තත්ථෙරොව තිට්ඨෙය්‍ය, වරෙ ඉන්ද්‍රියසංවරෙ.

ශාසනයෙහි පැවිදි වූ අන්‍ය කුලපුත්‍රයන් ද මිත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙන් උතුම් වූ ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙහි පිහිටිය යුතුය.

යථා පන ඉන්ද්‍රියසංවරො සතියා, තථා වීරියෙන ආජීවපාරිසුද්ධි සම්පාදෙතබ්බා. වීරියසාධනා හි සා, සම්මාරද්ධවීරියස්ස මිච්ඡාජීවප්පහානසම්භවතො. තස්මා අනෙසනං අප්පතිරූපං පහාය වීරියෙන පිණ්ඩපාතචරියාදීහි සම්මා එසනාහි එසා සම්පාදෙතබ්බා පරිසුද්ධුප්පාදෙයෙව පච්චයෙ පටිසෙවමානෙන අපරිසුද්ධුප්පාදෙ ආසීවිසෙ විය පරිවජ්ජයතා. තත්ථ අපරිග්ගහිතධුතඞ්ගස්ස සඞ්ඝතො, ගණතො, ධම්මදෙසනාදීහි චස්ස ගුණෙහි පසන්නානං ගිහීනං සන්තිකා උප්පන්නා පච්චයා පරිසුද්ධුප්පාදා නාම. පිණ්ඩපාතචරියාදීහි පන අතිපරිසුද්ධුප්පාදායෙව. පරිග්ගහිතධුතඞ්ගස්ස පිණ්ඩපාතචරියාදීහි ධුතගුණෙ චස්ස පසන්නානං සන්තිකා ධුතඞ්ගනියමානුලොමෙන උප්පන්නා පරිසුද්ධුප්පාදා නාම. එකබ්‍යාධිවූපසමත්ථඤ්චස්ස පූතිහරිටකීචතුමධුරෙසු උප්පන්නෙසු ‘‘චතුමධුරං අඤ්ඤෙපි සබ්‍රහ්මචාරිනො පරිභුඤ්ජිස්සන්තී’’ති චින්තෙත්වා හරිටකීඛණ්ඩමෙව පරිභුඤ්ජමානස්ස ධුතඞ්ගසමාදානං පතිරූපං හොති. එස හි ‘‘උත්තමඅරියවංසිකො භික්ඛූ’’ති වුච්චති. යෙ පනෙතෙ චීවරාදයො පච්චයා, තෙසු යස්ස කස්සචි භික්ඛුනො ආජීවං පරිසොධෙන්තස්ස [Pg.39] චීවරෙ ච පිණ්ඩපාතෙ ච නිමිත්තොභාසපරිකථාවිඤ්ඤත්තියො න වට්ටන්ති. සෙනාසනෙ පන අපරිග්ගහිතධුතඞ්ගස්ස නිමිත්තොභාසපරිකථා වට්ටන්ති. තත්ථ නිමිත්තං නාම සෙනාසනත්ථං භූමිපරිකම්මාදීනි කරොන්තස්ස ‘‘කිං, භන්තෙ, කරියති, කො කාරාපෙතී’’ති ගිහීහි වුත්තෙ ‘‘න කොචි’’ති පටිවචනං, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං නිමිත්තකම්මං. ඔභාසො නාම ‘‘උපාසකා තුම්හෙ කුහිං වසථා’’ති. පාසාදෙ, භන්තෙති. ‘‘භික්ඛූනං පන උපාසකා පාසාදො න වට්ටතී’’ති වචනං, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං ඔභාසකම්මං. පරිකථා නාම ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සෙනාසනං සම්බාධ’’න්ති වචනං, යා වා පනඤ්ඤාපි එවරූපා පරියායකථා. භෙසජ්ජෙ සබ්බම්පි වට්ටති. තථා උප්පන්නං පන භෙසජ්ජං රොගෙ වූපසන්තෙ පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, න වට්ටතීති.

යම් සේ ඉන්ද්‍රිය සංවරය සිහියෙන් (සතියෙන්) සම්පූර්ණ කළ යුතුද, එසේම වීර්යයෙන් ආජීව පාරිශුද්ධිය සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එය වීර්යයෙන් සාක්ෂාත් කරගත යුත්තකි. මක්නිසාද යත්, මැනවින් වීර්යය ආරම්භ කළ භික්ෂුවට මිච්ඡාජීවය (වැරදි ජීවනෝපාය) ප්‍රහීණ කළ හැකි බැවිනි. එබැවින් අනුචිත වූ අනේසන (වැරදි සෙවීම්) අත්හැර වීර්යයෙන් යුතුව පිණ්ඩපාත චාරිකා ආදී වූ නිවැරදි සෙවීම් මගින්, ඉතා පිරිසිදු ලෙස උපන් ප්‍රත්‍යයන්ම පරිහරණය කරමින්, අපිරිසිදු ලෙස උපන් ප්‍රත්‍යයන් සපුමකුළන් මෙන් දුරු කරමින් මෙම ආජීව පාරිශුද්ධිය සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එහිදී ධුතාංග සමාදන් නොවූ භික්ෂුවකට සඟ සතු ලෙස හෝ ගණ සතු ලෙස හෝ තමාගේ ධර්ම දේශනා ආදී ගුණයන් කෙරෙහි පැහැදුණු ගිහියන්ගෙන් ලැබෙන ප්‍රත්‍යයන් 'පිරිසිදු ලෙස උපන් ප්‍රත්‍ය' නම් වේ. පිණ්ඩපාත චාරිකා ආදියෙන් ලැබෙන ප්‍රත්‍යයන් වනාහි 'ඉතා පිරිසිදු ලෙස උපන් ප්‍රත්‍යයන්මය'. ධුතාංග සමාදන් වූ භික්ෂුවකට පිණ්ඩපාත චාරිකා ආදියෙන් හෝ තමාගේ ධුත ගුණයන් කෙරෙහි පැහැදුණු ගිහියන්ගෙන් ධුතාංග නියමයන්ට අනුකූලව ලැබෙන ප්‍රත්‍යයන් 'පිරිසිදු ලෙස උපන් ප්‍රත්‍ය' නම් වේ. එක් රෝගයක් සුව කරගනු පිණිස කුණු මූත්‍රයෙන් පෙඟවූ අරළු සහ චතුමධුර ලැබුණු කල්හි, "මෙම චතුමධුර අනෙක් සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා ද වළඳනු ඇත"යි සිතා අරළු කැබැල්ලක්ම වළඳන භික්ෂුවට ධුතාංග සමාදානය උචිත වේ. හෙතෙම 'උතුම් වූ ආර්ය වංශික භික්ෂුවක්' යැයි කියනු ලැබේ. චීවර ආදී යම් ප්‍රත්‍ය ඇද්ද, ඒවා අතරින් තම ආජීවය පිරිසිදු කරන යම් භික්ෂුවකට චීවරයෙහි සහ පිණ්ඩපාතයෙහි නිමිත්ත, ඕභාස, පරිකථා සහ විඤ්ඤත්ති යන මේවා කැප නොවේ. සේනාසනයෙහි වනාහි ධුතාංග සමාදන් නොවූ භික්ෂුවකට නිමිත්ත, ඕභාස, පරිකථා යන මේවා කැප වේ. එහි 'නිමිත්ත' නම්, සේනාසනයක් උදෙසා බිම සකස් කිරීම ආදිය කරන විට, "ස්වාමීනි, කුමක් කරන්නේද? කවුරුන් කරවන්නේද?" යි ගිහියන් ඇසූ විට, "කිසිවෙකු නැත"යි දෙන පිළිතුර හෝ එවැනි ස්වභාව ඇති වෙනත් අඟවන ක්‍රියාවකි. 'ඕභාස' නම්, "උපාසකවරුනි, ඔබ කොහි වාසය කරන්නේද?" යි ඇසූ විට, "ස්වාමීනි, ප්‍රාසාදයක වාසය කරමු"යි පැවසූ කල්හි, "උපාසකවරුනි, භික්ෂූන්ට ප්‍රාසාද කැප නැද්ද?" යන වචනය හෝ එවැනි වෙනත් වක්‍ර ප්‍රකාශයකි. 'පරිකථා' නම්, "භික්ෂු සංඝයාට සේනාසනය ඉතා පටුය"යි පැවසීම හෝ එවැනි ස්වභාව ඇති වෙනත් පර්යාය කථාවන්ය. බෙහෙත් ප්‍රත්‍යයෙහිදී මේ සියල්ල කැප වේ. එසේ උපන් බෙහෙතක් වුව ද රෝගය සුව වූ පසු වැළඳීම කැපද නැද්ද යන්න විමසිය යුතුය.

තත්ථ විනයධරා ‘‘භගවතා ද්වාරං දින්නං, තස්මා වට්ටතී’’ති වදන්ති. සුත්තන්තිකා පන ‘‘කිඤ්චාපි ආපත්ති න හොති, ආජීවං පන කොපෙති, තස්මා න වට්ටති’’ච්චෙව වදන්ති.

ඒ පිළිබඳව විනයධරයෝ "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් (පරිහරණයට) අවසර දී ඇති බැවින් එය කැප වේ" යැයි පවසති. සූත්‍රාන්තධරයෝ වනාහි "ඇවැතක් සිදු නොවුණද, එය ආජීවය කිලිටි කරයි, එබැවින් එය (සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවේ යෙදෙන්නාට) කැප නැත" යැයි පවසති.

යො පන භගවතා අනුඤ්ඤාතාපි නිමිත්තොභාසපරිකථාවිඤ්ඤත්තියො අකරොන්තො අප්පිච්ඡතාදිගුණෙයෙව නිස්සාය ජීවිතක්ඛයෙපි පච්චුපට්ඨිතෙ අඤ්ඤත්‍රෙව ඔභාසාදීහි උප්පන්නපච්චයෙ පටිසෙවති, එස ‘‘පරමසල්ලෙඛවුත්තී’’ති වුච්චති, සෙය්‍යථාපි ථෙරො සාරිපුත්තො.

යම් භික්ෂුවක් වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාළ ද නිමිත්ත, ඕභාස, පරිකථා, විඤ්ඤත්ති ආදිය නොකර, අප්පිච්ඡතාදී ගුණයන්ම ඇසුරු කොට, ජීවිත විනාශය අභියස වුව ද ඕභාසාදියෙන් තොරව අහඹු ලෙස ලැබුණු ප්‍රත්‍යයන්ම වළඳයිද, හෙතෙම සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙන් 'පරම සල්ලේඛ වෘත්තිය ඇති භික්ෂුව' යැයි කියනු ලැබේ.

සො කිරායස්මා එකස්මිං සමයෙ පවිවෙකං බ්‍රූහයමානො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරෙන සද්ධිං අඤ්ඤතරස්මිං අරඤ්ඤෙ විහරති, අථස්ස එකස්මිං දිවසෙ උදරවාතාබාධො උප්පජ්ජිත්වා අතිදුක්ඛං ජනෙසි. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො සායන්හසමයෙ තස්සායස්මතො උපට්ඨානං ගතො ථෙරං නිපන්නං දිස්වා තං පවත්තිං පුච්ඡිත්වා ‘‘පුබ්බෙ තෙ, ආවුසො, කෙන ඵාසු හොතී’’ති පුච්ඡි. ථෙරො ආහ, ‘‘ගිහිකාලෙ මෙ, ආවුසො, මාතා සප්පිමධුසක්කරාදීහි යොජෙත්වා අසම්භින්නඛීරපායාසං අදාසි, තෙන මෙ ඵාසු අහොසී’’ති. සොපි ආයස්මා ‘‘හොතු, ආවුසො, සචෙ මය්හං වා තුය්හං වා පුඤ්ඤං අත්ථි, අප්පෙව නාම ස්වෙ ලභිස්සාමා’’ති ආහ.

අසන්නට ලැබෙන පරිදි, එම ආයුෂ්මත් (සැරියුත්) තෙරුන් වහන්සේ එක් සමයක විවේකය වඩමින් මහාමොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ සමඟ එක්තරා වනයක වැඩ විසූහ. එකල්හි එක් දිනක උන්වහන්සේට දැඩි වේදනාකාරී බඩේ රුදාවක් (උදර වාත රෝගයක්) හටගත්තේය. මහාමොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ සවස් කාලයෙහි එම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමට වැඩම කොට, තෙරුන් වහන්සේ සැතපී සිටිනු දැක ඒ පිළිබඳව විමසා, "ඇවැත්නි, පෙර මෙවැනි රෝගයක් ඇති වූ විට ඔබට සුවය ලැබුණේ කුමකින්ද?" යැයි විමසූහ. තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත්නි, මා ගිහි කල මාගේ මෑණියෝ ගිතෙල්, මීපැණි, සීනි ආදිය මිශ්‍ර කොට ජලය මිශ්‍ර නොකළ කිරි බතක් දුන්හ. එයින් මාගේ රෝගය සුව විය." එවිට ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ද, "ඇවැත්නි, එසේ වේවා! ඉදින් මට හෝ ඔබට හෝ පිනක් ඇත්නම් හෙට දින එය ලැබේවි" යැයි වදාළහ.

ඉමං පන නෙසං කථාසල්ලාපං චඞ්කමනකොටියං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා සුත්වා ‘‘ස්වෙ අය්‍යස්ස පායාසං උප්පාදෙස්සාමී’’ති තාවදෙව ථෙරස්ස උපට්ඨාකකුලං [Pg.40] ගන්ත්වා ජෙට්ඨපුත්තස්ස සරීරං ආවිසිත්වා පීළං ජනෙසි. අථස්ස තිකිච්ඡානිමිත්තං සන්නිපතිතෙ ඤාතකෙ ආහ – ‘‘සචෙ ස්වෙ ථෙරස්ස එවරූපං නාම පායාසං පටියාදෙථ, තං මුඤ්චිස්සාමී’’ති. තෙ ‘‘තයා අවුත්තෙපි මයං ථෙරානං නිබද්ධං භික්ඛං දෙමා’’ති වත්වා දුතියදිවසෙ තථාරූපං පායාසං පටියාදියිංසු.

ඔවුන්ගේ මෙම කතාබහ සක්මන් මළුව අසල ගසක වැඩසිටි රුක් දෙවියෙක් අසා, "හෙට ආර්යයන් වහන්සේට කිරි බතක් උපදවන්නෙමි"යි සිතා, එකෙණෙහිම තෙරුන් වහන්සේගේ උපස්ථායක නිවසට ගොස් එහි වැඩිමහල් පුත්‍රයාගේ ශරීරයට ආවේශ වී පීඩා කළේය. ඉක්බිති ඔහුට ප්‍රතිකාර පිණිස රැස්වූ නෑදෑයින්ට මෙසේ කීවේය: "ඉදින් ඔබ හෙට දින තෙරුන් වහන්සේ උදෙසා මෙවැනි කිරි බතක් පිළියෙළ කරන්නේ නම්, මම මොහු අත්හරින්නෙමි." එම නෑදෑයෝ "ඔබ නොපැවසුවද අපි තෙරුන් වහන්සේලාට නිරන්තරයෙන් දානය පූජා කරන්නෙමු"යි පවසා පසු දින එවැනි කිරි බතක් පිළියෙළ කළහ.

මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො පාතොව ආගන්ත්වා ‘‘ආවුසො, යාව අහං පිණ්ඩාය චරිත්වා ආගච්ඡාමි, තාව ඉධෙව හොහී’’ති වත්වා ගාමං පාවිසි. තෙ මනුස්සා පච්චුග්ගන්ත්වා ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා වුත්තප්පකාරස්ස පායාසස්ස පූරෙත්වා අදංසු. ථෙරො ගමනාකාරං දස්සෙසි. තෙ ‘‘භුඤ්ජථ – භන්තෙ, තුම්හෙ, අපරම්පි දස්සාමා’’ති ථෙරං භොජෙත්වා පුන පත්තපූරං අදංසු. ථෙරො ගන්ත්වා ‘‘හන්දාවුසො සාරිපුත්ත, පරිභුඤ්ජා’’ති උපනාමෙසි. ථෙරොපි තං දිස්වා ‘‘අතිමනාපො පායාසො, කථං නු ඛො උප්පන්නො’’ති චින්තෙන්තො තස්ස උප්පත්තිමූලං දිස්වා ආහ – ‘‘ආවුසො මොග්ගල්ලාන, අපරිභොගාරහො පිණ්ඩපාතො’’ති. සොපායස්මා ‘‘මාදිසෙන නාම ආභතං පිණ්ඩපාතං න පරිභුඤ්ජතී’’ති චිත්තම්පි අනුප්පාදෙත්වා එකවචනෙනෙව පත්තං මුඛවට්ටියං ගහෙත්වා එකමන්තෙ නිකුජ්ජෙසි. පායාසස්ස සහ භූමියං පතිට්ඨානා ථෙරස්ස ආබාධො අන්තරධායි, තතො පට්ඨාය පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි න පුන උප්පජ්ජි. තතො මහාමොග්ගල්ලානං ආහ – ‘‘ආවුසො, වචීවිඤ්ඤත්තිං නිස්සාය උප්පන්නො පායාසො අන්තෙසු නික්ඛමිත්වා භූමියං චරන්තෙසුපි පරිභුඤ්ජිතුං අයුත්තරූපො’’ති. ඉමඤ්ච උදානං උදානෙසි –

මහාමොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ උදෑසනම පැමිණ, "ඇවැත්නි, මම පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කොට එනතුරු මෙහිම රැඳී සිටින්න" යැයි පවසා ගමට වැඩම කළහ. එම දායක පිරිස පෙරගමන් කොට තෙරුන්ගේ පාත්‍රය ගෙන, කලින් සඳහන් කළ ආකාරයේ කිරිපිඬු දානයෙන් පුරවා පූජා කළහ. තෙරුන් වහන්සේ වඩිනා බව ඇඟවූහ. එම දායකයෝ, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ වළඳන්න, අපි තවත් කිරිපිඬු දානයක් පූජා කරන්නෙමු" යැයි පවසා තෙරුන් ලවා වළඳවා නැවතත් පාත්‍රය පිරෙන්නට කිරිපිඬු දානය පූජා කළහ. තෙරුන් වහන්සේ සාරිපුත්ත තෙරුන් වෙත වැඩම කොට "ඇවැත් සාරිපුත්තයෙනි, මෙන්න මෙය වළඳන්න" යැයි පිළිගැන්වූහ. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේද එම කිරිපිඬු දානය දැක, "මේ කිරිපිඬු දානය ඉතා ප්‍රණීතය, මෙය කෙසේ නම් ලැබුණක්දැයි" සිතා, එහි උත්පත්ති හේතුව දැක, "ඇවැත් මොග්ගල්ලානයෙනි, මේ පිණ්ඩපාතය වැළඳීමට නුසුදුසුය" යැයි පැවසූහ. ඒ ආයුෂ්මත් මහාමොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේද "මා වැනි කෙනෙකු ගෙන ආ පිණ්ඩපාතය වළඳන්නේ නැතැයි" සිතේ අමනාපයක් හෝ ඇති කර නොගෙන, එක වචනයෙන්ම පාත්‍රයේ ගැට්ටෙන් අල්ලාගෙන එක් පසෙක එම කිරිපිඬු දානය හැළූහ. කිරිපිඬු දානය පොළොවේ වැදීමත් සමඟම සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ කුසෙහි තිබූ රෝගය අතුරුදන් විය. එතැන් සිට වසර හතළිස් පහක් යනතුරු එම රෝගය නැවත ඇති නොවීය. ඉන්පසු මහාමොග්ගල්ලාන තෙරුන්ට මෙසේ පැවසූහ: "ඇවැත්නි, වචීවිඤ්ඤත්තිය (වචනයෙන් ඉඟි කිරීම) නිසා උපන් මේ කිරිපිඬු දානය, බඩගින්නේ අන්ත්‍රය එළියට පැමිණ පොළොවේ ඇවිදින තත්වයක් වුවද වැළඳීමට කිසිසේත් නුසුදුසුය." තවද මෙම උදානය ප්‍රකාශ කළහ:

‘‘වචීවිඤ්ඤත්තිවිප්ඵාරා, උප්පන්නං මධුපායසං;

සචෙ භුත්තො භවෙය්‍යාහං, සාජීවො ගරහිතො මම.

"වචීවිඤ්ඤත්තිය පැතිරවීමෙන් (පැවසීමෙන්) උපන් මේ මධුපායාසය (මීපැණි මුසු කිරිපිඬු දානය) ඉදින් මම වැළඳුවහොත්, මාගේ ඒ දිවි පැවැත්ම සත්පුරුෂයන් විසින් ගර්හිත (නින්දා කටයුතු) වන්නේය."

‘‘යදිපි මෙ අන්තගුණං, නික්ඛමිත්වා බහි චරෙ;

නෙව භින්දෙය්‍යං ආජීවං, චජමානොපි ජීවිතං.

"ඉදින් මාගේ අන්ත්‍රය ශරීරයෙන් පිටතට පැමිණ පොළොවේ ඇවිදින තත්වයක් වුවද, දිවි පිදීමට සිදු වුවද, මම කිසිසේත් මාගේ ආජීවය (සීලය) බිඳ නොගන්නෙමි."

‘‘ආරාධෙමි සකං චිත්තං, විවජ්ජෙමි අනෙසනං;

නාහං බුද්ධප්පටිකුට්ඨං, කාහාමි ච අනෙසන’’න්ති.

"මම මාගේම සිත සතුටු කරන්නෙමි (දමනය කරන්නෙමි), අනිසි සෙවීම් (අනේසනාවන්) බැහැර කරන්නෙමි. බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පිළිකුල් කරන ලද අනිසි සෙවීමක් මම කිසිසේත් නොකරන්නෙමි."

චිරගුම්බවාසිකඅම්බඛාදකමහාතිස්සත්ථෙරවත්ථුපි චෙත්ථ කථෙතබ්බං. එවං සබ්බථාපි.

චිරගුම්බවාසී අඹ කෑ මහාතිස්ස තෙරුන්ගේ කථාවද මෙහිදී පැවසිය යුතුය. මෙසේ සියලු අයුරින්ම (ආජීව පාරිශුද්ධිය රැකිය යුතුය).

‘‘අනෙසනාය [Pg.41] චිත්තම්පි, අජනෙත්වා විචක්ඛණො;

ආජීවං පරිසොධෙය්‍ය, සද්ධාපබ්බජිතො යතී’’ති.

"අනිසි ලෙස ප්‍රත්‍යයන් සෙවීම සඳහා සිතක් පවා උපදවා නොගෙන, ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ නුවණැති යතිවරයා තම ආජීවය පිරිසිදු කරගත යුතුය."

යථා ච වීරියෙන ආජීවපාරිසුද්ධි, තථා පච්චයසන්නිස්සිතසීලං පඤ්ඤාය සම්පාදෙතබ්බං. පඤ්ඤාසාධනං හි තං, පඤ්ඤවතො පච්චයෙසු ආදීනවානිසංසදස්සනසමත්ථභාවතො. තස්මා පහාය පච්චයගෙධං ධම්මෙන සමෙන උප්පන්නෙ පච්චයෙ යථාවුත්තෙන විධිනා පඤ්ඤාය පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජන්තෙන සම්පාදෙතබ්බං.

යම් සේ වීර්යය මගින් ආජීව පාරිශුද්ධි සීලය සම්පූර්ණ කරන්නේද, එමෙන්ම ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත සීලය ප්‍රඥාවෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මන්ද යත් එය ප්‍රඥාවෙන්ම සාධනය කළ යුත්තකි. ප්‍රඥාවන්තයාට සිව්පසයෙහි ඇති ආදීනව හා අනුසස් දැකීමට හැකියාව පවතින බැවිනි. එබැවින් ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව බැහැර කොට, දැහැමිව හා සාධාරණව උපයා ගත් සිව්පසය, කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයට අනුව ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට (නුවණින් සලකා) පරිභෝජනය කිරීමෙන් එය සම්පූර්ණ කළ යුතුය.

තත්ථ දුවිධං පච්චවෙක්ඛණං පච්චයානං පටිලාභකාලෙ, පරිභොගකාලෙ ච. පටිලාභකාලෙපි හි ධාතුවසෙන වා පටිකූලවසෙන වා පච්චවෙක්ඛිත්වා ඨපිතානි චීවරාදීනි තතො උත්තරි පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනවජ්ජොව පරිභොගො, පරිභොගකාලෙපි. තත්‍රායං සන්නිට්ඨානකරො විනිච්ඡයො –

එහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව දෙවදෑරුම් වේ: ප්‍රත්‍යයන් ලැබෙන අවස්ථාවේදී සහ පරිභෝජනය කරන අවස්ථාවේදීය. ලැබෙන අවස්ථාවේදී පවා ධාතු වශයෙන් හෝ පිළිකුල් වශයෙන් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට තබාගත් සිවුරු ආදිය පසුව පරිභෝජනය කරන භික්ෂුවගේ පරිභෝජනය නිවැරදිමය. පරිභෝජනය කරන අවස්ථාවේදීද එසේමය. මේ සම්බන්ධයෙන් සැකය දුරු කරන නිගමනය මෙසේය:

චත්තාරො හි පරිභොගා ථෙය්‍යපරිභොගො, ඉණපරිභොගො, දායජ්ජපරිභොගො, සාමිපරිභොගොති. තත්‍ර සඞ්ඝමජ්ඣෙපි නිසීදිත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස දුස්සීලස්ස පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො නාම. සීලවතො අපච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභොගො ඉණපරිභොගො නාම. තස්මා චීවරං පරිභොගෙ පරිභොගෙ පච්චවෙක්ඛිතබ්බං, පිණ්ඩපාතො ආලොපෙ ආලොපෙ, තථා අසක්කොන්තෙන පුරෙභත්තපච්ඡාභත්තපුරිමයාමමජ්ඣිමයාමපච්ඡිමයාමෙසු. සචස්ස අපච්චවෙක්ඛතොව අරුණං උග්ගච්ඡති, ඉණපරිභොගට්ඨානෙ තිට්ඨති. සෙනාසනම්පි පරිභොගෙ පරිභොගෙ පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. භෙසජ්ජස්ස පටිග්ගහණෙපි පරිභොගෙපි සතිපච්චයතාව වට්ටති. එවං සන්තෙපි පටිග්ගහණෙ සතිං කත්වා පරිභොගෙ අකරොන්තස්සෙව ආපත්ති, පටිග්ගහණෙ පන සතිං අකත්වා පරිභොගෙ කරොන්තස්ස අනාපත්ති.

පරිභෝජනය සතර ආකාර වේ: තෙය්‍ය පරිභෝජනය, ඉණ පරිභෝජනය, දායජ්ජ පරිභෝජනය සහ සාමි පරිභෝජනය වශයෙනි. එහි සංඝයා මැද හිඳගෙන වුවද පරිභෝජනය කරන දුස්සීලයාගේ පරිභෝජනය 'තෙය්‍ය පරිභෝජනය' (සොරකමක් ලෙස පරිභෝජනය) නම් වේ. සිල්වත් භික්ෂුව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට පරිභෝජනය කිරීම 'ඉණ පරිභෝජනය' (ණයට පරිභෝජනය කිරීමක් බඳු) නම් වේ. එබැවින් සිවුර පරිභෝජනය කරන සෑම අවස්ථාවකම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය, පිණ්ඩපාතය වළඳන සෑම බත් පිඩකදීම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. එසේ කිරීමට නොහැකි භික්ෂුව පෙරබත්, පසුබත්, පෙරයම, මැදියම, පස්යම යන කාලයන්හිදී (දිනකට කිහිප වරක් හෝ වරක්) ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. ඉදින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකරම අරුණ නැගුණහොත්, ඔහු ඉණ පරිභෝජනයෙහි පිහිටයි. සේනාසනයද පරිභෝජනය කරන සෑම විටම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. බෙහෙත් ලැබෙන විටදී හෝ පරිභෝජනය කරන විටදී හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සහගත සිහිය පැවතීම සුදුසුය. එසේ වුවද ලැබෙන විට සිහිය පිහිටුවා පරිභෝජනය කරන විට සිහිය නොපවත්වන්නාට ඇවතක් වේ. ලැබෙන විට සිහිය නොපිහිටුවා පරිභෝජනය කරන විට සිහිය පවත්වන්නාට ඇවතක් නොවේ.

චතුබ්බිධා හි සුද්ධි දෙසනාසුද්ධි, සංවරසුද්ධි, පරියෙට්ඨිසුද්ධි, පච්චවෙක්ඛණසුද්ධීති. තත්ථ දෙසනාසුද්ධි නාම පාතිමොක්ඛසංවරසීලං. තඤ්හි දෙසනාය සුජ්ඣනතො දෙසනාසුද්ධීති වුච්චති. සංවරසුද්ධි නාම ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. තඤ්හි ‘‘න පුන එවං කරිස්සාමී’’ති චිත්තාධිට්ඨානසංවරෙනෙව සුජ්ඣනතො සංවරසුද්ධීති වුච්චති. පරියෙට්ඨිසුද්ධි නාම ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං. තඤ්හි අනෙසනං පහාය ධම්මෙන සමෙන පච්චයෙ උප්පාදෙන්තස්ස පරියෙසනාය සුද්ධත්තා පරියෙට්ඨිසුද්ධීති [Pg.42] වුච්චති. පච්චවෙක්ඛණසුද්ධි නාම පච්චයසන්නිස්සිතසීලං. තඤ්හි වුත්තප්පකාරෙන පච්චවෙක්ඛණෙන සුජ්ඣනතො පච්චවෙක්ඛණසුද්ධීති වුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘පටිග්ගහණෙ පන සතිං අකත්වා පරිභොගෙ කරොන්තස්ස අනාපත්තී’’ති.

පාරිශුද්ධිය සිව්වැදෑරුම් වේ: දේසනා පාරිශුද්ධිය, සංවර පාරිශුද්ධිය, පර්යේෂණ පාරිශුද්ධිය සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පාරිශුද්ධිය වශයෙනි. එහි දේසනා පාරිශුද්ධිය යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලයයි. එය ඇවැත් දේසනා කිරීමෙන් පිරිසිදු වන බැවින් දේසනා පාරිශුද්ධිය යැයි කියනු ලැබේ. සංවර පාරිශුද්ධිය යනු ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලයයි. එය "නැවත මෙසේ නොකරමි" යන සිතේ අධිෂ්ඨානයෙන් වන සංවරය මගින් පිරිසිදු වන බැවින් සංවර පාරිශුද්ධිය යැයි කියනු ලැබේ. පර්යේෂණ පාරිශුද්ධිය යනු ආජීව පාරිශුද්ධි සීලයයි. අනිසි සෙවීම් බැහැර කොට ධර්මානුකූලව ප්‍රත්‍යයන් උපදවා ගන්නා භික්ෂුවගේ සෙවීම පිරිසිදු බැවින් එය පර්යේෂණ පාරිශුද්ධිය යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පාරිශුද්ධිය යනු ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත සීලයයි. එය කලින් පවසා ඇති පරිදි ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් (නුවණින් විමසීමෙන්) පිරිසිදු වන බැවින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පාරිශුද්ධිය යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් "ලැබෙන විට සිහිය නොපිහිටුවා පරිභෝජනය කරන විට සිහිය පවත්වන්නාට ඇවතක් නොවේ" යැයි කියන ලදී.

සත්තන්නං සෙක්ඛානං පච්චයපරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො නාම. තෙ හි භගවතො පුත්තා, තස්මා පිතුසන්තකානං පච්චයානං දායාදා හුත්වා තෙ පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති. කිංපනෙතෙ භගවතො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති, උදාහු ගිහීනං පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තීති. ගිහීහි දින්නාපි භගවතා අනුඤ්ඤාතත්තා භගවතො සන්තකා හොන්ති, තස්මා භගවතො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තීති වෙදිතබ්බා. ධම්මදායාදසුත්තඤ්චෙත්ථ සාධකං.

සත් ආකාර සේඛ පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනය 'දායජ්ජ පරිභෝජනය' නම් වේ. ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පුත්‍රයෝ වෙති, එබැවින් පියාණන් වහන්සේ සතු සිව්පසයට උරුමකරුවන් වී එම ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කරති. ඔවුන් පරිභෝජනය කරන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යයන්ද? නැතහොත් ගිහියන්ගේ ප්‍රත්‍යයන්ද? ගිහියන් විසින් පූජා කරන ලද්දක් වුවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාළ බැවින් ඒවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතු වස්තුවම වේ. එබැවින් ඔවුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යයන්ම පරිභෝජනය කරන බව දත යුතුය. මේ සම්බන්ධයෙන් ධම්මදායාද සූත්‍රය සාක්ෂියක් වේ.

ඛීණාසවානං පරිභොගො සාමිපරිභොගො නාම. තෙ හි තණ්හාය දාසබ්‍යං අතීතත්තා සාමිනො හුත්වා පරිභුඤ්ජන්ති.

ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාගේ (රහතන් වහන්සේලාගේ) පරිභෝජනය 'සාමි පරිභෝජනය' නම් වේ. උන්වහන්සේලා තෘෂ්ණාවේ වහල්භාවයෙන් මිදී සිටින බැවින් හිමිකරුවන් ලෙස පරිභෝජනය කරති.

ඉමෙසු පරිභොගෙසු සාමිපරිභොගො ච දායජ්ජපරිභොගො ච සබ්බෙසං වට්ටති. ඉණපරිභොගො න වට්ටති. ථෙය්‍යපරිභොගෙ කථායෙව නත්ථි. යො පනායං සීලවතො පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො, සො ඉණපරිභොගස්ස පච්චනීකත්තා ආණණ්‍යපරිභොගො වා හොති, දායජ්ජපරිභොගෙයෙව වා සඞ්ගහං ගච්ඡති. සීලවාපි හි ඉමාය සික්ඛාය සමන්නාගතත්තා සෙක්ඛොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. ඉමෙසු පන පරිභොගෙසු යස්මා සාමිපරිභොගො අග්ගො, තස්මා තං පත්ථයමානෙන භික්ඛුනා වුත්තප්පකාරාය පච්චවෙක්ඛණාය පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජන්තෙන පච්චයසන්නිස්සිතසීලං සම්පාදෙතබ්බං. එවං කරොන්තො හි කිච්චකාරී හොති. වුත්තම්පි චෙතං –

මේ පරිභෝජන ක්‍රම අතරින් සාමි පරිභෝජනය සහ දායජ්ජ පරිභෝජනය යන දෙකම සියල්ලන්ටම සුදුසුය. ඉණ පරිභෝජනය නුසුදුසුය. තෙය්‍ය පරිභෝජනය ගැන කතා කිරීමට දෙයක් නැත (එය අතිශයින්ම නුසුදුසුය). සිල්වත් මහණෙකුගේ යම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සහගත පරිභෝජනයක් ඇද්ද, එය ඉණ පරිභෝජනයට ප්‍රතිවිරුද්ධ බැවින් 'අණණ්‍ය පරිභෝජනය' නම් වේ, නැතහොත් එය දායජ්ජ පරිභෝජනයටම ඇතුළත් වේ. මන්ද යත් සිල්වත් භික්ෂුවද මෙම ශික්ෂාවෙන් යුක්ත බැවින් සේඛ (ශික්ෂණය වන්නෙකු) ලෙසම ගණන් ගැනෙන බැවිනි. මේ පරිභෝජන ක්‍රම අතරින් සාමි පරිභෝජනය උතුම් වන බැවින්, එය ප්‍රාර්ථනා කරන භික්ෂුව විසින් කලින් සඳහන් කළ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවෙන් යුතුව පරිභෝජනය කරමින් ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත සීලය සම්පූර්ණ කළ යුතුය. මෙසේ කරන්නා කළ යුතු කටයුත්ත කරන්නෙකි. මේ බව මෙසේද වදාරන ලදී -

‘‘පිණ්ඩං විහාරං සයනාසනඤ්ච,ආපඤ්ච සඞ්ඝාටිරජූපවාහනං;

සුත්වාන ධම්මං සුගතෙන දෙසිතං,සඞ්ඛාය සෙවෙ වරපඤ්ඤසාවකො.

සුගතයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මය ශ්‍රවණය කොට, උතුම් ප්‍රඥාවන්ත බුද්ධ ශ්‍රාවකයා විසින් නුවණින් සලකා බලා (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට) පිණ්ඩපාතය ද, ආරාමය ද, සේනාසනය ද, සඟළ සිවුරේ තැවරුණු දූවිලි හා කිලිටි සෝදා හරින පැන් ද (නැතහොත් පැන් ද, දූවිලි ආදියෙන් ආරක්ෂා කරන සඟළ සිවුර ද) පරිභෝජනය කළ යුතුය.

‘‘තස්මා [Pg.43] හි පිණ්ඩෙ සයනාසනෙ ච,ආපෙ ච සඞ්ඝාටිරජූපවාහනෙ;

එතෙසු ධම්මෙසු අනූපලිත්තො,භික්ඛු යථා පොක්ඛරෙ වාරිබින්දු. (සු. නි. 393-394);

එබැවින්, නෙළුම් පත්‍රයෙහි දිය බින්දුව නොඇලෙන්නා සේ, භික්ෂුව පිණ්ඩපාතයෙහි ද, සේනාසනයෙහි ද, පැන් ද, දූවිලි ආදිය වැළැක්වීමට භාවිත කරන සඟළ සිවුර ද යන මෙම සිව්පසයෙහි නොඇලී සිටිය යුතුය.

‘‘කාලෙන ලද්ධා පරතො අනුග්ගහා,ඛජ්ජෙසු භොජ්ජෙසු ච සායනෙසු ච;

මත්තං ස ජඤ්ඤා සතතං උපට්ඨිතො,වණස්ස ආලෙපනරූහනෙ යථා.

සුදුසු කාලයෙහි අන්‍යයන්ගෙන් (දායකයන්ගෙන්) ලද අනුග්‍රහයෙන් යුතුව, කැවිලි පෙවිලි හා භෝජනයන්හි දී, තුවාලයකට බෙහෙත් ආලේප කොට මස් දළු ලියලවා සුව කරගන්නා සේ, නිරතුරුව එළඹ සිටි සිහියෙන් යුතුව ආහාරයෙහි පමණ දැන ගත යුතුය.

‘‘කන්තාරෙ පුත්තමංසංව, අක්ඛස්සබ්භඤ්ජනං යථා;

එවං ආහාරෙ ආහාරං, යාපනත්ථමමුච්ඡිතො’’ති.

කාන්තාරයක දී අතරමං වූ අඹුසැමියන් තම පුත්‍රයාගේ මස් අනුභව කරන්නාක් මෙන් ද, කරත්ත රෝදයක අක්ෂයෙහි තෙල් ගාන්නාක් මෙන් ද, එපරිද්දෙන්ම ශරීරය පවත්වා ගැනීම පිණිස පමණක් තෘෂ්ණාවෙන් තොරව ආහාර අනුභව කළ යුතුය.

ඉමස්ස ච පච්චයසන්නිස්සිතසීලස්ස පරිපූරකාරිතාය භාගිනෙය්‍යසඞ්ඝරක්ඛිතසාමණෙරස්ස වත්ථු කථෙතබ්බං. සො හි සම්මා පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජි. යථාහ –

මෙම පච්චයසන්නිස්සිත සීලය පරිපූර්ණ ලෙස ආරක්ෂා කිරීම පිළිබඳව මහා සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේගේ බෑණනුවන් වන සංඝරක්ඛිත සාමණේරයන් වහන්සේගේ කතාව පැවසිය යුතුය. උන්වහන්සේ නුවණින් සලකා බලා (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට) සිව්පසය පරිභෝජනය කළහ. ඒ බව මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘උපජ්ඣායො මං භුඤ්ජමානං, සාලිකූරං සුනිබ්බුතං;

මා හෙව ත්වං සාමණෙර, ජිව්හං ඣාපෙසි අසඤ්ඤතො.

"මම හොඳින් නිවුණු ඇල් හාලේ බත් අනුභව කරමින් සිටියදී, මගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ මට මෙසේ වදාළහ: 'සාමණේරය, සිහියෙන් තොරව (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට) අනුභව කරමින් ඔබේ දිව පුලුස්සා නොගන්න.'"

‘‘උපජ්ඣායස්ස වචො සුත්වා, සංවෙගමලභිං තදා;

එකාසනෙ නිසීදිත්වා, අරහත්තං අපාපුණිං.

"උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ වචනය අසා මම එකෙණෙහිම සංවේගයට පත් වීමි. එම අසුනෙහිම හිඳිමින් මම අර්හත් ඵලයට පත් වීමි."

‘‘සොහං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො, චන්දො පන්නරසො යථා;

සබ්බාසවපරික්ඛීණො, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති.

"මම දැන් පසළොස්වක පුන් සඳ මෙන් සපුරා ගත් අභිලාෂයන් ඇත්තෙක්මි. සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළෙමි. දැන් මට නැවත උපතක් නැත."

‘‘තස්මා අඤ්ඤොපි දුක්ඛස්ස, පත්ථයන්තො පරික්ඛයං;

යොනිසො පච්චවෙක්ඛිත්වා, පටිසෙවෙථ පච්චයෙ’’ති.

"එබැවින්, දුක කෙළවර කිරීමට කැමති අන්‍යයන් ද නුවණින් සලකා බලා සිව්පසය පරිභෝජනය කළ යුතුය."

එවං පාතිමොක්ඛසංවරසීලාදිවසෙන චතුබ්බිධං.

මෙසේ පාතිමොක්ඛ සංවර සීලය ආදී වශයෙන් සීලය සිව් වැදෑරුම් වේ.

පඨමසීලපඤ්චකං

පළමු සීල පංචකය

20. පඤ්චවිධකොට්ඨාසස්ස පඨමපඤ්චකෙ අනුපසම්පන්නසීලාදිවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං –

20. පස් වැදෑරුම් කොටස් අතරින් පළමු පංචකයෙහි අර්ථය උපසම්පදා නොවූවන්ගේ සීලය ආදී වශයෙන් දත යුතුය. ඒ බව පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘කතමං [Pg.44] පරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං? අනුපසම්පන්නානං පරියන්තසික්ඛාපදානං, ඉදං පරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං. කතමං අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං? උපසම්පන්නානං අපරියන්තසික්ඛාපදානං, ඉදං අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං. කතමං පරිපුණ්ණපාරිසුද්ධිසීලං? පුථුජ්ජනකල්‍යාණකානං කුසලධම්මෙ යුත්තානං සෙක්ඛපරියන්තෙ පරිපූරකාරීනං කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛානං පරිච්චත්තජීවිතානං, ඉදං පරිපුණ්ණපාරිසුද්ධිසීලං. කතමං අපරාමට්ඨපාරිසුද්ධිසීලං? සත්තන්නං සෙක්ඛානං, ඉදං අපරාමට්ඨපාරිසුද්ධිසීලං. කතමං පටිප්පස්සද්ධිපාරිසුද්ධිසීලං? තථාගතසාවකානං ඛීණාසවානං පච්චෙකබුද්ධානං තථාගතානං අරහන්තානං සම්මාසම්බුද්ධානං, ඉදං පටිප්පස්සද්ධිපාරිසුද්ධිසීල’’න්ති (පටි. ම. 1.37).

"පරියන්තපාරිසුද්ධි සීලය යනු කුමක්ද? උපසම්පදා නොවූවන්ගේ (සාමණේර ආදීන්ගේ) සංඛ්‍යාත්මකව සීමා වූ ශික්ෂාපද වේ ද, මෙය පරියන්තපාරිසුද්ධි සීලයයි. අපරියන්තපාරිසුද්ධි සීලය යනු කුමක්ද? උපසම්පන්න භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සීමා රහිත වූ ශික්ෂාපද වේ ද, මෙය අපරියන්තපාරිසුද්ධි සීලයයි. පරිපූර්ණපාරිසුද්ධි සීලය යනු කුමක්ද? කුසල් දහම්හි යෙදුණු, සේඛ භූමිය සීමාව කොට ඇති, සීලය සම්පූර්ණ කරන, කය හා ජීවිතයෙහි අපේක්ෂා රහිතව ජීවිතය පරිත්‍යාග කළ කල්‍යාණ පෘථග්ජනයන්ගේ සීලයයි. අපරාමට්ඨපාරිසුද්ධි සීලය යනු කුමක්ද? සත් වැදෑරුම් සේඛ පුද්ගලයන්ගේ සීලයයි. පටිප්පස්සද්ධිපාරිසුද්ධි සීලය යනු කුමක්ද? තථාගත ශ්‍රාවක වූ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාගේ ද, පසේබුදුන් වහන්සේලාගේ ද, අර්හතුන් වහන්සේලාගේ ද, සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේලාගේ ද සීලයයි."

තත්ථ අනුපසම්පන්නානං සීලං ගණනවසෙන සපරියන්තත්තා පරියන්තපාරිසුද්ධිසීලන්ති වෙදිතබ්බං. උපසම්පන්නානං –

එහි උපසම්පදා නොවූවන්ගේ සීලය සංඛ්‍යාත්මකව සීමා සහිත බැවින් 'පරියන්තපාරිසුද්ධි සීලය' ලෙස දත යුතුය. උපසම්පන්නයන්ගේ සීලය පිළිබඳව –

‘‘නව කොටිසහස්සානි, අසීතිසතකොටියො;

පඤ්ඤාසසතසහස්සානි, ඡත්තිංසා ච පුනාපරෙ.

"කෝටි නවදහසක් ද, තවත් කෝටි එකසිය අසූවක් ද, ලක්ෂ පහක් ද, තිස් හය දහසක් ද ලෙස (සංවර විනය ශික්ෂා පද ඇත්තේය)."

‘‘එතෙ සංවරවිනයා, සම්බුද්ධෙන පකාසිතා;

පෙය්‍යාලමුඛෙන නිද්දිට්ඨා, සික්ඛා විනයසංවරෙ’’ති. –

"බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද මෙම විනය සංවරයන් විනය පිටකයෙහි පෙය්‍යාල ක්‍රමයෙන් සංක්ෂිප්තව දක්වා ඇත."

එවං ගණනවසෙන සපරියන්තම්පි අනවසෙසවසෙන සමාදානභාවඤ්ච ලාභයසඤාතිඅඞ්ගජීවිතවසෙන අදිට්ඨපරියන්තභාවඤ්ච සන්ධාය අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීලන්ති වුත්තං, චිරගුම්බවාසිකඅම්බඛාදකමහාතිස්සත්ථෙරස්ස සීලමිව. තථා හි සො ආයස්මා –

මෙසේ සංඛ්‍යාත්මකව සීමාවක් පෙනෙන්නට තිබුණ ද, ශේෂයක් නොමැතිව සීලය සමාදන් වීම ද, ලාභ, යසස, නෑයන්, අඟපසඟ හෝ ජීවිතය වෙනුවෙන් සීලයේ සීමාවක් නොපැනවීම ද අදහස් කරමින් මෙය 'අපරියන්තපාරිසුද්ධි සීලය' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. චිරගුම්බවාසී අඹ කෑ මහා තිස්ස තෙරුන්ගේ සීලය මීට නිදසුනකි. එම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ –

‘‘ධනං චජෙ අඞ්ගවරස්ස හෙතු, අඞ්ගං චජෙ ජීවිතං රක්ඛමානො;

අඞ්ගං ධනං ජීවිතඤ්චාපි සබ්බං, චජෙ නරො ධම්මමනුස්සරන්තො’’ති. –

"උතුම් වූ අවයවයක් රැකගනු පිණිස ධනය පරිත්‍යාග කළ යුතුය. ජීවිතය රැකගනු පිණිස අවයව පරිත්‍යාග කළ යුතුය. එහෙත් ධර්මය සිහි කරන සත්පුරුෂයා ධර්මය රැකගනු පිණිස ධනය, අවයව සහ ජීවිතය යන සියල්ලම පරිත්‍යාග කළ යුතුය."

ඉමං සප්පුරිසානුස්සතිං අවිජහන්තො ජීවිතසංසයෙපි සික්ඛාපදං අවීතික්කම්ම තදෙව අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං නිස්සාය උපාසකස්ස පිට්ඨිගතොව අරහත්තං පාපුණි. යථාහ –

මෙම සත්පුරුෂ පිළිවෙත අත්නොහරිමින්, ජීවිතය පිළිබඳ අවදානමක් පවතින අවස්ථාවක පවා ශික්ෂා පද උල්ලංඝනය නොකළ උන්වහන්සේ, එම අපරියන්තපාරිසුද්ධි සීලයම නිසැක කොට ගෙන උපාසකයෙකුගේ පිට මත හිඳිමින්ම අර්හත් ඵලයට පත් වූහ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘න පිතා නපි තෙ මාතා, න ඤාති නපි බන්ධවො;

කරොතෙතාදිසං කිච්චං, සීලවන්තස්ස කාරණා.

"මේ උපාසකයා ඔබේ පියා නොවේ, මව නොවේ, නෑයෙකු හෝ මිතුරෙකු ද නොවේ. එසේ තිබියදීත් ඔහු ඔබේ සීලවන්තභාවය නිසා මෙවැනි දුෂ්කර සේවයක් (ඔබව පිටමත තබාගෙන යාම) සිදු කරයි."

සංවෙගං [Pg.45] ජනයිත්වාන, සම්මසිත්වාන යොනිසො;

තස්ස පිට්ඨිගතො සන්තො, අරහත්තං අපාපුණී’’ති.

මෙසේ සංවේගය උපදවා ගෙන, නුවණින් විදර්ශනා වඩා, ඒ උපාසකයාගේ පිට මත සිටියදීම උන්වහන්සේ අර්හත් ඵලයට පත් වූහ.

පුථුජ්ජනකල්‍යාණකානං සීලං උපසම්පදතො පට්ඨාය සුධොතජාතිමණි විය සුපරිකම්මකතසුවණ්ණං විය ච අතිපරිසුද්ධත්තා චිත්තුප්පාදමත්තකෙනපි මලෙන විරහිතං අරහත්තස්සෙව පදට්ඨානං හොති, තස්මා පරිපුණ්ණපාරිසුද්ධීති වුච්චති, මහාසඞ්ඝරක්ඛිතභාගිනෙය්‍යසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරානං විය.

කල්‍යාණ පෘථග්ජන භික්ෂූන්ගේ සීලය, උපසම්පදාවේ සිටම මැනවින් මැද පිරිසිදු කළ මැණිකක් මෙන් ද, මැනවින් ඔප දැමූ රන් මෙන් ද අතිශයින් පිරිසිදු බැවින්, සිතිවිලි මාත්‍රයකින් හෝ කිලිටි නොවන අතර එය අර්හත් ඵලයටම ආසන්න හේතුව (පදට්ඨානය) වෙයි. එබැවින් එය 'පරිපූර්ණපාරිසුද්ධි සීලය' යැයි කියනු ලැබේ. මහා සංඝරක්ඛිත තෙරුන්ගේ හා උන්වහන්සේගේ බෑණනුවන් වන චූළ සංඝරක්ඛිත තෙරුන්ගේ සීලය මීට නිදසුනකි.

මහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරං කිර අතික්කන්තසට්ඨිවස්සං මරණමඤ්චෙ නිපන්නං භික්ඛුසඞ්ඝො ලොකුත්තරාධිගමං පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘නත්ථි මෙ ලොකුත්තරධම්මො’’ති ආහ. අථස්ස උපට්ඨාකො දහරභික්ඛු ආහ – ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ පරිනිබ්බුතාති සමන්තා ද්වාදසයොජනා මනුස්සා සන්නිපතිතා, තුම්හාකං පුථුජ්ජනකාලකිරියාය මහාජනස්ස විප්පටිසාරො භවිස්සතී’’ති. ආවුසො, අහං ‘‘මෙත්තෙය්‍යං භගවන්තං පස්සිස්සාමී’’ති න විපස්සනං පට්ඨපෙසිං. තෙන හි මං නිසීදාපෙත්වා ඔකාසං කරොහීති. සො ථෙරං නිසීදාපෙත්වා බහි නික්ඛන්තො. ථෙරො තස්ස සහ නික්ඛමනාව අරහත්තං පත්වා අච්ඡරිකාය සඤ්ඤං අදාසි. සඞ්ඝො සන්නිපතිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, එවරූපෙ මරණකාලෙ ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙන්තා දුක්කරං කරිත්ථා’’ති. නාවුසො එතං දුක්කරං, අපිච වො දුක්කරං ආචික්ඛිස්සාමි – ‘‘අහං, ආවුසො, පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය අසතියා අඤ්ඤාණපකතං කම්මං නාම න පස්සාමී’’ති. භාගිනෙය්‍යොපිස්ස පඤ්ඤාසවස්සකාලෙ එවමෙව අරහත්තං පාපුණීති.

හැට වසකට වඩා උපසම්පදා ලත් මහා සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ මරණ මංචකයෙහි සැතපී සිටින කල, භික්ෂු සංඝයා උන්වහන්සේගෙන් ලෝකෝත්තර මාර්ග ඵල පිළිබඳව විමසූහ. තෙරුන් වහන්සේ "මට ලෝකෝත්තර දහමක් නැත"යි වදාළහ. එවිට උන්වහන්සේට උපස්ථාන කළ තරුණ භික්ෂුව මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ පිරිනිවන් පානු ඇතැයි සිතා යොදුන් දොළසක් අවටින් මිනිස්සු රැස් වී සිටිති. ඔබ වහන්සේ පෘථග්ජනයෙකු ලෙස කළුරිය කළහොත් ඒ මහජනයා මහත් කලකිරීමට පත් වනු ඇත." එවිට තෙරුන් වහන්සේ වදාළේ, "ඇවැත්නි, මම මතු බුදු වන මෛත්‍රී බුදුන් දැකීමට බලාපොරොත්තුවෙන් විදර්ශනා වැඩීම ආරම්භ නොකළෙමි. එසේ නම් මාව හිඳුවා මට ඒ සඳහා අවස්ථාව සලසා දෙන්න" යනුවෙනි. ඒ තරුණ භික්ෂුව තෙරුන් වහන්සේව හිඳුවා පිටතට ගිය සැණින්, තෙරුන් වහන්සේ අර්හත් ඵලයට පත් වී අසුරු සැණක් ගසා සංඥා කළහ. සංඝයා රැස් වූ කල උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "ඇවැත්නි, මරණාසන්න මොහොතේ ලෝකෝත්තර දහමක් ලැබීම එතරම් දුෂ්කර නොවේ. එහෙත් මම ඔබට වඩාත් දුෂ්කර දෙයක් පවසන්නෙමි. ඇවැත්නි, මම මහණ වූ දා සිට අමතක වීමකින් හෝ නොදැනුවත්කමින් හෝ කිසිදු වරදක් (අකුසලයක්) කළ බවක් මට මතක නැත." උන්වහන්සේගේ බෑණනුවන් ද පනස් වසක් ගත වූ කල එලෙසම අර්හත් ඵලයට පත් වූහ.

‘‘අප්පස්සුතොපි චෙ හොති, සීලෙසු අසමාහිතො;

උභයෙන නං ගරහන්ති, සීලතො ච සුතෙන ච.

යමෙක් අල්පශ්‍රැත වී (ධර්මය අඩුවෙන් දැන), සීලයෙහි ද මැනවින් පිහිටා නොසිටින්නේ නම්, සීලය නිසාත්, ශ්‍රැතය (දැනුම) නිසාත් යන කරුණු දෙකෙන්ම පණ්ඩිතයෝ ඔහුව ගර්හා කරති.

‘‘අප්පස්සුතොපි චෙ හොති, සීලෙසු සුසමාහිතො;

සීලතො නං පසංසන්ති, තස්ස සම්පජ්ජතෙ සුතං.

යමෙක් අල්පශ්‍රැත වුවද, සීලයෙහි මැනවින් පිහිටා සිටින්නේ නම්, සීලය නිසා ඔහුව පසසති. ඔහුගේ අල්ප වූ ශ්‍රැතය ද (ප්‍රායෝගික බැවින්) සම්පූර්ණ එකක් වෙයි.

‘‘බහුස්සුතොපි චෙ හොති, සීලෙසු අසමාහිතො;

සීලතො නං ගරහන්ති, නාස්ස සම්පජ්ජතෙ සුතං.

යමෙක් බහුශ්‍රැත වුවද, සීලයෙහි මැනවින් පිහිටා නොසිටින්නේ නම්, සීලය නොමැතිකම නිසා ඔහුව ගර්හා කරති. ඔහුගේ බහුශ්‍රැතභාවය ද (ඵල රහිත බැවින්) සම්පූර්ණ එකක් නොවේ.

‘‘බහුස්සුතොපි චෙ හොති, සීලෙසු සුසමාහිතො;

උභයෙන නං පසංසන්ති, සීලතො ච සුතෙන ච.

යමෙක් බහුශ්‍රැතව, සීලයෙහි ද මැනවින් පිහිටා සිටින්නේ නම්, සීලය හා ශ්‍රැතය යන කරුණු දෙකෙන්ම පණ්ඩිතයෝ ඔහුව ප්‍රශංසා කරති.

‘‘බහුස්සුතං [Pg.46] ධම්මධරං, සප්පඤ්ඤං බුද්ධසාවකං;

නෙක්ඛං ජම්බොනදස්සෙව, කො තං නින්දිතුමරහති;

දෙවාපි නං පසංසන්ති, බ්‍රහ්මුනාපි පසංසිතො’’ති. (අ. නි. 4.6);

“බහුශ්‍රැත වූ, ධර්මය දරන්නා වූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ, ඒ බුද්ධ ශ්‍රාවකයා හට නින්දා කිරීමට කවරෙක් නම් සුදුසු වේද? දඹ රන් නික්ඛයක් (රන් ආභරණයක්) බඳු වූ ඒ භික්ෂුවට දෙවියෝ ද පසසති, බ්‍රහ්මයා විසින් ද පසසන ලද්දේය.”

සෙක්ඛානං පන සීලං දිට්ඨිවසෙන අපරාමට්ඨත්තා, පුථුජ්ජනානං වා පන රාගවසෙන අපරාමට්ඨසීලං අපරාමට්ඨපාරිසුද්ධීති වෙදිතබ්බං, කුටුම්බියපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස සීලං විය. සො හි ආයස්මා තථාරූපං සීලං නිස්සාය අරහත්තෙ පතිට්ඨාතුකාමො වෙරිකෙ ආහ –

ශෛක්ෂයන්ගේ සීලය දෘෂ්ටි වශයෙන් පරාමර්ශනය නොකරන ලද බැවින් ද, පෘථග්ජනයන්ගේ සීලය භව රාගය වශයෙන් පරාමර්ශනය නොකරන ලද බැවින් ද 'අපරාමට්ඨපාරිශුද්ධි සීලය' යැයි දත යුතුය. කුටුම්බියපුත්ත තිස්ස තෙරුන්ගේ සීලය මීට නිදසුනකි. ඒ ආයුෂ්මත් තෙරුණුවෝ එවැනි වූ සීලය නිශ්‍රය කොට රහත් බවෙහි පිහිටනු කැමැතිව (තම පය බිඳීමට ආ සොර) සතුරන්ට මෙසේ පැවසූහ –

‘‘උභො පාදානි භින්දිත්වා, සඤ්ඤපෙස්සාමි වො අහං;

අට්ටියාමි හරායාමි, සරාගමරණං අහ’’න්ති.

“මම මාගේ දෙපා බිඳ දමා, (පැන නොයන බවට) තොපට සහතික වන්නෙමි. රාගය සහිතව මිය යාමට මම ලජ්ජා වෙමි, පිළිකුල් කරමි” යි පැවසූහ.

‘‘එවාහං චින්තයිත්වාන, සම්මසිත්වාන යොනිසො;

සම්පත්තෙ අරුණුග්ගම්හි, අරහත්තං අපාපුණි’’න්ති. (දී. නි. අට්ඨ. 2.373);

“මම මෙසේ සිතා, නුවණින් මෙනෙහි කොට, අරුණෝදය උදාවත්ම රහත් බවට පත් වූයෙමි” යි උදානයක් ද පළ කළහ.

අඤ්ඤතරොපි මහාථෙරො බාළ්හගිලානො සහත්ථා ආහාරම්පි පරිභුඤ්ජිතුං අසක්කොන්තො සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නො සම්පරිවත්තති, තං දිස්වා අඤ්ඤතරො දහරො ‘‘අහො දුක්ඛා ජීවිතසඞ්ඛාරා’’ති ආහ. තමෙනං මහාථෙරො ආහ – ‘‘අහං, ආවුසො, ඉදානි මිය්‍යමානො සග්ගසම්පත්තිං ලභිස්සාමි, නත්ථි මෙ එත්ථ සංසයො, ඉමං පන සීලං භින්දිත්වා ලද්ධසම්පත්ති නාම සික්ඛං පච්චක්ඛාය පටිලද්ධගිහිභාවසදිසී’’ති වත්වා ‘‘සීලෙනෙව සද්ධිං මරිස්සාමී’’ති තත්ථෙව නිපන්නො තමෙව රොගං සම්මසන්තො අරහත්තං පත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

තවත් එක් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් දැඩි ලෙස රෝගාතුරව, ස්වකීය දෑතින් ආහාර ගැනීමට පවා නොහැකිව, තමාගේම මළමූත්‍රයන්හි වැතිර පෙරළෙමින් සිටියහ. එය දුටු එක්තරා දහරා භික්ෂුවක් “අහෝ! ජීවිත සංස්කාරයෝ දුක් සහගතය” යි පැවසූහ. එවිට ඒ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ, “ඇවැත්නි, මම දැන් මිය ගියහොත් දිව්‍ය සම්පත් ලබන්නෙමි, ඒ පිළිබඳ මට සැකයක් නැත. එහෙත් මේ සීලය බිඳ ලබන සම්පත නම් ශික්ෂාව අත්හැර ගිහි බවට පත්වීම හා සමානය” යි පවසා, “සීලය සමඟම මිය යන්නෙමි” යි එතැනම වැතිර ඒ වේදනාව මෙනෙහි කරමින් රහත් බවට පත්ව භික්ෂු සංඝයාට මේ ගාථාවලින් කරුණු පැහැදිලි කළහ:

‘‘ඵුට්ඨස්ස මෙ අඤ්ඤතරෙන බ්‍යාධිනා,රොගෙන බාළ්හං දුඛිතස්ස රුප්පතො;

පරිසුස්සති ඛිප්පමිදං කළෙවරං,පුප්ඵං යථා පංසුනි ආතපෙ කතං.

“යම් රෝගාබාධයකින් පීඩිතව, දැඩි දුකට පත්ව පීඩා විඳින මාගේ මේ ශරීරය, අව්වේ තැපෙන වැලි මත දැමූ මලක් මෙන් වහා වියළී යන්නේය.”

‘‘අජඤ්ඤං ජඤ්ඤසඞ්ඛාතං, අසුචිං සුචිසම්මතං;

නානාකුණපපරිපූරං, ජඤ්ඤරූපං අපස්සතො.

“පිළිකුල් සහගත වූවක් වුවද ප්‍රියජනක යැයි සලකනු ලබන, අශුචි වුවද පිරිසිදු යැයි සම්මත කරගත්, නානාවිධ කුණුපයන්ගෙන් පිරී පවතින, පෘථග්ජනයන් හට ප්‍රියජනක ලෙස පෙනෙන (මේ ශරීරය),”

‘‘ධිරත්ථු [Pg.47] මං ආතුරං පූතිකායං, දුග්ගන්ධියං අසුචි බ්‍යාධිධම්මං;

යත්ථප්පමත්තා අධිමුච්ඡිතා පජා, හාපෙන්ති මග්ගං සුගතූපපත්තියා’’ති.

“රෝගාතුර වූ, දුගඳ හමන, අපවිත්‍ර වූ, ලෙඩ වන ස්වභාවය ඇති මේ කුණු කයට නින්දා වේවා! යම් කයෙහි ප්‍රමාද වූ, මුළා වූ සත්ව සමූහයා සුගතියට යන මග (සීලය) පිරිහී යන්නාහුය” යි පැවසූහ.

අරහන්තාදීනං පන සීලං සබ්බදරථප්පටිප්පස්සද්ධියා පරිසුද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධිපාරිසුද්ධීති වෙදිතබ්බං. එවං පරියන්තපාරිසුද්ධිආදිවසෙන පඤ්චවිධං.

රහතන් වහන්සේලාගේ ද, පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලාගේ ද, සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේලාගේ ද සීලය සියලු කෙලෙස් දැවිලි සන්සිඳීමෙන් පිරිසිදු වූ බැවින් 'පටිප්පස්සද්ධිපාරිශුද්ධි සීලය' යැයි දත යුතුය. මෙසේ පරියන්තපාරිශුද්ධි සීලය ආදී වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ.

දුතියසීලපඤ්චකං

දෙවන සීල පංචකය

දුතියපඤ්චකෙ පාණාතිපාතාදීනං පහානාදිවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං –

දෙවන පංචකයෙහි ප්‍රාණාඝාතය ආදිය ප්‍රහාණය කිරීම් ආදී වශයෙන් අර්ථය දත යුතුය. එය පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත:

‘‘පඤ්ච සීලානි පාණාතිපාතස්ස පහානං සීලං, වෙරමණී සීලං, චෙතනා සීලං, සංවරො සීලං, අවීතික්කමො සීලං. අදින්නාදානස්ස, කාමෙසුමිච්ඡාචාරස්ස, මුසාවාදස්ස, පිසුණාය වාචාය, ඵරුසාය වාචාය, සම්ඵප්පලාපස්ස, අභිජ්ඣාය, බ්‍යාපාදස්ස, මිච්ඡාදිට්ඨියා, නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දස්ස, අබ්‍යාපාදෙන බ්‍යාපාදස්ස, ආලොකසඤ්ඤාය ථිනමිද්ධස්ස, අවික්ඛෙපෙන උද්ධච්චස්ස, ධම්මවවත්ථානෙන විචිකිච්ඡාය, ඤාණෙන අවිජ්ජාය, පාමොජ්ජෙන අරතියා, පඨමෙන ඣානෙන නීවරණානං, දුතියෙන ඣානෙන විතක්කවිචාරානං, තතියෙන ඣානෙන පීතියා, චතුත්ථෙන ඣානෙන සුඛදුක්ඛානං, ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියා රූපසඤ්ඤාය පටිඝසඤ්ඤාය නානත්තසඤ්ඤාය, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියා ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාය, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියා විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤාය, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය, අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤාය, දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤාය, අනත්තානුපස්සනාය අත්තසඤ්ඤාය, නිබ්බිදානුපස්සනාය නන්දියා, විරාගානුපස්සනාය රාගස්ස, නිරොධානුපස්සනාය සමුදයස්ස, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය ආදානස්ස, ඛයානුපස්සනාය ඝනසඤ්ඤාය, වයානුපස්සනාය ආයූහනස්ස, විපරිණාමානුපස්සනාය ධුවසඤ්ඤාය, අනිමිත්තානුපස්සනාය නිමිත්තස්ස, අප්පණිහිතානුපස්සනාය පණිධියා, සුඤ්ඤතානුපස්සනාය අභිනිවෙසස්ස, අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය සාරාදානාභිනිවෙසස්ස, යථාභූතඤාණදස්සනෙන සම්මොහාභිනිවෙසස්ස, ආදීනවානුපස්සනාය ආලයාභිනිවෙසස්ස, පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය අප්පටිසඞ්ඛාය, විවට්ටනානුපස්සනාය සඤ්ඤොගාභිනිවෙසස්ස, සොතාපත්තිමග්ගෙන දිට්ඨෙකට්ඨානං [Pg.48] කිලෙසානං, සකදාගාමිමග්ගෙන ඔළාරිකානං කිලෙසානං, අනාගාමිමග්ගෙන අණුසහගතානං කිලෙසානං, අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසානං පහානං සීලං, වෙරමණී, චෙතනා, සංවරො, අවීතික්කමො සීලං. එවරූපානි සීලානි චිත්තස්ස අවිප්පටිසාරාය සංවත්තන්ති, පාමොජ්ජාය සංවත්තන්ති, පීතියා සංවත්තන්ති, පස්සද්ධියා සංවත්තන්ති, සොමනස්සාය සංවත්තන්ති, ආසෙවනාය සංවත්තන්ති, භාවනාය සංවත්තන්ති, බහුලීකම්මාය සංවත්තන්ති, අලඞ්කාරාය සංවත්තන්ති, පරික්ඛාරාය සංවත්තන්ති, පරිවාරාය සංවත්තන්ති, පාරිපූරියා සංවත්තන්ති, එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තන්තී’’ති (පටි. ම. 1.41).

“සීලය පස් වැදෑරුම් වේ: ප්‍රාණාඝාතය ප්‍රහාණය කිරීම සීලයකි, ප්‍රාණාඝාතයෙන් වැළකීම සීලයකි, චේතනාව සීලයකි, සංවරය සීලයකි, අවීතික්කමය සීලයකි. අදත්තාදානයෙහි ද, කාමේසුමිච්ඡාචාරයෙහි ද, මුසාවාදයෙහි ද, පිසුණාවාචායෙහි ද, පරුෂාවාචායෙහි ද, සම්ඵප්පලාපයෙහි ද, අභිධ්‍යාවෙහි ද, ව්‍යාපාදයෙහි ද, මිථ්‍යාදෘෂ්ටියෙහි ද (ප්‍රහාණය ආදී පස සීලයකි). නෙක්ඛම්මයෙන් කාමච්ඡන්දය ද, අව්‍යාපාදයෙන් ව්‍යාපාදය ද, ආලෝකසඤ්ඤාවෙන් ථීනමිද්ධය ද, අවික්ඛේපයෙන් උද්ධච්චය ද, ධර්මවවත්ථානයෙන් විචිකිච්ඡාව ද, ඥානයෙන් අවිද්‍යාව ද, ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් නොඇල්ම (අරතිය) ද, ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නීවරණයන් ද, ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් විතර්ක විචාරයන් ද, තෘතීය ධ්‍යානයෙන් ප්‍රීතිය ද, චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් සුඛ දුක්ඛයන් ද, ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තියෙන් රූපසඤ්ඤා-පටිඝසඤ්ඤා-නානත්තසඤ්ඤාවන් ද, විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියෙන් ආකාසානඤ්චායතන සඤ්ඤාව ද, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතන සඤ්ඤාව ද, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සඤ්ඤාව ද, අනිච්චානුපස්සනාවෙන් නිච්චසඤ්ඤාව ද, දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් සුඛසඤ්ඤාව ද, අනත්තානුපස්සනාවෙන් අත්තසඤ්ඤාව ද, නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් නන්දිය ද, විරාගානුපස්සනාවෙන් රාගය ද, නිරෝධානුපස්සනාවෙන් සමුදය ද, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් ආදානය ද, ඛයානුපස්සනාවෙන් ඝනසඤ්ඤාව ද, වයානුපස්සනාවෙන් ආයූහනය ද, විපරිණාමානුපස්සනාවෙන් ධුවසඤ්ඤාව ද, අනිමිත්තානුපස්සනාවෙන් නිමිත්ත ද, අප්පණිහිතානුපස්සනාවෙන් ප්‍රණිධිය ද, සුඤ්ඤතානුපස්සනාවෙන් අභිනිවේසය ද, අධිපඤ්ඤා ධම්මවිපස්සනාවෙන් සාරාදාන අභිනිවේසය ද, යථාභූතඤාණ දර්ශනයෙන් සම්මෝහ අභිනිවේසය ද, ආදීනවානුපස්සනාවෙන් ආලය අභිනිවේසය ද, පටිසංඛානුපස්සනාවෙන් අප්පටිසංඛාව ද, විවට්ටනානුපස්සනාවෙන් සංයෝග අභිනිවේසය ද (ප්‍රහාණය කිරීම ආදිය සීලයයි). සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් දෘෂ්ටිය සමඟ පවත්නා ක්ලේශයන් ද, සකෘදාගාමි මාර්ගයෙන් ඕලාරික ක්ලේශයන් ද, අනාගාමි මාර්ගයෙන් අනුසහගත ක්ලේශයන් ද, අර්හත් මාර්ගයෙන් සියලු ක්ලේශයන් ද ප්‍රහාණය කිරීම සීලයකි; වැළකීම ද, චේතනාව ද, සංවරය ද, අවීතික්කමය ද සීලයකි. මෙබඳු වූ සීලයෝ සිතෙහි අවිප්පටිසාරය පිණිස පවතිති, ප්‍රාමෝද්‍යය පිණිස පවතිති, ප්‍රීතිය පිණිස පවතිති, පස්සද්ධිය පිණිස පවතිති, සොමනස්සය පිණිස පවතිති, ආසේවනය පිණිස පවතිති, භාවනාව පිණිස පවතිති, බහුලීකරණය පිණිස පවතිති, අලංකාරය පිණිස පවතිති, පිරික්ඛාරය පිණිස පවතිති, පරිවාරය පිණිස පවතිති, පාරිපූරිය පිණිස පවතිති, ඒකාන්ත කලකිරීම, විරාගය, නිරෝධය, උපසමය, අභිඥාව, සම්බෝධිය හා නිවන පිණිස පවතිති.”

එත්ථ ච පහානන්ති කොචි ධම්මො නාම නත්ථි අඤ්ඤත්‍ර වුත්තප්පකාරානං පාණාතිපාතාදීනං අනුප්පාදමත්තතො. යස්මා පන තං තං පහානං තස්ස තස්ස කුසලධම්මස්ස පතිට්ඨානට්ඨෙන උපධාරණං හොති, විකම්පාභාවකරණෙන ච සමාදානං. තස්මා පුබ්බෙ වුත්තෙනෙව උපධාරණසමාධානසඞ්ඛාතෙන සීලනට්ඨෙන සීලන්ති වුත්තං. ඉතරෙ චත්තාරො ධම්මා තතො තතො වෙරමණිවසෙන, තස්ස තස්ස සංවරවසෙන, තදුභයසම්පයුත්තචෙතනාවසෙන, තං තං අවීතික්කමන්තස්ස අවීතික්කමනවසෙන ච චෙතසො පවත්තිසබ්භාවං සන්ධාය වුත්තා. සීලට්ඨො පන තෙසං පුබ්බෙ පකාසිතොයෙවාති. එවං පහානසීලාදිවසෙන පඤ්චවිධං.

මෙහි 'ප්‍රහාණය' යනු ඉහත කී ප්‍රාණාඝාතාදිය උපදින්නට නොදී සිටීම හැර වෙනත් ධර්මයක් නොවේ. එහෙත් ඒ ඒ ප්‍රහාණය ඒ ඒ කුසල් දහම්වලට පිහිටක් වන බැවින් ද, (කෙලෙස් නිසා සිත) කම්පා නොවන සේ මනාව තබා ගන්නා බැවින් ද පෙර කී පරිදි පිහිට වීම සහ මනාව තබා ගැනීම යන අර්ථයෙන් 'සීලය' යැයි කියනු ලැබේ. ඉතිරි ධර්ම සතර (විරති, චේතනා, සංවර, අවීතික්කම) ඒ ඒ අකුසල්වලින් වැළකීම, සංවර වීම, එම දෙකටම සම්ප්‍රයුක්ත චේතනාව සහ නොඉක්මවා සිටීම යන අර්ථයෙන් සිතෙහි පැවැත්ම උදෙසා කියන ලදී. ඒවායෙහි සීල අර්ථය පෙර දක්වන ලදී. මෙසේ ප්‍රහාණ සීලය ආදී වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ.

එත්තාවතා ච කිං සීලං? කෙනට්ඨෙන සීලං? කානස්ස ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි? කිමානිසංසං සීලං? කතිවිධං චෙතං සීලන්ති? ඉමෙසං පඤ්හානං විස්සජ්ජනං නිට්ඨිතං.

මේ තාක් කරන ලද විස්තරයෙන් 'සීලය යනු කුමක්ද? කුමන අර්ථයකින් සීලය නම් වේද? එහි ලක්ෂණ, රස, පච්චුපට්ඨාන සහ පදට්ඨාන කවරේද? සීලයේ ආනිසංස කවරේද? ඒ සීලය කෙතෙක් ප්‍රභේද වේද?' යන මේ ප්‍රශ්නයන්ගේ විසර්ජනය නිම විය.

සීලසංකිලෙසවොදානං

සීලයේ කිලිටු බව සහ පිරිසිදු බව

21. යං පන වුත්තං ‘‘කො චස්ස සංකිලෙසො, කිං වොදාන’’න්ති. තත්‍ර වදාම – ඛණ්ඩාදිභාවො සීලස්ස සංකිලෙසො, අඛණ්ඩාදිභාවො වොදානං. සො පන ඛණ්ඩාදිභාවො ලාභයසාදිහෙතුකෙන භෙදෙන ච සත්තවිධමෙථුනසංයොගෙන ච සඞ්ගහිතො.

21. සීලයේ සංකිලෙසය (කිලිටු බව) කුමක්ද සහ වෝදානය (පිරිසිදු බව) කුමක්ද යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේද, ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ කියමු: ඛණ්ඩිත (කැඩුණු) බව ආදිය සීලයේ සංකිලෙසය වන අතර අඛණ්ඩිත (නොකැඩුණු) බව ආදිය වෝදානය වේ. ඒ ඛණ්ඩිත බව ආදිය ලාභය, යසස ආදී කරුණු මුල් කරගත් බිඳීම්වලින්ද, සප්තවිධ මෛථුන සංයෝගයෙන්ද යුක්ත වේ.

තථා හි යස්ස සත්තසු ආපත්තික්ඛන්ධෙසු ආදිම්හි වා අන්තෙ වා සික්ඛාපදං භින්නං හොති, තස්ස සීලං පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො විය ඛණ්ඩං නාම [Pg.49] හොති. යස්ස පන වෙමජ්ඣෙ භින්නං, තස්ස මජ්ඣෙ ඡිද්දසාටකො විය ඡිද්දං නාම හොති. යස්ස පටිපාටියා ද්වෙ තීණි භින්නානි, තස්ස පිට්ඨියා වා කුච්ඡියා වා උට්ඨිතෙන විසභාගවණ්ණෙන කාළරත්තාදීනං අඤ්ඤතරසරීරවණ්ණා ගාවී විය සබලං නාම හොති. යස්ස අන්තරන්තරා භින්නානි, තස්ස අන්තරන්තරා විසභාගවණ්ණබින්දුවිචිත්‍රා ගාවී විය කම්මාසං නාම හොති. එවං තාව ලාභාදිහෙතුකෙන භෙදෙන ඛණ්ඩාදිභාවො හොති.

එය මෙසේය: යමෙකුගේ සප්තවිධ ආපත්ති ස්කන්ධයන් අතුරින් මුලින් හෝ අගින් යම් ශික්ෂාපදයක් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය අගින් සිඳුණු වස්ත්‍රයක් මෙන් 'ඛණ්ඩිත' නම් වේ. යමෙකුගේ ශික්ෂාපදය මැදින් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය මැද සිදුරු වූ වස්ත්‍රයක් මෙන් 'ඡිද්ද' නම් වේ. යමෙකුගේ ශික්ෂාපද අනුපිළිවෙලින් දෙකක් හෝ තුනක් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය පිටෙහි හෝ කුසෙහි හටගත් වෙනස් පැහැයක් ඇති කළු, රතු ආදී වර්ණයන්ගෙන් යුතු එළදෙනකගේ පැහැය මෙන් 'සබල' නම් වේ. යමෙකුගේ ශික්ෂාපද අතරින් පතර බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය අතරින් පතර වෙනස් පැහැති තිත්වලින් විසිතුරු වූ එළදෙනකගේ පැහැය මෙන් 'කම්මාස' නම් වේ. මෙසේ ලාභාදිය හේතුවෙන් වන බිඳීමෙන් ඛණ්ඩිතාදී භාවය ඇති වේ.

එවං සත්තවිධමෙථුනසංයොගවසෙන. වුත්තඤ්හි භගවතා –

සප්තවිධ මෛථුන සංයෝගය හේතුවෙන්ද (සීලයේ ඛණ්ඩිත බව) සිදුවේ. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘ඉධ, බ්‍රාහ්මණ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා සම්මා බ්‍රහ්මචාරී පටිජානමානො න හෙව ඛො මාතුගාමෙන සද්ධිං ද්වයංද්වයසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, අපිච ඛො මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනං පරිමද්දනං න්හාපනං සම්බාහනං සාදියති, සො තදස්සාදෙති, තං නිකාමෙති, තෙන ච විත්තිං ආපජ්ජති, ඉදම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මචරියස්ස ඛණ්ඩම්පි ඡිද්දම්පි සබලම්පි කම්මාසම්පි. අයං වුච්චති, බ්‍රාහ්මණ, අපරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරති සංයුත්තො මෙථුනෙන සංයොගෙන, න පරිමුච්චති ජාතියා. ජරාය මරණෙන…පෙ… න පරිමුච්චති දුක්ඛස්මාති වදාමි.

“බ්‍රාහ්මණය, මෙලොව ඇතැම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් මම මැනවින් බ්‍රහ්මචර්යාව රකින්නෙක්මි යි ප්‍රතිඥා දෙයි. ඔහු ස්ත්‍රියක සමඟ දෙදෙනෙකු එක්ව කරන මෛථුන ධර්මයේ යෙදෙන්නේ නැත. එසේ වුවද ඔහු ස්ත්‍රියක ලවා සුවඳ කුඩු ආදිය ඇඟ ගැල්වීම, පිරිමැදීම, නැවීම හා තෙල් ගැල්වීම් ආදිය ඉවසයි, එයින් සතුටු වෙයි, එය ප්‍රාර්ථනා කරයි, එයින් තෘප්තියට පැමිණෙයි. බ්‍රාහ්මණය, මෙයද බ්‍රහ්මචර්යාවේ ඛණ්ඩිත බවකි, ඡිද්ද බවකි, සබල බවකි, කම්මාස බවකි. බ්‍රාහ්මණය, මේ පුද්ගලයා මෛථුන සංයෝගයෙන් යුක්තව අපිරිසිදු බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන්නෙකු යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු ජාතියෙන්, ජරාවෙන්, මරණයෙන්...පෙ... දුකෙන් නොමිදෙන බව මම පවසමි.”

‘‘පුන චපරං, බ්‍රාහ්මණ, ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… පටිජානමානො න හෙව ඛො මාතුගාමෙන සද්ධිං ද්වයං ද්වයසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. නපි මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනං…පෙ… සාදියති. අපිච ඛො මාතුගාමෙන සද්ධිං සඤ්ජග්ඝති සංකීළති සංකෙලායති, සො තදස්සාදෙති…පෙ… න පරිමුච්චති දුක්ඛස්මාති වදාමි.

“නැවතද බ්‍රාහ්මණය, මෙලොව ඇතැම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ...පෙ... ස්ත්‍රියක සමඟ මෛථුන ධර්මයේ යෙදෙන්නේ නැත, ඇඟ ගැල්වීම් ආදියද ඉවසන්නේ නැත. එසේ වුවද ඔහු ස්ත්‍රියක සමඟ සිනාසෙයි, කෙළි සෙල්ලම් කරයි, මන්මථ ලීලාවෙන් හැසිරෙයි. ඔහු එයින් සතුටු වෙයි...පෙ... දුකෙන් නොමිදෙන බව මම පවසමි.”

‘‘පුන චපරං, බ්‍රාහ්මණ, ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන සද්ධිං ද්වයං ද්වයසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. නපි මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනං…පෙ… සාදියති. නපි මාතුගාමෙන සද්ධිං සඤ්ජග්ඝති සංකීළති සංකෙලායති. අපිච ඛො මාතුගාමස්ස චක්ඛුනා චක්ඛුං උපනිජ්ඣායති පෙක්ඛති, සො තදස්සාදෙති…පෙ… න පරිමුච්චති දුක්ඛස්මාති වදාමි.

“නැවතද බ්‍රාහ්මණය, මෙලොව ඇතැම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ...පෙ... මෛථුන ධර්මයේ යෙදෙන්නේ නැත, ඇඟ ගැල්වීම් ආදියද ඉවසන්නේ නැත, සිනාසීම් කෙළි සෙල්ලම්ද කරන්නේ නැත. එසේ වුවද ඔහු ස්ත්‍රියකගේ ඇස් දෙස තම ඇස් යොමා බලයි, ඇය දෙස සප්‍රේමව බලයි. ඔහු එයින් සතුටු වෙයි...පෙ... දුකෙන් නොමිදෙන බව මම පවසමි.”

‘‘පුන [Pg.50] චපරං, බ්‍රාහ්මණ, ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන… නපි මාතුගාමස්ස… නපි මාතුගාමෙන… නපි මාතුගාමස්ස…පෙ… පෙක්ඛති. අපිච ඛො මාතුගාමස්ස සද්දං සුණාති තිරොකුට්ටා වා තිරොපාකාරා වා හසන්තියා වා භණන්තියා වා ගායන්තියා වා රොදන්තියා වා, සො තදස්සාදෙති…පෙ… දුක්ඛස්මාති වදාමි.

“නැවතද බ්‍රාහ්මණය, මෙලොව ඇතැම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ...පෙ... මෛථුන ධර්මයේ යෙදෙන්නේ නැත...පෙ... සප්‍රේමව බලන්නේද නැත. එසේ වුවද ඔහු බිත්තියකට හෝ පවුරකට එපිටින් සිටින ස්ත්‍රියකගේ සිනාහඬ, කථාහඬ, ගී හඬ හෝ හැඬුම් හඬට සවන් දෙයි. ඔහු එයින් සතුටු වෙයි...පෙ... දුකෙන් නොමිදෙන බව මම පවසමි.”

‘‘පුන චපරං, බ්‍රාහ්මණ, ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන… නපි මාතුගාමස්ස… නපි මාතුගාමෙන… නපි මාතුගාමස්ස…පෙ… රොදන්තියා වා. අපිච ඛො යානිස්ස තානි පුබ්බෙ මාතුගාමෙන සද්ධිං හසිතලපිතකීළිතානි, තානි අනුස්සරති, සො තදස්සාදෙති…පෙ… දුක්ඛස්මාති වදාමි.

“නැවතද බ්‍රාහ්මණය, මෙලොව ඇතැම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ...පෙ... හැඬුම් හඬට සවන් දෙන්නේද නැත. එසේ වුවද ඔහු පෙර තමන් ස්ත්‍රියක සමඟ කළ සිනාසීම්, කථාබස් කිරීම් සහ කෙළිසෙල්ලම් නැවත නැවත සිහිපත් කරයි. ඔහු එයින් සතුටු වෙයි...පෙ... දුකෙන් නොමිදෙන බව මම පවසමි.”

‘‘පුන චපරං, බ්‍රාහ්මණ, ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන…පෙ… නපි මාතුගාමස්ස…පෙ… නපි යානිස්ස තානි පුබ්බෙ මාතුගාමෙන සද්ධිං හසිතලපිතකීළිතානි, තානි අනුස්සරති. අපිච ඛො පස්සති ගහපතිං වා ගහපතිපුත්තං වා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතං සමඞ්ගීභූතං පරිචාරයමානං, සො තදස්සාදෙති…පෙ… දුක්ඛස්මාති වදාමි.

“නැවතද බ්‍රාහ්මණය, මෙලොව ඇතැම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ...පෙ... පෙර කළ දෑ සිහිපත් කරන්නේද නැත. එසේ වුවද ඔහු පංච කාම ගුණයන්ගෙන් යුක්තව සතුටින් වෙසෙන ගෘහපතියෙකු හෝ ගෘහපති පුත්‍රයෙකු දෙස (ආශාවෙන්) බලයි. ඔහු එයින් සතුටු වෙයි...පෙ... දුකෙන් නොමිදෙන බව මම පවසමි.”

‘‘පුන චපරං, බ්‍රාහ්මණ, ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන…පෙ… නපි පස්සති ගහපතිං වා ගහපතිපුත්තං වා…පෙ… පරිචාරයමානං. අපිච ඛො අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරති ‘ඉමිනාහං සීලෙන වා වතෙන වා තපෙන වා බ්‍රහ්මචරියෙන වා දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’ති. සො තදස්සාදෙති, තං නිකාමෙති, තෙන ච විත්තිං ආපජ්ජති. ඉදම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මචරියස්ස ඛණ්ඩම්පි ඡිද්දම්පි සබලම්පි කම්මාසම්පී’’ති (අ. නි. 7.50).

“නැවතද බ්‍රාහ්මණය, මෙලොව ඇතැම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ...පෙ... ගෘහපති පුත්‍රයන් දෙස බලන්නේද නැත. එසේ වුවද ඔහු 'මම මේ සීලයෙන් හෝ ව්‍රතයෙන් හෝ තපසින් හෝ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් දෙවියෙක් වන්නෙමි හෝ දිව්‍ය සමූහයා අතර කෙනෙක් වන්නෙමි' යි යම් කිසි දිව්‍ය ලෝකයක් ප්‍රාර්ථනා කොට බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙයි. ඔහු ඒ ගැන සතුටු වෙයි, එය කැමති වෙයි, එයින් තෘප්තියට පැමිණෙයි. බ්‍රාහ්මණය, මෙයද බ්‍රහ්මචර්යාවේ ඛණ්ඩිත බවකි, ඡිද්ද බවකි, සබල බවකි, කම්මාස බවකි.”

එවං ලාභාදිහෙතුකෙන භෙදෙන ච සත්තවිධමෙථුනසංයොගෙන ච ඛණ්ඩාදිභාවො සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

මෙසේ ලාභාදිය හේතුවෙන් වන බිඳීමෙන් හා සප්තවිධ මෛථුන සංයෝගයෙන් සීලයේ ඛණ්ඩිතාදී භාවය ඇති වන බව දත යුතුය.

අඛණ්ඩාදිභාවො පන සබ්බසො සික්ඛාපදානං අභෙදෙන, භින්නානඤ්ච සප්පටිකම්මානං පටිකම්මකරණෙන, සත්තවිධමෙථුනසංයොගාභාවෙන ච, අපරාය [Pg.51] ච ‘‘කොධො උපනාහො මක්ඛො පළාසො ඉස්සා මච්ඡරියං මායා සාථෙය්‍යං ථම්භො සාරම්භො මානො අතිමානො මදො පමාදො’’තිආදීනං පාපධම්මානං අනුප්පත්තියා, අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාසල්ලෙඛතාදීනඤ්ච ගුණානං උප්පත්තියා සඞ්ගහිතො.

අඛණ්ඩිතාදී භාවය (සීලයේ පිරිසිදු බව) යනු, සියලු අයුරින් ශික්ෂාපද නොබිඳීමෙන්ද, නොදැනුවත්ව බිඳුණු ශික්ෂාපද ඇත්නම් ඒවා නිසි පරිදි පිළියම් කොට පිරිසිදු කර ගැනීමෙන්ද, සප්තවිධ මෛථුන සංයෝගයෙන් තොර වීමෙන්ද, ක්‍රෝධය, වෛරය, ගුණමකු බව, පලාසය (තමා හා සමානයන් හා සැසඳීම), ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම, මායාව, කපටිකම, තද ගතිය, අනුන් මැඩපැවැත්වීම, මානය, අධිමානය, මදය සහ ප්‍රමාදය ආදී ලාමක ධර්මයන් හට නොගැනීමෙන්ද, අල්පේච්ඡතාව, සන්තුට්ඨිතාව සහ සල්ලේඛතාව (කෙලෙස් සිඳලීම) ආදී ගුණධර්මයන්ගේ උපතින්ද යුක්ත වූවකි.

යානි හි සීලානි ලාභාදීනම්පි අත්ථාය අභින්නානි, පමාදදොසෙන වා භින්නානිපි පටිකම්මකතානි, මෙථුනසංයොගෙහි වා කොධුපනාහාදීහි වා පාපධම්මෙහි අනුපහතානි, තානි සබ්බසො අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානීති වුච්චන්ති. තානියෙව භුජිස්සභාවකරණතො ච භුජිස්සානි, විඤ්ඤූහි පසත්ථත්තා විඤ්ඤුපසත්ථානි, තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨත්තා අපරාමට්ඨානි, උපචාරසමාධිං වා අප්පනාසමාධිං වා සංවත්තයන්තීති සමාධිසංවත්තනිකානි ච හොන්ති. තස්මා නෙසං එස ‘අඛණ්ඩාදිභාවො වොදාන’න්ති වෙදිතබ්බො.

යම් සීලයක් ලාභාදිය තකා හෝ නොබිඳේ නම්, ප්‍රමාද දෝෂයෙන් බිඳුණද නැවත පිළියම් කර ඇත්නම්, මෛථුන සංයෝගයෙන් හෝ ක්‍රෝධ උපනාහ ආදී ලාමක ධර්මයන්ගෙන් කෙලෙසී නැත්නම්, ඒ සීලය සියලු ආකාරයෙන්ම අඛණ්ඩය, අඡිද්දය, අසබලය, අකම්මාසය යැයි කියනු ලැබේ. ඒ සීලයම (තණ්හාවට වහල් නොවී) නිදහස් බව ඇති කරන බැවින් 'භුජිස්ස' ද, ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් පසසන ලද බැවින් 'විඤ්ඤුප්පසත්ථ' ද, තණ්හා දිට්ඨිවලින් පරාමර්ශනය නොකළ බැවින් 'අපරාමට්ඨ' ද, උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය ඇති කරන බැවින් 'සමාධිසංවත්තනික' ද වේ. එබැවින් සීලයේ ඒ 'අඛණ්ඩිතාදී භාවය' වෝදානය (පිරිසිදු බව) යැයි දත යුතුය.

තං පනෙතං වොදානං ද්වීහාකාරෙහි සම්පජ්ජති සීලවිපත්තියා ච ආදීනවදස්සනෙන, සීලසම්පත්තියා ච ආනිසංසදස්සනෙන. තත්ථ ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආදීනවා දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා’’ති (දී. නි. 2.149; අ. නි. 5.213) එවමාදිසුත්තනයෙන සීලවිපත්තියා ආදීනවො දට්ඨබ්බො.

එම ශීලයේ පිරිසිදු බව ශීල විපත්තියේ ආදීනව දැකීමෙන් සහ ශීල සම්පත්තියේ ආනිසංස දැකීමෙන් යන ආකාර දෙකකින් සම්පූර්ණ වේ. එහිදී 'මහණෙනි, දුශ්ශීලයාගේ ශීල විපත්තියෙහි මේ ආදීනව පහක් ඇත්තේය' යනුවෙන් දීඝ නිකාය සහ අංගුත්තර නිකාය වැනි සූත්‍ර ක්‍රමයන්ට අනුව ශීල විපත්තියේ ආදීනව දත යුතුය.

අපිච දුස්සීලො පුග්ගලො දුස්සීල්‍යහෙතු අමනාපො හොති දෙවමනුස්සානං, අනනුසාසනීයො සබ්‍රහ්මචාරීනං, දුක්ඛිතො දුස්සීල්‍යගරහාසු, විප්පටිසාරී සීලවතං පසංසාසු, තාය ච පන දුස්සීල්‍යතාය සාණසාටකො විය දුබ්බණ්ණො හොති. යෙ ඛො පනස්ස දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්ති, තෙසං දීඝරත්තං අපායදුක්ඛාවහනතො දුක්ඛසම්ඵස්සො. යෙසං දෙය්‍යධම්මං පටිග්ගණ්හාති, තෙසං නමහප්ඵලකරණතො අප්පග්ඝො. අනෙකවස්සගණිකගූථකූපො විය දුබ්බිසොධනො. ඡවාලාතමිව උභතො පරිබාහිරො. භික්ඛුභාවං පටිජානන්තොපි අභික්ඛුයෙව ගොගණං අනුබන්ධගද්‍රභො විය. සතතුබ්බිග්ගො සබ්බවෙරිකපුරිසො විය. අසංවාසාරහො මතකළෙවරං විය. සුතාදිගුණයුත්තොපි සබ්‍රහ්මචාරීනං අපූජාරහො සුසානග්ගි විය බ්‍රාහ්මණානං. අභබ්බො විසෙසාධිගමෙ අන්ධො විය රූපදස්සනෙ. නිරාසො සද්ධම්මෙ චණ්ඩාලකුමාරකො විය රජ්ජෙ. සුඛිතොස්මීති මඤ්ඤමානොපි දුක්ඛිතොව අග්ගික්ඛන්ධපරියායෙ වුත්තදුක්ඛභාගිතාය.

තවද, දුශ්ශීල පුද්ගලයා සිය දුශ්ශීලභාවය හේතුවෙන් දෙවි මිනිසුන්ට අප්‍රිය වූවෙක් වෙයි. සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ අවවාදයට නොපැමිණිය හැක්කෙක් වෙයි. දුශ්ශීලභාවයට ගරහන කල්හි දුකට පත් වෙයි. සිල්වතුන්ට ප්‍රශංසා කරන කල්හි (තමා කෙරෙහි) පසුතැවිලි වෙයි. එම දුශ්ශීලභාවය නිසාම හණ රෙදි කැබැල්ලක් මෙන් අවලස්සන වෙයි. යම් කෙනෙක් ඔහුගේ දෘෂ්ටානුගතියට (වැරදි ක්‍රියාමාර්ගයට) වැටෙත්ද, ඔවුන්ට දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ අපාය දුක් පමුණුවන බැවින් එය දුක් සහිත ස්පර්ශයකි. යමෙකුගෙන් දාන වස්තූන් පිළිගන්නේද, ඔවුන්ට මහත්ඵල ලබා නොදෙන බැවින් එය අල්ප අගයක් ඇත්තකි. වසර ගණනාවක් පුරා මළපහ පිරුණු වැසිකිළි වළක් මෙන් පිරිසිදු කිරීමට අපහසුය. සොහොන් දර කැබැල්ලක් මෙන් (ගිහි සැප සහ පැවිදි සැප යන) දෙපසින්ම බැහැර වූවෙකි. 'මම මහණෙක්මි'යි ප්‍රතිඥා දුන්නද, ගව රංචුවක් පසුපස යන බූරුවෙකු මෙන් ඔහු සැබවින්ම අශ්‍රමණයෙකි. සියලු දෙනා සතුරන් වූ මිනිසෙකු මෙන් නිරතුරුවම තැතිගැනීමෙන් පසුවෙයි. මළ සිරුරක් මෙන් (සබ්‍රහ්මචාරීන් සමඟ) එක්ව වාසය කිරීමට නුසුදුසුය. උගත්කම් ආදී ගුණධර්මවලින් යුක්ත වුවද, බමුණන්ට සොහොන් ගින්න මෙන් සබ්‍රහ්මචාරීන්ට පූජා කිරීමට නුසුදුසුය. අන්ධයෙකු රූප දැකීමට අපොහොසත් වන්නාක් මෙන්, විශේෂ ධර්මාවබෝධය ලැබීමට අපොහොසත් වෙයි. රජකම කෙරෙහි බලාපොරොත්තු රහිත වූ චණ්ඩාල කුමාරයෙකු මෙන්, සද්ධර්මය කෙරෙහි බලාපොරොත්තු රහිතය. 'මම සුවසේ වෙසෙමි'යි සිතුවද, අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රයෙහි වදාල දුක් කොටසට උරුමකම් කියන බැවින් ඔහු සැබවින්ම දුකට පත්වූවෙකි.

දුස්සීලානඤ්හි [Pg.52] පඤ්චකාමගුණපරිභොගවන්දනමානනාදිසුඛස්සාදගධිතචිත්තානං තප්පච්චයං අනුස්සරණමත්තෙනාපි හදයසන්තාපං ජනයිත්වා උණ්හලොහිතුග්ගාරප්පවත්තනසමත්ථං අතිකටුකං දුක්ඛං දස්සෙන්තො සබ්බාකාරෙන පච්චක්ඛකම්මවිපාකො භගවා ආහ –

පංචකාම ගුණයන් අනුභව කිරීමෙන්ද, වැඳුම් පිදුම් ලැබීමෙන්ද ලබන සැපයෙහි ඇලුණු සිත් ඇති දුශ්ශීලයන්ට, එම සැපය සිහි කිරීමෙන් පවා හෘදය සන්තාපය උපදවා උණු ලේ වමනය කරවීමට සමත් වූ අතිශය කටුක දුක පෙන්වා දෙමින්, කර්ම විපාකයන් සියලු ආකාරයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට දන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘පස්සථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, අමුං මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං ආදිත්තං සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූත’න්ති? එවං, භන්තෙති. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං අමුං මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං ආදිත්තං සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූතං ආලිඞ්ගෙත්වා උපනිසීදෙය්‍ය වා උපනිපජ්ජෙය්‍ය වා, යං ඛත්තියකඤ්ඤං වා බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤං වා ගහපතිකඤ්ඤං වා මුදුතලුනහත්ථපාදං ආලිඞ්ගෙත්වා උපනිසීදෙය්‍ය වා උපනිපජ්ජෙය්‍ය වාති. එතදෙව, භන්තෙ, වරං යං ඛත්තියකඤ්ඤං වා…පෙ… උපනිපජ්ජෙය්‍ය වා. දුක්ඛං හෙතං, භන්තෙ, යං අමුං මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං…පෙ… උපනිපජ්ජෙය්‍ය වාති. ආරොචයාමි වො, භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො, භික්ඛවෙ, යථා එතදෙව තස්ස වරං දුස්සීලස්ස පාපධම්මස්ස අසුචිසඞ්කස්සරසමාචාරස්ස පටිච්ඡන්නකම්මන්තස්ස අස්සමණස්ස සමණපටිඤ්ඤස්ස අබ්‍රහ්මචාරිස්ස බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤස්ස අන්තොපූතිකස්ස අවස්සුතස්ස කසම්බුජාතස්ස යං අමුං මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං…පෙ… උපනිපජ්ජෙය්‍ය වා. තං කිස්ස හෙතු? තතොනිදානං හි සො, භික්ඛවෙ, මරණං වා නිගච්ඡෙය්‍ය මරණමත්තං වා දුක්ඛං, න ත්වෙව තප්පච්චයා කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 7.72).

'මහණෙනි, ඇවිලී ගිය, දිළිසෙන, ගිනිජාලා පිටවන මේ මහා ගිනි කඳ ඔබ දකින්නෙහිද?' 'එසේය ස්වාමීනි.' 'මහණෙනි, මේ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? ඇවිලී ගිය, දිළිසෙන, ගිනිජාලා පිටවන මේ මහා ගිනි කඳ වැළඳගෙන එහි වාඩිවීම හෝ සැතපීම වඩා යහපත්ද? නැතහොත් මෘදු වූ තරුණ අත් පා ඇති ක්ෂත්‍රිය කන්‍යාවක හෝ බ්‍රාහ්මණ කන්‍යාවක හෝ ගෘහපති කන්‍යාවක වැළඳගෙන වාඩිවීම හෝ සැතපීම වඩා යහපත්ද?' 'ස්වාමීනි, ක්ෂත්‍රිය කන්‍යාවක... වැළඳගෙන වාඩිවීම හෝ සැතපීමම වඩා යහපත්ය. ස්වාමීනි, අර මහා ගිනි කඳ... වැළඳගෙන සැතපීම දුක් සහිතය.' 'මහණෙනි, මම ඔබට ප්‍රකාශ කරමි, මම ඔබට දන්වා සිටිමි. පවිටු ධර්ම ඇති, අපිරිසිදු වූ, සැක කටයුතු හැසිරීම් ඇති, තමාගේ වැරදි ක්‍රියා සඟවන, ශ්‍රමණයෙකු නොවී ශ්‍රමණයෙකු යයි කියාගන්නා, බ්‍රහ්මචාරියෙකු නොවී බ්‍රහ්මචාරියෙකු යයි කියාගන්නා, ඇතුළත කුණු වූ, කෙලෙස් වැගිරෙන, කුණු කසළක් බඳු වූ ඒ දුශ්ශීලයාට අර මහා ගිනි කඳ වැළඳගෙන වාඩිවීම හෝ සැතපීමම වඩා යහපත්ය. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, ඒ ගිනි කඳ වැළඳ ගැනීම නිසා ඔහු මරණයට හෝ මරණය හා සමාන දුකකට පත් විය හැකිය. එහෙත් ඒ හේතුවෙන් ශරීරය බිඳී මරණයෙන් මතු අපාය, දුග්ගති, විනිපාත වූ නිරයට නොයන්නේය.'

එවං අග්ගික්ඛන්ධුපමාය ඉත්ථිපටිබද්ධපඤ්චකාමගුණපරිභොගපච්චයං දුක්ඛං දස්සෙත්වා එතෙනෙව උපායෙන –

මෙසේ අග්ගික්ඛන්ධෝපමාවෙන් ස්ත්‍රීන් හා බැඳුණු පංචකාම ගුණයන් අනුභව කිරීම හේතුවෙන් ඇති වන දුක පෙන්වා දී, එම උපක්‍රමයෙන්ම මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං බලවා පුරිසො දළ්හාය වාළරජ්ජුයා උභො ජඞ්ඝා වෙඨෙත්වා ඝංසෙය්‍ය, සා ඡවිං ඡින්දෙය්‍ය, ඡවිං ඡෙත්වා චම්මං ඡින්දෙය්‍ය, චම්මං ඡෙත්වා මංසං ඡින්දෙය්‍ය, මංසං ඡෙත්වා න්හාරුං ඡින්දෙය්‍ය, න්හාරුං ඡෙත්වා අට්ඨිං ඡින්දෙය්‍ය, අට්ඨිං ඡෙත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච තිට්ඨෙය්‍ය, යං වා ඛත්තියමහාසාලානං [Pg.53] වා බ්‍රාහ්මණමහාසාලානං වා ගහපතිමහාසාලානං වා අභිවාදනං සාදියෙය්‍යා’’ති ච.

'මහණෙනි, මේ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? ශක්තිමත් පුරුෂයෙකු විසින් දෘඪ වූ අශ්ව ලොම් රැහැනකින් කෙණ්ඩා දෙක වෙළා පිරිමදින කල්හි, එම රැහැන සම සිඳී, සම සිඳ මස් සිඳ, මස් සිඳ නහර සිඳ, නහර සිඳ ඇට සිඳ, ඇට සිඳ ඇටමිදුලු දක්වා ගිලී පැවතීම වඩා යහපත්ද? නැතහොත් ක්ෂත්‍රිය මහාසාරයන්ගේ හෝ බ්‍රාහ්මණ මහාසාරයන්ගේ හෝ ගෘහපති මහාසාරයන්ගේ වැඳුම් පිදුම් පිළිගැනීම වඩා යහපත්ද?'

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං බලවා පුරිසො තිණ්හාය සත්තියා තෙලධොතාය පච්චොරස්මිං පහරෙය්‍ය, යං වා ඛත්තියමහාසාලානං වා බ්‍රාහ්මණමහාසාලානං වා ගහපතිමහාසාලානං වා අඤ්ජලිකම්මං සාදියෙය්‍යා’’ති ච.

'මහණෙනි, මේ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? ශක්තිමත් පුරුෂයෙකු විසින් තෙල් ගල්වා මුවහත් කරන ලද හෙල්ලයකින් පපුවට ඇනීම වඩා යහපත්ද? නැතහොත් ක්ෂත්‍රිය මහාසාරයන්ගේ... අංජලිකර්මය (දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම) පිළිගැනීම වඩා යහපත්ද?'

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං බලවා පුරිසො තත්තෙන අයොපට්ටෙන ආදිත්තෙන සම්පජ්ජලිතෙන සජොතිභූතෙන කායං සම්පලිවෙඨෙය්‍ය, යං වා ඛත්තියමහාසාලානං වා බ්‍රාහ්මණමහාසාලානං වා ගහපතිමහාසාලානං වා සද්ධාදෙය්‍යං චීවරං පරිභුඤ්ජෙය්‍යා’’ති ච.

'මහණෙනි, මේ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? ශක්තිමත් පුරුෂයෙකු විසින් රත් වූ, ඇවිලී ගිය, ගිනිජාලා පිටවන යකඩ තහඩුවකින් මුළු සිරුරම වෙළා තැබීම වඩා යහපත්ද? නැතහොත් ක්ෂත්‍රිය මහාසාරයන්ගේ... ශ්‍රද්ධාවෙන් පූජා කරන ලද සිවුරු පරිහරණය කිරීම වඩා යහපත්ද?'

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං බලවා පුරිසො තත්තෙන අයොසඞ්කුනා ආදිත්තෙන සම්පජ්ජලිතෙන සජොතිභූතෙන මුඛං විවරිත්වා තත්තං ලොහගුළං ආදිත්තං සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූතං මුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍ය, තං තස්ස ඔට්ඨම්පි ඩහෙය්‍ය, මුඛම්පි, ජිව්හම්පි, කණ්ඨම්පි, උදරම්පි ඩහෙය්‍ය, අන්තම්පි අන්තගුණම්පි ආදාය අධොභාගං නික්ඛමෙය්‍ය, යං වා ඛත්තිය… බ්‍රාහ්මණ… ගහපතිමහාසාලානං වා සද්ධාදෙය්‍යං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජෙය්‍යා’’ති ච.

'මහණෙනි, මේ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? ශක්තිමත් පුරුෂයෙකු විසින් රත් වූ, ඇවිලී ගිය, ගිනිජාලා පිටවන යකඩ උලකින් කට ඇරවා, රත් වූ, ඇවිලී ගිය, දිළිසෙන යකඩ ගුළියක් කටට දැමීම වඩා යහපත්ද? එයින් ඔහුගේ තොල් ද පිලිස්සෙයි, කට ද, දිව ද, උගුර ද, බඩ ද පිලිස්සෙයි. එය බඩවැල් සහ අතුණුබහන් ද දවාගෙන ශරීරයේ යට කොටසින් පිටවෙයි. මෙය වඩා යහපත්ද? නැතහොත් ක්ෂත්‍රිය... බ්‍රාහ්මණ... ගෘහපති මහාසාරයන් ශ්‍රද්ධාවෙන් පූජා කරන ලද පිණ්ඩපාතය වැළඳීම වඩා යහපත්ද?'

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං බලවා පුරිසො සීසෙ වා ගහෙත්වා ඛන්ධෙ වා ගහෙත්වා තත්තං අයොමඤ්චං වා අයොපීඨං වා ආදිත්තං සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූතං අභිනිසීදාපෙය්‍ය වා අභිනිපජ්ජාපෙය්‍ය වා, යං වා ඛත්තිය… බ්‍රාහ්මණ… ගහපතිමහාසාලානං වා සද්ධාදෙය්‍යං මඤ්චපීඨං පරිභුඤ්ජෙය්‍යා’’ති ච.

'මහණෙනි, මේ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? ශක්තිමත් පුරුෂයෙකු විසින් හිසින් හෝ ගෙලින් අල්ලාගෙන, රත් වූ, ඇවිලී ගිය, ගිනිජාලා පිටවන යකඩ ඇඳක හෝ යකඩ පුටුවක වාඩි කරවීම හෝ සැතපවීම වඩා යහපත්ද? නැතහොත් ක්ෂත්‍රිය... බ්‍රාහ්මණ... ගෘහපති මහාසාරයන් ශ්‍රද්ධාවෙන් පූජා කරන ලද ඇඳ පුටු පරිහරණය කිරීම වඩා යහපත්ද?'

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං බලවා පුරිසො උද්ධංපාදං අධොසිරං ගහෙත්වා තත්තාය අයොකුම්භියා පක්ඛිපෙය්‍ය ආදිත්තාය සම්පජ්ජලිතාය සජොතිභූතාය[Pg.54], සො තත්ථ ඵෙණුද්දෙහකං පච්චමානො සකිම්පි උද්ධං ගච්ඡෙය්‍ය, සකිම්පි අධො ගච්ඡෙය්‍ය, සකිම්පි තිරියං ගච්ඡෙය්‍ය, යං වා ඛත්තිය… බ්‍රාහ්මණ… ගහපතිමහාසාලානං වා සද්ධාදෙය්‍යං විහාරං පරිභුඤ්ජෙය්‍යා’’ති චාති (අ. නි. 7.72).

“මහණෙනි, ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? බලවත් පුරුෂයෙකු විසින් දෙපයින් ගෙන හිස පහළට හරවා, ගිනිගෙන දිලෙන, ගිනි ජාලා පිටවන රත් වූ ලෝහ සැළියකට දැමීමත්, එහිදී පෙණ නගිමින් තැම්බෙමින් වරක් උඩටත්, වරක් යටටත්, වරක් හරහටත් යෑමත් යන මෙයින් හා රජවරුන්ගේ, බ්‍රාහ්මණයන්ගේ හෝ මහසල් ගෘහපතියන්ගේ ශ්‍රද්ධාවෙන් පූජා කළ විහාරයක් පරිභෝජනය කිරීමත් යන දෙකෙන් වඩාත් උතුම් වන්නේ කුමක්ද?” (අංගුත්තර නිකාය 7.72).

ඉමාහි වාළරජ්ජුතිණ්හසත්තිඅයොපට්ටඅයොගුළඅයොමඤ්චඅයොපීඨඅයොකුම්භීඋපමාහි අභිවාදනඅඤ්ජලිකම්මචීවරපිණ්ඩපාතමඤ්චපීඨවිහාරපරිභොගපච්චයං දුක්ඛං දස්සෙසි. තස්මා –

මෙම අශ්ව රෝම ලණුව, තියුණු හෙල්ල, යකඩ තහඩු, රත් වූ යකඩ ගුලි, යකඩ ඇඳ පුටු සහ ලෝහ සැළිය යන උපමාවන් මගින් වැඳුම් පිදුම්, ඇඳිලි බැඳීම්, සිවුරු, පිණ්ඩපාත, ඇඳ පුටු සහ විහාර පරිභෝජනය කිරීම යන ප්‍රත්‍යයන් හේතුවෙන් ඇති වන දුක පෙන්වා වදාළ සේක. එබැවින් -

අග්ගික්ඛන්ධාලිඞ්ගනදුක්ඛාධිකදුක්ඛකටුකඵලං;

අවිජහතො කාමසුඛං, සුඛං කුතො භින්නසීලස්ස.

ගිනි කඳක් වැළඳ ගැනීමෙන් වන දුකටත් වඩා අධික වූ දුක් ඇති, කටුක විපාක දෙන කාම සැපය අත් නොහරින්නා වූ, සිල් බිඳගත් මහණාට සැපයක් කොයින්ද?

අභිවාදනසාදියනෙ, කිං නාම සුඛං විපන්නසීලස්ස;

දළ්හවාළරජ්ජුඝංසනදුක්ඛාධිකදුක්ඛභාගිස්ස.

තදින් අඹරන ලද අශ්ව රෝම ලණුවකින් ඇතිල්ලීමෙන් වන දුකටත් වඩා වැඩි දුකකට උරුමකම් කියන, සිල් පිරිහුණු මහණාට අනුන්ගේ වැඳුම් පිදුම් ඉවසීමෙන් ලැබෙන සැපය කුමක්ද?

සද්ධානමඤ්ජලිකම්මසාදියනෙ කිං සුඛං අසීලස්ස;

සත්තිප්පහාරදුක්ඛාධිමත්තදුක්ඛස්ස යංහෙතු.

හදවතට හෙල්ලකින් ඇනීමෙන් වන දුකටත් වඩා අධික වූ දුකට හේතු වන්නා වූ, ශ්‍රද්ධාවන්තයන්ගේ ඇඳිලි බැඳ වැඳීම ඉවසන සිල් නැති මහණාට ඇති සැපය කුමක්ද?

චීවරපරිභොගසුඛං, කිං නාම අසංයතස්ස;

යෙන චිරං අනුභවිතබ්බො, නිරයෙ ජලිතඅයොපට්ටසම්ඵස්සො.

සංවරයක් නැති, නිරයේදී රත් වූ යකඩ තහඩුවල ස්පර්ශය බොහෝ කලක් විඳීමට සිදු වන දුස්සීලයාට, සිවුරු පරිභෝජනයෙන් ලැබෙන සැපය කුමක්ද?

මධුරොපි පිණ්ඩපාතො, හලාහලවිසූපමො අසීලස්ස;

ආදිත්තා ගිලිතබ්බා, අයොගුළා යෙන චිරරත්තං.

රත් වූ යකඩ ගුලි බොහෝ කලක් ගිලීමට සිදු වන හේතුව නිසා, පිණ්ඩපාතය මිහිරි වුවද සිල් නැති මහණාට එය හලාහල විෂක් බඳුය.

සුඛසම්මතොපි දුක්ඛො, අසීලිනො මඤ්චපීඨපරිභොගො;

යං බාධිස්සන්ති චිරං, ජලිතඅයොමඤ්චපීඨානි.

නිරයේ රත් වූ යකඩ ඇඳ පුටු බොහෝ කලක් පීඩා පමුණුවන බැවින්, සිල් නැති මහණා සැප යැයි සම්මත කරගෙන පරිභෝජනය කරන ඒ ඇඳ පුටු දුකක්මය.

දුස්සීලස්ස විහාරෙ, සද්ධාදෙය්‍යම්හි කා නිවාස රති;

ජලිතෙසු නිවසිතබ්බං, යෙන අයොකුම්භිමජ්ඣෙසු.

යම් හෙයකින් රත් වූ ලෝහ සැළි මැද වාසය කිරීමට සිදු වේද, එවන් දුස්සීලයාට ශ්‍රද්ධාවෙන් පූජා කළ විහාරයක වාසය කිරීමෙන් ලැබෙන සතුට කුමක්ද?

සඞ්කසරසමාචාරො, කසම්බුජාතො අවස්සුතො පාපො;

අන්තොපූතීති ච යං, නින්දන්තො ආහ ලොකගරු.

සැක සහිත හැසිරීම් ඇති, කුණු කසළ වැනි වූ, කෙලෙස් වැගිරෙන, පාපී වූ, ඇතුළත කුණු වූ තැනැත්තා යැයි පවසමින් ලෝකගුරු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ යමෙකුට නින්දා කළ සේක්ද (ඔහු දුස්සීලයෙකි).

ධී ජීවිතං අසඤ්ඤතස්ස, තස්ස සමණජනවෙසධාරිස්ස;

අස්සමණස්ස උපහතං, ඛතමත්තානං වහන්තස්ස.

සංවරයක් නැති, ශ්‍රමණ වේශය පමණක් දරන, සැබෑ ශ්‍රමණයෙකු නොවන, කුසල් මුල් සිඳගත්, තමාටම විනාශය පමුණුවා ගන්නා ඒ දුස්සීලයාගේ ජීවිතයට නින්දා වේවා!

ගූථං [Pg.55] විය කුණපං විය, මණ්ඩනකාමා විවජ්ජයන්තීධ;

යං නාම සීලවන්තො, සන්තො කිං ජීවිතං තස්ස.

අලංකාර වීමට කැමති තරුණයන් අසූචි හා මළකුණු දුරින්ම මඟහරින්නාක් මෙන්, සිල්වත් සත්පුරුෂයන් යම් දුස්සීලයෙකු මඟහරිත්ද, ඔහුගේ ඒ ජීවිතයෙන් ඇති පල කිම?

සබ්බභයෙහි අමුත්තො, මුත්තො සබ්බෙහි අධිගමසුඛෙහි;

සුපිහිතසග්ගද්වාරො, අපායමග්ගං සමාරූළ්හො.

සියලු බියෙන් නිදහස් නොවූ, සියලු මාර්ගඵල සැපයන්ගෙන් ගිලිහුණු, ස්වර්ග ද්වාරය වසාගත් ඔහු අපාය මාර්ගයටම පිවිසියේය.

කරුණාය වත්ථුභූතො, කාරුණිකජනස්ස නාම කො අඤ්ඤො;

දුස්සීලසමො දුස්සී, ලතාය ඉති බහුවිධා දොසාති.

කරුණාවන්තයන්ගේ කරුණාවට භාජනය විය යුතු, දුස්සීලයා හා සමාන වූ වෙනත් කවරෙක් නම් වේද? මෙසේ දුස්සීලභාවයෙහි බොහෝ දොස් පවතී.

එවමාදිනා පච්චවෙක්ඛණෙන සීලවිපත්තියං ආදීනවදස්සනං වුත්තප්පකාරවිපරීතතො සීලසම්පත්තියා ආනිසංසදස්සනඤ්ච වෙදිතබ්බං. අපිච –

මෙසේ වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවන් මගින් ශීල විපත්තියෙහි ආදීනවද, පෙර කී කරුණුවලට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස ශීල සම්පත්තියෙහි ආනිශංසද දත යුතුය. තවද -

තස්ස පාසාදිකං හොති, පත්තචීවරධාරණං;

පබ්බජ්ජා සඵලා තස්ස, යස්ස සීලං සුනිම්මලං.

යමෙකුගේ ශීලය ඉතා නිර්මලද, ඔහුගේ පාත්‍ර සිවුරු දැරීම ප්‍රසාදජනක වේ; ඔහුගේ පැවිද්දද සාර්ථක වේ.

අත්තානුවාදාදිභයං, සුද්ධසීලස්ස භික්ඛුනො;

අන්ධකාරං විය රවිං, හදයං නාවගාහති.

හිරු උදා වූ විට අන්ධකාරය මැකී යන්නාක් මෙන්, පිරිසිදු සිල් ඇති භික්ෂුවගේ හදවතට තමාටම චෝදනා කරගැනීමේ බිය ආදිය ඇතුළු නොවේ.

සීලසම්පත්තියා භික්ඛු, සොභමානො තපොවනෙ;

පභාසම්පත්තියා චන්දො, ගගනෙ විය සොභති.

අහසෙහි පිරිපුන් සඳ බබළන්නාක් මෙන්, ශීල සම්පත්තියෙන් යුත් භික්ෂුව තපෝවනයෙහි බබළයි.

කායගන්ධොපි පාමොජ්ජං, සීලවන්තස්ස භික්ඛුනො;

කරොති අපි දෙවානං, සීලගන්ධෙ කථාව කා.

සිල්වත් භික්ෂුවගේ ශරීර ගන්ධය පවා දෙවියන් තුළ පීතිය උපදවයි; එසේ නම් ඔහුගේ ශීල ගන්ධය ගැන කවර කථාද?

සබ්බෙසං ගන්ධජාතානං, සම්පත්තිං අභිභුය්‍යති;

අවිඝාතී දිසා සබ්බා, සීලගන්ධො පවායති.

ශීල ගන්ධය අනෙකුත් සියලු සුවඳ වර්ගයන් අභිබවා යයි; එය කිසිදු බාධාවකින් තොරව සියලු දිසාවන් කරා පැතිර යයි.

අප්පකාපි කතා කාරා, සීලවන්තෙ මහප්ඵලා;

හොන්තීති සීලවා හොති, පූජාසක්කාරභාජනං.

සිල්වතුන් උදෙසා කරන ලද අල්ප වූ පූජාවන් පවා මහා විපාක ගෙන දෙයි; එබැවින් සිල්වතා වැඳුම් පිදුම් හා සත්කාරයන්ට සුදුස්සෙකු වේ.

සීලවන්තං න බාධන්ති, ආසවා දිට්ඨධම්මිකා;

සම්පරායිකදුක්ඛානං, මූලං ඛනති සීලවා.

සිල්වතාට මෙලොව උපද්‍රවයන් පීඩා නොකරයි; සිල්වතා මතු උපදින දුක්වලට මුල වූ දුස්සීලකම නමැති මුල සිඳලයි.

යා මනුස්සෙසු සම්පත්ති, යා ච දෙවෙසු සම්පදා;

න සා සම්පන්නසීලස්ස, ඉච්ඡතො හොති දුල්ලභා.

මිනිස් ලොවෙහි හෝ දෙව් ලොවෙහි යම් සම්පතක් වේද, ශීලවන්තයා කැමති වන්නේ නම් ඒ කිසිවක් ඔහුට ලබාගැනීම දුෂ්කර නොවේ.

අච්චන්තසන්තා පන යා, අයං නිබ්බානසම්පදා;

මනො සම්පන්නසීලස්ස, තමෙව අනුධාවති.

ඉතා ශාන්ත වූ යම් නිවන් සම්පතක් වේද, ශීලවන්තයාගේ සිත නිරතුරුවම ඒ දෙසටම ඇදී යයි.

සබ්බසම්පත්තිමූලම්හි[Pg.56], සීලම්හි ඉති පණ්ඩිතො;

අනෙකාකාරවොකාරං, ආනිසංසං විභාවයෙති.

මෙසේ පණ්ඩිතයා සියලු සම්පත්වලට මූලය වූ ශීලයෙහි විවිධ ආකාර වූ ආනිශංසයන් මැනවින් වටහාගත යුතුය.

එවඤ්හි විභාවයතො සීලවිපත්තිතො උබ්බිජ්ජිත්වා සීලසම්පත්තිනින්නං මානසං හොති. තස්මා යථාවුත්තං ඉමං සීලවිපත්තියා ආදීනවං ඉමඤ්ච සීලසම්පත්තියා ආනිසංසං දිස්වා සබ්බාදරෙන සීලං වොදාපෙතබ්බන්ති.

මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා වූ භික්ෂුවගේ සිත ශීල විපත්තිය කෙරෙහි කළකිරී ශීල සම්පත්තිය දෙසට නැඹුරු වේ. එබැවින් කලින් කී ලෙස ශීල විපත්තියෙහි ආදීනව හා ශීල සම්පත්තියෙහි ආනිශංස දැක, පූර්ණ ගෞරවයෙන් හා උත්සාහයෙන් ශීලය පිරිසිදු කරගත යුතුය.

එත්තාවතා ච ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො’’ති ඉමිස්සා ගාථාය සීලසමාධිපඤ්ඤාමුඛෙන දෙසිතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ සීලං තාව පරිදීපිතං හොති.

මෙසේ 'ශීලයෙහි පිහිටා ප්‍රඥාවන්ත මිනිසා' යන ගාථාවෙහි ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන අනුපිළිවෙළින් දේශනා කරන ලද විසුද්ධි මාර්ගයෙහි, ප්‍රථමයෙන්ම ශීලය විස්තර කර අවසන් කරන ලදී.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

සත්පුරුෂයන්ගේ ප්‍රසාදය පිණිස සම්පාදනය කරන ලද විසුද්ධි මාර්ගයෙහි -

සීලනිද්දෙසො නාම පඨමො පරිච්ඡෙදො.

ශීල නිද්දේසය නම් වූ පළමු පරිච්ඡේදයයි.

2. ධුතඞ්ගනිද්දෙසො

2. ධුතාංග නිද්දේසය

22. ඉදානි [Pg.57] යෙහි අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාදීහි ගුණෙහි වුත්තප්පකාරස්ස සීලස්ස වොදානං හොති, තෙ ගුණෙ සම්පාදෙතුං යස්මා සමාදින්නසීලෙන යොගිනා ධුතඞ්ගසමාදානං කාතබ්බං. එවඤ්හිස්ස අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාසල්ලෙඛපවිවෙකාපචයවීරියාරම්භසුභරතාදිගුණසලිලවික්ඛාලිතමලං සීලඤ්චෙව සුපරිසුද්ධං භවිස්සති, වතානි ච සම්පජ්ජිස්සන්ති. ඉති අනවජ්ජසීලබ්බතගුණපරිසුද්ධසබ්බසමාචාරො පොරාණෙ අරියවංසත්තයෙ පතිට්ඨාය චතුත්ථස්ස භාවනාරාමතාසඞ්ඛාතස්ස අරියවංසස්ස අධිගමාරහො භවිස්සති. තස්මා ධුතඞ්ගකථං ආරභිස්සාම.

22. දැන්, අල්පේච්ඡතාව (ආශාවන් අඩු බව), සන්තෝෂය (ලැබෙන දෙයින් සතුටු වීම) ආදී යම් ගුණයන්ගෙන් ඉහත සඳහන් කරන ලද ශීලයේ පිරිසිදු භාවය ඇති වේ ද, එම ගුණාංග සම්පූර්ණ කරගැනීම පිණිස ශීලය සමාදන් වූ යෝගී භික්ෂුව විසින් ධුතාංග සමාදානය කළ යුතුය. මෙසේ ධුතාංග සමාදන් වීමෙන් එම යෝගී භික්ෂුවගේ ශීලය අල්පේච්ඡතාව, සන්තෝෂය, කෙලෙස් සලා හැරීම (සල්ලේඛ), විවේකය, ප්‍රහීණ කිරීම් කෙරෙහි උනන්දුව, වීර්යය ආරම්භ කිරීම සහ පෝෂණය කිරීමට පහසු බව ආදී ගුණ නැමති ජලයෙන් සෝදා හරින ලද අපිරිසිදුකම් ඇත්තේ වී, ඉතා පිරිසිදු වන්නේය; ව්‍රතයන් ද සම්පූර්ණ වන්නේය. මෙසේ නිවැරදි වූ ශීල හා ව්‍රත ගුණයන්ගෙන් පිරිසිදු වූ සියලු ආචාර ධර්ම ඇති ඒ යෝගාවචරයා, පුරාණ ආර්යවංශ ධර්ම තුනෙහි පිහිටා, භාවනාවෙහි ඇලුම් කිරීම නම් වූ සිව්වන ආර්යවංශයට පැමිණීමට සුදුස්සෙකු වන්නේය. එබැවින් අපි දැන් ධුතාංග පිළිබඳ කථාව ආරම්භ කරමු.

භගවතා හි පරිච්චත්තලොකාමිසානං කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛානං අනුලොමපටිපදංයෙව ආරාධෙතුකාමානං කුලපුත්තානං තෙරසධුතඞ්ගානි අනුඤ්ඤාතානි. සෙය්‍යථිදං – පංසුකූලිකඞ්ගං, තෙචීවරිකඞ්ගං, පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං, සපදානචාරිකඞ්ගං, එකාසනිකඞ්ගං, පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං, ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගං, ආරඤ්ඤිකඞ්ගං, රුක්ඛමූලිකඞ්ගං, අබ්භොකාසිකඞ්ගං, සොසානිකඞ්ගං, යථාසන්ථතිකඞ්ගං, නෙසජ්ජිකඞ්ගන්ති. තත්ථ –

ලෞකික ආමිසයන් අත්හළා වූ ද, ශරීරය හා ජීවිතය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැත්තා වූ ද, නිවනට අනුලෝම වූ ප්‍රතිපදාවම සම්පූර්ණ කිරීමට කැමති වන්නා වූ ද කුලපුත්‍රයන් උදෙසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම ධුතාංග දහතුන අනුදැන වදාරන ලදී. එනම්: පංසුකූලිකංගය, තේචීවරිකංගය, පිණ්ඩපාතිකංගය, සපදානචාරිකංගය, ඒකාසනිකංගය, පත්තපිණ්ඩිකංගය, ඛලුපච්ඡාභත්තිකංගය, ආරඤ්ඤිකංගය, රුක්ඛමූලිකංගය, අබ්භෝකාසිකංගය, සෝසානිකංගය, යථාසන්ථතිකංගය සහ නේසජ්ජිකංගය යනුවෙනි. එහි -

අත්ථතො ලක්ඛණාදීහි, සමාදානවිධානතො;

පභෙදතො භෙදතො ච, තස්ස තස්සානිසංසතො.

අර්ථය අනුව ද, ලක්ෂණ ආදිය අනුව ද, සමාදානය කිරීමේ විධික්‍රමය අනුව ද, ප්‍රභේද (වර්ගීකරණය) අනුව ද, ධුතාංග බිඳීම අනුව ද සහ ඒ ඒ ධුතාංගයන්හි ආනිසංස අනුව ද -

කුසලත්තිකතො චෙව, ධුතාදීනං විභාගතො;

සමාසබ්‍යාසතො චාපි, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

කුසල ත්‍රිකය අනුව ද, ධුත ආදී පදයන්ගේ විග්‍රහය අනුව ද, කෙටියෙන් හා විස්තරාත්මකව ද යන මේ ආකාරවලින් නිශ්චය (විග්‍රහය) තේරුම් ගත යුතුය.

23. තත්ථ අත්ථතොති තාව රථිකසුසානසඞ්කාරකූටාදීනං යත්ථ කත්ථචි පංසූනං උපරි ඨිතත්තා අබ්භුග්ගතට්ඨෙන තෙසු තෙසු පංසුකූලමිවාති පංසුකූලං, අථ වා පංසු විය කුච්ඡිතභාවං උලතීති පංසුකූලං, කුච්ඡිතභාවං ගච්ඡතීති වුත්තං හොති. එවං ලද්ධනිබ්බචනස්ස පංසුකූලස්ස ධාරණං පංසුකූලං, තං සීලමස්සාති පංසුකූලිකො. පංසුකූලිකස්ස අඞ්ගං පංසුකූලිකඞ්ගං. අඞ්ගන්ති කාරණං වුච්චති. තස්මා යෙන සමාදානෙන සො පංසුකූලිකො හොති, තස්සෙතං අධිවචනන්ති වෙදිතබ්බං.

23. එහි 'අර්ථය' අනුව යන්නෙන්: පළමුවෙන්ම, රථ මාර්ග, සොහොන්, කුණු ගොඩවල් ආදී යම් තැනක දූවිලි (පස) මත තිබෙන බැවින් හෝ එහි ඉහළින් මතු වී පෙනෙන බැවින් ඒ ඒ තැන්වල පස් ගොඩක් මෙන් පවතින බැවින් 'පංසුකූල' නම් වේ. නැතහොත් පස මෙන් පිළිකුල් භාවයට පත්වන බැවින් (උලති - ගච්ඡති) පංසුකූල නම් වේ. මෙසේ නිරුක්ති ලත් පංසුකූල සිවුරු දැරීම 'පංසුකූල' නම් වන අතර, එය තමාගේ ස්වභාවය (ශීලය) කොට ඇති තැනැත්තා 'පංසුකූලික' නම් වේ. පංසුකූලික භික්ෂුවගේ අංගය 'පංසුකූලිකංගය' යි. 'අංග' යනු හේතුවට කියන නමකි. එබැවින් යම් සමාදානයක් නිසා ඔහු පංසුකූලිකයෙකු වේ ද, මෙය එම සමාදාන චේතනාවට නමක් බව දත යුතුය.

එතෙනෙව නයෙන සඞ්ඝාටිඋත්තරාසඞ්ගඅන්තරවාසකසඞ්ඛාතං තිචීවරං සීලමස්සාති තෙචීවරිකො. තෙචීවරිකස්ස අඞ්ගං තෙචීවරිකඞ්ගං.

මෙම ක්‍රමයෙන්ම, සංඝාටිය, උත්තරාසංගය හා අන්තරවාසකය යන සිවුරු තුන දැරීම තමාගේ ස්වභාවය කොට ඇති බැවින් 'තේචීවරික' නම් වේ. තේචීවරික භික්ෂුවගේ අංගය 'තේචීවරිකංගය' යි.

භික්ඛාසඞ්ඛාතානං [Pg.58] පන ආමිසපිණ්ඩානං පාතොති පිණ්ඩපාතො, පරෙහි දින්නානං පිණ්ඩානං පත්තෙ නිපතනන්ති වුත්තං හොති. තං පිණ්ඩපාතං උඤ්ඡති තං තං කුලං උපසඞ්කමන්තො ගවෙසතීති පිණ්ඩපාතිකො. පිණ්ඩාය වා පතිතුං වතමෙතස්සාති පිණ්ඩපාතී, පතිතුන්ති චරිතුං, පිණ්ඩපාතී එව පිණ්ඩපාතිකො. පිණ්ඩපාතිකස්ස අඞ්ගං පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං.

භික්ෂාව නම් වූ ආමිස පිණ්ඩයන් (බත් පිඬු) පාත්‍රයට වැටීම 'පිණ්ඩපාත' නම් වේ. එය අන් අය විසින් දෙන ලද බත් පිඬු පාත්‍රයට පතිත වීම යන්නයි. ඒ පිණ්ඩපාතය සොයමින් ඒ ඒ කුලයන් කරා ගොස් සොයන බැවින් 'පිණ්ඩපාතික' නම් වේ. නැතහොත් පිණ්ඩපාතය සඳහා හැසිරීමේ ව්‍රතය මොහුට ඇති බැවින් 'පිණ්ඩපාතී' නම් වේ. හැසිරීම යනු 'පතිතුං' යන්නයි. පිණ්ඩපාතී යනුම පිණ්ඩපාතික වේ. පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවගේ අංගය 'පිණ්ඩපාතිකංගය' යි.

දානං වුච්චති අවඛණ්ඩනං, අපෙතං දානතොති අපදානං, අනවඛණ්ඩනන්ති අත්ථො. සහ අපදානෙන සපදානං, අවඛණ්ඩනරහිතං අනුඝරන්ති වුත්තං හොති. සපදානං චරිතුං ඉදමස්ස සීලන්ති සපදානචාරී, සපදානචාරී එව සපදානචාරිකො. තස්ස අඞ්ගං සපදානචාරිකඞ්ගං.

බෙදීම හෝ අතහැරීම 'දෘන' (අවඛණ්ඩන) යැයි කියනු ලැබේ. එයින් තොර වූ බැවින් 'අපදාන' නම් වේ, එනම් නොබෙදුණු/අඛණ්ඩ වූ යන අර්ථයයි. අඛණ්ඩ බව හා සමග බැවින් 'සපදාන' නම් වේ. මෙය ගෙවල් අනුපිළිවෙලින් අත නොහැර යාමයි. අඛණ්ඩව (ගෙවල් අනුපිළිවෙලින්) හැසිරීම තමාගේ ස්වභාවය කොට ඇති බැවින් 'සපදානචාරී' නම් වේ. සපදානචාරී යනුම සපදානචාරික වේ. ඔහුගේ අංගය 'සපදානචාරිකංගය' යි.

එකාසනෙ භොජනං එකාසනං, තං සීලමස්සාති එකාසනිකො. තස්ස අඞ්ගං එකාසනිකඞ්ගං.

එක් ආසනයක හිඳ වැළඳීම 'ඒකාසන' නම් වේ. එය තමාගේ ස්වභාවය කොට ඇති බැවින් 'ඒකාසනික' නම් වේ. ඔහුගේ අංගය 'ඒකාසනිකංගය' යි.

දුතියභාජනස්ස පටික්ඛිත්තත්තා කෙවලං එකස්මිංයෙව පත්තෙ පිණ්ඩො පත්තපිණ්ඩො. ඉදානි පත්තපිණ්ඩගහණෙ පත්තපිණ්ඩසඤ්ඤං කත්වා පත්තපිණ්ඩො සීලමස්සාති පත්තපිණ්ඩිකො. තස්ස අඞ්ගං පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං.

දෙවන භාජනයක් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම නිසා කේවලව එක් පාත්‍රයකම ඇති ආහාරය 'පත්තපිණ්ඩ' නම් වේ. දැන් පාත්‍රයක පමණක් ආහාරය ගැනීම යන අර්ථයෙන් 'පත්තපිණ්ඩ' යන සංඥාව තබා, එය තමාගේ ස්වභාවය කොට ඇති බැවින් 'පත්තපිණ්ඩික' නම් වේ. ඔහුගේ අංගය 'පත්තපිණ්ඩිකංගය' යි.

ඛලූති පටිසෙධනත්ථෙ නිපාතො. පවාරිතෙන සතා පච්ඡා ලද්ධං භත්තං පච්ඡාභත්තං නාම, තස්ස පච්ඡාභත්තස්ස භොජනං පච්ඡාභත්තභොජනං, තස්මිං පච්ඡාභත්තභොජනෙ පච්ඡාභත්තසඤ්ඤං කත්වා පච්ඡාභත්තං සීලමස්සාති පච්ඡාභත්තිකො. න පච්ඡාභත්තිකො ඛලුපච්ඡාභත්තිකො. සමාදානවසෙන පටික්ඛිත්තාතිරිත්තභොජනස්සෙතං නාමං. අට්ඨකථායං පන වුත්තං ඛලූති එකො සකුණො. සො මුඛෙන ඵලං ගහෙත්වා තස්මිං පතිතෙ පුන අඤ්ඤං න ඛාදති. තාදිසො අයන්ති ඛලුපච්ඡාභත්තිකො. තස්ස අඞ්ගං ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගං.

'ඛලු' යනු වැළැක්වීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ප්‍රවාරණය කරන ලදුව පසුව ලැබුණු බත 'පච්ඡාභත්ත' නම් වේ. එම පච්ඡාභත්තය වැළඳීම 'පච්ඡාභත්ත භෝජනය' යි. එම පච්ඡාභත්ත භෝජනය පිළිබඳ පච්ඡාභත්ත යන සංඥාව තබා, (එය නොවැළඳීම) තමාගේ ස්වභාවය කොට ඇති බැවින් 'පච්ඡාභත්තික' නම් වේ. පච්ඡාභත්තික නොවන්නේ 'ඛලුපච්ඡාභත්තික' නම් වේ. සමාදානයෙන් අතිරික්ත භෝජනය ප්‍රතික්ෂේප කළ තැනැත්තාට මෙය නමකි. අටුවාවෙහි සඳහන් වන්නේ 'ඛලු' යනු එක්තරා පක්ෂියෙකි. ඌ හොටෙන් ගෙඩියක් ගෙන එය වැටුණු විට නැවත වෙනත් එකක් නොකයි. මොහු ද එවැනි බැවින් 'ඛලුපච්ඡාභත්තික' නම් වේ. ඔහුගේ අංගය 'ඛලුපච්ඡාභත්තිකංගය' යි.

අරඤ්ඤෙ නිවාසො සීලමස්සාති ආරඤ්ඤිකො. තස්ස අඞ්ගං ආරඤ්ඤිකඞ්ගං.

අරණ්‍යයෙහි වාසය කිරීම තමාගේ ස්වභාවය කොට ඇති බැවින් 'ආරඤ්ඤික' නම් වේ. ඔහුගේ අංගය 'ආරඤ්ඤිකංගය' යි.

රුක්ඛමූලෙ නිවාසො රුක්ඛමූලං, තං සීලමස්සාති රුක්ඛමූලිකො. රුක්ඛමූලිකස්ස අඞ්ගං රුක්ඛමූලිකඞ්ගං. අබ්භොකාසිකසොසානිකඞ්ගෙසුපි එසෙව නයො.

රුක් මුල වාසය කිරීම 'රුක්ඛමූල' නම් වන අතර එය ස්වභාවය කොට ඇත්තේ 'රුක්ඛමූලික' නම් වේ. රුක්ඛමූලික භික්ෂුවගේ අංගය 'රුක්ඛමූලිකංගය' යි. අබ්භෝකාසික හා සෝසානික අංගයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

යදෙව [Pg.59] සන්ථතං යථාසන්ථතං, ඉදං තුය්හං පාපුණාතීති එවං පඨමං උද්දිට්ඨසෙනාසනස්සෙතං අධිවචනං. තස්මිං යථාසන්ථතෙ විහරිතුං සීලමස්සාති යථාසන්ථතිකො. තස්ස අඞ්ගං යථාසන්ථතිකඞ්ගං.

යම් අතුරා ඇති තැනක් ඇද්ද එය 'යථාසන්ථත' නම් වේ. 'මෙය ඔබට හිමි වේ' යැයි කියා මුලින්ම නියම කරන ලද සේනාසනයට මෙය නමකි. එම යථාසන්ථත සේනාසනයෙහි වාසය කිරීම ස්වභාවය කොට ඇති බැවින් 'යථාසන්ථතික' නම් වේ. ඔහුගේ අංගය 'යථාසන්ථතිකංගය' යි.

සයනං පටික්ඛිපිත්වා නිසජ්ජාය විහරිතුං සීලමස්සාති නෙසජ්ජිකො. තස්ස අඞ්ගං නෙසජ්ජිකඞ්ගං.

සයනය (නිදා ගැනීම) ප්‍රතික්ෂේප කර හිඳීමෙන් පමණක් වාසය කිරීම ස්වභාවය කොට ඇති බැවින් 'නේසජ්ජික' නම් වේ. ඔහුගේ අංගය 'නේසජ්ජිකංගය' යි.

සබ්බානෙව පනෙතානි තෙන තෙන සමාදානෙන ධුතකිලෙසත්තා ධුතස්ස භික්ඛුනො අඞ්ගානි, කිලෙසධුනනතො වා ධුතන්ති ලද්ධවොහාරං ඤාණං අඞ්ගං එතෙසන්ති ධුතඞ්ගානි. අථ වා ධුතානි ච තානි පටිපක්ඛනිද්ධුනනතො අඞ්ගානි ච පටිපත්තියාතිපි ධුතඞ්ගානි. එවං තාවෙත්ථ අත්ථතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

මේ සියලු ධුතාංගයන් ඒ ඒ සමාදානය මගින් කෙලෙස් සලා හැර ඇති බැවින්, කෙලෙස් සලා හැරියා වූ (ධුත) භික්ෂුවගේ අංග වේ. නැතහොත් කෙලෙස් සලා හරින බැවින් 'ධුත' යැයි ව්‍යවහාර ලබන ප්‍රඥාව මේවායේ අංගයක් වන බැවින් ද 'ධුතාංග' නම් වේ. එසේත් නැත්නම්, ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස් සලා හරින බැවින් 'ධුත' වන අතර ප්‍රතිපත්තියට අංග වන බැවින් ද 'ධුතාංග' නම් වේ. මෙසේ මෙහි අර්ථය අනුව නිශ්චය දත යුතුය.

සබ්බානෙව පනෙතානි සමාදානචෙතනාලක්ඛණානි. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘යො සමාදියති, සො පුග්ගලො. යෙන සමාදියති, චිත්තචෙතසිකා එතෙ ධම්මා. යා සමාදානචෙතනා, තං ධුතඞ්ගං. යං පටික්ඛිපති, තං වත්ථූ’’ති. සබ්බානෙව ච ලොලුප්පවිද්ධංසනරසානි, නිල්ලොලුප්පභාවපච්චුපට්ඨානානි අප්පිච්ඡතාදිඅරියධම්මපදට්ඨානානි. එවමෙත්ථ ලක්ඛණාදීහි වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.

මේ සියලු ධුතාංගයෝ සමාදාන චේතනාව ලක්ෂණය කොට ඇත්තාහ. 'යමෙක් සමාදන් වේ ද ඔහු පුද්ගලයා ය, යමකින් සමාදන් වේ ද ඒවා චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝ ය, යම් සමාදාන චේතනාවක් වේ ද එය ධුතාංගය යි, යමක් ප්‍රතික්ෂේප කෙරේ ද එය වස්තුව යි' කියා අටුවාවෙහි ද පවසන ලදී. තවද මේ සියල්ල ලෝලුප්පභාවය (ගිජුකම) විනාශ කිරීමේ කාර්යය (රසය) ඇත්තේය, ලෝලුප්ප බවක් නොමැති වීම ලෙස ප්‍රකට වේ, අල්පේච්ඡතාව ආදී ආර්ය ධර්මයන් සමීප හේතුව කොට ඇත්තේය. මෙසේ මෙහි ලක්ෂණ ආදියෙන් විග්‍රහය දත යුතුය.

සමාදානවිධානතොතිආදීසු පන පඤ්චසු සබ්බානෙව ධුතඞ්ගානි ධරමානෙ භගවති භගවතොව සන්තිකෙ සමාදාතබ්බානි. පරිනිබ්බුතෙ මහාසාවකස්ස සන්තිකෙ. තස්මිං අසති ඛීණාසවස්ස, අනාගාමිස්ස, සකදාගාමිස්ස, සොතාපන්නස්ස, තිපිටකස්ස, ද්විපිටකස්ස, එකපිටකස්ස, එකසඞ්ගීතිකස්ස, අට්ඨකථාචරියස්ස. තස්මිං අසති ධුතඞ්ගධරස්ස, තස්මිම්පි අසති චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ වදන්තෙන විය සමාදාතබ්බානි, අපිච සයම්පි සමාදාතුං වට්ටති එව. එත්ථ ච චෙතියපබ්බතෙ ද්වෙ භාතිකත්ථෙරානං ජෙට්ඨකභාතු ධුතඞ්ගප්පිච්ඡතාය වත්ථු කථෙතබ්බං. අයං තාව සාධාරණකථා.

සමාදාන විධිය (සමාදන් වීම හා පිළිපැදීම) ආදී වූ කරුණු පහ සම්බන්ධයෙන් විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩවසන කල්හි සියලුම ධුතාංගයන් සමාදන් විය යුත්තේ උන්වහන්සේ අභියස දීය. උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි මහා ශ්‍රාවකයෙකු අභියස සමාදන් විය යුතුය. මහා ශ්‍රාවකයෙකු නැති කල්හි රහත් උතුමෙකු, අනාගාමී උතුමෙකු, සකෘදාගාමී උතුමෙකු, සෝවාන් උතුමෙකු, ත්‍රිපිටකධාරියෙකු, ද්විපිටකධාරියෙකු, ඒකපිටකධාරියෙකු, එක් නිකායක් දරන්නෙකු හෝ අටුවාචාර්යවරයෙකු අභියස සමාදන් විය යුතුය. එවැනි උතුමෙකු ද නැති කල්හි ධුතාංගධාරියෙකු අභියස ද, ඔහු ද නැති කල්හි චෛත්‍ය මළුව හැමද, උක්කුටිකයෙන් හිඳ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියේ පවසන්නාක් මෙන් සමාදන් විය යුතුය. එසේම තමා විසින් ම සමාදන් වීම ද සුදුසු ය. මෙහිදී චේතිය පබ්බතයේ වැඩ විසූ සහෝදර තෙරවරුන් දෙදෙනාගෙන් වැඩිමහල් තෙරුන් වහන්සේගේ ධුතාංග පිළිබඳ අල්පේච්ඡතාවය ගැන කථාව පැවසිය යුතුය. මෙය පොදු කථාවයි.

1. පංසුකූලිකඞ්ගකථා

1. පාංශුකූලිකංග කථාව

24. ඉදානි එකෙකස්ස සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසෙ වණ්ණයිස්සාම. පංසුකූලිකඞ්ගං තාව ‘‘ගහපතිදානචීවරං පටික්ඛිපාමි, පංසුකූලිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති [Pg.60] ඉමෙසු ද්වීසු වචනෙසු අඤ්ඤතරෙන සමාදින්නං හොති. ඉදං තාවෙත්ථ සමාදානං.

24. දැන් එක් එක් ධුතාංගයක සමාදන් වීමේ විධිය, ප්‍රභේද, බිඳීම සහ ආනිශංස විස්තර කරමු. පාංශුකූලිකංගය යනු "ගෘහපතියන් දෙන සිවුරු ප්‍රතික්ෂේප කරමි" හෝ "පාංශුකූලිකංගය සමාදන් වෙමි" යන මෙම වචන දෙකෙන් එකකින් සමාදන් විය යුතුය. මෙය මෙහි සමාදන් වීමේ විධියයි.

එවං සමාදින්නධුතඞ්ගෙන පන තෙන සොසානිකං, පාපණිකං, රථියචොළං, සඞ්කාරචොළං, සොත්ථියං, න්හානචොළං, තිත්ථචොළං, ගතපච්චාගතං, අග්ගිඩඩ්ඪං, ගොඛායිතං, උපචිකාඛායිතං, උන්දූරඛායිතං, අන්තච්ඡින්නං, දසාච්ඡින්නං, ධජාහටං, ථූපචීවරං, සමණචීවරං, ආභිසෙකිකං, ඉද්ධිමයං, පන්ථිකං, වාතාහටං, දෙවදත්තියං, සාමුද්දියන්තිඑතෙසු අඤ්ඤතරං චීවරං ගහෙත්වා ඵාලෙත්වා දුබ්බලට්ඨානං පහාය ථිරට්ඨානානි ධොවිත්වා චීවරං කත්වා පොරාණං ගහපතිචීවරං අපනෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

මෙසේ ධුතාංග සමාදන් වූ එම භික්ෂුව විසින් (1) සොහොනෙහි දමා ඇති රෙදි (සෝසානික), (2) වෙළඳසල් දොරකඩ වැටී ඇති රෙදි (පාපණික), (3) වීථියෙහි වැටී ඇති රෙදි (රථියචෝළ), (4) කසළ ගොඩෙහි දමා ඇති රෙදි (සංකාරචෝළ), (5) ගර්භ මල පිස දමා තිබූ රෙදි (සොත්ථිය), (6) ස්නානය කොට දමා ගිය රෙදි (න්හානචෝළ), (7) තොටුපළෙහි දමා ගිය රෙදි (තිත්ථචෝළ), (8) සොහොනට ගොස් ආපසු එන විට දමා ගිය රෙදි (ගතපච්චාගත), (9) ගින්නෙන් පිළිස්සුණු රෙදි (අග්ගිඩඩ්ඪ), (10) ගවයන් සපන ලද රෙදි (ගෝඛායිත), (11) වේයන් කෑ රෙදි (උපචිකාඛායිත), (12) මීයන් කෑ රෙදි (උන්දූරඛායිත), (13) වාටි කැඩුණු රෙදි (අන්තච්ඡින්න), (14) දාවලු කැඩුණු රෙදි (දසාච්ඡින්න), (15) ධජ පතාක වශයෙන් එසවූ රෙදි (ධජාහට), (16) තුඹසක හෝ ස්තූපයක ඔතා තිබූ සිවුරු (ථූපචීවර), (17) භික්ෂූන් විසින් අත්හළ සිවුරු (සමණචීවර), (18) අභිෂේක මංගල්‍යයන්හි දමා ගිය රෙදි (ආභිසේකික), (19) සෘද්ධියෙන් පහළ වූ සිවුරු (ඉද්ධිමය), (20) මග තොට වැටී තිබූ රෙදි (පන්ථික), (21) සුළඟින් පාවී ආ රෙදි (වාතාහට), (22) දෙවියන් විසින් පූජා කළ රෙදි (දේවදත්තිය), (23) මුහුදු රළින් ගොඩට ගසාගෙන ආ රෙදි (සාමුද්දිය) යන මෙම විසිතුන් වර්ගයෙන් ඕනෑම රෙද්දක් ගෙන, ඉරා, දිරාගිය කොටස් ඉවත් කොට, ශක්තිමත් කොටස් සෝදා සිවුරක් මසා ගෙන, පැරණි ගෘහපති සිවුරු ඉවත් කොට පරිහරණය කළ යුතුය.

තත්ථ සොසානිකන්ති සුසානෙ පතිතකං. පාපණිකන්ති ආපණද්වාරෙ පතිතකං. රථියචොළන්ති පුඤ්ඤත්ථිකෙහි වාතපානන්තරෙන රථිකාය ඡඩ්ඩිතචොළකං. සඞ්කාරචොළන්ති සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩිතචොළකං. සොත්ථියන්ති ගබ්භමලං පුඤ්ඡිත්වා ඡඩ්ඩිතවත්ථං. තිස්සාමච්චමාතා කිර සතග්ඝනකෙන වත්ථෙන ගබ්භමලං පුඤ්ඡාපෙත්වා පංසුකූලිකා ගණ්හිස්සන්තීති තාලවෙළිමග්ගෙ ඡඩ්ඩාපෙසි. භික්ඛූ ජිණ්ණකට්ඨානත්ථමෙව ගණ්හන්ති. න්හානචොළන්ති යං භූතවෙජ්ජෙහි සසීසං න්හාපිතා කාළකණ්ණිචොළන්ති ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡන්ති.

එහි 'සෝසානික' යනු සොහොනෙහි වැටී ඇති රෙදි ය. 'පාපණික' යනු වෙළඳසල් දොරකඩ වැටී ඇති රෙදි ය. 'රථියචෝළ' යනු පින් කැමත්තන් විසින් වාකවුළුවලින් වීථියට දමන ලද රෙදි ය. 'සංකාරචෝළ' යනු කසළ ගොඩෙහි දමන ලද රෙදි ය. 'සොත්ථිය' යනු ගර්භ මල පිසදමා ඉවත දැමූ රෙදි ය. තිස්ස ඇමතිගේ මෑණියන් කහවණු සියයක් වටිනා රෙද්දකින් ගර්භ මල පිසදමා "පාංශුකූලික භික්ෂූන් ගනිත්වා" යි සිතා තාලවේළි මාවතේ දමන්නට යෙදුණි. භික්ෂූහු එයින් දිරාගිය තැන්වලට අණ්ඩ දැමීමට පමණක් කොටස් ගත්හ. 'න්හානචෝළ' යනු යක්ෂ භීතිකාදිය දුරු කිරීමට මන්ත්‍රකරුවන් ලවා හිස පටන් නාවන ලද ලෙඩුන් විසින් අශුභ රෙදි ලෙස සලකා දමා යන රෙදි ය.

තිත්ථචොළන්ති න්හානතිත්ථෙ ඡඩ්ඩිතපිලොතිකා. ගතපච්චාගතන්ති යං මනුස්සා සුසානං ගන්ත්වා පච්චාගතා න්හත්වා ඡඩ්ඩෙන්ති. අග්ගිඩඩ්ඪන්ති අග්ගිනා ඩඩ්ඪප්පදෙසං. තඤ්හි මනුස්සා ඡඩ්ඩෙන්ති. ගොඛායිතාදීනි පාකටානෙව. තාදිසානිපි හි මනුස්සා ඡඩ්ඩෙන්ති. ධජාහටන්ති නාවං ආරොහන්තා ධජං බන්ධිත්වා ආරූහන්ති. තං තෙසං දස්සනාතික්කමෙ ගහෙතුං වට්ටති. යම්පි යුද්ධභූමියං ධජං බන්ධිත්වා ඨපිතං, තං ද්වින්නම්පි සෙනානං ගතකාලෙ ගහෙතුං වට්ටති.

'තිත්ථචෝළ' යනු ස්නානය කරන තොටුපළෙහි දමා ගිය රෙදි කඩයි. 'ගතපච්චාගත' යනු මිනිසුන් සොහොනට ගොස් පැමිණ ස්නානය කොට අමංගල රෙදි යැයි සලකා අත්හරින රෙදි ය. 'අග්ගිඩඩ්ඪ' යනු ගින්නෙන් පිළිස්සුණු කොටස් ඇති රෙදි ය; මිනිස්සු ඒවා අත්හරිති. ගවයන් සෑපූ රෙදි ආදිය ප්‍රකට ය; මිනිස්සු එවැනි දෑ ද අත්හරිති. 'ධජාහට' යනු නැව් නගින වෙළඳුන් කොඩි බැඳ නැවට නැගි පසු, ඔවුන්ට නොපෙනී ගිය කල්හි එම කොඩි රෙදි ගැනීම සුදුසු ය. යුධ පිටියක කොඩි බැඳ තබා ඇති විට, දෙපිරිසම ඉවත් වී ගිය පසු ඒවා ගැනීම ද සුදුසු ය.

ථූපචීවරන්ති වම්මිකං පරික්ඛිපිත්වා බලිකම්මං කතං. සමණචීවරන්ති භික්ඛුසන්තකං. ආභිසෙකිකන්ති රඤ්ඤො අභිසෙකට්ඨානෙ ඡඩ්ඩිතචීවරං. ඉද්ධිමයන්ති එහිභික්ඛුචීවරං. පන්ථිකන්ති අන්තරාමග්ගෙ පතිතකං. යං පන සාමිකානං සතිසම්මොසෙන පතිතං, තං ථොකං රක්ඛිත්වා ගහෙතබ්බං. වාතාහටන්ති වාතෙන පහරිත්වා දූරෙ පාතිතං, තං පන සාමිකෙ අපස්සන්තෙන [Pg.61] ගහෙතුං වට්ටති. දෙවදත්තියන්ති අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස විය දෙවතාහි දින්නකං. සාමුද්දියන්ති සමුද්දවීචීහි ථලෙ උස්සාරිතං.

'ථූපචීවර' යනු තුඹසක හෝ ස්තූපයක ඔතා බිලි පූජා පවත්වන ලද රෙදි ය. 'සමණචීවර' යනු භික්ෂූන් සතු (පරිහරණයෙන් අත්හළ) රෙදි ය. 'ආභිසේකික' යනු රජුන්ගේ අභිෂේක මංගල්‍ය භූමියේ දමා ගිය රෙදි ය. 'ඉද්ධිමය' යනු "එහි භික්ෂු" භාවයෙන් ලැබුණු සිවුරු ය. 'පන්ථික' යනු මගෙහි වැටී තිබූ රෙදි ය. යම් රෙද්දක් අයිතිකරුවන්ගේ අතපසුවීමකින් වැටී ඇත්නම්, එය මඳ වේලාවක් රැකබලාගෙන ගත යුතුය. 'වාතාහට' යනු සුළඟින් පාවී ගොස් ඈතක වැටී තිබූ රෙදි ය; අයිතිකරු නොපෙනේ නම් එය ගැනීම සුදුසු ය. 'දේවදත්තිය' යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේට මෙන් දෙවියන් විසින් දෙන ලද රෙදි ය. 'සාමුද්දිය' යනු මුහුදු රළ විසින් ගොඩබිමට තල්ලු කරන ලද රෙදි ය.

යං පන සඞ්ඝස්ස දෙමාති දින්නං, චොළකභික්ඛාය වා චරමානෙහි ලද්ධං, න තං පංසුකූලං. භික්ඛුදත්තියෙපි යං වස්සග්ගෙන ගාහෙත්වා වා දීයති, සෙනාසනචීවරං වා හොති, න තං පංසුකූලං. නො ගාහාපෙත්වා දින්නමෙව පංසුකූලං. තත්‍රපි යං දායකෙහි භික්ඛුස්ස පාදමූලෙ නික්ඛිත්තං, තෙන පන භික්ඛුනා පංසුකූලිකස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා දින්නං, තං එකතොසුද්ධිකං නාම. යං භික්ඛුනො හත්ථෙ ඨපෙත්වා දින්නං, තෙන පන පාදමූලෙ ඨපිතං, තම්පි එකතොසුද්ධිකං. යං භික්ඛුනොපි පාදමූලෙ ඨපිතං, තෙනාපි තථෙව දින්නං, තං උභතොසුද්ධිකං. යං හත්ථෙ ඨපෙත්වා ලද්ධං, හත්ථෙයෙව ඨපිතං, තං අනුක්කට්ඨචීවරං නාම. ඉති ඉමං පංසුකූලභෙදං ඤත්වා පංසුකූලිකෙන චීවරං පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති ඉදමෙත්ථ විධානං.

"සංඝයාට පූජා කරමු" යැයි කියා දෙන ලද හෝ පාංශුකූල රෙදි සොයා යන භික්ෂූන් විසින් ලබන ලද රෙදි පාංශුකූල නොවේ. භික්ෂුවක් විසින් දෙනු ලබන සිවුරු අතර ද වස් අග්‍ර (ප්‍රමුඛතාවය) අනුව හෝ සේනාසන සිවුරක් ලෙස දෙන දෑ පාංශුකූල නොවේ. බලහත්කාරයෙන් නොගෙන (පෙළඹවීමකින් තොරව) දෙනු ලබන සිවුරුම පාංශුකූල වේ. එහි ද දායකයන් විසින් යම් භික්ෂුවකගේ පාමුල තබන ලදුව, එම භික්ෂුව විසින් පාංශුකූලික භික්ෂුවකගේ අතේ තැබුවේ නම් එය 'එකතෝසුද්ධික' නම් වේ. භික්ෂුවගේ අතේ තබා දෙන ලදුව, ඔහු විසින් පාමුල තබන ලද්දේ නම් එය ද 'එකතෝසුද්ධික' වේ. භික්ෂුවකගේ පාමුල තබන ලදුව, ඔහු විසින් ද පාමුලම තබා දෙන ලද්දේ නම් එය 'උභතෝසුද්ධික' වේ. අතේ තබා ලබන ලදුව අතේම තබා දෙන ලද්දේ නම් එය 'අනුක්කට්ඨ' සිවුරු නම් වේ. මෙසේ පාංශුකූල ප්‍රභේද දැන පාංශුකූලික භික්ෂුව විසින් සිවුරු පරිහරණය කළ යුතුය. මෙය මෙහි පිළිපැදිය යුතු විධියයි.

අයං පන පභෙදො, තයො පංසුකූලිකා උක්කට්ඨො මජ්ඣිමො මුදූති. තත්ථ සොසානිකංයෙව ගණ්හන්තො උක්කට්ඨො හොති. පබ්බජිතා ගණ්හිස්සන්තීති ඨපිතකං ගණ්හන්තො මජ්ඣිමො. පාදමූලෙ ඨපෙත්වා දින්නකං ගණ්හන්තො මුදූති.

මෙහි ප්‍රභේද තුනකි; එනම් උක්කට්ඨ, මජ්ඣිම සහ මුදු යනුවෙනි. එහි සොහොනෙහි දමා ඇති රෙදිම ගන්නා භික්ෂුව 'උක්කට්ඨ' වේ. "පැවිද්දන් ගනිත්වා" යි සිතා තබන ලද රෙදි ගන්නා භික්ෂුව 'මජ්ඣිම' වේ. පාමුල තබා දෙන ලද රෙදි ගන්නා භික්ෂුව 'මුදු' වේ.

තෙසු යස්ස කස්සචි අත්තනො රුචියා ගිහිදින්නකං සාදිතක්ඛණෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

මෙම භික්ෂූන් තිදෙනාගෙන් කවරෙකු වුව ද, තම කැමැත්තෙන් හෝ දායකයන්ගේ ඉල්ලීම මත ගෘහපතියන් පූජා කරන සිවුරක් පිළිගත් මොහොතේම ධුතාංගය බිඳෙයි. මෙය මෙහි බිඳීමයි.

අයං පනානිසංසො, ‘‘පංසුකූලචීවරං නිස්සාය පබ්බජ්ජා’’ති (මහාව. 128) වචනතො නිස්සයානුරූපපටිපත්තිසබ්භාවො, පඨමෙ අරියවංසෙ පතිට්ඨානං, ආරක්ඛදුක්ඛාභාවො, අපරායත්තවුත්තිතා, චොරභයෙන අභයතා, පරිභොගතණ්හාය අභාවො, සමණසාරුප්පපරික්ඛාරතා, ‘‘අප්පානි චෙව සුලභානි ච තානි ච අනවජ්ජානී’’ති (අ. නි. 4.27; ඉතිවු. 101) භගවතා සංවණ්ණිතපච්චයතා, පාසාදිකතා, අප්පිච්ඡතාදීනං ඵලනිප්ඵත්ති, සම්මාපටිපත්තියා අනුබ්‍රූහනං, පච්ඡිමාය ජනතාය දිට්ඨානුගතිආපාදනන්ති.

මෙහි ආනිශංස මෙසේය: (1) "පැවිදි බව පාංශුකූල සිවුර නිශ්‍රය කොට පවතී" යන වචනයට අනුව නිශ්‍රයට අනුරූප ප්‍රතිපත්තියක් ඇති වීම, (2) ප්‍රථම අරියවංශයෙහි පිහිටීම, (3) සිවුරු ආරක්ෂා කිරීමේ දුකක් නොමැති වීම, (4) අනුන් මත රඳා නොපවතින ජීවිකාවක් ඇති වීම, (5) සොර බියෙන් තොර වීම, (6) පරිභෝජනයෙහි තෘෂ්ණාවක් නොමැති වීම, (7) මහණකමට ගැළපෙන පිරිකරක් වීම, (8) "අල්ප වූ ද පහසුවෙන් ලැබිය හැකි වූ ද නිවැරදි වූ ද" ප්‍රත්‍යයක් ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද පූජාවන් ලැබීම, (9) ප්‍රසාදජනක බව, (10) අල්පේච්ඡතාදී ගුණයන්ගේ ප්‍රතිඵල ලැබීම, (11) සම්මා ප්‍රතිපත්තිය වැඩීම සහ (12) මතු පරපුරට ආදර්ශයක් වීම යනාදියයි.

මාරසෙනවිඝාතාය, පංසුකූලධරො යති;

සන්නද්ධකවචො යුද්ධෙ, ඛත්තියො විය සොභති.

සන්නද්ධ වූ සන්නාහ ඇති රජෙකු යුධ පිටියෙහි බබළන්නා සේ, මාර සේනාව පරාජය කිරීම පිණිස පාංශුකූල සිවුරු දරන යෝගී භික්ෂුව බබළයි.

පහාය [Pg.62] කාසිකාදීනි, වරවත්ථානි ධාරිතං;

යං ලොකගරුනා කො තං, පංසුකූලං න ධාරයෙ.

ලෝකගුරු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කසී සළු ආදී වූ උසස් වස්ත්‍ර අත්හැර යම් පාංශුකූල සිවුරක් දැරූ සේක් ද, එවැනි පාංශුකූල සිවුරක් නොදරන මගඵල පතන භික්ෂුව කවරෙක් ද?

තස්මා හි අත්තනො භික්ඛු, පටිඤ්ඤං සමනුස්සරං;

යොගාචාරානුකූලම්හි, පංසුකූලෙ රතො සියාති.

එබැවින් තමා මහණ වන විට දුන් පොරොන්දුව සිහිපත් කරන භික්ෂුව, භාවනානුයෝගීන්ට සුදුසු වූ පාංශුකූල සිවුරෙහි ඇලුම් කරන්නේය.

අයං තාව පංසුකූලිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය තාක් පංසුකූලිකංගයෙහි සමාදාන විධානය, ප්‍රභේදය, භේදය හා ආනිසංස වර්ණනාවයි.

2. තෙචීවරිකඞ්ගකථා

2. තේචීවරිකංගය පිළිබඳ විස්තරය

25. තදනන්තරං පන තෙචීවරිකඞ්ගං ‘‘චතුත්ථකචීවරං පටික්ඛිපාමි, තෙචීවරිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

25. ඉන් අනතුරුව පවසන තේචීවරිකංගය, 'සතරවන සිවුරක් ප්‍රතික්ෂේප කරමි' (චතුත්ථකචීවරං පටික්ඛිපාමි) හෝ 'තේචීවරිකංගය සමාදන් වෙමි' (තේචීවරිකංගං සමාදියාමි) යන මෙයින් ඕනෑම වචනයකින් සමාදන් විය හැකිය.

තෙන පන තෙචීවරිකෙන චීවරදුස්සං ලභිත්වා යාව අඵාසුකභාවෙන කාතුං වා න සක්කොති, විචාරකං වා න ලභති, සූචිආදීසු වාස්ස කිඤ්චි න සම්පජ්ජති, තාව නික්ඛිපිතබ්බං. නික්ඛිත්තපච්චයා දොසො නත්ථි. රජිතකාලතො පන පට්ඨාය නික්ඛිපිතුං න වට්ටති, ධුතඞ්ගචොරො නාම හොති. ඉදමස්ස විධානං.

එම තේචීවරිකංගධාරී භික්ෂුව විසින් සිවුරු පිළියෙළ කිරීමට වස්ත්‍රයක් ලැබූ විට, අසනීප තත්ත්වයක් නිසා හෝ එය මැසීමට නොහැකි තාක්, එසේත් නැතිනම් එය සකස් කර දීමට කෙනෙකු සොයා ගන්නා තෙක්, නැතිනම් ඉඳිකටු ආදී උපකරණ සම්පූර්ණ වන තෙක් එය තබා ගැනීම සුදුසුය. එසේ තබා ගැනීමෙන් වරදක් සිදු නොවේ. නමුත් එය පඬු පෙවූ දින සිට තබා ගැනීම නුසුදුසුය, එසේ තබා ගන්නේ නම් ඔහු 'ධුතාංග සොරෙකු' නම් වේ. මෙය උන්වහන්සේගේ පිළිපැදිය යුතු පිළිවෙළයි.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨෙන රජනකාලෙ පඨමං අන්තරවාසකං වා උත්තරාසඞ්ගං වා රජිත්වා තං නිවාසෙත්වා ඉතරං රජිතබ්බං. තං පාරුපිත්වා සඞ්ඝාටි රජිතබ්බා. සඞ්ඝාටිං පන නිවාසෙතුං න වට්ටති. ඉදමස්ස ගාමන්තසෙනාසනෙ වත්තං. ආරඤ්ඤකෙ පන ද්වෙ එකතො ධොවිත්වා රජිතුං වට්ටති. යථා පන කඤ්චි දිස්වා සක්කොති කාසාවං ආකඩ්ඪිත්වා උපරිකාතුං, එවං ආසන්නෙ ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. මජ්ඣිමස්ස රජනසාලායං රජනකාසාවං නාම හොති, තං නිවාසෙත්වා වා පාරුපිත්වා වා රජනකම්මං කාතුං වට්ටති. මුදුකස්ස සභාගභික්ඛූනං චීවරානි නිවාසෙත්වා වා පාරුපිත්වා වා රජනකම්මං කාතුං වට්ටති. තත්‍රට්ඨකපච්චත්ථරණම්පි තස්ස වට්ටති. පරිහරිතුං පන න වට්ටති. සභාගභික්ඛූනං චීවරම්පි අන්තරන්තරා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. ධුතඞ්ගතෙචීවරිකස්ස පන චතුත්ථං වත්තමානං අංසකාසාවමෙව වට්ටති. තඤ්ච ඛො විත්ථාරතො විදත්ථි, දීඝතො තිහත්ථමෙව වට්ටති.

ප්‍රභේද වශයෙන් ගත් කල මෙය ද තෙවැදෑරුම් වේ. එහි උක්කට්ඨ (උසස්) භික්ෂුව පඬු පොවන කල්හි, පළමුව අඳනය හෝ තනිපට සිවුර පඬු පොවා, එය හැඳ අනෙක පඬු පෙවිය යුතුය. පසුව එය පෙරවා දෙපට සිවුර (සංඝාටිය) පඬු පෙවිය යුතුය. සංඝාටිය ඇඳීම නුසුදුසුය. මෙය උන්වහන්සේ ග්‍රාමාන්ත සේනාසනයක වසන විට පිළිපැදිය යුතු වත් පිළිවෙළයි. ආරණ්‍යවාසීව සිටින විට සිවුරු දෙකක් එකවර සෝදා පඬු පෙවීම සුදුසුය. නමුත් යම්කිසිවෙකු එනු දුටුවහොත් වහාම සිවුරක් ඇද පෙරවා ගැනීමට හැකි වන පරිදි සිවුරු අසලම වාඩි විය යුතුය. මජ්ඣිම (මධ්‍යම) භික්ෂුවට පඬු පොවන ශාලාවේදී 'පඬු පොවන සිවුර' නමින් වස්ත්‍රයක් තිබේ. එය හැඳ හෝ පෙරවා පඬු පෙවීමේ කටයුතු කිරීම සුදුසුය. මුදු (මෘදු) භික්ෂුවට තමන් හා සමාන වත් ඇති වෙනත් භික්ෂූන්ගේ සිවුරු හැඳ හෝ පෙරවා පඬු පෙවීමේ කටයුතු කිරීම සුදුසුය. එහි ඇති ඇතිරිල්ලක් වුවද උන්වහන්සේට සුදුසුය, නමුත් එය රැගෙන යාම නුසුදුසුය. සබ්‍රහ්මචාරී භික්ෂූන්ගේ සිවුරු ද අතරින් පතර පරිහරණය කිරීම නුසුදුසුය. තේචීවරිකංගධාරී භික්ෂුවකට හතරවනුව යම් වස්ත්‍රයක් අවශ්‍ය නම් අංශකඩක් පමණක් සුදුසුය. එය ද පළලින් වියතක් ද දිගින් රියන් තුනක් ද වීම සුදුසුය.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි චතුත්ථකචීවරං සාදිතක්ඛණෙයෙව ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

මෙම භික්ෂූන් තිදෙනාගෙන්ම කවරෙකු වුවද හතරවන සිවුරක් පරිහරණය කිරීමට එකඟ වූ මොහොතේම ධුතාංගය බිඳෙයි. මෙහි ධුතාංගය බිඳීම මෙයයි.

අයං [Pg.63] පනානිසංසො, තෙචීවරිකො භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති කායපරිහාරිකෙන චීවරෙන. තෙනස්ස පක්ඛිනො විය සමාදායෙව ගමනං, අප්පසමාරම්භතා, වත්ථසන්නිධිපරිවජ්ජනං, සල්ලහුකවුත්තිතා, අතිරෙකචීවරලොලුප්පප්පහානං, කප්පියෙ මත්තකාරිතාය සල්ලෙඛවුත්තිතා, අප්පිච්ඡතාදීනං ඵලනිප්ඵත්තීති එවමාදයො ගුණා සම්පජ්ජන්තීති.

මෙහි ආනිසංස මෙසේය: තේචීවරිකංගධාරී භික්ෂුව තම ශරීරය ආරක්ෂා කර ගැනීමට අවශ්‍ය සිවුරෙන් පමණක් සතුටු වෙයි. එබැවින් උන්වහන්සේට පියාඹන පක්ෂියෙකු මෙන් තමන්ගේ පිරිකර පමණක් රැගෙන කැමති තැනක යා හැකිය. අල්ප වූ කටයුතු ඇති බව, වස්ත්‍ර රැස් කිරීමෙන් වැළකීම, සැහැල්ලු පැවතුම් ඇති බව, අතිරේක සිවුරු කෙරෙහි ඇති ලෝභය ප්‍රහාණය කිරීම, කැප දේ පමණක් දැරීමෙන් සිදු වන සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව සහ අල්පේච්ඡතාව ආදී ගුණයන්ගේ ඵල ලැබීම ආදී ගුණයෝ මෙහිදී සිද්ධ වෙත්.

අතිරෙකවත්ථතණ්හං, පහාය සන්නිධිවිවජ්ජිතො ධීරො;

සන්තොසසුඛරසඤ්ඤූ, තිචීවරධරො භවති යොගී.

අතිරේක වස්ත්‍ර කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව ප්‍රහාණය කර, පිරිකර රැස් කිරීමෙන් වැළකුණු, සතුට නැමැති සැපයේ රසය දන්නා වූ ධීර වූ යෝගී භික්ෂුව තුන් සිවුරු දරන්නේ වෙයි.

තස්මා සපත්තචරණො, පක්ඛීව සචීවරොව යොගිවරො;

සුඛමනුවිචරිතුකාමො, චීවරනියමෙ රතිං කයිරාති.

එබැවින්, පියාපත් බර කොට ඇති පක්ෂියෙකු මෙන්, තම සිවුරු සමඟම සැපසේ හැසිරීමට කැමති උතුම් යෝගී භික්ෂුව සිවුරු තුනකට සීමා වී වාසය කිරීමෙහි ඇලෙන්නේය.

අයං තෙචීවරිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය තේචීවරිකංගයෙහි සමාදානය, විධානය, ප්‍රභේදය, භේදය හා ආනිසංස වර්ණනාවයි.

3. පිණ්ඩපාතිකඞ්ගකථා

3. පිණ්ඩපාතිකංගය පිළිබඳ විස්තරය

26. පිණ්ඩපාතිකඞ්ගම්පි ‘‘අතිරෙකලාභං පටික්ඛිපාමි, පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

26. පිණ්ඩපාතිකංගය ද 'අතිරේක ලාභ ප්‍රතික්ෂේප කරමි' (අතිරේකලාභං පටික්ඛිපාමි) හෝ 'පිණ්ඩපාතිකංගය සමාදන් වෙමි' (පිණ්ඩපාතිකංගං සමාදියාමි) යන මෙම වචන දෙකෙන් ඕනෑම එකකින් සමාදන් විය හැකිය.

තෙන පන පිණ්ඩපාතිකෙන ‘‘සඞ්ඝභත්තං, උද්දෙසභත්තං, නිමන්තනභත්තං, සලාකභත්තං, පක්ඛිකං, උපොසථිකං, පාටිපදිකං, ආගන්තුකභත්තං, ගමිකභත්තං, ගිලානභත්තං, ගිලානුපට්ඨාකභත්තං, විහාරභත්තං, ධුරභත්තං, වාරකභත්ත’’න්ති එතානි චුද්දස භත්තානි න සාදිතබ්බානි. සචෙ පන ‘‘සඞ්ඝභත්තං ගණ්හථා’’තිආදිනා නයෙන අවත්වා ‘‘අම්හාකං ගෙහෙ සඞ්ඝො භික්ඛං ගණ්හාතු, තුම්හෙපි භික්ඛං ගණ්හථා’’ති වත්වා දින්නානි හොන්ති, තානි සාදිතුං වට්ටන්ති. සඞ්ඝතො නිරාමිසසලාකාපි විහාරෙ පක්කභත්තම්පි වට්ටතියෙවාති ඉදමස්ස විධානං.

එම පිණ්ඩපාතික භික්ෂුව විසින් සංඝභක්ත, උද්දේසභක්ත, නිමන්තනභක්ත, සලාකභක්ත, පක්ඛිකභක්ත, උපෝසථිකභක්ත, පාටිපදිකභක්ත, ආගන්තුකභක්ත, ගමිකභක්ත, ගිලානභක්ත, ගිලානුපට්ඨාකභක්ත, විහාරභක්ත, ධුරභක්ත හා වාරකභක්ත යන මෙම භෝජන දහහතරම පිළිනොගත යුතුය. ඉදින් 'සංඝභක්තය පිළිගන්න' ආදී වශයෙන් සෘජුව නොකියා, 'අපගේ නිවසේදී සංඝයා වහන්සේ පිණ්ඩපාතය පිළිගනිති, ඔබ වහන්සේලාත් පිණ්ඩපාතය පිළිගන්න' යැයි කියා පිරිනමන්නේ නම්, ඒවා පිළිගැනීම සුදුසුය. සංඝයාගෙන් ලැබෙන ඖෂධ ආදිය සඳහා වූ සලාක ද, විහාරයෙහි පිස දෙන දානය ද පිණ්ඩපාත ක්‍රමයට ලැබෙන්නේ නම් සුදුසුමය. මෙය මෙහි පිළිපැදිය යුතු පිළිවෙළයි.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො පුරතොපි පච්ඡතොපි ආහටභික්ඛං ගණ්හති, පත්තද්වාරෙ ඨත්වා පත්තං ගණ්හන්තානම්පි දෙති, පටික්කමනං ආහරිත්වා දින්නභික්ඛම්පි ගණ්හති, තං දිවසං පන නිසීදිත්වා භික්ඛං න ගණ්හති. මජ්ඣිමො තං දිවසං නිසීදිත්වාපි ගණ්හති, ස්වාතනාය පන නාධිවාසෙති. මුදුකොස්වාතනායපි පුනදිවසායපි භික්ඛං අධිවාසෙති. තෙ උභොපි සෙරිවිහාරසුඛං න ලභන්ති, උක්කට්ඨොව ලභති. එකස්මිං කිර [Pg.64] ගාමෙ අරියවංසො හොති, උක්කට්ඨො ඉතරෙ ආහ – ‘‘ආයාමාවුසො, ධම්මසවනායා’’ති. තෙසු එකො එකෙනම්හි, භන්තෙ, මනුස්සෙන නිසීදාපිතොති ආහ. අපරො මයා, භන්තෙ, ස්වාතනාය එකස්ස භික්ඛා අධිවාසිතාති. එවං තෙ උභො පරිහීනා. ඉතරො පාතොව පිණ්ඩාය චරිත්වා ගන්ත්වා ධම්මරසං පටිසංවෙදෙසි.

ප්‍රභේද වශයෙන් ගත් කල මෙය ද තෙවැදෑරුම් වේ. එහි උක්කට්ඨ භික්ෂුව ඉදිරියෙන් හෝ පසුපසින් ගෙනැවිත් දෙන පිණ්ඩපාතය පිළිගනියි, ගෙවල් දොරකඩ සිටින විට තම පාත්‍රය ගෙන දානය බෙදන අයට පාත්‍රය දෙයි, පිණ්ඩපාතය නිමවා ආපසු පැමිණි පසු ගෙනැවිත් දෙන දානය ද පිළිගනියි. නමුත් එදිනට ලැබෙනු ඇතැයි බලාපොරොත්තුවෙන් හිඳිමින් දානය පිළිනොගනියි. මජ්ඣිම භික්ෂුව එදින ලැබෙන දානය බලාපොරොත්තුවෙන් සිට වුවද පිළිගනියි, නමුත් පසු දින සඳහා වන ආරාධනා පිළිනොගනියි. මුදු භික්ෂුව පසු දිනට මෙන්ම ඊට පසු දිනටත් කෙරෙන ආරාධනා පිළිගනියි. ඒ භික්ෂූන් දෙදෙනාම (මජ්ඣිම සහ මුදු) තමන්ට රිසි සේ වාසය කිරීමේ සැපය (සේරිවිහාර සුඛය) නොලබති, උක්කට්ඨ භික්ෂුව පමණක් එය ලබයි. එක්තරා ගමක අරියවංශ සූත්‍රය දේශනා කරන ලදී. එවිට උක්කට්ඨ භික්ෂුව අනෙක් දෙදෙනාට 'ඇවැත්නි, බණ ඇසීමට යමු' යැයි පැවසීය. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු 'ස්වාමීනී, එක් මිනිසෙක් මා හට දානය පිණිස රැඳී සිටීමට ආරාධනා කළේය' යි කීය. අනෙකා 'ස්වාමීනී, මම හෙට දින දානයක් සඳහා එක් අයෙකුට පොරොන්දු වීමි' යි කීය. මෙසේ ඒ දෙදෙනාම (බණ ඇසීමේ අවස්ථාවෙන්) පිරිහුණහ. උක්කට්ඨ භික්ෂුව උදෑසනම පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර, ඉක්මනින් පැමිණ ධර්ම රසය විඳ ගත්තේය.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි සඞ්ඝභත්තාදිඅතිරෙකලාභං සාදිතක්ඛණෙව ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

මෙම භික්ෂූන් තිදෙනාගෙන්ම කවරෙකු වුවද සංඝභක්ත ආදී අතිරේක ලාභ පිළිගත් මොහොතේම ධුතාංගය බිඳෙයි. මෙහි ධුතාංගය බිඳීම මෙයයි.

අයං පනානිසංසො, ‘‘පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සාය පබ්බජ්ජා’’ති (අ. නි. 4.27; ඉතිවු. 101) වචනතො නිස්සයානුරූපපටිපත්තිසබ්භාවො, දුතියෙ අරියවංසෙ පතිට්ඨානං, අපරායත්තවුත්තිතා, ‘‘අප්පානි චෙව සුලභානි ච තානි ච අනවජ්ජානී’’ති භගවතා සංවණ්ණිතපච්චයතා, කොසජ්ජනිම්මද්දනතා, පරිසුද්ධාජීවතා, සෙඛියපටිපත්තිපූරණං, අපරපොසිතා, පරානුග්ගහකිරියා, මානප්පහානං, රසතණ්හානිවාරණං, ගණභොජනපරම්පරභොජනචාරිත්තසික්ඛාපදෙහි අනාපත්තිතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතා, සම්මාපටිපත්තිබ්‍රූහනං, පච්ඡිමජනතානුකම්පනන්ති.

මෙහි ආනිසංස මෙසේය: 'පැවිද්ද පිණ්ඩපාත භෝජනය නිඃශ්‍රය කර පවතී' යන බුද්ධ වචනයට අනුව නිඃශ්‍රයට අනුරූපව පිළිපැදීම, දෙවන අරියවංශයෙහි පිහිටීම, අන්‍යයන් මත රඳා නොපවතින පැවැත්ම, 'ස්වල්ප වූ ද, පහසුවෙන් ලැබිය හැකි වූ ද, නිවැරදි වූ ද දේ' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද ප්‍රත්‍යයන් ලැබීම, කුසීතකම මැඩපැවැත්වීම, පිරිසිදු ආජීවය ඇති බව, සේඛියා පිළිවෙත් පිරීම, අන්‍යයන් පෝෂණය කිරීමට අවශ්‍ය නොවීම, අන්‍යයන්ට අනුග්‍රහයක් වීම, මානය ප්‍රහාණය කිරීම, රස තෘෂ්ණාව වැළැක්වීම, ගණභෝජන පරම්පරභෝජන චාරිත්ත ශික්ෂාපදයන්ගෙන් ඇවැත් සිදු නොවීම, අල්පේච්ඡතාව ආදියට අනුකූල වීම, සම්මා පටිපත්තිය දියුණු වීම සහ මතු පරම්පරාවට අනුකම්පා කිරීම ආදී ගුණයෝ ලැබෙත්.

පිණ්ඩියාලොපසන්තුට්ඨො, අපරායත්තජීවිකො;

පහීනාහාරලොලුප්පො, හොති චාතුද්දිසො යති.

පිණ්ඩපාතයෙන් ලැබෙන දානයෙන් සතුටු වන, අන්‍යයන් මත රඳා නොපවතින ජීවිකාවක් ඇති, ආහාරයෙහි ලොල් බව ප්‍රහාණය කළ භික්ෂුව සතර දිශාවෙහිම නිදහසේ සැරිසරන්නේ වෙයි.

විනොදයති කොසජ්ජං, ආජීවස්ස විසුජ්ඣති;

තස්මා හි නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, භික්ඛාචරියාය සුමෙධසො.

උන්වහන්සේ කුසීතකම දුරු කරයි, උන්වහන්සේගේ ආජීවය පිරිසිදු වෙයි. එබැවින් යහපත් ප්‍රඥාව ඇති භික්ෂුව පිණ්ඩපාත චර්යාව අවමන් කොට නොසිතිය යුතුය.

එවරූපස්ස හි –

මහත් වූ ගුණ ඇති මෙවැනි -

‘‘පිණ්ඩපාතිකස්ස භික්ඛුනො,අත්තභරස්ස අනඤ්ඤපොසිනො;

දෙවාපි පිහයන්ති තාදිනො,නො චෙ ලාභසිලොකනිස්සිතො’’ති.

තමාම පෝෂණය කරගන්නා, අනුන් පෝෂණය නොකරන, අටලෝ දහමින් කම්පා නොවන, ලාභ කීර්ති ප්‍රශංසා මත යැපෙන්නේ නැති පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවට දෙවිවරු පවා ප්‍රිය කරති.

අයං පිණ්ඩපාතිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය පිණ්ඩපාතිකංගයෙහි සමාදානය, විධානය, ප්‍රභේදය, භේදය හා ආනිසංස වර්ණනාවයි.

4. සපදානචාරිකඞ්ගකථා

4. සපදානචාරිකංගය පිළිබඳ විස්තරය

27. සපදානචාරිකඞ්ගම්පි [Pg.65] ‘‘ලොලුප්පචාරං පටික්ඛිපාමි, සපදානචාරිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

27. සපදානචාරිකංගය ද "මම (ගෙවල් මඟහරිමින් යන) ලෝලුප්පචාරය ප්‍රතික්ෂේප කරමි, සපදානචාරිකංගය සමාදන් වෙමි" යන මේ වචන දෙකෙන් එකකින් සමාදන් විය යුතුය.

තෙන පන සපදානචාරිකෙන ගාමද්වාරෙ ඨත්වා පරිස්සයාභාවො සල්ලක්ඛෙතබ්බො. යස්සා රච්ඡාය වා ගාමෙ වා පරිස්සයො හොති, තං පහාය අඤ්ඤත්ථ චරිතුං වට්ටති. යස්මිං ඝරද්වාරෙ වා රච්ඡාය වා ගාමෙ වා කිඤ්චි න ලභති, අගාමසඤ්ඤං කත්වා ගන්තබ්බං. යත්ථ කිඤ්චි ලභති, තං පහාය ගන්තුං න වට්ටති. ඉමිනා ච භික්ඛුනා කාලතරං පවිසිතබ්බං, එවඤ්හි අඵාසුකට්ඨානං පහාය අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං සක්ඛිස්සති. සචෙ පනස්ස විහාරෙ දානං දෙන්තා අන්තරාමග්ගෙ වා ආගච්ඡන්තා මනුස්සා පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතං දෙන්ති වට්ටති. ඉමිනා ච මග්ගං ගච්ඡන්තෙනාපි භික්ඛාචාරවෙලායං සම්පත්තගාමං අනතික්කමිත්වා චරිතබ්බමෙව. තත්ථ අලභිත්වා වා ථොකං ලභිත්වා වා ගාමපටිපාටියා චරිතබ්බන්ති ඉදමස්ස විධානං.

එම සපදානචාරිකංගය සමාදන් වූ භික්ෂුව විසින් ගම් දොරටුවේ සිට (අලි, අශ්ව, ගව ආදී) උපද්‍රව තිබේදැයි සොයා බැලිය යුතුය. යම් වීදියක හෝ ගමක උපද්‍රව පවතී නම්, එය හැර වෙනත් තැනකට යාම සුදුසුය. යම් නිවසක දොරකඩක, වීදියක හෝ ගමක කිසිවක් නොලැබේ නම්, එය ගමක් නොවන සේ සලකා (ඉක්මවා) යා යුතුය. යමක් ලැබෙන තැන හැර දමා යාම නුසුදුසුය. මෙම භික්ෂුව විසින් (පිණ්ඩපාතය සඳහා) වේලාසනින්ම ගමට පිවිසිය යුතුය. එවිට අපහසු ස්ථාන මඟහැර වෙනත් තැනකට යාමට හැකි වේ. යම් හෙයකින් විහාරයේදී දන් දෙන්නේ නම් හෝ අතරමඟදී හමුවන මිනිසුන් පාත්‍රය ගෙන පිණ්ඩපාතය පූජා කරන්නේ නම් එය පිළිගැනීම සුදුසුය. ගමන් කරන අතරතුර පිණ්ඩපාත වේලාව පැමිණි කල හමුවන ගම ඉක්මවා නොගොස් එහි පිණ්ඩපාතය සඳහා හැසිරිය යුතුය. එහිදී කිසිවක් නොලැබුණත් හෝ ස්වල්පයක් ලැබුණත් අනුපිළිවෙලින් ගමන් කළ යුතුය. මෙය මෙහි පිළිවෙතයි.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො පුරතො ආහටභික්ඛම්පි පච්ඡතො ආහටභික්ඛම්පි පටික්කමනං ආහරිත්වා දිය්‍යමානම්පි න ගණ්හති, පත්තද්වාරෙ පන පත්තං විස්සජ්ජෙති. ඉමස්මිඤ්හි ධුතඞ්ගෙ මහාකස්සපත්ථෙරෙන සදිසො නාම නත්ථි. තස්සපි පත්තවිස්සට්ඨට්ඨානමෙව පඤ්ඤායති. මජ්ඣිමො පුරතො වා පච්ඡතො වා ආහටම්පි පටික්කමනං ආහටම්පි ගණ්හති, පත්තද්වාරෙපි පත්තං විස්සජ්ජෙති, න පන භික්ඛං ආගමයමානො නිසීදති. එවං සො උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකස්ස අනුලොමෙති. මුදුකො තං දිවසං නිසීදිත්වා ආගමෙති.

ප්‍රභේද වශයෙන් ගත් කල මෙය ද තෙවැදෑරුම් වේ. එහි උක්කට්ඨ (උසස්ම) පුද්ගලයා තමන්ට පෙර හෝ පසුව පැමිණෙන නිවෙස්වලින් ගෙන එන දානය හෝ දන්හලට ගෙන එන දානය පිළි නොගනී. ඔහු පාත්‍රය පිළිගන්නේ තමා ළඟා වූ නිවසේ දොරකඩදී පමණි. මෙම ධුතාංගයෙහි මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේට සමාන කිසිවෙක් නැත. උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය (සක්දෙවිඳුට) මුදාහළ ස්ථානය ප්‍රකටය. මජ්ඣිම (මධ්‍යම) පුද්ගලයා පෙර හෝ පසු නිවෙස්වලින් ගෙන එන දානය ද දන්හලට ගෙන එන දානය ද පිළිගනී. නිවෙස් දොරකඩදී ද පාත්‍රය පූජා කරන විට පිළිගනියි. එහෙත් දානය බලාපොරොත්තුවෙන් වාඩි වී නොසිටියි. මෙසේ ඔහු උක්කට්ඨ පිණ්ඩපාතිකයෙකුට අනුලෝම වේ. මුදුක (මෘදු) පුද්ගලයා එදිනට ලැබෙන දානය බලාපොරොත්තුවෙන් වාඩි වී සිටියි.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි ලොලුප්පචාරෙ උප්පන්නමත්තෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

මෙම තිදෙනාගේම ධුතාංගය, යම් වීදියක හෝ නිවසක ප්‍රණීත ආහාර ලැබේ යැයි යන තෘෂ්ණාවෙන් අනුපිළිවෙල ඉක්මවා ගිය සැණින් බිඳී යයි. මෙය මෙහි බිඳීමයි.

අයං පනානිසංසො, කුලෙසු නිච්චනවකතා, චන්දූපමතා, කුලමච්ඡෙරප්පහානං, සමානුකම්පිතා, කුලූපකාදීනවාභාවො, අව්හානානභිනන්දනා, අභිහාරෙන අනත්ථිකතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

මෙහි ආනිශංස මෙසේය: කුලයන් කෙරෙහි නිතර අලුත් අයෙකු වීම, සඳක් මෙන් (නොඇලී) සිටීම, කුල මසුරුකම ප්‍රහාණය කිරීම, සැම දෙනා කෙරෙහි සමාන අනුකම්පාව, කුලයන් ඇසුරු කිරීමේ දෝෂ රහිත බව, ආරාධනා කෙරෙහි නොඇලීම, (පෙරහරින්) ගෙන එන දානයෙහි අභිලාෂයක් නැති බව සහ අල්පේච්ඡතාව ආදියට අනුකූල වීමයි.

චන්දූපමො [Pg.66] නිච්චනවො කුලෙසු,අමච්ඡරී සබ්බසමානුකම්පො;

කුලූපකාදීනවවිප්පමුත්තො,හොතීධ භික්ඛු සපදානචාරී.

මෙහි සපදානචාරී භික්ෂුව (සෑම තැනකම නොඇලෙන හෙයින්) සඳ වැනිය, කුලයන් කෙරෙහි නිතර අලුත් අයෙකු වේ, මසුරුකම් රහිතය, සියල්ලන් කෙරෙහි සමාන අනුකම්පාව ඇත්තේය, කුලයන් ඇසුරු කරන්නන් හට පැමිණෙන දෝෂයන්ගෙන් මිදුණේ වෙයි.

ලොලුප්පචාරඤ්ච පහාය තස්මා,ඔක්ඛිත්තචක්ඛු යුගමත්තදස්සී;

ආකඞ්ඛමානො භුවි සෙරිචාරං,චරෙය්‍ය ධීරො සපදානචාරන්ති.

එබැවින්, (තෘෂ්ණාවෙන්) ගෙවල් මඟහරිමින් යාම අත්හැර, පහතට යොමු කළ දෑස් ඇතිව, වියගහක් පමණ දුර බලමින්, මහ පොළොවෙහි නිදහසේ සැරිසැරීමට කැමති නුවණැති මහණ තෙමේ සපදානචාරී පිළිවෙත පුරන්නේය.

අයං සපදානචාරිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය සපදානචාරිකංගයෙහි සමාදානය, විධානය, ප්‍රභේදය, බිඳීම හා ආනිශංස වර්ණනාවයි.

5. එකාසනිකඞ්ගකථා

5. ඒකාසනිකංග කථාව

28. එකාසනිකඞ්ගම්පි ‘‘නානාසනභොජනං පටික්ඛිපාමි, එකාසනිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

28. ඒකාසනිකංගය ද "මම (නොයෙක් අසුන්වල හිඳ) වැළඳීම ප්‍රතික්ෂේප කරමි, ඒකාසනිකංගය සමාදන් වෙමි" යන මේ වචන දෙකෙන් එකකින් සමාදන් විය යුතුය.

තෙන පන එකාසනිකෙන ආසනසාලායං නිසීදන්තෙන ථෙරාසනෙ අනිසීදිත්වා ‘‘ඉදං මය්හං පාපුණිස්සතී’’ති පතිරූපං ආසනං සල්ලක්ඛෙත්වා නිසීදිතබ්බං. සචස්ස විප්පකතෙ භොජනෙ ආචරියො වා උපජ්ඣායො වා ආගච්ඡති, උට්ඨාය වත්තං කාතුං වට්ටති. තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො පනාහ ‘‘ආසනං වා රක්ඛෙය්‍ය භොජනං වා, අයඤ්ච විප්පකතභොජනො, තස්මා වත්තං කරොතු, භොජනං පන මා භුඤ්ජතූ’’ති. ඉදමස්ස විධානං.

ඒකාසනිකංගය සමාදන් වූ එම භික්ෂුව දන්හලෙහි හිඳගන්නා විට මහා තෙරුන්ගේ අසුන්හි නොහිඳ, "මට මේ අසුන ලැබෙනු ඇතැයි" සුදුසු අසුනක් තෝරාගෙන හිඳගත යුතුය. දානය වළඳන අතරතුර තම ආචාර්යයන් වහන්සේ හෝ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ වැඩම කරන්නේ නම්, නැගිට වතාවත් කිරීම සුදුසුය. එහෙත් තිපිටක චූළාභය තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ: "අසුන හෝ රැකගත යුතුය, එසේත් නැතිනම් දානය රැකගත යුතුය. මෙහිදී භික්ෂුව දානය වළඳා නිම කර නැත. එබැවින් වතාවත් කළ යුතුය, නමුත් නැවත දානය නොවැළඳිය යුතුය" යනුවෙනි. මෙය මෙහි පිළිවෙතයි.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො අප්පං වා හොතු බහු වා, යම්හි භොජනෙ හත්ථං ඔතාරෙති, තතො අඤ්ඤං ගණ්හිතුං න ලභති. සචෙපි මනුස්සා ‘‘ථෙරෙන න කිඤ්චි භුත්ත’’න්ති සප්පිආදීනි ආහරන්ති, භෙසජ්ජත්ථමෙව වට්ටන්ති, න ආහාරත්ථං. මජ්ඣිමො යාව පත්තෙ භත්තං න ඛීයති, තාව අඤ්ඤං ගණ්හිතුං ලභති. අයඤ්හි භොජනපරියන්තිකො නාම හොති. මුදුකො යාව ආසනා න වුට්ඨාති තාව භුඤ්ජිතුං ලභති. සො හි උදකපරියන්තිකො වා හොති යාව පත්තධොවනං න ගණ්හාති තාව භුඤ්ජනතො, ආසනපරියන්තිකො වා යාව න වුට්ඨාති තාව භුඤ්ජනතො.

ප්‍රභේද වශයෙන් මෙය ද තෙවැදෑරුම් වේ. එහි උක්කට්ඨ පුද්ගලයා ස්වල්පයක් හෝ වේවා, බොහෝමයක් හෝ වේවා යම් භෝජනයක් කෙරෙහි අත යොමු කළේ නම්, ඉන් බැහැරව වෙනත් යමක් නොගත යුතුය. මිනිසුන් "තෙරුන් වහන්සේ කිසිවක් නොවැළඳූහ" යි පවසා ගිතෙල් ආදිය ගෙන ආවද, ඒවා වැළඳිය හැක්කේ බෙහෙත් ලෙස පමණි, ආහාරයක් ලෙස නොවේ. මජ්ඣිම පුද්ගලයා පාත්‍රයෙහි ඇති බත අවසන් වන තෙක් වෙනත් යමක් ගැනීමට අවසර ලබයි. ඔහු 'භෝජනපරියන්තික' නම් වේ. මුදුක පුද්ගලයා අසුනෙන් නැගිටින තෙක් වැළඳීමට අවසර ලබයි. ඔහු පාත්‍රය සේදීමට පැන් ගන්නා තෙක් වළඳන බැවින් 'උදකපරියන්තික' ද, අසුනෙන් නැගිටින තෙක් වළඳන බැවින් 'ආසනපරියන්තික' ද වේ.

ඉමෙසං [Pg.67] පන තිණ්ණම්පි නානාසනභොජනං භුත්තක්ඛණෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

මෙම තිදෙනාගේම ධුතාංගය, තවත් අසුනක හිඳ ආහාර වැළඳූ සැණින් බිඳී යයි. මෙය මෙහි බිඳීමයි.

අයං පනානිසංසො, අප්පාබාධතා, අප්පාතඞ්කතා, ලහුට්ඨානං, බලං, ඵාසුවිහාරො, අනතිරිත්තපච්චයා අනාපත්ති, රසතණ්හාවිනොදනං අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

මෙහි ආනිශංස මෙසේය: අල්ප ආබාධිත බව, නිරෝගී බව, ශරීරයේ සැහැල්ලු බව, ශක්තිය, සුවසේ වාසය කිරීම, අතිරික්ත නොකළ ආහාර වැළඳීම නිසා සිදුවන ඇවැත් සිදු නොවීම, රස තෘෂ්ණාව දුරු කිරීම සහ අල්පේච්ඡතා ආදියට අනුකූල වීමයි.

එකාසනභොජනෙ රතං,න යතිං භොජනපච්චයා රුජා;

විසහන්ති රසෙ අලොලුපො,පරිහාපෙති න කම්මමත්තනො.

එක් අසුනක හිඳ වැළඳීමෙහි ඇලුනු යෝගී භික්ෂුව, ආහාරය හේතුවෙන් හටගන්නා රෝගාබාධයන්ගෙන් පෙළෙන්නේ නැත. රසයන් කෙරෙහි ලොල් නොවන හෙයින් තම මහණ කිස ද පිරිහෙන්නට නොදෙයි.

ඉති ඵාසුවිහාරකාරණෙ,සුචිසල්ලෙඛරතූපසෙවිතෙ;

ජනයෙථ විසුද්ධමානසො,රතිමෙකාසනභොජනෙ යතීති.

එබැවින්, සුවසේ විසීමට හේතු වූ, කෙලෙස් සිඳලන්නා වූ පිරිසිදු පිළිවෙත් පුරන්නවුන් විසින් සේවනය කරන ලද, ඒකාසනික භෝජනයෙහි පිරිසිදු සිතැති භික්ෂුව ඇල්ම ඇති කරගත යුතුය.

අයං එකාසනිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය ඒකාසනිකංගයෙහි සමාදානය, විධානය, ප්‍රභේදය, බිඳීම හා ආනිශංස වර්ණනාවයි.

6. පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගකථා

6. පත්තපිණ්ඩිකංග කථාව

29. පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගම්පි ‘‘දුතියකභාජනං පටික්ඛිපාමි, පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

29. පත්තපිණ්ඩිකංගය ද "මම දෙවන භාජනයක් (භාවිත කිරීම) ප්‍රතික්ෂේප කරමි, පත්තපිණ්ඩිකංගය සමාදන් වෙමි" යන මේ වචන දෙකෙන් එකකින් සමාදන් විය යුතුය.

තෙන පන පත්තපිණ්ඩිකෙන යාගුපානකාලෙ භාජනෙ ඨපෙත්වා බ්‍යඤ්ජනෙ ලද්ධෙ බ්‍යඤ්ජනං වා පඨමං ඛාදිතබ්බං, යාගු වා පාතබ්බා. සචෙ පන යාගුයං පක්ඛිපති, පූතිමච්ඡකාදිම්හි බ්‍යඤ්ජනෙ පක්ඛිත්තෙ යාගු පටිකූලා හොති, අප්පටිකූලමෙව ච කත්වා භුඤ්ජිතුං වට්ටති. තස්මා තථාරූපං බ්‍යඤ්ජනං සන්ධාය ඉදං වුත්තං. යං පන මධුසක්කරාදිකං අප්පටිකූලං හොති, තං පක්ඛිපිතබ්බං. ගණ්හන්තෙන ච පමාණයුත්තමෙව ගණ්හිතබ්බං. ආමකසාකං හත්ථෙන ගහෙත්වා ඛාදිතුං වට්ටති. තථා පන අකත්වා පත්තෙයෙව පක්ඛිපිතබ්බං. දුතියකභාජනස්ස පන පටික්ඛිත්තත්තා අඤ්ඤං රුක්ඛපණ්ණම්පි න වට්ටතීති ඉදමස්ස විධානං.

පත්තපිණ්ඩිකංගය සමාදන් වූ එම භික්ෂුව කැඳ පානය කරන වේලාවෙහි භාජනයක වෑංජනයක් ලැබුණහොත්, පළමුව වෑංජනය හෝ කැඳ වැළඳිය යුතුය. ඉදින් කැඳෙහි (වෑංජනය) දමන්නේ නම්, පිළී මාලු ආදී වෑංජනයක් දැමූ විට කැඳ පිළිකුල් සහගත වේ. එබැවින් පිළිකුල් නොවන සේ සකසා වැළඳිය යුතුය. එබඳු පිළිකුල් විය හැකි වෑංජනයක් අරභයා මෙය පවසන ලදී. මී පැණි, සීනි ආදී පිළිකුල් නොවන දෙයක් වේ නම් එය (කැඳට) එක් කළ හැකිය. පිළිගන්නා විට ද ප්‍රමාණය දැන පිළිගත යුතුය. අමු පලා වර්ග අතින් ගෙන වැළඳීම සුදුසුය. එසේ වුවද (අසංවර ලෙස) අතින් නොගෙන පාත්‍රයෙහිම දමා වැළඳිය යුතුය. දෙවන භාජනයක් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින්, දමා ගැනීමට වෙනත් කොළයක් වුවද භාවිතා කිරීම නුසුදුසුය. මෙය මෙහි පිළිවෙතයි.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨස්ස අඤ්ඤත්‍ර උච්ඡුඛාදනකාලා කචවරම්පි ඡඩ්ඩෙතුං න වට්ටති. ඔදනපිණ්ඩමච්ඡමංසපූවෙපි භින්දිත්වා [Pg.68] ඛාදිතුං න වට්ටති. මජ්ඣිමස්ස එකෙන හත්ථෙන භින්දිත්වා ඛාදිතුං වට්ටති, හත්ථයොගී නාමෙස. මුදුකො පන පත්තයොගී නාම හොති, තස්ස යං සක්කා හොති පත්තෙ පක්ඛිපිතුං, තං සබ්බං හත්ථෙන වා දන්තෙහි වා භින්දිත්වා ඛාදිතුං වට්ටති.

ප්‍රභේද වශයෙන් මෙම (පත්තපිණ්ඩික) අංගය ද තෙවැදෑරුම් වෙයි. එහිදී උක්කට්ඨ (ශ්‍රේෂ්ඨ) පුද්ගලයා හට උක්දඬු සපන කාලයකදී හැර, අනෙක් වේලාවන්හිදී (මාළු කටු, වී පොතු වැනි) ඉවතලන දෑ පවා (දෙවන බඳුනකට) දැමීම සුදුසු නැත. බත් පිඬු, මාළු, මස් හෝ කැවිලි වර්ග පවා කැබලි කර අනුභව කිරීම සුදුසු නැත. මජ්ඣිම (මධ්‍යම) පුද්ගලයා හට එක් අතකින් කැබලි කර අනුභව කිරීම සුදුසු ය. මොහු 'හත්ථයෝගී' නම් වේ. මුදුව (මෘදු) පුද්ගලයා 'පත්තයෝගී' නම් වේ. ඔහුට යම් ආහාරයක් පාත්‍රයට දැමිය හැකි ද, ඒ සියල්ල අතින් හෝ දත්වලින් හෝ කැබලි කර අනුභව කිරීම සුදුසු ය.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි දුතියකභාජනං සාදිතක්ඛණෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

මෙම පුද්ගලයන් තිදෙනාගේම ධුතංගය, දෙවන බඳුනක් (පිළිගෙන) පරිහරණය කරන මොහොතේදී බිඳෙයි. මෙහි ධුතංග බිඳීම මෙයයි.

අයං පනානිසංසො, නානාරසතණ්හාවිනොදනං. අත්‍රිච්ඡතාය පහානං, ආහාරෙ පයොජනමත්තදස්සිතා, ථාලකාදිපරිහරණඛෙදාභාවො, අවික්ඛිත්තභොජිතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

මෙහි ආනිසංස මෙසේය: නොයෙක් රසයන් කෙරෙහි පවත්නා තණ්හාව දුරු කිරීම, (විවිධ බඳුන්වල ඇති විවිධ රසයන් කෙරෙහි පවත්නා) අතිරික්ත ආශාව ප්‍රහාණය කිරීම, ආහාරයෙහි ප්‍රයෝජනය පමණක් දැකීම, තැටි ආදිය පරිහරණය කිරීමෙන් වන වෙහෙස නැති වීම, විසිරුණු ස්වභාවයකින් තොරව ආහාර වැළඳීම, අල්පේච්ඡතාව ආදී ගුණධර්මයන්ට අනුකූලව පැවතීම යනාදියයි.

නානාභාජනවික්ඛෙපං, හිත්වා ඔක්ඛිත්තලොචනො;

ඛණන්තො විය මූලානි, රසතණ්හාය සුබ්බතො.

යහපත් වත් පිළිවෙත් ඇති, යහපත් සිත් ඇති පත්තපිණ්ඩික යෝගියා, විවිධ බඳුන් නිසා ඇතිවන වික්ෂේපය හැර දමා, රස තණ්හාවේ මුල් උදුරා දමන්නාක් මෙන් (පාත්‍රය වෙතම) යොමු කළ නෙත් ඇත්තේ වෙයි.

සරූපං විය සන්තුට්ඨිං, ධාරයන්තො සුමානසො;

පරිභුඤ්ජෙය්‍ය ආහාරං, කො අඤ්ඤො පත්තපිණ්ඩිකොති.

තමන්ගේම ශරීරය දරන්නාක් මෙන් සන්තෝෂය දරමින්, යහපත් මනසින් යුතුව ආහාර වැළඳිය යුතුය. පත්තපිණ්ඩික යෝගියා හැර අන් කවරෙක් නම් මෙසේ (සතුටින්) ආහාර වළඳන්නේද?

අයං පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය පත්තපිණ්ඩික අංගයෙහි සමාදානය, විධානය, ප්‍රභේදය, භේදය හා ආනිසංස වර්ණනාවයි.

7. ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගකථා

7. ඛලුපච්ඡාභත්තික අංගය පිළිබඳ කථාව.

30. ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගම්පි ‘‘අතිරිත්තභොජනං පටික්ඛිපාමි, ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

30. ඛලුපච්ඡාභත්තික අංගය ද, “අතිරිත්ත භෝජනය ප්‍රතික්ෂේප කරමි” (අතිරිත්තභෝජනං පටික්ඛිපාමි) හෝ “ඛලුපච්ඡාභත්තික අංගය සමාදන් වෙමි” (ඛලුපච්ඡාභත්තිකංගං සමාදියාමි) යන මෙයින් එක් වචනයකින් සමාදන් විය යුතුය.

තෙන පන ඛලුපච්ඡාභත්තිකෙන පවාරෙත්වා පුන භොජනං කප්පියං කාරෙත්වා න භුඤ්ජිතබ්බං. ඉදමස්ස විධානං.

එම ඛලුපච්ඡාභත්තික භික්ෂුව විසින් (ප්‍රමාණවත් යැයි පවරා) නැවත (වෙනත් ඉරියව්වකදී) ලැබෙන භෝජනය කැප කරවා ගෙන (අතිරික්ත කරවා ගෙන) වැළඳීම නොකළ යුතුය. මෙය මෙහි විධානයයි.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො යස්මා පඨමපිණ්ඩෙ පවාරණා නාම නත්ථි, තස්මිං පන අජ්ඣොහරියමානෙ අඤ්ඤං පටික්ඛිපතො හොති, තස්මා එවං පවාරිතො පඨමපිණ්ඩං අජ්ඣොහරිත්වා දුතියපිණ්ඩං න භුඤ්ජති. මජ්ඣිමො යස්මිං භොජනෙ පවාරිතො, තදෙව භුඤ්ජති. මුදුකො පන යාව ආසනා න වුට්ඨාති තාව භුඤ්ජති.

ප්‍රභේද වශයෙන් මෙම අංගය ද තෙවැදෑරුම් වෙයි. එහි උක්කට්ඨ (ශ්‍රේෂ්ඨ) පුද්ගලයා හට පළමු පිඬෙහිදී පවාරණය (ප්‍රමාණවත් යැයි වැළැක්වීම) කියා දෙයක් නැත. එහෙත් එම පළමු පිඬ ගිලින විට, වෙනත් පිණ්ඩපාතයක් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා හට පවාරණය සිදු වේ. එබැවින් එසේ පවාරණය වූ භික්ෂුව පළමු පිඬ ගිලීමෙන් පසු දෙවන පිඬක් නොවළඳයි. මජ්ඣිම (මධ්‍යම) පුද්ගලයා යම් භෝජනයක් වළඳද්දී පවාරණය වූයේ ද, එම භෝජනය (පාත්‍රයෙහි ඇති ප්‍රමාණය) පමණක් වළඳයි. මුදුව (මෘදු) පුද්ගලයා අසුනෙන් නැගිටින තුරු ලැබෙන දේ වළඳයි.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි පවාරිතානං කප්පියං කාරාපෙත්වා භුත්තක්ඛණෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

මෙම පුද්ගලයන් තිදෙනාම පවාරණය වී තිබියදීත්, කැප කරවා ගෙන (අතිරික්ත කරවා ගෙන) වැළඳූ මොහොතේදී ධුතංගය බිඳෙයි. මෙහි භේදය මෙයයි.

අයං [Pg.69] පනානිසංසො, අනතිරිත්තභොජනාපත්තියා දූරභාවො, ඔදරිකත්තාභාවො, නිරාමිසසන්නිධිතා, පුන පරියෙසනාය අභාවො, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

මෙහි ආනිසංස මෙසේය: අතිරික්ත නොවන භෝජනය වැළඳීම නිසා සිදුවිය හැකි ආපත්තීන්ගෙන් දුරු වීම, කුස පිරෙන තෙක් අනුභව කිරීමේ ස්වභාවය නැති වීම, ආමිසය රැස් කර තැබීමෙන් තොර වීම, නැවත ආහාර සෙවීමේ වෙහෙසක් නොමැති වීම සහ අල්පේච්ඡතාව ආදී ගුණයන්ට අනුකූලව පැවතීමයි.

පරියෙසනාය ඛෙදං, න යාති න කරොති සන්නිධිං ධීරො;

ඔදරිකත්තං පජහති, ඛලුපච්ඡාභත්තිකො යොගී.

ඛලුපච්ඡාභත්තික යෝගී ධීරයා, (නැවත) ආහාර සෙවීමේ වෙහෙසට පත් නොවේ, ආහාර රැස් කර නොතබයි, කුස පිරෙන තුරු කෑමේ ගිජු බව ද අත්හරියි.

තස්මා සුගතපසත්ථං, සන්තොසගුණාදිවුඩ්ඪිසඤ්ජනනං;

දොසෙ විධුනිතුකාමො, භජෙය්‍ය යොගී ධුතඞ්ගමිදන්ති.

එබැවින් සුගතයන් වහන්සේ විසින් පසසන ලද, සන්තෝෂාදී ගුණ වර්ධනය කරන මෙම ධුතංගය, (මහේච්ඡතාදී) දෝෂයන් දුරු කරනු කැමති යෝගියා විසින් සමාදන් විය යුතුය.

අයං ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය ඛලුපච්ඡාභත්තික අංගයෙහි සමාදානය, විධානය, ප්‍රභේදය, භේදය හා ආනිසංස වර්ණනාවයි.

8. ආරඤ්ඤිකඞ්ගකථා

8. ආරණ්‍යක අංගය පිළිබඳ කථාව.

31. ආරඤ්ඤිකඞ්ගම්පි ‘‘ගාමන්තසෙනාසනං පටික්ඛිපාමි, ආරඤ්ඤිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

31. ආරණ්‍යක අංගය ද, “ග්‍රාමාන්ත සේනාසනය ප්‍රතික්ෂේප කරමි” (ගාමන්තසෙනාසනං පටික්ඛිපාමි) හෝ “ආරණ්‍යක අංගය සමාදන් වෙමි” (ආරඤ්ඤිකංගං සමාදියාමි) යන මෙයින් එක් වචනයකින් සමාදන් විය යුතුය.

තෙන පන ආරඤ්ඤිකෙන ගාමන්තසෙනාසනං පහාය අරඤ්ඤෙ අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං. තත්ථ සද්ධිං උපචාරෙන ගාමොයෙව ගාමන්තසෙනාසනං.

එම ආරණ්‍යක භික්ෂුව විසින් ග්‍රාමාන්ත සේනාසනය අත්හැර ආරණ්‍යයෙහි (වනයෙහි) අරුණ උදා කරගත යුතුය. එහිදී උපචාර (සීමාව) සමඟ ඇති ගමම 'ග්‍රාමාන්ත සේනාසනය' නම් වේ.

ගාමො නාම යො කොචි එකකුටිකො වා අනෙකකුටිකො වා පරික්ඛිත්තො වා අපරික්ඛිත්තො වා සමනුස්සො වා අමනුස්සො වා අන්තමසො අතිරෙකචාතුමාසනිවිට්ඨො යො කොචි සත්ථොපි.

'ගම' යනු එක් ගෙයක් ඇති හෝ ගෙවල් බොහෝමයක් ඇති, වටකර පවුරු ඇති හෝ පවුරු නැති, මිනිසුන් සිටින හෝ මිනිසුන් රහිත වූ ඕනෑම ජනාවාසයකි. අවම වශයෙන් මාස හතරකට වඩා වැඩි කාලයක් එක තැනක නැවතී සිටින වෙළඳ කණ්ඩායමක් වුව ද 'ගමක්' ලෙස හැඳින්වේ.

ගාමූපචාරො නාම පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස සචෙ අනුරාධපුරස්සෙව ද්වෙ ඉන්දඛීලා හොන්ති, අබ්භන්තරිමෙ ඉන්දඛීලෙ ඨිතස්ස ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො. තස්ස ලක්ඛණං යථා තරුණමනුස්සා අත්තනො බලං දස්සෙන්තා බාහං පසාරෙත්වා ලෙඩ්ඩුං ඛිපන්ති, එවං ඛිත්තස්ස ලෙඩ්ඩුස්ස පතනට්ඨානබ්භන්තරන්ති විනයධරා. සුත්තන්තිකා පන කාකනිවාරණනියමෙන ඛිත්තස්සාති වදන්ති. අපරික්ඛිත්තගාමෙ යං සබ්බපච්චන්තිමස්ස ඝරස්ස ද්වාරෙ ඨිතො මාතුගාමො භාජනෙන උදකං ඡඩ්ඩෙති, තස්ස පතනට්ඨානං ඝරූපචාරො. තතො වුත්තනයෙන එකො ලෙඩ්ඩුපාතො ගාමො, දුතියො ගාමූපචාරො.

'ග්‍රාමෝපචාරය' යනු, අනුරාධපුරය වැනි පවුරු ඇති ගමක නම් දොරටු (ඉන්දඛීල) දෙකක් තිබේ නම්, ඇතුළු දොරටුවෙහි සිට මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ශක්තියක් ඇති පුරුෂයෙකු විසින් විසි කරන ලද ගලක් වැටෙන සීමාවයි. එහි ලක්ෂණය නම්, තරුණයන් තමන්ගේ ශක්තිය පෙන්වීමට අත දිගු කර ගලක් විසි කරන විට එය වැටෙන සීමාව බව විනයධරයෝ පවසති. සූත්‍රධරයෝ පවසනුයේ කාක්කන් එළවීමට විසි කරන ගලක් වැටෙන සීමාව බවයි. පවුරු නැති ගමක නම්, වඩාත්ම කෙළවර ඇති ගෙයි දොරකඩ සිට ස්ත්‍රියක විසින් බඳුනකින් ඉවතට හල ජලය වැටෙන ස්ථානය 'ගෘහ සීමාව' (ඝරෝපචාරය) යි. එතැන් සිට කලින් කී පරිදි පළමු ගල් පහරක් වැටෙන සීමාව 'ගම' ලෙසත්, දෙවන ගල් පහරක් වැටෙන සීමාව 'ග්‍රාමෝපචාරය' ලෙසත් සැලකේ.

අරඤ්ඤං පන විනයපරියායෙ තාව ‘‘ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (පාරා. 92) වුත්තං. අභිධම්මපරියායෙ ‘‘නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා, සබ්බමෙතං [Pg.70] අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) වුත්තං. ඉමස්මිං පන සුත්තන්තිකපරියායෙ ‘‘ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති ඉදං ලක්ඛණං. තං ආරොපිතෙන ආචරියධනුනා පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඉන්දඛීලතො අපරික්ඛිත්තස්ස පඨමලෙඩ්ඩුපාතතො පට්ඨාය යාව විහාරපරික්ඛෙපා මිනිත්වා වවත්ථපෙතබ්බං.

ආරණ්‍යය (වනය) යනු විනය පර්යායට අනුව, “ගම සහ ග්‍රාමෝපචාරය හැර ඉතිරි සියල්ල ආරණ්‍යය වේ” යැයි දක්වා ඇත. අභිධර්ම පර්යායෙහි, “ඉන්දඛීලයෙන් පිටතට ගිය පසු ඇති සියල්ල ආරණ්‍යය වේ” යැයි දක්වා ඇත. එහෙත් මෙම සූත්‍ර පර්යායෙහි ආරණ්‍යක ධුතංගය සඳහා, “ගමේ සිට දුනු පන්සියයකින් (500) දුරින් පිහිටි සේනාසනය ආරණ්‍ය සේනාසනයයි” යන ලක්ෂණය ගත යුතුය. එය මැනිය යුත්තේ නූල් දැමූ ගුරු මට්ටමේ දුන්නකිනි. පවුරු ඇති ගමක නම් ඉන්දඛීලයේ (දොරටුවේ) සිටත්, පවුරු නැති ගමක නම් පළමු ගල් පහර වැටෙන සීමාවේ සිටත් විහාර සීමාව දක්වා මැන බලා තීරණය කළ යුතුය.

සචෙ පන විහාරො අපරික්ඛිත්තො හොති, යං සබ්බපඨමං සෙනාසනං වා භත්තසාලා වා ධුවසන්නිපාතට්ඨානං වා බොධි වා චෙතියං වා දූරෙ චෙපි සෙනාසනතො හොති, තං පරිච්ඡෙදං කත්වා මිනිතබ්බන්ති විනයට්ඨකථාසු වුත්තං. මජ්ඣිමට්ඨකථායං පන විහාරස්සපි ගාමස්සෙව උපචාරං නීහරිත්වා උභින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අන්තරා මිනිතබ්බන්ති වුත්තං. ඉදමෙත්ථ පමාණං.

ඉදින් විහාරය වටකර වැටක් හෝ පවුරක් නොමැති නම්, සේනාසනයෙන් ඈතින් වුව ද මුලින්ම හමුවන සේනාසනය, බත් හල, රැස්වීම් ශාලාව, බෝධිය හෝ චෛත්‍යය යන මේවා සීමාව ලෙස ගෙන මැනිය යුතු යැයි විනය අටුවාවන්හි සඳහන් වේ. මජ්ඣිම අටුවාවෙහි සඳහන් වන්නේ ගමෙහි උපචාර සීමාව මෙන්ම විහාරයට ද උපචාර සීමාවක් ගෙන, එම සීමා දෙක අතර දුර මැනිය යුතු බවයි. මෙහිදී පිළිගත යුතු ප්‍රමාණය මෙයයි.

සචෙපි ආසන්නෙ ගාමො හොති, විහාරෙ ඨිතෙහි මානුසකානං සද්දො සුය්‍යති, පබ්බතනදීආදීහි පන අන්තරිතත්තා න සක්කා උජුං ගන්තුං. යො තස්ස පකතිමග්ගො හොති, සචෙපි නාවාය සඤ්චරිතබ්බො, තෙන මග්ගෙන පඤ්චධනුසතිකං ගහෙතබ්බං. යො පන ආසන්නගාමස්ස අඞ්ගසම්පාදනත්ථං තතො තතො මග්ගං පිදහති, අයං ධුතඞ්ගචොරො හොති.

ඉදින් ගම සමීපයෙහි වුව ද, විහාරයේ සිටින අයට මිනිසුන්ගේ ශබ්දය ඇසෙතත්, කඳු හෝ ගංගා ආදියෙන් වෙන් වී ඇති නිසා කෙළින්ම යාමට නොහැකි නම්, එහි ඇති සාමාන්‍ය මාර්ගය (ඔරුවකින් යාමට තිබුණ ද) අනුව දුනු පන්සියයක දුර මැනිය යුතුය. යම් භික්ෂුවක් ගම ආසන්නයේ තිබියදීම ධුතංගය සම්පූර්ණ කර පෙන්වීම සඳහා තැනින් තැන මාර්ග අවහිර කර දුර වැඩි කරයි නම්, ඔහු 'ධුතංග සොරෙකු' වේ.

සචෙ පන ආරඤ්ඤිකස්ස භික්ඛුනො උපජ්ඣායො වා ආචරියො වා ගිලානො හොති, තෙන අරඤ්ඤෙ සප්පායං අලභන්තෙන ගාමන්තසෙනාසනං නෙත්වා උපට්ඨාතබ්බො. කාලස්සෙව පන නික්ඛමිත්වා අඞ්ගයුත්තට්ඨානෙ අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං. සචෙ අරුණුට්ඨානවෙලායං තෙසං ආබාධො වඩ්ඪති, තෙසංයෙව කිච්චං කාතබ්බං. න ධුතඞ්ගසුද්ධිකෙන භවිතබ්බන්ති ඉදමස්ස විධානං.

ඉදින් ආරණ්‍යක භික්ෂුවකගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ හෝ ආචාර්යයන් වහන්සේ ගිලන් වූ විට, වනයෙහි සුදුසු බෙහෙත් ආදිය නොලැබේ නම්, උන්වහන්සේව ග්‍රාමාන්ත සේනාසනයකට වැඩම කරවා උපස්ථාන කළ යුතුය. එහෙත් (ධුතංගධාරී භික්ෂුව) අලුයම පිටත්ව ගොස් ආරණ්‍යක අංගයට සුදුසු ස්ථානයකදී අරුණ උදා කරගත යුතුය. අරුණ උදා වන වේලාවේදී එම ගිලන් වූ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන්ගේ රෝගය උත්සන්න වේ නම්, ඔවුන් වෙනුවෙන් කළ යුතු වත් පිළිවෙත් කළ යුතුය. එහිදී ධුතංගය රැකීමේ පිරිසිදු බව ගැනම වෙහෙස නොවිය යුතුය. මෙය එහි විධානයයි.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨෙන සබ්බකාලං අරඤ්ඤෙ අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං. මජ්ඣිමො චත්තාරො වස්සිකෙ මාසෙ ගාමන්තෙ වසිතුං ලභති. මුදුකො හෙමන්තිකෙපි.

බෙදීම අනුව මෙම ආරණ්‍යකංගය ද තෙවැදෑරුම් වේ. එහිලා උත්කෘෂ්ට භික්ෂුව විසින් සෑම කල්හිම ආරණ්‍යයෙහි ම අරුණ නැංවිය යුතුය. මධ්‍යම භික්ෂුව වස් කාලයේ මාස සතර ගම් කෙළවර වාසය කිරීමට අවසර ලබයි. මෘදු භික්ෂුව හේමන්ත සෘතුවෙහි ද (එසේ කිරීමට අවසර ලබයි).

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි යථා පරිච්ඡින්නෙ කාලෙ අරඤ්ඤතො ආගන්ත්වා ගාමන්තසෙනාසනෙ ධම්මස්සවනං සුණන්තානං අරුණෙ උට්ඨිතෙපි ධුතඞ්ගං න භිජ්ජති. සුත්වා ගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගෙ උට්ඨිතෙපි න භිජ්ජති. සචෙ පන උට්ඨිතෙපි ධම්මකථිකෙ මුහුත්තං නිපජ්ජිත්වා ගමිස්සාමාති නිද්දායන්තානං අරුණං උට්ඨහති, අත්තනො වා රුචියා ගාමන්තසෙනාසනෙ අරුණං උට්ඨපෙන්ති, ධුතඞ්ගං භිජ්ජතීති අයමෙත්ථ භෙදො.

මෙම තිදෙනාටම නියම කරන ලද කාල සීමාවන්හි ආරණ්‍යයෙන් පැමිණ ගම් කෙළවර සෙනසුනක බණ අසමින් සිටින විට අරුණ උදාවුවද ධුතාංගය බිඳී නොයයි. බණ අසා ආපසු යන විට අතරමගදී අරුණ උදාවුවද ධුතාංගය බිඳී නොයයි. ඉදින් ධර්ම කථිකයා නැගී සිටි පසුව ද "මොහොතක් නිදාගෙන පසුව යන්නෙමු" යි නිදාගන්නා වූ අයගේ අරුණ උදාවුවහොත් හෝ තමන්ගේ රුචිය පරිදි ගම් කෙළවර සෙනසුනක අරුණ නංවන්නේ නම් ධුතාංගය බිඳෙයි. මෙය මෙහි භේදයයි.

අයං [Pg.71] පනානිසංසො, ආරඤ්ඤිකො භික්ඛු අරඤ්ඤසඤ්ඤං මනසිකරොන්තො භබ්බො අලද්ධං වා සමාධිං පටිලද්ධුං ලද්ධං වා රක්ඛිතුං, සත්ථාපිස්ස අත්තමනො හොති. යථාහ – ‘‘තෙනාහං, නාගිත, තස්ස භික්ඛුනො අත්තමනො හොමි අරඤ්ඤවිහාරෙනා’’ති (අ. නි. 6.42; 8.86). පන්තසෙනාසනවාසිනො චස්ස අසප්පායරූපාදයො චිත්තං න වික්ඛිපන්ති, විගතසන්තාසො හොති, ජීවිතනිකන්තිං ජහති, පවිවෙකසුඛරසං අස්සාදෙති, පංසුකූලිකාදිභාවොපි චස්ස පතිරූපො හොතීති.

මෙය මෙහි ආනිශංසයයි: ආරණ්‍යක භික්ෂුව ආරණ්‍ය සංඥාව මනසිකාර කරමින් නොලද සමාධිය ලැබීමට ද, ලැබූ සමාධිය ආරක්ෂා කර ගැනීමට ද සුදුස්සෙක් වෙයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ද ඔහු කෙරෙහි සතුටු වන සේක. එය මෙසේ වදාරන ලදී - "නාගිතය, මම ඒ භික්ෂුවගේ ඒ ආරණ්‍ය වාසය පිළිබඳව සතුටු වෙමි" යනාදී වශයෙනි. එමෙන්ම දුර බැහැර සෙනසුන්වල වසන්නා වූ ඔහුගේ සිත අසප්පාය රූප ආදිය නිසා විසිර නොයයි, ඔහු තැතිගැනීම් රහිත අයෙක් වෙයි, ජීවිතය කෙරෙහි ඇති ආශාව අත්හරියි, විවේකයේ සුඛ රසය විඳියි, පාංශුකූලික ආදී අනෙකුත් ධුතාංග ද ඔහුට ගැළපෙන බවට පත්වෙයි.

පවිවිත්තො අසංසට්ඨො, පන්තසෙනාසනෙ රතො;

ආරාධයන්තො නාථස්ස, වනවාසෙන මානසං.

ශාරීරිකව හා මානසිකව පිරිසිදු විවේකයක් ඇති, අන් අය හා නොමිශ්‍ර වූ, දුර බැහැර සෙනසුනෙහි ඇලුම් කරන්නා වූ, ආරණ්‍ය වාසයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිත සතුටු කරන්නා වූ,

එකො අරඤ්ඤෙ නිවසං, යං සුඛං ලභතෙ යති;

රසං තස්ස න වින්දන්ති, අපි දෙවා සඉන්දකා.

භික්ෂුවක ආරණ්‍යයෙහි හුදකලාව වාසය කරමින් යම් විවේකී සුවයක් ලබයි ද, ඒ ආරණ්‍ය වාසී භික්ෂුව විඳිනා විවේක සුවයේ රසය සක් දෙවිඳුන් සහිත දෙවිවරු පවා නොලබති.

පංසුකූලඤ්ච එසොව, කවචං විය ධාරයං;

අරඤ්ඤසඞ්ගාමගතො, අවසෙසධුතායුධො.

පාංශුකූල සිවුර සන්නාහයක් මෙන් දරා සිටින, ආරණ්‍යය නමැති යුද බිමට පැමිණි, සෙසු ධුතාංග නමැති ආයුධවලින් සන්නද්ධ වූ මේ යෝගී භික්ෂුව ම,

සමත්ථො නචිරස්සෙව, ජෙතුං මාරං සවාහිනිං;

තස්මා අරඤ්ඤවාසම්හි, රතිං කයිරාථ පණ්ඩිතොති.

කෙලෙස් මාරයා පිරිවර සහිතව පරාජය කිරීමට නොබෝ කලකින් සමර්ථ වන්නේය. එබැවින් නැණවත් භික්ෂුව ආරණ්‍ය වාසයෙහි ඇලුම් කළ යුතුය.

අයං ආරඤ්ඤිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය ආරණ්‍යකංගය සමාදන් වීම, විධානය, ප්‍රභේදය, භේදය හා ආනිශංස වර්ණනාවයි.

9. රුක්ඛමූලිකඞ්ගකථා

9. රුක්ඛමූලිකංග කථාව

32. රුක්ඛමූලිකඞ්ගම්පි ‘‘ඡන්නං පටික්ඛිපාමි, රුක්ඛමූලිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

32. රුක්ඛමූලිකංගය ද "පියස්ස (අමුව) ප්‍රතික්ෂේප කරමි, රුක්ඛමූලිකංගය සමාදන් වෙමි" යන මේ වචන දෙකෙන් එකකින් සමාදන් විය හැකිය.

තෙන පන රුක්ඛමූලිකෙන සීමන්තරිකරුක්ඛං, චෙතියරුක්ඛං, නිය්‍යාසරුක්ඛං, ඵලරුක්ඛං, වග්ගුලිරුක්ඛං, සුසිරරුක්ඛං, විහාරමජ්ඣෙ ඨිතරුක්ඛන්ති ඉමෙ රුක්ඛෙ විවජ්ජෙත්වා විහාරපච්චන්තෙ ඨිතරුක්ඛො ගහෙතබ්බොති ඉදමස්ස විධානං.

එම රුක්ඛමූලික භික්ෂුව විසින් දේශ සීමාවන්හි ඇති ගස්, චෛත්‍ය අසල ගස්, මැලියම් වැගිරෙන ගස්, පලතුරු ගස්, වවුලන් වසන ගස්, බෙනය සහිත ගස්, විහාරය මැද ඇති ගස් යන මේවා වර්ජනය කොට විහාරය කෙළවරක ඇති ගසක් තෝරාගත යුතුය. මෙය මෙහි විධානයයි.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො යථාරුචිතං රුක්ඛං ගහෙත්වා පටිජග්ගාපෙතුං න ලභති. පාදෙන පණ්ණසටං අපනෙත්වා වසිතබ්බං. මජ්ඣිමො තං ඨානං සම්පත්තෙහියෙව පටිජග්ගාපෙතුං ලභති. මුදුකෙන ආරාමිකසමණුද්දෙසෙ පක්කොසිත්වා සොධාපෙත්වා සමං කාරාපෙත්වා වාලුකං ඔකිරාපෙත්වා පාකාරපරික්ඛෙපං කාරාපෙත්වා ද්වාරං [Pg.72] යොජාපෙත්වා වසිතබ්බං. මහදිවසෙ පන රුක්ඛමූලිකෙන තත්ථ අනිසීදිත්වා අඤ්ඤත්ථ පටිච්ඡන්නෙ ඨානෙ නිසීදිතබ්බං.

ප්‍රභේදය අනුව මෙය ද තෙවැදෑරුම් වේ. එහි උත්කෘෂ්ට භික්ෂුව තමා කැමති ගසක් තෝරාගෙන එය පිරිසිදු කරවා ගැනීමට අවසර නොලබයි. පයින් ම වියළි කොළ ඉවත් කර වාසය කළ යුතුය. මධ්‍යම භික්ෂුව එතැනට පැමිණෙන අය ලවා පමණක් පිරිසිදු කරවා ගැනීමට අවසර ලබයි. මෘදු භික්ෂුව ආරාමිකයන් හෝ සාමණේරයන් කැඳවා පිරිසිදු කරවා, සමතලා කරවා, වැලි අතුරවා, වැටක් ගස්වා, දොරක් ද යොදවා වාසය කළ යුතුය. මහ දවස්වලදී (උත්සව දිනවලදී) රුක්ඛමූලික භික්ෂුව එහි නොසිට වෙනත් ආවරණය වූ තැනක වාසය කළ යුතුය.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි ඡන්නෙ වාසං කප්පිතක්ඛණෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. ජානිත්වා ඡන්නෙ අරුණං උට්ඨාපිතමත්තෙති අඞ්ගුත්තරභාණකා. අයමෙත්ථ භෙදො.

මේ තිදෙනාටම පියස්සක් යට වාසය කිරීමට සිතූ ක්ෂණයෙහි ධුතාංගය බිඳෙයි. දැන දැන ම පියස්සක් යට අරුණ නැගීමෙන් ධුතාංගය බිඳෙන බව අංගුත්තරභාණකයන් වහන්සේලා පවසති. මෙය මෙහි භේදයයි.

අයං පනානිසංසො, රුක්ඛමූලසෙනාසනං නිස්සාය පබ්බජ්ජාති (මහාව. 128) වචනතො නිස්සයානුරූපපටිපත්තිසබ්භාවො, අප්පානි චෙව සුලභානි ච තානි ච අනවජ්ජානීති (අ. නි. 4.27; ඉතිවු. 101) භගවතා සංවණ්ණිතපච්චයතා, අභිණ්හං තරුපණ්ණවිකාරදස්සනෙන අනිච්චසඤ්ඤාසමුට්ඨාපනතා, සෙනාසනමච්ඡෙරකම්මාරාමතානං අභාවො, දෙවතාහි සහවාසිතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

මෙය මෙහි ආනිශංසයයි: "රුක්ඛමූල සෙනසුන නිශ්‍රය කොට පැවිද්ද පවතී" යන බුදු වදන්වලට අනුව තෙවන නිශ්‍රයට අනුකූල පිළිවෙතක් තිබීම, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද අල්ප වූ ද, පහසුවෙන් ලැබෙනා වූ ද, නිවැරදි වූ ද ප්‍රත්‍යයන් තිබීම, නිතර ගස්වල පත්‍ර වෙනස් වීම දැකීමෙන් අනිත්‍ය සංඥාව උපදවා ගැනීමට හැකිවීම, සෙනසුන් කෙරෙහි ලෝභය හා කර්මාන්ත කෙරෙහි ඇල්ම නැති වීම, දේවතාවන් හා සහවාසය කිරීම සහ අල්පේච්ඡතාදී ගුණයන්ට අනුකූල වීම ආදියයි.

වණ්ණිතො බුද්ධසෙට්ඨෙන, නිස්සයොති ච භාසිතො;

නිවාසො පවිවිත්තස්ස, රුක්ඛමූලසමො කුතො.

බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද, නිශ්‍රය ලෙස පවසන ලද, විවේකය කැමති යෝගියාට රුක්ඛමූලය හා සමාන සෙනසුනක් තවත් කොහින් ද?

ආවාසමච්ඡෙරහරෙ, දෙවතා පරිපාලිතෙ;

පවිවිත්තෙ වසන්තො හි, රුක්ඛමූලම්හි සුබ්බතො.

සෙනසුන් කෙරෙහි ඇති මසුරුකම දුරු කරන, දේවතාවන් විසින් රකින ලද, විවේකී වූ රුක්ඛමූලයෙහි වාසය කරන්නා වූ යහපත් පිළිවෙත් ඇති යෝගියා,

අභිරත්තානි නීලානි, පණ්ඩූනි පතිතානි ච;

පස්සන්තො තරුපණ්ණානි, නිච්චසඤ්ඤං පනූදති.

රතු පැහැති, නිල් පැහැති, කහ පැහැති වූ ද, නටුවෙන් ගිලිහී වැටුණු ගස්වල කොළ දෙස බලමින් නිත්‍ය සංඥාව දුරු කරයි.

තස්මා හි බුද්ධදායජ්ජං, භාවනාභිරතාලයං;

විවිත්තං නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, රුක්ඛමූලං විචක්ඛණොති.

එබැවින් බුද්ධ උරුමයක් වූ, භාවනාවට ලැදි අයගේ වාසස්ථානය වූ, විවේකී රුක්ඛමූලය බුද්ධිමත් යෝගියා විසින් අවමන් නොකළ යුතුය.

අයං රුක්ඛමූලිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය රුක්ඛමූලිකංගය සමාදන් වීම, විධානය, ප්‍රභේදය, භේදය හා ආනිශංස වර්ණනාවයි.

10. අබ්භොකාසිකඞ්ගකථා

10. අබ්භෝකාසිකංග කථාව

33. අබ්භොකාසිකඞ්ගම්පි ‘‘ඡන්නඤ්ච රුක්ඛමූලඤ්ච පටික්ඛිපාමි, අබ්භොකාසිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

33. අබ්භෝකාසිකංගය ද "පියස්ස හා රුක්ඛමූලය ප්‍රතික්ෂේප කරමි, අබ්භෝකාසිකංගය සමාදන් වෙමි" යන මේ වචන දෙකෙන් එකකින් සමාදන් විය හැකිය.

තස්ස පන අබ්භොකාසිකස්ස ධම්මස්සවනාය වා උපොසථත්ථාය වා උපොසථාගාරං පවිසිතුං වට්ටති. සචෙ පවිට්ඨස්ස දෙවො වස්සති, දෙවෙ වස්සමානෙ අනික්ඛමිත්වා වස්සූපරමෙ නික්ඛමිතබ්බං. භොජනසාලං වා අග්ගිසාලං වා පවිසිත්වා වත්තං කාතුං, භොජනසාලාය ථෙරෙ භික්ඛූ භත්තෙන ආපුච්ඡිතුං, උද්දිසන්තෙන වා උද්දිසාපෙන්තෙන වා ඡන්නං පවිසිතුං, බහි දුන්නික්ඛිත්තානි මඤ්චපීඨාදීනි අන්තො පවෙසෙතුඤ්ච වට්ටති. සචෙ මග්ගං ගච්ඡන්තෙන වුඩ්ඪතරානං [Pg.73] පරික්ඛාරො ගහිතො හොති, දෙවෙ වස්සන්තෙ මග්ගමජ්ඣෙ ඨිතං සාලං පවිසිතුං වට්ටති. සචෙ න කිඤ්චි ගහිතං හොති, සාලාය ඨස්සාමීති වෙගෙන ගන්තුං න වට්ටති. පකතිගතියා ගන්ත්වා පවිට්ඨෙන පන යාව වස්සූපරමා ඨත්වා ගන්තබ්බන්ති ඉදමස්ස විධානං. රුක්ඛමූලිකස්සාපි එසෙව නයො.

එම අබ්භෝකාසික භික්ෂුවට බණ ඇසීමට හෝ උපෝසථය පිණිස උපෝසථ ශාලාවට ඇතුළු වීම කැපය. ඇතුළු වූ විට වැසි වසින්නේ නම්, වැසි වසින තාක් එහි සිට වැසි හමාර වූ පසු නික්මිය යුතුය. භෝජන ශාලාවට හෝ ගිනිහල් ගෙයට ඇතුළු වී වත් පිළිවෙත් කිරීමට ද, භෝජන ශාලාවේදී මහා තෙරුන් වහන්සේලාගෙන් දානය පිළිබඳව විමසීමට ද, උගන්වන විට හෝ ඉගෙන ගන්නා විට පියස්සක් යටට වීමට ද, පිටත අව් වැසිවල තිබෙන ඇඳ පුටු ඇතුළට ගැනීමට ද කැපය. මග යන විට වැඩිමහලු භික්ෂුවකගේ පිරිකර ගෙන යන්නේ නම් වැසි වසින විට මග ඇති සාලාවකට ඇතුළු වීම කැපය. ඉදින් පිරිකරක් නැතිව "සාලාවක නතර වෙමි" යි වේගයෙන් දිවීම නොකළ යුතුය. සාමාන්‍ය ගමනින් ගොස් ඇතුළු වී වැසි නවතින තෙක් සිටිය යුතුය. රුක්ඛමූලික භික්ෂුවට ද මෙම විධානය ම වේ.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨස්ස රුක්ඛං වා පබ්බතං වා ගෙහං වා උපනිස්සාය වසිතුං න වට්ටති. අබ්භොකාසෙයෙව චීවරකුටිං කත්වා වසිතබ්බං. මජ්ඣිමස්ස රුක්ඛපබ්බතගෙහානි උපනිස්සාය අන්තො අප්පවිසිත්වා වසිතුං වට්ටති. මුදුකස්ස අච්ඡන්නමරියාදං පබ්භාරම්පි සාඛාමණ්ඩපොපි පීඨපටොපි ඛෙත්තරක්ඛකාදීහි ඡඩ්ඩිතා තත්‍රට්ඨකකුටිකාපි වට්ටතීති.

බෙදීම අනුව මෙය ද තෙවැදෑරුම් වේ. එහි උත්කෘෂ්ට භික්ෂුවට ගසක්, පර්වතයක් හෝ ගෙයක් ඇසුරු කොට විසීම අකැපය. එළිමහනේ ම සිවුරෙන් කුටියක් සාදාගෙන විසිය යුතුය. මධ්‍යම භික්ෂුවට ගස්, පර්වත හෝ ගෙවල් ඇසුරු කොට ඒවාට ඇතුළු නොවී විසීම කැපය. මෘදු භික්ෂුවට වැසි නොවැටෙන පර්වත ලෙන්, අතු සෙවිලි කළ මණ්ඩප, රෙදි සෙවිලි කළ තැන්, කුඹුරු රකින්නන් ආදීන් දමා ගිය පැල්පත් ආදියෙහි විසීම කැපය.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි වාසත්ථාය ඡන්නං වා රුක්ඛමූලං වා පවිට්ඨක්ඛණෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. ජානිත්වා තත්ථ අරුණං උට්ඨාපිතමත්තෙති අඞ්ගුත්තරභාණකා. අයමෙත්ථ භෙදො.

මෙම තිදෙනාට ම වාසය කිරීමේ අදහසින් පියස්සක් හෝ ගසක් මුලට ඇතුළු වූ ක්ෂණයෙහි ධුතාංගය බිඳෙයි. දැන දැන ම එහි අරුණ නැංවීමෙන් ධුතාංගය බිඳෙන බව අංගුත්තරභාණකයන් වහන්සේලා පවසති. මෙය මෙහි භේදයයි.

අයං පනානිසංසො, ආවාසපලිබොධුපච්ඡෙදො, ථිනමිද්ධපනූදනං, ‘‘මිගා විය අසඞ්ගචාරිනො, අනිකෙතා විහරන්ති භික්ඛවො’’ති (සං. නි. 1.224) පසංසාය අනුරූපතා, නිස්සඞ්ගතා, චාතුද්දිසතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

මෙහි අනුසස් මෙසේය: ආවාසය පිළිබඳ බාධා (පලිබෝධ) සිඳී යයි. නිදිමත හා කම්මැලිකම (ථීනමිද්ධ) දුරු වෙයි. 'මුවන් මෙන් ඇලීමක් නොමැතිව හැසිරෙන, වාසස්ථානයක් රහිතව වාසය කරන භික්ෂූහුය' යන ප්‍රශංසාවට සුදුසු බව, ආවාසයන්හි නොඇලෙන බව, සතර දිශාවෙහිම අවහිරතාවයකින් තොරව හැසිරෙන බව සහ අල්පේච්ඡතාව ආදී ගුණයන්ට අනුකූලව පැවතීම යන මේවා මෙහි අනුසස්ය.

අනගාරියභාවස්ස, අනුරූපෙ අදුල්ලභෙ;

තාරාමණිවිතානම්හි, චන්දදීපප්පභාසිතෙ.

ගිහි බැඳීම්වලින් තොර වූ මහණකමට අනුරූප වූ ද, පහසුවෙන් සොයාගත හැක්කා වූ ද, තරු නමැති මිණි වියනක් සහිත වූ ද, සඳ නමැති මහා පහනින් ඒකාලෝක වූ ද,

අබ්භොකාසෙ වසං භික්ඛු, මිගභූතෙන චෙතසා;

ථිනමිද්ධං විනොදෙත්වා, භාවනාරාමතං සිතො.

එළිමහනෙහි වසන භික්ෂුව, මුවෙකු වැනි වූ (නොඇලෙන) සිතින් යුතුව, නිදිමත හා කම්මැලිකම දුරු කරමින්, භාවනාවෙහි ඇලී වාසය කරයි.

පවිවෙකරසස්සාදං, නචිරස්සෙව වින්දති;

යස්මා තස්මා හි සප්පඤ්ඤො, අබ්භොකාසරතො සියාති.

ඔහු නොබෝ කලකින්ම විවේකයෙහි රසය විඳියි. එබැවින් ප්‍රඥාවන්තයා එළිමහනෙහි ඇලුම් කරන්නේ විය යුතුය.

අයං අබ්භොකාසිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය අබ්භෝකාසිකංගයේ සමාදන් වීම, විධානය, ප්‍රභේදය, භේදය සහ අනුසස් විස්තර කිරීමයි.

11. සොසානිකඞ්ගකථා

11. සොසානිකංගය පිළිබඳ කථාව

34. සොසානිකඞ්ගම්පි [Pg.74] ‘‘න සුසානං පටික්ඛිපාමි, සොසානිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

34. සොසානිකංගය ද 'සොහොන් නොවන තැන මම ප්‍රතික්ෂේප කරමි' හෝ 'සොසානිකංගය සමාදන් වෙමි' යන මෙයින් එක්තරා වචනයකින් සමාදන් විය හැකිය.

තෙන පන සොසානිකෙන යං මනුස්සා ගාමං නිවෙසන්තා ‘‘ඉදං සුසාන’’න්ති වවත්ථපෙන්ති, න තත්ථ වසිතබ්බං. න හි මතසරීරෙ අජ්ඣාපිතෙ තං සුසානං නාම හොති, ඣාපිතකාලතො පන පට්ඨාය සචෙපි ද්වාදසවස්සානි ඡඩ්ඩිතං, තං සුසානමෙව.

එම සොසානිකංගය සමාදන් වූ භික්ෂුව විසින්, මිනිසුන් ගමක් පිහිටුවන විට 'මෙය සොහොනක් වේවා' යැයි නියම කරන ලද ස්ථානයක පමණක් වාසය නොකළ යුතුය. මළ සිරුරක් එහි දවා නොමැති නම් එය සොහොනක් ලෙස හැඳින්විය නොහැකිය. දවන ලද කාලයේ සිට වසර දොළහක් ගත වී අත්හැර දමා තිබුණ ද එය සොහොනක්ම වේ.

තස්මිං පන වසන්තෙන චඞ්කමමණ්ඩපාදීනි කාරෙත්වා මඤ්චපීඨං පඤ්ඤපෙත්වා පානීයපරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙත්වා ධම්මං වාචෙන්තෙන න වසිතබ්බං. ගරුකං හි ඉදං ධුතඞ්ගං, තස්මා උප්පන්නපරිස්සයවිඝාතත්ථාය සඞ්ඝත්ථෙරං වා රාජයුත්තකං වා ජානාපෙත්වා අප්පමත්තෙන වසිතබ්බං. චඞ්කමන්තෙන අද්ධක්ඛිකෙන ආළාහනං ඔලොකෙන්තෙන චඞ්කමිතබ්බං.

එහි වසන භික්ෂුව විසින් සක්මන් මළුවල මණ්ඩප ආදිය කරවා, ඇඳ පුටු පනවා, පැන් හා පරිභෝජන ජලය තබ්බවා, ධර්මය උගන්වමින් වාසය නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙම ධුතාංගය ඉතා බැරෑරුම් බැවිනි. එබැවින් ඇති විය හැකි උපද්‍රව වළක්වා ගනු පිණිස සංඝයාගේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමකට හෝ ගමෙහි පාලන නිලධාරියෙකුට දැනුම් දී අප්‍රමාදීව වාසය කළ යුතුය. සක්මන් කරන විට අඩවන් දෑසින් සොහොන් බිම දෙස බලමින් සක්මන් කළ යුතුය.

සුසානං ගච්ඡන්තෙනාපි මහාපථා උක්කම්ම උප්පථමග්ගෙන ගන්තබ්බං. දිවායෙව ආරම්මණං වවත්ථපෙතබ්බං. එවඤ්හිස්ස තං රත්තිං භයානකං න භවිස්සති, අමනුස්සා රත්තිං විරවිත්වා විරවිත්වා ආහිණ්ඩන්තාපි න කෙනචි පහරිතබ්බා. එකදිවසම්පි සුසානං අගන්තුං න වට්ටති. මජ්ඣිමයාමං සුසානෙ ඛෙපෙත්වා පච්ඡිමයාමෙ පටික්කමිතුං වට්ටතීති අඞ්ගුත්තරභාණකා. අමනුස්සානං පියං තිලපිට්ඨමාසභත්තමච්ඡමංසඛීරතෙලගුළාදිඛජ්ජභොජ්ජං න සෙවිතබ්බං. කුලගෙහං න පවිසිතබ්බන්ති ඉදමස්ස විධානං.

සොහොනට යන විට ද මහා මාර්ගයෙන් බැහැරව අතුරු මාවතකින් යා යුතුය. දහවල් කාලයේදීම (සොහොනෙහි ඇති) වස්තූන් හොඳින් හඳුනාගෙන තබා ගත යුතුය. එවිට රාත්‍රී කාලයේදී භයානක හැඟීමක් ඇති නොවේ. රාත්‍රියෙහි අමනුෂ්‍යයන් කෑගසමින් හැසිරුණ ද කිසිවකින් ඔවුන්ට පහර නොදිය යුතුය. එක් දිනක්වත් සොහොනට නොගොස් නොසිටිය යුතුය. මධ්‍යම යාමය සොහොනෙහි ගත කර පශ්චිම යාමයෙහි ආපසු පැමිණීම සුදුසු යැයි අංගුත්තර භාණකවරු පවසති. අමනුෂ්‍යයන් ප්‍රිය කරන තලපිටි, මුං ඇට බත්, මාළු, මස්, කිරි, තෙල්, හකුරු ආදී ආහාර වර්ග පරිභෝජනය නොකළ යුතුය. සොහොනෙන් පැමිණි විගස කුල නිවෙස්වලට නොවැදිය යුතුය. මෙය එහි පිළිවෙතයි.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨෙන යත්ථ ධුවඩාහධුවකුණපධුවරොදනානි අත්ථි, තත්ථෙව වසිතබ්බං. මජ්ඣිමස්ස තීසු එකස්මිම්පි සති වට්ටති. මුදුකස්ස වුත්තනයෙන සුසානලක්ඛණං පත්තමත්තෙ වට්ටති.

ප්‍රභේද වශයෙන් මෙය ද තෙවැදෑරුම් වේ. එහි උක්කට්ඨ (ප්‍රතිපත්තියෙහි දැඩි) භික්ෂුව, නිරන්තරයෙන් මළ සිරුරු දවන, නිරන්තරයෙන්ම මළකුණු ගඳ පවතින හා නිරන්තරයෙන් හැඬීම් ශබ්ද ඇසෙන සොහොනකම වාසය කළ යුතුය. මජ්ඣිම භික්ෂුවට ඉහත කරුණු තුනෙන් එකක් හෝ ඇති සොහොනක වාසය කිරීම සුදුසුය. මුදුක භික්ෂුවට ඉහත කී පරිදි සොහොන් ලක්ෂණ ඇති වූ පමණින් එවැනි සොහොනක වාසය කිරීම සුදුසුය.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි න සුසානම්හි වාසං කප්පනෙන ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. සුසානං අගතදිවසෙති අඞ්ගුත්තරභාණකා. අයමෙත්ථ භෙදො.

මේ තිදෙනාගේම ධුතාංගය සොහොන් නොවන තැනක වාසය කිරීමෙන් බිඳී යයි. 'සොහොනට නොගිය දිනක ධුතාංගය බිඳේ' යැයි අංගුත්තර භාණකවරු පවසති. මෙය මෙහි භේදයයි.

අයං පනානිසංසො මරණස්සතිපටිලාභො, අප්පමාදවිහාරිතා, අසුභනිමිත්තාධිගමො, කාමරාගවිනොදනං, අභිණ්හං කායසභාවදස්සනං, සංවෙගබහුලතා [Pg.75] ආරොග්‍යමදාදිප්පහානං, භයභෙරවසහනතා, අමනුස්සානං ගරුභාවනීයතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

මෙහි අනුසස් මෙසේය: මරණානුස්සතිය ලැබීම, අප්‍රමාදීව වාසය කිරීම, අසුභ නිමිත්ත අවබෝධ කර ගැනීම, කාමරාගය දුරු කිරීම, නිරන්තරයෙන් කයෙහි ස්වභාවය දැකීම, සංවේගය බහුල වීම, නීරෝගී බව හා තරුණ බව නිසා ඇති වන මදය දුරු කිරීම, බිය හා තැතිගැනීම් ඉවසීමට ඇති හැකියාව, අමනුෂ්‍යයන්ගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වීම සහ අල්පේච්ඡතාව ආදී ගුණයන්ට අනුකූලව පැවතීමයි.

සොසානිකඤ්හි මරණානුසතිප්පභාවා,නිද්දාගතම්පි න ඵුසන්ති පමාදදොසා;

සම්පස්සතො ච කුණපානි බහූනි තස්ස,කාමානුභාවවසගම්පි න හොති චිත්තං.

මක්නිසාද යත්, සොසානික භික්ෂුව මරණානුස්සතියෙහි බලය නිසා නින්දට වැටුණු විට පවා ප්‍රමාද දෝෂයන්ගෙන් පීඩා නොලබයි. බොහෝ මළකුණු දෙස බලන ඔහුගේ සිත කාමයන්ගේ බලයට යටත් නොවේ.

සංවෙගමෙති විපුලං න මදං උපෙති,සම්මා අථො ඝටති නිබ්බුතිමෙසමානො;

සොසානිකඞ්ගමිතිනෙකගුණාවහත්තා,නිබ්බානනින්නහදයෙන නිසෙවිතබ්බන්ති.

මහා සංවේගයකට පැමිණෙන ඔහු උඩඟු බවට පත් නොවේ. නිවැරදි ලෙස නිර්වාණය සොයමින් උත්සාහ කරයි. මෙසේ බොහෝ ගුණ ලබා දෙන බැවින්, නිවනට නැඹුරු වූ සිතක් ඇති යෝගී භික්ෂුව විසින් සොසානිකංගය නිරන්තරයෙන් සේවනය කළ යුතුය.

අයං සොසානිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය සොසානිකංගයේ සමාදන් වීම, විධානය, ප්‍රභේදය, භේදය සහ අනුසස් විස්තර කිරීමයි.

12. යථාසන්ථතිකඞ්ගකථා

12. යථාසන්ථතිකංගය පිළිබඳ කථාව

35. යථාසන්ථතිකඞ්ගම්පි ‘‘සෙනාසනලොලුප්පං පටික්ඛිපාමි, යථාසන්ථතිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

35. යථාසන්ථතිකංගය ද 'සෙනසුන් කෙරෙහි පවතින ගිජු බව මම ප්‍රතික්ෂේප කරමි' හෝ 'යථාසන්ථතිකංගය සමාදන් වෙමි' යන මෙයින් එක්තරා වචනයකින් සමාදන් විය යුතුය.

තෙන පන යථාසන්ථතිකෙන යදස්ස සෙනාසනං ‘‘ඉදං තුය්හං පාපුණාතී’’ති ගාහිතං හොති, තෙනෙව තුට්ඨබ්බං, න අඤ්ඤො උට්ඨාපෙතබ්බො. ඉදමස්ස විධානං.

එම යථාසන්ථතික භික්ෂුව විසින් 'මෙම සෙනසුන ඔබට හිමි වේ' යැයි පවරන ලද සෙනසුනකින්ම සතුටු විය යුතුය. වෙනත් භික්ෂුවක් එම ස්ථානයෙන් ඉවත් නොකළ යුතුය. මෙය මෙහි පිළිවෙතයි.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො අත්තනො පත්තසෙනාසනං දූරෙති වා අච්චාසන්නෙති වා අමනුස්සදීඝජාතිකාදීහි උපද්දුතන්ති වා උණ්හන්ති වා සීතලන්ති වා පුච්ඡිතුං න ලභති. මජ්ඣිමො පුච්ඡිතුං ලභති. ගන්ත්වා පන ඔලොකෙතුං න ලභති. මුදුකො ගන්ත්වා ඔලොකෙත්වා සචස්ස තං න රුච්චති, අඤ්ඤං ගහෙතුං ලභති.

ප්‍රභේද වශයෙන් මෙය ද තෙවැදෑරුම් වේ. එහි උක්කට්ඨ භික්ෂුව තමාට ලැබුණු සෙනසුන දුර ද, ළඟ ද, අමනුෂ්‍යයන් හෝ සර්පයන්ගෙන් කරදර තිබේ ද, රස්නය ද, සීතල ද කියා ඇසීමට නොලැබෙයි. මජ්ඣිම භික්ෂුවට ඒ පිළිබඳව ඇසීමට හැකියාව ඇතත්, ගොස් බැලීමට අවසර නැත. මුදුක භික්ෂුවට ගොස් බැලීමටත්, එහි වාසය කිරීමට අපහසු නම් වෙනත් සෙනසුනක් ලබා ගැනීමටත් හැකියාව ඇත.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි සෙනාසනලොලුප්පෙ උප්පන්නමත්තෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජතීති අයමෙත්ථ භෙදො.

මේ තිදෙනාගේම ධුතාංගය සෙනසුන් කෙරෙහි ගිජු බවක් (ලෝලුප්ප බවක්) උපන් සැණින් බිඳී යයි. මෙය මෙහි භේදයයි.

අයං පනානිසංසො, ‘‘යං ලද්ධං තෙන තුට්ඨබ්බ’’න්ති (ජා. 1.1.136; පාචි. 793) වුත්තොවාදකරණං, සබ්‍රහ්මචාරීනං හිතෙසිතා, හීනපණීතවිකප්පපරිච්චාගො, අනුරොධවිරොධප්පහානං, අත්‍රිච්ඡතාය ද්වාරපිදහනං, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

මෙහි අනුසස් මෙසේය: 'ලැබුණු දෙයකින් සතුටු විය යුතුය' යන බුද්ධ අවවාදය පිළිපැදීම, සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ යහපත සෙවීම, උසස් පහත් සෙනසුන් පිළිබඳ විකල්ප සිතුවිලි අත්හැරීම, ඇලීම් හා ගැටීම් දුරු කිරීම, වෙනත් සෙනසුන් කෙරෙහි ඇති වන ආශාවේ දොරටු වැසීම සහ අල්පේච්ඡතාව ආදී ගුණයන්ට අනුකූලව පැවතීමයි.

යං [Pg.76] ලද්ධං තෙන සන්තුට්ඨො, යථාසන්ථතිකො යති;

නිබ්බිකප්පො සුඛං සෙති, තිණසන්ථරකෙසුපි.

ලැබුණු දෙයකින් සතුටු වන යථාසන්ථතික යෝගාවචරයා, විකල්ප සිතුවිලි රහිතව තණ අතුරා ගත් තැනක වුව ද සුවසේ නිදයි.

න සො රජ්ජති සෙට්ඨම්හි, හීනං ලද්ධා න කුප්පති;

සබ්‍රහ්මචාරිනවකෙ, හිතෙන අනුකම්පති.

ඔහු උසස් සෙනසුනකට නොඇලෙයි, පහත් සෙනසුනක් ලැබුණ ද කිපෙන්නේ නැත. නවක සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි හිතවත්කමින් අනුකම්පා කරයි.

තස්මා අරියසතාචිණ්ණං, මුනිපුඞ්ගවවණ්ණිතං;

අනුයුඤ්ජෙථ මෙධාවී, යථාසන්ථතරාමතන්ති.

එබැවින් ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් පුරුදු කරන ලද, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද යථාසන්ථතික රම්‍යතාවෙහි ප්‍රඥාවන්තයා උත්සාහවත් විය යුතුය.

අයං යථාසන්ථතිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය යථාසන්ථතිකංගයේ සමාදන් වීම, විධානය, ප්‍රභේදය, භේදය සහ අනුසස් විස්තර කිරීමයි.

13. නෙසජ්ජිකඞ්ගකථා

13. නේසජ්ජිකංගය පිළිබඳ කථාව

36. නෙසජ්ජිකඞ්ගම්පි ‘‘සෙය්‍යං පටික්ඛිපාමි, නෙසජ්ජිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

36. නේසජ්ජිකංගය ද 'සැතපීම ප්‍රතික්ෂේප කරමි' හෝ 'නේසජ්ජිකංගය සමාදන් වෙමි' යන මෙයින් එක්තරා වචනයකින් සමාදන් විය යුතුය.

තෙන පන නෙසජ්ජිකෙන රත්තියා තීසු යාමෙසු එකං යාමං උට්ඨාය චඞ්කමිතබ්බං. ඉරියාපථෙසු හි නිපජ්ජිතුමෙව න වට්ටති. ඉදමස්ස විධානං.

එම නේසජ්ජික භික්ෂුව විසින් රාත්‍රී තුන් යාමයෙන් එක් යාමක නැගී සිට සක්මන් කළ යුතුය. සතර ඉරියව්වලින් සැතපීම පමණක් මෙහිදී විහිත නොවේ. මෙය මෙහි පිළිවෙතයි.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨස්ස නෙව අපස්සෙනං, න දුස්සපල්ලත්ථිකා, න ආයොගපට්ටො වට්ටති. මජ්ඣිමස්ස ඉමෙසු තීසු යංකිඤ්චි වට්ටති. මුදුකස්ස අපස්සෙනම්පි දුස්සපල්ලත්ථිකාපි ආයොගපට්ටොපි බිබ්බොහනම්පි පඤ්චඞ්ගොපි සත්තඞ්ගොපි වට්ටති. පඤ්චඞ්ගො පන පිට්ඨිඅපස්සයෙන සද්ධිං කතො. සත්තඞ්ගො නාම පිට්ඨිඅපස්සයෙන ච උභතොපස්සෙසු අපස්සයෙහි ච සද්ධිං කතො. තං කිර මිළාභයත්ථෙරස්ස අකංසු. ථෙරො අනාගාමී හුත්වා පරිනිබ්බායි.

ප්‍රභේද වශයෙන් ගත් කල, මෙම නෛසජ්ජිකංගය ද තෙවැදෑරුම් වෙයි. එහිදී උත්කෘෂ්ට පුද්ගලයාට පිට ඇඳි (පසුපසට හේත්තු වන ලෑල්ල), වස්ත්‍රයෙන් බැඳගත් පල්ලත්ථිකාව හෝ ආයෝගපට්ටය (භාවනා පටිය) පාවිච්චි කිරීම කැප නැත. මධ්‍යම පුද්ගලයාට මේ තුණෙන් ඕනෑම එකක් කැප වෙයි. මෘදු (මෘදුකාංග) පුද්ගලයාට පිට ඇඳි, වස්ත්‍ර පල්ලත්ථිකාව, ආයෝගපට්ටය, කොට්ටය, පංචාංගය හා සප්තාංගය යන මේ සියල්ල කැප වෙයි. එහි පංචාංගය යනු පිට ඇඳි සහිතව තැනූ අසුනයි. සප්තාංගය යනු පිට ඇඳි සහ දෙපසට අත් තබා ගන්නා ලී (අත්වාරු) සහිතව තැනූ අසුනයි. එවැනි අසුනක් මිළාභය තෙරුන් වහන්සේ උදෙසා කරවන ලද්දක් බව කියැවේ. ඒ තෙරුන් වහන්සේ අනාගාමී තත්ත්වයට පත්ව පිරිනිවන් පෑ සේක.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි සෙය්‍යං කප්පිතමත්තෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

මෙම පුද්ගලයන් තිදෙනාගෙම ධුතාංගය බිඳෙන්නේ නිදාගැනීම සඳහා ඇලපත තැබූ (දිගා වූ) සැණිනි. මෙහි ධුතාංග භේදය (බිඳීම) මෙයයි.

අයං පනානිසංසො, ‘‘සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.320; ම. නි. 1.186) වුත්තස්ස චෙතසො විනිබන්ධස්ස උපච්ඡෙදනං, සබ්බකම්මට්ඨානානුයොගසප්පායතා, පාසාදිකඉරියාපථතා, වීරියාරම්භානුකූලතා, සම්මාපටිපත්තියා අනුබ්‍රූහනන්ති.

මෙහි ආනිශංස මෙසේය: “සැතපීමේ සැපය, ඇලපත පෙරළා සැතපීමේ සැපය හා නිදි කිරා වැටීමේ සැපයෙහි ඇලී වාසය කරයි” යනුවෙන් වදාරන ලද සිතේ බැඳීම් (චේතෝ විනිබන්ධ) සිඳ දැමීම ද, සියලු කර්මස්ථානයන් වැඩීමට සුදුසු බව ද, ප්‍රසාදජනක ඉරියව් පැවැත්ම ද, වීර්යය ආරම්භ කිරීමට අනුකූල බව ද, සම්මා පටිපත්තිය (නිවැරදි පිළිවෙත) දියුණු කිරීම ද යන මේවාය.

ආභුජිත්වාන පල්ලඞ්කං, පණිධාය උජුං තනුං;

නිසීදන්තො විකම්පෙති, මාරස්ස හදයං යති.

පර්යංකය බැඳගෙන, ශරීරය කෙළින් තබාගෙන වැඩසිටින යෝගී තෙරුන් වහන්සේ මාරයාගේ හදවත කම්පා කරවති.

සෙය්‍යසුඛං [Pg.77] මිද්ධසුඛං, හිත්වා ආරද්ධවීරියො;

නිසජ්ජාභිරතො භික්ඛු, සොභයන්තො තපොවනං.

සැතපීමේ සැපය හා නිදිමත සැපය අත්හැර, දැඩි වීර්යයෙන් යුතුව හිඳගෙන සිටීමෙහි ඇලුනු මහණ තෙමේ තපෝවනය බබළවන්නේය.

නිරාමිසං පීතිසුඛං, යස්මා සමධිගච්ඡති;

තස්මා සමනුයුඤ්ජෙය්‍ය, ධීරො නෙසජ්ජිකං වතන්ති.

යම් හෙයකින් නිරාමිස වූ ප්‍රීති සැපය අධිගමනය කරයි ද, එබැවින් ප්‍රඥාවන්තයා නෛසජ්ජික ධුතාංගය මැනවින් සමාදන්ව පිළිපැදිය යුතුය.

අයං නෙසජ්ජිකඞ්ගෙ සමාදාන විධානප්පභෙද භෙදානිසංසවණ්ණනා.

මෙය නෛසජ්ජිකාංගයේ සමාදානය, විධානය, ප්‍රභේදය, බිඳීම හා ආනිශංස පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

ධුතඞ්ගපකිණ්ණකකථා

ධුතාංග පිළිබඳ ප්‍රකීර්ණක (විවිධ) කථාව.

37. ඉදානි –

37. දැන් -

කුසලත්තිකතො චෙව, ධුතාදීනං විභාගතො;

සමාසබ්‍යාසතො චාපි, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති. –

කුසල තිකය (කුසල, අකුසල, අව්‍යාකත) අනුව ද, ධුත ආදීන්ගේ විභාගය අනුව ද, සංක්ෂේප හා විස්තර වශයෙන් ද මෙහි විනිශ්චය දත යුතුය.

ඉමිස්සා ගාථාය වසෙන වණ්ණනා හොති.

මෙම ගාථාව ඇසුරෙන් විස්තර කිරීම සිදු කෙරේ.

තත්ථ කුසලත්තිකතොති සබ්බානෙව හි ධුතඞ්ගානි සෙක්ඛපුථුජ්ජනඛීණාසවානං වසෙන සියා කුසලානි, සියා අබ්‍යාකතානි, නත්ථි ධුතඞ්ගං අකුසලන්ති.

එහි ‘කුසල තිකය’ යනු මෙසේය: සියලුම ධුතාංගයන් ශෛක්ෂ, පෘථග්ජන හා ක්ෂීණාශ්‍රව යන පුද්ගලයන් අනුව බලන කල කුසල් හෝ අව්‍යාකත විය හැකිය. අකුසල් වූ ධුතාංගයක් නම් නැත.

යො පන වදෙය්‍ය ‘‘පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො ආරඤ්ඤිකො හොතීති ආදිවචනතො (අ. නි. 5.181; පරි. 325) අකුසලම්පි ධුතඞ්ග’’න්ති. සො වත්තබ්බො – න මයං ‘‘අකුසලචිත්තෙන අරඤ්ඤෙ න වසතී’’ති වදාම. යස්ස හි අරඤ්ඤෙ නිවාසො, සො ආරඤ්ඤිකො. සො ච පාපිච්ඡො වා භවෙය්‍ය අප්පිච්ඡො වා. ඉමානි පන තෙන තෙන සමාදානෙන ධුතකිලෙසත්තා ධුතස්ස භික්ඛුනො අඞ්ගානි, කිලෙසධුනනතො වා ධුතන්ති ලද්ධවොහාරං ඤාණං අඞ්ගමෙතෙසන්ති ධුතඞ්ගානි. අථ වා ධුතානි ච තානි පටිපක්ඛනිද්ධුනනතො අඞ්ගානි ච පටිපත්තියාතිපි ධුතඞ්ගානීති වුත්තං. න ච අකුසලෙන කොචි ධුතො නාම හොති, යස්සෙතානි අඞ්ගානි භවෙය්‍යුං, න ච අකුසලං කිඤ්චි ධුනාති, යෙසං තං අඞ්ගන්තිකත්වා ධුතඞ්ගානීති වුච්චෙය්‍යුං. නාපි අකුසලං චීවරලොලුප්පාදීනි චෙව නිද්ධුනාති පටිපත්තියා ච අඞ්ගං හොති. තස්මා සුවුත්තමිදං ‘‘නත්ථි අකුසලං ධුතඞ්ග’’න්ති.

යමෙක් “පවිටු ආශා ඇති පුද්ගලයා ආරණ්‍යගතව වෙසෙයි” යන ආදී වචන නිසා අකුසල වූ ධුතාංග ද ඇතැයි පවසන්නේ නම්, ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: “අකුසල් සිතින් වනයේ වාසය කළ නොහැකිය කියා අප පවසන්නේ නැත.” යමෙකුට වනයේ වාසය ඇද්ද ඔහු ආරණ්‍යකයෙකි. ඔහු ලාමක ආශා ඇත්තෙකු හෝ අල්පේච්ඡ වූවෙකු හෝ විය හැකිය. එහෙත් මේ ධුතාංගයන් නම්, ඒ ඒ සමාදානයන් මගින් කෙලෙස් දුරු කළ (ධුත වූ) භික්ෂුවකගේ අංගයන්ය. නැතහොත් කෙලෙස් දුරු කරන බැවින් ‘ධුත’ නම් වූ ප්‍රඥාව මේවායේ අංගය (හේතුව) වන බැවින් මේවා ධුතාංග නම් වෙයි. එසේත් නැතිනම් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කරන බැවින් ‘ධුත’ ද වන, පිළිවෙතේ අංග ද වන බැවින් ‘ධුතාංග’ යයි කියනු ලැබේ. අකුසලයකින් කෙලෙස් දුරු කළ ‘ධුත’ නම් වූ කිසිවෙක් නැත. අකුසලය කිසිදු කෙලෙස් ධර්මයක් දුරු කරන්නේ ද නැත. එබැවින් අකුසල ධුතාංගයක් ඇතැයි කිව නොහැකිය. අකුසලය සිවුරු ආදියෙහි ලෝභය දුරු කරන්නේ ද නැත, පිළිවෙතේ අංගයක් වන්නේ ද නැත. එබැවින් “අකුසල ධුතාංගයක් නැත” යන්න මැනවින් කියන ලද්දකි.

‘‘යෙසම්පි [Pg.78] කුසලත්තිකවිනිමුත්තං ධුතඞ්ගං, තෙසං අත්ථතො ධුතඞ්ගමෙව නත්ථි. අසන්තං කස්ස ධුනනතො ධුතඞ්ගං නාම භවිස්සති. ධුතගුණෙ සමාදාය වත්තතීති වචනවිරොධොපි ච නෙසං ආපජ්ජති, තස්මා තං න ගහෙතබ්බ’’න්ති අයං තාව කුසලත්තිකතො වණ්ණනා.

යම් ආචාර්යවරුන්ගේ වාදයෙහි ධුතාංගය කුසල තිකයෙන් බැහැර වූවක් (ප්‍රඥප්තියක්) ලෙස සැලකේ ද, ඔවුන්ගේ වාදයට අනුව පරමාර්ථ වශයෙන් ධුතාංගයක්ම නැත. පරමාර්ථ වශයෙන් නැති දෙයක් කුමක් දුරු කරන නිසා ‘ධුතාංග’ යයි කියනු ලබන්නේ ද? තවද ඔවුන්ගේ වාදය “ධුත ගුණයන් සමාදන්ව වෙසෙයි” යන පාළි දේශනාව හා ද ගැටෙයි. එබැවින් එම වාදය පිළිනොගත යුතුය. මෙය කුසල තිකය අනුව කරන ලද වර්ණනාවයි.

ධුතාදීනං විභාගතොති ධුතො වෙදිතබ්බො. ධුතවාදො වෙදිතබ්බො. ධුතධම්මා වෙදිතබ්බා. ධුතඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි. කස්ස ධුතඞ්ගසෙවනා සප්පායාති වෙදිතබ්බං.

‘ධුත’ ආදීන්ගේ විභාගය අනුව යනු: ධුත (කෙලෙස් දුරු කළ පුද්ගලයා), ධුතවාද (ධුත ධර්ම පවසන්නා), ධුතධර්ම, ධුතාංග යන මොවුන් දත යුතුය. එසේම කාහට ධුතාංග සේවනය සුදුසු ද යන්න ද දත යුතුය.

තත්ථ ධුතොති ධුතකිලෙසො වා පුග්ගලො කිලෙසධුනනො වා ධම්මො.

එහි ‘ධුත’ යනු කෙලෙස් දුරු කළ පුද්ගලයා හෝ කෙලෙස් දුරු කරන්නා වූ ධර්මයයි.

ධුතවාදොති එත්ථ පන අත්ථි ධුතො න ධුතවාදො, අත්ථි න ධුතො ධුතවාදො, අත්ථි නෙව ධුතො න ධුතවාදො, අත්ථි ධුතො චෙව ධුතවාදො ච.

‘ධුතවාද’ යන්නෙහි ප්‍රභේද මෙසේය: ධුත වූ නමුත් ධුතවාද නොවන පුද්ගලයා, ධුත නොවන නමුත් ධුතවාද වන පුද්ගලයා, ධුත ද නොවන ධුතවාද ද නොවන පුද්ගලයා සහ ධුත මෙන්ම ධුතවාද ද වන පුද්ගලයා යනුවෙනි.

තත්ථ යො ධුතඞ්ගෙන අත්තනො කිලෙසෙ ධුනි, පරං පන ධුතඞ්ගෙන න ඔවදති, නානුසාසති බාකුලත්ථෙරො විය, අයං ධුතො න ධුතවාදො. යථාහ, ‘‘තයිදං ආයස්මා බාකුලො ධුතො න ධුතවාදො’’ති. යො පන න ධුතඞ්ගෙන අත්තනො කිලෙසෙ ධුනි, කෙවලං අඤ්ඤෙ ධුතඞ්ගෙන ඔවදති අනුසාසති උපනන්දත්ථෙරො විය, අයං න ධුතො ධුතවාදො. යථාහ, ‘‘තයිදං ආයස්මා උපනන්දො සක්‍යපුත්තො න ධුතො ධුතවාදො’’ති. යො උභයවිපන්නො ලාළුදායී විය, අයං නෙව ධුතො න ධුතවාදො. යථාහ, ‘‘තයිදං ආයස්මා ලාළුදායී නෙව ධුතො න ධුතවාදො’’ති. යො පන උභයසම්පන්නො ධම්මසෙනාපති විය, අයං ධුතො චෙව ධුතවාදො ච. යථාහ, ‘‘තයිදං ආයස්මා සාරිපුත්තො ධුතො චෙව ධුතවාදො චාති.

එහි යම් පුද්ගලයෙක් ධුතාංග මගින් තමාගේ කෙලෙස් දුරු කළේ ද, නමුත් අනුන්හට ධුතාංග ගැන අවවාද අනුශාසනා නොකරයි ද, ඔහු බාකුල තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ‘ධුත වූ නමුත් ධුතවාද නොවන’ තැනැත්තායි. “ආයුෂ්මත් බාකුල තෙරුන් ධුත වූ නමුත් ධුතවාද නොවූහ” යන්න එසේ කියන ලද්දකි. යමෙක් ධුතාංග මගින් තමාගේ කෙලෙස් දුරු නොකර, අනුන්හට පමණක් ධුතාංග ගැන අවවාද අනුශාසනා කරයි ද, ඔහු උපනන්ද තෙරුන් මෙන් ‘ධුත නොවන නමුත් ධුතවාද වන’ තැනැත්තායි. “ශාක්‍යපුත්‍ර වූ උපනන්ද තෙරුන් ධුත නොවූ නමුත් ධුතවාද වූහ” යන්න එසේ කියන ලද්දකි. ලාළුදායී තෙරුන් මෙන් දෙකින්ම පිරිහුණු තැනැත්තා ‘ධුත ද නොවන ධුතවාද ද නොවන’ පුද්ගලයායි. “ආයුෂ්මත් ලාළුදායී තෙරුන් ධුත ද නොවූහ, ධුතවාද ද නොවූහ” යන්න එසේ කියන ලද්දකි. ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙන් දෙකින්ම යුක්ත වූ තැනැත්තා ‘ධුත මෙන්ම ධුතවාද ද වන’ පුද්ගලයායි. “ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ධුත ද වූහ, ධුතවාද ද වූහ” යන්න එසේ කියන ලද්දකි.

ධුතධම්මා වෙදිතබ්බාති අප්පිච්ඡතා, සන්තුට්ඨිතා, සල්ලෙඛතා, පවිවෙකතා, ඉදමත්ථිතාති ඉමෙ ධුතඞ්ගචෙතනාය පරිවාරකා පඤ්ච ධම්මා ‘‘අප්පිච්ඡතංයෙව නිස්සායා’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 5.181; පරි. 325) ධුතධම්මා නාම, තත්ථ අප්පිච්ඡතා ච සන්තුට්ඨිතා ච අලොභො. සල්ලෙඛතා ච පවිවෙකතා ච ද්වීසු ධම්මෙසු අනුපතන්ති අලොභෙ ච අමොහෙ ච. ඉදමත්ථිතා ඤාණමෙව. තත්ථ [Pg.79] ච අලොභෙන පටික්ඛෙපවත්ථූසු ලොභං, අමොහෙන තෙස්වෙව ආදීනවපටිච්ඡාදකං මොහං ධුනාති. අලොභෙන ච අනුඤ්ඤාතානං පටිසෙවනමුඛෙන පවත්තං කාමසුඛානුයොගං, අමොහෙන ධුතඞ්ගෙසු අතිසල්ලෙඛමුඛෙන පවත්තං අත්තකිලමථානුයොගං ධුනාති. තස්මා ඉමෙ ධම්මා ධුතධම්මාති වෙදිතබ්බා.

‘ධුත ධර්ම’ යනු අල්පේච්ඡතාව, සන්තෝෂය, සල්ලේඛතාව (කෙලෙස් සිඳලීම), ප්‍රවිවේකතාව (විවේකය) සහ ඉදමත්ථිතාව (මේ ධුතාංගයන්ගේ ප්‍රයෝජනය ඇති බව) යන මේවායි. මේවා ධුතාංග චේතනාවේ පරිවාර ධර්ම පහකි. “අල්පේච්ඡතාවයම නිසැ කොට” යන ආදී දේශනා නිසා මේවා ධුත ධර්ම නම් වෙයි. එහි අල්පේච්ඡතාව හා සන්තෝෂය යනු අලෝභයයි. සල්ලේඛතාව හා ප්‍රවිවේකතාව අලෝභය හා අමෝහය යන ධර්ම දෙකට ඇතුළත් වෙයි. ඉදමත්ථිතාව යනු ප්‍රඥාවමය. එහිදී අලෝභයෙන් ධුතාංග මගින් පယ် දමන ලද වස්තූන් කෙරෙහි ලෝභය ද, අමෝහයෙන් එම වස්තූන්ගේ ඇති දෝෂ වසා තබන මෝහය ද දුරු කරයි. තවද අලෝභයෙන් අනුදැන වදාල වස්තූන් පරිභෝජනය නිසා ඇති වන කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ද, අමෝහයෙන් ධුතාංගයන්හි අධික ලෙස ශරීරය වෙහෙසන අත්තකිලමථානුයෝගය ද දුරු කරයි. එබැවින් මේ ධර්මයන් ධුත ධර්ම ලෙස දත යුතුය.

ධුතඞ්ගානි වෙදිතබ්බානීති තෙරස ධුතඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි පංසුකූලිකඞ්ගං…පෙ… නෙසජ්ජිකඞ්ගන්ති. තානි අත්ථතො ලක්ඛණාදීහි ච වුත්තානෙව.

‘ධුතාංග’ යනු පංසුකූලිකාංගයේ සිට නෛසජ්ජිකාංගය දක්වා වූ ධුතාංග දහතුනයි. ඒවා අර්ථ වශයෙන් ද ලක්ෂණ ආදියෙන් ද කලින් පවසන ලද්දේමය.

කස්ස ධුතඞ්ගසෙවනා සප්පායාති රාගචරිතස්ස චෙව මොහචරිතස්ස ච. කස්මා? ධුතඞ්ගසෙවනා හි දුක්ඛාපටිපදා චෙව සල්ලෙඛවිහාරො ච. දුක්ඛාපටිපදඤ්ච නිස්සාය රාගො වූපසම්මති. සල්ලෙඛං නිස්සාය අප්පමත්තස්ස මොහො පහීයති. ආරඤ්ඤිකඞ්ගරුක්ඛමූලිකඞ්ගපටිසෙවනා වා එත්ථ දොසචරිතස්සාපි සප්පායා. තත්ථ හිස්ස අසඞ්ඝට්ටියමානස්ස විහරතො දොසොපි වූපසම්මතීති අයං ධුතාදීනං විභාගතො වණ්ණනා.

ධුතංග සමාදන් වීම වඩාත් උචිත වන්නේ කාහට ද යන ප්‍රශ්නයෙහි, රාග චරිත ඇත්තවුන්ට හා මෝහ චරිත ඇත්තවුන්ට එය වඩාත් සුදුසු වේ. ඒ මන්ද යත්, ධුතංග සමාදානය යනු දුෂ්කර පිළිවෙතක් මෙන්ම ක්ලේශයන් පසින්දන පිළිවෙතක් (සල්ලේඛ විහරණයක්) බැවිනි. දුෂ්කර පිළිවෙත ඇසුරු කිරීමෙන් රාගය සංසිඳෙන අතර, ක්ලේශයන් පසින්දන පිළිවෙත ඇසුරු කරන අප්‍රමාදී පුද්ගලයාගේ මෝහය දුරු වේ. එසේම, මෙහි ආරණ්‍යක හා රුක්ඛමූලික ධුතංග වැඩීම ද්වේෂ චරිත ඇත්තවුන්ට ද සුදුසු වේ. මන්ද යත්, කිසිවෙකු හා ගැටීමක් නැතිව ආරණ්‍යයෙහි වාසය කරන්නාගේ ද්වේෂය ද සංසිඳෙන බැවිනි. මෙය ධුතංගයන්ගේ බෙදීම අනුව කළ විස්තරයයි.

සමාසබ්‍යාසතොති ඉමානි පන ධුතඞ්ගානි සමාසතො තීණි සීසඞ්ගානි, පඤ්ච අසම්භින්නඞ්ගානීති අට්ඨෙව හොන්ති. තත්ථ සපදානචාරිකඞ්ගං, එකාසනිකඞ්ගං, අබ්භොකාසිකඞ්ගන්ති ඉමානි තීණි සීසඞ්ගානි. සපදානචාරිකඞ්ගඤ්හි රක්ඛන්තො පිණ්ඩපාතිකඞ්ගම්පි රක්ඛිස්සති. එකාසනිකඞ්ගඤ්ච රක්ඛතො පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගානිපි සුරක්ඛනීයානි භවිස්සන්ති. අබ්භොකාසිකඞ්ගං රක්ඛන්තස්ස කිං අත්ථි රුක්ඛමූලිකඞ්ගයථාසන්ථතිකඞ්ගෙසු රක්ඛිතබ්බං නාම. ඉති ඉමානි තීණි සීසඞ්ගානි, ආරඤ්ඤිකඞ්ගං, පංසුකූලිකඞ්ගං, තෙචීවරිකඞ්ගං, නෙසජ්ජිකඞ්ගං, සොසානිකඞ්ගන්ති ඉමානි පඤ්ච අසම්භින්නඞ්ගානි චාති අට්ඨෙව හොන්ති.

සංක්ෂිප්ත හා විස්තීර්ණ වශයෙන් ගත් කල, ධුතංග සංක්ෂිප්තව ප්‍රධාන අංග 3ක් හා මිශ්‍ර නොවන අංග 5ක් ලෙස අටක් පමණක් වෙයි. එහි සපදානචාරිකාංගය, ඒකාසනිකාංගය හා අබ්භෝකාසිකාංගය යන තුන ප්‍රධාන අංගයන් ය. මන්ද යත්, සපදානචාරිකාංගය රකින්නා පිණ්ඩපාතිකාංගය ද රකියි. ඒකාසනිකාංගය රකින්නාට පත්තපිණ්ඩිකාංගය හා ඛලුපච්ඡාභත්තිකාංගය ද පහසුවෙන් රැකිය හැකි වේ. අබ්භෝකාසිකාංගය රකින්නාට රුක්ඛමූලිකාංගය හා යථාසන්ථතිකාංගයෙහි රක්ෂණය කළ යුතු අමුතු දෙයක් නැත. මෙසේ ප්‍රධාන අංග තුන ද ආරණ්‍යකාංග, පංසුකූලිකාංග, තේචීවරිකාංග, නේසජ්ජිකාංග හා සෝසානිකාංග යන මිශ්‍ර නොවන අංග පහ ද ලෙසින් ධුතංග අටක් ම වෙයි.

පුන ද්වෙ චීවරපටිසංයුත්තානි, පඤ්ච පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තානි, පඤ්ච සෙනාසනපටිසංයුත්තානි, එකං වීරියපටිසංයුත්තන්ති එවං චත්තාරොව හොන්ති. තත්ථ නෙසජ්ජිකඞ්ගං වීරියපටිසංයුත්තං. ඉතරානි පාකටානෙව.

නැවත ද, සිවුරු සම්බන්ධ ධුතංග 2ක්, පිණ්ඩපාත සම්බන්ධ ධුතංග 5ක්, සේනාසන සම්බන්ධ ධුතංග 5ක් හා වීර්යය සම්බන්ධ ධුතංග 1ක් ලෙස (කණ්ඩායම්) සතරක් පමණක් වෙයි. එහි නේසජ්ජිකාංගය වීර්යය හා සම්බන්ධ වූවකි. අනෙක් ඒවා පැහැදිලි ය.

පුන සබ්බානෙව නිස්සයවසෙන ද්වෙ හොන්ති පච්චයනිස්සිතානි ද්වාදස, වීරියනිස්සිතං එකන්ති. සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බවසෙනපි ද්වෙයෙව හොන්ති. යස්ස හි ධුතඞ්ගං සෙවන්තස්ස කම්මට්ඨානං වඩ්ඪති, තෙන සෙවිතබ්බානි. යස්ස සෙවතො හායති, තෙන න සෙවිතබ්බානි. යස්ස පන සෙවතොපි අසෙවතොපි වඩ්ඪතෙව, න හායති, තෙනාපි පච්ඡිමං ජනතං අනුකම්පන්තෙන සෙවිතබ්බානි. යස්සාපි [Pg.80] සෙවතොපි අසෙවතොපි න වඩ්ඪති, තෙනාපි සෙවිතබ්බානියෙව ආයතිං වාසනත්ථායාති.

නැවත ද, සියලු ධුතංගයන් ම නිශ්‍රය (ඇසුර) අනුව දෙවදෑරුම් වේ. එනම් ප්‍රත්‍යය (පරිෂ්කාර) ඇසුරු කළ ධුතංග 12ක් හා වීර්යය ඇසුරු කළ ධුතංග එකක් වශයෙනි. සේවනය කළ යුතු හා නොකළ යුතු වශයෙන් ද දෙවදෑරුම් වේ. යම් කෙනෙකුට ධුතංග සේවනය කිරීමෙන් කමටහන වැඩේ නම්, ඔහු විසින් ඒවා සේවනය කළ යුතු ය. යමෙකුට සේවනය කිරීමෙන් කමටහන පිරිහේ නම්, ඔහු විසින් ඒවා සේවනය නොකළ යුතු ය. යමෙකුට සේවනය කළත් නොකළත් කමටහන වැඩේ ම නම්, පිරිහෙන්නේ නැති නම්, ඔහු විසින් ද මතු පරපුර කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ඒවා සේවනය කළ යුතු ය. යමෙකුට සේවනය කළත් නොකළත් කමටහන නොවැඩේ නම්, ඔහු විසින් ද අනාගතයේ දී පුරුද්දක් ඇති කරගනු පිණිස ඒවා සේවනය කළ යුතු ම ය.

එවං සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බවසෙන දුවිධානිපි සබ්බානෙව චෙතනාවසෙන එකවිධානි හොන්ති. එකමෙව හි ධුතඞ්ගං සමාදානචෙතනාති. අට්ඨකථායම්පි වුත්තං ‘‘යා චෙතනා, තං ධුතඞ්ගන්ති වදන්තී’’ති.

මෙසේ සේවනය කළ යුතු හා නොකළ යුතු වශයෙන් දෙවදෑරුම් වුව ද, සියලු ධුතංගයන් චේතනා වශයෙන් එක් ආකාර වෙයි. ධුතංගය යනු එක ම වූ සමාදාන චේතනාවයි. "යම් චේතනාවක් වේ ද, එය ධුතංගය යැයි කියනු ලැබේ" යැයි අටුවාවෙහි ද පවසන ලදී.

බ්‍යාසතො පන භික්ඛූනං තෙරස, භික්ඛුනීනං අට්ඨ, සාමණෙරානං ද්වාදස, සික්ඛමානසාමණෙරීනං සත්ත, උපාසකඋපාසිකානං ද්වෙති ද්වාචත්තාලීස හොන්ති. සචෙ පන අබ්භොකාසෙ ආරඤ්ඤිකඞ්ගසම්පන්නං සුසානං හොති, එකොපි භික්ඛු එකප්පහාරෙන සබ්බධුතඞ්ගානි පරිභුඤ්ජිතුං සක්කොති. භික්ඛුනීනං පන ආරඤ්ඤිකඞ්ගං ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගඤ්ච ද්වෙපි සික්ඛාපදෙනෙව පටික්ඛිත්තානි, අබ්භොකාසිකඞ්ගං, රුක්ඛමූලිකඞ්ගං, සොසානිකඞ්ගන්ති ඉමානි තීණි දුප්පරිහාරානි. භික්ඛුනියා හි දුතියිකං විනා වසිතුං න වට්ටති. එවරූපෙ ච ඨානෙ සමානච්ඡන්දා දුතියිකා දුල්ලභා. සචෙපි ලභෙය්‍ය සංසට්ඨවිහාරතො න මුච්චෙය්‍ය. එවං සති යස්සත්ථාය ධුතඞ්ගං සෙවෙය්‍ය, ස්වෙවස්සා අත්ථො න සම්පජ්ජෙය්‍ය. එවං පරිභුඤ්ජිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය පඤ්ච හාපෙත්වා භික්ඛුනීනං අට්ඨෙව හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. යථාවුත්තෙසු පන ඨපෙත්වා තෙචීවරිකඞ්ගං සෙසානි ද්වාදස සාමණෙරානං, සත්ත සික්ඛමානසාමණෙරීනං වෙදිතබ්බානි. උපාසකඋපාසිකානං පන එකාසනිකඞ්ගං, පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගන්ති ඉමානි ද්වෙ පතිරූපානි චෙව සක්කා ච පරිභුඤ්ජිතුන්ති ද්වෙ ධුතඞ්ගානීති එවං බ්‍යාසතො ද්වෙචත්තාලීස හොන්තීති අයං සමාසබ්‍යාසතො වණ්ණනා.

විස්තර වශයෙන් ගත් කල, භික්ෂූන්ට දහතුනක් ද, භික්ෂුණීන්ට අටක් ද, සාමණේරවරුන්ට දොළහක් ද, සික්ඛමානා හා සාමණේරීන්ට සතක් ද, උපාසක උපාසිකාවන්ට දෙකක් ද වශයෙන් ධුතංග හතළිස් දෙකක් වෙයි. ඉදින් එළිමහනක ආරණ්‍යකාංගයෙන් යුත් සොහොනක් ඇත්නම්, එක් භික්ෂුවකට වුව ද එකවර ම සියලු ධුතංගයන් සමාදන් විය හැකි ය. භික්ෂුණීන්ට ආරණ්‍යකාංගය හා ඛලුපච්ඡාභත්තිකාංගය යන දෙක ම ශික්ෂාපද මගින් ම පවරා (තහනම් කර) ඇත. අබ්භෝකාසිකාංගය, රුක්ඛමූලිකාංගය හා සෝසානිකාංගය යන මේ තුන ඔවුන්ට රැකීම අපහසු ය. මන්ද යත්, භික්ෂුණියකට සහකාරියක නොමැතිව වාසය කිරීම සුදුසු නැති බැවිනි. එවැනි තැන්වල එකඟ අදහස් ඇති සහකාරියක ලැබීම ද දුෂ්කර ය. ඉදින් ලැබුණ ද, සංසට්ඨ විහරණයෙන් (එක්ව වාසය කිරීමෙන්) මිදිය නොහැකි ය. එවැනි තත්ත්වයක දී යම් විවේකයක් සඳහා ධුතංග සමාදන් විය යුතු ද, එම විවේකය භික්ෂුණියට අත්පත් නොවේ. මෙසේ සමාදන් වීමට අපහසු බැවින් ධුතංග පහක් හැර භික්ෂුණීන්ට අටක් ම පමණක් වන බව දත යුතු ය. පවසන ලද ධුතංග අතුරින් තේචීවරිකාංගය හැර ඉතිරි දොළහ සාමණේරවරුන්ට ද, තේචීවරිකාංගය හැර සතක් සික්ඛමානාවන්ට හා සාමණේරීන්ට ද උචිත බව දත යුතු ය. උපාසක උපාසිකාවන්ට ඒකාසනිකාංගය හා පත්තපිණ්ඩිකාංගය යන දෙක ම සුදුසු මෙන්ම සමාදන් විය හැකි බැවින්, ධුතංග දෙකක් වේ. මෙසේ විස්තර වශයෙන් හතළිස් දෙකක් වේ. මෙය සංක්ෂිප්ත හා විස්තීර්ණ විස්තරයයි.

එත්තාවතා ච ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො’’ති ඉමිස්සා ගාථාය සීලසමාධිපඤ්ඤාමුඛෙන දෙසිතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ යෙහි අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාදීහි ගුණෙහි වුත්තප්පකාරස්ස සීලස්ස වොදානං හොති, තෙසං සම්පාදනත්ථං සමාදාතබ්බධුතඞ්ගකථා භාසිතා හොති.

මෙතෙක් කරන ලද විස්තරයෙන්, "සීලයෙහි පිහිටා ප්‍රඥාවන්ත මනුෂ්‍යයා..." යන ගාථාවෙහි සීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන මූලිකාංග ඔස්සේ දේශනා කරන ලද විසුද්ධිමාර්ගයෙහි, යම් අල්පේච්ඡතාව හා සන්තුට්ඨිතාව ආදී ගුණයන්ගෙන් පවසන ලද ශීලයේ පිරිසිදු බව ඇති වේ ද, එම ගුණයන් සම්පූර්ණ කරගනු පිණිස සමාදන් විය යුතු ධුතංග කථාව පවසා අවසන් කරන ලදී.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

මෙසේ සාධු ජනයන්ගේ ප්‍රමෝදය සඳහා කරන ලද විසුද්ධිමාර්ගයෙහි,

ධුතඞ්ගනිද්දෙසො නාම දුතියො පරිච්ඡෙදො.

ධුතංග නිර්දේශය නම් වූ දෙවන පරිච්ඡේදයයි.

3. කම්මට්ඨානග්ගහණනිද්දෙසො

3. කර්මස්ථාන ග්‍රහණ නිර්දේශය (කමටහන් ලබාගැනීම පිළිබඳ විස්තරය)

38. ඉදානි [Pg.81] යස්මා එවං ධුතඞ්ගපරිහරණසම්පාදිතෙහි අප්පිච්ඡතාදීහි ගුණෙහි පරියොදාතෙ ඉමස්මිං සීලෙ පතිට්ඨිතෙන ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවය’’න්ති වචනතො චිත්තසීසෙන නිද්දිට්ඨො සමාධි භාවෙතබ්බො. සො ච අතිසඞ්ඛෙපදෙසිතත්තා විඤ්ඤාතුම්පි තාව න සුකරො, පගෙව භාවෙතුං, තස්මා තස්ස විත්ථාරඤ්ච භාවනානයඤ්ච දස්සෙතුං ඉදං පඤ්හාකම්මං හොති.

38. දැන්, මෙසේ ධුතංග සමාදානයෙන් සම්පූර්ණ කරගත් අල්පේච්ඡතා ආදී ගුණයන්ගෙන් පිරිසිදු වූ මෙම ශීලයෙහි පිහිටි යෝගියා විසින්, "සීලයෙහි පිහිටා ප්‍රඥාවන්ත මනුෂ්‍යයා, සිතත් ප්‍රඥාවත් වඩමින්..." යන වචනයට අනුව සිත ප්‍රධාන කොට දැක්වූ සමාධිය වැඩිය යුතු ය. එම සමාධිය ඉතා සංක්ෂිප්තව දේශනා කර ඇති බැවින්, අවබෝධ කරගැනීමට පවා පහසු නැත; එය වැඩීම ගැන කවර කථා ද? එබැවින්, එහි විස්තරය හා භාවනා ක්‍රමය දැක්වීම සඳහා මෙම ප්‍රශ්න මාලාව ඉදිරිපත් කෙරේ.

කො සමාධි? කෙනට්ඨෙන සමාධි? කානස්ස ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි? කතිවිධො සමාධි? කො චස්ස සංකිලෙසො? කිං වොදානං? කථං භාවෙතබ්බො? සමාධිභාවනාය කො ආනිසංසොති?

සමාධිය යනු කුමක්ද? කිනම් අර්ථයකින් සමාධිය යැයි කියනු ලබයි ද? එහි ලක්ෂණ, රස (කෘත්‍යය), පච්චුපට්ඨාන (වැටහෙන ආකාරය) හා පදට්ඨාන (සමීප හේතුව) කවරේ ද? සමාධිය කෙතෙක් දෑරුම් ද? එහි කෙලෙස්වීම කුමක් ද? පිරිසිදු වීම කුමක් ද? එය කෙසේ වැඩිය යුතු ද? සමාධි භාවනාවේ ආනිසංස කවරේ ද?

තත්‍රිදං විස්සජ්ජනං. කො සමාධීති සමාධි බහුවිධො නානප්පකාරකො. තං සබ්බං විභාවයිතුං ආරබ්භමානං විස්සජ්ජනං අධිප්පෙතඤ්චෙව අත්ථං න සාධෙය්‍ය, උත්තරි ච වික්ඛෙපාය සංවත්තෙය්‍ය, තස්මා ඉධාධිප්පෙතමෙව සන්ධාය වදාම, කුසලචිත්තෙකග්ගතා සමාධි.

එහි පිළිතුර මෙසේ ය: "සමාධිය යනු කුමක් ද?" යන ප්‍රශ්නයෙහි, සමාධිය විවිධ වූ ද නේක ආකාර වූ ද වේ. ඒ සියල්ල විස්තර කිරීමට තැත් කිරීමෙන් අපේක්ෂිත අර්ථය ඉටු නොවනවා මෙන්ම, එය සිතේ විසිරීමට ද හේතු විය හැකි ය. එබැවින් මෙහි දී අපේක්ෂිත අර්ථය ම අරමුණු කොට පවසමු; එනම්, කුසල් සිතක පවත්නා ඒකාග්‍රතාව (එක් අරමුණක පිහිටීම) සමාධියයි.

කෙනට්ඨෙන සමාධීති සමාධානට්ඨෙන සමාධි. කිමිදං සමාධානං නාම? එකාරම්මණෙ චිත්තචෙතසිකානං සමං සම්මා ච ආධානං, ඨපනන්ති වුත්තං හොති. තස්මා යස්ස ධම්මස්සානුභාවෙන එකාරම්මණෙ චිත්තචෙතසිකා සමං සම්මා ච අවික්ඛිපමානා අවිප්පකිණ්ණා ච හුත්වා තිට්ඨන්ති, ඉදං සමාධානන්ති වෙදිතබ්බං.

"කිනම් අර්ථයකින් සමාධිය යැයි කියනු ලබයි ද?" යන ප්‍රශ්නයෙහි, මැනවින් පිහිටුවීම (සමාධාන) යන අර්ථයෙන් සමාධියයි. මෙම මැනවින් පිහිටුවීම යනු කුමක් ද? එක ම අරමුණක සිත හා චෛතසිකයන් සමව හා මැනවින් තැබීම යන්න මෙහි අදහසයි. එබැවින්, යම් ධර්මයක ආනුභාවයෙන් එක ම අරමුණක සිත හා චෛතසිකයන් නොවිසිරී මැනවින් හා සමව පිහිටා තිබේ ද, එය "සමාධාන" (මැනවින් පිහිටුවීම) ලෙස දත යුතු ය.

කානස්ස ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානීති එත්ථ පන අවික්ඛෙපලක්ඛණො සමාධි, වික්ඛෙපවිද්ධංසනරසො, අවිකම්පනපච්චුපට්ඨානො. ‘‘සුඛිනො චිත්තං සමාධියතී’’ති වචනතො පන සුඛමස්ස පදට්ඨානං.

"එහි ලක්ෂණ, රස, පච්චුපට්ඨාන හා පදට්ඨාන කවරේ ද?" යන ප්‍රශ්නයෙහි, සමාධිය නොවිසිරෙන ලක්ෂණයෙන් යුක්ත ය (අවික්ඛේප ලක්ඛණ). විසිරීම විනාශ කරන කෘත්‍යය ඇත්තේ ය (වීක්ඛේපවිද්ධංසන රස). නොසැලෙන බවින් යුක්තව වැටහේ (අවිකම්පන පච්චුපට්ඨාන). "සැපවත් තැනැත්තාගේ සිත සමාධිගත වේ" යන වචනයට අනුව, සැපය (සුඛය) එහි සමීප හේතුව (පදට්ඨාන) වේ.

39. කතිවිධො සමාධීති අවික්ඛෙපලක්ඛණෙන තාව එකවිධො. උපචාරඅප්පනාවසෙන දුවිධො, තථා ලොකියලොකුත්තරවසෙන සප්පීතිකනිප්පීතිකවසෙන සුඛසහගතඋපෙක්ඛාසහගතවසෙන ච. තිවිධො හීනමජ්ඣිමපණීතවසෙන[Pg.82], තථා සවිතක්කසවිචාරාදිවසෙන පීතිසහගතාදිවසෙන පරිත්තමහග්ගතප්පමාණවසෙන ච. චතුබ්බිධො දුක්ඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදිවසෙන, තථා පරිත්තපරිත්තාරම්මණාදිවසෙන චතුඣානඞ්ගවසෙන හානභාගියාදිවසෙන කාමාවචරාදිවසෙන අධිපතිවසෙන ච. පඤ්චවිධො පඤ්චකනයෙ පඤ්චඣානඞ්ගවසෙනාති.

39. සමාධිය කෙතරම් ප්‍රභේද සහිත ද යන ප්‍රශ්නයෙහි; ප්‍රථමයෙන් නොවිසිරෙන සුළු වූ අවික්ඛේප ලක්ෂණයෙන් සමාධිය එක් වැදෑරුම් වේ. උපචාර සමාධිය හා අර්පණා සමාධිය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එසේම ලෝකීය හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් ද, ප්‍රීතිය සහිත (සප්පීතික) හා ප්‍රීතිය රහිත (නිප්පීතික) වශයෙන් ද, සැපය හා එක්ව පවතින (සුඛසහගත) හා උපේක්ෂාව හා එක්ව පවතින (උපේක්ඛාසහගත) වශයෙන් ද දෙවැදෑරුම් වේ. හීන, මජ්ඣිම සහ පණීත (හීන, මධ්‍යම, ප්‍රණීත) වශයෙන් තුන් වැදෑරුම් වේ. එසේම සවිතක්ක සවිචාරාදි වශයෙන් ද, ප්‍රීතිසහගතාදි වශයෙන් ද, පරිත්ත (ස්වල්ප වූ), මහග්ගත (මහත් වූ) සහ අප්පමාණ (ප්‍රමාණ කළ නොහැකි) වශයෙන් ද තුන් වැදෑරුම් වේ. දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා (අවබෝධය ප්‍රමාද වන දුෂ්කර පිළිවෙත) ආදි වශයෙන් හතර වැදෑරුම් වේ. එසේම පරිත්ත-පරිත්තාරම්මණාදි වශයෙන් ද, ධ්‍යානාංග හතරේ වශයෙන් ද, හානභාගියාදි වශයෙන් ද, කාමාවචරාදි වශයෙන් ද, අධිපති ධර්මයන්ගේ වශයෙන් ද හතර වැදෑරුම් වේ. පඤ්චක ක්‍රමයේ දී ධ්‍යානාංග පහේ වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. මෙය මාතිකා (පටුන) විස්තරයයි.

සමාධිඑකකදුකවණ්ණනා

සමාධියෙහි ඒකක (එක් වැදෑරුම්) සහ දුක (දෙවැදෑරුම්) වර්ග පිළිබඳ විස්තරය

තත්ථ එකවිධකොට්ඨාසො උත්තානත්ථොයෙව. දුවිධකොට්ඨාසෙ ඡන්නං අනුස්සතිට්ඨානානං මරණස්සතියා උපසමානුස්සතියා ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤාය චතුධාතුවවත්ථානස්සාති ඉමෙසං වසෙන ලද්ධචිත්තෙකග්ගතා, යා ච අප්පනාසමාධීනං පුබ්බභාගෙ එකග්ගතා, අයං උපචාරසමාධි. ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස පරිකම්මං පඨමස්ස ඣානස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ආදිවචනතො පන යා පරිකම්මානන්තරා එකග්ගතා, අයං අප්පනාසමාධීති එවං උපචාරප්පනාවසෙන දුවිධො.

එහි එක් වැදෑරුම් කොටසෙහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය. දෙවැදෑරුම් කොටසෙහි, අනුස්සති හයක්, මරණසති, උපසමානුස්සති, ආහාරයෙහි පටිකූලසඤ්ඤා සහ චතුධාතුවවත්ථාන යන මේ දස වැදෑරුම් කර්මස්ථානයන්ගේ බලයෙන් ලැබූ සිතේ ඒකාග්‍රතාවය ද, අර්පණා සමාධීන්ට පෙර අවධියෙහි ඇති වන්නා වූ ඒකාග්‍රතාවය ද යන මෙය 'උපචාර සමාධිය' නම් වේ. 'ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාව (පරිකම්මය), ප්‍රථම ධ්‍යානයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ' යනාදී දේශනා පාඨයන්ට අනුව පරිකම්මයට (ගෝත්‍රභූ සිතට) අනතුරුව උපදින ඒකාග්‍රතාවය 'අර්පණා සමාධිය' නම් වේ. මෙලෙස උපචාර සහ අර්පණා වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

දුතියදුකෙ තීසු භූමීසු කුසලචිත්තෙකග්ගතා ලොකියො සමාධි. අරියමග්ගසම්පයුත්තා එකග්ගතා ලොකුත්තරො සමාධීති එවං ලොකියලොකුත්තරවසෙන දුවිධො.

දෙවන දුකයෙහි, භූමි තුනෙහි (කාම, රූප, අරූප) පවත්නා වූ කුසල් සිතේ ඒකාග්‍රතාවය ලෝකීය සමාධියයි. ආර්ය මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඒකාග්‍රතාවය ලෝකෝත්තර සමාධියයි. මෙලෙස ලෝකීය හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

තතියදුකෙ චතුක්කනයෙ ද්වීසු පඤ්චකනයෙ තීසු ඣානෙසු එකග්ගතා සප්පීතිකො සමාධි. අවසෙසෙසු ද්වීසු ඣානෙසු එකග්ගතා නිප්පීතිකො සමාධි. උපචාරසමාධි පන සියා සප්පීතිකො, සියා නිප්පීතිකොති එවං සප්පීතිකනිප්පීතිකවසෙන දුවිධො.

තුන්වන දුකයෙහි, චතුක්ක ක්‍රමයේ දී මුල් ධ්‍යාන දෙකෙහි ද, පඤ්චක ක්‍රමයේ දී මුල් ධ්‍යාන තුනෙහි ද පවතින ඒකාග්‍රතාවය සප්පීතික (ප්‍රීතිය සහිත) සමාධියයි. ඉතිරි ධ්‍යාන දෙකෙහි පවතින ඒකාග්‍රතාවය නිප්පීතික (ප්‍රීතිය රහිත) සමාධියයි. උපචාර සමාධිය ද ඇතැම් විට සප්පීතික විය හැකිය, ඇතැම් විට නිප්පීතික විය හැකිය. මෙලෙස සප්පීතික හා නිප්පීතික වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

චතුත්ථදුකෙ චතුක්කනයෙ තීසු පඤ්චකනයෙ චතූසු ඣානෙසු එකග්ගතා සුඛසහගතො සමාධි. අවසෙසස්මිං උපෙක්ඛාසහගතො සමාධි. උපචාරසමාධි පන සියා සුඛසහගතො, සියා උපෙක්ඛාසහගතොති එවං සුඛසහගතඋපෙක්ඛාසහගතවසෙන දුවිධො.

හතරවන දුකයෙහි, චතුක්ක ක්‍රමයේ දී ධ්‍යාන තුනක ද, පඤ්චක ක්‍රමයේ දී ධ්‍යාන හතරක ද පවතින ඒකාග්‍රතාවය සුඛසහගත (සැප සහිත) සමාධියයි. ඉතිරි ධ්‍යානයෙහි පවතින ඒකාග්‍රතාවය උපේක්ඛාසහගත (උපේක්ෂාව සහිත) සමාධියයි. උපචාර සමාධිය ද ඇතැම් විට සුඛසහගත විය හැකිය, ඇතැම් විට උපේක්ඛාසහගත විය හැකිය. මෙලෙස සුඛසහගත හා උපේක්ඛාසහගත වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ.

සමාධිතිකවණ්ණනා

සමාධියෙහි තික (තුන් වැදෑරුම්) වර්ග පිළිබඳ විස්තරය

තිකෙසු පඨමත්තිකෙ පටිලද්ධමත්තො හීනො, නාතිසුභාවිතො මජ්ඣිමො, සුභාවිතො වසිප්පත්තො පණීතොති එවං හීනමජ්ඣිමපණීතවසෙන තිවිධො.

තුන් වැදෑරුම් වර්ග අතුරින් පළමු තිකයෙහි, ලැබූ මාත්‍ර වූ (බාහුල්‍ය වශයෙන් ප්‍රගුණ නොකළ) සමාධිය 'හීන' (පහත්) නම් වේ. එතරම් මනාව වඩන ලද නොවූ සමාධිය 'මජ්ඣිම' (මධ්‍යම) නම් වේ. මනාව වඩන ලද, වශීභාවයට (පාලනයට) පත් වූ සමාධිය 'පණීත' (ප්‍රණීත/උතුම්) නම් වේ. මෙලෙස හීන, මජ්ඣිම සහ පණීත වශයෙන් තුන් වැදෑරුම් වේ.

දුතියත්තිකෙ [Pg.83] පඨමජ්ඣානසමාධි සද්ධිං උපචාරසමාධිනා සවිතක්කසවිචාරො. පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානසමාධි අවිතක්කවිචාරමත්තො. යො හි විතක්කමත්තෙයෙව ආදීනවං දිස්වා විචාරෙ අදිස්වා කෙවලං විතක්කප්පහානමත්තං ආකඞ්ඛමානො පඨමජ්ඣානං අතික්කමති, සො අවිතක්කවිචාරමත්තං සමාධිං පටිලභති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. චතුක්කනයෙ පන දුතියාදීසු පඤ්චකනයෙ තතියාදීසු තීසු ඣානෙසු එකග්ගතා අවිතක්කාවිචාරො සමාධීති එවං සවිතක්කසවිචාරාදිවසෙන තිවිධො.

දෙවන තිකයෙහි, උපචාර සමාධිය සමග පවත්නා ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාධිය සවිතක්ක සවිචාර (විතර්ක විචාර සහිත) සමාධියයි. පඤ්චක ක්‍රමයට අනුව දෙවන ධ්‍යාන සමාධිය අවිතක්ක විචාරමත්ත (විතර්ක රහිත විචාර මාත්‍රයක් පමණක් ඇති) සමාධියයි. මක්නිසාද යත්, යම් යෝගියෙක් විතර්කයෙහි පමණක් දොස් දැක, විචාරයෙහි දොස් නොදැක, කේවල විතර්කය ප්‍රහීණ කිරීම පමණක් අපේක්ෂා කරමින් ප්‍රථම ධ්‍යානය ඉක්මවා යයි ද, හෙතෙම විතර්ක රහිත විචාර මාත්‍ර වූ සමාධිය ලබයි. එය අරභයා මේ (අවිතක්ක විචාරමත්ත) වචනය කියන ලදී. චතුක්ක ක්‍රමයේ දී දෙවන ධ්‍යානයාදී ධ්‍යාන තුනෙහි ද, පඤ්චක ක්‍රමයේ දී තුන්වන ධ්‍යානයාදී ධ්‍යාන තුනෙහි ද පවතින ඒකාග්‍රතාවය අවිතක්ක අවිචාර (විතර්ක විචාර රහිත) සමාධියයි. මෙලෙස සවිතක්ක සවිචාරාදි වශයෙන් තුන් වැදෑරුම් වේ.

තතියත්තිකෙ චතුක්කනයෙ ආදිතො ද්වීසු පඤ්චකනයෙ ච තීසු ඣානෙසු එකග්ගතා පීතිසහගතො සමාධි. තෙස්වෙව තතියෙ ච චතුත්ථෙ ච ඣානෙ එකග්ගතා සුඛසහගතො සමාධි. අවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතො. උපචාරසමාධි පන පීතිසුඛසහගතො වා හොති උපෙක්ඛාසහගතො වාති එවං පීතිසහගතාදිවසෙන තිවිධො.

තුන්වන තිකයෙහි, චතුක්ක ක්‍රමයේ දී ආරම්භයේ සිට ධ්‍යාන දෙකක ද, පඤ්චක ක්‍රමයේ දී ආරම්භයේ සිට ධ්‍යාන තුනක ද පවතින ඒකාග්‍රතාවය පීතිසහගත සමාධියයි. ඒ ක්‍රමයන්හි ම, (චතුක්ක ක්‍රමයේ) තුන්වන ධ්‍යානයෙහි ද (පඤ්චක ක්‍රමයේ) හතරවන ධ්‍යානයෙහි ද ඒකාග්‍රතාවය සුඛසහගත සමාධියයි. අවසාන ධ්‍යානයෙහි ඒකාග්‍රතාවය උපේක්ඛාසහගත සමාධියයි. උපචාර සමාධිය ද පීතිසහගත, සුඛසහගත හෝ උපේක්ඛාසහගත විය හැකිය. මෙලෙස පීතිසහගතාදි වශයෙන් තුන් වැදෑරුම් වේ.

චතුත්ථත්තිකෙ උපචාරභූමියං එකග්ගතා පරිත්තො සමාධි. රූපාවචරාරූපාවචරකුසලෙ එකග්ගතා මහග්ගතො සමාධි. අරියමග්ගසම්පයුත්තා එකග්ගතා අප්පමාණො සමාධීති එවං පරිත්තමහග්ගතප්පමාණවසෙන තිවිධො.

හතරවන තිකයෙහි, උපචාර භූමියෙහි පවත්නා ඒකාග්‍රතාවය පරිත්ත (ස්වල්ප වූ/කාමාවචර) සමාධියයි. රූපාවචර හා අරූපාවචර කුසල්හි පවත්නා ඒකාග්‍රතාවය මහග්ගත (මහත් වූ) සමාධියයි. ආර්ය මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඒකාග්‍රතාවය අප්පමාණ (ප්‍රමාණ කළ නොහැකි) සමාධියයි. මෙලෙස පරිත්ත, මහග්ගත සහ අප්පමාණ වශයෙන් තුන් වැදෑරුම් වේ.

සමාධිචතුක්කවණ්ණනා

සමාධියෙහි චතුක්ක (හතර වැදෑරුම්) වර්ග පිළිබඳ විස්තරය

චතුක්කෙසු පඨමචතුක්කෙ අත්ථි සමාධි දුක්ඛාපටිපදො දන්ධාභිඤ්ඤො, අත්ථි දුක්ඛාපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො, අත්ථි සුඛාපටිපදො දන්ධාභිඤ්ඤො, අත්ථි සුඛාපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤොති.

හතර වැදෑරුම් වර්ග අතුරින් පළමු චතුක්කයෙහි, දුක්ඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා (අවබෝධය ප්‍රමාද වන දුෂ්කර පිළිවෙත ඇති) සමාධිය ඇත, දුක්ඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා (වහා අවබෝධ වන දුෂ්කර පිළිවෙත ඇති) සමාධිය ඇත, සුඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා (අවබෝධය ප්‍රමාද වන පහසු පිළිවෙත ඇති) සමාධිය ඇත, සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා (වහා අවබෝධ වන පහසු පිළිවෙත ඇති) සමාධිය ඇත.

තත්ථ පඨමසමන්නාහාරතො පට්ඨාය යාව තස්ස තස්ස ඣානස්ස උපචාරං උප්පජ්ජති, තාව පවත්තා සමාධිභාවනා පටිපදාති වුච්චති. උපචාරතො පන පට්ඨාය යාව අප්පනා, තාව පවත්තා පඤ්ඤා අභිඤ්ඤාති වුච්චති. සා පනෙසා පටිපදා එකච්චස්ස දුක්ඛා හොති, නීවරණාදිපච්චනීකධම්මසමුදාචාරගහණතාය කිච්ඡා අසුඛාසෙවනාති අත්ථො. එකච්චස්ස තදභාවෙන සුඛා. අභිඤ්ඤාපි එකච්චස්ස දන්ධා හොති මන්දා අසීඝප්පවත්ති. එකච්චස්ස ඛිප්පා අමන්දා සීඝප්පවත්ති.

එහි පළමු මෙනෙහි කිරීමේ (පළමු අවධානය යොමු කිරීමේ) සිට එම ඒ ධ්‍යානයෙහි උපචාරය උපදින තෙක් පවත්නා වූ සමාධි භාවනාව 'පටිපදා' (ප්‍රතිපදාව) යැයි කියනු ලැබේ. උපචාරයේ සිට අර්පණාව දක්වා පවත්නා ප්‍රඥාව 'අභිඤ්ඤා' (අභිඥාව/විශේෂ ප්‍රඥාව) යැයි කියනු ලැබේ. එම ප්‍රතිපදාව ඇතැමෙකුට දුෂ්කර (දුක්ඛා) වේ; නීවරණාදී විරුද්ධ ධර්මයන්ගේ නිරන්තර පැවැත්ම නිසා එය අපහසු වූ ද, සැපසේ සේවනය කළ නොහැකි වූ ද අර්ථයයි. ඇතැමෙකුට එම විරුද්ධ ධර්මයන් නැති බැවින් පහසු (සුඛා) වේ. අභිඥාව ද ඇතැමෙකුට ප්‍රමාද (දන්ධා) වේ, එනම් මන්ද වූ ද සීඝ්‍රයෙන් නොපවත්නා වූ ද බවයි. ඇතැමෙකුට එය වහා අවබෝධ වන (ඛිප්පා), මන්ද නොවූ, සීඝ්‍ර පැවැත්මක් ඇත්තක් වේ.

තත්ථ යානි පරතො සප්පායාසප්පායානි ච පලිබොධුපච්ඡෙදාදීනි පුබ්බකිච්චානි ච අප්පනාකොසල්ලානි ච වණ්ණයිස්සාම, තෙසු යො අසප්පායසෙවී [Pg.84] හොති, තස්ස දුක්ඛා පටිපදා දන්ධා ච අභිඤ්ඤා හොති. සප්පායසෙවිනො සුඛා පටිපදා ඛිප්පා ච අභිඤ්ඤා. යො පන පුබ්බභාගෙ අසප්පායං සෙවිත්වා අපරභාගෙ සප්පායසෙවී හොති, පුබ්බභාගෙ වා සප්පායං සෙවිත්වා අපරභාගෙ අසප්පායසෙවී, තස්ස වොමිස්සකතා වෙදිතබ්බා. තථා පලිබොධුපච්ඡෙදාදිකං පුබ්බකිච්චං අසම්පාදෙත්වා භාවනමනුයුත්තස්ස දුක්ඛා පටිපදා හොති. විපරියායෙන සුඛා. අප්පනාකොසල්ලානි පන අසම්පාදෙන්තස්ස දන්ධා අභිඤ්ඤා හොති. සම්පාදෙන්තස්ස ඛිප්පා.

එහි මතු විස්තර කරනු ලබන සප්පාය අසප්පාය (අනුකූල හා අනුකූල නොවන දේ), පළිබෝධ සිඳීම වැනි පූර්ව කෘත්‍යයන් සහ අර්පණා කෝසල්ලය (අර්පණාවෙහි දක්ෂතාවය) අතුරින්, යමෙක් අසප්පාය දේ සේවනය කරන්නේ ද, ඔහුට පටිපදාව දුෂ්කර වන අතර අභිඥාව ද ප්‍රමාද වේ. සප්පාය දේ සේවනය කරන්නාට පටිපදාව පහසු වන අතර අභිඥාව ද ශීඝ්‍ර වේ. යමෙක් පූර්ව භාගයෙහි අසප්පාය සේවනය කර පසු භාගයෙහි සප්පාය සේවනය කරන්නේ ද, නැතහොත් පූර්ව භාගයෙහි සප්පාය සේවනය කර පසු භාගයෙහි අසප්පාය සේවනය කරන්නේ ද, ඔහුගේ ප්‍රතිපදාව මිශ්‍ර ස්වභාවයකින් යුක්ත බව දත යුතුය. එමෙන්ම පළිබෝධ සිඳීම ආදී පූර්ව කෘත්‍යයන් සම්පූර්ණ නොකර භාවනාවෙහි යෙදෙන්නාට ප්‍රතිපදාව දුෂ්කර වේ. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව පූර්ව කෘත්‍ය සම්පූර්ණ කරන්නාට ප්‍රතිපදාව පහසු වේ. අර්පණා කෝසල්ලයන් (අර්පණාවෙහි දක්ෂතාවයන්) සම්පූර්ණ නොකරන්නාට අභිඥාව ප්‍රමාද වේ. එය සම්පූර්ණ කරන්නාට අභිඥාව ශීඝ්‍ර වේ.

අපිච තණ්හාඅවිජ්ජාවසෙන සමථවිපස්සනාධිකාරවසෙන චාපි එතාසං පභෙදො වෙදිතබ්බො. තණ්හාභිභූතස්ස හි දුක්ඛා පටිපදා හොති. අනභිභූතස්ස සුඛා. අවිජ්ජාභිභූතස්ස ච දන්ධා අභිඤ්ඤා හොති. අනභිභූතස්ස ඛිප්පා. යො ච සමථෙ අකතාධිකාරො, තස්ස දුක්ඛා පටිපදා හොති. කතාධිකාරස්ස සුඛා. යො පන විපස්සනාය අකතාධිකාරො හොති, තස්ස දන්ධා අභිඤ්ඤා හොති, කතාධිකාරස්ස ඛිප්පා. කිලෙසින්ද්‍රියවසෙන චාපි එතාසං පභෙදො වෙදිතබ්බො. තිබ්බකිලෙසස්ස හි මුදින්ද්‍රියස්ස දුක්ඛා පටිපදා හොති දන්ධා ච අභිඤ්ඤා, තික්ඛින්ද්‍රියස්ස පන ඛිප්පා අභිඤ්ඤා. මන්දකිලෙසස්ස ච මුදින්ද්‍රියස්ස සුඛා පටිපදා හොති දන්ධා ච අභිඤ්ඤා. තික්ඛින්ද්‍රියස්ස පන ඛිප්පා අභිඤ්ඤාති.

තවද, තෘෂ්ණාව හා අවිද්‍යාවගේ වශයෙන් ද, සමථ හා විපස්සනා කෙරෙහි කළා වූ පුරුද්දේ (අධිකාරයේ) වශයෙන් ද මේ ප්‍රතිපදාවන් හා අභිඥාවන්ගේ ප්‍රභේදය දත යුතුය. විස්තර කරන්නේ නම්, තෘෂ්ණාවෙන් පෙළුණු තැනැත්තාට දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව (දුෂ්කර වූ පිළිවෙත) වෙයි. තෘෂ්ණාවෙන් නොපෙළුණු තැනැත්තාට සුඛා ප්‍රතිපදාව (සුවදායක වූ පිළිවෙත) වෙයි. අවිද්‍යාවෙන් පෙළුණු තැනැත්තාට දන්ධා අභිඥාව (ප්‍රමාද වූ විශේෂ අවබෝධය) වෙයි. අවිද්‍යාවෙන් නොපෙළුණු තැනැත්තාට ඛිප්පා අභිඥාව (ක්ෂණික වූ විශේෂ අවබෝධය) වෙයි. යමෙක් සමථයෙහි පුරුද්දක් නොකළේ ද, ඔහුට දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව වෙයි. සමථයෙහි පුරුද්දක් කළ තැනැත්තාට සුඛා ප්‍රතිපදාව වෙයි. යමෙක් විපස්සනාවෙහි පුරුද්දක් නොකළේ ද, ඔහුට දන්ධා අභිඥාව වෙයි. විපස්සනාවෙහි පුරුද්දක් කළ තැනැත්තාට ඛිප්පා අභිඥාව වෙයි. තවද, ක්ලේශයන්ගේ හා ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වශයෙන් ද මේ ප්‍රතිපදා හා අභිඥාවන්ගේ ප්‍රභේදය දත යුතුය. තියුණු ක්ලේශයන් සහිත වූ ද, මෘදු (නොමේරූ) ඉන්ද්‍රියයන් සහිත වූ ද තැනැත්තාට දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව හා දන්ධා අභිඥාව වෙයි. තියුණු ඉන්ද්‍රියයන් සහිත වූ තැනැත්තාට නම් ඛිප්පා අභිඥාව වෙයි. මෘදු වූ ක්ලේශයන් සහිත වූ ද, මෘදු ඉන්ද්‍රියයන් සහිත වූ ද තැනැත්තාට සුඛා ප්‍රතිපදාව හා දන්ධා අභිඥාව වෙයි. තියුණු ඉන්ද්‍රියයන් සහිත වූ තැනැත්තාට නම් ඛිප්පා අභිඥාව වෙයි.

ඉති ඉමාසු පටිපදාඅභිඤ්ඤාසු යො පුග්ගලො දුක්ඛාය පටිපදාය දන්ධාය ච අභිඤ්ඤාය සමාධිං පාපුණාති, තස්ස සො සමාධි දුක්ඛාපටිපදො දන්ධාභිඤ්ඤොති වුච්චති. එස නයො සෙසත්තයෙපීති එවං දුක්ඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදිවසෙන චතුබ්බිධො.

මෙසේ මේ ප්‍රතිපදා හා අභිඥාවන් අතර, යම් පුද්ගලයෙක් දුක්ඛා ප්‍රතිපදාවෙන් ද දන්ධා අභිඥාවෙන් ද සමාධියට පැමිණේ ද, ඔහුගේ එම සමාධිය ‘දුක්ඛා පටිපදා දන්ධා අභිඥා සමාධිය’ යැයි කියනු ලැබේ. ඉතිරි තිදෙනා පිළිබඳව ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙසේ දුක්ඛා පටිපදා දන්ධා අභිඥා ආදී වශයෙන් සමාධිය සිව්වැදෑරුම් වේ.

දුතියචතුක්කෙ අත්ථි සමාධි පරිත්තො පරිත්තාරම්මණො, අත්ථි පරිත්තො අප්පමාණාරම්මණො, අත්ථි අප්පමාණො පරිත්තාරම්මණො, අත්ථි අප්පමාණො අප්පමාණාරම්මණොති. තත්ථ යො සමාධි අප්පගුණො උපරිඣානස්ස පච්චයො භවිතුං න සක්කොති, අයං පරිත්තො. යො පන අවඩ්ඪිතෙ ආරම්මණෙ පවත්තො, අයං පරිත්තාරම්මණො. යො පගුණො සුභාවිතො, උපරිඣානස්ස පච්චයො භවිතුං සක්කොති, අයං අප්පමාණො. යො ච වඩ්ඪිතෙ ආරම්මණෙ පවත්තො, අයං අප්පමාණාරම්මණො. වුත්තලක්ඛණවොමිස්සතාය පන වොමිස්සකනයො වෙදිතබ්බො. එවං පරිත්තපරිත්තාරම්මණාදිවසෙන චතුබ්බිධො.

දෙවන සතරෙහි (දුතිය චතුක්කයෙහි): පරීත්ත (අල්ප) වූ ද පරීත්තාරම්මණ (අල්ප වූ අරමුණු සහිත) වූ ද සමාධිය ඇත, පරීත්ත වූ ද අප්පමාණාරම්මණ (අප්‍රමාණ අරමුණු සහිත) වූ ද සමාධිය ඇත, අප්පමාණ වූ ද පරීත්තාරම්මණ වූ ද සමාධිය ඇත, අප්පමාණ වූ ද අප්පමාණාරම්මණ වූ ද සමාධිය ඇත. එහි යම් සමාධියක් හොඳින් පුරුදු නොකළ බැවින් ඉහළ ධ්‍යානයන්ට ප්‍රත්‍ය විය නොහැකි ද, එය ‘පරීත්ත සමාධිය’ නම් වේ. යම් සමාධියක් වර්ධනය නොකළ අරමුණක පවතී ද, එය ‘පරීත්තාරම්මණ සමාධිය’ නම් වේ. යම් සමාධියක් මැනවින් පුරුදු කළ, මැනවින් වර්ධනය කළ බැවින් ඉහළ ධ්‍යානයන්ට ප්‍රත්‍ය විය හැකි ද, එය ‘අප්පමාණ සමාධිය’ නම් වේ. යම් සමාධියක් වර්ධනය කළ අරමුණක පවතී ද, එය ‘අප්පමාණාරම්මණ සමාධිය’ නම් වේ. ඉහත කී ලක්ෂණ මිශ්‍ර වීමෙන් ‘මිශ්‍රක ක්‍රමය’ ද දත යුතුය. මෙසේ පරීත්ත පරීත්තාරම්මණ ආදී වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ.

තතියචතුක්කෙ [Pg.85] වික්ඛම්භිතනීවරණානං විතක්කවිචාරපීතිසුඛසමාධීනං වසෙන පඤ්චඞ්ගිකං පඨමං ඣානං, තතො වූපසන්තවිතක්කවිචාරං තිවඞ්ගිකං දුතියං, තතො විරත්තපීතිකං දුවඞ්ගිකං තතියං, තතො පහීනසුඛං උපෙක්ඛාවෙදනාසහිතස්ස සමාධිනො වසෙන දුවඞ්ගිකං චතුත්ථං. ඉති ඉමෙසං චතුන්නං ඣානානං අඞ්ගභූතා චත්තාරො සමාධී හොන්ති. එවං චතුඣානඞ්ගවසෙන චතුබ්බිධො.

තෙවන සතරෙහි (තතිය චතුක්කයෙහි): විෂ්කම්භනය කළ නීවරණ ඇතිව, විතක්ක විචාර පීති සුඛ ඒකග්ගතා යන අංග පහෙන් යුක්ත වූ ප්‍රථම ධ්‍යානය ද; ඉන් පසුව සන්සිඳුණු විතක්ක විචාර ඇතිව අංග තුනකින් යුක්ත වූ ද්විතීය ධ්‍යානය ද; ඉන් පසුව පීතිය කෙරෙහි කලකිරුණු බැවින් අංග දෙකකින් යුක්ත වූ තෘතීය ධ්‍යානය ද; ඉන් පසුව ප්‍රහීණ කළ සුඛ ඇතිව උපේක්ෂා වේදනාව සහිත වූ සමාධියෙන් අංග දෙකකින් යුක්ත වූ චතුර්ථ ධ්‍යානය ද වෙයි. මෙසේ මේ ධ්‍යාන සතරට අයත් වූ සමාධීන් සතරක් වෙයි. මෙසේ චතුර්ථ ධ්‍යාන අංග වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ.

චතුත්ථචතුක්කෙ අත්ථි සමාධි හානභාගියො, අත්ථි ඨිතිභාගියො, අත්ථි විසෙසභාගියො, අත්ථි නිබ්බෙධභාගියො. තත්ථ පච්චනීකසමුදාචාරවසෙන හානභාගියතා, තදනුධම්මතාය සතියා සණ්ඨානවසෙන ඨිතිභාගියතා, උපරිවිසෙසාධිගමවසෙන විසෙසභාගියතා, නිබ්බිදාසහගතසඤ්ඤාමනසිකාරසමුදාචාරවසෙන නිබ්බෙධභාගියතා ච වෙදිතබ්බා. යථාහ, ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභිං කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති හානභාගිනී පඤ්ඤා. තදනුධම්මතා සති සන්තිට්ඨති ඨිතිභාගිනී පඤ්ඤා. අවිතක්කසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති විසෙසභාගිනී පඤ්ඤා. නිබ්බිදාසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති විරාගූපසඤ්හිතා නිබ්බෙධභාගිනී පඤ්ඤා’’ති (විභ. 799). තාය පන පඤ්ඤාය සම්පයුත්තා සමාධීපි චත්තාරො හොන්තීති. එවං හානභාගියාදිවසෙන චතුබ්බිධො.

සිව්වන සතරෙහි (චතුත්ථ චතුක්කයෙහි): හානභාගිය (පිරිහීමට පක්ෂ වූ) සමාධිය, ඨිතිභාගිය (පැවතීමට පක්ෂ වූ) සමාධිය, විසේසභාගිය (සුවිශේෂී තත්ත්වයන්ට පක්ෂ වූ) සමාධිය, නිබ්බේධභාගිය (අවබෝධයට පක්ෂ වූ) සමාධිය යනුවෙන් ඇත. එහි පසමිතුරු (නීවරණාදී) ධර්මයන්ගේ පහළ වීමෙන් ‘හානභාගිය’ බව ද, එයට අනුරූප සිහිය පිහිටීමෙන් ‘ඨිතිභාගිය’ බව ද, ඉහළ සුවිශේෂී ධර්මයන් ලැබීමේ වශයෙන් ‘විසේසභාගිය’ බව ද, කලකිරීම සහිත වූ සඥා මනසිකාරයන් පැවැත්මෙන් ‘නිබ්බේධභාගිය’ බව ද දත යුතුය. විභංග ප්‍රකරණයෙහි දැක්වෙන පරිදි: "ප්‍රථම ධ්‍යානය ලාභියාට කාමයන් හා සම්බන්ධ සඥා මනසිකාරයන් පහළ වේ නම්, ඔහුගේ ප්‍රඥාව හානභාගිනී වෙයි. එයට අනුරූප සිහිය පිහිටා පවතී නම්, ප්‍රඥාව ඨිතිභාගිනී වෙයි. විතක්ක රහිත වූ (ද්විතීය ධ්‍යානගත) සඥා මනසිකාරයන් පහළ වේ නම්, ප්‍රඥාව විසේසභාගිනී වෙයි. කලකිරීම සහිත වූ, විරාගය ඇසුරු කළ සඥා මනසිකාරයන් පහළ වේ නම්, ප්‍රඥාව නිබ්බේධභාගිනී වෙයි." එම ප්‍රඥාව හා යෙදුණු සමාධීන් ද සතරක් වන බැවින් මෙසේ හානභාගිය ආදී වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ.

පඤ්චමචතුක්කෙ කාමාවචරො සමාධි, රූපාවචරො සමාධි, අරූපාවචරො සමාධි, අපරියාපන්නො සමාධීති එවං චත්තාරො සමාධී. තත්ථ සබ්බාපි උපචාරෙකග්ගතා කාමාවචරො සමාධි. තථා රූපාවචරාදිකුසලචිත්තෙකග්ගතා ඉතරෙ තයොති එවං කාමාවචරාදිවසෙන චතුබ්බිධො.

පස්වන සතරෙහි: කාමාවචර සමාධිය, රූපාවචර සමාධිය, අරූපාවචර සමාධිය, අපරියාපන්න (ලෝකෝත්තර) සමාධිය යනුවෙන් සමාධි සතරකි. එහි සියලුම උපචාර ඒකග්ගතාවෝ කාමාවචර සමාධිය නම් වේ. එසේම රූපාවචර ආදී කුසල් සිත්හි ඒකග්ගතාවෝ ඉතිරි තුන නම් වේ. මෙසේ කාමාවචර ආදී වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ.

ඡට්ඨචතුක්කෙ ‘‘ඡන්දං චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධිං, ලභති චිත්තස්සෙකග්ගතං, අයං වුච්චති ඡන්දසමාධි…පෙ… වීරියං චෙ භික්ඛු…පෙ… චිත්තං චෙ භික්ඛු…පෙ… වීමංසං චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධිං, ලභති චිත්තස්සෙකග්ගතං, අයං වුච්චති වීමංසාසමාධී’’ති (විභ. 432; සං. නි. 3.825) එවං අධිපතිවසෙන චතුබ්බිධො.

හයවන සතරෙහි: "මහණෙනි, ඉදින් භික්ෂුව ඡන්දය අධිපති කරගෙන සමාධිය ලබයි ද, සිතේ ඒකග්ගතාවය ලබයි ද, මෙය ඡන්ද සමාධිය යැයි කියනු ලැබේ... විර්යය අධිපති කරගෙන... සිත අධිපති කරගෙන... වීමංසාව අධිපති කරගෙන සමාධිය ලබයි ද, සිතේ ඒකග්ගතාවය ලබයි ද, මෙය වීමංසා සමාධිය යැයි කියනු ලැබේ." මෙසේ අධිපති ධර්මයන්ගේ වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ.

පඤ්චකෙ [Pg.86] යං චතුක්කභෙදෙ වුත්තං දුතියං ඣානං, තං විතක්කමත්තාතික්කමෙන දුතියං, විතක්කවිචාරාතික්කමෙන තතියන්ති එවං ද්විධා භින්දිත්වා පඤ්ච ඣානානි වෙදිතබ්බානි. තෙසං අඞ්ගභූතා ච පඤ්ච සමාධීති එවං පඤ්චඣානඞ්ගවසෙන පඤ්චවිධතා වෙදිතබ්බා.

පංචක (පහේ) බෙදීමෙහි දී, සතරේ බෙදීමෙහි දැක්වූ යම් ද්විතීය ධ්‍යානයක් වේ ද, එය විතක්ක මාත්‍රය ඉක්මවීමෙන් ද්විතීය ධ්‍යානය ලෙස ද, විතක්ක විචාර දෙකම ඉක්මවීමෙන් තෘතීය ධ්‍යානය ලෙස ද වශයෙන් දෙපරිදි කර පංච ධ්‍යානයන් දත යුතුය. ඒවායේ අංගයක් වූ සමාධීන් ද පස්වැදෑරුම් වන බැවින්, මෙසේ පංච ධ්‍යාන අංග වශයෙන් පස්වැදෑරුම් බව දත යුතුය.

40. කො චස්ස සංකිලෙසො කිං වොදානන්ති එත්ථ පන විස්සජ්ජනං විභඞ්ගෙ වුත්තමෙව. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘සංකිලෙසන්ති හානභාගියො ධම්මො. වොදානන්ති විසෙසභාගියො ධම්මො’’ති (විභ. 828). තත්ථ ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභිං කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති හානභාගිනී පඤ්ඤා’’ති (විභ. 799) ඉමිනා නයෙන හානභාගියධම්මො වෙදිතබ්බො. ‘‘අවිතක්කසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති විසෙසභාගිනී පඤ්ඤා’’ති (විභ. 799) ඉමිනා නයෙන විසෙසභාගියධම්මො වෙදිතබ්බො.

40. සමාධියෙහි සංකිලේශය (කිලිටු වීම) යනු කුමක්ද? වෝදානය (පිරිසිදු වීම) යනු කුමක්ද? යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර විභංගයෙහි දක්වා ඇත. එහි මෙසේ වදාරා ඇත: "සංකිලේශය යනු හානභාගිය ධර්මයයි. වෝදානය යනු විසේසභාගිය ධර්මයයි." එහි "ප්‍රථම ධ්‍යාන ලාභියාට කාමයන් හා සම්බන්ධ සඥා මනසිකාරයන් පහළ වීම" යන ක්‍රමයෙන් හානභාගිය ධර්මය දත යුතුය. "විතක්ක රහිත සඥා මනසිකාරයන් පහළ වීම" යන ක්‍රමයෙන් විසේසභාගිය ධර්මය දත යුතුය.

දසපලිබොධවණ්ණනා

දස පලිබෝධ වර්ණනාව (දස පලිබෝධ විස්තරය)

41. කථං භාවෙතබ්බොති එත්ථ පන යො තාව අයං ලොකියලොකුත්තරවසෙන දුවිධොතිආදීසු අරියමග්ගසම්පයුත්තො සමාධි වුත්තො, තස්ස භාවනානයො පඤ්ඤාභාවනානයෙනෙව සඞ්ගහිතො. පඤ්ඤාය හි භාවිතාය සො භාවිතො හොති. තස්මා තං සන්ධාය එවං භාවෙතබ්බොති න කිඤ්චි විසුං වදාම.

41. කෙසේ වැඩිය යුතු ද යන මෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර වශයෙන් දෙවැදෑරුම් බව කී තැන යම් ආර්ය මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත සමාධියක් දක්වන ලද ද, එය වැඩීමේ ක්‍රමය ප්‍රඥා භාවනා ක්‍රමයෙහිම ඇතුළත් වේ. ප්‍රඥාව වැඩූ කල්හි එම සමාධිය ද වඩන ලද්දේම වෙයි. එබැවින් එම මාර්ග සමාධිය අරභයා ‘මෙසේ වැඩිය යුතුය’ කියා වෙන් කොට යමක් නොකියමු.

යො පනායං ලොකියො, සො වුත්තනයෙන සීලානි විසොධෙත්වා සුපරිසුද්ධෙ සීලෙ පතිට්ඨිතෙන ය්වාස්ස දසසු පලිබොධෙසු පලිබොධො අත්ථි, තං උපච්ඡින්දිත්වා කම්මට්ඨානදායකං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො චරියානුකූලං චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු අඤ්ඤතරං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සමාධිභාවනාය අනනුරූපං විහාරං පහාය අනුරූපෙ විහාරෙ විහරන්තෙන ඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා සබ්බං භාවනාවිධානං අපරිහාපෙන්තෙන භාවෙතබ්බොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

යම් මේ ලෞකික සමාධියක් වේ ද, එය ඉහත පවසා ඇති පරිදි සීලයන් පිරිසිදු කොට, මැනවින් පිරිසිදු වූ සීලයෙහි පිහිටා, තමාට ඇති දස පලිබෝධයන්ගෙන් යම් පලිබෝධයක් වේ නම් එය කපා හැර, කර්මස්ථාන ලබා දෙන කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු වෙත එළඹ තමාගේ චරිතයට අනුකූල වූ සතළිස් කර්මස්ථානයන්ගෙන් එක්තරා කර්මස්ථානයක් ගෙන, සමාධි භාවනාවට නුසුදුසු වාසස්ථානය හැර දමා සුදුසු වාසස්ථානයක වෙසෙමින්, සුළු පලිබෝධයන් ද කපා හැර, සියලු භාවනා විධි පිරිහෙළා නොදමා වැඩිය යුතු ය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි.

අයං පන විත්ථාරො, යං තාව වුත්තං ‘‘ය්වාස්ස දසසු පලිබොධෙසු පලිබොධො අත්ථි, තං උපච්ඡින්දිත්වා’’ති, එත්ථ –

මෙහි විස්තරය මෙසේ ය. 'ඔහුට ඇති දස පලිබෝධයන්ගෙන් යම් පලිබෝධයක් ඇද්ද, එය කපා හැර' යැයි යමක් ප්‍රථමයෙන් පවසන ලද්දේ ද, එහි -

ආවාසො ච කුලං ලාභො, ගණො කම්මඤ්ච පඤ්චමං;

අද්ධානං ඤාති ආබාධො, ගන්ථො ඉද්ධීති තෙ දසාති. –

ආවාසය (වාසස්ථානය), කුලය (දායක පවුල), ලාභය, ගණය (ශිෂ්‍ය පිරිස), පස්වැන්න වූ කර්මාන්තය (අලුත්වැඩියා කටයුතු), ගමන, නෑයා, රෝගය, ග්‍රන්ථය (ඉගෙනීම) සහ සෘද්ධිය යන මොහු පලිබෝධ දසයයි.

ඉමෙ [Pg.87] දස පලිබොධා නාම. තත්ථ ආවාසොයෙව ආවාසපලිබොධො. එස නයො කුලාදීසු.

මේ දසය පලිබෝධ නම් වේ. එහි ආවාසය ම 'ආවාස පලිබෝධය'යි. කුලය ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතු ය.

තත්ථ ආවාසොති එකොපි ඔවරකො වුච්චති එකම්පි පරිවෙණං සකලොපි සඞ්ඝාරාමො. ස්වායං න සබ්බස්සෙව පලිබොධො හොති. යො පනෙත්ථ නවකම්මාදීසු උස්සුක්කං වා ආපජ්ජති, බහුභණ්ඩසන්නිචයො වා හොති, යෙන කෙනචි වා කාරණෙන අපෙක්ඛවා පටිබද්ධචිත්තො, තස්සෙව පලිබොධො හොති, න ඉතරස්ස.

එහි ආවාසය යනු එක් කාමරයක් හෝ එක් පරිවේණයක් හෝ මුළු සංඝාරාමය ම හෝ විය හැකිය. එය සියලු යෝගීන් හට පලිබෝධයක් නොවේ. යමෙක් එහි අලුත්වැඩියා කටයුතු ආදියෙහි උත්සාහවත් වේ ද, නැතහොත් බොහෝ භාණ්ඩ රැස් කරන්නෙක් වේ ද, නැතහොත් කිසියම් හේතුවක් නිසා අපේක්ෂා සහිත ව බැඳුණු සිතැති ව වෙසේ ද, ඔහුට ම එය පලිබෝධයක් වේ, අනෙක් අයට නොවේ.

තත්‍රිදං වත්ථු – ද්වෙ කිර කුලපුත්තා අනුරාධපුරා නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන ථූපාරාමෙ පබ්බජිංසු. තෙසු එකො ද්වෙ මාතිකා පගුණා කත්වා පඤ්චවස්සිකො හුත්වා පවාරෙත්වා පාචිනඛණ්ඩරාජිං නාම ගතො. එකො තත්ථෙව වසති. පාචිනඛණ්ඩරාජිගතො තත්ථ චිරං වසිත්වා ථෙරො හුත්වා චින්තෙසි ‘‘පටිසල්ලානසාරුප්පමිදං ඨානං, හන්ද නං සහායකස්සාපි ආරොචෙමී’’ති. තතො නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන ථූපාරාමං පාවිසි. පවිසන්තංයෙව ච නං දිස්වා සමානවස්සිකත්ථෙරො පච්චුග්ගන්ත්වා පත්තචීවරං පටිග්ගහෙත්වා වත්තං අකාසි. ආගන්තුකත්ථෙරො සෙනාසනං පවිසිත්වා චින්තෙසි ‘‘ඉදානි මෙ සහායො සප්පිං වා ඵාණිතං වා පානකං වා පෙසෙස්සති. අයඤ්හි ඉමස්මිං නගරෙ චිරනිවාසී’’ති. සො රත්තිං අලද්ධා පාතො චින්තෙසි ‘‘ඉදානි උපට්ඨාකෙහි ගහිතං යාගුඛජ්ජකං පෙසෙස්සතී’’ති. තම්පි අදිස්වා ‘‘පහිණන්තා නත්ථි, පවිට්ඨස්ස මඤ්ඤෙ දස්සතී’’ති පාතොව තෙන සද්ධිං ගාමං පාවිසි. තෙ ද්වෙ එකං වීථිං චරිත්වා උළුඞ්කමත්තං යාගුං ලභිත්වා ආසනසාලායං නිසීදිත්වා පිවිංසු. තතො ආගන්තුකො චින්තෙසි ‘‘නිබද්ධයාගු මඤ්ඤෙ නත්ථි, භත්තකාලෙ ඉදානි මනුස්සා පණීතං භත්තං දස්සන්තී’’ති, තතො භත්තකාලෙපි පිණ්ඩාය චරිත්වා ලද්ධමෙව භුඤ්ජිත්වා ඉතරො ආහ – ‘‘කිං, භන්තෙ, සබ්බකාලං එවං යාපෙථා’’ති? ආමාවුසොති. භන්තෙ, පාචිනඛණ්ඩරාජි ඵාසුකා, තත්ථ ගච්ඡාමාති. ථෙරො නගරතො දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමන්තො කුම්භකාරගාමමග්ගං පටිපජ්ජි. ඉතරො ආහ – ‘‘කිං පන, භන්තෙ, ඉමං මග්ගං පටිපන්නත්ථා’’ති? නනු ත්වමාවුසො, පාචිනඛණ්ඩරාජියා වණ්ණං අභාසීති? කිං පන, භන්තෙ, තුම්හාකං එත්තකං කාලං වසිතට්ඨානෙ න කොචි අතිරෙකපරික්ඛාරො අත්ථීති? ආමාවුසො මඤ්චපීඨං සඞ්ඝිකං, තං පටිසාමිතමෙව, අඤ්ඤං කිඤ්චි නත්ථීති. මය්හං පන, භන්තෙ[Pg.88], කත්තරදණ්ඩො තෙලනාළි උපාහනත්ථවිකා ච තත්ථෙවාති. තයාවුසො, එකදිවසං වසිත්වා එත්තකං ඨපිතන්ති? ආම, භන්තෙ. සො පසන්නචිත්තො ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘තුම්හාදිසානං, භන්තෙ, සබ්බත්ථ අරඤ්ඤවාසොයෙව. ථූපාරාමො චතුන්නං බුද්ධානං ධාතුනිධානට්ඨානං, ලොහපාසාදෙ සප්පායං ධම්මස්සවනං මහාචෙතියදස්සනං ථෙරදස්සනඤ්ච ලබ්භති, බුද්ධකාලො විය පවත්තති. ඉධෙව තුම්හෙ වසථා’’ති දුතියදිවසෙ පත්තචීවරං ගහෙත්වා සයමෙව අගමාසීති. ඊදිසස්ස ආවාසො න පලිබොධො හොති.

එහි මේ කථා වස්තුවයි - අනුරාධපුරයෙන් නික්මුණු කුලපුත්‍රයන් දෙදෙනෙක් පිළිවෙළින් පැමිණ ථූපාරාමයෙහි පැවිදි වූහ. ඔවුන් අතරෙන් එක් අයෙක් මාතෘකා දෙකක් පුහුණු කොට පස් වසක් පිරුණු පසු පවාරණය කොට පාචීනඛණ්ඩරාජි නම් ස්ථානයට වැඩියේ ය. අනෙක් තැනැත්තා එහි ම විසී ය. පාචීනඛණ්ඩරාජියට වැඩම කළ තැනැත්තා එහි බොහෝ කලක් වැස ස්ථවිර බවට පත්ව, 'මේ ස්ථානය විවේකීව වාසය කිරීමට සුදුසු ය, දැන් මම මෙය මාගේ යහළුවාට ද පවසන්නෙමි'යි සිතුවේ ය. ඔහු එතැනින් නික්ම පිළිවෙළින් ථූපාරාමයට ඇතුළු විය. ඔහු ඇතුළු වනු දැක ඔහු හා සමාන වස් ඇති ස්ථවිරයන් වහන්සේ පෙරගමන් කොට පාත්‍ර සිවුරු පිළිගෙන වත් පිරිබත් කළහ. ආගන්තුක ස්ථවිරයන් වහන්සේ සෙනසුනට ඇතුළු වී, 'දැන් මාගේ යහළුවා ගිතෙල් හෝ පැණි හෝ පානයක් එවනු ඇත, මන්ද යත් මොහු මේ නගරයෙහි බොහෝ කලක් වාසය කරන්නෙකි'යි සිතුවේ ය. රාත්‍රියෙහි කිසිවක් නොලැබී උදෑසන, 'දැන් දායකයන් විසින් ගෙනෙන ලද කැඳ හා ආහාර එවනු ඇත'යි සිතුවේ ය. එය ද නොදැක 'එවන්නන් නැත, ගමට පිවිසි විට දායකයන් දෙනු ඇතැයි සිතමි'යි සිතා උදෑසන ම ඔහු සමඟ ගමට පිවිසියේ ය. ඒ දෙදෙනා එක් වීථියක හැසිර හැන්දක් පමණ කැඳ ලබාගෙන අසන ශාලාවෙහි හිඳ වැළඳූහ. ඉන්පසු ආගන්තුකයා, 'නිරන්තරයෙන් ලැබෙන කැඳ නැතැයි සිතමි, දවල් ආහාර වේලෙහි මිනිසුන් ප්‍රණීත ආහාර ලබා දෙනු ඇත'යි සිතුවේ ය. දවල් කාලයෙහි ද පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර ලැබුණු දෙයක් ම වළඳා, අනෙක් තැනැත්තාගෙන්, 'ස්වාමීනී, සෑම කල්හි ම මෙලෙස ජීවත් වන්නේ ද?'යි ඇසී ය. 'ඇවැත්නි, එසේ ය'යි කී විට, 'ස්වාමීනී, පාචීනඛණ්ඩරාජිය සැපදායක ය, එහි යමු'යි පැවසී ය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ නගරයේ දකුණු දොරටුවෙන් නික්ම කුඹල්ගම් මඟට පිළිපන්හ. අනෙක් තැනැත්තා, 'ස්වාමීනී, කුමන හේතුවක් නිසා මේ මඟට පිළිපන්නේ ද?'යි ඇසී ය. 'ඇවැත්නි, ඔබ පාචීනඛණ්ඩරාජියෙහි ගුණ වර්ණනා කළා නොවේ ද?'යි ඇසූහ. 'ස්වාමීනී, මෙතරම් කලක් ඔබ වහන්සේ විසූ ස්ථානයෙහි කිසිදු අතිරික්ත පිරිකරක් නැද්ද?'යි ඇසී ය. 'ඇවැත්නි, ඇඳ පුටු සංඝික ය, ඒවා තැන්පත් කර ඇත, වෙනත් කිසිවක් නැත'යි කීහ. 'ස්වාමීනී, මාගේ නම් සැරයටිය, තෙල් නළය සහ පාවහන් මල්ල එහි ම ඇත'යි ආගන්තුකයා කී ය. 'ඇවැත්නි, ඔබ එක් දිනක් වැස මෙතරම් දෑ තැබුවේ ද?'යි ඇසූහ. 'එසේ ය ස්වාමීනී'යි පැවසී ය. ඔහු පැහැදුණු සිතින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ වැඳ, 'ස්වාමීනී, ඔබ වැනි උතුමන්ට සෑම තැන ම ආරණ්‍ය වාසය ම ය. ථූපාරාමය සතර බුදුවරුන්ගේ ධාතූන් නිදන් කළ ස්ථානයකි, ලෝවාමහාපායෙහි සුදුසු පරිදි ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීමටත්, මහා සෑය වැඳපුදා ගැනීමටත්, මහා තෙරවරුන් දැක ගැනීමටත් අවස්ථාව ලැබේ, එය බුදුන් දවස මෙනි. ඔබ වහන්සේ මෙහි ම වාසය කරනු මැනව'යි පවසා, දෙවන දිනයේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන තනිව ම වැඩියේ ය. මෙබඳු තැනැත්තෙකුට වාසස්ථානය පලිබෝධයක් නොවේ.

කුලන්ති ඤාතිකුලං වා උපට්ඨාකකුලං වා. එකච්චස්ස හි උපට්ඨාකකුලම්පි ‘‘සුඛිතෙසු සුඛිතො’’තිආදිනා (විභ. 888; සං. නි. 4.241) නයෙන සංසට්ඨස්ස විහරතො පලිබොධො හොති, සො කුලමානුසකෙහි විනා ධම්මස්සවනාය සාමන්තවිහාරම්පි න ගච්ඡති. එකච්චස්ස මාතාපිතරොපි පලිබොධා න හොන්ති, කොරණ්ඩකවිහාරවාසිත්ථෙරස්ස භාගිනෙය්‍යදහරභික්ඛුනො විය.

කුලය යනු නෑ කුලය හෝ උපස්ථායක කුලයයි. ඇතැමෙකුට උපස්ථායක කුලය පවා 'දායකයන් සැපවත් වූ කල තමා ද සැපවත් වේ' යන ආදී ක්‍රමයෙන් ඔවුන් සමඟ ඇලී ගැලී වෙසෙන විට පලිබෝධයක් වේ. ඔහු ඒ දායකයන් නොමැති ව ධර්මය ඇසීමට අසල විහාරයකටවත් නොයයි. ඇතැමෙකුට මව්පියන් පවා පලිබෝධයක් නොවේ, කෝරණ්ඩක විහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ බෑණනුවන් වූ දහරා භික්ෂුව මෙනි.

සො කිර උද්දෙසත්ථං රොහණං අගමාසි. ථෙරභගිනීපි උපාසිකා සදා ථෙරං තස්ස පවත්තිං පුච්ඡති. ථෙරො එකදිවසං දහරං ආනෙස්සාමීති රොහණාභිමුඛො පායාසි. දහරොපි ‘‘චිරං මෙ ඉධ වුත්ථං, උපජ්ඣායං දානි පස්සිත්වා උපාසිකාය ච පවත්තිං ඤත්වා ආගමිස්සාමී’’ති රොහණතො නික්ඛමි. තෙ උභොපි ගඞ්ගාතීරෙ සමාගච්ඡිංසු. සො අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ ථෙරස්ස වත්තං කත්වා ‘‘කුහිං යාසී’’ති පුච්ඡිතො තමත්ථං ආරොචෙසි. ථෙරො සුට්ඨු තෙ කතං, උපාසිකාපි සදා පුච්ඡති, අහම්පි එතදත්ථමෙව ආගතො, ගච්ඡ ත්වං, අහං පන ඉධෙව ඉමං වස්සං වසිස්සාමීති තං උය්‍යොජෙසි. සො වස්සූපනායිකදිවසෙයෙව තං විහාරං පත්තො. සෙනාසනම්පිස්ස පිතරා කාරිතමෙව පත්තං.

එම භික්ෂුව ඉගෙනීම පිණිස රෝහණ දේශයට වැඩම කළේ ය. ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ නැගණිය වූ උපාසිකාව නිරන්තරයෙන් ස්ථවිරයන්ගෙන් එම භික්ෂුවගේ තොරතුරු විමසයි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ එක් දිනක 'මම ඒ භික්ෂුව කැඳවාගෙන එන්නෙමි'යි සිතා රෝහණය බලා වැඩියහ. එම භික්ෂුව ද 'මම මෙහි බොහෝ කලක් විසුවෙමි, දැන් උපාධ්‍යායන් වහන්සේ දැක මවගේ තොරතුරු ද දැනගෙන එන්නෙමි'යි සිතා රෝහණයෙන් නික්මුණේ ය. ඒ දෙදෙනා ම ගංගා තීරයකදී මුණගැසුණහ. ඔහු එක්තරා රුක් මුලකදී ස්ථවිරයන් වහන්සේට වත් පිරිබත් කොට, 'කොහේ වඩින්නේ ද?'යි ඇසූ විට ස්ථවිරයන් වහන්සේ එම කරුණ පැවසූහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ, 'ඔබේ පැමිණීම ඉතා යහපත, උපාසිකාව ද නිරන්තරයෙන් විමසයි, මා ද වැඩියේ ඒ සඳහා ම ය, ඔබ යන්න, මම මෙහි ම මේ වස් කාලය වසන්නෙමි'යි පවසා ඔහු පිටත් කර හැරියහ. ඔහු වස් සමාදන් වන දින ම එම විහාරයට පැමිණියේ ය. ඔහුට ලැබුණේ ද සිය පියා විසින් කරවන ලද සෙනසුන ම ය.

අථස්ස පිතා දුතියදිවසෙ ආගන්ත්වා ‘‘කස්ස, භන්තෙ, අම්හාකං සෙනාසනං පත්ත’’න්ති පුච්ඡන්තො ‘‘ආගන්තුකස්ස දහරස්සා’’ති සුත්වා තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං සෙනාසනෙ වස්සං උපගතස්ස වත්තං අත්ථී’’ති. කිං උපාසකාති? තෙමාසං අම්හාකංයෙව ඝරෙ භික්ඛං ගහෙත්වා පවාරෙත්වා ගමනකාලෙ ආපුච්ඡිතබ්බන්ති. සො තුණ්හිභාවෙන අධිවාසෙසි. උපාසකොපි ඝරං ගන්ත්වා ‘‘අම්හාකං ආවාසෙ එකො [Pg.89] ආගන්තුකො අය්‍යො උපගතො සක්කච්චං උපට්ඨාතබ්බො’’ති ආහ. උපාසිකා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදෙසි. දහරොපි භත්තකාලෙ ඤාතිඝරං අගමාසි. න නං කොචි සඤ්ජානි.

ඉන්පසු ඔහුගේ පියා පසුදින පැමිණ, "ස්වාමීනි, අපගේ සේනාසනය කා හට ලැබුණේද?"යි විමසූ විට, "ආගන්තුක තරුණ භික්ෂුවකට" යැයි අසා, උන්වහන්සේ වෙත එළඹ වැඳ මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, අපගේ සේනාසනයෙහි වස් විසූ උන්වහන්සේට පැවරෙන වතක් තිබේ." "උපාසකය, ඒ කුමක්ද?" "වස් තුන් මාසය පුරා අපගේ නිවසින්ම පිණ්ඩපාතය ලබාගෙන, වස් පවාරණය කර වඩිනා අවස්ථාවෙහි අපට දන්වා යා යුතුය." උන්වහන්සේ නිශ්ශබ්දව එය පිළිගත්හ. උපාසකයා ද නිවසට ගොස්, "අපගේ ආවාසයට එක් ආගන්තුක ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් වැඩම කර සිටිති, උන්වහන්සේට ගෞරවයෙන් උපස්ථාන කළ යුතුය"යි කීවේය. උපාසිකාව "යහපති"යි පිළිගෙන ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය පිළියෙළ කළාය. තරුණ හිමිනම ද දාන වේලාවේදී නෑදෑයන්ගේ නිවසට වැඩි සේක. කිසිවෙක් උන්වහන්සේව හඳුනා නොගත්හ.

සො තෙමාසම්පි තත්ථ පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා වස්සංවුත්ථො ‘‘අහං ගච්ඡාමී’’ති ආපුච්ඡි. අථස්ස ඤාතකා ‘‘ස්වෙ, භන්තෙ, ගච්ඡථා’’ති දුතියදිවසෙ ඝරෙයෙව භොජෙත්වා තෙලනාළිං පූරෙත්වා එකං ගුළපිණ්ඩං නවහත්ථඤ්ච සාටකං දත්වා ‘‘ගච්ඡථ, භන්තෙ’’ති ආහංසු. සො අනුමොදනං කත්වා රොහණාභිමුඛො පායාසි.

උන්වහන්සේ තුන් මසක් පුරා එහිම පිණ්ඩපාතය වළඳා වස් නිමවා, "මම යන්නෙමි"යි දන්වා සිටියහ. එකල නෑදෑයෝ, "ස්වාමීනි, හෙට වඩිනු මැනවි"යි පවසා, පසුදින නිවසෙහිම දන් වළඳවා, තෙල් නාළියක් පුරවා දී, එක් හකුරු පිඩක් සහ නව රියන් සිවුරු රෙද්දක් ද පූජා කර, "ස්වාමීනි, දැන් වැඩිය මැනවි"යි කීහ. උන්වහන්සේ අනුමෝදනාව සිදුකර රොහණ ජනපදය දෙසට වැඩම කළහ.

උපජ්ඣායොපිස්ස පවාරෙත්වා පටිපථං ආගච්ඡන්තො පුබ්බෙ දිට්ඨට්ඨානෙයෙව තං අද්දස. සො අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ ථෙරස්ස වත්තං අකාසි. අථ නං ථෙරො පුච්ඡි ‘‘කිං, භද්දමුඛ, දිට්ඨා තෙ උපාසිකා’’ති? සො ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති සබ්බං පවත්තිං ආරොචෙත්වා තෙන තෙලෙන ථෙරස්ස පාදෙ මක්ඛෙත්වා ගුළෙන පානකං කත්වා තම්පි සාටකං ථෙරස්සෙව දත්වා ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘මය්හං, භන්තෙ, රොහණංයෙව සප්පාය’’න්ති අගමාසි. ථෙරොපි විහාරං ආගන්ත්වා දුතියදිවසෙ කොරණ්ඩකගාමං පාවිසි.

උන්වහන්සේගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ද පවාරණය අවසානයේ පෙරළා වඩිනා අතරතුර, පෙර හමු වූ ස්ථානයේදීම එම තරුණ හිමිනම දුටහ. උන්වහන්සේ එක්තරා රුක් මුලකදී ස්ථවිරයන් වහන්සේට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් කළහ. එවිට ස්ථවිරයන් වහන්සේ, "පින්වත් මුහුණක් ඇති තැනැත්තනි, ඔබ අර උපාසිකාව දුටුවෙහිද?"යි විමසූහ. "එසේය ස්වාමීනි"යි පවසා සියලු විස්තර දන්වා, අර තෙල්වලින් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පාද තැවරීම කර, හකුරු වලින් පැන් පිළියෙළ කර දී, අර සිවුරු රෙද්ද ද ස්ථවිරයන් වහන්සේටම පූජා කර, උන්වහන්සේට වැඳ, "ස්වාමීනි, මට රොහණයම සප්පාය යැයි" පවසා වැඩි සේක. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද විහාරයට වැඩම කර පසුදින කොරණ්ඩක ගමට පිවිසියහ.

උපාසිකාපි ‘‘මය්හං භාතා මම පුත්තං ගහෙත්වා ඉදානි ආගච්ඡතී’’ති සදා මග්ගං ඔලොකයමානාව තිට්ඨති. සා තං එකකමෙව ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘මතො මෙ මඤ්ඤෙ පුත්තො, අයං ථෙරො එකකොව ආගච්ඡතී’’ති ථෙරස්ස පාදමූලෙ නිපතිත්වා පරිදෙවමානා රොදි. ථෙරො ‘‘නූන දහරො අප්පිච්ඡතාය අත්තානං අජානාපෙත්වාව ගතො’’ති තං සමස්සාසෙත්වා සබ්බං පවත්තිං ආරොචෙත්වා පත්තත්ථවිකතො තං සාටකං නීහරිත්වා දස්සෙති.

උපාසිකාව ද "මගේ සොහොයුරා මගේ පුතාව ද කැඳවාගෙන දැන් එනු ඇතැ"යි නිතර මඟ බලමින් සිටියාය. ඈ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ තනිවම වඩිනු දැක, "මගේ පුතා මිය යන්නට ඇතැයි සිතමි, මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ තනිවම වඩිති"යි පවසා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ පාමුල වැටී හඬා වැලපුණාය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ, "ඒකාන්තයෙන්ම තරුණ හිමිනම අල්පේච්ඡ බව නිසා තමන් කවුදැයි නොදන්වාම යන්නට ඇතැ"යි සිතා ඇය අස්වසා සියලු තොරතුරු දන්වා, පාත්‍රය බහාලන මල්ලෙන් අර සිවුරු රෙද්ද පිටතට ගෙන පෙන්වූහ.

උපාසිකා පසීදිත්වා පුත්තෙන ගතදිසාභිමුඛා උරෙන නිපජ්ජිත්වා නමස්සමානා ආහ – ‘‘මය්හං පුත්තසදිසං වත මඤ්ඤෙ භික්ඛුං කායසක්ඛිං කත්වා භගවා රථවිනීතපටිපදං (ම. නි. 1.252 ආදයො), නාලකපටිපදං (සු. නි. 684 ආදයො), තුවට්ටකපටිපදං (සු. නි. 921 ආදයො), චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමතාදීපකං මහාඅරියවංසපටිපදඤ්ච (අ. නි. 4.28; දී. නි. 3.309) දෙසෙසි. විජාතමාතුයා නාම ගෙහෙ තෙමාසං භුඤ්ජමානොපි ‘අහං [Pg.90] පුත්තො ත්වං මාතා’ති න වක්ඛති, අහො අච්ඡරියමනුස්සො’’ති. එවරූපස්ස මාතාපිතරොපි පලිබොධා න හොන්ති, පගෙව අඤ්ඤං උපට්ඨාකකුල’’න්ති.

උපාසිකාව පැහැදීමට පත්ව, පුතු වැඩම කළ දිශාව දෙසට හැරී බිම වැතිර වැඳ මෙසේ කීවාය: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගේ පුතා වැනි භික්ෂූන් වහන්සේ නමකගේ කාය සාක්ෂිය ඇතිව රථවිනීත ප්‍රතිපදාව, නාළක ප්‍රතිපදාව, තුවට්ටක ප්‍රතිපදාව සහ සිවුපසයෙන් සතුටු වීම හා භාවනාවෙහි ඇලී සිටීම දක්වන මහා අරියවංශ ප්‍රතිපදාව දේශනා කළ සේකැයි මට සිතේ. තමන් වැදූ මවගේ නිවසේ තුන් මසක් දන් වළඳා පවා 'මම පුතාය, ඔබ මවය' කියා නොකීවේමය. අහෝ, මොනතරම් ආශ්චර්යවත් මනුෂ්‍යයෙක්ද!" මෙබඳු උතුමෙකුට මව්පියෝ පවා පලිබෝධයක් නොවෙති, අන්‍ය උපස්ථායක පවුල් ගැන කුමන කථාද?

ලාභොති චත්තාරො පච්චයා. තෙ කථං පලිබොධා හොන්ති? පුඤ්ඤවන්තස්ස හි භික්ඛුනො ගතගතට්ඨානෙ මනුස්සා මහාපරිවාරෙ පච්චයෙ දෙන්ති. සො තෙසං අනුමොදෙන්තො ධම්මං දෙසෙන්තො සමණධම්මං කාතුං න ඔකාසං ලභති. අරුණුග්ගමනතො යාව පඨමයාමො, තාව මනුස්සසංසග්ගො න උපච්ඡිජ්ජති. පුන බලවපච්චූසෙයෙව බාහුල්ලිකපිණ්ඩපාතිකා ආගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ, අසුකො උපාසකො උපාසිකා අමච්චො අමච්චධීතා තුම්හාකං දස්සනකාමා’’ති වදන්ති, සො ගණ්හාවුසො, පත්තචීවරන්ති ගමනසජ්ජොව හොතීති නිච්චබ්‍යාවටො, තස්සෙව තෙ පච්චයා පලිබොධා හොන්ති. තෙන ගණං පහාය යත්ථ නං න ජානන්ති, තත්ථ එකකෙන චරිතබ්බං. එවං සො පලිබොධො උපච්ඡිජ්ජතීති.

ලාභ යනු සිවුපසයයි. ඒවා කෙසේ පලිබෝධ වෙත්ද? පින්වන්ත භික්ෂුවකට යන යන තැන මිනිස්සු මහත් පිරිවර ඇතිව සිවුපසය පූජා කරති. උන්වහන්සේ ඒ මිනිසුන්ට අනුමෝදනා කරමින්, ධර්මය දේශනා කරමින් මහණදම් පිරීමට අවස්ථාවක් නොලබති. අරුණෝදයේ සිට රාත්‍රී ප්‍රථම යාමය දක්වාම මිනිසුන්ගේ ගැවසීම නොනැවතී පවතී. නැවත අලුයම් කාලයේදීම ලාභ ප්‍රයෝජන බහුලව අපේක්ෂා කරන පිණ්ඩපාතික භික්ෂූහු පැමිණ, "ස්වාමීනි, අසවල් උපාසකයා, උපාසිකාව, ඇමතියා හෝ ඇමති දියණිය ඔබවහන්සේ දැකීමට කැමැත්තෙන් සිටිති"යි පවසති. එවිට "ඇවැත්නි, පාත්‍ර සිවුරු ගන්න"යි පවසා යාමට සූදානම්ව නිරන්තරයෙන්ම කාර්යබහුල වෙයි. එබඳු භික්ෂුවට ඒ සිවුපසය පලිබෝධයක් වෙයි. එබැවින් පිරිස අතහැර තමන්ව කිසිවෙකු නොහඳුනන තැනක තනිව හැසිරිය යුතුය. එවිට ඒ පලිබෝධය කපා හැරේ.

ගණොති සුත්තන්තිකගණො වා ආභිධම්මිකගණො වා, යො තස්ස උද්දෙසං වා පරිපුච්ඡං වා දෙන්තො සමණධම්මස්ස ඔකාසං න ලභති, තස්සෙව ගණො පලිබොධො හොති, තෙන සො එවං උපච්ඡින්දිතබ්බො. සචෙ තෙසං භික්ඛූනං බහු ගහිතං හොති, අප්පං අවසිට්ඨං, තං නිට්ඨපෙත්වා අරඤ්ඤං පවිසිතබ්බං. සචෙ අප්පං ගහිතං, බහු අවසිට්ඨං, යොජනතො පරං අගන්ත්වා අන්තොයොජනපරිච්ඡෙදෙ අඤ්ඤං ගණවාචකං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉමෙ ආයස්මා උද්දෙසාදීහි සඞ්ගණ්හතූ’’ති වත්තබ්බං. එවං අලභමානෙන ‘‘මය්හමාවුසො, එකං කිච්චං අත්ථි, තුම්හෙ යථාඵාසුකට්ඨානානි ගච්ඡථා’’ති ගණං පහාය අත්තනො කම්මං කත්තබ්බන්ති.

ගණය යනු සූත්‍රධර සමූහයක් හෝ අභිධර්මධර සමූහයකි. යමෙක් ඒ ගණයට පාළි ඉගැන්වීම හෝ අටුවා විවරණය කරමින් මහණදම් පිරීමට අවස්ථාවක් නොලබයිද, ඔහුට ඒ ගණය පලිබෝධයකි. එය මෙසේ කපා හැරිය යුතුය: ඉදින් ඒ භික්ෂූන් (ශිෂ්‍යයන්) බොහෝ දේ උගෙන අවසාන නම්, ඉතිරිව ඇත්තේ ස්වල්පයක් නම්, එය අවසන් කර ආරණ්‍යයට පිවිසිය යුතුය. ඉදින් උගෙන ඇත්තේ ස්වල්පයක් නම්, ඉතිරිව ඇත්තේ බොහෝ නම්, යොදුනකට වඩා ඈතට නොගොස්, යොදුනක් ඇතුළත සිටින වෙනත් ගණාචාර්යවරයෙකු වෙත එළඹ, "ආයුෂ්මතුන් වහන්ස, මේ භික්ෂූන්ට ඉගැන්වීම් ආදියෙන් සංග්‍රහ කළ මැනවි"යි පැවසිය යුතුය. එසේ කළ නොහැකි වුවහොත්, "ඇවැත්නි, මට එක් කටයුත්තක් තිබේ, ඔබලා පහසු තැන්වලට යන්න"යි පවසා ගණය අතහැර තම මහණදම් කටයුතු කළ යුතුය.

කම්මන්ති නවකම්මං. තං කරොන්තෙන වඩ්ඪකීආදීහි ලද්ධාලද්ධං ජානිතබ්බං, කතාකතෙ උස්සුක්කං ආපජ්ජිතබ්බන්ති සබ්බදා පලිබොධො හොති. සොපි එවං උපච්ඡින්දිතබ්බො, සචෙ අප්පං අවසිට්ඨං හොති නිට්ඨපෙතබ්බං. සචෙ බහු, සඞ්ඝිකඤ්චෙ නවකම්මං, සඞ්ඝස්ස වා සඞ්ඝභාරහාරකභික්ඛූනං වා නිය්‍යාදෙතබ්බං. අත්තනො සන්තකඤ්චෙ, අත්තනො භාරහාරකානං නිය්‍යාදෙතබ්බං. තාදිසෙ අලභන්තෙන සඞ්ඝස්ස පරිච්චජිත්වා ගන්තබ්බන්ති.

කර්ම යනු අලුත් වැඩ (නවකම්) කිරීමයි. එය කරන්නා විසින් වඩුවන් ආදීන්ට කටයුතු සම්පූර්ණ දැයි දැනගත යුතුය, කළ නොකළ දේ ගැන නිරන්තරයෙන් සොයා බැලිය යුතුය, එබැවින් එය සැමවිටම පලිබෝධයකි. එයද මෙසේ කපා හැරිය යුතුය: ඉදින් ඉතිරිව ඇත්තේ ස්වල්පයක් නම් එය අවසන් කළ යුතුය. ඉදින් බොහෝ වැඩ ඉතිරිව තිබේ නම්, එය සංඝික නවකර්මයක් නම් සංඝයාට හෝ සංඝයාගේ වගකීම දරන භික්ෂූන්ට පැවරිය යුතුය. තමන්ගේ පුද්ගලික දෙයක් නම් තමන් වෙනුවෙන් වගකීම දරන්නන්ට පැවරිය යුතුය. එබඳු අයෙකු සොයාගත නොහැකි නම් සංඝයාටම පවරා අතහැර යා යුතුය.

අද්ධානන්ති [Pg.91] මග්ගගමනං. යස්ස හි කත්ථචි පබ්බජ්ජාපෙක්ඛො වා හොති, පච්චයජාතං වා කිඤ්චි ලද්ධබ්බං හොති. සචෙ තං අලභන්තො න සක්කොති අධිවාසෙතුං, අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කරොන්තස්සපි ගමිකචිත්තං නාම දුප්පටිවිනොදනීයං හොති, තස්මා ගන්ත්වා තං කිච්චං තීරෙත්වාව සමණධම්මෙ උස්සුක්කං කාතබ්බන්ති.

අද්ධාන යනු මඟ ගමන් කිරීමයි. යමෙකුට යම් ස්ථානයක මහණ කිරීමට අපේක්ෂිත අයෙකු හෝ ලැබිය යුතු කිසිදු වස්තුවක් වේද, ඉදින් එය නොලබා ඉවසා සිටිය නොහැකි නම්, ආරණ්‍යයට පිවිස මහණදම් පුරන විටත් ගමන් යාමේ සිත මැඩපැවැත්වීම අපහසු වේ. එබැවින් එහි ගොස් ඒ කටයුත්ත අවසන් කරම මහණදම් පිරීමෙහි උත්සාහ කළ යුතුය.

ඤාතීති විහාරෙ ආචරියුපජ්ඣායසද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකසමානුපජ්ඣායකසමානාචරියකා, ඝරෙ මාතා පිතා භාතාති එවමාදිකා. තෙ ගිලානා ඉමස්ස පලිබොධා හොන්ති, තස්මා සො පලිබොධො උපට්ඨහිත්වා තෙසං පාකතිකකරණෙන උපච්ඡින්දිතබ්බො.

ඥාති යනු විහාරයෙහි වෙසෙන ආචාර්ය, උපාධ්‍යාය, සද්ධිවිහාරික, අන්තේවාසික, සමාන උපාධ්‍යාය ඇත්තන් හා සමාන ආචාර්ය ඇත්තන්ය. නිවසෙහි මව, පියා, සහෝදර සහෝදරියන් ආදීන්ය. ඔවුන් ගිලන් වූ විට මේ යෝගාවචරයාට පලිබෝධ වෙති. එබැවින් ඔවුන්ට උපස්ථාන කර නැවත නිරෝගී තත්ත්වයට පත් කිරීමෙන් ඒ පලිබෝධය කපා හැරිය යුතුය.

තත්ථ උපජ්ඣායො තාව ගිලානො සචෙ ලහුං න වුට්ඨාති, යාවජීවම්පි පටිජග්ගිතබ්බො. තථා පබ්බජ්ජාචරියො උපසම්පදාචරියො සද්ධිවිහාරිකො උපසම්පාදිතපබ්බාජිතඅන්තෙවාසිකසමානුපජ්ඣායකා ච. නිස්සයාචරියඋද්දෙසාචරියනිස්සයන්තෙවාසිකඋද්දෙසන්තෙවාසිකසමානාචරියකා පන යාව නිස්සයඋද්දෙසා අනුපච්ඡින්නා, තාව පටිජග්ගිතබ්බා. පහොන්තෙන තතො උද්ධම්පි පටිජග්ගිතබ්බා එව. මාතාපිතූසු උපජ්ඣායෙ විය පටිපජ්ජිතබ්බං. සචෙපි හි තෙ රජ්ජෙ ඨිතා හොන්ති, පුත්තතො ච උපට්ඨානං පච්චාසීසන්ති, කාතබ්බමෙව. අථ තෙසං භෙසජ්ජං නත්ථි, අත්තනො සන්තකං දාතබ්බං. අසති භික්ඛාචරියාය පරියෙසිත්වාපි දාතබ්බමෙව. භාතුභගිනීනං පන තෙසං සන්තකමෙව යොජෙත්වා දාතබ්බං. සචෙ නත්ථි අත්තනො සන්තකං තාවකාලිකං දත්වා පච්ඡා ලභන්තෙන ගණ්හිතබ්බං. අලභන්තෙන න චොදෙතබ්බා. අඤ්ඤාතකස්ස භගිනිසාමිකස්ස භෙසජ්ජං නෙව කාතුං න දාතුං වට්ටති. ‘‘තුය්හං සාමිකස්ස දෙහී’’ති වත්වා පන භගිනියා දාතබ්බං. භාතුජායායපි එසෙව නයො. තෙසං පන පුත්තා ඉමස්ස ඤාතකා එවාති තෙසං කාතුං වට්ටතීති.

එම පිරිස අතර පළමුවෙන්ම උපජ්ඣායයන් වහන්සේ ගිලන්වී ඉක්මනින් සුවපත් නොවන්නේ නම්, දිවි හිමියෙන් වුවද උපස්ථාන කළ යුතුය. එලෙසම පැවිදි කළ ආචාර්යයන් වහන්සේට, උපසම්පදා කළ ආචාර්යයන් වහන්සේට, සද්ධිවිහාරිකයන්ට, තමන් විසින්ම උපසම්පදා කළ හෝ පැවිදි කළ අතේවාසිකයන්ට සහ සමාන උපජ්ඣායයන් ඇති සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ද උපස්ථාන කළ යුතුය. නිශ්ශය ආචාර්යයන්, ධර්මය උගන්වන (උද්දේස) ආචාර්යයන්, නිශ්ශය ගන්නා අතේවාසිකයන්, ධර්මය හදාරන අතේවාසිකයන් සහ සමාන ආචාර්යවරුන් සිටින සබ්‍රහ්මචාරීන් සම්බන්ධයෙන් නම්, නිශ්ශය දීම හෝ ධර්මය ඉගැන්වීම අවසන් නොවී පවතින තාක් කල් උපස්ථාන කළ යුතුය. හැකියාව පවතී නම් ඉන් පසුව වුවද උපස්ථාන කිරීම මැනවි. මව්පියන් කෙරෙහි ද උපජ්ඣායයන් වහන්සේ කෙරෙහි මෙන් කටයුතු කළ යුතුය. ඉදින් ඔවුන් රාජ්‍යත්වයේ සිටියද, පුත් මහණ නමකගෙන් උපස්ථානයක් බලාපොරොත්තු වන්නේ නම්, එය කළ යුතුම වේ. ඉදින් ඔවුන්ට ඖෂධ නොමැති නම්, තමන් සතු දෙයක් වුවද දිය යුතුය. තමන් සතු දෙයක් නොමැති නම් පිණ්ඩපාතයේ ගොස් හෝ සොයාගෙන දිය යුතුමය. සහෝදර සහෝදරියන්ට නම්, ඔවුන් සතු දෙයින්ම බෙහෙත් සකස් කර දිය යුතුය. ඉදින් ඔවුන් සතු දෙයක් නැති නම්, තමන් සතු දෙයක් තාවකාලිකව දී, පසුව ලැබුණු විට ගත යුතුය. නැවත නොලැබුණහොත් ඒ ගැන බල නොකළ යුතුය. නෑකමක් නැති සහෝදරියකගේ ස්වාමිපුරුෂයාට (මස්සිනාට) බෙහෙත් කිරීමට හෝ දීමට නොකැපය. එහෙත් "ඔබේ ස්වාමිපුරුෂයාට දෙන්න" යයි පවසා සහෝදරියට දිය හැකිය. සහෝදරයෙකුගේ බිරිඳ සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඔවුන්ගේ දරුවන් මේ භික්ෂුවගේ ඥාතීන්ම වන බැවින් ඔවුන්ට බෙහෙත් කිරීම කැප වේ.

ආබාධොති යොකොචි රොගො. සො බාධයමානො පලිබොධො හොති, තස්මා භෙසජ්ජකරණෙන උපච්ඡින්දිතබ්බො. සචෙ පන කතිපාහං භෙසජ්ජං කරොන්තස්සපි න වූපසම්මති, නාහං තුය්හං දාසො, න භටකො, තංයෙව [Pg.92] හි පොසෙන්තො අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ දුක්ඛං පත්තොති අත්තභාවං ගරහිත්වා සමණධම්මො කාතබ්බොති.

ආබාධය යනු යම්කිසි රෝගයකි. එය පීඩා කරන විට පලිබෝධයක් වේ. එබැවින් ඖෂධ ප්‍රතිකාර කිරීමෙන් එය සුව කරගත යුතුය. ඉදින් දින කිහිපයක් ප්‍රතිකාර කළද එය සුව නොවේ නම්, "මම ඔබගේ දාසයෙක් නොවෙමි, කුලීකරුවෙක් ද නොවෙමි. ඔබවම පෝෂණය කිරීම නිසා කෙළවරක් නොපෙනෙන මේ සංසාර වට්ටයෙහි මම දුකට පත් වීමි" යයි තමන්ගේ ශරීරයටම ගර්හා කොට මහණ දම් පිරිය යුතුය.

ගන්ථොති පරියත්තිහරණං. තං සජ්ඣායාදීහි නිච්චබ්‍යාවටස්ස පලිබොධො හොති, න ඉතරස්ස. තත්‍රිමානි වත්ථූනි –

ගන්ථ පලිබෝධය යනු පර්යාප්ති ධර්මය ඉගෙනීම හා දරා ගැනීමයි. සජ්ඣායනා කිරීම් ආදියෙහි නිරතුරුව නිරත වන්නාට එය පලිබෝධයකි. අනෙක් අයට එසේ නොවේ. ඒ සම්බන්ධයෙන් මේ කථා වස්තුන් වේ -

මජ්ඣිමභාණකදෙවත්ථෙරො කිර මලයවාසිදෙවත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා කම්මට්ඨානං යාචි. ථෙරො කීදිසොසි, ආවුසො, පරියත්තියන්ති පුච්ඡි. මජ්ඣිමො මෙ, භන්තෙ, පගුණොති. ආවුසො, මජ්ඣිමො නාමෙසො දුප්පරිහාරො, මූලපණ්ණාසං සජ්ඣායන්තස්ස මජ්ඣිමපණ්ණාසකො ආගච්ඡති, තං සජ්ඣායන්තස්ස උපරිපණ්ණාසකො. කුතො තුය්හං කම්මට්ඨානන්ති? භන්තෙ, තුම්හාකං සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ලභිත්වා පුන න ඔලොකෙස්සාමීති කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා එකූනවීසතිවස්සානි සජ්ඣායං අකත්වා වීසතිමෙ වස්සෙ අරහත්තං පත්වා සජ්ඣායත්ථාය ආගතානං භික්ඛූනං ‘‘වීසති මෙ, ආවුසො, වස්සානි පරියත්තිං අනොලොකෙන්තස්ස, අපිච ඛො කතපරිචයො අහමෙත්ථ ආරභථා’’ති වත්වා ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා එකබ්‍යඤ්ජනෙපිස්ස කඞ්ඛා නාහොසි.

මජ්ඣිම භාණක දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ මලයවාසී දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ වෙත ගොස් කමටහන් ඉල්ලා සිටියහ. "ඇවැත්නි, පර්යාප්තියෙහි ඔබ කෙබඳු ද?"යි තෙරුන් වහන්සේ ඇසූහ. "ස්වාමීනි, මට මජ්ඣිම නිකාය ප්‍රගුණයි" යයි උන්වහන්සේ පැවසූහ. "ඇවැත්නි, මජ්ඣිම නිකාය පවත්වාගෙන යාම දුෂ්කරය. මූලපණ්ණාසකය සජ්ඣායනා කරන්නාට මජ්ඣිමපණ්ණාසකය මතකයට එයි. එය සජ්ඣායනා කරන්නාට උපරිපණ්ණාසකය මතකයට එයි. එවිට ඔබ කමටහන් වඩන්නේ කවදාද?" "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගෙන් කමටහන් ලබාගෙන නැවත පොතපත නොබලන්නෙමි" යයි පවසා කමටහන් ගෙන, දහනව වසරක් පුරා සජ්ඣායනා නොකර විසිවන වසරේදී අර්හත්වයට පත් වූහ. සජ්ඣායනා සඳහා පැමිණි භික්ෂූන්ට උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "ඇවැත්නි, මා පර්යාප්තිය දෙස නොබලා විසි වසරක් ගත විය, එසේ වුවද මම මෙහි ප්‍රගුණ ඇත්තෙමි. ඔබ වහන්සේලා ආරම්භ කරන්න." එසේ පවසා මුල සිට අග දක්වා දේශනා කිරීමේදී එකම අක්ෂරයක හෝ සැකයක් උන්වහන්සේට ඇති නොවීය.

කරුළියගිරිවාසීනාගත්ථෙරොපි අට්ඨාරසවස්සානි පරියත්තිං ඡඩ්ඩෙත්වා භික්ඛූනං ධාතුකථං උද්දිසි. තෙසං ගාමවාසිකත්ථෙරෙහි සද්ධිං සංසන්දෙන්තානං එකපඤ්හොපි උප්පටිපාටියා ආගතො නාහොසි.

කරුළියගිරි වැසි නාග තෙරුන් වහන්සේ ද දහඅට වසරක් පර්යාප්තිය පසෙක තබා භික්ෂූන්ට ධාතුකථා දේශනා කළහ. අනුරාධපුර වැසි ස්ථවිරයන් වහන්සේලා සමඟ සැසඳීමේදී ඒ භික්ෂූන්ගේ එකම ප්‍රශ්නයක්වත් පිළිවෙළ වැරදී නොතිබුණි.

මහාවිහාරෙපි තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො නාම අට්ඨකථං අනුග්ගහෙත්වාව පඤ්චනිකායමණ්ඩලෙ තීණි පිටකානි පරිවත්තෙස්සාමීති සුවණ්ණභෙරිං පහරාපෙසි. භික්ඛුසඞ්ඝො කතමාචරියානං උග්ගහො, අත්තනො ආචරියුග්ගහඤ්ඤෙව වදතු, ඉතරථා වත්තුං න දෙමාති ආහ. උපජ්ඣායොපි නං අත්තනො උපට්ඨානමාගතං පුච්ඡි ‘‘ත්වමාවුසො, භෙරිං පහරාපෙසී’’ති? ආම, භන්තෙ. කිං කාරණාති? පරියත්තිං, භන්තෙ, පරිවත්තෙස්සාමීති. ආවුසො අභය, ආචරියා ඉදං පදං කථං වදන්තීති? එවං වදන්ති, භන්තෙති. ථෙරො හුන්ති පටිබාහි. පුන සො අඤ්ඤෙන අඤ්ඤෙන පරියායෙන එවං වදන්ති භන්තෙති තික්ඛත්තුං ආහ. ථෙරො සබ්බං හුන්ති පටිබාහිත්වා ‘‘ආවුසො, තයා [Pg.93] පඨමං කථිතො එව ආචරියමග්ගො, ආචරියමුඛතො පන අනුග්ගහිතත්තා ‘එවං ආචරියා වදන්තී’ති සණ්ඨාතුං නාසක්ඛි. ගච්ඡ අත්තනො ආචරියානං සන්තිකෙ සුණාහී’’ති. කුහිං, භන්තෙ, ගච්ඡාමීති? ගඞ්ගාය පරතො රොහණජනපදෙ තුලාධාරපබ්බතවිහාරෙ සබ්බපරියත්තිකො මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො නාම වසති, තස්ස සන්තිකං ගච්ඡාති. සාධු, භන්තෙති ථෙරං වන්දිත්වා පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසීදි. ථෙරො කස්මා ආගතොසීති පුච්ඡි. ධම්මං සොතුං, භන්තෙති. ආවුසො අභය, දීඝමජ්ඣිමෙසු මං කාලෙන කාලං පුච්ඡන්ති. අවසෙසං පන මෙ තිංසමත්තානි වස්සානි න ඔලොකිතපුබ්බං. අපිච ත්වං රත්තිං මම සන්තිකෙ පරිවත්තෙහි. අහං තෙ දිවා කථයිස්සාමීති. සො සාධු, භන්තෙති තථා අකාසි. පරිවෙණද්වාරෙ මහාමණ්ඩපං කාරෙත්වා ගාමවාසිනො දිවසෙ දිවසෙ ධම්මස්සවනත්ථාය ආගච්ඡන්ති. ථෙරො රත්තිං පරිවත්ති. තං දිවා කථයන්තො අනුපුබ්බෙන දෙසනං නිට්ඨපෙත්වා අභයත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ තට්ටිකාය නිසීදිත්වා ‘‘ආවුසො, මය්හං කම්මට්ඨානං කථෙහී’’ති ආහ. භන්තෙ, කිං භණථ, නනු මයා තුම්හාකමෙව සන්තිකෙ සුතං? කිමහං තුම්හෙහි අඤ්ඤාතං කථෙස්සාමීති? තතො නං ථෙරො අඤ්ඤො එස, ආවුසො, ගතකස්ස මග්ගො නාමාති ආහ. අභයථෙරො කිර තදා සොතාපන්නො හොති. අථස්ස සො කම්මට්ඨානං දත්වා ආගන්ත්වා ලොහපාසාදෙ ධම්මං පරිවත්තෙන්තො ථෙරො පරිනිබ්බුතොති අස්සොසි. සුත්වා ‘‘ආහරථාවුසො, චීවර’’න්ති චීවරං පාරුපිත්වා ‘‘අනුච්ඡවිකො, ආවුසො, අම්හාකං ආචරියස්ස අරහත්තමග්ගො. ආචරියො නො, ආවුසො, උජු ආජානීයො. සො අත්තනො ධම්මන්තෙවාසිකස්ස සන්තිකෙ තට්ටිකාය නිසීදිත්වා ‘මය්හං කම්මට්ඨානං කථෙහී’ති ආහ. අනුච්ඡවිකො, ආවුසො, ථෙරස්ස අරහත්තමග්ගො’’ති. එවරූපානං ගන්ථො පලිබොධො න හොතීති.

මහා විහාරයෙහි ද තිපිටක චූළාභය තෙරුන් වහන්සේ අටුවා නොඋගෙනම පංච නිකාය මණ්ඩලයෙහි පිටකත්‍රය දේශනා කරන්නෙමියි රන් බෙරයක් හැක්කවූහ. භික්ෂු සංඝයා පවසා සිටියේ, "කුමන ආචාර්යවරයෙකුගේ ඉගැන්වීමක්ද? තමන්ගේ ආචාර්ය පරම්පරාවේ ඉගැන්වීම්ම පවසන්න. එසේ නොවේ නම් දේශනා කිරීමට ඉඩ නොදෙමු" යනුවෙනි. උන්වහන්සේගේ උපජ්ඣායයන් වහන්සේ ද තමන් වෙත පැමිණි තෙරුන්ගෙන්, "ඇවැත්නි අභය, ඔබ බෙර හැක්කවූයෙහිද?"යි ඇසූහ. "එසේය ස්වාමීනි" යයි උන්වහන්සේ පිළිතුරු දුන්හ. "ඒ කුමන කරුණකටද?" "ස්වාමීනි, පර්යාප්තිය දේශනා කිරීමටයි." "ඇවැත්නි අභය, ආචාර්යවරුන් මේ පදය පවසන්නේ කෙසේද?" "ස්වාමීනි, මෙසේ පවසති." එවිට තෙරුන් වහන්සේ එය වැරදි බව (හුං යනුවෙන්) පැවසූහ. නැවතත් චූළාභය තෙරුන් වෙනත් ක්‍රමයකින් තුන් වරක්ම පැවසුවද උපජ්ඣායයන් වහන්සේ ඒ සියල්ල ප්‍රතික්ෂේප කළහ. පසුව උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: "ඇවැත්නි, ඔබ මුලින්ම පැවසූ දේමයි ආචාර්ය පරම්පරාවේ ක්‍රමය. එහෙත් ඔබ ගුරු මුඛයෙන් එය නොඋගත් බැවින් 'ආචාර්යවරුන් මෙසේ පවසති' යයි ස්ථිරව සිටීමට නොහැකි විය. දැන් ඔබ ගොස් ආචාර්යවරුන් වෙතින් එය අසා ඉගෙන ගන්න." "ස්වාමීනි, මම කොහි යම්ද?" "ගංගාවෙන් එතෙර රෝහණ ජනපදයේ තුලාධාර පර්වත විහාරයේ සකල පර්යාප්තියෙහි කෙළපැමිණි මහා ධම්මරක්ඛිත නමින් තෙරනමක් වෙසෙති, උන්වහන්සේ වෙත යන්න." තෙරුන් වහන්සේට වැඳ භික්ෂූන් පන්සියයක් සමඟ එතැනට ගොස් වැඳ එකත්පසක හිඳගත්හ. මහා ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ "කුමන කරුණකට පැමිණියේද?"යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, ධර්මය ඇසීමටයි." "ඇවැත්නි අභය, දීඝ හා මජ්ඣිම නිකායන්ගෙන් විටින් විට මාගෙන් විමසති. සෙසු නිකායන් මා තිස් වසරක් තිස්සේ නොබැලුවෙමි. එසේ වුවද ඔබ රාත්‍රියෙහි මා ඉදිරියේ පාළිය සජ්ඣායනා කරන්න, මම දහවල් කාලයේදී ඔබට අටුවා විස්තර කර දෙන්නෙමි." අභය තෙරුන් එය පිළිගෙන එලෙසම කළහ. දහවල් කාලයේදී ගම්වාසීහු බණ ඇසීමට පැමිණෙති. රාත්‍රියේ සජ්ඣායනා කළ පාළිය දහවල් කාලයේ විස්තර කරමින් දේශනය අවසන් කළ මහා ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ, අභය තෙරුන් ළඟ පැදුරක හිඳගෙන "ඇවැත්නි, මට කමටහන් කියා දෙන්න" යයි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කුමක් පවසනවාද? මා උගත්තේ ඔබ වහන්සේගෙන් නේද? ඔබ වහන්සේ නොදන්නා දෙයක් මම කෙසේ පවසම්ද?" එවිට තෙරුන් වහන්සේ "ඇවැත්නි, ප්‍රතිපත්තියෙහි ගමන් කරන්නාගේ මාර්ගය පර්යාප්තියට වඩා වෙනස්ය" යයි පැවසූහ. එකල අභය තෙරුන් වහන්සේ සෝවාන් වී සිටියහ. උන්වහන්සේ කමටහන් දී නැවත ලෝවාමහාපායට පැමිණ ධර්මය දේශනා කරමින් සිටියදී, මහා ධම්මරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව ඇසුණි. එය අසා, "ඇවැත්නි, සිවුර ගෙනෙන්න" යයි පවසා, සිවුර පෙරවාගෙන, "ඇවැත්නි, අපේ ගුරුදේවයන් වහන්සේගේ අර්හත් මාර්ගය ඉතා සුදුසුයි. උන්වහන්සේ සෘජු ගුණැති ආජානීය උත්තමයෙක්. උන්වහන්සේ තම ශිෂ්‍යයා ඉදිරියේ පැදුරක හිඳ කමටහන් ඉල්ලා සිටියහ. උන්වහන්සේට රහත් මඟ ඉතා යෝග්‍යයි" යයි පැවසූහ. මෙවැනි උතුමන්ට පර්යාප්ති ග්‍රන්ථය පලිබෝධයක් නොවේ.

ඉද්ධීති පොථුජ්ජනිකා ඉද්ධි. සා හි උත්තානසෙය්‍යකදාරකො විය තරුණසස්සං විය ච දුප්පරිහාරා හොති. අප්පමත්තකෙනෙව භිජ්ජති. සා පන විපස්සනාය පලිබොධො හොති, න සමාධිස්ස, සමාධිං පත්වා පත්තබ්බතො. තස්මා විපස්සනත්ථිකෙන ඉද්ධිපලිබොධො උපච්ඡින්දිතබ්බො, ඉතරෙන අවසෙසාති අයං තාව පලිබොධකථාය විත්ථාරො.

Iddhi (සෘද්ධිය) යනු පෘථග්ජන පුද්ගලයන් කෙරෙහි පවතින සෘද්ධියයි. එය උඩුකුරුව වැතිර සිටින කුඩා දරුවෙකු මෙන් ද, ලපටි ගොයමක් මෙන් ද (පිරිහීමට ඉඩ ඇති බැවින්) ආරක්ෂා කර ගැනීමට අපහසුය. ඉතා සුළු බාධාවකින් වුවද එය පිරිහී යයි. එම සෘද්ධිය විදර්ශනාවට බාධාවක් (පලිබෝධයක්) වුවද සමාධියට බාධාවක් නොවේ. මක්නිසාද යත් එය ලැබිය හැක්කේ සමාධිය ලැබීමෙන් පසුව වන බැවිනි. එබැවින් විදර්ශනාව අපේක්ෂා කරන යෝගියෙකු විසින් සෘද්ධි පලිබෝධය කපා හැරිය යුතුය. අනෙක් තැනැත්තා (සමාධිය පතන්නා) විසින් ඉතිරි පලිබෝධ නවය පමණක් කපා හැරිය යුතුය. මෙය පලිබෝධ කථාවේ විස්තරයයි.

කම්මට්ඨානදායකවණ්ණනා

කර්මස්ථාන දායක වර්ණනාව (භාවනා උපදෙස් දෙන්නා පිළිබඳ විස්තරය)

42. කම්මට්ඨානදායකං [Pg.94] කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වාති එත්ථ පන දුවිධං කම්මට්ඨානං සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානං පාරිහාරියකම්මට්ඨානඤ්ච. තත්ථ සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානං නාම භික්ඛුසඞ්ඝාදීසු මෙත්තා මරණස්සති ච. අසුභසඤ්ඤාතිපි එකෙ.

42. මෙම කර්මස්ථාන දායක කල්‍යාණමිත්‍රයා වෙත එළඹීම පිළිබඳ විස්තරයෙහි කර්මස්ථානය 'සබ්බත්ථක කර්මස්ථානය' සහ 'පාරිහාරිය කර්මස්ථානය' වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි භික්ෂු සංඝයා ආදීන් කෙරෙහි පතුරුවන මෛත්‍රිය සහ මරණානුස්සතිය 'සබ්බත්ථක කර්මස්ථානය' නම් වේ. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් අසුභ සංඥාව ද මෙයට ඇතුළත් කරති.

කම්මට්ඨානිකෙන හි භික්ඛුනා පඨමං තාව පරිච්ඡින්දිත්වා සීමට්ඨකභික්ඛුසඞ්ඝෙ සුඛිතා හොන්තු අබ්‍යාපජ්ජාති මෙත්තා භාවෙතබ්බා. තතො සීමට්ඨකදෙවතාසු. තතො ගොචරගාමම්හි ඉස්සරජනෙ. තතො තත්ථ මනුස්සෙ උපාදාය සබ්බසත්තෙසු. සො හි භික්ඛුසඞ්ඝෙ මෙත්තාය සහවාසීනං මුදුචිත්තතං ජනෙති. අථස්ස තෙ සුඛසංවාසා හොන්ති. සීමට්ඨකදෙවතාසු මෙත්තාය මුදුකතචිත්තාහි දෙවතාහි ධම්මිකාය රක්ඛාය සුසංවිහිතරක්ඛො හොති. ගොචරගාමම්හි ඉස්සරජනෙ මෙත්තාය මුදුකතචිත්තසන්තානෙහි ඉස්සරෙහි ධම්මිකාය රක්ඛාය සුරක්ඛිතපරික්ඛාරො හොති. තත්ථ මනුස්සෙසු මෙත්තාය පසාදිතචිත්තෙහි තෙහි අපරිභූතො හුත්වා විචරති. සබ්බසත්තෙසු මෙත්තාය සබ්බත්ථ අප්පටිහතචාරො හොති. මරණස්සතියා පන අවස්සං මයා මරිතබ්බන්ති චින්තෙන්තො අනෙසනං පහාය උපරූපරි වඩ්ඪමානසංවෙගො අනොලීනවුත්තිකො හොති. අසුභසඤ්ඤාපරිචිතචිත්තස්ස පනස්ස දිබ්බානිපි ආරම්මණානි ලොභවසෙන චිත්තං න පරියාදියන්ති.

කර්මස්ථාන වඩන භික්ෂුව විසින් පළමුව තම වාසස්ථානය පිරික්සා එහි සිටින භික්ෂු සංඝයා උදෙසා "සුවපත් වෙත්වා, නිදුක් වෙත්වා" යනාදී වශයෙන් මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය. ඉන්පසු එම සීමාව තුළ වෙසෙන දේවතාවන් කෙරෙහි ද, අනතුරුව ගොදුරු ගමෙහි වෙසෙන ප්‍රභූන් කෙරෙහි ද, ඉන්පසු එහි වෙසෙන මිනිසුන් ඇතුළු සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය. භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩීමෙන් සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ සිත් තමා කෙරෙහි මෘදු වන අතර, එය සුහද සහවාසයට හේතු වේ. දේවතාවන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩීමෙන් ඔවුන් තමා කෙරෙහි මෘදු සිත් ඇතිව ධාර්මික ආරක්ෂාව සලසයි. ගොදුරු ගමෙහි ප්‍රභූන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩීමෙන් ඔවුන්ගේ සහයෝගය ලැබෙන අතර පිරිකර ආරක්ෂා වේ. ගම්වැසියන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩීමෙන් ඔවුන් ප්‍රසන්න වන බැවින් කිසිදු හිරිහැරයකින් තොරව හැසිරිය හැකිය. සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩීමෙන් සෑම තැනකදීම බාධාවකින් තොරව හැසිරීමේ ශක්තිය ලැබේ. මරණානුස්සතිය වැඩීමෙන් "මා නිසැකවම මැරෙන්නෙමි" යයි සිතමින් අධාර්මික දිවිපැවැත්ම අත්හැර, තීව්‍ර වන සංවේගය ඇතිව ප්‍රතිපත්තියෙහි උත්සාහවත් වේ. අසුභ සංඥාව ප්‍රගුණ කළ තැනැත්තාගේ සිත දිව්‍යමය අරමුණු කෙරෙහි වුවද ලෝභයෙන් බැඳී නොයයි.

එවං බහූපකාරත්තා සබ්බත්ථ අත්ථයිතබ්බං ඉච්ඡිතබ්බන්ති ච අධිප්පෙතස්ස යොගානුයොගකම්මස්ස ඨානඤ්චාති සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානන්ති වුච්චති.

මෙලෙස බොහෝ උපකාර සහිත බැවින් සෑම තැනකදීම (භාවනා කටයුතුවලදී) කැමති විය යුතු, අපේක්ෂිත භාවනානුයෝගයට පදනම වන බැවින් මෙය 'සබ්බත්ථක කර්මස්ථාන' යයි කියනු ලැබේ.

චත්තාලීසාය පන කම්මට්ඨානෙසු යං යස්ස චරියානුකූලං, තං තස්ස නිච්චං පරිහරිතබ්බත්තා උපරිමස්ස ච උපරිමස්ස භාවනාකම්මස්ස පදට්ඨානත්තා පාරිහාරියකම්මට්ඨානන්ති වුච්චති. ඉති ඉමං දුවිධම්පි කම්මට්ඨානං යො දෙති, අයං කම්මට්ඨානදායකො නාම. තං කම්මට්ඨානදායකං.

භාවනා හතළිහ අතරින් යමෙකුගේ චරිතයට අනුකූල වන යම් භාවනාවක් වේද, එය නිරන්තරයෙන් වැඩිය යුතු බැවින් ද, ඉහළ භාවනා වැඩීමට පදනම වන බැවින් ද එය 'පාරිහාරිය කර්මස්ථාන' යයි කියනු ලැබේ. මෙලෙස ද්විවිධ වූ කර්මස්ථාන යමෙක් ලබා දෙන්නේ ද, ඔහු 'කර්මස්ථාන දායකයා' නම් වේ. එම කර්මස්ථාන දායකයා වනාහි...

කල්‍යාණමිත්තන්ති –

කල්‍යාණමිත්‍රයා යනු -

පියො ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො;

ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, නො චට්ඨානෙ නියොජකොති. (අ. නි. 7.37);

"ප්‍රියමනාප වූ ද, ගෞරව කටයුතු වූ ද, ගරු කළ යුතු වූ ද, අවවාද දෙන්නා වූ ද, අවවාද ඉවසන්නා වූ ද, ගැඹුරු දහම් කරුණු පවසන්නා වූ ද, අයෝග්‍ය දෙයෙහි නොයොදවන්නා වූ ද තැනැත්තාය."

එවමාදිගුණසමන්නාගතං එකන්තෙන හිතෙසිං වුද්ධිපක්ඛෙ ඨිතං කල්‍යාණමිත්තං.

මෙසේ වූ ගුණයන්ගෙන් සමන්විත, ඒකාන්තයෙන්ම යහපත කැමති, ගුණ දහම් වැඩෙන මගෙහි පිහිටි තැනැත්තා කල්‍යාණමිත්‍රයා වේ.

‘‘මමං [Pg.95] හි, ආනන්ද, කල්‍යාණමිත්තං ආගම්ම ජාතිධම්මා සත්තා ජාතියා පරිමුච්චන්තී’’ති (සං. නි. 1.129; 5.2) ආදිවචනතො පන සම්මාසම්බුද්ධොයෙව සබ්බාකාරසම්පන්නො කල්‍යාණමිත්තො. තස්මා තස්මිං සති තස්සෙව භගවතො සන්තිකෙ ගහිතකම්මට්ඨානං සුගහිතං හොති. පරිනිබ්බුතෙ පන තස්මිං අසීතියා මහාසාවකෙසු යො ධරති, තස්ස සන්තිකෙ ගහෙතුං වට්ටති. තස්මිං අසති යං කම්මට්ඨානං ගහෙතුකාමො හොති, තස්සෙව වසෙන චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා ඣානපදට්ඨානං විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා ආසවක්ඛයප්පත්තස්ස ඛීණාසවස්ස සන්තිකෙ ගහෙතබ්බං.

"ආනන්දය, මා වැනි කල්‍යාණමිත්‍රයෙකු ඇසුරු කිරීම නිසා ජාතිය (ඉපදීම) උරුම කරගත් සත්ත්වයෝ ඉන් මිදෙන්නාහ" යන බුදු වදනට අනුව සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේම සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ වූ කල්‍යාණමිත්‍රයාණෝ වෙති. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටිනා කල්හි උන්වහන්සේ වෙතින්ම කර්මස්ථාන ලබා ගැනීම ඉතා උතුම්ය. උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා අතරින් වැඩසිටින උතුමෙකුගෙන් එය ලබාගත යුතුය. එවැනි උතුමෙකු ද නොමැති කල්හි, දැහැනක් උපදවා ඒ පදනමෙන් විදර්ශනා වඩා රහත් වූ උතුමෙකුගෙන් කර්මස්ථාන ලබාගත යුතුය.

කිං පන ඛීණාසවො අහං ඛීණාසවොති අත්තානං පකාසෙතීති? කිං වත්තබ්බං, කාරකභාවං හි ජානිත්වා පකාසෙති. නනු අස්සගුත්තත්ථෙරො ආරද්ධකම්මට්ඨානස්ස භික්ඛුනො ‘‘කම්මට්ඨානකාරකො අය’’න්ති ජානිත්වා ආකාසෙ චම්මඛණ්ඩං පඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නො කම්මට්ඨානං කථෙසීති.

රහතන් වහන්සේ නමක් "මම රහතන් වහන්සේ නමකැයි" තමා ගැන හෙළි කරන්නේ ද? ඒ ගැන කිව යුත්තේ කුමක්ද? උන්වහන්සේ භාවනා කරන්නෙකු හඳුනාගත් විට ඔහු උනන්දු කරවනු පිණිස තම තත්ත්වය හෙළි කරයි. භාවනා වඩන භික්ෂුවක් හඳුනාගත් අස්සගුත්ත තෙරුන් වහන්සේ අහසෙහි සම් කඩක් එළා එහි පළක් බැඳ හිඳ කර්මස්ථාන දේශනා කළා නොවේද?

තස්මා සචෙ ඛීණාසවං ලභති, ඉච්චෙතං කුසලං, නො චෙ ලභති, අනාගාමිසකදාගාමිසොතාපන්නඣානලාභීපුථුජ්ජනතිපිටකධරද්විපිටකධරඑකපිටකධරෙසු පුරිමස්ස පුරිමස්ස සන්තිකෙ. එකපිටකධරෙපි අසති යස්ස එකසඞ්ගීතිපි අට්ඨකථාය සද්ධිං පගුණා, අයඤ්ච ලජ්ජී හොති, තස්ස සන්තිකෙ ගහෙතබ්බං. එවරූපො හි තන්තිධරො වංසානුරක්ඛකො පවෙණීපාලකො ආචරියො ආචරියමතිකොව හොති, න අත්තනොමතිකො හොති. තෙනෙව පොරාණකත්ථෙරා ‘‘ලජ්ජී රක්ඛිස්සති ලජ්ජී රක්ඛිස්සතී’’ති තික්ඛත්තුං ආහංසු.

එබැවින් ඉදින් රහතන් වහන්සේ නමක සොයාගත හැකි නම් එය මැනවි. එසේ නොමැති නම් අනාගාමී, සකෘදාගාමී, සෝවාන් හෝ දැහැනක් ලත් පෘථග්ජන උතුමෙකුගෙන් ද, එසේත් නැතිනම් ත්‍රිපිටකධර, ද්විපිටකධර හෝ ඒකපිටකධර උතුමෙකුගෙන් ද ලබාගත යුතුය. ඒකපිටකධර උතුමෙකු ද නැති කල්හි අටුවා සහිතව එක් නිකායක් හෝ මැනවින් දන්නා, විනයගරුක භික්ෂුවකගෙන් කර්මස්ථාන ලබාගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ධර්මය දරන්නා වූ මෙවැනි ආචාර්යවරයෙක් ආචාර්ය මතයම ගරු කරයි, තමාගේ පෞද්ගලික මතය ඉදිරිපත් නොකරයි. එබැවිනි "ලජ්ජී පුද්ගලයා ශාසනය රකිනු ඇත" යනුවෙන් පුරාණ තෙරුන් වහන්සේලා තෙවරක්ම ප්‍රකාශ කළේ.

පුබ්බෙ වුත්තඛීණාසවාදයො චෙත්ථ අත්තනා අධිගතමග්ගමෙව ආචික්ඛන්ති. බහුස්සුතො පන තං තං ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා උග්ගහපරිපුච්ඡානං විසොධිතත්තා ඉතො චිතො ච සුත්තඤ්ච කාරණඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා සප්පායාසප්පායං යොජෙත්වා ගහනට්ඨානෙ ගච්ඡන්තො මහාහත්ථී විය මහාමග්ගං දස්සෙන්තො කම්මට්ඨානං කථෙස්සති. තස්මා එවරූපං කම්මට්ඨානදායකං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා තස්ස වත්තපටිපත්තිං කත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙතබ්බං.

මෙහි සඳහන් කළ රහතන් වහන්සේලා තමන් අවබෝධ කරගත් මාර්ගයම උගන්වති. බහුශ්‍රැත උතුමා වනාහි විවිධ ආචාර්යවරුන් ඇසුරු කරමින් උගත් කරුණු විමසා සූත්‍ර සහ න්‍යාය කරුණු මැනවින් හඳුනාගෙන, සුදුසු දේ ගළපා, ඝන වනාන්තරයක යන ඇතෙකු මහා මාර්ගයක් පෙන්වා දෙන්නාක් මෙන් කර්මස්ථානය විස්තර කරයි. එබැවින් එවැනි කර්මස්ථාන දායක කල්‍යාණමිත්‍රයෙකු වෙත එළඹ, ඔහුට වත්පිළිවෙත් ඉටු කර කර්මස්ථානය ලබාගත යුතුය.

සචෙ [Pg.96] පනෙතං එකවිහාරෙයෙව ලභති, ඉච්චෙතං කුසලං, නො චෙ ලභති, යත්ථ සො වසති, තත්ථ ගන්තබ්බං. ගච්ඡන්තෙන ච න ධොතමක්ඛිතෙහි පාදෙහි උපාහනා ආරූහිත්වා ඡත්තං ගහෙත්වා තෙලනාළිමධුඵාණිතාදීනි ගාහාපෙත්වා අන්තෙවාසිකපරිවුතෙන ගන්තබ්බං. ගමිකවත්තං පන පූරෙත්වා අත්තනො පත්තචීවරං සයමෙව ගහෙත්වා අන්තරාමග්ගෙ යං යං විහාරං පවිසති සබ්බත්ථ වත්තපටිපත්තිං කුරුමානෙන සල්ලහුකපරික්ඛාරෙන පරමසල්ලෙඛවුත්තිනා හුත්වා ගන්තබ්බං.

ඉදින් එවැනි කල්‍යාණමිත්‍රයෙකු තම විහාරයේම වෙසේ නම් එය ඉතා මැනවි. එසේ නොමැති නම් ඔහු වෙසෙන තැනකට යා යුතුය. එලෙස යන භික්ෂුව පිරිවර පිරිවරාගෙන, සැප පහසුකම් ඇතිව නොයා යුතුය. ගමික වත් (මඟියෙකුගේ වත්) පුරා, තම පාත්‍ර සිවුරු තමාම රැගෙන, මඟ හමුවන විහාරවල වත්පිළිවෙත් ඉටු කරමින්, ඉතා සැහැල්ලු පිරිකර ඇතිව අල්පේච්ඡව යා යුතුය.

තං විහාරං පවිසන්තෙන අන්තරාමග්ගෙයෙව දන්තකට්ඨං කප්පියං කාරාපෙත්වා ගහෙත්වා පවිසිතබ්බං, න ච ‘‘මුහුත්තං විස්සමෙත්වා පාදධොවනමක්ඛනාදීනි කත්වා ආචරියස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති අඤ්ඤං පරිවෙණං පවිසිතබ්බං. කස්මා? සචෙ හිස්ස තත්‍ර ආචරියස්ස විසභාගා භික්ඛූ භවෙය්‍යුං, තෙ ආගමනකාරණං පුච්ඡිත්වා ආචරියස්ස අවණ්ණං පකාසෙත්වා ‘‘නට්ඨොසි, සචෙ තස්ස සන්තිකං ආගතො’’ති විප්පටිසාරං උප්පාදෙය්‍යුං, යෙන තතොව පටිනිවත්තෙය්‍ය, තස්මා ආචරියස්ස වසනට්ඨානං පුච්ඡිත්වා උජුකං තත්ථෙව ගන්තබ්බං.

එම (කල්‍යාණමිත්‍ර ගුරු හිමියන් සිටින) විහාරයට ඇතුළු වන භික්ෂුව මඟේදීම දැහැටි කප්පවා (කැප කරවා) ගෙන ඒවා රැගෙන විහාරයට පිවිසිය යුතුය. 'මොහොතක් විඩා හැර, පා සේදීම, තෙල් ගෑම ආදිය කොට පසුව ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත යන්නෙමි' යි සිතා වෙනත් පරිවේණයකට (සීමාවකට) ඇතුළු නොවිය යුතුය. ඒ මන්ද? ඉදින් එහි ආචාර්යයන් වහන්සේ කෙරෙහි අමනාප වූ (විසභාග) භික්ෂූන් සිටියහොත්, ඔවුහු පැමිණි කරුණ විමසා ආචාර්යයන් වහන්සේගේ අගුණ පවසා, 'ඔබ උන්වහන්සේ වෙත ආවේ නම් ඔබ විනාශ විය' යි සිතේ නොසන්සුන්තාවක් ඇති කරනු ඇත. එවිට ඔහු එතැනින්ම ආපසු හැරී යාමට ඉඩ ඇත. එබැවින් ආචාර්යයන් වහන්සේ වැඩසිටින තැන විමසා කෙළින්ම එතැනටම යා යුතුය.

සචෙ ආචරියො දහරතරො හොති, පත්තචීවරපටිග්ගහණාදීනි න සාදිතබ්බානි. සචෙ වුඩ්ඪතරො හොති, ගන්ත්වා ආචරියං වන්දිත්වා ඨාතබ්බං. ‘‘නික්ඛිපාවුසො, පත්තචීවර’’න්ති වුත්තෙන නික්ඛිපිතබ්බං. ‘‘පානීයං පිවා’’ති වුත්තෙන සචෙ ඉච්ඡති පාතබ්බං. ‘‘පාදෙ ධොවාහී’’ති වුත්තෙන න තාව පාදා ධොවිතබ්බා. සචෙ හි ආචරියෙන ආභතං උදකං භවෙය්‍ය, න සාරුප්පං සියා. ‘‘ධොවාහාවුසො, න මයා ආභතං, අඤ්ඤෙහි ආභත’’න්ති වුත්තෙන පන යත්ථ ආචරියො න පස්සති, එවරූපෙ පටිච්ඡන්නෙ වා ඔකාසෙ, අබ්භොකාසෙ විහාරස්සාපි වා එකමන්තෙ නිසීදිත්වා පාදා ධොවිතබ්බා.

ඉදින් ආචාර්යයන් වහන්සේ (තමාට වඩා) බාල නම්, උන්වහන්සේ පාත්‍ර සිවුරු පිළිගැනීම ආදිය නොඉවසිය යුතුය (එසේ කිරීමට ඉඩ නොදිය යුතුය). ඉදින් උන්වහන්සේ වැඩිමහලු නම්, උන්වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසක සිටිය යුතුය. 'ඇවැත්නි, පාත්‍ර සිවුරු තබන්න' යැයි පැවසූ විට ඒවා තැබිය යුතුය. 'පැන් වළඳන්න' යැයි පැවසූ විට කැමති නම් වැළඳිය යුතුය. 'පා සෝදන්න' යැයි පැවසූ විට වහාම පා නොසේදිය යුතුය. මන්ද යත්, ඉදින් එම පැන් ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින්ම වැඩමවාගෙන (ගෙනවිත්) තිබුණහොත් එය නොගැලපෙන බැවිනි. 'ඇවැත්නි, සෝදන්න, මෙය මා විසින් ගෙනා පැන් නොව අන් අය විසින් ගෙනා පැන්' යැයි පැවසූ විට, ආචාර්යයන් වහන්සේට නොපෙනෙන ආවරණය වූ තැනක හෝ එළිමහනක හෝ විහාරයේ එක් පසෙක හෝ හිඳ පා සේදිය යුතුය.

සචෙ ආචරියො තෙලනාළිං ආහරති උට්ඨහිත්වා උභොහි හත්ථෙහි සක්කච්චං ගහෙතබ්බා. සචෙ හි න ගණ්හෙය්‍ය, ‘‘අයං භික්ඛු ඉතො එව පට්ඨාය සම්භොගං කොපෙතී’’ති ආචරියස්ස අඤ්ඤථත්තං භවෙය්‍ය. ගහෙත්වා පන න ආදිතොව පාදා මක්ඛෙතබ්බා. සචෙ හි තං ආචරියස්ස ගත්තබ්භඤ්ජනතෙලං භවෙය්‍ය, න සාරුප්පං සියා. තස්මා සීසං මක්ඛෙත්වා [Pg.97] ඛන්ධාදීනි මක්ඛෙතබ්බානි. ‘‘සබ්බපාරිහාරියතෙලමිදං, ආවුසො, පාදෙපි මක්ඛෙහී’’ති වුත්තෙන පන ථොකං සීසෙ කත්වා පාදෙ මක්ඛෙත්වා ‘‘ඉමං තෙලනාළිං ඨපෙමි, භන්තෙ’’ති වත්වා ආචරියෙ ගණ්හන්තෙ දාතබ්බා.

ඉදින් ආචාර්යයන් වහන්සේ තෙල් නළියක් (කුලාවක්) ගෙන ආවේ නම්, නැගිට දෑතින්ම ගෞරව සහිතව එය පිළිගත යුතුය. ඉදින් එය පිළිනොගන්නේ නම්, 'මෙම භික්ෂුව දැන් පටන්ම එක්ව පරිභෝජනය කිරීම (සහයෝගය) බිඳ දමයි' යැයි ආචාර්යයන් වහන්සේගේ සිත වෙනස් විය හැකිය. එහෙත් තෙල් ගෙන මුලින්ම පාදවල නොගෑ යුතුය. ඉදින් එය ආචාර්යයන් වහන්සේගේ ශරීරයෙහි ආලේප කරන තෙල් වුවහොත් (පාදවල ගෑම) නොගැලපෙයි. එබැවින් හිසෙහි තෙල් ස්වල්පයක් ගා, උරහිස් ආදියෙහි තෙල් ගෑ යුතුය. 'ඇවැත්නි, මෙය සියලු කටයුතුවලට ගන්නා තෙල් ය, පාදවල ද ගාන්න' යැයි පැවසූ විට, හිසෙහි ස්වල්පයක් ගා පාදවල ද තෙල් ගා, 'ස්වාමීනි, මම මෙම තෙල් නළිය තබන්නෙමි' යි පවසා ආචාර්යයන් වහන්සේ එය පිළිගන්නා විට පිළිගැන්විය යුතුය.

ආගතදිවසතො පට්ඨාය කම්මට්ඨානං මෙ, භන්තෙ, කථෙථ ඉච්චෙවං න වත්තබ්බං. දුතියදිවසතො පන පට්ඨාය සචෙ ආචරියස්ස පකතිඋපට්ඨාකො අත්ථි, තං යාචිත්වා වත්තං කාතබ්බං. සචෙ යාචිතොපි න දෙති, ඔකාසෙ ලද්ධෙයෙව කාතබ්බං. කරොන්තෙන ඛුද්දකමජ්ඣිමමහන්තානි තීණි දන්තකට්ඨානි උපනාමෙතබ්බානි. සීතං උණ්හන්ති දුවිධං මුඛධොවනඋදකඤ්ච න්හානොදකඤ්ච පටියාදෙතබ්බං. තතො යං ආචරියො තීණි දිවසානි පරිභුඤ්ජති, තාදිසමෙව නිච්චං උපනාමෙතබ්බං. නියමං අකත්වා යං වා තං වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස යථාලද්ධං උපනාමෙතබ්බං. කිං බහුනා වුත්තෙන? යං තං භගවතා ‘‘අන්තෙවාසිකෙන, භික්ඛවෙ, ආචරියම්හි සම්මා වත්තිතබ්බං. තත්‍රායං සම්මා වත්තනා, කාලස්සෙව උට්ඨාය උපාහනා ඔමුඤ්චිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා දන්තකට්ඨං දාතබ්බං, මුඛොදකං දාතබ්බං, ආසනං පඤ්ඤපෙතබ්බං. සචෙ යාගු හොති, භාජනං ධොවිත්වා යාගු උපනාමෙතබ්බා’’ති (මහාව. 78) ආදිකං ඛන්ධකෙ සම්මාවත්තං පඤ්ඤත්තං, තං සබ්බම්පි කාතබ්බං.

පැමිණි දිනයේ සිටම 'ස්වාමීනි, මට කමටහන් වදාරන්න' යැයි නොපැවසිය යුතුය. දෙවන දිනයේ සිට ඉදින් ආචාර්යයන් වහන්සේට නිත්‍ය උපස්ථායකයෙකු සිටී නම්, ඔහුගෙන් අවසර ඉල්ලා ආචාර්ය වත් පිරිය යුතුය. ඉල්ලා සිටියත් ඔහු අවසර නොදේ නම්, අවස්ථාවක් ලැබුණු විටම වත් පිරිය යුතුය. වත් කරන්නා විසින් කුඩා, මධ්‍යම සහ විශාල ප්‍රමාණයේ දැහැටි තුනක් පිළිගැන්විය යුතුය. ශීතල සහ උණුසුම් යන දෙවර්ගයේම මුහුණ සෝදන පැන් සහ ස්නානයට පැන් පිළියෙළ කළ යුතුය. එහිදී ආචාර්යයන් වහන්සේ දින තුනක් තිස්සේ යම් පැන් වර්ගයක් පරිහරණය කරන්නේ නම්, නිරන්තරයෙන් එවැනිම පැන් පිළිගැන්විය යුතුය. විශේෂ නියමයක් නැතිව යම් පැන් වර්ගයක් පරිහරණය කරන්නේ නම්, ලැබුණු පරිදි පිළිගැන්විය යුතුය. බොහෝ දේ කීමෙන් කුමන ප්‍රයෝජනයක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'මහණෙනි, අතේවාසිකයා (ශිෂ්‍යයා) විසින් ආචාර්යවරයා කෙරෙහි මැනවින් පැවැතිය යුතුය. එහි මැනවින් පැවැත්ම නම් මෙයයි: වේලාසනින් අවදි වී, පාවහන් ගලවා, සිවුර ඒකාංශ කොට (එක් උරහිසක් වැසෙන සේ පෙරවා) දැහැටි දිය යුතුය, මුහුණ සෝදන පැන් දිය යුතුය, අසුන් පැනවිය යුතුය. ඉදින් කැඳ තිබේ නම්, භාජනය සෝදා කැඳ පිළිගැන්විය යුතුය' යනාදී වශයෙන් ඛන්ධකයන්හි යම් සම්‍යක් වතක් (නිවැරදි වත්පිළිවෙතක්) පනවා ඇද්ද, ඒ සියල්ලම කළ යුතුය.

එවං වත්තසම්පත්තියා ගරුං ආරාධයමානෙන සායං වන්දිත්වා යාහීති විස්සජ්ජිතෙන ගන්තබ්බං, යදා සො කිස්සාගතොසීති පුච්ඡති, තදා ආගමනකාරණං කථෙතබ්බං. සචෙ සො නෙව පුච්ඡති, වත්තං පන සාදියති, දසාහෙ වා පක්ඛෙ වා වීතිවත්තෙ එකදිවසං විස්සජ්ජිතෙනාපි අගන්ත්වා ඔකාසං කාරෙත්වා ආගමනකාරණං ආරොචෙතබ්බං. අකාලෙ වා ගන්ත්වා කිමත්ථමාගතොසීති පුට්ඨෙන ආරොචෙතබ්බං. සචෙ සො පාතොව ආගච්ඡාති වදති, පාතොව ගන්තබ්බං.

මෙලෙස වත් පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් ගුරු හිමියන් සතුටු කරමින්, සවස් කාලයේ වැඳ 'දැන් යන්න' යැයි අවසර දුන් විට යා යුතුය. උන්වහන්සේ 'ඔබ කුමන කරුණකට ආවේද?' යි විමසූ විට පැමිණි කරුණ පැවසිය යුතුය. ඉදින් උන්වහන්සේ නොවිමසන නමුත් වත් පිළිවෙත් පිළිගන්නේ නම්, දස දිනක් හෝ පසළොස් දිනක් ඇවෑමෙන් එක් දිනක 'යන්න' යැයි පැවසූවත් නොගොස් අවසර ගෙන පැමිණි කරුණ දැනුම් දිය යුතුය. එසේත් නැතිනම් අයෝග්‍ය වේලාවක ගොස් 'කුමන කරුණකට ආවේද?' යි විමසූ විට පැවසිය යුතුය. ඉදින් උන්වහන්සේ 'හෙට උදෙන්ම එන්න' යැයි පවසන්නේ නම්, උදෙන්ම යා යුතුය.

සචෙ පනස්ස තාය වෙලාය පිත්තාබාධෙන වා කුච්ඡි පරිඩය්හති, අග්ගිමන්දතාය වා භත්තං න ජීරති, අඤ්ඤො වා කොචි රොගො බාධති, තං යථාභූතං ආවිකත්වා අත්තනො සප්පායවෙලං ආරොචෙත්වා තාය වෙලාය උපසඞ්කමිතබ්බං. අසප්පායවෙලාය හි වුච්චමානම්පි කම්මට්ඨානං න සක්කා හොති මනසිකාතුන්ති. අයං කම්මට්ඨානදායකං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වාති එත්ථ විත්ථාරො.

ඉදින් ඒ වේලාවෙහි පීත රෝගයෙන් (පිත කිපීමෙන්) කුස දැවෙන්නේ නම් හෝ මන්දාග්නිය නිසා ආහාර ජීරණය නොවේ නම් හෝ වෙනත් කිසියම් රෝගයක් පීඩා කරන්නේ නම්, එය ඇති සැටියෙන් ප්‍රකාශ කර තමාට පහසු වේලාවක් දන්වා එම වේලාවෙහි උන්වහන්සේ වෙත පැමිණිය යුතුය. මන්ද යත්, අපහසු වේලාවක කමටහන් වදාළ ද එය මෙනෙහි කිරීමට (මනසිකාර කිරීමට) නොහැකි බැවිනි. 'කමටහන් දෙන කල්‍යාණමිත්‍රයා වෙත පැමිණ' යන්නෙහි විස්තරය මෙසේය.

චරියාවණ්ණනා

චරියා පිළිබඳ විස්තරය

43. ඉදානි [Pg.98] අත්තනො චරියානුකූලන්ති එත්ථ චරියාති ඡ චරියා රාගචරියා, දොසචරියා, මොහචරියා, සද්ධාචරියා, බුද්ධිචරියා, විතක්කචරියාති. කෙචි පන රාගාදීනං සංසග්ගසන්නිපාතවසෙන අපරාපි චතස්සො, තථා සද්ධාදීනන්ති ඉමාහි අට්ඨහි සද්ධිං චුද්දස ඉච්ඡන්ති. එවං පන භෙදෙ වුච්චමානෙ රාගාදීනං සද්ධාදීහිපි සංසග්ගං කත්වා අනෙකා චරියා හොන්ති, තස්මා සඞ්ඛෙපෙන ඡළෙව චරියා වෙදිතබ්බා. චරියා, පකති, උස්සන්නතාති අත්ථතො එකං. තාසං වසෙන ඡළෙව පුග්ගලා හොන්ති රාගචරිතො, දොසචරිතො, මොහචරිතො, සද්ධාචරිතො, බුද්ධිචරිතො, විතක්කචරිතොති.

43. දැන් 'තමාගේ චරිතයට අනුකූලව' යන මෙහි චරියා (ස්වභාවයන්) සයකි. එනම්: රාග චරිතය, ද්වේෂ චරිතය, මෝහ චරිතය, ශ්‍රද්ධා චරිතය, බුද්ධි චරිතය සහ විතර්ක චරිතය වශයෙනි. සමහර (ආචාර්යවරු) රාගාදී චරිතයන්ගේ මිශ්‍ර වීම් හා එක්වීම් වශයෙන් තවත් සතරක් ද, ශ්‍රද්ධාදී චරිතයන්ගේ ද එලෙසම සතරක් ද වශයෙන් මෙම අට සමග චරිත දහහතරක් ඇති බව පිළිගනිති. මෙලෙස භේදය පැවසීමේදී රාගාදී චරිතයන් ශ්‍රද්ධාදී චරිතයන් සමග ද මිශ්‍ර වීමෙන් චරිත රාශියක් ඇති වේ. එබැවින් සංක්ෂේපයෙන් චරිත සයක්ම ඇති බව දත යුතුය. චරියාව, ප්‍රකෘතිය (සොභාවය), උස්සන්නතාව (බහුල බව) යන වචන අර්ථයෙන් සමානය. එම චරිතයන්ගේ වශයෙන් රාග චරිත ඇත්තා, ද්වේෂ චරිත ඇත්තා, මෝහ චරිත ඇත්තා, ශ්‍රද්ධා චරිත ඇත්තා, බුද්ධි චරිත ඇත්තා සහ විතර්ක චරිත ඇත්තා යැයි පුද්ගලයෝ සය දෙනෙක් වෙති.

තත්ථ යස්මා රාගචරිතස්ස කුසලප්පවත්තිසමයෙ සද්ධා බලවතී හොති, රාගස්ස ආසන්නගුණත්තා. යථා හි අකුසලපක්ඛෙ රාගො සිනිද්ධො නාතිලූඛො, එවං කුසලපක්ඛෙ සද්ධා. යථා රාගො වත්ථුකාමෙ පරියෙසති, එවං සද්ධා සීලාදිගුණෙ. යථා රාගො අහිතං න පරිච්චජති, එවං සද්ධා හිතං න පරිච්චජති, තස්මා රාගචරිතස්ස සද්ධාචරිතො සභාගො.

එහි රාග චරිත ඇත්තාගේ කුසල් උපදින අවස්ථාවෙහි ශ්‍රද්ධාව ප්‍රබල වේ. මන්ද යත්, (ශ්‍රද්ධාව) රාගයට සමාන ගුණ ඇති බැවිනි. පැහැදිලි කරන්නේ නම්, අකුසල් පක්ෂයෙහි රාගය සුමුදුය (මෘදුය), අධික රළු බවක් නැත. එලෙසම කුසල් පක්ෂයෙහි ශ්‍රද්ධාව ද සුමුදුය. රාගය වස්තු කාමයන් සොයන්නාක් මෙන්, ශ්‍රද්ධාව සීලාදී ගුණ සොයයි. රාගය තමාට අහිතකර දේ අත්නොහරින්නාක් මෙන්, ශ්‍රද්ධාව තමාට හිතකර දේ (කුසල්) අත්නොහරියි. එබැවින් රාග චරිත ඇත්තාට ශ්‍රද්ධා චරිත ඇත්තා සමාන වේ.

යස්මා පන දොසචරිතස්ස කුසලප්පවත්තිසමයෙ පඤ්ඤා බලවතී හොති, දොසස්ස ආසන්නගුණත්තා. යථා හි අකුසලපක්ඛෙ දොසො නිස්සිනෙහො න ආරම්මණං අල්ලීයති, එවං කුසලපක්ඛෙ පඤ්ඤා. යථා ච දොසො අභූතම්පි දොසමෙව පරියෙසති, එවං පඤ්ඤා භූතං දොසමෙව. යථා දොසො සත්තපරිවජ්ජනාකාරෙන පවත්තති, එවං පඤ්ඤා සඞ්ඛාරපරිවජ්ජනාකාරෙන, තස්මා දොසචරිතස්ස බුද්ධිචරිතො සභාගො.

එහෙත් ද්වේෂ චරිත ඇත්තාගේ කුසල් උපදින අවස්ථාවෙහි ප්‍රඥාව ප්‍රබල වේ. මන්ද යත්, (ප්‍රඥාව) ද්වේෂයට සමාන ගුණ ඇති බැවිනි. පැහැදිලි කරන්නේ නම්, අකුසල් පක්ෂයෙහි ද්වේෂය ඇලීමක් නැති බැවින් අරමුණෙහි නොඇලෙන්නාක් මෙන්, කුසල් පක්ෂයෙහි ප්‍රඥාව ද අරමුණෙහි නොඇලෙයි. තවද ද්වේෂය අසත්‍ය වූ ද දෝෂයන්ම සොයන්නාක් මෙන්, ප්‍රඥාව (සංස්කාරයන්ගේ) සත්‍ය වූ දෝෂයන්ම සොයයි. ද්වේෂය සත්වයන් කෙරෙන් ඉවත් වීමේ (වර්ජනය කිරීමේ) ආකාරයෙන් පවතින්නාක් මෙන්, ප්‍රඥාව සංස්කාරයන් කෙරෙන් ඉවත් වීමේ (නොඇලී වර්ජනය කිරීමේ) ආකාරයෙන් පවතී. එබැවින් ද්වේෂ චරිත ඇත්තාට බුද්ධි චරිත ඇත්තා සමාන වේ.

යස්මා පන මොහචරිතස්ස අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය වායමමානස්ස යෙභුය්‍යෙන අන්තරායකරා විතක්කා උප්පජ්ජන්ති, මොහස්ස ආසන්නලක්ඛණත්තා. යථා හි මොහො පරිබ්‍යාකුලතාය අනවට්ඨිතො, එවං විතක්කො නානප්පකාරවිතක්කනතාය. යථා ච මොහො අපරියොගාහණතාය චඤ්චලො. තථා විතක්කො ලහුපරිකප්පනතාය, තස්මා මොහචරිතස්ස විතක්කචරිතො සභාගොති.

මෝහ චරිතයක් ඇති පුද්ගලයෙකුට නූපන් කුසල් දහම් උපදවා ගැනීම සඳහා උත්සාහ කරන විට, මෝහය හා සමාන ලක්ෂණ ඇති බැවින් බොහෝ විට අන්තරායකර වූ (අකුසල) විතර්ක හටගනී. මෝහය අවුල් සහගත බව නිසා ස්ථාවර නොවන සේම, විතර්කය ද විවිධ අරමුණු ගැන සිතීම නිසා අස්ථාවර වේ. මෝහය අරමුණෙහි නිසි පරිදි නොබැසීම නිසා චංචල වන්නා සේම, විතර්කය ද වහා සිතීම නිසා චංචල වේ. එබැවින් මෝහ චරිතය ඇති පුද්ගලයා සහ විතර්ක චරිතය ඇති පුද්ගලයා සමාන ස්වභාවයකින් යුක්ත බව කිව යුතුය.

අපරෙ තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන අපරාපි තිස්සො චරියා වදන්ති. තත්ථ තණ්හා රාගොයෙව, මානො ච තංසම්පයුත්තොති තදුභයං රාගචරියං නාතිවත්තති[Pg.99]. මොහනිදානත්තා ච දිට්ඨියා දිට්ඨිචරියා මොහචරියමෙව අනුපතති.

වෙනත් ගුරුවරු තණ්හාව, මානය සහ දිට්ඨිය යන කරුණු මුල් කරගෙන තවත් චරිත තුනක් පිළිබඳව පවසති. එහිදී තණ්හාව යනු රාගයම වේ. මානය ද එම රාගය හා සම්බන්ධ බැවින් ඒ දෙකම රාග චරිතයට අයත් වේ. දිට්ඨිය (මිත්‍යා දෘෂ්ටිය) මෝහය මුල් කරගන්නා බැවින් දිට්ඨි චරිතය මෝහ චරිතයටම අනුරූප වේ.

44. තා පනෙතා චරියා කින්නිදානා? කථඤ්ච ජානිතබ්බං ‘‘අයං පුග්ගලො රාගචරිතො, අයං පුග්ගලො දොසාදීසු අඤ්ඤතරචරිතො’’ති? කිං චරිතස්ස පුග්ගලස්ස කිං සප්පායන්ති?

44. මේ චරිතවලට මුල් වන හේතු මොනවාද? 'මෙම පුද්ගලයා රාග චරිතය ඇත්තෙකි, මොහු දෝස ආදී වෙනත් චරිතයක් ඇත්තෙකි' කියා හඳුනා ගන්නේ කෙසේද? කුමන චරිතයක් ඇති පුද්ගලයාට කිනම් වාසස්ථාන ආදිය සුදුසු (සප්පාය) වේද? යනු මෙම ප්‍රශ්න පිළිබඳ විවරණයයි.

තත්‍ර පුරිමා තාව තිස්සො චරියා පුබ්බාචිණ්ණනිදානා, ධාතුදොසනිදානා චාති එකච්චෙ වදන්ති. පුබ්බෙ කිර ඉට්ඨප්පයොගසුභකම්මබහුලො රාගචරිතො හොති, සග්ගා වා චවිත්වා ඉධූපපන්නො. පුබ්බෙ ඡෙදනවධබන්ධනවෙරකම්මබහුලො දොසචරිතො හොති, නිරයනාගයොනීහි වා චවිත්වා ඉධූපපන්නො. පුබ්බෙ මජ්ජපානබහුලො සුතපරිපුච්ඡාවිහීනො ච මොහචරිතො හොති, තිරච්ඡානයොනියා වා චවිත්වා ඉධූපපන්නොති එවං පුබ්බාචිණ්ණනිදානාති වදන්ති. ද්වින්නං පන ධාතූනං උස්සන්නත්තා පුග්ගලො මොහචරිතො හොති පථවීධාතුයා ච ආපොධාතුයා ච. ඉතරාසං ද්වින්නං උස්සන්නත්තා දොසචරිතො. සබ්බාසං සමත්තා පන රාගචරිතොති. දොසෙසු ච සෙම්හාධිකො රාගචරිතො හොති. වාතාධිකො මොහචරිතො. සෙම්හාධිකො වා මොහචරිතො. වාතාධිකො රාගචරිතොති එවං ධාතුදොසනිදානාති වදන්ති.

එම ප්‍රශ්න සම්බන්ධයෙන්, මුලින් සඳහන් කළ චරිත තුන පෙර ආත්මවල පුරුදු සහ ධාතු දෝෂ (ශරීරගත වා පිත් සෙම්) නිසා ඇතිවන බව ඇතැම් ගුරුවරු පවසති. ඔවුන්ට අනුව, පෙර ආත්මයේ ප්‍රියජනක ක්‍රියාවල හා සුන්දර දේවල නිතර යෙදුණු තැනැත්තා රාග චරිතය ඇත්තෙක් වේ; නැතහොත් දිව්‍ය ලෝකයෙන් චුතව මෙහි උපන් තැනැත්තා ද රාග චරිතය ඇත්තෙකු වේ. පෙර ආත්මයේ මැරීම්, කැපීම්, බැඳීම් හා වෛරී ක්‍රියාවල නිතර යෙදුණු තැනැත්තා ද්වේෂ චරිතය ඇත්තෙක් වේ; නිරයෙන් හෝ නාග ලෝකයෙන් චුතව මෙහි උපන් තැනැත්තා ද ද්වේෂ චරිතය ඇත්තෙකු වේ. පෙර ආත්මයේ මත්පැන් පානයෙහි නිරත වූ සහ දහම් ඇසීමෙන් හෝ ප්‍රශ්න විමසීමෙන් තොර වූ පුද්ගලයා මෝහ චරිතය ඇත්තෙක් වේ; තිරිසන් ලෝකයෙන් චුතව මෙහි උපන් තැනැත්තා ද මෝහ චරිතය ඇත්තෙකු වේ. මෙසේ පෙර පුරුදු නිසා චරිත ඇතිවන බව ඔවුහු කියති. තවද පඨවි හා ආපෝ යන ධාතූන්ගේ අධික බව නිසා මෝහ චරිතය ද, අනෙක් ධාතු දෙකේ (තේජෝ හා වායෝ) අධික බව නිසා ද්වේෂ චරිතය ද, සියලු ධාතූන් සමාන වූ විට රාග චරිතය ද ඇතිවන බව පවසති. දෝෂ අතරින් සෙම් අධික වූ විට රාග චරිතය ද, වාතය අධික වූ විට මෝහ චරිතය ද වන බවත්, ඇතැම් විට සෙම් අධික වූ විට මෝහ චරිතය ද, වාතය අධික වූ විට රාග චරිතය ද වන බවත් මෙලෙස ධාතු දෝෂයන් මුල් කරගෙන චරිත ඇතිවන බව ඔවුහු පවසති.

තත්ථ යස්මා පුබ්බෙ ඉට්ඨප්පයොගසුභකම්මබහුලාපි සග්ගා චවිත්වා ඉධූපපන්නාපි ච න සබ්බෙ රාගචරිතායෙව හොන්ති, න ඉතරෙ වා දොසමොහචරිතා. එවං ධාතූනඤ්ච යථාවුත්තෙනෙව නයෙන උස්සදනියමො නාම නත්ථි. දොසනියමෙ ච රාගමොහද්වයමෙව වුත්තං, තම්පි ච පුබ්බාපරවිරුද්ධමෙව. සද්ධාචරියාදීසු ච එකිස්සාපි නිදානං න වුත්තමෙව. තස්මා සබ්බමෙතං අපරිච්ඡින්නවචනං.

එම මතයෙහිදී, පෙර ආත්මයේ සුන්දර ක්‍රියාවල නිරත වූ හෝ දිව්‍ය ලෝකයෙන් පැමිණි සෑම දෙනාම රාග චරිත ඇත්තෝම නොවේ; එසේම අනෙක් අය ද ද්වේෂ හෝ මෝහ චරිත ඇත්තෝම නොවේ. එබැවින් ධාතූන්ගේ අධික බව අනුව චරිත මෙසේම සිදුවිය යුතුය යන නියමයක් නැත. දෝෂ නියමයෙහි ද රාග හා මෝහ යන දෙක පමණක් පවසා ඇති අතර එය ද පෙර පසු පරස්පර වේ. ශ්‍රද්ධා චරිත ආදියෙහි එකකවත් හේතුවක් එහි දක්වා නැත. එබැවින් මේ සියල්ල නිශ්චිතව බෙදා වෙන් කර දක්වන ලද අදහස් නොවේ.

අයං පනෙත්ථ අට්ඨකථාචරියානං මතානුසාරෙන විනිච්ඡයො, වුත්තඤ්හෙතං උස්සදකිත්තනෙ (ධ. ස. අට්ඨ. 498) ‘‘ඉමෙ සත්තා පුබ්බහෙතුනියාමෙන ලොභුස්සදා දොසුස්සදා මොහුස්සදා අලොභුස්සදා අදොසුස්සදා අමොහුස්සදා ච හොන්ති.

මේ සම්බන්ධයෙන් අටුවාචාර්යවරුන්ගේ මතය අනුව විනිශ්චය මෙසේය. ධම්මසංගණී අටුවාවෙහි මෙය මෙසේ දක්වා ඇත: 'මෙම සත්ත්වයෝ පෙර ආත්මයේ පැවති හේතූන්ගේ නියමය පරිදි ලෝභ අධික අය, ද්වේෂ අධික අය, මෝහ අධික අය සහ අලෝභ අධික අය, අද්වේෂ අධික අය, අමෝහ අධික අය වශයෙන් උපදිති.'

යස්ස [Pg.100] හි කම්මායූහනක්ඛණෙ ලොභො බලවා හොති අලොභො මන්දො, අදොසාමොහා බලවන්තො දොසමොහා මන්දා, තස්ස මන්දො අලොභො ලොභං පරියාදාතුං න සක්කොති. අදොසාමොහා පන බලවන්තො දොසමොහෙ පරියාදාතුං සක්කොති. තස්මා සො තෙන කම්මෙන දින්නපටිසන්ධිවසෙන නිබ්බත්තො ලුද්ධො හොති සුඛසීලො අක්කොධනො පඤ්ඤවා වජිරූපමඤාණො.

කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවේදී යමෙකුට ලෝභය බලවත් වී අලෝභය දුබල වේ නම්, එමෙන්ම අද්වේෂය හා අමෝහය බලවත් වී ද්වේෂය හා මෝහය දුබල වේ නම්, ඔහුගේ දුබල වූ අලෝභයට බලවත් වූ ලෝභය යටපත් කළ නොහැක. එහෙත් බලවත් වූ අද්වේෂ-අමෝහයන්ට දුබල වූ ද්වේෂ-මෝහයන් යටපත් කළ හැක. එබැවින් එම කර්මය මගින් ප්‍රතිසන්ධිය ලැබ උපන් තැනැත්තා ලෝභී අයෙකු වුවද, ප්‍රියශීලී, ක්‍රෝධ නොකරන, ප්‍රඥාවන්ත, වජ්‍රයක් බඳු තියුණු ඥානයක් ඇත්තෙකු වේ.

යස්ස පන කම්මායූහනක්ඛණෙ ලොභදොසා බලවන්තො හොන්ති අලොභාදොසා මන්දා, අමොහො බලවා මොහො මන්දො, සො පුරිමනයෙනෙව ලුද්ධො චෙව හොති දුට්ඨො ච. පඤ්ඤවා පන හොති වජිරූපමඤාණො දත්තාභයත්ථෙරො විය.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවේදී ලෝභය හා ද්වේෂය බලවත් වී අලෝභය හා අද්වේෂය දුබල වේ නම්, එමෙන්ම අමෝහය බලවත් වී මෝහය දුබල වේ නම්, ඔහු පෙර කී පරිදිම ලෝභී මෙන්ම ද්වේෂ සහගත අයෙකු ද වේ. එසේ වුවත් දත්තාභය තෙරුන් වහන්සේ මෙන් වජ්‍රයක් බඳු තියුණු ඥානයක් ඇති ප්‍රඥාවන්තයෙකු වේ.

යස්ස කම්මායූහනක්ඛණෙ ලොභාදොසමොහා බලවන්තො හොන්ති ඉතරෙ මන්දා, සො පුරිමනයෙනෙව ලුද්ධො චෙව හොති දන්ධො ච, සීලකො පන හොති අක්කොධනො (බාකුලත්ථෙරො විය).

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවේදී ලෝභය, අද්වේෂය හා මෝහය බලවත් වී අනෙක් ධර්මයන් දුබල වේ නම්, ඔහු ලෝභී මෙන්ම මන්ද බුද්ධික අයෙකු ද වේ. එසේ වුවත් බාකුල තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ප්‍රියශීලී, ක්‍රෝධ නොකරන පුද්ගලයෙකු වේ.

තථා යස්ස කම්මායූහනක්ඛණෙ තයොපි ලොභදොසමොහා බලවන්තො හොන්ති අලොභාදයො මන්දා, සො පුරිමනයෙනෙව ලුද්ධො චෙව හොති දුට්ඨො ච මූළ්හො ච.

එලෙසම යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවේදී ලෝභ, ද්වේෂ, මෝහ යන තුනම බලවත් වී අලෝභ ආදිය දුබල වේ නම්, ඔහු ලෝභී, ද්වේෂ සහගත මෙන්ම මුළා වූ පුද්ගලයෙකු ද වේ.

යස්ස පන කම්මායූහනක්ඛණෙ අලොභදොසමොහා බලවන්තො හොන්ති ඉතරෙ මන්දා, සො පුරිමනයෙනෙව අලුද්ධො අප්පකිලෙසො හොති දිබ්බාරම්මණම්පි දිස්වා නිච්චලො, දුට්ඨො පන හොති දන්ධපඤ්ඤො ච.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවේදී අලෝභය, ද්වේෂය හා මෝහය බලවත් වී අනෙක් ධර්මයන් දුබල වේ නම්, ඔහු ලෝභී නොවන, කෙලෙස් අඩු, දිව්‍යමය අරමුණක් දැකීමෙන් පවා කම්පා නොවන කෙනෙකු වේ. එහෙත් ඔහු ද්වේෂ සහගත මෙන්ම මන්ද ප්‍රඥාව ඇති අයෙකු ද වේ.

යස්ස පන කම්මායූහනක්ඛණෙ අලොභාදොසමොහා බලවන්තො හොන්ති ඉතරෙ මන්දා, සො පුරිමනයෙනෙව අලුද්ධො චෙව හොති අදුට්ඨො සීලකො ච, දන්ධො පන හොති.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවේදී අලෝභය, අද්වේෂය හා මෝහය බලවත් වී අනෙක් ධර්මයන් දුබල වේ නම්, ඔහු ලෝභී නොවන, ද්වේෂ සහගත නොවන, සිල්වත් අයෙකු වේ. එහෙත් ඔහු මන්ද බුද්ධික අයෙකු වේ.

තථා යස්ස කම්මායූහනක්ඛණෙ අලොභදොසාමොහා බලවන්තො හොන්ති ඉතරෙ මන්දා, සො පුරිමනයෙනෙව අලුද්ධො චෙව හොති පඤ්ඤවා ච, දුට්ඨො ච පන හොති කොධනො.

එසේම යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවේදී අලෝභය, ද්වේෂය හා අමෝහය බලවත් වී අනෙක් ධර්මයන් දුබල වේ නම්, ඔහු ලෝභී නොවන, ප්‍රඥාවන්ත අයෙකු වේ. එහෙත් ඔහු ද්වේෂ සහගත මෙන්ම ක්‍රෝධ කරන සුළු පුද්ගලයෙකු වේ.

යස්ස [Pg.101] පන කම්මායූහනක්ඛණෙ තයොපි අලොභාදොසාමොහා බලවන්තො හොන්ති ලොභාදයො මන්දා, සො පුරිමනයෙනෙව මහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරො විය අලුද්ධො අදුට්ඨො පඤ්ඤවා ච හොතී’’ති.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවේදී අලෝභ, අද්වේෂ, අමෝහ යන තුනම බලවත් වී ලෝභ ආදිය දුබල වේ නම්, ඔහු මහා සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ලෝභ නැති, ද්වේෂ නැති, ප්‍රඥාවන්ත උතුමෙකු වේ.

එත්ථ ච යො ලුද්ධොති වුත්තො, අයං රාගචරිතො. දුට්ඨදන්ධා දොසමොහචරිතා. පඤ්ඤවා බුද්ධිචරිතො. අලුද්ධඅදුට්ඨා පසන්නපකතිතාය සද්ධාචරිතා. යථා වා අමොහපරිවාරෙන කම්මුනා නිබ්බත්තො බුද්ධිචරිතො, එවං බලවසද්ධාපරිවාරෙන කම්මුනා නිබ්බත්තො සද්ධාචරිතො. කාමවිතක්කාදිපරිවාරෙන කම්මුනා නිබ්බත්තො විතක්කචරිතො. ලොභාදිනා වොමිස්සපරිවාරෙන කම්මුනා නිබ්බත්තො වොමිස්සචරිතොති. එවං ලොභාදීසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරපරිවාරං පටිසන්ධිජනකං කම්මං චරියානං නිදානන්ති වෙදිතබ්බං.

මෙහිදී 'ලෝභී' යැයි කියන ලද්දේ රාග චරිතය ඇත්තාය. ද්වේෂ සහගත හා මන්ද බුද්ධික තැනැත්තෝ ද්වේෂ හා මෝහ චරිත ඇත්තෝ වෙති. ප්‍රඥාවන්තයා බුද්ධි චරිතය ඇත්තා වේ. ලෝභී නොවන සහ ක්‍රෝධ නොවන තැනැත්තෝ ප්‍රසන්න ස්වභාවය නිසා ශ්‍රද්ධා චරිත ඇත්තෝ වෙති. යම් සේ අමෝහය පිරිවර කොට ඇති කර්මයෙන් උපන් තැනැත්තා බුද්ධි චරිතය ඇත්තෙක් වේද, එසේම බලවත් ශ්‍රද්ධාව පිරිවර කොට ඇති කර්මයෙන් උපන් තැනැත්තා ශ්‍රද්ධා චරිතය ඇත්තෙක් වේ. කාම විතර්ක ආදිය පිරිවර කොට ඇති කර්මයෙන් උපන් තැනැත්තා විතර්ක චරිතය ඇත්තෙක් වේ. ලෝභ ආදිය මිශ්‍ර වූ පිරිවර සහිත කර්මයෙන් උපන් තැනැත්තා මිශ්‍ර චරිත ඇත්තෙක් වේ. මෙසේ ලෝභ ආදී අකුසලයන්ගෙන් එකක් හෝ කිහිපයක් පිරිවර කරගත් ප්‍රතිසන්ධි ජනක කර්මය, චරිතවලට මූලික හේතුව බව දත යුතුය.

45. යං පන වුත්තං කථඤ්ච ජානිතබ්බං අයං පුග්ගලො රාගචරිතොතිආදි. තත්‍රායං නයො.

45. 'මෙම පුද්ගලයා රාග චරිත ඇත්තෙකි' යනාදී වශයෙන් කෙසේ දැනගත යුතුදැයි පවසන ලද්දේ ද, ඒ සඳහා ක්‍රමය මෙසේය.

ඉරියාපථතො කිච්චා, භොජනා දස්සනාදිතො;

ධම්මප්පවත්තිතො චෙව, චරියායො විභාවයෙති.

ඉරියව්වලින් ද, කරන කටයුතුවලින් ද, ආහාර රටාවෙන් ද, බැලීම් ආදියෙන් ද, ස්වභාව ධර්මයන්ගේ පැවැත්මෙන් ද ඒ ඒ චරිත මැනවින් හඳුනාගත යුතුය.

තත්ථ ඉරියාපථතොති රාගචරිතො හි පකතිගමනෙන ගච්ඡන්තො චාතුරියෙන ගච්ඡති, සණිකං පාදං නික්ඛිපති, සමං නික්ඛිපති, සමං උද්ධරති, උක්කුටිකඤ්චස්ස පදං හොති. දොසචරිතො පාදග්ගෙහි ඛණන්තො විය ගච්ඡති, සහසා පාදං නික්ඛිපති, සහසා උද්ධරති, අනුකඩ්ඪිතඤ්චස්ස පදං හොති. මොහචරිතො පරිබ්‍යාකුලාය ගතියා ගච්ඡති, ඡම්භිතො විය පදං නික්ඛිපති, ඡම්භිතො විය උද්ධරති, සහසානුපීළිතඤ්චස්ස පදං හොති. වුත්තම්පි චෙතං මාගණ්ඩියසුත්තුප්පත්තියං –

එහි 'ඉරියාපථතෝ' (ඉරියව් මඟින් චරිත හඳුනාගැනීම) යන්නෙහි - රාග චරිත ඇත්තා ස්වභාවික ගමනින් යන කල ඉතා මැනවින් තැන්පත්ව ගමන් කරයි. ඉතා සෙමින් පා තබයි, සමව (සෘජුව) පා තබයි, සමව පා ඔසවයි. ඔහුගේ පියවරෙහි මැද කොටස (පොළොවෙහි නොගෑවී) උස් වූ ස්වභාවයක් ගනී. ද්වේෂ චරිත ඇත්තා පතුල්වල ඇඟිලි තුඩුවලින් පොළොව හාරන්නාක් මෙන් ගමන් කරයි. ඉතා වේගයෙන් පා තබයි, ඉතා වේගයෙන් පා ඔසවයි. ඔහුගේ පියවර (පසුපසට) ඇදී ගිය ස්වභාවයක් ගනී. මෝහ චරිත ඇත්තා අවුල් සහගත ගමනින් යුක්තව ගමන් කරයි. තැතිගත් අයෙකු මෙන් පා තබයි, තැතිගත් අයෙකු මෙන් පා ඔසවයි. ඔහුගේ පියවර (පය පෙරට තබා) වේගයෙන් තෙරපන ලද ස්වභාවයක් ගනී. මාගණ්ඩිය සූත්‍රයේ අර්ථෝත්පත්තියෙහි ද මෙසේ පවසා ඇත -

‘‘රත්තස්ස හි උක්කුටිකං පදං භවෙ,දුට්ඨස්ස හොති අනුකඩ්ඪිතං පදං;

මූළ්හස්ස හොති සහසානුපීළිතං,විවට්ටච්ඡදස්ස ඉදමීදිසං පද’’න්ති.

"රාගයෙන් යුක්ත වූවහුගේ පියවර මැදින් උස් වූයේ වෙයි, ද්වේෂයෙන් යුක්ත වූවහුගේ පියවර (පසුපසට) ඇදී ගියේ වෙයි; මෝහයෙන් මුළා වූවහුගේ පියවර වේගයෙන් (පය පෙරට තබා) තෙරපන ලද්දක් වෙයි. කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කළ (බුදුරජාණන් වහන්සේ වැනි) උතුමෙකුගේ පියවර මෙවැනි (සමව ස්පර්ශ වන) ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වෙයි."

ඨානම්පි [Pg.102] රාගචරිතස්ස පාසාදිකං හොති මධුරාකාරං, දොසචරිතස්ස ථද්ධාකාරං, මොහචරිතස්ස ආකුලාකාරං. නිසජ්ජායපි එසෙව නයො. රාගචරිතො ච අතරමානො සමං සෙය්‍යං පඤ්ඤපෙත්වා සණිකං නිපජ්ජිත්වා අඞ්ගපච්චඞ්ගානි සමොධාය පාසාදිකෙන ආකාරෙන සයති, වුට්ඨාපියමානො ච සීඝං අවුට්ඨාය සඞ්කිතො විය සණිකං පටිවචනං දෙති. දොසචරිතො තරමානො යථා වා තථා වා සෙය්‍යං පඤ්ඤපෙත්වා පක්ඛිත්තකායො භාකුටිං කත්වා සයති, වුට්ඨාපියමානො ච සීඝං වුට්ඨාය කුපිතො විය පටිවචනං දෙති. මොහචරිතො දුස්සණ්ඨානං සෙය්‍යං පඤ්ඤපෙත්වා වික්ඛිත්තකායො බහුලං අධොමුඛො සයති, වුට්ඨාපියමානො ච හුඞ්කාරං කරොන්තො දන්ධං වුට්ඨාති. සද්ධාචරිතාදයො පන යස්මා රාගචරිතාදීනං සභාගා, තස්මා තෙසම්පි තාදිසොව ඉරියාපථො හොතීති. එවං තාව ඉරියාපථතො චරියායො විභාවයෙ.

රාග චරිත ඇත්තාගේ සිටගෙන සිටීම ද ප්‍රසාදජනක ය, මනහර ලීලාවෙන් යුක්ත ය. ද්වේෂ චරිත ඇත්තාගේ සිටීම දැඩි ස්වභාවයක් ගනී. මෝහ චරිත ඇත්තාගේ සිටීම අවුල් සහගත ස්වභාවයක් ගනී. හිඳීමෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම දත යුතුය. තවද රාග චරිත ඇත්තා කලබලයකින් තොරව සමව ඇඳ ඇතිරිලි පනවා, සෙමින් වැතිර, ශරීරයේ අඟපසඟ මැනවින් තබා ප්‍රසාදජනක අයුරින් නිදයි. අවදි කරන ලද්දේ ද වහා නැගිටින්නේ නැතිව, චකිතයකින් මෙන් සෙමින් පිළිතුරු දෙයි. ද්වේෂ චරිත ඇත්තා කලබලයෙන් යුතුව කෙසේ හෝ ඇඳ ඇතිරිලි පනවා, ශරීරය ඇඳ මතට හෙළා දමන්නාක් මෙන් නිදයි. නළල රැළි ගන්වාගෙන නිදයි. අවදි කරන ලද්දේ ද වහා නැගිට කෝපයෙන් මෙන් පිළිතුරු දෙයි. මෝහ චරිත ඇත්තා අක්‍රමවත් ලෙස ඇඳ ඇතිරිලි පනවා, අඟපසඟ විසුරුවා දමා, බොහෝ විට මුහුණ බිමට හරවාගෙන නිදයි. අවදි කරන ලද්දේ ද 'හුං' යන හඬ නගමින් (කම්මැලි ලෙස) සෙමින් නැගිටියි. ශ්‍රද්ධා චරිතාදීන් රාග චරිතාදීන්ට සමාන ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින්, ඔවුන්ගේ ද ඉරියව් එසේම වෙයි. මෙසේ පළමුව ඉරියව් මඟින් චරිතයන් පැහැදිලි කළ යුතුය.

කිච්චාති සම්මජ්ජනාදීසු ච කිච්චෙසු රාගචරිතො සාධුකං සම්මජ්ජනිං ගහෙත්වා අතරමානො වාලිකං අවිප්පකිරන්තො සින්දුවාරකුසුමසන්ථරමිව සන්ථරන්තො සුද්ධං සමං සම්මජ්ජති. දොසචරිතො ගාළ්හං සම්මජ්ජනිං ගහෙත්වා තරමානරූපො උභතො වාලිකං උස්සාරෙන්තො ඛරෙන සද්දෙන අසුද්ධං විසමං සම්මජ්ජති. මොහචරිතො සිථිලං සම්මජ්ජනිං ගහෙත්වා සම්පරිවත්තකං ආළොලයමානො අසුද්ධං විසමං සම්මජ්ජති.

'කිච්චා' (කටයුතු) යන්නෙහි - අතුගෑම ආදී කටයුතුවලදී ද රාග චරිත ඇත්තා ඉදල මැනවින් ගෙන, කලබල නොවී වැලි විසිරී නොයන සේ නික මල් ඇතිරීමක් මෙන් පිරිසිදුව හා සමව අතුගායි. ද්වේෂ චරිත ඇත්තා ඉදල තදින් ගෙන, කලබලකාරී බවක් පෙන්වමින් වැලි දෙපසට විසි කරමින්, රළු ශබ්දයක් නගමින් අපිරිසිදුව හා අසමව අතුගායි. මෝහ චරිත ඇත්තා ඉදල බුරුලෙන් ගෙන, එහා මෙහා කරමින්, මඩ කාරන්නාක් මෙන් අවුල් සහගත කරමින් අපිරිසිදුව හා අසමව අතුගායි.

යථා සම්මජ්ජනෙ, එවං චීවරධොවනරජනාදීසුපි සබ්බකිච්චෙසු නිපුණමධුරසමසක්කච්චකාරී රාගචරිතො. ගාළ්හථද්ධවිසමකාරී දොසචරිතො. අනිපුණබ්‍යාකුලවිසමාපරිච්ඡින්නකාරී මොහචරිතො. චීවරධාරණම්පි ච රාගචරිතස්ස නාතිගාළ්හං නාතිසිථිලං හොති පාසාදිකං පරිමණ්ඩලං. දොසචරිතස්ස අතිගාළ්හං අපරිමණ්ඩලං. මොහචරිතස්ස සිථිලං පරිබ්‍යාකුලං. සද්ධාචරිතාදයො තෙසංයෙවානුසාරෙන වෙදිතබ්බා, තං සභාගත්තාති. එවං කිච්චතො චරියායො විභාවයෙ.

අතුගෑමේදී මෙන්ම සිවුරු සේදීම, පඬු ගැසීම ආදී සියලු කටයුතුවලදී ද රාග චරිත ඇත්තා දක්ෂ, මනහර, සමව හා සකස් කොට කරන්නෙක් වෙයි. ද්වේෂ චරිත ඇත්තා තද, දැඩි හා අසමව කරන්නෙක් වෙයි. මෝහ චරිත ඇත්තා අදක්ෂ, අවුල් සහගත, අසම හා අක්‍රමවත් ලෙස කරන්නෙක් වෙයි. රාග චරිත ඇත්තාගේ සිවුරු පෙරවීම ද ඉතා තද හෝ ඉතා බුරුල් හෝ නොවන, ප්‍රසාදජනක වූ වටකුරු (මනා පිළිවෙළක්) ඇති බවින් යුක්ත වෙයි. ද්වේෂ චරිත ඇත්තාගේ ඉතා තද ය, පිළිවෙළක් නැත. මෝහ චරිත ඇත්තාගේ බුරුල් ය, අවුල් සහගත ය. ශ්‍රද්ධා චරිතාදීන් ද ඔවුන්ට අනුරූප ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මක්නිසාද යත් ඔවුන්ගේ ස්වභාවයන් එක හා සමාන වන බැවිනි. මෙසේ කටයුතු මඟින් චරිතයන් පැහැදිලි කළ යුතුය.

භොජනාති රාගචරිතො සිනිද්ධමධුරභොජනප්පියො හොති, භුඤ්ජමානො ච නාතිමහන්තං පරිමණ්ඩලං ආලොපං කත්වා රසපටිසංවෙදී අතරමානො භුඤ්ජති, කිඤ්චිදෙව ච සාදුං ලභිත්වා සොමනස්සං ආපජ්ජති[Pg.103]. දොසචරිතො ලූඛඅම්බිලභොජනප්පියො හොති, භුඤ්ජමානො ච මුඛපූරකං ආලොපං කත්වා අරසපටිසංවෙදී තරමානො භුඤ්ජති, කිඤ්චිදෙව ච අසාදුං ලභිත්වා දොමනස්සං ආපජ්ජති. මොහචරිතො අනියතරුචිකො හොති, භුඤ්ජමානො ච අපරිමණ්ඩලං පරිත්තං ආලොපං කත්වා භාජනෙ ඡඩ්ඩෙන්තො මුඛං මක්ඛෙන්තො වික්ඛිත්තචිත්තො තං තං විතක්කෙන්තො භුඤ්ජති. සද්ධාචරිතාදයොපි තෙසංයෙවානුසාරෙන වෙදිතබ්බා, තංසභාගත්තාති. එවං භොජනතො චරියායො විභාවයෙ.

'භෝජනා' (ආහාර) යන්නෙහි - රාග චරිත ඇත්තා මොළොක් වූ මිහිරි වූ භෝජනයන්ට ප්‍රිය කරයි. වළඳන කල ද ඉතා විශාල නොවන මනාව වටකුරු වූ බත් පිඬු සාදා, රස විඳිමින්, කලබල නොවී වළඳයි. යම් කිසි රසවත් දෙයක් ලැබුණහොත් මහත් සතුටට පත්වෙයි. ද්වේෂ චරිත ඇත්තා රළු වූ ඇඹුල් වූ භෝජනයන්ට ප්‍රිය කරයි. වළඳන කල ද මුඛය පිරෙන තරම් බත් පිඬු සාදා, රස නොවිඳිමින් වේගයෙන් වළඳයි. යම් කිසි නීරස දෙයක් ලැබුණහොත් දොම්නසට පත්වෙයි. මෝහ චරිත ඇත්තාට නියමිත රුචිකත්වයක් නැත. වළඳන කල ද අක්‍රමවත් වූ කුඩා බත් පිඬු සාදා, බඳුනේ බත් ඉතුරු කරමින්, කටේ තවරමින්, විසුරුණු සිතින් යුක්තව නොයෙක් දේ ගැන සිතමින් වළඳයි. ශ්‍රද්ධා චරිතාදීන් ද ඔවුන්ට අනුරූප ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මක්නිසාද යත් ඔවුන්ගේ ස්වභාවයන් එක හා සමාන වන බැවිනි. මෙසේ ආහාර මඟින් චරිතයන් පැහැදිලි කළ යුතුය.

දස්සනාදිතොති රාගචරිතො ඊසකම්පි මනොරමං රූපං දිස්වා විම්හයජාතො විය චිරං ඔලොකෙති, පරිත්තෙපි ගුණෙ සජ්ජති, භූතම්පි දොසං න ගණ්හාති, පක්කමන්තොපි අමුඤ්චිතුකාමොව හුත්වා සාපෙක්ඛො පක්කමති. දොසචරිතො ඊසකම්පි අමනොරමං රූපං දිස්වා කිලන්තරූපො විය න චිරං ඔලොකෙති, පරිත්තෙපි දොසෙ පටිහඤ්ඤති, භූතම්පි ගුණං න ගණ්හාති, පක්කමන්තොපි මුඤ්චිතුකාමොව හුත්වා අනපෙක්ඛො පක්කමති. මොහචරිතො යංකිඤ්චි රූපං දිස්වා පරපච්චයිකො හොති, පරං නින්දන්තං සුත්වා නින්දති, පසංසන්තං සුත්වා පසංසති, සයං පන අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකොව හොති. එස නයො සද්දසවනාදීසුපි. සද්ධාචරිතාදයො පන තෙසංයෙවානුසාරෙන වෙදිතබ්බා, තංසභාගත්තාති. එවං දස්සනාදිතො චරියායො විභාවයෙ.

'දස්සනාදිතෝ' (දැකීම් ආදියෙන්) යන්නෙහි - රාග චරිත ඇත්තා ස්වල්ප වූ ද මනහර රූපයක් දැක පුදුමයට පත් වූවෙකු මෙන් බොහෝ වේලාවක් බලා සිටියි. සුළු ගුණයක් කෙරෙහි වුව ද ඇලෙයි. පවතින දෝෂයක් වුව ද නොගනී. බැහැරව යන කල ද ඉවත් වීමට අකමැති අයෙකු මෙන් අපේක්ෂා සහිතව යයි. ද්වේෂ චරිත ඇත්තා ස්වල්ප වූ ද අමනහර රූපයක් දැක වෙහෙසට පත් වූවෙකු මෙන් බොහෝ වේලාවක් නොබලයි. සුළු දෝෂයකින් වුව ද ගැටෙයි. පවතින ගුණයක් වුව ද නොගනී. බැහැරව යන කල ද ඉවත් වීමට කැමති අයෙකු මෙන් අපේක්ෂාවකින් තොරව යයි. මෝහ චරිත ඇත්තා යම් කිසි රූපයක් දැක අන්‍යයන් පවසන දේ අනුවම තීරණය කරයි. අන් අයෙකු ගරහනු අසා තමා ද ගරහයි, පසසනු අසා තමා ද පසසයි. තමා මෝහය නිසා ඇති වූ (අඥාණ) උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වෙයි. ශබ්ද ඇසීම ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමය ම වෙයි. ශ්‍රද්ධා චරිතාදීන් ද ඔවුන්ට අනුරූප ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. මක්නිසාද යත් ඔවුන්ගේ ස්වභාවයන් එක හා සමාන වන බැවිනි. මෙසේ දැකීම් ආදිය මඟින් චරිතයන් පැහැදිලි කළ යුතුය.

ධම්මප්පවත්තිතො චෙවාති රාගචරිතස්ස ච මායා, සාඨෙය්‍යං, මානො, පාපිච්ඡතා, මහිච්ඡතා, අසන්තුට්ඨිතා, සිඞ්ගං, චාපල්‍යන්ති එවමාදයො ධම්මා බහුලං පවත්තන්ති. දොසචරිතස්ස කොධො, උපනාහො, මක්ඛො, පළාසො, ඉස්සා, මච්ඡරියන්ති එවමාදයො. මොහචරිතස්ස ථිනං, මිද්ධං, උද්ධච්චං, කුක්කුච්චං, විචිකිච්ඡා, ආධානග්ගාහිතා, දුප්පටිනිස්සග්ගිතාති එවමාදයො. සද්ධාචරිතස්ස මුත්තචාගතා, අරියානං දස්සනකාමතා, සද්ධම්මං සොතුකාමතා, පාමොජ්ජබහුලතා, අසඨතා, අමායාවිතා, පසාදනීයෙසු ඨානෙසු පසාදොති එවමාදයො. බුද්ධිචරිතස්ස සොවචස්සතා, කල්‍යාණමිත්තතා, භොජනෙමත්තඤ්ඤුතා, සතිසම්පජඤ්ඤං, ජාගරියානුයොගො, සංවෙජනීයෙසු ඨානෙසු සංවෙගො, සංවිග්ගස්ස ච යොනිසො පධානන්ති එවමාදයො. විතක්කචරිතස්ස භස්සබහුලතා, ගණාරාමතා, කුසලානුයොගෙ අරති, අනවට්ඨිතකිච්චතා, රත්තිං ධූමායනා[Pg.104], දිවා පජ්ජලනා, හුරාහුරං ධාවනාති එවමාදයො ධම්මා බහුලං පවත්තන්තීති. එවං ධම්මප්පවත්තිතො චරියායො විභාවයෙ.

'ධම්මප්පවත්තිතෝ' (ධර්මයන්ගේ පැවැත්මෙන්) යන්නෙහි - රාග චරිත ඇත්තා තුළ මායාව (වරද සැඟවීම), සාඨෙය්‍යය (නැති ගුණ පෙන්වීම), මානය, පාපිච්ඡතාව (නපුරු ආශාව), මහිච්ඡතාව (අධික ආශාව), අසන්තෘප්ත බව, සෙළෙල බව (ශිංග), චාපල්‍යය යනාදී ධර්මයන් බහුලව පවතියි. ද්වේෂ චරිත ඇත්තා තුළ ක්‍රෝධය, උපනාහය (වෛරය බැඳීම), මක්ඛය (ගුණ මැකීම), පලාසය (තමා උසස් යැයි පෙන්වීම), ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම යනාදී ධර්මයන් බහුලව පවතියි. මෝහ චරිත ඇත්තා තුළ ථීනය (සිතේ අකර්මන්‍ය බව), මිද්ධය (චෛතසිකයන්ගේ අකර්මන්‍ය බව), උද්ධච්චය (නොසන්සුන් බව), කුක්කුච්චය (පසුතැවීම), විචිකිච්ඡාව, වැරදි ලෙස දැඩිව සලකා ගැනීම, අත්හැරීමට ඇති දුෂ්කර බව යනාදී ධර්මයන් බහුලව පවතියි. ශ්‍රද්ධා චරිත ඇත්තා තුළ පරිත්‍යාගශීලී බව, ආර්යයන් දැකීමට කැමැත්ත, සද්ධර්මය ඇසීමට කැමැත්ත, බහුල ප්‍රමෝදය, අවංක බව, මායා රහිත බව, ප්‍රසාදජනක කරුණු කෙරෙහි පැහැදීම යනාදී ධර්මයන් බහුලව පවතියි. බුද්ධි චරිත ඇත්තා තුළ කීකරු බව, කල්‍යාණමිත්‍ර සේවනය, භෝජනයෙහි මාත්‍රඥ බව, සතිසම්පජඤ්ඤය, ජාගරියානුයෝගය (නොනිදා වීර්යය කිරීම), සංවේග විය යුතු කරුණුවලදී සංවේගයට පත්වීම, සංවේගයට පත් වූවහුගේ නිවැරදි ප්‍රධන් වීර්යය යනාදී ධර්මයන් බහුලව පවතියි. විතර්ක චරිත ඇත්තා තුළ කතාබහ බහුල බව, සමූහයා අතර හැසිරීමට කැමැත්ත, කුසල් පිරීමට අකමැත්ත, කටයුතුවල අස්ථාවර බව, රාත්‍රියේ කටයුතු සැලසුම් කිරීම (ධූමායනය), දිවා කාලයේ එම සැලසුම් ක්‍රියාවට නැංවීම (පජ්ජලනය), නොයෙක් අරමුණුවල සිත දුවවන ස්වභාවය යනාදී ධර්මයන් බහුලව පවතියි. මෙසේ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම මඟින් චරිතයන් පැහැදිලි කළ යුතුය.

යස්මා පන ඉදං චරියාවිභාවනවිධානං සබ්බාකාරෙන නෙව පාළියං න අට්ඨකථායං ආගතං, කෙවලං ආචරියමතානුසාරෙන වුත්තං, තස්මා න සාරතො පච්චෙතබ්බං. රාගචරිතස්ස හි වුත්තානි ඉරියාපථාදීනි දොසචරිතාදයොපි අප්පමාදවිහාරිනො කාතුං සක්කොන්ති. සංසට්ඨචරිතස්ස ච පුග්ගලස්ස එකස්සෙව භින්නලක්ඛණා ඉරියාපථාදයො න උපපජ්ජන්ති. යං පනෙතං අට්ඨකථාසු චරියාවිභාවනවිධානං වුත්තං, තදෙව සාරතො පච්චෙතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘චෙතොපරියඤාණස්ස ලාභී ආචරියො චරියං ඤත්වා කම්මට්ඨානං කථෙස්සති, ඉතරෙන අන්තෙවාසිකො පුච්ඡිතබ්බො’’ති. තස්මා චෙතොපරියඤාණෙන වා තං වා පුග්ගලං පුච්ඡිත්වා ජානිතබ්බං. අයං පුග්ගලො රාගචරිතො, අයං දොසාදීසු අඤ්ඤතරචරිතොති.

එහෙත්, මෙම චරිත ප්‍රකාශ කිරීමේ ක්‍රමය සෑම අයුරින්ම පාලි පාඨයන්හි හෝ අට්ඨකථාවන්හි සඳහන් නොවේ. එය හුදෙක් ආචාර්යවරුන්ගේ මතය අනුව පවසන ලද්දකි. එබැවින් මෙය හරය වශයෙන්ම (සත්‍යයක් ලෙසම) පිළිගත යුතු නොවේ. මන්දයත්, රාග චරිත ඇත්තන් සඳහා දක්වා ඇති ඉරියව් ආදිය ද්වේෂ චරිත ආදීන් ද අප්‍රමාදීව වෙසෙන්නේ නම් අනුගමනය කිරීමට සමර්ථ වන බැවිනි. තවද, මිශ්‍ර චරිත ඇති පුද්ගලයෙකුට වුවද එක් පුද්ගලයෙකු තුළම එකිනෙකට වෙනස් ලක්ෂණ ඇති ඉරියව් ආදිය පිහිටිය නොහැකිය. එහෙත් අට්ඨකථාවන්හි යම් චරිත විභාගයක් දක්වා ඇද්ද, එයම හරය වශයෙන් පිළිගත යුතුය. මේ පිළිබඳව මෙසේ පවසා ඇත: "චේතෝපරිය ඥානය ලාභී ආචාර්යවරයා ශිෂ්‍යයාගේ චරිතය දැන කමටහන් දේශනා කරයි. එබඳු ඥානයක් නැති ආචාර්යවරයා විසින් ශිෂ්‍යයාගෙන් විමසිය යුතුය." එබැවින් චේතෝපරිය ඥානයෙන් හෝ එම පුද්ගලයාගෙන් විමසා, "මොහු රාග චරිත ඇත්තෙකි, මොහු ද්වේෂ ආදී චරිත අතරින් එක්තරා චරිතයක් ඇත්තෙකි" යන්න තේරුම් ගත යුතුය.

46. කිං චරිතස්ස පුග්ගලස්ස කිං සප්පායන්ති එත්ථ පන සෙනාසනං තාව රාගචරිතස්ස අධොතවෙදිකං භූමට්ඨකං අකතපබ්භාරකං තිණකුටිකං පණ්ණසාලාදීනං අඤ්ඤතරං රජොකිණ්ණං ජතුකාභරිතං ඔලුග්ගවිලුග්ගං අතිඋච්චං වා අතිනීචං වා උජ්ජඞ්ගලං සාසඞ්කං අසුචිවිසමමග්ගං, යත්ථ මඤ්චපීඨම්පි මඞ්කුණභරිතං දුරූපං දුබ්බණ්ණං, යං ඔලොකෙන්තස්සෙව ජිගුච්ඡා උප්පජ්ජති, තාදිසං සප්පායං. නිවාසනපාරුපනං අන්තච්ඡින්නං ඔලම්බවිලම්බසුත්තකාකිණ්ණං ජාලපූවසදිසං සාණි විය ඛරසම්ඵස්සං කිලිට්ඨං භාරිකං කිච්ඡපරිහරණං සප්පායං. පත්තොපි දුබ්බණ්ණො මත්තිකාපත්තො වා ආණිගණ්ඨිකාහතො අයොපත්තො වා ගරුකො දුස්සණ්ඨානො සීසකපාලමිව ජෙගුච්ඡො වට්ටති. භික්ඛාචාරමග්ගොපි අමනාපො අනාසන්නගාමො විසමො වට්ටති. භික්ඛාචාරගාමොපි යත්ථ මනුස්සා අපස්සන්තා විය චරන්ති, යත්ථ එකකුලෙපි භික්ඛං අලභිත්වා නික්ඛමන්තං ‘‘එහි, භන්තෙ’’ති ආසනසාලං පවෙසෙත්වා යාගුභත්තං දත්වා ගච්ඡන්තා ගාවී විය වජෙ පවෙසෙත්වා අනපලොකෙන්තා ගච්ඡන්ති, තාදිසො වට්ටති. පරිවිසකමනුස්සාපි දාසා වා කම්මකරා වා දුබ්බණ්ණා දුද්දසිකා කිලිට්ඨවසනා දුග්ගන්ධා ජෙගුච්ඡා, යෙ අචිත්තීකාරෙන යාගුභත්තං ඡඩ්ඩෙන්තා විය පරිවිසන්ති, තාදිසා සප්පායා. යාගුභත්තඛජ්ජකම්පි ලූඛං දුබ්බණ්ණං සාමාකකුද්‍රූසකකණාජකාදිමයං [Pg.105] පූතිතක්කං බිලඞ්ගං ජිණ්ණසාකසූපෙය්‍යං යංකිඤ්චිදෙව කෙවලං උදරපූරමත්තං වට්ටති. ඉරියාපථොපිස්ස ඨානං වා චඞ්කමො වා වට්ටති. ආරම්මණං නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු යංකිඤ්චි අපරිසුද්ධවණ්ණන්ති ඉදං රාගචරිතස්ස සප්පායං.

46. "කිනම් චරිතයක් ඇති පුද්ගලයෙකුට කිනම් දෙයක් සුදුසු ද?" යන මෙහිදී පළමුව රාග චරිත ඇත්තාට සුදුසු සේනාසනය නම්: පිරිසිදු නොකළ වේදිකා ඇති, බිම පිහිටි, සකස් නොකළ ලෙන්, තණකොළ සෙවිලි කළ කුටි හෝ පන්සල් ආදියෙන් එකක් වූ, දූවිලි ගැසුණු, වවුලන් පිරුණු, කඩා වැටුණු, ඉතා උස් වූ හෝ ඉතා මිටි වූ, රළු පොළොවක් ඇති, බිය සහිත, අපිරිසිදු හා විෂම මාර්ග ඇති සේනාසනයයි. එහි ඇති ඇඳ පුටු පවා මකුණන්ගෙන් පිරුණු, විරූපී හා අවලස්සන විය යුතුය. දුටු පමණින් පිළිකුල උපදවන සුළු එවැනි සේනාසනයක් ඔහුට සුදුසුය. හැඳිවත හා පොරෝනය (සිවුරු) ද වාටි කැපී ගිය, නූල් එල්ලෙන, දැල් පූපයක් බඳු වූ, ගෝණි පන් මෙන් රළු ස්පර්ශ ඇති, කිලිටි, බරැති හා පරිහරණය කිරීමට අපහසු ඒවා සුදුසුය. පාත්‍රය ද අවලස්සන මැටි පාත්‍රයක් හෝ මුදු හා ඇණ ගැසූ යකඩ පාත්‍රයක් හෝ බරැති, විරූපී, මිනිස් හිස්කබලක් මෙන් පිළිකුල් සහගත එකක් වීම සුදුසුය. පිණ්ඩපාත මාර්ගය ද අප්‍රියජනක, ගමට නුදුරු නොවන, විෂම එකක් වීම සුදුසුය. පිණ්ඩපාතය ලබන ගම ද, එහි මිනිසුන් මහණෙකු නොදක්නාක් මෙන් හැසිරෙන, එක් නිවසකින් හෝ දානයක් නොලැබී නික්ම යන විට "ස්වාමීනි, වඩින්න" යැයි කියා අසුන් ශාලාවට පමුණුවා කැඳ බත් දී, යන විට ගවයන් පට්ටියට දමන්නාක් මෙන් නොබලා යන්නා වූ ගමක් සුදුසුය. උපස්ථායකයන් ද දාසයන් හෝ කම්කරුවන් වැනි, අවලස්සන, දැකීමට අප්‍රිය, කිලිටි වස්ත්‍ර ඇඳි, දුර්ගන්ධ ඇති, පිළිකුල් සහගත අය විය යුතුය. ඔවුහු ගෞරවයක් නොමැතිව කැඳ බත් අහක දමන්නාක් මෙන් පිළිගන්වන්නෝ විය යුතුය. ආහාරය ද රළු, අවලස්සන, කුද්‍රූසක හා කණාජක ආදී ධාන්‍ය වර්ගවලින් සැකසූ, නරක් වූ මෝරු, කාඩි දිය, පරණ පලා වෑංජන ආදී වූ හුදෙක් කුස පුරවා ගැනීමට පමණක් ප්‍රමාණවත් යමක් සුදුසුය. ඔහුගේ ඉරියව්ව ද සිටගෙන සිටීම හෝ සක්මන් කිරීම සුදුසුය. ආරම්මණය (අරමුණ) ද නිල් ආදී වර්ණ කසිණ අතරින් යම්කිසි අපිරිසිදු වර්ණයක් ඇත්තක් සුදුසුය. මේ සියල්ල රාග චරිත ඇත්තාට සුදුසු දෑය.

දොසචරිතස්ස සෙනාසනං නාතිඋච්චං නාතිනීචං ඡායූදකසම්පන්නං සුවිභත්තභිත්තිථම්භසොපානං සුපරිනිට්ඨිතමාලාකම්මලතාකම්මනානාවිධචිත්තකම්මසමුජ්ජලසමසිනිද්ධමුදුභූමිතලං බ්‍රහ්මවිමානමිව කුසුමදාමවිචිත්‍රවණ්ණචෙලවිතානසමලඞ්කතං සුපඤ්ඤත්තසුචිමනොරමත්ථරණමඤ්චපීඨං තත්ථ තත්ථ වාසත්ථාය නික්ඛිත්තකුසුමවාසගන්ධසුගන්ධං යං දස්සනමත්තෙනෙව පීතිපාමොජ්ජං ජනයති, එවරූපං සප්පායං. තස්ස පන සෙනාසනස්ස මග්ගොපි සබ්බපරිස්සයවිමුත්තො සුචිසමතලො අලඞ්කතපටියත්තොව වට්ටති. සෙනාසනපරික්ඛාරොපෙත්ථ කීටමඞ්කුණදීඝජාතිමූසිකානං නිස්සයපරිච්ඡින්දනත්ථං නාතිබහුකො, එකමඤ්චපීඨමත්තමෙව වට්ටති. නිවාසනපාරුපනම්පිස්ස චීනපට්ටසොමාරපට්ටකොසෙය්‍යකප්පාසිකසුඛුමඛොමාදීනං යං යං පණීතං, තෙන තෙන එකපට්ටං වා දුපට්ටං වා සල්ලහුකං සමණසාරුප්පෙන සුරත්තං සුද්ධවණ්ණං වට්ටති. පත්තො උදකපුප්ඵුළමිව සුසණ්ඨානො මණි විය සුමට්ඨො නිම්මලො සමණසාරුප්පෙන සුපරිසුද්ධවණ්ණො අයොමයො වට්ටති. භික්ඛාචාරමග්ගො පරිස්සයවිමුත්තො සමො මනාපො නාතිදූරනාච්චාසන්නගාමො වට්ටති. භික්ඛාචාරගාමොපි යත්ථ මනුස්සා ‘‘ඉදානි අය්‍යො ආගමිස්සතී’’ති සිත්තසම්මට්ඨෙ පදෙසෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා පච්චුග්ගන්ත්වා පත්තං ආදාය ඝරං පවෙසෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා සක්කච්චං සහත්ථා පරිවිසන්ති, තාදිසො වට්ටති. පරිවෙසකා පනස්ස යෙ හොන්ති අභිරූපා පාසාදිකා සුන්හාතා සුවිලිත්තා ධූපවාසකුසුමගන්ධසුරභිනො නානාවිරාගසුචිමනුඤ්ඤවත්ථාභරණපටිමණ්ඩිතා සක්කච්චකාරිනො, තාදිසා සප්පායා. යාගුභත්තඛජ්ජකම්පි වණ්ණගන්ධරසසම්පන්නං ඔජවන්තං මනොරමං සබ්බාකාරපණීතං යාවදත්ථං වට්ටති. ඉරියාපථොපිස්ස සෙය්‍යා වා නිසජ්ජා වා වට්ටති, ආරම්මණං නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු යංකිඤ්චි සුපරිසුද්ධවණ්ණන්ති ඉදං දොසචරිතස්ස සප්පායං.

ද්වේෂ චරිත ඇත්තාට සුදුසු සේනාසනය නම්: ඉතා උස් නොවන, ඉතා මිටි නොවන, සෙවණ හා ජලය සහිත, මැනවින් බෙදා වෙන් කළ බිත්ති, ටැම් හා පඩිපෙළවල් ඇති, මල්කම් ලියකම් හා විවිධ සිතුවම්වලින් බබළන, සමතලා වූ හා මෘදු වූ බිමක් ඇති, බ්‍රහ්ම විමානයක් බඳු වූ, මල්දම් හා විසිතුරු වියන්වලින් සැරසූ, මැනවින් පනවන ලද පිරිසිදු මනස්කාන්ත ඇඳ පුටු ඇති, තැනින් තැන සුවඳ විහිදුවීම පිණිස තැබූ මල් සුවඳින් යුත්, දුටු පමණින් ප්‍රීති ප්‍රමෝදය උපදවන සේනාසනයකි. එම සේනාසනයට යන මාවත ද සියලු උවදුරුවලින් තොර, පිරිසිදු, සමතලා වූ හා අලංකාර වූවක් විය යුතුය. එහිදී කෘමීන්, මකුණන්, සර්පයන් හා මීයන්ගෙන් තොර වීම සඳහා ඇඳ පුටු ආදී උපකරණ ද බොහෝ නොවිය යුතුය, එක් ඇඳක් හා පුටුවක් පමණක් තිබීම සෑහේ. ඔහුගේ හැඳිවත හා පොරෝනය ද චීන පට සළු, පට රෙදි, පိုး පට රෙදි, සියුම් හණ රෙදි ආදියෙන් කළ, ඉතා ප්‍රණීත වූ, සැහැල්ලු වූ, මහණකමට ගැලපෙන සේ මැනවින් පිරිසිදු වර්ණයෙන් සායම් කරන ලද ඒවා සුදුසුය. පාත්‍රය ද දිය බුබුළක් මෙන් මනා හැඩැති, මැණිකක් මෙන් ඔප දමන ලද, පිරිසිදු, මහණකමට ගැලපෙන ඉතා පිරිසිදු වර්ණයෙන් යුත් යකඩ පාත්‍රයක් සුදුසුය. පිණ්ඩපාත මාර්ගය ද උවදුරු රහිත, සමතලා, මනරම් වූ, ගමට ඉතා දුර ද නොවන ඉතා නුදුරු ද නොවන එකක් විය යුතුය. පිණ්ඩපාතය ලබන ගම ද, එහි මිනිසුන් "දැන් ස්වාමීන් වහන්සේ වඩිනු ඇත" යි සිතා පැන් ඉස අතුගා දැමූ තැනක අසුන් පනවා, පෙරගමන් කොට පාත්‍රය ගෙන නිවසට වඩා හිඳුවා ගෞරවයෙන් තමන්ගේ අතින්ම දානය පිළිගන්වන ගමක් විය යුතුය. උපස්ථායකයෝ ද රූපවත්, ප්‍රසාදජනක, මැනවින් ස්නානය කළ, සුවඳ විලවුන් ගැල්වූ, මල් සුවඳින් යුත්, විවිධ වර්ණ ඇති පිරිසිදු මනහර වස්ත්‍රාභරණයෙන් සැරසුණු, ගෞරවයෙන් කටයුතු කරන අය විය යුතුය. ආහාරය ද වර්ණ, සුවඳ, රසයෙන් යුත්, ඕජාව සහිත, මනරම්, සෑම අයුරින්ම ප්‍රණීත වූ, අවශ්‍ය පමණට ලැබෙන කැඳ බත් ආදිය සුදුසුය. ඔහුගේ ඉරියව්ව ද සැතපීම හෝ හිඳගෙන සිටීම සුදුසුය. ආරම්මණය ද නිල් ආදී වර්ණ කසිණ අතරින් ඉතා පිරිසිදු වර්ණයක් ඇත්තක් සුදුසුය. මේ සියල්ල ද්වේෂ චරිත ඇත්තාට සුදුසු දෑය.

මොහචරිතස්ස [Pg.106] සෙනාසනං දිසාමුඛං අසම්බාධං වට්ටති, යත්ථ නිසින්නස්ස විවටා දිසා ඛායන්ති, ඉරියාපථෙසු චඞ්කමො වට්ටති. ආරම්මණං පනස්ස පරිත්තං සුප්පමත්තං සරාවමත්තං වා (ඛුද්දකං) න වට්ටති. සම්බාධස්මිඤ්හි ඔකාසෙ චිත්තං භිය්‍යො සම්මොහමාපජ්ජති, තස්මා විපුලං මහාකසිණං වට්ටති. සෙසං දොසචරිතස්ස වුත්තසදිසමෙවාති ඉදං මොහචරිතස්ස සප්පායං.

මෝහ චරිත ඇත්තාට එළිමහනට මුහුණලා ඇති, පටු නොවන, එහි හිඳිනා විට සිවුදිග පැහැදිලිව පෙනෙන සේනාසනයක් සුදුසුය. ඉරියව් අතරින් සක්මන සුදුසුය. ආරම්මණය වශයෙන් ඉතා කුඩා වූ, සේරුවක ප්‍රමාණය හෝ මූඩියක ප්‍රමාණය ඇති එකක් නුසුදුසුය. මන්දයත්, පටු ස්ථානයකදී සිත වඩාත් මුළාවට පත්වන බැවිනි. එබැවින් විශාල වූ මහා කසිණ මණ්ඩලයක් සුදුසුය. සෙසු සියල්ල ද්වේෂ චරිත ඇත්තාට පැවසූ දෑ හා සමාන වේ. මෙය මෝහ චරිත ඇත්තාට සුදුසු දෑය.

සද්ධාචරිතස්ස සබ්බම්පි දොසචරිතම්හි වුත්තවිධානං සප්පායං. ආරම්මණෙසු චස්ස අනුස්සතිට්ඨානම්පි වට්ටති.

ශ්‍රද්ධා චරිත ඇත්තාට ද්වේෂ චරිතයෙහි දක්වන ලද සියලු විධිවිධාන සුදුසුය. ආරම්මණයන් අතරින් මොහුට අනුස්සතිස්ථානයන් (බුද්ධානුස්සතිය ආදී අනුස්සති හය) ද සුදුසු වේ.

බුද්ධිචරිතස්ස සෙනාසනාදීසු ඉදං නාම අසප්පායන්ති නත්ථි.

බුද්ධි චරිත (ප්‍රඥා චරිත) ඇත්තාට සේනාසන ආදියෙහි "මෙය නුසුදුසුය" යැයි කිවයුතු කිසිවක් නැත.

විතක්කචරිතස්ස සෙනාසනං විවටං දිසාමුඛං යත්ථ නිසින්නස්ස ආරාමවනපොක්ඛරණීරාමණෙය්‍යකානි ගාමනිගමජනපදපටිපාටියො නීලොභාසා ච පබ්බතා පඤ්ඤායන්ති, තං න වට්ටති, තඤ්හි විතක්කවිධාවනස්සෙව පච්චයො හොති, තස්මා ගම්භීරෙ දරීමුඛෙ වනප්පටිච්ඡන්නෙ හත්ථිකුච්ඡිපබ්භාරමහින්දගුහාසදිසෙ සෙනාසනෙ වසිතබ්බං. ආරම්මණම්පිස්ස විපුලං න වට්ටති. තාදිසඤ්හි විතක්කවසෙන සන්ධාවනස්ස පච්චයො හොති. පරිත්තං පන වට්ටති.

විතර්ක චරිත ඇති තැනැත්තාට විවෘත වූ ද, හාත්පස පෙනෙන දර්ශන සහිත වූ ද සේනාසන (වාසස්ථාන) සුදුසු නැත. එහි වාසය කරන්නාට රමණීය වූ උයන්, වනාන්තර, පොකුණු මෙන්ම ගම්, නියම්ගම්, ජනපද සහ නිල් පැහැති කඳු පන්ති දර්ශනය වේ නම් එය සුදුසු නොවේ. මන්ද යත්, එවැනි ස්ථාන විතර්කයන් (සිතුවිලි) විසිරී යාමටම හේතු වන බැවිනි. එබැවින් ඔහු ගැඹුරු හෙල් සහිත, වනයෙන් වැසුණු, හත්ථිකුච්ඡි පබ්භාරයෙහි වූ මහින්ද ගුහාව වැනි සේනාසනයක වාසය කළ යුතුය. ඔහුට විශාල වූ (කසිණ වැනි) අරමුණු ද සුදුසු නැත. එවැනි විශාල අරමුණු විතර්ක ඇතිව සිත විසිරී යාමට හේතු වේ. ඔහුට සුදුසු වන්නේ කුඩා (පරිත්ත) අරමුණකි.

සෙසං රාගචරිතස්ස වුත්තසදිසමෙවාති ඉදං විතක්කචරිතස්ස සප්පායං. අයං අත්තනො චරියානුකූලන්ති එත්ථ ආගතචරියානං පභෙදනිදානවිභාවනසප්පායපරිච්ඡෙදතො විත්ථාරො. න ච තාව චරියානුකූලං කම්මට්ඨානං සබ්බාකාරෙන ආවිකතං. තඤ්හි අනන්තරස්ස මාතිකාපදස්ස විත්ථාරෙ සයමෙව ආවිභවිස්සති.

ඉතිරි කරුණු රාග චරිත ඇත්තාට කී දේට සමානමය. මෙය විතර්ක චරිත ඇත්තාට සුදුසු වූ සප්පාය විස්තරයයි. මේ දක්වා පවසන ලද්දේ "තම චරිතයට අනුකූල වූ" යන පදයට අදාළව චරිතයන්ගේ ප්‍රභේද, නිදාන (හේතු), විභාවන (හඳුනාගන්නා ආකාරය) සහ සප්පාය (සුදුසු දේ) යන අංශයන්ගෙන් කළ විස්තරයයි. එහෙත් චරිතයට අනුකූල වූ කර්මස්ථානය පිළිබඳ සියලු ආකාරයෙන් තවමත් විස්තර කර නැත. එය ඉදිරි මාතෘකා පද විස්තරයේදී ඉබේම පැහැදිලි වනු ඇත.

චත්තාලීසකම්මට්ඨානවණ්ණනා

සතළිස් කර්මස්ථාන වර්ණනාව

47. තස්මා යං වුත්තං චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු අඤ්ඤතරං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාති එත්ථ සඞ්ඛාතනිද්දෙසතො, උපචාරප්පනාවහතො, ඣානප්පභෙදතො, සමතික්කමතො, වඩ්ඪනාවඩ්ඪනතො, ආරම්මණතො, භූමිතො, ගහණතො, පච්චයතො, චරියානුකූලතොති ඉමෙහි තාව දසහාකාරෙහි කම්මට්ඨානවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

47. එබැවින් "කර්මස්ථාන සතළිසෙන් එක්තරා කර්මස්ථානයක් ගෙන" යන්නෙහිදී: (1) සංඛ්‍යා නිර්දේශය, (2) උපචාර-අප්පනා ගෙන දෙන ආකාරය, (3) ධ්‍යාන ප්‍රභේද, (4) ඉක්මවා යාම (සමතික්කම), (5) වර්ධනය කිරීම හා නොකිරීම, (6) අරමුණු ප්‍රභේද, (7) භූමි ප්‍රභේද, (8) ලබා ගන්නා ආකාරය, (9) ප්‍රත්‍ය (හේතු) සහ (10) චරිතයන්ට අනුකූල බව යන කරුණු දසය මගින් කර්මස්ථාන විනිශ්චය දත යුතුය.

තත්ථ [Pg.107] සඞ්ඛාතනිද්දෙසතොති චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසූති හි වුත්තං, තත්‍රිමානි චත්තාලීස කම්මට්ඨානානි දස කසිණා, දස අසුභා, දස අනුස්සතියො, චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා, චත්තාරො ආරුප්පා, එකා සඤ්ඤා, එකං වවත්ථානන්ති.

එහි සංඛ්‍යා නිර්දේශය නම්: "සතළිස් කර්මස්ථාන" යැයි කියන ලද්දේ මේවාටය. එනම්: කසිණ දසය, අසුභ දසය, අනුස්සති දසය, බ්‍රහ්මවිහාර සතර, ආරුප්ප (අරූප ධ්‍යාන) සතර, එක් සංඥාවක් සහ එක් ව්‍යවස්ථානයක් (ධාතු මනසිකාරය) යන මේවාය.

තත්ථ පථවීකසිණං, ආපොකසිණං, තෙජොකසිණං, වායොකසිණං, නීලකසිණං, පීතකසිණං, ලොහිතකසිණං, ඔදාතකසිණං, ආලොකකසිණං, පරිච්ඡින්නාකාසකසිණන්ති ඉමෙ දස කසිණා.

එහි පඨවි කසිණය, ආපෝ කසිණය, තේජෝ කසිණය, වායෝ කසිණය, නීල කසිණය, පීත කසිණය, ලෝහිත කසිණය, ඕදාත කසිණය, ආලෝක කසිණය සහ පරිච්ඡින්නාකාශ කසිණය යන මේවා දස කසිණ නම් වේ.

උද්ධුමාතකං, විනීලකං, විපුබ්බකං, විච්ඡිද්දකං, වික්ඛායිතකං, වික්ඛිත්තකං, හතවික්ඛිත්තකං, ලොහිතකං, පුළුවකං, අට්ඨිකන්ති ඉමෙ දස අසුභා.

උද්ධුමාතකය, විනීලකය, විපුබ්බකය, විච්ඡිද්දකය, වික්ඛායිතකය, වික්ඛිත්තකය, හතවික්ඛිත්තකය, ලෝහිතකය, පුළුවකය සහ අට්ඨිකය යන මේවා දස අසුභ නම් වේ.

බුද්ධානුස්සති, ධම්මානුස්සති, සඞ්ඝානුස්සති, සීලානුස්සති, චාගානුස්සති, දෙවතානුස්සති, මරණානුස්සති, කායගතාසති, ආනාපානස්සති, උපසමානුස්සතීති ඉමා දස අනුස්සතියො.

බුද්ධානුස්සතිය, ධම්මානුස්සතිය, සංඝානුස්සතිය, සීලානුස්සතිය, චාගානුස්සතිය, දේවතානුස්සතිය, මරණානුස්සතිය, කායගතාසතිය, ආනාපානසතිය සහ උපසමානුස්සතිය යන මේවා දස අනුස්සති නම් වේ.

මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපෙක්ඛාති ඉමෙ චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා.

මෙත්තා (මෛත්‍රිය), කරුණා, මුදිතා සහ උපෙක්ඛා යන මේවා සතර බ්‍රහ්මවිහාර නම් වේ.

ආකාසානඤ්චායතනං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති ඉමෙ චත්තාරො ආරුප්පා. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා එකා සඤ්ඤා. චතුධාතුවවත්ථානං එකං වවත්ථානන්ති එවං සඞ්ඛාතනිද්දෙසතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

ආකාසානඤ්චායතනය, විඤ්ඤාණඤ්චායතනය, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය සහ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය යන මේවා සතර ආරුප්ප (අරූප සමාපත්ති) නම් වේ. ආහාරයෙහි පිළිකුල් සංඥාව 'එක් සංඥාව' වේ. චතුධාතු ව්‍යවස්ථානය 'එක් ව්‍යවස්ථානය' වේ. මෙසේ සංඛ්‍යා නිර්දේශය අනුව විනිශ්චය දත යුතුය.

උපචාරප්පනාවහතොති ඨපෙත්වා කායගතාසතිඤ්ච ආනාපානස්සතිඤ්ච අවසෙසා අට්ඨ අනුස්සතියො, ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා, චතුධාතුවවත්ථානන්ති ඉමානෙව හෙත්ථ දසකම්මට්ඨානානි උපචාරවහානි. සෙසානි අප්පනාවහානි. එවං උපචාරප්පනාවහතො.

උපචාර-අප්පනා ගෙන දෙන ආකාරය නම්: කායගතාසතිය හා ආනාපානසතිය හැර ඉතිරි අනුස්සති අට ද, ආහාරයෙහි පිළිකුල් සංඥාව හා චතුධාතු ව්‍යවස්ථානය ද යන මේ කර්මස්ථාන දසය උපචාර සමාධිය පමණක් ගෙන දෙයි. ඉතිරි (තිහ) අප්පනා සමාධිය ගෙන දෙයි. මෙසේ උපචාර-අප්පනා වශයෙන් විනිශ්චය දත යුතුය.

ඣානප්පභෙදතොති අප්පනාවහෙසු චෙත්ථ ආනාපානස්සතියා සද්ධිං දස කසිණා චතුක්කජ්ඣානිකා හොන්ති. කායගතාසතියා සද්ධිං දස අසුභා පඨමජ්ඣානිකා. පුරිමා තයො බ්‍රහ්මවිහාරා තිකජ්ඣානිකා. චතුත්ථබ්‍රහ්මවිහාරො චත්තාරො ච ආරුප්පා චතුත්ථජ්ඣානිකාති එවං ඣානප්පභෙදතො.

ධ්‍යාන ප්‍රභේදය නම්: අප්පනා සමාධිය ගෙන දෙන කර්මස්ථාන අතරින්, ආනාපානසතිය සමග දස කසිණ සතරවන ධ්‍යානය දක්වා (ධ්‍යාන සතරම) ගෙන දෙයි. කායගතාසතිය සමග දස අසුභ ප්‍රථම ධ්‍යානය පමණක් ගෙන දෙයි. පළමු බ්‍රහ්මවිහාර තුන (මෛත්‍රී, කරුණා, මුදිතා) ප්‍රථම ධ්‍යාන තුන දක්වා ගෙන දෙයි. හතරවන බ්‍රහ්මවිහාරය (උපේක්ෂාව) සහ සතර ආරුප්ප සතරවන ධ්‍යානය (පංචක ක්‍රමයට පස්වන ධ්‍යානය) ගෙන දෙයි. මෙසේ ධ්‍යාන ප්‍රභේද වශයෙන් විනිශ්චය දත යුතුය.

සමතික්කමතොති ද්වෙ සමතික්කමා අඞ්ගසමතික්කමො ච ආරම්මණසමතික්කමො ච. තත්ථ සබ්බෙසුපි තිකචතුක්කජ්ඣානිකෙසු කම්මට්ඨානෙසු අඞ්ගසමතික්කමො [Pg.108] හොති විතක්කවිචාරාදීනි ඣානඞ්ගානි සමතික්කමිත්වා තෙස්වෙවාරම්මණෙසු දුතියජ්ඣානාදීනං පත්තබ්බතො. තථා චතුත්ථබ්‍රහ්මවිහාරෙ. සොපි හි මෙත්තාදීනංයෙව ආරම්මණෙ සොමනස්සං සමතික්කමිත්වා පත්තබ්බොති. චතූසු පන ආරුප්පෙසු ආරම්මණසමතික්කමො හොති. පුරිමෙසු හි නවසු කසිණෙසු අඤ්ඤතරං සමතික්කමිත්වා ආකාසානඤ්චායතනං පත්තබ්බං. ආකාසාදීනි ච සමතික්කමිත්වා විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදීනි. සෙසෙසු සමතික්කමො නත්ථීති එවං සමතික්කමතො.

ඉක්මවා යාම (සමතික්කම) ආකාර දෙකකි: අංග ඉක්මවා යාම හා අරමුණ ඉක්මවා යාමයි. එහිදී ධ්‍යාන තුනක් හෝ හතරක් උපදවන සියලු කර්මස්ථානවල (කසිණ ආදියේ) අංග ඉක්මවා යාම සිදු වේ. මන්ද යත්, විතර්ක විචාර ආදී ධ්‍යාන අංග ඉක්මවා එම අරමුණෙහිම දෙවන ධ්‍යානය ආදිය ලැබිය යුතු බැවිනි. හතරවන බ්‍රහ්මවිහාරයෙහි ද එසේමය. මන්ද යත්, මෛත්‍රී ආදියේ අරමුණෙහිම සෝමනස්සය ඉක්මවා එය (උපේක්ෂාව) ලැබිය යුතු බැවිනි. සතර ආරුප්පවලදී අරමුණ ඉක්මවා යාම සිදු වේ. මන්ද යත්, පළමු කසිණ නවයෙන් එකක් ඉක්මවා ආකාසානඤ්චායතනය ලැබිය යුතු නිසාත්, ආකාශය ආදිය ඉක්මවා විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ආදිය ලැබිය යුතු නිසාත්ය. ඉතිරි (කර්මස්ථාන 21) වල මෙසේ ඉක්මවා යාමක් නැත. මෙසේ ඉක්මවා යාම (සමතික්කම) අනුව විනිශ්චය දත යුතුය.

වඩ්ඪනාවඩ්ඪනතොති ඉමෙසු චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු දස කසිණානෙව වඩ්ඪෙතබ්බානි. යත්තකඤ්හි ඔකාසං කසිණෙන ඵරති, තදබ්භන්තරෙ දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සොතුං දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපානි පස්සිතුං පරසත්තානඤ්ච චෙතසා චිත්තමඤ්ඤාතුං සමත්ථො හොති. කායගතාසති පන අසුභානි ච න වඩ්ඪෙතබ්බානි. කස්මා? ඔකාසෙන පරිච්ඡින්නත්තා ආනිසංසාභාවා ච. සා ච නෙසං ඔකාසෙන පරිච්ඡින්නතා භාවනානයෙ ආවිභවිස්සති. තෙසු පන වඩ්ඪිතෙසු කුණපරාසියෙව වඩ්ඪති, න කොචි ආනිසංසො අත්ථි. වුත්තම්පි චෙතං සොපාකපඤ්හාබ්‍යාකරණෙ, ‘‘විභූතා භගවා රූපසඤ්ඤා අවිභූතා අට්ඨිකසඤ්ඤා’’ති. තත්‍ර හි නිමිත්තවඩ්ඪනවසෙන රූපසඤ්ඤා විභූතාති වුත්තා. අට්ඨිකසඤ්ඤා අවඩ්ඪනවසෙන අවිභූතාති වුත්තා.

වර්ධනය කිරීම හා නොකිරීම නම්: මේ කර්මස්ථාන සතළිස අතරින් දස කසිණ පමණක් වර්ධනය (පැතිරවිය) යුතුය. මන්ද යත්, කසිණය යම්තාක් ප්‍රදේශයක පතුරවයි ද, ඒ ප්‍රදේශය තුළ දිව්‍ය ශ්‍රෝත ධාතුවෙන් ශබ්ද ඇසීමට ද, දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූප දැකීමට ද, පරසිත් දන්නා නුවණින් (චේතෝපරිය ඥානයෙන්) අනුන්ගේ සිත් දැනගැනීමට ද ඔහු සමත් වන බැවිනි. එහෙත් කායගතාසතිය හා අසුභ වර්ධනය නොකළ යුතුය. ඒ මන්ද? ඒවා ප්‍රදේශයකට සීමා වී පවතින බැවින් සහ (එසේ පැතිරවීමෙන්) ආනිසංසයක් නොමැති බැවිනි. ඒවායේ ඒ සීමිත බව භාවනා ක්‍රමයේදී පැහැදිලි වනු ඇත. තවද, ඒවා වර්ධනය කළහොත් කුණුප රැසක්ම වර්ධනය වේ; එයින් කිසිදු ආනිසංසයක් නැත. සෝපාක සාමණේරයන්ගේ ප්‍රශ්න විසර්ජනයේදී ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා ඇත: "රූප සංඥාව (කසිණය) විභූතය (පැහැදිලිය), අට්ඨික සංඥාව (ඇටසැකිල්ල) අවිභූතය". එහිදී නිමිත්ත වර්ධනය කිරීමේ අර්ථයෙන් රූප සංඥාව 'විභූත' යැයි කියන ලදී. වර්ධනය නොකරන බැවින් අට්ඨික සංඥාව 'අවිභූත' යැයි කියන ලදී.

යං පනෙතං ‘‘කෙවලං අට්ඨිසඤ්ඤාය, අඵරී පථවිං ඉම’’න්ති (ථෙරගා. 18) වුත්තං, තං ලාභිස්ස සතො උපට්ඨානාකාරවසෙන වුත්තං. යථෙව හි ධම්මාසොකකාලෙ කරවීකසකුණො සමන්තා ආදාසභිත්තීසු අත්තනො ඡායං දිස්වා සබ්බදිසාසු කරවීකසඤ්ඤී හුත්වා මධුරං ගිරං නිච්ඡාරෙසි, එවං ථෙරොපි අට්ඨිකසඤ්ඤාය ලාභිත්තා සබ්බදිසාසු උපට්ඨිතං නිමිත්තං පස්සන්තො කෙවලාපි පථවී අට්ඨිකභරිතාති චින්තෙසීති.

එහෙත්, "මුළු මහත් පෘථිවියම අට්ඨික සංඥාවෙන් (ඇටසැකිලි හැඟීමෙන්) පැතිරවීය" යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ එම සංඥාව මැනවින් ලැබූ තැනැත්තාට එය වැටහෙන ආකාරය (උපට්ඨාන ආකාරය) අනුවය. උදාහරණයක් ලෙස, ධර්මාශෝක රජු සමයේදී, කරවීක පක්ෂියෙකු තමා අවට ඇති කැඩපත් සහිත බිත්තිවල තමාගේම ඡායාව දැක, සෑම දිශාවකම කරවීක පක්ෂීන් සිටින බවට හැඟීමක් ඇති වී මියුරු හඬ නිකුත් කරන්නාක් මෙන්, එම තෙරුන් වහන්සේ ද අට්ඨික සංඥාව මැනවින් ලැබූ බැවින්, සෑම දිශාවකම පෙනෙන නිමිත්ත දෙස බලන විට මුළු පෘථිවියම ඇටසැකිලිවලින් පිරී ඇති සේ උන්වහන්සේට සිතුණි.

යදි එවං යා අසුභජ්ඣානානං අප්පමාණාරම්මණතා වුත්තා, සා විරුජ්ඣතීති. සා ච න විරුජ්ඣති. එකච්චො හි උද්ධුමාතකෙ වා අට්ඨිකෙ වා මහන්තෙ නිමිත්තං ගණ්හාති. එකච්චො අප්පකෙ. ඉමිනා පරියායෙන එකච්චස්ස පරිත්තාරම්මණං ඣානං හොති. එකච්චස්ස අප්පමාණාරම්මණන්ති. යො වා එතං වඩ්ඪනෙ ආදීනවං අපස්සන්තො වඩ්ඪෙති. තං සන්ධාය ‘‘අප්පමාණාරම්මණ’’න්ති වුත්තං. ආනිසංසාභාවා පන න වඩ්ඪෙතබ්බානීති.

අසුභ ධ්‍යානයන්හි අප්‍රමාණ අරමුණු ඇති බවක් (අප්පමාණාරම්මණතා) වදාරා ඇත්නම්, එය (අසුභ නිමිත්ත වැඩිය යුතු නැත යන කරුණ හා) පරස්පර වේ යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්; එය පරස්පර නොවන බව දත යුතුය. මන්දයත් ඇතැම් කෙනෙක් විශාල වූ ඉදිමුණු මළසිරුරක හෝ ඇටසැකිල්ලක නිමිත්ත ගනී. ඇතැම් කෙනෙක් කුඩා වූවක නිමිත්ත ගනී. මේ හේතුවෙන් ඇතැමෙකුට කුඩා අරමුණක් ඇති ධ්‍යානය ද, ඇතැමෙකුට විශාල අරමුණක් ඇති ධ්‍යානය ද ඇති වේ. එසේත් නැතිනම් යමෙක් මෙහි වැඩීමෙහි ආදීනව නොදැක (අසුභය) වඩවන්නේ ද, ඔහු උදෙසා 'අප්‍රමාණ ආරම්මණ' යැයි වදාරන ලදී. එහෙත් විශේෂ ආනිසංසයක් නැති බැවින් (නිමිත්ත වශයෙන්) අසුභය නොවැඩිය යුතුය.

යථා [Pg.109] ච එතානි, එවං සෙසානිපි න වඩ්ඪෙතබ්බානි. කස්මා? තෙසු හි ආනාපානනිමිත්තං තාව වඩ්ඪයතො වාතරාසියෙව වඩ්ඪති, ඔකාසෙන ච පරිච්ඡින්නං. ඉති සාදීනවත්තා ඔකාසෙන ච පරිච්ඡින්නත්තා න වඩ්ඪෙතබ්බං. බ්‍රහ්මවිහාරා සත්තාරම්මණා, තෙසං නිමිත්තං වඩ්ඪයතො සත්තරාසියෙව වඩ්ඪෙය්‍ය, න ච තෙන අත්ථො අත්ථි, තස්මා තම්පි න වඩ්ඪෙතබ්බං. යං පන වුත්තං ‘‘මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා’’ති (දී. නි. 1.556) ආදි, තං පරිග්ගහවසෙනෙව වුත්තං. එකාවාසද්විආවාසාදිනා හි අනුක්කමෙන එකිස්සා දිසාය සත්තෙ පරිග්ගහෙත්වා භාවෙන්තො එකං දිසං ඵරිත්වාති වුත්තො. න නිමිත්තං වඩ්ඪෙන්තො. පටිභාගනිමිත්තමෙව චෙත්ථ නත්ථි. යදයං වඩ්ඪෙය්‍ය, පරිත්තඅප්පමාණාරම්මණතාපෙත්ථ පරිග්ගහවසෙනෙව වෙදිතබ්බා. ආරුප්පාරම්මණෙසුපි ආකාසං කසිණුග්ඝාටිමත්තා. තඤ්හි කසිණාපගමවසෙනෙව මනසි කාතබ්බං. තතො පරං වඩ්ඪයතොපි න කිඤ්චි හොති. විඤ්ඤාණං සභාවධම්මත්තා. න හි සක්කා සභාවධම්මං වඩ්ඪෙතුං. විඤ්ඤාණාපගමො විඤ්ඤාණස්ස අභාවමත්තත්තා. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනාරම්මණං සභාවධම්මත්තායෙව න වඩ්ඪෙතබ්බං. සෙසානි අනිමිත්තත්තා. පටිභාගනිමිත්තඤ්හි වඩ්ඪෙතබ්බං නාම භවෙය්‍ය. බුද්ධානුස්සතිආදීනඤ්ච නෙව පටිභාගනිමිත්තං ආරම්මණං හොති, තස්මා තං න වඩ්ඪෙතබ්බන්ති එවං වඩ්ඪනාවඩ්ඪනතො.

මෙම අසුභ නිමිති මෙන්ම, සෙසු කර්මස්ථාන ද නොවැඩිය යුතුය. ඒ මන්ද? ආනාපාන නිමිත්ත වඩන්නාට හුදෙක් වායු සමූහයම වැඩෙයි, එය ද (නාසිකාග්‍රය වැනි) ස්ථානයකින් සීමා වූවකි. මෙසේ දෝෂ සහිත බැවින් හා සීමා වූ බැවින් එය නොවැඩිය යුතුය. බ්‍රහ්මවිහාරයන් සත්ත්ව ප්‍රඥප්තිය අරමුණු කරයි. ඒවායේ නිමිත්ත වඩන්නාට සත්ත්ව සමූහයාම වැඩෙන්නේය, එයින් (කසිණ වැඩීමෙන් ලැබෙන ප්‍රයෝජනය වැනි) ඵලයක් ද නැත. එබැවින් එය ද නොවැඩිය යුතුය. 'මෙත්තා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා' යනාදී වචන වදාරන ලද්දේ (අරමුණ) ග්‍රහණය කරගැනීමේ වසයෙන්මය. එක් ආවාසයක හෝ ආවාස දෙකක සිටින සත්ත්වයන් අනුපිළිවෙළින් ග්‍රහණය කරමින් වඩන්නා 'එක් දිශාවක් පතුරුවා' යැයි කියනු ලැබේ. එය නිමිත්ත වැඩීමක් නොවේ. මෙහි වැඩිය යුතු ප්‍රතිභාග නිමිත්තක් ද නැත. මෙහි ඇති පරීත්ත හෝ අප්‍රමාණ ආරම්මණ බව ද සත්ත්වයන් ග්‍රහණය කරගැනීම අනුවම දත යුතුය. අරූප ආරම්මණයන්හි ආකාශය යනු කසිණ ඉවත් කිරීම මාත්‍රයකි. එය කසිණය ඉවත් වීමේ වසයෙන්ම මෙනෙහි කළ යුතුය. ඉන් ඔබ්බට වැඩුව ද අමුතු දෙයක් සිදු නොවේ. පළමු අරූප විඥානය සභාව ධර්මයක් බැවින් එය වැඩිය නොහැක. විඥාන අපගමය යනු විඥානයාගේ අභාවයම පමණි. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ද සභාව ධර්මයක් බැවින් නොවැඩිය යුතුය. සෙසු බුද්ධානුස්සති ආදිය නිමිත්තක් නොවන බැවින් (නොවැඩිය යුතුය). වැඩිය යුත්තේ ප්‍රතිභාග නිමිත්තමය. බුද්ධානුස්සති ආදියෙහි ප්‍රතිභාග නිමිත්ත අරමුණක් නොවේ. එබැවින් එය නොවැඩිය යුතු යැයි මෙසේ වැඩීම හා නොවැඩීම අනුව විනිශ්චය දත යුතුය.

ආරම්මණතොති ඉමෙසු ච චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු දසකසිණා, දසඅසුභා, ආනාපානස්සති, කායගතාසතීති ඉමානි ද්වාවීසතිපටිභාගනිමිත්තාරම්මණානි. සෙසානි න පටිභාගනිමිත්තාරම්මණානි. තථා දසසු අනුස්සතීසු ඨපෙත්වා ආනාපානස්සතිඤ්ච කායගතාසතිඤ්ච අවසෙසා අට්ඨ අනුස්සතියො, ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා, චතුධාතුවවත්ථානං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති ඉමානි ද්වාදස සභාවධම්මාරම්මණානි. දස කසිණා, දස අසුභා, ආනාපානස්සති, කායගතාසතීති ඉමානි ද්වාවීසති නිමිත්තාරම්මණානි. සෙසානි ඡ න වත්තබ්බාරම්මණානි. තථා විපුබ්බකං, ලොහිතකං, පුළුවකං, ආනාපානස්සති, ආපොකසිණං, තෙජොකසිණං, වායොකසිණං, යඤ්ච ආලොකකසිණෙ සූරියාදීනං ඔභාසමණ්ඩලාරම්මණන්ති ඉමානි අට්ඨ චලිතාරම්මණානි, තානි ච ඛො පුබ්බභාගෙ, පටිභාගං පන සන්නිසින්නමෙව හොති. සෙසානි න චලිතාරම්මණානීති එවං ආරම්මණතො.

ආරම්මණ වසයෙන් විනිශ්චය මෙසේය: කර්මස්ථාන හතළිහ අතරින් දස කසිණ, දස අසුභ, ආනාපානස්සතිය හා කායගතාසතිය යන මේ විසිදෙක ප්‍රතිභාග නිමිත්ත අරමුණු කරයි. සෙසු ඒවා ප්‍රතිභාග නිමිත්ත අරමුණු නොකරයි. එසේම දස අනුස්සති අතුරින් ආනාපානස්සතිය හා කායගතාසතිය හැර ඉතිරි අනුස්සති අට, ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤාව, චතුධාතුවවත්ථානය, විඤ්ඤාණඤ්චායතනය හා නේවසඤ්ඤානාසඤහ්ඤායතනය යන මේ දොළස සභාව ධර්ම ආරම්මණ වේ. දස කසිණ, දස අසුභ, ආනාපානස්සතිය හා කායගතාසතිය යන විසිදෙක නිමිත්ත අරමුණු කරයි. සෙසු හය නිමිත්ත හෝ සභාව යැයි කිව නොහැකි ආරම්මණ (නවත්තබ්බ) වේ. එසේම විපුබ්බක, ලෝහිතක, පුළුවක, ආනාපානස්සති, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ කසිණ ද, ආලෝක කසිණයෙහි සූර්යයාදීන්ගේ ආලෝක මණ්ඩලය ද යන මේ අට චලිත (සෙලවෙන) ආරම්මණ වේ. ඒවා ද සෙලවෙන්නේ පූර්ව භාගයේදී පමණි; ප්‍රතිභාග නිමිත්ත වනාහි ස්ථාවරය. සෙසු ඒවා අචලිත ආරම්මණ වේ. මෙසේ ආරම්මණ වසයෙන් විනිශ්චය වේ.

භූමිතොති [Pg.110] එත්ථ ච දස අසුභා, කායගතාසති, ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤාති ඉමානි ද්වාදස දෙවෙසු නප්පවත්තන්ති. තානි ද්වාදස, ආනාපානස්සති චාති ඉමානි තෙරස බ්‍රහ්මලොකෙ නප්පවත්තන්ති. අරූපභවෙ පන ඨපෙත්වා චත්තාරො ආරුප්පෙ අඤ්ඤං නප්පවත්තති. මනුස්සෙසු සබ්බානිපි පවත්තන්තීති එවං භූමිතො.

භූමි වසයෙන් විනිශ්චය මෙසේය: දස අසුභ, කායගතාසතිය හා ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤාව යන මේ දොළස දේව ලෝකයන්හි ප්‍රවෘත්ති නොවේ. එම දොළස හා ආනාපානස්සතිය යන මේ දහතුන බ්‍රහ්ම ලෝකයේ ප්‍රවෘත්ති නොවේ. අරූප භවයේදී සතර අරූප කර්මස්ථාන හැර අන් කිසිවක් ප්‍රවෘත්ති නොවේ. මනුෂ්‍යයන් අතර සියල්ලම ප්‍රවෘත්ති වේ. මෙසේ භූමි වසයෙන් විනිශ්චය දත යුතුය.

ගහණතොති දිට්ඨඵුට්ඨසුතග්ගහණතොපෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්‍ර ඨපෙත්වා වායොකසිණං සෙසා නව කසිණා, දස අසුභාති ඉමානි එකූනවීසති දිට්ඨෙන ගහෙතබ්බානි. පුබ්බභාගෙ චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වා නිමිත්තං නෙසං ගහෙතබ්බන්ති අත්ථො. කායගතාසතියං තචපඤ්චකං දිට්ඨෙන, සෙසං සුතෙනාති එවං තස්සා ආරම්මණං දිට්ඨසුතෙන ගහෙතබ්බං. ආනාපානස්සති ඵුට්ඨෙන, වායොකසිණං දිට්ඨඵුට්ඨෙන, සෙසානි අට්ඨාරස සුතෙන ගහෙතබ්බානි. උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරො, චත්තාරො ආරුප්පාති ඉමානි චෙත්ථ න ආදිකම්මිකෙන ගහෙතබ්බානි. සෙසානි පඤ්චතිංස ගහෙතබ්බානීති එවං ගහණතො.

ග්‍රහණය කිරීම අනුව විනිශ්චය මෙසේය: දුටු, ස්පර්ශ කළ හා ඇසූ දෑ ග්‍රහණය කිරීම් වසයෙන් විනිශ්චය දත යුතුය. එහි වායෝ කසිණය හැර සෙසු කසිණ නවය හා දස අසුභ යන දහනවය දැකීමෙන් (ඇසින් බලා) ග්‍රහණය කළ යුතුය. එහි අදහස නම් උග්ගහ නිමිත්තට පෙර ඇසින් බලා නිමිත්ත ග්‍රහණය කළ යුතු බවයි. කායගතාසතියේදී තචපඤ්චකය දැකීමෙන් ද, සෙසු කොටස් ඇසීමෙන් ද වශයෙන් දැකීම හා ඇසීම යන දෙකෙන්ම අරමුණ ග්‍රහණය කළ යුතුය. ආනාපානස්සතිය ස්පර්ශයෙන් ද, වායෝ කසිණය දැකීමෙන් හා ස්පර්ශයෙන් ද, සෙසු දහඅට ඇසීමෙන් ද ග්‍රහණය කළ යුතුය. උපේක්ඛා බ්‍රහ්මවිහාරය හා සතර අරූපයන් යන මේවා භාවනාව ආරම්භ කරන ආදිකම්මිකයෙකු විසින් ග්‍රහණය නොකළ යුතුය. සෙසු තිස්පහ ග්‍රහණය කළ යුතුය. මෙසේ ග්‍රහණය කිරීමේ වසයෙන් විනිශ්චය වේ.

පච්චයතොති ඉමෙසු පන කම්මට්ඨානෙසු ඨපෙත්වා ආකාසකසිණං සෙසා නව කසිණා ආරුප්පානං පච්චයා හොන්ති, දස කසිණා අභිඤ්ඤානං, තයො බ්‍රහ්මවිහාරා චතුත්ථබ්‍රහ්මවිහාරස්ස, හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමං ආරුප්පං උපරිමස්ස උපරිමස්ස, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං නිරොධසමාපත්තියා, සබ්බානිපි සුඛවිහාරවිපස්සනාභවසම්පත්තීනන්ති එවං පච්චයතො.

ප්‍රත්‍ය (හේතු) වසයෙන් විනිශ්චය මෙසේය: ආකාශ කසිණය හැර සෙසු කසිණ නවය අරූපයන්ට ප්‍රත්‍ය වේ. දස කසිණ අභිඥාවන්ට ප්‍රත්‍ය වේ. පළමු බ්‍රහ්මවිහාර තුන සතරවන බ්‍රහ්මවිහාරයට ප්‍රත්‍ය වේ. පහළ පහළ අරූපය ඉහළ ඉහළ අරූපයට ප්‍රත්‍ය වේ. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය නිරෝධ සමාපත්තියට ප්‍රත්‍ය වේ. සියලුම කර්මස්ථාන දිට්ඨධම්ම සුඛවිහරණයට, විපස්සනාවට හා භව සම්පත්තියට ප්‍රත්‍ය වේ. මෙසේ ප්‍රත්‍ය වසයෙන් විනිශ්චය වේ.

චරියානුකූලතොති චරියානං අනුකූලතොපෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථිදං – රාගචරිතස්ස තාව එත්ථ දස අසුභා, කායගතාසතීති එකාදස කම්මට්ඨානානි අනුකූලානි. දොසචරිතස්ස චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා, චත්තාරි වණ්ණකසිණානීති අට්ඨ. මොහචරිතස්ස, විතක්කචරිතස්ස ච එකං ආනාපානස්සති කම්මට්ඨානමෙව. සද්ධාචරිතස්ස පුරිමා ඡ අනුස්සතියො. බුද්ධිචරිතස්ස මරණස්සති, උපසමානුස්සති, චතුධාතුවවත්ථානං, ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤාති චත්තාරි. සෙසකසිණානි, චත්තාරො ච ආරුප්පා සබ්බචරිතානං අනුකූලානි. කසිණෙසු ච යංකිඤ්චි පරිත්තං විතක්කචරිතස්ස, අප්පමාණං මොහචරිතස්සාති.

චරිතයන්ට අනුකූල බව අනුව විනිශ්චය මෙසේය: රාග චරිත ඇත්තාට දස අසුභ හා කායගතාසතිය යන කර්මස්ථාන එකොළොස අනුකූල වේ. දෝෂ චරිත ඇත්තාට සතර බ්‍රහ්මවිහාර හා සතර වර්ණ කසිණ යන අට අනුකූල වේ. මෝහ චරිත ඇත්තාට හා විතක්ක චරිත ඇත්තාට ආනාපානස්සතියම අනුකූල වේ. ශ්‍රද්ධා චරිත ඇත්තාට මුල් අනුස්සති හය අනුකූල වේ. බුද්ධි චරිත ඇත්තාට මරණස්සතිය, උපසමානුස්සතිය, චතුධාතුවවත්ථානය හා ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤාව යන හතර අනුකූල වේ. සෙසු කසිණ හය හා සතර අරූපයන් සියලු චරිතයන්ට අනුකූල වේ. කසිණ අතරින් කුඩා (පරිත්ත) කසිණ විතක්ක චරිතයට ද, විශාල (අප්‍රමාණ) කසිණ මෝහ චරිතයට ද අනුකූල වේ.

එවමෙත්ථ [Pg.111] චරියානුකූලතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති සබ්බඤ්චෙතං උජුවිපච්චනීකවසෙන ච අතිසප්පායවසෙන ච වුත්තං. රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා සද්ධාදීනං වා අනුපකාරා කුසලභාවනා නාම නත්ථි. වුත්තම්පි චෙතං මෙඝියසුත්තෙ –

මෙසේ මෙහි චරිතානුකූල බව අනුව විනිශ්චය දත යුතුය. මේ සියල්ල වදාරන ලද්දේ කෙලෙසුන්ට සෘජුව ප්‍රතිපක්ෂ වීම් වසයෙන් සහ අතිශයින්ම සප්පාය (සුදුසු) වීම් වසයෙනි. එසේ වුවත් රාගාදී කෙලෙසුන් යටපත් නොකරන හෝ ශ්‍රද්ධාදී ගුණධර්මයන්ට උපකාරී නොවන කුසල් භාවනාවක් නම් නැත. මේ බව මේඝිය සූත්‍රයෙහි ද වදාරන ලදී.

‘‘චත්තාරො ධම්මා උත්තරි භාවෙතබ්බා. අසුභා භාවෙතබ්බා රාගස්ස පහානාය. මෙත්තා භාවෙතබ්බා බ්‍යාපාදස්ස පහානාය. ආනාපානස්සති භාවෙතබ්බා විතක්කුපච්ඡෙදාය. අනිච්චසඤ්ඤා භාවෙතබ්බා අස්මිමානසමුග්ඝාතායා’’ති.

“රාගය ප්‍රහීණය කිරීම පිණිස අසුභ භාවනාවන් වැඩිය යුතුය. ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණය කිරීම පිණිස මෛත්‍රී භාවනාව වැඩිය යුතුය. මිථ්‍යා විතර්කයන් සිඳලීම පිණිස ආනාපානස්සති භාවනාව වැඩිය යුතුය. අස්මිමානය මුලිනුපුටා දැමීම පිණිස අනිත්‍ය සංඥාව වැඩිය යුතුය” යනාදි වශයෙන් තවදුරටත් වැඩිය යුතු ධර්ම සතරක් වදාරන ලදී.

රාහුලසුත්තෙපි ‘‘මෙත්තං, රාහුල, භාවනං භාවෙහී’’තිආදිනා (ම. නි. 2.120) නයෙන එකස්සෙව සත්ත කම්මට්ඨානානි වුත්තානි. තස්මා වචනමත්තෙ අභිනිවෙසං අකත්වා සබ්බත්ථ අධිප්පායො පරියෙසිතබ්බොති අයං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාති එත්ථ කම්මට්ඨානකථා විනිච්ඡයො.

රාහුල සූත්‍රයෙහි ද “රාහුලය, මෛත්‍රී භාවනාව වඩන්න” යනාදි ක්‍රමයෙන් එක් පුද්ගලයකු වූ රාහුල හිමියන් උදෙසා ම කර්මස්ථාන හතක් වදාරන ලදී. එබැවින් වචන මාත්‍රයෙහි පමණක් දැඩිව ඇලී නොසිට, සෑම තැනක දී ම එහි අදහස සෙවිය යුතුය. ‘කර්මස්ථානයක් ගෙන’ යන මෙහි කර්මස්ථාන කථාව පිළිබඳ විනිශ්චය මෙයයි.

48. ගහෙත්වාති ඉමස්ස පන පදස්ස අයමත්ථදීපනා. ‘‘තෙන යොගිනා කම්මට්ඨානදායකං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව වුත්තප්පකාරං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා බුද්ධස්ස වා භගවතො ආචරියස්ස වා අත්තානං නිය්‍යාතෙත්වා සම්පන්නජ්ඣාසයෙන සම්පන්නාධිමුත්තිනා ච හුත්වා කම්මට්ඨානං යාචිතබ්බං.

48. ‘ගෙන’ යන මේ පදයේ අර්ථ විවරණය මෙසේ ය: “ඒ යෝගාවචරයා විසින් කර්මස්ථාන දායක කල්‍යාණ මිත්‍රයකු වෙත එළඹ” යන මෙහි පවසා ඇති ක්‍රමයට ම, පෙර කියන ලද උතුම් ගුණාංගවලින් යුත් කල්‍යාණ මිත්‍රයකු වෙත එළඹ, භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේට හෝ ආචාර්යවරයාට තමාගේ ආත්මභාවය පූජා කොට (කැප කොට), පිරිපුන් අභිලාෂයකින් හා මනා අධිෂ්ඨානයකින් යුක්ත ව කර්මස්ථාන ඉල්ලා සිටිය යුතුය.

තත්‍ර ‘‘ඉමාහං භගවා අත්තභාවං තුම්හාකං පරිච්චජාමී’’ති එවං බුද්ධස්ස භගවතො අත්තා නිය්‍යාතෙතබ්බො. එවඤ්හි අනිය්‍යාතෙත්වා පන්තෙසු සෙනාසනෙසු විහරන්තො භෙරවාරම්මණෙ ආපාථමාගතෙ සන්ථම්භිතුං අසක්කොන්තො ගාමන්තං ඔසරිත්වා ගිහීහි සංසට්ඨො හුත්වා අනෙසනං ආපජ්ජිත්වා අනයබ්‍යසනං පාපුණෙය්‍ය. නිය්‍යාතිතත්තභාවස්ස පනස්ස භෙරවාරම්මණෙ ආපාථමාගතෙපි භයං න උප්පජ්ජති. ‘‘නනු තයා, පණ්ඩිත, පුරිමමෙව අත්තා බුද්ධානං නිය්‍යාතිතො’’ති පච්චවෙක්ඛතො පනස්ස සොමනස්සමෙව උප්පජ්ජති. යථා හි පුරිසස්ස උත්තමං කාසිකවත්ථං භවෙය්‍ය, තස්ස තස්මිං මූසිකාය වා කීටෙහි වා ඛාදිතෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය දොමනස්සං[Pg.112]. සචෙ පන තං අචීවරකස්ස භික්ඛුනො දදෙය්‍ය, අථස්ස තං තෙන භික්ඛුනා ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කරියමානං දිස්වාපි සොමනස්සමෙව උප්පජ්ජෙය්‍ය. එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

එහි දී “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම මේ ආත්මභාවය ඔබ වහන්සේට පූජා කරමි” යි මෙසේ භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේට තමා කැප කළ යුතුය. මෙසේ තමා කැප නොකර හුදෙකලා සේනාසනවල වසන භික්ෂුවකට බියකරු අරමුණක් හමු වූ කල, සිත පාලනය කරගත නොහැකි ව ගමට පැමිණ, ගිහියන් හා මිශ්‍ර වී, අනිසි ලෙස ප්‍රත්‍ය සෙවීමට පෙළඹී විනාශයට පත් විය හැකිය. එහෙත් තමා කැප කළ තැනැත්තාට බියකරු අරමුණක් හමු වූවත් බියක් හට නොගනී. “පණ්ඩිතය, ඔබ විසින් මීට පෙර ම බුදුවරුන් උදෙසා තමා පූජා කරන ලද්දේ නොවේදැයි” මෙනෙහි කරන ඔහුට සොම්නසක් ම උපදී. එය යම් පුද්ගලයකු සතු උසස් කාසි සළුවක්, මීයන් හෝ කෘමීන් කෑ විට ඔහුට දොම්නසක් ඇති වන්නාක් මෙනි. ඉදින් ඔහු එය සිවුරු රහිත මහණකුට පූජා කළේ නම්, ඒ මහණා එය කෑලිවලට කපනු දැක පවා ඔහුට සොම්නසක් ම ඇති වේ. මේ උපමාවෙන් එහි අර්ථය මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය.

ආචරියස්ස නිය්‍යාතෙන්තෙනාපි ‘‘ඉමාහං, භන්තෙ, අත්තභාවං තුම්හාකං පරිච්චජාමී’’ති වත්තබ්බං. එවං අනිය්‍යාතිතත්තභාවො හි අතජ්ජනීයො වා හොති, දුබ්බචො වා අනොවාදකරො, යෙනකාමංගමො වා ආචරියං අනාපුච්ඡාව යත්ථිච්ඡති, තත්ථ ගන්තා, තමෙනං ආචරියො ආමිසෙන වා ධම්මෙන වා න සඞ්ගණ්හාති, ගූළ්හං ගන්ථං න සික්ඛාපෙති. සො ඉමං දුවිධං සඞ්ගහං අලභන්තො සාසනෙ පතිට්ඨං න ලභති, නචිරස්සෙව දුස්සීල්‍යං වා ගිහිභාවං වා පාපුණාති. නිය්‍යාතිතත්තභාවො පන නෙව අතජ්ජනීයො හොති, න යෙනකාමංගමො, සුවචො ආචරියායත්තවුත්තියෙව හොති. සො ආචරියතො දුවිධං සඞ්ගහං ලභන්තො සාසනෙ වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණාති චූළපිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකා විය.

ආචාර්යවරයාට තමා කැප කිරීමේ දී ද “ස්වාමීනි, මම මේ ආත්මභාවය ඔබ වහන්සේට පූජා කරමි” යි පැවසිය යුතුය. මෙසේ තමා කැප නොකළ තැනැත්තා හික්මවිය නොහැකි, අවවාද පිළි නොගන්නා, අකීකරු, තමා රිසි පරිදි හැසිරෙන, ආචාර්යවරයාගෙන් නොවිමසා ම රිසි තැනක යන එන අයෙක් වෙයි. ආචාර්යවරයා ද එවැනි පුද්ගලයකු ආමිසයෙන් හෝ ධර්මයෙන් සංග්‍රහ නොකරයි, ගැඹුරු ධර්ම කරුණු උගන්වන්නේ ද නැත. මෙකී දෙවැදෑරුම් සංග්‍රහය නොලබන ඔහු ශාසනයෙහි පිහිටක් නොලබා, නොබෝ කලකින් ම දුස්සීලභාවයට හෝ ගිහිභාවයට පත් වෙයි. තමා කැප කළ තැනැත්තා වනාහි හික්මවිය හැකි, රිසි සේ නොහැසිරෙන, කීකරු, ආචාර්යවරයාට අවනත පැවතුම් ඇත්තෙක් ම වෙයි. ඔහු ආචාර්යවරයාගෙන් දෙවැදෑරුම් සංග්‍රහයන් ලබා, චූළ පිණ්ඩපාතික තිස්ස තෙරුන්ගේ අතේවාසිකයන් මෙන් ශාසනයෙහි වෘද්ධියට හා විපුලත්වයට පත් වෙයි.

ථෙරස්ස කිර සන්තිකං තයො භික්ඛූ ආගමංසු. තෙසු එකො ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හාකමත්ථායා’’ති වුත්තෙ සතපොරිසෙ පපාතෙ පතිතුං උස්සහෙය්‍යන්ති ආහ. දුතියො ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හාකමත්ථායා’’ති වුත්තෙ ඉමං අත්තභාවං පණ්හිතො පට්ඨාය පාසාණපිට්ඨෙ ඝංසෙන්තො නිරවසෙසං ඛෙපෙතුං උස්සහෙය්‍යන්ති ආහ. තතියො ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හාකමත්ථායා’’ති වුත්තෙ අස්සාසපස්සාසෙ උපරුන්ධිත්වා කාලකිරියං කාතුං උස්සහෙය්‍යන්ති ආහ. ථෙරො භබ්බාවතිමෙ භික්ඛූති කම්මට්ඨානං කථෙසි. තෙ තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා තයොපි අරහත්තං පාපුණිංසූති අයමානිසංසො අත්තනිය්‍යාතනෙ. තෙන වුත්තං ‘‘බුද්ධස්ස වා භගවතො ආචරියස්ස වා අත්තානං නිය්‍යාතෙත්වා’’ති.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ සමීපයට භික්ෂූන් වහන්සේලා තිදෙනෙක් පැමිණියහ. ඔවුන් අතුරින් එක් අයෙක් “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ ප්‍රයෝජනයක් සඳහා නම්, මම අසූ රියන් ගැඹුරු ප්‍රපාතයකට පැනීමට වුවත් සූදානම්” යැයි කීවේය. දෙවැන්නා “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ උදෙසා මම මේ ශරීරය විලුඹේ සිට ගල්පොත්තක අතුල්ලා নিঃශේෂ වන තෙක් ගෙවා දැමීමට වුවත් සූදානම්” යැයි කීවේය. තෙවැන්නා “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ වෙනුවෙන් මම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරුද්ධ කොට මරණයට පත් වීමට වුවත් සූදානම්” යැයි පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ “මේ භික්ෂූන් සැබවින් ම භව්‍ය පුද්ගලයෝ ය” යි සිතා කර්මස්ථාන වදාළහ. ඒ තිදෙනා ම උන්වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා අර්හත්වයට පත් වූහ. තමා කැප කිරීමෙහි ආනිසංසය මෙසේ ය. එබැවින් “බුදුරජාණන් වහන්සේට හෝ ආචාර්යවරයාට තමා පූජා කොට” යැයි පවසන ලදී.

49. සම්පන්නජ්ඣාසයෙන සම්පන්නාධිමුත්තිනා ච හුත්වාති එත්ථ පන තෙන යොගිනා අලොභාදීනං වසෙන ඡහාකාරෙහි සම්පන්නජ්ඣාසයෙන භවිතබ්බං. එවං සම්පන්නජ්ඣාසයො හි තිස්සන්නං බොධීනං අඤ්ඤතරං පාපුණාති. යථාහ, ‘‘ඡ අජ්ඣාසයා බොධිසත්තානං බොධිපරිපාකාය සංවත්තන්ති, අලොභජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා ලොභෙ දොසදස්සාවිනො, අදොසජ්ඣාසයා [Pg.113] ච බොධිසත්තා දොසෙ දොසදස්සාවිනො, අමොහජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා මොහෙ දොසදස්සාවිනො, නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා ඝරාවාසෙ දොසදස්සාවිනො, පවිවෙකජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා සඞ්ගණිකාය දොසදස්සාවිනො, නිස්සරණජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා සබ්බභවගතීසු දොසදස්සාවිනො’’ති. යෙ හි කෙචි අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිඛීණාසවපච්චෙකබුද්ධසම්මාසම්බුද්ධා, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව ඡහාකාරෙහි අත්තනා අත්තනා පත්තබ්බං විසෙසං පත්තා. තස්මා ඉමෙහි ඡහාකාරෙහි සම්පන්නජ්ඣාසයෙන භවිතබ්බං. තදධිමුත්තතාය පන අධිමුත්තිසම්පන්නෙන භවිතබ්බං. සමාධාධිමුත්තෙන සමාධිගරුකෙන සමාධිපබ්භාරෙන, නිබ්බානාධිමුත්තෙන නිබ්බානගරුකෙන නිබ්බානපබ්භාරෙන ච භවිතබ්බන්ති අත්ථො.

49. “යහපත් අදහස් හා යහපත් අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත ව” යන්නෙහි විස්තරය නම්: ඒ යෝගාවචරයා අලෝභය ආදි වශයෙන් සවැදෑරුම් ආකාරයකින් යුතු යහපත් අධ්‍යාශයන් ඇත්තෙකු විය යුතුය. මෙසේ වූ තැනැත්තා තුන් බෝධීන්ගෙන් එක්තරා බෝධියකට පත් වෙයි. “බෝධිසත්වයන්ගේ බෝධිය මෝරා යෑම පිණිස අදහස් හයක් පවතී. ඔවුහු අලෝභ අධ්‍යාශය ඇති ව ලෝභයෙහි දොස් දකිති; අදෝස අධ්‍යාශය ඇති ව ද්වේෂයෙහි දොස් දකිති; අමෝහ අධ්‍යාශය ඇති ව මෝහයෙහි දොස් දකිති; නෛෂ්ක්‍රම්‍ය අධ්‍යාශය ඇති ව ගිහිගෙයි දොස් දකිති; පවිවේක අධ්‍යාශය ඇති ව පිරිස හා ඇලීමෙහි දොස් දකිති; නිස්සරණ අධ්‍යාශය ඇති ව සියලු භව ගතිවල දොස් දකිති” යි වදාරන ලදී. අතීත, අනාගත, වර්තමාන යම් සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී, රහත්, පසේබුදු සහ සම්මා සම්බුදුවරු වෙත් ද, ඒ සියල්ලෝ ම මේ සවැදෑරුම් ආකාරයන්ගෙන් තමන් තමන් විසින් පැමිණිය යුතු සුවිශේෂී අධිගමයන්ට පත් වූහ. එබැවින් මේ සවැදෑරුම් ආකාරයෙන් යුත් යහපත් අධ්‍යාශයන් ඇති විය යුතුය. එමෙන්ම සමාධියට හා නිවනට නැඹුරු වූ, ඒවා ම ගරු කරන, ඒවාට ම බර වූ අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත විය යුතුය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

50. එවං සම්පන්නජ්ඣාසයාධිමුත්තිනො පනස්ස කම්මට්ඨානං යාචතො චෙතොපරියඤාණලාභිනා ආචරියෙන චිත්තාචාරං ඔලොකෙත්වා චරියා ජානිතබ්බා. ඉතරෙන කිං චරිතොසි? කෙ වා තෙ ධම්මා බහුලං සමුදාචරන්ති? කිං වා තෙ මනසිකරොතො ඵාසු හොති? කතරස්මිං වා තෙ කම්මට්ඨානෙ චිත්තං නමතීති එවමාදීහි නයෙහි පුච්ඡිත්වා ජානිතබ්බා. එවං ඤත්වා චරියානුකූලං කම්මට්ඨානං කථෙතබ්බං.

50. මෙසේ යහපත් අධ්‍යාශයන් හා අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත ව කර්මස්ථාන ඉල්ලන ඔහු පිළිබඳ ව, චේතෝපරිය ඥානය ඇති ආචාර්යවරයා විසින් ඔහුගේ සිතේ හැසිරීම බලා චරිතය තේරුම් ගත යුතුය. එවැනි ඥානයක් නැති ආචාර්යවරයා විසින් “ඔබ කෙබඳු චරිතයක් ඇත්තෙක් ද? ඔබට බහුල ව ඇති වන ධර්මතා මොනවා ද? කුමක් මෙනෙහි කරන විට ඔබට පහසුවක් දැනේ ද? කිනම් කර්මස්ථානයකට ඔබේ සිත නැඹුරු වේ ද?” යනාදි වශයෙන් ප්‍රශ්න කිරීමෙන් චරිතය තේරුම් ගත යුතුය. එසේ දැනගෙන චරිතයට අනුකූල වන කර්මස්ථානය වදාළ යුතුය.

කථෙන්තෙන ච තිවිධෙන කථෙතබ්බං. පකතියා උග්ගහිතකම්මට්ඨානස්ස එකං ද්වෙ නිසජ්ජානි සජ්ඣායං කාරෙත්වා දාතබ්බං. සන්තිකෙ වසන්තස්ස ආගතාගතක්ඛණෙ කථෙතබ්බං. උග්ගහෙත්වා අඤ්ඤත්‍ර ගන්තුකාමස්ස නාතිසංඛිත්තං නාතිවිත්ථාරිකං කත්වා කථෙතබ්බං.

කර්මස්ථාන දීමේ දී ද ආකාර තුනකින් දිය යුතුය. කලින් කර්මස්ථාන උගෙන ඇති තැනැත්තා ලවා තමා ඉදිරියෙහි වාරයක් දෙවාරයක් සජ්ඣායනා කරවා එය දිය යුතුය. තමා සමීපයෙහි වසන ශිෂ්‍යයාට ඔහු පැමිණෙන සෑම අවස්ථාවක දී ම අවශ්‍ය දේ පැවසිය යුතුය. උගෙන වෙනත් තැනකට යාමට කැමති තැනැත්තාට ඉතා කෙටි ද නොවන ඉතා විස්තර ද නොවන පරිදි මධ්‍යස්ථව කර්මස්ථාන වදාළ යුතුය.

තත්ථ පථවීකසිණං තාව කථෙන්තෙන චත්තාරො කසිණදොසා, කසිණකරණං, කතස්ස භාවනානයො, දුවිධං නිමිත්තං, දුවිධො සමාධි, සත්තවිධං සප්පායාසප්පායං, දසවිධං අප්පනාකොසල්ලං, වීරියසමතා, අප්පනාවිධානන්ති ඉමෙ නව ආකාරා කථෙතබ්බා. සෙසකම්මට්ඨානෙසුපි තස්ස තස්ස අනුරූපං කථෙතබ්බං. තං සබ්බං තෙසං භාවනාවිධානෙ ආවිභවිස්සති.

එහි පඨවී කසිණය පිළිබඳව පළමුව විස්තර කරන්නා වූ ආචාර්යවරයා විසින් කසිණ දොස් සතර, කසිණය සකස් කිරීම, සකස් කළ කසිණය වැඩීමේ ක්‍රමය, දෙවැදෑරුම් නිමිත්ත (උග්ගහ නිමිත්ත සහ පටිභාග නිමිත්ත), දෙවැදෑරුම් සමාධිය (උපචාර සමාධි සහ අප්පනා සමාධි), සත් වැදෑරුම් සප්පාය සහ අසප්පාය, දස වැදෑරුම් අප්පනා කෝසල්ලය, වීර්යය සහ සමාධිය සමබර කිරීම (වීර්ය සමතා) සහ අප්පනා විධි යන මේ කරුණු නවය දේශනා කළ යුතුය. සෙසු කමටහන්වලදී ද ඒ ඒ කමටහනට අනුරූප පරිදි විස්තර කළ යුතුය. ඒ සියලු කරුණු ඒ කමටහන් වැඩීමේ ක්‍රමයන්හිදී පැහැදිලි වනු ඇත.

එවං කථියමානෙ පන කම්මට්ඨානෙ තෙන යොගිනා නිමිත්තං ගහෙත්වා සොතබ්බං. නිමිත්තං ගහෙත්වාති ඉදං හෙට්ඨිමපදං, ඉදං උපරිමපදං, අයමස්ස අත්ථො[Pg.114], අයමධිප්පායො, ඉදමොපම්මන්ති එවං තං තං ආකාරං උපනිබන්ධිත්වාති අත්ථො. එවං නිමිත්තං ගහෙත්වා සක්කච්චං සුණන්තෙන හි කම්මට්ඨානං සුග්ගහිතං හොති. අථස්ස තං නිස්සාය විසෙසාධිගමො සම්පජ්ජති, න ඉතරස්සාති අයං ගහෙත්වාති ඉමස්ස පදස්ස අත්ථපරිදීපනා.

මෙසේ කමටහන් දේශනා කරන කල්හි ඒ යෝගී පුද්ගලයා විසින් කරුණු (නිමිති) ග්‍රහණය කර ගනිමින් ශ්‍රවණය කළ යුතුය. 'නිමිත්ත ග්‍රහණය කර ගැනීම' යනු 'මේ පෙර පදයයි, මේ මතු පදයයි, මෙහි අර්ථය මෙයයි, මෙහි අදහස මෙයයි, මෙය උපමාවයි' යනුවෙන් ඒ ඒ කරුණු සිතෙහි තබා ගැනීමයි. මෙසේ නිමිති ග්‍රහණය කර ගනිමින් ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව ශ්‍රවණය කරන්නා හට කමටහන මැනවින් උගත්තක් වෙයි. එවිට ඔහුට ඒ කමටහන ඇසුරින් විශේෂ අධිගමනයන් (මාර්ග ඵල) ලැබෙයි. මැනවින් උගත නොහැකි වූවහුට එසේ අධිගමනයන් සිදු නොවේ. මෙය 'ග්‍රහණය කොට' (ගහෙත්වා) යන පදයේ අර්ථ විවරණයයි.

එත්තාවතා කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො චරියානුකූලං චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු අඤ්ඤතරං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාති ඉමානි පදානි සබ්බාකාරෙන විත්ථාරිතානි හොන්තීති.

මෙපමණකින් 'කල්‍යාණ මිත්‍රයකු වෙත එළඹ තමාගේ චරිතයට අනුකූල වූ සතළිස් කමටහන් අතුරින් එක්තරා කමටහනක් ග්‍රහණය කොට' යන මේ පද සියලු ආකාරයෙන් විස්තර කරන ලදී.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

සත්පුරුෂයන්ගේ ප්‍රමුදිත භාවය පිණිස කරන ලද විසුද්ධි මාර්ගයෙහි,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

සමාධි භාවනා අධිකාරයෙහි,

කම්මට්ඨානග්ගහණනිද්දෙසො නාම

කමටහන් ග්‍රහණය කිරීම පිළිබඳ විස්තරය (කම්මට්ඨානග්ගහණ නිද්දේසය) නම් වූ,

තතියො පරිච්ඡෙදො.

තුන්වන පරිච්ඡේදයයි.

4. පථවීකසිණනිද්දෙසො

4. පඨවී කසිණ විස්තරය (පඨවීකසිණ නිද්දේසය)

51. ඉදානි [Pg.115] යං වුත්තං ‘‘සමාධිභාවනාය අනනුරූපං විහාරං පහාය අනුරූපෙ විහාරෙ විහරන්තෙනා’’ති එත්ථ යස්ස තාවාචරියෙන සද්ධිං එකවිහාරෙ වසතො ඵාසු හොති, තෙන තත්ථෙව කම්මට්ඨානං පරිසොධෙන්තෙන වසිතබ්බං. සචෙ තත්ථ ඵාසු න හොති, යො අඤ්ඤො ගාවුතෙ වා අඩ්ඪයොජනෙ වා යොජනමත්තෙපි වා සප්පායො විහාරො හොති, තත්ථ වසිතබ්බං. එවඤ්හි සති කම්මට්ඨානස්ස කිස්මිඤ්චිදෙව ඨානෙ සන්දෙහෙ වා සතිසම්මොසෙ වා ජාතෙ කාලස්සෙව විහාරෙ වත්තං කත්වා අන්තරාමග්ගෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙයෙව ආචරියස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා තංදිවසමාචරියස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං සොධෙත්වා දුතියදිවසෙ ආචරියං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා අන්තරාමග්ගෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා අකිලමන්තොයෙව අත්තනො වසනට්ඨානං ආගන්තුං සක්ඛිස්සති. යො පන යොජනප්පමාණෙපි ඵාසුකට්ඨානං න ලභති, තෙන කම්මට්ඨානෙ සබ්බං ගණ්ඨිට්ඨානං ඡින්දිත්වා සුවිසුද්ධං ආවජ්ජනපටිබද්ධං කම්මට්ඨානං කත්වා දූරම්පි ගන්ත්වා සමාධිභාවනාය අනනුරූපං විහාරං පහාය අනුරූපෙ විහාරෙ විහාතබ්බං.

51. දැන්, 'සමාධි භාවනාවට නුසුදුසු විහාරය අත්හැර සුදුසු විහාරයක වාසය කරමින්' යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එහිදී යමකුට තම ආචාර්යවරයා සමඟ එකම විහාරයක වාසය කිරීම භාවනාවට පහසු වේ නම්, ඔහු එහිම වෙසෙමින් කමටහන්හි ගැටලු තැන් පිරිසිදු කරගත යුතුය. ඉදින් එහි භාවනාවට පහසුවක් නැතිනම්, ගාවුතක් හෝ යොදුන් භාගයක් හෝ යොදුනක් පමණ දුරින් පිහිටි වෙනත් සප්පාය විහාරයක් ඇත්නම් එහි වාසය කළ යුතුය. එසේ වූ විට, කමටහනේ යම් තැනක සැකයක් හෝ අමතක වීමක් සිදු වුවහොත්, උදෑසනම තමා වසන විහාරයේ වත් පිළිවෙත් නිමවා, මඟ අතරතුර පිණ්ඩපාතයේ හැසිර, ආහාර කිස නිමවාම ආචාර්යවරයා වසන තැනට ගොස්, එදින මුළුල්ලේම ආචාර්යවරයා සමීපයේ කමටහන් පිරිසිදු කරගෙන, පසුදින ආචාර්යවරයා වැඳ නික්මී, එන මඟ පිණ්ඩපාතයේ හැසිර වෙහෙසක් රහිතවම තමා වසන ස්ථානයට පැමිණීමට ඔහුට හැකි වන්නේය. යමකුට යොදුනක් මානයේ පවා පහසු ස්ථානයක් නොලැබේ නම්, ඔහු කමටහනේ සියලු ගැටලු තැන් නිරාකරණය කරගෙන, මැනවින් පිරිසිදු වූ මෙනෙහි කිරීමට පහසු ලෙස කමටහන සකසාගෙන, දුර බැහැර වුවද ගොස් සමාධි භාවනාවට අනුචිත විහාර අතහැර උචිත විහාරයක වාසය කළ යුතුය.

අනනුරූපවිහාරො

නුසුදුසු විහාරය (අනනුරූප විහාරය)

52. තත්ථ අනනුරූපො නාම අට්ඨාරසන්නං දොසානං අඤ්ඤතරෙන සමන්නාගතො. තත්‍රිමෙ අට්ඨාරස දොසා – මහත්තං, නවත්තං, ජිණ්ණත්තං, පන්ථනිස්සිතත්තං, සොණ්ඩී, පණ්ණං, පුප්ඵං, ඵලං, පත්ථනීයතා, නගරසන්නිස්සිතතා, දාරුසන්නිස්සිතතා, ඛෙත්තසන්නිස්සිතතා, විසභාගානං පුග්ගලානං අත්ථිතා, පට්ටනසන්නිස්සිතතා, පච්චන්තසන්නිස්සිතතා, රජ්ජසීමසන්නිස්සිතතා, අසප්පායතා, කල්‍යාණමිත්තානං අලාභොති ඉමෙසං අට්ඨාරසන්නං දොසානං අඤ්ඤතරෙන දොසෙන සමන්නාගතො අනනුරූපො නාම. න තත්ථ විහාතබ්බං.

52. එහි නුසුදුසු විහාරය යනු දොස් දහඅටකින් යම් එකකින් හෝ යුක්ත වූ විහාරයයි. එම දොස් දහඅට නම්: විශාල බව, අලුත් බව, දිරාපත් බව, මංමාවත් අසල පිහිටි බව, ගල් පොකුණු ඇති බව, පලා වර්ග ඇති බව, මල් ඇති බව, ගෙඩි වර්ග ඇති බව, ප්‍රසිද්ධ බව (මිනිසුන් පතන සුලු බව), නගරයට ආසන්න බව, දර ඇති වනාන්තර අසල බව, කෙත් වතු අසල බව, විරුද්ධවාදී පුද්ගලයන් සිටින බව, තොටුපළවල් අසල බව, ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක පිහිටි බව, රාජ්‍ය සීමා අසල බව, අසප්පාය බව සහ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් නොමැති බව යන මේවාය. මේ දොස් දහඅටෙන් යම් දෝෂයකින් යුක්ත වූයේ නම් එය නුසුදුසු විහාරයයි. එහි වාසය නොකළ යුතුය.

කස්මා? මහාවිහාරෙ තාව බහූ නානාඡන්දා සන්නිපතන්ති, තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිවිරුද්ධතාය වත්තං න කරොන්ති. බොධියඞ්ගණාදීනි අසම්මට්ඨානෙව හොන්ති. අනුපට්ඨාපිතං පානීයං පරිභොජනීයං. තත්‍රායං ගොචරගාමෙ පිණ්ඩාය [Pg.116] චරිස්සාමීති පත්තචීවරමාදාය නික්ඛන්තො සචෙ පස්සති වත්තං වා අකතං පානීයඝටං වා රිත්තං, අථානෙන වත්තං කාතබ්බං හොති, පානීයං උපට්ඨාපෙතබ්බං. අකරොන්තො වත්තභෙදෙ දුක්කටං ආපජ්ජති. කරොන්තස්ස කාලො අතික්කමති, අතිදිවා පවිට්ඨො නිට්ඨිතාය භික්ඛාය කිඤ්චි න ලභති. පටිසල්ලානගතොපි සාමණෙරදහරභික්ඛූනං උච්චාසද්දෙන සඞ්ඝකම්මෙහි ච වික්ඛිපති. යත්ථ පන සබ්බං වත්තං කතමෙව හොති, අවසෙසාපි ච සඞ්ඝට්ටනා නත්ථි. එවරූපෙ මහාවිහාරෙපි විහාතබ්බං.

ඒ මන්ද? විශාල විහාරයක විවිධ අදහස් ඇති බොහෝ පිරිස් රැස් වෙති. ඔවුන් එකිනෙකාට විරුද්ධ බැවින් වත් පිළිවෙත් ඉටු නොකරති. බෝධි අංගනය ආදිය නොඅමදින ලදුව පවතී. පැන් සහ පරිභෝජන ජලය සකස් කර නොමැත. එවිට පිණ්ඩපාතය සඳහා පිටත් වීමට යන මේ යෝගී භික්ෂුව, නොකළ වත් පිළිවෙත් හෝ හිස් වූ පැන් කළය හෝ දුටුවහොත් ඔහු විසින් ඒ වත් පිළිවෙත් කළ යුතුය, පැන් තැබිය යුතුය. නොකරන්නේ නම් වත් බිඳීම නිසා දුකුළා ඇවැත් වෙයි. කරන්නේ නම් කාලය ඉක්ම යයි; ප්‍රමාද වී පිණ්ඩපාතයට ගිය විට දානය බෙදා අවසන් වී ඇති බැවින් කිසිවක් නොලැබෙයි. විවේකයට ගිය විට ද සාමණේරයන්ගේ හා තරුණ භික්ෂූන්ගේ අධික ශබ්දය නිසාත්, සංඝ කර්ම නිසාත් සිත විසිරෙයි. එහෙත් යම් මහා විහාරයක සියලු වත් පිළිවෙත් කෙරේ නම්, අන්‍ය ගැටුම් නොමැති නම්, එවැනි විහාරයක වාසය කළ හැකිය.

නවවිහාරෙ බහු නවකම්මං හොති, අකරොන්තං උජ්ඣායන්ති. යත්ථ පන භික්ඛූ එවං වදන්ති ‘‘ආයස්මා යථාසුඛං සමණධම්මං කරොතු, මයං නවකම්මං කරිස්සාමා’’ති එවරූපෙ විහාතබ්බං.

අලුත් විහාරයෙහි අලුත් වැඩ කටයුතු (ඉදිකිරීම්) බොහෝ වෙයි. ඒවා නොකරන්නාට දොස් නඟති. එහෙත් යම් විහාරයක භික්ෂූන් වහන්සේලා, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කැමති පරිදි මහණ දම් පුරන්න, අපි අලුත් වැඩ කටයුතු කරන්නෙමු'යි පවසත් නම්, එවැනි විහාරයක වාසය කළ හැකිය.

ජිණ්ණවිහාරෙ පන බහු පටිජග්ගිතබ්බං හොති, අන්තමසො අත්තනො සෙනාසනමත්තම්පි අප්පටිජග්ගන්තං උජ්ඣායන්ති, පටිජග්ගන්තස්ස කම්මට්ඨානං පරිහායති.

දිරාපත් විහාරයෙහි පිළිසකර කළ යුතු දේ බොහෝය. අවම වශයෙන් තමාගේ සේනාසනය පමණක්වත් පිළිසකර නොකරන්නාට දොස් නඟති. පිළිසකර කරන්නා හට කමටහන් පිරිහෙයි.

පන්ථනිස්සිතෙ මහාපථවිහාරෙ රත්තින්දිවං ආගන්තුකා සන්නිපතන්ති. විකාලෙ ආගතානං අත්තනො සෙනාසනං දත්වා රුක්ඛමූලෙ වා පාසාණපිට්ඨෙ වා වසිතබ්බං හොති. පුනදිවසෙපි එවමෙවාති කම්මට්ඨානස්ස ඔකාසො න හොති. යත්ථ පන එවරූපො ආගන්තුකසම්බාධො න හොති, තත්ථ විහාතබ්බං.

මංමාවත් අසල වූ මහා විහාරවල දිවා රාත්‍රී ආගන්තුකයෝ රැස් වෙති. අකාලයේ පැමිණෙන ආගන්තුකයන්ට තමාගේ සේනාසනය දී තමාට රුක් මූලයක හෝ ගල් තලාවක් මතුපිට හෝ වාසය කිරීමට සිදු වෙයි. පසුදින ද එසේමය. එබැවින් කමටහනට අවස්ථාවක් නොලැබෙයි. එහෙත් යම් තැනක මෙවැනි ආගන්තුක බාධා නැතිනම් එහි වාසය කළ හැකිය.

සොණ්ඩී නාම පාසාණපොක්ඛරණී හොති, තත්ථ පානීයත්ථං මහාජනො සමොසරති, නගරවාසීනං රාජකුලූපකත්ථෙරානං අන්තෙවාසිකා රජනකම්මත්ථාය ආගච්ඡන්ති, තෙසං භාජනදාරුදොණිකාදීනි පුච්ඡන්තානං අසුකෙ ච අසුකෙ ච ඨානෙති දස්සෙතබ්බානි හොන්ති, එවං සබ්බකාලම්පි නිච්චබ්‍යාවටො හොති.

ගල් පොකුණු ඇති තැන (සොණ්ඩී) ජලය පිණිස බොහෝ මිනිස්සු රැස් වෙති. නගරවාසී වූ රාජකුලයට හිතවත් තෙරුන් වහන්සේලාගේ අතවැසි භික්ෂූන් සිවුරු පඬු ගැසීම පිණිස එහි එති. භාජන, දර, ඔරු ආදිය කොහේදැයි අසන ඔවුන්ට ඒ ඒ තැන් පෙන්වා දීමට සිදු වෙයි. මෙසේ සැමකල්හිම නිතර ඒ සඳහා වෙහෙස වීමට සිදු වෙයි.

යත්ථ නානාවිධං සාකපණ්ණං හොති, තත්ථස්ස කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා දිවාවිහාරං නිසින්නස්සාපි සන්තිකෙ සාකහාරිකා ගායමානා පණ්ණං උච්චිනන්තියො විසභාගසද්දසඞ්ඝට්ටනෙන කම්මට්ඨානන්තරායං කරොන්ති.

යම් තැනක විවිධ පලා වර්ග ඇත්නම්, එහි කමටහන් ගෙන දිවා විහරණයට වාඩි වී සිටින්නාට පවා, පලා නෙළන ස්ත්‍රීන් ගී කියමින් පලා නෙළන අතරතුර ඔවුන්ගේ ශබ්ද ගැටීමෙන් කමටහනට බාධා පමුණුවති.

යත්ථ පන නානාවිධා මාලාගච්ඡා සුපුප්ඵිතා හොන්ති, තත්‍රාපි තාදිසොයෙව උපද්දවො.

යම් තැනක විවිධ මල් පඳුරු මැනවින් පිපී ඇත්නම්, එහි ද එවැනිම උපද්‍රව පවතී.

යත්ථ [Pg.117] නානාවිධං අම්බජම්බුපනසාදිඵලං හොති, තත්ථ ඵලත්ථිකා ආගන්ත්වා යාචන්ති, අදෙන්තස්ස කුජ්ඣන්ති, බලක්කාරෙන වා ගණ්හන්ති, සායන්හසමයෙ විහාරමජ්ඣෙ චඞ්කමන්තෙන තෙ දිස්වා ‘‘කිං උපාසකා එවං කරොථා’’ති වුත්තා යථාරුචි අක්කොසන්ති. අවාසායපිස්ස පරක්කමන්ති.

යම් වෙහෙරෙක අඹ, දඹ, කොස් ආදී නානාප්‍රකාර පලතුරු ගස් ඇද්ද, එහි පලතුරු සොයා එන මිනිස්සු පැමිණ ඒවා ඉල්ලති. පලතුරු නොදෙන භික්ෂුව කෙරෙහි ඔවුහු කෝප වෙති, නැතහොත් බලහත්කාරයෙන් ඒවා පැහැර ගනිති. සවස් කාලයෙහි විහාර මධ්‍යයෙහි සක්මන් කරන භික්ෂුව ඔවුන් දැක, “උපාසකවරුනි, ඇයි ඔබ මෙසේ කරන්නේ?” යැයි පැවසූ විට ඔවුහු රිසි සේ බැණ වදිති. එම භික්ෂුවට එම විහාරයෙහි වසන්නට නොලැබෙන පරිදි කටයුතු කිරීමට ද උත්සාහ කරති.

පත්ථනීයෙ පන ලෙණසම්මතෙ දක්ඛිණගිරිහත්ථිකුච්ඡිචෙතියගිරිචිත්තලපබ්බතසදිසෙ විහාරෙ විහරන්තං අයමරහාති සම්භාවෙත්වා වන්දිතුකාමා මනුස්සා සමන්තා ඔසරන්ති, තෙනස්ස න ඵාසු හොති, යස්ස පන තං සප්පායං හොති, තෙන දිවා අඤ්ඤත්‍ර ගන්ත්වා රත්තිං වසිතබ්බං.

මිනිසුන් විසින් පැමිණීමට කැමති වන්නා වූ ද, රහතන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථාන (ලෙන්) ලෙස සම්මත වූ දක්ෂිණගිරි, හත්ථිකුච්ඡි, චේතියගිරි, චිත්තලපබ්බත වැනි විහාරයන්හි වසන යෝගී භික්ෂුව පිළිබඳව “මොහු රහතන් වහන්සේ නමකැ”යි පතළ කීර්තිය නිසා, උන්වහන්සේ වැඳ පුදා ගැනීමට කැමති මිනිස්සු හාත්පසින් රැස් වෙති. ඒ හේතුවෙන් එම භික්ෂුවට පහසුවක් (භාවනාවට නිදහසක්) නැත. යමෙකුට එම ස්ථානය සප්පාය වේ නම්, ඔහු දහවල් කාලයෙහි වෙනත් ස්ථානයකට ගොස් රාත්‍රී කාලයෙහි එහි විසිය යුතුය.

නගරසන්නිස්සිතෙ විසභාගාරම්මණානි ආපාථමාගච්ඡන්ති, කුම්භදාසියොපි ඝටෙහි නිඝංසන්තියො ගච්ඡන්ති, ඔක්කමිත්වා මග්ගං න දෙන්ති, ඉස්සරමනුස්සාපි විහාරමජ්ඣෙ සාණිං පරික්ඛිපිත්වා නිසීදන්ති.

නගරය ඇසුරු කළ විහාරයන්හි භාවනාවට අහිතකර වූ විෂභාග අරමුණු නිතර ඇස ගැටෙයි. දිය ගෙන යන දාසියෝ පවා කළ ගෙඩිවලින් (මහණ පිරිස) පිරිමැදෙමින් යති. මඟින් ඉවත් වී ඉඩ නොදෙති. බලවත් මිනිස්සු ද විහාර මධ්‍යයෙහි තිර රෙදි ඇද (වට කර) එහි වාඩි වී සිටිති.

දාරුසන්නිස්සයෙ පන යත්ථ කට්ඨානි ච දබ්බුපකරණරුක්ඛා ච සන්ති, තත්ථ කට්ඨහාරිකා පුබ්බෙ වුත්තසාකපුප්ඵහාරිකා විය අඵාසුං කරොන්ති, විහාරෙ රුක්ඛා සන්ති, තෙ ඡින්දිත්වා ඝරානි කරිස්සාමාති මනුස්සා ආගන්ත්වා ඡින්දන්ති. සචෙ සායන්හසමයං පධානඝරා නික්ඛමිත්වා විහාරමජ්ඣෙ චඞ්කමන්තො තෙ දිස්වා ‘‘කිං උපාසකා එවං කරොථා’’ති වදති, යථාරුචි අක්කොසන්ති, අවාසායපිස්ස පරක්කමන්ති.

දැව සහ ගෘහ නිර්මාණ උපකරණ සඳහා සුදුසු ගස්වැල් බහුල වූ, වනය ඇසුරු කළ විහාරයක, පෙර කියන ලද පලා හෝ මල් නෙළන ස්ත්‍රීන් මෙන් දර නෙළන්නියෝ ද භාවනාවට බාධා පමුණුවමින් අපහසුතා ඇති කරති. විහාරයෙහි ගස් තිබේ නම්, “මේවා කපා ගෙවල් සාදන්නෙමු” යැයි සිතා මිනිස්සු පැමිණ ගස් කපති. යම් හෙයකින් සවස් කාලයේ භාවනා කුටියෙන් නික්ම විහාරය මැද සක්මන් කරන භික්ෂුව ඔවුන් දැක, “උපාසකවරුනි, ඇයි ඔබ මෙසේ කරන්නේ?” යැයි පැවසුවහොත්, ඔවුහු රිසි සේ බැණ වදිති. එම භික්ෂුවට එහි වසන්නට නොලැබෙන පරිදි කටයුතු කිරීමට ද වෙහෙසෙති.

යො පන ඛෙත්තසන්නිස්සිතො හොති සමන්තා ඛෙත්තෙහි පරිවාරිතො, තත්ථ මනුස්සා විහාරමජ්ඣෙයෙව ඛලං කත්වා ධඤ්ඤං මද්දන්ති, පමුඛෙසු සයන්ති, අඤ්ඤම්පි බහුං අඵාසුං කරොන්ති. යත්‍රාපි මහාසඞ්ඝභොගො හොති, ආරාමිකා කුලානං ගාවො රුන්ධන්ති, උදකවාරං පටිසෙධෙන්ති, මනුස්සා වීහිසීසං ගහෙත්වා ‘‘පස්සථ තුම්හාකං ආරාමිකානං කම්ම’’න්ති සඞ්ඝස්ස දස්සෙන්ති. තෙන තෙන කාරණෙන රාජරාජමහාමත්තානං ඝරද්වාරං ගන්තබ්බං හොති, අයම්පි ඛෙත්තසන්නිස්සිතෙනෙව සඞ්ගහිතො.

යම් විහාරයක් කෙත්වතු ඇසුරු කොට පිහිටියේ වේ නම්, එය හාත්පස කෙත්වලින් වට වී පවතියි. එහි මිනිස්සු විහාරය මධ්‍යයෙහිම කමත් තනා ධාන්‍ය මඩිති. විහාරය ඉදිරිපස පිල් මත නිදාගනිති. තවත් බොහෝ අපහසුතා ඇති කරති. යම් තැනක මහා සංඝයා සතු භූමියක් ඇද්ද, එහි ආරාමිකයෝ දායකයන්ගේ ගවයන් (ධාන්‍ය අනුභව කිරීම වැළැක්වීමට) රඳවා ගනිති. කුඹුරුවලට ජලය බෙදා ගැනීමේ වාරයන් පවා වළක්වති. එවිට මිනිස්සු ධාන්‍ය කරල් රැගෙන විත්, “ඔබ වහන්සේලාගේ ආරාමිකයන්ගේ වැඩ බලන්න” යැයි සඟුන්ට පෙන්වති. ඒ ඒ කරුණු නිසා රජුන්ගේ හෝ රාජ මහාමාත්‍යවරුන්ගේ නිවෙස් කරා යන්නට භික්ෂූන්ට සිදු වෙයි. මෙවැනි විහාරය ද කෙත්වතු ඇසුරු කළ විහාර ගණයටම ඇතුළත් වේ.

විසභාගානං පුග්ගලානං අත්ථිතාති යත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤං විසභාගවෙරී භික්ඛූ විහරන්ති, යෙ කලහං කරොන්තා මා, භන්තෙ, එවං කරොථාති වාරියමානා එතස්ස පංසුකූලිකස්ස ආගතකාලතො පට්ඨාය නට්ඨාම්හාති වත්තාරො භවන්ති.

“විෂභාග පුද්ගලයන් සිටීම” යනු, යම් වෙහෙරෙක එකිනෙකා සමඟ අමනාපයෙන් යුත් සතුරු භික්ෂූන් වසත් ද, ඔවුන් කලහ කරන කල්හි, “ස්වාමීනි, මෙසේ නොකරන්න” යැයි යෝගී භික්ෂුවක විසින් වළක්වනු ලබන විට, “මේ පාංශුකූලික භික්ෂුව පැමිණි දා සිට අපට විනාශය උදා විය” යැයි පවසන්නන් සිටින විහාරයයි.

යොපි [Pg.118] උදකපට්ටනං වා ථලපට්ටනං වා නිස්සිතො හොති, තත්ථ අභිණ්හං නාවාහි ච සත්ථෙහි ච ආගතමනුස්සා ඔකාසං දෙථ, පානීයං දෙථ, ලොණං දෙථාති ඝට්ටයන්තා අඵාසුං කරොන්ති.

යම් විහාරයක් ජල තොටුපළක් හෝ ගොඩබිම් තොටුපළක් ඇසුරු කොට පවතී ද, එහි නිතරම නැව්වලින් හෝ ගැල්වලින් පැමිණෙන මිනිස්සු “නැවතීමට ඉඩ දෙන්න, පැන් දෙන්න, ලුණු දෙන්න” යැයි බලකරමින් ගැටෙමින් භාවනාවට අපහසුතා ඇති කරති.

පච්චන්තසන්නිස්සිතෙ පන මනුස්සා බුද්ධාදීසු අප්පසන්නා හොන්ති.

ප්‍රත්‍යන්ත දේශයක පිහිටි විහාරයක වසන විට, එහි මිනිස්සු බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි ප්‍රසාදයක් නැත්තෝ වෙති.

රජ්ජසීමසන්නිස්සිතෙ රාජභයං හොති. තඤ්හි පදෙසං එකො රාජා න මය්හං වසෙ වත්තතීති පහරති, ඉතරොපි න මය්හං වසෙ වත්තතීති. තත්‍රායං භික්ඛු කදාචි ඉමස්ස රඤ්ඤො විජිතෙ විචරති, කදාචි එතස්ස. අථ නං ‘‘චරපුරිසො අය’’න්ති මඤ්ඤමානා අනයබ්‍යසනං පාපෙන්ති.

රාජ්‍ය සීමාවන් ඇසුරු කළ විහාරයන්හි රාජ භය පවතියි. එක් රජෙක් “මේ ප්‍රදේශය මගේ පාලනයට යටත් නැතැ”යි සිතා පහර දෙයි. අනෙක් රජු ද “මෙය මගේ අණසකට යටත් නැතැ”යි සිතා පහර දෙයි. එවැනි තැන්වල වසන භික්ෂුව ඇතැම් විට එක් රජෙකුගේ විජිතයෙහි ද ඇතැම් විට අනෙක් රජුගේ විජිතයෙහි ද හැසිරීමට සිදු වෙයි. එවිට “මොහු ඔත්තුකරුවෙකැ”යි සිතා රාජ පුරුෂයෝ එම භික්ෂුව මහත් විපතට පත් කරති.

අසප්පායතාති විසභාගරූපාදිආරම්මණසමොසරණෙන වා අමනුස්සපරිග්ගහිතතාය වා අසප්පායතා. තත්‍රිදං වත්ථු. එකො කිර ථෙරො අරඤ්ඤෙ වසති. අථස්ස එකා යක්ඛිනී පණ්ණසාලද්වාරෙ ඨත්වා ගායි. සො නික්ඛමිත්වා ද්වාරෙ අට්ඨාසි, සා ගන්ත්වා චඞ්කමනසීසෙ ගායි. ථෙරො චඞ්කමනසීසං අගමාසි. සා සතපොරිසෙ පපාතෙ ඨත්වා ගායි. ථෙරො පටිනිවත්ති. අථ නං සා වෙගෙනාගන්ත්වා ගහෙත්වා ‘‘මයා, භන්තෙ, න එකො න ද්වෙ තුම්හාදිසා ඛාදිතා’’ති ආහ.

“අසප්පාය බව” යනු විෂභාග රූප ආදී අරමුණු නිතර හමුවීම හෝ අමනුෂ්‍යයන් විසින් අරක් ගනු ලැබීමයි. ඒ පිළිබඳව මේ කථා පුවතක් ඇත: එක් තෙර නමක් ආරණ්‍යයක වසති. එවිට එක් යක්ෂණියක උන්වහන්සේගේ පන්සලෙහි දොරකඩ සිට ගී ගැයුවාය. උන්වහන්සේ පිටතට පැමිණ දොරකඩ සිටියහ. ඈ ගොස් සක්මන් මළුව කෙළවර සිට ගී ගැයුවාය. තෙරුන් වහන්සේ සක්මන් මළුව කෙළවරට වැඩම කළහ. එවිට ඈ මිනිස් උසින් සිය ගුණයක ගැඹුර ඇති මහා හෙළක් අසල සිට ගී ගැයුවාය. තෙරුන් වහන්සේ ආපසු හැරුණහ. එවිට ඈ වේගයෙන් පැමිණ තෙරුන් වහන්සේ අල්ලාගෙන, “ස්වාමීනි, මා විසින් ඔබ වහන්සේ වැනි ආරණ්‍යවාසී භික්ෂූන් එක් අයෙකු හෝ දෙදෙනෙකු නොව බොහෝ දෙනෙකු අනුභව කර ඇතැ”යි පැවසුවාය.

කල්‍යාණමිත්තානං අලාභොති යත්ථ න සක්කා හොති ආචරියං වා ආචරියසමං වා උපජ්ඣායං වා උපජ්ඣායසමං වා කල්‍යාණමිත්තං ලද්ධුං. තත්ථ සො කල්‍යාණමිත්තානං අලාභො මහාදොසොයෙවාති ඉමෙසං අට්ඨාරසන්නං දොසානං අඤ්ඤතරෙන සමන්නාගතො අනනුරූපොති වෙදිතබ්බො. වුත්තම්පි චෙතං අට්ඨකථාසු –

“කල්‍යාණ මිත්‍රයන් නොලැබීම” යනු යම් තැනක ආචාර්යවරයෙකු හෝ ආචාර්යවරයෙකුට සමාන කෙනෙකු හෝ උපාධ්‍යායවරයෙකු හෝ උපාධ්‍යායවරයෙකුට සමාන කෙනෙකු හෝ වන කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ලබාගත නොහැකි වීමයි. එවැනි කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු නොලැබීම භාවනා වඩන්නාට මහත් වූ දෝෂයකි. මෙසේ මෙම දෝෂ දහඅටෙන් එකකින් හෝ යුක්ත වූ විහාරය “අනනුරූප (නුසුදුසු) විහාරයක්” ලෙස දත යුතුය. අටුවාවන්හි ද මෙසේ වදාරා ඇත:

මහාවාසං නවාවාසං, ජරාවාසඤ්ච පන්ථනිං;

සොණ්ඩිං පණ්ණඤ්ච පුප්ඵඤ්ච, ඵලං පත්ථිතමෙව ච.

“මහා විහාරය, අලුත් විහාරය, දිරාගිය විහාරය, මහා මාර්ගය ඇසුරු කළ විහාරය, ජල පොකුණු ඇති විහාරය, පලා වර්ග ඇති විහාරය, මල් ඇති විහාරය, පලතුරු ඇති විහාරය සහ මිනිසුන් විසින් පතන ලද (ප්‍රසිද්ධ) විහාරය ද,”

නගරං දාරුනා ඛෙත්තං, විසභාගෙන පට්ටනං;

පච්චන්තසීමාසප්පායං, යත්ථ මිත්තො න ලබ්භති.

“නගරය, දැව බහුල වනය, කෙත්වතු ඇසුරු කළ විහාරය, විෂභාග පුද්ගලයන් සිටින විහාරය, තොටුපළවල්, ප්‍රත්‍යන්ත දේශ, සීමා ප්‍රදේශ, අසප්පාය ස්ථාන සහ කල්‍යාණ මිත්‍රයන් නොලැබෙන ස්ථානය ද යන,”

අට්ඨාරසෙතානි ඨානානි, ඉති විඤ්ඤාය පණ්ඩිතො;

ආරකා පරිවජ්ජෙය්‍ය, මග්ගං සප්පටිභයං යථාති.

“මෙම දහඅටක් වූ ස්ථාන භාවනාවට නුසුදුසු බව දැනගෙන, පණ්ඩිතයා විසින් බිය සහිත මාර්ගයක් මෙන් මේවා දුරින්ම වර්ජනය කළ යුතුය.”

අනුරූපවිහාරො

අනුරූප විහාරය (සුදුසු වාසස්ථානය)

53. යො [Pg.119] පන ගොචරගාමතො නාතිදූරනාච්චාසන්නතාදීහි පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො, අයං අනුරූපො නාම. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං නාතිදූරං හොති නාච්චාසන්නං ගමනාගමනසම්පන්නං, දිවා අප්පාකිණ්ණං රත්තිං අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොසං, අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සං, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස අප්පකසිරෙනෙව උප්පජ්ජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා. තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමා ධම්මධරා විනයධරා මාතිකාධරා, තෙ කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හති ‘ඉදං, භන්තෙ, කථං ඉමස්ස කො අත්ථො’ති, තස්ස තෙ ආයස්මන්තො අවිවටඤ්චෙව විවරන්ති, අනුත්තානීකතඤ්ච උත්තානීකරොන්ති, අනෙකවිහිතෙසු ච කඞ්ඛට්ඨානියෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්ති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොතී’’ති (අ. නි. 10.11).

53. යම් විහාරයක් ගොදුරු ගමට ඉතා දුර නොවන ඉතා සමීප නොවන ආදී අංග පහකින් යුක්ත වේ නම්, එය අනුරූප විහාරය නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී: “මහණෙනි, සේනාසනයක් අංග පහකින් යුක්ත වන්නේ කෙසේ ද? මහණෙනි, මෙහි සේනාසනය ගොදුරු ගමට ඉතා දුර නොවෙයි, ඉතා සමීප නොවෙයි, යෑමට ඒමට පහසු මාවතක් ඇත්තේ වෙයි. දහවල් කාලයෙහි මිනිසුන්ගෙන් ගැවසී ගත්තේ නොවේ, රාත්‍රී කාලයෙහි ශබ්ද අඩුය, ඝෝෂාකාරී නැත. මැසි මදුරු සුළං අව් සර්ප ආදීන්ගේ කරදර අඩුය. එම සේනාසනයෙහි වසන භික්ෂුවට සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන, ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙත් පිරිකර යන මේවා ඉතා පහසුවෙන් ලැබේ. එම සේනාසනයෙහි බහුශ්‍රුත වූ, ආගම ධර්මය දන්නා වූ, ධර්මධර, විනයධර, මාතිකාධර වූ තෙර භික්ෂූහු වසති. යෝගී භික්ෂුව කලින් කලට ඔවුන් වෙත එළඹ, ‘ස්වාමීනි, මෙහි අදහස කුමක්ද? මේ පදයේ අර්ථය කුමක්ද?’ යැයි විමසයි. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා ඔහුට විවෘත නොවූ අර්ථයන් විවෘත කර දෙති, පැහැදිලි නොවූ කරුණු පැහැදිලි කර දෙති, නොයෙක් සැක සහිත ධර්ම කරුණුවලදී සැකය දුරු කරති. මහණෙනි, මෙසේ සේනාසනය අංග පහකින් යුක්ත වේ.”

අයං ‘‘සමාධිභාවනාය අනනුරූපං විහාරං පහාය අනුරූපෙ විහාරෙ විහරන්තෙනා’’ති එත්ථ විත්ථාරො.

“සමාධි භාවනාවට නුසුදුසු විහාරය අතහැර සුදුසු විහාරයෙහි වසන්නා විසින්” යන්නෙහි විස්තරය මෙයයි.

ඛුද්දකපලිබොධා

කුඩා පලිබෝධයන්

54. ඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වාති එවං පතිරූපෙ විහාරෙ විහරන්තෙන යෙපිස්ස තෙ හොන්ති ඛුද්දකපලිබොධා, තෙපි උපච්ඡින්දිතබ්බා. සෙය්‍යථිදං, දීඝානි කෙසනඛලොමානි ඡින්දිතබ්බානි. ජිණ්ණචීවරෙසු දළ්හීකම්මං වා තුන්නකම්මං වා කාතබ්බං. කිලිට්ඨානි වා රජිතබ්බානි. සචෙ පත්තෙ මලං හොති, පත්තො පචිතබ්බො. මඤ්චපීඨාදීනි සොධෙතබ්බානීති. ‘‘අයං ඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා’’ති එත්ථ විත්ථාරො.

54. 'කුඩා පලිබෝධයන් කපා හැරීම' (ඛුද්දකපලිබෝධුපච්ඡේදං කත්වා) යනුවෙන් අදහස් කළේ මෙසේය: පෙර කී පරිදි සුදුසු විහාරයක වසන යෝගාවචරයා විසින් තමාට ඇති කුඩා පලිබෝධයන් ද කපා හැරිය යුතුය. ඒ කුඩා පලිබෝධයන් නම්: දික් වූ කෙස්, නිය සහ ලොම් කපා දැමිය යුතුය. දිරා ගිය සිවුරු ඇත්නම් ඒවා මැනවින් මසා පිළිසකර කිරීම හෝ තැන් තැන්වලින් ඉරුණු තැන් මැසීම කළ යුතුය. කිලිටි වූ සිවුරු පඬු පෙවිය යුතුය. පාත්‍රයේ කිලිටක් ඇත්නම් පාත්‍රය (ගින්නෙන්) පිළිස්සිය යුතුය. ඇඳ පුටු ආදිය පිරිසිදු කළ යුතුය. 'කුඩා පලිබෝධයන් කපා හැර' යන්නෙහි විස්තරය මෙයයි.

භාවනාවිධානං

භාවනා විධානය

55. ඉදානි සබ්බං භාවනාවිධානං අපරිහාපෙන්තෙන භාවෙතබ්බොති එත්ථ අයං පථවීකසිණං ආදිං කත්වා සබ්බකම්මට්ඨානවසෙන විත්ථාරකථා හොති.

55. දැන්, 'සියලු භාවනා විධාන අතපසු නොකර වැඩිය යුතුය' යන්නෙහි, පඨවි කසිණය ආරම්භ කොට සියලු කර්මස්ථානයන්ගේ වශයෙන් කරනු ලබන විස්තරාත්මක කථාව මෙසේය.

එවං [Pg.120] උපච්ඡින්නඛුද්දකපලිබොධෙන හි භික්ඛුනා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තෙන භත්තසම්මදං පටිවිනොදෙත්වා පවිවිත්තෙ ඔකාසෙ සුඛනිසින්නෙන කතාය වා අකතාය වා පථවියා නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං –

මෙසේ කුඩා පලිබෝධයන් කපා හළ භික්ෂුව විසින්, පසුව බත් කිස නිමවා පිණ්ඩපාතයෙන් ආපසු පැමිණ, බත් මත (නිදිමත) දුරු කොට, විවේකී ස්ථානයක සුවසේ හිඳ, සකස් කළ හෝ සකස් නොකළ පොළොවෙහි නිමිත්ත ගත යුතුය. ඒ බව මෙසේ ද කියන ලදී:

‘‘පථවීකසිණං උග්ගණ්හන්තො පථවියං නිමිත්තං ගණ්හාති කතෙ වා අකතෙ වා සාන්තකෙ, නො අනන්තකෙ, සකොටියෙ, නො අකොටියෙ, සවට්ටුමෙ, නො අවට්ටුමෙ, සපරියන්තෙ, නො අපරියන්තෙ, සුප්පමත්තෙ වා සරාවමත්තෙ වා. සො තං නිමිත්තං සුග්ගහිතං කරොති, සූපධාරිතං උපධාරෙති, සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙති. සො තං නිමිත්තං සුග්ගහිතං කත්වා සූපධාරිතං උපධාරෙත්වා සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙත්වා ආනිසංසදස්සාවී රතනසඤ්ඤී හුත්වා චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා සම්පියායමානො තස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තං උපනිබන්ධති ‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණම්හා මුච්චිස්සාමී’ති. සො විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති.

'පඨවි කසිණය උගන්නා යෝගාවචරයා සකස් කළ හෝ සකස් නොකළ, සීමාවක් සහිත වූ (අපරිමිත නොවන), කෙළවරක් සහිත වූ, වටකුරු වූ, මැනවින් සීමා කරන ලද, වට්ටියක පමණ වූ හෝ සලකුණු කළ තැටියක පමණ වූ පඨවි මණ්ඩලයෙහි නිමිත්ත ගනියි. ඔහු එම නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය කරයි, මැනවින් ධාරණය කරයි, මැනවින් සිතෙහි තැන්පත් කරයි. ඔහු එම නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය කොට, මැනවින් ධාරණය කොට, මැනවින් සිතෙහි තැන්පත් කොට, එහි ආනිසංස දක්නා සුළු වූ, එය උතුම් රත්නයක් සේ සලකන්නෙකු වී, ගෞරවය උපදවා මැනවින් ප්‍රිය කරමින්, "ඒකාන්තයෙන්ම මෙම පිළිවෙතින් මම ජරා මරණයෙන් මිදෙන්නෙමි" යි එම අරමුණෙහි සිත බඳියි. ඔහු කාමයන්ගෙන් වෙන්ව... (පෙ)... ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.'

තත්ථ යෙන අතීතභවෙපි සාසනෙ වා ඉසිපබ්බජ්ජාය වා පබ්බජිත්වා පථවීකසිණෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තිතපුබ්බානි, එවරූපස්ස පුඤ්ඤවතො උපනිස්සයසම්පන්නස්ස අකතාය පථවියා කසිතට්ඨානෙ වා ඛලමණ්ඩලෙ වා නිමිත්තං උප්පජ්ජති, මල්ලකත්ථෙරස්ස විය. තස්ස කිරායස්මතො කසිතට්ඨානං ඔලොකෙන්තස්ස තංඨානප්පමාණමෙව නිමිත්තං උදපාදි. සො තං වඩ්ඪෙත්වා පඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා ඣානපදට්ඨානං විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි.

එහි, යම් යෝගාවචරයෙකු විසින් අතීත භවයෙහි ද බුදු සසුනෙහි හෝ ඉසි පැවිද්දෙහි හෝ පැවිදිව පඨවි කසිණයෙහි චතුර්ථ හා පංචම ධ්‍යානයන් උපදවා ඇත්නම්, එවැනි පිනැති උපනිශ්‍රය සම්පන්න තැනැත්තාට මල්ලක තෙරුන් වහන්සේට මෙන් සකස් නොකළ පොළොවෙහි, සීසෑ තැනක හෝ කමත් මණ්ඩලයක නිමිත්ත උපදියි. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට සීසෑ තැනක් දෙස බලන කල එම ස්ථානයේ ප්‍රමාණයටම නිමිත්ත උපන්නේයැයි කියනු ලැබේ. උන්වහන්සේ එය වඩවා පංචම ධ්‍යානයන් උපදවා, ධ්‍යානය පදනම් කරගෙන විදර්ශනාව පිහිටුවා අර්හත්ත්වයට පැමිණියහ.

යො පනෙවං අකතාධිකාරො හොති, තෙන ආචරියසන්තිකෙ උග්ගහිතකම්මට්ඨානවිධානං අවිරාධෙත්වා චත්තාරො කසිණදොසෙ පරිහරන්තෙන කසිණං කාතබ්බං. නීලපීතලොහිතඔදාතසම්භෙදවසෙන හි චත්තාරො පථවීකසිණදොසා. තස්මා නීලාදිවණ්ණං මත්තිකං අග්ගහෙත්වා ගඞ්ගාවහෙ මත්තිකාසදිසාය අරුණවණ්ණාය මත්තිකාය කසිණං කාතබ්බං. තඤ්ච ඛො විහාරමජ්ඣෙ සාමණෙරාදීනං සඤ්චරණට්ඨානෙ න කාතබ්බං. විහාරපච්චන්තෙ පන පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ පබ්භාරෙ වා පණ්ණසාලාය වා සංහාරිමං වා තත්‍රට්ඨකං වා කාතබ්බං. තත්‍ර සංහාරිමං චතූසු දණ්ඩකෙසු පිලොතිකං [Pg.121] වා චම්මං වා කටසාරකං වා බන්ධිත්වා තත්ථ අපනීතතිණමූලසක්ඛරකථලිකාය සුමද්දිතාය මත්තිකාය වුත්තප්පමාණං වට්ටං ලිම්පෙත්වා කාතබ්බං. තං පරිකම්මකාලෙ භූමියං අත්ථරිත්වා ඔලොකෙතබ්බං. තත්‍රට්ඨකං භූමියං පදුමකණ්ණිකාකාරෙන ඛාණුකෙ ආකොටෙත්වා වල්ලීහි විනන්ධිත්වා කාතබ්බං. යදි සා මත්තිකා නප්පහොති, අධො අඤ්ඤං පක්ඛිපිත්වා උපරිභාගෙ සුපරිසොධිතාය අරුණවණ්ණාය මත්තිකාය විදත්ථිචතුරඞ්ගුලවිත්ථාරං වට්ටං කාතබ්බං. එතදෙව හි පමාණං සන්ධාය ‘‘සුප්පමත්තං වා සරාවමත්තං වා’’ති වුත්තං. ‘‘සාන්තකෙ නො අනන්තකෙ’’තිආදි පනස්ස පරිච්ඡෙදත්ථාය වුත්තං.

යමෙකුට එවැනි පෙර පුරුද්දක් නැතිනම්, ඔහු විසින් ආචාර්යයන් වහන්සේ සමීපයෙහි උගත් කර්මස්ථාන ක්‍රමය වරදවා නොගෙන, කසිණ දොස් සතර දුරු කරමින් කසිණය සකස් කළ යුතුය. නිල්, කහ, රතු සහ සුදු පැහැයන් හා මිශ්‍ර වීමෙන් පඨවි කසිණයේ දොස් සතරක් ඇති වේ. එබැවින් නිල් ආදී වර්ණ ඇති මැටි නොගෙන, ගංගා නිම්නයක ඇති මැටි බඳු වූ අරුණ පැහැති (රත් පැහැයට හුරු) මැටියෙන් කසිණය කළ යුතුය. එය විහාරය මැද සාමණේරයන් ආදීන් ගැවසෙන තැන නොකළ යුතුය. විහාර සීමාවේ ආවරණය වූ තැනක හෝ ලෙනක හෝ පන්සලක හෝ එහා මෙහා කළ හැකි ලෙස (සංහාරිම) හෝ ස්ථිරව (තත්‍රට්ඨක) කසිණය කළ යුතුය. එහි එහා මෙහා කළ හැකි කසිණය, දඬු සතරක රෙදි කඩක් හෝ සමක් හෝ පැදුරක් බැඳ එහි තණකොළ, මුල්, බොරළු සහ උළු කැට ඉවත් කළ, මැනවින් අනන ලද මැටි ගා පෙර කී ප්‍රමාණයට වටකුරුව ලේප කොට කළ යුතුය. එය පරිකර්ම කරන කාලයෙහි බිම අතුරා බැලිය යුතුය. ස්ථිර කසිණය බිම නෙළුම් කණිකාවක ආකාරයෙන් කූරු ගසා වැල්වලින් බැඳ සකස් කළ යුතුය. ඉදින් ඒ මැටි මදි වේ නම්, යටින් වෙනත් මැටි දමා මතුපිට මැනවින් පිරිසිදු කළ අරුණ පැහැති මැටියෙන් වියතක් හා සතර ඇඟිල්ලක් පළල ඇති වටකුරු මණ්ඩලයක් කළ යුතුය. "වට්ටියක පමණ හෝ තැටියක පමණ" යැයි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා කියන ලද්දේ මෙම ප්‍රමාණය අදහස් කරමිනි. "සීමා සහිතය, අපරිමිත නොවේ" යනාදිය කියන ලද්දේ කසිණයේ සීමාවන් පෙන්වීම සඳහාය.

56. තස්මා එවං වුත්තප්පමාණපරිච්ඡෙදං කත්වා රුක්ඛපාණිකා විසභාගවණ්ණං සමුට්ඨපෙති. තස්මා තං අග්ගහෙත්වා පාසාණපාණිකාය ඝංසෙත්වා සමං භෙරීතලසදිසං කත්වා තං ඨානං සම්මජ්ජිත්වා න්හත්වා ආගන්ත්වා කසිණමණ්ඩලතො අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථන්තරෙ පදෙසෙ පඤ්ඤත්තෙ විදත්ථිචතුරඞ්ගුලපාදකෙ සුඅත්ථතෙ පීඨෙ නිසීදිතබ්බං. තතො දූරතරෙ නිසින්නස්ස හි කසිණං න උපට්ඨාති, ආසන්නතරෙ කසිණදොසා පඤ්ඤායන්ති. උච්චතරෙ නිසින්නෙන ගීවං ඔනමිත්වා ඔලොකෙතබ්බං හොති, නීචතරෙ ජණ්ණුකානි රුජන්ති. තස්මා වුත්තනයෙනෙව නිසීදිත්වා ‘‘අප්පස්සාදා කාමා’’තිආදිනා නයෙන කාමෙසු ආදීනවං පච්චවෙක්ඛිත්වා කාමනිස්සරණෙ සබ්බදුක්ඛසමතික්කමුපායභූතෙ නෙක්ඛම්මෙ ජාතාභිලාසෙන බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණානුස්සරණෙන පීතිපාමොජ්ජං ජනයිත්වා ‘‘අයං දානි සා සබ්බබුද්ධ පච්චෙකබුද්ධ අරියසාවකෙහි පටිපන්නා නෙක්ඛම්මපටිපදා’’ති පටිපත්තියා සඤ්ජාතගාරවෙන ‘‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය පවිවෙකසුඛරසස්ස භාගී භවිස්සාමී’’ති උස්සාහං ජනයිත්වා සමෙන ආකාරෙන චක්ඛූනි උම්මීලෙත්වා නිමිත්තං ගණ්හන්තෙන භාවෙතබ්බං.

56. එබැවින් මෙසේ කියන ලද ප්‍රමාණයට සීමා කොට, ලී පතුරකින් පිරිමැදීමේදී අසමාන වර්ණයක් ඇති විය හැකි බැවින්, එය නොගෙන ගල් පතුරකින් මැද බෙර ඇසක් මෙන් සමතලා කොට, එම ස්ථානය අතුගා දමා, ස්නානය කොට පැමිණ කසිණ මණ්ඩලයේ සිට රියන් දෙකහමාරක් ඇතුළත වූ ප්‍රදේශයේ පනවන ලද, වියතක් හා සතර ඇඟිල්ලක් උසැති පාද ඇති, මැනවින් අතුරා ඇති අසුනක හිඳගත යුතුය. රියන් දෙකහමාරට වඩා ඈතින් හිඳින්නාට කසිණය පැහැදිලිව නොපෙනේ, ළඟ වැඩි වූ විට කසිණයේ දොස් පෙනේ. උස වැඩි අසුනක හිඳින විට බෙල්ල නමා බැලිය යුතුය, මිටි වැඩි වූ විට දණහිස් රිදෙයි. එබැවින් කී පරිදිම හිඳ "කාමයෝ අල්ප ආශ්වාද ඇති වන්නාහ" යනාදී වශයෙන් කාමයන්ගේ ආදීනව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට, කාමයන්ගෙන් නික්මීම වූත් සියලු දුක් ඉක්මවා යාමේ උපාය වූත් නෙක්ඛම්මයෙහි (ධ්‍යානයෙහි) හටගත් අභිලාෂය ඇතිව, බුද්ධ ධම්ම සංඝ ගුණ අනුස්මරණයෙන් ප්‍රීති ප්‍රමෝදය උපදවා, "දැන් මේ සියලු බුදු, පසේබුදු සහ අරිය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා විසින් පුරුදු කරන ලද නෙක්ඛම්ම ප්‍රතිපදාවයි" කියා ප්‍රතිපත්තිය කෙරෙහි හටගත් ගෞරවයෙන් යුතුව, "ඒකාන්තයෙන්ම මෙම ප්‍රතිපදාවෙන් මම ප්‍රවිවේක සුඛ රසයෙහි කොටස්කරුවෙකු වන්නෙමි" යි උත්සාහය උපදවා, මැනවින් ඇස් හැර නිමිත්ත ග්‍රහණය කරමින් භාවනාව වැඩිය යුතුය.

අතිඋම්මීලයතො හි චක්ඛු කිලමති, මණ්ඩලඤ්ච අතිවිභූතං හොති, තෙනස්ස නිමිත්තං නුප්පජ්ජති. අතිමන්දං උම්මීලයතො මණ්ඩලමවිභූතං හොති, චිත්තඤ්ච ලීනං හොති, එවම්පි නිමිත්තං නුප්පජ්ජති. තස්මා ආදාසතලෙ මුඛනිමිත්තදස්සිනා විය සමෙනාකාරෙන චක්ඛූනි උම්මීලෙත්වා නිමිත්තං ගණ්හන්තෙන භාවෙතබ්බං, න වණ්ණො පච්චවෙක්ඛිතබ්බො, න ලක්ඛණං මනසිකාතබ්බං. අපිච වණ්ණං [Pg.122] අමුඤ්චිත්වා නිස්සයසවණ්ණං කත්වා උස්සදවසෙන පණ්ණත්තිධම්මෙ චිත්තං පට්ඨපෙත්වා මනසි කාතබ්බං. පථවී මහී, මෙදිනී, භූමි, වසුධා, වසුන්ධරාතිආදීසු පථවීනාමෙසු යමිච්ඡති, යදස්ස සඤ්ඤානුකූලං හොති, තං වත්තබ්බං. අපිච පථවීති එතදෙව නාමං පාකටං, තස්මා පාකටවසෙනෙව පථවී පථවීති භාවෙතබ්බං. කාලෙන උම්මීලෙත්වා කාලෙන නිමීලෙත්වා ආවජ්ජිතබ්බං. යාව උග්ගහනිමිත්තං නුප්පජ්ජති, තාව කාලසතම්පි කාලසහස්සම්පි තතො භිය්‍යොපි එතෙනෙව නයෙන භාවෙතබ්බං.

ඇස් අධික ලෙස විවෘත කරන්නාගේ ඇස් වෙහෙසට පත් වේ, කසිණ මණ්ඩලය ද ඕනෑවට වඩා පැහැදිලි වේ; එම නිසා ඔහුට නිමිත්ත ඇති නොවේ. ඇස් ඉතා මඳ වශයෙන් විවෘත කරන්නාට කසිණ මණ්ඩලය පැහැදිලිව නොපෙනේ, සිත ද පසුබසී; එසේ බලන විට ද නිමිත්ත ඇති නොවේ. එබැවින් කැඩපතක් මතුපිට තම මුහුණේ සේයාව බලන්නෙකු මෙන්, මධ්‍යස්ථ ආකාරයකින් ඇස් විවෘත කොට නිමිත්ත ගනිමින් භාවනා කළ යුතුය. එහි වර්ණය ගැන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකළ යුතුය, (තද ගතිය ආදී) ලක්ෂණයන් මනසිකාර නොකළ යුතුය. තවද වර්ණය අත් නොහැර, වර්ණය සහිත වූ එම පඨවි කසිණයම උපකාරක කරගෙන, (පඨවි ධාතුවේ) ප්‍රමුඛතාවය අනුව පඨවි යන පညප්ති ධර්මයෙහි සිත පිහිටුවා මනසිකාර කළ යුතුය. පඨවී, මහී, මේදිනී, භූමි, වසුධා, වසුන්ධරා ආදී පඨවි නාමයන් අතුරින් තමා කැමති, තමාගේ පෙර සංඥාවට අනුකූල වූ නාමයක් භාවිතා කළ යුතුය. එහෙත් 'පඨවී' යන නාමයම ඉතා ප්‍රකට බැවින් ප්‍රකට නාමයෙහි ස්වභාවයෙන්ම 'පඨවී පඨවී' යයි භාවනා කළ යුතුය. කලින් කලට ඇස් විවෘත කරමින් ද කලින් කලට ඇස් පියා ගනිමින් ද මෙනෙහි කළ යුතුය. යම් තාක් උග්ගහනිමිත්ත ඇති නොවේ ද, ඒ තාක් සිය වාරයක් හෝ දහස් වාරයක් හෝ ඊටත් වඩා වැඩි වාර ගණනක් මෙම ක්‍රමයෙන්ම භාවනා කළ යුතුය.

57. තස්සෙවං භාවයතො යදා නිමීලෙත්වා ආවජ්ජන්තස්ස උම්මීලිතකාලෙ විය ආපාථමාගච්ඡති, තදා උග්ගහනිමිත්තං ජාතං නාම හොති. තස්ස ජාතකාලතො පට්ඨාය න තස්මිං ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. අත්තනො වසනට්ඨානං පවිසිත්වා තත්ථ නිසින්නෙන භාවෙතබ්බං. පාදධොවනපපඤ්චපරිහාරත්ථං පනස්ස එකපටලිකුපාහනා ච කත්තරදණ්ඩො ච ඉච්ඡිතබ්බො. අථානෙන සචෙ තරුණො සමාධි කෙනචිදෙව අසප්පායකාරණෙන නස්සති, උපාහනා ආරුය්හ කත්තරදණ්ඩං ගහෙත්වා තං ඨානං ගන්ත්වා නිමිත්තං ආදාය ආගන්ත්වා සුඛනිසින්නෙන භාවෙතබ්බං, පුනප්පුනං සමන්නාහරිතබ්බං, තක්කාහතං විතක්කාහතං කාතබ්බං. තස්සෙවං කරොන්තස්ස අනුක්කමෙන නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, කිලෙසා සන්නිසීදන්ති, උපචාරසමාධිනා චිත්තං සමාධියති, පටිභාගනිමිත්තං උප්පජ්ජති.

57. මෙසේ භාවනා කරන්නාට, යම් කලෙක ඇස් පියා මෙනෙහි කරන විට ද ඇස් විවෘත කර සිටින විට මෙන් නිමිත්ත මනසට (ප්‍රසාදයට) හමු වේ ද, එවිට උග්ගහනිමිත්ත උපන්නේ නම් වේ. එම නිමිත්ත උපන් තැන් සිට තවදුරටත් එම (බාහිර කසිණය ඇති) ස්ථානයෙහි නොසිටිය යුතුය. තමා වසන ස්ථානයට ගොස් එහි හිඳ භාවනා කළ යුතුය. පා සේදීම නිසා සිදුවන කාලය ප්‍රමාද වීම වළක්වා ගැනීමට ඔහු විසින් තනි පතුලක් ඇති පාවහන් හා (අන්තරායන්ගෙන් ආරක්ෂා වීමට) සැරයටියක් ද ළඟ තබාගත යුතුය. ඉදින් එම අලුතින් ඇති වූ සමාධිය කිසියම් අසප්පාය හේතුවක් නිසා විනාශ වුවහොත්, ඔහු පාවහන් පැළඳ සැරයටිය ගෙන එම කසිණ මණ්ඩලය ඇති ස්ථානයට ගොස් නිමිත්ත ලබාගෙන නැවත පැමිණ සුවසේ හිඳ භාවනා කළ යුතුය. නැවත නැවතත් මෙනෙහි කළ යුතුය, (සම්මා සංකප්පය නම් වූ) විතර්කයෙන් නැවත නැවත පහර දෙන්නාක් මෙන් මනසිකාරය දියුණු කළ යුතුය. මෙසේ කරන්නා වූ ඔහුට අනුපිළිවෙළින් නීවරණයෝ යටපත් වෙති, ක්ලේශයෝ සන්සිඳෙති, උපචාර සමාධියෙන් සිත සමාහිත වේ, පටිබාගනිමිත්ත උපදියි.

තත්‍රායං පුරිමස්ස ච උග්ගහනිමිත්තස්ස ඉමස්ස ච විසෙසො, උග්ගහනිමිත්තෙ කසිණදොසො පඤ්ඤායති, පටිභාගනිමිත්තං ථවිකතො නිහතාදාසමණ්ඩලං විය සුධොතසඞ්ඛථාලං විය වලාහකන්තරා නික්ඛන්තචන්දමණ්ඩලං විය මෙඝමුඛෙ බලාකා විය උග්ගහනිමිත්තං පදාලෙත්වා නික්ඛන්තමිව තතො සතගුණං සහස්සගුණං සුපරිසුද්ධං හුත්වා උපට්ඨාති. තඤ්ච ඛො නෙව වණ්ණවන්තං, න සණ්ඨානවන්තං. යදි හි තං ඊදිසං භවෙය්‍ය, චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං සියා ඔළාරිකං සම්මසනුපගං තිලක්ඛණබ්භාහතං, න පනෙතං තාදිසං. කෙවලඤ්හි සමාධිලාභිනො උපට්ඨානාකාරමත්තං සඤ්ඤජමෙතන්ති.

මෙහිදී පෙර උපන් උග්ගහනිමිත්ත හා මෙම පටිබාගනිමිත්ත අතර වෙනස මෙයයි; උග්ගහනිමිත්තෙහි කසිණයෙහි දෝෂ (ඇඟිලි සලකුණු ආදිය) පෙනේ. පටිබාගනිමිත්ත වනාහි මල්ලකින් ඉවතට ගත් මනාව ඔප දැමූ කැඩපතක් මෙන් ද, මනාව සෝදන ලද සක් ගෙඩියක් මෙන් ද, වලාකුළු අතරින් නික්මුණු පුන් සඳ මෙන් ද, වැහි වලාකුළු මතුපිට පියාසර කරන කොකුන් මෙන් ද පෙනේ. එය උග්ගහනිමිත්ත පලාගෙන මතු වන්නාක් මෙන් ඊට වඩා සිය ගුණයකින් දහස් ගුණයකින් ඉතා පිරිසිදු ව දර්ශනය වේ. එය වර්ණයක් හෝ හැඩයක් සහිත එකක් නොවේ. ඉදින් එය එබඳු (වර්ණ-හැඩ සහිත) වූයේ නම් එය චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් (ඇසින්) දත යුතු රළු වූ, ත්‍රිලක්ෂණයට හසු වන දෙයක් වනු ඇත. එහෙත් මෙය එසේ නොවේ. එය සමාධිය ලැබූ යෝගියාට හුදෙක් සිතෙහි දර්ශනය වන ආකාරයක් පමණක් වන අතර භාවනා සංඥාවෙන් උපන් දෙයකි.

58. උප්පන්නකාලතො ච පනස්ස පට්ඨාය නීවරණානි වික්ඛම්භිතානෙව හොන්ති, කිලෙසා සන්නිසින්නාව, උපචාරසමාධිනා චිත්තං සමාහිතමෙවාති.

58. එම පටිබාගනිමිත්ත උපන් තැන් සිටම නීවරණයෝ යටපත් වූවාහුම වෙති, ක්ලේශයෝ සන්සිඳුණාහුම වෙති, උපචාර සමාධියෙන් සිත සමාහිත වූයේම වෙයි.

දුවිධො [Pg.123] හි සමාධි උපචාරසමාධි ච අප්පනාසමාධි ච. ද්වීහාකාරෙහි චිත්තං සමාධියති උපචාරභූමියං වා පටිලාභභූමියං වා. තත්ථ උපචාරභූමියං නීවරණප්පහානෙන චිත්තං සමාහිතං හොති. පටිලාභභූමියං අඞ්ගපාතුභාවෙන.

සමාධිය වනාහි උපචාර සමාධිය හා අප්පනා සමාධිය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. උපචාර භූමියෙහි හෝ ප්‍රතිලාභ (අප්පනා) භූමියෙහි හෝ ආකාර දෙකකින් සිත සමාහිත වේ. එහිදී උපචාර භූමියෙහි නීවරණ ප්‍රහාණය වීමෙන් සිත සමාහිත වේ. ප්‍රතිලාභ (අප්පනා) භූමියෙහි ධ්‍යාන අංග පහළ වීමෙන් සිත සමාහිත වේ.

ද්වින්නං පන සමාධීනං ඉදං නානාකාරණං, උපචාරෙ අඞ්ගානි න ථාමජාතානි හොන්ති, අඞ්ගානං අථාමජාතත්තා, යථා නාම දහරො කුමාරකො උක්ඛිපිත්වා ඨපියමානො පුනප්පුනං භූමියං පතති, එවමෙව උපචාරෙ උප්පන්නෙ චිත්තං කාලෙන නිමිත්තමාරම්මණං කරොති, කාලෙන භවඞ්ගමොතරති. අප්පනායං පන අඞ්ගානි ථාමජාතානි හොන්ති, තෙසං ථාමජාතත්තා, යථා නාම බලවා පුරිසො ආසනා වුට්ඨාය දිවසම්පි තිට්ඨෙය්‍ය, එවමෙව අප්පනාසමාධිම්හි උප්පන්නෙ චිත්තං සකිං භවඞ්ගවාරං ඡින්දිත්වා කෙවලම්පි රත්තිං කෙවලම්පි දිවසං තිට්ඨති, කුසලජවනපටිපාටිවසෙනෙව පවත්තතීති.

මෙම සමාධි දෙකෙහි වෙනස මෙයයි; උපචාරයේදී ධ්‍යාන අංග ප්‍රබල නොවේ. අංගයන් ප්‍රබල නොවන බැවින්, කුඩා දරුවෙකු ඔසවා නැගී සිටුවූ විට නැවත නැවතත් බිම වැටෙන්නාක් මෙන්, උපචාර සමාධිය උපන් කල සිත ඇතැම් විට නිමිත්ත අරමුණු කරයි, ඇතැම් විට භවාංගයට බසී. අප්පනාවේදී (ධ්‍යානයකදී) වනාහි ධ්‍යාන අංග ප්‍රබල වේ. අංගයන් ප්‍රබල බැවින් බලවත් පුරුෂයෙකු අසුනින් නැගිට දවස පුරා වුව ද සිටගෙන සිටින්නාක් මෙන්, අප්පනා සමාධිය උපන් විට සිත එක් වරක් භවාංග චලනය සිඳ දමා මුළු රැයම හෝ මුළු දවසම පවතී, එය කුසල් ජවන් පරම්පරාවක් වශයෙන්ම පවතී. මෙය සමාධි දෙකෙහි වෙනසයි.

තත්‍ර යදෙතං උපචාරසමාධිනා සද්ධිං පටිභාගනිමිත්තං උප්පන්නං, තස්ස උප්පාදනං නාම අතිදුක්කරං. තස්මා සචෙ තෙනෙව පල්ලඞ්කෙන තං නිමිත්තං වඩ්ඪෙත්වා අප්පනං අධිගන්තුං සක්කොති, සුන්දරං. නො චෙ සක්කොති, අථානෙන තං නිමිත්තං අප්පමත්තෙන චක්කවත්තිගබ්භො විය රක්ඛිතබ්බං. එවඤ්හි –

මෙහිදී උපචාර සමාධිය සමඟ උපන් යම් පටිබාගනිමිත්තක් වේ ද, එය උපදවා ගැනීම ඉතා දුෂ්කරය. එබැවින් එම අසුනේ සිටම එම නිමිත්ත වඩා වර්ධනය කොට අප්පනාවට පැමිණිය හැකිනම් එය ඉතා යහපත්ය. ඉදින් එසේ කළ නොහැකි නම්, සක්විති රජුන් ලැබීමට සිටින ගර්භයක් රකින්නාක් මෙන් එම නිමිත්ත අප්‍රමාදීව ආරක්ෂා කළ යුතුය. එය මෙසේය–

නිමිත්තං රක්ඛතො ලද්ධ-පරිහානි න විජ්ජති;

ආරක්ඛම්හි අසන්තම්හි, ලද්ධං ලද්ධං විනස්සති.

නිමිත්ත රකින්නාට ලැබූ දෙයින් පිරිහීමක් ඇති නොවේ. ආරක්ෂාව නොමැති කල්හි ලැබූ ලැබූ දේ විනාශ වී යයි.

සත්තසප්පායා

සප්ත සප්පාය (පැහැදිලි කිරීම)

59. තත්‍රායං රක්ඛණවිධි –

59. එහි ආරක්ෂා කිරීමේ ක්‍රමය මෙසේය –

ආවාසො ගොචරො භස්සං, පුග්ගලො භොජනං උතු;

ඉරියාපථොති සත්තෙතෙ, අසප්පායෙ විවජ්ජයෙ.

ආවාසය, ගෝචර ග්‍රාමය, භාෂණය, පුද්ගලයා, භෝජනය, සෘතුව, ඉරියව්ව යන මේ සත අසප්පාය නම් ඒවා දුරු කළ යුතුය.

සප්පායෙ සත්ත සෙවෙථ, එවඤ්හි පටිපජ්ජතො;

නචිරෙනෙව කාලෙන, හොති කස්සචි අප්පනා.

සප්පාය වූ මේ කරුණු සතම සේවනය කළ යුතුය. මෙසේ පිළිපදින්නා වූ ඇතැම් යෝගියෙකුට නොබෝ කලකින්ම අප්පනා (ධ්‍යාන) සමාධිය උපදී.

තත්‍රස්ස යස්මිං ආවාසෙ වසන්තස්ස අනුප්පන්නං වා නිමිත්තං නුප්පජ්ජති, උප්පන්නං වා විනස්සති, අනුපට්ඨිතා ච සති න උපට්ඨාති, අසමාහිතඤ්ච චිත්තං න සමාධියති, අයං අසප්පායො. යත්ථ නිමිත්තං උප්පජ්ජති චෙව ථාවරඤ්ච හොති[Pg.124], සති උපට්ඨාති, චිත්තං සමාධියති නාගපබ්බතවාසීපධානියතිස්සත්ථෙරස්ස විය, අයං සප්පායො. තස්මා යස්මිං විහාරෙ බහූ ආවාසා හොන්ති, තත්ථ එකමෙකස්මිං තීණි තීණි දිවසානි වසිත්වා යත්ථස්ස චිත්තං එකග්ගං හොති, තත්ථ වසිතබ්බං. ආවාසසප්පායතාය හි තම්බපණ්ණිදීපම්හි චූළනාගලෙණෙ වසන්තා තත්ථෙව කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිංසු. සොතාපන්නාදීනං පන අඤ්ඤත්ථ අරියභූමිං පත්වා තත්ථ අරහත්තප්පත්තානඤ්ච ගණනා නත්ථි. එවමඤ්ඤෙසුපි චිත්තලපබ්බතවිහාරාදීසු.

මෙහිදී යම් ආවාසයක වසන්නා වූ යෝගියාට නූපන් නිමිත්ත නූපදී ද, උපන් නිමිත්ත විනාශ වේ ද, නොපිහිටි සිහිය නොපිහිටයි ද, අසමාහිත සිත සමාහිත නොවේ ද, එම ආවාසය අසප්පාය වේ. යම් තැනක නිමිත්ත උපදී ද, එය ස්ථාවර වේ ද, සිහිය පිහිටයි ද, සිත සමාහිත වේ ද (නාගපබ්බතයෙහි විසූ පධානීයතිස්ස තෙරුන්ට මෙන්), එම ආවාසය සප්පාය වේ. එබැවින් විහාරයක ආවාස බොහෝ ඇත්නම්, එහි එක් එක් ආවාසයක දින තුන බැගින් වාසය කොට යම් තැනක සිත ඒකාග්‍ර වේ ද එහි විසිය යුතුය. ආවාස සප්පාය බව නිසාම ලක්දිව චූළනාග ලෙනෙහි වාසය කළ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා එහිදීම කමටහන් ගෙන රහත් භාවයට පත් වූහ. සෝවාන් ආදී උතුමන් වෙනත් තැනකදී ආර්ය භූමියට පැමිණ එහිදී රහත් වූ ගණන ප්‍රමාණ කළ නොහැක. චිත්තල පබ්බත විහාරාදියෙහි ද එසේමය.

ගොචරගාමො පන යො සෙනාසනතො උත්තරෙන වා දක්ඛිණෙන වා නාතිදූරෙ දියඩ්ඪකොසබ්භන්තරෙ හොති සුලභසම්පන්නභික්ඛො, සො සප්පායො. විපරීතො අසප්පායො.

යම් ගෝචර ග්‍රාමයක් සේනාසනයේ සිට උතුරු දෙසින් හෝ දකුණු දෙසින් වැඩි ඈතක නොවී ගව් එකහමාරක් ඇතුළත පිහිටියේ ද, දන්පැන් පහසුවෙන් ලැබිය හැකි ද, එම ග්‍රාමය සප්පාය වේ. මීට පටහැනි වූයේ අසප්පාය වේ.

භස්සන්ති ද්වත්තිංසතිරච්ඡානකථාපරියාපන්නං අසප්පායං, තඤ්හිස්ස නිමිත්තන්තරධානාය සංවත්තති. දසකථාවත්ථුනිස්සිතං සප්පායං, තම්පි මත්තාය භාසිතබ්බං.

කථා කිරීම සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, තිස් දෙකක් වූ තිරශ්චීන කථාවලට අයත් වූ කථාව අසප්පාය වේ. මන්දයත්, එය එම යෝගාවචරයාගේ ලබා ගත් නිමිත්ත අතුරුදන් වීමට හේතු වන බැවිනි. දස කථාවස්තූන් ඇසුරු කළ කථාව සප්පාය වේ. එම සප්පාය කථාව ද ප්‍රමාණය දැන කතා කළ යුතුය.

පුග්ගලොපි අතිරච්ඡානකථිකො සීලාදිගුණසම්පන්නො, යං නිස්සාය අසමාහිතං වා චිත්තං සමාධියති, සමාහිතං වා චිත්තං ථිරතරං හොති, එවරූපො සප්පායො. කායදළ්හීබහුලො පන තිරච්ඡානකථිකො අසප්පායො. සො හි තං කද්දමොදකමිව අච්ඡං උදකං මලීනමෙව කරොති, තාදිසඤ්ච ආගම්ම කොටපබ්බතවාසීදහරස්සෙව සමාපත්තිපි නස්සති, පගෙව නිමිත්තං.

පුද්ගලයා ගැන කියතොත්, තිරශ්චීන කථා නොකරන, සීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූ, යමෙකු ඇසුරු කිරීමෙන් සමාධිගත නොවූ සිත සමාධිගත වේ ද, සමාධිගත වූ සිත වඩාත් ස්ථිර වේ ද, එවැනි පුද්ගලයා සප්පාය වේ. එහෙත් ශරීරය පෘෂ්ටිමත් කර ගැනීමට ම ලොල් වූ, තිරශ්චීන කථා බහුල පුද්ගලයා අසප්පාය වේ. මඩ සහිත ජලය පිරිසිදු ජලය අපවිත්‍ර කරන්නාක් මෙන් ඔහු ඒ යෝගාවචරයාව කිලිටි කරයි. එවැනි පුද්ගලයෙකු ඇසුරු කිරීම නිසා කෝටපබ්බත වාසී තරුණ භික්ෂුවකගේ සමාපත්තිය පවා නැති වී ගියාක් මෙන්, සමාපත්තිය පවා නැති වී යා හැකි නම්, නිමිත්ත ගැන කවර කතා ද?

භොජනං පන කස්සචි මධුරං, කස්සචි අම්බිලං සප්පායං හොති. උතුපි කස්සචි සීතො, කස්සචි උණ්හො සප්පායො හොති. තස්මා යං භොජනං වා උතුං වා සෙවන්තස්ස ඵාසු හොති, අසමාහිතං වා චිත්තං සමාධියති, සමාහිතං වා ථිරතරං හොති, තං භොජනං සො ච උතු සප්පායො. ඉතරං භොජනං ඉතරො ච උතු අසප්පායො.

භෝජනය ගැන කියතොත්, ඇතැමෙකුට මිහිරි (පැණිරස) භෝජනය ද ඇතැමෙකුට ඇඹුල් රසැති භෝජනය ද සප්පාය වේ. ඍතුව ද ඇතැමෙකුට සීතල ද ඇතැමෙකුට උණුසුම ද සප්පාය වේ. එබැවින් යම් භෝජනයක් හෝ ඍතුවක් සේවනය කරන්නාට පහසුවක් වේ ද, එකඟ නොවූ සිත එකඟ වේ ද, එකඟ වූ සිත වඩාත් ස්ථිර වේ ද, එම භෝජනය හා එම ඍතුව සප්පාය වේ. මීට වඩා වෙනස් වූ භෝජනය හා ඍතුව අසප්පාය වේ.

ඉරියාපථෙසුපි කස්සචි චඞ්කමො සප්පායො හොති, කස්සචි සයනට්ඨානනිසජ්ජානං අඤ්ඤතරො. තස්මා තං ආවාසං විය තීණි දිවසානි උපපරික්ඛිත්වා යස්මිං ඉරියාපථෙ අසමාහිතං වා චිත්තං සමාධියති, සමාහිතං වා ථිරතරං හොති, සො සප්පායො. ඉතරො අසප්පායොති වෙදිතබ්බො.

ඉරියව් අතරින් ද ඇතැමෙකුට සක්මන සප්පාය වේ. ඇතැමෙකුට සැතපීම, සිටගෙන සිටීම හෝ හිඳගෙන සිටීම යන ඉරියව්වලින් එකක් සප්පාය වේ. එබැවින් සෙනසුනක් පරික්ෂා කරන්නාක් මෙන් දින තුනක් බැගින් පරික්ෂා කර බලා, යම් ඉරියව්වකදී සමාධිගත නොවූ සිත සමාධිගත වේ ද, සමාධිගත වූ සිත වඩාත් ස්ථිර වේ ද, එම ඉරියව්ව සප්පාය වේ. අනෙක් ඉරියව්ව අසප්පාය යැයි දත යුතුය.

ඉති [Pg.125] ඉමං සත්තවිධං අසප්පායං වජ්ජෙත්වා සප්පායං සෙවිතබ්බං. එවං පටිපන්නස්ස හි නිමිත්තාසෙවනබහුලස්ස නචිරෙනෙව කාලෙන හොති කස්සචි අප්පනා.

මෙසේ මෙම සප්තවිධ අසප්පායයන් දුරු කර සප්පාය ධර්මයන් සේවනය කළ යුතුය. මෙලෙස පිළිපදින්නා වූ, පටිභාග නිමිත්ත බහුලව ඇසුරු කරන්නා වූ ඇතැම් යෝගාවචරයෙකුට නොබෝ කලකින් ම අර්පණා සමාධිය ඇති වේ.

දසවිධඅප්පනාකොසල්ලං

දස වැදෑරුම් අර්පණා කෝසල්ලය

60. යස්ස පන එවම්පි පටිපජ්ජතො න හොති, තෙන දසවිධං අප්පනාකොසල්ලං සම්පාදෙතබ්බං. තත්‍රායං නයො, දසාහාකාරෙහි අප්පනාකොසල්ලං ඉච්ඡිතබ්බං, වත්ථුවිසදකිරියතො, ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතො, නිමිත්තකුසලතො, යස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගහෙතබ්බං තස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගණ්හාති, යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බං තස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගණ්හාති, යස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසිතබ්බං තස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසෙති, යස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බං තස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති, අසමාහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනතො, සමාහිතපුග්ගලසෙවනතො, තදධිමුත්තතොති.

60. යමෙකුට මෙලෙස පිළිපැද්දත් අර්පණා සමාධිය ඇති නොවන්නේ නම්, ඔහු විසින් දස වැදෑරුම් අර්පණා කෝසල්ලය (අර්පණා සමාධියට පත් වීමේ දක්ෂතාවය) සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එහි ක්‍රමය මෙසේ ය: (1) වස්තූන්ගේ පිරිසිදු බව ඇති කිරීමෙන් ද, (2) ඉන්ද්‍රියයන් සමව පවත්වා ගැනීමෙන් ද, (3) නිමිත්තෙහි දක්ෂ බවින් ද, (4) සිත ඔසවා තැබිය යුතු කල්හි සිත ඔසවා තැබීමෙන් ද, (5) සිත මැඩපැවැත්විය යුතු කල්හි සිත මැඩපැවැත්වීමෙන් ද, (6) සිත සතුටු කළ යුතු කල්හි සිත සතුටු කිරීමෙන් ද, (7) සිත උපේක්ෂාවෙන් බැලිය යුතු කල්හි සිත උපේක්ෂාවෙන් බැලීමෙන් ද, (8) සමාධියක් නැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීමෙන් ද, (9) සමාධිමත් පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීමෙන් ද, (10) ඒ අර්පණා සමාධියට ම නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවෙන් ද යන කරුණු දසය මගින් අර්පණා කෝසල්ලය සම්පූර්ණ කළ යුතුය.

61. තත්ථ වත්ථුවිසදකිරියා නාම අජ්ඣත්තිකබාහිරානං වත්ථූනං විසදභාවකරණං. යදා හිස්ස කෙසනඛලොමානි දීඝානි හොන්ති, සරීරං වා සෙදමලග්ගහිතං, තදා අජ්ඣත්තිකවත්ථු අවිසදං හොති අපරිසුද්ධං. යදා පනස්ස චීවරං ජිණ්ණං කිලිට්ඨං දුග්ගන්ධං හොති, සෙනාසනං වා උක්ලාපං හොති, තදා බාහිරවත්ථු අවිසදං හොති අපරිසුද්ධං. අජ්ඣත්තිකබාහිරෙ ච වත්ථුම්හි අවිසදෙ උප්පන්නෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු ඤාණම්පි අපරිසුද්ධං හොති, අපරිසුද්ධානි දීපකපල්ලිකවට්ටිතෙලානි නිස්සාය උප්පන්නදීපසිඛාය ඔභාසො විය. අපරිසුද්ධෙන ඤාණෙන සඞ්ඛාරෙ සම්මසතො සඞ්ඛාරාපි අවිභූතා හොන්ති, කම්මට්ඨානමනුයුඤ්ජතො කම්මට්ඨානම්පි වුඩ්ඪිං විරුළ්හිං වෙපුල්ලං න ගච්ඡති. විසදෙ පන අජ්ඣත්තිකබාහිරෙ වත්ථුම්හි උප්පන්නෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු ඤාණම්පි විසදං හොති පරිසුද්ධං, පරිසුද්ධානි දීපකපල්ලිකවට්ටිතෙලානි නිස්සාය උප්පන්නදීපසිඛාය ඔභාසො විය. පරිසුද්ධෙන ච ඤාණෙන සඞ්ඛාරෙ සම්මසතො සඞ්ඛාරාපි විභූතා හොන්ති, කම්මට්ඨානමනුයුඤ්ජතො කම්මට්ඨානම්පි වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ගච්ඡති.

61. එහි වස්තු පිරිසිදු කිරීම යනු ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන්ගේ පිරිසිදු බව ඇති කිරීමයි. සැබවින් ම, යම් කලක ඔහුගේ කෙස්, නිය සහ රෝම දිගු වූයේ ද, ශරීරය දහදිය හා කුණු තැවරී තිබේ ද, එවිට ආධ්‍යාත්මික වස්තුව අපිරිසිදු හා අශුද්ධ වේ. යම් කලක ඔහුගේ සිවුර දිරා ගිය, කිලිටි වූ, දුගඳ හමන එකක් වේ ද, සෙනසුන අපිරිසිදු වේ ද, එවිට බාහිර වස්තුව අපිරිසිදු හා අශුද්ධ වේ. ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් අපිරිසිදු වූ කල්හි, උපදින සිත් සහ චෛතසිකයන් තුළ ඇති වන ප්‍රඥාව ද අපිරිසිදු වේ. එය අපිරිසිදු පහන් තැටියක්, පහන් වැටියක් සහ තෙල් ඇසුරු කරගෙන උපදින පහන් සිළුවේ ආලෝකය අපිරිසිදු වන්නාක් මෙනි. අපිරිසිදු ප්‍රඥාවෙන් සංස්කාරයන් පිරික්සන යෝගාවචරයාට සංස්කාරයෝ පැහැදිලිව ප්‍රකට නොවෙති. කමටහනෙහි නිරත වන්නාට කමටහනෙහි දියුණුවක්, වර්ධනයක් හෝ පැතිරීමක් සිදු නොවේ. එහෙත් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් පිරිසිදු වූ කල්හි, උපදින සිත් සහ චෛතසිකයන් තුළ ඇති වන ප්‍රඥාව ද පිරිසිදු හා ශුද්ධ වේ. එය පිරිසිදු පහන් තැටියක්, පහන් වැටියක් සහ තෙල් ඇසුරු කරගෙන උපදින පහන් සිළුවේ ආලෝකය පිරිසිදු වන්නාක් මෙනි. පිරිසිදු ප්‍රඥාවෙන් සංස්කාරයන් පිරික්සන යෝගාවචරයාට සංස්කාරයෝ පැහැදිලිව ප්‍රකට වෙති. කමටහනෙහි නිරත වන්නාට කමටහන දියුණුවට, වර්ධනයට හා පතළ බවට පත් වේ.

62. ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනං නාම සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං සමභාවකරණං. සචෙ හිස්ස සද්ධින්ද්‍රියං බලවං හොති ඉතරානි මන්දානි, තතො වීරියින්ද්‍රියං පග්ගහකිච්චං[Pg.126], සතින්ද්‍රියං උපට්ඨානකිච්චං, සමාධින්ද්‍රියං අවික්ඛෙපකිච්චං, පඤ්ඤින්ද්‍රියං දස්සනකිච්චං කාතුං න සක්කොති, තස්මා තං ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙන වා යථා වා මනසිකරොතො බලවං ජාතං, තථා අමනසිකාරෙන හාපෙතබ්බං. වක්කලිත්ථෙරවත්ථු චෙත්ථ නිදස්සනං. සචෙ පන වීරියින්ද්‍රියං බලවං හොති, අථ නෙව සද්ධින්ද්‍රියං අධිමොක්ඛකිච්චං කාතුං සක්කොති, න ඉතරානි ඉතරකිච්චභෙදං, තස්මා තං පස්සද්ධාදිභාවනාය හාපෙතබ්බං. තත්‍රාපි සොණත්ථෙරවත්ථු දස්සෙතබ්බං. එවං සෙසෙසුපි එකස්ස බලවභාවෙ සති ඉතරෙසං අත්තනො කිච්චෙසු අසමත්ථතා වෙදිතබ්බා. විසෙසතො පනෙත්ථ සද්ධාපඤ්ඤානං සමාධිවීරියානඤ්ච සමතං පසංසන්ති. බලවසද්ධො හි මන්දපඤ්ඤො මුද්ධප්පසන්නො හොති, අවත්ථුස්මිං පසීදති. බලවපඤ්ඤො මන්දසද්ධො කෙරාටිකපක්ඛං භජති, භෙසජ්ජසමුට්ඨිතො විය රොගො අතෙකිච්ඡො හොති. උභින්නං සමතාය වත්ථුස්මිංයෙව පසීදති. බලවසමාධිං පන මන්දවීරියං සමාධිස්ස කොසජ්ජපක්ඛත්තා කොසජ්ජං අභිභවති. බලවවීරියං මන්දසමාධිං වීරියස්ස උද්ධච්චපක්ඛත්තා උද්ධච්චං අභිභවති. සමාධි පන වීරියෙන සංයොජිතො කොසජ්ජෙ පතිතුං න ලභති. වීරියං සමාධිනා සංයොජිතං උද්ධච්චෙ පතිතුං න ලභති, තස්මා තදුභයං සමං කාතබ්බං. උභයසමතාය හි අප්පනා හොති. අපිච සමාධිකම්මිකස්ස බලවතීපි සද්ධා වට්ටති. එවං සද්දහන්තො ඔකප්පෙන්තො අප්පනං පාපුණිස්සති. සමාධිපඤ්ඤාසු පන සමාධිකම්මිකස්ස එකග්ගතා බලවතී වට්ටති. එවඤ්හි සො අප්පනං පාපුණාති. විපස්සනාකම්මිකස්ස පඤ්ඤා බලවතී වට්ටති. එවඤ්හි සො ලක්ඛණපටිවෙධං පාපුණාති. උභින්නං පන සමතායපි අප්පනා හොතියෙව. සති පන සබ්බත්ථ බලවතී වට්ටති. සති හි චිත්තං උද්ධච්චපක්ඛිකානං සද්ධාවීරියපඤ්ඤානං වසෙන උද්ධච්චපාතතො කොසජ්ජපක්ඛෙන ච සමාධිනා කොසජ්ජපාතතො රක්ඛති, තස්මා සා ලොණධූපනං විය සබ්බබ්‍යඤ්ජනෙසු, සබ්බකම්මිකඅමච්චො විය ච සබ්බරාජකිච්චෙසු සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බා. තෙනාහ – ‘‘සති ච පන සබ්බත්ථිකා වුත්තා භගවතා. කිං කාරණා? චිත්තඤ්හි සතිපටිසරණං, ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා ච සති, න විනා සතියා චිත්තස්ස පග්ගහනිග්ගහො හොතී’’ති.

62. ඉන්ද්‍රිය සමත්තපටිපාදනය යනු ශ්‍රද්ධා ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ කෘත්‍යයන් වශයෙන් මදක් හෝ වැඩි හෝ නොවන පරිදි සමබර කිරීමයි. ඉදින් එම යෝගාවචරයාගේ ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රිය ප්‍රබල වී අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන් දුර්වල වූයේ නම්, එවිට වීර්ය ඉන්ද්‍රියට ප්‍රග්‍රහණ කෘත්‍යය ද, සති ඉන්ද්‍රියට එළඹ සිටීමේ කෘත්‍යය ද, සමාධි ඉන්ද්‍රියට අවික්ෂේප කෘත්‍යය ද, ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රියට දැකීමේ කෘත්‍යය ද සිදු කිරීමට නොහැකි වෙයි. එබැවින් එම ශ්‍රද්ධාව, ධර්ම ස්වභාවය පිරික්සීමෙන් හෝ යම් අයුරකින් මෙනෙහි කිරීමේදී ශ්‍රද්ධාව ප්‍රබල වේ ද එසේ මෙනෙහි නොකිරීමෙන් (අමනසිකාරයෙන්) අඩු කළ යුතුය. මෙහිදී වක්කලී තෙරුන්ගේ වස්තුව උදාහරණයකි. ඉදින් වීර්ය ඉන්ද්‍රිය ප්‍රබල වූයේ නම්, එවිට ශ්‍රද්ධෙන්ද්‍රියට අධිමොක්ඛ කෘත්‍යය ද, අනෙක් ඉන්ද්‍රියයන්ට ස්වකීය කෘත්‍යයන් ද සිදු කිරීමට නොහැකි වෙයි. එබැවින් එම වීර්යය පස්සද්ධි ආදිය වැඩීමෙන් අඩු කළ යුතුය. එහිදී සෝණ තෙරුන්ගේ වස්තුව දැක්විය යුතුය. මෙසේම ඉතිරි ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් එකක් ප්‍රබල වූ කල්හි සෙසු ඉන්ද්‍රියයන්ට තමන්ගේ කෘත්‍යයන් සිදු කිරීමට නොහැකි වන බව දත යුතුය. විශේෂයෙන් මෙහිදී ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව අතර ද, සමාධිය හා වීර්යය අතර ද සමබරතාව ගුරුවරු පසසති. ශ්‍රද්ධාව ප්‍රබල වී ප්‍රඥාව මද වූ තැනැත්තා අඥාන ලෙස හෝ නුසුදුසු තැන්හි ප්‍රසාදයට පත්වේ. ප්‍රඥාව ප්‍රබල වී ශ්‍රද්ධාව මද වූ තැනැත්තා කපටි පක්ෂයට නැඹුරු වෙයි, එය බෙහෙතින් හටගත් රෝගයක් මෙන් සුව කළ නොහැකි වෙයි. මේ දෙකේ සමබරතාව නිසා සුදුසු වස්තුවෙහිම පැහැදෙයි. සමාධිය ප්‍රබල වී වීර්යය මද වූ විට සමාධියෙහි අලස බවට නැඹුරු ස්වභාවය නිසා අලසකම (කෝසජ්ජය) මැඩපවත්වයි. වීර්යය ප්‍රබල වී සමාධිය මද වූ විට වීර්යයෙහි නොසන්සුන් බවට නැඹුරු ස්වභාවය නිසා නොසන්සුන්කම (උද්ධච්චය) මැඩපවත්වයි. එහෙත් සමාධිය වීර්යය හා යෙදුණු විට අලස බවට පත් වීමට ඉඩක් නොලැබේ. වීර්යය සමාධිය හා යෙදුණු විට උද්ධච්චයට පත් වීමට ඉඩක් නොලැබේ. එබැවින් ඒ දෙකම සමබර කළ යුතුය. ඒ දෙකේ සමබරතාවයෙන් අර්පණාව සිදුවේ. තවද සමථ කර්මස්ථාන වඩන්නෙකුට ශ්‍රද්ධාව ප්‍රබල වුවද මැනවි. එසේ විශ්වාස කරමින් ශ්‍රද්ධාවෙන් කටයුතු කරන්නා අර්පණාවට පැමිණෙනු ඇත. සමාධිය හා ප්‍රඥාව අතර සමථය වඩන්නාට එකග්ගතාව ප්‍රබල වීම මැනවි. එවිට ඔහු අර්පණාවට පැමිණෙයි. විපස්සනා වඩන්නාට ප්‍රඥාව ප්‍රබල වීම මැනවි. එවිට ඔහු ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයට (ත්‍රිලක්ෂණය අවබෝධයට) පැමිණෙයි. මේ දෙකේ සමබරතාවයෙන් ද අර්පණාවම සිදුවේ. එහෙත් සතිය සෑම තැනකදීම ප්‍රබල වීම සුදුසුය. සතිය විසින් සිත උද්ධච්ච පාර්ශ්වයට නැඹුරු වූ ශ්‍රද්ධා, වීර්යය හා ප්‍රඥාව නිසා ඇතිවන උද්ධච්චයෙන් ද, අලස පාර්ශ්වයට නැඹුරු වූ සමාධිය නිසා ඇතිවන අලසකමින් ද ආරක්ෂා කරයි. එබැවින් සෑම වෑංජනයකටම ලුණු අවශ්‍ය වන්නාක් මෙන් ද, රජුගේ සියලු කටයුතුවලදී සියලු විෂයෙහි දක්ෂ ඇමතියෙකු අවශ්‍ය වන්නාක් මෙන් ද සෑම කර්මස්ථානයකදීම සතිය අවශ්‍ය වේ. ඒ නිසාම 'සතිය සෑම තැනකදීම අවශ්‍ය බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක' යනුවෙන් අටුවාවේ දැක්වේ. එයට හේතුව කුමක්ද? සිත සතිය පිහිට කොට ඇත්තේය, සතිය රැකවරණය පිණිස පවතින්නේය, සතිය නොමැතිව සිතේ ප්‍රග්‍රහය හෝ නිග්‍රහය සිදු කළ නොහැක්කේය.

63. නිමිත්තකොසල්ලං නාම පථවීකසිණාදිකස්ස චිත්තෙකග්ගතානිමිත්තස්ස අකතස්ස කරණකොසල්ලං, කතස්ස ච භාවනාකොසල්ලං, භාවනාය ලද්ධස්ස රක්ඛණකොසල්ලඤ්ච, තං ඉධ අධිප්පෙතං.

63. නිමිත්ත කෝසල්ලය (නිමිත්තෙහි දක්ෂතාව) යනු පඨවි කසිණ ආදී චිත්ත ඒකග්ගතා නිමිත්ත ඇති කර නොගත් අවස්ථාවෙහි එය ඇති කරගැනීමට දක්වන දක්ෂතාවය ද, ඇති කරගත් නිමිත්ත වැඩීමට දක්වන දක්ෂතාවය ද, වැඩීමෙන් ලබාගත් නිමිත්ත ආරක්ෂා කරගැනීමට දක්වන දක්ෂතාවය ද වේ. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ එම ආරක්ෂා කිරීමේ දක්ෂතාවයයි.

64. කථඤ්ච [Pg.127] යස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගහෙතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගණ්හාති? යදාස්ස අතිසිථිලවීරියතාදීහි ලීනං චිත්තං හොති, තදා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො තයො අභාවෙත්වා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො භාවෙති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

64. සිත ප්‍රග්‍රහ කළ යුතු (ඔසවා තැබිය යුතු) අවස්ථාවෙහි සිත ප්‍රග්‍රහ කරන්නේ කෙසේද? යම් කලෙක වීර්යය අතිශයින් ලිහිල් වීම නිසා සිත හැකිළුණු (ලීන) ස්වභාවයට පත්වේ ද, එවිට පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංග ආදී තුන නොවැඩිය යුතුය; ඒ වෙනුවට ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංග ආදිය වැඩිය යුතුය. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ අල්ලානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍ය, අල්ලානි ච ගොමයානි පක්ඛිපෙය්‍ය, අල්ලානි ච කට්ඨානි පක්ඛිපෙය්‍ය, උදකවාතඤ්ච දදෙය්‍ය, පංසුකෙන ච ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො, භික්ඛවෙ, පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුන්ති? නො හෙතං, භන්තෙ. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යස්මිං සමයෙ ලීනං චිත්තං හොති, අකාලො තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, අකාලො සමාධි…පෙ… අකාලො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? ලීනං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තං එතෙහි ධම්මෙහි දුසමුට්ඨාපයං හොති. යස්මිං ච ඛො, භික්ඛවෙ, ලීනං චිත්තං හොති, කාලො තස්මිං සමයෙ ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? ලීනං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තං එතෙහි ධම්මෙහි සුසමුට්ඨාපයං හොති. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ සුක්ඛානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍ය, සුක්ඛානි ච ගොමයානි පක්ඛිපෙය්‍ය, සුක්ඛානි ච කට්ඨානි පක්ඛිපෙය්‍ය, මුඛවාතඤ්ච දදෙය්‍ය, න ච පංසුකෙන ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො, භික්ඛවෙ, පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුන්ති? එවං භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.234).

“මහණෙනි, යම්සේ පුරුෂයෙක් කුඩා ගින්නක් දල්වනු කැමතිව, එහි තෙත තණකොළ දමන්නේ නම්, තෙත ගොම දමන්නේ නම්, තෙත දර දමන්නේ නම්, දිය මිශ්‍ර සුළඟ දෙන්නේ නම්, පස් ද විසුරුවන්නේ නම්, මහණෙනි, ඒ පුරුෂයාට ඒ කුඩා ගින්න දැල්වීමට හැකි වේද?” “ස්වාමීනි, එය කළ නොහැකිය.” “මහණෙනි, එසේම යම් කලෙක සිත හැකිළුණු (ලීන) ස්වභාවයට පත්වේ ද, ඒ අවස්ථාව පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට නුසුදුසු කාලයයි, සමාධි සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට නුසුදුසු කාලයයි, උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට නුසුදුසු කාලයයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, හැකිළුණු සිත මෙම ධර්මයන් මගින් පිබිදවීම අපහසු බැවිනි. මහණෙනි, යම් කලෙක සිත හැකිළුණු (ලීන) ස්වභාවයට පත්වේ ද, ඒ අවස්ථාව ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට සුදුසු කාලයයි, වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට සුදුසු කාලයයි, පීති සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට සුදුසු කාලයයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, හැකිළුණු සිත මෙම ධර්මයන් මගින් පහසුවෙන් පිබිදවිය හැකි බැවිනි. මහණෙනි, යම්සේ පුරුෂයෙක් කුඩා ගින්නක් දල්වනු කැමතිව, එහි වියළි තණකොළ දමන්නේ නම්, වියළි ගොම දමන්නේ නම්, වියළි දර දමන්නේ නම්, මුවින් සුළඟ පිඹින්නේ නම්, පස් නොවිසුරුවන්නේ නම්, මහණෙනි, ඒ පුරුෂයාට ඒ කුඩා ගින්න දැල්වීමට හැකි වේද?” “එසේය ස්වාමීනි.”

එත්ථ ච යථාසකමාහාරවසෙන ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං භාවනා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං –

මෙහිදී ඒ ඒ ධර්මයන්ට අදාළ ආහාර (ප්‍රත්‍ය) අනුව ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංග ආදිය වැඩීම තේරුම් ගත යුතුය. ඒ බව මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, කුසලාකුසලා ධම්මා සාවජ්ජානවජ්ජා ධම්මා හීනප්පණීතා ධම්මා කණ්හසුක්කසප්පටිභාගා ධම්මා. තත්ථ යොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස [Pg.128] භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232).

“මහණෙනි, කුසල අකුසල ධර්මයන්, සාවද්‍ය අනවද්‍ය ධර්මයන්, හීන ප්‍රණීත ධර්මයන්, කළු සුදු ප්‍රතිභාග ඇති ධර්මයන් ඇත. එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම, නූපන් ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීමට ද උපන් ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට, ප්‍රගුණ වීමට, විපුලත්වයට හා පරිපූර්ණත්වයට ද හේතු වේ.”

තථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආරම්භධාතු නික්කමධාතු පරක්කමධාතු. තත්ථ යොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232).

එසේම “මහණෙනි, ආරම්භ ධාතුව, නික්කම ධාතුව, පරක්කම ධාතුව ඇත. එහි යෝනිසෝ මනසිකාරය බහුලව කිරීම, නූපන් වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීමට ද උපන් වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට, ප්‍රගුණ වීමට, විපුලත්වයට හා පරිපූර්ණත්වයට ද හේතු වේ” යන්නයි.

තථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානියා ධම්මා. තත්ථ යොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232).

එලෙසම, "මහණෙනි, පීති සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීමට හේතු වන ධර්මයන් තිබේ. එහි නුවණින් මෙනෙහි කිරීම (යෝනිසෝ මනසිකාරය) බහුල කිරීම, නූපන් පීති සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිසත්, උපන් පීති සම්බොජ්ඣංගය වැඩීම, ප්‍රසාරණය වීම, භාවනාව සම්පූර්ණ වීම සහ පරිපූර්ණත්වයට පත්වීම පිණිසත් හේතු වේ" (සං. නි. 5.232).

තත්ථ සභාවසාමඤ්ඤලක්ඛණපටිවෙධවසෙන පවත්තමනසිකාරො කුසලාදීසු යොනිසො මනසිකාරො නාම. ආරම්භධාතුආදීනං උප්පාදනවසෙන පවත්තමනසිකාරො ආරම්භධාතුආදීසු යොනිසො මනසිකාරො නාම. තත්ථ ආරම්භධාතූති පඨමවීරියං වුච්චති. නික්කමධාතූති කොසජ්ජතො නික්ඛන්තත්තා තතො බලවතරං. පරක්කමධාතූති පරං පරං ඨානං අක්කමනතො තතොපි බලවතරං. පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානියා ධම්මාති පන පීතියා එව එතං නාමං. තස්සාපි උප්පාදකමනසිකාරොව යොනිසො මනසිකාරො නාම.

එහි කුසලාදි ධර්මයන්ගේ ස්වභාව ලක්ෂණ සහ සාමාන්‍ය ලක්ෂණ විනිවිද දැකීමෙන් පවතින මෙනෙහි කිරීම 'යෝනිසෝ මනසිකාරය' නම් වේ. ආරම්භ ධාතු ආදිය ඇති කිරීමේ වශයෙන් පවතින මෙනෙහි කිරීම ආරම්භ ධාතු ආදියෙහි 'යෝනිසෝ මනසිකාරය' නම් වේ. එහි 'ආරම්භ ධාතු' යනු පළමු වීර්යයයි. අලසකමින් බැහැර වූ බැවින් එම පළමු වීර්යයට වඩා බලවත් වූ වීර්යය 'නික්කම ධාතු' නම් වේ. පියවරෙන් පියවර උසස් තත්වයන් කරා පැමිණෙන බැවින් ඊටත් වඩා බලවත් වූ වීර්යය 'පරක්කම ධාතු' නම් වේ. 'පීති සම්බොජ්ඣංගයට හේතු වන ධර්මයන්' යනු පීතියට ම යෙදුණු නමකි. එම පීතිය ඉපදවීමට හේතු වන මෙනෙහි කිරීම ම යෝනිසෝ මනසිකාරය නම් වේ.

අපිච සත්ත ධම්මා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති පරිපුච්ඡකතා, වත්ථුවිසදකිරියා, ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා, දුප්පඤ්ඤපුග්ගලපරිවජ්ජනා, පඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනා, ගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණා, තදධිමුත්තතාති.

තවද, ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු සතක් හේතු වේ. එනම්: ධර්ම කරුණු විමසන සුළු බව, වස්තු පිරිසිදු බව (අභ්‍යන්තර හා බාහිර පිරිසිදුකම), ඉන්ද්‍රියයන් සමව පවත්වා ගැනීම, මෝඩ පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, ගැඹුරු ඥානයෙන් විමසිය යුතු කරුණු (ස්කන්ධ, ආයතන ආදිය) මෙනෙහි කිරීම සහ ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය කෙරෙහි නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි.

එකාදසධම්මා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති අපායාදිභයපච්චවෙක්ඛණතා, වීරියායත්තලොකියලොකුත්තරවිසෙසාධිගමානිසංසදස්සිතා, ‘‘බුද්ධපච්චෙකබුද්ධමහාසාවකෙහි ගතමග්ගො මයා ගන්තබ්බො, සො ච න සක්කා කුසීතෙන ගන්තු’’න්ති එවං ගමනවීථිපච්චවෙක්ඛණතා, දායකානං මහප්ඵලභාවකරණෙන පිණ්ඩාපචායනතා, ‘‘වීරියාරම්භස්ස වණ්ණවාදී මෙ සත්ථා, සො ච අනතික්කමනීයසාසනො අම්හාකඤ්ච බහූපකාරො පටිපත්තියා ච පූජියමානො පූජිතො හොති න ඉතරථා’’ති එවං සත්ථු [Pg.129] මහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, ‘‘සද්ධම්මසඞ්ඛාතං මෙ මහාදායජ්ජං ගහෙතබ්බං, තඤ්ච න සක්කා කුසීතෙන ගහෙතු’’න්ති එවං දායජ්ජමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, ආලොකසඤ්ඤාමනසිකාරඉරියාපථපරිවත්තනඅබ්භොකාසසෙවනාදීහි ථිනමිද්ධවිනොදනතා, කුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, ආරද්ධවීරියපුග්ගලසෙවනතා, සම්මප්පධානපච්චවෙක්ඛණතා, තදධිමුත්තතාති.

වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු එකොළොසක් හේතු වේ. එනම්: අපාය ආදී භය මෙනෙහි කිරීම, වීර්යය නිසා ලැබෙන ලෞකික හා ලෝකෝත්තර විශේෂ අධිගමයන්හි ආනිශංස දැකීම, "බුදුන් වහන්සේලා, පසේබුදුන් වහන්සේලා සහ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ගමන් ගත් ඒ මාර්ගයෙහි මම ද ගමන් කළ යුතුය, එය අලසයෙකුට කළ නොහැකිය" යනුවෙන් ගමන් මඟ මෙනෙහි කිරීම, දායකයන්ට මහා පල ලබා දීම පිණිස පිණ්ඩපාතය ගෞරවයෙන් පරිභෝජනය කිරීම, "මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වීර්යය ආරම්භ කිරීමේ ගුණ වදාරන සේක, උන්වහන්සේගේ අනුශාසනාව නොයික්මවිය යුතුය, උන්වහන්සේ අපට බොහෝ උපකාරී වන සේක, ප්‍රතිපත්තියෙන් පූජා කිරීම ම මනා පූජාව වෙයි, ආමිස පූජාවෙන් පමණක් එය සම්පූර්ණ නොවේ" යනුවෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කිරීම, "මා විසින් සද්ධර්මය නම් වූ මහා දායාදය ලබා ගත යුතුය, එය අලසයෙකුට ලබා ගත නොහැකිය" යනුවෙන් දායාදයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙනෙහි කිරීම, ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කිරීම, ඉරියව් මාරු කිරීම, එළිමහනේ වාසය කිරීම ආදියෙන් තීනමිද්ධය දුරු කිරීම, අලස පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, ආරම්භ කළ වීර්යය ඇති පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, සම්‍යප්ප්‍රධානයන් මෙනෙහි කිරීම සහ වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය කෙරෙහි නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි.

එකාදසධම්මා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති බුද්ධානුස්සති, ධම්ම… සඞ්ඝ… සීල… චාග… දෙවතානුස්සති, උපසමානුස්සති, ලූඛපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සිනිද්ධපුග්ගලසෙවනතා, පසාදනියසුත්තන්තපච්චවෙක්ඛණතා, තදධිමුත්තතාති. ඉති ඉමෙහි ආකාරෙහි එතෙ ධම්මෙ උප්පාදෙන්තො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො භාවෙති නාම. එවං යස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගහෙතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගණ්හාති.

පීති සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු එකොළොසක් හේතු වේ. එනම්: බුද්ධානුස්සතිය, ධම්මානුස්සතිය, සංඝානුස්සතිය, සීලානුස්සතිය, චාගානුස්සතිය, දේවතානුස්සතිය, උපසමානුස්සතිය මෙනෙහි කිරීම, ශ්‍රද්ධාව ආදී තෙතමනයක් නැති රළු පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, ශ්‍රද්ධාවෙන් යුත් ප්‍රියශීලී පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම, ප්‍රසාදය දනවන සූත්‍ර දේශනා මෙනෙහි කිරීම සහ පීති සම්බොජ්ඣංගය කෙරෙහි නැඹුරු වූ සිත් ඇති බවයි. මෙලෙස මෙම කරුණු මගින් මෙම ධර්මයන් උපදවන්නා වූ යෝගී තෙමේ ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය ආදිය වඩයි නම් වේ. මෙසේ යම් කලෙක සිත ඔසවා තැබිය යුතු ද (ප්‍රග්‍රහණය කළ යුතු ද), එකල්හි සිත ප්‍රග්‍රහණය කරයි.

65. කථං යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගණ්හාති? යදාස්ස අච්චාරද්ධවීරියතාදීහි උද්ධතං චිත්තං හොති, තදා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො තයො අභාවෙත්වා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො භාවෙති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

65. යම් කලෙක සිත නිග්‍රහ කළ යුතු ද (දැමුණු බවට පත් කළ යුතු ද), එකල්හි සිත නිග්‍රහ කරන්නේ කෙසේද? යම් කලෙක අතිශය වීර්යය නිසා ඔහුගේ සිත උද්ධච්ච බවට (නොසන්සුන් බවට) පත් වේ ද, එකල්හි ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය ආදී තුන නොවැඩිය යුතුය. ඒ වෙනුවට පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය ආදිය වැඩිය යුතුය. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ සුක්ඛානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍ය…පෙ… න ච පංසුකෙන ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො, භික්ඛවෙ, පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුන්ති? නො හෙතං, භන්තෙ. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යස්මිං සමයෙ උද්ධතං චිත්තං හොති, අකාලො තස්මිං සමයෙ ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, අකාලො වීරිය…පෙ… අකාලො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? උද්ධතං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තං එතෙහි ධම්මෙහි දුවූපසමයං හොති. යස්මිං ච ඛො, භික්ඛවෙ, සමයෙ උද්ධතං චිත්තං හොති, කාලො තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? උද්ධතං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තං එතෙහි ධම්මෙහි සුවූපසමයං හොති. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ අල්ලානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍ය…පෙ… පංසුකෙන [Pg.130] ච ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො, භික්ඛවෙ, පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුන්ති? එවං, භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.234).

"මහණෙනි, යම් පුරුෂයෙක් මහත් ගිනි කඳක් නිවනු කැමැත්තේ, එහි වියළි තණකොළ දමන්නේ නම්...පෙ... පස් හෝ වැලි නොදමන්නේ නම්, මහණෙනි, ඒ පුරුෂයාට ඒ මහත් ගිනි කඳ නිවන්නට හැකි වේද?" "ස්වාමීනි, එය කළ නොහැක." "මහණෙනි, එලෙසම යම් කලෙක සිත නොසන්සුන් (උද්ධච්ච) වේද, එකල්හි ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට කාලය නොවේ. වීර්ය සම්බොජ්ඣංගය...පෙ... පීති සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට කාලය නොවේ. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, නොසන්සුන් වූ ඒ සිත මෙම ධර්මයන්ගෙන් (ධම්මවිචය, වීර්ය, පීති) සන්සුන් කිරීම අපහසු බැවිනි. මහණෙනි, යම් කලෙක සිත නොසන්සුන් වේද, එකල්හි පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට කාලයයි, සමාධි සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට කාලයයි, උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට කාලයයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, නොසන්සුන් වූ ඒ සිත මෙම ධර්මයන්ගෙන් (පස්සද්ධි, සමාධි, උපෙක්ඛා) පහසුවෙන් සන්සුන් කළ හැකි බැවිනි. මහණෙනි, යම් පුරුෂයෙක් මහත් ගිනි කඳක් නිවනු කැමැත්තේ, එහි තෙත තණකොළ දමන්නේ නම්...පෙ... පස් දමන්නේ නම්, මහණෙනි, ඒ පුරුෂයාට ඒ මහත් ගිනි කඳ නිවන්නට හැකි වේද?" "එසේය ස්වාමීනි" (සං. නි. 5.234).

එත්ථාපි යථාසකං ආහාරවසෙන පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං භාවනා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

මෙහිදී ද එකිනෙකට අදාළ හේතු (ආහාර) වශයෙන් පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංග ආදිය වැඩීම දත යුතුය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, කායපස්සද්ධි චිත්තපස්සද්ධි. තත්ථ යොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232).

"මහණෙනි, කාය පස්සද්ධිය (කයෙහි සන්සුන් බව) හා චිත්ත පස්සද්ධිය (සිතෙහි සන්සුන් බව) ඇත. එහි නුවණින් මෙනෙහි කිරීම බහුල කිරීම, නූපන් පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිසත්, උපන් පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය වැඩීම, ප්‍රසාරණය වීම, භාවනාව සම්පූර්ණ වීම සහ පරිපූර්ණත්වයට පත්වීම පිණිසත් හේතු වේ" (සං. නි. 5.232).

තථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, සමථනිමිත්තං අබ්‍යග්ගනිමිත්තං. තත්ථ යොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232).

එලෙසම "මහණෙනි, සමථ නිමිත්ත හා අවික්ෂේප (එක්තැන් වූ) නිමිත්ත ඇත. එහි නුවණින් මෙනෙහි කිරීම බහුල කිරීම, නූපන් සමාධි සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිසත්, උපන් සමාධි සම්බොජ්ඣංගය වැඩීම, ප්‍රසාරණය වීම, භාවනාව සම්පූර්ණ වීම සහ පරිපූර්ණත්වයට පත්වීම පිණිසත් හේතු වේ" (සං. නි. 5.232).

තථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානියා ධම්මා. තත්ථ යොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232).

එලෙසම "මහණෙනි, උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයට හේතු වන ධර්මයන් තිබේ. එහි නුවණින් මෙනෙහි කිරීම බහුල කිරීම, නූපන් උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිසත්, උපන් උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය වැඩීම, ප්‍රසාරණය වීම, භාවනාව සම්පූර්ණ වීම සහ පරිපූර්ණත්වයට පත්වීම පිණිසත් හේතු වේ" (සං. නි. 5.232).

තත්ථ යථාස්ස පස්සද්ධිආදයො උප්පන්නපුබ්බා, තං ආකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා තෙසං උප්පාදනවසෙන පවත්තමනසිකාරොව තීසුපි පදෙසු යොනිසො මනසිකාරො නාම. සමථනිමිත්තන්ති ච සමථස්සෙවෙතමධිවචනං. අවික්ඛෙපට්ඨෙන ච තස්සෙව අබ්‍යග්ගනිමිත්තන්ති.

එම පාළියෙහි, ඒ යෝගීහුට පස්සද්ධි ආදිය යම් ආකාරයකින් පෙර උපන්නාහු ද, ඒ ආකාරය මෙනෙහි කොට, ඒ පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්ඛා යන සම්බොජ්ඣංගයන් ඉපදවීමේ වශයෙන් පවත්වන මනසිකාරය ම පද තුනෙහි ම (වූ වාක්‍යයන්හි) යෝනිසෝ මනසිකාරය නම් වේ. 'සමථ නිමිත්ත' යනු එම සමථයට ම නමකි. විසිරී නොගිය බව යන අර්ථයෙන් 'අබ්‍යග්ග නිමිත්ත' යනු ද එයට ම නමකි.

අපිච සත්ත ධම්මා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති පණීතභොජනසෙවනතා, උතුසුඛසෙවනතා, ඉරියාපථසුඛසෙවනතා, මජ්ඣත්තපයොගතා, සාරද්ධකායපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, පස්සද්ධකායපුග්ගලසෙවනතා, තදධිමුත්තතාති.

තවද, පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු සතක් හේතු වේ. එනම්: ප්‍රණීත භෝජන සේවනය, සුදුසු ඍතු සේවනය, සුදුසු ඉරියව් සේවනය, මධ්‍යස්ථව වීර්යය පැවැත්වීම, දැඩි කාය චිත්ත පීඩා ඇති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, ශාන්ත කාය චිත්ත ඇති පුද්ගලයන් සේවනය කිරීම සහ ඒ පස්සද්ධිය කෙරෙහි ම නැමුණු සිතැති බව යි.

එකාදස [Pg.131] ධම්මා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති වත්ථුවිසදතා, නිමිත්තකුසලතා, ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතා, සමයෙ චිත්තස්ස නිග්ගහණතා, සමයෙ චිත්තස්ස පග්ගහණතා, නිරස්සාදස්ස චිත්තස්ස සද්ධාසංවෙගවසෙන සම්පහංසනතා, සම්මාපවත්තස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛනතා, අසමාහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සමාහිතපුග්ගලසෙවනතා, ඣානවිමොක්ඛපච්චවෙක්ඛණතා, තදධිමුත්තතාති.

සමාධි සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු එකොළොසක් හේතු වේ. එනම්: වස්තු විශදතාව (අභ්‍යන්තර බාහිර පිරිසිදු බව), නිමිත්තෙහි කුසලතාව, ඉන්ද්‍රියයන් සමව පැවැත්වීම, සුදුසු කල්හි සිත නිග්‍රහ කිරීම, සුදුසු කල්හි සිත ප්‍රග්‍රහ කිරීම, ප්‍රීතියෙන් තොර වූ සිත ශ්‍රද්ධාව හා සංවේගය මගින් ප්‍රමෝදයට පත් කිරීම, මනාව පවතින සිත කෙරෙහි උපේක්ෂාවෙන් බැලීම, සමාධියක් නැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සමාධිමත් පුද්ගලයන් සේවනය කිරීම, ධ්‍යාන විමොක්ෂයන් මෙනෙහි කිරීම සහ ඒ සමාධිය කෙරෙහි ම නැමුණු සිතැති බව යි.

පඤ්ච ධම්මා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති සත්තමජ්ඣත්තතා, සඞ්ඛාරමජ්ඣත්තතා, සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සත්තසඞ්ඛාරමජ්ඣත්තපුග්ගලසෙවනතා, තදධිමුත්තතාති. ඉති ඉමෙහාකාරෙහි එතෙ ධම්මෙ උප්පාදෙන්තො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො භාවෙති නාම. එවං යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බං තස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගණ්හාති.

උපේක්ඛා සම්බොජ්ඣංගය ඉපදීම පිණිස කරුණු පහක් හේතු වේ. එනම්: සත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව, සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ බව, සත්වයන් හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි දැඩිව ඇලී සිටින පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සත්වයන් හා සංස්කාරයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයන් සේවනය කිරීම සහ ඒ උපේක්ෂාව කෙරෙහි ම නැමුණු සිතැති බව යි. මෙසේ මේ ආකාරයන්ගෙන් ඒ ධර්මයන් උපදවන්නා වූ යෝගී තෙමේ පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගාදිය වඩන්නේ නම් වේ. මෙසේ යම් කලෙක සිත නිග්‍රහ කළ යුතු ද, ඒ කලෙහි සිත නිග්‍රහ කරයි.

66. කථං යස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසෙති? යදාස්ස පඤ්ඤාපයොගමන්දතාය වා උපසමසුඛානධිගමෙන වා නිරස්සාදං චිත්තං හොති, තදා නං අට්ඨසංවෙගවත්ථුපච්චවෙක්ඛණෙන සංවෙජෙති. අට්ඨ සංවෙගවත්ථූනි නාම ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි චත්තාරි, අපායදුක්ඛං පඤ්චමං, අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛන්ති. බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණානුස්සරණෙන චස්ස පසාදං ජනෙති. එවං යස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසෙති.

66. යම් කලෙක සිත ප්‍රමෝදයට පත් කළ යුතු ද, ඒ කලෙහි සිත ප්‍රමෝදයට පත් කරන්නේ කෙසේ ද? යම් කලෙක ප්‍රඥා පයෝගයේ මන්ද බව නිසා හෝ උපශම සුඛය නොලැබීම නිසා හෝ ඒ යෝගීහුගේ සිත ප්‍රීතියෙන් තොර වේ ද, එකල ඔහු අෂ්ට සංවේග වස්තූන් මෙනෙහි කිරීමෙන් සිත සංවේගයට පත් කළ යුතු ය. අෂ්ට සංවේග වස්තූන් නම්: ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණ යන සතර ද, පස්වනුව අපාය දුක ද, අතීතයෙහි සංසාර වෘත්ත මූලික දුක ද, අනාගතයෙහි සංසාර වෘත්ත මූලික දුක ද, වර්තමානයෙහි ආහාර සෙවීම් මූලික දුක ද යන අට යි. බුද්ධ ධම්ම සංඝ යන රත්නත්‍රයේ ගුණ සිහිපත් කිරීමෙන් ද සිතෙහි ප්‍රසාදය ඇති කළ යුතු ය. මෙසේ යම් කලෙක සිත ප්‍රමෝදයට පත් කළ යුතු ද, ඒ කලෙහි සිත ප්‍රමෝදයට පත් කරයි.

කථං යස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති? යදාස්ස එවං පටිපජ්ජතො අලීනං අනුද්ධතං අනිරස්සාදං ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං සමථවීථිපටිපන්නං චිත්තං හොති, තදාස්ස පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු න බ්‍යාපාරං ආපජ්ජති, සාරථි විය සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු. එවං යස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති.

යම් කලෙක සිත කෙරෙහි උපේක්ෂා සහගත විය යුතු ද, ඒ කලෙහි සිත කෙරෙහි උපේක්ෂා සහගත වන්නේ කෙසේ ද? මෙසේ පිළිපදින්නා වූ ඒ යෝගීහුගේ සිත හැකිළුණු බවක් හෝ විසිරුණු බවක් නැතිව, ප්‍රීතියෙන් තොර නොවී, අරමුණෙහි සමව පවතින විට, සමථ මාර්ගයට පිළිපන් විට, එකල සිත එසවීම, නිග්‍රහ කිරීම හෝ ප්‍රමෝදයට පත් කිරීමෙහි වෙහෙසක් නොගනී. එය සමව දිවෙන අසුන් කෙරෙහි රියදුරෙකු මධ්‍යස්ථ වන්නාක් මෙනි. මෙසේ යම් කලෙක සිත කෙරෙහි උපේක්ෂා සහිත විය යුතු ද, ඒ කලෙහි උපේක්ෂා සහගත වේ.

අසමාහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා නාම නෙක්ඛම්මපටිපදං අනාරුළ්හපුබ්බානං අනෙකකිච්චපසුතානං වික්ඛිත්තහදයානං පුග්ගලානං ආරකා පරිච්චාගො.

අසමාහිත පුද්ගලයන් දුරු කිරීම යනු නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ප්‍රතිපදාවට මින් පෙර නොපිළිපන්, නොයෙක් කටයුතුවල නිරත, විසිරුණු සිත් ඇති පුද්ගලයන්ගෙන් දුරස්ව විසීම යි.

සමාහිතපුග්ගලසෙවනතා නාම නෙක්ඛම්මපටිපදං පටිපන්නානං සමාධිලාභීනං පුග්ගලානං කාලෙන කාලං උපසඞ්කමනං.

සමාහිත පුද්ගලයන් සේවනය කිරීම යනු නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ප්‍රතිපදාවට පිළිපන්, සමාධිලාභී පුද්ගලයන් කලින් කලට ඇසුරු කිරීම යි.

තදධිමුත්තතා [Pg.132] නාම සමාධිඅධිමුත්තතා සමාධිගරුසමාධිනින්නසමාධිපොණසමාධිපබ්භාරතාති අත්ථො.

තදධිමුත්තතා යනු සමාධියට නැමුණු බව යි; සමාධිය ම ගරු කොට ඇති, සමාධියට ම බෑවුම් වූ, සමාධියට ම නැඹුරු වූ, සමාධියට ම බර වූ බව යන්න මෙහි අර්ථය යි.

එවමෙතං දසවිධං අප්පනාකොසල්ලං සම්පාදෙතබ්බං.

මෙසේ මේ දස වැදෑරුම් අර්පනා කෞශල්‍යය සම්පූර්ණ කළ යුතු ය.

67.

67.

එවඤ්හි සම්පාදයතො, අප්පනාකොසල්ලං ඉමං;

පටිලද්ධෙ නිමිත්තස්මිං, අප්පනා සම්පවත්තති.

මෙසේ මේ අර්පනා කෞශල්‍යය සම්පූර්ණ කරන්නා හට, පටිභාග නිමිත්ත ලැබුණු කල්හි අර්පනා සමාධිය ඇති වේ.

එවඤ්හි පටිපන්නස්ස, සචෙ සා නප්පවත්තති;

තථාපි න ජහෙ යොගං, වායමෙථෙව පණ්ඩිතො.

මෙසේ පිළිපන්නා වූ යෝගීහුට ඉදින් ඒ අර්පනාව ඇති නොවන්නේ නම්, එසේ වුව ද පණ්ඩිත තෙමේ උත්සාහය අත් නොහැර වීර්යය ම කළ යුතු ය.

හිත්වා හි සම්මාවායාමං, විසෙසං නාම මාණවො;

අධිගච්ඡෙ පරිත්තම්පි, ඨානමෙතං න විජ්ජති.

සම්මා වායාමය අත්හැර යම් පුද්ගලයෙකුට අල්ප වූ හෝ විශේෂාධිගමයක් ලැබිය හැකිය යන කරුණ විද්‍යමාන නොවේ.

චිත්තප්පවත්තිආකාරං, තස්මා සල්ලක්ඛයං බුධො;

සමතං වීරියස්සෙව, යොජයෙථ පුනප්පුනං.

එබැවින් නුවණැත්තා සිත පවතින ආකාරය මැනවින් විමසා බලා, සමාධිය හා සම වූ වීර්යය ම නැවත නැවතත් යෙදිය යුතු ය.

ඊසකම්පි ලයං යන්තං, පග්ගණ්හෙථෙව මානසං;

අච්චාරද්ධං නිසෙධෙත්වා, සමමෙව පවත්තයෙ.

සිත මඳක් හෝ හැකිළී යන්නේ නම්, එය ප්‍රග්‍රහ කළ යුතු ම ය; ඉතා දැඩි වූ වීර්යය වළක්වා, සමව පැවැත්විය යුතු ය.

රෙණුම්හි උප්පලදලෙ, සුත්තෙ නාවාය නාළියා;

යථා මධුකරාදීනං, පවත්ති සම්මවණ්ණිතා.

මල් රේණු කෙරෙහි ද, නෙළුම් පතෙහි ද, මකුළු දැලෙහි ද, ඔරුවෙහි හා තෙල් නළයෙහි ද භ්‍රමරයන් ආදීන්ගේ පැවැත්ම අටුවාවෙහි මැනවින් වර්ණනා කර ඇති පරිදි,

ලීනඋද්ධතභාවෙහි, මොචයිත්වාන සබ්බසො;

එවං නිමිත්තාභිමුඛං, මානසං පටිපාදයෙති.

හැකිළුණු හා විසිරුණු බවෙන් සිත සහමුලින් ම මුදවා, මෙසේ නිමිත්තට අභිමුඛව භාවනා සිත පැවැත්විය යුතු ය.

නිමිත්තාභිමුඛපටිපාදනං

නිමිත්තට අභිමුඛව සිත පැවැත්වීම

68. තත්‍රායමත්ථදීපනා – යථා හි අඡෙකො මධුකරො අසුකස්මිං රුක්ඛෙ පුප්ඵං පුප්ඵිතන්ති ඤත්වා තික්ඛෙන වෙගෙන පක්ඛන්දො තං අතික්කමිත්වා පටිනිවත්තෙන්තො ඛීණෙ රෙණුම්හි සම්පාපුණාති. අපරො අඡෙකො මන්දෙන ජවෙන පක්ඛන්දො ඛීණෙයෙව සම්පාපුණාති. ඡෙකො පන සමෙන ජවෙන පක්ඛන්දො සුඛෙන පුප්ඵරාසිං සම්පත්වා යාවදිච්ඡකං රෙණුං ආදාය මධුං සම්පාදෙත්වා මධුරසමනුභවති.

68. එහි අර්ථ විවරණය මෙසේ ය – අදක්ෂ බඹරෙකු යම් ගසක මල් පිපී ඇතැයි දැන, ඉතා වේගයෙන් පියඹා ගොස් ඒ ගස පසුකර ගොස් නැවත හැරී එන විට මල් රේණු අවසන් වී තිබේ. තවත් අදක්ෂ බඹරෙකු ඉතා සෙමින් පියඹා යන අතර, එවිට ද මල් රේණු අවසන් වී තිබේ. එහෙත් දක්ෂ බඹරෙකු මධ්‍යස්ථ වේගයකින් පියඹා ගොස් පහසුවෙන් මල් සමූහය වෙත පැමිණ, රිසි පරිදි රේණු ගෙන මී පැණි රැස් කොට මී රස විඳින්නාක් මෙනි.

යථා [Pg.133] ච සල්ලකත්තඅන්තෙවාසිකෙසු උදකථාලගතෙ උප්පලපත්තෙ සත්ථකම්මං සික්ඛන්තෙසු එකො අඡෙකො වෙගෙන සත්ථං පාතෙන්තො උප්පලපත්තං ද්විධා වා ඡින්දති, උදකෙ වා පවෙසෙති. අපරො අඡෙකො ඡිජ්ජනපවෙසනභයා සත්ථකෙන ඵුසිතුම්පි න විසහති. ඡෙකො පන සමෙන පයොගෙන තත්ථ සත්ථපහාරං දස්සෙත්වා පරියොදාතසිප්පො හුත්වා තථාරූපෙසු ඨානෙසු කම්මං කත්වා ලාභං ලභති.

තවද ශල්‍යකර්ම ශිල්පය උගන්නා ගෝලයන් ජලය පිරවූ බඳුනක ඇති නෙළුම් පතක් කැපීමට පුහුණු වන විට, එක් අදක්ෂ ගෝලයෙකු වේගයෙන් පිහිය හසුරුවා නෙළුම් පත දෙකට කපයි, නැතහොත් ජලයෙහි ගිල්වයි. තවත් අදක්ෂයෙකු නෙළුම් පත කැපේ යැයි හෝ ජලයෙහි ගිලේ යැයි බියෙන් පිහියෙන් එය ස්පර්ශ කිරීමටවත් බිය වේ. එහෙත් දක්ෂ ගෝලයා සම වූ ප්‍රයෝගයකින් එහි පිහි පහර පෙන්වා ශිල්පයෙහි දක්ෂයෙකු වී, එවැනි තැන්වල නහර විදීම ආදී කටයුතු කොට ලාභ ලබන්නාක් මෙනි.

යථා ච යො චතුබ්‍යාමප්පමාණං මක්කටසුත්තමාහරති, සො චත්තාරි සහස්සානි ලභතීති රඤ්ඤා වුත්තෙ එකො අඡෙකපුරිසො වෙගෙන මක්කටසුත්තමාකඩ්ඪන්තො තහිං තහිං ඡින්දතියෙව. අපරො අඡෙකො ඡෙදනභයා හත්ථෙන ඵුසිතුම්පි න විසහති. ඡෙකො පන කොටිතො පට්ඨාය සමෙන පයොගෙන දණ්ඩකෙ වෙධෙත්වා ආහරිත්වා ලාභං ලභති.

තවද, රජතුමා විසින් 'යමෙක් රියන් හතරක් දිග මකුළු නූලක් රැගෙන එන්නේ ද ඔහුට කහවණු හාරදහසක් ලැබේ' යැයි කී කල්හි, එක් අදක්ෂයෙකු වේගයෙන් මකුළු නූල අදින විට එය තැනින් තැන කැඩී යයි. තවත් අදක්ෂයෙකු එය කැඩේ යැයි බියෙන් අතින් ස්පර්ශ කිරීමටවත් බිය වේ. එහෙත් දක්ෂ පුරුෂයා කෙළවරේ සිට සම වූ ප්‍රයෝගයකින් ලී කෝටුවක නූල ඔතාගෙන අවුත් ලාභ ලබන්නාක් මෙනි.

යථා ච අඡෙකො නියාමකො බලවවාතෙ ලඞ්කාරං පූරෙන්තො නාවං විදෙසං පක්ඛන්දාපෙති. අපරො අඡෙකො මන්දවාතෙ ලඞ්කාරං ඔරොපෙන්තො නාවං තත්ථෙව ඨපෙති. ඡෙකො පන මන්දවාතෙ ලඞ්කාරං පූරෙත්වා බලවවාතෙ අඩ්ඪලඞ්කාරං කත්වා සොත්ථිනා ඉච්ඡිතට්ඨානං පාපුණාති.

තවද, අදක්ෂ නැවියෙකු තද සුළං ඇති විට රුවල් සම්පූර්ණයෙන් දිගහැරීම නිසා නැව වෙනත් දෙසකට යොමු කරයි. තවත් අදක්ෂයෙකු මඳ සුළඟේ දී රුවල් බෑම නිසා නැව එතැන ම නතර කරයි. එහෙත් දක්ෂ නැවියා මඳ සුළඟේ දී රුවල් සම්පූර්ණයෙන් දිගහැර ද, තද සුළඟේ දී රුවල් අඩක් හකුළා ද සුවසේ කැමති තැනට පැමිණෙන්නාක් මෙනි.

යථා ච යො තෙලෙන අඡඩ්ඩෙන්තො නාළිං පූරෙති, සො ලාභං ලභතීති ආචරියෙන අන්තෙවාසිකානං වුත්තෙ එකො අඡෙකො ලාභලුද්ධො වෙගෙන පූරෙන්තො තෙලං ඡඩ්ඩෙති. අපරො අඡෙකො තෙලඡඩ්ඩනභයා ආසිඤ්චිතුම්පි න විසහති. ඡෙකො පන සමෙන පයොගෙන පූරෙත්වා ලාභං ලභති.

තවද, තෙල් නොඉසිරුවා පටු සිදුරක් ඇති තෙල් නළියක් පිරවිය හැකි තැනැත්තාට තෑග්ගක් ලැබෙන බව ගුරුවරයා විසින් අතේවාසිකයන්ට පැවසූ විට, ලාභයට ගිජු වූ අදක්ෂ එක් සිසුවෙක් ඉතා වේගයෙන් නළිය පිරවීමට උත්සාහ කරද්දී තෙල් ඉසිරුවා දමයි. තවත් අදක්ෂයෙක් තෙල් ඉසිරෙතැයි යන බියෙන් තෙල් වත් කිරීමටවත් නොපෙළඹෙයි. එහෙත් දක්ෂ සිසුවා සමබර උත්සාහයකින් යුතුව තෙල් පුරවා එම තෑග්ග ලබයි.

එවමෙව එකො භික්ඛු උප්පන්නෙ නිමිත්තෙ සීඝමෙව අප්පනං පාපුණිස්සාමීති ගාළ්හං වීරියං කරොති, තස්ස චිත්තං අච්චාරද්ධවීරියත්තා උද්ධච්චෙ පතති, සො න සක්කොති අප්පනං පාපුණිතුං. එකො අච්චාරද්ධවීරියතාය දොසං දිස්වා කිං දානිමෙ අප්පනායාති වීරියං හාපෙති, තස්ස චිත්තං අතිලීනවීරියත්තා කොසජ්ජෙ පතති, සොපි න සක්කොති අප්පනං පාපුණිතුං. යො පන ඊසකම්පි ලීනං ලීනභාවතො උද්ධතං උද්ධච්චතො මොචෙත්වා සමෙන පයොගෙන [Pg.134] නිමිත්තාභිමුඛං පවත්තෙති, සො අප්පනං පාපුණාති, තාදිසෙන භවිතබ්බං. ඉමමත්ථං සන්ධාය එතං වුත්තං –

එලෙසම, එක් භික්ෂුවක් පටිභාග නිමිත්ත උපන් විට 'ඉතා ඉක්මනින්ම අප්පනාවට පැමිණෙන්නෙමි'යි සිතා අතිශය දැඩි වීර්යයක් කරයි. එවිට එම භික්ෂුවගේ සිත අතිධාවනකාරී වීර්යය නිසා උද්ධච්චයට (නොසන්සුන් බවට) පත්වෙයි. ඔහුට අප්පනාවට පැමිණීමට නොහැකි වෙයි. තවත් භික්ෂුවක් අධික වීර්යයෙහි ඇති දොස් දැක, 'දැන් පටිභාග නිමිත්ත ලැබී ඇති බැවින් අප්පනාව වෙනුවෙන් වෙහෙස වීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?' කියා සිතා වීර්යය ලිහිල් කරයි. එවිට ඔහුගේ සිත අතිශය මන්දගාමී වීර්යය නිසා කෝසජ්ජයට (අලස බවට) පත්වෙයි. ඔහු ද අප්පනාවට පැමිණීමට සමත් නොවේ. යම් භික්ෂුවක් ස්වල්ප වූ ද මන්දගාමී බවෙන් සිත මුදවා, ස්වල්ප වූ ද නොසන්සුන් බවෙන් සිත මුදවා, සමබර උත්සාහයකින් සිත නිමිත්ත දෙසට යොමු කරයි ද, ඔහු අප්පනාවට පැමිණෙයි. යෝගාවචරයා එබඳු අයෙකු විය යුතුය. මේ අර්ථය අරභයා මෙසේ පවසන ලදී -

රෙණුම්හි උප්පලදලෙ, සුත්තෙ නාවාය නාළියා;

යථා මධුකරාදීනං, පවත්ති සම්මවණ්ණිතා.

නෙළුම් මලේ රේණුව, මහනෙල් පෙත්ත, මකුළු දැල, බෝට්ටුව සහ තෙල් නළිය යන නිදසුන්හි මීමැස්සන් ආදීන්ගේ හැසිරීම යම් සේ මැනවින් විස්තර කරන ලද්දේ ද,

ලීනඋද්ධතභාවෙහි, මොචයිත්වාන සබ්බසො;

එවං නිමිත්තාභිමුඛං, මානසං පටිපාදයෙති.

එලෙසම, හැකි සෑම අයුරින්ම සිත මන්දගාමී බවෙන් හා නොසන්සුන් බවෙන් මුදවාගෙන, භාවනා සිත නිමිත්ත දෙසටම මෙහෙයවිය යුතුය.

පඨමජ්ඣානකථා

ප්‍රථම ධ්‍යාන කථාව

69. ඉති එවං නිමිත්තාභිමුඛං මානසං පටිපාදයතො පනස්ස ඉදානි අප්පනා ඉජ්ඣිස්සතීති භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා පථවී පථවීති අනුයොගවසෙන උපට්ඨිතං තදෙව පථවීකසිණං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනමුප්පජ්ජති. තතො තස්මිංයෙවාරම්මණෙ චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති. තෙසු අවසානෙ එකං රූපාවචරං, සෙසානි කාමාවචරානි. පකතිචිත්තෙහි බලවතරවිතක්කවිචාරපීතිසුඛචිත්තෙකග්ගතානි යානි අප්පනාය පරිකම්මත්තා පරිකම්මානීතිපි, යථා ගාමාදීනං ආසන්නපදෙසො ගාමූපචාරො නගරූපචාරොති වුච්චති, එවං අප්පනාය ආසන්නත්තා සමීපචාරත්තා වා උපචාරානීතිපි, ඉතො පුබ්බෙ පරිකම්මානං, උපරි අප්පනාය ච අනුලොමතො අනුලොමානීතිපි වුච්චන්ති. යඤ්චෙත්ථ සබ්බන්තිමං, තං පරිත්තගොත්තාභිභවනතො, මහග්ගතගොත්තභාවනතො ච ගොත්‍රභූතිපි වුච්චති. අගහිතග්ගහණෙන පනෙත්ථ පඨමං පරිකම්මං, දුතියං උපචාරං, තතියං අනුලොමං, චතුත්ථං ගොත්‍රභු. පඨමං වා උපචාරං, දුතියං අනුලොමං, තතියං ගොත්‍රභු, චතුත්ථං පඤ්චමං වා අප්පනාචිත්තං. චතුත්ථමෙව හි පඤ්චමං වා අප්පෙති, තඤ්ච ඛො ඛිප්පාභිඤ්ඤදන්ධාභිඤ්ඤවසෙන. තතො පරං ජවනං පතති. භවඞ්ගස්ස වාරො හොති.

69. මෙසේ සිත නිමිත්ත දෙසට යොමු කරවාගෙන සිටින එම යෝගාවචරයාට, 'දැන් අප්පනාව සිදුවනු ඇතැයි' යන අවස්ථාවේදී භවාංගය සිඳී ගොස්, 'පඨවි පඨවි' යනුවෙන් භාවනා කිරීමේ බලයෙන් මැනවින් ඉස්මතු වී පෙනෙන එම පඨවි කසිණ පටිභාග නිමිත්තම අරමුණු කොට මනෝද්වාරාවජ්ජන සිත උපදියි. ඉන්පසුව එම අරමුණෙහිම ජවන සිත් හතරක් හෝ පහක් උපදියි. ඒ අතරින් අවසාන සිත රූපාවචර සිතක් වන අතර, ඉතිරි සිත් කාමාවචර සිත් වේ. සාමාන්‍ය සිත්වලට වඩා බලවත් වූ විතක්ක, විචාර, පීති, සුඛ සහ චිත්ත ඒකග්ගතාවන්ගෙන් යුක්ත වූ, අප්පනාවට පූර්ව සූදානමක් වන බැවින් 'පරිකම්ම' යැයි ද, ගම්මානයක අවට ප්‍රදේශයට ගම් උපචාරය හෝ නගර උපචාරය යැයි කියන්නාක් මෙන්, අප්පනාවට සමීපව පවතින බැවින් 'උපචාර' යැයි ද, මෙයට පෙර පැවති පරිකම්ම සිත්වලටත් ඉන්පසු එන අප්පනාවටත් අනුකූල වන බැවින් 'අනුලෝම' යැයි ද එම ජවන සිත් හඳුන්වනු ලැබේ. එහි ඇති අවසාන සිත, පිරිත්ත (කාමාවචර) ගෝත්‍රය ඉක්මවා යන බැවින් සහ මහග්ගත ගෝත්‍රය ඇති කරන බැවින් 'ගෝත්‍රභූ' යනුවෙන් ද හැඳින්වේ. අනුපිළිවෙලින් ගත් කල පළමු වැන්න පරිකම්මය, දෙවැන්න උපචාරය, තුන්වැන්න අනුලෝමය සහ හතරවැන්න ගෝත්‍රභූ සිත වෙයි. නැතහොත් පළමුවැන්න උපචාරය, දෙවැන්න අනුලෝමය, තුන්වැන්න ගෝත්‍රභූ වන අතර හතරවැන්න හෝ පස්වැන්න අප්පනා සිත වෙයි. ක්ෂිප්පාභිඥ හෝ දන්ධාභිඥ පුද්ගලයාගේ ස්වභාවය අනුව හතරවැනි හෝ පස්වැනි සිතෙහි අප්පනාව සිදුවේ. ඉන්පසු ජවනය අවසන් වී සිත නැවත භවාංගයට වැටෙයි.

ආභිධම්මිකගොදත්තත්ථෙරො පන ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ධම්මානං ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.12) ඉමං සුත්තං වත්වා ආසෙවනපච්චයෙන පච්ඡිමො පච්ඡිමො ධම්මො බලවා හොති, තස්මා ඡට්ඨෙපි සත්තමෙපි අප්පනා හොතීති ආහ, තං අට්ඨකථාසු ‘‘අත්තනො මතිමත්තං ථෙරස්සෙත’’න්ති වත්වා පටික්ඛිත්තං. චතුත්ථපඤ්චමෙසුයෙව පන අප්පනා හොති. පරතො ජවනං පතිතං නාම හොති, භවඞ්ගස්ස ආසන්නත්තාති වුත්තං[Pg.135]. තමෙව විචාරෙත්වා වුත්තත්තා න සක්කා පටික්ඛිපිතුං. යථා හි පුරිසො ඡින්නපපාතාභිමුඛො ධාවන්තො ඨාතුකාමොපි පරියන්තෙ පාදං කත්වා ඨාතුං න සක්කොති පපාතෙ එව පතති, එවං ඡට්ඨෙ වා සත්තමෙ වා අප්පෙතුං න සක්කොති, භවඞ්ගස්ස ආසන්නත්තා. තස්මා චතුත්ථපඤ්චමෙසුයෙව අප්පනා හොතීති වෙදිතබ්බා.

අභිධම්මික ගෝදත්ත තෙරණුවෝ පටුන්හි 'පෙර පෙර කුසල් දහම් පසු පසු කුසල් දහම්වලට ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යන සූත්‍රය ගෙන හැර දක්වමින්, ආසේවන ප්‍රත්‍යය නිසා පසු පසු සිත් වඩාත් බලවත් වන බැවින් හයවැනි හා හත්වැනි ජවනවලදී ද අප්පනාව විය හැකි යැයි පැවසූහ. එහෙත් අටුවාවල 'මෙය තෙරුන්ගේ පෞද්ගලික මතයක් පමණකි'යි පවසා එය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. සැබවින්ම අප්පනාව සිදුවන්නේ හතරවැනි හෝ පස්වැනි ජවන සිතේදීය. ඉන් පසුව එන ජවනය භවාංගයට ආසන්න බැවින් එය භවාංගයට පතිත වූවක් ලෙස සැලකෙන බව අටුවාවෙහි දක්වා ඇත. එම විස්තරය තර්කානුකූලව ඉදිරිපත් කර ඇති බැවින් එය ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකිය. කන්දක් කෙළවරට දුවන මිනිසෙකුට නතර වීමට අවශ්‍ය වුවද, කඳු කෙළවරෙහි පාදය තබා නතර විය නොහැකිව ප්‍රපාතයට ඇද වැටෙන්නාක් මෙන්, හයවැනි හෝ හත්වැනි ජවන චිත්තක්ෂණයේදී භවාංගයට ඉතා ආසන්න බැවින් අප්පනාවට පත්විය නොහැක. එබැවින් අප්පනාව සිදුවන්නේ හතරවැනි හෝ පස්වැනි ජවන සිතේදී පමණක් බව දත යුතුය.

සා ච පන එකචිත්තක්ඛණිකායෙව. සත්තසු හි ඨානෙසු අද්ධානපරිච්ඡෙදො නාම නත්ථි පඨමප්පනායං, ලොකියාභිඤ්ඤාසු, චතූසු මග්ගෙසු, මග්ගානන්තරඵලෙ, රූපාරූපභවෙසු භවඞ්ගජ්ඣානෙ, නිරොධස්ස පච්චයෙ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ, නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස ඵලසමාපත්තියන්ති. එත්ථ මග්ගානන්තරඵලං තිණ්ණං උපරි න හොති. නිරොධස්ස පච්චයො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ද්වින්නමුපරි න හොති. රූපාරූපෙසු භවඞ්ගස්ස පරිමාණං නත්ථි, සෙසට්ඨානෙසු එකමෙව චිත්තන්ති. ඉති එකචිත්තක්ඛණිකායෙව අප්පනා. තතො භවඞ්ගපාතො. අථ භවඞ්ගං වොච්ඡින්දිත්වා ඣානපච්චවෙක්ඛණත්ථාය ආවජ්ජනං, තතො ඣානපච්චවෙක්ඛණන්ති.

එම අප්පනා සිත ද එක් චිත්තක්ෂණයක් පමණක් පවතියි. ප්‍රථම අප්පනාව, ලෞකික අභිඥා, සතර මාර්ග සිත්, මාර්ගයට අනතුරුව එන ඵල සිත් (පළමු අවස්ථාවේදී), රූප හා අරූප භවයන්හි භවාංග ධ්‍යාන සිත්, නිරෝධ සමාපත්තියට ප්‍රත්‍ය වන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සිත සහ නිරෝධයෙන් නැගී සිටින්නාගේ ඵල සමාපත්ති සිත යන අවස්ථා හතෙහි (පළමු වරට ඇති වන විට) කාල සීමාවක් නොමැත. මෙහිදී මාර්ගයට අනතුරුව එන ඵල සිත චිත්තක්ෂණ තුනකට වඩා නොපවතියි. නිරෝධයට ප්‍රත්‍ය වන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සිත චිත්තක්ෂණ දෙකකට වඩා නොපවතියි. රූප හා අරූප භවයන්හි භවාංග සිත්වල ප්‍රමාණයක් නැත. ඉතිරි අවස්ථාවලදී පවතින්නේ එක් සිතක් පමණි. මේ අනුව ප්‍රථම අප්පනාව එක් චිත්තක්ෂණයක් පමණක් පවතී. ඉන්පසු භවාංගයට වැටේ. ඉන්පසු භවාංගය සිඳී ධ්‍යානය ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය කිරීම සඳහා ආවර්ජනය උපදී, ඉන්පසු ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය සිදු වේ.

එත්තාවතා ච පනෙස විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති (ධ. ස. 160; දී. නි. 1.226). එවමනෙන පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං පඨමං ඣානං අධිගතං හොති පථවීකසිණං.

මේ තාක් පවසන ලද භාවනා අනුපිළිවෙලින් මෙම යෝගාවචරයා කාමයන්ගෙන් වෙන්ව, අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව, විතක්ක විචාර සහිත වූ, විවේකයෙන් හටගත් පීතිය හා සැපය ඇති ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. මෙසේ වාසය කරන ඔහු විසින් පංච අංගයන් ප්‍රහීණ කළා වූ, පංච අංගයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ, තෙවැදෑරුම් කල්‍යාණයෙන් හා දස ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ පඨවි කසිණ ප්‍රථම ධ්‍යානය අධිගමනය කරන ලද්දේ වෙයි.

70. තත්ථ විවිච්චෙව කාමෙහීති කාමෙහි විවිච්චිත්වා විනා හුත්වා අපක්කමිත්වා. යො පනායමෙත්ථ එවකාරො, සො නියමත්ථොති වෙදිතබ්බො. යස්මා ච නියමත්ථො, තස්මා තස්මිං පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරණසමයෙ අවිජ්ජමානානම්පි කාමානං තස්ස පඨමජ්ඣානස්ස පටිපක්ඛභාවං කාමපරිච්චාගෙනෙව චස්ස අධිගමං දීපෙති.

70. එහි 'විවිච්චේව කාමේහි' යනු කාමයන්ගෙන් වෙන්ව, ඒවායින් තොරව, ඒවා බැහැර කොට යන්නයි. මෙහි ඇති 'ඒව' කාරය (පමණක්ම යන අර්ථය) නියම අර්ථයෙන් (ඒකාන්තයෙන්ම යන අර්ථයෙන්) ගත යුතුය. එය එසේ නියම අර්ථයක් ගන්නා බැවින්, එම ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරන අවස්ථාවෙහි කාමයන් ප්‍රකටව නැතත්, එම කාමයන් ප්‍රථම ධ්‍යානයට ප්‍රතිපක්ෂ බවත්, කාමයන් අත්හැරීමෙන්ම මෙම ධ්‍යානය ලැබිය යුතු බවත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වා දෙති.

කථං? ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති එවඤ්හි නියමෙ කරියමානෙ ඉදං පඤ්ඤායති, නූන ඣානස්ස කාමා පටිපක්ඛභූතා යෙසු සති ඉදං නප්පවත්තති, අන්ධකාරෙ සති පදීපොභාසො විය. තෙසං පරිච්චාගෙනෙව චස්ස [Pg.136] අධිගමො හොති, ඔරිමතීරපරිච්චාගෙන පාරිමතීරස්සෙව. තස්මා නියමං කරොතීති.

ඒ කෙසේ ද? 'කාමයන්ගෙන් වෙන්වම' යැයි මෙසේ නියමයක් කළ විට මෙබඳු අර්ථයක් වැටහෙයි: අඳුර ඇති තැන පහන් ආලෝකය නොපවතින්නාක් මෙන්, යම් කාමයන් පවතින කල්හි මෙම ධ්‍යානය ඇති නොවේ ද, ඒ කාමයන් ඒකාන්තයෙන්ම ධ්‍යානයට ප්‍රතිපක්ෂය. මෙතෙර අත්හැරීමෙන් එතෙරට පැමිණෙන්නාක් මෙන්, එම කාමයන් අත්හැරීමෙන්ම මෙම ධ්‍යානය අධිගමනය කළ හැකිය. එබැවින් මෙම නියමය (ඒව කාරය) යොදනු ලැබේ.

තත්ථ සියා, කස්මා පනෙස පුබ්බපදෙයෙව වුත්තො, න උත්තරපදෙ, කිං අකුසලෙහි ධම්මෙහි අවිවිච්චාපි ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍යාති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. තංනිස්සරණතො හි පුබ්බපදෙ එස වුත්තො. කාමධාතුසමතික්කමනතො හි කාමරාගපටිපක්ඛතො ච ඉදං ඣානං කාමානමෙව නිස්සරණං. යථාහ, ‘‘කාමානමෙතං නිස්සරණං යදිදං නෙක්ඛම්ම’’න්ති (දී. නි. 3.353). උත්තරපදෙපි පන යථා ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො, ඉධ දුතියො සමණො’’ති (ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241) එත්ථ එවකාරො ආනෙත්වා වුච්චති, එවං වත්තබ්බො. න හි සක්කා ඉතො අඤ්ඤෙහිපි නීවරණසඞ්ඛාතෙහි අකුසලධම්මෙහි අවිවිච්ච ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං. තස්මා ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්චෙව අකුසලෙහි ධම්මෙහී’’ති එවං පදද්වයෙපි එස දට්ඨබ්බො. පදද්වයෙපි ච කිඤ්චාපි විවිච්චාති ඉමිනා සාධාරණවචනෙන තදඞ්ගවිවෙකාදයො, කායවිවෙකාදයො ච සබ්බෙපි විවෙකා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තථාපි කායවිවෙකො චිත්තවිවෙකො වික්ඛම්භනවිවෙකොති තයො එව ඉධ දට්ඨබ්බා.

එහිදී මෙවැනි විමසීමක් විය හැකිය: 'කාමයන්ගෙන් වෙන්වම' යන මුල් පදයේම පමණක් (ඒව - ම) යන අවධාරණ නිපාතය යොදා, 'අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව' යන පසු පදයේ එය නොයෙදුවේ මන්ද? අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන් නොවී ද ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කළ හැකිද? යන්නයි. එය එසේ නොදැක්විය යුතුය. එම කාමයන්ගෙන් නික්මීම (නිස්සරණය) පිණිස වන බැවින් මුල් පදයේ එය වදාරන ලදී. කාම ධාතුව ඉක්මවා යන බැවින් ද, කාමරාගයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ද, මෙම ධ්‍යානය කාමයන්ගෙන් නික්මීමම වෙයි. 'නෙක්ඛම්මය (ධ්‍යානය) කාමයන්ගෙන් නික්මීමයි' (දී.නි. 3.353) යනුවෙන් වදාළ පරිදිය. එසේම, පසු පදයේ ද 'මහණෙනි, මේ ශාසනයේම ශ්‍රමණයෙක් ඇත, දෙවන ශ්‍රමණයෙක් ඇත' (ම.නි. 1.139) යන තැන මෙන් 'ඒව' (ම) යන්න ගෙන හැර දැක්විය යුතුය. නීවරණ සංඛ්‍යාත අන්‍ය වූ අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන් නොවී ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කළ නොහැකි බැවිනි. එබැවින් 'කාමයන්ගෙන් වෙන්වම, අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වම' යනුවෙන් පද දෙකෙහිම මෙම නියමය දත යුතුය. පද දෙකෙහිම 'වෙන්ව' (විවිච්ච) යන පොදු වචනයෙන් තදංග විවේකාදිය මෙන්ම කාය විවේකාදිය ද යන සියලු විවේකයන් අන්තර්ගත වුව ද, මෙහිදී කාය විවේකය, චිත්ත විවේකය සහ වික්ඛම්භන විවේකය යන තුනම දත යුතුය.

කාමෙහීති ඉමිනා පන පදෙන යෙ ච නිද්දෙසෙ ‘‘කතමෙ වත්ථුකාමා, මනාපියා රූපා’’තිආදිනා (මහානි. 1) නයෙන වත්ථුකාමා වුත්තා, යෙ ච තත්ථෙව විභඞ්ගෙ ච ‘‘ඡන්දො කාමො, රාගො කාමො, ඡන්දරාගො කාමො, සඞ්කප්පො කාමො, රාගො කාමො, සඞ්කප්පරාගො කාමො, ඉමෙ වුච්චන්ති කාමා’’ති (මහානි. 1; විභ. 564) එවං කිලෙසකාමා වුත්තා, තෙ සබ්බෙපි සඞ්ගහිතාඉච්චෙව දට්ඨබ්බා. එවඤ්හි සති විවිච්චෙව කාමෙහීති වත්ථුකාමෙහිපි විවිච්චෙවාති අත්ථො යුජ්ජති, තෙන කායවිවෙකො වුත්තො හොති. විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහීති කිලෙසකාමෙහි සබ්බාකුසලෙහි වා විවිච්චාති අත්ථො යුජ්ජති, තෙන චිත්තවිවෙකො වුත්තො හොති. පුරිමෙන චෙත්ථ වත්ථුකාමෙහි විවෙකවචනතො එව කාමසුඛපරිච්චාගො, දුතියෙන කිලෙසකාමෙහි විවෙකවචනතො නෙක්ඛම්මසුඛපරිග්ගහො විභාවිතො හොති. එවං වත්ථුකාමකිලෙසකාමවිවෙකවචනතොයෙව ච එතෙසං පඨමෙන සංකිලෙසවත්ථුප්පහානං, දුතියෙන සංකිලෙසප්පහානං. පඨමෙන ලොලභාවස්ස හෙතුපරිච්චාගො, දුතියෙන බාලභාවස්ස. පඨමෙන ච පයොගසුද්ධි[Pg.137], දුතියෙන ආසයපොසනං විභාවිතං හොතීති විඤ්ඤාතබ්බං. එස තාව නයො කාමෙහීති එත්ථ වුත්තකාමෙසු වත්ථුකාමපක්ඛෙ.

'කාමයන්ගෙන්' යන මෙම පදයෙන් මහානිද්දේසයේ සඳහන් පරිදි 'මනාප වූ රූප' ආදී වශයෙන් දැක්වෙන වස්තු කාමයන් ද, එම නිද්දේසයේ සහ විභංගයේ සඳහන් පරිදි 'ඡන්දය කාමයකි, රාගය කාමයකි, ඡන්දරාගය කාමයකි, සංකල්පය කාමයකි, රාගය කාමයකි, සංකල්ප රාගය කාමයකි, මේවා කාමයන් යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් දැක්වෙන ක්ලේශ කාමයන් ද යන සියල්ලම සංග්‍රහ වන බව දත යුතුය. මෙසේ වූ කල 'කාමයන්ගෙන් වෙන්වම' යන්නෙන් වස්තු කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම යන අර්ථය ගැලපෙන අතර, එයින් කාය විවේකය කියැවේ. 'අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව' යන්නෙන් ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් හෝ සියලු අකුසලයන්ගෙන් වෙන්වීම යන අර්ථය ගැලපෙන අතර එයින් චිත්ත විවේකය කියැවේ. මුල් පදයෙන් වස්තු කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම පැවසීමෙන් කාම සුඛය අත්හැරීම ද, දෙවන පදයෙන් ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන්වීම පැවසීමෙන් නෙක්ඛම්ම සුඛය වැළඳ ගැනීම ද පැහැදිලි වෙයි. මෙසේ වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාම විවේකය පැවසීමෙන් මුල් පදයෙන් සංක්ලේශ වස්තූන් ප්‍රහාණය කිරීම ද, දෙවන පදයෙන් සංක්ලේශයන් (කෙලෙසුන්) ප්‍රහාණය කිරීම ද සිදුවේ. මුල් පදයෙන් ලෝලී බවට හේතුව අත්හැරීම ද, දෙවන පදයෙන් බාල බව (අඥාන බව) අත්හැරීම ද, මුල් පදයෙන් ප්‍රයෝග ශුද්ධිය ද, දෙවන පදයෙන් ආශය පෝෂණය ද විභාජනය වන බව දත යුතුය. මෙය 'කාමයන්ගෙන්' යන පදයේ දැක්වෙන වස්තු කාම පක්ෂයයි.

කිලෙසකාමපක්ඛෙ පන ඡන්දොති ච රාගොති ච එවමාදීහි අනෙකභෙදො කාමච්ඡන්දොයෙව කාමොති අධිප්පෙතො. සො ච අකුසලපරියාපන්නොපි සමානො ‘‘තත්ථ කතමො කාමො ඡන්දො කාමො’’තිආදිනා (විභ. 564) නයෙන විභඞ්ගෙ ඣානපටිපක්ඛතො විසුං වුත්තො. කිලෙසකාමත්තා වා පුරිමපදෙ වුත්තො, අකුසලපරියාපන්නත්තා දුතියපදෙ. අනෙකභෙදතො චස්ස කාමතොති අවත්වා කාමෙහීති වුත්තං.

ක්ලේශ කාම පක්ෂයේදී නම් ඡන්දය, රාගය ආදී නේක ප්‍රභේද ඇති කාමච්ඡන්දයම 'කාමය' ලෙස අදහස් කෙරේ. එය අකුසලයට අයත් වුව ද, 'එහි කාමය යනු කුමක්ද? ඡන්දය කාමයකි' ආදී වශයෙන් විභංගයේදී ධ්‍යානයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් වෙන් කොට දක්වා ඇත. ක්ලේශ කාමයක් බැවින් මුල් පදයේ ද, අකුසලයට අයත් බැවින් දෙවන පදයේ ද පවසන ලදී. එහි නේක ප්‍රභේද ඇති බැවින් 'කාමයෙන්' යයි ඒක වචනයෙන් නොකියා 'කාමයන්ගෙන්' යයි බහු වචනයෙන් පවසන ලදී.

අඤ්ඤෙසම්පි ච ධම්මානං අකුසලභාවෙ විජ්ජමානෙ ‘‘තත්ථ කතමෙ අකුසලා ධම්මා, කාමච්ඡන්දො’’තිආදිනා නයෙන විභඞ්ගෙ උපරි ඣානඞ්ගානං පච්චනීකපටිපක්ඛභාවදස්සනතො නීවරණානෙව වුත්තානි. නීවරණානි හි ඣානඞ්ගපච්චනීකානි, තෙසං ඣානඞ්ගානෙව පටිපක්ඛානි විද්ධංසකානි විඝාතකානීති වුත්තං හොති. තථා හි සමාධි කාමච්ඡන්දස්ස පටිපක්ඛො, පීති බ්‍යාපාදස්ස, විතක්කො ථිනමිද්ධස්ස, සුඛං උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස, විචාරො විචිකිච්ඡායාති පෙටකෙ වුත්තං.

අන්‍ය වූ අකුසල ධර්මයන් පැවතිය ද, විභංගයේදී 'එහි අකුසල ධර්මයන් යනු කවරේද? කාමච්ඡන්දයයි' ආදී වශයෙන් මතු දක්වන ධ්‍යාන අංගයන්ට සෘජු ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් නීවරණයන්ම දක්වා ඇත. නීවරණයෝ ධ්‍යාන අංගයන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂයෝ වෙති; ධ්‍යාන අංගයන් ඒවායේ විනාශකයන් හා මර්දනය කරන්නන් බව පවසන ලදී. එනම්, සමාධිය කාමච්ඡන්දයට ප්‍රතිපක්ෂය, ප්‍රීතිය ව්‍යාපාදයටය, විතර්කය ථීනමිද්ධයටය, සුඛය උද්ධච්ච-කුක්කුච්චයටය, විචාරය විචිකිච්ඡාවට ප්‍රතිපක්ෂ බව පේටක ග්‍රන්ථයෙහි වදාරා ඇත.

එවමෙත්ථ විවිච්චෙව කාමෙහීති ඉමිනා කාමච්ඡන්දස්ස වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො හොති. විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහීති ඉමිනා පඤ්චන්නම්පි නීවරණානං, අගහිතග්ගහණෙන පන පඨමෙන කාමච්ඡන්දස්ස, දුතියෙන සෙසනීවරණානං. තථා පඨමෙන තීසු අකුසලමූලෙසු පඤ්චකාමගුණභෙදවිසයස්ස ලොභස්ස, දුතියෙන ආඝාතවත්ථුභෙදාදිවිසයානං දොසමොහානං. ඔඝාදීසු වා ධම්මෙසු පඨමෙන කාමොඝකාමයොගකාමාසවකාමුපාදානඅභිජ්ඣාකායගන්ථකාමරාගසංයොජනානං, දුතියෙන අවසෙසඔඝයොගාසවඋපාදානගන්ථසංයොජනානං. පඨමෙන ච තණ්හාය තංසම්පයුත්තකානඤ්ච, දුතියෙන අවිජ්ජාය තංසම්පයුත්තකානඤ්ච. අපිච පඨමෙන ලොභසම්පයුත්තානං අට්ඨන්නං චිත්තුප්පාදානං, දුතියෙන සෙසානං චතුන්නං අකුසලචිත්තුප්පාදානං වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො. අයං තාව විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහීති එත්ථ අත්ථප්පකාසනා.

මෙසේ මෙහි 'කාමයන්ගෙන් වෙන්වම' යන්නෙන් කාමච්ඡන්දයේ වික්ඛම්භන විවේකය පැවසේ. 'අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව' යන්නෙන් පංච නීවරණයන්ගේම විවේකය පැවසේ. නොගත් දෙය ගැනීම යන ක්‍රමයෙන්, මුල් පදයෙන් කාමච්ඡන්දය ද, දෙවන පදයෙන් සෙසු නීවරණයන් ද දත යුතුය. එමෙන්ම මුල් පදයෙන් අකුසල මූල තුන අතුරින් පංච කාමගුණ විෂය කොට ඇති ලෝභය ද, දෙවන පදයෙන් ආඝාත වස්තු ආදී විෂයයන් ඇති ද්වේෂය හා මෝහය ද ගැනේ. ඕඝ ආදී ධර්මයන් අතුරින් මුල් පදයෙන් කාමෝඝ, කාම යෝග, කාමාසව, කාමුපාදාන, අභිජ්ඣා කායගන්ථ, කාමරාග සංයෝජන ගැනෙන අතර, දෙවන පදයෙන් ඉතිරි ඕඝ, යෝග, ආසව, උපාදාන, ගන්ථ, සංයෝජන ගැනේ. මුල් පදයෙන් තණ්හාව හා තත්සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද, දෙවන පදයෙන් අවිද්‍යාව හා තත්සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද ගැනේ. තවද, මුල් පදයෙන් ලෝභ සම්ප්‍රයුක්ත සිත් අටේ වික්ඛම්භන විවේකය ද, දෙවන පදයෙන් ඉතිරි අකුසල සිත් හතරේ වික්ඛම්භන විවේකය ද පැවසෙන බව දත යුතුය. මෙය 'කාමයන්ගෙන් වෙන්වම, අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්වම' යන මෙහි අර්ථ ප්‍රකාශනයයි.

71. එත්තාවතා [Pg.138] ච පඨමස්ස ඣානස්ස පහානඞ්ගං දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයොගඞ්ගං දස්සෙතුං සවිතක්කං සවිචාරන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ විතක්කනං විතක්කො, ඌහනන්ති වුත්තං හොති. ස්වායං ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අභිනිරොපනලක්ඛණො, ආහනනපරියාහනනරසො. තථා හි තෙන යොගාවචරො ආරම්මණං විතක්කාහතං විතක්කපරියාහතං කරොතීති වුච්චති. ආරම්මණෙ චිත්තස්ස ආනයනපච්චුපට්ඨානො.

71. මෙතෙක් ප්‍රථම ධ්‍යානයේ ප්‍රහාණය කළ යුතු අංගයන් දක්වා, දැන් සම්ප්‍රයුක්ත අංගයන් දැක්වීම පිණිස 'සවිතක්කං සවිචාරං' (විතර්ක විචාර සහිත වූ) ආදිය වදාරන ලදී. එහි විතර්කනය විතර්කයයි. එය අරමුණෙහි සිත පිහිටුවීමේ (අභිනිරෝපණ) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. අරමුණෙහි ගැටීම හා නැවත නැවත ගැටීම (ආහනන-පරියාහනන) එහි කෘත්‍යයයි. එබැවින් යෝගාවචරයා විතර්කය මගින් අරමුණෙහි වදී, අරමුණෙහි පිරිමදී යැයි කියනු ලැබේ. එය අරමුණ වෙත සිත පමුණුවන ආකාරයෙන් වැටහේ.

විචරණං විචාරො, අනුසඤ්චරණන්ති වුත්තං හොති. ස්වායං ආරම්මණානුමජ්ජනලක්ඛණො, තත්ථ සහජාතානුයොජනරසො, චිත්තස්ස අනුප්පබන්ධනපච්චුපට්ඨානො.

විචරණය විචාරයයි. එය අරමුණෙහි අඛණ්ඩව හැසිරීමයි. එය අරමුණ පිරිමැදීමේ (අනුමජ්ජන) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. එහි සහජාත ධර්මයන් යෙදවීමේ කෘත්‍යය ඇත්තේය. සිත අරමුණෙහි අඛණ්ඩව බැඳ තබන ආකාරයෙන් එය වැටහේ.

සන්තෙපි ච නෙසං කත්ථචි අවිප්පයොගෙ ඔළාරිකට්ඨෙන පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ච ඝණ්ඩාභිඝාතො විය චෙතසො පඨමාභිනිපාතො විතක්කො. සුඛුමට්ඨෙන අනුමජ්ජනසභාවෙන ච ඝණ්ඩානුරවො විය අනුප්පබන්ධො විචාරො. විප්ඵාරවා චෙත්ථ විතක්කො පඨමුප්පත්තිකාලෙ පරිප්ඵන්දනභූතො චිත්තස්ස ආකාසෙ උප්පතිතුකාමස්ස පක්ඛිනො පක්ඛවික්ඛෙපො විය පදුමාභිමුඛපාතො විය ච ගන්ධානුබන්ධචෙතසො භමරස්ස. සන්තවුත්ති විචාරො නාතිපරිප්ඵන්දනභාවො චිත්තස්ස ආකාසෙ උප්පතිතස්ස පක්ඛිනො පක්ඛප්පසාරණං විය, පරිබ්භමනං විය ච පදුමාභිමුඛපතිතස්ස භමරස්ස පදුමස්ස උපරිභාගෙ. දුකනිපාතට්ඨකථායං පන ‘‘ආකාසෙ ගච්ඡතො මහාසකුණස්ස උභොහි පක්ඛෙහි වාතං ගහෙත්වා පක්ඛෙ සන්නිසීදාපෙත්වා ගමනං විය ආරම්මණෙ චෙතසො අභිනිරොපනභාවෙන පවත්තො විතක්කො. වාතග්ගහණත්ථං පක්ඛෙ ඵන්දාපයමානස්ස ගමනං විය අනුමජ්ජනභාවෙන පවත්තො විචාරො’’ති වුත්තං, තං අනුප්පබන්ධෙන පවත්තියං යුජ්ජති. සො පන නෙසං විසෙසො පඨමදුතියජ්ඣානෙසු පාකටො හොති.

මෙම විතර්ක හා විචාරයන් ඇතැම් (ප්‍රථම ධ්‍යාන හා කාමාවචර) සිත්හි එකිනෙකින් වෙන් නොවී පැවතුණද, විචාරයට වඩා රළු බැවින් හා විචාරයට පෙරටුව සිදුවන බැවින්, සීනුවකට පහර දෙන විට නිකුත් වන පළමු ශබ්දය මෙන් අරමුණෙහි සිත මුලින්ම ගැටීම 'විතර්කය' නම් වේ. සියුම් බැවින් හා අරමුණ නැවත නැවත පිරිමදින ස්වභාවය ඇති බැවින්, සීනුව වැදීමෙන් පසු ඇති වන අනුනාදය මෙන් අරමුණෙහි සිත අඛණ්ඩව බැඳ තැබීම 'විචාරය' නම් වේ. මෙහි විතර්කය සැලෙන ස්වභාවයක් ඇති අතර, සිත මුලින්ම උපදින අවස්ථාවේදී සිතේ සැලීමක් වැනි වේ. එය අහසට පියෑඹීමට සැරසෙන පක්ෂියෙකු තටු ගැසීම වැනි ය; නැතහොත් සුවඳක් ඔස්සේ යන සිතක් ඇති බඹරෙකු පියුමකට මුහුණලා පහත් වීම වැනි ය. විචාරය ශාන්ත පැවැත්මක් ඇති අතර, සිතේ එතරම් සැලීමක් නැති ස්වභාවයකි. එය අහසට නැඟුණු පක්ෂියෙකු තටු විහිදා පාවී යාම වැනි ය; පියුමකට මුහුණලා පහත් වූ බඹරෙකු පියුම මත පියාසර කරමින් රඳා සිටීම වැනි ය. දුක නිපාත අටුවාවේ සඳහන් වන්නේ, 'අහසෙහි යන මහා පක්ෂියෙකු තටු දෙකෙන් සුළඟ ග්‍රහණය කරමින් තටු නිසලව තබාගෙන ගමන් කරන්නාක් මෙන්, අරමුණෙහි සිත පිහිටුවන ස්වභාවයෙන් පවතින්නේ විතර්කයයි. සුළඟ ග්‍රහණය කරගැනීම පිණිස තටු සලමින් යන ගමනක් මෙන්, අරමුණ නැවත නැවත පිරිමදින ස්වභාවයෙන් පවතින්නේ විචාරයයි' යනුවෙනි. එම ප්‍රකාශය අරමුණෙහි අඛණ්ඩ පැවැත්ම පිළිබඳව උචිත වේ. ඔවුන්ගේ ඒ වෙනස ප්‍රථම හා ද්විතීයික ධ්‍යාන වලදී පැහැදිලි වේ.

අපිච මලග්ගහිතං කංසභාජනං එකෙන හත්ථෙන දළ්හං ගහෙත්වා ඉතරෙන හත්ථෙන චුණ්ණතෙලවාලණ්ඩුපකෙන පරිමජ්ජන්තස්ස දළ්හගහණහත්ථො විය විතක්කො, පරිමජ්ජනහත්ථො විය විචාරො. තථා කුම්භකාරස්ස දණ්ඩප්පහාරෙන චක්කං භමයිත්වා භාජනං කරොන්තස්ස උප්පීළනහත්ථො විය විතක්කො, ඉතො චිතො ච සඤ්චරණහත්ථො විය විචාරො. තථා මණ්ඩලං කරොන්තස්ස මජ්ඣෙ [Pg.139] සන්නිරුම්භිත්වා ඨිතකණ්ටකො විය අභිනිරොපනො විතක්කො, බහි පරිබ්භමනකණ්ටකො විය අනුමජ්ජනො විචාරො. ඉති ඉමිනා ච විතක්කෙන ඉමිනා ච විචාරෙන සහ වත්තති රුක්ඛො විය පුප්ඵෙන ඵලෙන චාති ඉදං ඣානං ‘‘සවිතක්කං සවිචාර’’න්ති වුච්චති. විභඞ්ගෙ පන ‘‘ඉමිනා ච විතක්කෙන ඉමිනා ච විචාරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’තිආදිනා (විභ. 565) නයෙන පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා කතා. අත්ථො පන තත්‍රාපි එවමෙව දට්ඨබ්බො.

තවද, මලකඩ බැඳුණු ලෝකඩ බඳුනක් එක් අතකින් තදින් අල්ලාගෙන අනෙක් අතින් තෙල් හා කුඩු තැවරූ පිරියම් කඩකින් පිරිමදින්නාගේ, තදින් අල්ලාගත් අත වැනි ස්වභාවය විතර්කය ලෙසද, පිරිමදින අත වැනි ස්වභාවය විචාරය ලෙසද දත යුතුය. එසේම, දඬු පහරින් සකපෝරුව කරකවා බඳුන් සාදන කුඹල්කරුවෙකුගේ මැටි පිඩ තද කරන අත වැනි ස්වභාවය විතර්කය ලෙසද, මැටි පිඩ මත එහා මෙහා හසුරවන අත වැනි ස්වභාවය විචාරය ලෙසද දත යුතුය. එමෙන්ම, වෘත්තයක් අඳින්නෙකුගේ මැද තදින් පිහිටි කටුව වැනි ස්වභාවය අරමුණෙහි සිත පිහිටුවන විතර්කය ලෙසද, වටා කැරකෙන කටුව වැනි ස්වභාවය අරමුණ පිරිමදින විචාරය ලෙසද දත යුතුය. මෙසේ මේ විතර්කයෙන් හා විචාරයෙන් යුක්තව ධ්‍යානය පවතින බැවින්, මල් හා පල සහිත ගසක් මෙන්, මෙම ධ්‍යානය 'සවිතක්ක සවිචාර' ධ්‍යානය යැයි කියනු ලැබේ. විභංග ප්‍රකරණයෙහි 'මෙම විතර්කයෙන් හා විචාරයෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි, මැනවින් යුක්ත වූයේ වෙයි' යන ආදී වශයෙන් පුද්ගලාධිෂ්ඨාන දේශනාවක් කර ඇත. එහි අර්ථයද මෙහි දක්වා ඇති ආකාරයටම දත යුතුය.

විවෙකජන්ති එත්ථ විවිත්ති විවෙකො, නීවරණවිගමොති අත්ථො. විවිත්තොති වා විවෙකො, නීවරණවිවිත්තො ඣානසම්පයුත්තධම්මරාසීති අත්ථො. තස්මා විවෙකා, තස්මිං වා විවෙකෙ ජාතන්ති විවෙකජං.

'විවේකජ' යන්නෙහි, නීවරණයන්ගෙන් වෙන්වීම හෙවත් දුරුවීම 'විවේකය' නම් වේ. එසේත් නැතහොත් නීවරණයන්ගෙන් වෙන් වූ ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම සමූහය 'විවේකය' නම් වේ. ඒ විවේකයෙන් උපන් බැවින් හෝ ඒ විවේකයෙහි උපන් බැවින් 'විවේකජ' නම් වේ.

72. පීතිසුඛන්ති එත්ථ පීණයතීති පීති. සා සම්පියායනලක්ඛණා, කායචිත්තපීනනරසා, ඵරණරසා වා, ඔදග්‍යපච්චුපට්ඨානා. සා පනෙසා ඛුද්දිකා පීති, ඛණිකාපීති, ඔක්කන්තිකාපීති, උබ්බෙගාපීති, ඵරණාපීතීති පඤ්චවිධා හොති. තත්ථ ඛුද්දිකාපීති සරීරෙ ලොමහංසමත්තමෙව කාතුං සක්කොති. ඛණිකාපීති ඛණෙ ඛණෙ විජ්ජුප්පාදසදිසා හොති. ඔක්කන්තිකාපීති සමුද්දතීරං වීචි විය කායං ඔක්කමිත්වා ඔක්කමිත්වා භිජ්ජති. උබ්බෙගාපීති බලවතී හොති කායං උද්ධග්ගං කත්වා ආකාසෙ ලඞ්ඝාපනප්පමාණප්පත්තා. තථා හි පුණ්ණවල්ලිකවාසී මහාතිස්සත්ථෙරො පුණ්ණමදිවසෙ සායං චෙතියඞ්ගණං ගන්ත්වා චන්දාලොකං දිස්වා මහාචෙතියාභිමුඛො හුත්වා ‘‘ඉමාය වත වෙලාය චතස්සො පරිසා මහාචෙතියං වන්දන්තී’’ති පකතියා දිට්ඨාරම්මණවසෙන බුද්ධාරම්මණං උබ්බෙගාපීතිං උප්පාදෙත්වා සුධාතලෙ පහටචිත්‍රගෙණ්ඩුකො විය ආකාසෙ උප්පතිත්වා මහාචෙතියඞ්ගණෙයෙව පතිට්ඨාසි. තථා ගිරිකණ්ඩකවිහාරස්ස උපනිස්සයෙ වත්තකාලකගාමෙ එකා කුලධීතාපි බලවබුද්ධාරම්මණාය උබ්බෙගාපීතියා ආකාසෙ ලඞ්ඝෙසි.

72. 'ප්‍රීතිසුඛ' යන්නෙහි සිත පිනවන බැවින් 'ප්‍රීතිය' නම් වේ. එය ප්‍රියශීලී බව ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. කය හා සිත පිනවීම එහි රසයයි (කෘත්‍යයයි), නැතහොත් ශරීරය පුරා පැතිරී යාම එහි රසයයි. සිතේ ප්‍රමෝදවත් බව එහි ප්‍රත්‍යුපස්ථානයයි (වැටහෙන ආකාරයයි). එම ප්‍රීතිය කුද්දිකා ප්‍රීතිය, ක්ෂණිකා ප්‍රීතිය, ඕක්කන්තිකා ප්‍රීතිය, උබ්බේගා ප්‍රීතිය, ඵරණා ප්‍රීතිය යැයි පස් වැදෑරුම් වේ. එහි කුද්දිකා ප්‍රීතිය ශරීරයේ රෝමෝද්ගමනය (මවිල් කෙලින් වීම) පමණක් ඇති කිරීමට සමත් වේ. ක්ෂණිකා ප්‍රීතිය මොහොතින් මොහොත විදුලි කෙටීමක් මෙන් ඇති වේ. ඕක්කන්තිකා ප්‍රීතිය මුහුදු වෙරළට රළ පෙළක් එන්නාක් මෙන් ශරීරය මත නැඟී බිඳී යයි. උබ්බේගා ප්‍රීතිය ඉතා බලවත් වන අතර ශරීරය උඩට ඔසවා අහසට ලං කරවීමට තරම් සමත් වේ. පූර්ණවල්ලිකා වාසී මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පසළොස්වක පෝ දිනක සවස් කාලයේ චෛත්‍ය මළුවට ගොස් සඳ එළිය දැක මහා චෛත්‍යයට මුහුණලා සිට 'මේ වේලාවේ සිවු පිරිස මහා චෛත්‍යය වඳිනවා ඇති' යි කලින් දුටු අරමුණ සිහිපත් කරමින් බුද්ධාලම්බන උබ්බේගා ප්‍රීතිය උපදවාගෙන, මැටි බිමකට ගැසූ විසිතුරු පන්දුවක් මෙන් අහසට පැන නැඟී මහා චෛත්‍ය මළුවෙහිම පය තැබූහ. එසේම ගිරිකණ්ඩක විහාරය ඇසුරු කළ වට්ටකාලක ග්‍රාමයේ එක් කුල දියණියක්ද බලවත් බුද්ධාලම්බන උබ්බේගා ප්‍රීතියෙන් අහසට නැඟුණාය.

තස්සා කිර මාතාපිතරො සායං ධම්මස්සවනත්ථාය විහාරං ගච්ඡන්තා ‘‘අම්ම ත්වං ගරුභාරා අකාලෙ විචරිතුං න සක්කොසි, මයං තුය්හං පත්තිං කත්වා ධම්මං සොස්සාමා’’ති අගමංසු. සා ගන්තුකාමාපි තෙසං වචනං පටිබාහිතුං [Pg.140] අසක්කොන්තී ඝරෙ ඔහීයිත්වා ඝරාජිරෙ ඨත්වා චන්දාලොකෙන ගිරිකණ්ඩකෙ ආකාසචෙතියඞ්ගණං ඔලොකෙන්තී චෙතියස්ස දීපපූජං අද්දස, චතස්සො ච පරිසා මාලාගන්ධාදීහි චෙතියපූජං කත්වා පදක්ඛිණං කරොන්තියො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච ගණසජ්ඣායසද්දං අස්සොසි. අථස්සා ‘‘ධඤ්ඤාවතිමෙ, යෙ විහාරං ගන්ත්වා එවරූපෙ චෙතියඞ්ගණෙ අනුසඤ්චරිතුං, එවරූපඤ්ච මධුරධම්මකථං සොතුං ලභන්තී’’ති මුත්තරාසිසදිසං චෙතියං පස්සන්තියා එව උබ්බෙගාපීති උදපාදි. සා ආකාසෙ ලඞ්ඝිත්වා මාතාපිතූනං පුරිමතරංයෙව ආකාසතො චෙතියඞ්ගණෙ ඔරුය්හ චෙතියං වන්දිත්වා ධම්මං සුණමානා අට්ඨාසි. අථ නං මාතාපිතරො ආගන්ත්වා ‘‘අම්ම ත්වං කතරෙන මග්ගෙන ආගතාසී’’ති පුච්ඡිංසු. සා ‘‘ආකාසෙන ආගතාම්හි, න මග්ගෙනා’’ති වත්වා ‘‘අම්ම ආකාසෙන නාම ඛීණාසවා සඤ්චරන්ති, ත්වං කථං ආගතා’’ති වුත්තා ආහ – ‘‘මය්හං චන්දාලොකෙන චෙතියං ආලොකෙන්තියා ඨිතාය බුද්ධාරම්මණා බලවපීති උප්පජ්ජි. අථාහං නෙව අත්තනො ඨිතභාවං, න නිසින්නභාවං අඤ්ඤාසිං, ගහිතනිමිත්තෙනෙව පන ආකාසෙ ලඞ්ඝිත්වා චෙතියඞ්ගණෙ පතිට්ඨිතාම්හී’’ති.

ඇගේ මවුපියන් සන්ධ්‍යා කාලයේ ධර්ම ශ්‍රවණය පිණිස විහාරයට යන විට, 'දුව, ඔබ ශරීරයෙන් බරව සිටින නිසා (ගැබ්බර නිසා) මේ අකාලයේ ගමන් බිමන් යා නොහැකිය, අපි ඔබටත් පින් පමුණුවා ධර්මය අසා එන්නෙමු' යි කියා නික්ම ගියහ. ඇය යාමට කැමති වුවත් මවුපියන්ගේ වචනය ඉක්මවා යාමට නොහැකිව නිවසේ නැවතී, නිවසේ මළුවෙහි සිට සඳ එළියෙන් ගිරිකණ්ඩක විහාරයේ අහස සිඹින චෛත්‍ය මළුව දෙස බලා සිටියාය. ඇය චෛත්‍යයට පුදන ලද පහන් පූජාවන් දැක, සිවු පිරිස මල් ගඳ විලවුන් රැගෙන චෛත්‍ය පූජා පවත්වා පැදකුණු කරනු දැක, භික්ෂු සංඝයාගේ සමූහ සජ්ඣායනා හඬද ඇසුවාය. එවිට ඇයට, 'විහාරයට ගොස් මෙවැනි චෛත්‍ය මළුවක ඇවිදීමටත්, මෙවැනි මධුර ධර්ම කතා ඇසීමටත් ලබන ඒ මිනිස්සු මොනතරම් පින්වන්තද' යි මුතු ගොඩක් වැනි වූ චෛත්‍යය දෙස බලා සිටියදීම උබ්බේගා ප්‍රීතිය හටගත්තාය. ඇය අහසට පැන නැඟී මවුපියන්ටත් කලින් අහසින් චෛත්‍ය මළුවට බැස චෛත්‍යය වැඳ ධර්මය අසමින් සිටියාය. පසුව ඇගේ මවුපියන් එහි පැමිණ 'දුව, ඔබ කුමන මඟකින් ආවෙහිදැ' යි ඇසූහ. ඇය 'මම අහසින් ආවෙමි, මඟකින් නොවේ' යැයි පැවසුවාය. 'දුව, අහසින් යන්නේ රහතන් වහන්සේලාය, ඔබ කෙසේ ආවෙහිදැ' යි ඇසූ විට ඇය මෙසේ පැවසුවාය: 'මම සඳ එළියෙන් චෛත්‍යය දෙස බලා සිටින විට මට බලවත් බුද්ධාලම්බන ප්‍රීතියක් ඇති විය. එවිට මම සිටගෙන සිටිනවාද වාඩි වී සිටිනවාද යන්න පවා නොදැනුණි, මා ගත් ඒ කුසල් අරමුණ නිසාම මම අහසට නැඟී චෛත්‍ය මළුවෙහි පිහිටියෙමි'.

එවං උබ්බෙගාපීති ආකාසෙ ලඞ්ඝාපනප්පමාණා හොති. ඵරණාපීතියා පන උප්පන්නාය සකලසරීරං ධමිත්වා පූරිතවත්ථි විය මහතා උදකොඝෙන පක්ඛන්දපබ්බතකුච්ඡි විය ච අනුපරිප්ඵුටං හොති.

මෙසේ උබ්බේගා ප්‍රීතිය ශරීරය අහසට එසවීමට තරම් ප්‍රබල වේ. ඵරණා ප්‍රීතිය උපන් විට, පිඹ පිරවූ හමක් මෙන් හෝ මහා ජල පහරක් ගලා ආ කඳු කුහරයක් මෙන් මුළු ශරීරයම හාත්පසින්ම ප්‍රීතියෙන් පිරී පවතී.

සා පනෙසා පඤ්චවිධා පීති ගබ්භං ගණ්හන්තී පරිපාකං ගච්ඡන්තී දුවිධං පස්සද්ධිං පරිපූරෙති කායපස්සද්ධිඤ්ච චිත්තපස්සද්ධිඤ්ච. පස්සද්ධි ගබ්භං ගණ්හන්තී පරිපාකං ගච්ඡන්තී දුවිධම්පි සුඛං පරිපූරෙති කායිකඤ්ච චෙතසිකඤ්ච. සුඛං ගබ්භං ගණ්හන්තං පරිපාකං ගච්ඡන්තං තිවිධං සමාධිං පරිපූරෙති ඛණිකසමාධිං උපචාරසමාධිං අප්පනා සමාධින්ති. තාසු යා අප්පනාසමාධිස්ස මූලං හුත්වා වඩ්ඪමානා සමාධිසම්පයොගං ගතා ඵරණාපීති, අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතා පීතීති.

තවද, පස් ආකාර වූ ඒ මෙම ප්‍රීතිය, (පස්සද්ධිය නමැති) ගර්භය දරමින්, මෝරමින් (පරිපාකයට පත්වෙමින්) කාය පස්සද්ධිය හා චිත්ත පස්සද්ධිය යන ද්විවිධ පස්සද්ධිය සම්පූර්ණ කරයි. පස්සද්ධිය ද ගර්භය දරමින් මෝරමින් කායික හා චේතසික යන ද්විවිධ සුඛය සම්පූර්ණ කරයි. සුඛය ද ගර්භය දරමින් මෝරමින් ක්ෂණික සමාධිය, උපචාර සමාධිය සහ අප්පනා සමාධිය යන ත්‍රිවිධ සමාධිය සම්පූර්ණ කරයි. ඒ (පංචවිධ ප්‍රීතීන්) අතුරින් අප්පනා සමාධියට මූලය වී, (පූර්වයෙහි උපචාර සමාධිය සමඟ යෙදී) වැඩෙමින් අප්පනා සමාධි සම්ප්‍රයෝගයට පැමිණි යම් 'ඵරණා පීතියක්' වේ ද, මෙහි 'පීති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එයයි.

73. ඉතරං පන සුඛනං සුඛං, සුට්ඨු වා ඛාදති, ඛනති ච කායචිත්තාබාධන්ති සුඛං, තං සාතලක්ඛණං, සම්පයුත්තානං උපබ්‍රූහනරසං, අනුග්ගහපච්චුපට්ඨානං. සතිපි ච නෙසං කත්ථචි අවිප්පයොගෙ ඉට්ඨාරම්මණපටිලාභතුට්ඨි පීති. පටිලද්ධරසානුභවනං සුඛං. යත්ථ පීති, තත්ථ සුඛං. යත්ථ සුඛං, තත්ථ න නියමතො පීති. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහිතා පීති. වෙදනාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතං සුඛං. කන්තාරඛින්නස්ස [Pg.141] වනන්තුදකදස්සනසවනෙසු විය පීති. වනච්ඡායාපවෙසනඋදකපරිභොගෙසු විය සුඛං. තස්මිං තස්මිං සමයෙ පාකටභාවතො චෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉති අයඤ්ච පීති ඉදඤ්ච සුඛං අස්ස ඣානස්ස, අස්මිං වා ඣානෙ අත්ථීති ඉදං ඣානං පීතිසුඛන්ති වුච්චති.

73. අනෙක් පදය වන 'සුඛය' යනු සුවපත් වීමයි. එසේත් නැතිනම් කයෙහි හා සිතෙහි පීඩාව මැනවින් ක්ෂය කරන (කන) බැවින් හෝ උගුල්වා දමන බැවින් එය 'සුඛය' නම් වේ. එය සුවදායක (සාත) ලක්ෂණයෙන් යුක්තය, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් වර්ධනය කිරීමේ කාර්යය (රසය) ඇත්තේය, (එම ධර්මයන්ට) අනුග්‍රහයක් ලෙස වැටහෙයි. ඇතැම් විට මේ පීතිය හා සුඛය වෙන් කළ නොහැකි ලෙස යෙදුණ ද, කැමති අරමුණක් ලැබීමෙන් වන තුටුවීම 'පීතිය' වේ. ලැබුණු අරමුණෙහි රසය විඳීම 'සුඛය' වේ. යම් තැනක පීතිය ඇත්නම් එහි සුඛය ද ඇත. නමුත් යම් තැනක සුඛය ඇත්නම් එහි නියත වශයෙන්ම පීතිය නැත. පීතිය සංස්කාරස්කන්ධයට ඇතුළත් වේ. සුඛය වේදනාස්කන්ධයට ඇතුළත් වේ. කාන්තාරයක ගමන් කර වෙහෙසට පත් වූවෙකු වනයක් හෝ ජලය දැකීමෙන් හා ඒ ගැන ඇසීමෙන් ලබන සතුට වැනි දෙයක් ලෙස පීතිය දත යුතුය. වන සෙවණට පිවිස ජලය පරිභෝජනය කිරීම වැනි දෙයක් ලෙස සුඛය දත යුතුය. ඒ ඒ අවස්ථාවල පවතින ප්‍රකට බව නිසා මෙසේ කියන ලදැයි දත යුතුය. මෙසේ මෙම පීතිය හා මෙම සුඛය එම ධ්‍යානයෙහි පවතින බැවින් මෙම ධ්‍යානය 'පීති-සුඛ' සහිත ධ්‍යානය යැයි කියනු ලැබේ.

අථ වා පීති ච සුඛඤ්ච පීතිසුඛං, ධම්මවිනයාදයො විය. විවෙකජං පීතිසුඛමස්ස ඣානස්ස, අස්මිං වා ඣානෙ අත්ථීති එවම්පි විවෙකජංපීතිසුඛං. යථෙව හි ඣානං, එවං පීතිසුඛම්පෙත්ථ විවෙකජමෙව හොති, තඤ්චස්ස අත්ථි, තස්මා එකපදෙනෙව ‘‘විවෙකජංපීතිසුඛ’’න්තිපි වත්තුං යුජ්ජති. විභඞ්ගෙ පන ‘‘ඉදං සුඛං ඉමාය පීතියා සහගත’’න්තිආදිනා (විභ. 567) නයෙන වුත්තං. අත්ථො පන තත්ථාපි එවමෙව දට්ඨබ්බො.

එසේත් නැතිනම්, ධර්ම-විනය යන්නා සේ පීතිය හා සුඛය යන දෙකම පීති-සුඛය නම් වේ. විවේකයෙන් හටගත් පීති-සුඛය මෙම ධ්‍යානයට ඇත යන අර්ථයෙන් ද 'විවේකජ පීතිසුඛ' නම් වේ. ධ්‍යානය යම් සේ විවේකජ වේ ද, මෙහි පීති-සුඛය ද එසේම විවේකජම වේ. එය මෙම ධ්‍යානයෙහි පවතින බැවින් එක් පදයකින්ම 'විවේකජ පීතිසුඛ' යැයි පැවසීම ද සුදුසුය. විභංග ප්‍රකරණයෙහි පනා 'මෙම සුඛය මෙම පීතිය සමඟ සහගතව පවතී' ආදී වශයෙන් සඳහන් වේ. එහි අර්ථය ද මෙහි විස්තර කළ පරිදිම දත යුතුය.

පඨමං ඣානන්ති ඉදං පරතො ආවිභවිස්සති. උපසම්පජ්ජාති උපගන්ත්වා, පාපුණිත්වාති වුත්තං හොති. උපසම්පාදයිත්වා වා, නිප්ඵාදෙත්වාති වුත්තං හොති. විභඞ්ගෙ පන ‘‘උපසම්පජ්ජාති පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා’’ති වුත්තං. තස්සාපි එවමෙවත්ථො දට්ඨබ්බො. විහරතීති තදනුරූපෙන ඉරියාපථවිහාරෙන ඉතිවුත්තප්පකාරඣානසමඞ්ගී හුත්වා අත්තභාවස්ස ඉරියං වුත්තිං පාලනං යපනං යාපනං චාරං විහාරං අභිනිප්ඵාදෙති. වුත්තඤ්හෙතං විභඞ්ගෙ ‘‘විහරතීති ඉරියති වත්තති පාලෙති යපෙති යාපෙති චරති විහරති, තෙන වුච්චති විහරතී’’ති (විභ. 540).

'පඨමං ඣානං' (පළමු ධ්‍යානය) යන පදය ඉදිරියෙහි පැහැදිලි වනු ඇත. 'උපසම්පජ්ජ' යනු පැමිණ, ලබාගෙන යන අර්ථයයි. නැතහොත් සම්පූර්ණ කර, නිපදවාගෙන යන අර්ථයයි. විභංග ප්‍රකරණයෙහි පනා 'උපසම්පජ්ජ යනු ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබීම, ළඟා කර ගැනීම, පැමිණීම, මැනවින් පැමිණීම, ස්පර්ශ කිරීම, සාක්ෂාත් කිරීම, සම්පූර්ණ කිරීමයි' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එහි අර්ථය ද මෙසේම දත යුතුය. 'විහරති' යනු එම ධ්‍යානයට අනුරූප ඉරියව් පැවැත්මෙන්, ඉහත දැක්වූ ධ්‍යානයෙන් යුක්තව, ආත්මභාවයෙහි (ජීවිතයෙහි) ඉරියව් පැවැත්වීම, පැවැත්ම, රැක ගැනීම, යැපීම, දිවි පැවැත්ම, හැසිරීම සහ වාසය සම්පූර්ණ කිරීමයි. විභංග ප්‍රකරණයෙහි ද 'විහරති යනු ඉරියව් පවත්වයි, පවතියි, රකියි, යැපෙයි, ජීවත් වෙයි, හැසිරෙයි, වාසය කරයි' යනුවෙන් දක්වා ඇත.

පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනාදි

පංචාංග විප්පහීනාදි (අංග පහක් ප්‍රහීණ වීම ආදිය).

74. යං පන වුත්තං ‘‘පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගත’’න්ති, තත්ථ කාමච්ඡන්දො, බ්‍යාපාදො, ථිනමිද්ධං, උද්ධච්චකුක්කුච්චං, විචිකිච්ඡාති ඉමෙසං පඤ්චන්නං නීවරණානං පහානවසෙන පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනතා වෙදිතබ්බා. න හි එතෙසු අප්පහීනෙසු ඣානං උප්පජ්ජති. තෙනස්සෙතානි පහානඞ්ගානීති වුච්චන්ති. කිඤ්චාපි හි ඣානක්ඛණෙ අඤ්ඤෙපි අකුසලා ධම්මා පහීයන්ති, තථාපි එතානෙව විසෙසෙන ඣානන්තරායකරානි. කාමච්ඡන්දෙන හි නානාවිසයප්පලොභිතං චිත්තං න එකත්තාරම්මණෙ සමාධියති. කාමච්ඡන්දාභිභූතං වා තං න කාමධාතුප්පහානාය පටිපදං පටිපජ්ජති. බ්‍යාපාදෙන චාරම්මණෙ පටිහඤ්ඤමානං න නිරන්තරං පවත්තති[Pg.142]. ථිනමිද්ධාභිභූතං අකම්මඤ්ඤං හොති. උද්ධච්චකුක්කුච්චපරෙතං අවූපසන්තමෙව හුත්වා පරිබ්භමති. විචිකිච්ඡාය උපහතං ඣානාධිගමසාධිකං පටිපදං නාරොහති. ඉති විසෙසෙන ඣානන්තරායකරත්තා එතානෙව පහානඞ්ගානීති වුත්තානීති.

74. 'පංචාංග විප්පහීන (අංග පහක් ප්‍රහීණ වූ) සහ පංචාංග සමන්නාගත (අංග පහකින් යුක්ත වූ)' යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එහිදී කාමච්ඡන්දය, ව්‍යාපාදය, ථීනමිද්ධය, උද්ධච්ච-කුක්කුච්චය සහ විචිකිච්ඡාව යන නීවරණ පහ ප්‍රහීණ කිරීමෙන් පංචාංග විප්පහීන බව දත යුතුය. මේවා ප්‍රහීණ නොකර ධ්‍යානයක් හට නොගනී. එබැවින් මේවා එම ධ්‍යානයෙහි 'ප්‍රහාණාංග' (ප්‍රහීණ කළ යුතු අංග) ලෙස හැඳින්වේ. ධ්‍යාන මොහොතේදී අනෙකුත් අකුසල ධර්මයන් ද ප්‍රහීණ වුවත්, මේවා විශේෂයෙන්ම ධ්‍යානයට අන්තරාය පමුණුවන දේවල් වේ. කාමච්ඡන්දය නිසා විවිධ අරමුණුවලට ඇදී යන සිත එකම අරමුණක සමාධිමත් නොවේ. එසේම කාමච්ඡන්දයෙන් යටපත් වූ සිත කාම ධාතුව ප්‍රහීණ කිරීමේ පිළිවෙතෙහි නොයෙදේ. ව්‍යාපාදය නිසා අරමුණෙහි ගැටෙන සිත නොකඩවා නොපවතී. ථීනමිද්ධයෙන් යටපත් වූ සිත (භාවනා කර්මයට) අකර්මණ්‍ය වේ. උද්ධච්ච-කුක්කුච්චයෙන් යුත් සිත නොසන්සුන්ව ඔබමොබ දුවයි. විචිකිච්ඡාවෙන් පීඩිත සිත ධ්‍යාන අධිගමයට මඟ පාදන පිළිවෙතට නොපිවිසෙයි. මෙසේ විශේෂයෙන් ධ්‍යානයට බාධා පමුණුවන බැවින් මේවා පමණක් ප්‍රහාණාංග ලෙස දක්වා ඇත.

යස්මා පන විතක්කො ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති, විචාරො අනුප්පබන්ධති, තෙහි අවික්ඛෙපාය සම්පාදිතප්පයොගස්ස චෙතසො පයොගසම්පත්තිසම්භවා පීති පීණනං, සුඛඤ්ච උපබ්‍රූහනං කරොති. අථ නං සසෙසසම්පයුත්තධම්මං එතෙහි අභිනිරොපනානුප්පබන්ධනපීණනඋපබ්‍රූහනෙහි අනුග්ගහිතා එකග්ගතා එකත්තාරම්මණෙ සමං සම්මා ච ආධියති, තස්මා විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තෙකග්ගතාති ඉමෙසං පඤ්චන්නං උප්පත්තිවසෙන පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතතා වෙදිතබ්බා. උප්පන්නෙසු හි එතෙසු පඤ්චසු ඣානං උප්පන්නං නාම හොති. තෙනස්ස එතානි පඤ්ච සමන්නාගතඞ්ගානීති වුච්චන්ති. තස්මා න එතෙහි සමන්නාගතං අඤ්ඤදෙව ඣානං නාම අත්ථීති ගහෙතබ්බං. යථා පන අඞ්ගමත්තවසෙනෙව චතුරඞ්ගිනී සෙනා, පඤ්චඞ්ගිකං තූරියං, අට්ඨඞ්ගිකො ච මග්ගොති වුච්චති, එවමිදම්පි අඞ්ගමත්තවසෙනෙව පඤ්චඞ්ගිකන්ති වා පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතන්ති වා වුච්චතීති වෙදිතබ්බං.

විතර්කය විසින් සිත අරමුණෙහි පිහිටුවන බැවින් ද, විචාරය විසින් සිත අරමුණෙහි බැඳ තබන බැවින් ද, ඒ තුළින් වික්ෂේපයක් (නොසන්සුන් බවක්) නොමැතිව සම්පූර්ණ කරගත් භාවනා ප්‍රයෝගය ඇති සිතෙහි ප්‍රයෝග සම්පත්තිය නිසා හටගන්නා පීතිය සිත සතුටු කරයි, සුඛය එම සිත වර්ධනය කරයි. ඉක්බිති සෙසු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් හා යුක්ත වූ එම සිත, විතර්කාදීන්ගේ අරමුණෙහි පිහිටුවීම, බැඳ තැබීම, සතුටු කිරීම සහ වර්ධනය කිරීම යන උපකාරයන්ගෙන් අනුග්‍රහ ලත් ඒකාග්‍රතාව විසින් එකම අරමුණක සමබරව හා මැනවින් පිහිටුවනු ලබයි. එබැවින් විතර්ක, විචාර, පීති, සුඛ සහ චිත්ත ඒකාග්‍රතා යන මේ ධර්ම පහෙහි උපත අනුව පංචාංග සමන්නාගත බව දත යුතුය. මෙම පංච ධර්මයන් උපන් කල්හි ධ්‍යානය උපන්නා නම් වේ. එබැවින් මේවා එම ධ්‍යානයෙහි 'සමන්නාගතාංග' යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් මේවායින් යුක්ත වූ මේවායින් පරිබාහිර වෙනත් ධ්‍යානයක් ඇතැයි නොගත යුතුය. අංගයන්ගෙන් පමණක් යුක්ත වූ පමණින් 'සිව්රඟ සේනාව', 'පංචාංගික තූර්යය' සහ 'අෂ්ටාංගික මාර්ගය' යැයි කියන්නා සේ, මෙම ධ්‍යානය ද අංගයන්ගේ පවතින බව අනුවම 'පංචාංගික' හෝ 'පංචාංග සමන්නාගත' යැයි කියන බව දත යුතුය.

එතානි ච පඤ්චඞ්ගානි කිඤ්චාපි උපචාරක්ඛණෙපි අත්ථි, අථ ඛො උපචාරෙ පකතිචිත්තතො බලවතරානි. ඉධ පන උපචාරතොපි බලවතරානි රූපාවචරලක්ඛණප්පත්තානි. එත්ථ හි විතක්කො සුවිසදෙන ආකාරෙන ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපයමානො උප්පජ්ජති. විචාරො අතිවිය ආරම්මණං අනුමජ්ජමානො. පීතිසුඛං සබ්බාවන්තම්පි කායං ඵරමානං. තෙනෙවාහ – ‘‘නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අප්ඵුටං හොතී’’ති (දී. නි. 1.228). චිත්තෙකග්ගතාපි හෙට්ඨිමම්හි සමුග්ගපටලෙ උපරිමං සමුග්ගපටලං විය ආරම්මණෙසු ඵුසිතා හුත්වා උප්පජ්ජති, අයමෙතෙසං ඉතරෙහි විසෙසො. තත්ථ චිත්තෙකග්ගතා කිඤ්චාපි සවිතක්කං සවිචාරන්ති ඉමස්මිං පාඨෙ න නිද්දිට්ඨා, තථාපි විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 569) එවං වුත්තත්තා අඞ්ගමෙව. යෙන හි අධිප්පායෙන භගවතා උද්දෙසො කතො, සොයෙව තෙන විභඞ්ගෙ පකාසිතොති.

මෙම ධ්‍යාන අංග පහ උපචාර සමාධි අවස්ථාවෙහි ද පවතින නමුත්, උපචාර සමාධියෙහි පවතින එම අංග සාමාන්‍ය කාමාවචර සිතකට වඩා බලවත්ය. මෙහි එනම් ප්‍රථම ධ්‍යාන සිතෙහි දී එම අංග උපචාර අවස්ථාවට වඩා බෙහෙවින් බලවත් වන අතර රූපාවචර ලක්ෂණයන්ට ද පැමිණෙයි. සත්‍ය වශයෙන්ම, මෙහි දී විතක්කය අතිශයින් පැහැදිලි ආකාරයකින් අරමුණෙහි සිත පිහිටුවමින් උපදී. විචාරය අතිශයින්ම අරමුණ පිරිමදිමින් (සලකා බලමින්) උපදී. පීතිය සහ සුඛය මුළු ශරීරය පුරාම පතිත වෙමින් (පැතිරෙමින්) උපදී. එබැවින්ම බුදුරජාණන් වහන්සේ - ‘එම ධ්‍යාන ලාභියාගේ මුළු ශරීරයෙහි විවේකයෙන් උපන් පීති සුඛයෙන් ස්පර්ශ නොවූ කිසිදු කොටසක් නැත’ යැයි වදාළ සේක. පහළ මංජුසාවට ඉහළ මංජුසා පියන මැනවින් ස්පර්ශ වන්නාක් මෙන්, චිත්ත ඒකග්ගතාව ද අරමුණෙහි මැනවින් ස්පර්ශ වී (ඇලී) පවතිමින් උපදී. මෙය මෙම රූපාවචර ලක්ෂණයට පත් ධ්‍යාන අංගයන්ගේ උපචාර අවස්ථාවෙහි පවතින අංගයන්ට වඩා ඇති විශේෂත්වයයි. එහි දී ‘සවිතක්කං සවිචාරං’ යන පාඨයෙහි ඒකග්ගතාව වචනයෙන් දක්වා නොමැති වුව ද, විභංග ප්‍රකරණයෙහි ‘ධ්‍යානය යනු විතක්ක, විචාර, පීති, සුඛ සහ චිත්ත ඒකග්ගතාවයි’ යනුවෙන් වදාළ බැවින් ඒකග්ගතාව ද ධ්‍යාන අංගයකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් අදහසකින් සංක්ෂිප්ත උද්දේශය වදාළ සේක් ද, එම අදහසම උන්වහන්සේ විභංග ප්‍රකරණයෙහි විස්තර කර වදාළ සේක.

තිවිධකල්‍යාණං

ත්‍රිවිධ කල්‍යාණය

75. තිවිධකල්‍යාණං [Pg.143] දසලක්ඛණසම්පන්නන්ති එත්ථ පන ආදිමජ්ඣපරියොසානවසෙන තිවිධකල්‍යාණතා. තෙසංයෙව ච ආදිමජ්ඣපරියොසානානං ලක්ඛණවසෙන දසලක්ඛණසම්පන්නතා වෙදිතබ්බා.

75. තවද, ‘ත්‍රිවිධ කල්‍යාණයෙන් හා දස ලක්ෂණයෙන් යුක්තය’ යන්නෙහි ධ්‍යානයේ ආරම්භය, මධ්‍යය සහ අවසානය යන වශයෙන් ත්‍රිවිධ කල්‍යාණ බව දත යුතුය. එම ආරම්භය, මධ්‍යය සහ අවසානය යන අවස්ථාවන්හි පවතින ලක්ෂණ අනුව දස ලක්ෂණ සම්පන්න බව ද දත යුතුය.

තත්‍රායං පාළි –

එහි දී පාලි පාඨය මෙසේය -

‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස පටිපදාවිසුද්ධි ආදි, උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා මජ්ඣෙ, සම්පහංසනා පරියොසානං, පඨමස්ස ඣානස්ස පටිපදාවිසුද්ධි ආදි, ආදිස්ස කති ලක්ඛණානි? ආදිස්ස තීණි ලක්ඛණානි, යො තස්ස පරිබන්ධො, තතො චිත්තං විසුජ්ඣති, විසුද්ධත්තා චිත්තං මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති, පටිපන්නත්තා තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. යඤ්ච පරිබන්ධතො චිත්තං විසුජ්ඣති, යඤ්ච විසුද්ධත්තා චිත්තං මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති, යඤ්ච පටිපන්නත්තා තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. පඨමස්ස ඣානස්ස පටිපදාවිසුද්ධි ආදි, ආදිස්ස ඉමානි තීණි ලක්ඛණානි. තෙන වුච්චති පඨමං ඣානං ආදිකල්‍යාණඤ්චෙව හොති තිලක්ඛණසම්පන්නඤ්ච.

‘ප්‍රථම ධ්‍යානයේ ප්‍රතිපදා විශුද්ධිය ආරම්භයයි, උපේක්ෂා අනුබ්‍රෑහණය මධ්‍යයයි, සම්පහංසනය අවසානයයි. ප්‍රථම ධ්‍යානයේ ආරම්භය වන ප්‍රතිපදා විශුද්ධියෙහි ලක්ෂණ කීයක් තිබේද? ආරම්භයෙහි ලක්ෂණ තුනකි. එනම්: (1) එම ධ්‍යානයට ඇති බාධකයන්ගෙන් (නීවරණයන්ගෙන්) සිත පිරිසිදු වෙයි. (2) පිරිසිදු වූ බැවින් සිත මධ්‍යම සමථ නිමිත්තට (අප්පනාවට) පැමිණෙයි. (3) පැමිණි බැවින් එම නිමිත්තෙහි සිත බැසගනියි. යම් බාධකයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු වේ ද, යම් පිරිසිදු වූ බැවින් මධ්‍යම සමථ නිමිත්තට පැමිණේ ද, යම් පැමිණි බැවින් එහි බැසගනී ද - මේවා ප්‍රථම ධ්‍යානයේ ආරම්භය වන ප්‍රතිපදා විශුද්ධියෙහි ලක්ෂණ තුනයි. එබැවින් ප්‍රථම ධ්‍යානය ආරම්භ කල්‍යාණයෙන් යුක්තය, ලක්ෂණ තුනකින් සම්පන්නයැයි කියනු ලැබේ.’

‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා මජ්ඣෙ, මජ්ඣස්ස කති ලක්ඛණානි? මජ්ඣස්ස තීණි ලක්ඛණානි, විසුද්ධං චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති, සමථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති, එකත්තුපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛති. යඤ්ච විසුද්ධං චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති, යඤ්ච සමථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති, යඤ්ච එකත්තුපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛති. පඨමස්ස ඣානස්ස උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා මජ්ඣෙ, මජ්ඣස්ස ඉමානි තීණි ලක්ඛණානි. තෙන වුච්චති පඨමං ඣානං මජ්ඣෙකල්‍යාණඤ්චෙව හොති තිලක්ඛණසම්පන්නඤ්ච.

‘ප්‍රථම ධ්‍යානයේ උපේක්ෂා අනුබ්‍රෑහණය මධ්‍යයයි. මධ්‍යයේ ලක්ෂණ කීයක් තිබේද? මධ්‍යයේ ලක්ෂණ තුනකි. එනම්: (1) පිරිසිදු වූ සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලයි, (2) සමථයට පැමිණි සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලයි, (3) ඒකග්ගතාවෙන් පිහිටි සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලයි. යම් පිරිසිදු වූ සිත දෙස බලයි ද, යම් සමථයට පැමිණි සිත දෙස බලයි ද, යම් ඒකග්ගතාවෙන් පිහිටි සිත දෙස බලයි ද - මේවා ප්‍රථම ධ්‍යානයේ මධ්‍යය වන උපේක්ෂා අනුබ්‍රෑහණයෙහි ලක්ෂණ තුනයි. එබැවින් ප්‍රථම ධ්‍යානය මධ්‍ය කල්‍යාණයෙන් යුක්තය, ලක්ෂණ තුනකින් සම්පන්නයැයි කියනු ලැබේ.’

‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස සම්පහංසනා පරියොසානං, පරියොසානස්ස කති ලක්ඛණානි? පරියොසානස්ස චත්තාරි ලක්ඛණානි, තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන සම්පහංසනා, ඉන්ද්‍රියානං එකරසට්ඨෙන සම්පහංසනා, තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන සම්පහංසනා, ආසෙවනට්ඨෙන සම්පහංසනා. පඨමස්ස ඣානස්ස සම්පහංසනා පරියොසානං, පරියොසානස්ස ඉමානි චත්තාරි ලක්ඛණානි. තෙන වුච්චති පඨමං ඣානං පරියොසානකල්‍යාණඤ්චෙව හොති චතුලක්ඛණසම්පන්නඤ්චා’’ති (පටි. ම. 1.158).

‘ප්‍රථම ධ්‍යානයේ සම්පහංසනය අවසානයයි. අවසානයේ ලක්ෂණ කීයක් තිබේද? අවසානයේ ලක්ෂණ හතරකි. එනම්: (1) එහි උපන් ධර්මයන් ඔවුනොවුන් ඉක්මවා නොයන අර්ථයෙන් සම්පහංසනය, (2) ඉන්ද්‍රියයන් ඒකරස වන (එකම කෘත්‍යයකට පැමිණෙන) අර්ථයෙන් සම්පහංසනය, (3) ඊට අනුකූල වූ වීර්යය පවත්වන අර්ථයෙන් සම්පහංසනය, (4) ආසේවන (නිරන්තර භාවිතය) අර්ථයෙන් සම්පහංසනය යන මේවායි. ප්‍රථම ධ්‍යානයේ අවසානය වන සම්පහංසනයෙහි මෙම ලක්ෂණ හතර පවතියි. එබැවින් ප්‍රථම ධ්‍යානය අවසාන කල්‍යාණයෙන් යුක්තය, ලක්ෂණ හතරකින් සම්පන්නයැයි කියනු ලැබේ.’ (පටිසම්භිදාමග්ගපාලි).

තත්‍ර [Pg.144] පටිපදාවිසුද්ධි නාම සසම්භාරිකො උපචාරො. උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා නාම අප්පනා. සම්පහංසනා නාම පච්චවෙක්ඛණාති එවමෙකෙ වණ්ණයන්ති. යස්මා පන ‘‘එකත්තගතං චිත්තං පටිපදාවිසුද්ධිපක්ඛන්දඤ්චෙව හොති උපෙක්ඛානුබ්‍රූහිතඤ්ච ඤාණෙන ච සම්පහංසිත’’න්ති (පටි. ම. 1.158) පාළියං වුත්තං, තස්මා අන්තොඅප්පනායමෙව ආගමනවසෙන පටිපදාවිසුද්ධි, තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චවසෙන උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා, ධම්මානං අනතිවත්තනාදිභාවසාධනෙන පරියොදාපකස්ස ඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන සම්පහංසනා ච වෙදිතබ්බා.

එහි ප්‍රතිපදා විශුද්ධිය යනු සසම්භාරික උපචාර සමාධියයි, උපේක්ෂා අනුබ්‍රෑහණය යනු අප්පනාවයි, සම්පහංසනය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයයි කියා ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති. එහෙත්, ‘ඒකග්ගතාවට පත් සිත ප්‍රතිපදා විශුද්ධියට පැමිණියේ ද වෙයි, උපේක්ෂාවෙන් වර්ධනය වූයේ ද වෙයි, ප්‍රඥාවෙන් සතුටට පත් වූයේ ද වෙයි’ යනුවෙන් පාලි පාඨයෙහි වදාළ බැවින්, අප්පනාව තුළදීම පූර්ව පරිකර්ම වශයෙන් පැමිණෙන හෙයින් ප්‍රතිපදා විශුද්ධිය ද, තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාවේ කෘත්‍යය වශයෙන් උපේක්ෂා අනුබ්‍රෑහණය ද, ධර්මයන් ඔවුනොවුන් ඉක්මවා නොයන පරිදි සිත පිරිසිදු කරන ප්‍රඥාවෙහි කෘත්‍යය නිමවීම් වශයෙන් සම්පහංසනය ද දත යුතුය.

කථං? යස්මිඤ්හි වාරෙ අප්පනා උප්පජ්ජති, තස්මිං යො නීවරණසඞ්ඛාතො කිලෙසගණො තස්ස ඣානස්ස පරිබන්ධො, තතො චිත්තං විසුජ්ඣති. විසුද්ධත්තා ආවරණවිරහිතං හුත්වා මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති. මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං නාම සමප්පවත්තො අප්පනාසමාධියෙව. තදනන්තරං පන පුරිමචිත්තං එකසන්තතිපරිණාමනයෙන තථත්තමුපගච්ඡමානං මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති නාම, එවං පටිපන්නත්තා තථත්තුපගමනෙන තත්ථ පක්ඛන්දති නාම. එවං තාව පුරිමචිත්තෙ විජ්ජමානාකාරනිප්ඵාදිකා පඨමස්ස ඣානස්ස උප්පාදක්ඛණෙයෙව ආගමනවසෙන පටිපදාවිසුද්ධි වෙදිතබ්බා.

එය කෙසේ ද? යම් අවස්ථාවක අප්පනාව උපදී ද, ඒ අවස්ථාවෙහි නීවරණ සංඛ්‍යාත කෙලෙස් සමූහය එම ධ්‍යානයට බාධාවකි; සිත එම බාධකයන්ගෙන් පිරිසිදු වෙයි. පිරිසිදු වූ බැවින් ආවරණ රහිතව මධ්‍යම සමථ නිමිත්තට පැමිණෙයි. මධ්‍යම සමථ නිමිත්ත යනු මැනවින් පවතින අප්පනා සමාධියමය. ඉන්පසුව (අප්පනාවට පෙර) පූර්ව සිත වන ගෝත්‍රභූ සිත එකම සන්තානයක විපර්යාසයක් වන ක්‍රමයෙන් එම අප්පනා සමාධි ස්වභාවයට පැමිණෙමින් මධ්‍යම සමථ නිමිත්තට පැමිණෙන්නේ නම් වෙයි. මෙසේ පැමිණි බැවින් එම තත්ත්වයට පත්වීමෙන් එහි ‘බැසගනියි’ නම් වෙයි. මෙසේ පූර්ව චිත්තයෙහි පවතින ලක්ෂණ සම්පූර්ණ කරන ප්‍රථම ධ්‍යානයේ උප්පාද ක්ෂණයෙහිම, එය පැමිණීමේ ක්‍රමය අනුව ප්‍රතිපදා විශුද්ධිය දත යුතුය.

එවං විසුද්ධස්ස පන තස්ස පුන විසොධෙතබ්බාභාවතො විසොධනෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො විසුද්ධං චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. සමථභාවුපගමනෙන සමථපටිපන්නස්ස පුන සමාධානෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො සමථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. සමථපටිපන්නභාවතො එව චස්ස කිලෙසසංසග්ගං පහාය එකත්තෙන උපට්ඨිතස්ස පුන එකත්තුපට්ඨානෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො එකත්තුපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. එවං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චවසෙන උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා වෙදිතබ්බා.

මෙසේ පිරිසිදු වූ එම සිත නැවත පිරිසිදු කිරීමට අවශ්‍ය නොවන බැවින්, පිරිසිදු කිරීමේ ව්‍යාපාරයක් නොකරන්නා වූ යෝගියා පිරිසිදු වූ සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලයි (අජ්ඣුපෙක්ඛති) නම් වෙයි. සමථ තත්ත්වයට පත්වීමෙන් සමථයට පැමිණි සිත නැවත සමාධියට පත් කිරීමට වෙහෙස නොවන්නා වූ යෝගියා සමථයට පැමිණි සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලයි නම් වෙයි. සමථයට පැමිණි බැවින්ම කෙලෙස් සබඳතාව අත්හැර ඒකග්ගතාවෙන් පිහිටි එම අප්පනා සිත නැවත ඒකග්ගතාවෙහි පිහිටුවීමට වෙහෙස නොවී ඒ දෙස බලා සිටීම ඒකග්ගතාවෙන් පිහිටි සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බැලීම නම් වෙයි. මෙසේ තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාවේ කෘත්‍යය වශයෙන් උපේක්ෂා අනුබ්‍රෑහණය දත යුතුය.

යෙ පනෙතෙ එවං උපෙක්ඛානුබ්‍රූහිතෙ තත්ථ ජාතා සමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා යුගනද්ධධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තමානා හුත්වා පවත්තා, යානි ච සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි නානාකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තිරසෙන එකරසානි හුත්වා පවත්තානි, යඤ්චෙස තදුපගං තෙසං අනතිවත්තනඑකරසභාවානං අනුච්ඡවිකං වීරියං වාහයති, යා චස්ස තස්මිං ඛණෙ පවත්තා ආසෙවනා, සබ්බෙපි තෙ ආකාරා යස්මා ඤාණෙන සංකිලෙසවොදානෙසු තං තං ආදීනවඤ්ච ආනිසංසඤ්ච [Pg.145] දිස්වා තථා තථා සම්පහංසිතත්තා විසොධිතත්තා පරියොදාපිතත්තා නිප්ඵන්නාව, තස්මා ‘‘ධම්මානං අනතිවත්තනාදිභාවසාධනෙන පරියොදාපකස්ස ඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන සම්පහංසනා වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං.

මෙසේ උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව වැඩුණු ඒ ධ්‍යාන සිතෙහි හටගත් සමාධිය හා ප්‍රඥාව යන එකිනෙකා ඉක්මවා නොයමින් පවත්නා වූ යම් යුගනද්ධ ධර්ම කෙනෙක් වෙත්ද, විවිධ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් විමුක්ති රසයෙන් යුතුව එකම ස්වභාවයකින් පවත්නා වූ යම් ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් වෙත්ද, එම එකිනෙකා ඉක්මවා නොයන එක්ව පවත්නා ස්වභාවයට අනුකූල වූ යම් වීර්යයක් මෙම යෝගියා පවත්වයිද, ඒ මොහොතේ පවත්නා වූ යම් ආසේවනයක් (නිරන්තර පුහුණුවක්) වේද, ඒ සියලු ආකාරයන් පාරිහාරිය ප්‍රඥාවෙන් කෙලෙස් සහිත බව සහ පිරිසිදු බවෙහි ආදීනව හා ආනිශංස දැක, ඒ ඒ ආකාරයෙන් සිත සතුටු කරන ලද බැවින්ද, පිරිසිදු කරන ලද බැවින්ද, මැනවින් ප්‍රභාස්වර කරන ලද බැවින්ද නිපන් වූයේම වෙයි. එබැවින් “ධර්මයන්ගේ එකිනෙකා ඉක්මවා නොයන බව ආදී ලක්ෂණ සිද්ධ කිරීමෙන් සිත පිරිසිදු කරන ප්‍රඥාවේ කෘත්‍යය නිමවීම නිසා ඇතිවන ප්‍රමෝදය (සම්පහංසනා) දත යුතුය” යි පවසන ලදී.

තත්ථ යස්මා උපෙක්ඛාවසෙන ඤාණං පාකටං හොති. යථාහ – ‘‘තථාපග්ගහිතං චිත්තං සාධුකං අජ්ඣුපෙක්ඛති, උපෙක්ඛාවසෙන පඤ්ඤාවසෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, උපෙක්ඛාවසෙන නානත්තකිලෙසෙහි චිත්තං විමුච්චති, විමොක්ඛවසෙන පඤ්ඤාවසෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති. විමුත්තත්තා තෙ ධම්මා එකරසා හොන්ති. එකරසට්ඨෙන භාවනා’’ති (පටි. ම. 1.201). තස්මා ඤාණකිච්චභූතා සම්පහංසනා පරියොසානන්ති වුත්තා.

එහි උපේක්ෂාව නිසා ප්‍රඥාව ප්‍රකට වෙයි. ඒ බව පටිසම්භිදෑමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: “මෙසේ මැනවින් පවත්වන ලද සිත සූපවේදියෙකු මෙන් මැනවින් උපේක්ෂාවෙන් බලයි (උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වෙයි). උපේක්ෂා බලයෙන් හා ප්‍රඥා බලයෙන් ප්‍රඥේන්ද්‍රිය අතිශයින් තියුණු වෙයි. උපේක්ෂා බලයෙන් විවිධ කෙලෙසුන්ගෙන් සිත මිදෙයි. විමුක්ති බලයෙන් හා ප්‍රඥා බලයෙන් ප්‍රඥේන්ද්‍රිය අතිශයින් තියුණු වෙයි. කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ඒ ධර්මයන් එකම රසයක් (ස්වභාවයක්) ගනී. මෙසේ එකම රසයක් වන බැවින් එය භාවනාව නම් වේ.” එබැවින් ප්‍රඥාවේ කෘත්‍යයක් වූ සතුට ප්‍රමෝදය හෙවත් සම්පහංසනාව අවසානය ලෙස පවසන ලදී.

ඉදානි පඨමං ඣානං අධිගතං හොති පථවීකසිණන්ති එත්ථ ගණනානුපුබ්බතා පඨමං, පඨමං උප්පන්නන්තිපි පඨමං. ආරම්මණූපනිජ්ඣානතො පච්චනීකඣාපනතො වා ඣානං. පථවීමණ්ඩලං පන සකලට්ඨෙන පථවීකසිණන්ති වුච්චති, තං නිස්සාය පටිලද්ධනිමිත්තම්පි, පථවීකසිණනිමිත්තෙ පටිලද්ධඣානම්පි. තත්‍ර ඉමස්මිං අත්ථෙ ඣානං පථවීකසිණන්ති වෙදිතබ්බං. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘පඨමං ඣානං අධිගතං හොති පථවීකසිණ’’න්ති.

දැන් “පඨවී කසිණයෙහි පළමු ධ්‍යානය ලබන ලදී” යන මෙහි, ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙලින් පළමුවැන්න වන බැවින් ‘පළමු’ (පඨම) නම් වේ. පළමුව උපන් බැවින්ද ‘පළමු’ නම් වේ. අරමුණ මැනවින් නිරීක්ෂණය කරන බැවින් හෝ නීවරණ ආදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දවන බැවින් ‘ධ්‍යාන’ නම් වේ. පෘථිවි මණ්ඩලය මුළුමනින්ම (කෘත්ස්න වශයෙන්) අරමුණු කරන බැවින් ‘පඨවී කසිණ’ යැයි කියනු ලැබේ. එය ඇසුරු කොට ලත් පටිභාග නිමිත්ත ද, එම පඨවී කසිණ නිමිත්තෙහි ලත් ධ්‍යානය ද පඨවී කසිණ නම් වේ. මෙහිදී මෙම අර්ථය අනුව ධ්‍යානය පඨවී කසිණ ලෙස දත යුතුය. එය අදහස් කොට “පඨවී කසිණයෙහි පළමු ධ්‍යානය ලබන ලදී” යි පවසන ලදී.

චිරට්ඨිතිසම්පාදනං

(ධ්‍යානය) බොහෝ කල් පැවැත්ම සම්පූර්ණ කිරීම

76. එවමධිගතෙ පන එතස්මිං තෙන යොගිනා වාලවෙධිනා විය, සූදෙන විය ච ආකාරා පරිග්ගහෙතබ්බා. යථා හි සුකුසලො ධනුග්ගහො වාලවෙධාය කම්මං කුරුමානො යස්මිං වාරෙ වාලං විජ්ඣති, තස්මිං වාරෙ අක්කන්තපදානඤ්ච ධනුදණ්ඩස්ස ච ජියාය ච සරස්ස ච ආකාරං පරිග්ගණ්හෙය්‍ය. ‘‘එවං මෙ ඨිතෙන එවං ධනුදණ්ඩං එවං ජියං එවං සරං ගහෙත්වා වාලො විද්ධො’’ති. සො තතො පට්ඨාය තථෙව තෙ ආකාරෙ සම්පාදෙන්තො අවිරාධෙත්වා වාලං විජ්ඣෙය්‍ය. එවමෙව යොගිනාපි ‘‘ඉමං නාම මෙ භොජනං භුඤ්ජිත්වා එවරූපං පුග්ගලං සෙවමානෙන එවරූපෙ සෙනාසනෙ ඉමිනා නාම ඉරියාපථෙන ඉමස්මිං කාලෙ ඉදං අධිගත’’න්ති එතෙ භොජනසප්පායාදයො ආකාරා පරිග්ගහෙතබ්බා. එවඤ්හි සො නට්ඨෙ [Pg.146] වා තස්මිං තෙ ආකාරෙ සම්පාදෙත්වා පුන උප්පාදෙතුං, අප්පගුණං වා පගුණං කරොන්තො පුනප්පුනං අප්පෙතුං සක්ඛිස්සති.

76. මෙසේ මෙම පළමු ධ්‍යානය ලැබූ පසු, එම යෝගියා විසින් විදින්නෙකු (දක්ෂ දුනුවායෙකු) මෙන් ද, සූපවේදියෙකු මෙන් ද ඒ ඒ ආකාරයන් (නිමිති) සිහි තබාගත යුතුය. ඉතා දක්ෂ දුනුවායෙක් රෝම කූපයක් පවා විදීමේ කාර්යයෙහි යෙදෙන විට, යම් වාරයක ඔහු නිවැරදිව ඉලක්කය විදින්නේ නම්, එම වාරයේ තමා පා තැබූ ආකාරය, දුනු දණ්ඩ, දුනු දිය සහ ඊතලය තිබූ ආකාරය මැනවින් සිහි තබාගනී. “මම මෙසේ සිටගෙන, මෙසේ දුනු දණ්ඩ, දුනු දිය සහ ඊතලය ගෙන ඉලක්කය විද්දෙමි” යි ඔහු සලකුණු කර ගනී. ඔහු එතැන් සිට ඒ ආකාරයෙන්ම එම කරුණු සම්පූර්ණ කරමින් වැරදීමකින් තොරව ඉලක්කය විදියි. එමෙන්ම යෝගියා විසින් ද “මම මෙබඳු ආහාර අනුභව කර, මෙබඳු පුද්ගලයෙකු ඇසුරු කර, මෙබඳු සෙනසුනක, මෙබඳු ඉරියව්වකින්, මෙබඳු වේලාවක මෙය (ධ්‍යානය) ලැබුවෙමි” යි ආහාර සප්පාය ආදී කරුණු මැනවින් සිහි තබාගත යුතුය. මෙසේ සිහි තබාගත් විට, යම් හෙයකින් ඒ සමාධිය පිරිහුණහොත්, එම කරුණු සම්පූර්ණ කර නැවත එය උපදවා ගැනීමටත්, පුහුණු නොවූ සමාධිය පුහුණු කර නැවත නැවතත් එයට සමවැදීමටත් ඔහුට හැකි වන්නේය.

යථා ච කුසලො සූදො භත්තාරං පරිවිසන්තො තස්ස යං යං රුචියා භුඤ්ජති, තං තං සල්ලක්ඛෙත්වා තතො පට්ඨාය තාදිසමෙව උපනාමෙන්තො ලාභස්ස භාගී හොති, එවමයම්පි අධිගතක්ඛණෙ භොජනාදයො ආකාරෙ ගහෙත්වා තෙ සම්පාදෙන්තො නට්ඨෙ නට්ඨෙ පුනප්පුනං අප්පනාය ලාභී හොති. තස්මා තෙන වාලවෙධිනා විය සූදෙන විය ච ආකාරා පරිග්ගහෙතබ්බා. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා –

තවද දක්ෂ සූපවේදියෙකු තම ස්වාමියාට ආහාර පිළිගන්වන විට, ඔහු ඉතා රුචියෙන් අනුභව කරන ආහාර මොනවාදැයි නිරීක්ෂණය කොට, එතැන් සිට එවැනි ආහාරම පිළිගන්වා බොහෝ තෑගි බෝග ලබන්නා සේම, මෙම යෝගියා ද ධ්‍යානය ලැබූ මොහොතේ ආහාර ආදී ආකාරයන් (තොරතුරු) ග්‍රහණය කරගෙන ඒවා සම්පූර්ණ කරන්නේ නම්, සමාධිය පිරිහෙන සෑම අවස්ථාවකදීම නැවත නැවතත් අර්පණා ධ්‍යානය ලැබීමට සමත් වෙයි. එබැවින් එම යෝගියා විසින් විදින්නෙකු මෙන් ද, සූපවේදියෙකු මෙන් ද ඒ ඒ ආකාරයන් මැනවින් සලකුණු කරගත යුතුය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී.

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො සූදො රාජානං වා රාජමහාමත්තං වා නානච්චයෙහි සූපෙහි පච්චුපට්ඨිතො අස්ස අම්බිලග්ගෙහිපි තිත්තකග්ගෙහිපි කටුකග්ගෙහිපි මධුරග්ගෙහිපි ඛාරිකෙහිපි අඛාරිකෙහිපි ලොණිකෙහිපි අලොණිකෙහිපි. ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො සූදො සකස්ස භත්තු නිමිත්තං උග්ගණ්හාති ‘ඉදං වා මෙ අජ්ජ භත්තු සූපෙය්‍යං රුච්චති, ඉමස්ස වා අභිහරති, ඉමස්ස වා බහුං ගණ්හාති, ඉමස්ස වා වණ්ණං භාසති, අම්බිලග්ගං වා මෙ අජ්ජ භත්තු සූපෙය්‍යං රුච්චති, අම්බිලග්ගස්ස වා අභිහරති, අම්බිලග්ගස්ස වා බහුං ගණ්හාති, අම්බිලග්ගස්ස වා වණ්ණං භාසති…පෙ… අලොණිකස්ස වා වණ්ණං භාසතී’ති. ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො සූදො ලාභී චෙව හොති අච්ඡාදනස්ස, ලාභී වෙතනස්ස, ලාභී අභිහාරානං. තං කිස්ස හෙතු? තථා හි සො, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො සූදො සකස්ස භත්තු නිමිත්තං උග්ගණ්හාති. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති…පෙ… වෙදනාසු වෙදනා… චිත්තෙ චිත්තා… ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. තස්ස ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සිනො විහරතො චිත්තං සමාධියති, උපක්කිලෙසා පහීයන්ති, සො තං නිමිත්තං උග්ගණ්හාති. ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො භික්ඛු ලාභී චෙව හොති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානං, ලාභී සතිසම්පජඤ්ඤස්ස. තං කිස්ස හෙතු? තථා [Pg.147] හි සො, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො භික්ඛු සකස්ස චිත්තස්ස නිමිත්තං උග්ගණ්හාතී’’ති (සං. නි. 5.374).

“මහණෙනි, යම් සේ දක්ෂ, බුද්ධිමත්, නිපුණ සූපවේදියෙක් ඇඹුල්, තිත්ත, සැර, මිහිරි, ලුණු සහිත හෝ රහිත වූ විවිධ රසැති ව්‍යංජනයන්ගෙන් රජෙකුට හෝ රජ මහා අමාත්‍යයෙකුට උපස්ථාන කරන්නේද, මහණෙනි, ඒ දක්ෂ සූපවේදියා තම ස්වාමියාගේ රුචිය (නිමිත්ත) හඳුනා ගනී. ‘අද මගේ ස්වාමියාට මෙම ව්‍යංජනය රුචි විය, ඔහු මෙයින් වැඩියෙන් ගත්තේය, මෙහි ගුණ වැනුවේය, අද ඔහු ඇඹුල් රසැති ව්‍යංජනයට ප්‍රිය කළේය... ලුණු නැති ව්‍යංජනයට ප්‍රිය කළේය’ ආදී වශයෙන් හඳුනා ගනී. මහණෙනි, ඒ දක්ෂ සූපවේදියා ඇඳුම් පැලඳුම් ද, වැටුප් ද, වෙනත් තෑගි බෝග ද ලබන්නෙකු වෙයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, ඒ දක්ෂ සූපවේදියා තම ස්වාමියාගේ රුචිය හඳුනා ගත් බැවිනි. මහණෙනි, එලෙසම මෙම ශාසනයෙහි යම් දක්ෂ, බුද්ධිමත්, නිපුණ භික්ෂුවක් කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන්, මනා ප්‍රඥාවෙන් හා සිහියෙන් යුතුව, ලෝකයෙහි අභිධ්‍යා හා දෝමනස්සයන් දුරු කර කායෙහි කායානුපස්සීව... වේදනාවන්හි වේදනානුපස්සීව... චිත්තයෙහි චිත්තානුපස්සීව... ධර්මයන්හි ධර්මානුපස්සීව වාසය කරයිද, මෙසේ වාසය කරන ඒ භික්ෂුවගේ සිත සමාධිගත වෙයි, උපක්ලේෂයෝ ප්‍රහීණ වෙති. ඔහු ඒ නිමිත්ත (සිත සමාධිගත වූ ආකාරය) මැනවින් හඳුනා ගනී. මහණෙනි, ඒ දක්ෂ භික්ෂුව මෙලොව සැප විහරණයන් ද, සති-සම්පජඤ්ඤය ද ලබන්නෙකු වෙයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, ඒ දක්ෂ භික්ෂුව තම සිතේ නිමිත්ත (සමාධිය ඇති වූ ආකාරය) හඳුනා ගත් බැවිනි.”

නිමිත්තග්ගහණෙන චස්ස පුන තෙ ආකාරෙ සම්පාදයතො අප්පනාමත්තමෙව ඉජ්ඣති, න චිරට්ඨානං. චිරට්ඨානං පන සමාධිපරිබන්ධානං ධම්මානං සුවිසොධිතත්තා හොති. යො හි භික්ඛු කාමාදීනවපච්චවෙක්ඛණාදීහි කාමච්ඡන්දං න සුට්ඨු වික්ඛම්භෙත්වා, කායපස්සද්ධිවසෙන කායදුට්ඨුල්ලං න සුප්පටිපස්සද්ධං කත්වා, ආරම්භධාතුමනසිකාරාදිවසෙන ථිනමිද්ධං න සුට්ඨු පටිවිනොදෙත්වා, සමථනිමිත්තමනසිකාරාදිවසෙන උද්ධච්චකුක්කුච්චං න සුසමූහතං කත්වා, අඤ්ඤෙපි සමාධිපරිබන්ධෙ ධම්මෙ න සුට්ඨු විසොධෙත්වා ඣානං සමාපජ්ජති, සො අවිසොධිතං ආසයං පවිට්ඨභමරො විය අවිසුද්ධං උය්‍යානං පවිට්ඨරාජා විය ච ඛිප්පමෙව නික්ඛමති. යො පන සමාධිපරිබන්ධෙ ධම්මෙ සුට්ඨු විසොධෙත්වා ඣානං සමාපජ්ජති, සො සුවිසොධිතං ආසයං පවිට්ඨභමරො විය සුපරිසුද්ධං උය්‍යානං පවිට්ඨරාජා විය ච සකලම්පි දිවසභාගං අන්තොසමාපත්තියංයෙව හොති. තෙනාහු පොරාණා –

නිමිත්ත ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන් පසුව එම නිමිත්ත නැවත නැවතත් සම්පූර්ණ කරන්නා වූ ඒ යෝගී පුද්ගලයාට ලබා ගත හැක්කේ අර්පණා මාත්‍රයක් පමණි, එය බොහෝ වේලාවක් නොපවතී. සමාධියට බාධා පමුණුවන නීවරණ ධර්මයන් මැනවින් පිරිසිදු කර ගැනීම නිසාම ධ්‍යානයෙහි චිරස්ථායී බව ඇති වේ. යම් මහණෙක් කාමයන්ගේ ආදීනව මෙනෙහි කිරීම් ආදියෙන් කාමච්ඡන්දය මැනවින් යටපත් නොකර, කාය පස්සද්ධිය (කයෙහි සංසිඳීම) මගින් කයෙහි අලස බව හා පීඩාවන් මැනවින් සංසිඳුවා නොගෙන, වීරිය ආරම්භ කිරීම හා මනසිකාරය ආදියෙන් ථීනමිද්ධය මැනවින් දුරු නොකර, සමථ නිමිත්ත මෙනෙහි කිරීම් ආදියෙන් උද්ධච්ච කුක්කුච්චය මැනවින් මුලිනුපුටා නොදමා, සමාධියට බාධා පමුණුවන වෙනත් අකුසල් ධර්මයන්ද මැනවින් පිරිසිදු නොකර ධ්‍යානයට සමවදී නම්, ඔහු පිරිසිදු නොකරන ලද සිදුරකට ඇතුළු වූ බඹරෙකු මෙන් ද, අනතුරු පිරිසිදු නොකරන ලද උයනකට ඇතුළු වූ රජෙකු මෙන් ද ඉතා ඉක්මනින්ම ධ්‍යානයෙන් බැහැර වෙයි. යම් යෝගියෙක් සමාධියට බාධා පමුණුවන ධර්මයන් මැනවින් පිරිසිදු කොට ධ්‍යානයට සමවදී නම්, ඔහු මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද සිදුරකට ඇතුළු වූ බඹරෙකු මෙන් ද, ඉතා පිරිසිදු වූ උයනකට ඇතුළු වූ රජෙකු මෙන් ද මුළු දවස් භාගයම වුවද ධ්‍යාන සමාපත්තිය තුළම වාසය කරයි. ඒ පිළිබඳව පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ:

‘‘කාමෙසු ඡන්දං පටිඝං විනොදයෙ,උද්ධච්චමිද්ධං විචිකිච්ඡපඤ්චමං;

විවෙකපාමොජ්ජකරෙන චෙතසා,රාජාව සුද්ධන්තගතො තහිං රමෙ’’ති.

“කාමච්ඡන්දය, පටිඝය, උද්ධච්චය, ථීනමිද්ධය හා පස්වන නීවරණය වන විචිකිච්ඡාව ද දුරු කළ යුතුය. නීවරණයන්ගෙන් වෙන්වීම නිසා ඇතිවන ප්‍රීතියෙන් යුත් සිතින්, සර්වාකාරයෙන් පිරිසිදු කරන ලද උයනකට පිවිසි රජෙකු මෙන් ඒ ධ්‍යානයෙහි ඇලී වාසය කළ යුතුය.”

තස්මා චිරට්ඨිතිකාමෙන පරිබන්ධකධම්මෙ විසොධෙත්වා ඣානං සමාපජ්ජිතබ්බං. චිත්තභාවනාවෙපුල්ලත්ථඤ්ච යථාලද්ධං පටිභාගනිමිත්තං වඩ්ඪෙතබ්බං. තස්ස ද්වෙ වඩ්ඪනාභූමියො උපචාරං වා අප්පනං වා. උපචාරං පත්වාපි හි තං වඩ්ඪෙතුං වට්ටති අප්පනං පත්වාපි. එකස්මිං පන ඨානෙ අවස්සං වඩ්ඪෙතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘යථාලද්ධං පටිභාගනිමිත්තං වඩ්ඪෙතබ්බ’’න්ති.

එබැවින් ධ්‍යානයෙහි බොහෝ වේලාවක් රැඳී සිටීමට කැමති යෝගියා විසින් බාධක ධර්මයන් පිරිසිදු කොට ධ්‍යානයට සමවැදිය යුතුය. චිත්ත භාවනාව ප්‍රසාරණය කිරීම සඳහා තමන්ට ලැබී ඇති ප්‍රතිභාග නිමිත්ත ද වර්ධනය කළ යුතුය. එම නිමිත්ත වර්ධනය කිරීමේ අවස්ථා දෙකකි; එනම් උපචාර සමාධිය හෝ අර්පණා සමාධියයි. උපචාර සමාධියට පැමිණි විට ද එම නිමිත්ත වර්ධනය කිරීම සුදුසු වන අතර අර්පණා සමාධියට පැමිණි විට ද එය වර්ධනය කිරීම සුදුසුය. එක්තරා අවස්ථාවකදී මෙය අනිවාර්යයෙන්ම වර්ධනය කළ යුතුය. එබැවින් “ලත් ප්‍රතිභාග නිමිත්ත වර්ධනය කළ යුතුය” යි පවසන ලදී.

නිමිත්තවඩ්ඪනනයො

නිමිත්ත වර්ධනය කිරීමේ ක්‍රමය

77. තත්‍රායං වඩ්ඪනනයො, තෙන යොගිනා තං නිමිත්තං පත්තවඩ්ඪනපූවවඩ්ඪනභත්තවඩ්ඪනලතාවඩ්ඪනදුස්සවඩ්ඪනයොගෙන අවඩ්ඪෙත්වා යථා නාම කස්සකො කසිතබ්බට්ඨානං [Pg.148] නඞ්ගලෙන පරිච්ඡින්දිත්වා පරිච්ඡෙදබ්භන්තරෙ කසති, යථා වා පන භික්ඛූ සීමං බන්ධන්තා පඨමං නිමිත්තානි සල්ලක්ඛෙත්වා පච්ඡා බන්ධන්ති, එවමෙව තස්ස යථාලද්ධස්ස නිමිත්තස්ස අනුක්කමෙන එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලතිවඞ්ගුලචතුරඞ්ගුලමත්තං මනසා පරිච්ඡින්දිත්වා යථාපරිච්ඡෙදං වඩ්ඪෙතබ්බං. අපරිච්ඡින්දිත්වා පන න වඩ්ඪෙතබ්බං. තතො විදත්ථිරතනපමුඛපරිවෙණවිහාරසීමානං ගාමනිගමජනපදරජ්ජසමුද්දසීමානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන වඩ්ඪයන්තෙන චක්කවාළපරිච්ඡෙදෙන වා තතො වාපි උත්තරි පරිච්ඡින්දිත්වා වඩ්ඪෙතබ්බං.

77. එහි නිමිත්ත වර්ධනය කිරීමේ ක්‍රමය මෙසේය: ඒ යෝගී පුද්ගලයා විසින් පාත්‍රය වර්ධනය කිරීම, කැවුම් වර්ධනය කිරීම, බත් වර්ධනය කිරීම, වැල් වර්ධනය කිරීම හෝ වස්ත්‍ර වර්ධනය කිරීම වැනි ක්‍රමවලින් එම නිමිත්ත වර්ධනය නොකර, යම් සේ ගොවියෙකු තමන් සීෑම් කළ යුතු භූමිය නගුලෙන් සීමා කොට, එම සීමාව ඇතුළත සීෑම් කරයි ද, එසේත් නැතිනම් භික්ෂූන් වහන්සේලා සීමා සම්මුති කරන විට ප්‍රථමයෙන් නිමිති සලකුණු කොට පසුව සීමාව පනවයි ද, එසේම තමන්ට ලැබුණු ඒ නිමිත්ත අනුපිළිවෙලින් එක් අඟලක්, අඟල් දෙකක්, අඟල් තුනක්, අඟල් හතරක් ලෙස සිතින් සීමා කරමින් වර්ධනය කළ යුතුය. සීමා කිරීමකින් තොරව වර්ධනය නොකළ යුතුය. ඉන්පසුව වියතක්, රියනක්, මාලිගාවේ ප්‍රධාන මිදුල, විහාර සීමාව, ගම, නියම්ගම, ජනපදය, රාජ්‍යය සහ මුහුදු සීමාව දක්වා වූ පරාසයන් අනුව ද, සක්වළ සීමාව දක්වා හෝ ඊටත් ඔබ්බට වූ සීමාවක් සිතින් නියම කරමින් නිමිත්ත වර්ධනය කළ යුතුය.

යථා හි හංසපොතකා පක්ඛානං උට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය පරිත්තං පරිත්තං පදෙසං උප්පතන්තා පරිචයං කත්වා අනුක්කමෙන චන්දිමසූරියසන්තිකං ගච්ඡන්ති, එවමෙව භික්ඛු වුත්තනයෙන නිමිත්තං පරිච්ඡින්දිත්වා වඩ්ඪෙන්තො යාව චක්කවාළපරිච්ඡෙදා තතො වා උත්තරි වඩ්ඪෙති. අථස්ස තං නිමිත්තං වඩ්ඪිතවඩ්ඪිතට්ඨානෙ පථවියා උක්කූලවිකූලනදීවිදුග්ගපබ්බතවිසමෙසු සඞ්කුසතසමබ්භාහතං උසභචම්මං විය හොති.

යම් සේ හංස පෝතකයෝ පියාපත් වැඩුණු කාලයේ සිට ස්වල්පයෙන් ස්වල්පය අහසට පියඹා පුහුණුව ලබා, අනුපිළිවෙලින් සඳු හා හිරු වෙතට පවා යෙත් ද, එසේම භික්ෂුව ද ඉහත කී ක්‍රමයට නිමිත්ත සීමා කරමින් සක්වළ දක්වා හෝ ඊටත් ඔබ්බට වර්ධනය කරයි. එවිට එම නිමිත්ත, එය වර්ධනය කරන ලද පෘථිවි තලයේ උස් බිම්, මිටි බිම්, ගංගාවන්, දුෂ්කර මාවත් සහ පර්වත වැනි විෂම ස්ථානවල මැනවින් දිග හරින ලද ගොන් සමක් මෙන් සමතලාව දිස්වෙයි.

තස්මිං පන නිමිත්තෙ පත්තපඨමජ්ඣානෙන ආදිකම්මිකෙන සමාපජ්ජනබහුලෙන භවිතබ්බං, න පච්චවෙක්ඛණබහුලෙන. පච්චවෙක්ඛණබහුලස්ස හි ඣානඞ්ගානි ථූලානි දුබ්බලානි හුත්වා උපට්ඨහන්ති. අථස්ස තානි එවං උපට්ඨිතත්තා උපරි උස්සුක්කනාය පච්චයතං ආපජ්ජන්ති. සො අප්පගුණෙ ඣානෙ උස්සුක්කමානො පත්තපඨමජ්ඣානා ච පරිහායති, න ච සක්කොති දුතියං පාපුණිතුං. තෙනාහ භගවා –

එම නිමිත්තෙහි ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබූ ආදිකම්මික යෝගියා විසින් ධ්‍යානයට සමවැදීම බහුලව කළ යුතු අතර, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම (සලකා බැලීම) බහුලව නොකළ යුතුය. ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම වැඩි වූ විට ධ්‍යානාංගයන් රළු හා දුර්වල බවට පත්වෙයි. එවිට එම ධ්‍යානාංග රළුව හා දුර්වලව වැටහෙන බැවින්, ඒවා ඉහළ ධ්‍යානයකට පැමිණීමට උපකාරී නොවේ. ධ්‍යානයෙහි නිපුණත්වයක් නැති ඔහු ඉහළ ධ්‍යානයකට උත්සාහ කළහොත්, ලබා ගත් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් ද පිරිහෙන අතර දෙවන ධ්‍යානය ලබා ගැනීමට ද නොහැකි වෙයි. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගාවී පබ්බතෙය්‍යා බාලා අබ්‍යත්තා අඛෙත්තඤ්ඤූ අකුසලා විසමෙ පබ්බතෙ චරිතුං. තස්සා එවමස්ස ‘යංනූනාහං අගතපුබ්බඤ්චෙව දිසං ගච්ඡෙය්‍යං, අඛාදිතපුබ්බානි ච තිණානි ඛාදෙය්‍යං, අපීතපුබ්බානි ච පානීයානි පිවෙය්‍ය’න්ති. සා පුරිමං පාදං න සුපතිට්ඨිතං පතිට්ඨාපෙත්වා පච්ඡිමං පාදං උද්ධරෙය්‍ය, සා න චෙව අගතපුබ්බං දිසං ගච්ඡෙය්‍ය, න ච අඛාදිතපුබ්බානි තිණානි ඛාදෙය්‍ය, න ච අපීතපුබ්බානි පානීයානි පිවෙය්‍ය. යස්මිඤ්චස්සා පදෙසෙ ඨිතාය එවමස්ස ‘යංනූනාහං අගතපුබ්බඤ්චෙව…පෙ… පිවෙය්‍ය’න්ති. තඤ්ච පදෙසං න සොත්ථිනා පච්චාගච්ඡෙය්‍ය. තං කිස්ස හෙතු[Pg.149]? තථා හි සා, භික්ඛවෙ, ගාවී පබ්බතෙය්‍යා බාලා අබ්‍යත්තා අඛෙත්තඤ්ඤූ අකුසලා විසමෙ පබ්බතෙ චරිතුං, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො භික්ඛු බාලො අබ්‍යත්තො අඛෙත්තඤ්ඤූ අකුසලො විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං. සො තං නිමිත්තං නාසෙවති, න භාවෙති, න බහුලීකරොති, න ස්වාධිට්ඨිතං අධිට්ඨාති, තස්ස එවං හොති ‘යංනූනාහං විතක්කවිචාරානං වූපසමා…පෙ… දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍ය’න්ති. සො න සක්කොති විතක්කවිචාරානං වූපසමා…පෙ… දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං. තස්සෙවං හොති ‘යංනූනාහං විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍ය’න්ති. සො න සක්කොති විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භික්ඛු උභතො භට්ඨො උභතො පරිහීනො, සෙය්‍යථාපි සා ගාවී පබ්බතෙය්‍යා බාලා අබ්‍යත්තා අඛෙත්තඤ්ඤූ අකුසලා විසමෙ පබ්බතෙ චරිතු’’න්ති (අ. නි. 9.35).

“මහණෙනි, පර්වතයන්හි හැසිරෙන, අඥාන වූ, අදක්ෂ වූ, ගොදුරු බිම් නොදන්නා, විෂම පර්වතයන්හි හැසිරීමට අදක්ෂ කිරි වැස්සියක් සිටියි යැයි සිතන්න. ඇයට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය හැකිය: ‘මම මීට පෙර නොගිය දිශාවකට යන්නෙම් නම්, මීට පෙර නොකෑ තණකොළ කන්නෙම් නම්, මීට පෙර නොබී පැන් බොන්නෙම් නම් යහපති’ කියාය. ඇය තම ඉදිරි පය ස්ථාවරව නොතබා පසුපස පය එසවූයේ නම්, ඇයට මීට පෙර නොගිය දිශාවකට යාමට ද නොහැකි වෙයි, නොකෑ තණ කෑමට ද නොහැකි වෙයි, නොබී පැන් බීමට ද නොහැකි වෙයි. එමෙන්ම ඇය යම් ස්ථානයක සිට ‘මම නොගිය දිශාවකට යන්නෙම්...’ යනාදී වශයෙන් සිතුවේ ද, එම ස්ථානයට පවා ඇයට නිරුපද්‍රිතව නැවත පැමිණීමට නොහැකි වෙයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, ඒ වැස්සිය විෂම පර්වතයන්හි හැසිරීමට අදක්ෂ බැවිනි. මහණෙනි, එලෙසම මෙම ශාසනයෙහි ඇතැම් නුවණ මද, අදක්ෂ, ක්ෂේත්‍රය නොදන්නා, කාමයන්ගෙන් වෙන්ව ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කිරීමට අදක්ෂ මහණෙක් සිටියි. ඔහු ඒ නිමිත්ත ඇසුරු නොකරයි, වර්ධනය නොකරයි, බහුලව පුහුණු නොකරයි, මැනවින් අධිෂ්ඨාන නොකරයි. ඔහුට මෙවැනි අදහසක් ඇති වෙයි: ‘මම විතක්ක විචාරයන් සංසිඳුවා දෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරන්නෙම් නම් යහපති’ කියාය. නමුත් ඔහුට දෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කිරීමට නොහැකි වෙයි. එවිට ඔහුට ‘මම නැවතත් ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරන්නෙම් නම් යහපති’ කියා සිතෙයි. නමුත් ඔහුට ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කිරීමට ද නොහැකි වෙයි. මහණෙනි, මේ මහණා ‘ධ්‍යාන දෙකෙන්ම ගිලිහුණු, දෙපැත්තෙන්ම පිරිහුණු මහණෙකු’ යැයි කියනු ලැබේ. එය හරියටම පර්වතයන්හි හැසිරෙන ඒ අඥාන, අදක්ෂ වූ කිරි වැස්සිය මෙනි.”

තස්මානෙන තස්මිංයෙව තාව පඨමජ්ඣානෙ පඤ්චහාකාරෙහි චිණ්ණවසිනා භවිතබ්බං.

එබැවින් මෙම යෝගියා විසින් ප්‍රථමයෙන් එම ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහිම පස් ආකාරයකින් යුත් වසීභාවය ඇති කර ගත යුතුය.

පඤ්චවසීකථා

පංච වසීභාවයන් පිළිබඳ කථාව

78. තත්‍රිමා පඤ්ච වසියො ආවජ්ජනවසී, සමාපජ්ජනවසී, අධිට්ඨානවසී, වුට්ඨානවසී, පච්චවෙක්ඛණවසීති. පඨමං ඣානං යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවදිච්ඡකං ආවජ්ජෙති, ආවජ්ජනාය දන්ධායිතත්තං නත්ථීති ආවජ්ජනවසී. පඨමං ඣානං යත්ථිච්ඡකං…පෙ… සමාපජ්ජති, සමාපජ්ජනාය දන්ධායිතත්තං නත්ථීති සමාපජ්ජනවසී. එවං සෙසාපි විත්ථාරෙතබ්බා.

78. එහි ආවජ්ජන වශී, සමාපජ්ජන වශී, අධිට්ඨාන වශී, වුට්ඨාන වශී, පච්චවෙක්ඛණ වශී යනුවෙන් වශීතා (හුරුපුරුදුකම්) පසකි. තමා කැමති තැනක, කැමති ධ්‍යාන අංගයක, කැමති තාක් වේලාවක් පළමු ධ්‍යානය මෙනෙහි කිරීමට (ආවජ්ජනය කිරීමට) හැකි වීමත්, එසේ කිරීමේදී ප්‍රමාදයක් නොවීමත් ආවජ්ජන වශීතාවයයි. තමා කැමති තැනක... පෙ... සමාපජ්ජනය කිරීමට හැකිවීමත්, එසේ කිරීමේදී ප්‍රමාදයක් නොවීමත් සමාපජ්ජන වශීතාවයයි. සෙසු වශීතාවන්ද මෙසේම විස්තර කළ යුතුය.

අයං පනෙත්ථ අත්ථප්පකාසනා, පඨමජ්ඣානතො වුට්ඨාය පඨමං විතක්කං ආවජ්ජයතො භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං විතක්කාරම්මණානෙව චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති. තතො ද්වෙ භවඞ්ගානි, තතො පුන විචාරාරම්මණං ආවජ්ජනං, වුත්තනයානෙව ජවනානීති එවං පඤ්චසු ඣානඞ්ගෙසු යදා නිරන්තරං චිත්තං පෙසෙතුං සක්කොති, අථස්ස ආවජ්ජනවසී සිද්ධා හොති. අයං පන මත්ථකප්පත්තා වසී භගවතො යමකපාටිහාරියෙ ලබ්භති[Pg.150], අඤ්ඤෙසං වා එවරූපෙ කාලෙ. ඉතො පරං සීඝතරා ආවජ්ජනවසී නාම නත්ථි.

මෙහි අර්ථ පැහැදිලි කිරීම මෙසේය: පළමු ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට පළමුව විතර්කය මෙනෙහි කරන යෝගියාට, භවංගය සිඳී ආවජ්ජන සිත උපන් ඉක්බිතිව විතර්කයම අරමුණු කොට (තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇත්තෙකුට) ජවන සිත් හතරක් හෝ (ඉන්ද්‍රිය මධ්‍යම තැනැත්තෙකුට) පහක් උපදී. ඉන්පසු භවංග සිත් දෙකක්ද, නැවත විචාරය අරමුණු කරන ආවජ්ජන සිතක්ද උපදී. ඉහත කී පරිදිම ජවන සිත් ඇති වේ. මෙසේ ධ්‍යාන අංග පහ කෙරෙහි අඛණ්ඩව සිත මෙහෙයවීමට හැකි වූ විට ඔහුට ආවජ්ජන වශීතාවය සම්පූර්ණ වේ. මෙම උච්චතම වශීතාවය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය වැනි අවස්ථාවන්හිදී හෝ සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ වැනි උතුමන්ට එවැනි අවස්ථාවලදී ලැබේ. මීට වඩා වේගවත් ආවජ්ජන වශීතාවයක් නම් නැත.

ආයස්මතො පන මහාමොග්ගල්ලානස්ස නන්දොපනන්දනාගරාජදමනෙ විය සීඝං සමාපජ්ජනසමත්ථතා සමාපජ්ජනවසී නාම.

ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ නන්දෝපනන්ද නාගරාජයා දමනය කිරීමේදී මෙන්, ඉතා ඉක්මනින් ධ්‍යානයට සමවැදීමේ හැකියාව සමාපජ්ජන වශීතාවයයි.

අච්ඡරාමත්තං වා දසච්ඡරාමත්තං වා ඛණං ඨපෙතුං සමත්ථතා අධිට්ඨානවසී නාම. තථෙව ලහුං වුට්ඨාතුං සමත්ථතා වුට්ඨානවසී නාම. තදුභයදස්සනත්ථං බුද්ධරක්ඛිතත්ථෙරස්ස වත්ථුං කථෙතුං වට්ටති.

ඇසිල්ලක් හෝ ඇසිලි දහයක් වැනි කෙටි කාලයක් ධ්‍යානය පවත්වා ගැනීමට ඇති හැකියාව අධිට්ඨාන වශීතාවයයි. එසේම ඉතා ඉක්මනින් ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටීමේ හැකියාව වුට්ඨාන වශීතාවයයි. මෙම වශීතාවන් දෙක පැහැදිලි කිරීම සඳහා බුද්ධරක්ඛිත තෙරුන්ගේ කතාව විස්තර කිරීම යෝග්‍ය වේ.

සො හායස්මා උපසම්පදාය අට්ඨවස්සිකො හුත්වා ථෙරම්බත්ථලෙ මහාරොහණගුත්තත්ථෙරස්ස ගිලානුපට්ඨානං ආගතානං තිංසමත්තානං ඉද්ධිමන්තසහස්සානං මජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරස්ස යාගුං පටිග්ගාහයමානං උපට්ඨාකනාගරාජානං ගහෙස්සාමීති ආකාසතො පක්ඛන්දන්තං සුපණ්ණරාජානං දිස්වා තාවදෙව පබ්බතං නිම්මිනිත්වා නාගරාජානං බාහායං ගහෙත්වා තත්ථ පාවිසි. සුපණ්ණරාජා පබ්බතෙ පහාරං දත්වා පලායි. මහාථෙරො ආහ – ‘‘සචෙ, ආවුසො, බුද්ධරක්ඛිතො නාභවිස්ස, සබ්බෙව ගාරය්හා අස්සාමා’’ති.

උපසම්පදාවෙන් අට වසක් වූ ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ථේරම්බත්ථලයේදී (මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේලා වැඩසිටි අඹතලාව), මහාරෝහණගුත්ත තෙරුන්ට උපස්ථාන කිරීමට පැමිණි සෘද්ධිමත් රහතන් වහන්සේලා තිස්දහසක් මැද වැඩසිටියහ. එහිදී තෙරුන්ට කැඳ පිළිගන්වමින් සිටි උපස්ථායක නාගරාජයාව අල්ලා ගැනීමට අහසින් පියාඹා ආ ගුරුළු රජු දැක, එකෙණෙහිම පර්වතයක් මවා නාගරාජයා අතින් ගෙන ඒ පර්වත ගුහාවට ඇතුළු වූහ. ගුරුළු රජු පර්වතයේ වැදී පලා ගියේය. එවිට මහා තෙරුන් වහන්සේ "ඇවැත්නි, බුද්ධරක්ඛිත තෙරුන් නොවන්නට අප සැමටම නින්දා විඳින්නට සිදුවනු ඇතැයි" වදාළ සේක.

පච්චවෙක්ඛණවසී පන ආවජ්ජනවසියා එව වුත්තා. පච්චවෙක්ඛණජවනානෙව හි තත්ථ ආවජ්ජනානන්තරානීති.

පච්චවෙක්ඛණ (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා) වශීතාවය, ආවජ්ජන වශීතාවය තුළම පවසා ඇත. මන්දයත්, එහි ආවජ්ජන සිතට පසුව ඇතිවන ජවන සිත් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ජවන සිත්ම වන බැවිනි.

දුතියජ්ඣානකථා

දෙවන ධ්‍යානය පිළිබඳ විස්තරය

79. ඉමාසු පන පඤ්චසු වසීසු චිණ්ණවසිනා පගුණපඨමජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘අයං සමාපත්ති ආසන්නනීවරණපච්චත්ථිකා, විතක්කවිචාරානං ඔළාරිකත්තා අඞ්ගදුබ්බලා’’ති ච තත්ථ දොසං දිස්වා දුතියජ්ඣානං සන්තතො මනසිකත්වා පඨමජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය දුතියාධිගමාය යොගො කාතබ්බො. අථස්ස යදා පඨමජ්ඣානා වුට්ඨාය සතස්ස සම්පජානස්ස ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛතො විතක්කවිචාරා ඔළාරිකතො උපට්ඨහන්ති, පීතිසුඛඤ්චෙව චිත්තෙකග්ගතා ච සන්තතො උපට්ඨාති, තදාස්ස ඔළාරිකඞ්ගං පහානාය සන්තඅඞ්ගපටිලාභාය ච තදෙව නිමිත්තං ‘‘පථවී පථවී’’ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො ‘‘ඉදානි දුතියජ්ඣානං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා තදෙව පථවීකසිණං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං උප්පජ්ජති[Pg.151]. තතො තස්මිංයෙවාරම්මණෙ චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති, යෙසමවසානෙ එකං රූපාවචරං දුතියජ්ඣානිකං. සෙසානි වුත්තප්පකාරානෙව කාමාවචරානීති.

79. මෙම වශීතා පසෙහි හුරුපුරුදු වූ යෝගියා, මැනවින් ප්‍රගුණ කළ පළමු ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට "මෙම සමාපත්තිය නීවරණ නමැති සතුරන්ට සමීපය, විතර්ක හා විචාරයන්ගේ රළු බව නිසා අංග දුර්වලය" යනුවෙන් එහි දෝෂ දැක, දෙවන ධ්‍යානය ශාන්ත බව මෙනෙහි කරයි. පළමු ධ්‍යානය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම දුරු කොට දෙවන ධ්‍යානය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කළ යුතුය. එවිට පළමු ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි සිහි බුද්ධිය ඇති යෝගියා ධ්‍යාන අංග මෙනෙහි කරන විට විතර්ක විචාරයන් රළු ලෙසත්, ප්‍රීති සුඛ හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාව ශාන්ත ලෙසත් වැටහෙයි. එවිට රළු අංග ප්‍රහීණ කර ශාන්ත අංග ලබා ගැනීමට එම පඨවි කසිණ නිමිත්තම "පඨවි පඨවි" ලෙස නැවත නැවත මෙනෙහි කරන විට, "දැන් දෙවන ධ්‍යානය උපදින්නේය" යන ජවන වාරයේදී භවංගය සිඳී එම පඨවි කසිණයම අරමුණු කොට මනෝද්වාරාවජ්ජන සිත උපදී. ඉන්පසු එම අරමුණෙහිම ජවන සිත් හතරක් හෝ පහක් උපදින අතර, ඉන් අවසාන සිත රූපාචර දෙවන ධ්‍යාන සිතයි. ඉතිරි සිත් ඉහත කී පරිදිම කාමාවචර සිත් වේ.

එත්තාවතා චෙස විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. එවමනෙන ද්වඞ්ගවිප්පහීනං තිවඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං දුතියං ඣානං අධිගතං හොති පථවීකසිණං.

මේ අනුව යෝගියා විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීමෙන්, තමා තුළ උපන් පැහැදීම ඇති, සිතේ එකඟ බව ඇති, විතර්ක රහිත, විචාර රහිත, සමාධියෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සුඛය ඇති දෙවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. මෙසේ ඔහු අංග දෙකක් ප්‍රහීණ කළ, අංග තුනකින් සමන්විත, ත්‍රිවිධ කල්‍යාණයෙන් හා දස ලක්ෂණයෙන් යුත් පඨවි කසිණ අරමුණු කොට ඇති දෙවන ධ්‍යානය ලබයි.

80. තත්ථ විතක්කවිචාරානං වූපසමාති විතක්කස්ස ච විචාරස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං වූපසමා සමතික්කමා, දුතියජ්ඣානක්ඛණෙ අපාතුභාවාති වුත්තං හොති. තත්ථ කිඤ්චාපි දුතියජ්ඣානෙ සබ්බෙපි පඨමජ්ඣානධම්මා න සන්ති. අඤ්ඤෙයෙව හි පඨමජ්ඣානෙ ඵස්සාදයො, අඤ්ඤෙ ඉධ. ඔළාරිකස්ස පන ඔළාරිකස්ස අඞ්ගස්ස සමතික්කමා පඨමජ්ඣානතො පරෙසං දුතියජ්ඣානාදීනං අධිගමො හොතීති දීපනත්ථං ‘‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’’ති එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

80. එහි "විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීමෙන්" යනු විතර්ක හා විචාර යන පර්යාය දෙකෙහිම සංසිඳීම, ඉක්මවා යාම සහ දෙවන ධ්‍යාන ක්ෂණයේදී හට නොගැනීමයි. දෙවන ධ්‍යානයේදී පළමු ධ්‍යානයට අයත් සියලු ධර්මයන් නැතත් (ඒවා වෙනත් ධර්ම බැවින්), රළු අංග ඉක්මවා යාමෙන් පළමු ධ්‍යානයට වඩා උසස් වූ දෙවන ධ්‍යානය ආදිය ලැබෙන බව පෙන්වා දීම පිණිස "විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීමෙන්" යැයි වදාළ බව දත යුතුය.

අජ්ඣත්තන්ති ඉධ නියකජ්ඣත්තමධිප්පෙතං. විභඞ්ගෙ පන ‘‘අජ්ඣත්තං පච්චත්ත’’න්ති එත්තකමෙව වුත්තං. යස්මා ච නියකජ්ඣත්තමධිප්පෙතං, තස්මා අත්තනි ජාතං අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. සම්පසාදනන්ති සම්පසාදනං වුච්චති සද්ධා. සම්පසාදනයොගතො ඣානම්පි සම්පසාදනං. නීලවණ්ණයොගතො නීලවත්ථං විය. යස්මා වා තං ඣානං සම්පසාදනසමන්නාගතත්තා විතක්කවිචාරක්ඛොභවූපසමනෙන ච චෙතසො සම්පසාදයති, තස්මාපි සම්පසාදනන්ති වුත්තං. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ සම්පසාදනං චෙතසොති එවං පදසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. පුරිමස්මිං පන අත්ථවිකප්පෙ චෙතසොති එතං එකොදිභාවෙන සද්ධිං යොජෙතබ්බං.

"අජ්ඣත්තං" යන්නෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ තමා තුළම පවත්නා බවයි. විභංග ප්‍රකරණයේ "අජ්ඣත්තං පච්චත්තං" ලෙස මෙපමණක්ම පවසා ඇත. එබැවින් තමා තුළ උපන්, තමාගේ සන්තානයෙහි හටගත් යන අර්ථය මෙහි ගත යුතුය. "සම්පසාදනං" යනු ශ්‍රද්ධාවයි. ශ්‍රද්ධාව හා යෙදෙන බැවින් ධ්‍යානයද "සම්පසාදන" නම් වේ. එය නිල් පැහැය හා යෙදෙන බැවින් "නිල් වස්ත්‍රය" යැයි පවසන්නාක් මෙනි. නැතහොත් එම ධ්‍යානය ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත බැවින් හා සිත කැළඹීමට හේතුවන විතර්ක විචාර සංසිඳවීමෙන් සිත පහදවන බැවින්ද "සම්පසාදන" නම් වේ. මෙම අර්ථ විග්‍රහයේදී "සිත පහදවන" (චේතසෝ සම්පසාදනං) ලෙස පද සම්බන්ධය දත යුතුය. පළමු අර්ථයේදී නම් "චේතසෝ" යන පදය "ඒකෝදිබ්භාවං" යන්න හා සම්බන්ධ කළ යුතුය.

තත්‍රායමත්ථයොජනා, එකො උදෙතීති එකොදි, විතක්කවිචාරෙහි අනජ්ඣාරූළ්හත්තා අග්ගො සෙට්ඨො හුත්වා උදෙතීති අත්ථො. සෙට්ඨොපි හි ලොකෙ එකොති වුච්චති. විතක්කවිචාරවිරහතො වා එකො අසහායො හුත්වා ඉතිපි වත්තුං වට්ටති. අථ වා සම්පයුත්තධම්මෙ උදායතීති උදි, උට්ඨාපෙතීති අත්ථො. සෙට්ඨට්ඨෙන එකො ච සො උදි චාති එකොදි, සමාධිස්සෙතං [Pg.152] අධිවචනං. ඉති ඉමං එකොදිං භාවෙති වඩ්ඪෙතීති ඉදං දුතියජ්ඣානං එකොදිභාවං. සො පනායං එකොදි යස්මා චෙතසො, න සත්තස්ස, න ජීවස්ස, තස්මා එතං චෙතසො එකොදිභාවන්ති වුත්තං.

එහි අර්ථ ගැළපීම මෙසේය: ශ්‍රේෂ්ඨව පවතින බැවින් "ඒකෝ" නම් වේ. විතර්ක විචාරයන්ගෙන් මඬිනු නොලබන බැවින් අග්‍රව, ශ්‍රේෂ්ඨව පවතින බව අර්ථයයි. ලෝකයෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ දෙයටද "ඒකෝ" යැයි කියනු ලැබේ. විතර්ක විචාර රහිත බැවින් සහායකයෙකු නැති තනි වූ (අසහාය) යන අර්ථයෙන්ද මෙය ගත හැකිය. නැතහොත් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් උපදවන බැවින් "උදි" නම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් "ඒක" ද, ධර්මයන් උපදවන බැවින් "උදි" ද වන බැවින් "ඒකෝදි" නම් වේ. මෙය සමාධියට නමකි. මෙබඳු වූ ඒකෝදි (සමාධිය) වඩන බැවින් මේ දෙවන ධ්‍යානය "ඒකෝදිබ්භාවය" නම් වේ. මෙම ඒකෝදි (සමාධිය) සිතේ පවතින්නක් මිස, සත්ත්වයෙකුගේ හෝ ආත්මයක දෙයක් නොවන බැවින් "සිතේ ඒකෝදිබ්භාවය" (චේතසෝ ඒකෝදිබ්භාවං) යැයි වදාරන ලදී.

නනු චායං සද්ධා පඨමජ්ඣානෙපි අත්ථි, අයඤ්ච එකොදිනාමකො සමාධි, අථ කස්මා ඉදමෙව ‘‘සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවඤ්චා’’ති වුත්තන්ති. වුච්චතෙ, අදුඤ්හි පඨමජ්ඣානං විතක්කවිචාරක්ඛොභෙන වීචිතරඞ්ගසමාකුලමිව ජලං න සුප්පසන්නං හොති, තස්මා සතියාපි සද්ධාය ‘‘සම්පසාදන’’න්ති න වුත්තං. න සුප්පසන්නත්තායෙව චෙත්ථ සමාධිපි න සුට්ඨු පාකටො, තස්මා ‘‘එකොදිභාව’’න්තිපි න වුත්තං. ඉමස්මිං පන ඣානෙ විතක්කවිචාරපලිබොධාභාවෙන ලද්ධොකාසා බලවතී සද්ධා, බලවසද්ධාසහායපටිලාභෙනෙව ච සමාධිපි පාකටො, තස්මා ඉදමෙව එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. විභඞ්ගෙ පන ‘‘සම්පසාදනන්ති යා සද්ධා සද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො. චෙතසො එකොදිභාවන්ති යා චිත්තස්ස ඨිති…පෙ… සම්මාසමාධී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. එවං වුත්තෙන පන තෙන සද්ධිං අයමත්ථවණ්ණනා යථා න විරුජ්ඣති, අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති චෙව සමෙති ච, එවං වෙදිතබ්බා.

ඇත්ත වශයෙන්ම මෙම ශ්‍රද්ධාව ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි ද පවතී, 'එකෝදි' නමින් හැඳින්වෙන මෙම සමාධිය ද එහි පවතී. එසේ නම් කුමක් නිසා මෙම (දෙවන) ධ්‍යානයට පමණක් 'සම්පසාදනං චේතසෝ ඒකෝදිබ්භාවං' යැයි කියනු ලැබේද? පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: එම ප්‍රථම ධ්‍යානය වනාහි විතර්ක සහ විචාරයන්ගේ කැළඹීම හේතුවෙන් රළ පතරින් ගැවසී ගත් ජලය මෙන් මැනවින් පැහැදිලි නැත. එබැවින් එහි ශ්‍රද්ධාව පැවතියද එය 'සම්පසාදන' (මැනවින් පැහැදීම) යැයි කියනු නොලැබේ. මැනවින් පැහැදිලි නොවන බැවින් එහි සමාධිය ද මැනවින් ප්‍රකට නොවේ. එබැවින් එය 'ඒකෝදිබ්භාව' යැයි ද කියනු නොලැබේ. නමුත් මෙම දෙවන ධ්‍යානයෙහි විතර්ක විචාර නමැති බාධාවන් නොමැති බැවින් අවස්ථාව ලැබූ ශ්‍රද්ධාව බලවත් වෙයි. බලවත් ශ්‍රද්ධාව නමැති සහාය ලැබීම නිසාම සමාධිය ද ප්‍රකට වෙයි. එබැවින් මෙයට පමණක් මෙසේ කියනු ලැබූ බව දත යුතුය. විභංග ප්‍රකරණයෙහි වනාහි 'සම්පසාදන යනු යම් ශ්‍රද්ධාවක්, විශ්වාසයක්, තහවුරු කර ගැනීමක්, මැනවින් පැහැදීමක් ද එයයි. චේතසෝ ඒකෝදිබ්භාව යනු සිතේ පිහිටීම... පෙ... සම්මා සමාධියයි' යනුවෙන් මෙපමණක් වදාරන ලදී. මෙසේ වදාරන ලද එම විභංග පාළිය සමඟ මෙම අර්ථ වර්ණනාව යම් ලෙසකින් විරුද්ධ නොවේද, ඒ වෙනුවට සැසඳේ ද, ගැලපේ ද, එලෙසින්ම මෙය දත යුතුය.

81. අවිතක්කං අවිචාරන්ති භාවනාය පහීනත්තා එතස්මිං, එතස්ස වා විතක්කො නත්ථීති අවිතක්කං. ඉමිනාව නයෙන අවිචාරං. විභඞ්ගෙපි වුත්තං ‘‘ඉති අයඤ්ච විතක්කො අයඤ්ච විචාරො සන්තා හොන්ති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා බ්‍යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා බ්‍යන්තිකතා, තෙන වුච්චති අවිතක්කං අවිචාර’’න්ති (විභ. 576).

81. ‘අවිතක්කං අවිචාරං’ යනු භාවනාව මගින් ප්‍රහීණ කළ බැවින් මෙහි විතර්කයක් නැත, නැතහොත් මෙම ධ්‍යානයට විතර්කයක් නැත යන අර්ථයෙන් ‘අවිතක්ක’ නම් වේ. මෙම ක්‍රමයෙන්ම ‘අවිචාර’ යන්න ද දත යුතුය. විභංගයෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී: ‘මෙසේ මෙම විතර්කය ද මෙම විචාරය ද සංසිඳුණේ වෙයි, සන්සුන් වූයේ වෙයි, ව්‍යුපසමනය වූයේ වෙයි, අස්තයට ගියේ වෙයි, අභ්‍යස්තයට ගියේ වෙයි, විනාශ වූයේ වෙයි, විශේෂයෙන් විනාශ වූයේ වෙයි, වියළුණේ වෙයි, සහමුලින්ම වියළුණේ වෙයි, අවසන් කරන ලද්දේ වෙයි. එබැවින් අවිතක්ක අවිචාර යැයි කියනු ලැබේ’ (විභංග 576).

එත්ථාහ ‘‘නනු ච ‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’ති ඉමිනාපි අයමත්ථො සිද්ධො, අථ කස්මා පුන වුත්තං ‘අවිතක්කං අවිචාර’න්ති’’. වුච්චතෙ, එවමෙතං සිද්ධොවායමත්ථො, න පනෙතං තදත්ථදීපකං. නනු අවොචුම්හ ‘‘ඔළාරිකස්ස පන ඔළාරිකස්ස අඞ්ගස්ස සමතික්කමා පඨමජ්ඣානතො පරෙසං දුතියජ්ඣානාදීනං සමධිගමො හොතීති දස්සනත්ථං විතක්කවිචාරානං වූපසමාති එවං වුත්ත’’න්ති.

මෙහිදී මෙසේ ප්‍රශ්න කරනු ලැබේ: ‘විතර්ක විචාරයන්ගේ ව්‍යුපසමනයෙන් (සංසිඳීමෙන්) යන මෙයින්ම මෙම අර්ථය සිද්ධ වන්නේ නොවේද? එසේ නම් කුමක් නිසා නැවතත් ‘අවිතක්කං අවිචාරං’ (විතර්ක රහිත, විචාර රහිත) යැයි වදාරන ලද්දේ ද?’ පිළිතුරු දෙනු ලැබේ: එසේය, මෙම අර්ථය සිද්ධ වී ඇති බව සැබෑවකි. එහෙත් එය (පළමු පදය) හුදෙක් එම අර්ථය පමණක් ප්‍රකට කරන්නක් නොවේ. ප්‍රථම ධ්‍යානයට වඩා උසස් වූ ද්විතීය ධ්‍යානයාදීන්ගේ අධිගමය සිදුවන්නේ රළු වූ (ධ්‍යාන) අංග ඉක්මවා යාමෙන් බව දැක්වීම පිණිස ‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’ යනුවෙන් වදාරන ලද බව අපි පෙර නොකීවෙමුද?

අපිච විතක්කවිචාරානං වූපසමා ඉදං සම්පසාදනං, න කිලෙසකාලුස්සියස්ස. විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා එකොදිභාවං, න උපචාරජ්ඣානමිව නීවරණප්පහානා[Pg.153], පඨමජ්ඣානමිව ච න අඞ්ගපාතුභාවාති එවං සම්පසාදනඑකොදිභාවානං හෙතුපරිදීපකමිදං වචනං. තථා විතක්කවිචාරානං වූපසමා ඉදං අවිතක්කං අවිචාරං, න තතියචතුත්ථජ්ඣානානි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි විය ච අභාවාති එවං අවිතක්කඅවිචාරභාවස්ස හෙතුපරිදීපකඤ්ච, න විතක්කවිචාරාභාවමත්තපරිදීපකං. විතක්කවිචාරාභාවමත්තපරිදීපකමෙව පන ‘‘අවිතක්කං අවිචාර’’න්ති ඉදං වචනං. තස්මා පුරිමං වත්වාපි වත්තබ්බමෙවාති.

තවද විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීම නිසා මෙම (ද්විතීය ධ්‍යානය) පැහැදීමක් (සම්පසාදන) වෙයි; කෙලෙස් නමැති අපවිත්‍ර බව ඉවත් වීමෙන් එසේ වූවක් නොවේ. විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීම නිසාම ‘ඒකෝදිබ්භාවය’ ඇති වෙයි. එය උපචාර ධ්‍යානයේ මෙන් නීවරණ ප්‍රහීණ වීමෙන් හෝ ප්‍රථම ධ්‍යානයේ මෙන් (ධ්‍යාන) අංග ප්‍රකට වීමෙන් සිදුවන්නක් නොවේ. මෙලෙස මෙම වචනය සම්පසාදන සහ ඒකෝදිබ්භාවයන්ගේ හේතුව ප්‍රකට කරයි. එලෙසම විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීම නිසා මෙය විතර්ක රහිත හා විචාර රහිත වෙයි. එය තෘතීය හා චතුර්ථ ධ්‍යානයන් මෙන් ද චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය මෙන් ද (ස්වභාවයෙන්ම) නොමැති වීම නිසා සිදුවන්නක් නොවේ. මෙලෙස මෙම වචනය අවිතක්ක-අවිචාර භාවයේ හේතුව ද ප්‍රකට කරන අතර, හුදෙක් විතර්ක විචාරයන්ගේ නොමැති බව පමණක් ප්‍රකට කරන්නක් නොවේ. හුදෙක් විතර්ක විචාරයන්ගේ නොමැති බව පමණක් ප්‍රකට කරන්නේ ‘අවිතක්කං අවිචාරං’ යන මෙම වචනයෙනි. එබැවින් පූර්ව වචනය පැවසීමෙන් පසුව (මෙම වචනය ද) පැවසිය යුත්තේමය.

සමාධිජන්ති පඨමජ්ඣානසමාධිතො සම්පයුත්තසමාධිතො වා ජාතන්ති අත්ථො. තත්ථ කිඤ්චාපි පඨමම්පි සම්පයුත්තසමාධිතො ජාතං, අථ ඛො අයමෙව සමාධි ‘‘සමාධී’’ති වත්තබ්බතං අරහති විතක්කවිචාරක්ඛොභවිරහෙන අතිවිය අචලත්තා, සුප්පසන්නත්තා ච, තස්මා ඉමස්ස වණ්ණභණනත්ථං ඉදමෙව ‘‘සමාධිජ’’න්ති වුත්තං. පීතිසුඛන්ති ඉදං වුත්තනයමෙව.

‘සමාධිජං’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාධියෙන් උපන් හෝ සම්ප්‍රයුක්ත සමාධියෙන් උපන් යන අර්ථයයි. එහිදී ප්‍රථම ධ්‍යානය ද සම්ප්‍රයුක්ත සමාධියෙන් උපන් එකක් වුවද, විතර්ක විචාරයන්ගේ කැළඹීමෙන් තොර බැවින් අතිශයින්ම නිශ්චල වූ ද, ඉතා මැනවින් පැහැදිලි වූ ද බැවින් මෙම (දෙවන ධ්‍යාන) සමාධියම ‘සමාධිය’ යන නමට සුදුසු වෙයි. එබැවින් මෙහි ගුණය වර්ණනා කිරීම පිණිසම මෙයට ‘සමාධිජං’ යැයි වදාරන ලදී. ‘පීතිසුඛං’ යන්න පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

දුතියන්ති ගණනානුපුබ්බතා දුතියං. ඉදං දුතියං සමාපජ්ජතීතිපි දුතියං. යං පන වුත්තං ‘‘ද්වඞ්ගවිප්පහීනං තිවඞ්ගසමන්නාගත’’න්ති, තත්ථ විතක්කවිචාරානං පහානවසෙන ද්වඞ්ගවිප්පහීනතා වෙදිතබ්බා. යථා ච පඨමජ්ඣානස්ස උපචාරක්ඛණෙ නීවරණානි පහීයන්ති, න තථා ඉමස්ස විතක්කවිචාරා. අප්පනාක්ඛණෙයෙව ච පනෙතං විනා තෙහි උප්පජ්ජති. තෙනස්ස තෙ ‘‘පහානඞ්ග’’න්ති වුච්චන්ති. පීති සුඛං චිත්තෙකග්ගතාති ඉමෙසං පන තිණ්ණං උප්පත්තිවසෙන තිවඞ්ගසමන්නාගතතා වෙදිතබ්බා. තස්මා යං විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති සම්පසාදො පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා’’ති (විභ. 580) වුත්තං, තං සපරික්ඛාරං ඣානං දස්සෙතුං පරියායෙන වුත්තං. ඨපෙත්වා පන සම්පසාදනං නිප්පරියායෙන උපනිජ්ඣානලක්ඛණප්පත්තානං අඞ්ගානං වසෙන තිවඞ්ගිකමෙව එතං හොති. යථාහ – ‘‘කතමං තස්මිං සමයෙ තිවඞ්ගිකං ඣානං හොති, පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා’’ති (ධ. ස. 161; විභ. 628). සෙසං පඨමජ්ඣානෙ වුත්තනයමෙව.

‘දුතියං’ යනු ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙළින් දෙවැන්නයි. මෙම ධ්‍යානය දෙවැනි වරට සම වදින බැවින් ද ‘දුතිය’ නම් වේ. ‘අංග දෙකකින් මිදුණු හා අංග තුනකින් සමන්විත’ යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එහිදී විතර්ක විචාර ප්‍රහීණ වීමෙන් අංග දෙකකින් මිදුණු බව දත යුතුය. ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි උපචාර අවස්ථාවේදීම නීවරණ ප්‍රහීණ වන්නාක් මෙන්, මෙම ධ්‍යානයෙහි විතර්ක විචාර ප්‍රහීණ නොවේ. සැබවින්ම එය විතර්ක විචාර රහිතව උපදින්නේ අර්පණා අවස්ථාවේදීම පමණි. එබැවින් ඒවා මෙහි ‘ප්‍රහාණ අංග’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. පීතිය, සැපය හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාව යන මෙම තුනෙහි ඉපදීම හේතුවෙන් ‘අංග තුනකින් යුක්ත’ බව දත යුතුය. එබැවින් විභංගයෙහි ‘ධ්‍යානය යනු සම්පසාදනය, පීතිය, සැපය හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයි’ යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ පිරිවර සහිතව ධ්‍යානය දැක්වීම පිණිස පරියාය ක්‍රමයෙනි. එහෙත් සම්පසාදනය (ශ්‍රද්ධාව) හැර, සැබෑ ලෙසම (නිප්පරියාය වශයෙන්) උපනිජ්ඣාන ලක්ෂණයට (ධ්‍යානාංග ලක්ෂණයට) පත් අංගයන්ගේ වශයෙන් මෙම ධ්‍යානය අංග තුනකින් යුක්ත වෙයි. ඒ බව වදාළේ මෙසේය - ‘එම අවස්ථාවෙහි අංග තුනකින් යුත් ධ්‍යානය කවරේද? පීතිය, සැපය හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයි.’ සෙසු කොටස් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

තතියජ්ඣානකථා

තෘතීය ධ්‍යාන කථාව

82. එවමධිගතෙ පන තස්මිම්පි වුත්තනයෙනෙව පඤ්චහාකාරෙහි චිණ්ණවසිනා හුත්වා පගුණදුතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘අයං සමාපත්ති ආසන්නවිතක්කවිචාරපච්චත්ථිකා, ‘යදෙව තත්ථ පීතිගතං චෙතසො උප්පිලාවිතං, එතෙනෙතං [Pg.154] ඔළාරිකං අක්ඛායතී’ති (දී. නි. 1.96) වුත්තාය පීතියා ඔළාරිකත්තා අඞ්ගදුබ්බලා’’ති ච තත්ථ දොසං දිස්වා තතියජ්ඣානං සන්තතො මනසිකරිත්වා දුතියජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය තතියාධිගමාය යොගො කාතබ්බො. අථස්ස යදා දුතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය සතස්ස සම්පජානස්ස ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛතො පීති ඔළාරිකතො උපට්ඨාති, සුඛඤ්චෙව එකග්ගතා ච සන්තතො උපට්ඨාති. තදාස්ස ඔළාරිකඞ්ගප්පහානාය සන්තඅඞ්ගපටිලාභාය ච තදෙව නිමිත්තං ‘‘පථවී පථවී’’ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො ‘‘ඉදානි තතියජ්ඣානං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා තදෙව පථවීකසිණං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං උප්පජ්ජති. තතො තස්මිංයෙවාරම්මණෙ චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති, යෙසං අවසානෙ එකං රූපාවචරං තතියජ්ඣානිකං, සෙසානි වුත්තනයෙනෙව කාමාවචරානීති. එත්තාවතා ච පනෙස පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො ච සම්පජානො, සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙති, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරීති, තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති (දී. නි. 1.230; ධ. ස. 163). එවමනෙන එකඞ්ගවිප්පහීනං දුවඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං තතියං ඣානං අධිගතං හොති පථවීකසිණං.

82. මෙසේ කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම ඒ දෙවන දැහැන ද ලබාගෙන, පස් ආකාරයකින් එහි වසීභාවය ලබා මැනවින් ප්‍රගුණ කර, එම දෙවන දැහැනින් නැගී සිට මෙසේ සිතිය යුතුය: 'මේ සමාපත්තිය (දෙවන දැහැන) ආසන්න වූ විතර්ක විචාරයන් නමැති සතුරන් සහිතය. එහි ඇති යම් පීතියක් වේද, එය සිතෙහි උද්දාමයක් බඳුය. එබැවින් මෙය රළු බව කියනු ලැබේ. පීතියේ ඇති රළු බව නිසා මෙහි අංග දුර්වලය.' මෙසේ එහි දොස් දැක, තෙවන දැහැන ශාන්ත බව මෙනෙහි කරමින්, දෙවන දැහැන කෙරෙහි ඇති ඇල්ම දුරු කර තෙවන දැහැන ලැබීම පිණිස වීර්යය කළ යුතුය. එවිට දෙවන දැහැනින් නැගී සිටි, සිහියෙන් හා නුවණින් යුත් ඒ යෝගාවචරයා දැහැන් අංග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කල්හි, පීතිය රළු ලෙසත්, සුඛය සහ ඒකාග්‍රතාවය ශාන්ත ලෙසත් වැටහෙයි. එවිට රළු අංග ප්‍රහීණ කර ශාන්ත අංග ලබාගැනීම පිණිස එම පඨවි කසිණ නිමිත්තම 'පඨවි පඨවි' යනුවෙන් නැවත නැවත මෙනෙහි කරන ඔහුට 'දැන් තෙවන දැහැන උපදින්නේය' කියා භවංගය සිඳී එම පඨවි කසිණයම අරමුණු කර මනෝද්වාරාවජ්ජනය උපදී. ඉන්පසු එම අරමුණෙහිම ජවන් සිත් හතරක් හෝ පහක් උපදී. ඒවායින් අවසානයේ එක් රූපාවචර තෙවන දැහැන් සිතක් ද, ඉතිරි සිත් කලින් සඳහන් කළ පරිදි කාමාවචර සිත් ද වෙයි. මෙපමණකින් ඔහු පීතිය කෙරෙහි විරාගයෙන් යුක්තව, උපේක්ෂා සහගතව, සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව වෙසෙයි. කාය ප්‍රසාදය මගින් සුඛය විඳියි. යම් දැහැනක් ගැන ආර්යයන් වහන්සේලා 'උපේක්ෂාවෙන් යුත්, සිහි ඇති, සැප විහරණයෙන් යුක්ත තැනැත්තා' යැයි පවසත් ද, ඒ තෙවන දැහැනට පැමිණ වාසය කරයි. මෙසේ ඔහු එක් අංගයක් ප්‍රහීණ කළ, අංග දෙකකින් යුත්, ත්‍රිවිධ කල්‍යාණ හා දශ ලක්ෂණ සම්පන්න තෙවන පඨවි කසිණ දැහැන ලබයි.

83. තත්ථ පීතියා ච විරාගාති විරාගො නාම වුත්තප්පකාරාය පීතියා ජිගුච්ඡනං වා සමතික්කමො වා. උභින්නං පන අන්තරා චසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, සො වූපසමං වා සම්පිණ්ඩෙති විතක්කවිචාරානං වූපසමං වා. තත්ථ යදා වූපසමමෙව සම්පිණ්ඩෙති, තදා ‘‘පීතියා ච විරාගා කිඤ්ච භිය්‍යො වූපසමා චා’’ති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. ඉමිස්සා ච යොජනාය විරාගො ජිගුච්ඡනත්ථො හොති, තස්මා ‘‘පීතියා ජිගුච්ඡනා ච වූපසමා චා’’ති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො. යදා පන විතක්කවිචාරවූපසමං සම්පිණ්ඩෙති, තදා ‘‘පීතියා ච විරාගා, කිඤ්ච භිය්‍යො විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා’’ති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. ඉමිස්සා ච යොජනාය විරාගො සමතික්කමනත්ථො හොති, තස්මා ‘‘පීතියා ච සමතික්කමා විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා’’ති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො.

83. එහි 'පීතියා ච විරාගා' (පීතිය කෙරෙහි විරාගයෙන්) යන්නෙහි 'විරාග' යනු කලින් කී පරිදි පීතිය පිළිකුල් කිරීම හෝ ඉක්මවා යාමයි. මෙහි මැද ඇති 'ච' ශබ්දය සමුච්චයාර්ථය (එක් කිරීම) පිණිසයි. එය (පීතිය) සංසිඳීම හෝ විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීම යන කරුණු දෙකම එක් කරයි. එහිදී පීතිය සංසිඳීම පමණක් එක් කළහොත්, 'පීතිය කෙරෙහි පිළිකුලෙන් හා පීතිය සංසිඳීමෙන්' යනුවෙන් අර්ථ දැක්විය යුතුය. මෙම යෙදුමේදී විරාගය යනු පිළිකුල් කිරීම යන අර්ථයයි. එබැවින් 'පීතිය පිළිකුල් කිරීමෙන් හා එය සංසිඳවීමෙන්' යන අර්ථය දත යුතුය. විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීම එක් කළහොත්, 'පීතිය ඉක්මවා යාමෙන් හා විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීමෙන්' යනුවෙන් අර්ථ දැක්විය යුතුය. එහිදී විරාගය යනු ඉක්මවා යාම යන අර්ථයයි. එබැවින් 'පීතිය ඉක්මවා යාමෙන් හා විතර්ක විචාර සංසිඳීමෙන්' යන අර්ථය ගත යුතුය.

කාමඤ්චෙතෙ විතක්කවිචාරා දුතියජ්ඣානෙයෙව වූපසන්තා, ඉමස්ස පන ඣානස්ස මග්ගපරිදීපනත්ථං වණ්ණභණනත්ථඤ්චෙතං වුත්තං. විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමාති හි වුත්තෙ ඉදං පඤ්ඤායති, නූන විතක්කවිචාරවූපසමො මග්ගො ඉමස්ස [Pg.155] ඣානස්සාති. යථා ච තතියෙ අරියමග්ගෙ අප්පහීනානම්පි සක්කායදිට්ඨාදීනං ‘‘පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පහානා’’ති (දී. නි. 1.373; ම. නි. 2.133; සං. නි. 5.184; අ. නි. 3.88) එවං පහානං වුච්චමානං වණ්ණභණනං හොති, තදධිගමාය උස්සුක්කානං උස්සාහජනකං, එවමෙව ඉධ අවූපසන්තානම්පි විතක්කවිචාරානං වූපසමො වුච්චමානො වණ්ණභණනං හොති. තෙනායමත්ථො වුත්තො ‘‘පීතියා ච සමතික්කමා විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා’’ති.

ඇත්ත වශයෙන්ම මේ විතර්ක විචාරයන් දෙවන දැහැනේදීම සංසිඳී ඇතත්, මෙම තෙවන දැහැනට යන මග පෙන්වීමට හා එහි ගුණ වර්ණනා කිරීමට මෙසේ පවසන ලදී. 'විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීමෙන්' යැයි කී විට, විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීම මෙම දැහැනට මගක් බව පැහැදිලි වෙයි. තෙවන ආර්ය මාර්ගයේදී ප්‍රහීණ නොවුණු සක්කාය දිට්ඨි ආදිය පවා 'ඕරම්භාගිය සංයෝජන පහ ප්‍රහීණ වීමෙන්' යැයි ගුණ වර්ණනා කිරීමටත්, එය ලැබීමට වෙහෙසෙන අයට උනන්දුවක් ඇති කිරීමටත් පවසන්නා සේම, මෙහිද කලින්ම සංසිඳුණු විතර්ක විචාරයන්ගේ සංසිඳීම පැවසීම ගුණ වර්ණනාවකි. එබැවින් 'පීතිය ඉක්මවා යාමෙන් හා විතර්ක විචාරයන් සංසිඳීමෙන්' යන අර්ථය පවසන ලදී.

84. උපෙක්ඛකො ච විහරතීති එත්ථ උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා. සමං පස්සති, අපක්ඛපතිතා හුත්වා පස්සතීති අත්ථො. තාය විසදාය විපුලාය ථාමගතාය සමන්නාගතත්තා තතියජ්ඣානසමඞ්ගී උපෙක්ඛකොති වුච්චති.

84. 'උපේක්ෂා සහගතව වාසය කරයි' යන්නෙහි අර්ථය නම් නිසි ලෙස බැලීමයි. පක්ෂපාතී නොවී සමව බැලීම උපේක්ෂාවයි. එම පිරිසිදු වූ, මහත් වූ, ස්ථාවර භාවයට පත් උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත බැවින් තෙවන දැහැනට පත් තැනැත්තා 'උපේක්ෂා සහගත තැනැත්තා' යැයි කියනු ලැබේ.

උපෙක්ඛා පන දසවිධා හොති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා, බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා, බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා, වීරියුපෙක්ඛා, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා, වෙදනුපෙක්ඛා, විපස්සනුපෙක්ඛා, තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා, ඣානුපෙක්ඛා, පාරිසුද්ධුපෙක්ඛාති.

උපේක්ෂාව දස වැදෑරුම් වේ. එනම්: ෂඩංග උපේක්ෂාව, බ්‍රහ්මවිහාර උපේක්ෂාව, බොජ්ඣංග උපේක්ෂාව, වීර්ය උපේක්ෂාව, සංඛාර උපේක්ෂාව, වේදනා උපේක්ෂාව, විපස්සනා උපේක්ෂාව, තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව, ධ්‍යාන උපේක්ෂාව සහ පාරිශුද්ධි උපේක්ෂාවයි.

තත්ථ යා ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොති, න දුම්මනො, උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො සම්පජානො’’ති (අ. නි. 6.1) එවමාගතා ඛීණාසවස්ස ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨානිට්ඨඡළාරම්මණාපාථෙ පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනාකාරභූතා උපෙක්ඛා, අයං ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා නාම.

එහි ෂඩංග උපේක්ෂාව යනු: 'මහණෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ ඇසින් රූපයක් දැක සතුටු වන්නේ හෝ මනස්තාපයට පත් වන්නේ හෝ නොවී, සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව උපේක්ෂා සහගතව වෙසෙයි' යනුවෙන් සඳහන් වන පරිදි, රහතන් වහන්සේ නමකට ද්වාර හයෙහි ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු ගැටීමේදී තමන්ගේ පිරිසිදු ස්වභාවය අත්නොහැර පවතින උපේක්ෂාවයි.

යා පන ‘‘උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’ති (දී. නි. 1.556; ම. නි. 1.77) එවමාගතා සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරභූතා උපෙක්ඛා, අයං බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා නාම.

'උපේක්ෂා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වෙසෙයි' යනුවෙන් සඳහන් වන පරිදි, සත්වයන් කෙරෙහි පවතින මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය බ්‍රහ්මවිහාර උපේක්ෂාවයි.

යා ‘‘උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති විවෙකනිස්සිත’’න්ති (ම. නි. 1.27) එවමාගතා සහජාතධම්මානං මජ්ඣත්තාකාරභූතා උපෙක්ඛා, අයං බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා නාම.

'විවේකය ඇසුරු කළ උපේක්ෂා සම්බොජ්ඣංගය වඩයි' යනුවෙන් සඳහන් වන පරිදි, සහජාත ධර්මයන් කෙරෙහි පවතින මධ්‍යස්ථ ස්වභාවය බොජ්ඣංග උපේක්ෂාවයි.

යා [Pg.156] පන ‘‘කාලෙනකාලං උපෙක්ඛානිමිත්තං මනසිකරොතී’’ති (අ. නි. 3.103) එවමාගතා අනච්චාරද්ධනාතිසිථිලවීරියසඞ්ඛාතා උපෙක්ඛා, අයං වීරියුපෙක්ඛා නාම.

'කලින් කල උපේක්ෂා නිමිත්ත මෙනෙහි කරයි' යනුවෙන් සඳහන් වන පරිදි, අධික වෙහෙසක් හෝ අධික ලිහිල් බවක් නොමැතිව මධ්‍යස්ථව පවතින වීර්යය වීර්ය උපේක්ෂාවයි.

යා ‘‘කති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සමථවසෙන උප්පජ්ජන්ති, කති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා විපස්සනාවසෙන උප්පජ්ජන්ති. අට්ඨ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සමථවසෙන උප්පජ්ජන්ති. දස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා විපස්සනාවසෙන උප්පජ්ජන්තී’’ති (පටි. ම. 1.57) එවමාගතා නීවරණාදිපටිසඞ්ඛාසන්තිට්ඨනා ගහණෙ මජ්ඣත්තභූතා උපෙක්ඛා, අයං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා නාම.

'සමථය නිසා උපදින සංඛාර උපේක්ෂා කොපමණද? විපස්සනාව නිසා උපදින සංඛාර උපේක්ෂා කොපමණද? සමථය නිසා සංඛාර උපේක්ෂා අටක් උපදී, විපස්සනාව නිසා දහයක් උපදී' යනුවෙන් සඳහන් වන පරිදි, නීවරණ ආදිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට මධ්‍යස්ථව සිටින උපේක්ෂාව සංඛාර උපේක්ෂාවයි.

යා පන ‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගත’’න්ති (ධ. ස. 150) එවමාගතා අදුක්ඛමසුඛසඤ්ඤිතා උපෙක්ඛා, අයං වෙදනුපෙක්ඛා නාම.

'යම් කලෙක උපේක්ෂා සහගත කාමාවචර කුසල් සිතක් උපදීද' යනුවෙන් සඳහන් වන පරිදි, දුක් ද නොවන සැප ද නොවන වේදනාව වේදනා උපේක්ෂාවයි.

යා ‘‘යදත්ථි යං භූතං, තං පජහති, උපෙක්ඛං පටිලභතී’’ති (ම. නි. 3.71; අ. නි. 7.55) එවමාගතා විචිනනෙ මජ්ඣත්තභූතා උපෙක්ඛා, අයං විපස්සනුපෙක්ඛා නාම.

'ඇති දේ, උපන් දේ යමක් වේද එය අත්හරියි, උපේක්ෂාව ලබයි' යනුවෙන් සඳහන් වන පරිදි, අනිත්‍යතාදී ලක්ෂණ සලකා බැලීමේදී පවතින මධ්‍යස්ථ භාවය විපස්සනා උපේක්ෂාවයි.

යා පන ඡන්දාදීසු යෙවාපනකෙසු ආගතා සහජාතානං සමවාහිතභූතා උපෙක්ඛා, අයං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා නාම.

තවද, ඡන්දය ආදී 'යෙවාපනක' ධර්මයන්හි ඇතුළත් වූ, සහජාත ධර්මයන් සමව පවත්වන්නා වූ යම් උපේක්ෂාවක් වේ ද, මෙය 'තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව' නම් වේ.

යා ‘‘උපෙක්ඛකො ච විහරතී’’ති (දී. නි. 1.230; ධ. ස. 163) එවමාගතා අග්ගසුඛෙපි තස්මිං අපක්ඛපාතජනනී උපෙක්ඛා, අයං ඣානුපෙක්ඛා නාම.

යම් උපේක්ෂාවක් 'උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව වාසය කරයි' යනුවෙන් මෙසේ සඳහන් වූ, එම උත්තරීතර (තෘතීය ධ්‍යාන) සුඛයෙහි පවා එක් පසකට නැඹුරු වීමක් ඇති නොකරන්නේ ද, මෙය 'ධ්‍යාන උපේක්ෂාව' නම් වේ.

යා පන ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣාන’’න්ති (දී. නි. 1.232; ධ. ස. 165) එවමාගතා සබ්බපච්චනීකපරිසුද්ධා පච්චනීකවූපසමනෙපි අබ්‍යාපාරභූතා උපෙක්ඛා, අයං පාරිසුද්ධුපෙක්ඛා නාම.

තවද, 'උපේක්ෂාවෙන් හා ස්මෘතියෙන් පිරිසිදු වූ සිව්වන ධ්‍යානය' යනුවෙන් මෙසේ සඳහන් වූ, සියලු ප්‍රතිපක්ෂ (නීවරණ ආදී) ධර්මයන්ගෙන් පිරිසිදු වූ, එම ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් සංසිඳුවීමෙහි පවා අමුතු උත්සාහයක් නොදක්වන්නා වූ (නිරායාස වූ) යම් උපේක්ෂාවක් වේ ද, මෙය 'පාරිශුද්ධි උපේක්ෂාව' නම් වේ.

තත්‍ර ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා ච බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා ච බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා ච තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා ච ඣානුපෙක්ඛා ච පාරිසුද්ධුපෙක්ඛා ච අත්ථතො එකා, තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාව හොති. තෙන තෙන අවත්ථාභෙදෙන පනස්සා අයං භෙදො. එකස්සාපි සතො සත්තස්ස කුමාරයුවථෙරසෙනාපතිරාජාදිවසෙන භෙදො විය. තස්මා තාසු යත්ථ ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා, න තත්ථ බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛාදයො. යත්ථ වා පන බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා, න තත්ථ ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාදයො හොන්තීති වෙදිතබ්බා.

එහිදී ෂඩංග උපේක්ෂාව, බ්‍රහ්මවිහාර උපේක්ෂාව, බොජ්ඣංග උපේක්ෂාව, තත්‍රමජ්ඣත්ත උපේක්ෂාව, ධ්‍යාන උපේක්ෂාව සහ පාරිශුද්ධි උපේක්ෂාව යන මේවා අර්ථ වශයෙන් එකකි; එනම් තත්‍රමජ්ඣත්ත උපේක්ෂාවම වේ. එසේ වුවද, ඒ ඒ අවස්ථා භේදය අනුව මේවායේ වෙනස්කම් පවතී. මෙය එක් පුද්ගලයෙකු වුවද දරුවෙකු, තරුණයෙකු, මහල්ලෙකු, සෙන්පතියෙකු හෝ රජෙකු වශයෙන් ඒ ඒ අවස්ථාවන්ට අනුව හැඳින්වෙන භේදය වැනිය. එබැවින්, එම උපේක්ෂාවන් අතුරින් යම් සිතක ෂඩංග උපේක්ෂාව පවතී ද, එහි බොජ්ඣංග උපේක්ෂාව ආදිය පවතින්නේ නැත. යම් සිතක බොජ්ඣංග උපේක්ෂාව පවතී ද, එහි ෂඩංග උපේක්ෂාව ආදිය පවතින්නේ නැති බව දත යුතුය.

යථා [Pg.157] චෙතාසමත්ථතො එකීභාවො, එවං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා විපස්සනුපෙක්ඛානම්පි. පඤ්ඤා එව හි සා කිච්චවසෙන ද්විධා භින්නා. යථා හි පුරිසස්ස සායං ගෙහං පවිට්ඨං සප්පං අජපදදණ්ඩං ගහෙත්වා පරියෙසමානස්ස තං ථුසකොට්ඨකෙ නිපන්නං දිස්වා ‘‘සප්පො නු ඛො, නො’’ති අවලොකෙන්තස්ස සොවත්තිකත්තයං දිස්වා නිබ්බෙමතිකස්ස ‘‘සප්පො, න සප්පො’’ති විචිනනෙ මජ්ඣත්තතා හොති, එවමෙව යා ආරද්ධවිපස්සකස්ස විපස්සනාඤාණෙන ලක්ඛණත්තයෙ දිට්ඨෙ සඞ්ඛාරානං අනිච්චභාවාදිවිචිනනෙ මජ්ඣත්තතා උප්පජ්ජති, අයං විපස්සනුපෙක්ඛා නාම. යථා පන තස්ස පුරිසස්ස අජපදදණ්ඩෙන ගාළ්හං සප්පං ගහෙත්වා ‘‘කිං තාහං ඉමං සප්පං අවිහෙඨෙන්තො අත්තානඤ්ච ඉමිනා අඩංසාපෙන්තො මුඤ්චෙය්‍ය’’න්ති මුඤ්චනාකාරමෙව පරියෙසතො ගහණෙ මජ්ඣත්තතා හොති. එවමෙව යා ලක්ඛණත්තයස්ස දිට්ඨත්තා ආදිත්තෙ විය තයො භවෙ පස්සතො සඞ්ඛාරග්ගහණෙ මජ්ඣත්තතා, අයං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා නාම. ඉති විපස්සනුපෙක්ඛාය සිද්ධාය සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාපි සිද්ධාව හොති. ඉමිනා පනෙසා විචිනනග්ගහණෙසු මජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙන කිච්චෙන ද්විධා භින්නාති. වීරියුපෙක්ඛා පන වෙදනුපෙක්ඛා ච අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අවසෙසාහි ච අත්ථතො භින්නා එවාති.

මෙම උපේක්ෂාවන් අර්ථ වශයෙන් එක් වන්නා සේම, සංස්කාර උපේක්ෂාව සහ විපස්සනා උපේක්ෂාව ද එසේම වේ. සැබවින්ම එය ප්‍රඥාවම වන නමුත් කෘත්‍යය (කාර්යය) අනුව දෙයාකාර වේ. නිදසුනක් ලෙස, සවස් කාලයේ නිවසට වැදුණු සර්පයෙකු එළු කුර හැඩැති කෙවිටක් ගෙන සොයන මිනිසෙකුට, පිදුරු ගොඩක නිදා සිටින සර්පයා දැක, 'මූ සර්පයෙක් ද නැද්ද?' කියා විමසන විට, පෙණයේ ඉරි තුන දැක සැක දුරු වී, 'සර්පයෙකි, සර්පයෙකු නොවේ' යයි විමසන කල්හි පවතින මධ්‍යස්ථ බව යම් සේද, එසේම ආරම්භ කළ විපස්සනා ඇති යෝගියාට විපස්සනා ඥානයෙන් ලක්ෂණත්‍රය පෙනෙන කල්හි සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍ය භාවය ආදිය විමසීමේදී යම් මධ්‍යස්ථ බවක් ඇති වේ ද, මෙය 'විපස්සනා උපේක්ෂාව' නම් වේ. තවද, ඒ මිනිසා එම කෙවිටෙන් සර්පයා තදින් අල්ලාගෙන, 'මම කෙසේ නම් මේ සර්පයාටත් හිංසා නොකර, මටත් දෂ්ට කිරීමට ඉඩ නොතබා මූ මුදා හරිම් ද?' කියා මුදා හරින ආකාරයම සොයන විට අල්ලා ගැනීමෙහි පවතින මධ්‍යස්ථ බව යම් සේද, එසේම ලක්ෂණත්‍රය දැකීම නිසා භවත්‍රය ගිනි ගත් ගෙයක් මෙන් දකින යෝගියාට සංස්කාරයන් කෙරෙහි තෘෂ්ණා දිට්ඨිවලින් අල්ලා ගැනීම අත්හරින විට පවතින මධ්‍යස්ථ බව 'සංස්කාර උපේක්ෂාව' නම් වේ. මෙසේ විපස්සනා උපේක්ෂාව සිද්ධ වූ කල්හි සංස්කාර උපේක්ෂාව ද සිද්ධ වූවාම වේ. විමසීම හා ග්‍රහණය අත්හැරීම යන කෘත්‍යයන්හි පවතින මධ්‍යස්ථභාවය නිසා මෙය දෙයාකාරයකට බෙදේ. වීර්ය උපේක්ෂාව හා වේදනා උපේක්ෂාව අර්ථ වශයෙන් එකිනෙකට ද, සෙසු උපේක්ෂා අටෙන් ද වෙනස්ම වේ.

ඉති ඉමාසු උපෙක්ඛාසු ඣානුපෙක්ඛා ඉධාධිප්පෙතා. සා මජ්ඣත්තලක්ඛණා, අනාභොගරසා, අබ්‍යාපාරපච්චුපට්ඨානා, පීතිවිරාගපදට්ඨානාති. එත්ථාහ, නනු චායමත්ථතො තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාව හොති, සා ච පඨමදුතියජ්ඣානෙසුපි අත්ථි. තස්මා තත්‍රාපි උපෙක්ඛකො ච විහරතීති එවමයං වත්තබ්බා සියා, සා කස්මා න වුත්තාති. අපරිබ්‍යත්තකිච්චතො. අපරිබ්‍යත්තඤ්හි තස්සා තත්ථ කිච්චං විතක්කාදීහි අභිභූතත්තා. ඉධ පනායං විතක්කවිචාරපීතීහි අනභිභූතත්තා උක්ඛිත්තසිරා විය හුත්වා පරිබ්‍යත්තකිච්චා ජාතා, තස්මා වුත්තාති.

මෙසේ මේ උපේක්ෂාවන් දසය අතුරින් මෙහිදී (උපේක්ඛකො ච විහරති යන පදයේදී) 'ධ්‍යාන උපේක්ෂාව' අදහස් කෙරේ. එය මධ්‍යස්ථ ලක්ෂණය කොට ඇත්තේය, (උත්තරීතර සුඛයෙහි පවා) ඇලී ගැලී නොසිටීමේ (අනාභෝග) කෘත්‍යය ඇත්තේය, වෙහෙසීමක් නොමැති බව (අව්‍යාපාර) වැටහීම කොට ඇත්තේය, ප්‍රීතිය කෙරෙහි කලකිරීම පදනම් කරගෙන ඇත්තේය. මෙහිදී කෙනෙකු මෙසේ ඇසිය හැකිය: 'අර්ථ වශයෙන් මෙය තත්‍රමජ්ඣත්ත උපේක්ෂාවම නොවේද? එය ප්‍රථම සහ ද්විතීය ධ්‍යානවල ද පවතී. එසේ නම් එහිදී ද උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව වාසය කරයි යනුවෙන් පැවසිය යුතු නොවේද? එය එහිදී නොපැවසුවේ ඇයි?' පිළිතුර නම්, කෘත්‍යය පැහැදිලි නොවන බැවිනි. සැබවින්ම ප්‍රථම සහ ද්විතීය ධ්‍යානවලදී විතක්ක ආදියෙන් යටපත් වී ඇති බැවින් එහි කෘත්‍යය ප්‍රකට නැත. නමුත් මෙහිදී (තෘතීය ධ්‍යානයේදී) විතක්ක, විචාර සහ ප්‍රීතියෙන් යටපත් නොවන බැවින්, එසවූ හිසක් මෙන් වී එහි කෘත්‍යය පැහැදිලිව ප්‍රකට වේ. එබැවින් මෙහිදී පමණක් පවසන ලදී.

නිට්ඨිතා උපෙක්ඛකො ච විහරතීති එතස්ස

'උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව වාසය කරයි' යන මෙහි

සබ්බසො අත්ථවණ්ණනා.

අර්ථ වර්ණනාව සියලු අයුරින් අවසන් විය.

85. ඉදානි සතො ච සම්පජානොති එත්ථ සරතීති සතො. සම්පජානාතීති සම්පජානො. පුග්ගලෙන සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච වුත්තං. තත්ථ සරණලක්ඛණා සති, අසම්මුස්සනරසා, ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා. අසම්මොහලක්ඛණං සම්පජඤ්ඤං, තීරණරසං, පවිචයපච්චුපට්ඨානං.

85. දැන් 'සිහියෙන් යුක්තව (සතො) මනා නුවණින් යුක්තව (සම්පජානො)' යන මෙහිදී; සිහිකරන බැවින් 'සතො' (සිහිය ඇති තැනැත්තා) නම් වේ. මැනවින් ප්‍රභේද වශයෙන් දන්නා බැවින් 'සම්පජානො' (නුවණ ඇති තැනැත්තා) නම් වේ. පුද්ගල සංඥාව මඟින් සතිය හා සම්පජඤ්ඤය පවසන ලදී. එහිදී සතිය යනු සිහිකිරීමේ ලක්ෂණය ඇත්තකි, මුළා නොවීම (අමතක නොවීම) කෘත්‍යය කොට ඇත්තකි, (කෙලෙසුන්ගෙන් සිත) ආරක්ෂා කිරීම වැටහීම කොට ඇත්තකි. සම්පජඤ්ඤය යනු මුළා නොවීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි, තීරණය කිරීමේ (සත්‍යය පසක් කිරීමේ) කෘත්‍යය ඇත්තකි, විමසීම වැටහීම කොට ඇත්තකි.

තත්ථ [Pg.158] කිඤ්චාපි ඉදං සතිසම්පජඤ්ඤං පුරිමජ්ඣානෙසුපි අත්ථි. මුට්ඨසතිස්ස හි අසම්පජානස්ස උපචාරමත්තම්පි න සම්පජ්ජති, පගෙව අප්පනා. ඔළාරිකත්තා පන තෙසං ඣානානං භූමියං විය පුරිසස්ස චිත්තස්ස ගති සුඛා හොති, අබ්‍යත්තං තත්ථ සතිසම්පජඤ්ඤකිච්චං. ඔළාරිකඞ්ගප්පහානෙන පන සුඛුමත්තා ඉමස්ස ඣානස්ස පුරිසස්ස ඛුරධාරායං විය සතිසම්පජඤ්ඤකිච්චපරිග්ගහිතා එව චිත්තස්ස ගති ඉච්ඡිතබ්බාති ඉධෙව වුත්තං. කිඤ්ච භිය්‍යො, යථා ධෙනුපගො වච්ඡො ධෙනුතො අපනීතො අරක්ඛියමානො පුනදෙව ධෙනුං උපගච්ඡති, එවමිදං තතියජ්ඣානසුඛං පීතිතො අපනීතං, තං සතිසම්පජඤ්ඤාරක්ඛෙන අරක්ඛියමානං පුනදෙව පීතිං උපගච්ඡෙය්‍ය, පීතිසම්පයුත්තමෙව සියා. සුඛෙ වාපි සත්තා සාරජ්ජන්ති, ඉදඤ්ච අතිමධුරං සුඛං, තතො පරං සුඛාභාවා. සතිසම්පජඤ්ඤානුභාවෙන පනෙත්ථ සුඛෙ අසාරජ්ජනා හොති, නො අඤ්ඤථාති ඉමම්පි අත්ථවිසෙසං දස්සෙතුං ඉදමිධෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

එහිදී මේ සති-සම්පජඤ්ඤය පූර්ව ධ්‍යානයන්හි ද පවතී. මුළා වූ සිහි ඇති, මනා නුවණ නොමැති තැනැත්තාට උපචාර (ධ්‍යානයක්) පවා සිද්ධ නොවේ, එසේ නම් අප්පනාව ගැන කිවමනා කුමක්ද? එහෙත් ඒ ධ්‍යාන රළු බැවින්, පොළොවෙහි ඇවිදින මිනිසෙකුගේ ගමනක් මෙන් සිතේ පැවැත්ම පහසුය; එබැවින් එහි සති-සම්පජඤ්ඤ කෘත්‍යය ප්‍රකට නැත. රළු අංගයන් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් මේ ධ්‍යානය සූක්ෂ්ම බැවින්, දැළි පිහි තලයක් මත ඇවිදින මිනිසෙකු මෙන්, සති-සම්පජඤ්ඤ කෘත්‍යයෙන් යුතුවම සිතේ පැවැත්ම අවශ්‍ය වන බැවින් මෙහිදීම එය පවසන ලදී. තවද, කිරි දොවා නොනැවැත්වූ වස්සෙකු මව් දෙනගෙන් වෙන් කළ විට, නොරැක්කහොත් නැවතත් මව් දෙන වෙතම යන්නා සේ, මේ තෘතීය ධ්‍යාන සුඛය ප්‍රීතියෙන් වෙන් කරන ලද්දකි. එය සති-සම්පජඤ්ඤ නැමැති ආරක්ෂාවෙන් ආරක්ෂා නොකළහොත් නැවතත් ප්‍රීතියටම පැමිණිය හැකිය (ප්‍රීතිය සමඟ එක්විය හැකිය). තවද සත්වයෝ සැපයෙහි ඇලෙති; මේ සුඛය අතිශයින් මධුරය, මීට වඩා උසස් සැපයක් (රූපාවචර භූමියේ) නැති බැවිනි. සති-සම්පජඤ්ඤ ප්‍රභාවෙන් මෙහි සුඛයෙහි නොඇලීම සිදුවේ; වෙනත් අයුරකින් එය සිදු නොවේ. මේ අර්ථ විශේෂය දැක්වීමට මෙය මෙහිදීම පවසන ලද බව දත යුතුය.

ඉදානි සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙතීති එත්ථ කිඤ්චාපි තතියජ්ඣානසමඞ්ගිනො සුඛපටිසංවෙදනාභොගො නත්ථි. එවං සන්තෙපි යස්මා තස්ස නාමකායෙන සම්පයුත්තං සුඛං. යං වා තං නාමකායසම්පයුත්තං සුඛං, තංසමුට්ඨානෙනස්ස යස්මා අතිපණීතෙන රූපෙන රූපකායො ඵුටො, යස්ස ඵුටත්තා ඣානා වුට්ඨිතොපි සුඛං පටිසංවෙදෙය්‍ය. තස්මා එතමත්ථං දස්සෙන්තො සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙතීති ආහ.

දැන් 'කයින් සැපයක් ද විඳියි' යන මෙහිදී; තෘතීය ධ්‍යානයට සම වැදුණු තැනැත්තාට 'මම සැප විඳිමි' යන මනසිකාරයක් නැතත්, ඔහුගේ නාමකාය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යම් සුඛයක් ඇත්ද, එම නාමකාය සම්ප්‍රයුක්ත සුඛය නිසා හටගත් අතිශයින් ප්‍රණීත සිතජ රූපයෙන් ඔහුගේ රූපකාය පැතිරී පවතී. ඒ පැතිරී පැවතීම නිසා ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටියද ඒ කායික සුඛය විඳියි. එබැවින් ඒ අර්ථය දැක්වීමට 'කයින් සැපයක් ද විඳියි' යනුවෙන් වදාළහ.

86. ඉදානි යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරීති එත්ථ යංඣානහෙතු යංඣානකාරණා තං තතියජ්ඣානසමඞ්ගිපුග්ගලං බුද්ධාදයො අරියා ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විවරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති පකාසෙන්ති, පසංසන්තීති අධිප්පායො. කින්ති? උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරීති. තං තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

86. දැන් 'යම් ඒ (ධ්‍යානයක්) ගැන ආර්යයෝ උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වූයේ, සිහි ඇත්තෙක් වූයේ, සැප විහරණය ඇත්තෙකි යි පවසත් ද' යන මෙහිදී; යම් ධ්‍යානයක් හේතු කොට ගෙන ඒ තෘතීය ධ්‍යානයට පැමිණි පුද්ගලයා ගැන බුද්ධාදී ආර්යයෝ පවසත් ද, දේශනා කරත් ද, පනවත් ද, ස්ථාපනය කරත් ද, විවෘත කරත් ද, විභජනය කරත් ද, ප්‍රකට කරත් ද, පවසත් ද යනු අදහසයි. එනම් ඔහුට ප්‍රශංසා කරති යන්නයි. කෙසේ ද? 'උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වූ, සිහි ඇති, සැප විහරණය ඇති තැනැත්තා' යනුවෙනි. ඒ තෘතීය ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

කස්මා පන තං තෙ එවං පසංසන්තීති? පසංසාරහතො. අයඤ්හි යස්මා අතිමධුරසුඛෙ සුඛපාරමිප්පත්තෙපි තතියජ්ඣානෙ උපෙක්ඛකො, න තත්ථ සුඛාභිසඞ්ගෙන ආකඩ්ඪියති. යථා ච පීති න උප්පජ්ජති, එවං උපට්ඨිතසතිතාය සතිමා. යස්මා ච අරියකන්තං අරියජනසෙවිතමෙව ච අසංකිලිට්ඨං සුඛං නාමකායෙන පටිසංවෙදෙති, තස්මා පසංසාරහො හොති[Pg.159]. ඉති පසංසාරහතො නං අරියා තෙ එවං පසංසාහෙතුභූතෙ ගුණෙ පකාසෙන්තො ‘‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’’ති එවං පසංසන්තීති වෙදිතබ්බං.

කුමක් නිසා බුද්ධාදී ආර්යයන් වහන්සේලා එම තෘතීය ධ්‍යානලාභී පුද්ගලයා මෙසේ (උපේක්ෂාවෙන් යුක්තව, සිහියෙන් යුක්තව, සැපයෙන් වෙසෙන්නෙකැයි) ප්‍රශංසා කරත් ද? ඔහු ප්‍රශංසාවට සුදුසු බැවිනි. මන්දයත්, මෙම තෘතීය ධ්‍යානලාභී තැනැත්තා අතිශයින්ම මධුර වූ, සැපයේ පරම අවස්ථාවට පැමිණි තෘතීය ධ්‍යානයේදී පවා උපේක්ෂා සහගතව සිටින බැවිනි. එහිදී සැපය කෙරෙහි ඇති වන තෘෂ්ණා සහගත බැඳීමෙන් ඔහු ඇද නොගැනේ. තවද පීතිය ඇති නොවන පරිදි එළඹ සිටි සිහියෙන් යුක්ත වන බැවින් ඔහු සිහි ඇත්තෙකි. එමෙන්ම ආර්යයන් වහන්සේලා ප්‍රිය කරන, ආර්ය ජනයා විසින් සේවනය කරනු ලබන, කෙලෙස්වලින් තොර වූ සැපය නාමකයින් (සිතින්) විඳින බැවින් ඔහු ප්‍රශංසාවට සුදුසු වේ. මෙසේ ප්‍රශංසාවට සුදුසු බැවින්, ආර්යයන් වහන්සේලා ඔහු තුළ ඇති එම ප්‍රශංසාවට හේතු වන ගුණධර්මයන් ප්‍රකාශ කරමින් "උපේක්ෂා සහගතය, සිහි ඇත්තේය, සැප විහරණයෙන් යුක්තය"යි පසසන බව දත යුතුය.

තතියන්ති ගණනානුපුබ්බතා තතියං, ඉදං තතියං සමාපජ්ජතීතිපි තතියං. යං පන වුත්තං ‘‘එකඞ්ගවිප්පහීනං දුවඞ්ගසමන්නාගත’’න්ති, එත්ථ පීතියා පහානවසෙන එකඞ්ගවිප්පහීනතා වෙදිතබ්බා. සා පනෙසා දුතියජ්ඣානස්ස විතක්කවිචාරා විය අප්පනාක්ඛණෙයෙව පහීයති. තෙන නස්ස සා පහානඞ්ගන්ති වුච්චති. සුඛං චිත්තෙකග්ගතාති ඉමෙසං පන ද්වින්නං උප්පත්තිවසෙන දුවඞ්ගසමන්නාගතතා වෙදිතබ්බා. තස්මා යං විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති උපෙක්ඛා සති සම්පජඤ්ඤං සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 591) වුත්තං, තං සපරික්ඛාරං ඣානං දස්සෙතුං පරියායෙන වුත්තං. ඨපෙත්වා පන උපෙක්ඛාසතිසම්පජඤ්ඤානි නිප්පරියායෙන උපනිජ්ඣානලක්ඛණප්පත්තානං අඞ්ගානං වසෙන දුවඞ්ගිකමෙවෙතං හොති. යථාහ – ‘‘කතමං තස්මිං සමයෙ දුවඞ්ගිකං ඣානං හොති, සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (ධ. ස. 163; විභ. 624). සෙසං පඨමජ්ඣානෙ වුත්තනයමෙව.

'තෘතීය' යනු ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙලින් තුන්වැන්නයි. මෙය තෙවන වරට සමාපත්තියට පැමිණෙන බැවින් ද තෘතීය නම් වේ. "එක් අංගයක් ප්‍රහීණ කළ, අංග දෙකකින් සමන්විත වූ" යන තැන, පීතිය ප්‍රහීණ කිරීමේ අනුහසින් එක් අංගයක් ප්‍රහීණ කළ බව දත යුතුය. ද්විතීය ධ්‍යානයේදී විතර්ක විචාරයන් ප්‍රහීණ වන්නාක් මෙන්, පීතිය ද තෘතීය ධ්‍යානයේ අප්පනා ක්ෂණයේදීම ප්‍රහීණ වේ. එබැවින් එය එම ධ්‍යානයේ ප්‍රහාණාංගය යැයි කියනු ලැබේ. සැපය හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාව යන මේ ධර්මයන් දෙක උපදින බැවින් අංග දෙකකින් යුක්ත බව දත යුතුය. එබැවින් විභංග ප්‍රකරණයේ "උපේක්ෂාව, සිහිය, සම්පජඤ්ඤය, සැපය හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාව ධ්‍යානයයි" යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ පිරිවාර සහිත ධ්‍යානය පෙන්වීමට පර්යාය වශයෙනි. එහෙත් උපේක්ෂා, සති, සම්පජඤ්ඤ යන ධර්මයන් හැර මූලික වශයෙන්ම උපනිජ්ඣාන ලක්ෂණයට පැමිණි අංගයන්ගේ බලයෙන් මෙහි ඇත්තේ අංග දෙකක් පමණි. ඒ බව "එම අවස්ථාවේදී අංග දෙකකින් යුත් ධ්‍යානය කවරේද? සැපය හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. සෙසු කරුණු ප්‍රථම ධ්‍යානයේ විස්තර කළ පරිදිම වේ.

චතුත්ථජ්ඣානකථා

චතුර්ථ ධ්‍යාන කථාව

87. එවමධිගතෙ පන තස්මිංපි වුත්තනයෙනෙව පඤ්චහාකාරෙහි චිණ්ණවසිනා හුත්වා පගුණතතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘අයං සමාපත්ති ආසන්නපීතිපච්චත්ථිකා, ‘යදෙව තත්ථ සුඛමිති චෙතසො ආභොගො, එතෙනෙතං ඔළාරිකං අක්ඛායතී’ති (දී. නි. 1.96) එවං වුත්තස්ස සුඛස්ස ඔළාරිකත්තා අඞ්ගදුබ්බලා’’ති ච තත්ථ දොසං දිස්වා චතුත්ථං ඣානං සන්තතො මනසිකත්වා තතියජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය චතුත්ථාධිගමාය යොගො කාතබ්බො. අථස්ස යදා තතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය සතස්ස සම්පජානස්ස ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛතො චෙතසිකසොමනස්සසඞ්ඛාතං සුඛං ඔළාරිකතො උපට්ඨාති, උපෙක්ඛාවෙදනා චෙව චිත්තෙකග්ගතා ච සන්තතො උපට්ඨාති, තදාස්ස ඔළාරිකඞ්ගප්පහානාය සන්තඅඞ්ගපටිලාභාය ච තදෙව නිමිත්තං ‘‘පථවී පථවී’’ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො ‘‘ඉදානි චතුත්ථං ඣානං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා තදෙව පථවීකසිණං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං උප්පජ්ජති. තතො තස්මිංයෙවාරම්මණෙ චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි උප්පජ්ජන්ති[Pg.160], යෙසං අවසානෙ එකං රූපාවචරං චතුත්ථජ්ඣානිකං, සෙසානි වුත්තප්පකාරානෙව කාමාවචරානි. අයං පන විසෙසො, යස්මා සුඛවෙදනා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො න හොති, චතුත්ථජ්ඣානෙ ච අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය උප්පජ්ජිතබ්බං, තස්මා තානි උපෙක්ඛාවෙදනාසම්පයුත්තානි හොන්ති. උපෙක්ඛාසම්පයුත්තත්තායෙව චෙත්ථ පීතිපි පරිහායතීති. එත්තාවතා චෙස සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති (දී. නි. 1.232; ධ. ස. 165). එවමනෙන එකඞ්ගවිප්පහීනං දුවඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං චතුත්ථං ඣානං අධිගතං හොති පථවීකසිණං.

87. මෙසේ එම තෘතීය ධ්‍යානය ලබාගත් පසු, පෙර කී පරිදි පංච ආකාරයකින් එහි වසීභාවය ඇති කරගෙන, එම ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට, "මෙම සමාපත්තිය පීතිය නැමති ආසන්න සතුරාගෙන් යුක්තය" කියා ද, "මෙහි යම් සැපයක් ඇද්ද එය හුදෙක් සිතේ නැමීමක් පමණි, එම සැපයේ රළු බව නිසා මෙම ධ්‍යාන අංග දුබල වේ" යනුවෙන් එහි දොස් දැක, චතුර්ථ ධ්‍යානය ශාන්ත යැයි මනසිකාරය කොට, තෘතීය ධ්‍යානයෙහි ඇල්ම දුරු කර චතුර්ථ ධ්‍යානය ලැබීම පිණිස යෝගය (උත්සාහය) වැඩිය යුතුය. එවිට තෘතීය ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි, සිහියෙන් හා සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්තව ධ්‍යාන අංග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන එම යෝගීහුට, චෛතසික සෝමනස්ස සංඛ්‍යාත සැපය රළු ස්වභාවයෙන් වැටහේ. උපේක්ෂා වේදනාව හා චිත්ත ඒකාග්‍රතාව ශාන්තව වැටහේ. එකල එම රළු අංග ප්‍රහීණ කිරීමටත්, ශාන්ත අංග ලැබීමටත් එම නිමිත්තම "පඨවි පඨවි" යනුවෙන් නැවත නැවත මනසිකාරය කරන ඔහුට, "දැන් චතුර්ථ ධ්‍යානය උපදින්නේය"යි භවංගය සිඳී එම පඨවි කසිණයම අරමුණු කොට මනෝද්වාරාවජ්ජනය උපදී. ඉන්පසු එම අරමුණෙහිම ජවන් සතරක් හෝ පහක් උපදී. ඒවා අවසානයේ එක් රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යාන ජවනයක් වේ. සෙසු ජවන් පෙර කියූ පරිදිම කාමාවචර වේ. මෙහි විශේෂත්වය මෙයයි: සැප වේදනාව, අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවට ආසේවන ප්‍රත්‍යයෙන් උපකාර නොවන බැවින් ද, චතුර්ථ ධ්‍යානයේදී අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවම උපදිය යුතු බැවින් ද, එම ජවන් උපේක්ෂා වේදනාවෙන් යුක්ත වේ. උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත බැවින්ම එහි පීතිය ද පිරිහේ. මෙපමණකින් මෙම යෝගී තෙමේ සැපය ද ප්‍රහීණ කිරීමෙන්, දුක ද ප්‍රහීණ කිරීමෙන්, කලින්ම සෝමනස්ස දෝමනස්සයන් අස්තංගත වීමෙන්, අදුක්ඛමසුඛ වූ ද උපේක්ෂාවෙන් උපන් සිහියේ පිරිසිදු බව ඇත්තා වූ ද චතුර්ථ ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. මෙසේ ඔහු විසින් එක් අංගයක් ප්‍රහීණ කළ, අංග දෙකකින් යුක්ත වූ, ත්‍රිවිධ කල්‍යාණයෙන් හා දස ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ පඨවි කසිණ අරමුණු කොට ගත් චතුර්ථ ධ්‍යානය ලබන ලද්දේ වෙයි.

88. තත්ථ සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානාති කායිකසුඛස්ස ච කායිකදුක්ඛස්ස ච පහානා. පුබ්බෙවාති තඤ්ච ඛො පුබ්බෙව, න චතුත්ථජ්ඣානක්ඛණෙ. සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමාති චෙතසිකසුඛස්ස ච චෙතසිකදුක්ඛස්ස චාති ඉමෙසම්පි ද්වින්නං පුබ්බෙව අත්ථඞ්ගමා, පහානා ඉච්චෙව වුත්තං හොති.

88. එහි "සැපය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් හා දුක ප්‍රහීණ කිරීමෙන්" යනු කායික සැපය හා කායික දුක ප්‍රහීණ කිරීමයි. "පෙරම" යනු එම ප්‍රහාණය කලින්ම සිදු වූවකි, චතුර්ථ ධ්‍යාන ක්ෂණයේදී සිදු වන්නක් නොවේ. "සෝමනස්ස දෝමනස්සයන් අස්තංගත වීමෙන්" යනු චෛතසික සැපය හා චෛතසික දුක යන මේ දෙක ද කලින්ම අස්තංගත වූ (ප්‍රහීණ වූ) බව පැවසීමයි.

කදා පන නෙසං පහානං හොතීති. චතුන්නං ඣානානං උපචාරක්ඛණෙ. සොමනස්සඤ්හි චතුත්ථජ්ඣානස්ස උපචාරක්ඛණෙයෙව පහීයති. දුක්ඛදොමනස්සසුඛානි පඨමදුතියතතියජ්ඣානානං උපචාරක්ඛණෙසු. එවමෙතෙසං පහානක්කමෙන අවුත්තානම්පි ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ පන ඉන්ද්‍රියානං උද්දෙසක්කමෙනෙව ඉධාපි වුත්තානං සුඛදුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සානං පහානං වෙදිතබ්බං.

මොවුන්ගේ ප්‍රහාණය කවර කලෙක සිදු වේ ද? ධ්‍යාන සතරේම උපචාර ක්ෂණයේදී සිදු වේ. සෝමනස්සය චතුර්ථ ධ්‍යානයේ උපචාර ක්ෂණයේදීම ප්‍රහීණ වේ. දුක්ඛ, දෝමනස්ස හා සුඛ යන ධර්මයන් ප්‍රථම, ද්විතීය හා තෘතීය ධ්‍යානයන්ගේ උපචාර ක්ෂණයන්හිදී ප්‍රහීණ වේ. මෙසේ මෙම ප්‍රහාණ අනුපිළිවෙලින් මෙහි නොදක්වන ලද නමුත්, ඉන්ද්‍රිය විභංගයෙහි ඉන්ද්‍රියයන් දක්වා ඇති අනුපිළිවෙලින්ම මෙහිදී ද සැප, දුක, සෝමනස්ස හා දෝමනස්සයන්ගේ ප්‍රහාණය දත යුතුය.

යදි පනෙතානි තස්ස තස්ස ඣානස්ස උපචාරක්ඛණෙයෙව පහීයන්ති, අථ කස්මා ‘‘කත්ථ චුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති, ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහිපි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. එත්ථ චුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති. කත්ථ චුප්පන්නං දොමනස්සින්ද්‍රියං සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති, ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්ථ චුප්පන්නං සොමනස්සින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’ති (සං. නි. 5.510) එවං ඣානෙස්වෙව නිරොධො වුත්තොති? අතිසයනිරොධත්තා. අතිසයනිරොධො හි නෙසං පඨමජ්ඣානාදීසු, න නිරොධොයෙව. නිරොධොයෙව පන උපචාරක්ඛණෙ, නාතිසයනිරොධො.

ඉදින් මෙම ධර්මයන් ඒ ඒ ධ්‍යානයන්ගේ උපචාර ක්ෂණයේදීම ප්‍රහීණ වන්නේ නම්, "මහණෙනි, මේ සසුනෙහි මහණ තෙමේ කාමයන්ගෙන් වෙන්ව... ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි, උපන් දුක්ඛින්ද්‍රියය ඉතිරි නොවී මෙහි නිරුද්ධ වෙයි... සෝමනස්සින්ද්‍රියය චතුර්ථ ධ්‍යානයෙහි ඉතිරි නොවී නිරුද්ධ වෙයි" යනුවෙන් ධ්‍යානයන්හිදීම නිරෝධය පවසන ලද්දේ මක්නිසා ද? අතිශය නිරෝධය නිසාය. ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙහි මේවායේ අතිශය නිරෝධයක් සිදු වේ, හුදු නිරෝධයක් (නැති වීමක්) පමණක් නොවේ. උපචාර ක්ෂණයේදී වන්නේ නිරෝධයක් පමණි, අතිශය නිරෝධයක් නොවේ.

තථා [Pg.161] හි නානාවජ්ජනෙ පඨමජ්ඣානුපචාරෙ නිරුද්ධස්සාපි දුක්ඛින්ද්‍රියස්ස ඩංසමකසාදිසම්ඵස්සෙන වා විසමාසනුපතාපෙන වා සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව අන්තොඅප්පනායං. උපචාරෙ වා නිරුද්ධම්පෙතං න සුට්ඨු නිරුද්ධං හොති, පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා. අන්තොඅප්පනායං පන පීතිඵරණෙන සබ්බො කායො සුඛොක්කන්තො හොති, සුඛොක්කන්තකායස්ස ච සුට්ඨු නිරුද්ධං හොති දුක්ඛින්ද්‍රියං, පටිපක්ඛෙන විහතත්තා. නානාවජ්ජනෙයෙව ච දුතියජ්ඣානුපචාරෙ පහීනස්ස දොමනස්සින්ද්‍රියස්ස යස්මා එතං විතක්කවිචාරපච්චයෙපි කායකිලමථෙ චිත්තුපඝාතෙ ච සති උප්පජ්ජති. විතක්කවිචාරාභාවෙ ච නෙව උප්පජ්ජති. යත්ථ පන උප්පජ්ජති, තත්ථ විතක්කවිචාරභාවෙ, අප්පහීනා එව ච දුතියජ්ඣානුපචාරෙ විතක්කවිචාරාති තත්ථස්ස සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව දුතියජ්ඣානෙ, පහීනපච්චයත්තා. තථා තතියජ්ඣානුපචාරෙ පහීනස්සාපි සුඛින්ද්‍රියස්ස පීතිසමුට්ඨානපණීතරූපඵුටකායස්ස සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව තතියජ්ඣානෙ. තතියජ්ඣානෙ හි සුඛස්ස පච්චයභූතා පීති සබ්බසො නිරුද්ධාති. තථා චතුත්ථජ්ඣානුපචාරෙ පහීනස්සාපි සොමනස්සින්ද්‍රියස්ස ආසන්නත්තා අප්පනාප්පත්තාය උපෙක්ඛාය අභාවෙන සම්මා අනතික්කන්තත්තා ච සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව චතුත්ථජ්ඣානෙ. තස්මා එව ච එත්ථුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතීති තත්ථ තත්ථ අපරිසෙසග්ගහණං කතන්ති.

එලෙසම, විවිධ ආවර්ජනයන්ගෙන් යුක්ත පඨමජ්ඣාන උපචාරයේදී නිරුද්ධ වුවද, මදුරුවන් වැනි සතුන්ගේ ස්පර්ශය නිසා හෝ විෂම අසුන්වල වාඩිවීමෙන් ඇතිවන පීඩාව නිසා හෝ දුක්ඛින්ද්‍රිය ඇතිවිය හැකිය. එහෙත් අප්පනා සමාධිය තුළ එසේ නොවේ. මන්දයත්, උපචාර සමාධියේදී දුක්ඛින්ද්‍රිය නිරුද්ධ වුවද, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් පරාජය නොකළ බැවින් එය සම්පූර්ණයෙන්ම නිරුද්ධ වූවක් නොවේ. එහෙත් අප්පනා සමාධිය තුළදී පීතිය පැතිරී යාමෙන් (පීතිඵරණ) මුළු ශරීරයම සුඛයෙන් පිරී යයි. එසේ සුඛයෙන් පිරුණු ශරීරය ඇති තැනැත්තාට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රහීණ වූ බැවින් දුක්ඛින්ද්‍රිය මැනවින් නිරුද්ධ වේ. එමෙන්ම විවිධ ආවර්ජනයන්ගෙන් යුක්ත ද්විතීයජ්ඣාන උපචාරයේදී ප්‍රහීණ වුවද දෝමනස්සින්ද්‍රිය උපදින්නට ඉඩ ඇත. මන්දයත්, විතක්ක විචාර නිසා ඇතිවන කායික ක්ලමථය හා චිත්ත උපඝාතය ඇති කල්හි මෙම දෝමනස්සින්ද්‍රිය උපදින බැවිනි. විතක්ක විචාර රහිත වූ විට එය නූපදියි. යම් තැනක දෝමනස්සින්ද්‍රිය උපදියිද, එහි විතක්ක විචාර පවතින බැවින් ද්විතීයජ්ඣාන උපචාරයේදී විතක්ක විචාරයන් ප්‍රහීණ නොවන බැවින් එහිදී දෝමනස්සය උපදින්නට ඉඩ ඇත. එහෙත් ද්විතීයජ්ඣානයෙහි ප්‍රත්‍යයන් ප්‍රහීණ වූ බැවින් දෝමනස්සය ඇති නොවේ. එමෙන්ම තෘතීයජ්ඣාන උපචාරයේදී ප්‍රහීණ වුවද, පීතියෙන් හටගත් ප්‍රණීත රූපයන් ශරීරය පුරා පැතිරීම හේතුවෙන් සුඛින්ද්‍රිය ඇතිවිය හැකිය. එහෙත් තෘතීයජ්ඣානයෙහි සුඛයට ප්‍රත්‍යය වූ පීතිය සම්පූර්ණයෙන්ම නිරුද්ධ බැවින් සුඛය ඇති නොවේ. එලෙසම චතුත්ථජ්ඣාන උපචාරයේදී සෝමනස්සින්ද්‍රිය ප්‍රහීණ වුවද, එය ආසන්න බැවින් සහ අප්පනා තත්ත්වයට පත් උපේක්ෂාව නොමැති බැවින් මැනවින් අතික්‍රමණය නොකළ නිසා සෝමනස්සය ඇතිවන්නට ඉඩ ඇත. එහෙත් චතුත්ථජ්ඣානයෙහි සෝමනස්සය ඇති නොවේ. එබැවින් එතැනදී උපන් ඒ ඒ වේදනාවන් ඉතිරි නොමැතිව නිරුද්ධ වන බැවින් ඒ ඒ තැන 'අපරිසේස' (ඉතිරි නොමැතිව) යන වචනය යොදා ඇත. මෙය මෙහි විසඳුමයි.

එත්ථාහ ‘‘අථෙවං තස්ස තස්ස ඣානස්සුපචාරෙ පහීනාපි එතා වෙදනා ඉධ කස්මා සමාහටා’’ති? සුඛග්ගහණත්ථං. යා හි අයං අදුක්ඛමසුඛන්ති එත්ථ අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා වුත්තා, සා සුඛුමා දුවිඤ්ඤෙය්‍යා න සක්කා සුඛෙන ගහෙතුං, තස්මා යථා නාම දුට්ඨස්ස යථා වා තථා වා උපසඞ්කමිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස ගොණස්ස සුඛග්ගහණත්ථං ගොපො එකස්මිං වජෙ සබ්බා ගාවො සමාහරති, අථෙකෙකං නීහරන්තො පටිපාටියා ආගතං ‘‘අයං සො ගණ්හථ න’’න්ති තම්පි ගාහයති, එවමෙව භගවා සුඛග්ගහණත්ථං සබ්බා එතා සමාහරි. එවඤ්හි සමාහටා එතා දස්සෙත්වා යං නෙව සුඛං න දුක්ඛං න සොමනස්සං න දොමනස්සං, අයං අදුක්ඛමසුඛා වෙදනාති සක්කා හොති එසා ගාහයිතුං.

මෙහිදී මෙවැනි ප්‍රශ්නයක් විමසනු ලැබේ: 'එසේ නම්, ඒ ඒ ධ්‍යානයන්ගේ උපචාරයන්හිදී මෙම වේදනාවන් ප්‍රහීණ වී තිබියදීත්, මෙහි (සතරවන ධ්‍යානයෙහි) ඒවා එක්තැන් කොට වදාරා ඇත්තේ මන්ද?' පිළිතුර නම්, පහසුවෙන් වටහා ගැනීම පිණිසය. මන්දයත්, මෙහි අදුක්ඛමසුඛ ලෙස දක්වා ඇති වේදනාව ඉතා සියුම් බැවින් එය වටහා ගැනීම අපහසුය. එය පහසුවෙන් වටහා ගත නොහැක. එබැවින් උපමාවකින් දක්වතොත්, අකීකරු වූ ද, කවර ක්‍රමයකින් හෝ ළං වී අල්ලා ගත නොහැකි වූ ද ගවයෙකු අල්ලා ගැනීම පිණිස ගොපල්ලෙකු සියලු ගවයන් එකම ගාලකට ගාල් කොට, පසුව එකා බැගින් පිටතට ලබමින් අනුපිළිවෙළින් එන ගවයන් අතරින් 'අන්න අර අකීකරු ගවයා එනවා, අල්ලා ගන්න' යයි පවසමින් ඒ ගවයා අල්ලා ගැනීමට සලස්වන්නාක් මෙනි. එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේද අවබෝධය පහසු කරනු පිණිස මෙම සියලු වේදනා එක්තැන් කොට වදාළ සේක. මෙසේ එක්තැන් කොට දැක්වීමෙන් සැප නොවන, දුක් නොවන, සොම්නස් නොවන, දොම්නස් නොවන යම් ස්වභාවයක් වේද, එය අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව යැයි වටහා දීමට හැකි වේ.

අපිච අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා පච්චයදස්සනත්ථඤ්චාපි එතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. දුක්ඛප්පහානාදයො හි තස්සා පච්චයා. යථාහ – ‘‘චත්තාරො [Pg.162] ඛො, ආවුසො, පච්චයා අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා සමාපත්තියා. ඉධාවුසො, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉමෙ ඛ්වාවුසො, චත්තාරො පච්චයා අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා සමාපත්තියා’’ති (ම. නි. 1.458).

තවද, අදුක්ඛමසුඛ චේතෝවිමුක්තියට (සතරවන ධ්‍යානයට) හේතු වන ප්‍රත්‍යයන් පෙන්වා දීම පිණිස ද මේවා වදාරන ලද බව දත යුතුය. මන්දයත් දුක් ප්‍රහීණ කිරීම ආදිය එම චේතෝවිමුක්තිය ලැබීමට ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. එය මෙසේ වදාරන ලදී: 'ඇවැත්නි, අදුක්ඛමසුඛ චේතෝවිමුක්ති සමාපත්තිය ලැබීමට ප්‍රත්‍ය සතරක් ඇත. ඇවැත්නි, මෙහි මහණ තෙමේ සුඛය ප්‍රහීණ කිරීමෙන්...පෙ... සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. ඇවැත්නි, අදුක්ඛමසුඛ චේතෝවිමුක්ති සමාපත්තිය ලැබීමට ප්‍රත්‍ය සතර මෙලෙසය'.

යථා වා අඤ්ඤත්ථ පහීනාපි සක්කායදිට්ඨිආදයො තතියමග්ගස්ස වණ්ණභණනත්ථං තත්ථ පහීනාති වුත්තා, එවං වණ්ණභණනත්ථම්පෙතස්ස ඣානස්සෙතා ඉධ වුත්තාතිපි වෙදිතබ්බා.

නොහොත්, වෙනත් තැනකදී (පහළ මගකදී) ප්‍රහීණ වුවද සක්කාය දිට්ඨි ආදිය තෘතීය මාර්ගයේ (අනාගාමී මාර්ගයේ) ගුණ වර්ණනා කිරීම පිණිස එහිදී ප්‍රහීණ වූ බව වදාරන්නාක් මෙන්, මේ ධ්‍යානයේ ගුණ වර්ණනා කිරීම පිණිස ද මෙම වේදනාවන් මෙහි වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

පච්චයඝාතෙන වා එත්ථ රාගදොසානමතිදූරභාවං දස්සෙතුම්පෙතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. එතාසු හි සුඛං සොමනස්සස්ස පච්චයො, සොමනස්සං රාගස්ස. දුක්ඛං දොමනස්සස්ස පච්චයො, දොමනස්සං දොසස්ස. සුඛාදිඝාතෙන චස්ස සප්පච්චයා රාගදොසා හතාති අතිදූරෙ හොන්තීති.

නොහොත්, ප්‍රත්‍යයන් නැති කිරීම මගින් මෙම සතරවන ධ්‍යානයෙහි රාග දෝසයන්ගෙන් ඇති අතිශය දුරස්ථභාවය පෙන්වීමට ද මේවා වදාරන ලදී. මන්දයත්, මෙම වේදනාවන් අතර සුඛය සෝමනස්සයට ප්‍රත්‍යයකි, සෝමනස්සය රාගයට ප්‍රත්‍යයකි. දුක්ඛය දෝමනස්සයට ප්‍රත්‍යයකි, දෝමනස්සය දෝසයට ප්‍රත්‍යයකි. සුඛ ආදිය නැති කිරීමෙන්, එහි ප්‍රත්‍යයන් සහිත වූ රාග දෝසයෝ නසන ලද්දාහු වෙති, එබැවින් ඒවා ඉතා ඈත් වෙති. මෙය මෙහි විසඳුමයි.

අදුක්ඛමසුඛන්ති දුක්ඛාභාවෙන අදුක්ඛං. සුඛාභාවෙන අසුඛං. එතෙනෙත්ථ දුක්ඛසුඛපටිපක්ඛභූතං තතියවෙදනං දීපෙති, න දුක්ඛසුඛාභාවමත්තං. තතියවෙදනා නාම අදුක්ඛමසුඛා, උපෙක්ඛාතිපි වුච්චති. සා ඉට්ඨානිට්ඨවිපරීතානුභවනලක්ඛණා, මජ්ඣත්තරසා, අවිභූතපච්චුපට්ඨානා, සුඛදුක්ඛනිරොධපදට්ඨානාති වෙදිතබ්බා.

'අදුක්ඛමසුඛ' යනු දුක නොමැති බැවින් අදුක්ඛ වන අතර සැප නොමැති බැවින් අසුඛ වේ. මෙසේ දුකට හා සැපයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ තෘතීය වේදනාව මෙහි පෙන්වනු ලැබේ, මිස දුක්-සැප නොමැති බව පමණක් පෙන්වීම නොවේ. තෘතීය වේදනාව යනු අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවයි; එය උපේක්ෂා වේදනාව යැයි ද කියනු ලැබේ. එය ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට නොවන මධ්‍යස්ථ අරමුණක් විඳීමේ ලක්ෂණය ඇත්තකි, මධ්‍යස්ථභාවය එහි කෘත්‍යයයි, සුව දුක් මෙන් ප්‍රකට නොවන ස්වභාවයක් එහි ප්‍රකාශනයයි, සැප දුක් නිරුද්ධ වීම එහි ආසන්න හේතුවයි.

89. උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධින්ති උපෙක්ඛාය ජනිතසතියා පාරිසුද්ධිං. ඉමස්මිඤ්හි ඣානෙ සුපරිසුද්ධා සති, යා ච තස්සා සතියා පාරිසුද්ධි, සා උපෙක්ඛාය කතා, න අඤ්ඤෙන. තස්මා එතං ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති වුච්චති. විභඞ්ගෙපි වුත්තං ‘‘අයං සති ඉමාය උපෙක්ඛාය විසදා හොති පරිසුද්ධා පරියොදාතා. තෙන වුච්චති උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධී’’ති (විභ. 597). යාය ච උපෙක්ඛාය එත්ථ සතියා පාරිසුද්ධි හොති, සා අත්ථතො තත්‍රමජ්ඣත්තතාතිවෙදිතබ්බා. න කෙවලඤ්චෙත්ථ තාය සතියෙව පරිසුද්ධා, අපිච ඛො සබ්බෙපි සම්පයුත්තධම්මා, සතිසීසෙන පන දෙසනා වුත්තා.

89. 'උපේක්ඛා සති පාරිශුද්ධි' යනු උපේක්ෂාව නිසා උපන් සතියේ පිරිසිදු බවයි. මන්දයත්, මෙම ධ්‍යානයෙහි සතිය ඉතා පිරිසිදුය. එම සතියේ පිරිසිදු බව ඇති කරන ලද්දේ උපේක්ෂාව විසිනි, වෙනත් ධර්මයකින් නොවේ. එබැවින් මෙය 'උපේක්ඛා සති පාරිශුද්ධි' යැයි කියනු ලැබේ. විභංග ප්‍රකරණයෙහි ද 'මේ සතිය මෙම උපේක්ෂාව නිසා ප්‍රසන්නය, පිරිසිදුය, නිර්මලය. එබැවින් උපේක්ඛා සති පාරිශුද්ධි යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් වදාරා ඇත. මෙහි යම් උපේක්ෂාවක් නිසා සතියේ පිරිසිදු බව ඇති වේද, එය සැබවින්ම 'තත්‍රමජ්ඣත්තතා' චෛතසිකය බව දත යුතුය. මෙහි එම උපේක්ෂාව නිසා සතිය පමණක් පිරිසිදු වනවා නොවේ, සියලු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝම පිරිසිදු වෙති. එසේ වුවද සතිය ප්‍රධාන කොට දේශනාව වදාරන ලදී.

තත්ථ කිඤ්චාපි අයං උපෙක්ඛා හෙට්ඨාපි තීසු ඣානෙසු විජ්ජති. යථා පන දිවා සූරියප්පභාභිභවා සොම්මභාවෙන ච අත්තනො උපකාරකත්තෙන වා [Pg.163] සභාගාය රත්තියා අලාභා දිවා විජ්ජමානාපි චන්දලෙඛා අපරිසුද්ධා හොති අපරියොදාතා, එවමයම්පි තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාචන්දලෙඛා විතක්කාදිපච්චනීකධම්මතෙජාභිභවා සභාගාය ච උපෙක්ඛාවෙදනාරත්තියා අප්පටිලාභා විජ්ජමානාපි පඨමාදිජ්ඣානභෙදෙසු අපරිසුද්ධා හොති. තස්සා ච අපරිසුද්ධාය දිවා අපරිසුද්ධචන්දලෙඛාය පභා විය සහජාතාපි සතිආදයො අපරිසුද්ධාව හොන්ති. තස්මා තෙසු එකම්පි ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති න වුත්තං. ඉධ පන විතක්කාදිපච්චනීකධම්මතෙජාභිභවාභාවා සභාගාය ච උපෙක්ඛාවෙදනාරත්තියා පටිලාභා අයං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාචන්දලෙඛා අතිවිය පරිසුද්ධා. තස්සා පරිසුද්ධත්තා පරිසුද්ධචන්දලෙඛාය පභා විය සහජාතාපි සතිආදයො පරිසුද්ධා හොන්ති පරියොදාතා. තස්මා ඉදමෙව ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

එම ධ්‍යාන සතර අතුරින්, මෙම උපේක්ෂාව පහළ ධ්‍යාන තුනෙහි ද පවතියි. එහෙත් දහවල් කාලයේදී සූර්යාලෝකයෙන් යටපත් වීම නිසාත්, තමන්ට අනුකූල වූ රාත්‍රිය නැමති සහාය නොලැබීම නිසාත් සඳ මඬල තිබුණ ද එය අපිරිසිදු වන්නාක් මෙන්, පඨමජ්ඣානාදියේදී විතක්ක ආදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ තේජසින් යටපත් වන බැවින් ද, තමන්ට අනුකූල උපේක්ෂා වේදනාව නැමති රාත්‍රිය නොලැබෙන බැවින් ද, එහි පවතින උපේක්ෂාව පිරිසිදු නොවේ. එම උපේක්ෂාව පිරිසිදු නොවන විට, දහවල් අපිරිසිදු සඳෙහි ආලෝකය මෙන්, ඒ හා උපන් සති ආදී ධර්මයෝ ද අපිරිසිදු වෙති. එබැවින් එම ධ්‍යාන තුනෙන් එකක්වත් 'උපේක්ඛා සති පාරිශුද්ධි' ලෙස හඳුන්වනු නොලැබේ. එහෙත් සතරවන ධ්‍යානයෙහි විතක්ක ආදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගේ බලපෑමක් නොමැති බැවින් සහ අනුකූල වූ උපේක්ෂා වේදනාව නැමති රාත්‍රිය ලැබෙන බැවින්, මෙම උපේක්ෂාව නැමති චන්ද්‍ර ලේඛාව ඉතා පිරිසිදු වේ. එය පිරිසිදු බැවින්, පිරිසිදු සඳෙහි ආලෝකය මෙන් සති ආදී සහජාත ධර්මයෝ ද පිරිසිදු වෙති, බබළති. එබැවින් මෙම ධ්‍යානයම 'උපේක්ඛා සති පාරිශුද්ධි' යැයි වදාරන ලද බව දත යුතුය.

චතුත්ථන්ති ගණනානුපුබ්බතා චතුත්ථං. ඉදං චතුත්ථං සමාපජ්ජතීතිපි චතුත්ථං. යං පන වුත්තං ‘‘එකඞ්ගවිප්පහීනං දුවඞ්ගසමන්නාගත’’න්ති, තත්ථ සොමනස්සස්ස පහානවසෙන එකඞ්ගවිප්පහීනතා වෙදිතබ්බා. තඤ්ච පන සොමනස්සං එකවීථියං පුරිමජවනෙසුයෙව පහීයති. තෙනස්ස තං පහානඞ්ගන්ති වුච්චති. උපෙක්ඛාවෙදනා චිත්තස්සෙකග්ගතාති ඉමෙසං පන ද්වින්නං උප්පත්තිවසෙන දුවඞ්ගසමන්නාගතතා වෙදිතබ්බා. සෙසං පඨමජ්ඣානෙ වුත්තනයමෙව. එස තාව චතුක්කජ්ඣානෙ නයො.

'සතරවැන්න' යනු ගණන් කිරීමේ අනුපිළිවෙළින් සතරවන ධ්‍යානය වන බැවින් සතරවැන්න නම් වේ. මෙය සතරවන වරට සමාපත්තියට පැමිණෙන බැවින් ද සතරවැන්න නම් වේ. 'එක් අංගයක් ප්‍රහීණ වූ, අංග දෙකකින් සමන්නාගත වූ' යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එහි සෝමනස්සය ප්‍රහීණ කිරීමේ අර්ථයෙන් එක් අංගයක් ප්‍රහීණ වූ බව දත යුතුය. ඒ සෝමනස්සය ද එක් චිත්ත වීථියක පෙර ජවන් සිත්හි ම ප්‍රහීණ වේ. එබැවින් එය මේ (සතරවන ධ්‍යානය) ගේ ප්‍රහාණාංගය යැයි කියනු ලැබේ. උපෙක්ඛා වේදනාව සහ චිත්ත ඒකග්ගතාව යන මේ අංග දෙකේ උත්පත්තිය නිසා අංග දෙකකින් සමන්නාගත වූ බව දත යුතුය. ඉතිරි කරුණු පළමු ධ්‍යානයේ පවසන ලද ක්‍රමයට ම වේ. මෙය චතුක්ක ක්‍රමයට (ධ්‍යාන සතරේ ක්‍රමයට) අනුව දැක්වූ නයයි.

පඤ්චකජ්ඣානකථා

පඤ්චක ධ්‍යාන කථාව

90. පඤ්චකජ්ඣානං පන නිබ්බත්තෙන්තෙන පගුණපඨමජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘අයං සමාපත්ති ආසන්නනීවරණපච්චත්ථිකා, විතක්කස්ස ඔළාරිකත්තා අඞ්ගදුබ්බලා’’ති ච තත්ථ දොසං දිස්වා දුතියජ්ඣානං සන්තතො මනසිකරිත්වා පඨමජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය දුතියාධිගමාය යොගො කාතබ්බො. අථස්ස යදා පඨමජ්ඣානා වුට්ඨාය සතස්ස සම්පජානස්ස ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛතො විතක්කමත්තං ඔළාරිකතො උපට්ඨාති, විචාරාදයො සන්තතො. තදාස්ස ඔළාරිකඞ්ගප්පහානාය සන්තඞ්ගපටිලාභාය ච තදෙව නිමිත්තං ‘‘පථවී පථවී’’ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව දුතියජ්ඣානං උප්පජ්ජති. තස්ස විතක්කමත්තමෙව පහානඞ්ගං. විචාරාදීනි චත්තාරි සමන්නාගතඞ්ගානි. සෙසං වුත්තප්පකාරමෙව.

90. පඤ්චක ධ්‍යානය (ධ්‍යාන පහේ ක්‍රමය) උපදවා ගැනීමට කැමති යෝගාවචරයා විසින් මැනවින් ප්‍රගුණ කළ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට, 'මේ සමාපත්තිය නීවරණ නමැති සතුරන්ට සමීපය, විතර්කය රළු බැවින් අංගයෝ දුර්වලය' යැයි එහි දොස් දැක, ද්විතීය ධ්‍යානය ශාන්ත යැයි මෙනෙහි කර, ප්‍රථම ධ්‍යානය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම දුරු කොට ද්විතීය ධ්‍යානය ලැබීම පිණිස යෝගය (උත්සාහය) කළ යුතුය. එවිට ඔහු ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව ධ්‍යාන අංග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කල්හි, විතර්කය පමණක් රළු ස්වභාවයෙන් වැටහේ. විචාරාදිය ශාන්ත ලෙස වැටහේ. එවිට ඒ රළු අංගය ප්‍රහීණ කරනු පිණිස ද ශාන්ත අංගය ලබාගනු පිණිස ද ඒ (පඨවි) නිමිත්ත ම 'පඨවි, පඨවි' යැයි නැවත නැවත මෙනෙහි කරන්නා වූ ඔහුට පෙර කී ක්‍රමයට ම ද්විතීය ධ්‍යානය උපදී. එහි විතර්කය පමණක් ප්‍රහාණාංගය වේ. විචාරාදී අංග සතර සමන්නාගත අංග (යුක්ත වූ අංග) වේ. ඉතිරි කරුණු කලින් පවසන ලද පරිදි ම වේ.

එවමධිගතෙ [Pg.164] පන තස්මිම්පි වුත්තනයෙනෙව පඤ්චහාකාරෙහි චිණ්ණවසිනා හුත්වා පගුණදුතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘අයං සමාපත්ති ආසන්නවිතක්කපච්චත්ථිකා, විචාරස්ස ඔළාරිකත්තා අඞ්ගදුබ්බලා’’ති ච තත්ථ දොසං දිස්වා තතියං ඣානං සන්තතො මනසිකරිත්වා දුතියජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය තතියාධිගමාය යොගො කාතබ්බො. අථස්ස යදා දුතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය සතස්ස සම්පජානස්ස ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛතො විචාරමත්තං ඔළාරිකතො උපට්ඨාති, පීතිආදීනි සන්තතො. තදාස්ස ඔළාරිකඞ්ගප්පහානාය සන්තඞ්ගපටිලාභාය ච තදෙව නිමිත්තං ‘‘පථවී පථවී’’ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව තතියං ඣානං උප්පජ්ජති. තස්ස විචාරමත්තමෙව පහානඞ්ගං චතුක්කනයස්ස දුතියජ්ඣානෙ විය පීතිආදීනි තීණි සමන්නාගතඞ්ගානි. සෙසං වුත්තප්පකාරමෙව.

මෙසේ ලබාගත් ඒ (ද්විතීය) ධ්‍යානයෙහි ද කලින් කී ක්‍රමයට ම පඤ්චවිධ වශීභාවයෙන් ප්‍රගුණ කළ අයෙක් වී, ප්‍රගුණ කළ ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට 'මේ සමාපත්තිය විතර්කය නමැති සතුරාට සමීපය, විචාරය රළු බැවින් අංගයෝ දුර්වලය' යැයි එහි දොස් දැක, තෘතීය ධ්‍යානය ශාන්ත යැයි මෙනෙහි කර, ද්විතීය ධ්‍යානය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම දුරු කොට තෘතීය ධ්‍යානය ලැබීම පිණිස උත්සාහ කළ යුතුය. එවිට ඔහු ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව ධ්‍යාන අංග ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කල්හි, විචාරය පමණක් රළු ලෙස වැටහේ. ප්‍රීති ආදිය ශාන්ත ලෙස වැටහේ. එවිට ඒ රළු අංගය ප්‍රහීණ කරනු පිණිස ද ශාන්ත අංගය ලබාගනු පිණිස ද ඒ නිමිත්ත ම 'පඨවි, පඨවි' යැයි නැවත නැවත මෙනෙහි කරන ඔහුට පෙර කී ක්‍රමයට ම තෘතීය ධ්‍යානය උපදී. එහි විචාරය පමණක් ප්‍රහාණාංගය වේ. චතුක්ක ක්‍රමයේ ද්විතීය ධ්‍යානයේ මෙන් ප්‍රීති ආදී අංග තුනක් සමන්නාගත අංග වේ. ඉතිරි කරුණු කලින් කියන ලද පරිදි ම වේ.

ඉති යං චතුක්කනයෙ දුතියං, තං ද්විධා භින්දිත්වා පඤ්චකනයෙ දුතියඤ්චෙව තතියඤ්ච හොති. යානි ච තත්ථ තතියචතුත්ථානි, තානි ච චතුත්ථපඤ්චමානි හොන්ති. පඨමං පඨමමෙවාති.

මෙසේ චතුක්ක ක්‍රමයේ ඇති ද්විතීය ධ්‍යානය දෙකකට බෙදීමෙන් පඤ්චක ක්‍රමයේ ද්විතීය සහ තෘතීය ධ්‍යානයෝ වෙති. එහි (චතුක්ක ක්‍රමයේ) තෘතීය සහ චතුත්ථ ධ්‍යානයෝ (පඤ්චක ක්‍රමයේ) චතුත්ථ සහ පඤ්චම ධ්‍යානයෝ වෙති. ප්‍රථම ධ්‍යානය වනාහි ප්‍රථම ධ්‍යානය ම වේ.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

මෙසේ සත්පුරුෂ ජනයාගේ ප්‍රමෝදය පිණිස සම්පාදනය කරන ලද විශුද්ධිමාර්ගයෙහි,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

සමාධි භාවනා අධිකාරයෙහි,

පථවීකසිණනිද්දෙසො නාම

පඨවි කසිණ නිර්දේශය නම් වූ,

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

සතරවන පරිච්ඡේදයයි.

5. සෙසකසිණනිද්දෙසො

5. සෙසු කසිණ නිර්දේශය

ආපොකසිණකථා

ආපෝ කසිණ කථාව

91. ඉදානි [Pg.165] පථවීකසිණානන්තරෙ ආපොකසිණෙ විත්ථාරකථා හොති. යථෙව හි පථවීකසිණං, එවං ආපොකසිණම්පි භාවෙතුකාමෙන සුඛනිසින්නෙන ආපස්මිං නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං, කතෙ වා අකතෙ වාති සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ. ඉතො පරඤ්හි එත්තකම්පි අවත්වා විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාම.

91. දැන් පඨවි කසිණයට පසුව ආපෝ කසිණයෙහි විස්තර කථාව වේ. පඨවි කසිණය යම් සේ ද, එසේ ම ආපෝ කසිණය ද වැඩීමට කැමති යෝගාවචරයා විසින් සුවසේ වාඩි වී ජලයෙහි නිමිත්ත ගත යුතුය. සාදන ලද හෝ නොසාදන ලද ජලයෙහි යනාදී වශයෙන් සියල්ල විස්තර කටයුතුය. මෙහි යම් සේ ද, එසේ ම සෙසු සියලු කසිණයන්හි ද (විස්තර කටයුතු) වේ. මෙතැන් සිට මෙපමණක්වත් නොකියා විශේෂ කරුණු පමණක් පවසන්නෙමු.

ඉධාපි පුබ්බෙකතාධිකාරස්ස පුඤ්ඤවතො අකතෙ ආපස්මිං පොක්ඛරණියා වා තළාකෙ වා ලොණියං වා සමුද්දෙ වා නිමිත්තං උප්පජ්ජති චූළසිවත්ථෙරස්ස විය. තස්ස කිරායස්මතො ලාභසක්කාරං පහාය විවිත්තවාසං වසිස්සාමීති මහාතිත්ථෙ නාවමාරූහිත්වා ජම්බුදීපං ගච්ඡතො අන්තරා මහාසමුද්දං ඔලොකයතො තප්පටිභාගං කසිණනිමිත්තං උදපාදි.

මෙහි ද පෙර පින් ඇති, භාවනා පුරුදු කළා වූ තැනැත්තාට නොසාදන ලද (ස්වභාවික) ජලයෙහි, එනම් පොකුණක හෝ වැවක හෝ ලුණු දියෙහි හෝ මුහුදෙහි හෝ චූළසීව තෙරුන් වහන්සේට මෙන් නිමිත්ත උපදී. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ලාභ සත්කාර අතහැර විවේකීව වාසය කරමි යැයි සිතා, මහාතිත්ථ නම් තොටුපළෙන් නැවට නැගී දඹදිව යන අතරතුර මහා සමුද්‍රය දෙස බලන කල්හි ඒ හා සමාන වූ (ප්‍රතිභාග) කසිණ නිමිත්ත පහළ වූ බව කියනු ලැබේ.

අකතාධිකාරෙන චත්තාරො කසිණදොසෙ පරිහරන්තෙන නීලපීතලොහිතොදාතවණ්ණානමඤ්ඤතරවණ්ණං ආපං අගහෙත්වා යං පන භූමිං අසම්පත්තමෙව ආකාසෙ සුද්ධවත්ථෙන ගහිතං උදකං, අඤ්ඤං වා තථාරූපං විප්පසන්නං අනාවිලං, තෙන පත්තං වා කුණ්ඩිකං වා සමතිත්තිකං පූරෙත්වා විහාරපච්චන්තෙ වුත්තප්පකාරෙ පටිච්ඡන්නෙ ඔකාසෙ ඨපෙත්වා සුඛනිසින්නෙන න වණ්ණො පච්චවෙක්ඛිතබ්බො. න ලක්ඛණං මනසි කාතබ්බං. නිස්සයසවණ්ණමෙව කත්වා උස්සදවසෙන පණ්ණත්තිධම්මෙ චිත්තං ඨපෙත්වා අම්බු, උදකං, වාරි, සලිලන්තිආදීසු ආපොනාමෙසු පාකටනාමවසෙනෙව ‘‘ආපො ආපො’’ති භාවෙතබ්බං.

පෙර පුරුදු නැති යෝගාවචරයා විසින් කසිණ දෝෂ සතර දුරු කරමින්, නිල්, කහ, රතු, සුදු යන වර්ණයන්ගෙන් එක්තරා වර්ණයක් ඇති ජලය නොගෙන, පොළොවට පතිත වීමට පෙර අහසේ දී ම පිරිසිදු රෙදි කඩකින් අල්ලා ගන්නා ලද ජලය හෝ එවැනි ම වූ ඉතා ප්‍රසන්න වූ, නොකැලඹුණු යම් ජලයක් වේ ද, එම ජලයෙන් පාත්‍රයක් හෝ කළයක් කට දක්වා පුරවා, වෙහෙර කෙළවරක පෙර කියන ලද පරිදි ආවරණය වූ ස්ථානයක තබා, සුවසේ වාඩි වී වර්ණය දෙස නොබැලිය යුතුය. (ජලයේ) ලක්ෂණයන් මෙනෙහි නොකළ යුතුය. වර්ණය සමඟ ම ජලය ආශ්‍රය කොටගෙන ආපෝ ධාතුව අධික වීම නිසා ප්‍රඥප්ති ධර්මයෙහි සිත තබා 'අම්බු, උදක, වාරි, සලිල' යනාදී ජලයේ නම් අතුරින් ප්‍රකට නාමයක් වූ 'ආපෝ, ආපෝ' යැයි වැඩිය යුතුය.

තස්සෙවං භාවයතො අනුක්කමෙන වුත්තනයෙනෙව නිමිත්තද්වයං උප්පජ්ජති. ඉධ පන උග්ගහනිමිත්තං චලමානං විය උපට්ඨාති, සචෙ ඵෙණපුප්ඵුළකමිස්සං උදකං හොති, තාදිසමෙව උපට්ඨාති, කසිණදොසො පඤ්ඤායති. පටිභාගනිමිත්තං පන නිප්පරිප්ඵන්දං ආකාසෙ ඨපිතමණිතාලවණ්ටං විය මණිමයාදාසමණ්ඩලමිව ච හුත්වා උපට්ඨාති. සො තස්ස සහ උපට්ඨානෙනෙව [Pg.166] උපචාරජ්ඣානං, වුත්තනයෙනෙව චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි ච පාපුණාතීති. ආපොකසිණං.

එසේ වඩන්නා වූ ඔහුට අනුපිළිවෙළින් පෙර කී ක්‍රමයට ම නිමිති දෙක උපදී. මෙහි දී උග්ගහ නිමිත්ත සෙලවෙන්නාක් මෙන් පෙනේ. ඉදින් ජලය පෙණ හෝ බුබුළු සහිත නම්, නිමිත්ත ද එවැනි ම ස්වභාවයකින් පෙනේ, කසිණ දෝෂය ප්‍රකට වේ. ප්‍රතිභාග නිමිත්ත වනාහි නිශ්චලව අහසෙහි තබන ලද මිණි තලවැටක් මෙන් ද, මණිමය කන්නාඩියක් මෙන් ද දිස් වේ. ඔහු ඒ ප්‍රතිභාග නිමිත්ත පහළ වීමත් සමඟ ම උපචාර ධ්‍යානයට ද, පෙර කී ක්‍රමයට ම චතුක්ක හා පඤ්චක ධ්‍යානයන්ට ද පැමිණේ. ආපෝ කසිණයයි.

තෙජොකසිණකථා

තේජෝ කසිණ කථාව

92. තෙජොකසිණං භාවෙතුකාමෙනාපි තෙජස්මිං නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං. තත්ථ කතාධිකාරස්ස පුඤ්ඤවතො අකතෙ නිමිත්තං ගණ්හන්තස්ස දීපසිඛාය වා උද්ධනෙ වා පත්තපචනට්ඨානෙ වා දවදාහෙ වා යත්ථ කත්ථචි අග්ගිජාලං ඔලොකෙන්තස්ස නිමිත්තං උප්පජ්ජති චිත්තගුත්තත්ථෙරස්ස විය. තස්ස හායස්මතො ධම්මස්සවනදිවසෙ උපොසථාගාරං පවිට්ඨස්ස දීපසිඛං ඔලොකෙන්තස්සෙව නිමිත්තං උප්පජ්ජි.

92. තේජෝ කසිණය වැඩීමට කැමති තැනැත්තා විසින් ද ගින්නෙහි නිමිත්ත ගත යුතුය. එහි ලා පෙර පින් ඇති තැනැත්තාට නොසාදන ලද ගින්නෙහි නිමිත්ත ගන්නා කල්හි, පහන් සිළක හෝ උඳුනක හෝ පාත්‍ර පුලුස්සන ස්ථානයක හෝ ලැව්ගින්නක හෝ යම්කිසි තැනක ගිනි ජාලාවක් දෙස බලන විට චිත්තගුත්ත තෙරුන් වහන්සේට මෙන් නිමිත්ත උපදී. ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට ධර්ම ශ්‍රවණය කරන දිනයක උපෝසථාගාරයට ඇතුළු වී පහන් සිළ දෙස බලන විට ම නිමිත්ත පහළ විය.

ඉතරෙන පන කාතබ්බං. තත්‍රිදං කරණවිධානං, සිනිද්ධානි සාරදාරූනි ඵාලෙත්වා සුක්ඛාපෙත්වා ඝටිකං ඝටිකං කත්වා පතිරූපං රුක්ඛමූලං වා මණ්ඩපං වා ගන්ත්වා පත්තපචනාකාරෙන රාසිං කත්වා ආලිම්පෙත්වා කටසාරකෙ වා චම්මෙ වා පටෙ වා විදත්ථිචතුරඞ්ගුලප්පමාණං ඡිද්දං කාතබ්බං. තං පුරතො ඨපෙත්වා වුත්තනයෙනෙව නිසීදිත්වා හෙට්ඨා තිණකට්ඨං වා උපරි ධූමසිඛං වා අමනසිකරිත්වා වෙමජ්ඣෙ ඝනජාලාය නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං, නීලන්ති වා පීතන්ති වාතිආදිවසෙන වණ්ණො න පච්චවෙක්ඛිතබ්බො, උණ්හත්තවසෙන ලක්ඛණං න මනසි කාතබ්බං. නිස්සයසවණ්ණමෙව කත්වා උස්සදවසෙන පණ්ණත්තිධම්මෙ චිත්තං ඨපෙත්වා පාවකො, කණ්හවත්තනී, ජාතවෙදො, හුතාසනොතිආදීසු අග්ගිනාමෙසු පාකටනාමවසෙනෙව ‘‘තෙජො තෙජො’’ති භාවෙතබ්බං.

කලින් පුරුද්දක් නැති (අකෘතාධිකාර) යෝගාවචරයා විසින් තේජෝ කසිණය පිළියෙළ කළ යුතුය. එහි පිළිවෙළ මෙසේය: මැලියම් සහිත සාරවත් දර පලා, වියළා, කැබලිවලට කපා, සුදුසු වෘක්ෂ මූලයකට හෝ මණ්ඩපයකට ගොස් පාත්‍ර පුලුස්සන ආකාරයට (පත්තපාචනාකාරයෙන්) ගොඩගසා ගිනි දැල්විය යුතුය. පසුව පැදුරක, සම් කැබැල්ලක හෝ රෙදි කැබැල්ලක වියතක් හා සතරඟුලක් පමණ වන සිදුරක් සෑදිය යුතුය. එය ඉදිරියෙන් තබාගෙන, කලින් පවසන ලද පරිදි වාඩි වී, යට ඇති තණකොළ හා දර ද, මතුපිට ඇති දුම් රැල්ල ද මෙනෙහි නොකොට, මැද ඇති ඝන ගිනි දැල් සමූහයෙහි නිමිත්ත ග්‍රහණය කළ යුතුය. 'නිල්' යැයි හෝ 'කහ' යැයි වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතුය. උෂ්ණත්වය යන ලක්ෂණය ද මෙනෙහි නොකළ යුතුය. වර්ණය හා එහි පදනම වූ ගින්න එකක් ලෙස සලකා, තේජෝ ධාතුවෙහි ප්‍රමුඛත්වය අනුව 'තේජෝ' යන පඤ්ඤත්තියෙහි සිත පිහිටුවා, පාවක, කණ්හවත්තනී, ජාතවේද, හුතාසන ආදී ගින්නට කියන නාමයන් අතරින් ප්‍රකට නාමයක් වන 'තේජෝ, තේජෝ' (ගින්න, ගින්න) යනුවෙන් භාවනා කළ යුතුය.

තස්සෙවං භාවයතො අනුක්කමෙන වුත්තනයෙනෙව නිමිත්තද්වයං උප්පජ්ජති. තත්ථ උග්ගහනිමිත්තං ජාලං ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතනසදිසං හුත්වා උපට්ඨාති. අකතෙ ගණ්හන්තස්ස පන කසිණදොසො පඤ්ඤායති, අලාතඛණ්ඩං වා අඞ්ගාරපිණ්ඩො වා ඡාරිකා වා ධූමො වා උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං නිච්චලං ආකාසෙ ඨපිතරත්තකම්බලක්ඛණ්ඩං විය සුවණ්ණතාලවණ්ටං විය කඤ්චනත්ථම්භො විය ච උපට්ඨාති. සො තස්ස සහ උපට්ඨානෙනෙව උපචාරජ්ඣානං, වුත්තනයෙනෙව චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි ච පාපුණාතීති. තෙජොකසිණං.

මෙසේ භාවනා කරන ඒ යෝගාවචරයාට අනුපිළිවෙළින් පෙර කියන ලද පරිදි නිමිති දෙකම (උග්ගහ නිමිත්ත හා පටිභාග නිමිත්ත) උපදියි. එහි උග්ගහ නිමිත්ත ගිනි දැල් කැඩී කැඩී වැටෙන්නාක් මෙන් පෙනෙයි. සකස් නොකළ සාමාන්‍ය ගින්නක නිමිත්ත ගන්නා අයට කසිණ දෝෂයන් ප්‍රකට වෙයි. එනම් ගිනි අඟුරු කැබලි, අළු හෝ දුම් පෙනෙන්නට වෙයි. පටිභාග නිමිත්ත වනාහි නිශ්චලව, අහසේ තබන ලද රතු ලොම් රෙදි කැබැල්ලක් මෙන් හෝ රන් තල්වැටක් මෙන් හෝ රන් ටැඹක් මෙන් හෝ වැටහෙයි. ඒ යෝගාවචරයා එම පටිභාග නිමිත්ත පහළ වීමත් සමඟම උපචාර සමාධියට ද, කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම චතුර්ථ හා පඤ්චම ධ්‍යානයන්ට ද පැමිණෙයි. තේජෝ කසිණ කථාව නිමියි.

වායොකසිණකථා

වායෝ කසිණ කථාව

93. වායොකසිණං [Pg.167] භාවෙතුකාමෙනාපි වායුස්මිං නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං. තඤ්ච ඛො දිට්ඨවසෙන වා ඵුට්ඨවසෙන වා. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථාසු ‘‘වායොකසිණං උග්ගණ්හන්තො වායුස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති, උච්ඡග්ගං වා එරිතං සමෙරිතං උපලක්ඛෙති, වෙළග්ගං වා…පෙ… රුක්ඛග්ගං වා කෙසග්ගං වා එරිතං සමෙරිතං උපලක්ඛෙති, කායස්මිං වා ඵුට්ඨං උපලක්ඛෙතී’’ති. තස්මා සමසීසට්ඨිතං ඝනපත්තං උච්ඡුං වා වෙළුං වා රුක්ඛං වා චතුරඞ්ගුලප්පමාණං ඝනකෙසස්ස පුරිසස්ස සීසං වා වාතෙන පහරියමානං දිස්වා ‘‘අයං වාතො එතස්මිං ඨානෙ පහරතී’’ති සතිං ඨපෙත්වා, යං වා පනස්ස වාතපානන්තරිකාය වා භිත්තිඡිද්දෙන වා පවිසිත්වා වාතො කායප්පදෙසං පහරති, තත්ථ සතිං ඨපෙත්වා වාතමාලුතඅනිලාදීසු වායුනාමෙසු පාකටනාමවසෙනෙව ‘‘වාතො වාතො’’ති භාවෙතබ්බං. ඉධ උග්ගහනිමිත්තවඩ්ඪනතො ඔතාරිතමත්තස්ස පායාසස්ස උසුමවට්ටිසදිසං චලං හුත්වා උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං සන්නිසින්නං හොති නිච්චලං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. වායොකසිණං.

93. වායෝ කසිණය වැඩීමට කැමති තැනැත්තා ද වාතයෙහි නිමිත්ත ග්‍රහණය කළ යුතුය. එය දර්ශනයෙන් (බැලීමෙන්) හෝ ස්පර්ශයෙන් (දැනීමෙන්) කළ හැකිය. ඒ බව අටුවාවන්හි මෙසේ දක්වා ඇත: 'වායෝ කසිණය හදාරන යෝගාවචරයා වාතයෙහි නිමිත්ත ග්‍රහණය කරයි. සුළඟින් සෙලවෙන උක් ගස් අග දෙස බලා හෝ, සෙලවෙන උණ ගස් අග, ගස් අග, කෙස් අග දෙස බලා හෝ, ශරීරයෙහි ස්පර්ශ වන වාතය කෙරෙහි හෝ නිමිත්ත ග්‍රහණය කරයි.' එබැවින් හිස මට්ටමට ඇති, ඝන පත්‍ර සහිත උක් ගසක්, උණ ගසක් හෝ වෙනත් ගසක් හෝ, සතරඟුලක් පමණ දිග ඝන කෙස් ඇති පුරුෂයෙකුගේ හිස හෝ සුළඟින් සෙලවෙනු දැක 'මෙම ස්ථානයට වාතය වදී' යැයි සිහිය පිහිටුවිය යුතුය. එසේත් නැත්නම්, කවුළුවකින් හෝ බිත්ති සිදුරකින් පැමිණ ශරීරයේ යම් ස්ථානයකට වාතය වදියි නම්, එහි සිහිය පිහිටුවා වාත, මාලුත, අනිල ආදී නාමයන් අතරින් ප්‍රකට නාමයක් වන 'වාතෝ, වාතෝ' (සුළඟ, සුළඟ) යනුවෙන් භාවනා කළ යුතුය. මෙහි උග්ගහ නිමිත්ත, ලිපෙන් බාන ලද පමණක් වූ කිරිපිඬු තලියකින් නගින දුම් වළල්ලක් මෙන් සෙලවෙමින් පෙනෙයි. පටිභාග නිමිත්ත නිශ්චලව පිහිටා තිබේ. සෙසු කරුණු පෙර පරිදිම දත යුතුය. වායෝ කසිණය නිමියි.

නීලකසිණකථා

නීල කසිණ කථාව

94. තදනන්තරං පන නීලකසිණං උග්ගණ්හන්තො නීලකස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වාති වචනතො කතාධිකාරස්ස පුඤ්ඤවතො තාව තථාරූපං මාලාගච්ඡං වා පූජාඨානෙසු පුප්ඵසන්ථරං වා නීලවත්ථමණීනං වා අඤ්ඤතරං දිස්වාව නිමිත්තං උප්පජ්ජති. ඉතරෙන නීලුප්පලගිරිකණ්ණිකාදීනි පුප්ඵානි ගහෙත්වා යථා කෙසරං වා වණ්ටං වා න පඤ්ඤායති, එවං චඞ්ගොටකං වා කරණ්ඩපටලං වා පත්තෙහියෙව සමතිත්තිකං පූරෙත්වා සන්ථරිතබ්බං. නීලවණ්ණෙන වා වත්ථෙන භණ්ඩිකං බන්ධිත්වා පූරෙතබ්බං. මුඛවට්ටියං වා අස්ස භෙරිතලමිව බන්ධිතබ්බං. කංසනීලපලාසනීලඅඤ්ජනනීලානං වා අඤ්ඤතරෙන ධාතුනා පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙන සංහාරිමං වා භිත්තියංයෙව වා කසිණමණ්ඩලං කත්වා විසභාගවණ්ණෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බං. තතො පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙන ‘‘නීලං නීල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. ඉධාපි උග්ගහනිමිත්තෙ කසිණදොසො පඤ්ඤායති, කෙසරදණ්ඩකපත්තන්තරිකාදීනි උපට්ඨහන්ති. පටිභාගනිමිත්තං කසිණමණ්ඩලතො මුඤ්චිත්වා ආකාසෙ [Pg.168] මණිතාලවණ්ටසදිසං උපට්ඨාති. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. නීලකසිණං.

94. ඉන්පසුව, නීල කසිණය හදාරන තැනැත්තා නිල් මලක, නිල් රෙද්දක හෝ නිල් වර්ණ ධාතුවක (ඛනිජයක) නිමිත්ත ග්‍රහණය කරයි. පෙර පින් ඇති (කෘතාධිකාර) තැනැත්තාට නම්, නිල් මල් පිරුණු පඳුරක්, පූජා භූමියක අතුරා ඇති නිල් මල් ඇතිරියක් හෝ නිල් රෙදි, නිල් මැණික් ආදියෙන් එකක් දැකීමෙන් පමණක් වුවද නිමිත්ත උපදියි. අනෙක් අය විසින් නිල් මහනෙල්, මල්මාරා ආදී නිල් මල් ගෙන, රේණු හෝ මල් නටු පෙනෙන නොපෙනෙන පරිදි වට්ටියක හෝ මල් කරඬුවක පිරවිය යුතුය. එසේත් නැත්නම් නිල් රෙදි කැබැල්ලකින් පොදියක් බැඳ එය පිරවිය යුතුය. එහි මතුපිට බෙර ඇසක් මෙන් සමතලව තිබිය යුතුය. ලෝකඩ පැහැයට හුරු නිල්, පත්‍රවල නිල් හෝ අඳුන් නිල් යන වර්ණ ධාතූන්ගෙන් එකක් ගෙන, පඨවි කසිණයේ කී පරිදි එහා මෙහා ගෙන යා හැකි කසිණ මණ්ඩලයක් ලෙස හෝ බිත්තියක කසිණ මණ්ඩලයක් සාදා, වෙනත් වර්ණයකින් එහි මායිම වෙන් කළ යුතුය. ඉන්පසු පඨවි කසිණයේ කී පරිදි 'නීලං, නීලං' (නිල්, නිල්) යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙහි ද උග්ගහ නිමිත්තෙහි මල් රේණු, නටු, පත්‍ර අතර සිදුරු ආදී කසිණ දෝෂයන් ප්‍රකට වෙයි. පටිභාග නිමිත්ත කසිණ මණ්ඩලයෙන් මිදී අහසෙහි ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යමය තල්වැටක් මෙන් වැටහෙයි. සෙසු කරුණු පෙර පරිදිමය. නීල කසිණය නිමියි.

පීතකසිණකථා

පීත කසිණ කථාව

95. පීතකසිණෙපි එසෙව නයො. වුත්තඤ්හෙතං පීතකසිණං උග්ගණ්හන්තො පීතකස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වාති. තස්මා ඉධාපි කතාධිකාරස්ස පුඤ්ඤවතො තථාරූපං මාලාගච්ඡං වා පුප්ඵසන්ථරං වා පීතවත්ථධාතූනං වා අඤ්ඤතරං දිස්වාව නිමිත්තං උප්පජ්ජති චිත්තගුත්තත්ථෙරස්ස විය. තස්ස කිරායස්මතො චිත්තලපබ්බතෙ පත්තඞ්ගපුප්ඵෙහි කතං ආසනපූජං පස්සතො සහ දස්සනෙනෙව ආසනප්පමාණං නිමිත්තං උදපාදි. ඉතරෙන කණිකාරපුප්ඵාදිනා වා පීතවත්ථෙන වා ධාතුනා වා නීලකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව කසිණං කත්වා ‘‘පීතකං පීතක’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. සෙසං තාදිසමෙවාති. පීතකසිණං.

95. පීත කසිණයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'පීත කසිණය හදාරන තැනැත්තා කහ පැහැති මලක, රෙද්දක හෝ වර්ණ ධාතුවක නිමිත්ත ග්‍රහණය කරයි' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එබැවින් පෙර පින් ඇති අයට නම් කහ පැහැති මල් පඳුරක්, මල් ඇතිරියක්, කහ රෙදි හෝ ධාතූන් දැකීමෙන් නිමිත්ත උපදියි. චිත්තගුත්ත තෙරුන් වහන්සේට මෙන් එය සිදුවෙයි. ඒ තෙරුන් වහන්සේට චිත්තල පර්වතයෙහි 'පත්තංග' මල්වලින් කළ ආසන පූජාවක් දකිනවාත් සමඟම ආසනයක් පමණ වූ නිමිත්ත පහළ වූ බව කියනු ලැබේ. අනෙක් අය විසින් කණේරු මල් ආදියෙන් හෝ කහ රෙදි හෝ කහ වර්ණ ධාතූන්ගෙන් නීල කසිණයේ කී පරිදි කසිණයක් සාදා 'පීතකං, පීතකං' (කහ, කහ) යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. සෙසු කරුණු ඒ හා සමානය. පීත කසිණය නිමියි.

ලොහිතකසිණකථා

96. ලෝහිත කසිණ කථාව

96. ලොහිතකසිණෙපි එසෙව නයො. වුත්තඤ්හෙතං ලොහිතකසිණං උග්ගණ්හන්තො ලොහිතකස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වාති. තස්මා ඉධාපි කතාධිකාරස්ස පුඤ්ඤවතො තථාරූපං බන්ධුජීවකාදිමාලාගච්ඡං වා පුප්ඵසන්ථරං වා ලොහිතකවත්ථමණිධාතූනං වා අඤ්ඤතරං දිස්වාව නිමිත්තං උප්පජ්ජති. ඉතරෙන ජයසුමනබන්ධුජීවකරත්තකොරණ්ඩකාදිපුප්ඵෙහි වා රත්තවත්ථෙන වා ධාතුනා වා නීලකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව කසිණං කත්වා ‘‘ලොහිතකං ලොහිතක’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. සෙසං තාදිසමෙවාති. ලොහිතකසිණං.

ලෝහිත කසිණයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'ලෝහිත කසිණය හදාරන තැනැත්තා රතු පැහැති මලක, රෙද්දක හෝ වර්ණ ධාතුවක නිමිත්ත ග්‍රහණය කරයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. එබැවින් පෙර පින් ඇති අයට නම් බන්දුජීවක (වද) මල් පඳුරක්, මල් ඇතිරියක්, රතු රෙදි, රතු මැණික් හෝ රතු වර්ණ ධාතූන් දැකීමෙන් නිමිත්ත පහළ වෙයි. අනෙක් අය විසින් වද මල්, බන්දුජීවක මල්, රතු කෝරණ්ඩක (කටුකරඬු) මල් ආදියෙන් හෝ රතු රෙදි හෝ රතු වර්ණ ධාතූන්ගෙන් නීල කසිණයේ කී පරිදි කසිණයක් සාදා 'ලෝහිතකං, ලෝහිතකං' (රතු, රතු) යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. සෙසු කරුණු ඒ හා සමානය. ලෝහිත කසිණය නිමියි.

ඔදාතකසිණකථා

ඕදාත කසිණ කථාව

97. ඔදාතකසිණෙපි ඔදාතකසිණං උග්ගණ්හන්තො ඔදාතස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වාති වචනතො කතාධිකාරස්ස තාව පුඤ්ඤවතො තථාරූපං මාලාගච්ඡං වා වස්සිකසුමනාදිපුප්ඵසන්ථරං වා කුමුදපදුමරාසිං වා ඔදාතවත්ථධාතූනං වා අඤ්ඤතරං දිස්වාව නිමිත්තං උප්පජ්ජති, තිපුමණ්ඩලරජතමණ්ඩලචන්දමණ්ඩලෙසුපි උප්පජ්ජතියෙව. ඉතරෙන [Pg.169] වුත්තප්පකාරෙහි ඔදාතපුප්ඵෙහි වා ඔදාතවත්ථෙන වා ධාතුනා වා නීලකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව කසිණං කත්වා ‘‘ඔදාතං ඔදාත’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. සෙසං තාදිසමෙවාති. ඔදාතකසිණං.

97. ඕදාත කසිණයේදී ද 'ඕදාත කසිණය උගන්නා තැනැත්තා සුදු පැහැති මල්වල හෝ වස්ත්‍රවල හෝ සුදු පැහැති ධාතූන්හි නිමිත්ත ගනී' යන වචනයට අනුව, පෙර පින් ඇති (අභ්‍යාස ඇති) තැනැත්තාට එවැනි සුදු මල් ගසක් හෝ සමන් පිච්ච ආදී සුදු මල් ඇතිරූ තැනක් හෝ කුමුදු පියුම් රාශියක් හෝ සුදු වස්ත්‍ර, ධාතු ආදියෙන් එකක් දැකීමෙන්ම නිමිත්ත උපදී. තහඩු මණ්ඩල, රිදී මණ්ඩල හා චන්ද්‍ර මණ්ඩලයෙහි ද නිමිත්ත උපදී මය. අනෙක් තැනැත්තා විසින් ඉහත කී පරිදි සුදු මල්, සුදු වස්ත්‍ර හෝ සුදු ධාතූන්ගෙන් නීල කසිණයේ කී ක්‍රමයටම කසිණ මණ්ඩලයක් සාදා 'සුදුයි සුදුයි' (ඕදාතං ඕදාතං) ලෙස මනසිකාරය පැවැත්විය යුතුය. සෙසු විස්තර පෙර පරිදිමය. ඕදාත කසිණයයි.

ආලොකකසිණකථා

ආලෝක කසිණ කථාව

98. ආලොකකසිණෙ පන ආලොකකසිණං උග්ගණ්හන්තො ආලොකස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති භිත්තිඡිද්දෙ වා තාළච්ඡිද්දෙ වා වාතපානන්තරිකාය වාති වචනතො කතාධිකාරස්ස තාව පුඤ්ඤවතො යං භිත්තිඡිද්දාදීනං අඤ්ඤතරෙන සූරියාලොකො වා චන්දාලොකො වා පවිසිත්වා භිත්තියං වා භූමියං වා මණ්ඩලං සමුට්ඨාපෙති, ඝනපණ්ණරුක්ඛසාඛන්තරෙන වා ඝනසාඛාමණ්ඩපන්තරෙන වා නික්ඛමිත්වා භූමියමෙව මණ්ඩලං සමුට්ඨාපෙති, තං දිස්වාව නිමිත්තං උප්පජ්ජති. ඉතරෙනාපි තදෙව වුත්තප්පකාරමොභාසමණ්ඩලං ‘‘ඔභාසො ඔභාසො’’ති වා ‘‘ආලොකො ආලොකො’’ති වා භාවෙතබ්බං. තථා අසක්කොන්තෙන ඝටෙ දීපං ජාලෙත්වා ඝටමුඛං පිදහිත්වා ඝටෙ ඡිද්දං කත්වා භිත්තිමුඛං ඨපෙතබ්බං. තෙන ඡිද්දෙන දීපාලොකො නික්ඛමිත්වා භිත්තියං මණ්ඩලං කරොති, තං ආලොකො ආලොකොති භාවෙතබ්බං. ඉදමිතරෙහි චිරට්ඨිතිකං හොති. ඉධ උග්ගහනිමිත්තං භිත්තියං වා භූමියං වා උට්ඨිතමණ්ඩලසදිසමෙව හොති. පටිභාගනිමිත්තං ඝනවිප්පසන්නආලොකපුඤ්ජසදිසං. සෙසං තාදිසමෙවාති. ආලොකකසිණං.

98. ආලෝක කසිණයේදී නම්, ආලෝක කසිණය වඩන තැනැත්තා බිත්ති සිදුරකින් හෝ යතුරු සිදුරකින් හෝ ජනේල අතරින් එන ආලෝකයෙහි නිමිත්ත ගනී. පෙර පින් ඇති තැනැත්තාට බිත්ති සිදුරු ආදියෙන් එකකින් සූර්යාලෝකය හෝ චන්ද්‍රාලෝකය ඇතුළු වී බිත්තියෙහි හෝ පොළොවෙහි යම් ආලෝක මණ්ඩලයක් ඇති කරයි ද, ඝන පත්‍ර ඇති ගස් අතු අතරින් හෝ මණ්ඩප අතරින් විහිදී පොළොවෙහි යම් මණ්ඩලයක් ඇති කරයි ද, එය දැකීමෙන්ම නිමිත්ත උපදී. අනෙක් තැනැත්තා විසින් ද ඉහත කී ආලෝක මණ්ඩලයම 'බැබළීම බැබළීම' (ඕභාසෝ ඕභාසෝ) හෝ 'ආලෝකය ආලෝකය' (ආලෝකෝ ආලෝකෝ) ලෙස වැඩිය යුතුය. එසේ කිරීමට නොහැකි තැනැත්තා විසින් කළයක් තුළ පහනක් දල්වා, කළයේ කට වසා, එහි සිදුරක් සාදා බිත්තිය දෙසට හැරවිය යුතුය. ඒ සිදුරෙන් නික්මෙන පහන් ආලෝකය බිත්තිය මත මණ්ඩලයක් සාදයි. එය 'ආලෝකය ආලෝකය' ලෙස වැඩිය යුතුය. මෙය සූර්ය චන්ද්‍ර ආලෝකයට වඩා වැඩි වේලාවක් පවතී. මෙහි උග්ගහ නිමිත්ත බිත්තියෙහි හෝ පොළොවෙහි ඇති ප්‍රකෘති ආලෝක මණ්ඩලය හා සමානමය. පටිභාග නිමිත්ත ඉතා ඝන වූ පිරිසිදු ආලෝක කදම්බයක් වැනිය. සෙසු විස්තර පෙර පරිදිමය. ආලෝක කසිණයයි.

පරිච්ඡින්නාකාසකසිණකථා

පරිච්ඡින්නාකාශ කසිණ කථාව

99. පරිච්ඡින්නාකාසකසිණෙපි ආකාසකසිණං උග්ගණ්හන්තො ආකාසස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති භිත්තිඡිද්දෙ වා තාළච්ඡිද්දෙ වා වාතපානන්තරිකාය වාති වචනතො කතාධිකාරස්ස තාව පුඤ්ඤවතො භිත්තිඡිද්දාදීසු අඤ්ඤතරං දිස්වාව නිමිත්තං උප්පජ්ජති. ඉතරෙන සුච්ඡන්නමණ්ඩපෙ වා චම්මකටසාරකාදීනං වා අඤ්ඤතරස්මිං විදත්ථිචතුරඞ්ගුලප්පමාණං ඡිද්දං කත්වා තදෙව වා භිත්තිඡිද්දාදිභෙදං ඡිද්දං ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති භාවෙතබ්බං. ඉධ උග්ගහනිමිත්තං සද්ධිං භිත්තිපරියන්තාදීහි ඡිද්දසදිසමෙව හොති, වඩ්ඪියමානම්පි න වඩ්ඪති. පටිභාගනිමිත්තමාකාසමණ්ඩලමෙව හුත්වා උපට්ඨාති, වඩ්ඪියමානඤ්ච වඩ්ඪති. සෙසං පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. පරිච්ඡින්නාකාසකසිණං.

99. පරිච්ඡින්නාකාශ කසිණයේදී ද ආකාශ කසිණය වඩන තැනැත්තා බිත්ති සිදුරකින්, යතුරු සිදුරකින් හෝ ජනේල සිදුරකින් එන ආකාශයෙහි නිමිත්ත ගනී. පෙර පින් ඇති තැනැත්තාට බිත්ති සිදුරු ආදියෙන් එකක් දැකීමෙන්ම නිමිත්ත උපදී. අනෙක් තැනැත්තා විසින් හොඳින් වසා ඇති මණ්ඩපයක හෝ සම් කැබැල්ලක හෝ වියතක් හා සතරඟුලක් පමණ සිදුරක් සාදා එම සිදුර හෝ බිත්ති සිදුරු ආදිය 'ආකාශය ආකාශය' (ආකාසෝ ආකාසෝ) ලෙස වැඩිය යුතුය. මෙහි උග්ගහ නිමිත්ත බිත්ති කෙළවර ආදිය සමඟ සිදුර හා සමානමය, එය වැඩුවද විශාල නොවේ. පටිභාග නිමිත්ත ආකාශ මණ්ඩලයක් ලෙසම වැටහේ, එය වැඩීමේදී විශාල වේ. සෙසු විස්තර පඨවි කසිණයේ කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. පරිච්ඡින්නාකාශ කසිණයයි.

ඉති [Pg.170] කසිණානි දසබලො,දස යානි අවොච සබ්බධම්මදසො;

රූපාවචරම්හි චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානහෙතූනි.

සියලු ධර්මයන් දක්නා වූ, දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ රූපාවචර භූමියෙහි සතරවන හා පස්වන ධ්‍යානයන්ට හේතු වන්නා වූ මේ කසිණ දසය වදාළ සේක.

එවං තානි ච තෙසඤ්ච,භාවනානයමිමං විදිත්වාන;

තෙස්වෙව අයං භිය්‍යො,පකිණ්ණකකථාපි විඤ්ඤෙය්‍යා.

මෙසේ එම කසිණ දසය හා ඒවා වඩන ක්‍රමය දැනගෙන, එම කසිණයන්හිම තවදුරටත් පැවසිය යුතු මේ ප්‍රකීර්ණක කථාව ද දත යුතුය.

පකිණ්ණකකථා

ප්‍රකීර්ණක කථාව

100. ඉමෙසු හි පථවීකසිණවසෙන එකොපි හුත්වා බහුධා හොතීතිආදිභාවො, ආකාසෙ වා උදකෙ වා පථවිං නිම්මිනිත්වා පදසා ගමනං, ඨානනිසජ්ජාදිකප්පනං වා, පරිත්තඅප්පමාණනයෙන අභිභායතනපටිලාභොති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

100. මෙහි පඨවි කසිණයේ බලයෙන් එක් අයෙකු වී සිට බොහෝ දෙනෙකු වීම ආදී බලපෑම්, ආකාශයේ හෝ ජලයේ පොළොව මවා පා ගමනින් යාම, සිටීම හා හිඳීම ආදිය සිදු කිරීම, පරිත්ත හා අප්පමාණ ක්‍රමයෙන් අභිභායතන ලැබීම ආදී අනුසස් ඉෂ්ට වේ.

ආපොකසිණවසෙන පථවියං උම්මුජ්ජනනිම්මුජ්ජනං, උදකවුට්ඨිසමුප්පාදනං, නදීසමුද්දාදිනිම්මානං, පථවීපබ්බතපාසාදාදීනං කම්පනන්ති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

ආපෝ කසිණයේ බලයෙන් පොළොවේ ගිලීම හා මතු වීම, වැසි වැස්සවීම, ගංගා හා සාගර මවා පෑම, පොළොව, පර්වත හා ප්‍රාසාද ආදිය සෙලවීම ආදී අනුසස් ඉෂ්ට වේ.

තෙජොකසිණවසෙන ධූමායනා, පජ්ජලනා, අඞ්ගාරවුට්ඨිසමුප්පාදනං, තෙජසා තෙජොපරියාදානං, යදෙව සො ඉච්ඡති තස්ස ඩහනසමත්ථතා, දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපදස්සනත්ථාය ආලොකකරණං, පරිනිබ්බානසමයෙ තෙජොධාතුයා සරීරජ්ඣාපනන්ති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

තේජෝ කසිණයේ බලයෙන් දුම් විහිදුවීම, ගිනි දැල්වීම, ගිනි අඟුරු වැසි වැස්සවීම, තේජසින් අනුන්ගේ තේජස මැඩලීම, තමන් කැමති දෙයක්ම දැවීමේ හැකියාව, දිව ඇසින් රූප බැලීම සඳහා ආලෝකය සැකසීම, පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේදී තේජෝ ධාතුවෙන් ශරීරය දැවීම ආදී අනුසස් ඉෂ්ට වේ.

වායොකසිණවසෙන වායුගතිගමනං, වාතවුට්ඨිසමුප්පාදනන්ති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

වායෝ කසිණයේ බලයෙන් සුළඟේ වේගයෙන් යාම, සුළි සුළං හා වැසි ඇති කිරීම ආදී අනුසස් ඉෂ්ට වේ.

නීලකසිණවසෙන නීලරූපනිම්මානං, අන්ධකාරකරණං, සුවණ්ණදුබ්බණ්ණනයෙන අභිභායතනපටිලාභො, සුභවිමොක්ඛාධිගමොති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

නීල කසිණයේ බලයෙන් නිල් පැහැති රූප මවා පෑම, අන්ධකාරය ඇති කිරීම, සුභ හා අසුභ වශයෙන් අභිභායතන ලැබීම, සුභ විමොක්ඛය ලැබීම ආදී අනුසස් ඉෂ්ට වේ.

පීතකසිණවසෙන පීතකරූපනිම්මානං, සුවණ්ණන්ති අධිමුච්චනා, වුත්තනයෙනෙව අභිභායතනපටිලාභො, සුභවිමොක්ඛාධිගමො චාති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

පීත කසිණයේ බලයෙන් රන්වන් රූප මවා පෑම, රත්තරන් වේවායි අධිෂ්ඨානය කිරීම, ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම අභිභායතන ලැබීම හා සුභ විමොක්ඛය ලැබීම ආදී අනුසස් ඉෂ්ට වේ.

ලොහිතකසිණවසෙන ලොහිතකරූපනිම්මානං, වුත්තනයෙනෙව අභිභායතනපටිලාභො, සුභවිමොක්ඛාධිගමොති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

ලෝහිත කසිණයේ බලයෙන් රතු පැහැති රූප මවා පෑම, ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම අභිභායතන ලැබීම හා සුභ විමොක්ඛය ලැබීම ආදී අනුසස් ඉෂ්ට වේ.

ඔදාතකසිණවසෙන [Pg.171] ඔදාතරූපනිම්මානං, ථිනමිද්ධස්ස දූරභාවකරණං, අන්ධකාරවිධමනං, දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපදස්සනත්ථාය ආලොකකරණන්ති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

ඕදාත කසිණයේ බලයෙන් සුදු පැහැති රූප මවා පෑම, ථීනමිද්ධය දුරු කිරීම, අන්ධකාරය නැසීම, දිව ඇසින් රූප බැලීම සඳහා ආලෝකය සැකසීම ආදී අනුසස් ඉෂ්ට වේ.

ආලොකකසිණවසෙන සප්පභාරූපනිම්මානං, ථිනමිද්ධස්ස දූරභාවකරණං, අන්ධකාරවිධමනං, දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපදස්සනත්ථං ආලොකකරණන්ති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

ආලෝක කසිණයේ බලයෙන් ප්‍රභා සහිත රූප මවා පෑම, ථීනමිද්ධය දුරු කිරීම, අන්ධකාරය නැසීම, දිව ඇසින් රූප බැලීම සඳහා ආලෝකය සැකසීම ආදී අනුසස් ඉෂ්ට වේ.

ආකාසකසිණවසෙන පටිච්ඡන්නානං විවටකරණං, අන්තොපථවීපබ්බතාදීසුපි ආකාසං නිම්මිනිත්වා ඉරියාපථකප්පනං, තිරොකුඩ්ඩාදීසු අසජ්ජමානගමනන්ති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

ආකාශ කසිණයේ බලයෙන් වැසී ඇති දේ විවෘත කිරීම, පොළොව හා පර්වත අභ්‍යන්තරයේ පවා ආකාශය මවා ඉරියව් පැවැත්වීම, බිත්ති ආදියේ නොගැටී ගමන් කිරීම ආදී අනුසස් ඉෂ්ට වේ.

සබ්බානෙව උද්ධං අධො තිරියං අද්වයං අප්පමාණන්ති ඉමං පභෙදං ලභන්ති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පථවීකසිණමෙකො සඤ්ජානාති. උද්ධමධොතිරියං අද්වයමප්පමාණ’’න්තිආදි.

සියලුම කසිණ දසය උඩ, යට, සතර වට (හරහට), අද්වය හා අප්පමාණ යන ප්‍රභේදයන් ලබයි. 'එක් පුද්ගලයෙක් පඨවි කසිණය උඩ, යට, සතර වට, අද්වය හා අප්පමාණ ලෙස සංජානනය කරයි' යනාදී වශයෙන් එය වදාරන ලදී.

තත්ථ උද්ධන්ති උපරිගගනතලාභිමුඛං. අධොති හෙට්ඨාභූමිතලාභිමුඛං. තිරියන්ති ඛෙත්තමණ්ඩලමිව සමන්තා පරිච්ඡින්දිතං. එකච්චො හි උද්ධමෙව කසිණං වඩ්ඪෙති, එකච්චො අධො, එකච්චො සමන්තතො. තෙන තෙන වා කාරණෙන එවං පසාරෙති. ආලොකමිව දිබ්බචක්ඛුනා රූපදස්සනකාමො. තෙන වුත්තං උද්ධමධොතිරියන්ති. අද්වයන්ති ඉදං පන එකස්ස අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථං වුත්තං. යථා හි උදකං පවිට්ඨස්ස සබ්බදිසාසු උදකමෙව හොති, න අඤ්ඤං, එවමෙව පථවීකසිණං පථවීකසිණමෙව හොති, නත්ථි තස්ස අඤ්ඤො කසිණසම්භෙදොති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. අප්පමාණන්ති ඉදං තස්ස ඵරණඅප්පමාණවසෙන වුත්තං. තඤ්හි චෙතසා ඵරන්තො සකලමෙව ඵරති. න අයමස්ස ආදි ඉදං මජ්ඣන්ති පමාණං ගණ්හාතීති.

එහි 'උද්ධං' (ඉහළට) යනු ඉහළ ආකාශ තලය දෙසට යොමු වූ බවයි. 'අධෝ' (පහළට) යනු පහළ භූමි තලය දෙසට යොමු වූ බවයි. 'තිරියං' (සිරස් අතට) යනු කුඹුරු වටයක් මෙන් හාත්පසින් පිරිසිඳින ලද කසිණයයි. ඇතැම් යෝගියෙක් ඉහළට ම කසිණය වඩවයි, ඇතැමෙක් පහළට ද, ඇතැමෙක් හාත්පසට ද වඩවයි. ඒ ඒ කරුණු අනුව මෙසේ පතුරුවයි. දිව්‍ය චක්ෂුසින් රූප දැකීමට කැමති තැනැත්තා ආලෝකය පතුරුවන්නාක් මෙනි. එබැවින් 'උද්ධමධෝතිරියං' (ඉහළට, පහළට, සිරස්ව) යැයි වදාරන ලදී. 'අද්වයං' (දෙවැන්නක් නොවන) යන්න වදාරන ලද්දේ එක් කසිණයක් වෙනත් කසිණයක ස්වභාවයකට පත් නොවීම සඳහා ය. යම් සේ ජලයට බැසගත් තැනැත්තාට සෑම දිශාවක ම ජලය ම පවතී ද, වෙනත් දෙයක් නැද්ද, එසේ ම පඨවි කසිණය පඨවි කසිණයක් ම වෙයි. එම පඨවි කසිණය වෙනත් ආපෝ ආදී කසිණයන් හා මිශ්‍ර වීමක් නැත. සෑම කසිණයක දී ම මේ ක්‍රමය ම දත යුතු ය. 'අප්පමාණං' (අප්‍රමාණ) යන්න වදාරන ලද්දේ එම කසිණය පැතිරවීමේ ප්‍රමාණයක් නොමැති වීම නිසා ය. එය සිතින් පතුරුවන්නා වූ යෝගියා මුළුමනින් ම පතුරුවයි. මෙය ආරම්භය යැයි ද, මෙය මධ්‍යය යැයි ද කියා ප්‍රමාණයක් (සීමාවක්) ඔහු නොගනී.

101. යෙ ච තෙ සත්තා කම්මාවරණෙන වා සමන්නාගතා කිලෙසාවරණෙන වා සමන්නාගතා විපාකාවරණෙන වා සමන්නාගතා අසද්ධා අච්ඡන්දිකා දුප්පඤ්ඤා අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති වුත්තා, තෙසමෙකස්සාපෙකකසිණෙපි භාවනා න ඉජ්ඣති. තත්ථ කම්මාවරණෙන සමන්නාගතාති ආනන්තරියකම්මසමඞ්ගිනො. කිලෙසාවරණෙන සමන්නාගතාති නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකා චෙව උභතොබ්‍යඤ්ජනකපණ්ඩකා ච. විපාකාවරණෙන සමන්නාගතාති අහෙතුකද්විහෙතුකපටිසන්ධිකා. අසද්ධාති බුද්ධාදීසු සද්ධාවිරහිතා. අච්ඡන්දිකාති අපච්චනීකපටිපදායං ඡන්දවිරහිතා[Pg.172]. දුප්පඤ්ඤාති ලොකියලොකුත්තරසම්මාදිට්ඨියා විරහිතා. අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු නියාමසඞ්ඛාතං සම්මත්තසඞ්ඛාතඤ්ච අරියමග්ගං ඔක්කමිතුං අභබ්බාති අත්ථො. න කෙවලඤ්ච කසිණෙයෙව, අඤ්ඤෙසුපි කම්මට්ඨානෙසු එතෙසමෙකස්සපි භාවනා න ඉජ්ඣති. තස්මා විගතවිපාකාවරණෙනපි කුලපුත්තෙන කම්මාවරණඤ්ච කිලෙසාවරණඤ්ච ආරකා පරිවජ්ජෙත්වා සද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයාදීහි සද්ධඤ්ච ඡන්දඤ්ච පඤ්ඤඤ්ච වඩ්ඪෙත්වා කම්මට්ඨානානුයොගෙ යොගො කරණීයොති.

101. යම් සත්වයෝ කර්මාවරණයෙන් හෝ කෙලෙස් ආවරණයෙන් හෝ විපාක ආවරණයෙන් හෝ යුක්ත වෙත් ද, ශ්‍රද්ධාව නැත්තෝ ද, (භාවනාවට) කැමැත්ත නැත්තෝ ද, ප්‍රඥාව නැත්තෝ ද, කුසල් දහම්හි සම්මත්ත නියාමයට (ආර්ය මාර්ගයට) පැමිණීමට අභව්‍ය වෙත් යැයි කියනු ලැබෙත් ද, ඔවුන් අතුරින් එක් අයෙකුට හෝ එක් කසිණයක පවා භාවනාව සමෘද්ධි නොවේ. එහි 'කර්මාවරණයෙන් යුක්ත වූවෝ' නම් ආනන්තරිය පාපකර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ ය. 'කෙලෙස් ආවරණයෙන් යුක්ත වූවෝ' නම් නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ සහ උභතෝබ්‍යඤ්ජනක පණ්ඩකවරු ය. 'විපාක ආවරණයෙන් යුක්ත වූවෝ' නම් අහේතුක සහ ද්විහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇති පුද්ගලයෝ ය. 'අස්සද්ධා' යනු බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව රහිත වූවෝ ය. 'අඡන්දික' යනු මාර්ගයට අනුලෝම වූ ප්‍රතිපදාවෙහි (සත්‍යානුලෝමික විපස්සනාවෙහි) කැමැත්ත රහිත වූවෝ ය. 'දුප්පඤ්ඤා' යනු ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර සම්මා දිට්ඨියෙන් රහිත වූවෝ ය. 'අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලේසු ධම්මේසු සම්මත්තං' යනු කුසල් දහම්හි 'නියාම' යැයි ද 'සම්මත්ත' යැයි ද කියනු ලබන ආර්ය මාර්ගයට පැමිණීමට අභව්‍යයෝ (නුසුදුස්සෝ) යන අර්ථයයි. තවද කසිණයන්හි පමණක් නොව, අනෙකුත් කර්මස්ථානයන්හි ද මෙම පුද්ගලයන් අතුරින් කිසිවෙකුට භාවනාව සමෘද්ධි නොවේ. එබැවින් විපාක ආවරණයෙන් තොර වූ කුලපුත්‍රයා විසින් ද කර්මාවරණය හා කෙලෙස් ආවරණය දුරින් ම දුරු කොට, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය හා සත්පුරුෂ ඇසුර ආදියෙන් ශ්‍රද්ධාව ද, කැමැත්ත ද, ප්‍රඥාව ද වඩවා කර්මස්ථාන භාවනාවෙහි දැඩි වීර්යය කළ යුතු ය.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

මෙසේ සත්පුරුෂයන්ගේ ප්‍රමෝදය සඳහා කරන ලද විසුද්ධි මාර්ගයෙහි,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

සමාධි භාවනා පරිච්ඡේදයෙහි,

සෙසකසිණනිද්දෙසො නාම

ඉතිරි කසිණයන් පිළිබඳ විස්තරය නම් වූ,

පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

පස්වන පරිච්ඡේදය යි.

6. අසුභකම්මට්ඨානනිද්දෙසො

6. 6. අසුභ කර්මස්ථාන නිර්දේශය

උද්ධුමාතකාදිපදත්ථවණ්ණනා

උද්ධුමාතක ආදී පදයන්ගේ අර්ථ වර්ණනාව

102. කසිණානන්තරමුද්දිට්ඨෙසු [Pg.173] පන උද්ධුමාතකං, විනීලකං, විපුබ්බකං, විච්ඡිද්දකං, වික්ඛායිතකං, වික්ඛිත්තකං, හතවික්ඛිත්තකං, ලොහිතකං, පුළවකං, අට්ඨිකන්ති දසසු අවිඤ්ඤාණකාසුභෙසු භස්තා විය වායුනා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා යථානුක්කමං සමුග්ගතෙන සූනභාවෙන උද්ධුමාතත්තා උද්ධුමාතං, උද්ධුමාතමෙව උද්ධුමාතකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං උද්ධුමාතන්ති උද්ධුමාතකං. තථාරූපස්ස ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං.

102. කසිණයන්ට අනතුරුව උදදේස වශයෙන් දක්වන ලද උද්ධුමාතක, විනීලක, විපුබ්බක, විච්ඡිද්දක, වික්ඛායිතක, වික්ඛිත්තක, හතවික්ඛිත්තක, ලෝහිතක, පුළවක, අට්ඨික යන දස වැදෑරුම් අචේතනික (විඥානය රහිත) අසුභයන් අතුරින්; සුළං පුරවන ලද මල්ලක් මෙන්, ජීවිතය නැති වූ පසු පිළිවෙළින් හටගත් ඉදිමුණු ස්වභාවය නිසා 'උද්ධුමාත' නම් වේ. උද්ධුමාත යනුම 'උද්ධුමාතක' යි. නැතහොත් පිළිකුල් සහගත බැවින් ලාමක වූ ඉදිමුණු සිරුර යන අර්ථයෙන් 'උද්ධුමාතක' නම් වේ. එවැනි ස්වභාවයක් ඇති මළ සිරුරට මෙය නමකි.

විනීලං වුච්චති විපරිභින්නනීලවණ්ණං, විනීලමෙව විනීලකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං විනීලන්ති විනීලකං. මංසුස්සදට්ඨානෙසු රත්තවණ්ණස්ස පුබ්බසන්නිචයට්ඨානෙසු සෙතවණ්ණස්ස යෙභුය්‍යෙන ච නීලවණ්ණස්ස නීලට්ඨානෙ නීලසාටකපාරුතස්සෙව ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

විපරීත වූ නිල් පැහැයක් ඇති සිරුර 'විනීල' යැයි කියනු ලැබේ. විනීල යනුම 'විනීලක' යි. නැතහොත් පිළිකුල් සහගත බැවින් ලාමක වූ නිල් පැහැති සිරුර යන අර්ථයෙන් 'විනීලක' නම් වේ. මස් අධික තැන්වල රතු පැහැයෙන් ද, සැරව රැස්වන තැන්වල සුදු පැහැයෙන් ද, බොහෝ විට නිල් පැහැති තැන්වල නිල් වස්ත්‍රයක් පොරවා ගත්තාක් මෙන් පෙනෙන මළ සිරුරට මෙය නමකි.

පරිභින්නට්ඨානෙසු විස්සන්දමානං පුබ්බං විපුබ්බං, විපුබ්බමෙව විපුබ්බකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං විපුබ්බන්ති විපුබ්බකං. තථාරූපස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

පැළුණු තැන්වලින් සැරව වැගිරෙන සිරුර 'විපුබ්බ' නම් වේ. විපුබ්බ යනුම 'විපුබ්බක' යි. නැතහොත් පිළිකුල් සහගත බැවින් ලාමක වූ සැරව සහිත සිරුර යන අර්ථයෙන් 'විපුබ්බක' නම් වේ. එවැනි ස්වභාවයක් ඇති මළ සිරුරට මෙය නමකි.

විච්ඡිද්දං වුච්චති ද්විධා ඡින්දනෙන අපධාරිතං, විච්ඡිද්දමෙව විච්ඡිද්දකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං විච්ඡිද්දන්ති විච්ඡිද්දකං. වෙමජ්ඣෙ ඡින්නස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

විච්ඡිද්දක යනු ආයුධයකින් දෙකට කපා වෙන් කරන ලද සිරුරයි. විච්ඡිද්ද යනුම 'විච්ඡිද්දක' යි. නැතහොත් පිළිකුල් සහගත බැවින් ලාමක වූ කැපී වෙන් වූ සිරුර යන අර්ථයෙන් 'විච්ඡිද්දක' නම් වේ. මැදින් කපන ලද මළ සිරුරට මෙය නමකි.

ඉතො ච එත්තො ච විවිධාකාරෙන සොණසිඞ්ගාලාදීහි ඛාදිතන්ති වික්ඛායිතං, වික්ඛායිතමෙව වික්ඛායිතකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං වික්ඛායිතන්ති වික්ඛායිතකං. තථාරූපස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

ඒ ඒ තැන විවිධාකාරයෙන් බල්ලන්, සිවලුන් ආදීන් විසින් කන ලද සිරුර 'වික්ඛායිතක' නම් වේ. වික්ඛායිත යනුම 'වික්ඛායිතක' යි. නැතහොත් පිළිකුල් සහගත බැවින් ලාමක වූ කන ලද සිරුර යන අර්ථයෙන් 'වික්ඛායිතක' නම් වේ. එවැනි ස්වභාවයක් ඇති මළ සිරුරට මෙය නමකි.

විවිධං ඛිත්තං වික්ඛිත්තං, වික්ඛිත්තමෙව වික්ඛිත්තකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං වික්ඛිත්තන්ති වික්ඛිත්තකං. අඤ්ඤෙන හත්ථං අඤ්ඤෙන පාදං අඤ්ඤෙන සීසන්ති එවං තතො තතො ඛිත්තස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

විවිධ තැන්වලට දමන ලද සිරුර 'වික්ඛිත්තක' නම් වේ. වික්ඛිත්ත යනුම 'වික්ඛිත්තක' යි. නැතහොත් පිළිකුල් සහගත බැවින් ලාමක වූ විසිරුණු සිරුර යන අර්ථයෙන් 'වික්ඛිත්තක' නම් වේ. එක් තැනක අතක් ද, වෙනත් තැනක පයක් ද, තවත් තැනක හිස ද යනාදී වශයෙන් විසිරුවා හරින ලද මළ සිරුරට මෙය නමකි.

හතඤ්ච තං පුරිමනයෙනෙව වික්ඛිත්තකඤ්චාති හතවික්ඛිත්තකං. කාකපදාකාරෙන අඞ්ගපච්චඞ්ගෙසු සත්ථෙන හනිත්වා වුත්තනයෙන වික්ඛිත්තස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

කොටන ලද (කපන ලද) සහ පෙර කී ක්‍රමයට විසිරුවා හරින ලද සිරුර 'හතවික්ඛිත්තක' නම් වේ. ශරීර අංගයන්හි ආයුධයකින් කපුටු පා සටහන් ඇති වන සේ කොටා, කී ක්‍රමයට විසිරුවන ලද මළ සිරුරට මෙය නමකි.

ලොහිතං [Pg.174] කිරති වික්ඛිපති ඉතො චිතො ච පග්ඝරතීති ලොහිතකං. පග්ඝරිතලොහිතමක්ඛිතස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

ලේ වැගිරෙන, ඒ මේ අත විසිරී පවත්නා සිරුර 'ලෝහිතක' නම් වේ. වැගිරෙන ලෙයින් තැවරුණු මළ සිරුරට මෙය නමකි.

පුළවා වුච්චන්ති කිමයො, පුළවෙ කිරතීති පුළවකං. කිමිපරිපුණ්ණස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

පණුවන් 'පුළව' නම් වේ, පණුවන් වහනය වන (වැගිරෙන) සිරුර 'පුළවක' නම් වේ. පණුවන්ගෙන් පිරී පවත්නා මළ සිරුරට මෙය නමකි.

අට්ඨියෙව අට්ඨිකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං අට්ඨීති අට්ඨිකං. අට්ඨිසඞ්ඛලිකායපි එකට්ඨිකස්සපෙතමධිවචනං. ඉමානි ච පන උද්ධුමාතකාදීනි නිස්සාය උප්පන්නනිමිත්තානම්පි නිමිත්තෙසු පටිලද්ධජ්ඣානානම්පෙතානෙව නාමානි.

ඇට ම 'අට්ඨික' නම් වේ. පිළිකුල් සහගත බැවින් ලාමක වූ ඇට යන අර්ථයෙන් ද 'අට්ඨික' නම් වේ. ඇටසැකිල්ලට මෙන් ම තනි ඇටයකට ද මෙය නමකි. තවද, මෙම උද්ධුමාතක ආදී සිරුර ඇසුරු කොට උපන් නිමිතිවලට ද, එම නිමිතිවල දී ලැබූ ධ්‍යානයන්ට ද මෙම නම් ම යෙදේ.

උද්ධුමාතකකම්මට්ඨානං

උද්ධුමාතක කර්මස්ථානය

103. තත්ථ උද්ධුමාතකසරීරෙ උද්ධුමාතකනිමිත්තං උප්පාදෙත්වා උද්ධුමාතකසඞ්ඛාතං ඣානං භාවෙතුකාමෙන යොගිනා පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව වුත්තප්පකාරං ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා කම්මට්ඨානං උග්ගහෙතබ්බං. තෙනස්ස කම්මට්ඨානං කථෙන්තෙන අසුභනිමිත්තත්ථාය ගමනවිධානං, සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණං, එකාදසවිධෙන නිමිත්තග්ගාහො, ගතාගතමග්ගපච්චවෙක්ඛණන්ති එවං අප්පනාවිධානපරියොසානං සබ්බං කථෙතබ්බං. තෙනාපි සබ්බං සාධුකං උග්ගහෙත්වා පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරං සෙනාසනං උපගන්ත්වා උද්ධුමාතකනිමිත්තං පරියෙසන්තෙන විහාතබ්බං.

103. එහි උද්ධුමාතක සිරුරෙහි උද්ධුමාතක නිමිත්ත උපදවා ගෙන උද්ධුමාතක සංඛ්‍යාත ධ්‍යානය වැඩීමට කැමති යෝගියා විසින්, පඨවි කසිණයෙහි කී ක්‍රමයෙන් ම පෙර කී ගුණාංගවලින් යුත් ගුරුවරයෙකු වෙත පැමිණ කර්මස්ථානය උගත යුතු ය. ඔහුට කර්මස්ථානය කියා දෙන එම ගුරුවරයා විසින් අසුභ නිමිත්ත ලබා ගැනීම සඳහා යා යුතු ආකාරය ද, හාත්පස නිමිති සලකුණු කිරීම ද, එකොළොස් ආකාරයකින් නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීම ද, යන එන මග මෙනෙහි කිරීම ද යනාදී වශයෙන් අර්පණා විධානය දක්වා වූ සියල්ල පැවසිය යුතු ය. ඔහු ද ඒ සියල්ල මැනවින් උගෙන, පෙර කී ආකාරයේ සේනාසනයකට පැමිණ උද්ධුමාතක නිමිත්ත සොයමින් වාසය කළ යුතු ය.

104. එවං විහරන්තෙන ච අසුකස්මිං නාම ගාමද්වාරෙ වා අටවිමුඛෙ වා පන්ථෙ වා පබ්බතපාදෙ වා රුක්ඛමූලෙ වා සුසානෙ වා උද්ධුමාතකසරීරං නික්ඛිත්තන්ති කථෙන්තානං වචනං සුත්වාපි න තාවදෙව අතිත්ථෙන පක්ඛන්දන්තෙන විය ගන්තබ්බං. කස්මා? අසුභං හි නාමෙතං වාළමිගාධිට්ඨිතම්පි අමනුස්සාධිට්ඨිතම්පි හොති. තත්‍රස්ස ජීවිතන්තරායොපි සියා. ගමනමග්ගො වා පනෙත්ථ ගාමද්වාරෙන වා නහානතිත්ථෙන වා කෙදාරකොටියා වා හොති. තත්ථ විසභාගරූපං ආපාථමාගච්ඡති, තදෙව වා සරීරං විසභාගං හොති. පුරිසස්ස හි ඉත්ථිසරීරං ඉත්ථියා ච පුරිසසරීරං විසභාගං, තදෙතං අධුනාමතං සුභතොපි උපට්ඨාති, තෙනස්ස බ්‍රහ්මචරියන්තරායොපි සියා. සචෙ පන ‘‘නයිදං මාදිසස්ස භාරිය’’න්ති අත්තානං තක්කයති, එවං තක්කයමානෙන ගන්තබ්බං.

104. මෙසේ (අසුභ නිමිත්ත සොයමින්) වසන්නා වූ යෝගාවචරයා විසින් අසවල් ගම් දොරෙහි හෝ, වනාන්තර මුවවිටක හෝ, මාවතක හෝ, පර්වත පාමුලක හෝ, රුක්මුලක හෝ, සොහොනක හෝ 'ඉදිමුණු මළ සිරුරක් (උද්ධුමාතක අසුභයක්) දමා ඇතැයි' යන මිනිසුන්ගේ වචනය ඇසූ පමණින්ම, තොටුපළක් නොවන තැනකින් ගඟට පනින්නෙකු මෙන් වහාම එතැනට නොයා යුතුය. එයට හේතුව කුමක්ද? මෙම අසුභ නිමිත්ත වනාහි වන මෘගයන් විසින් හෝ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිරිවරන ලද්දක් විය හැකි බැවිනි. එහිදී යෝගාවචරයාගේ ජීවිතයට පවා අනතුරක් විය හැකිය. තවද, එහි යන මාර්ගය ගම් දොරින් හෝ, පැන් ස්නානය කරන තොටුපළකින් හෝ, කුඹුරු නියරවල් මතින් හෝ වැටී තිබිය හැකිය. එහිදී (යෝගාවචරයාට) විරුද්ධ ලිංගික රූප ඇස ගැටීමට ඉඩ ඇත; නැතහොත් එම මළ සිරුරම විරුද්ධ ලිංගික එකක් විය හැකිය. පුරුෂයෙකුට ස්ත්‍රී ශරීරය ද, ස්ත්‍රියකට පුරුෂ ශරීරය ද විරුද්ධ ලිංගික (විසභාග) වේ. අලුත මියගිය එම සිරුර (සමහර විට) සුභ වශයෙන් ද වැටහීමට ඉඩ තිබේ. එයින් එම යෝගාවචරයාගේ බ්‍රහ්මචර්යාවට අනතුරක් වුව ද විය හැකිය. ඉදින් 'මා වැනි පුද්ගලයෙකුට මෙබඳු දෙයක් භාරදූර (ක්ලේශ ඇති කරන) දෙයක් නොවේ' යයි තමා පිළිබඳ විශ්වාසයක් ඇත්නම්, එබඳු විශ්වාසයකින් යුක්තව එහි යා යුතුය.

105. ගච්ඡන්තෙන [Pg.175] ච සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වා අඤ්ඤතරස්ස වා අභිඤ්ඤාතස්ස භික්ඛුනො කථෙත්වා ගන්තබ්බං. කස්මා? සචෙ හිස්ස සුසානෙ අමනුස්සසීහබ්‍යග්ඝාදීනං රූපසද්දාදිඅනිට්ඨාරම්මණාභිභූතස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගානි වා පවෙධෙන්ති, භුත්තං වා න පරිසණ්ඨාති, අඤ්ඤො වා ආබාධො හොති. අථස්ස සො විහාරෙ පත්තචීවරං සුරක්ඛිතං කරිස්සති. දහරෙ වා සාමණෙරෙ වා පහිණිත්වා තං භික්ඛුං පටිජග්ගිස්සති. අපිච සුසානං නාම නිරාසඞ්කට්ඨානන්ති මඤ්ඤමානා කතකම්මාපි අකතකම්මාපි චොරා සමොසරන්ති. තෙ මනුස්සෙහි අනුබද්ධා භික්ඛුස්ස සමීපෙ භණ්ඩකං ඡඩ්ඩෙත්වාපි පලායන්ති. මනුස්සා ‘‘සහොඩ්ඪං චොරං අද්දසාමා’’ති භික්ඛුං ගහෙත්වා විහෙඨෙන්ති. අථස්ස සො ‘‘මා ඉමං විහෙඨයිත්ථ, මමායං කථෙත්වා ඉමිනා නාම කම්මෙන ගතො’’ති තෙ මනුස්සෙ සඤ්ඤාපෙත්වා සොත්ථිභාවං කරිස්සති. අයං ආනිසංසො කථෙත්වා ගමනෙ. තස්මා වුත්තප්පකාරස්ස භික්ඛුනො කථෙත්වා අසුභනිමිත්තදස්සනෙ සඤ්ජාතාභිලාසෙන යථානාම ඛත්තියො අභිසෙකට්ඨානං, යජමානො යඤ්ඤසාලං, අධනො වා පන නිධිට්ඨානං පීතිසොමනස්සජාතො ගච්ඡති, එවං පීතිසොමනස්සං උප්පාදෙත්වා අට්ඨකථාසු වුත්තෙන විධිනා ගන්තබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං –

105. යෝගාවචරයා (අසුභය බැලීමට) යන්නේ නම්, සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේට හෝ අන්‍ය වූ ප්‍රකට භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට හෝ පවසා යා යුතුය. එයට හේතුව කුමක්ද? සොහොනෙහි දී අමනුෂ්‍යයන්, සිංහයන්, ව්‍යාඝ්‍රයන් ආදීන්ගේ රූප හා ශබ්ද වැනි අනිෂ්ට අරමුණු නිසා යෝගාවචරයා තැතිගෙන අත් පා වෙව්ලීමට හෝ, අනුභව කළ ආහාර නොදිරවා වමනය වීමට හෝ, වෙනත් රෝගාබාධයක් ඇතිවීමට හෝ ඉඩ තිබේ. එවිට (පවසා ගියහොත්) එම භික්ෂූන් වහන්සේ විහාරයෙහි ඇති ඔහුගේ පාත්‍ර සිවුරු ආදිය ආරක්ෂා කරනු ඇත; නැතහොත් දහම් අවබෝධය ඇති භික්ෂූන් හෝ සාමණේරයන් පිටත් කර යවා එම යෝගාවචර භික්ෂුවට උපකාර කරනු ඇත. තවද, සොහොන යනු බියක් සැකක් නැති තැනක් යැයි සිතා සොරකම් කළ හොරු හෝ සොරකම් කිරීමට අදහස් කරන හොරු එහි රැස් වෙති. මිනිසුන් ඔවුන් පසුපස ලුහුබඳින විට, ඔවුන් සොරකම් කළ බඩු භාණ්ඩ භික්ෂුව අසල දමා පලා යාමට ඉඩ ඇත. එවිට මිනිසුන් 'සොරබඩුත් සමඟ සොරා අසු වුණා' යයි සිතා භික්ෂුව අල්ලා ගෙන හිංසා පීඩා කළ හැකිය. එවිට පවසා ගිය එම භික්ෂූන් වහන්සේ 'මොහුට පීඩා නොකරන්න, මොහු මට පවසා අසවල් කටයුත්ත සඳහා ගිය කෙනෙකි' යි එම මිනිසුන්ව ඒත්තු ගන්වා යෝගාවචරයාට සෙතක් සලසනු ඇත. පවසා යාමෙහි ඇති ආනිසංසය මෙයයි. එබැවින්, ඉහත කී පරිදි භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට පවසා, අසුභ නිමිත්ත දැකීමේ දැඩි ලැදියාවෙන් යුතුව, ක්‍ෂත්‍රියයෙකු අභිෂේක ලබන ස්ථානයට ද, යාග කරන පුජකයෙකු යාග ශාලාවට ද, දිළින්දෙකු නිධානයක් ඇති ස්ථානයට ද ඉමහත් ප්‍රීති සෝමනස්සයෙන් යුතුව යන්නා සේ, ප්‍රීති සෝමනස්සය උපදවා ගෙන අටුවාවන්හි සඳහන් වූ ක්‍රමයට යා යුතුය. මේ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘උද්ධුමාතකං අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තො එකො අදුතියො ගච්ඡති උපට්ඨිතාය සතියා අසම්මුට්ඨාය අන්තොගතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි අබහිගතෙන මානසෙන ගතාගතමග්ගං පච්චවෙක්ඛමානො. යස්මිං පදෙසෙ උද්ධුමාතකං අසුභනිමිත්තං නික්ඛිත්තං හොති, තස්මිං පදෙසෙ පාසාණං වා වම්මිකං වා රුක්ඛං වා ගච්ඡං වා ලතං වා සනිමිත්තං කරොති, සාරම්මණං කරොති. සනිමිත්තං කත්වා සාරම්මණං කත්වා උද්ධුමාතකං අසුභනිමිත්තං සභාවභාවතො උපලක්ඛෙති, වණ්ණතොපි ලිඞ්ගතොපි සණ්ඨානතොපි දිසතොපි ඔකාසතොපි පරිච්ඡෙදතොපි සන්ධිතො විවරතො නින්නතො ථලතො සමන්තතො. සො තං නිමිත්තං සුග්ගහිතං කරොති, සූපධාරිතං උපධාරෙති, සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙති. සො තං නිමිත්තං සුග්ගහිතං කත්වා සූපධාරිතං උපධාරෙත්වා සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙත්වා එකො අදුතියො ගච්ඡති උපට්ඨිතාය සතියා [Pg.176] අසම්මුට්ඨාය අන්තොගතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි අබහිගතෙන මානසෙන ගතාගතමග්ගං පච්චවෙක්ඛමානො. සො චඞ්කමන්තොපි තබ්භාගියඤ්ඤෙව චඞ්කමං අධිට්ඨාති. නිසීදන්තොපි තබ්භාගියඤ්ඤෙව ආසනං පඤ්ඤපෙති.

''උද්ධුමාතක අසුභ නිමිත්ත උගන්නා වූ (මෙනෙහි කරන) යෝගාවචරයා, එළඹ සිටි සිහියෙන් හා මුළා නොවූ සිහියෙන් යුතුව, ඉන්ද්‍රියයන් අභ්‍යන්තරයට නතු කරගෙන, පිටතට නොයන සිතින් යුතුව, යන එන මාර්ගය මැනවින් සිහි කරමින් හුදෙකලාව යා යුතුය. යම් ප්‍රදේශයක උද්ධුමාතක අසුභ නිමිත්ත දමා තිබේ ද, එම ස්ථානයෙහි ඇති ගලක් හෝ, හුඹසක් හෝ, ගසක් හෝ, පඳුරක් හෝ, වැලක් හෝ එම අසුභ නිමිත්ත හා සම්බන්ධ කොට සලකුණු කරගත යුතුය. අරමුණ සමඟ එය සලකුණු කරගත යුතුය. එසේ නිමිත්ත හා අරමුණ සමඟ සලකුණු කොට, උද්ධුමාතක අසුභ නිමිත්ත එහි ස්වභාවය අනුව වර්ණයෙන් ද, ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවයෙන් ද, හැඩයෙන් ද, දිශාවෙන් ද, පිහිටි ස්ථානයෙන් ද, සීමාවන්ගෙන් ද, සන්ධිවලින් ද, සිදුරුවලින් ද, පහත් තැන්වලින් ද, උස් තැන්වලින් ද, වටපිටාවෙන් ද මැනවින් වටහා ගත යුතුය. ඔහු එම නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය කරගත යුතුය, මැනවින් ධාරණය කරගත යුතුය, මැනවින් වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. ඔහු එම නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය කොට, ධාරණය කොට, වෙන් කොට හඳුනාගෙන, එළඹ සිටි සිහියෙන් හා මුළා නොවූ සිහියෙන් යුතුව, ඉන්ද්‍රියයන් දමනය කරගෙන, පිටතට නොයන සිතින් යුතුව, යන එන මග සිහි කරමින් හුදෙකලාව පෙරළා පැමිණිය යුතුය. ඔහු සක්මන් කරන්නේ ද එම අසුභ නිමිත්තට අනුරූපව සක්මනෙහි යෙදිය යුතුය. හිඳගන්නේ ද එම අසුභ නිමිත්තට අනුරූප වූ අසුනක් පිළියෙළ කරගත යුතුය.''

‘‘සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණා කිමත්ථියා කිමානිසංසාති? සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණා අසම්මොහත්ථා අසම්මොහානිසංසා. එකාදසවිධෙන නිමිත්තග්ගාහො කිමත්ථියො කිමානිසංසොති? එකාදසවිධෙන නිමිත්තග්ගාහො උපනිබන්ධනත්ථො උපනිබන්ධනානිසංසො. ගතාගතමග්ගපච්චවෙක්ඛණා කිමත්ථියා කිමානිසංසාති? ගතාගතමග්ගපච්චවෙක්ඛණා වීථිසම්පටිපාදනත්ථා වීථිසම්පටිපාදනානිසංසා.

''අසුභය වටා ඇති නිමිති (ගල්, ගස් ආදිය) සලකුණු කරගැනීම කුමන අර්ථයක් සඳහා ද? එහි ආනිසංසය කුමක්ද? වටපිටාවේ නිමිති සලකුණු කිරීම මුළා නොවීම පිණිස වන අතර, මුළා නොවීම එහි ආනිසංසයයි. එකොළොස් ආකාරයකින් නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීම කුමන අර්ථයක් සඳහා ද? එහි ආනිසංසය කුමක්ද? එකොළොස් ආකාරයකින් නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීම සිත අරමුණෙහි බැඳ තැබීම පිණිස වන අතර, සිත බැඳ තැබීම එහි ආනිසංසයයි. යන එන මාර්ගය මෙනෙහි කිරීම කුමන අර්ථයක් සඳහා ද? එහි ආනිසංසය කුමක්ද? යන එන මාර්ගය මෙනෙහි කිරීම භාවනා මාර්ගය නිවැරදිව පවත්වා ගැනීම පිණිස වන අතර, එම මාර්ගය නිවැරදිව සම්පූර්ණ කිරීම එහි ආනිසංසයයි.''

‘‘සො ආනිසංසදස්සාවී රතනසඤ්ඤී හුත්වා චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා සම්පියායමානො තස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තං උපනිබන්ධති ‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණම්හා පරිමුච්චිස්සාමී’ති. සො විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. තස්සාධිගතං හොති රූපාවචරං පඨමං ඣානං දිබ්බො ච විහාරො භාවනාමයඤ්ච පුඤ්ඤකිරියවත්ථු’’න්ති.

''ඔහු මෙහි ආනිසංස දකින්නෙකු වී, මෙය උතුම් රත්නයක් ලෙස සලකා, ගෞරවය උපදවා ගෙන, එයට ඇලුම් කරමින් 'ඒකාන්තයෙන්ම මෙම ප්‍රතිපදාවෙන් මම ජරා මරණයෙන් මිදෙන්නෙමි' යි සිතා එම අරමුණෙහි සිත බැඳ තබයි. ඔහු කාමයන්ගෙන් වෙන්ව... (පෙ)... ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. ඔහුට රූපාවචර ප්‍රථම ධ්‍යානය ද, දිව්‍යමය විහරණය ද, භාවනාමය පුණ්‍යක්‍රියා වස්තුව ද අධිගමනය කරන ලද්දේ වෙයි.' මෙනමින් අටුවාවන්හි සඳහන් වේ.

106. තස්මා යො චිත්තසඤ්ඤත්තත්ථාය සිවථිකදස්සනං ගච්ඡති, සො ඝණ්ඩිං පහරිත්වා ගණං සන්නිපාතෙත්වාපි ගච්ඡතු. කම්මට්ඨානසීසෙන පන ගච්ඡන්තෙන එකකෙන අදුතියෙන මූලකම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වා තං මනසිකරොන්තෙනෙව සුසානෙ සොණාදිපරිස්සයවිනොදනත්ථං කත්තරදණ්ඩං වා යට්ඨිං වා ගහෙත්වා, සූපට්ඨිත භාවසම්පාදනෙන අසම්මුට්ඨං සතිං කත්වා, මනච්ඡට්ඨානඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං අන්තොගතභාවසම්පාදනතො අබහිගතමනෙන හුත්වා ගන්තබ්බං.

106. එබැවින් යමෙක් සිතේ ස්වභාවය වටහා ගැනීම පිණිස සොහොන බැලීමට යන්නේ නම්, ඔහු ගණ්ඨාව (සීනුව) හඬවා පිරිස රැස් කරගෙන හෝ ගියත් වරදක් නැත. එහෙත් කර්මස්ථානය ප්‍රධාන කොට ගෙන යන යෝගාවචරයා විසින් තමා පුරුදු කරන මූල කර්මස්ථානය අත්නොහැර, එයම මනසිකාර කරමින්, සොහොනෙහි දී සිවලුන් ආදීන්ගෙන් පැමිණෙන බිය දුරු කරනු පිණිස සැරයටියක් හෝ දණ්ඩක් අතැතිව, මැනවින් පිහිටි හා මුළා නොවූ සිහියෙන් යුතුව, සිත සයවැනි ඉන්ද්‍රිය කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් අභ්‍යන්තරයට නතු කරගෙන, පිටතට නොයන සිතින් යුතුව එහි යා යුතුය.

විහාරතො නික්ඛමන්තෙනෙව අසුකදිසාය අසුකද්වාරෙන නික්ඛන්තොම්හීති ද්වාරං සල්ලක්ඛෙතබ්බං. තතො යෙන මග්ගෙන ගච්ඡති, සො මග්ගො වවත්ථපෙතබ්බො, අයං මග්ගො පාචිනදිසාභිමුඛො වා ගච්ඡති, පච්ඡිමඋත්තරදක්ඛිණදිසාභිමුඛො වා විදිසාභිමුඛොවාති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ වාමතො ගච්ඡති, ඉමස්මිං ඨානෙ දක්ඛිණතො, ඉමස්මිං චස්ස ඨානෙ පාසාණො[Pg.177], ඉමස්මිං වම්මිකො, ඉමස්මිං රුක්ඛො, ඉමස්මිං ගච්ඡො, ඉමස්මිං ලතාති. එවං ගමනමග්ගං වවත්ථපෙන්තෙන නිමිත්තට්ඨානං ගන්තබ්බං. නො ච ඛො පටිවාතං. පටිවාතං ගච්ඡන්තස්ස හි කුණපගන්ධො ඝානං පහරිත්වා මත්ථලුඞ්ගං වා සඞ්ඛොභෙය්‍ය, ආහාරං වා ඡඩ්ඩාපෙය්‍ය, විප්පටිසාරං වා ජනෙය්‍ය ‘‘ඊදිසං නාම කුණපට්ඨානං ආගතොම්හී’’ති. තස්මා පටිවාතං වජ්ජෙත්වා අනුවාතං ගන්තබ්බං. සචෙ අනුවාතමග්ගෙන න සක්කා හොති ගන්තුං, අන්තරා පබ්බතො වා පපාතො වා පාසාණො වා වති වා කණ්ටකට්ඨානං වා උදකං වා චික්ඛල්ලං වා හොති, චීවරකණ්ණෙන නාසං පිදහිත්වා ගන්තබ්බං. ඉදමස්ස ගමනවත්තං.

විහාරයෙන් නික්මෙන විටම "මම අසවල් දිශාවෙන්, අසවල් දොරටුවෙන් නික්මෙමි" යි දොරටුව පිළිබඳව මෙනෙහි කළ යුතුය. ඉන්පසු යන මාර්ගය පිළිබඳව ද, "මේ මාර්ගය නැගෙනහිර දිශාවට යොමුව ඇත, නැතහොත් බටහිර, උතුරු, දකුණු හෝ අනුදිශාවකට යොමුව ඇත" යනුවෙන් විනිශ්චය කරගත යුතුය. තවද, "මේ ස්ථානයේදී වමට හැරෙයි, මේ ස්ථානයේදී දකුණට හැරෙයි; මේ ස්ථානයේ ගලක් ඇත, මෙහි හුඹහක් ඇත, මෙහි ගසක් ඇත, මෙහි පඳුරක් ඇත, මෙහි වැලක් ඇත" යනුවෙන් ද අවබෝධ කරගත යුතුය. මෙසේ ගමන් මාර්ගය වටහා ගනිමින් අසුභ නිමිත්ත ඇති ස්ථානයට යා යුතුය. එහෙත් සුළඟ හමන දිශාවට විරුද්ධව (උඩු සුළඟේ) නොයා යුතුය. මන්ද යත්, සුළඟට විරුද්ධව යන්නාට මළකුණු ගඳ නාසයට වැදී මොළය කළඹවන්නට හෝ කෑ ආහාර වමනය කරවන්නට හෝ "මම මෙවැනි කුණුප ස්ථානයකට ආවෙමි" යි පසුතැවිල්ලක් ඇති කරවන්නට හෝ ඉඩ ඇති බැවිනි. එබැවින් උඩු සුළඟ මගහැර යට සුළඟින් (අනු වාතයෙන්) යා යුතුය. ඉදින් යට සුළඟින් යාමට නොහැකි පරිදි අතරමගදී පර්වත, ප්‍රපාත, ගල්, වැටවල්, කටු පඳුරු, ජලය හෝ මඩ ඇත්නම්, සිවුරු කොනකින් නාසය වසාගෙන යා යුතුය. මෙය එම යෝගී භික්ෂුවගේ ගමන් වතයි.

107. එවං ගතෙන පන න තාව අසුභනිමිත්තං ඔලොකෙතබ්බං. දිසා වවත්ථපෙතබ්බා. එකස්මිං හි දිසාභාගෙ ඨිතස්ස ආරම්මණඤ්ච න විභූතං හුත්වා ඛායති, චිත්තඤ්ච න කම්මනියං හොති. තස්මා තං වජ්ජෙත්වා යත්ථ ඨිතස්ස ආරම්මණඤ්ච විභූතං හුත්වා ඛායති, චිත්තඤ්ච කම්මනියං හොති, තත්ථ ඨාතබ්බං. පටිවාතානුවාතඤ්ච පහාතබ්බං. පටිවාතෙ ඨිතස්ස හි කුණපගන්ධෙන උබ්බාළ්හස්ස චිත්තං විධාවති. අනුවාතෙ ඨිතස්ස සචෙ තත්ථ අධිවත්ථා අමනුස්සා හොන්ති, තෙ කුජ්ඣිත්වා අනත්ථං කරොන්ති. තස්මා ඊසකං උක්කම්ම නාතිඅනුවාතෙ ඨාතබ්බං. එවං තිට්ඨමානෙනාපි නාතිදූරෙ නාච්චාසන්නෙ නානුපාදං නානුසීසං ඨාතබ්බං. අතිදූරෙ ඨිතස්ස හි ආරම්මණං අවිභූතං හොති. අච්චාසන්නෙ භයමුප්පජ්ජති. අනුපාදං වා අනුසීසං වා ඨිතස්ස සබ්බං අසුභං සමං න පඤ්ඤායති. තස්මා නාතිදූරෙ නාච්චාසන්නෙ ඔලොකෙන්තස්ස ඵාසුකට්ඨානෙ සරීරවෙමජ්ඣභාගෙ ඨාතබ්බං.

107. මෙසේ ගිය පසු වහාම අසුභ නිමිත්ත දෙස නොබැලිය යුතුය. මුලින්ම (සිටගත යුතු) දිශාව නියම කරගත යුතුය. මන්ද යත්, එක්තරා දිශාවක සිටින්නාට අරමුණ පැහැදිලිව නොපෙනෙන අතර සිත ද භාවනාවට සුදුසු පරිදි එකඟ නොවේ. එබැවින් එවැනි දිශා මගහැර, යම් තැනක සිටින විට අරමුණ පැහැදිලිව පෙනේද, සිත භාවනාවට යෝග්‍ය වේද, එහි සිටගත යුතුය. තවද, ඍජු උඩු සුළඟ හා යට සුළඟ ද මගහැරිය යුතුය. මන්ද යත්, උඩු සුළඟේ සිටින්නාට මළකුණු ගඳින් පීඩා විඳීමට සිදුවන බැවින් සිත විසිර යයි. යට සුළඟේ සිටින්නාට, එහි අමනුෂ්‍යයන් සිටී නම් ඔවුන් කෝප වී අනර්ථයක් කිරීමට ඉඩ ඇත. එබැවින් මඳක් ඉවත්ව, ඍජුව යට සුළඟට හසු නොවන සේ සිටගත යුතුය. මෙසේ සිටින විට ද ඉතා ඈත නොවී, ඉතා ලඟ නොවී, පාමුල හෝ හිස අසල නොවී සිටගත යුතුය. ඉතා ඈත සිටින්නාට අරමුණ අපැහැදිලි වේ. ඉතා ලඟ සිටින්නාට බිය ඇති වේ. පාමුල හෝ හිස අසල සිටින්නාට මුළු අසුභයම එක හා සමානව නොපෙනේ. එබැවින් ඉතා ඈත හෝ ඉතා ලඟ නොවී, බලන්නාට පහසු වන පරිදි ශරීරයේ මධ්‍ය කොටසට සමාන්තර ස්ථානයක සිටගත යුතුය.

108. එවං ඨිතෙන ‘‘තස්මිං පදෙසෙ පාසාණං වා…පෙ… ලතං වා සනිමිත්තං කරොතී’’ති එවං වුත්තානි සමන්තා නිමිත්තානි උපලක්ඛෙතබ්බානි. තත්‍රිදං උපලක්ඛණවිධානං, සචෙ තස්ස නිමිත්තස්ස සමන්තා චක්ඛුපථෙ පාසාණො හොති, සො ‘‘අයං පාසාණො උච්චො වා නීචො වා ඛුද්දකො වා මහන්තො වා තම්බො වා කාළො වා සෙතො වා දීඝො වා පරිමණ්ඩලො වා’’ති වවත්ථපෙතබ්බො. තතො ‘‘ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ අයං පාසාණො ඉදං අසුභනිමිත්තං, ඉදං අසුභනිමිත්තං අයං පාසාණො’’ති සල්ලක්ඛෙතබ්බං. සචෙ වම්මිකො හොති, සොපි ‘‘උච්චො වා නීචො වා ඛුද්දකො [Pg.178] වා මහන්තො වා තම්බො වා කාළො වා සෙතො වා දීඝො වා පරිමණ්ඩලො වා’’ති වවත්ථපෙතබ්බො. තතො ‘‘ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ අයං වම්මිකො ඉදං අසුභනිමිත්ත’’න්ති සල්ලක්ඛෙතබ්බං. සචෙ රුක්ඛො හොති, සොපි ‘‘අස්සත්ථො වා නිග්‍රොධො වා කච්ඡකො වා කපීතනො වා උච්චො වා නීචො වා ඛුද්දකො වා මහන්තො වා තම්බො වා කාළො වා සෙතො වා’’ති වවත්ථපෙතබ්බො. තතො ‘‘ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ අයං රුක්ඛො ඉදං අසුභනිමිත්ත’’න්ති සල්ලක්ඛෙතබ්බං. සචෙ ගච්ඡො හොති, සොපි ‘‘සින්දිවා කරමන්දො වා කණවීරො වා කුරණ්ඩකො වා උච්චො වා නීචො වා ඛුද්දකො වා මහන්තො වා’’ති වවත්ථපෙතබ්බො. තතො ‘‘ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ අයං ගච්ඡො ඉදං අසුභනිමිත්ත’’න්ති සල්ලක්ඛෙතබ්බං. සචෙ ලතා හොති, සාපි ‘‘ලාබු වා කුම්භණ්ඩී වා සාමා වා කාළවල්ලි වා පූතිලතා වා’’ති වවත්ථපෙතබ්බා. තතො ‘‘ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ අයං ලතා ඉදං අසුභනිමිත්තං, ඉදං අසුභනිමිත්තං අයං ලතා’’ති සල්ලක්ඛෙතබ්බං.

108. මෙසේ සිටගෙන, "එම ප්‍රදේශයේ ගලක් හෝ ... වැලක් හෝ අසුභ නිමිත්ත සමඟ සලකුණු කරයි" යන්නෙන් කියැවුණු පරිදි අවට ඇති නිමිති වටහා ගත යුතුය. එහිදී නිමිති හඳුනාගන්නා අනුපිළිවෙළ මෙසේය: ඉදින් ඒ අසුභ නිමිත්ත අවට පෙනෙන මානයේ ගලක් ඇත්නම්, එය "මේ ගල උසය, මිටිය, කුඩාය, විශාලය, තඹ පැහැතිය, කළුය, සුදුය, දිගය හෝ වටකුරුය" යනුවෙන් විනිශ්චය කළ යුතුය. ඉන්පසු "මේ ස්ථානයේ මේ ගල ඇත, මේ අසුභ නිමිත්ත ඇත; මේ අසුභ නිමිත්ත ඇත, මේ ගල ඇත" යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. ඉදින් හුඹහක් ඇත්නම්, එය ද "උසය, මිටිය, කුඩාය, විශාලය, තඹ පැහැතිය, කළුය, සුදුය, දිගය හෝ වටකුරුය" යනුවෙන් විනිශ්චය කර, "මේ ස්ථානයේ මේ හුඹහ ඇත, මේ අසුභ නිමිත්ත ඇත" යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. ඉදින් ගසක් ඇත්නම්, එය ද "ඇසතු ගසකි, නුග ගසකි, පිල ගසකි හෝ ඇඹරැල්ල ගසකි; උසය, මිටිය, කුඩාය, විශාලය, තඹ පැහැතිය, කළුය හෝ සුදුය" යනුවෙන් විනිශ්චය කර, "මේ ස්ථානයේ මේ ගස ඇත, මේ අසුභ නිමිත්ත ඇත" යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. ඉදින් පඳුරක් ඇත්නම්, එය ද "ඉඳි, කරඹ, අරලිය හෝ කටු කරඬු පඳුරකි; උසය, මිටිය, කුඩාය හෝ විශාලය" යනාදී වශයෙන් විනිශ්චය කර, "මේ ස්ථානයේ මේ පඳුර ඇත, මේ අසුභ නිමිත්ත ඇත" යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. ඉදින් වැලක් ඇත්නම්, එය ද "දියලබු, පුහුල්, සාමා, කළු වැල් හෝ රසකිඳ වැලකි" යනුවෙන් විනිශ්චය කර, "මේ ස්ථානයේ මේ වැල ඇත, මේ අසුභ නිමිත්ත ඇත; මේ අසුභ නිමිත්ත ඇත, මේ වැල ඇත" යනුවෙන් සලකුණු කරගත යුතුය.

109. යං පන වුත්තං සනිමිත්තං කරොති සාරම්මණං කරොතීති, තං ඉධෙව අන්තොගධං. පුනප්පුනං වවත්ථපෙන්තො හි සනිමිත්තං කරොති නාම. අයං පාසාණො ඉදං අසුභනිමිත්තං, ඉදං අසුභනිමිත්තං අයං පාසාණොති එවං ද්වෙ ද්වෙ සමාසෙත්වා සමාසෙත්වා වවත්ථපෙන්තො සාරම්මණං කරොති නාම.

109. "නිමිති සහිතව කරයි, අරමුණ සහිතව කරයි" යයි යමක් කියන ලද්දේ ද, එය මීටම ඇතුළත් වේ. මන්ද යත්, නැවත නැවතත් අවට නිමිති විනිශ්චය කරන්නා "නිමිති සහිතව කරන්නෙක්" නම් වන බැවිනි. "මේ ගලයි, මේ අසුභ නිමිත්තයි; මේ අසුභ නිමිත්තයි, මේ ගලයි" යනුවෙන් දෙක බැගින් එක් කොට සලකුණු කරන්නා "අරමුණ සහිතව කරන්නෙක්" නම් වේ.

එවං සනිමිත්තං සාරම්මණඤ්ච කත්වා පන සභාවභාවතො වවත්ථපෙතීති වුත්තත්තා ය්වාස්ස සභාවභාවො අනඤ්ඤසාධාරණො අත්තනියො උද්ධුමාතකභාවො, තෙන මනසිකාතබ්බං. වණිතං උද්ධුමාතකන්ති එවං සභාවෙන සරසෙන වවත්ථපෙතබ්බන්ති අත්ථො.

මෙසේ නිමිති සහිතව හා අරමුණ සහිතව කර, "ස්වභාවය අනුව විනිශ්චය කරයි" යනුවෙන් පවසා ඇති බැවින්, මෙම අසුභයට පමණක් ආවේණික වූ යම් ඉදිමුණු ස්වභාවයක් ඇත්ද, එයින් මෙනෙහි කළ යුතුය. "තුවාලයක් මෙන් ඉදිමුණු අසුභයකි" යනුවෙන් එහි නියම ස්වභාවයෙන්ම විනිශ්චය කළ යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි.

110. එවං වවත්ථපෙත්වා වණ්ණතොපි ලිඞ්ගතොපි සණ්ඨානතොපි දිසතොපි ඔකාසතොපි පරිච්ඡෙදතොපීති ඡබ්බිධෙන නිමිත්තං ගහෙතබ්බං. කථං? තෙන හි යොගිනා ඉදං සරීරං කාළස්ස වා ඔදාතස්ස වා මඞ්ගුරච්ඡවිනො වාති වණ්ණතො වවත්ථපෙතබ්බං. ලිඞ්ගතො පන ඉත්ථිලිඞ්ගං වා පුරිසලිඞ්ගං වාති අවවත්ථපෙත්වා පඨමවයෙ වා මජ්ඣිමවයෙ වා පච්ඡිමවයෙ වා ඨිතස්ස ඉදං සරීරන්ති වවත්ථපෙතබ්බං. සණ්ඨානතො උද්ධුමාතකස්ස [Pg.179] සණ්ඨානවසෙනෙව ඉදමස්ස සීසසණ්ඨානං, ඉදං ගීවාසණ්ඨානං, ඉදං හත්ථසණ්ඨානං, ඉදං උදරසණ්ඨානං, ඉදං නාභිසණ්ඨානං, ඉදං කටිසණ්ඨානං, ඉදං ඌරුසණ්ඨානං, ඉදං ජඞ්ඝාසණ්ඨානං, ඉදං පාදසණ්ඨානන්ති වවත්ථපෙතබ්බං. දිසතො පන ඉමස්මිං සරීරෙ ද්වෙ දිසා නාභියා අධො හෙට්ඨිමදිසා උද්ධං උපරිමදිසාති වවත්ථපෙතබ්බං. අථ වා අහං ඉමිස්සා දිසාය ඨිතො අසුභනිමිත්තං ඉමිස්සාති වවත්ථපෙතබ්බං. ඔකාසතො පන ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ හත්ථා, ඉමස්මිං පාදා, ඉමස්මිං සීසං, ඉමස්මිං මජ්ඣිමකායො ඨිතොති වවත්ථපෙතබ්බං. අථ වා අහං ඉමස්මිං ඔකාසෙ ඨිතො අසුභනිමිත්තං ඉමස්මින්ති වවත්ථපෙතබ්බං. පරිච්ඡෙදතො ඉදං සරීරං අධො පාදතලෙන උපරි කෙසමත්ථකෙන තිරියං තචෙන පරිච්ඡින්නං, යථාපරිච්ඡින්නෙ ච ඨානෙ ද්වත්තිංසකුණපභරිතමෙවාති වවත්ථපෙතබ්බං. අථ වා අයමස්ස හත්ථපරිච්ඡෙදො, අයං පාදපරිච්ඡෙදො, අයං සීසපරිච්ඡෙදො, අයං මජ්ඣිමකායපරිච්ඡෙදොති වවත්ථපෙතබ්බං. යත්තකං වා පන ඨානං ගණ්හති, තත්තකමෙව ඉදං ඊදිසං උද්ධුමාතකන්ති පරිච්ඡින්දිතබ්බං. පුරිසස්ස පන ඉත්ථිසරීරං ඉත්ථියා වා පුරිසසරීරං න වට්ටති. විසභාගෙ සරීරෙ ආරම්මණං න උපට්ඨාති, විප්ඵන්දනස්සෙව පච්චයො හොති. ‘‘උග්ඝාටිතාපි හි ඉත්ථී පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතී’’ති (අ. නි. 5.55) මජ්ඣිමට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මා සභාගසරීරෙයෙව එවං ඡබ්බිධෙන නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං.

110. මෙලෙස වෙන් කොට හඳුනාගෙන, වර්ණයෙන් ද, ලිංගයෙන් (ස්ත්‍රී පුරුෂ ලකුණු) ද, සටහනින් ද, දිශාවෙන් ද, අවකාශයෙන් ද, සීමාවෙන් (පරිච්ඡේදයෙන්) ද යන මේ සවැදෑරුම් ආකාරයෙන් අසුභ නිමිත්ත ග්‍රහණය කරගත යුතුය. එය කෙසේද? එම යෝගාවචරයා විසින් "මේ මෘත දේහය කළු පැහැති කෙනෙකුගේය, නැතහොත් සුදු පැහැති කෙනෙකුගේය, නැතහොත් තඹ පැහැති (මකුණු පැහැ) සමක් ඇති කෙනෙකුගේය" යි වර්ණ වශයෙන් වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. ලිංග වශයෙන් නම්, ස්ත්‍රී ලිංගයක් හෝ පුරුෂ ලිංගයක් ඇතැයි වෙන් කොට නොගෙන, "මේ ශරීරය පළමු අවධියේ, මැදි අවධියේ හෝ අවසන් අවධියේ පසු වූ සත්ත්වයෙකුගේය" යි වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. සටහන් (හැඩය) වශයෙන් නම්, ඉදිමුණු මෘත දේහයේ ස්වභාවය අනුවම "මෙය ඔහුගේ හිසේ හැඩයයි, මෙය බෙල්ලේ හැඩයයි, මෙය අතේ හැඩයයි, මෙය කුසෙහි හැඩයයි, මෙය නැබෙහි හැඩයයි, මෙය උකුළේ හැඩයයි, මෙය කලවයේ හැඩයයි, මෙය කෙණ්ඩයේ හැඩයයි, මෙය පාදයේ හැඩයයි" ලෙස වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. දිශාව වශයෙන් නම්, මේ ශරීරයෙහි නැබෙන් පහළ කොටස පහළ දිශාවය, ඉහළ කොටස ඉහළ දිශාවය යි දිශා දෙකක් වශයෙන් වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. එසේත් නැතහොත් "මම මේ දිශාවෙහි සිටිමි, අසුභ නිමිත්ත මේ දිශාවෙහි පවතී" යි වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. අවකාශය (ස්ථානය) වශයෙන් නම්, "මේ ස්ථානයෙහි දෑත් පිහිටා ඇත, මේ ස්ථානයෙහි දෙපා පිහිටා ඇත, මේ ස්ථානයෙහි හිස පිහිටා ඇත, මේ ස්ථානයෙහි මධ්‍යම ශරීරය පිහිටා ඇත" යි වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. එසේත් නැතහොත් "මම මේ ස්ථානයෙහි සිටිමි, අසුභ නිමිත්ත මේ ස්ථානයෙහි පවතී" යි වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. පරිච්ඡේදය (සීමාව) වශයෙන් නම්, "මේ ශරීරය පහළින් පතුලෙන් ද, ඉහළින් කෙස් අගින් ද, හරහට සමෙන් ද සීමා වී ඇත, මෙසේ සීමා වූ ස්ථානයෙහි දෙතිස් කුණපයකින් ම පිරී ඇත්තේය" යි වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. එසේත් නැතහොත් "මෙය මොහුගේ දෑත්වල සීමාවයි, මෙය දෙපාවල සීමාවයි, මෙය හිසේ සීමාවයි, මෙය මධ්‍යම ශරීරයේ සීමාවයි" ලෙස වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. නැතහොත් ශරීරයේ යම් පමණ කොටසක් ග්‍රහණය කරයි ද, ඒ පමණක්ම "මෙය මෙබඳු වූ ඉදිමුණු ස්වභාවයක් ඇති පිළිකුල් වූ අසුභයකි" යි යථා ස්වභාවයෙන් ම වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. එහෙත් පුරුෂයෙකුට ස්ත්‍රී මෘත දේහයක් හෝ ස්ත්‍රියකට පුරුෂ මෘත දේහයක් (භාවනාවට) නුසුදුසුය. විසභාග (විරුද්ධ ලිංගික) ශරීරයක අසුභ අරමුණ මතු නොවේ, එය කෙලෙස් සසල වීමට ම හේතු වේ. "ඉදිමී ස්වභාවය වෙනස් වී ගිය ද ස්ත්‍රිය පුරුෂයාගේ සිත පැහැරගෙන පවතී" යැයි මජ්ඣිම අටුවාවෙහි පවසා ඇත. එබැවින් සමාන ලිංගික ශරීරයකම මෙලෙස සවැදෑරුම් ලෙස නිමිත්ත ග්‍රහණය කරගත යුතුය.

111. යො පන පුරිමබුද්ධානං සන්තිකෙ ආසෙවිතකම්මට්ඨානො පරිහතධුතඞ්ගො පරිමද්දිතමහාභූතො පරිග්ගහිතසඞ්ඛාරො වවත්ථාපිතනාමරූපො උග්ඝාටිතසත්තසඤ්ඤො කතසමණධම්මො වාසිතවාසනො භාවිතභාවනො සබීජො ඤාණුත්තරො අප්පකිලෙසො කුලපුත්තො, තස්ස ඔලොකිතොලොකිතට්ඨානෙයෙව පටිභාගනිමිත්තං උපට්ඨාති. නො චෙ එවං උපට්ඨාති, අථෙවං ඡබ්බිධෙන නිමිත්තං ගණ්හතො උපට්ඨාති. යස්ස පන එවම්පි න උපට්ඨාති, තෙන සන්ධිතො විවරතො නින්නතො ථලතො සමන්තතොති පුනපි පඤ්චවිධෙන නිමිත්තං ගහෙතබ්බං.

111. පෙර බුදුවරුන් හමුවෙහි පුරුදු කරන ලද කම්මට්ඨාන ඇති, ධුතාංග සමාදන් වූ, මහාභූතයන් මෙනෙහි කළ, සංස්කාරයන් ග්‍රහණය කරගත්, නාම රූප වෙන් කොට හඳුනාගත්, සත්ත්ව සංඥාව දුරු කළ, ශ්‍රමණ ධර්මයන්හි යෙදුණු, පුරුදු කළ වාසනා ඇති, වඩන ලද භාවනා ඇති, නිවන් පිණිස වූ බීජ ඇති, උසස් ඥානයෙන් යුත්, අල්ප වූ කෙලෙස් ඇති යම් කුලපුත්‍රයෙක් වේ ද, ඔහුට බලන බලන තැනම පටිභාග නිමිත්ත පහළ වේ. ඉදින් එසේ පහළ නොවේ නම්, මෙසේ සවැදෑරුම් ආකාරයෙන් නිමිත්ත ග්‍රහණය කරන්නාට එය පහළ වේ. යමෙකුට එසේත් පහළ නොවේ නම්, ඔහු විසින් සන්ධි වශයෙන් ද, විවර වශයෙන් ද, පහත් ස්ථාන වශයෙන් ද, උස් ස්ථාන වශයෙන් ද, හාත්පසින් වශයෙන් ද යි නැවත පස් වැදෑරුම් ලෙස නිමිත්ත ග්‍රහණය කරගත යුතුය.

112. තත්ථ සන්ධිතොති අසීතිසතසන්ධිතො. උද්ධුමාතකෙ පන කථං අසීතිසතසන්ධයො වවත්ථපෙස්සති. තස්මානෙන තයො දක්ඛිණහත්ථසන්ධී, තයො වාමහත්ථසන්ධී, තයො දක්ඛිණපාදසන්ධී, තයො වාමපාදසන්ධී[Pg.180], එකො ගීවසන්ධි, එකො කටිසන්ධීති එවං චුද්දසමහාසන්ධිවසෙන සන්ධිතො වවත්ථපෙතබ්බං. විවරතොති විවරං නාම හත්ථන්තරං පාදන්තරං උදරන්තරං කණ්ණන්තරන්ති එවං විවරතො වවත්ථපෙතබ්බං. අක්ඛීනම්පි නිම්මීලිතභාවො වා උම්මීලිතභාවො වා මුඛස්ස ච පිහිතභාවො වා විවටභාවො වා වවත්ථපෙතබ්බො. නින්නතොති යං සරීරෙ නින්නට්ඨානං අක්ඛිකූපො වා අන්තොමුඛං වා ගලවාටකො වා, තං වවත්ථපෙතබ්බං. අථ වා අහං නින්නෙ ඨිතො සරීරං උන්නතෙති වවත්ථපෙතබ්බං. ථලතොති යං සරීරෙ උන්නතට්ඨානං ජණ්ණුකං වා උරො වා නලාටං වා, තං වවත්ථපෙතබ්බං. අථ වා අහං ථලෙ ඨිතො සරීරං නින්නෙති වවත්ථපෙතබ්බං. සමන්තතොති සබ්බං සරීරං සමන්තතො වවත්ථපෙතබ්බං. සකලසරීරෙ ඤාණං චාරෙත්වා යං ඨානං විභූතං හුත්වා උපට්ඨාති, තත්ථ ‘‘උද්ධුමාතකං උද්ධුමාතක’’න්ති චිත්තං ඨපෙතබ්බං. සචෙ එවම්පි න උපට්ඨාති, උදරපරියොසානං අතිරෙකං උද්ධුමාතකං හොති, තත්ථ ‘‘උද්ධුමාතකං උද්ධුමාතක’’න්ති චිත්තං ඨපෙතබ්බං.

112. එහි "සන්ධි වශයෙන්" යනු එක්සිය අසූවක් සන්ධි මගිනි. එහෙත් ඉදිමුණු මෘත දේහයක එක්සිය අසූවක් සන්ධි කෙසේ නම් වෙන් කොට හඳුනාගන්න ද? එබැවින් ඔහු විසින් දකුණු අතේ සන්ධි තුන ද, වම් අතේ සන්ධි තුන ද, දකුණු පයේ සන්ධි තුන ද, වම් පයේ සන්ධි තුන ද, බෙල්ලේ සන්ධිය සහ උකුළේ සන්ධිය යන මේ දහහතරක් වූ මහා සන්ධීන්ගේ වශයෙන් සන්ධි මෙනෙහි කළ යුතුය. "විවර වශයෙන්" යනු දෑත් අතර විවරය, දෙපා අතර විවරය, කුසෙහි විවරය, කන් සිදුරු විවරය යනාදී ලෙස විවර වශයෙන් වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. ඇස්වල පියවුණු බව හෝ ඇරුණු බව ද, මුඛයේ පියවුණු බව හෝ ඇරුණු බව ද වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. "පහත් ස්ථාන වශයෙන්" යනු ශරීරයේ යම් පහත් තැනක් වේ ද, එනම් ඇස්වල වල ගැසුණු තැන්, මුඛය ඇතුළ හෝ උගුරු සිදුර වැනි තැන් වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. එසේත් නැතහොත් "මම පහත් තැනක සිටිමි, ශරීරය උස් තැනක පවතී" යි වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. "උස් ස්ථාන වශයෙන්" යනු ශරීරයේ යම් උස් තැනක් වේ ද, එනම් දණහිස, පපුව හෝ නළල වැනි ස්ථාන වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. එසේත් නැතහොත් "මම උස් තැනක සිටිමි, ශරීරය පහත් තැනක පවතී" යි වෙන් කොට හඳුනාගත යුතුය. "හාත්පසින් වශයෙන්" යනු මුළු ශරීරයම හාත්පසින් මෙනෙහි කළ යුතුය. මුළු ශරීරයෙහිම ඥානය මෙහෙයවා, යම් ස්ථානයක් ඉතා පැහැදිලිව (ඉදිමුණු අයුරින්) වැටහේ ද, එහි "ඉදිමුණු අසුභය, ඉදිමුණු අසුභය" යි සිත පිහිටුවිය යුතුය. ඉදින් එසේ කළ ද නිමිත්ත පහළ නොවේ නම්, උදරය අවසන් කොට ඇති කොටස වඩාත් ඉදිමී පවතී, එහි "ඉදිමුණු අසුභය, ඉදිමුණු අසුභය" යි සිත පිහිටුවිය යුතුය.

113. ඉදානි ‘‘සො තං නිමිත්තං සුග්ගහිතං කරොතී’’තිආදීසු අයං විනිච්ඡයකථා –

113. දැන් "ඔහු ඒ නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය කරගනියි" යනාදී තැන්හි මේ විනිශ්චය කතාව දක්වනු ලැබේ.

තෙන යොගිනා තස්මිං සරීරෙ යථාවුත්තනිමිත්තග්ගාහවසෙන සුට්ඨු නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං. සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා ආවජ්ජිතබ්බං. එවං පුනප්පුනං කරොන්තෙන සාධුකං උපධාරෙතබ්බඤ්චෙව වවත්ථපෙතබ්බඤ්ච. සරීරතො නාතිදූරෙ නාච්චාසන්නෙ පදෙසෙ ඨිතෙන වා නිසින්නෙන වා චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙත්වා නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං. ‘‘උද්ධුමාතකපටික්කූලං උද්ධුමාතකපටික්කූල’’න්ති සතක්ඛත්තුං සහස්සක්ඛත්තුං උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙතබ්බං, නිම්මීලෙත්වා ආවජ්ජිතබ්බං. එවං පුනප්පුනං කරොන්තස්ස උග්ගහනිමිත්තං සුග්ගහිතං හොති. කදා සුග්ගහිතං හොති? යදා උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙන්තස්ස නිම්මීලෙත්වා ආවජ්ජෙන්තස්ස ච එකසදිසං හුත්වා ආපාථමාගච්ඡති, තදා සුග්ගහිතං නාම හොති.

එම යෝගාවචරයා විසින් ඒ ශරීරයෙහි ඉහත කී ලෙස නිමිති ග්‍රහණය කිරීමේ ක්‍රමයට අනුව නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය කරගත යුතුය. සිහිය මැනවින් පිහිටුවා මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙසේ නැවත නැවතත් කරන්නා විසින් මැනවින් සිහියෙන් මතක තබා ගත යුතු අතර මැනවින් වෙන් කොට හඳුනාගත ද යුතුය. ශරීරයට ඉතා ඈත ද නොවන, ඉතා සමීප ද නොවන ස්ථානයක සිට හෝ හිඳ හෝ ඇස් හැර බලා නිමිත්ත ග්‍රහණය කරගත යුතුය. "පිළිකුල් සහගත වූ ඉදිමුණු අසුභය, පිළිකුල් සහගත වූ ඉදිමුණු අසුභය" යි සිය වාරයක් හෝ දහස් වාරයක් ඇස් හැර බැලිය යුතුය, ඇස් පියාගෙන ද මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙසේ නැවත නැවතත් කරන්නාට උග්ගහ නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය වේ. එය මැනවින් ග්‍රහණය වූයේ කවදා ද? ඇස් හැර බලන විට ද, ඇස් පියා මෙනෙහි කරන විට ද යන අවස්ථා දෙකේම නිමිත්ත එක හා සමානව සිතට වැටහෙන විට එය මැනවින් ග්‍රහණය වූයේ නම් වේ.

සො තං නිමිත්තං එවං සුග්ගහිතං කත්වා සූපධාරිතං උපධාරෙත්වා සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙත්වා සචෙ තත්ථෙව භාවනාපරියොසානං පත්තුං න සක්කොති, අථානෙන ආගමනකාලෙ වුත්තනයෙනෙව එකකෙන අදුතියෙන තදෙව කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තෙන සූපට්ඨිතං සතිං කත්වා අන්තොගතෙහි [Pg.181] ඉන්ද්‍රියෙහි අබහිගතෙන මානසෙන අත්තනො සෙනාසනමෙව ගන්තබ්බං.

ඔහු ඒ නිමිත්ත මෙලෙස මැනවින් ග්‍රහණය කරගෙන, මැනවින් මෙනෙහි කර, මැනවින් වෙන් කොට හඳුනාගෙන, ඉදින් එහිදීම භාවනාවේ අවසානයට (ධ්‍යානයට) පැමිණීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, ඔහු විසින් තමා පැමිණි මඟෙහිම පෙර කී ලෙස තනිවම අන් අයෙකු නොමැතිව ඒ කම්මට්ඨානයම මෙනෙහි කරමින්, මැනවින් සිහිය පිහිටුවා, ඉන්ද්‍රියයන් අභ්‍යන්තරයට යොමු කරගෙන, සිත පිටතට නොයවා තමාගේ වාසස්ථානයටම යා යුතුය.

සුසානා නික්ඛමන්තෙනෙව ච ආගමනමග්ගො වවත්ථපෙතබ්බො, යෙන මග්ගෙන නික්ඛන්තොස්මි, අයං මග්ගො පාචීනදිසාභිමුඛො වා ගච්ඡති, පච්ඡිමඋත්තරදක්ඛිණදිසාභිමුඛො වා ගච්ඡති, විදිසාභිමුඛො වා ගච්ඡති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ වාමතො ගච්ඡති, ඉමස්මිං දක්ඛිණතො, ඉමස්මිං චස්ස ඨානෙ පාසාණො, ඉමස්මිං වම්මිකො, ඉමස්මිං රුක්ඛො, ඉමස්මිං ගච්ඡො, ඉමස්මිං ලතාති එවං ආගමනමග්ගං වවත්ථපෙත්වා ආගතෙන චඞ්කමන්තෙනාපි තබ්භාගියොව චඞ්කමො අධිට්ඨාතබ්බො, අසුභනිමිත්තදිසාභිමුඛෙ භූමිප්පදෙසෙ චඞ්කමිතබ්බන්ති අත්ථො. නිසීදන්තෙන ආසනම්පි තබ්භාගියමෙව පඤ්ඤපෙතබ්බං. සචෙ පන තස්සං දිසායං සොබ්භො වා පපාතො වා රුක්ඛො වා වති වා කලලං වා හොති, න සක්කා තංදිසාභිමුඛෙ භූමිප්පදෙසෙ චඞ්කමිතුං, ආසනම්පි අනොකාසත්තා න සක්කා පඤ්ඤපෙතුං. තං දිසං අනපලොකෙන්තෙනාපි ඔකාසානුරූපෙ ඨානෙ චඞ්කමිතබ්බඤ්චෙව නිසීදිතබ්බඤ්ච. චිත්තං පන තංදිසාභිමුඛංයෙව කාතබ්බං.

සොහොනෙන් නික්මෙන විටම ආපසු එන මාර්ගය පිරික්සා ලකුණු කොට තබාගත යුතුය. "මා නික්ම ආ මාර්ගය මෙයයි; මෙම මාර්ගය නැගෙනහිර දිශාවට (ප්‍රාචීන දිශාවට) යොමුව ඇත, නැතහොත් බටහිර, උතුරු හෝ දකුණු දිශාවට හෝ අනුදිශාවකට යොමුව ඇත" යනුවෙන් තීරණය කරගත යුතුය. තවද, "මෙම ස්ථානයේදී මාර්ගය වම් පසට හැරේ, මෙම ස්ථානයේදී දකුණු පසට හැරේ; මෙම ස්ථානයේ ගලක් ඇත, මෙහි හුඹහක් ඇත, මෙහි ගසක් ඇත, මෙහි පඳුරක් ඇත, මෙහි වැලක් ඇත" යනුවෙන් මාර්ගය නිශ්චය කරගෙන ආ යෝගී තෙමේ, සක්මන් කරන විටද එම අසුභ නිමිත්තට අනුරූප වන පරිදිම සක්මන් මළුවක් අධිෂ්ඨාන කරගත යුතුය. එනම් අසුභ නිමිත්ත ඇති දිශාවට මුහුණ ලා ඇති බිම් පෙදෙසක සක්මන් කළ යුතුය යන්න මෙහි අර්ථයයි. හිඳගන්නා විට අසුනද එම අසුභ නිමිත්තට අනුරූප වන පරිදිම පනවාගත යුතුය. ඉදින් එම දිශාවෙහි වළක්, ප්‍රපාතයක්, ගසක්, වැටක් හෝ මඩ වගුරක් ඇත්නම්, එම දිශාවට මුහුණ ලා සක්මන් කිරීමට හෝ ඉඩකඩ නොමැති බැවින් අසුනක් පැනවීමට හෝ නොහැකි නම්, එම දිශාව දෙස නොබැලුවද, තමාට පහසු සුදුසු ස්ථානයක සක්මන් කළ යුතු අතර හිඳගත යුතුය. එහෙත් සිත පමණක් එම අසුභ නිමිත්ත ඇති දිශාවටම යොමු කළ යුතුය.

114. ඉදානි ‘‘සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණා කිමත්ථියා’’තිආදිපඤ්හානං ‘‘අසම්මොහත්ථා’’තිආදිවිස්සජ්ජනෙ අයං අධිප්පායො. යස්ස හි අවෙලායං උද්ධුමාතකනිමිත්තට්ඨානං ගන්ත්වා සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණං කත්වා නිමිත්තග්ගහණත්ථං චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙන්තස්සෙව තං මතසරීරං උට්ඨහිත්වා ඨිතං විය අජ්ඣොත්ථරමානං විය අනුබන්ධමානං විය ච හුත්වා උපට්ඨාති, සො තං බීභච්ඡං භෙරවාරම්මණං දිස්වා වික්ඛිත්තචිත්තො උම්මත්තකො විය හොති, භයං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසං පාපුණාති. පාළියං හි විභත්තඅට්ඨතිංසාරම්මණෙසු අඤ්ඤං එවරූපං භෙරවාරම්මණං නාම නත්ථි. ඉමස්මිං හි කම්මට්ඨානෙ ඣානවිබ්භන්තකො නාම හොති. කස්මා? අතිභෙරවත්තා කම්මට්ඨානස්ස. තස්මා තෙන යොගිනා සන්ථම්භෙත්වා සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා මතසරීරං උට්ඨහිත්වා අනුබන්ධනකං නාම නත්ථි. සචෙ හි සො ‘‘එතස්ස සමීපෙ ඨිතො පාසාණො වා ලතා වා ආගච්ඡෙය්‍ය, සරීරම්පි ආගච්ඡෙය්‍ය. යථා පන සො පාසාණො වා ලතා වා නාගච්ඡති, එවං සරීරම්පි නාගච්ඡති. අයං පන තුය්හං උපට්ඨානාකාරො සඤ්ඤජො සඤ්ඤාසම්භවො, කම්මට්ඨානං [Pg.182] තෙ අජ්ජ උපට්ඨිතං, මා භායි භික්ඛූ’’ති තාසං විනොදෙත්වා හාසං උප්පාදෙත්වා තස්මිං නිමිත්තෙ චිත්තං සඤ්චරාපෙතබ්බං. එවං විසෙසමධිගච්ඡති. ඉදමෙතං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණා අසම්මොහත්ථා’’ති.

114. දැන් "අවට නිමිති ලකුණු කිරීම කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහාද?" යනාදී ප්‍රශ්නවලට "මෝහය දුරු කිරීම (අසම්මෝහය) සඳහාය" යනාදී වශයෙන් දුන් පිළිතුරෙහි අදහස මෙසේය. මක්නිසාද යත්, යමෙක් නොකල් වේලාවක උද්ධුමාතක (ඉදිමුණු මළසිරුර) නිමිත්ත ඇති තැනට ගොස්, අවට ඇති ගල් ආදී නිමිති ලකුණු කොට, නිමිත්ත ලබාගැනීම සඳහා ඇස් හැර බලන කල්හිම, එම මළසිරුර නැගිට සිටින්නාක් මෙන්ද, තමා යට කරගෙන එන්නාක් මෙන්ද, තමා පසුපස ලුහුබඳින්නාක් මෙන්ද වැටහෙන්නට පටන් ගනී. එවිට ඔහු එම පිළිකුල් සහගත බියකරු අරමුණ දැක, සිත විසිරී ගොස් උම්මත්තකයෙකු මෙන් වෙයි; බියටත්, තැතිගැනීමටත්, ලොමුදැහගැනීමටත් පත්වෙයි. සත්‍යය නම්, ධර්මයෙහි විග්‍රහ කරන ලද භාවනා අරමුණු තිස් අට අතර, මෙවැනි බියකරු අරමුණක් තවත් නැති බැවිනි. මෙම කර්මස්ථානයේදී ධ්‍යානයෙන් පිරිහීමට පවා ඉඩ ඇත. එසේ වන්නේ මෙම කර්මස්ථානය අතිශයින්ම බියකරු බැවිනි. එබැවින් එම යෝගී තෙමේ සිත දැඩි කරගෙන, සිහිය මැනවින් පිහිටුවාගෙන, "මළසිරුරක් නැගිට ලුහුබඳිනවා යන දෙයක් නැත" යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. "ඉදින් මෙහි අසල ඇති ගලක් හෝ වැලක් මා වෙත පැමිණෙන්නේ නම්, සිරුරද එසේ පැමිණිය හැකිය. එහෙත් එම ගල හෝ වැල යම් සේ නොපැමිණේද, එමෙන්ම මළසිරුරද නොපැමිණේ. ඔබට මෙලෙස පෙනෙන්නේ භාවනා පරිකර්ම සංඥාව නිසා උපන් සංඥා මාත්‍රයක් පමණි. මහණෙනි, බිය නොවන්න, අද ඔබට කර්මස්ථානය වැටහී ඇත" යනුවෙන් එම බිය දුරුකොට, ප්‍රීතිය උපදවාගෙන, එම නිමිත්තෙහි සිත පවත්වාගත යුතුය. මෙසේ කිරීමෙන් ඔහු ධර්මයේ සුවිශේෂී ප්‍රතිඵල ලබයි. මෙය අරභයා "අවට නිමිති ලකුණු කිරීම අසම්මෝහය (මෝහය දුරු කිරීම) පිණිස වේ" යැයි පවසන ලදී.

එකාදසවිධෙන පන නිමිත්තග්ගාහං සම්පාදෙන්තො කම්මට්ඨානං උපනිබන්ධති. තස්ස හි චක්ඛූනි උම්මීලෙත්වා ඔලොකනපච්චයා උග්ගහනිමිත්තං උප්පජ්ජති. තස්මිං මානසං චාරෙන්තස්ස පටිභාගනිමිත්තං උප්පජ්ජති. තත්ථ මානසං චාරෙන්තො අප්පනං පාපුණාති. අප්පනායං ඨත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තො අරහත්තං සච්ඡිකරොති. තෙන වුත්තං ‘‘එකාදසවිධෙන නිමිත්තග්ගාහො උපනිබන්ධනත්ථො’’ති.

තවද එකොළොස් ආකාරයකින් නිමිත්ත ලබාගැනීම සම්පූර්ණ කරන යෝගී තෙමේ, කර්මස්ථානය (භාවනා සිතෙහි) බැඳ තබයි. ඇස් හැර බැලීම හේතුවෙන් ඔහුට උග්ගහ නිමිත්ත උපදී. එම උග්ගහ නිමිත්තෙහි සිත නැවත නැවත පවත්වන්නා වූ යෝගියාට පටිභාග නිමිත්ත උපදී. එහි සිත පවත්වමින් ඔහු අර්පණා සමාධියට පැමිණෙයි. අර්පණාවෙහි පිහිටා විදර්ශනා වඩා ඔහු අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරයි. එබැවින් "එකොළොස් ආකාරයෙන් නිමිති ගැනීම බැඳ තැබීමේ (උපනිබන්ධන) අර්ථය සඳහා වේ" යැයි පවසන ලදී.

115. ගතාගතමග්ගපච්චවෙක්ඛණා වීථිසම්පටිපාදනත්ථාති එත්ථ පන යා ගතමග්ගස්ස ච ආගතමග්ගස්ස ච පච්චවෙක්ඛණා වුත්තා, සා කම්මට්ඨානවීථියා සම්පටිපාදනත්ථාති අත්ථො. සචෙ හි ඉමං භික්ඛුං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තං අන්තරාමග්ගෙ කෙචි අජ්ජ, භන්තෙ, කතිමීති දිවසං වා පුච්ඡන්ති, පඤ්හං වා පුච්ඡන්ති, පටිසන්ථාරං වා කරොන්ති, අහං කම්මට්ඨානිකොති තුණ්හීභූතෙන ගන්තුං න වට්ටති. දිවසො කථෙතබ්බො, පඤ්හො විස්සජ්ජෙතබ්බො. සචෙ න ජානාති, න ජානාමීති වත්තබ්බං. ධම්මිකො පටිසන්ථාරො කාතබ්බො. තස්සෙවං කරොන්තස්ස උග්ගහිතං තරුණනිමිත්තං නස්සති. තස්මිං නස්සන්තෙපි දිවසං පුට්ඨෙන කථෙතබ්බමෙව. පඤ්හං අජානන්තෙන න ජානාමීති වත්තබ්බං. ජානන්තෙන එකදෙසෙන කථෙතුම්පි වට්ටති, පටිසන්ථාරොපි කාතබ්බො. ආගන්තුකං පන භික්ඛුං දිස්වා ආගන්තුකපටිසන්ථාරො කාතබ්බොව. අවසෙසානිපි චෙතියඞ්ගණවත්තබොධියඞ්ගණවත්තඋපොසථාගාරවත්තභොජනසාලාජන්තාඝරආචරියුපජ්ඣායආගන්තුකගමිකවත්තාදීනි සබ්බානි ඛන්ධකවත්තානි පූරෙතබ්බානෙව. තස්ස තානි පූරෙන්තස්සාපි තං තරුණනිමිත්තං නස්සති, පුන ගන්ත්වා නිමිත්තං ගණ්හිස්සාමීති ගන්තුකාමස්සාපි අමනුස්සෙහි වා වාළමිගෙහි වා අධිට්ඨිතත්තා සුසානම්පි ගන්තුං න සක්කා හොති, නිමිත්තං වා අන්තරධායති. උද්ධුමාතකං හි එකමෙව වා ද්වෙ වා දිවසෙ ඨත්වා විනීලකාදිභාවං ගච්ඡති. සබ්බකම්මට්ඨානෙසු එතෙන සමං දුල්ලභං කම්මට්ඨානං නාම නත්ථි. තස්මා එවං නට්ඨෙ නිමිත්තෙ තෙන භික්ඛුනා රත්තිට්ඨානෙ වා දිවාඨානෙ වා නිසීදිත්වා අහං ඉමිනා නාම ද්වාරෙන විහාරා නික්ඛමිත්වා අසුකදිසාභිමුඛං මග්ගං පටිපජ්ජිත්වා අසුකස්මිං [Pg.183] නාම ඨානෙ වාමං ගණ්හි, අසුකස්මිං දක්ඛිණං. තස්ස අසුකස්මිං ඨානෙ පාසාණො, අසුකස්මිං වම්මිකරුක්ඛගච්ඡලතානමඤ්ඤතරං. සොහං තෙන මග්ගෙන ගන්ත්වා අසුකස්මිං නාම ඨානෙ අසුභං අද්දසං. තත්ථ අසුකදිසාභිමුඛො ඨත්වා එවඤ්චෙවඤ්ච සමන්තා නිමිත්තානි සල්ලක්ඛෙත්වා එවං අසුභනිමිත්තං උග්ගහෙත්වා අසුකදිසාය සුසානතො නික්ඛමිත්වා එවරූපෙන නාම මග්ගෙන ඉදඤ්චිදඤ්ච කරොන්තො ආගන්ත්වා ඉධ නිසින්නොති එවං යාව පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නට්ඨානං, තාව ගතාගතමග්ගො පච්චවෙක්ඛිතබ්බො. තස්සෙවං පච්චවෙක්ඛතො තං නිමිත්තං පාකටං හොති, පුරතො නික්ඛිත්තං විය උපට්ඨාති. කම්මට්ඨානං පුරිමාකාරෙනෙව වීථිං පටිපජ්ජති. තෙන වුත්තං ‘‘ගතාගතමග්ගපච්චවෙක්ඛණා වීථිසම්පටිපාදනත්ථා’’ති.

115. "මෙහි '"ගමනාගමන මාර෍ගන් ප෍රත෍නවේක්ෂා කිරීම භාවනා වීතිප්රතිපාදනය පිණිස වේ" යනුවෙන් දක්වා ඇති කරුණෙහි අපෙක්ෂිත අර්ජය නම්, ගිය මග සහ පමිණි මග පිළිබඳ යම් ප෍රත෍නවේක්ෂාවක් (මෙනෙහි කිරීමක්) පවසා ඇත්තේ ද, එම ප෍රත෍නවේක්ෂාව කමටහන් වීතිය මැනවින් සිදු කිරීම පිණිස වන බවයි. යම් හෙයකින් කමටහන් අරමුණු කරගෙන එන අතරමගදී යම් අයෙකු භික්ෂුවගෙන්, '"ස෍වාමීනි, අද කීවෙනි දිනයද?"' යනුවෙන් දිනය පිළිබඳව හරහට ප්රශ්න කළහ් නම් හන් හරහට පිළිසඳරක් කළහ් නම්, '"මම කමටහන් වඩන්නෙකි"' යි සිතා නිහඩව වඩින්නට නුසුසුය. දිනය පැවසිය යුතුය, ප෍රශ්නයට පිළිතුනු දිය යුතුය. න් නිහඩව වඩින්නට නුසුසුය. දිනය පැවසිය යුතුය, ප෍රශ්නයට පිළිතුනු දිය යුතුය. න් නිහඩව වඩින්නට නුසුසුය. දිනය පැවසිය යුතුය, ප෍රශ්නයට පිළිතුනු දිය යුතුය. න් නිහඩව වඩින්නට නුසුසුය. දිනය පැවසිය යුතුය, ප෍රශ්නයට පිළිතුනු දිය යුතුය. න් නිහඩව වඩින්නට නුසුසුය. දිනය පැවසිය යුතුය, ප෍රශ්නයට පිළිතුනු දිය යුතුය. න් නිහඩව වඩින්නට නුසුසුය. දිනය පැවසිය යුතුය, ප෍රශ්නයට පිළිතුනු දිය යුතුය. න් නිහඩව වඩින්නට නුසුසුය. දිනය පැවසිය යුතුය, ප෍රශ්නයට පිළිතුනු දිය යුතුය. න් නිහඩව වඩින්නට නුසුසුය. දිනය පැවසිය යුතුය, ප෍රශ්නයට පිළිතුනු දිය යුතුය. න් නිහඩව වඩින්නට නුසුසුය. දිනය පැවසිය යුතුය, ප෍රශ්නයට පිළිතුනු දිය යුතුය. න් නිහඩව වඩින්නට නුසුසුය. දිනය පැවසිය යුතුය, ප෍රශ්නයට පිළිතුනු දිය යුතුය. නමුත් එස් කිරීමෙන් එම භික්ෂුවට ග්රහණය කරගෙන තිබුණු අළුත් අසුභ නිමිත෍ත නැති වී යා හැකිය. එම නිමිත෍ත නැති වී ගිය වුද, දිනය විමසූ කළහි පිළිතුනු දිය යුතුමය. ප෍රශ්නය නුදනිත් නම් නුදනිමි බව කිව යුතුය. දනිත් නම් එහි ක්ෂේත෍රයක් හෝ විස්තර කිරීම සුසුසුය, පිළිසඳරද කළ යුතුය. ආගන්තුක භික්ෂුවකු දැක ආගන්තුක වත් සිරිත් ඉටු කළ යුතුමය. සෙසු චභිත්යාඞ්ගණ වත්, බුද්භියඞ්ගණ වත්, උපෝසථාගාර වත්, භෝජනශාලා වත්, ජන්තාඞර වත්, ආචාර්ය-උපාධ෍යාය වත් සහ ආගන්තුක-ගමික වත් ආදී සිෂු සියෂු ශ්ෂන්ධක වත් සිරිත් ඉටු කළ යුතුමය. එම වත් සිරිත් ඉටු කරන අතරතුර එම අළුත් නිමිත෍ත නැති වී ගියවොත්, නැවත සුසානයට ග්ස් නිමිත෍ත ගනිමි සිතා වඩින්නට අදහස් කළද, අමනුෂ්ෂයන් හෝ වාල මෘගන් විසින් ආයත්ත කරගෙන සිටින බවින් සුසානයට වඩින්නට අහැකි විස හැකිය, නැතුහොත් නිමිත෍ත අතුරුදන් විස හැකිය. එක දිනක් හෝ දෙදිනක් තිබී ඉට පසු ඉටිමුණු සිරුන විනීලකාදී තත෍ොවයට පත෍ වී යන බවින් සිෂු කමටහන් අතරින් මෙබනු දුර෍රභ කමටහන් නැත. එබැවින් මෙසෙහි නිමිත෍ත නැති වූ විට එම භික්ෂුව විසින් දිවා ස්ථානයක හෝ රාත෍රී ස්ථානයක හිඳගෙන, '"මම මෙම ද්වාරයෙන් විහාරයෙන් නික්මි, අසවවල් දිශාව අභිමුෂව වඩින අතරතුර අසවල් ස්ථානයට පැමිණ වමට හැරුණෙමි, අසවල් ස්ථානයට පැමිණ දකුණට හැරුණෙමි. එම මගට අසවල් ස්ථානයක ගලක් ඇත, අසවල් ස්ථානයක හුලස්, ගස්, පඳුරු හෝ වැල් ඇත. මම එම මගින් වඩින අතර අසවල් ස්ථානයට පැමිණ අසුභ සිරුන දුටුවෙමි. එහි අසවල් දිශාව අභිමුෂව සිට සියෂු නිමිති මැනවින් සලකා ගෙන අසුභ නිමිත෍ත ග්රහණය කළෙමි. අසවල් දිශාවෙන් සුසානයෙන් නික්මි මෙබනු මගකින් වඩින අතරතුර මෙම වට් සිරිත් ඉටු කරමින් පැමිණ මෙහි වැඩ සිටිමි"' යනුවෙන් පර්යංක බැඳ වැඩ සිටින ස්ථානය දක෍වා වූ ගමනාගමන මාර෍ගන් ප෍රත෍නවේක්ෂා කළ යුතුය. මෙසෙහි ප෍රත෍නවේක්ෂා කරන විට එම නිමිත෍ත ප්රකට වන අතර එය ඉදිරියෙන් තැබුවාක෍ වැනිව පෙනී සිටිනු ඇත. කමටහන පෙර පරිදිම භාවනා වීතියට පිළිපදිනු ඇත. එබැවින් '"ගමනාගමන මාර෍ගන් ප෍රත෍නවේක්ෂා කිරීම භාවනා වීතිප්රතිපාදනය පිණිස වේ"' යනුවෙන් වදාරන නදී."

116. ඉදානි ආනිසංසදස්සාවී රතනසඤ්ඤී හුත්වා චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා සම්පියායමානො තස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තං උපනිබන්ධතීති එත්ථ උද්ධුමාතකපටික්කූලෙ මානසං චාරෙත්වා ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා ඣානපදට්ඨානං විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තො ‘‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණම්හා පරිමුච්චිස්සාමී’’ති එවං ආනිසංසදස්සාවිනා භවිතබ්බං.

116. "දැන්, '"ආනිශංස දක්නා සුළු වූ, මහඟු වස්තුවක් යනුවෙන් සලකා ගූරවය ඉපදවා ගනිමින්, එම අරමුණෙහි සිත බැඳ තබනු ලබයි"' යනුවෙන් දක්වා ඇති කරුණෙහි, ඉටිමුණු සිරුන පිළිකුල් සහගත අරමුණක් ලෙස සලකා භාවනා සිත පවත්වා ධ්යාන ඉපදවා ගෙන, එම ධ්යානය පදස්ථාන කර ගෙන විදර෍ශනාව වඩන්නා විසින් '"ඒකාන්තෙන෍ම මම මෙම ප෍රතිපදාවෙන් ජරා මර෍ගනයෙන් මිදෙන්නෙමි"' යනුවෙන් ආනිශංස දක්නා සුළු විස හැකිය."

යථා පන දුග්ගතො පුරිසො මහග්ඝං මණිරතනං ලභිත්වා දුල්ලභං වත මෙ ලද්ධන්ති තස්මිං රතනසඤ්ඤී හුත්වා ගාරවං ජනෙත්වා විපුලෙන පෙමෙන සම්පියායමානො තං රක්ඛෙය්‍ය, එවමෙව ‘‘දුල්ලභං මෙ ඉදං කම්මට්ඨානං ලද්ධං දුග්ගතස්ස මහග්ඝමණිරතනසදිසං. චතුධාතුකම්මට්ඨානිකො හි අත්තනො චත්තාරො මහාභූතෙ පරිග්ගණ්හාති, ආනාපානකම්මට්ඨානිකො අත්තනො නාසිකවාතං පරිග්ගණ්හාති, කසිණකම්මට්ඨානිකො කසිණං කත්වා යථාසුඛං භාවෙති, එවං ඉතරානි කම්මට්ඨානානි සුලභානි. ‘ඉදං පන එකමෙව වා ද්වෙ වා දිවසෙ තිට්ඨති, තතො පරං විනීලකාදිභාවං පාපුණාතී’ති නත්ථි ඉතො දුල්ලභතර’’න්ති තස්මිං රතනසඤ්ඤිනා හුත්වා චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා සම්පියායමානෙන තං නිමිත්තං රක්ඛිතබ්බං. රත්තිට්ඨානෙ ච දිවාඨානෙ ච ‘‘උද්ධුමාතකපටික්කූලං උද්ධුමාතකපටික්කූල’’න්ති තත්ථ පුනප්පුනං චිත්තං උපනිබන්ධිතබ්බං. පුනප්පුනං තං නිමිත්තං ආවජ්ජිතබ්බං, මනසිකාතබ්බං. තක්කාහතං විතක්කාහතං කාතබ්බං.

"දුගි පුරුෂයෙකු මහඟු මිණි රත෍නයක් ලබාගෙන '"මට ඉතා දුර෍රභ වස්තුවක් ලබුණි"' යනුවෙන් එහි මහඟු වස්තුවක් යන සංජ෍දාව ඇති කරගෙන ගූරව ඉපදවා ගනිමින් අතිශය ප්රිය බවින් එය ආරක්ෂා කරන්නාක෍ මෙන්, එසෙහිම '"දුගි පුරුෂයෙකු ලබාගත් මහඟු මිණි රත෍නයක් වැනි මෙම දුර෍රභ කමටහන මට ලබුණි."' සතර මහා භූත කමටහන් වඩන්නා තම සතර මහා භූතයන් පිළිසිඳ දකිනු ලබයි. ආනාපානසති කමටහන් වඩන්නා තම නාසික වාතය පිළිසිඳ දකිනු ලබයි. කසිණ කමටහන් වඩන්නා කසිණ මණ්ඩලයක් සාදා ගෙන පහසු පරිදි භාවනා කරනු ලබයි. මෙසෙහි සෙසු කමටහන් ලබා ගැනීම පහසුය. නමුත් මෙම ඉටිමුණු සිරුන එක දිනක් හෝ දෙදිනක් තිබී ඉට පසු විනීලකාදී තත෍ොවයට පත෍ වේ. මෙයට වඩා දුර෍රභ කමටහන් නැත යන සිතිවිල්ල ඇතිව, එහි මහඟු වස්තුවක් යන සංජ෍දාව ඇති කරගෙන, ගූරව ඉපදවා ගනිමින්, අතිශය ප්රිය බවින් එම නිමිත෍ත ආරක්ෂා කළ යුතුය. දිවා ස්ථානයෙහි හDDD රාත෍රී ස්ථානයෙහි සිට '"ඉටිමුණු සිරුන පිළිකුල් සහගත ොවේ, ඉටිමුණු සිරුන පිළිකුල් සහගත ොවේ"' යනුවෙන් එහි නැවත නැවත සිත බැඳ තබ඿ යුතුය. නැවත නැවත එම නිමිත෍ත ආවර෍ජනය කළ යුතුය, මෙනෙහි කළ යුතුය. විතර෍කයෙන් එය මැනවින් පිරිමැදිය යුතුය."

117. තස්සෙවං කරොතො පටිභාගනිමිත්තං උප්පජ්ජති. තත්‍රිදං නිමිත්තද්වයස්ස නානාකරණං, උග්ගහනිමිත්තං විරූපං බීභච්ඡං භෙරවදස්සනං හුත්වා උපට්ඨාති[Pg.184]. පටිභාගනිමිත්තං පන යාවදත්ථං භුඤ්ජිත්වා නිපන්නො ථූලඞ්ගපච්චඞ්ගපුරිසො විය. තස්ස පටිභාගනිමිත්තපටිලාභසමකාලමෙව බහිද්ධා කාමානං අමනසිකාරා වික්ඛම්භනවසෙන කාමච්ඡන්දො පහීයති. අනුනයප්පහානෙනෙව චස්ස ලොහිතප්පහානෙන පුබ්බො විය බ්‍යාපාදොපි පහීයති. තථා ආරද්ධවීරියතාය ථිනමිද්ධං, අවිප්පටිසාරකරසන්තධම්මානුයොගවසෙන උද්ධච්චකුක්කුච්චං, අධිගතවිසෙසස්ස පච්චක්ඛතාය පටිපත්තිදෙසකෙ සත්ථරි පටිපත්තියං පටිපත්තිඵලෙ ච විචිකිච්ඡා පහීයතීති පඤ්ච නීවරණානි පහීයන්ති. තස්මිඤ්ඤෙව ච නිමිත්තෙ චෙතසො අභිනිරොපනලක්ඛණො විතක්කො, නිමිත්තානුමජ්ජනකිච්චං සාධයමානො විචාරො, පටිලද්ධවිසෙසාධිගමපච්චයා පීති, පීතිමනස්ස පස්සද්ධිසම්භවතො පස්සද්ධි, තන්නිමිත්තං සුඛං, සුඛිතස්ස චිත්තසමාධිසම්භවතො සුඛනිමිත්තා එකග්ගතා චාති ඣානඞ්ගානි පාතුභවන්ති. එවමස්ස පඨමජ්ඣානපටිබිම්බභූතං උපචාරජ්ඣානම්පි තඞ්ඛණඤ්ඤෙව නිබ්බත්තති. ඉතො පරං යාව පඨමජ්ඣානස්ස අප්පනා චෙව වසිප්පත්ති ච, තාව සබ්බං පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

117. "මෙසෙහි භාවනා කරන එම භික්ෂුවට පටිභාග නිමිත෍ත ඉපදී. එහි නිමිති දෙකෙහි වෙනස මෙසෙහි දක්වමු. උග෍රහ නිමිණ්ත විරූපි වූ, පිළිකුල් සහගත වූ බියකරු දර෍ශනයක් ලස පෙනී සිටියි. පටිභාග නිමිත෍ත වනාහි ඇති තාක් අනුභව කළ, සැතපී සිටින සුවිශාල ශරීරයක් සහිත පුරුෂයෙකු මෙන් සුමුදු වෙනි. පටිභාග නිමිත෍ත ලබා ගනින එම හිනාවෙපි බාහිර කාමයන් මෙනෙහි න් කිරීම නිසා විෂ්කම෍භන වශයෙන් කාමහ්ඡන්දය ප්රහීණ වේ. අනුනය ප්රහීණ වීමෙන් ලේ ප්රහීණ වීමෙන් සැරව ප්රහීණ වන්නාක෍ මෙන් ව්යාපාදය ද ප්රහීණ වේ. එසෙහිම ආරබ්භ වීරිය නිසා ථීනමිද෍ධය ද, සිත නිවන ශාන෍ත ධර෍මන් සිත එක්තැන් කිරීම නිසා උද෍වච෍ච කුක෍කුච෍චය ද, ලබාගත෍ විශේෂ අධිගමය ප෍රත෍නක්ෂ වීම නිසා ප෍රතිපදා දේශක ශාස෍තුන් වහන෍සෙහි ද, ප෍රතිපදාවෙහි ද, ප෍රතිපදා බලයෙහි ද විචිකිච෍ඡාව ප්රහීණ වේ යනුවෙන් නීවර෍ඒ පස ප්රහීණ වී යනු ලබයි. එම නිමිණ්තෙහි සිත පිහිටුවිමේ ලක෍ෂණය ඇති විතර෍කය ද, නිමිණ්ත පිරිමැදීමේ කෝතුව සිදු කරන විචාරය ද, ලබාගත෍ විශේෂ අධිගමය නිසා ඇති වන ප෍රීතිය ද, ප෍රීතිමත෍ සිත ඇති අයට පස්සධ්ධිය ඇති වන බවින් පස්සධ්ධිය ද, ഑බ නිසා ඇති වන සුවය ද, සුවය නිසා සිත එක්තැන් වීම නිසා ඇති වන එකග්ගතාව ද යනුවෙන් ධ්යාන අඟ පස පහළ වේ. මෙසෙහි එම භික්ෂුවට ප෍රථම ධ්යානයට සමාන වූ උපචාර ධ්යානය ද ഑බ මොහොතෙහිම ඉපදී. මෙතැන් සිට ප෍රථම ධ්යානය අප්පනා වීම සහ වසීභාවය දක෍වා සිෂු කරුණු පථවී කසිණයෙහි දක෍වා ඇති ආකාරයට දත යුතුය."

විනීලකාදිකම්මට්ඨානානි

"විනීලකාදී කමටහන්"

118. ඉතො පරෙසු පන විනීලකාදීසුපි යං තං ‘‘උද්ධුමාතකං අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තො එකො අදුතියො ගච්ඡති උපට්ඨිතාය සතියා’’තිආදිනා නයෙන ගමනං ආදිං කත්වා ලක්ඛණං වුත්තං, තං සබ්බං ‘‘විනීලකං අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තො, විපුබ්බකං අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තො’’ති එවං තස්ස තස්ස වසෙන තත්ථ තත්ථ උද්ධුමාතකපදමත්තං පරිවත්තෙත්වා වුත්තනයෙනෙව සවිනිච්ඡයාධිප්පායං වෙදිතබ්බං.

118. මින් ඉදිරියට විනීලකාදී අසුභ භාවනා දසයෙහි ද, උද්ධුමාතක අසුභයෙහි "උද්ධුමාතක අසුභ නිමිත්ත ගන්නා වූ යෝගී තෙමේ හුදකලා ව, නොපසුබට සිහියෙන් යුතුව යයි" යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද සොහොනට යාම ආදී සියලු ලක්ෂණ, ඒ ඒ අසුභයන්ගේ වශයෙන් "විනීලක අසුභ නිමිත්ත ගන්නේය, විපුබ්බක අසුභ නිමිත්ත ගන්නේය" යනාදී වශයෙන් උද්ධුමාතක යන පදය පමණක් වෙනස් කොට, ඉහත දැක්වූ අයුරින් ම විනිශ්චය හා අදහස සමඟ දත යුතුය.

අයං පන විසෙසො – විනීලකෙ ‘‘විනීලකපටික්කූලං විනීලකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. උග්ගහනිමිත්තඤ්චෙත්ථ කබරකබරවණ්ණං හුත්වා උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං පන උස්සදවසෙන උපට්ඨාති.

මෙහි විශේෂය නම් - විනීලක අසුභයෙහි "විනීලක පටිකූලං, විනීලක පටිකූලං" (නිල් පැහැ ගැන්වී පිළිකුල් සහගත වූ ශරීරය) යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙහි උග්ගහ නිමිත්ත විවිධ වර්ණයන්ගෙන් යුක්තව පෙනෙන අතර, පටිභාග නිමිත්ත (රතු, සුදු, නිල් වර්ණයන් අතුරින්) වැඩි වශයෙන් පවතින වර්ණය අනුව පෙනෙයි.

විපුබ්බකෙ ‘‘විපුබ්බකපටික්කූලං විපුබ්බකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. උග්ගහනිමිත්තං පනෙත්ථ පග්ඝරන්තමිව උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං නිච්චලං සන්නිසින්නං හුත්වා උපට්ඨාති.

විපුබ්බක අසුභයෙහි "විපුබ්බක පටිකූලං, විපුබ්බක පටිකූලං" (සැරව වැගිරෙන පිළිකුල් වූ ශරීරය) යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. එහි උග්ගහ නිමිත්ත සැරව වැගිරෙන්නාක් මෙන් පෙනෙන අතර, පටිභාග නිමිත්ත නිශ්චලව, සංසුන්ව පෙනෙයි.

විච්ඡිද්දකං යුද්ධමණ්ඩලෙ වා චොරාටවියං වා සුසානෙ වා යත්ථ රාජානො [Pg.185] චොරෙ ඡින්දාපෙන්ති. අරඤ්ඤෙ වා පන සීහබ්‍යග්ඝෙහි ඡින්නපුරිසට්ඨානෙ ලබ්භති. තස්මා තථාරූපං ඨානං ගන්ත්වා සචෙ නානාදිසායං පතිතම්පි එකාවජ්ජනෙන ආපාථමාගච්ඡති ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ ආගච්ඡති, සයං හත්ථෙන න පරාමසිතබ්බං. පරාමසන්තො හි විස්සාසං ආපජ්ජති. තස්මා ආරාමිකෙන වා සමණුද්දෙසෙන වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි එකට්ඨානෙ කාරෙතබ්බං. අලභන්තෙන කත්තරයට්ඨියා වා දණ්ඩකෙන වා එකඞ්ගුලන්තරං කත්වා උපනාමෙතබ්බං. එවං උපනාමෙත්වා ‘‘විච්ඡිද්දකපටික්කූලං විච්ඡිද්දකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. තත්ථ උග්ගහනිමිත්තං මජ්ඣෙ ඡිද්දං විය උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං පන පරිපුණ්ණං හුත්වා උපට්ඨාති.

විච්ඡිද්දක අසුභය යුධ පිටියක හෝ සොර වනයක හෝ රජවරුන් සොරුන් මරා දමන සොහොනක හෝ දැකිය හැකිය. එසේ නැතහොත් වනයේ සිංහ ව්‍යාඝ්‍රයන් විසින් කැබලි කරන ලද මිනිස් සිරුරු ඇති තැනක ද ලැබිය හැකිය. එබැවින් එවැනි ස්ථානයකට ගොස්, සිරුරේ කොටස් විවිධ දිශාවල විසිරී තිබුණ ද, එකම මෙනෙහි කිරීමකින් ඒවා එකවර දර්ශන පථයට පැමිණේ නම් එය යහපත් ය. ඉදින් එසේ නොවන්නේ නම්, තම අතින් ස්පර්ශ නොකළ යුතුය. ස්පර්ශ කරන්නා මළ සිරුර කෙරෙහි හුරුපුරුදු වී පිළිකුල් සහගත බව දුරු වීමට ඉඩ ඇත. එබැවින් ආරාමිකයෙකු ලවා හෝ සාමණේර නමක ලවා හෝ වෙනත් අයෙකු ලවා ඒ කොටස් එක තැනකට කරවා ගත යුතුය. එවැන්නෙකු නොලැබේ නම් සැරයටියකින් හෝ දණ්ඩකින් හෝ අඟලක පමණ පරතරයක් තබා ළං කරගත යුතුය. එසේ ළං කොට "විච්ඡිද්දක පටිකූලං, විච්ඡිද්දක පටිකූලං" (දෙකට කැපී ගිය පිළිකුල් වූ සිරුර) යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. එහි උග්ගහ නිමිත්ත මැදින් කැපී ගියාක් මෙන් පෙනෙන අතර, පටිභාග නිමිත්ත සම්පූර්ණ ශරීරයක් ලෙස පෙනෙයි.

වික්ඛායිතකෙ වික්ඛායිතකපටික්කූලං වික්ඛායිතකපටික්කූලන්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. උග්ගහනිමිත්තං පනෙත්ථ තහිං තහිං ඛායිතසදිසමෙව උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං පරිපුණ්ණංව හුත්වා උපට්ඨාති.

වික්ඛායිතක අසුභයෙහි "වික්ඛායිතක පටිකූලං, වික්ඛායිතක පටිකූලං" (සතුන් විසින් විකා දමන ලද පිළිකුල් වූ සිරුර) යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. එහි උග්ගහ නිමිත්ත තැන් තැන්වල සතුන් විසින් විකා දමන ලද අයුරින් ම පෙනෙන අතර, පටිභාග නිමිත්ත සම්පූර්ණ වූවක් සේ පෙනෙයි.

වික්ඛිත්තකම්පි විච්ඡිද්දකෙ වුත්තනයෙනෙව අඞ්ගුලඞ්ගුලන්තරං කාරෙත්වා වා කත්වා වා ‘‘වික්ඛිත්තකපටික්කූලං වික්ඛිත්තකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. එත්ථ උග්ගහනිමිත්තං පාකටන්තරං හුත්වා උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං පන පරිපුණ්ණංව හුත්වා උපට්ඨාති.

වික්ඛිත්තක අසුභය ද විච්ඡිද්දක අසුභයෙහි දැක්වූ අයුරින් ම අවයව අතර අඟලක පමණ පරතරයක් තබා සකස් කරවා හෝ සකස් කරගෙන හෝ "වික්ඛිත්තක පටිකූලං, වික්ඛිත්තක පටිකූලං" (විසිරී ගිය පිළිකුල් වූ සිරුර) යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙහි උග්ගහ නිමිත්ත අවයව අතර පැහැදිලි පරතරයක් සහිතව පෙනෙන අතර, පටිභාග නිමිත්ත සම්පූර්ණ වූවක් ලෙස ම පෙනෙයි.

හතවික්ඛිත්තකම්පි විච්ඡිද්දකෙ වුත්තප්පකාරෙසුයෙව ඨානෙසු ලබ්භති. තස්මා තත්ථ ගන්ත්වා වුත්තනයෙනෙව අඞ්ගුලඞ්ගුලන්තරං කාරෙත්වා වා කත්වා වා ‘‘හතවික්ඛිත්තකපටික්කූලං හතවික්ඛිත්තකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. උග්ගහනිමිත්තං පනෙත්ථ පඤ්ඤායමානං පහාරමුඛං විය හොති. පටිභාගනිමිත්තං පරිපුණ්ණමෙව හුත්වා උපට්ඨාති.

හතවික්ඛිත්තක අසුභය ද විච්ඡිද්දක අසුභයෙහි සඳහන් වූ යුධ පිටි ආදී ස්ථානයන්හි ම ලැබිය හැකිය. එබැවින් එහි ගොස් ඉහත කී පරිදි ම අඟලක පරතරයක් තබා කොටස් සකස් කරවා හෝ සකස් කරගෙන හෝ "හතවික්ඛිත්තක පටිකූලං, හතවික්ඛිත්තක පටිකූලං" (කපා කොටා විසිරුවා හරින ලද පිළිකුල් වූ සිරුර) යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. එහි උග්ගහ නිමිත්ත කැපුම් පහරවල් සහිතව පෙනෙන අතර, පටිභාග නිමිත්ත සම්පූර්ණ වූවක් ලෙස ම පෙනෙයි.

ලොහිතකං යුද්ධමණ්ඩලාදීසු ලද්ධප්පහාරානං හත්ථපාදාදීසු වා ඡින්නෙසු භින්නගණ්ඩපීළකාදීනං වා මුඛතො පග්ඝරමානකාලෙ ලබ්භති. තස්මා තං දිස්වා ‘‘ලොහිතකපටික්කූලං ලොහිතකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. එත්ථ උග්ගහනිමිත්තං වාතප්පහතා විය රත්තපටාකා චලමානාකාරං උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං පන සන්නිසින්නං හුත්වා උපට්ඨාති.

ලෝහිතක අසුභය යුධ පිටි ආදියෙහි ආයුධ පහර ලත් අයගේ අත් පා ආදිය කැපී ගිය විට හෝ පැළුණු ගෙඩි හා වණ ආදියෙන් ලේ වැගිරෙන අවස්ථාවන්හි ලැබිය හැකිය. එබැවින් එය දැක "ලෝහිතක පටිකූලං, ලෝහිතක පටිකූලං" (ලේ වැගිරෙන පිළිකුල් වූ සිරුර) යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙහි උග්ගහ නිමිත්ත සුළඟින් සැලෙන රතු කොඩියක් මෙන් සෙලවෙන ස්වභාවයෙන් පෙනෙන අතර, පටිභාග නිමිත්ත නිශ්චලව පෙනෙයි.

පුළවකං ද්වීහතීහච්චයෙන කුණපස්ස නවහි වණමුඛෙහි කිමිරාසිපග්ඝරණකාලෙ හොති. අපිච තං සොණසිඞ්ගාලමනුස්සගොමහිංසහත්ථිඅස්සඅජගරාදීනං සරීරප්පමාණමෙව හුත්වා සාලිභත්තරාසි විය තිට්ඨති[Pg.186]. තෙසු යත්ථ කත්ථචි ‘‘පුළවකපටික්කූලං පුළවකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. චූළපිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරස්ස හි කාළදීඝවාපියා අන්තො හත්ථිකුණපෙ නිමිත්තං උපට්ඨාසි. උග්ගහනිමිත්තං පනෙත්ථ චලමානං විය උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං සාලිභත්තපිණ්ඩො විය සන්නිසින්නං හුත්වා උපට්ඨාති.

පුළවක අසුභය මළ සිරුරක් මිය ගොස් දින දෙකක් හෝ තුනක් ගත වූ පසු එහි නව ද්වාරයන්ගෙන් පණුවන් වැගිරෙන කාලයේ දී ඇති වේ. තවද ඒ පුළවක අසුභය බල්ලන්, හිවලුන්, මිනිසුන්, ගවයන්, මී හරකුන්, ඇතන්, අශ්වයන් හා පිඹුරන් ආදීන්ගේ ශරීර ප්‍රමාණයෙන් ම යුක්තව, ඇල් සහ බත් රැසක් මෙන් පවතී. ඔවුන් අතුරින් යම් ශරීරයක "පුළවක පටිකූලං, පුළවක පටිකූලං" (පණුවන්ගෙන් ගැවසී ගත් පිළිකුල් වූ සිරුර) යනුවෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. චූළපිණ්ඩපාතික තිස්ස තෙරුන් වහන්සේට කාලදීඝවාපී වැව අසල තිබූ ඇත් කුණක මෙවැනි නිමිත්තක් පහළ විය. එහි උග්ගහ නිමිත්ත පණුවන් සෙලවෙන්නාක් මෙන් පෙනෙන අතර, පටිභාග නිමිත්ත ඇල් සහ බත් රැසක් මෙන් නිශ්චලව පෙනෙයි.

අට්ඨිකං ‘‘සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං අට්ඨිසඞ්ඛලිකං සමංසලොහිතං නහාරුසම්බන්ධ’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.154) නයෙන නානප්පකාරතො වුත්තං. තත්ථ යත්ථ තං නික්ඛිත්තං හොති, තත්ථ පුරිමනයෙනෙව ගන්ත්වා සමන්තා පාසාණාදීනං වසෙන සනිමිත්තං සාරම්මණං කත්වා ඉදං අට්ඨිකන්ති සභාවභාවතො උපලක්ඛෙත්වා වණ්ණාදිවසෙන එකාදසහාකාරෙහි නිමිත්තං උග්ගහෙතබ්බං.

අට්ඨික අසුභය "සොහොනෙහි දමන ලද, මස් හා ලේ සහිත වූ, නහරින් බැඳුණු ඇටසැකිල්ලක් දක්නාක් මෙන්" යනාදී වශයෙන් නානාප්‍රකාරව වදාරා ඇත. ඒ අට්ඨික අසුභය යම් තැනක දමා ඇත්ද, එහි පෙර කී ක්‍රමයෙන් ම ගොස්, ගල් ආදියෙන් වටා ලකුණු කොට, අරමුණ සහිත කොට "මෙය පිළිකුල් සහගත ඇටසැකිල්ලකි" යනුවෙන් එහි ස්වභාවය අනුව වටහාගෙන, වර්ණ ආදී වශයෙන් ආකාර එකොළොසකින් නිමිත්ත උගත යුතුය.

119. තං පන වණ්ණතො සෙතන්ති ඔලොකෙන්තස්ස න උපට්ඨාති, ඔදාතකසිණසම්භෙදො හොති. තස්මා අට්ඨිකන්ති පටික්කූලවසෙනෙව ඔලොකෙතබ්බං. ලිඞ්ගන්ති ඉධ හත්ථාදීනං නාමං. තස්මා හත්ථපාදසීසඋරබාහුකටිඌරුජඞ්ඝානං වසෙන ලිඞ්ගතො වවත්ථපෙතබ්බං. දීඝරස්සවට්ටචතුරස්සඛුද්දකමහන්තවසෙන පන සණ්ඨානතො වවත්ථපෙතබ්බං. දිසොකාසා වුත්තනයා එව. තස්ස තස්ස අට්ඨිනො පරියන්තවසෙන පරිච්ඡෙදතො වවත්ථපෙත්වා යදෙවෙත්ථ පාකටං හුත්වා උපට්ඨාති, තං ගහෙත්වා අප්පනා පාපුණිතබ්බා. තස්ස තස්ස අට්ඨිනො නින්නට්ඨානථලට්ඨානවසෙන පන නින්නතො ච ථලතො ච වවත්ථපෙතබ්බං. පදෙසවසෙනාපි අහං නින්නෙ ඨිතො, අට්ඨි ථලෙ, අහං ථලෙ, අට්ඨි නින්නෙතිපි වවත්ථපෙතබ්බං. ද්වින්නං පන අට්ඨිකානං ඝටිතඝටිතට්ඨානවසෙන සන්ධිතො වවත්ථපෙතබ්බං. අට්ඨිකානංයෙව අන්තරවසෙන විවරතො වවත්ථපෙතබ්බං. සබ්බත්ථෙව පන ඤාණං චාරෙත්වා ඉමස්මිං ඨානෙ ඉදමට්ඨීති සමන්තතො වවත්ථපෙතබ්බං. එවම්පි නිමිත්තෙ අනුපට්ඨහන්තෙ නලාටට්ඨිම්හි චිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බං.

119. එය වර්ණ වශයෙන් "සුදු ය" කියා බලන්නාට අසුභ ස්වභාවයෙන් නොපෙනේ, එවිට එය ඕදාත කසිණය හා මිශ්‍ර වෙයි. එබැවින් "ඇටසැකිල්ලකි" යනුවෙන් පිළිකුල් සහගත බවින් ම බැලිය යුතුය. මෙහි "ලිංග" යනු අත් පා ආදියේ නම් වේ. එබැවින් අත, පය, හිස, පපුව, බාහුව, ඉණ, කලව, කෙණ්ඩ යන වශයෙන් අවයව අනුව පිරිසිඳ දත යුතුය. දීර්ඝ, කෙටි, වටකුරු, සතරැස්, කුඩා, මහත් වශයෙන් සටහන් (සණ්ඨාන) අනුව පිරිසිඳ දත යුතුය. දිශා හා ස්ථාන පෙර කී පරිදි ම ය. ඒ ඒ අස්ථියෙහි කෙළවර අනුව සීමා පිරිසිඳ, මෙහි යම් අස්ථියක් ඉතා පැහැදිලිව පෙනේ ද, එය ගෙන අප්පනාවට පැමිණිය යුතුය. ඒ ඒ අස්ථියෙහි පහත් තැන් හා උස් තැන් අනුව පිරිසිඳ දත යුතුය. ස්ථාන වශයෙන් ද "මම පහත් තැනක සිටිමි, අස්ථිය උස් තැනක ඇත" හෝ "මම උස් තැනක සිටිමි, අස්ථිය පහත් තැනක ඇත" යනුවෙන් ද පිරිසිඳ දත යුතුය. අස්ථි දෙකක් එකිනෙකට සම්බන්ධ වන සන්ධි ස්ථාන අනුව ද පිරිසිඳ දත යුතුය. අස්ථි අතර පවතින විවර (හිඩැස්) වශයෙන් ද පිරිසිඳ දත යුතුය. සියලු තැන්හි ම ඥානය මෙහෙයවා "මේ ස්ථානයෙහි මේ අස්ථිය ඇත" යනුවෙන් හාත්පසින් ම පිරිසිඳ දත යුතුය. මෙසේ පිරිසිඳ ගන්නා විටත් නිමිත්ත පහළ නොවන්නේ නම්, නළල් ඇටයෙහි සිත පිහිටුවිය යුතුය.

120. යථා චෙත්ථ, එවං ඉදං එකාදසවිධෙන නිමිත්තග්ගහණං ඉතො පුරිමෙසු පුළවකාදීසුපි යුජ්ජමානවසෙන සල්ලක්ඛෙතබ්බං. ඉදඤ්ච පන කම්මට්ඨානං සකලායපි අට්ඨිකසඞ්ඛලිකාය එකස්මිම්පි අට්ඨිකෙ සම්පජ්ජති. තස්මා තෙසු යත්ථකත්ථචි එකාදසවිධෙන නිමිත්තං උග්ගහෙත්වා ‘‘අට්ඨිකපටික්කූලං අට්ඨිකපටික්කූල’’න්ති [Pg.187] මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. ඉධ උග්ගහනිමිත්තම්පි පටිභාගනිමිත්තම්පි එකසදිසමෙව හොතීති වුත්තං, තං එකස්මිං අට්ඨිකෙ යුත්තං. අට්ඨිකසඞ්ඛලිකාය පන උග්ගහනිමිත්තෙ පඤ්ඤායමානෙ විවරතා. පටිභාගනිමිත්තෙ පරිපුණ්ණභාවො යුජ්ජති. එකට්ඨිකෙපි ච උග්ගහනිමිත්තෙන බීභච්ඡෙන භයානකෙන භවිතබ්බං. පටිභාගනිමිත්තෙන පීතිසොමනස්සජනකෙන, උපචාරාවහත්තා.

120. මෙම අට්ඨික අසුභයෙහි මෙන්ම, මෙයට පෙර දක්වන ලද පුළවක ආදී අසුභයන්හි ද සුදුසු පරිදි මෙම එකොළොස් ආකාරයෙන් නිමිත්ත ග්‍රහණය කිරීම සිහි තබා ගත යුතුය. තවද, මෙම කර්මස්ථානය සම්පූර්ණ ඇටසැකිල්ලක් කෙරෙහි හෝ එකම අස්ථියක් කෙරෙහි හෝ සාර්ථක වේ. එබැවින් එම ඇටසැකිල්ලේ හෝ අස්ථියේ හෝ ඕනෑම තැනක එකොළොස් ආකාරයකින් නිමිත්ත ග්‍රහණය කොට "අස්ථි පිළිකුලයි, අස්ථි පිළිකුලයි" ලෙස මනසිකාරය පැවැත්විය යුතුය. මෙහි උග්ගහ නිමිත්ත සහ පටිභාග නිමිත්ත එක හා සමාන බව (අටුවාවෙහි) දක්වා ඇත. එය එකම අස්ථියක් සම්බන්ධයෙන් ගැලපේ. ඇටසැකිල්ලක දී නම්, උග්ගහ නිමිත්තෙහි ඇට අතර සිදුරු පෙනෙන අතර පටිභාග නිමිත්තෙහි ඒවා සම්පූර්ණයෙන් පිරී පවතින බව පෙනේ. තනි අස්ථියක වුවද උග්ගහ නිමිත්ත විරූපී සහ භයානක විය යුතුය. පටිභාග නිමිත්ත උපචාර සමාධිය ඇති කරන බැවින් ප්‍රීති සෝමනස්සය උපදවන සුළු විය යුතුය.

ඉමස්මිං හි ඔකාසෙ යං අට්ඨකථාසු වුත්තං, තං ද්වාරං දත්වාව වුත්තං. තථා හි තත්ථ ‘‘චතූසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසු දසසු ච අසුභෙසු පටිභාගනිමිත්තං නත්ථි. බ්‍රහ්මවිහාරෙසු හි සීමසම්භෙදොයෙව නිමිත්තං. දසසු ච අසුභෙසු නිබ්බිකප්පං කත්වා පටික්කූලභාවෙයෙව දිට්ඨෙ නිමිත්තං නාම හොතී’’ති වත්වාපි පුන අනන්තරමෙව ‘‘දුවිධං ඉධ නිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තං පටිභාගනිමිත්තං. උග්ගහනිමිත්තං විරූපං බීභච්ඡං භයානකං හුත්වා උපට්ඨාතී’’තිආදි වුත්තං. තස්මා යං විචාරෙත්වා අවොචුම්හ, ඉදමෙවෙත්ථ යුත්තං.

සැබවින්ම මෙම කරුණෙහි ලා අටුවාවන්හි දක්වා ඇති දේ පරස්පර විරෝධයක් ඇති නොවන සේ වටහා ගත යුතුය. එනම් එහි "සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන්හි සහ දස අසුභයන්හි පටිභාග නිමිත්තක් නැත. බ්‍රහ්ම විහරණයන්හි සීමාසම්භේදය (පුද්ගල සීමා බිඳීම) ම නිමිත්ත වේ. දස අසුභයන්හි ද විකල්පයකින් තොරව පිළිකුල් සහගත බව පමණක් දකින විට එයම නිමිත්ත වේ" යැයි පවසා, නැවතත් වහාම "මෙහි නිමිත්ත උග්ගහ නිමිත්ත සහ පටිභාග නිමිත්ත වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. උග්ගහ නිමිත්ත විරූපී, අප්‍රසන්න සහ භයානක ලෙස පෙනේ" යනාදී වශයෙන් පවසා ඇත. එබැවින් අප විමසා බලා පවසන ලද කරුණම මෙහි දී වඩාත් සුදුසු වේ.

අපිච මහාතිස්සත්ථෙරස්ස දන්තට්ඨිකමත්තාවලොකනෙන සකලිත්ථිසරීරස්ස අට්ඨිසඞ්ඝාතභාවෙන උපට්ඨානාදීනි චෙත්ථ නිදස්සනානීති.

තවද, මහා තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ සිනාසෙන ස්ත්‍රියකගේ දත් දැකීමෙන් පමණක් මුළු ස්ත්‍රී ශරීරයම ඇටසැකිල්ලක් ලෙස දැකීම වැනි පුවත්, මෙම අට්ඨික කර්මස්ථානයෙහි උග්ගහ සහ පටිභාග නිමිතිවල විශේෂත්වය පෙන්වා දෙන නිදසුන් වේ.

ඉති අසුභානි සුභගුණො, දසසතලොචනෙන ථුතකිත්ති;

යානි අවොච දසබලො, එකෙකජ්ඣානහෙතුනීති.

මෙසේ දහසක් ඇස් ඇති ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ පැසසුමට ලක්වූ කීර්තියක් ඇති, මනහර ගුණයන්ගෙන් යුත්, දස බලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ එක් එක් ප්‍රථම ධ්‍යානයන් ලැබීමට හේතු වූ දස අසුභයන් මෙසේ වදාළ සේක.

එවං තානි ච තෙසඤ්ච, භාවනානයමිමං විදිත්වාන;

තෙස්වෙව අයං භිය්‍යො, පකිණ්ණකකථාපි විඤ්ඤෙය්‍යා.

මෙසේ එම දස අසුභයන් ද, ඒවායේ භාවනා ක්‍රමය ද දැනගෙන, ඒවා සම්බන්ධයෙන් ම තවදුරටත් ඉදිරිපත් කෙරෙන මෙම ප්‍රකීර්ණක (විවිධ) කථාව ද දත යුතුය.

පකිණ්ණකකථා

ප්‍රකීර්ණක කථාව

121. එතෙසු හි යත්ථ කත්ථචි අධිගතජ්ඣානො සුවික්ඛම්භිතරාගත්තා වීතරාගො විය නිල්ලොලුප්පචාරො හොති. එවං සන්තෙපි ය්වායං අසුභප්පභෙදො වුත්තො, සො සරීරසභාවප්පත්තිවසෙන ච රාගචරිතභෙදවසෙන චාති වෙදිතබ්බො. ඡවසරීරං හි පටික්කූලභාවං ආපජ්ජමානං උද්ධුමාතකසභාවප්පත්තං වා සියා, විනීලකාදීනං වා අඤ්ඤතරසභාවප්පත්තං. ඉති යාදිසං යාදිසං සක්කා හොති ලද්ධුං, තාදිසෙ තාදිසෙ උද්ධුමාතකපටික්කූලං විනීලකපටික්කූලන්ති එවං නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බමෙවාති සරීරසභාවප්පත්තිවසෙන දසධා අසුභප්පභෙදො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

121. මෙම අසුභ දසය අතරින් යම් අසුභයකින් ධ්‍යානය ලැබූ තැනැත්තා, රාගය මැනවින් යටපත් කර ඇති බැවින් රාගය ක්ෂය කළ රහතන් වහන්සේ නමක් මෙන් චපල බවින් තොර හැසිරීමක් ඇත්තෙකු වේ. එසේ වුවත්, මෙම අසුභ ප්‍රභේදයන් දක්වා ඇත්තේ මළ සිරුරේ ස්වභාවයට පත්වීම අනුව සහ පුද්ගලයන්ගේ රාග චරිතයන්ගේ වෙනස්කම් අනුව බව දත යුතුය. මළ සිරුර පිළිකුල් සහගත බවට පත්වීමේදී උද්ධුමාතක (ඉදිමුණු) ස්වභාවයට හෝ විනීලක ආදී වෙනත් ස්වභාවයකට හෝ පත්විය හැකිය. එබැවින් ලැබිය හැකි පරිදි වූ මළ සිරුරක් කෙරෙහි "ඉදිමුණු පිළිකුල් කුණපය", "නිල් වූ පිළිකුල් කුණපය" ආදී වශයෙන් නිමිත්ත ග්‍රහණය කළ යුතුය. මේ අනුව ශරීර ස්වභාවයට පත්වීම අනුව අසුභ ප්‍රභේද දසයක් වදාළ බව දත යුතුය.

විසෙසතො [Pg.188] චෙත්ථ උද්ධුමාතකං සරීරසණ්ඨානවිපත්තිප්පකාසනතො සණ්ඨානරාගිනො සප්පායං. විනීලකං ඡවිරාගවිපත්තිප්පකාසනතො සරීරවණ්ණරාගිනො සප්පායං. විපුබ්බකං කායවණපටිබද්ධස්ස දුග්ගන්ධභාවස්ස පකාසනතො මාලාගන්ධාදිවසෙන සමුට්ඨාපිතසරීරගන්ධරාගිනො සප්පායං. විච්ඡිද්දකං අන්තොසුසිරභාවප්පකාසනතො සරීරෙ ඝනභාවරාගිනො සප්පායං. වික්ඛායිතකං මංසුපචයසම්පත්තිවිනාසප්පකාසනතො ථනාදීසු සරීරප්පදෙසෙසු මංසුපචයරාගිනො සප්පායං. වික්ඛිත්තකං අඞ්ගපච්චඞ්ගානං වික්ඛෙපප්පකාසනතො අඞ්ගපච්චඞ්ගලීලාරාගිනො සප්පායං. හතවික්ඛිත්තකං සරීරසඞ්ඝාතභෙදවිකාරප්පකාසනතො සරීරසඞ්ඝාතසම්පත්තිරාගිනො සප්පායං. ලොහිතකං ලොහිතමක්ඛිතපටික්කූලභාවප්පකාසනතො අලඞ්කාරජනිතසොභරාගිනො සප්පායං. පුළවකං කායස්ස අනෙකකිමිකුලසාධාරණභාවප්පකාසනතො කායෙ මමත්තරාගිනො සප්පායං. අට්ඨිකං සරීරට්ඨීනං පටික්කූලභාවප්පකාසනතො දන්තසම්පත්තිරාගිනො සප්පායන්ති එවං රාගචරිතභෙදවසෙනාපි දසධා අසුභප්පභෙදො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

මෙහි විශේෂයෙන්ම: උද්ධුමාතක අසුභය ශරීරයේ හැඩය (සංස්ථානය) විනාශ වී යන බව පෙන්වන බැවින් ශරීරයේ හැඩයට ඇලුම් කරන (සංස්ථාන රාගී) අයට හිතකර වේ. විනීලක අසුභය සමේ පැහැය විකෘති වන බව පෙන්වන බැවින් ශරීරයේ වර්ණයට ඇලුම් කරන අයට හිතකර වේ. විපුබ්බක අසුභය ශරීරයෙන් නික්මෙන දුගඳ පෙන්වන බැවින් මල් ගඳවිලවුන් ආදියෙන් සකස් කළ ශරීර ගන්ධයට ඇලුම් කරන අයට හිතකර වේ. විච්ඡිද්දක අසුභය ශරීරය ඇතුළත සිදුරු සහිත බව පෙන්වන බැවින් ශරීරය ඝන වස්තුවක් ලෙස සලකා ඇලුම් කරන අයට හිතකර වේ. වික්ඛායිතක අසුභය මාංශපේශීන් විනාශ වන බව පෙන්වන බැවින් ස්තන ආදී ශරීර අවයවයන්හි මාංශ පිරුණු බවට ඇලුම් කරන අයට හිතකර වේ. වික්ඛිත්තක අසුභය අතපය විසිරී යාම පෙන්වන බැවින් අවයවයන්ගේ විලාසිතාවන්ට ඇලුම් කරන අයට හිතකර වේ. හතවික්ඛිත්තක අසුභය ශරීරයේ සන්ධි විනාශ වන බව පෙන්වන බැවින් ශරීරයේ සුසංයෝගී බවට ඇලුම් කරන අයට හිතකර වේ. ලෝහිතක අසුභය ලෙයින් තැවරුණු පිළිකුල් බව පෙන්වන බැවින් සැරසිලිවලින් ඇතිවන ශෝභාවට ඇලුම් කරන අයට හිතකර වේ. පුළවක අසුභය ශරීරය බොහෝ පණුවන්ගෙන් ගැවසී ඇති බව පෙන්වන බැවින් ශරීරය "මගේ" යැයි මමත්වයෙන් ඇලුම් කරන අයට හිතකර වේ. අට්ඨික අසුභය ශරීරයේ අස්ථිවල පිළිකුල් බව පෙන්වන බැවින් යහපත් දත් දෙපළට ඇලුම් කරන අයට හිතකර වේ. මෙසේ රාග චරිතයන්ගේ වෙනස්කම් අනුව ද අසුභ දස ප්‍රභේදයක් වදාළ බව දත යුතුය.

යස්මා පන දසවිධෙපි එතස්මිං අසුභෙ සෙය්‍යථාපි නාම අපරිසණ්ඨිතජලාය සීඝසොතාය නදියා අරිත්තබලෙනෙව නාවා තිට්ඨති, විනා අරිත්තෙන න සක්කා ඨපෙතුං, එවමෙව දුබ්බලත්තා ආරම්මණස්ස විතක්කබලෙනෙව චිත්තං එකග්ගං හුත්වා තිට්ඨති, විනා විතක්කෙන න සක්කා ඨපෙතුං, තස්මා පඨමජ්ඣානමෙවෙත්ථ හොති, න දුතියාදීනි.

තවද, මෙම දස ආකාර වූ අසුභයන්හි, වේගයෙන් ගලා යන රළු රළ පහර සහිත ගඟක ඔරුවක් රඳවා ගත හැක්කේ හබලක ආධාරයෙන්ම පමණක් වන්නා සේ, අසුභ අරමුණ දුර්වල බැවින් සිත ඒකාග්‍රව පවතින්නේ විතක්කයේ (සිත අරමුණෙහි තැබීමේ) බලයෙන්ම පමණි. විතක්කයෙන් තොරව සිත රඳවා ගත නොහැක. එබැවින් මෙම අසුභ දසයෙහි ම ප්‍රථම ධ්‍යානය පමණක් ඇතිවන අතර ද්විතීය ධ්‍යානාදිය ඇති නොවේ.

පටික්කූලෙපි ච එතස්මිං ආරම්මණෙ ‘‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණම්හා පරිමුච්චිස්සාමී’’ති එවමානිසංසදස්සාවිතාය චෙව නීවරණසන්තාපප්පහානෙන ච පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජති, ‘‘බහුං දානි වෙතනං ලභිස්සාමී’’ති ආනිසංසදස්සාවිනො පුප්ඵඡඩ්ඩකස්ස ගූථරාසිම්හි විය, උස්සන්නබ්‍යාධිදුක්ඛස්ස රොගිනො වමනවිරෙචනප්පවත්තියං විය ච.

මෙම අරමුණ පිළිකුල් සහගත වුවත්, "ඒකාන්තයෙන්ම මම මෙම පිළිවෙතින් ජරාවෙන් හා මරණයෙන් මිදෙන්නෙමි" යනුවෙන් මෙහි ආනිසංස දකින බැවින් ද, නීවරණ නමැති දැවීම් දුරු වන බැවින් ද ප්‍රීති සෝමනස්සය උපදියි. එය, "දැන් මට බොහෝ කුලියක් ලැබෙන්නේය" යි ආනිසංස දකින අසූචි අදින්නෙකුට අසූචි ගොඩක් දැකීමේදී ඇතිවන සතුට මෙන් ද, දැඩි රෝග පීඩාවකින් පෙළෙන රෝගියෙකුට සුවය ලැබීමේ බලාපොරොත්තුවෙන් වමනය කරවීමේදී හෝ විරේක කරවීමේදී ඇතිවන සතුට මෙන් ද වේ.

122. දසවිධම්පි චෙතං අසුභං ලක්ඛණතො එකමෙව හොති. දසවිධස්සාපි හෙතස්ස අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලභාවො එව ලක්ඛණං. තදෙතං ඉමිනා ලක්ඛණෙන න කෙවලං මතසරීරෙ, දන්තට්ඨිකදස්සාවිනො පන චෙතියපබ්බතවාසිනො මහාතිස්සත්ථෙරස්ස විය, හත්ථික්ඛන්ධගතං රාජානං ඔලොකෙන්තස්ස සඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරූපට්ඨාකසාමණෙරස්ස විය ච ජීවමානකසරීරෙපි [Pg.189] උපට්ඨාති. යථෙව හි මතසරීරං, එවං ජීවමානකම්පි අසුභමෙව. අසුභලක්ඛණං පනෙත්ථ ආගන්තුකෙන අලඞ්කාරෙන පටිච්ඡන්නත්තා න පඤ්ඤායති. පකතියා පන ඉදං සරීරං නාම අතිරෙකතිසතඅට්ඨිකසමුස්සයං අසීතිසතසන්ධිසඞ්ඝටිතං නවන්හාරුසතනිබන්ධනං නවමංසපෙසිසතානුලිත්තං අල්ලචම්මපරියොනද්ධං ඡවියා පටිච්ඡන්නං ඡිද්දාවඡිද්දං මෙදකථාලිකා විය නිච්චුග්ඝරිතපග්ඝරිතං කිමිසඞ්ඝනිසෙවිතං රොගානං ආයතනං දුක්ඛධම්මානං වත්ථු පරිභින්නපුරාණගණ්ඩො විය නවහි වණමුඛෙහි සතතවිස්සන්දනං. යස්ස උභොහි අක්ඛීහි අක්ඛිගූථකො පග්ඝරති, කණ්ණබිලෙහි කණ්ණගූථකො, නාසාපුටෙහි සිඞ්ඝාණිකා, මුඛතො ආහාරපිත්තසෙම්හරුධිරානි, අධොද්වාරෙහි උච්චාරපස්සාවා, නවනවුතියා ලොමකූපසහස්සෙහි අසුචිසෙදයූසො පග්ඝරති. නීලමක්ඛිකාදයො සම්පරිවාරෙන්ති. යං දන්තකට්ඨමුඛධොවනසීසමක්ඛනනහානනිවාසනපාරුපනාදීහි අප්පටිජග්ගිත්වා යථාජාතොව ඵරුසවිප්පකිණ්ණකෙසො හුත්වා ගාමෙන ගාමං විචරන්තො රාජාපි පුප්ඵඡඩ්ඩකචණ්ඩාලාදීසු අඤ්ඤතරොපි සමසරීරපටික්කූලතාය නිබ්බිසෙසො හොති, එවං අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලතාය රඤ්ඤො වා චණ්ඩාලස්ස වා සරීරෙ වෙමත්තං නාම නත්ථි. දන්තකට්ඨමුඛධොවනාදීහි පනෙත්ථ දන්තමලාදීනි පමජ්ජිත්වා නානාවත්ථෙහි හිරිකොපීනං පටිච්ඡාදෙත්වා නානාවණ්ණෙන සුරභිවිලෙපනෙන විලිම්පිත්වා පුප්ඵාභරණාදීහි අලඞ්කරිත්වා ‘‘අහං මම’’න්ති ගහෙතබ්බාකාරප්පත්තං කරොන්ති. තතො ඉමිනා ආගන්තුකෙන අලඞ්කාරෙන පටිච්ඡන්නත්තා තදස්ස යාථාවසරසං අසුභලක්ඛණං අසඤ්ජානන්තා පුරිසා ඉත්ථීසු, ඉත්ථියො ච පුරිසෙසු රතිං කරොන්ති. පරමත්ථතො පනෙත්ථ රජ්ජිතබ්බකයුත්තට්ඨානං නාම අණුමත්තම්පි නත්ථි. තථා හි කෙසලොමනඛදන්තඛෙළසිඞ්ඝාණිකඋච්චාරපස්සාවාදීසු එකකොට්ඨාසම්පි සරීරතො බහි පතිතං සත්තා හත්ථෙන ඡුපිතුම්පි න ඉච්ඡන්ති, අට්ටීයන්ති හරායන්ති ජිගුච්ඡන්ති. යං යං පනෙත්ථ අවසෙසං හොති, තං තං එවං පටික්කූලම්පි සමානං අවිජ්ජන්ධකාරපරියොනද්ධා අත්තසිනෙහරාගරත්තා ‘‘ඉට්ඨං කන්තං නිච්චං සුඛං අත්තා’’ති ගණ්හන්ති. තෙ එවං ගණ්හන්තා අටවියං කිංසුකරුක්ඛං දිස්වා රුක්ඛතො අපතිතපුප්ඵං ‘‘අයං මංසපෙසී’’ති විහඤ්ඤමානෙන ජරසිඞ්ගාලෙන සමානතං ආපජ්ජන්ති. තස්මා –

122. දස වැදෑරුම් වූ මේ අසුභය ද ලක්ෂණය වශයෙන් එකක්ම වෙයි. දස වැදෑරුම් වූ මේ අසුභයෙහි ලක්ෂණය වනුයේ අපවිත්‍ර වූ ද, දුර්ගන්ධ වූ ද, පිළිකුල් සහගත වූ ද, පටිකූල බවම වේ. එම අසුභය මෙම ලක්ෂණයෙන් යුතුව මළ සිරුරක පමණක් නොව, ජීවමාන ශරීරයක ද වැටහෙයි. එය දත් පෙළක් දැකීමෙන් චේතිය පබ්බතයෙහි විසූ මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේට මෙන් ද, ඇතෙකු පිට වැඩහුන් රජු දෙස බැලූ සංඝරක්ඛිත තෙරුන්ගේ උපස්ථායක සාමණේරයන් වහන්සේට මෙන් ද ජීවමාන ශරීරයෙහි ද උපස්ථාන වෙයි. මළ සිරුර යම් සේද, එලෙසම ජීවමාන ශරීරය ද අසුභයක්ම වේ. එහෙත් ජීවමාන ශරීරයෙහි අසුභ ලක්ෂණය ආගන්තුක වූ සැරසිලිවලින් වැසී ඇති බැවින් (සාමාන්‍ය ජනයාට) නොපෙනේ. ස්වභාවයෙන්ම මෙම ශරීරය නම් තුන්සියයකට අධික ඇටසැකිල්ලකින් යුක්ත වූ, එකසිය අසූවක් සන්ධිවලින් ගැළපුණු, නවසියයක් නහරවලින් බැඳුණු, නවසියයක් මස් පිඬුවලින් ආලේපිත වූ, තෙත සමින් ඔතන ලද, සිහින් සමින් වැසුණු, බොහෝ සිදුරු සහිත වූ, තෙල් පිරුණු සැළියක් මෙන් නිරතුරුවම උඩින් හා යටින් අශුචි වැගිරෙන්නා වූ, පණුවන් සමූහයාට වාසස්ථාන වූ, රෝගයන්ට ආයතනය වූ, දුක්ඛ ධර්මයන්ට පදනම වූ, පැළුණු පැරණි වණ ගෙඩියක් මෙන් නව ද්වාරයකින් නිරන්තරයෙන් අශුචි වැගිරෙන්නා වූවකි. යම් ශරීරයක ඇස් දෙකෙන් කඳුළු හා කබ ද, කන් සිදුරුවලින් කන් කලා ද, නාස් පුඩු වලින් සොටු ද, මුඛයෙන් අනුභව කළ ආහාර, පිත, සෙම හා ලේ ද, පහළ ද්වාරවලින් මලමූත්‍ර ද, අනූ නවදහසක් ලොම් සිදුරුවලින් අපවිත්‍ර දහදිය ද වැගිරෙයි. නිල් මැස්සන් ආදීහු ඒ වටා රැස් වෙති. යම් ශරීරයක් දත් මැදීම, මුහුණ සේදීම, හිස තෙල් ගෑම, නෑම, හැඳීම සහ පෙරවීම ආදියෙන් පිරිසිදු නොකොට, උපන් හැටියෙන්ම රළු වූ හා අවුල් වූ කෙස් ඇතිව ගමෙන් ගමට හැසිරෙන්නේ නම්, රජු පවා කුණු කසළ දමන සැඩොලෙකු හා සමානව ශරීරයේ පිළිකුල් බව නිසා විශේෂයක් නැති අයෙක් වන්නේය. මෙසේ අපවිත්‍ර, දුර්ගන්ධ සහ පිළිකුල් බව නිසා රජුගේ හෝ සැඩොලාගේ හෝ ශරීරයෙහි කිසිදු වෙනසක් නැත. එහෙත්, මෙහි දත් මැදීම සහ මුහුණ සේදීම ආදියෙන් දත් මල ආදිය පිරිසිදු කොට, විවිධ වස්ත්‍රවලින් ලජ්ජා විය යුතු අංග වසා, විවිධ වර්ණ ඇති සුවඳ විලවුන් ගල්වා, මල් හා ආභරණවලින් සරසා "මම" "මගේ" යයි ගත හැකි තත්ත්වයකට පත් කර ගනිති. එයින් මෙම ආගන්තුක සැරසිලිවලින් වැසී ඇති බැවින්, ශරීරයේ ඇති ඒ තාත්වික අසුභ ලක්ෂණය නොදන්නා වූ පුරුෂයෝ ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ද, ස්ත්‍රීහු පුරුෂයන් කෙරෙහි ද ඇල්ම ඇති කර ගනිති. පරමාර්ථ වශයෙන් ගත් කල මෙහි ඇලීමට සුදුසු අබ ඇටයක තරම් වූ හෝ තැනක් නැත. කෙස්, ලොම්, නිය, දත්, කෙළ, සොටු, මල, මූත්‍ර ආදියෙන් එක කොටසක් හෝ ශරීරයෙන් බැහැර වූ කල, සත්වයෝ එය අතින් ඇල්ලීමට පවා අකමැති වෙති, පීඩාවට පත් වෙති, ලජ්ජා වෙති, පිළිකුල් කරති. ශරීරයෙහි ඉතිරිව ඇති යම් කොටසක් වේ ද, එය ද මෙලෙසම පිළිකුල් සහගත වුවත්, අවිද්‍යා අන්ධකාරයෙන් වැසුණු සත්වයෝ ස්වකීය ශරීරය කෙරෙහි ඇති ස්නේහය හා රාගයෙන් ඇලී, එය "ඉෂ්ටයි, කාන්තයි, නිත්‍යයි, සුඛයි, ආත්මයයි" කියා ගනිති. මෙසේ ග්‍රහණය කර ගන්නා වූ ඔවුහු, වනයෙහි පිපුණු කෑල ගසක් දැක ගසෙන් නොවැටුණු මල "මෙය මස් වැදැල්ලකි" කියා සිතා මුළාවී වෙහෙසට පත් වන මහලු නරියෙකු හා සමාන වෙති. එබැවින් –

යථාපි [Pg.190] පුප්ඵිතං දිස්වා, සිඞ්ගාලො කිංසුකං වනෙ;

මංසරුක්ඛො මයා ලද්ධො, ඉති ගන්ත්වාන වෙගසා.

වනයෙහි පිපුණු කෑල ගසක් දැක, "මම මස් ගසක් ලද්දෙමි" යි සිතා නරියා වේගයෙන් එහි ගොස්;

පතිතං පතිතං පුප්ඵං, ඩංසිත්වා අතිලොලුපො;

නයිදං මංසං අදුං මංසං, යං රුක්ඛස්මින්ති ගණ්හති.

වැටුණු වැටුණු මල අතිශය ලෝභයෙන් හපා කා, "මේ මස් නොවේ, ගසෙහි ඇති ඒ දේ මස් ය" කියා සිතන (නරියා) මෙන්;

කොට්ඨාසං පතිතංයෙව, අසුභන්ති තථා බුධො;

අග්ගහෙත්වාන ගණ්හෙය්‍ය, සරීරට්ඨම්පි නං තථා.

එලෙසම නුවණැත්තා, ශරීරයෙන් බැහැරව වැටුණු කොටස පමණක් අසුභයයි නොගෙන, ශරීරයෙහි පවතින කොටස ද එසේම අසුභයයි දත යුතුය.

ඉමඤ්හි සුභතො කායං, ගහෙත්වා තත්ථ මුච්ඡිතා;

බාලා කරොන්තා පාපානි, දුක්ඛා න පරිමුච්චරෙ.

මේ ශරීරය ශුභ යයි ගෙන එහි මුළා වූ බාලයෝ පව්කම් කොට දුකෙන් නිදහස් නොවෙති.

තස්මා පස්සෙය්‍ය මෙධාවී, ජීවතො වා මතස්ස වා;

සභාවං පූතිකායස්ස, සුභභාවෙන වජ්ජිතං.

එබැවින් නුවණැත්තා, ජීවත්ව සිටින හෝ මළා වූ හෝ පූතිකායෙහි (කුණු වූ ශරීරයෙහි) ශුභ භාවයෙන් තොර වූ ස්වභාවය දැකිය යුතුය.

වුත්තඤ්හෙතං –

මෙය මෙසේ පවසා ඇත –

දුග්ගන්ධො අසුචි කායො, කුණපො උක්කරූපමො;

නින්දිතො චක්ඛුභූතෙහි, කායො බාලාභිනන්දිතො.

දුර්ගන්ධ වූ, අපවිත්‍ර වූ, කුණපයක් බඳු වූ, අසූචි වළක් බඳු වූ ශරීරය පඥා ඇස ඇති උතුමන් විසින් නින්දා කරන ලද අතර, බාලයන් විසින් එය සතුටින් පිළිගන්නා ලද්දකි.

අල්ලචම්මපටිච්ඡන්නො, නවද්වාරො මහාවණො;

සමන්තතො පග්ඝරති, අසුචි පූතිගන්ධියො.

තෙත සමින් වැසුණු, දොරටු නවයක් ඇති, මහා වණයක් බඳු වූ ශරීරය හාත්පසින් අපවිත්‍ර වූ පූතිගන්ධය වගුරුවයි.

සචෙ ඉමස්ස කායස්ස, අන්තො බාහිරකො සියා;

දණ්ඩං නූන ගහෙත්වාන, කාකෙ සොණෙ නිවාරයෙති.

ඉදින් මේ ශරීරයෙහි ඇතුළත කොටස් පිටතට පෙනුණේ නම්, සැබවින්ම දඬු ගෙන කෑවුන් හා බල්ලන් පලවා හැරීමට සිදු වනු ඇත.

තස්මා දබ්බජාතිකෙන භික්ඛුනා ජීවමානසරීරං වා හොතු

එබැවින් භව්‍ය වූ (ප්‍රඥාවන්ත) භික්ෂුව විසින් ජීවමාන ශරීරයෙහි හෝ;

මතසරීරං වා යත්ථ යත්ථ අසුභාකාරො පඤ්ඤායති, තත්ථ තත්ථෙව නිමිත්තං ගහෙත්වා කම්මට්ඨානං අප්පනං පාපෙතබ්බන්ති.

මළ ශරීරයෙහි හෝ යම් යම් තැනක අසුභ ස්වභාවය පෙනේ ද, ඒ ඒ ස්ථානයෙහිම අසුභ නිමිත්ත ගෙන කමටහන අර්පණාවට පැමිණවිය යුතුය.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

මෙසේ සාධු ජනයන්ගේ ප්‍රමෝදය පිණිස කරන ලද විසුද්ධිමග්ගයෙහි;

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

සමාධි භාවනා අධිකාරයෙහි;

අසුභකම්මට්ඨානනිද්දෙසො නාම

අසුභ කර්මස්ථාන නිද්දේසය නම් වූ;

ඡට්ඨො පරිච්ඡෙදො.

සයවන පරිච්ඡේදයයි.

7. ඡඅනුස්සතිනිද්දෙසො

7. සය අනුස්සති නිද්දේසය.

1. බුද්ධානුස්සතිකථා

1. බුද්ධානුස්සති කතාව.

123. අසුභානන්තරං [Pg.191] උද්දිට්ඨාසු පන දසසු අනුස්සතීසු පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සතියෙව අනුස්සති, පවත්තිතබ්බට්ඨානම්හියෙව වා පවත්තත්තා සද්ධාපබ්බජිතස්ස කුලපුත්තස්ස අනුරූපා සතීතිපි අනුස්සති, බුද්ධං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති බුද්ධානුස්සති, බුද්ධගුණාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. ධම්මං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති ධම්මානුස්සති, ස්වාක්ඛාතතාදිධම්මගුණාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. සඞ්ඝං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති සඞ්ඝානුස්සති, සුප්පටිපන්නතාදිසඞ්ඝගුණාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. සීලං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති සීලානුස්සති, අඛණ්ඩතාදිසීලගුණාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. චාගං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති චාගානුස්සති, මුත්තචාගතාදිචාගගුණාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. දෙවතා ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති දෙවතානුස්සති, දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. මරණං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති මරණානුස්සති, ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. කෙසාදිභෙදං රූපකායං ගතා, කායෙ වා ගතාති කායගතා, කායගතා ච සා සති චාති කායගතසතීති වත්තබ්බෙ රස්සං අකත්වා කායගතාසතීති වුත්තා, කෙසාදිකායකොට්ඨාසනිමිත්තාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. ආනාපානෙ ආරබ්භ උප්පන්නා සති ආනාපානස්සති, අස්සාසපස්සාසනිමිත්තාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. උපසමං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති උපසමානුස්සති, සබ්බදුක්ඛූපසමාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං.

123. අසුභ කර්මස්ථානයට පසුව දක්වන ලද දස අනුස්සති අතරින්, නැවත නැවතත් උපදින බැවින් 'සතිය' ම (සිහියම) 'අනුස්සතිය' නම් වේ. එසේත් නැතහොත් පැවතිය යුතුම අරමුණෙහි පවතින බැවින්, ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ කුලපුත්‍රයාට අනුරූප වූ සිහිය යන අර්ථයෙන් ද 'අනුස්සතිය' නම් වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ අරභයා උපන් අනුස්සතිය 'බුද්ධානුස්සතිය' යි. බුදුගුණය අරමුණු කොටගත් සිහියට මෙය නමකි. ධර්මය අරභයා උපන් අනුස්සතිය 'ධම්මානුස්සතිය' යි. ස්වාක්ඛාතතාදී ධර්ම ගුණ අරමුණු කොටගත් සිහියට මෙය නමකි. සංඝයා අරභයා උපන් අනුස්සතිය 'සංඝානුස්සතිය' යි. සුප්පටිපන්නතාදී සංඝ ගුණ අරමුණු කොටගත් සිහියට මෙය නමකි. තමාගේ සීලය අරභයා උපන් අනුස්සතිය 'සීලානුස්සතිය' යි. අඛණ්ඩතාදී සීල ගුණ අරමුණු කොටගත් සිහියට මෙය නමකි. තමාගේ පරිත්‍යාගය අරභයා උපන් අනුස්සතිය 'චාගානුස්සතිය' යි. මුත්තචාගතාදී ත්‍යාග ගුණ අරමුණු කොටගත් සිහියට මෙය නමකි. දේවතාවන් සාක්ෂි කොට තබාගෙන (අරභයා) උපන් අනුස්සතිය 'දේවානුස්සතිය' යි. දේවතාවන් සාක්ෂි ස්ථානයෙහි තබා තමාගේ ශ්‍රද්ධාදී ගුණ අරමුණු කොටගත් සිහියට මෙය නමකි. මරණය අරභයා උපන් අනුස්සතිය 'මරණානුස්සතිය' යි. ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳීයාම අරමුණු කොටගත් සිහියට මෙය නමකි. කෙස් ආදී කොටස් සහිත රූප කය පිළිබඳව පැවති බැවින් හෝ කයෙහි ම පැවති බැවින් 'කායගතා' නම් වේ. එය ධර්ම ස්වභාවයක් වන අතර කායගතා ද වේ, සතිය ද වේ. එබැවින් 'කායගතාසති' යයි කිව යුතු වුවත් (ගතා යන්නෙහි) 'ආ' කාරය ලුහු (රස්ස) නොකොට 'කායගතාසති' යනුවෙන් දක්වන ලදී. කෙස් ආදී වූ ශරීර කොටස්වල පිළිකුල් නිමිත්ත අරමුණු කළ සිහියට මෙය නමකි. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අරභයා උපන් සිහිය 'ආනාපානසති' යි. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කොටගත් සිහියට මෙය නමකි. සියලු සංස්කාරයන්ගේ සංසිඳීම වූ නිවන අරභයා උපන් අනුස්සතිය 'උපසමානුස්සතිය' යි. සියලු දුක් සංසිඳීම (නිවන) අරමුණු කොටගත් සිහියට මෙය නමකි.

124. ඉති ඉමාසු දසසු අනුස්සතීසු බුද්ධානුස්සතිං තාව භාවෙතුකාමෙන අවෙච්චප්පසාදසමන්නාගතෙන යොගිනා පතිරූපසෙනාසනෙ රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි [Pg.192] සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’’ති (අ. නි. 6.10) එවං බුද්ධස්ස භගවතො ගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

124. මෙසේ මෙම අනුස්සති දසය අතරින් පළමුව බුද්ධානුස්සතිය වැඩීමට කැමති, අවේච්චප්පසාදයෙන් (අචල ශ්‍රද්ධාවෙන්) යුක්ත වූ යෝගාවචරයා විසින්, සුදුසු සේනාසනයක විවේකීව හුදෙකලාව හිඳ, 'ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දේවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා' යනුවෙන් මෙම පාළි ක්‍රමයට අනුව භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ නැවත නැවත සිහිපත් කළ යුතුය.

තත්‍රායං අනුස්සරණනයො – සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… ඉතිපි භගවාති අනුස්සරති. ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොති.

එහි අනුස්මරණය කරන ක්‍රමය මෙසේය: 'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මේ කරුණින් අරහං වන සේක, මේ මේ කරුණින් සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක... පේ... මේ මේ කරුණින් භාග්‍යවත් වන සේක' යනුවෙන් නැවත නැවත මෙනෙහි කරයි. 'මේ මේ කරුණින්' යනුවෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ මෙයයි.

125. තත්ථ ආරකත්තා අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා පච්චයාදීනං අරහත්තා පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි තාව කාරණෙහි සො භගවා අරහන්ති අනුස්සරති. ආරකා හි සො සබ්බකිලෙසෙහි සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතො මග්ගෙන සවාසනානං කිලෙසානං විද්ධංසිතත්තාති ආරකත්තා අරහං.

125. එහි (අරහං ගුණයෙහි), කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් ද, කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් ද, සංසාර චක්‍රයේ ගරාදි කැඩූ බැවින් ද, සිව්පසය ආදී පූජාවන්ට සුදුසු වූ බැවින් ද, රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද යන මෙම කරුණු නිසා ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අරහං' වන සේකැයි සිහි කරයි. සැබවින්ම උන්වහන්සේ සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ සේක, වාසනා ගුණයන් ද සහිතව මාර්ග ඥානයෙන් කෙලෙසුන් විනාශ කළ බැවින් අතිශයින්ම දුරස්ථව වැඩසිටින සේක. මෙසේ කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූ බැවින් උන්වහන්සේ 'අරහං' නම් වන සේක.

සො තතො ආරකා නාම, යස්ස යෙනාසමඞ්ගිතා;

අසමඞ්ගී ච දොසෙහි, නාථො තෙනාරහං මතොති.

යම් කෙලෙස් අකුසලයන් සමඟ උන්වහන්සේගේ කිසිදු සම්බන්ධයක් නැද්ද, එබැවින් උන්වහන්සේ ඒ කෙලෙසුන්ගෙන් දුරස් වූවෙක් නම් වේ. අපගේ නාථයන් වහන්සේ දෝෂයන්ගෙන් මිදුණු බැවින්, ඒ හේතුවෙන් උන්වහන්සේ 'අරහං' යයි සම්මත වන සේක.

126. තෙ චානෙන කිලෙසාරයො මග්ගෙන හතාති අරීනං හතත්තාපි අරහං.

126. එසේම උන්වහන්සේ විසින් කෙලෙස් නමැති සතුරන් මාර්ග ඥානයෙන් නසන ලද බැවින් ද, 'අරීනං හතත්තා' (සතුරන් නැසූ බැවින්) යන අර්ථයෙන් උන්වහන්සේ 'අරහං' නම් වන සේක.

යස්මා රාගාදිසඞ්ඛාතා, සබ්බෙපි අරයො හතා;

පඤ්ඤාසත්ථෙන නාථෙන, තස්මාපි අරහං මතොති.

රාගය ආදී වූ සියලු සතුරන් අපගේ නාථයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රඥා නමැති ආයුධයෙන් නසන ලදී. ඒ කරුණින් ද උන්වහන්සේ 'අරහං' යයි සම්මත වන සේක.

127. යඤ්චෙතං අවිජ්ජාභවතණ්හාමයනාභි පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරාරං ජරාමරණනෙමි ආසවසමුදයමයෙන අක්ඛෙන විජ්ඣිත්වා තිභවරථෙ සමායොජිතං අනාදිකාලප්පවත්තං සංසාරචක්කං, තස්සානෙන බොධිමණ්ඩෙ වීරියපාදෙහි සීලපථවියං පතිට්ඨාය සද්ධාහත්ථෙන කම්මක්ඛයකරං ඤාණඵරසුං ගහෙත්වා සබ්බෙ අරා හතාති අරානං හතත්තාපි අරහං.

127. යම් මේ අවිද්‍යාව හා භව තණ්හාව නමැති නාභියෙන් (මැද කොටසින්) යුක්ත වූ, පුණ්‍ය අභිසංස්කාර ආදී වූ ගරාදි (අර) සහිත වූ, ජරා මරණ නමැති නිමියෙන් (වට රෝදයෙන්) යුක්ත වූ, ආශ්‍රවයන්ගේ හටගැනීම නමැති අක්ෂයෙන් (කුරය) සිදුරු කොට තුන් භව නමැති රියෙහි යොදන ලද, අනාදිමත් කාලයක සිට පවතින සංසාර චක්‍රයක් ඇද්ද, උන්වහන්සේ බෝධි මණ්ඩපයේදී වීර්යය නමැති පාදවලින් සීලය නමැති පෘථිවිය මත ස්ථාවරව පිහිටා, ශ්‍රද්ධාව නමැති හස්තයෙන් කර්ම ක්ෂය කරන ප්‍රඥා පරසුව (කෙටේරිය) ගෙන, එහි සියලු ගරාදි විනාශ කළ සේක. මෙසේ ගරාදි (අර) නැසූ බැවින් ද උන්වහන්සේ 'අරහං' නම් වන සේක.

128. අථ වා සංසාරචක්කන්ති අනමතග්ගං සංසාරවට්ටං වුච්චති. තස්ස ච අවිජ්ජා නාභි, මූලත්තා. ජරාමරණං නෙමි, පරියොසානත්තා. සෙසා දස ධම්මා අරා, අවිජ්ජාමූලකත්තා ජරාමරණපරියන්තත්තා ච, තත්ථ දුක්ඛාදීසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජා. කාමභවෙ ච අවිජ්ජා කාමභවෙ සඞ්ඛාරානං පච්චයො හොති, රූපභවෙ අවිජ්ජා රූපභවෙ සඞ්ඛාරානං පච්චයො හොති, අරූපභවෙ අවිජ්ජා [Pg.193] අරූපභවෙ සඞ්ඛාරානං පච්චයො හොති. කාමභවෙ සඞ්ඛාරා කාමභවෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයා හොන්ති, එස නයො ඉතරෙසු. කාමභවෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං කාමභවෙ නාමරූපස්ස පච්චයො හොති, තථා රූපභවෙ. අරූපභවෙ නාමස්සෙව පච්චයො හොති. කාමභවෙ නාමරූපං කාමභවෙ සළායතනස්ස පච්චයො හොති, රූපභවෙ නාමරූපං රූපභවෙ තිණ්ණං ආයතනානං පච්චයො හොති, අරූපභවෙ නාමං අරූපභවෙ එකස්ස ආයතනස්ස පච්චයො හොති. කාමභවෙ සළායතනං කාමභවෙ ඡබ්බිධස්ස ඵස්සස්ස පච්චයො හොති, රූපභවෙ තීණි ආයතනානි රූපභවෙ තිණ්ණං ඵස්සානං පච්චයා හොන්ති, අරූපභවෙ එකං ආයතනං අරූපභවෙ එකස්ස ඵස්සස්ස පච්චයො හොති. කාමභවෙ ඡ ඵස්සා කාමභවෙ ඡන්නං වෙදනානං පච්චයා හොන්ති, රූපභවෙ තයො ඵස්සා තත්ථෙව තිස්සන්නං, අරූපභවෙ එකො තත්ථෙව එකිස්සා වෙදනාය පච්චයො හොති. කාමභවෙ ඡ වෙදනා කාමභවෙ ඡන්නං තණ්හාකායානං පච්චයා හොන්ති, රූපභවෙ තිස්සො තත්ථෙව තිණ්ණං, අරූපභවෙ එකා වෙදනා අරූපභවෙ එකස්ස තණ්හාකායස්ස පච්චයො හොති. තත්ථ තත්ථ සා සා තණ්හා තස්ස තස්ස උපාදානස්ස, උපාදානාදයො භවාදීනං.

128. නැතහොත් 'සංසාර චක්‍රය' යනු කෙළවරක් නොපෙනෙන සංසාර වෘත්තයයි. එහි අවිද්‍යාව මූලික වන බැවින් 'නාභිය' (මැද කොටස) නම් වේ. ජරා මරණය අවසානය වන බැවින් 'නිමිය' (වට රෝදය) නම් වේ. සෙසු දස ධර්මයන් (සංස්කාර සිට ජාති දක්වා) අවිද්‍යාව මූලික කරගත් බැවින් හා ජරා මරණය කෙළවර කොට ඇති බැවින් 'ගරාදි' (අර) නම් වේ. එහි දුක්ඛාදී සත්‍යයන් පිළිබඳව නොදැනීම අවිද්‍යාවයි. කාම භවයෙහි අවිද්‍යාව, කාම භවයේ සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වේ. රූප භවයෙහි අවිද්‍යාව, රූප භවයේ සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වේ. අරූප භවයෙහි අවිද්‍යාව, අරූප භවයේ සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වේ. කාම භවයේ සංස්කාරයන්, කාම භවයේ ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍ය වේ. සෙසු භවයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. කාම භවයේ ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය, කාම භවයේ නාමරූපයන්ට ප්‍රත්‍ය වේ, රූප භවයේ ද එසේමය. අරූප භවයේදී නම් නාමයට පමණක් ප්‍රත්‍ය වේ. කාම භවයේ නාමරූප, කාම භවයේ සළායතනයන්ට ප්‍රත්‍ය වේ. රූප භවයේ නාමරූප, රූප භවයේ ආයතන තුනකට (ඇස, කන, මනස) ප්‍රත්‍ය වේ. අරූප භවයේ නාමය, අරූප භවයේ එක් ආයතනයකට (මනායතනයට) ප්‍රත්‍ය වේ. කාම භවයේ සළායතන, කාම භවයේ සවැදෑරුම් ඵස්සයන්ට ප්‍රත්‍ය වේ. රූප භවයේ ආයතන තුන, රූප භවයේ ඵස්සයන් තුනකට ප්‍රත්‍ය වේ. අරූප භවයේ එක් ආයතනයක්, අරූප භවයේ එක් ඵස්සයකට ප්‍රත්‍ය වේ. කාම භවයේ ඵස්ස හය, කාම භවයේ වේදනා හයකට ප්‍රත්‍ය වේ. රූප භවයේ ඵස්ස තුන, එහිම වේදනා තුනකට ප්‍රත්‍ය වේ. අරූප භවයේ එක් ඵස්සයක්, එහිම එක් වේදනාවකට ප්‍රත්‍ය වේ. කාම භවයේ වේදනා හය, කාම භවයේ තණ්හාකාය හයකට ප්‍රත්‍ය වේ. රූප භවයේ වේදනා තුන, එහිම තණ්හාකාය තුනකට ප්‍රත්‍ය වේ. අරූප භවයේ එක් වේදනාවක්, අරූප භවයේ එක් තණ්හාකායකට ප්‍රත්‍ය වේ. ඒ ඒ තැන්හි ඒ ඒ තණ්හාව ඒ ඒ උපාදානයන්ට ද, උපාදාන ආදිය භව ආදියට ද ප්‍රත්‍ය වේ.

කථං? ඉධෙකච්චො කාමෙ පරිභුඤ්ජිස්සාමීති කාමුපාදානපච්චයා කායෙන දුච්චරිතං චරති, වාචාය දුච්චරිතං චරති, මනසා දුච්චරිතං චරති, දුච්චරිතපාරිපූරියා අපායෙ උපපජ්ජති. තත්ථස්ස උපපත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවො, කම්මනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො, ඛන්ධානං නිබ්බත්ති ජාති, පරිපාකො ජරා, භෙදො මරණං.

එය කෙසේ ද? මෙහි ඇතැම් අයෙක් 'කාමයන් භුක්ති විඳින්නෙමි' යන කාම උපාදානය නිසා කයෙන් දුසිරිතෙහි යෙදෙයි, වචනයෙන් දුසිරිතෙහි යෙදෙයි, මනසින් දුසිරිතෙහි යෙදෙයි. දුසිරිත සම්පූර්ණ වීමෙන් අපායෙහි උපදියි. එහිදී ඔහුගේ උප්පත්තියට හේතු වූ කර්මය 'කර්ම භවය' යි. කර්මයෙන් හටගත් ස්කන්ධයන් 'උප්පත්ති භවය' යි. ස්කන්ධයන්ගේ පහළ වීම 'ජාතිය' යි. ඒවායේ මෝරා යාම 'ජරාව' යි. බිඳී යාම 'මරණය' යි.

අපරො සග්ගසම්පත්තිං අනුභවිස්සාමීති තථෙව සුචරිතං චරති, සුචරිතපාරිපූරියා සග්ගෙ උපපජ්ජති. තත්ථස්ස උපපත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවොති සො එව නයො.

තවත් අයෙක් 'ස්වර්ග සම්පත්තිය අනුභව කරන්නෙමි' යයි එමෙන්ම සුචරිතයෙහි හැසිරෙයි. සුචරිතය සම්පූර්ණ වීමෙන් ස්වර්ගයෙහි උපදියි. එහිදී ඔහුගේ උප්පත්තියට හේතු වූ කර්මය 'කර්ම භවය' යි. ක්‍රමය මෙයම වේ.

අපරො පන බ්‍රහ්මලොකසම්පත්තිං අනුභවිස්සාමීති කාමුපාදානපච්චයාඑව මෙත්තං භාවෙති, කරුණං, මුදිතං, උපෙක්ඛං භාවෙති, භාවනාපාරිපූරියා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. තත්ථස්ස නිබ්බත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවොති සො එව නයො.

තවත් පුද්ගලයෙක් බ්‍රහ්මලෝක සම්පත්තිය අනුභව කරන්නෙමි යි කාමුපාදානය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන ම මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ඛා යන භාවනා වඩයි. ඒ භාවනාවන් පූර්ණ කිරීම හේතුවෙන් ඔහු බ්‍රහ්මලෝකයෙහි උපදියි. එහිදී ඔහුගේ එම ඉපදීමට හේතු වූ කර්මය 'කර්ම භවය' වන අතර, මෙයට පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයම මෙහිදී ද දත යුතුය.

අපරො [Pg.194] අරූපභවෙ සම්පත්තිං අනුභවිස්සාමීති තථෙව ආකාසානඤ්චායතනාදිසමාපත්තියො භාවෙති, භාවනාපාරිපූරියා තත්ථ තත්ථ නිබ්බත්තති. තත්ථස්ස නිබ්බත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවො, කම්මනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො, ඛන්ධානං නිබ්බත්ති ජාති, පරිපාකො ජරා, භෙදො මරණන්ති. එස නයො සෙසුපාදානමූලිකාසුපි යොජනාසු.

අන්‍ය වූ පුද්ගලයෙක් අරූප භවයෙහි සම්පත් විඳින්නෙමි යි එලෙසම කාමුපාදානය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙනම ආකාසානඤ්චායතනාදී අරූප සමාපත්ති වඩයි. භාවනා පාරිපූරිය හේතුවෙන් ඒ ඒ අරූප භූමිවල උපදියි. එහිදී ඔහුගේ ඒ ඉපදීමට හේතු වූ කර්මය 'කර්ම භවය' නම්‍ වේ. කර්මය නිසා හටගත් ස්කන්ධයන් 'උප්පත්ති භවය' නම්‍ වේ. ස්කන්ධයන්ගේ පහළ වීම 'ජාතිය' යි, ඒවායේ මෝරා යාම (පරිපාකය) 'ජරාව' යි, බිඳී යාම (භේදය) 'මරණය' යි. සෙසු උපාදාන මූලික කරගත් යෙදීම්වල ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

එවං අයං අවිජ්ජා හෙතු, සඞ්ඛාරා හෙතුසමුප්පන්නා, උභොපෙතෙ හෙතුසමුප්පන්නාති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං අනාගතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජා හෙතු, සඞ්ඛාරා හෙතුසමුප්පන්නා, උභොපෙතෙ හෙතුසමුප්පන්නාති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති එතෙනෙව නයෙන සබ්බපදානි විත්ථාරෙතබ්බානි.

මෙසේ 'මේ අවිද්‍යාව හේතුවයි, සංස්කාරයෝ හේතුවෙන් හටගත්හ, මේ දෙකම හේතුවෙන් හටගත් පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් ය' යි ප්‍රත්‍යයන් පිරිසිඳ ගන්නා වූ ප්‍රඥාව 'ධම්මට්ඨිතිඥානය' නම්‍ වේ. අතීත කාලයෙහි ද, අනාගත කාලයෙහි ද 'අවිද්‍යාව හේතුවයි, සංස්කාරයෝ හේතුවෙන් හටගත්හ, මේ දෙකම හේතුවෙන් හටගත් පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් ය' යි ප්‍රත්‍යයන් පිරිසිඳ ගන්නා ප්‍රඥාව 'ධම්මට්ඨිතිඥානය' නම්‍ වේ. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි වදාළ මේ ක්‍රමයෙන් ම සියලු පදයන් විස්තර කොට දත යුතුය.

තත්ථ අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා එකො සඞ්ඛෙපො, විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනා එකො, තණ්හුපාදානභවා එකො, ජාතිජරාමරණං එකො. පුරිමසඞ්ඛෙපො චෙත්ථ අතීතො අද්ධා, ද්වෙ මජ්ඣිමා පච්චුප්පන්නො, ජාතිජරාමරණං අනාගතො. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙන චෙත්ථ තණ්හුපාදානභවා ගහිතාව හොන්තීති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා අතීතෙ කම්මවට්ටං, විඤ්ඤාණාදයො පඤ්ච එතරහි විපාකවට්ටං, තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා ගහිතාව හොන්තීති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා එතරහි කම්මවට්ටං, ජාතිජරාමරණාපදෙසෙන විඤ්ඤාණාදීනං නිද්දිට්ඨත්තා ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ආයතිං විපාකවට්ටං. තෙ ආකාරතො වීසතිවිධා හොන්ති. සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානඤ්චෙත්ථ අන්තරා එකො සන්ධි, වෙදනාතණ්හානමන්තරා එකො, භවජාතීනමන්තරා එකොති, ඉති භගවා එතං චතුසඞ්ඛෙපං තියද්ධං වීසතාකාරං තිසන්ධිං පටිච්චසමුප්පාදං සබ්බාකාරතො ජානාති පස්සති අඤ්ඤාති පටිවිජ්ඣති. තං ඤාතට්ඨෙන ඤාණං, පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා, තෙන වුච්චති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති. ඉමිනා ධම්මට්ඨිතිඤාණෙන භගවා තෙ ධම්මෙ යථාභූතං ඤත්වා තෙසු නිබ්බින්දන්තො විරජ්ජන්තො විමුච්චන්තො වුත්තප්පකාරස්ස ඉමස්ස සංසාරචක්කස්ස අරෙ හනි විහනි විද්ධංසෙසි. එවම්පි අරානං හතත්තා අරහං.

එහි අවිද්‍යා හා සංස්කාර එක් සංක්ෂේපයකි. විඥාන, නාමරූප, සළායතන, ඵස්ස, වේදනා තවත් සංක්ෂේපයකි. තණ්හා, උපාදාන, භව තවත් සංක්ෂේපයකි. ජාති, ජරා, මරණ තවත් සංක්ෂේපයකි. මෙහි පළමු සංක්ෂේපය අතීත කාලයයි. මැද සංක්ෂේප දෙක වර්තමාන කාලයයි. ජාති, ජරා, මරණ අනාගත කාලයයි. මෙහි අවිද්‍යා හා සංස්කාර ග්‍රහණය කිරීමෙන් තණ්හා, උපාදාන, භව ද ගන්නා ලද්දේම වෙයි. එබැවින් මේ ධර්ම පහ අතීත කර්ම වට්ටයයි. විඥානාදී ධර්ම පහ වර්තමාන විපාක වට්ටයයි. තණ්හා, උපාදාන, භව ග්‍රහණය කිරීමෙන් අවිද්‍යා හා සංස්කාර ද ගන්නා ලද්දේම වෙයි. එබැවින් මේ ධර්ම පහ වර්තමාන කර්ම වට්ටයයි. ජාති, ජරා, මරණ යන පදයන්ගෙන් විඥානාදීන්ව ම දක්වන ලද බැවින් මේ ධර්ම පහ අනාගත විපාක වට්ටයයි. ඒ ධර්මයෝ විසි ආකාරයකින් යුක්ත වෙති. මෙහි සංස්කාර හා විඥාන අතර එක් සන්ධියක් ද, වේදනා හා තණ්හා අතර එක් සන්ධියක් ද, භව හා ජාති අතර එක් සන්ධියක් ද ඇත. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිව් සංක්ෂේපයක්, කාල තුනක්, ආකාර විස්සක් හා සන්ධි තුනක් ඇති මේ පටිච්චසමුප්පාදය සියලු ආකාරයෙන් ම දන්නා සේක, දකින සේක, අවබෝධ කළ සේක, ප්‍රතිවේධ කළ සේක. එය දන්නා අර්ථයෙන් 'ඥානය' වන අතර, ප්‍රකාර වශයෙන් දන්නා අර්ථයෙන් 'ප්‍රඥාව' යි. එහෙයින් ප්‍රත්‍ය පිරිසිඳ ගැනීමේ ප්‍රඥාව 'ධම්මට්ඨිතිඥානය' යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධම්මට්ඨිතිඥානයෙන් ඒ ධර්මයන් යථාභූත ලෙස දැන, ඒවා කෙරෙහි කළකිරෙමින්, නොඇලෙමින්, මිදෙමින් ඉහත කී ආකාරයේ මේ සංසාර චක්‍රයේ අරයන් නැසූ සේක, මැනවින් නැසූ සේක, සුන්බුන් කළ සේක. මෙසේ අරයන් නැසූ බැවින් ද උන්වහන්සේ 'අරහං' නම් වන සේක.

අරා සංසාරචක්කස්ස, හතා ඤාණාසිනා යතො;

ලොකනාථෙන තෙනෙස, අරහන්ති පවුච්චති.

සංසාර චක්‍රයේ අරයන් ඥාන නැමැති අසිපතින් යම් හෙයකින් නසන ලද ද, එහෙයින් ලෝකනාථ වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අරහං' යැයි පවසනු ලබති.

129. අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා [Pg.195] ච චීවරාදිපච්චයෙ අරහති පූජාවිසෙසඤ්ච. තෙනෙව ච උප්පන්නෙ තථාගතෙ යෙකෙචි මහෙසක්ඛා දෙවමනුස්සා, න තෙ අඤ්ඤත්ථ පූජං කරොන්ති. තථා හි බ්‍රහ්මා සහම්පති සිනෙරුමත්තෙන රතනදාමෙන තථාගතං පූජෙසි. යථාබලඤ්ච අඤ්ඤෙ දෙවා මනුස්සා ච බිම්බිසාරකොසලරාජාදයො. පරිනිබ්බුතම්පි ච භගවන්තං උද්දිස්ස ඡන්නවුතිකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා අසොකමහාරාජා සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි පතිට්ඨාපෙසි. කො පන වාදො අඤ්ඤෙසං පූජාවිසෙසානන්ති පච්චයාදීනං අරහත්තාපි අරහං.

129. අග්‍ර වූ දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයෙකු වන බැවින් ද චීවරාදී ප්‍රත්‍යයන්ට හා විශේෂ පූජාවන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුදුසු වන සේක. එහෙයින් ම තථාගතයන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ කල්හි මහේශාක්‍ය වූ යම් දේව මනුෂ්‍යයෝ වෙත් ද, ඔවුහු අන් කිසිවෙකුට පූජා නොකරති. සහම්පතී මහා බ්‍රහ්මයා මහාමේරු පර්වතයක් බඳු රත්න දාමයකින් තථාගතයන් වහන්සේට පූජා කළේය. සෙසු දෙවිවරු ද, බිම්බිසාර, කොසොල් රජු ආදී මිනිස්සු ද තම ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් පූජා කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසුව ද උන්වහන්සේ උදෙසා අසෝක මහරජතුමා කෝටි අනූ හයක ධනයක් වැය කොට මුළු දඹදිව පුරා අසූ හතරදහසක් වෙහෙර විහාර කරවූයේය. එසේ නම් අන් අය පූජා කරන විශේෂ පූජාවන් ගැන කුමන කතා ද? මෙසේ ප්‍රත්‍යයන් ආදියට සුදුසු (අර්හ) වන බැවින් ද උන්වහන්සේ 'අරහං' නම් වන සේක.

පූජාවිසෙසං සහ පච්චයෙහි,යස්මා අයං අරහති ලොකනාථො;

අත්ථානුරූපං අරහන්ති ලොකෙ,තස්මා ජිනො අරහති නාමමෙතං.

ප්‍රත්‍යයන් සහිත වූ විශේෂ පූජාවන්ට යම් හෙයකින් මේ ලෝකනාථයන් වහන්සේ සුදුසු වන සේක් ද, එහෙයින් ලොව අර්ථයට අනුරූපව 'අරහං' යන මේ නාමය දරා ගැනීමට ඒ ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේ සුදුසු වන සේක.

130. යථා ච ලොකෙ යෙකෙචි පණ්ඩිතමානිනො බාලා අසිලොකභයෙන රහො පාපං කරොන්ති, එවමෙස න කදාචි කරොතීති පාපකරණෙ රහාභාවතොපි අරහං.

130. ලෝකයෙහි තමන් පණ්ඩිතයන් යැයි හඟින යම් අඥානයෝ අපකීර්තියට බියෙන් රහසින් පව් කෙරෙත් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එලෙස කිසිවිටෙකත් නොකරන බැවින් පව් කිරීමෙහි රහසක් නැති බැවින් ද 'අරහං' නම් වන සේක.

යස්මා නත්ථි රහො නාම, පාපකම්මෙසු තාදිනො;

රහාභාවෙන තෙනෙස, අරහං ඉති විස්සුතො.

තාදි ගුණයෙන් යුත් බුදුරජාණන් වහන්සේට පාපකර්මයන්හි රහසක් නම් නැත. ඒ රහසක් නැති බව හේතුවෙන් උන්වහන්සේ ලොව 'අරහං' යැයි ප්‍රසිද්ධ වූ සේක.

එවං සබ්බථාපි –

මෙසේ සියලු ආකාරයෙන්ම –

ආරකත්තා හතත්තා ච, කිලෙසාරීන සො මුනි;

හතසංසාරචක්කාරො, පච්චයාදීන චාරහො;

න රහො කරොති පාපානි, අරහං තෙන වුච්චතීති.

කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ද, කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් ද, සංසාර චක්‍රයේ අරයන් නැසූ බැවින් ද, ප්‍රත්‍යයන්ට සුදුසු බැවින් ද, රහසින් පව් නොකරන බැවින් ද ඒ මුනිවරයාණෝ 'අරහං' යැයි කියනු ලබති.

131. සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා පන සම්මාසම්බුද්ධො. තථාහි එස සබ්බධම්මෙ සම්මා සාමඤ්ච බුද්ධො, අභිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යතො බුද්ධො, පරිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යතො, පහාතබ්බෙ ධම්මෙ පහාතබ්බතො, සච්ඡිකාතබ්බෙ ධම්මෙ සච්ඡිකාතබ්බතො, භාවෙතබ්බෙ ධම්මෙ භාවෙතබ්බතො. තෙනෙව චාහ –

131. සියලු ධර්මයන් නිවැරදිව හා තමන් විසින් ම අවබෝධ කළ බැවින් 'සම්මාසම්බුද්ධ' නම් වන සේක. උන්වහන්සේ සියලු ධර්මයන් නිවැරදිව හා තමන් විසින් ම අවබෝධ කළ සේක. අභිඥෙය ධර්මයන් අභිඥෙය වශයෙන් ද, පරිඥෙය ධර්මයන් පරිඥෙය වශයෙන් ද, ප්‍රහාතබ්බ ධර්මයන් ප්‍රහාතබ්බ වශයෙන් ද, සච්ඡිකාතබ්බ ධර්මයන් සච්ඡිකාතබ්බ වශයෙන් ද, භාවෙතබ්බ ධර්මයන් භාවෙතබ්බ වශයෙන් ද අවබෝධ කළ සේක. එහෙයින් ම මෙසේ වදාළ සේක –

අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිඤ්ඤාතං, භාවෙතබ්බඤ්ච භාවිතං;

පහාතබ්බං පහීනං මෙ, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණාති. (ම. නි. 2.399;

සු. නි. 563);

"බ්‍රාහ්මණය, අභිඥෙය වූ ධර්මය මා විසින් අවබෝධ කරන ලදී, භාවෙතබ්බ වූ ධර්මය වඩන ලදී, ප්‍රහාතබ්බ වූ ධර්මය ප්‍රහීණ කරන ලදී; එබැවින් මම බුද්ධ වෙමි."

132. අපිච [Pg.196] චක්ඛුං දුක්ඛසච්චං, තස්ස මූලකාරණභාවෙන සමුට්ඨාපිකා පුරිමතණ්හා සමුදයසච්චං, උභින්නං අප්පවත්ති නිරොධසච්චං, නිරොධපජානනා පටිපදා මග්ගසච්චන්ති එවං එකෙකපදුද්ධාරෙනාපි සබ්බධම්මෙ සම්මා සාමඤ්ච බුද්ධො, එස නයො සොතඝානජිව්හාකායමනෙසු. එතෙනෙව නයෙන රූපාදීනි ඡ ආයතනානි, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො ඡවිඤ්ඤාණකායා, චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො ඡ ඵස්සා, චක්ඛුසම්ඵස්සජාදයො ඡ වෙදනා, රූපසඤ්ඤාදයො ඡ සඤ්ඤා, රූපසඤ්චෙතනාදයො ඡ චෙතනා, රූපතණ්හාදයො ඡ තණ්හාකායා, රූපවිතක්කාදයො ඡ විතක්කා, රූපවිචාරාදයො ඡ විචාරා, රූපක්ඛන්ධාදයො පඤ්චක්ඛන්ධා, දස කසිණානි, දස අනුස්සතියො, උද්ධුමාතකසඤ්ඤාදිවසෙන දස සඤ්ඤා, කෙසාදයො ද්වත්තිංසාකාරා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, කාමභවාදයො නව භවා, පඨමාදීනි චත්තාරි ඣානානි, මෙත්තාභාවනාදයො චතස්සො අප්පමඤ්ඤා, චතස්සො අරූපසමාපත්තියො, පටිලොමතො ජරාමරණාදීනි, අනුලොමතො අවිජ්ජාදීනි පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානි ච යොජෙතබ්බානි.

132. තවද, ඇස දුක්ඛ සත්‍යයයි, එහි මූලික හේතුව වශයෙන් එය උපදවන පූර්ව තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි, ඒ දෙකෙහිම නොපැවැත්ම නිරෝධ සත්‍යයයි, නිරෝධය අවබෝධ කරගන්නා පිළිවෙත මග්ග සත්‍යයයි; මෙසේ එකිනෙක පදයන් උපුටා දැක්වීමෙන් ද සියලු ධර්මයන් නිවැරදිව හා තමන් විසින් ම අවබෝධ කළ බැවින් උන්වහන්සේ සම්මාසම්බුද්ධ වන සේක. කන, නාසය, දිව, කය, මනස යන ඉන්ද්‍රියයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මේ ක්‍රමයෙන් ම රූප ආදී ආයතන හය ද, චක්ඛු විඤ්ඤාණ ආදී විඤ්ඤාණ කාය හය ද, චක්ඛු සම්ඵස්ස ආදී ඵස්ස හය ද, චක්ඛු සම්ඵස්සජ වේදනා ආදී වේදනා හය ද, රූප සඤ්ඤා ආදී සඤ්ඤා හය ද, රූප සඤ්චේතනා ආදී චේතනා හය ද, රූප තණ්හා ආදී තණ්හා කාය හය ද, රූප විතක්ක ආදී විතක්ක හය ද, රූප විචාර ආදී විචාර හය ද, රූපක්ඛන්ධ ආදී පඤ්චස්කන්ධ ද, දස කසිණ ද, දස අනුස්සති ද, උද්ධුමාතක සඤ්ඤා ආදී දස අසුභ සඤ්ඤා ද, කේසාදී දෙතිස් කුණප කොට්ඨාස ද, දොළොස් ආයතන ද, දහඅට ධාතු ද, කාම භව ආදී නව භව ද, ප්‍රථමධ්‍යානාදී සතර ධ්‍යාන ද, මෙත්තා භාවනාදී සතර අප්පමඤ්ඤා ද, සතර අරූප සමාපත්ති ද, ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ජරා මරණාදී පටිච්චසමුප්පාද අංග ද, අනුලෝම වශයෙන් අවිද්‍යාදී පටිච්චසමුප්පාද අංග ද යෙදිය යුතුය.

තත්‍රායං එකපදයොජනා, ජරාමරණං දුක්ඛසච්චං, ජාති සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධපජානනා පටිපදා මග්ගසච්චන්ති එවමෙකෙකපදුද්ධාරෙන සබ්බධම්මෙ සම්මා සාමඤ්ච බුද්ධො අනුබුද්ධො පටිබුද්ධො. තෙන වුත්තං – ‘‘සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා පන සම්මාසම්බුද්ධො’’ති.

එහි මේ ඒකපද යෝජනාවයි: ජරා මරණය දුක්ඛ සත්‍යයයි, ජාතිය සමුදය සත්‍යයයි, ඒ දෙකෙහිම නික්මීම (නිරෝධය) නිරෝධ සත්‍යයයි, නිරෝධය අවබෝධ කරගන්නා පිළිවෙත මග්ග සත්‍යයයි. මෙසේ එක් එක් පදයක් පාසා සියලු ධර්මයන් මැනවින් ද, තමා විසින්ම ද අවබෝධ කළ හෙයින් බුද්ධ නම් වන සේක, අනුබුද්ධ (අවබෝධ කළ යුතු ධර්මයන්ට අනුකූලව අවබෝධ කළ) නම් වන සේක, ප්‍රතිබුද්ධ (ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස අවබෝධ කළ) නම් වන සේක. එබැවින් “සියලු ධර්මයන් මැනවින් හා තමා විසින්ම අවබෝධ කළ බැවින් ‘සම්මාසම්බුද්ධ’ නම් වන සේක” යැයි වදාරන ලදී.

133. විජ්ජාහි පන චරණෙන ච සම්පන්නත්තා විජ්ජාචරණසම්පන්නො. තත්ථ විජ්ජාති තිස්සොපි විජ්ජා අට්ඨපි විජ්ජා. තිස්සො විජ්ජා භයභෙරවසුත්තෙ (ම. නි. 1.52 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා, අට්ඨ අම්බට්ඨසුත්තෙ (දී. නි. 1.278 ආදයො). තත්‍ර හි විපස්සනාඤාණෙන මනොමයිද්ධියා ච සහ ඡ අභිඤ්ඤා පරිග්ගහෙත්වා අට්ඨ විජ්ජා වුත්තා. චරණන්ති සීලසංවරො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ජාගරියානුයොගො, සත්ත සද්ධම්මා, චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානීති ඉමෙ පන්නරස ධම්මා වෙදිතබ්බා. ඉමෙයෙව හි පන්නරස ධම්මා යස්මා එතෙහි චරති අරියසාවකො ගච්ඡති අමතං දිසං, තස්මා චරණන්ති වුත්තා. යථාහ – ‘‘ඉධ, මහානාම, අරියසාවකො සීලවා හොතී’’ති (ම. නි. 2.24) සබ්බං මජ්ඣිමපණ්ණාසකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. භගවා ඉමාහි විජ්ජාහි ඉමිනා ච චරණෙන සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති විජ්ජාචරණසම්පන්නොති.

133. විද්‍යාවන්ගෙන් හා චරණ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ‘විජ්ජාචරණසම්පන්න’ නම් වන සේක. එහි ‘විද්‍යා’ යනු ත්‍රිවිද්‍යාවන් මෙන්ම අෂ්ට විද්‍යාවන් ද වේ. ත්‍රිවිද්‍යාවන් භයභේරව සූත්‍රයේ වදාළ නියමයෙන්ම දත යුතුය. අෂ්ට විද්‍යාවන් අම්බට්ඨ සූත්‍රයේ වදාළ නියමයෙන් දත යුතුය. එහි විදර්ශනා ඤාණය හා මනෝමය ඉද්ධිය සමඟ ෂඩ් අභිඥාවන් ඇතුළත් කර අෂ්ට විද්‍යාවන් වදාරන ලදී. ‘චරණ’ යනු සීල සංවරය, ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවෘත ද්වාර ඇති බව (ඉන්ද්‍රිය සංවරය), භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව, ජාගරියානුයෝගය, සප්ත සද්ධර්මයන් සහ රූපාවචර ධ්‍යාන හතර යන මේ පසළොස් ධර්මයන් දත යුතුය. ආර්ය ශ්‍රාවකයා මේ පසළොස් ධර්මයන්ගෙන් යුක්තව අමෘත මහා නිවනට පැමිණෙන බැවින් මේවා ‘චරණ’ යැයි කියනු ලැබේ. මහානාම හිමියන්ට වදාළ පරිදි, “මහානාමය, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා සිල්වත් වෙයි” යන මේ සියල්ල මජ්ඣිම පණ්ණාසකයේ වදාළ නියමයෙන්ම දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම විද්‍යාවන්ගෙන් හා මෙම චරණයෙන් සමන්නාගත වන සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ ‘විජ්ජාචරණසම්පන්න’ යැයි කියනු ලැබේ.

තත්ථ [Pg.197] විජ්ජාසම්පදා භගවතො සබ්බඤ්ඤුතං පූරෙත්වා ඨිතා. චරණසම්පදා මහාකාරුණිකතං. සො සබ්බඤ්ඤුතාය සබ්බසත්තානං අත්ථානත්ථං ඤත්වා මහාකාරුණිකතාය අනත්ථං පරිවජ්ජෙත්වා අත්ථෙ නියොජෙති. යථා තං විජ්ජාචරණසම්පන්නො. තෙනස්ස සාවකා සුප්පටිපන්නා හොන්ති, නො දුප්පටිපන්නා විජ්ජාචරණවිපන්නානං සාවකා අත්තන්තපාදයො විය.

එහි විද්‍යා සම්පත්තිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය සම්පූර්ණ කර පිහිටා ඇත. චරණ සම්පත්තිය මහා කරුණාව සම්පූර්ණ කර පිහිටා ඇත. උන්වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන් සියලු සත්වයන්ගේ යහපත හා අයහපත දැන, මහා කරුණාවෙන් අයහපත දුරු කර යහපතෙහි යොදවන සේක. විද්‍යාචරණසම්පන්න උත්තමයෙකුගේ ස්වභාවය එයයි. ඒ හේතුවෙන් උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ මැනවින් පිළිපදින්නෝ (සුප්පටිපන්න) වෙති. විද්‍යා හා චරණයෙන් පිරිහී ගිය තීර්ථකයන්ගේ ශ්‍රාවකයන් වන අත්තන්තප ආදීන් මෙන් වැරදි ලෙස පිළිපදින්නෝ (දුප්පටිපන්න) නොවෙති.

134. සොභනගමනත්තා, සුන්දරං ඨානං ගතත්තා, සම්මා ගතත්තා, සම්මා ච ගදත්තා සුගතො. ගමනම්පි හි ගතන්ති වුච්චති. තඤ්ච භගවතො සොභනං පරිසුද්ධමනවජ්ජං. කිං පන තන්ති? අරියමග්ගො. තෙන හෙස ගමනෙන ඛෙමං දිසං අසජ්ජමානො ගතොති සොභනගමනත්තා සුගතො. සුන්දරඤ්චෙස ඨානං ගතො අමතං නිබ්බානන්ති සුන්දරං ඨානං ගතත්තාපි සුගතො. සම්මා ච ගතො තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනෙ කිලෙසෙ පුන අපච්චාගච්ඡන්තො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතො…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතො’’ති, සම්මා වා ගතො දීපඞ්කරපාදමූලතො පභුති යාව බොධිමණ්ඩා තාව සමතිංසපාරමීපූරිකාය සම්මාපටිපත්තියා සබ්බලොකස්ස හිතසුඛමෙව කරොන්තො සස්සතං, උච්ඡෙදං, කාමසුඛං, අත්තකිලමථන්ති ඉමෙ ච අන්තෙ අනුපගච්ඡන්තො ගතොති සම්මා ගතත්තාපි සුගතො. සම්මා චෙස ගදති යුත්තට්ඨානෙ යුත්තමෙව වාචං භාසතීති සම්මා ගදත්තාපි සුගතො. තත්‍රිදං සාධකසුත්තං ‘‘යං තථාගතො වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. යම්පි තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසඤ්හිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණාය. යං තථාගතො වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. යම්පි තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසඤ්හිතං, සා [Pg.198] ච පරෙසං පියා මනාපා, තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණායා’’ති (ම. නි. 2.86). එවං සම්මා ගදත්තාපි සුගතොති වෙදිතබ්බො.

134. ශෝභන ගමන් ඇති බැවින් ද, යහපත් ස්ථානයකට (නිවනට) ගිය බැවින් ද, මැනවින් ගිය බැවින් ද, මැනවින් ප්‍රකාශ කරන බැවින් ද ‘සුගත’ නම් වන සේක. ‘ගමනය’ යන්න ද ‘ගත’ යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ගමන ශෝභන ය, අතිශයින් පිරිසිදු ය, නිවැරදි ය. ඒ ගමන නම් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. උන්වහන්සේ ඒ ගමනින් (මාර්ගයෙන්) කිසිවක නොඇලී නිර්භය ස්ථානය වූ නිවනට වැඩි බැවින් ‘සුගත’ නම් වන සේක. තවද උන්වහන්සේ යහපත් ස්ථානයක් වූ අමෘත මහා නිවනට පැමිණි බැවින් ද ‘සුගත’ නම් වන සේක. තවද ඒ ඒ මගින් ප්‍රහීණ කළ ක්ලේශයන් වෙත නැවත නොඑන ලෙස මැනවින් වැඩි බැවින් ද ‘සුගත’ නම් වන සේක. එය මෙසේ වදාරන ලදී: “සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් යම් ක්ලේශ කෙනෙක් ප්‍රහීණ වූවාහු ද, ඒ ක්ලේශයන් වෙත නැවත නොයන බැවින්, ආපසු නොඑන බැවින් ‘සුගත’ නම් වන සේක... රහත් මගින් යම් ක්ලේශ කෙනෙක් ප්‍රහීණ වූවාහු ද, ඒ ක්ලේශයන් වෙත නැවත නොයන බැවින්, ආපසු නොඑන බැවින් ‘සුගත’ නම් වන සේක.” එසේත් නැතහොත් දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල සිට බෝධි මණ්ඩලය දක්වා තිස් පෙරුම් දම් පුරමින් සම්මා පටිපත්තියෙන් යුක්තව මුළු ලොවටම හිත සුව සලසමින්, ශාශ්වත හෝ උච්ඡේද අන්තයන්ට ද, කාමසුඛල්ලිකානුයෝග හෝ අත්තකිලමතානුයෝග අන්තයන්ට ද නොපැමිණ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙන් මැනවින් වැඩි බැවින් ‘සුගත’ නම් වන සේක. තවද උන්වහන්සේ සුදුසු තැනකදී සුදුසු වචනයක්ම මැනවින් පවසන බැවින් ‘සුගත’ නම් වන සේක. මේ සඳහා සාධක සූත්‍රය මෙසේය: “යම් වචනයක් අසත්‍ය වූ, අභූත වූ, අනර්ථය පිණිස පවත්නා වූ, අනුන්ට අප්‍රිය වූ ද අමනාප වූ ද බව තථාගතයන් වහන්සේ දන්නා සේක් නම්, තථාගතයන් වහන්සේ එවැනි වචන වදාරන්නේ නැත. යම් වචනයක් සත්‍ය වූ, භූත වූ නමුත් අනර්ථය පිණිස පවත්නා වූ, අනුන්ට අප්‍රිය වූ ද අමනාප වූ ද බව තථාගතයන් වහන්සේ දන්නා සේක් නම්, එවැනි වචන ද වදාරන්නේ නැත. යම් වචනයක් සත්‍ය වූ, භූත වූ, අර්ථය පිණිස පවත්නා වූ, අනුන්ට අප්‍රිය වූ ද අමනාප වූ ද බව තථාගතයන් වහන්සේ දන්නා සේක් නම්, තථාගතයන් වහන්සේ ඒ වචනය ප්‍රකාශ කිරීමට සුදුසු කාලය දන්නා සේක. යම් වචනයක් අසත්‍ය වූ, අභූත වූ, අනර්ථය පිණිස පවත්නා වූ, අනුන්ට ප්‍රිය වූ ද මනාප වූ ද බව තථාගතයන් වහන්සේ දන්නා සේක් නම්, එවැනි වචන ද වදාරන්නේ නැත. යම් වචනයක් සත්‍ය වූ, භූත වූ නමුත් අනර්ථය පිණිස පවත්නා වූ, අනුන්ට ප්‍රිය වූ ද මනාප වූ ද බව තථාගතයන් වහන්සේ දන්නා සේක් නම්, එවැනි වචන ද වදාරන්නේ නැත. යම් වචනයක් සත්‍ය වූ, භූත වූ, අර්ථය පිණිස පවත්නා වූ, අනුන්ට ප්‍රිය වූ ද මනාප වූ ද බව තථාගතයන් වහන්සේ දන්නා සේක් නම්, තථාගතයන් වහන්සේ ඒ වචනය ප්‍රකාශ කිරීමට සුදුසු කාලය දන්නා සේක.” මෙලෙස මැනවින් පවසන බැවින් ‘සුගත’ යැයි දත යුතුය.

135. සබ්බථාපි විදිතලොකත්තා පන ලොකවිදූ. සො හි භගවා සභාවතො සමුදයතො නිරොධතො නිරොධූපායතොති සබ්බථා ලොකං අවෙදි අඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි. යථාහ – ‘‘යත්ථ ඛො, ආවුසො, න ජායති න ජීයති න මීයති න චවති න උපපජ්ජති, නාහං තං ගමනෙන ලොකස්ස අන්තං ඤාතෙය්‍යං දට්ඨෙය්‍යං පත්තෙය්‍යන්ති වදාමි, න චාහං, ආවුසො, අපත්වාව ලොකස්ස අන්තං දුක්ඛස්ස අන්තකිරියං වදාමි. අපි චාහං, ආවුසො, ඉමස්මිඤ්ඤෙව බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙ ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙමි ලොකසමුදයඤ්ච ලොකනිරොධඤ්ච ලොකනිරොධගාමිනිඤ්ච පටිපදං.

135. සියලු ආකාරයෙන් ලෝකය දන්නා බැවින් ‘ලෝකවිදූ’ නම් වන සේක. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝකය එහි ස්වභාවය අනුව ද, හටගැනීම (සමුදය) අනුව ද, නිරෝධය (නිරුද්ධ වීම) අනුව ද, නිරෝධයට පත්වන මග අනුව ද යන සියලු ආකාරයෙන් දැන වදාළ සේක, අවබෝධ කළ සේක, පසක් කළ සේක. එය මෙසේ වදාරන ලදී: “ඇවැත් රෝහිතස්ස, යම් තැනක ජාතියක් නැද්ද, ජරාවක් නැද්ද, මරණයක් නැද්ද, චුතියක් හා උප්පත්තියක් නැද්ද, ඒ ලෝකාන්තයට පයින් ගොස් දත හැකිය, දැකිය හැකිය, පැමිණිය හැකිය කියා මම නොකියමි. ඇවැත් රෝහිතස්ස, ලෝකාන්තයට නොපැමිණ දුක කෙළවර කිරීමක් ද මම නොකියමි. ඇවැත්නි, සංඥා සහිත වූ මනස සහිත වූ මේ බඹයක් පමණ වූ ශරීරය තුළම ලෝකය ද, ලෝක සමුදය ද, ලෝක නිරෝධය ද, ලෝක නිරෝධයට පමුණුවන පිළිවෙත ද පනවන බව මම පවසමි.”

ගමනෙන න පත්තබ්බො, ලොකස්සන්තො කුදාචනං;

න ච අපත්වා ලොකන්තං, දුක්ඛා අත්ථි පමොචනං.

“ගමනින් (පයින් ගොස්) කිසි කලෙකත් ලෝකාන්තයට පැමිණිය නොහැකිය; එසේම ලෝකාන්තයට නොපැමිණ දුකින් මිදීමක් ද නැත.”

තස්මා හවෙ ලොකවිදූ සුමෙධො,ලොකන්තගූ වූසිතබ්‍රහ්මචරියො;

ලොකස්ස අන්තං සමිතාවි ඤත්වා,නාසීසති ලොකමිමං පරඤ්චාති. (සං. නි. 1.107;

අ. නි. 4.45);

“එබැවින් සැබවින්ම ලෝකය දන්නා වූ, මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ, ලෝකාන්තයට ගියාවූ, බඹසර වැස නිම කළා වූ, ක්ලේශයන් සංසිඳුවා ගත්තා වූ ඒ තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකාන්තය දැන, මේ ලෝකය හෝ පරලෝකය ප්‍රාර්ථනා නොකරන සේක.”

136. අපිච තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති (පටි. ම. 1.112) ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො. සස්සතො ලොකොති වා අසස්සතො ලොකොති වාති (දී. නි. 1.421) ආගතට්ඨානෙ සත්තලොකො.

136. තවද සංස්කාර ලෝකය, සත්ව ලෝකය සහ අවකාශ ලෝකය යැයි ලෝකයෝ තිදෙනෙකි. එහි “සියලු සත්වයෝ ආහාරය නිසා පවතින්නාහ” යනාදී වශයෙන් එන තැන ‘සංස්කාර ලෝකය’ ලෙස දත යුතුය. “ලෝකය ශාශ්වතය” හෝ “ලෝකය අශාශ්වතය” යනාදී වශයෙන් එන තැන ‘සත්ව ලෝකය’ ලෙස දත යුතුය.

යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති, දිසා භන්ති විරොචමානා;

තාව සහස්සධා ලොකො, එත්ථ තෙ වත්තතී වසොති. (ම. නි. 1.503) –

“යම්තාක් ප්‍රදේශයක හිරු සඳු දෙදෙනා සැරිසරද්දී බැබළෙමින් දිශාවන් ආලෝකවත් කරත් ද, ඒ තාක් වූ දහසක් ලෝක ධාතුව තුළ ඔබගේ ආඥාව (බලය) පවතී” යනාදී තැන්වල එන්නේ අවකාශ ලෝකයයි.

ආගතට්ඨානෙ ඔකාසලොකො. තම්පි භගවා සබ්බථා අවෙදි. තථා හිස්ස ‘‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා. ද්වෙ ලොකා නාමඤ්ච රූපඤ්ච. තයො ලොකා තිස්සො වෙදනා. චත්තාරො ලොකා [Pg.199] චත්තාරො ආහාරා. පඤ්ච ලොකා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. ඡ ලොකා ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි. සත්ත ලොකා සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො. අට්ඨ ලොකා අට්ඨ ලොකධම්මා. නව ලොකා නව සත්තාවාසා. දස ලොකා දසායතනානි. ද්වාදස ලොකා ද්වාදසායතනානි. අට්ඨාරස ලොකා අට්ඨාරස ධාතුයො’’ති (පටි. ම. 1.112) අයං සඞ්ඛාරලොකොපි සබ්බථා විදිතො.

ආගතස්ථානයන්හි ඕකාසලෝකය ද වෙයි. එය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වප්‍රකාරයෙන් දැන වදාළ සේක. උන්වහන්සේ මෙසේ දැන වදාළ සේක: 'එක් ලෝකයක් නම් - සියලු සත්ත්වයෝ ආහාරයෙන් පවතිති; ලෝක දෙකක් නම් - නාමය හා රූපයයි; ලෝක තුනක් නම් - තුන් වැදෑරුම් වේදනාවෝය; ලෝක හතරක් නම් - සතර ආහාරයෝය; ලෝක පහක් නම් - පංච උපාදානස්කන්ධයෝය; ලෝක හයක් නම් - අභ්‍යන්තර ආයතන හයයි; ලෝක හතක් නම් - සප්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතිහුය; ලෝක අටක් නම් - අෂ්ට ලෝකධර්මයෝය; ලෝක නවයක් නම් - නව සත්තාවාසයෝය; ලෝක දහයක් නම් - දස ආයතනයෝ (රූප ආයතන) ය; ලෝක දොළසක් නම් - දොළොස් ආයතනයෝය; ලෝක දහඅටක් නම් - දහඅට ධාතූහුය' යනුවෙන් වදාළ පරිදි මේ සංඛාර ලෝකය ද සර්වප්‍රකාරයෙන් දන්නා ලද්දේය.

යස්මා පනෙස සබ්බෙසම්පි සත්තානං ආසයං ජානාති, අනුසයං ජානාති, චරිතං ජානාති, අධිමුත්තිං ජානාති, අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක්ඛෙ, තික්ඛින්ද්‍රියෙ මුදින්ද්‍රියෙ, ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙ, සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙ, භබ්බෙ අභබ්බෙ සත්තෙ ජානාති. තස්මාස්ස සත්තලොකොපි සබ්බථා විදිතො.

තවද මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු සත්ත්වයන්ගේම ආශය දන්නා සේක, අනුශය දන්නා සේක, චරිතය දන්නා සේක, අධිමුක්තිය දන්නා සේක. කෙලෙස් රජස් අල්ප වූ සත්ත්වයන් ද, කෙලෙස් රජස් බහුල වූ සත්ත්වයන් ද, තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇති සත්ත්වයන් ද, මෘදු ඉන්ද්‍රිය ඇති සත්ත්වයන් ද, යහපත් ස්වභාව ඇති සත්ත්වයන් ද, අයහපත් ස්වභාව ඇති සත්ත්වයන් ද, පහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි සත්ත්වයන් ද, අපහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි සත්ත්වයන් ද, භව්‍ය සත්ත්වයන් හා අභව්‍ය සත්ත්වයන් ද දන්නා සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ විසින් සත්ත ලෝකය ද සර්වප්‍රකාරයෙන් දන්නා ලද්දේය.

137. යථා ච සත්තලොකො, එවං ඔකාසලොකොපි. තථා හෙස එකං චක්කවාළං ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච යොජනානං ද්වාදසසතසහස්සානි චතුතිංසසතානි ච පඤ්ඤාසඤ්ච යොජනානි. පරික්ඛෙපතො පන –

137. සත්ත ලෝකය යම් සේ ද, එසේම ඕකාස ලෝකය ද සර්වප්‍රකාරයෙන් දන්නා ලද්දේය. එනම්, එක් සක්වළක් දිගින් හා පළලින් යොදුන් දොළොස් ලක්ෂ තිස් හතර දහස් පන්සියයකි. වටප්‍රමාණය (පරික්ඛේපය) ගැන කියතොත් -

සබ්බං සතසහස්සානි, ඡත්තිංසපරිමණ්ඩලං;

දස චෙව සහස්සානි, අඩ්ඪුඩ්ඪානි සතානි ච.

මුළු සක්වළෙහි පූර්ණ වටප්‍රමාණය යොදුන් තිස් හය ලක්ෂ දස දහස් තුන්සිය පනහකි.

තත්ථ –

එහි -

දුවෙ සතසහස්සානි, චත්තාරි නහුතානි ච;

එත්තකං බහලත්තෙන, සඞ්ඛාතායං වසුන්ධරා.

ඝනකම (අතුල) වශයෙන් ගත් කල, මේ මහා පෘථිවිය යොදුන් දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් පමණ ප්‍රමාණයක් වන බව කියනු ලැබේ.

තස්සායෙව සන්ධාරකං –

එම පෘථිවියම දරා සිටින -

චත්තාරි සතසහස්සානි, අට්ඨෙව නහුතානි ච;

එත්තකං බහලත්තෙන, ජලං වාතෙ පතිට්ඨිතං.

ඝනකම වශයෙන් යොදුන් සතර ලක්ෂ අසූ දහසක් වූ ජල තලය, වාතය මත පිහිටා තිබේ.

තස්සාපි සන්ධාරකො –

එම ජල තලය දරා සිටින -

නව සතසහස්සානි, මාලුතො නභමුග්ගතො;

සට්ඨිඤ්චෙව සහස්සානි, එසා ලොකස්ස සණ්ඨිති.

වාතය යොදුන් නව ලක්ෂ සැට දහසක් පමණ අභ්‍යවකාශය දක්වා පවතී; මෙය ලෝකයේ (ඕකාස ලෝකයේ) පිහිටීමයි.

එවං සණ්ඨිතෙ චෙත්ථ යොජනානං –

මෙසේ පිහිටි මෙහි (පෘථිවි තලයේ) යොදුන් ප්‍රමාණයන් ගත් කල -

චතුරාසීති [Pg.200] සහස්සානි, අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවෙ;

අච්චුග්ගතො තාවදෙව, සිනෙරු පබ්බතුත්තමො.

යොදුන් අසූ හතර දහසක් මහා සමුද්‍රයෙහි ගිලී පවතින, එපමණ ප්‍රමාණයක්ම ඉහළට නැගී පවතින උතුම් වූ සිනේරු පර්වතය වෙයි.

තතො උපඩ්ඪුපඩ්ඪෙන, පමාණෙන යථාක්කමං;

අජ්ඣොගාළ්හුග්ගතා දිබ්බා, නානාරතනචිත්තිතා.

ඉන්පසු අනුපිළිවෙළින් අඩෙන් අඩ ප්‍රමාණයෙන් යුත්, සමුද්‍රයෙහි ගිලී පවතින හා ඉහළට නැගී පවතින, දිව්‍යමය වූ ද, නානා රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූ ද -

යුගන්ධරො ඊසධරො, කරවීකො සුදස්සනො;

නෙමින්ධරො විනතකො, අස්සකණ්ණො ගිරි බ්‍රහා.

යුගන්ධර, ඊසධර, කරවීක, සුදස්සන, නේමින්ධර, විනතක සහ අස්සකණ්ණ යන විශාල පර්වතයෝ වෙති.

එතෙ සත්ත මහාසෙලා, සිනෙරුස්ස සමන්තතො;

මහාරාජානමාවාසා, දෙවයක්ඛනිසෙවිතා.

මෙම මහා පර්වත සත සිනේරු පර්වතය වටා පිහිටා ඇති අතර, ඒවා සතර වරම් දෙවිවරුන්ගේ වාසස්ථාන ද වෙයි, දෙවියන් හා යක්ෂයන් විසින් ද ඇසුරු කරනු ලැබෙයි.

යොජනානං සතානුච්චො, හිමවා පඤ්ච පබ්බතො;

යොජනානං සහස්සානි, තීණි ආයතවිත්ථතො.

හිමවත පර්වතය යොදුන් පන්සියයක් උසය, දිගින් හා පළලින් යොදුන් තුන්දහසක් විශාලය.

චතුරාසීතිසහස්සෙහි, කූටෙහි පටිමණ්ඩිතො;

තිපඤ්චයොජනක්ඛන්ධ-පරික්ඛෙපා නගව්හයා.

එය කූටයන් (මුදුන්) අසූ හතර දහසකින් අලංකාරවත්ය. යම් ජම්බු වෘක්ෂයක ආනුභාවයෙන් මේ ද්වීපය 'ජම්බුද්වීපය' යැයි ප්‍රකට වූයේ ද, 'නග' යන නමින් හැඳින්වෙන එම ජම්බු වෘක්ෂය කඳේ වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් පසළොසකි.

පඤ්ඤාසයොජනක්ඛන්ධ-සාඛායාමා සමන්තතො;

සතයොජනවිත්ථිණ්ණා, තාවදෙව ච උග්ගතා;

ජම්බූ යස්සානුභාවෙන, ජම්බුදීපො පකාසිතො.

එහි කඳෙහි උස හා අතු විහිදී ඇති ප්‍රමාණය යොදුන් පනහ බැගින් වෙයි, හාත්පස යොදුන් සියයක් පළලය, එපමණම උසය.

යඤ්චෙතං ජම්බුයා පමාණං, එතදෙව අසුරානං චිත්‍රපාටලියා, ගරුළානං සිම්බලිරුක්ඛස්ස, අපරගොයානෙ කදම්බස්ස, උත්තරකුරූසු කප්පරුක්ඛස්ස, පුබ්බවිදෙහෙ සිරීසස්ස, තාවතිංසෙසු පාරිච්ඡත්තකස්සාති. තෙනාහු පොරාණා –

ජම්බු වෘක්ෂයේ යම් ප්‍රමාණයක් වදාළේ ද, අසුරයන්ගේ චිත්‍රපාටලී වෘක්ෂයෙහි ද, ගුරුළන්ගේ සිම්බලී වෘක්ෂයෙහි ද, අපරගෝයානයෙහි කදම්බ වෘක්ෂයෙහි ද, උතුරුකුරු දිවයිනෙහි කප්පරුක්ඛයෙහි ද, පූර්වවිදේහයෙහි සිරීස වෘක්ෂයෙහි ද, තාවතිංසයෙහි පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂයෙහි ද ප්‍රමාණය එයමය. එහෙයින් පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ:

‘‘පාටලී සිම්බලී ජම්බූ, දෙවානං පාරිච්ඡත්තකො;

කදම්බො කප්පරුක්ඛො ච, සිරීසෙන භවති සත්තමන්ති.

'පාටලී, සිම්බලී, ජම්බු, දෙවියන්ගේ පාරිච්ඡත්තක, කදම්බ, කප්පරුක්ඛ යන හයත්, සිරීස වෘක්ෂය හත්වැන්නා ලෙසත් (සමාන ප්‍රමාණ ඇත්තාහ)'.

‘‘ද්වෙඅසීති සහස්සානි, අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවෙ;

අච්චුග්ගතො තාවදෙව, චක්කවාළසිලුච්චයො;

පරික්ඛිපිත්වා තං සබ්බං, ලොකධාතුමයං ඨිතො’’ති.

සක්වළ පර්වතය යොදුන් අසූ දෙදහසක් මහා සමුද්‍රයෙහි ගිලී පවතින අතර, එපමණ ප්‍රමාණයක්ම ඉහළට නැගී පවතී. එය මුළු ලෝක ධාතුවම වට කරමින් පිහිටා තිබේ.

තත්ථ චන්දමණ්ඩලං එකූනපඤ්ඤාසයොජනං. සූරියමණ්ඩලං පඤ්ඤාසයොජනං. තාවතිංසභවනං දසසහස්සයොජනං. තථා අසුරභවනං අවීචිමහානිරයො ජම්බුදීපො ච. අපරගොයානං සත්තසහස්සයොජනං. තථා [Pg.201] පුබ්බවිදෙහං. උත්තරකුරු අට්ඨසහස්සයොජනං. එකමෙකො චෙත්ථ මහාදීපො පඤ්චසතපඤ්චසතපරිත්තදීපපරිවාරො. තං සබ්බම්පි එකං චක්කවාළං එකා ලොකධාතු. තදන්තරෙසු ලොකන්තරිකනිරයා.

එහි චන්ද්‍ර මණ්ඩලය යොදුන් හතළිස් නවයකි. සූර්ය මණ්ඩලය යොදුන් පනහකි. තාවතිංස භවනය යොදුන් දස දහසකි. එසේම අසුර භවනය ද, අවීචි මහා නිරය ද, ජම්බුද්වීපය ද යොදුන් දස දහසකි. අපරගෝයාන ද්වීපය යොදුන් හත් දහසකි. පූර්වවිදේහය ද එසේමය. උතුරුකුරු දිවයින යොදුන් අට දහසකි. මෙහි එක් එක් මහා ද්වීපයක් පාසා කුඩා ද්වීප පන්සියය බැගින් පිරිවර ද්වීප පවතී. මේ සියල්ල එක් සක්වළක් හෙවත් එක් ලෝක ධාතුවක් ලෙස හැඳින්වේ. ඒ සක්වළවල් අතර ලෝකන්තරික නිරයෝ පවතිති.

එවං අනන්තානි චක්කවාළානි අනන්තා ලොකධාතුයො භගවා අනන්තෙන බුද්ධඤාණෙන අවෙදි අඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි. එවමස්ස ඔකාසලොකොපි සබ්බථා විදිතො. එවම්පි සබ්බථා විදිතලොකත්තා ලොකවිදූ.

මෙසේ අනන්ත වූ සක්වළවල් හා අනන්ත වූ ලෝක ධාතූන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනන්ත වූ බුද්ධ ඥානයෙන් දැන වදාළ සේක, අවබෝධ කළ සේක, විනිවිද දුටු සේක. මෙසේ උන්වහන්සේ විසින් ඕකාස ලෝකය ද සර්වප්‍රකාරයෙන් දන්නා ලද්දේය. මෙසේ සර්වප්‍රකාරයෙන් ලෝකය දැන වදාළ බැවින් උන්වහන්සේ 'ලෝකවිදූ' නම් වන සේක.

138. අත්තනා පන ගුණෙහි විසිට්ඨතරස්ස කස්සචි අභාවතො නත්ථි එතස්ස උත්තරොති අනුත්තරො. තථා හෙස සීලගුණෙනාපි සබ්බං ලොකමභිභවති, සමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනගුණෙනාපි. සීලගුණෙනාපි අසමො අසමසමො අප්පටිමො අප්පටිභාගො අප්පටිපුග්ගලො…පෙ… විමුත්තිඤාණදස්සනගුණෙනාපි. යථාහ – ‘‘න ඛො පනාහං සමනුපස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය පජාය අත්තනා සීලසම්පන්නතර’’න්ති විත්ථාරො. එවං අග්ගපසාදසුත්තාදීනි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථී’’තිආදිකා (ම. නි. 1.285; මහාව. 11) ගාථායො ච විත්ථාරෙතබ්බා.

138. තමන් වහන්සේට වඩා ගුණයෙන් උසස් කිසිවෙකු නොමැති හෙයින් ද, උන්වහන්සේට වඩා උසස් අයෙකු නොමැති හෙයින් ද 'අනුත්තර' නම් වන සේක. සැබවින්ම උන්වහන්සේ ශීල ගුණයෙන් ද මුළු ලෝකය මැඩ පවත්වා සිටින සේක; සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති, විමුක්ති ඥානදර්ශන යන ගුණයන්ගෙන් ද එසේමය. ශීල ගුණයෙන් ද අසම වන සේක, අසමසම වන සේක, අප්‍රතිම වන සේක, අප්‍රතිභාග වන සේක, අප්‍රතිපුද්ගල වන සේක. ...පෙ... විමුක්ති ඥානදර්ශන ගුණයෙන් ද එසේමය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: 'මම දෙවියන් සහිත, මරුන් සහිත... මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි තමන්ට වඩා ශීලයෙන් සම්පූර්ණ වූ කිසිවෙකු නොදකිමි' යනාදී වශයෙන් විස්තර කළ යුතුය. එසේම අග්ගප්පසාද සූත්‍රය ද 'මට ගුරුවරයෙකු නැත' යන ආදී ගාථාවන් ද විස්තර කළ යුතුය.

139. පුරිසදම්මෙ සාරෙතීති පුරිසදම්මසාරථි. දමෙති විනෙතීති වුත්තං හොති. තත්ථ පුරිසදම්මාති අදන්තා දමෙතුං යුත්තා තිරච්ඡානපුරිසාපි මනුස්සපුරිසාපි අමනුස්සපුරිසාපි. තථා හි භගවතා තිරච්ඡානපුරිසාපි අපලාලො නාගරාජා, චූළොදරො, මහොදරො, අග්ගිසිඛො, ධූමසිඛො, අරවාළො නාගරාජා, ධනපාලකො හත්ථීති එවමාදයො දමිතා නිබ්බිසා කතා සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාපිතා, මනුස්සපුරිසාපි සච්චකනිගණ්ඨපුත්තඅම්බට්ඨමාණවපොක්ඛරසාති සොණදන්තකූටදන්තාදයො, අමනුස්සපුරිසාපි ආළවකසූචිලොමඛරලොමයක්ඛසක්කදෙවරාජාදයො දමිතා විනීතා විචිත්‍රෙහි විනයනූපායෙහි. ‘‘අහං ඛො, කෙසි, පුරිසදම්මෙ සණ්හෙනපි විනෙමි, ඵරුසෙනපි විනෙමි, සණ්හඵරුසෙනපි විනෙමී’’ති (අ. නි. 4.11) ඉදඤ්චෙත්ථ සුත්තං විත්ථාරෙතබ්බං.

139. දැමුණු බවට පත් කළ යුතු පුරුෂයන් දමනය කරවන බැවින් 'පුරිසදම්මසාරථී' නම් වන සේක. දමනය කරයි, හික්මවයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. එහි 'පුරිසදම්ම' නම් දමනය නොවූ, දමනය කිරීමට සුදුසු වූ තිරිසන් පුරුෂයෝ ද, මනුෂ්‍ය පුරුෂයෝ ද, අමනුෂ්‍ය පුරුෂයෝ ද වෙති. ඒ අනුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තිරිසන් පුරුෂයන් වූ අපලාල නාගරාජයා, චූළෝදර, මහෝදර, අග්ගිසිඛ, ධූමසිඛ, අරවාළ නාගරාජයා, ධනපාලක හස්තියා යනාදීහු දමනය කරනු ලැබූහ, නිර්විෂ (දෝෂ රහිත) කරනු ලැබූහ, සරණ ශීලයෙහි පිහිටුවනු ලැබූහ. සච්චක නිගණ්ඨපුත්ත, අම්බට්ඨ මාණවක, පොක්ඛරසාති, සෝණදණ්ඩ, කූටදන්ත ආදී මනුෂ්‍ය පුරුෂයන් ද, ආළවක, සූචිලෝම, කරලෝම යන යක්ෂයන් හා සක්දෙවි රජු ආදී අමනුෂ්‍ය පුරුෂයන් ද විවිධ දමනය කිරීමේ ක්‍රමයන්ගෙන් හික්මවන ලදහ. 'කේසී, මම දමනය කළ යුතු පුරුෂයන් මෘදු ලෙස ද, රළු ලෙස ද, මෘදු රළු ලෙස ද හික්මවමි' යන මේ සූත්‍රය මෙහිදී විස්තර කළ යුතුය.

අපිච භගවා විසුද්ධසීලාදීනං පඨමජ්ඣානාදීනි සොතාපන්නාදීනඤ්ච උත්තරි මග්ගපටිපදං ආචික්ඛන්තො දන්තෙපි දමෙතියෙව.

තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිසිදු ශීලාදී ගුණ ඇති අයට ප්‍රථම ධ්‍යානාදිය ද, සෝවාන් ආදීන්ට මතු මඟ පිළිවෙත් ද පවසමින්, දැනටමත් දමනය වූවන් ද දමනය කරන සේක.

අථ [Pg.202] වා අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථීති එකමෙවිදං අත්ථපදං. භගවා හි තථා පුරිසදම්මෙ සාරෙති, යථා එකපල්ලඞ්කෙනෙව නිසින්නා අට්ඨ දිසා අසජ්ජමානා ධාවන්ති. තස්මා අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථීති වුච්චති. ‘‘හත්ථිදමකෙන, භික්ඛවෙ, හත්ථිදම්මො සාරිතො එකංයෙව දිසං ධාවතී’’ති ඉදඤ්චෙත්ථ සුත්තං (ම. නි. 3.312) විත්ථාරෙතබ්බං.

එසේත් නැතහොත් 'අනුත්තරෝ පුරිසදම්මසාරථී' යනු එකම අර්ථයක් දක්වන පදයකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දමනය කළ යුතු පුරුෂයන් කෙතරම් මැනවින් හික්මවන්නේ ද යත්, එක් පර්යංකයකින් වැඩ සිටියදීම (සමාපත්ති සංඛ්‍යාත) අෂ්ට දිශාවන්හි කිසිදු බාධාවකින් තොරව හැසිරෙන (දිවයන) පරිද්දෙන් හික්මවන සේක. එම නිසා 'අනුත්තරෝ පුරිසදම්මසාරථී' යයි කියනු ලැබේ. 'මහණෙනි, ඇතුන් දමනය කරන ඇත් ගොව්වා විසින් මෙහෙයවන ලද (හික්මවන ලද) ඇතා දිවයන්නේ එක් දිශාවකට පමණි' යනාදී වශයෙන් එන මෙම සූත්‍රය මෙහිදී විස්තර කළ යුතුය.

140. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං අනුසාසතීති සත්ථා. අපිච සත්ථා වියාති සත්ථා, භගවා සත්ථවාහො. යථා සත්ථවාහො සත්ථෙ කන්තාරං තාරෙති චොරකන්තාරං තාරෙති වාළකන්තාරං තාරෙති දුබ්භික්ඛකන්තාරං තාරෙති නිරුදකකන්තාරං තාරෙති උත්තාරෙති නිත්තාරෙති පතාරෙති ඛෙමන්තභූමිං සම්පාපෙති, එවමෙව භගවා සත්ථා සත්ථවාහො සත්තෙ කන්තාරං තාරෙති, ජාතිකන්තාරං තාරෙතීතිආදිනා නිද්දෙසනයෙනපෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. දෙවමනුස්සානන්ති දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන, භබ්බපුග්ගලපරිච්ඡෙදවසෙන චෙතං වුත්තං. භගවා පන තිරච්ඡානගතානම්පි අනුසාසනිප්පදානෙන සත්ථායෙව. තෙපි හි භගවතො ධම්මස්සවනෙන උපනිස්සයසම්පත්තිං පත්වා තාය එව උපනිස්සයසම්පත්තියා දුතියෙ වා තතියෙ වා අත්තභාවෙ මග්ගඵලභාගිනො හොන්ති. මණ්ඩූකදෙවපුත්තාදයො චෙත්ථ නිදස්සනං.

140. දිට්ඨධම්මික (මෙලොව), සම්පරායික (පරලොව) සහ පරමත්ථ (උතුම් නිවන) යන අර්ථයන්හි යථා පරිදි අනුශාසනා කරන බැවින් උන්වහන්සේ 'ශාස්තෘ' නම් වන සේක. තවද ශාස්තෘවරයෙකු (ගැල් නායකයෙකු) බඳු බැවින් ද උන්වහන්සේ ශාස්තෘ නම් වන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්ථවාහක (ගැල් නායකයෙකු) බඳුය. ගැල් නායකයෙකු විසින් ගැල් කණ්ඩායම සොර කතරින්, වන මෘග කතරින්, දුර්භික්ෂ කතරින් සහ නිර්ජල කතරින් එතෙර කරවා, බේරාගෙන ක්ෂේම භූමියට පමුණුවන්නාක් මෙන්ම, ශාස්තෘ වූ සත්ථවාහක වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද සත්වයන්ව සංසාර කතරින් සහ ජාති කතරින් එතෙර කරවන සේක යන නිද්දේස ක්‍රමයෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. 'දේවමනුස්සානං' යනු දෙවියන්ට ද මිනිසුන්ට ද යන අර්ථයයි. මෙය උසස් සත්ව කොට්ඨාස බෙදා දැක්වීමක් වශයෙන් හෝ විමුක්තිය ලැබීමට සුදුසු (භව්‍ය) පුද්ගලයන් බෙදා දැක්වීමක් වශයෙන් හෝ පවසා ඇත. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුශාසනා ලබාදීමෙන් තිරිසන් සතුන්ට ද ශාස්තෘවරයෙක්ම වන සේක. මන්දයත්, එම තිරිසන් සත්තු පවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් බණ අසා උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය ලබා, එම උපනිශ්‍රය බලයෙන්ම දෙවන හෝ තෙවන ආත්ම භවයකදී මගඵල ලබන්නාහු වෙති. මණ්ඩුක දේවපුත්‍රයා ආදීන් ඒ සඳහා මෙහි නිදසුන් වේ.

භගවති කිර ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙ චම්පානගරවාසීනං ධම්මං දෙසියමානෙ එකො මණ්ඩූකො භගවතො සරෙ නිමිත්තං අග්ගහෙසි, තං එකො වච්ඡපාලකො දණ්ඩං ඔලුබ්භ තිට්ඨන්තො සීසෙ සන්නිරුම්භිත්වා අට්ඨාසි. සො තාවදෙව කාලඞ්කත්වා තාවතිංසභවනෙ ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. සුත්තප්පබුද්ධො විය ච තත්ථ අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතං අත්තානං දිස්වා ‘‘අරෙ අහම්පි නාම ඉධ නිබ්බත්තො, කිං නු ඛො කම්මමකාසි’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො න අඤ්ඤං කිඤ්චි අද්දස අඤ්ඤත්‍ර භගවතො සරෙ නිමිත්තග්ගාහා. සො තාවදෙව සහ විමානෙන ආගන්ත්වා භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දි. භගවා ජානන්තොව පුච්ඡි –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගග්ගරා පොකුණ අසල චම්පා නුවර වැසියන්ට ධර්ම දේශනා කරමින් සිටියදී, එක් මැඩියෙක් උන්වහන්සේගේ ස්වරයෙහි නිමිත්ත ගත්තේය (ධර්මයට සවන් දුන්නේය). ඒ මොහොතේ එක් ගොපල්ලෙකු කෙවිටක් බිමට තද කරගෙන සිටින විට එය එම මැඩියාගේ හිස මත තැවී මරණයට පත් විය. ඔහු එකෙණෙහිම කළුරිය කර තව්තිසා භවනයෙහි දොළොස් යොදුනක් විශාල රන් විමනක උපන්නේය. නින්දෙන් පිබිදුණෙකු මෙන් එහි සිටි දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරාගත් තමා දුටු ඔහු, 'අහෝ මම මැඩියකුව සිට මෙහි උපදින්නට මොන වගේ පිනක් කළාද?' කියා ආවර්ජනය කරන විට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම හඬෙහි නිමිත්තක් ගැනීම හැර වෙනත් කිසිදු පිනක් ඔහුට පෙනෙන්නට නොවීය. ඔහු එකෙණෙහිම තම දිව්‍ය විමනත් සමඟ පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් හිසින් වැඳ නමස්කාර කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියල්ල දැන දැනම මෙසේ විමසා සිටි සේක.

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති.

'දිව්‍ය ඍද්ධියෙන් හා යසසින් බැබළෙමින්, ඉතා මනහර පැහැයෙන් යුතුව සියලු දිශාවන් ඒකාලෝක කරමින් මාගේ පා යුග වඳින්නේ කවරෙක් ද?'

මණ්ඩූකොහං [Pg.203] පුරෙ ආසිං, උදකෙ වාරිගොචරො;

තව ධම්මං සුණන්තස්ස, අවධි වච්ඡපාලකොති.

'ස්වාමීනි, මම පෙර ජාතියේ ජලයේ හැසිරෙන මැඩියෙක්ව සිටියෙමි. ඔබ වහන්සේගේ ධර්මය අසමින් සිටින විට එක් ගොපල්ලෙකු (කෙවිටෙන් ඇන) මා මරා දැමුවේය' යැයි ඔහු පවසා සිටියේය.

භගවා තස්ස ධම්මං දෙසෙසි. චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. දෙවපුත්තොපි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය සිතං කත්වා පක්කමීති.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට ධර්ම දේශනා කළ සේක. අසූහාරදහසක් සත්වයන්ට ධර්මාවබෝධය විය. දේවපුත්‍රයා ද සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටා, මුවඟ සිනහවක් ඇතිව නික්ම ගියේය.

141. යං පන කිඤ්චි අත්ථි ඤෙය්‍යං නාම, සබ්බස්සෙව බුද්ධත්තා විමොක්ඛන්තිකඤ්ඤාණවසෙන බුද්ධො. යස්මා වා චත්තාරි සච්චානි අත්තනාපි බුජ්ඣි, අඤ්ඤෙපි සත්තෙ බොධෙසි, තස්මා එවමාදීහිපි කාරණෙහි බුද්ධො. ඉමස්ස ච පනත්ථස්ස විඤ්ඤාපනත්ථං ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො. බොධෙතා පජායාති බුද්ධො’’ති එවං පවත්තො සබ්බොපි නිද්දෙසනයො (මහානි. 192) පටිසම්භිදානයො (පටි. ම. 1.162) වා විත්ථාරෙතබ්බො.

141. යම්කිසි ඥෙය්‍ය ධර්මයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ලම අවබෝධ කරගත් බැවින්ද, අරහත් ඵලයට අයත් විමොක්ඛන්තික ඥානයෙන් යුක්ත බැවින්ද උන්වහන්සේ 'බුද්ධ' නම් වන සේක. එසේත් නැතහොත් උන්වහන්සේ විසින්ම චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගත් බැවින් හා අනෙක් සත්වයන්ට ද එය අවබෝධ කරවූ බැවින් මෙවැනි හේතු නිසා උන්වහන්සේ 'බුද්ධ' නම් වන සේක. මෙම අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස 'සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ නම් වේ, සත්වයන්ට අවබෝධ කරවූ බැවින් බුද්ධ නම් වේ' යනාදී වශයෙන් පවතින සියලුම මහානිද්දේස හා පටිසම්භිදාමග්ග විස්තරයන් මෙහිදී දැක්විය යුතුය.

142. භගවාති ඉදං පනස්ස ගුණවිසිට්ඨසබ්බසත්තුත්තමගරුගාරවාධිවචනං. තෙනාහු පොරාණා –

142. 'භගවා' යනු ගුණයෙන් සුවිශේෂී වූ, සියලු සත්වයන්ට වඩා උතුම් වූ, ගෞරව කළ යුතු මෙන්ම ගෞරවයට පාත්‍ර වූ බුදු පියාණන් වහන්සේ උදෙසා කෙරෙන ගෞරවාන්විත නාමයකි. ඒ පිළිබඳව පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ.

‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨං, භගවාති වචනමුත්තමං;

ගරුගාරවයුත්තො සො, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

'භගවා යන වචනය ශ්‍රේෂ්ඨය, භගවා යන වචනය උත්තමය. ගෞරවයට ඉතා සුදුසු බැවින් හා ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් උන්වහන්සේ භගවා යැයි කියනු ලැබේ.'

චතුබ්බිධං වා නාමං ආවත්ථිකං ලිඞ්ගිකං නෙමිත්තිකං අධිච්චසමුප්පන්නන්ති. අධිච්චසමුප්පන්නං නාම ලොකියවොහාරෙන යදිච්ඡකන්ති වුත්තං හොති. තත්ථ වච්ඡො දම්මො බලීබද්දොති එවමාදි ආවත්ථිකං. දණ්ඩී ඡත්තී සිඛී කරීති එවමාදි ලිඞ්ගිකං. තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤොති එවමාදි නෙමිත්තිකං. සිරිවඩ්ඪකො ධනවඩ්ඪකොති එවමාදි වචනත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා පවත්තං අධිච්චසමුප්පන්නං. ඉදං පන භගවාති නාමං නෙමිත්තිකං, න මහාමායාය, න සුද්ධොදනමහාරාජෙන, න අසීතියා ඤාතිසහස්සෙහි කතං, න සක්කසන්තුසිතාදීහි දෙවතාවිසෙසෙහි. වුත්තම්පි චෙතං ධම්මසෙනාපතිනා ‘‘භගවාති නෙතං නාමං මාතරා කතං…පෙ… විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං භගවා’’ති (මහානි. 84).

නාමය සතර වැදෑරුම් වේ: ආවත්ථික, ලිංගික, නේමිත්තික සහ අධිච්චසමුප්පන්න යනුවෙනි. අධිච්චසමුප්පන්න නාමය යනු ලෝක සම්මුතියේ අභිමතය පරිදි තබන නමයි. එහි වස්සා, දම්මියා, බලිබද්දයා ආදිය ආවත්ථික (අවස්ථාව අනුව යෙදෙන) නාමයන්ය. සැරයටියක් ඇති තැනැත්තා, කුඩයක් ඇති තැනැත්තා, සිළු ඇති තැනැත්තා, හොඬවැල ඇති තැනැත්තා ආදිය ලිංගික (ලක්ෂණ අනුව යෙදෙන) නාමයන්ය. තේවිජ්ජ, ෂඩභිඥා ආදිය නේමිත්තික (ගුණ හේතු කොට ගෙන යෙදෙන) නාමයන්ය. සිරිවඩ්ඪක, ධනවඩ්ඪක ආදිය එම පදවල අර්ථය නොසලකා යොදන අධිච්චසමුප්පන්න නාමයන්ය. එහෙත් මෙම 'භගවා' යන නාමය නේමිත්තිකය. එය මහාමායා දේවිය විසින් හෝ සුද්ධෝදන මහරජු විසින් හෝ අසූ දහසක් ඥාතීන් විසින් හෝ සක්-දෙව් හෝ සන්තුසිත ආදී දේවතාවුන් විසින් හෝ තබන ලද්දක් නොවේ. ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත මාහිමියන් විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී: 'භගවා යන මෙම නාමය මෑණියන් විසින් තබන ලද්දක් නොවේ... පෙ... බුදු පියාණන් වහන්සේලාට මෙය අර්හත් ඵල සමාප්තියට අයත් වූවකි. බෝ මැඩ මුලදී සර්වඥතා ඥානය ලැබීමත් සමඟ සාක්ෂාත් කරගත් ප්‍රඥප්තියක් බැවින් උන්වහන්සේ භගවා නම් වන සේක.'

143. යංගුණනෙමිත්තිකඤ්චෙතං නාමං, තෙසං ගුණානං පකාසනත්ථං ඉමං ගාථං වදන්ති –

143. මෙම නාමය යම් ගුණ නිමිත්තක් නිසා ඇති වූයේ ද, එම ගුණ ප්‍රකාශ කරනු පිණිස මෙම ගාථාව පවසනු ලැබේ.

‘‘භගී [Pg.204] භජී භාගි විභත්තවා ඉති,අකාසි භග්ගන්ති ගරූති භාග්‍යවා;

බහූහි ඤායෙහි සුභාවිතත්තනො,භවන්තගො සො භගවාති වුච්චතී’’ති. –

භාග්‍ය ඇති බැවින් ද, (කෙලෙසුන්) භජනය නොකරන බැවින් ද, මගඵල ආදී කොටස් ඇති බැවින් ද, ධර්මය බෙදා දැක්වූ බැවින් ද, පාප ධර්මයන් භංග කළ බැවින් ද, ගුරු (ගෞරව කටයුතු) බැවින් ද, පින්වත් බැවින් ද, බොහෝ ක්‍රමයන්ගෙන් සිත මැනවින් දියුණු කළ බැවින් ද, භවයේ කෙළවරට (නිවනට) පැමිණි බැවින් ද උන්වහන්සේ භගවා යැයි කියනු ලැබේ.

නිද්දෙසෙ (මහානි. 84) වුත්තනයෙනෙව චෙත්ථ තෙසං තෙසං පදානං අත්ථො දට්ඨබ්බො.

මෙහි ඇති ඒ ඒ පදයන්හි අර්ථ මහානිද්දේසයෙහි දැක්වූ පරිද්දෙන්ම දත යුතුය.

144. අයං පන අපරො නයො.

144. මෙය තවත් ක්‍රමයකි.

භාග්‍යවා භග්ගවා යුත්තො, භගෙහි ච විභත්තවා;

භත්තවා වන්තගමනො, භවෙසු භගවා තතොති.

භාග්‍යවන්ත බැවින් ද, ක්ලේශයන් භංග කළ බැවින් ද, ඉසුරු (භග) සයකින් යුක්ත බැවින් ද, ධර්මය බෙදා දැක්වූ බැවින් ද, (දිව්‍ය බ්‍රහ්ම ආර්ය විහාර) භජනය කරන බැවින් ද, භවයන් කෙරෙහි තෘෂ්ණාව බැහැර කළ බැවින් ද උන්වහන්සේ භගවා නම් වන සේක.

තත්ථ වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියයොතිආදිකං නිරුත්තිලක්ඛණං ගහෙත්වා සද්දනයෙන වා පිසොදරාදිපක්ඛෙපලක්ඛණං ගහෙත්වා යස්මා ලොකියලොකුත්තරසුඛාභිනිබ්බත්තකං දානසීලාදිපාරප්පත්තං භාග්‍යමස්ස අත්ථි, තස්මා භාග්‍යවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චතීති ඤාතබ්බං.

එහි අක්ෂර පැමිණීම, අක්ෂර පෙරළීම ආදී නිරුක්ති ලක්ෂණ හෝ පාලි ව්‍යාකරණ විධි හෝ අනුව බලන කල; ලෞකික ලෝකෝත්තර සැප ඇති කරන, දාන ශීලාදී පාරමිතාවන්ගෙන් සමන්විත වූ උතුම් භාග්‍යයක් උන්වහන්සේට ඇති බැවින් 'භාග්‍යවන්ත' යන අර්ථයෙන් 'භගවා' යැයි කියනු ලබන බව දත යුතුය.

යස්මා පන අහිරිකානොත්තප්පකොධූපනාහමක්ඛපළාසඉස්සාමච්ඡරියමායාසාඨෙය්‍යථම්භසාරම්භමානාතිමානමදපමාදතණ්හාඅවිජ්ජා- තිවිධාකුසලමූලදුච්චරිතසංකිලෙසමලවිසමසඤ්ඤාවිතක්කපපඤ්චචතුබ්බිධවිපරියෙස- ආසවගන්ථඔඝයොගඅගතිතණ්හුප්පාදුපාදානපඤ්චචෙතොඛීලවිනිබන්ධනීවරණාභිනන්දනා- ඡවිවාදමූලතණ්හාකායසත්තානුසයඅට්ඨමිච්ඡත්තනවතණ්හාමූලකදසාකුසලකම්මපථද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගත- අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතප්පභෙදසබ්බදරථපරිළාහකිලෙසසතසහස්සානි, සඞ්ඛෙපතො වා පඤ්ච කිලෙසඛන්ධඅභිසඞ්ඛාරදෙවපුත්තමච්චුමාරෙ අභඤ්ජි. තස්මා භග්ගත්තා එතෙසං පරිස්සයානං භග්ගවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චති. ආහ චෙත්ථ –

මක්නිසාද යත්, අහිරික-අනොත්තප්ප (පාපයට ලැජ්ජා නැතිකම හා බිය නැතිකම), ක්‍රෝධය, උපනාහය (වෛර බැඳීම), මක්ඛය (ගුණ මැකීම), පලාසය (ගුණවතුන් හා කරට කර සිටීම), ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම, මායාව (තම වැරදි සැඟවීම), සාඨෙය්‍යය (නැති ගුණ පෙන්වීම), තම්භය (දැඩි බව/නොනැමෙන බව), සාරම්භය (අනුන් මැඬපැවැත්වීම), මානය, අධිමානය, මදය, ප්‍රමාදය, තෘෂ්ණාව හා අවිද්‍යාව; තෙවැදෑරුම් අකුසල මූලයන්, දුශ්චරිතයන්, සංක්ලේශයන්, මලයන් (කිලුටු), විෂමයන්, සංඥාවන්, විතර්කයන් හා ප්‍රපංචයන්; සිව්වැදෑරුම් විපරියේසයන් (පෙරළි), ආශ්‍රවයන්, ගන්ථයන්, ඕඝයන්, යෝගයන්, අගතියන්, තෘෂ්ණාවන්ගේ ඉපදීම හා උපාදානයන්; පස්වැදෑරුම් චේතෝඛීලයන්, බන්ධනයන් (චේතෝවිනිබන්ධ), නීවරණයන් හා අභිනන්දනයන්; සවැදෑරුම් විවාදමූලයන් හා තෘෂ්ණාකායයන්; සත් වැදෑරුම් අනුසයයන්; අටවැදෑරුම් මිථ්‍යාත්වයන්; නවවැදෑරුම් තෘෂ්ණාමූලක ධර්මයන්; දසවැදෑරුම් අකුසල කර්මපථයන්; සැටදෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටිගතයන්; එක්සිය අටවැදෑරුම් තෘෂ්ණා විචරිතයන් යනාදී දහස් සංඛ්‍යාත සියලු පීඩාකාරී කෙලෙස්ද, සැකෙවින් පස්මරුන් ද (කෙලෙස් මාර, ස්කන්ධ මාර, අභිසංස්කාර මාර, දේවපුත්‍ර මාර, මෘත්‍යු මාර) උන්වහන්සේ විසින් නසන (බිඳදමන) ලද්දේය. මේ උපද්‍රවයන් (පරිස්සය) බිඳදැමූ හෙයින් ‘භග්ගව’ යැයි කිය යුතු වුවත් ‘භගවා’ යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද දක්වා ඇත –

‘‘භග්ගරාගො භග්ගදොසො, භග්ගමොහො අනාසවො;

භග්ගාස්ස පාපකා ධම්මා, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

‘‘රාගය බිඳ දැමූ සේක, ද්වේෂය බිඳ දැමූ සේක, මෝහය බිඳ දැමූ සේක, ආශ්‍රව රහිත වූ සේක. උන්වහන්සේ සියලු ලාමක අකුසල ධර්මයන් බිඳ දැමූ සේක; එහෙයින් උන්වහන්සේට ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ.’’

භාග්‍යවතාය චස්ස සතපුඤ්ඤලක්ඛණධරස්ස රූපකායසම්පත්ති දීපිතා හොති. භග්ගදොසතාය ධම්මකායසම්පත්ති. තථා ලොකියසරික්ඛකානං බහුමතභාවො, ගහට්ඨපබ්බජිතෙහි අභිගමනීයතා, අභිගතානඤ්ච නෙසං කායචිත්තදුක්ඛාපනයනෙ [Pg.205] පටිබලභාවො, ආමිසදානධම්මදානෙහි උපකාරිතා, ලොකියලොකුත්තරසුඛෙහි ච සංයොජනසමත්ථතා දීපිතා හොති.

උන්වහන්සේ සතු භාග්‍යවත් බව නිසා (සියක් පින් ලකුණු දරන බැවින්) උන්වහන්සේගේ රූපකාය සම්පත්තිය ප්‍රකාශ වේ. දෝෂයන් බිඳ දැමූ බැවින් (භග්ගදෝසතා) ධර්මකාය සම්පත්තිය ප්‍රකාශ වේ. එසේම, ලෝකය විමසන ප්‍රඥාවන්තයින්ගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වීම, ගිහි පැවිදි උභය පාර්ශවයටම සමීප විය හැකි බව, තමන් වහන්සේ වෙත පැමිණෙන්නන්ගේ කායික මානසික දුක් දුරු කිරීමට සමත් බව, ආමිස හා ධර්ම දානයෙන් අනුග්‍රහ දැක්වීම සහ ලෞකික ලෝකෝත්තර සුවය සමඟ සත්ත්වයා සම්බන්ධ කිරීමට ඇති හැකියාව ද මෙයින් ප්‍රකාශ වේ.

යස්මා ච ලොකෙ ඉස්සරියධම්මයසසිරිකාමපයත්තෙසු ඡසු ධම්මෙසු භගසද්දො පවත්තති, පරමඤ්චස්ස සකචිත්තෙ ඉස්සරියං, අණිමාලඞ්ඝිමාදිකං වා ලොකියසම්මතං සබ්බාකාරපරිපූරං අත්ථි. තථා ලොකුත්තරො ධම්මො. ලොකත්තයබ්‍යාපකො යථාභුච්චගුණාධිගතො අතිවිය පරිසුද්ධො යසො. රූපකායදස්සනබ්‍යාවටජනනයනප්පසාදජනනසමත්ථා සබ්බාකාරපරිපූරා සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගසිරී. යං යං එතෙන ඉච්ඡිතං පත්ථිතං අත්තහිතං පරහිතං වා, තස්ස තස්ස තථෙව අභිනිප්ඵන්නත්තා ඉච්ඡිතත්ථනිබ්බත්තිසඤ්ඤිතො කාමො. සබ්බලොකගරුභාවප්පත්තිහෙතුභූතො සම්මාවායාමසඞ්ඛාතො පයත්තො ච අත්ථි. තස්මා ඉමෙහි භගෙහි යුත්තත්තාපි භගා අස්ස සන්තීති ඉමිනා අත්ථෙන භගවාති වුච්චති.

තවද, ලෝකයේ ‘භග’ යන ශබ්දය ඓශ්වර්යය, ධර්මය, යසස, ශ්‍රියාව, කාමය (අභිමත අර්ථ සිද්ධිය) සහ ප්‍රයත්නය යන කරුණු හයෙහි වැටේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට තමන්ගේ සිත කෙරෙහි පරම වූ ඓශ්වර්යයක් පවතී. අණිමා, ලඝිමා ආදී ලෝක සම්මත වූ සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ ඓශ්වර්යයක් උන්වහන්සේට ඇත. එසේම ලෝකෝත්තර ධර්මය ද උන්වහන්සේ සතුය. උන්වහන්සේගේ ගුණ නිසා ලත් තුන්ලොව පැතිරී ගිය පරම පිරිසිදු යසසක් ඇත. රූපකාය දකින ජනයාගේ නෙත් සිත් පිනවීමට සමත්, සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ වූ අඟපසඟවල ශෝභා සම්පන්න ශ්‍රියාවක් ඇත. තමන් වහන්සේගේ හෝ අනුන්ගේ යම් යහපතක් උන්වහන්සේ කැමති වූවාද, පැතුවාද, ඒ ඒ සියල්ල එලෙසම ඉටු වූ බැවින් අභිමත අර්ථ සිද්ධිය සංඛ්‍යාත ‘කාම’ ගුණය ද ඇත. සියලු ලෝකයාගේ ගුරු බවට පත්වීමට හේතු වූ සම්‍යක් ප්‍රධානය හෙවත් වීර්යය නම් වූ ප්‍රයත්නය ද උන්වහන්සේ සතුය. මෙසේ මෙම භාග්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් ද, මේවා උන්වහන්සේ කෙරෙහි පවතින බැවින් ද ඒ අර්ථයෙන් ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ.

යස්මා පන කුසලාදීහි භෙදෙහි සබ්බධම්මෙ, ඛන්ධායතනධාතුසච්චඉන්ද්‍රියපටිච්චසමුප්පාදාදීහි වා කුසලාදිධම්මෙ, පීළනසඞ්ඛතසන්තාපවිපරිණාමට්ඨෙන වා දුක්ඛං අරියසච්චං, ආයූහනනිදානසංයොගපලිබොධට්ඨෙන සමුදයං, නිස්සරණවිවෙකාසඞ්ඛතඅමතට්ඨෙන නිරොධං, නිය්‍යානිකහෙතුදස්සනාධිපතෙය්‍යට්ඨෙන මග්ගං විභත්තවා, විභජිත්වා විවරිත්වා දෙසිතවාති වුත්තං හොති. තස්මා විභත්තවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චති.

තවද, උන්වහන්සේ කුසලාදී භේදයන්ගෙන් සියලු ධර්මයන්ද; ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු, සත්‍ය, ඉන්ද්‍රිය, පටිච්චසමුප්පාද ආදී වශයෙන් කුසලාදී ධර්මයන්ද බෙදා වෙන් කළ සේක. දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය පීඩන, සංඛත, සන්තාප, විපරිණාම යන අර්ථවලින්ද; සමුදය ආර්ය සත්‍යය ආයූහන (රැස්කිරීම), නිදාන, සංයෝග, පලිබෝධ යන අර්ථවලින්ද; නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය නිස්සරණ, විවේක, අසංඛත, අමත යන අර්ථවලින්ද; මග්ග ආර්ය සත්‍යය නෛය්‍යානික (එතෙර කරවන), හේතු, දර්ශන, අධිපති යන අර්ථවලින්ද විවරණය කරමින් දේශනා කළ සේක. මෙසේ බෙදා වෙන් කර (විභක්ත) දේශනා කළ බැවින් ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ.

යස්මා ච එස දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙ කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙ සුඤ්ඤතප්පණිහිතානිමිත්තවිමොක්ඛෙ අඤ්ඤෙ ච ලොකියලොකුත්තරෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ භජි සෙවි බහුලං අකාසි, තස්මා භත්තවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චති.

තවද, මෙම පුරුෂෝත්තමයාණන් වහන්සේ දිව්‍ය විහාර, බ්‍රහ්ම විහාර, ආර්ය විහාරයන්ද; කාය විවේකය, චිත්ත විවේකය, උපධි විවේකයද; ශුන්‍යත, අප්පණිහිත, අනිමිත්ත විමෝක්ෂයන්ද සහ අනෙකුත් ලෞකික ලෝකෝත්තර උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්මයන්ද භජනය කළ (සේවනය කළ) බැවින්ද, බහුලව පුහුණු කළ බැවින්ද ‘භත්තවා’ යන අර්ථයෙන් ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ.

යස්මා පන තීසු භවෙසු තණ්හාසඞ්ඛාතං ගමනං අනෙන වන්තං, තස්මා භවෙසු වන්තගමනොති වත්තබ්බෙ භවසද්දතො භකාරං ගමනසද්දතො ගකාරං වන්තසද්දතො වකාරඤ්ච දීඝං කත්වා ආදාය භගවාති වුච්චති යථා ලොකෙ මෙහනස්ස ඛස්ස මාලාති වත්තබ්බෙ මෙඛලාති.

තවද, උන්වහන්සේ තුන් භවයෙහිම තෘෂ්ණාව නම් වූ ගමන (පැවැත්ම) වමනය කළ (බැහැර කළ) සේක. එබැවින් ‘භවෙසු වන්තගමනො’ යන අර්ථයෙන්, භව ශබ්දයෙන් ‘භ’ අකුරද, ගමන ශබ්දයෙන් ‘ග’ අකුරද, වන්ත ශබ්දයෙන් ‘ව’ අකුරද ගෙන, එය දීර්ඝ කොට ‘භගවා’ යැයි කියනු ලැබේ. එය ලෝකයේ ලිංග ප්‍රදේශයේ මල්දම යන අර්ථය දෙන ‘මේහනස්ස ඛස්ස මාලා’ යන්නෙන් ‘මේඛලා’ (රසනාව) යන වචනය සෑදෙන්නාක් මෙනි.

145. තස්සෙවං ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙන සො භගවා අරහං…පෙ… ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙන භගවාති බුද්ධගුණෙ අනුස්සරතො නෙව තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොසපරියුට්ඨිතං, න මොහපරියුට්ඨිතං [Pg.206] චිත්තං හොති. උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති තථාගතමාරබ්භ (අ. නි. 6.10). ඉච්චස්ස එවං රාගාදිපරියුට්ඨානාභාවෙන වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස කම්මට්ඨානාභිමුඛතාය උජුගතචිත්තස්ස බුද්ධගුණපොණා විතක්කවිචාරා පවත්තන්ති. බුද්ධගුණෙ අනුවිතක්කයතො අනුවිචාරයතො පීති උප්පජ්ජති. පීතිමනස්ස පීතිපදට්ඨානාය පස්සද්ධියා කායචිත්තදරථා පටිප්පස්සම්භන්ති. පස්සද්ධදරථස්ස කායිකම්පි චෙතසිකම්පි සුඛං උප්පජ්ජති. සුඛිනො බුද්ධගුණාරම්මණං හුත්වා චිත්තං සමාධියතීති අනුක්කමෙන එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. බුද්ධගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං බුද්ධගුණානුස්සරණවසෙන උප්පන්නත්තා බුද්ධානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

145. මෙලෙස මේ මේ හේතූන් නිසා ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහං වන සේක... පේ... භගවා වන සේකැයි බුදුගුණ සිහි කරන යෝගියාගේ සිත, ඒ මොහොතේ රාගයෙන් හෝ ද්වේෂයෙන් හෝ මෝහයෙන් හෝ යටපත් නොවේ. ඒ අවස්ථාවෙහි තථාගතයන් වහන්සේ අරභයා ඔහුගේ සිත සෘජු වේ. මෙසේ රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් යටපත් නොවීම නිසා නීවරණ යටපත් වී, කමටහනට අභිමුඛ වූ සෘජු සිතැති ඔහුට බුදුගුණ කෙරෙහි නැඹුරු වූ විතර්ක විචාර පවතී. බුදුගුණ නැවත නැවත මෙනෙහි කරන්නාට ප්‍රීතිය උපදියි. ප්‍රීතිමත් සිතැත්තාගේ කායික මානසික පීඩා, ප්‍රීතිය පදට්ඨාන කොට ඇති පස්සද්ධිය (සන්සිඳීම) නිසා සන්සිඳේ. පීඩා සන්සිඳුණු තැනැත්තාට කායික හා චෛතසික සුඛය උපදියි. සැපවත් වූ ඔහුට බුදුගුණ අරමුණු වී සිත සමාධිමත් වේ. මෙසේ අනුපිළිවෙලින් එක් සිත් මොහොතක ධ්‍යාන අංග උපදියි. එහෙත් බුදුගුණයන්ගේ ගැඹුරු බව නිසා හෝ විවිධ ගුණ සිහි කිරීමට යොමු වීම නිසා හෝ මෙම ධ්‍යානය අර්පණා තත්ත්වයට පත් නොවී උපචාර සමාධියක්ම වේ. එය බුදුගුණ සිහි කිරීම් වශයෙන් උපදින බැවින් ‘බුද්ධානුස්සති’ යනුවෙන්ම හඳුන්වනු ලැබේ.

ඉමඤ්ච පන බුද්ධානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු සත්ථරි සගාරවො හොති සප්පතිස්සො, සද්ධාවෙපුල්ලං සතිවෙපුල්ලං පඤ්ඤාවෙපුල්ලං පුඤ්ඤවෙපුල්ලඤ්ච අධිගච්ඡති, පීතිපාමොජ්ජබහුලො හොති, භයභෙරවසහො දුක්ඛාධිවාසනසමත්ථො, සත්ථාරා සංවාසසඤ්ඤං පටිලභති. බුද්ධගුණානුස්සතියා අජ්ඣාවුත්ථඤ්චස්ස සරීරම්පි චෙතියඝරමිව පූජාරහං හොති. බුද්ධභූමියං චිත්තං නමති. වීතික්කමිතබ්බවත්ථුසමායොගෙ චස්ස සම්මුඛා සත්ථාරං පස්සතො විය හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨාති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

තවද, මෙම බුද්ධානුස්සතියෙහි නිරත වූ භික්ෂුව ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වෙයි, යටහත් පැවතුම් ඇති වෙයි. ශ්‍රද්ධාව, සිහිය, ප්‍රඥාව හා පින් යන කරුණුවල විපුලත්වයට පැමිණෙයි. ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය බහුල තැනැත්තෙකු වෙයි. බිය හා තැතිගැනීම් මැඬපවත්වයි, දුක් ඉවසීමට සමත් වෙයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ සමඟ වාසය කරන්නාක් වැනි හැඟීමක් ඔහුට ඇති වේ. බුදුගුණ වැඩීමෙන් පිරී පවතින ඔහුගේ ශරීරය ද චෛත්‍ය මන්දිරයක් මෙන් පිදිය යුතු එකක් වෙයි. සිත බුද්ධ භූමියට නැඹුරු වෙයි. වරදක් සිදුවිය හැකි අවස්ථාවන්හිදී ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි සිටින්නාක් මෙන් ඔහු තුළ හිරි-ඔතප් පහළ වෙයි. මින් මතු මඟඵල අවබෝධ නොකළත්, ඔහු සුගතිය පරායනය කොට ඇත්තෙකු වෙයි.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, බුද්ධානුස්සතියා සදාති.

එබැවින්, මෙවන් මහා ආනුභාව සම්පන්න බුද්ධානුස්සතියෙහි නුවණැත්තා නිරතුරුවම අප්‍රමාදීව නිරත විය යුතුය.

ඉදං තාව බුද්ධානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

බුද්ධානුස්සතිය පිළිබඳ සවිස්තරාත්මක විවරණය මෙතෙකින් අවසන් වේ.

2. ධම්මානුස්සතිකථා

2. ධම්මානුස්සති කථාව

146. ධම්මානුස්සතිං භාවෙතුකාමෙනාපි රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො සන්දිට්ඨිකො අකාලිකො එහිපස්සිකො ඔපනෙය්‍යිකො පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහී’’ති (අ. නි. 6.10) එවං පරියත්තිධම්මස්ස චෙව නවවිධස්ස ච ලොකුත්තරධම්මස්ස ගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

146. ධම්මානුස්සතිය වැඩීමට කැමති යෝගියා විසින් ද හුදෙකලා ස්ථානයකට ගොස් ඒකාග්‍ර වූ සිතින් යුතුව, “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය ස්වාක්ඛාත (මැනවින් දේශනා කරන ලද) සේක, එය සන්දිට්ඨික (තමන් විසින්ම දැකිය හැකි), අකාලික (කල් නොයවා ප්‍රතිඵල දෙන), ඒහිපස්සික (එන්න බලන්නැයි කීමට සුදුසු), ඕපනයික (තමා තුළට පමුණුවා ගැනීමට සුදුසු) සහ විඥ්ඥාන පුරුෂයන් විසින් තනි තනිව අවබෝධ කරගත යුතු (පච්චත්තං වේදිතබ්බෝ විඤ්ඤූහී)” යනාදී වශයෙන් පරියප්ති ධර්මයේ හා නවවැදෑරුම් ලෝකෝත්තර ධර්මයේ ගුණ මෙනෙහි කළ යුතුය.

147. ස්වාක්ඛාතොති ඉමස්මිං හි පදෙ පරියත්තිධම්මොපි සඞ්ගහං ගච්ඡති, ඉතරෙසු ලොකුත්තරධම්මොව. තත්ථ පරියත්තිධම්මො තාව ස්වාක්ඛාතො ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණත්තා [Pg.207] සාත්ථසබ්‍යඤ්ජනකෙවලපරිපුණ්ණපරිසුද්ධබ්‍රහ්මචරියප්පකාසනත්තා ච. යඤ්හි භගවා එකගාථම්පි දෙසෙති, සා සමන්තභද්දකත්තා ධම්මස්ස පඨමපාදෙන ආදිකල්‍යාණා, දුතියතතියපාදෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණා, පච්ඡිමපාදෙන පරියොසානකල්‍යාණා. එකානුසන්ධිකං සුත්තං නිදානෙන ආදිකල්‍යාණං, නිගමනෙන පරියොසානකල්‍යාණං, සෙසෙන මජ්ඣෙකල්‍යාණං. නානානුසන්ධිකං සුත්තං පඨමානුසන්ධිනා ආදිකල්‍යාණං, පච්ඡිමෙන පරියොසානකල්‍යාණං, සෙසෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණං. අපිච සනිදානසඋප්පත්තිකත්තා ආදිකල්‍යාණං, වෙනෙය්‍යානං අනුරූපතො අත්ථස්ස අවිපරීතතාය ච හෙතුදාහරණයුත්තතො ච මජ්ඣෙකල්‍යාණං, සොතූනං සද්ධාපටිලාභජනනෙන නිගමනෙන ච පරියොසානකල්‍යාණං.

147. 'ස්වාක්ඛාත' යන මේ පදයෙන් පර්යාප්ති ධර්මය ද ඇතුළත් වන අතර, සෙසු පද පහෙන් ලෝකෝත්තර ධර්මයම අදහස් වේ. එහිදී පර්යාප්ති ධර්මය යනු ආදියෙහිත්, මධ්‍යයෙහිත්, අවසානයෙහිත් යහපත් (කල්‍යාණ) වන බැවින් ද, අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන සහිත වූ, සියලු අයුරින්ම සම්පූර්ණ වූ, පිරිසිදු වූ බ්‍රහ්මචරිය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ද 'ස්වාක්ඛාත' (මනාව වදාරන ලද) නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් එක් ගාථාවක් හෝ දේශනා කරත් ද, එය සෑම අයුරින්ම යහපත් බැවින් එහි පළමු පාදයෙන් ආදි කල්‍යාණ ද, දෙවන හා තෙවන පාදයන්ගෙන් මධ්‍ය කල්‍යාණ ද, අවසාන පාදයෙන් පර්යවසාන කල්‍යාණ ද වේ. එක් අනුසන්ධියක් සහිත සූත්‍රයක නිදානය ආදි කල්‍යාණ වන අතර, නිගමනය පර්යවසාන කල්‍යාණ ද, සෙසු කොටස මධ්‍ය කල්‍යාණ ද වේ. අනුසන්ධි කිහිපයක් සහිත සූත්‍රයක පළමු අනුසන්ධිය ආදි කල්‍යාණ වන අතර, අවසාන අනුසන්ධිය පර්යවසාන කල්‍යාණ ද, සෙසු අනුසන්ධි මධ්‍ය කල්‍යාණ ද වේ. තවද නිදාන හා උප්පත්ති කතා සහිත බැවින් ආදි කල්‍යාණ වන අතර, ශ්‍රාවකයන්ගේ අදහස්වලට අනුකූල වූ බැවින් ද, අර්ථය සත්‍ය වූ බැවින් ද, හේතු උදාහරණ සහිත බැවින් ද මධ්‍ය කල්‍යාණ වේ. ශ්‍රවණය කරන්නන් තුළ ශ්‍රද්ධාව ඇති කරන බැවින් හා නිගමනය සහිත බැවින් පර්යවසාන කල්‍යාණ වේ.

සකලොපි සාසනධම්මො අත්තනො අත්ථභූතෙන සීලෙන ආදිකල්‍යාණො, සමථවිපස්සනාමග්ගඵලෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො, නිබ්බානෙන පරියොසානකල්‍යාණො. සීලසමාධීහි වා ආදිකල්‍යාණො, විපස්සනාමග්ගෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො, ඵලනිබ්බානෙහි පරියොසානකල්‍යාණො. බුද්ධසුබොධිතාය වා ආදිකල්‍යාණො, ධම්මසුධම්මතාය මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සඞ්ඝසුප්පටිප්පත්තියා පරියොසානකල්‍යාණො. තං සුත්වා තථත්ථාය පටිපන්නෙන අධිගන්තබ්බාය අභිසම්බොධියා වා ආදිකල්‍යාණො, පච්චෙකබොධියා මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සාවකබොධියා පරියොසානකල්‍යාණො.

මුළු මහත් ශාසන ධර්මයම එහි අර්ථය වූ සීලයෙන් ආදි කල්‍යාණ ද, සමථ-විපස්සනා සහ මාර්ග-ඵලයන්ගෙන් මධ්‍ය කල්‍යාණ ද, නිර්වාණයෙන් පර්යවසාන කල්‍යාණ ද වේ. නැතහොත් සීල-සමාධි ගුණයන්ගෙන් ආදි කල්‍යාණ ද, විපස්සනා හා මාර්ගයන්ගෙන් මධ්‍ය කල්‍යාණ ද, ඵල හා නිර්වාණයෙන් පර්යවසාන කල්‍යාණ ද වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මනා අවබෝධය (බුද්ධ සුබෝධිතා) හේතුවෙන් ආදි කල්‍යාණ ද, ධර්මයේ ඇති මනා ධර්මතාවය (ධම්ම සුධම්මතා) හේතුවෙන් මධ්‍ය කල්‍යාණ ද, සංඝයා වහන්සේගේ මනා පිළිවෙත (සංඝ සුප්පටිපත්ති) හේතුවෙන් පර්යවසාන කල්‍යාණ ද වේ. එම ධර්මය අසා ඒ අයුරින්ම පිළිපදින්නා විසින් ලබාගත යුතු අභිසම්බෝධියෙන් (සම්මා සම්බෝධියෙන්) ආදි කල්‍යාණ ද, පච්චේකබෝධියෙන් මධ්‍ය කල්‍යාණ ද, ශ්‍රාවකබෝධියෙන් පර්යවසාන කල්‍යාණ ද වේ.

සුය්‍යමානො චෙස නීවරණවික්ඛම්භනතො සවනෙනපි කල්‍යාණමෙව ආවහතීති ආදිකල්‍යාණො, පටිපජ්ජියමානො සමථවිපස්සනාසුඛාවහනතො පටිපත්තියාපි කල්‍යාණං ආවහතීති මජ්ඣෙකල්‍යාණො, තථාපටිපන්නො ච පටිපත්තිඵලෙ නිට්ඨිතෙ තාදිභාවාවහනතො පටිපත්තිඵලෙනපි කල්‍යාණං ආවහතීති පරියොසානකල්‍යාණොති එවං ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණත්තා ස්වාක්ඛාතො.

මෙම ශාසන ධර්මය ශ්‍රවණය කරන කල්හි නීවරණයන් යටපත් කරන බැවින්, ශ්‍රවණය කිරීමෙන්ම යහපත උදා කරන හෙයින් එය ආදි කල්‍යාණ වේ. පිළිපදින කල්හි සමථ-විපස්සනා සැපය උදා කරන බැවින් පිළිවෙතින් ද යහපත සලසන හෙයින් එය මධ්‍ය කල්‍යාණ වේ. එලෙස පිළිපැද පිළිවෙතෙහි ප්‍රතිඵල ලැබූ කල්හි තාදී ගුණය ඇති කරන බැවින්, ප්‍රතිපත්තියෙහි ඵලයෙන් ද යහපත සලසන හෙයින් එය පර්යවසාන කල්‍යාණ වේ. මෙසේ ආදි, මධ්‍ය, පර්යවසාන වශයෙන් කල්‍යාණ (යහපත්) වන බැවින් 'ස්වාක්ඛාත' නම් වේ.

යං පනෙස භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො සාසනබ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච පකාසෙති නානානයෙහි දීපෙති, තං යථානුරූපං අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථං, බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. සඞ්කාසනපකාසනවිවරණවිභජනඋත්තානීකරණපඤ්ඤත්තිඅත්ථපදසමායොගතො සාත්ථං, අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. අත්ථගම්භීරතාපටිවෙධගම්භීරතාහි සාත්ථං, ධම්මගම්භීරතාදෙසනාගම්භීරතාහි [Pg.208] සබ්‍යඤ්ජනං. අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාවිසයතො සාත්ථං, ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාවිසයතො සබ්‍යඤ්ජනං. පණ්ඩිතවෙදනීයතො පරික්ඛකජනප්පසාදකන්ති සාත්ථං, සද්ධෙය්‍යතො ලොකියජනප්පසාදකන්ති සබ්‍යඤ්ජනං. ගම්භීරාධිප්පායතො සාත්ථං, උත්තානපදතො සබ්‍යඤ්ජනං. උපනෙතබ්බස්ස අභාවතො සකලපරිපුණ්ණභාවෙන කෙවලපරිපුණ්ණං. අපනෙතබ්බස්ස අභාවතො නිද්දොසභාවෙන පරිසුද්ධං.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් ධර්මයක් දේශනා කරමින් ශාසන බ්‍රහ්මචරිය හා මාර්ග බ්‍රහ්මචරිය විවිධ ක්‍රම මගින් පැහැදිලි කරත් ද, එය අර්ථ සම්පත්තියෙන් 'සාත්ථ' වන අතර ව්‍යඤ්ජන සම්පත්තියෙන් 'සබ්‍යඤ්ජන' වේ. සංකාශන, ප්‍රකාශන, විවරණ, විභජන, උත්තානීකරණ හා ප්‍රඥප්ති යන සය ආකාර අර්ථ පදයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'සාත්ථ' වන අතර අක්ෂර, පද, ව්‍යඤ්ජන, ආකාර, නිරුක්ති හා නිර්දේශ සම්පත්තියෙන් 'සබ්‍යඤ්ජන' වේ. අර්ථයෙහි ගැඹුරු බව හා ප්‍රතිවේධයෙහි ගැඹුරු බව නිසා 'සාත්ථ' වන අතර ධර්මයෙහි ගැඹුරු බව හා දේශනාවෙහි ගැඹුරු බව නිසා 'සබ්‍යඤ්ජන' වේ. අත්ථපටිසම්භිදාව හා පටිභානපටිසම්භිදාවට විෂය වන බැවින් 'සාත්ථ' වන අතර ධම්මපටිසම්භිදාව හා නිරුක්තිපටිසම්භිදාවට විෂය වන බැවින් 'සබ්‍යඤ්ජන' වේ. ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් පමණක් දත හැකි බැවින් ද, විමර්ශනය කරන්නන්ගේ ප්‍රසාදය ඇති කරන බැවින් ද 'සාත්ථ' වන අතර ශ්‍රද්ධාව ඇති කරන බැවින් ලෞකික ජනයාගේ ප්‍රසාදය ඇති කරන බැවින් 'සබ්‍යඤ්ජන' වේ. ගැඹුරු අදහස් ඇති බැවින් 'සාත්ථ' වන අතර පැහැදිලි වචන (උත්තාන පද) ඇති බැවින් 'සබ්‍යඤ්ජන' වේ. අලුතින් එක් කළ යුතු කිසිවක් නැති බැවින්, සියලු අයුරින්ම සම්පූර්ණ බැවින් 'කේවල පරිපූර්ණ' වේ. ඉවත් කළ යුතු දොසක් නැති බැවින් දොස් රහිත වූ පිරිසිදු බවින් 'පරිශුද්ධ' වේ.

අපිච පටිපත්තියා අධිගමබ්‍යත්තිතො සාත්ථං, පරියත්තියා ආගමබ්‍යත්තිතො සබ්‍යඤ්ජනං, සීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධයුත්තතො කෙවලපරිපුණ්ණං, නිරුපක්කිලෙසතො නිත්තරණත්ථාය පවත්තිතො ලොකාමිසනිරපෙක්ඛතො ච පරිසුද්ධන්ති එවං සාත්ථසබ්‍යඤ්ජනකෙවලපරිපුණ්ණපරිසුද්ධබ්‍රහ්මචරියප්පකාසනතො ස්වාක්ඛාතො.

තවද පිළිවෙත් පිරීමෙන් ලැබෙන අධිගමයේ පැහැදිලි බව නිසා 'සාත්ථ' වන අතර පර්යාප්ති ධර්මය ඉගෙනීමෙන් ලැබෙන ශ්‍රැතයෙහි (ආගම) පැහැදිලි බව නිසා 'සබ්‍යඤ්ජන' වේ. සීලාදි පංච ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'කේවල පරිපූර්ණ' වන අතර උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර බැවින් ද, සසරින් එතෙර වීම පිණිස පවතින බැවින් ද, ලෞකික ආමිසය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැති බැවින් ද 'පරිශුද්ධ' වේ. මෙලෙස අර්ථ හා ව්‍යඤ්ජන සහිත වූ, සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ වූ, පිරිසිදු වූ බ්‍රහ්මචරිය ප්‍රකාශ කරන බැවින් ධර්මය 'ස්වාක්ඛාත' නම් වේ.

අත්ථවිපල්ලාසාභාවතො වා සුට්ඨු අක්ඛාතොති ස්වාක්ඛාතො. යථා හි අඤ්ඤතිත්ථියානං ධම්මස්ස අත්ථො විපල්ලාසමාපජ්ජති, අන්තරායිකාති වුත්තධම්මානං අන්තරායිකත්තාභාවතො, නිය්‍යානිකාති වුත්තධම්මානං නිය්‍යානිකත්තාභාවතො. තෙන තෙ දුරක්ඛාතධම්මායෙව හොන්ති, න තථා භගවතො ධම්මස්ස අත්ථො විපල්ලාසමාපජ්ජති. ඉමෙ ධම්මා අන්තරායිකා, ඉමෙ ධම්මා නිය්‍යානිකාති එවං වුත්තධම්මානං තථාභාවානතික්කමනතොති. එවං තාව පරියත්තිධම්මො ස්වාක්ඛාතො.

අර්ථයේ කිසිදු විපරීත බවක් නැති බැවින්, මනාව දේශනා කරන ලද හෙයින් ද 'ස්වාක්ඛාත' නම් වේ. අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ ධර්මයේ අර්ථය විපරීත භාවයට පත් වේ; එනම් 'අන්තරායකර' යැයි ඔවුන් පැවසූ ධර්මයන් සැබවින්ම අන්තරායකර නොවන බැවින් ද, 'සසරින් එතෙර කරවන' (නෛය්‍යානික) යැයි ඔවුන් පැවසූ ධර්මයන් සැබවින්ම සසරින් එතෙර නොකරවන බැවින් ද වේ. එම නිසා ඔවුන්ගේ ධර්මයන් 'දුරක්ඛාත' (නපුරු ලෙස පවසන ලද) ධර්මයන්ම වේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මයේ අර්ථය එසේ විපරීත නොවේ. "මේ ධර්මයන් අන්තරායකරය, මේ ධර්මයන් නෛය්‍යානිකය" යනාදී වශයෙන් වදාළ ධර්මයන් කිසිසේත්ම ඒ සත්‍ය ස්වභාවය ඉක්මවා නොයන බැවිනි. මෙලෙස පර්යාප්ති ධර්මය 'ස්වාක්ඛාත' නම් වේ.

ලොකුත්තරධම්මො පන නිබ්බානානුරූපාය පටිපත්තියා පටිපදානුරූපස්ස ච නිබ්බානස්ස අක්ඛාතත්තා ස්වාක්ඛාතො. යථාහ – ‘‘සුපඤ්ඤත්තා ඛො පන තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා ච. සෙය්‍යථාපි නාම ගඞ්ගොදකං යමුනොදකෙන සංසන්දති සමෙති, එවමෙව සුපඤ්ඤත්තා (දී. නි. 2.296) තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා චා’’ති. අරියමග්ගො චෙත්ථ අන්තද්වයං අනුපගම්ම මජ්ඣිමා පටිපදාභූතොව ‘‘මජ්ඣිමා පටිපදා’’ති අක්ඛාතත්තා ස්වාක්ඛාතො. සාමඤ්ඤඵලානි පටිපස්සද්ධකිලෙසානෙව ‘‘පටිපස්සද්ධකිලෙසානී’’ති අක්ඛාතත්තා ස්වාක්ඛාතානි. නිබ්බානං සස්සතාමතතාණලෙණාදිසභාවමෙව සස්සතාදිසභාවවසෙන අක්ඛාතත්තා ස්වාක්ඛාතන්ති එවං ලොකුත්තරධම්මොපි ස්වාක්ඛාතො.

ලෝකෝත්තර ධර්මය ද නිර්වාණයට අනුකූල වූ පිළිවෙතක් ප්‍රකාශ කරන බැවින් ද, පිළිවෙතට අනුකූල වූ නිර්වාණයක් ප්‍රකාශ කරන බැවින් ද 'ස්වාක්ඛාත' නම් වේ. එය මෙසේ වදාරන ලදී: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ශ්‍රාවකයන් උදෙසා නිර්වාණය කරා යන පිළිවෙත මනාව පනවන ලදී. නිර්වාණයත් පිළිවෙතත් මනාව ගැලපේ. ගංගා නදියේ ජලය යමුනා නදියේ ජලය හා එක්වන්නා සේම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාළ නිර්වාණගාමී ප්‍රතිපදාවත් නිර්වාණයත් මනාව ගැලපේ." මෙහිදී ආර්ය මාර්ගය අන්ත දෙකට නොගොස් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවක්ම වන බැවින්, "මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව" යැයි වදාරන ලද හෙයින් 'ස්වාක්ඛාත' වේ. සාමඤ්ඤ ඵලයන් ද ක්ලේශයන් මනාව සන්සිඳුවන බැවින්, "පටිපස්සද්ධි කිලෙස" යැයි වදාරන ලද හෙයින් 'ස්වාක්ඛාත' වේ. නිර්වාණය සැබවින්ම ශාස්වත, අමෘත, ආරක්ෂාව හා සෙවණ ආදි ස්වභාවයෙන්ම යුක්ත බැවින්, එම ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්තව වදාරන ලද හෙයින් 'ස්වාක්ඛාත' වේ. මෙසේ ලෝකෝත්තර ධර්මය ද 'ස්වාක්ඛාත' නම් වේ.

148. සන්දිට්ඨිකොති [Pg.209] එත්ථ පන අරියමග්ගො තාව අත්තනො සන්තානෙ රාගාදීනං අභාවං කරොන්තෙන අරියපුග්ගලෙන සාමං දට්ඨබ්බොති සන්දිට්ඨිකො. යථාහ –‘‘රත්තො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, රාගෙන අභිභූතො පරියාදිණ්ණචිත්තො අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, පරබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, උභයබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති. චෙතසිකං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙති. රාගෙ පහීනෙ නෙව අත්තබ්‍යාබාධාය චෙතෙති, න පරබ්‍යාබාධාය චෙතෙති, න උභයබ්‍යාබාධාය චෙතෙති, න චෙතසිකං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙති. එවම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, සන්දිට්ඨිකො ධම්මො හොතී’’ති(අ. නි. 3.54). අපිච නවවිධොපි ලොකුත්තරධම්මො යෙන යෙන අධිගතො හොති, තෙන තෙන පරසද්ධාය ගන්තබ්බතං හිත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන සයං දට්ඨබ්බොති සන්දිට්ඨිකො. අථ වා පසත්ථා දිට්ඨි සන්දිට්ඨි, සන්දිට්ඨියා ජයතීති සන්දිට්ඨිකො. තථා හෙත්ථ අරියමග්ගො සම්පයුත්තාය, අරියඵලං කාරණභූතාය, නිබ්බානං විසයිභූතාය සන්දිට්ඨියා කිලෙසෙ ජයති. තස්මා යථා රථෙන ජයතීති රථිකො, එවං නවවිධොපි ලොකුත්තරධම්මො සන්දිට්ඨියා ජයතීති සන්දිට්ඨිකො.

148. සන්දිට්ඨිකො යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: පළමුව, ආර්ය මාර්ගය වනාහි තමාගේ සන්තානයෙහි රාගාදී කෙලෙසුන්ගේ නැති කිරීම සිදු කරන්නා වූ ආර්ය පුද්ගලයා විසින් ම ස්වයංව දැකගත යුතු බැවින් ‘සන්දිට්ඨික’ නම් වේ. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “බ්‍රාහ්මණය, රාගයෙන් මත්වූ, රාගයෙන් මඬනා ලද, රාගයෙන් වෙළී ගිය සිත් ඇති පුද්ගලයා තමාට ද පීඩා පිණිස සිතයි (වීර්යය කරයි), අන් අයට ද පීඩා පිණිස සිතයි, දෙපාර්ශවයට ම පීඩා පිණිස සිතයි. සිතෙහි උපදින දුක් දොම්නස් විඳියි. රාගය ප්‍රහීණ කළ කල්හි තමාට හෝ අනුන්ට හෝ දෙපාර්ශවයට ම හෝ පීඩා පිණිස නොසිතයි, සිතෙහි උපදින දුක් දොම්නස් නොවිඳියි. බ්‍රාහ්මණය, මෙසේ ද ධර්මය සන්දිට්ඨික (තමා විසින් ම දැකගත යුතු) වේ.” තවද, නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය යම් යම් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේ ද, එය ඔහු විසින් අනුන්ගේ බසක් විශ්වාස කිරීමෙන් හෝ අනුන් කී පලියට නොව, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් තමා විසින් ම දැකගත යුතු බැවින් ‘සන්දිට්ඨික’ නම් වේ. එසේත් නැතහොත්, ප්‍රශංසනීය වූ දැක්ම හෙවත් ප්‍රඥාව ‘සන්දිට්ඨි’ නම් වේ. එම සන්දිට්ඨියෙන් (ප්‍රඥාවෙන්) කෙලෙසුන් දිනන බැවින් ‘සන්දිට්ඨික’ වේ. විස්තර කරතොත්, මෙහි ආර්ය මාර්ගය තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සන්දිට්ඨියෙන් ද, ආර්ය ඵලය තමාට හේතු වූ සන්දිට්ඨියෙන් ද, නිවන තමා අරමුණු කොට ගත් සන්දිට්ඨියෙන් ද කෙලෙසුන් දිනයි. එබැවින් රියකින් සතුරන් දිනන්නා ‘රථික’ වන්නා සේ, නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය ද සන්දිට්ඨියෙන් කෙලෙසුන් දිනන බැවින් ‘සන්දිට්ඨික’ නම් වේ.

අථ වා දිට්ඨන්ති දස්සනං වුච්චති. දිට්ඨමෙව සන්දිට්ඨං, දස්සනන්ති අත්ථො. සන්දිට්ඨං අරහතීති සන්දිට්ඨිකො. ලොකුත්තරධම්මො හි භාවනාභිසමයවසෙන සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන ච දිස්සමානොයෙව වට්ටභයං නිවත්තෙති. තස්මා යථා වත්ථං අරහතීති වත්ථිකො, එවං සන්දිට්ඨං අරහතීති සන්දිට්ඨිකො.

එසේත් නැතහොත්, ‘දිට්ඨ’ යනු දැකීමයි. ‘සන්දිට්ඨ’ යනු ද දැකීම යන අර්ථයම ගෙන දෙයි. දැකීමට සුදුසු බැවින් ‘සන්දිට්ඨික’ නම් වේ. ලෝකෝත්තර ධර්මය භාවනා අභිසමය වශයෙන් හා සච්ඡිකිරියා අභිසමය වශයෙන් දකිනු ලබන්නේ ම සංසාර දුක් බිය දුරු කරයි. එබැවින් වස්ත්‍රයට සුදුසු පුද්ගලයා ‘වත්ථික’ වන්නා සේ, දැකීමට (ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමට) සුදුසු බැවින් ‘සන්දිට්ඨික’ නම් වේ.

149. අත්තනො ඵලදානං සන්ධාය නාස්ස කාලොති අකාලො. අකාලොයෙව අකාලිකො. න පඤ්චාහසත්තාහාදිභෙදං කාලං ඛෙපෙත්වා ඵලං දෙති, අත්තනො පන පවත්තිසමනන්තරමෙව ඵලදොති වුත්තං හොති. අථ වා අත්තනො ඵලදානෙ පකට්ඨො කාලො පත්තො අස්සාති කාලිකො. කො සො? ලොකියො කුසලධම්මො. අයං පන සමනන්තරඵලත්තා න කාලිකොති අකාලිකො. ඉදං මග්ගමෙව සන්ධාය වුත්තං.

149. තමාගේ ඵලය ලබා දීම සම්බන්ධයෙන් මෙම ධර්මයට බලා සිටිය යුතු කාලයක් නැති බැවින් ‘අකාල’ නම් වේ. අකාල යනු ම ‘අකාලික’ යන්නයි. එනම්, පස් දිනක් හෝ සත් දිනක් වැනි කාලයක් ගත කොට ඵලය ලබා දෙන්නේ නොවේ; තමා උපන් සැණින් ම ඵලය ලබා දෙන බව මෙයින් අදහස් වේ. එසේත් නැතහොත්, ලෞකික කුසල ධර්මයන්ට තම ඵලය ලබා දීමට ඈත වූ කාලයක් ඇත. එබැවින් ඒවා ‘කාලික’ නම් වේ. එම කාලික වූයේ කවරේ ද? ලෞකික කුසල ධර්මයන් ය. මෙම ලෝකෝත්තර මාර්ගය වනාහි මාර්ගයට අනතුරුව ම ඵලය ලබා දෙන බැවින් කාලික නොවේ; එබැවින් ‘අකාලික’ නම් වේ. මෙය විශේෂයෙන් ම මාර්ග සිත අරමුණු කොට වදාරන ලද්දකි.

150. ‘‘එහි පස්ස ඉමං ධම්ම’’න්ති එවං පවත්තං එහිපස්සවිධිං අරහතීති එහිපස්සිකො. කස්මා පනෙස තං විධිං අරහතීති? විජ්ජමානත්තා පරිසුද්ධත්තා ච[Pg.210]. රිත්තමුට්ඨියං හි හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා අත්ථීති වත්වාපි ‘‘එහි පස්ස ඉම’’න්ති න සක්කා වත්තුං. කස්මා? අවිජ්ජමානත්තා. විජ්ජමානම්පි ච ගූථං වා මුත්තං වා මනුඤ්ඤභාවප්පකාසනෙන චිත්තසම්පහංසනත්ථං ‘‘එහි පස්ස ඉම’’න්ති න සක්කා වත්තුං. අපිච ඛො පන තිණෙහි වා පණ්ණෙහි වා පටිච්ඡාදෙතබ්බමෙව හොති. කස්මා? අපරිසුද්ධත්තා. අයං පන නවවිධොපි ලොකුත්තරධම්මො සභාවතොව විජ්ජමානො විගතවලාහකෙ ආකාසෙ සම්පුණ්ණචන්දමණ්ඩලං විය පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තජාතිමණි විය ච පරිසුද්ධො. තස්මා විජ්ජමානත්තා පරිසුද්ධත්තා ච එහිපස්සවිධිං අරහතීති එහිපස්සිකො.

150. “එන්න, මෙම ධර්මය බලන්න” යැයි පවත්වනු ලබන ඒහිපස්ස විධියට (ආරාධනයට) සුදුසු බැවින් ‘ඒහිපස්සික’ නම් වේ. කුමක් නිසා මෙම ධර්මය එම ආරාධනයට සුදුසු වන්නේ ද? පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින බැවින් හා අතිශයින් පිරිසිදු බැවින් ය. හිස් අතක රන් හෝ රිදී ඇතැයි පවසා “එන්න බලන්න” යැයි කිව නොහැක්කේ එය සැබවින් ම එහි නොමැති බැවිනි. පවතින දෙයක් වුවද අසූචි හෝ මූත්‍රා වැනි දෑ ප්‍රියජනක දෑ ලෙස පෙන්වමින් සිත සතුටු කරනු පිණිස “එන්න බලන්න” යැයි කිව නොහැක. එවැනි දෑ තණකොළ හෝ කොළවලින් වසා තැබිය යුතු ම ය; මන්ද ඒවා අපිරිසිදු බැවිනි. නමුත් නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය වනාහි ස්වභාවයෙන් ම පවතින, වලාකුළෙන් තොර අහසෙහි බබළන පුන් සඳ මෙන් ද, පඬු ඇඹුල් සල පලසක් මත තැබූ උතුම් මැණිකක් මෙන් ද අතිශයින් පිරිසිදු ය. එබැවින් පවතින බැවින් හා පිරිසිදු බැවින් “එන්න බලන්න” යන ආරාධනයට සුදුසු වන බැවින් ‘ඒහිපස්සික’ නම් වේ.

151. උපනෙතබ්බොති ඔපනෙය්‍යිකො. අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො, උපනයනං උපනයො, ආදිත්තං චෙලං වා සීසං වා අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වාපි භාවනාවසෙන අත්තනො චිත්තෙ උපනයනං අරහතීති ඔපනයිකො. ඔපනයිකොව ඔපනෙය්‍යිකො. ඉදං සඞ්ඛතෙ ලොකුත්තරධම්මෙ යුජ්ජති. අසඞ්ඛතෙ පන අත්තනො චිත්තෙන උපනයනං අරහතීති ඔපනෙය්‍යිකො. සච්ඡිකිරියාවසෙන අල්ලීයනං අරහතීති අත්ථො.

151. තමා වෙත (සිත වෙත) පමුණුවා ගත යුතු බැවින් ‘ඕපනෙය්යික’ නම් වේ. මෙහි විනිශ්චය මෙසේය: සිතට නංවා ගැනීම ‘උපනය’ නම් වේ. ඇවිලෙන වස්ත්‍රයක් හෝ ගිනිගත් හිසක් ගැන වුවද නොතකා, භාවනා බලයෙන් තමාගේ සිත තුළට පමුණුවා ගැනීමට සුදුසු බැවින් ‘ඕපනයික’ වේ. ඕපනයික යනු ම ‘ඕපනෙය්යික’ යන්නයි. මෙය සංඛත ලෝකෝත්තර ධර්මයන් (මාර්ග හා ඵල) විෂයෙහි යෙදේ. අසංඛත ලෝකෝත්තර ධර්මය (නිවන) වනාහි තම සිතින් අරමුණු කොට අවබෝධ කර ගැනීමට සුදුසු බැවින් ‘ඕපනෙය්යික’ නම් වේ. සක්ෂාත් කිරීමේ බලයෙන් ළඟා වීමට හෝ ස්පර්ශ කිරීමට සුදුසුය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

අථ වා නිබ්බානං උපනෙතීති අරියමග්ගො උපනෙය්‍යො. සච්ඡිකාතබ්බතං උපනෙතබ්බොති ඵලනිබ්බානධම්මො උපනෙය්‍යො. උපනෙය්‍යො එව ඔපනෙය්‍යිකො.

එසේත් නැතහොත්, නිවන කරා පමුණුවන බැවින් ආර්ය මාර්ගය ‘උපනෙය්ය’ නම් වේ. සක්ෂාත් කළ යුතු තත්ත්වයට පමුණුවා ගත යුතු බැවින් ඵල හා නිවන ‘උපනෙය්ය’ නම් වේ. උපනෙය්ය යනු ම ‘ඕපනෙය්යික’ යන්නයි.

152. පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහීති සබ්බෙහිපි උග්ඝටිතඤ්ඤූආදීහි විඤ්ඤූහි අත්තනි අත්තනි වෙදිතබ්බො ‘‘භාවිතො මෙ මග්ගො, අධිගතං ඵලං, සච්ඡිකතො නිරොධො’’ති. න හි උපජ්ඣායෙන භාවිතෙන මග්ගෙන සද්ධිවිහාරිකස්ස කිලෙසා පහීයන්ති, න සො තස්ස ඵලසමාපත්තියා ඵාසුවිහරති, න තෙන සච්ඡිකතං නිබ්බානං සච්ඡිකරොති. තස්මා න එස පරස්ස සීසෙ ආභරණං විය දට්ඨබ්බො, අත්තනො පන චිත්තෙයෙව දට්ඨබ්බො, අනුභවිතබ්බො විඤ්ඤූහීති වුත්තං හොති. බාලානං පන අවිසයො චෙස.

152. ‘පච්චත්තං වෙදිතබ්බෝ විඤ්ඤූහී’ යනු උග්ඝටිතඤ්ඤූ ආදී වූ සියලු ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් තම තමා තුළ ම “මා විසින් මාර්ගය වඩන ලදී, ඵලය අවබෝධ කරන ලදී, නිරෝධය (නිවන) සක්ෂාත් කරන ලදී” යනුවෙන් දත යුතුය, විඳිය යුතුය යන්නයි. මන්ද, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ වැඩූ මාර්ගයෙන් සද්ධිවිහාරිකයාගේ කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොවේ. ඔහුට ගුරුවරයාගේ ඵලසමාපත්තියෙන් සුවයක් නොලැබේ. ගුරුවරයා සක්ෂාත් කළ නිවනින් ඔහුට නිවනක් නැත. එබැවින් මෙය අනුන්ගේ හිසෙහි පැළඳි ආභරණයක් මෙන් පිටතින් දැකිය යුතු දෙයක් නොව, තම සිතෙහි ම දැකිය යුතු, පණ්ඩිතයන් විසින් ම අත්විඳිය යුතු දෙයක් බව කියවේ. අඥාන බාලයන්ට මෙය විෂය නොවේ.

අපිච [Pg.211] ස්වාක්ඛාතො අයං ධම්මො. කස්මා? සන්දිට්ඨිකත්තා. සන්දිට්ඨිකො, අකාලිකත්තා. අකාලිකො, එහිපස්සිකත්තා. යො ච එහිපස්සිකො, සො නාම ඔපනෙය්‍යිකො හොතීති.

තවද, මෙම ධර්මය ස්වාක්ඛාත (මැනවින් වදාරන ලද) වේ. ඒ මන්ද? සන්දිට්ඨික වන බැවිනි. සන්දිට්ඨික වන්නේ අකාලික වන බැවිනි. අකාලික වන්නේ ඒහිපස්සික වන බැවිනි. යමක් ඒහිපස්සික වේ ද, එය ඕපනෙය්යික ද වේ යැයි මෙසේ පූර්ව පදය අපර පදයට හේතුවක් වන බව දත යුතුය.

153. තස්සෙවං ස්වාක්ඛාතතාදිභෙදෙ ධම්මගුණෙ අනුස්සරතො නෙව තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති ධම්මං ආරබ්භාති (අ. නි. 6.10) පුරිමනයෙනෙව වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. ධම්මගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං ධම්මගුණානුස්සරණවසෙන උප්පන්නත්තා ධම්මානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

153. මෙසේ ස්වාක්ඛාතතා දී ගුණ ඇති ධර්ම ගුණයන් අනුස්මරණය කරන ඒ යෝගාවචරයාට එකල්හි රාගයෙන් පීඩිත වූ සිතක් හට නොගනී. ද්වේෂයෙන් හෝ මෝහයෙන් පීඩිත වූ සිතක් ද හට නොගනී. ධර්මය අරමුණු කිරීම නිසා එකල්හි ඔහුගේ සිත සෘජු බවට ම පත් වේ. පෙර කී පරිදි ම නීවරණ යටපත් කළ යෝගාවචරයාට එක් සිතුවිලි මාත්‍රයක දී ධ්‍යාන අංග උපදී. එසේ වුවද, ධර්ම ගුණවල ඇති ගැඹුරු බව නිසා හෝ විවිධ ගුණයන් අනුස්මරණයෙහි නැබුරු වන බැවින් අර්පණා තත්ත්වයට පත් නොවී උපචාර සමාධියට පත් වූ ධ්‍යානයක් ඇති වේ. මෙම ධ්‍යානය ධර්ම ගුණයන් අනුස්මරණය කිරීමේ බලයෙන් හටගත් බැවින් එය ‘ධම්මානුස්සති’ යන නමින් ම හඳුන්වනු ලැබේ.

ඉමඤ්ච පන ධම්මානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු එවං ඔපනෙය්‍යිකස්ස ධම්මස්ස දෙසෙතාරං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාමි, න පනෙතරහි අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතාති එවං ධම්මගුණදස්සනෙනෙව සත්ථරි සගාරවො හොති සප්පතිස්සො. ධම්මෙ ගරුචිත්තීකාරො සද්ධාදිවෙපුල්ලං අධිගච්ඡති, පීතිපාමොජ්ජබහුලො හොති, භයභෙරවසහො, දුක්ඛාධිවාසනසමත්ථො, ධම්මෙන සංවාසසඤ්ඤං පටිලභති, ධම්මගුණානුස්සතියා අජ්ඣාවුත්ථඤ්චස්ස සරීරම්පි චෙතියඝරමිව පූජාරහං හොති, අනුත්තරධම්මාධිගමාය චිත්තං නමති, වීතික්කමිතබ්බවත්ථුසමායොගෙ චස්ස ධම්මසුධම්මතං සමනුස්සරතො හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨාති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

තවද, මෙම ධම්මානුස්සතියෙහි නිරත වූ භික්ෂුව, මෙසේ තමා තුළට පමුණුවා ගත යුතු (ඕපනෙයික) ගුණයෙන් යුක්ත වූ ධර්මය දේශනා කරන්නා වූ, මෙම අංගයෙන් ද සමන්නාගත වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක් අතීතයෙහි ද නොදකිමි, වර්තමානයෙහි ද ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර අන් කිසිවෙකු නොදකිමි යි මෙසේ ධර්ම ගුණ දැකීමෙන් ම ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව සහිත වෙයි, යටහත් පැවැතුම් සහිත වෙයි. ධර්මය කෙරෙහි ගරුබුහුමන් සහිත වීමෙන් ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන්ගේ වර්ධනයට පැමිණෙයි, ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් බහුල වෙයි, බිය හා තැතිගැනීම් මැඩපවත්වයි, කායික හා මානසික දුක් ඉවසීමට සමර්ථ වෙයි, ධර්මය සමඟ එක්ව වාසය කරන්නෙකු බඳු හැඟීමක් ලබයි. ධර්ම ගුණ සිහි කිරීමෙන් යුත් එම යෝගාවචරයාගේ ශරීරය ද චෛත්‍ය ගෘහයක් මෙන් පූජාවට සුදුසු වෙයි, අනුත්තර වූ ලෝකෝත්තර ධර්ම අවබෝධය සඳහා සිත නැමෙයි. වැරදි සිදු විය හැකි කරුණක දී ධර්මයේ ඇති සුධර්ම භාවය (ස්වාක්ඛාත බව) සිහි කරන්නා වූ ඔහුට හිරි-ඔතප් යන ලජ්ජා භය පහළ වෙයි. ඉදින් මතු මඟඵල අවබෝධ නොකළ ද ඔහු සුගතිගාමී වෙයි.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, ධම්මානුස්සතියා සදාති.

එබැවින් සැබවින් ම නුවණැත්තෝ, මෙසේ මහානුභාව සම්පන්න වූ ධම්මානුස්සතියෙහි නිරන්තරයෙන් ම අප්‍රමාදව යෙදිය යුත්තාහ.

ඉදං ධම්මානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

මෙය ධම්මානුස්සතිය පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාවෙහි ආරම්භයයි.

3. සඞ්ඝානුස්සතිකථා

3. සංඝානුස්සති කථාව

154. සඞ්ඝානුස්සතිං භාවෙතුකාමෙනාපි රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, උජුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, ඤායප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, සාමීචිප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, යදිදං චත්තාරි පුරිසයුගානි අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා[Pg.212], එස භගවතො සාවකසඞ්ඝො ආහුනෙය්‍යො, පාහුනෙය්‍යො, දක්ඛිණෙය්‍යො, අඤ්ජලිකරණීයො, අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා’’ති (අ. නි. 6.10) එවං අරියසඞ්ඝගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

154. සංඝානුස්සතිය වැඩීමට කැමති යෝගාවචරයා ද හුදෙකලා වූයේ, විවේකීව සිට මෙසේ ආර්ය සංඝ රත්නයෙහි ගුණ සිහි කළ යුතුය: 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ මැනවින් පිළිපන් සේක (සුප්පටිපන්න), භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ ඍජුව පිළිපන් සේක (උජුප්පටිපන්න), භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ න්‍යාය මාර්ගයෙහි පිළිපන් සේක (ඤායප්පටිපන්න), භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ සාමීචි පටිපදාවෙහි පිළිපන් සේක (සාමීචිප්පටිපන්න). එනම් මේ පුරුෂ යුගල සතරකි, පුද්ගල අටදෙනෙකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ ආහුනෙය්‍ය වන සේක, පාහුනෙය්‍ය වන සේක, දක්ඛිණෙය්‍ය වන සේක, අඤ්ජලිකරණීය වන සේක, ලෝකයාගේ අනුත්තර පින් කෙත වන සේක' යි මෙසේ ආර්ය සංඝ ගුණයන් සිහි කළ යුතුය.

155. තත්ථ සුප්පටිපන්නොති සුට්ඨු පටිපන්නො, සම්මාපටිපදං අනිවත්තිපටිපදං අනුලොමපටිපදං අපච්චනීකපටිපදං ධම්මානුධම්මපටිපදං පටිපන්නොති වුත්තං හොති. භගවතො ඔවාදානුසාසනිං සක්කච්චං සුණන්තීති සාවකා. සාවකානං සඞ්ඝො සාවකසඞ්ඝො, සීලදිට්ඨිසාමඤ්ඤතාය සඞ්ඝාතභාවමාපන්නො සාවකසමූහොති අත්ථො. යස්මා පන සා සම්මාපටිපදා උජු අවඞ්කා අකුටිලා අජිම්හා, අරියො ච ඤායොතිපි වුච්චති, අනුච්ඡවිකත්තා ච සාමීචීතිපි සඞ්ඛං ගතා. තස්මා තම්පටිපන්නො අරියසඞ්ඝො උජුප්පටිපන්නො ඤායප්පටිපන්නො සාමීචිප්පටිපන්නොතිපි වුත්තො.

155. එහි 'සුප්පටිපන්න' යනු මැනවින් පිළිපන් බවයි; එනම් සම්මා පටිපදාව, ආපසු නොහැරෙන (අනිවත්ති) පිළිවෙත, නිවනට අනුලෝම වූ පිළිවෙත, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ට විරුද්ධ නොවන පිළිවෙත සහ ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපදාවෙහි පිළිපන් බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවවාද අනුශාසනා ගෞරවයෙන් ශ්‍රවණය කරන හෙයින් 'ශ්‍රාවක' නම් වෙති. එම ශ්‍රාවකයන්ගේ සමූහය 'ශ්‍රාවක සංඝයා' නම් වේ. සීලයෙන් හා දෘෂ්ටියෙන් සමාන බවට පත්වීම නිසා එක්සත් වූ ශ්‍රාවක සමූහය යන්න මෙහි අර්ථයයි. යම් හෙයකින් එම සම්මා පටිපදාව ඇද නැති (ඍජු) බැවින්, කුටිල නොවන බැවින් සහ වංක නොවන බැවින් 'උජු' යැයි ද කියනු ලැබේ. එය පිරිසිදු නිවන අවබෝධ කරන බැවින් 'ඤාය' යැයි ද කියනු ලැබේ. එමෙන්ම උචිත වූ හෙයින් 'සාමීචි' (සුදුසු පිළිවෙත) යන නමට ද පත් වේ. එබැවින් එම ප්‍රතිපදාවෙහි පිළිපන් ආර්ය සංඝයා වහන්සේ 'උජුප්පටිපන්න', 'ඤායප්පටිපන්න' සහ 'සාමීචිප්පටිපන්න' යැයි කියනු ලබති.

එත්ථ ච යෙ මග්ගට්ඨා, තෙ සම්මාපටිපත්තිසමඞ්ගිතාය සුප්පටිපන්නා. යෙ ඵලට්ඨා, තෙ සම්මාපටිපදාය අධිගන්තබ්බස්ස අධිගතත්තා අතීතං පටිපදං සන්ධාය සුප්පටිපන්නාති වෙදිතබ්බා.

මෙහි අට මඟඵලලාභීන් අතුරින් යම් කෙනෙක් මාර්ගස්ථව සිටිත් ද, ඔවුහු සම්මා පටිපදාවෙන් යුක්ත බැවින් 'සුප්පටිපන්න' (මැනවින් පිළිපදින්නෝ) වෙති. යම් කෙනෙක් ඵලස්ථව සිටිත් ද, ඔවුහු සම්මා පටිපදාවෙන් ලැබිය යුතු දේ ලැබූ බැවින්, ඉකුත් වූ එම පිළිවෙතට සාපේක්ෂව 'සුප්පටිපන්න' (මැනවින් පිළිපන් අය) ලෙස දත යුතුය.

අපිච ස්වාක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙ යථානුසිට්ඨං පටිපන්නත්තාපි අපණ්ණකපටිපදං පටිපන්නත්තාපි සුප්පටිපන්නො.

තවද, මැනවින් දේශනා කරන ලද ධර්ම විනයෙහි අනුශාසනා පරිදි පිළිපන් බැවින් ද, නිවැරදි වූ අපණ්ණක ප්‍රතිපදාවෙහි පිළිපන් බැවින් ද 'සුප්පටිපන්න' නම් වේ.

මජ්ඣිමාය පටිපදාය අන්තද්වයමනුපගම්ම පටිපන්නත්තා කායවචීමනොවඞ්කකුටිලජිම්හදොසප්පහානාය පටිපන්නත්තා ච උජුප්පටිපන්නත්තා ච උජුප්පටිපන්නො.

අන්ත දෙකකට නොපැමිණ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙන් පිළිපන් බැවින් ද, කය, වචනය හා සිත යන තිදොරෙහි වංක කුටිල දොස් දුරු කිරීමට පිළිපන් බැවින් ද 'උජුප්පටිපන්න' නම් වේ.

ඤායො වුච්චති නිබ්බානං. තදත්ථාය පටිපන්නත්තා ඤායප්පටිපන්නො.

නිවන 'ඤාය' යනුවෙන් කියනු ලැබේ. එම නිවන සඳහා ම පිළිපන් බැවින් 'ඤායප්පටිපන්න' නම් වේ.

යථා පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නාරහා හොන්ති, තථා පටිපන්නත්තා සාමීචිප්පටිපන්නො.

යම් අයුරකින් පිළිපන් කල (ආචාර සමාචාර ආදී) ගෞරව සත්කාරයන්ට සුදුසු වේ ද, එම අයුරින් ම පිළිපන් බැවින් 'සාමීචිප්පටිපන්න' නම් වේ.

156. යදිදන්ති යානි ඉමානි. චත්තාරි පුරිසයුගානීති යුගළවසෙන පඨමමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති ඉදමෙකං යුගළන්ති එවං චත්තාරි පුරිසයුගළානි හොන්ති. අට්ඨ පුරිසපුග්ගලාති පුරිසපුග්ගලවසෙන එකො පඨමමග්ගට්ඨො එකො ඵලට්ඨොති ඉමිනා නයෙන අට්ඨෙව පුරිසපුග්ගලා හොන්ති. එත්ථ ච පුරිසොති වා පුග්ගලොති වා එකත්ථානි එතානි පදානි. වෙනෙය්‍යවසෙන පනෙතං වුත්තං. එස භගවතො සාවකසඞ්ඝොති යානිමානි යුගවසෙන [Pg.213] චත්තාරි පුරිසයුගානි, පාටිඑක්කතො අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා, එස භගවතො සාවකසඞ්ඝො, ආහුනෙය්‍යොතිආදීසු ආනෙත්වා හුනිතබ්බන්ති ආහුනං, දූරතොපි ආනෙත්වා සීලවන්තෙසු දාතබ්බන්ති අත්ථො. චතුන්නං පච්චයානමෙතමධිවචනං. තං ආහුනං පටිග්ගහෙතුං යුත්තො තස්ස මහප්ඵලකරණතොති ආහුනෙය්‍යො. අථ වා දූරතොපි ආගන්ත්වා සබ්බසාපතෙය්‍යම්පි එත්ථ හුනිතබ්බන්ති ආහවනීයො. සක්කාදීනම්පි වා ආහවනං අරහතීති ආහවනීයො. යො චායං බ්‍රාහ්මණානං ආහවනීයො නාම අග්ගි, යත්ථ හුතං මහප්ඵලන්ති තෙසං ලද්ධි. සචෙ හුතස්ස මහප්ඵලතාය ආහවනීයො, සඞ්ඝොව ආහවනීයො. සඞ්ඝෙ හුතඤ්හි මහප්ඵලං හොති. යථාහ –

156. ‘යදිදං’ යනු යම් මේ පුද්ගලයෝ වෙත් ද යන්නයි. ‘චත්තාරි පුරිසයුගානි’ යනු යුගල වශයෙන් ගත් කල, පළමු මඟඵලලාභීන් දෙදෙනා එක් යුගලයක් ලෙස ද, මෙසේ යුගල සතරක් ඇති බවයි. ‘අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා’ යනු පුද්ගල වශයෙන් ගත් කල, සෝවාන් මාර්ගස්ථ පුද්ගලයාගේ සිට රහත් ඵලස්ථ පුද්ගලයා දක්වා අටදෙනෙකි. මෙහි ‘පුරිස’ හා ‘පුග්ගල’ යන පද දෙකම එකම අර්ථයක් ගෙන දෙයි. වේනෙය්‍ය ජනයාගේ අභිලාෂය අනුව මෙසේ පද දෙකක් වදාරන ලදී. ‘ඒස භගවතෝ සාවකසංඝෝ’ යනු යුගල වශයෙන් සතරක් හා වෙන් වෙන් වශයෙන් අටක් වූ මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වහන්සේ යන්නයි. ‘ආහුනෙය්‍ය’ යනු දුර සිට ගෙනෙන ලද පූජා වස්තූන්ට සුදුසු බවයි. ආහුන යනු දුර සිට වුව ද ගෙනැවිත් සිලවතුන් උදෙසා දිය යුතු සිව්පසයට නමකි. එම පූජාව මහත්ඵල මහානිසංස බවට පත් කරන බැවින් එම පූජාව පිළිගැනීමට සුදුසු හෙයින් ‘ආහුනෙය්‍ය’ නම් වේ. නැතහොත් දුර සිට පැමිණ සියලු වස්තුව වුව ද මෙහි පූජා කළ යුතු බැවින් ‘ආහවනීය’ නම් වේ. සක්දෙවිඳු ආදීන්ගේ පූජාවන්ට පවා සුදුසු බැවින් ‘ආහවනීය’ වේ. බ්‍රාහ්මණයන්ගේ යම් ‘ආහවනීය’ නම් ගින්නක් ඇද්ද, එහි කරන පූජාව මහත්ඵල යැයි ඔවුන්ගේ පිළිගැනීමක් තිබුණි. ඉදින් පූජාව මහත්ඵල කරන බැවින් එය ආහවනීය වන්නේ නම්, සැබවින් ම සංඝයා වහන්සේ ම ආහවනීය වෙති; මන්ද සංඝයා කෙරෙහි කළ පූජාව ම මහත්ඵල වන බැවිනි. එය මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘යො ච වස්සසතං ජන්තු, අග්ගිං පරිචරෙ වනෙ;

එකඤ්ච භාවිතත්තානං, මුහුත්තමපි පූජයෙ;

සායෙව පූජනා සෙය්‍යො, යඤ්චෙ වස්සසතං හුත’’න්ති. (ධ. ප. 107);

“යම් පුද්ගලයෙක් වනයෙහි වසර සියයක් මුළුල්ලේ ගිනි පිදුව ද, තැන්පත් සිත් ඇති එකම ආර්ය පුද්ගලයෙකුට මොහොතක් හෝ කරන පූජාව ම උතුම් වේ; වසර සියයක් මුළුල්ලේ කළ ගිනි පූජාව ඊට සම නොවේ.”

තදෙතං නිකායන්තරෙ ආහවනීයොති පදං ඉධ ආහුනෙය්‍යොති ඉමිනා පදෙන අත්ථතො එකං. බ්‍යඤ්ජනතො පනෙත්ථ කිඤ්චිමත්තමෙව නානං. ඉති ආහුනෙය්‍යො.

අන්‍ය නිකායන්හි සඳහන් වන ‘ආහවනීය’ යන පදය මෙහි ‘ආහුනෙය්‍ය’ යන පදය හා අර්ථයෙන් සමාන වේ. ව්‍යංජන (අක්ෂර) වශයෙන් එහි ඇත්තේ සුළු වෙනසකි. එබැවින් ‘ආහුනෙය්‍ය’ නම් වේ.

පාහුනෙය්‍යොති එත්ථ පන පාහුනං වුච්චති දිසාවිදිසතො ආගතානං පියමනාපානං ඤාතිමිත්තානමත්ථාය සක්කාරෙන පටියත්තං ආගන්තුකදානං. තම්පි ඨපෙත්වා තෙ තථාරූපෙ පාහුනකෙ සඞ්ඝස්සෙව දාතුං යුත්තං, සඞ්ඝොව තං පටිග්ගහෙතුං යුත්තො. සඞ්ඝසදිසො හි පාහුනකො නත්ථි. තථා හෙස එකබුද්ධන්තරෙ ච දිස්සති, අබ්බොකිණ්ණඤ්ච පියමනාපත්තකරෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතොති. එවං පාහුනමස්ස දාතුං යුත්තං පාහුනඤ්ච පටිග්ගහෙතුං යුත්තොති පාහුනෙය්‍යො. යෙසං පන පාහවනීයොති පාළි, තෙසං යස්මා සඞ්ඝො පුබ්බකාරමරහති, තස්මා සබ්බපඨමං ආනෙත්වා එත්ථ හුනිතබ්බන්ති පාහවනීයො. සබ්බප්පකාරෙන වා ආහවනමරහතීති පාහවනීයො. ස්වායමිධ තෙනෙව අත්ථෙන පාහුනෙය්‍යොති වුච්චති.

‘පාහුනෙය්‍ය’ යනු විවිධ දිශාවන්ගෙන් පැමිණෙන ආදරණීය නෑ හිතවතුන් උදෙසා සකස් කරන ලද ආගන්තුක දානයට (පාහුන) සුදුසු බවයි. එවැනි ආගන්තුක සත්කාරයක් වුව ද එම නෑ හිතවතුන් පසෙක තබා සංඝයා වහන්සේට ම පූජා කිරීම සුදුසු ය; සංඝයා වහන්සේ ද එය පිළිගැනීමට සුදුසු ය. මන්ද සංඝයා වහන්සේට සමාන වෙනත් ආගන්තුකයෙකු නොමැති බැවිනි. උන්වහන්සේලා බුද්ධාන්තරයක් වැනි ඉතා දීර්ඝ කාලයකින් පසුව ලොව පහළ වන්නාහ. එමෙන්ම පිරිසිදු වූ ප්‍රිය මනාප සීලාදී ගුණයන්ගෙන් සමන්නාගත වෙති. මෙසේ එම ආගන්තුක පූජාව දීමටත් පිළිගැනීමටත් සුදුසු බැවින් ‘පාහුනෙය්‍ය’ නම් වේ. යමෙකුගේ පාඨයෙහි ‘පාහවනීයෝ’ යැයි තිබේ ද, ඔවුන්ගේ අදහස අනුව සංඝයා වහන්සේ පළමු පූජාවට සුදුසු බැවින් සියල්ලට පෙර ගෙනැවිත් මෙහි පූජා කළ යුතු හෙයින් ‘පාහවනීය’ නම් වේ. නැතහොත් සෑම අයුරකින් ම ගෙනැවිත් කරන පූජාවට සුදුසු බැවින් ‘පාහවනීය’ වේ. එම පදය ම මෙහි ‘පාහුනෙය්‍ය’ ලෙස එම අර්ථයෙන් ම කියනු ලැබේ.

දක්ඛිණාති පන පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බදානං වුච්චති. තං දක්ඛිණං අරහති, දක්ඛිණාය වා හිතො යස්මා නං මහප්ඵලකරණතාය විසොධෙතීති දක්ඛිණෙය්‍යො.

‘දක්ඛිණා’ යනු පරලොව විශ්වාස කර දෙනු ලබන දානයයි. එම දක්ඛිණාව පිළිගැනීමට සුදුසු බැවින් ද, දක්ඛිණාව මහත්ඵල කරමින් එය පිරිසිදු කරන බැවින් ද ‘දක්ඛිණෙය්‍ය’ නම් වේ.

උභො [Pg.214] හත්ථෙ සිරස්මිං පතිට්ඨපෙත්වා සබ්බලොකෙන කයිරමානං අඤ්ජලිකම්මං අරහතීති අඤ්ජලිකරණීයො.

සියලු ලෝකයා විසින් දොහොත් මුදුන් දී කරනු ලබන ආචාරයට (අඤ්ජලි කර්මයට) සුදුසු බැවින් ‘අඤ්ජලිකරණීය’ නම් වේ.

අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සාති සබ්බලොකස්ස අසදිසං පුඤ්ඤවිරූහනට්ඨානං. යථා හි රඤ්ඤො වා අමච්චස්ස වා සාලීනං වා යවානං වා විරූහනට්ඨානං රඤ්ඤො සාලික්ඛෙත්තං රඤ්ඤො යවක්ඛෙත්තන්ති වුච්චති, එවං සඞ්ඝො සබ්බලොකස්ස පුඤ්ඤානං විරූහනට්ඨානං. සඞ්ඝං නිස්සාය හි ලොකස්ස නානප්පකාරහිතසුඛසංවත්තනිකානි පුඤ්ඤානි විරූහන්ති. තස්මා සඞ්ඝො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සාති.

‘ලෝකයාගේ අනුත්තර වූ පින්කෙතය’ යනු මුළු මහත් ලෝකයාගේම අසදෘශ වූ පින් වැඩෙන ස්ථානය යන අර්ථයයි. රජුගේ හෝ ඇමතිවරයෙකුගේ හැල් වී හෝ යව වගා කරන ස්ථානය, රජුගේ හැල් කෙතය, රජුගේ යව කෙතය යැයි යම් සේ කියනු ලබයි ද, එසේම මහා සංඝරත්නය මුළු ලෝකයාගේම පින් නමැති බීජයන් වැඩෙන ස්ථානය (කෙත) වෙති. මක්නිසාද යත්, සංඝරත්නය ඇසුරු කොටගෙන ලෝකයාට විවිධ ප්‍රකාර වූ හිතසුව පිණිස පවත්නා පින් දහම් වැඩෙන බැවිනි. එබැවින් සංඝරත්නය ලෝකයාගේ අනුත්තර වූ පින්කෙත නම් වේ.

157. එවං සුප්පටිපන්නතාදිභෙදෙ සඞ්ඝගුණෙ අනුස්සරතො නෙව තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති සඞ්ඝං ආරබ්භාති (අ. නි. 6.10) පුරිමනයෙනෙව වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. සඞ්ඝගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං සඞ්ඝගුණානුස්සරණවසෙන උප්පන්නත්තා සඞ්ඝානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

157. මෙසේ සුප්පටිපන්නතා දී වශයෙන් වූ සංඝ ගුණයන් සිහිපත් කරන්නාට ඒ අවස්ථාවෙහි රාගයෙන් මඩනා ලද සිතක් ඇති නොවේ. ද්වේෂයෙන් මඩනා ලද සිතක් ඇති නොවේ. මෝහයෙන් මඩනා ලද සිතක් ඇති නොවේ. ඒ අවස්ථාවෙහි සංඝරත්නය අරමුණු කොට ඔහුගේ සිත සෘජු බවටම පත් වෙයි. මෙසේ පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම නීවරණයන් යටපත් කළ තැනැත්තාට එකම ක්ෂණයක ධ්‍යාන අංගයෝ උපදිති. එහෙත් සංඝ ගුණයන්ගේ ගැඹුරු බව නිසා හෝ විවිධ ගුණයන් සිහිපත් කිරීමට යොමු වූ බැවින් හෝ සිත අප්පනා සමාධියට පත් නොවී උපචාර භූමියටම පැමිණි ධ්‍යානයක් ඇති වෙයි. එය සංඝ ගුණයන් සිහිපත් කිරීමේ බලයෙන් උපන් බැවින් ‘සංඝානුස්සතිය’ යනුවෙන්ම හඳුන්වනු ලැබේ.

ඉමඤ්ච පන සඞ්ඝානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු සඞ්ඝෙ සගාරවො හොති සප්පතිස්සො. සද්ධාදිවෙපුල්ලං අධිගච්ඡති, පීතිපාමොජ්ජබහුලො හොති, භයභෙරවසහො, දුක්ඛාධිවාසනසමත්ථො, සඞ්ඝෙන සංවාසසඤ්ඤං පටිලභති. සඞ්ඝගුණානුස්සතියා අජ්ඣාවුත්ථඤ්චස්ස සරීරං සන්නිපතිතසඞ්ඝමිව උපොසථාගාරං පූජාරහං හොති, සඞ්ඝගුණාධිගමාය චිත්තං නමති, වීතික්කමිතබ්බවත්ථුසමායොගෙ චස්ස සම්මුඛා සඞ්ඝං පස්සතො විය හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨාති, උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

තවද, මෙම සංඝානුස්සතියෙහි නිරත වන භික්ෂුව සංඝරත්නය කෙරෙහි ගෞරව සහිත වෙයි, යටහත් පහත් බවින් යුක්ත වෙයි. ශ්‍රද්ධා දී ගුණයන්ගේ මහත් බවට පැමිණෙයි, ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය බහුල වෙයි, බිය හා තැතිගැනීම් ඉවසන්නෙකු වෙයි, කායික මානසික දුක් දරාගැනීමට සමර්ථ වෙයි. සංඝරත්නය සමඟ වාසය කරන්නාක් වැනි හැඟීමක් ඇති කර ගනියි. සංඝ ගුණයන්ගෙන් පිරිපුන් ඔහුගේ ශරීරය, සංඝයා රැස්ව සිටින පොහොය ගෙයක් මෙන් පිදීමට සුදුසු ස්ථානයක් වෙයි. සිත සංඝ ගුණයන් ලබා ගැනීම කෙරෙහි නැඹුරු වෙයි. යම් ඇවැතක් හෝ වරදක් සිදුවිය හැකි අවස්ථාවක, තමා ඉදිරියෙහි සංඝරත්නය දකින්නාක් මෙන් ඔහු තුළ හිරි-ඔතප් (පවට ඇති ලැජ්ජාව සහ බිය) පැන නගියි. ඉදින් මින් මතු රහත් මඟ ඵල ලබා ගැනීමට අපොහොසත් වුවද, ඔහු සුගතිගාමී වන්නේය.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, සඞ්ඝානුස්සතියා සදාති.

එබැවින් මනා ප්‍රඥාවන්ත තැනැත්තා, මෙසේ මහානුභාව සම්පන්න වූ සංඝානුස්සතියෙහි හැම කල්හිම නොපමාව නිරත විය යුතුය.

ඉදං සඞ්ඝානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

සංඝානුස්සතිය පිළිබඳ විස්තරාත්මක විවරණය මෙයින් නිම වේ.

4. සීලානුස්සතිකථා

4. සීලානුස්සති කථාව

158. සීලානුස්සතිං [Pg.215] භාවෙතුකාමෙන පන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘අහො වත මෙ සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි භුජිස්සානි විඤ්ඤුප්පසත්ථානි අපරාමට්ඨානි සමාධිසංවත්තනිකානී’’ති (අ. නි. 6.10) එවං අඛණ්ඩතාදිගුණවසෙන අත්තනො සීලානි අනුස්සරිතබ්බානි. තානි ච ගහට්ඨෙන ගහට්ඨසීලානි, පබ්බජිතෙන පබ්බජිතසීලානි.

158. සීලානුස්සතිය වැඩීමට කැමති තැනැත්තා හුදෙකලාව විවේකීව සිටිමින්, “මාගේ ශීලයෝ ඒකාන්තයෙන්ම අඛණ්ඩය, සිදුරු රහිතය (අච්ඡිද්ද), ලප රහිතය (අසබල), තිත් රහිතය (අකම්මාස), තණ්හාවට දාස නොවූ නිදහස් ශීලයෝය (භුජිස්ස), නුවණැත්තන් විසින් පසසන ලදහ, (තණ්හා දිට්ඨි විසින්) පරාමාර්ශ කරනු නොලැබූහ, සමාධිය පිණිසම පවතිත්” යනුවෙන් මෙසේ අඛණ්ඩතා දී ගුණයන්ගේ වශයෙන් තමාගේම ශීලය සිහිපත් කළ යුතුය. එහිදී ගිහියෙකු නම් ගිහි ශීලය ද, පැවිද්දෙකු නම් පැවිදි ශීලය ද සිහිපත් කළ යුතුය.

ගහට්ඨසීලානි වා හොන්තු පබ්බජිතසීලානි වා, යෙසං ආදිම්හි වා අන්තෙ වා එකම්පි න භින්නං, තානි පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො විය න ඛණ්ඩානීති අඛණ්ඩානි. යෙසං වෙමජ්ඣෙ එකම්පි න භින්නං, තානි මජ්ඣෙ විනිවිද්ධසාටකො විය න ඡිද්දානීති අච්ඡිද්දානි. යෙසං පටිපාටියා ද්වෙ වා තීණි වා න භින්නානි, තානි පිට්ඨියා වා කුච්ඡියා වා උට්ඨිතෙන දීඝවට්ටාදිසණ්ඨානෙන විසභාගවණ්ණෙන කාළරත්තාදීනං අඤ්ඤතරසරීරවණ්ණා ගාවී විය න සබලානීති අසබලානි. යානි අන්තරන්තරා න භින්නානි, තානි විසභාගබින්දුවිචිත්‍රා ගාවී විය න කම්මාසානීති අකම්මාසානි. අවිසෙසෙන වා සබ්බානිපි සත්තවිධෙන මෙථුනසංයොගෙන කොධුපනාහාදීහි ච පාපධම්මෙහි අනුපහතත්තා අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි. තානියෙව තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචෙත්වා භුජිස්සභාවකරණෙන භුජිස්සානි. බුද්ධාදීහි විඤ්ඤූහි පසත්ථත්තා විඤ්ඤුප්පසත්ථානි. තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨතාය කෙනචි වා අයං තෙ සීලෙසු දොසොති එවං පරාමට්ඨුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අපරාමට්ඨානි. උපචාරසමාධිං අප්පනාසමාධිං වා, අථ වා පන මග්ගසමාධිං ඵලසමාධිඤ්චාපි සංවත්තෙන්තීති සමාධිසංවත්තනිකානි.

ගිහි ශීලය හෝ වේවා පැවිදි ශීලය හෝ වේවා, යම් ශීලයක ආරම්භයෙහි හෝ අවසානයෙහි එකදු ශික්ෂා පදයක්වත් නොබිඳුණේ නම්, එය දාරය කැඩුණු වස්ත්‍රයක් මෙන් නොවන බැවින් ‘අඛණ්ඩ’ නම් වේ. මධ්‍යයෙහි එකදු ශික්ෂා පදයක්වත් නොබිඳුණේ නම්, එය මැදින් සිදුරු වූ වස්ත්‍රයක් මෙන් නොවන බැවින් ‘අච්ඡිද්ද’ නම් වේ. පිළිවෙළින් ශික්ෂා පද දෙකක් හෝ තුනක් නොබිඳුණේ නම්, පිටෙහි හෝ බඩෙහි හටගත් දිගැති රේඛා ඇති වෙනස් වර්ණ සහිත එළදෙනකගේ ශරීරය මෙන් නොවන බැවින් ‘අසබල’ නම් වේ. තැනින් තැන නොබිඳුණේ නම්, විවිධ වර්ණ තිත්වලින් විසිතුරු වූ එළදෙනක මෙන් නොවන බැවින් ‘අකම්මාස’ නම් වේ. සාමාන්‍ය වශයෙන් ගත්කල, සත් වැදෑරුම් මෛථුන සංයෝගයෙන් හෝ ක්‍රෝධ උපනාහ දී පාපධර්මයන්ගෙන් කෙලෙස් නොවූ බැවින් අඛණ්ඩ, අච්ඡිද්ද, අසබල, අකම්මාස නම් වේ. එම ශීලයම තණ්හාව නමැති දාසභාවයෙන් මුදවා තමාට හිමි නිදහස් බව (ස්වාමි බව) ලබා දෙන බැවින් ‘භුජිස්ස’ නම් වේ. බුද්ධාදී නුවණැත්තන් විසින් පසසන ලද බැවින් ‘විඤ්ඤුප්පසත්ථ’ නම් වේ. තණ්හා දිට්ඨිවලින් අල්වා නොගත් බැවින් හෝ “මේ ඔබේ ශීලයේ වරදකි” යැයි කිසිවෙකුට චෝදනා කළ නොහැකි බැවින් ‘අපරාමට්ඨ’ නම් වේ. උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය ද, එසේත් නැතිනම් මාර්ග සමාධිය හා ඵල සමාධිය ද ඇති කිරීමට හේතු වන බැවින් ‘සමාධි සංවත්තනික’ නම් වේ.

159. එවං අඛණ්ඩතාදිගුණවසෙන අත්තනො සීලානි අනුස්සරතො නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති, සීලං ආරබ්භාති පුරිමනයෙනෙව වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. සීලගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං [Pg.216] සීලගුණානුස්සරණවසෙන උප්පන්නත්තා සීලානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

159. මෙසේ අඛණ්ඩතා දී ගුණයන්ගේ වශයෙන් තමාගේ ශීලය සිහිපත් කරන්නාට ඒ අවස්ථාවෙහි රාගයෙන්, ද්වේෂයෙන් හෝ මෝහයෙන් මඩනා ලද සිතක් ඇති නොවේ. ඒ අවස්ථාවෙහි ශීලය අරමුණු කොට ඔහුගේ සිත සෘජු බවටම පත් වෙයි. පෙර පරිදිම නීවරණයන් යටපත් වූ තැනැත්තාට එකම ක්ෂණයක ධ්‍යාන අංගයෝ උපදිති. එහෙත් ශීල ගුණයන්ගේ ගැඹුරු බව හෝ විවිධ ගුණයන් කෙරෙහි සිත යොමු වූ බැවින් අප්පනාවට පත් නොවී උපචාර මට්ටමේ ධ්‍යානයක් ඇති වෙයි. එය ශීල ගුණයන් සිහිපත් කිරීමේ බලයෙන් උපන් බැවින් ‘සීලානුස්සති’ යනුවෙන්ම හැඳින්වේ.

ඉමඤ්ච පන සීලානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු සික්ඛාය සගාරවො හොති සභාගවුත්ති, පටිසන්ථාරෙ අප්පමත්තො, අත්තානුවාදාදිභයවිරහිතො, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී, සද්ධාදිවෙපුල්ලං අධිගච්ඡති, පීතිපාමොජ්ජබහුලො හොති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

තවද මෙම සීලානුස්සතියෙහි නිරත වන භික්ෂුව ශික්ෂාව කෙරෙහි ගෞරව සහිත වෙයි, සබ්‍රහ්මචාරීන් හා සමාන පැවැත්මක් ඇති කර ගනියි, පිළිසඳරෙහි නොපමා වෙයි, තමාට තමා චෝදනා කරගැනීම ආදී බියෙන් තොර වෙයි, අල්ප මාත්‍ර වූ වරදෙහි පවා බිය දකින්නෙකු වෙයි. ශ්‍රද්ධා දී ගුණයන්ගෙන් පිරිපුන් වෙයි, ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය බහුල වෙයි. ඉදින් මින් මතු විශේෂ ඵලයක් නොලැබුව ද සුගතිගාමී වන්නේය.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, සීලානුස්සතියා සදාති.

එබැවින් මනා ප්‍රඥාවන්ත තැනැත්තා මෙසේ මහානුභාව සම්පන්න වූ සීලානුස්සතියෙහි හැම කල්හිම නොපමාව නිරත විය යුතුය.

ඉදං සීලානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

සීලානුස්සතිය පිළිබඳ විස්තරාත්මක විවරණය මෙයින් නිම වේ.

5. චාගානුස්සතිකථා

5. චාගානුස්සති කථාව

160. චාගානුස්සතිං භාවෙතුකාමෙන පන පකතියා චාගාධිමුත්තෙන නිච්චප්පවත්තදානසංවිභාගෙන භවිතබ්බං. අථ වා පන භාවනං ආරභන්තෙන ඉතො දානි පභුති සති පටිග්ගාහකෙ අන්තමසො එකාලොපමත්තම්පි දානං අදත්වා න භුඤ්ජිස්සාමීති සමාදානං කත්වා තංදිවසං ගුණවිසිට්ඨෙසු පටිග්ගාහකෙසු යථාසත්ති යථාබලං දානං දත්වා තත්ථ නිමිත්තං ගණ්හිත්වා රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘ලාභා වත මෙ සුලද්ධං වත මෙ, යොහං මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතාය පජාය විගතමලමච්ඡෙරෙන චෙතසා විහරාමි මුත්තචාගො පයතපාණි වොස්සග්ගරතො යාචයොගො දානසංවිභාගරතො’’ති එවං විගතමලමච්ඡෙරතාදිගුණවසෙන අත්තනො චාගො අනුස්සරිතබ්බො.

160. චාගානුස්සතිය වැඩීමට කැමති තැනැත්තා ස්වභාවයෙන්ම පරිත්‍යාගයට ලැදි, නිරන්තරයෙන්ම දන් දීමෙහි හා බෙදා හදා දීමෙහි නිරත වූවෙකු විය යුතුය. එසේත් නැතිනම් භාවනාව ආරම්භ කරන්නා, “අද පටන් යම් අයෙක් යමක් ඉල්ලා ආවොත්, අවම වශයෙන් එක බත් පිඩක් හෝ දන් නොදී මම ආහාර නොගනිමි” යැයි අධිෂ්ඨාන කොට, එදින ගුණයෙන් උසස් ප්‍රතිග්‍රාහකයන්ට ශක්ති පමණින් දන් දී, එම පරිත්‍යාග චේතනාව නිමිත්තක් කොට ගෙන, හුදෙකලාව විවේකීව හිඳිමින්, “මට ඒකාන්තයෙන්ම ලාභයකි, මට ඒකාන්තයෙන්ම යහපත් ලැබීමකි. මක්නිසාද යත්, මසුරු මලින් පීඩිත වූ සත්වයන් අතර මම මසුරු මලින් තොර සිතින් වෙසෙමි, මුදාහළ පරිත්‍යාග ඇත්තෙමි, දීම සඳහා සේදූ දෑත් ඇත්තෙමි, අත්හැරීමෙහි ඇලුනෙමි, ඉල්ලීමට සුදුසු වූවෙක්මි, දන් දීමෙහි හා බෙදා දීමෙහි ඇලුනෙමි” යනුවෙන් මෙසේ මසුරු මලින් තොර වූ ගුණයන්ගේ වශයෙන් තමාගේ පරිත්‍යාගය (ත්‍යාගය) සිහිපත් කළ යුතුය.

තත්ථ ලාභා වත මෙති මය්හං වත ලාභා, යෙ ඉමෙ ‘‘ආයුං ඛො පන දත්වා ආයුස්ස භාගී හොති දිබ්බස්ස වා මානුසස්ස වා’’ ඉති (අ. නි. 5.37) ච, ‘‘දදං පියො හොති භජන්ති නං බහූ’’ ඉති (අ. නි. 5.34) ච, ‘‘දදමානො පියො හොති, සතං ධම්මං අනුක්කමං’’ ඉති (අ. නි. 5.35) ච එවමාදීහි නයෙහි භගවතා දායකස්ස ලාභා සංවණ්ණිතා, තෙ මය්හං අවස්සං භාගිනොති අධිප්පායො. සුලද්ධං වත මෙති යං මයා ඉදං සාසනං මනුස්සත්තං වා ලද්ධං, තං සුලද්ධං වත මෙ. කස්මා[Pg.217]? යොහං මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතාය පජාය…පෙ… දානසංවිභාගරතොති.

එහි 'ලාභා වත මෙ' (මට සැබවින්ම ලාභයකි) යන්නෙහි අදහස නම් 'මට සැබවින්ම ලාභයකි' යන්නයි. 'ආයුෂය දන් දී දිව්‍ය වූ හෝ මානුෂික වූ හෝ ආයුෂයට හිමිකරුවෙකු වෙයි' (අං. නි. 5.37) යනුවෙන් ද, 'දන් දෙන තැනැත්තා ප්‍රිය වෙයි, බොහෝ දෙනා ඔහු ඇසුරු කරති' (අං. නි. 5.34) යනුවෙන් ද, 'දන් දෙන තැනැත්තා ප්‍රිය වෙයි, සත්පුරුෂ ධර්මය අනුගමනය කරයි' (අං. නි. 5.35) යනුවෙන් ද, මෙයාකාර වූ ක්‍රමයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දායකයාගේ යම් ලාභයන් වර්ණනා කරන ලද ද, ඒ ලාභයන්ට මම ඒකාන්තයෙන්ම හිමිකරුවෙක් වෙමි යනු මෙහි අදහසයි. 'සුලද්ධං වත මෙ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මා විසින් මේ ශාසනය හෝ මනුෂ්‍ය භාවය යමක් ලැබුවේ ද, එය සැබවින්ම මම මනා කොට ලැබුවෙමි යන්නයි. ඒ කුමක් නිසාද? මසුරුකම නමැති කිලුටෙන් මඩනා ලද සත්ව ප්‍රජාව අතර...පෙ... මම දානයෙහි හා බෙදා දීමෙහි ඇලුනු සිතින් වාසය කරන බැවිනි.

තත්ථ මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතායාති මච්ඡෙරමලෙන අභිභූතාය. පජායාති පජායනවසෙන සත්තා වුච්චන්ති. තස්මා අත්තනො සම්පත්තීනං පරසාධාරණභාවමසහනලක්ඛණෙන චිත්තස්ස පභස්සරභාවදූසකානං කණ්හධම්මානං අඤ්ඤතරෙන මච්ඡෙරමලෙන අභිභූතෙසු සත්තෙසූති අයමෙත්ථ අත්ථො. විගතමලමච්ඡෙරෙනාති අඤ්ඤෙසම්පි රාගදොසාදිමලානඤ්චෙව මච්ඡෙරස්ස ච විගතත්තා විගතමලමච්ඡෙරෙන. චෙතසා විහරාමීති යථාවුත්තප්පකාරචිත්තො හුත්වා වසාමීති අත්ථො. සුත්තෙසු පන මහානාමසක්කස්ස සොතාපන්නස්ස සතො නිස්සයවිහාරං පුච්ඡතො නිස්සයවිහාරවසෙන දෙසිතත්තා අගාරං අජ්ඣාවසාමීති වුත්තං. තත්ථ අභිභවිත්වා වසාමීති අත්ථො.

එහි 'මච්ඡේරමලපරියුට්ඨිතාය' යනු මසුරුකම නමැති කිලුටෙන් මඩනා ලද යන්නයි. 'පජාය' යනු උපත ලබන ස්වභාවය නිසා සත්වයෝ ප්‍රජාව යැයි කියනු ලබති. එබැවින් තමාගේ සම්පත් අනුන් හා පොදු වීම ඉවසිය නොහැකි ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වූ ද, සිතෙහි ප්‍රභාස්වර බව විනාශ කරන්නා වූ ද, පාප ධර්මයන් අතුරින් එකක් වූ මසුරුකම නමැති කිලුටෙන් මඩනා ලද සත්වයන් කෙරෙහි යනු මෙහි අර්ථයයි. 'විගතමලමච්ඡේරේන' යනු රාග, දෝස ආදී වූ අනෙකුත් කිලුටු ද මසුරුකම ද පහ වූ බැවින් පහ වූ මසුරු කිලුට ඇති සිතින් යන්නයි. 'චේතසා විහාරාමීති' යනු ඉහත කී ආකාරයේ සිතින් යුක්තව වසමි යනු අර්ථයයි. සූත්‍රයන්හි දී නම් සෝවාන් වූ මහානාම ශාක්‍යයා විසින් තමාගේ වාසය පිළිබඳව විමසන ලදුව, ඔහුගේ වාසයෙහි ස්වභාවය අනුව දේශනා කරන ලද බැවින් 'අගාරං අජ්ඣාවසාමි' (ගිහිගෙයි වාසය කරමි) යැයි වදාරන ලදී. එහි අර්ථය නම් අභිබවා වාසය කරමි යන්නයි.

මුත්තචාගොති විස්සට්ඨචාගො. පයතපාණීති පරිසුද්ධහත්ථො. සක්කච්චං සහත්ථා දෙය්‍යධම්මං දාතුං සදා ධොතහත්ථොයෙවාති වුත්තං හොති. වොස්සග්ගරතොති වොස්සජ්ජනං වොස්සග්ගො, පරිච්චාගොති අත්ථො. තස්මිං වොස්සග්ගෙ සතතාභියොගවසෙන රතොති වොස්සග්ගරතො. යාචයොගොති යං යං පරෙ යාචන්ති, තස්ස තස්ස දානතො යාචනයොගොති අත්ථො. යාජයොගොතිපි පාඨො. යජනසඞ්ඛාතෙන යාජෙන යුත්තොති අත්ථො. දානසංවිභාගරතොති දානෙ ච සංවිභාගෙ ච රතො. අහඤ්හි දානඤ්ච දෙමි, අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බතොපි ච සංවිභාගං කරොමි, එත්ථෙව චස්මි උභයෙ රතොති එවං අනුස්සරතීති අත්ථො.

'මුත්තචාගෝ' යනු මිදුණු පරිත්‍යාගයක් ඇති (නොඇලුනු පරිත්‍යාගශීලී බව) යන්නයි. 'පයතපාණී' යනු පිරිසිදු අත් ඇති බවයි. ගරුසරු ඇතිව සියතින්ම දාන වස්තුව දීම සඳහා සැමවිටම සෝදාගත් (පිරිසිදු) අත් ඇත්තේම යැයි කියන ලදී. 'වොස්සග්ගරතෝ' යනු අත්හැරීමෙහි, එනම් දාන වස්තුව පරිත්‍යාග කිරීමෙහි ඇලුනු බවයි. එම පරිත්‍යාගයෙහි නිරන්තරයෙන් යෙදීම නිසා 'වොස්සග්ගරත' නම් වෙයි. 'යාචයෝගෝ' යනු අන් අය යම් යම් දෙයක් ඉල්ලත් ද, ඒ ඒ දේ දීම නිසා ඉල්ලීමට සුදුසු වූ යනු අර්ථයයි. 'යාජයෝගෝ' කියා ද පාඨයක් ඇත. එහි අර්ථය යාගය හෙවත් දානය හා සම්බන්ධ වූ යන්නයි. 'දානසංවිභාගරතෝ' යනු දීමෙහි හා බෙදා දීමෙහි ඇලුනු බවයි. මම දානය ද දෙමි, තමා පරිභෝජනය කළ යුතු දෙයින් ද බෙදා දෙමි, මේ කරුණු දෙකෙහිම මම ඇලුනේ වෙමි යැයි මෙලෙස නැවත නැවත සිහි කරයි යනු අර්ථයයි.

161. තස්සෙවං විගතමලමච්ඡෙරතාදිගුණවසෙන අත්තනො චාගං අනුස්සරතො නෙව තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති චාගං ආරබ්භාති (අ. නි. 5.10) පුරිමනයෙනෙව වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. චාගගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරචාගගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං චාගගුණානුස්සරණවසෙන උප්පන්නත්තා චාගානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

161. මෙසේ පහ වූ මසුරු කිලුට ආදී ගුණයන්ගේ වශයෙන් තමාගේ පරිත්‍යාගය සිහි කරන්නා වූ ඔහුට එම අවස්ථාවේදී රාගයෙන් මඩනා ලද සිතක් ඇති නොවේ. ද්වේෂයෙන්...පෙ... මෝහයෙන් මඩනා ලද සිතක් ද ඇති නොවේ. පරිත්‍යාගය අරමුණු කරගෙන එම අවස්ථාවේදී ඔහුගේ සිත ඍජු වන්නේමය (අං. නි. 5.10). පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම නීවරණයන් යටපත් වූ තැනැත්තාට එකම ක්ෂණයකදී ධ්‍යාන අංග උපදී. පරිත්‍යාග ගුණයන්ගේ ගැඹුරු බව නිසා හෝ විවිධ වූ පරිත්‍යාග ගුණයන් සිහි කිරීමට යොමු වූ බැවින් හෝ අර්පණාවට පත් නොවී උපචාරයට පත් වූ ධ්‍යානයක්ම ඇති වෙයි. එය පරිත්‍යාග ගුණයන් සිහි කිරීමේ බලයෙන් උපන් බැවින් 'චාගානුස්සති' යන නාමයම ලබයි.

ඉමඤ්ච [Pg.218] පන චාගානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු භිය්‍යොසො මත්තාය චාගාධිමුත්තො හොති, අලොභජ්ඣාසයො, මෙත්තාය අනුලොමකාරී, විසාරදො, පීතිපාමොජ්ජබහුලො, උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

තවද, මේ චාගානුස්සතියෙහි නිරත වූ භික්ෂුව ප්‍රමාණ ඉක්මවා පරිත්‍යාගයෙහි නැමුණු සිතක් ඇත්තේ වෙයි. අලෝභ අදහස් ඇත්තේ ද, මෙත්තා භාවනාවට අනුකූලව හැසිරෙන්නෙකු ද, විශාරද වූවෙකු ද, පීතිය හා ප්‍රමෝදය බහුල වූවෙකු ද වෙයි. මත්තෙහි මගපල අවබෝධ නොකළේ නම් සුගති පරායනය වෙයි.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, චාගානුස්සතියා සදාති.

එබැවින් සැබවින්ම ප්‍රඥාවන්තයා, මෙලෙස මහත් ආනුභාව ඇති චාගානුස්සතියෙහි සැමවිටම අප්‍රමාදී විය යුතුය.

ඉදං චාගානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

මෙය චාගානුස්සතිය පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාවෙහි ආරම්භයයි.

6. දෙවතානුස්සතිකථා

6. දේවතානුස්සති කථාව

162. දෙවතානුස්සතිං භාවෙතුකාමෙන පන අරියමග්ගවසෙන සමුදාගතෙහි සද්ධාදීහි ගුණෙහි සමන්නාගතෙන භවිතබ්බං. තතො රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘සන්ති දෙවා චාතුමහාරාජිකා, සන්ති දෙවා තාවතිංසා, යාමා, තුසිතා, නිම්මානරතිනො, පරනිම්මිතවසවත්තිනො, සන්ති දෙවා බ්‍රහ්මකායිකා, සන්ති දෙවා තතුත්තරි, යථාරූපාය සද්ධාය සමන්නාගතා තා දෙවතා ඉතො චුතා තත්ථ උපපන්නා, මය්හම්පි තථාරූපා සද්ධා සංවිජ්ජති. යථාරූපෙන සීලෙන. යථාරූපෙන සුතෙන. යථාරූපෙන චාගෙන. යථාරූපාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතා තා දෙවතා ඉතො චුතා තත්ථ උපපන්නා, මය්හම්පි තථාරූපා පඤ්ඤා සංවිජ්ජතී’’ති (අ. නි. 6.10) එවං දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

162. දේවතානුස්සතිය වැඩීමට කැමති තැනැත්තා ආර්ය මාර්ගය තුළින් ලබාගත් ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත විය යුතුය. ඉන්පසු හුදෙකලාව අසුන්ගෙන, 'චාතුම්මහාරාජික දෙවිවරු ඇත්තාහ, තාවතිංස, යාම, තුසිත, නිම්මාණරති, පරනිම්මිතවසවත්ති දෙවිවරු ඇත්තාහ, බ්‍රහ්මකායික දෙවිවරු ඇත්තාහ, ඉන් මත්තෙහි ද දෙවිවරු ඇත්තාහ. ඒ දෙවිවරු යම්බඳු ශ්‍රද්ධාවකින් යුක්තව මෙයින් චුතව එහි උපන්නාහු ද, මට ද එබඳුම වූ ශ්‍රද්ධාවක් ඇත. යම්බඳු වූ සීලයකින්... යම්බඳු වූ ශ්‍රැතයකින්... යම්බඳු වූ පරිත්‍යාගයකින්... යම්බඳු වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්තව ඒ දෙවිවරු මෙයින් චුතව එහි උපන්නාහු ද, මට ද එබඳුම වූ ප්‍රඥාවක් ඇතැ'යි (අං. නි. 6.10) මෙලෙස දෙවිවරුන් සාක්ෂි වශයෙන් තබා තමාගේ ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන් සිහි කළ යුතුය.

සුත්තෙ පන යස්මිං මහානාම සමයෙ අරියසාවකො අත්තනො ච තාසඤ්ච දෙවතානං සද්ධඤ්ච සීලඤ්ච සුතඤ්ච චාගඤ්ච පඤ්ඤඤ්ච අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොතීති වුත්තං. කිඤ්චාපි වුත්තං, අථ ඛො තං සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙතබ්බදෙවතානං අත්තනො සද්ධාදීහි සමානගුණදීපනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අට්ඨකථායඤ්හි දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො ගුණෙ අනුස්සරතීති දළ්හං කත්වා වුත්තං.

සූත්‍රයන්හි දී නම්, 'මහානාමය, යම් කලක ආර්ය ශ්‍රාවකයා තමාගේ ද ඒ දෙවිවරුන්ගේ ද ශ්‍රද්ධාව, සීලය, ශ්‍රැතය, පරිත්‍යාගය සහ ප්‍රඥාව සිහි කරයි ද, ඒ අවස්ථාවේදී ඔහුගේ සිත රාගයෙන් මඩනා ලද්දක් නොවේ' යැයි වදාරන ලදී. එසේ වදාළ ද, එය සාක්ෂි වශයෙන් තැබිය යුතු දෙවිවරුන්ගේ ගුණයන් තමාගේ ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන් හා සමාන බව පෙන්වීම පිණිස වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය. අටුවාවෙහි නම් දෙවිවරුන් සාක්ෂි කොට තබා තමාගේම ගුණයන් සිහි කරයි යැයි තහවුරු කොට දක්වා ඇත.

163. තස්මා පුබ්බභාගෙ දෙවතානං ගුණෙ අනුස්සරිත්වා අපරභාගෙ අත්තනො සංවිජ්ජමානෙ සද්ධාදිගුණෙ අනුස්සරතො චස්ස නෙව තස්මිං සමයෙ [Pg.219] රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති දෙවතා ආරබ්භාති (අ. නි. 6.10) පුරිමනයෙනෙව වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. සද්ධාදිගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං දෙවතානං ගුණසදිසසද්ධාදිගුණානුස්සරණවසෙන දෙවතානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

163. එබැවින් පළමු කොට දෙවිවරුන්ගේ ගුණයන් සිහි කොට, පසුව තමා තුළ පවතින ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන් සිහි කරන්නා වූ ඔහුට ද එම අවස්ථාවේදී රාගයෙන් මඩනා ලද සිතක් ඇති නොවේ. ද්වේෂයෙන්...පෙ... මෝහයෙන් මඩනා ලද සිතක් ද ඇති නොවේ. දෙවිවරුන් අරමුණු කරගෙන එම අවස්ථාවේදී ඔහුගේ සිත ඍජු වන්නේමය (අං. නි. 6.10). පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම නීවරණයන් යටපත් වූ තැනැත්තාට එකම ක්ෂණයකදී ධ්‍යාන අංග උපදී. ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන්ගේ ගැඹුරු බව නිසා හෝ විවිධ වූ ගුණයන් සිහි කිරීමට යොමු වූ බැවින් හෝ අර්පණාවට පත් නොවී උපචාරයට පත් වූ ධ්‍යානයක්ම ඇති වෙයි. එය දෙවිවරුන්ගේ ගුණයන්ට සමාන වූ තමාගේ ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන් සිහි කිරීමේ බලයෙන් උපන් බැවින් 'දේවතානුස්සති' යන නාමයම ලබයි.

ඉමඤ්ච පන දෙවතානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු දෙවතානං පියො හොති මනාපො, භිය්‍යොසො මත්තාය සද්ධාදිවෙපුල්ලං අධිගච්ඡති, පීතිපාමොජ්ජබහුලො විහරති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

තවද, මේ දේවතානුස්සතියෙහි නිරත වූ භික්ෂුව දෙවිවරුන්ට ප්‍රියමනාප තැනැත්තෙකු වෙයි. ප්‍රමාණ ඉක්මවා ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන්ගේ වර්ධනයට පත් වෙයි. ප්‍රීතිය හා ප්‍රමෝදය බහුලව වාසය කරයි. මත්තෙහි මගපල අවබෝධ නොකළේ නම් සුගති පරායනය වෙයි.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, දෙවතානුස්සතියා සදාති.

එබැවින් සැබවින්ම ප්‍රඥාවන්තයා, මෙලෙස මහත් ආනුභාව ඇති දේවතානුස්සතියෙහි සැමවිටම අප්‍රමාදී විය යුතුය.

ඉදං දෙවතානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

මෙය දේවතානුස්සතිය පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාවෙහි ආරම්භයයි.

පකිණ්ණකකථා

ප්‍රකීර්ණක කථාව (විවිධ කරුණු පිළිබඳ විස්තරය)

164. යං පන එතාසං විත්ථාරදෙසනායං ‘‘උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති තථාගතං ආරබ්භා’’තිආදීනි වත්වා ‘‘උජුගතචිත්තො ඛො පන, මහානාම, අරියසාවකො ලභති අත්ථවෙදං, ලභති ධම්මවෙදං, ලභති ධම්මූපසංහිතං පාමොජ්ජං, පමුදිතස්ස පීති ජායතී’’ති (අ. නි. 6.10) වුත්තං, තත්ථ ඉතිපි සො භගවාතිආදීනං අත්ථං නිස්සාය උප්පන්නං තුට්ඨිං සන්ධාය ලභති අත්ථවෙදන්ති වුත්තං. පාළිං නිස්සාය උප්පන්නං තුට්ඨිං සන්ධාය ලභති ධම්මවෙදං. උභයවසෙන ලභති ධම්මූපසංහිතං පාමොජ්ජන්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

164. තවද මෙම අනුස්සති සයෙහි විස්තර දේශනාවෙහි, 'මහානාමය, එකල ඒ ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ සිත තථාගතයන් වහන්සේ අරමුණු කොට ඍජු වන්නේමය' යනාදිය වදාරා, 'මහානාමය, ඍජු වූ සිතැති ආර්ය ශ්‍රාවකයා අර්ථවේදය (අර්ථය දැනීමෙන් ලබන ප්‍රීතිය) ලබයි, ධර්මවේදය (පෙළ දහම දැනීමෙන් ලබන ප්‍රීතිය) ලබයි, ධර්මය හා සබැඳි ප්‍රමෝදය ලබයි, ප්‍රමුදිත වූවහුට ප්‍රීතිය උපදියි' යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එහි 'ඉතිපි සෝ භගවා' යනාදී පදයන්ගේ අර්ථය ඇසුරු කොට උපන් සතුට අරමුණු කොට 'අර්ථවේදය ලබයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. පාලි පාඨය (පෙළ) ඇසුරු කොට උපන් සතුට අරමුණු කොට 'ධර්මවේදය ලබයි' යනුවෙන් ද, අර්ථ හා පාලි යන දෙකෙහිම බලයෙන් 'ධර්මය හා සබැඳි ප්‍රමෝදය ලබයි' යනුවෙන් වදාරන ලද බව දත යුතුය.

යඤ්ච දෙවතානුස්සතියං දෙවතා ආරබ්භාති වුත්තං, තං පුබ්බභාගෙ දෙවතා ආරබ්භ පවත්තචිත්තවසෙන දෙවතාගුණසදිසෙ වා දෙවතාභාවනිප්ඵාදකෙ ගුණෙ ආරබ්භ පවත්තචිත්තවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

දේවතානුස්සතියෙහි 'දේවතාවන් අරමුණු කොට' යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය පූර්ව භාගයෙහි (භාවනාවේ ආරම්භයේදී) දේවතාවන් අරමුණු කොට පවත්නා සිතේ බලයෙන් හෝ, දේවත්වයට පමුණුවන දේවතාවන්ගේ ගුණයන්ට සමාන වූ (තමා තුළ පවතින) ශ්‍රද්ධාදී ගුණ අරමුණු කොට පවත්නා සිතේ බලයෙන් වදාරන ලද බව දත යුතුය.

165. ඉමා [Pg.220] පන ඡ අනුස්සතියො අරියසාවකානඤ්ඤෙව ඉජ්ඣන්ති. තෙසං හි බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණා පාකටා හොන්ති. තෙ ච අඛණ්ඩතාදිගුණෙහි සීලෙහි, විගතමලමච්ඡෙරෙන චාගෙන, මහානුභාවානං දෙවතානං ගුණසදිසෙහි සද්ධාදිගුණෙහි සමන්නාගතා. මහානාමසුත්තෙ (අ. නි. 6.10) ච සොතාපන්නස්ස නිස්සයවිහාරං පුට්ඨෙන භගවතා සොතාපන්නස්ස නිස්සයවිහාරදස්සනත්ථමෙව එතා විත්ථාරතො කථිතා.

165. තවද මෙම අනුස්සති සය ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ටම සාර්ථක වේ. මන්දයත්, ඔවුන්ට බුද්ධ, ධර්ම, සංඝ ගුණයෝ ප්‍රකටව පවතින බැවිනි. එමෙන්ම ඔවුහු නොකැඩුණු ගුණ ඇති ශීලයෙන් ද, පහ වූ මසුරු මල ඇති ත්‍යාගයෙන් ද, මහානුභාව සම්පන්න දේවතාවන්ගේ ගුණයන්ට සමාන වූ ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන්ගෙන් ද යුක්ත වෙති. මහානාම සූත්‍රයෙහි ද සෝවාන් පුද්ගලයෙකුගේ නිරන්තර වාසය (නිස්සය විහාරය) පිළිබඳව විමසන ලද බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සෝවාන් පුද්ගලයාගේ වාසය පෙන්වා දීම පිණිසම මෙම අනුස්සති සය විස්තරාත්මකව වදාරන ලදී.

ගෙධසුත්තෙපි ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, ඉතිපි සො භගවා…පෙ… උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති නික්ඛන්තං මුත්තං වුට්ඨිතං ගෙධම්හා. ගෙධොති ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නෙතං කාමගුණානමධිවචනං. ඉදම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ආරම්මණං කරිත්වා එවමිධෙකච්චෙ සත්තා විසුජ්ඣන්තී’’ති (අ. නි. 6.25) එවං අරියසාවකස්ස අනුස්සතිවසෙන චිත්තං විසොධෙත්වා උත්තරි පරමත්ථවිසුද්ධිඅධිගමත්ථාය කථිතා.

ගේධ සූත්‍රයෙහි ද, 'මහණෙනි, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේ අනුස්මරණය කරයි - ඉතිපි සෝ භගවා... පෙ... එකල ඔහුගේ සිත කාමගුණයන්ගෙන් (ගේධයෙන්) නික්මුණු, මිදුණු, වෙන් වූ ඍජු සිතක්ම වෙයි. මහණෙනි, 'ගේධ' යනු පඤ්ච කාමගුණයන්ට නමකි. මහණෙනි, මෙයම අරමුණු කොට ගෙන මෙසේ මෙහි ඇතැම් සත්ත්වයෝ පිරිසිදු වෙති' යනුවෙන් මෙසේ ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ අනුස්සති බලයෙන් සිත පිරිසිදු කොට, මත්තෙහි පරමාර්ථ විශුද්ධිය (රහත් බව) ලැබීම පිණිස වදාරන ලදී.

ආයස්මතා මහාකච්චානෙන දෙසිතෙ සම්බාධොකාසසුත්තෙපි ‘‘අච්ඡරියං, ආවුසො, අබ්භුතං, ආවුසො, යාවඤ්චිදං තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන සම්බාධෙ ඔකාසාධිගමො අනුබුද්ධො සත්තානං විසුද්ධියා…පෙ… නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය යදිදං ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි. කතමානි ඡ? ඉධාවුසො, අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති…පෙ… එවමිධෙකච්චෙ සත්තා විසුද්ධිධම්මා භවන්තී’’ති (අ. නි. 6.26) එවං අරියසාවකස්සෙව පරමත්ථවිසුද්ධිධම්මතාය ඔකාසාධිගමවසෙන කථිතා.

ආයුෂ්මත් මහාකාත්‍යායන රහතන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද සම්බාධෝකාශ සූත්‍රයෙහි ද, 'ඇවැත්නි, ආශ්චර්යයකි, ඇවැත්නි, අද්භූතයකි, සියල්ල දන්නා වූ, සියල්ල දක්නා වූ, අර්හත් වූ, සම්‍යක් සම්බුද්ධ වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සම්බාධයෙහි (කාමගුණයෙන් පීඩිත ගිහිගෙයි) සත්ත්වයන්ගේ විශුද්ධිය පිණිස... නිවන සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස අවකාශයක් ලබා ගැනීම (පරම පිරිසිදු බව ලබා ගැනීමට මගක්) සොයා ගන්නා ලදී. එනම් මෙම අනුස්සති ස්ථාන සයයි. ඒ සය මොනවාද? ඇවැත්නි, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේ අනුස්මරණය කරයි... පෙ... මෙසේ මෙහි ඇතැම් සත්ත්වයෝ පිරිසිදු ස්වභාව ඇත්තෝ වෙති' යනුවෙන් මෙසේ ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේම පරමාර්ථ විශුද්ධි ධර්මතාවය පිණිස අවකාශය ලැබීමේ බලයෙන් මෙය වදාරන ලදී.

උපොසථසුත්තෙපි ‘‘කථඤ්ච, විසාඛෙ, අරියූපොසථො හොති? උපක්කිලිට්ඨස්ස, විසාඛෙ, චිත්තස්ස උපක්කමෙන පරියොදපනා හොති. කථඤ්ච, විසාඛෙ, උපක්කිලිට්ඨස්ස චිත්තස්ස උපක්කමෙන පරියොදපනා හොති? ඉධ, විසාඛෙ, අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරතී’’ති (අ. නි. 3.71) එවං අරියසාවකස්සෙව උපොසථං උපවසතො චිත්තවිසොධනකම්මට්ඨානවසෙන උපොසථස්ස මහප්ඵලභාවදස්සනත්ථං කථිතා.

උපෝසථ සූත්‍රයෙහි ද, 'විශාඛාවෙනි, ආර්ය උපෝසථය කෙසේ වෙයිද? විශාඛාවෙනි, කිලිටි වූ සිත උපක්‍රමයෙන් (වීර්යයෙන්) පිරිසිදු කිරීම වෙයි. විශාඛාවෙනි, කිලිටි වූ සිත උපක්‍රමයෙන් පිරිසිදු කරන්නේ කෙසේද? විශාඛාවෙනි, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේ අනුස්මරණය කරයි' යනාදී වශයෙන් මෙසේ උපෝසථය රකින ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේම සිත පිරිසිදු කරන කර්මස්ථානයක් ලෙස උපෝසථයෙහි මහාඵල බව පෙන්වීම සඳහා වදාරන ලදී.

එකාදසනිපාතෙපි ‘‘සද්ධො ඛො, මහානාම, ආරාධකො හොති, නො අස්සද්ධො. ආරද්ධවීරියො, උපට්ඨිතසති, සමාහිතො, පඤ්ඤවා, මහානාම[Pg.221], ආරාධකො හොති, නො දුප්පඤ්ඤො. ඉමෙසු ඛො ත්වං, මහානාම, පඤ්චසු ධම්මෙසු පතිට්ඨාය ඡ ධම්මෙ උත්තරි භාවෙය්‍යාසි. ඉධ ත්වං, මහානාම, තථාගතං අනුස්සරෙය්‍යාසි ඉතිපි සො භගවා’’ති (අ. නි. 11.11) එවං අරියසාවකස්සෙව ‘‘තෙසං නො, භන්තෙ, නානාවිහාරෙන විහරතං කෙනස්ස විහාරෙන විහරිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡතො විහාරදස්සනත්ථං කථිතා.

එකාදස නිපාතයෙහි ද, 'මහානාමය, ශ්‍රද්ධාවන්තයා පරමාර්ථය සාක්ෂාත් කරන්නෙකු වෙයි, අශ්‍රද්ධාවන්තයා නොවෙයි. පටන් ගත් වීර්ය ඇති, එළඹ සිටි සිහි ඇති, සමාහිත වූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ මහානාමය, තැනැත්තා පරමාර්ථය සාක්ෂාත් කරන්නෙකු වෙයි, දුෂ්ප්‍රඥයා නොවෙයි. මහානාමය, ඔබ මේ ධර්ම පහෙහි පිහිටා, මත්තෙහි ධර්ම හයක් වඩන්න. මහානාමය, මෙහි ඔබ තථාගතයන් වහන්සේ අනුස්මරණය කරන්න, ඉතිපි සෝ භගවා යනුවෙන්' මෙසේ 'ස්වාමීනි, විවිධ වාසයන්ගෙන් වසන අප විසින් කිනම් වාසයකින් වාසය කළ යුතුද?' යැයි විමසූ මහානාම ශාක්‍යයාට වාසය පෙන්වා දීම පිණිස ආර්ය ශ්‍රාවකයා උදෙසාම මෙය වදාරන ලදී.

166. එවං සන්තෙපි පරිසුද්ධසීලාදිගුණසමන්නාගතෙන පුථුජ්ජනෙනාපි මනසි කාතබ්බා. අනුස්සවවසෙනාපි හි බුද්ධාදීනං ගුණෙ අනුස්සරතො චිත්තං පසීදතියෙව. යස්සානුභාවෙන නීවරණානි වික්ඛම්භෙත්වා උළාරපාමොජ්ජො විපස්සනං ආරභිත්වා අරහත්තංයෙව සච්ඡිකරෙය්‍ය කටඅන්ධකාරවාසී ඵුස්සදෙවත්ථෙරො විය.

166. මෙසේ (ආර්ය ශ්‍රාවකයන් උදෙසාම) වදාරන ලද වුවත්, පිරිසිදු වූ ශීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත පෘථග්ජනයන් විසින් ද මෙය මෙනෙහි කළ යුතුය. මන්දයත්, ඇසූ පමණින් වුවද බුද්ධාදී රත්නත්‍රයේ ගුණ අනුස්මරණය කරන්නහුගේ සිත පැහැදෙන්නේමය. යම් සිතේ පැහැදීමක ආනුභාවයෙන් නීවරණයන් යටපත් කොට, මහත් වූ ප්‍රමෝදයට පත්ව විදර්ශනාව ආරම්භ කොට කටකන්දකාරවාසි ඵුස්සදේව තෙරුන් වහන්සේ මෙන් රහත් බවම සාක්ෂාත් කළ හැක්කේය.

සො කිරායස්මා මාරෙන නිම්මිතං බුද්ධරූපං දිස්වා ‘‘අයං තාව සරාගදොසමොහො එවං සොභති, කථං නු ඛො භගවා න සොභති, සො හි සබ්බසො වීතරාගදොසමොහො’’ති බුද්ධාරම්මණං පීතිං පටිලභිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණීති.

එම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මාරයා විසින් මවන ලද බුද්ධ රූපය දැක, 'රාග, ද්වේෂ, මෝහ සහිත වූ මේ මාරයා පවා මෙතරම් ශෝභමාන වන්නේ නම්, සියලු ආකාරයෙන්ම රාග, ද්වේෂ, මෝහයන්ගෙන් තොර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ නම් ශෝභමාන නොවන්නේද?' යනුවෙන් බුද්ධාලම්බන ප්‍රීතිය ලබා, විදර්ශනාව වඩා රහත් බවට පත් වූ බව කියැවේ. මෙතෙකින් එක් කරුණක් නිම විය.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

මෙසේ සත්පුරුෂ ජනයන්ගේ ප්‍රමෝදය සඳහා කරන ලද විසුද්ධිමග්ගයෙහි,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

සමාධි භාවනා අධිකාරයෙහි,

ඡඅනුස්සතිනිද්දෙසො නාම

අනුස්සති සය පිළිබඳ නිද්දේශය නම් වූ,

සත්තමො පරිච්ඡෙදො.

සත්වන පරිච්ඡේදයයි.

8. අනුස්සතිකම්මට්ඨානනිද්දෙසො

8. අනුස්සති කර්මස්ථාන නිද්දේශය

මරණස්සතිකථා

මරණානුස්සති කථාව

167. ඉදානි [Pg.222] ඉතො අනන්තරාය මරණස්සතියා භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො. තත්ථ මරණන්ති එකභවපරියාපන්නස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදො. යං පනෙතං අරහන්තානං වට්ටදුක්ඛසමුච්ඡෙදසඞ්ඛාතං සමුච්ඡෙදමරණං, සඞ්ඛාරානං ඛණභඞ්ගසඞ්ඛාතං ඛණිකමරණං, රුක්ඛො මතො ලොහං මතන්තිආදීසු සම්මුතිමරණඤ්ච, න තං ඉධ අධිප්පෙතං.

167. දැන් මෙතැන් සිට දේවතානුස්සතියට අනතුරුව මරණානුස්සති භාවනා නිද්දේශය පැමිණියේය. එහි 'මරණය' යනු එක් භවයකට ඇතුළත් වූ ජීවිතේන්ද්‍රියයාගේ සිඳී යාමයි. රහතන් වහන්සේලාගේ වට්ට දුක්ඛය සහමුලින්ම සිඳී යාම වූ 'සමුච්ඡේද මරණය' ද, සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණයක් පාසා සිදුවන විනාශය වූ 'ක්ෂණික මරණය' ද, 'ගස මැරුණේය, ලෝහය මැරුණේය' යනාදී වශයෙන් ව්‍යවහාර වන 'සම්මුති මරණය' ද යන මේවා මෙහි අදහස් නොකෙරේ.

යම්පි චෙතං අධිප්පෙතං, තං කාලමරණං අකාලමරණන්ති දුවිධං හොති. තත්ථ කාලමරණං පුඤ්ඤක්ඛයෙන වා ආයුක්ඛයෙන වා උභයක්ඛයෙන වා හොති. අකාලමරණං කම්මුපච්ඡෙදකකම්මවසෙන.

මෙහිලා අදහස් කරන මරණය කාල මරණය හා අකාල මරණය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහි කාල මරණය යනු පින් ගෙවී යාමෙන් හෝ, ආයුෂ ගෙවී යාමෙන් හෝ, ඒ දෙකම ගෙවී යාමෙන් හෝ සිදුවන මරණයයි. අකාල මරණය යනු (ප්‍රතිසන්ධි දුන්) කර්මය සිඳලන උපච්ඡේදක කර්මයක බලයෙන් සිදුවන මරණයයි.

තත්ථ යං විජ්ජමානායපි ආයුසන්තානජනකපච්චයසම්පත්තියා කෙවලං පටිසන්ධිජනකස්ස කම්මස්ස විපක්කවිපාකත්තා මරණං හොති, ඉදං පුඤ්ඤක්ඛයෙන මරණං නාම. යං ගතිකාලාහාරාදිසම්පත්තියා අභාවෙන අජ්ජතනකාලපුරිසානං විය වස්සසතමත්තපරිමාණස්ස ආයුනො ඛයවසෙන මරණං හොති, ඉදං ආයුක්ඛයෙන මරණං නාම. යං පන දූසීමාරකලාබුරාජාදීනං විය තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ඨානාචාවනසමත්ථෙන කම්මුනා උපච්ඡින්නසන්තානානං, පුරිමකම්මවසෙන වා සත්ථහරණාදීහි උපක්කමෙහි උපච්ඡිජ්ජමානසන්තානානං මරණං හොති, ඉදං අකාලමරණං නාම. තං සබ්බම්පි වුත්තප්පකාරෙන ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදෙන සඞ්ගහිතං. ඉති ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදසඞ්ඛාතස්ස මරණස්ස සරණං මරණස්සති.

එහි, ආයු පරම්පරාව පවත්වා ගැනීමට අවශ්‍ය ආහාර ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ සම්පූර්ණත්වය පවතිද්දී වුවද, හුදෙක් පිළිසඳි ජනක කර්මය විපාක දී අවසන් වීම නිසා සිදුවන යම් මරණයක් වේද, මෙය 'පුඤ්ඤක්ඛය මරණය' (පින් ගෙවී යාමෙන් සිදුවන මරණය) නම් වේ. ගති සම්පත්, කාල සම්පත්, ආහාර සම්පත් ආදියේ අභාවය නිසා වර්තමාන කාලයේ මිනිසුන්ගේ මෙන් වසර සියයක් පමණ වූ ආයු ප්‍රමාණය ගෙවී යාමේ බලයෙන් සිදුවන යම් මරණයක් වේද, මෙය 'ආයුක්ඛය මරණය' (ආයුෂ ගෙවී යාමෙන් සිදුවන මරණය) නම් වේ. තවද, දූසී මාරයාට සහ කලාබු රජු ආදීන්ට මෙන් එකෙණෙහිම තමන් සිටින තැනින් චුත කිරීමට සමත් කර්මයක් මගින් ජීවිත පරම්පරාව සිඳී ගියවුන්ගේ හෝ පෙර කර්මයක බලයෙන් අවි ආයුධ ආදී උපක්‍රම මගින් ජීවිත පරම්පරාව සිඳී යන සත්වයන්ගේ යම් මරණයක් වේද, මෙය 'අකාල මරණය' නම් වේ. ඒ සියලු මරණයන්ම ඉහත දැක්වූ පරිදි ජීවිතින්ද්‍රිය සිඳී යාම යන මරණයට ඇතුළත් වේ. මෙලෙස ජීවිතින්ද්‍රිය සිඳී යාම සංඛ්‍යාත මරණය අනුස්මරණය කිරීම 'මරණානුස්සතිය' නම් වේ.

168. තං භාවෙතුකාමෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘මරණං භවිස්සති, ජීවිතින්ද්‍රියං උපච්ඡිජ්ජිස්සතී’’ති වා, ‘‘මරණං මරණ’’න්ති වා යොනිසො මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. අයොනිසො පවත්තයතො හි ඉට්ඨජනමරණානුස්සරණෙ සොකො උප්පජ්ජති විජාතමාතුයා පියපුත්තමරණානුස්සරණෙ විය. අනිට්ඨජනමරණානුස්සරණෙ පාමොජ්ජං උප්පජ්ජති වෙරීනං වෙරිමරණානුස්සරණෙ විය. මජ්ඣත්තජනමරණානුස්සරණෙ සංවෙගො න උප්පජ්ජති මතකළෙවරදස්සනෙ ඡවඩාහකස්ස විය. අත්තනො මරණානුස්සරණෙ සන්තාසො උප්පජ්ජති උක්ඛිත්තාසිකං වධකං දිස්වා භීරුකජාතිකස්ස [Pg.223] විය. තදෙතං සබ්බම්පි සතිසංවෙගඤාණවිරහතො හොති. තස්මා තත්ථ තත්ථ හතමතසත්තෙ ඔලොකෙත්වා දිට්ඨපුබ්බසම්පත්තීනං සත්තානං මතානං මරණං ආවජ්ජෙත්වා සතිඤ්ච සංවෙගඤ්ච ඤාණඤ්ච යොජෙත්වා ‘‘මරණං භවිස්සතී’’තිආදිනා නයෙන මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. එවං පවත්තෙන්තො හි යොනිසො පවත්තෙති, උපායෙන පවත්තෙතීති අත්ථො. එවං පවත්තයතොයෙව හි එකච්චස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, මරණාරම්මණා සති සණ්ඨාති, උපචාරප්පත්තමෙව කම්මට්ඨානං හොති.

168. එම මරණානුස්සතිය වැඩීමට කැමති යෝගී තැනැත්තා හුදෙකලා ස්ථානයකට ගොස් විවේකීව හිඳ, 'මරණය වන්නේය, ජීවිතින්ද්‍රිය සිඳී යන්නේය' යනුවෙන් හෝ 'මරණය, මරණය' යනුවෙන් නුවණින් යුතුව මෙනෙහි කිරීම (යෝනිසෝ මනසිකාරය) පැවැත්විය යුතුය. මන්ද යත්, අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් (නුසුදුසු ලෙස) මෙනෙහි කරන්නාට ප්‍රිය පුද්ගලයන්ගේ මරණය සිහි කිරීමේදී, දරුවෙකු මියගිය මවකට මෙන් ශෝකය උපදියි. අප්‍රිය පුද්ගලයන්ගේ මරණය සිහි කිරීමේදී, සතුරෙකුගේ මරණය ගැන සතුටු වන සතුරෙකුට මෙන් ප්‍රමෝදය උපදියි. මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයන්ගේ මරණය සිහි කිරීමේදී, මළසිරුරක් දකින සොහොන් පලක්කරුවෙකුට මෙන් සංවේගයක් ඇති නොවේ. තමන්ගේ මරණය සිහි කිරීමේදී, කඩුවක් එසවූ වධකයෙකු දුටු බියගුල්ලෙකුට මෙන් තැතිගැනීමක් උපදියි. මේ සියල්ල සිදුවන්නේ සිහිය, සංවේගය සහ ඥානය නොමැති බැවිනි. එබැවින්, ඒ ඒ තැන්වල මරා දමන ලද හෝ මියගිය සත්වයන් දෙස බලා, පෙර මහත් සම්පත් අනුභව කළ මියගිය සත්වයන්ගේ මරණය මෙනෙහි කර, සිහිය, සංවේගය සහ ඥානය උපදවාගෙන 'මරණය වන්නේය' යන ආදී ක්‍රමයෙන් මනසිකාරය පැවැත්විය යුතුය. මෙසේ මනසිකාරය පවත්වන්නා නුවණින් යුතුව මෙනෙහි කරන්නේය, උපායශීලීව මෙනෙහි කරන්නේය යනු මෙහි අදහසයි. මෙසේ මනසිකාරය පවත්වන විටම සමහරෙකුගේ නීවරණ ධර්මයන් යටපත් වී, මරණය අරමුණු කොටගත් සිහිය මැනවින් පිහිටයි, එවිට කර්මස්ථානය උපචාර සමාධි මට්ටමට පත් වේ.

169. යස්ස පන එත්තාවතා න හොති, තෙන වධකපච්චුපට්ඨානතො, සම්පත්තිවිපත්තිතො, උපසංහරණතො, කායබහුසාධාරණතො, ආයුදුබ්බලතො, අනිමිත්තතො, අද්ධානපරිච්ඡෙදතො, ඛණපරිත්තතොති ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

169. යමෙකුට එපමණකින් මරණානුස්සතිය වැඩෙන්නේ නැත්නම්, ඔහු විසින් (1) වධකයෙකු ඉදිරියට පැමිණ සිටින්නාක් මෙන් මෙනෙහි කිරීම, (2) සම්පත් විපත්තියෙන් කෙළවර වන බව මෙනෙහි කිරීම, (3) තමන්ගේ මරණය අනුන්ගේ මරණය හා සසඳා බැලීම, (4) කය බොහෝ සත්වයන්ට පොදු බව මෙනෙහි කිරීම, (5) ආයුෂය ඉතා දුබල බව මෙනෙහි කිරීම, (6) මරණයට ස්ථිර ලකුණක් නැති බව, (7) ආයු කාලයේ සීමාව සහ (8) ජීවිත ක්ෂණය ඉතා කෙටි බව යන මේ කරුණු අට ඔස්සේ මරණය අනුස්මරණය කළ යුතුය.

තත්ථ වධකපච්චුපට්ඨානතොති වධකස්ස විය පච්චුපට්ඨානතො. යථා හි ඉමස්ස සීසං ඡින්දිස්සාමීති අසිං ගහෙත්වා ගීවාය චාරයමානො වධකො පච්චුපට්ඨිතොව හොති, එවං මරණම්පි පච්චුපට්ඨිතමෙවාති අනුස්සරිතබ්බං. කස්මා? සහ ජාතියා ආගතතො, ජීවිතහරණතො ච. යථා හි අහිච්ඡත්තකමකුළං මත්ථකෙන පංසුං ගහෙත්වාව උග්ගච්ඡති, එවං සත්තා ජරාමරණං ගහෙත්වාව නිබ්බත්තන්ති. තථා හි නෙසං පටිසන්ධිචිත්තං උප්පාදානන්තරමෙව ජරං පත්වා පබ්බතසිඛරතො පතිතසිලා විය භිජ්ජති සද්ධිං සම්පයුත්තඛන්ධෙහි. එවං ඛණිකමරණං තාව සහ ජාතියා ආගතං. ජාතස්ස පන අවස්සං මරණතො ඉධාධිප්පෙතමරණම්පි සහ ජාතියා ආගතං. තස්මා එස සත්තො ජාතකාලතො පට්ඨාය යථා නාම උට්ඨිතො සූරියො අත්ථාභිමුඛො ගච්ඡතෙව, ගතගතට්ඨානතො ඊසකම්පි න නිවත්තති. යථා වා නදී පබ්බතෙය්‍යා සීඝසොතා හාරහාරිනී සන්දතෙව වත්තතෙව ඊසකම්පි න නිවත්තති, එවං ඊසකම්පි අනිවත්තමානො මරණාභිමුඛොව යාති. තෙන වුත්තං –

එහි 'වධකයෙකු ඉදිරියට පැමිණ සිටින්නාක් මෙන්' යනු වධකයෙකු ඉදිරියෙහි සිටින්නාක් මෙන් මෙනෙහි කිරීමයි. යම් සේ වධකයෙකු 'මොහුගේ හිස ගසා දමමි' යි කඩුවක් ගෙන බෙල්ල අසලට පැමිණ සූදානමින් සිටින්නේද, එසේම මරණයද තමන් ඉදිරියෙහිම පැමිණ සිටින්නාක් මෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. එය එසේ වන්නේ මන්ද? උපත සමගම මරණය පැමිණෙන බැවින් හා ජීවිතය පැහැර ගන්නා බැවිනි. හතු පිපෙන්නේ පස් මතුපිටින් පස් ගුලියක් හිසින් ඔසවාගෙනම වන්නාක් මෙන්, සත්වයන්ද ජරා මරණ රැගෙනම උපත ලබති. එසේම සත්වයන්ගේ පිළිසඳි සිත ඇති වූ සැණින්ම, එය ජරාවට පත්ව, කඳු මුදුනකින් ඇද වැටුණු ගලක් මෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධයන් සමගම බිඳී යයි. මෙලෙස ක්ෂණික මරණය උපත සමගම පැමිණෙයි. උපන් තැනැත්තා අනිවාර්යයෙන්ම මියයන බැවින්, මෙහි අදහස් කරන මරණයද උපත සමගම පැමිණියකි. එබැවින් මෙම සත්වයා උපන් මොහොතේ සිට, උදා වූ සූර්යයා බැස යෑමටම යන්නාක් මෙන් සහ යන යන තැනින් ස්වල්පයක්වත් ආපසු හැරී නොඑන්නාක් මෙන් මරණය දෙසටම යයි. වේගයෙන් ගලා යන, සියල්ල ගසාගෙන යන කඳුකර ගංගාවක් ස්වල්පයක්වත් ආපසු නොහැරී ගලා යන්නාක් මෙන්, සත්වයාද ආපසු හැරීමක් නොමැතිව මරණය දෙසටම යයි. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘යමෙකරත්තිං පඨමං, ගබ්භෙ වසති මාණවො;

අබ්භුට්ඨිතොව සො යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’’ති. (ජා. 1.15.363);

“මනුෂ්‍යයා යම් එකම රාත්‍රියක මුලින්ම මවුකුස වාසය කරයිද, එතැන් සිටම ඔහු (මරණය කරා) ඉදිරියටම යයි. එසේ යන ඔහු මොහොතකටවත් ආපසු හැරෙන්නේ නැත.”

එවං ගච්ඡතො චස්ස ගිම්හාභිතත්තානං කුන්නදීනං ඛයො විය, පාතො ආපොරසානුගතබන්ධනානං දුමප්ඵලානං පතනං විය, මුග්ගරාභිතාළිතානං මත්තිකභාජනානං භෙදො [Pg.224] විය, සූරියරස්මිසම්ඵුට්ඨානං උස්සාවබින්දූනං විද්ධංසනං විය ච මරණමෙව ආසන්නං හොති. තෙනාහ –

මෙසේ මරණය කරා යන සත්වයාට, ග්‍රීෂ්ම රශ්මියෙන් වියළී යන කුඩා ගංගාවන් මෙන්ද, උදෑසන කාලයේදී නටුවෙන් ගිලිහී වැටෙන පලතුරු මෙන්ද, මුගුරකින් පහර දුන් මැටි බඳුන් බිඳී යන්නාක් මෙන්ද, හිරු රැස් වැදුණු පිනි බින්දු වියළී යන්නාක් මෙන්ද මරණයම ඉතා සමීප වේ. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘අච්චයන්ති අහොරත්තා, ජීවිතමුපරුජ්ඣති;

ආයු ඛීයති මච්චානං, කුන්නදීනංව ඔදකං. (සං. නි. 1.146);

“රෑ දවල් ගෙවී යයි, ජීවිතය නිරුද්ධ වෙයි. කුඩා ගංගාවල ජලය මෙන් මර්ත්‍යයන්ගේ (මියයන සත්වයන්ගේ) ආයුෂය ගෙවී යයි.”

‘‘ඵලානමිව පක්කානං, පාතො පපතතො භයං;

එවං ජාතාන මච්චානං, නිච්චං මරණතො භයං.

“ඉදුණු ගෙඩිවලට උදෑසන වැටීමට බියක් ඇත්තාක් මෙන්, උපන් සත්වයන්ට නිරන්තරයෙන්ම මරණය පිළිබඳ බිය පවතී.”

‘‘යථාපි කුම්භකාරස්ස, කතං මත්තිකභාජනං;

ඛුද්දකඤ්ච මහන්තඤ්ච, යං පක්කං යඤ්ච ආමකං;

සබ්බං භෙදනපරියන්තං, එවං මච්චාන ජීවිතං’. (සු. නි. 581-582);

“කුඹල්කරුවෙකු විසින් සාදන ලද, කුඩා හෝ වේවා මහත් හෝ වේවා, පැසවූ හෝ වේවා අමු හෝ වේවා, සියලු මැටි බඳුන් බිඳී යාමෙන් කෙළවර වන්නාක් මෙන්, සත්වයන්ගේ ජීවිතයද මරණයෙන් කෙළවර වේ.”

‘‘උස්සාවොව තිණග්ගම්හි, සූරියුග්ගමනං පති;

එවමායු මනුස්සානං, මා මං අම්ම නිවාරයා’’ති. (ජා. 1.11.79);

“තණ අග රැඳි පිනි බින්දුව හිරු උදාවත් සමග වියළී යන්නාක් මෙන්, මිනිසුන්ගේ ආයුෂයද එබඳුය. මෑණියනි, (මහණ වීමෙන්) මා වළක්වන්න එපා!”

එවං උක්ඛිත්තාසිකො වධකො විය සහ ජාතියා ආගතං පනෙතං මරණං ගීවාය අසිං චාරයමානො සො වධකො විය ජීවිතං හරතියෙව, න අහරිත්වා නිවත්තති. තස්මා සහ ජාතියා ආගතතො, ජීවිතහරණතො ච උක්ඛිත්තාසිකො වධකො විය මරණම්පි පච්චුපට්ඨිතමෙවාති එවං වධකපච්චුපට්ඨානතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

මෙසේ කඩුවක් එසවූ වධකයෙකු මෙන් උපත සමගම පැමිණි මේ මරණය, බෙල්ල අසල කඩුව කරකවන වධකයෙකු මෙන් ජීවිතය පැහැර ගන්නේමය, ජීවිතය පැහැර නොගෙන ආපසු හැරෙන්නේ නැත. එබැවින් උපත සමගම පැමිණෙන බැවින්ද, ජීවිතය පැහැර ගන්නා බැවින්ද, කඩුවක් එසවූ වධකයෙකු මෙන් මරණය ඉදිරියේම සිටින්නේය යනුවෙන් 'වධක පච්චුපට්ඨාන' (වධකයෙකු ඉදිරියට පැමිණ සිටින්නාක් මෙන්) වශයෙන් මරණය අනුස්මරණය කළ යුතුය.

170. සම්පත්තිවිපත්තිතොති ඉධ සම්පත්ති නාම තාවදෙව සොභති, යාව නං විපත්ති නාභිභවති, න ච සා සම්පත්ති නාම අත්ථි, යා විපත්තිං අතික්කම්ම තිට්ඨෙය්‍ය. තථා හි –

170. සම්පත් විපත්තියෙන් කෙළවර වන බව මෙනෙහි කිරීම යනු– මෙලොව සම්පත්තිය නමැති දෙය බබළන්නේ යම්තාක් විපත්තිය විසින් එය යටපත් නොකරන්නේද ඒ තාක් පමණකි. විපත්තිය ඉක්මවා පවතින සම්පත්තියක් නම් ලොව නැත. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත–

‘‘සකලං මෙදිනිං භුත්වා, දත්වා කොටිසතං සුඛී;

අඩ්ඪාමලකමත්තස්ස, අන්තෙ ඉස්සරතං ගතො.

“මුළු මහත් පෘථිවියම අනුභව කර (පාලනය කර), කෝටි සියයක් ධනය දන් දී සුවසේ වැජඹුණු (අශෝක රජු), අවසානයේදී අඩ නෙල්ලි ගෙඩියකට පමණක් හිමිකරුවා බවට පත් විය.”

‘‘තෙනෙව දෙහබන්ධෙන, පුඤ්ඤම්හි ඛයමාගතෙ;

මරණාභිමුඛො සොපි, අසොකො සොකමාගතො’’ති.

“එම ශරීරයෙන්ම යුතුව සිටියදීම, පින ගෙවී ගිය කල්හි මරණයට මුහුණ දුන් ඒ අශෝක රජු පවා ශෝකයට පත් විය.”

අපිච [Pg.225] සබ්බං ආරොග්‍යං බ්‍යාධිපරියොසානං, සබ්බං යොබ්බනං ජරාපරියොසානං, සබ්බං ජීවිතං මරණපරියොසානං, සබ්බොයෙව ලොකසන්නිවාසො ජාතියා අනුගතො, ජරාය අනුසටො, බ්‍යාධිනා අභිභූතො, මරණෙන අබ්භාහතො. තෙනාහ –

තවද, සියලු නිරෝගීභාවය රෝගී වීමෙන් කෙළවර වේ, සියලු යෞවනය මහලු වීමෙන් (ජරාවෙන්) කෙළවර වේ, සියලු ජීවිතය මරණයෙන් කෙළවර වේ. මුළු මහත් ලෝක සන්නිවාසයම උපත විසින් ලුහුබඳිනු ලබයි, ජරාවෙන් වට කරනු ලබයි, ව්‍යාධියෙන් පීඩා කරනු ලබයි, මරණයෙන් පහර දෙනු ලබයි. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘යථාපි සෙලා විපුලා, නභං ආහච්ච පබ්බතා;

සමන්තා අනුපරියෙය්‍යුං, නිප්පොථෙන්තා චතුද්දිසා.

අහස ස්පර්ශ වන තරමට උස් වූ, විශාල වූ මහා පර්වතයන් සතර දිශාවෙන්ම සියල්ල පොඩි පට්ටම් කරමින් ඉදිරියට පෙරළී එන්නාක් මෙන්,

‘‘එවං ජරා ච මච්චු ච, අධිවත්තන්ති පාණිනෙ;

ඛත්තියෙ බ්‍රාහ්මණෙ වෙස්සෙ, සුද්දෙ චණ්ඩාලපුක්කුසෙ;

න කිඤ්චි පරිවජ්ජෙති, සබ්බමෙවාභිමද්දති.

එලෙසම ජරාව සහ මරණය ද සියලු සත්ත්වයන් මැඩපවත්වයි. ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ, වෛශ්‍ය, ශූද්‍ර, චණ්ඩාල සහ පුක්කුස යන මේ කිසිවෙකු මරණය මග නොහරින අතර, සියල්ලන්වම මැඩපවත්වයි.

‘‘න තත්ථ හත්ථීනං භූමි, න රථානං න පත්තියා;

න චාපි මන්තයුද්ධෙන, සක්කා ජෙතුං ධනෙන වා’’ති. (සං. නි. 1.136);

එහිදී ඇත් සේනාවන්ට හෝ රථ සේනාවන්ට හෝ පාබල සේනාවන්ට ජයගත හැකි භූමියක් නැත. මන්ත්‍ර යුද්ධයෙන් හෝ ධනය වැය කිරීමෙන් හෝ මරණය ජය ගත නොහැකිය.

එවං ජීවිතසම්පත්තියා මරණවිපත්තිපරියොසානතං වවත්ථපෙන්තෙන සම්පත්තිවිපත්තිතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

මෙසේ ජීවිත සම්පත්තිය මරණය නමැති විපත්තිය කෙළවර කොට ඇති බව තීරණය කරමින්, සම්පත්තිය විපත්තියට පත්වීම යන අයුරින් මරණය අනුස්මරණය කළ යුතුය.

171. උපසංහරණතොති පරෙහි සද්ධිං අත්තනො උපසංහරණතො. තත්ථ සත්තහාකාරෙහි උපසංහරණතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං, යසමහත්තතො, පුඤ්ඤමහත්තතො, ථාමමහත්තතො, ඉද්ධිමහත්තතො, පඤ්ඤාමහත්තතො, පච්චෙකබුද්ධතො, සම්මාසම්බුද්ධතොති. කථං? ඉදං මරණං නාම මහායසානං මහාපරිවාරානං සම්පන්නධනවාහනානං මහාසම්මතමන්ධාතුමහාසුදස්සන දළ්හනෙමි නිමිප්පභුතීනම්පි උපරි නිරාසඞ්කමෙව පතිතං, කිමඞ්ගං පන මය්හං උපරි න පතිස්සති?

171. 'සංසන්දනය කිරීමෙන්' යනු අන් අය සමඟ තමා සංසන්දනය කිරීමෙන් මරණය සිහි කිරීමයි. එහිදී මහා යසස, මහා පින, මහා ශක්තිය, මහා ඉද්ධිය, මහා ප්‍රඥාව, පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා සහ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේලා යන කරුණු හත ඔස්සේ සංසන්දනය කරමින් මරණය අනුස්මරණය කළ යුතුය. කෙසේ ද යත්? මහා යසසක් හා මහා පිරිවරක් ඇති, රන් රිදී ධනයෙන් හා වාහනවලින් පිරිපුන් මහා සම්මත, මන්ධාතු, මහා සුදස්සන, දළ්හනේමි, නිමි ආදී රජවරුන් කෙරෙහි පවා කිසිදු බියකින් තොරව මරණය පැමිණියේ නම්, මා වැනි අයෙකු කෙරෙහි මරණය නොවැලැක්විය හැකි බව අමුතුවෙන් කිව යුතු ද?

මහායසා රාජවරා, මහාසම්මතආදයො;

තෙපි මච්චුවසං පත්තා, මාදිසෙසු කථාව කාති.

මහා යසසක් ඇති මහා සම්මත ආදී ශ්‍රේෂ්ඨ රජවරු පවා මරණයට වසඟ වූහ. එසේ නම් මා වැනි අයෙකු ගැන කවර කතා ද?

එවං තාව යසමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

මෙසේ ප්‍රථමයෙන් මහා යසස අනුව මරණය අනුස්මරණය කළ යුතුය.

කථං පුඤ්ඤමහත්තතො?

මහා පින අනුව මරණය අනුස්මරණය කරන්නේ කෙසේ ද?

ජොතිකො ජටිලො උග්ගො, මෙණ්ඩකො අථ පුණ්ණකො;

එතෙ චඤ්ඤෙ ච යෙ ලොකෙ, මහාපුඤ්ඤාති විස්සුතා;

සබ්බෙ මරණමාපන්නා, මාදිසෙසු කථාව කාති.

ජෝතිය, ජටිල, උග්ග, මෙණ්ඩක සහ පුණ්ණක යන මහා සිටුවරු ද ලෝකයෙහි මහා පින්වන්තයන් ලෙස ප්‍රකට වූ වෙනත් අය ද යන මේ සියල්ලෝම මරණයට පත් වූහ. එසේ නම් මා වැනි අයෙකු ගැන කවර කතා ද?

එවං පුඤ්ඤමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

මෙසේ මහා පින අනුව මරණය අනුස්මරණය කළ යුතුය.

කථං [Pg.226] ථාමමහත්තතො?

මහා ශක්තිය අනුව මරණය අනුස්මරණය කරන්නේ කෙසේ ද?

වාසුදෙවො බලදෙවො, භීමසෙනො යුධිට්ඨිලො;

චානුරො යො මහාමල්ලො, අන්තකස්ස වසං ගතා.

වාසුදේව, බලදේව, භීමසේන, යුධිට්ඨිල සහ චානුර නම් වූ මහා මල්ලවයා ද යන මොවුහු මරණයට වසඟ වූහ.

එවං ථාමබලූපෙතා, ඉති ලොකම්හි විස්සුතා;

එතෙපි මරණං යාතා, මාදිසෙසු කථාව කාති.

මෙලෙස ලෝකයෙහි මහා ශක්තියෙන් යුක්ත වූවෝ යැයි ප්‍රකට වූ මොවුහු පවා මරණයට පත් වූහ. එසේ නම් මා වැනි අයෙකු ගැන කවර කතා ද?

එවං ථාමමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

මෙසේ මහා ශක්තිය අනුව මරණය අනුස්මරණය කළ යුතුය.

කථං ඉද්ධිමහත්තතො?

මහා ඉද්ධිය අනුව මරණය අනුස්මරණය කරන්නේ කෙසේ ද?

පාදඞ්ගුට්ඨකමත්තෙන, වෙජයන්තමකම්පයි;

යො නාමිද්ධිමතං සෙට්ඨො, දුතියො අග්ගසාවකො.

පා ඇඟිල්ලෙන් වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය කම්පා කළා වූ, ඉද්ධිමතුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, දෙවන අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ පවා,

සොපි මච්චුමුඛං ඝොරං, මිගො සීහමුඛං විය;

පවිට්ඨො සහ ඉද්ධීහි, මාදිසෙසු කථාව කාති.

උන්වහන්සේ පවා සිංහයෙකුගේ කටට හසු වූ මුවෙකු මෙන්, ඒ මහා ඉද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් සමඟින්ම දරුණු මරණ මුඛයට පැමිණි සේක. එසේ නම් මා වැනි අයෙකු ගැන කවර කතා ද?

එවං ඉද්ධිමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

මෙසේ මහා ඉද්ධිය අනුව මරණය අනුස්මරණය කළ යුතුය.

කථං පඤ්ඤාමහත්තතො?

මහා ප්‍රඥාව අනුව මරණය අනුස්මරණය කරන්නේ කෙසේ ද?

ලොකනාථං ඨපෙත්වාන, යෙ චඤ්ඤෙ අත්ථි පාණිනො;

පඤ්ඤාය සාරිපුත්තස්ස, කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං.

ලෝකනාථ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ හැරුණු කොට, සෙසු ලෝකවාසී සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රඥාව සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවෙන් දහසයෙන් කොටසකටවත් සම නොවේ.

එවං නාම මහාපඤ්ඤො, පඨමො අග්ගසාවකො;

මරණස්ස වසං පත්තො, මාදිසෙසු කථාව කාති.

මෙසේ මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ ප්‍රථම අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ පවා මරණයට වසඟ වූ සේක. එසේ නම් මා වැනි අයෙකු ගැන කවර කතා ද?

එවං පඤ්ඤාමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

මෙසේ මහා ප්‍රඥාව අනුව මරණය අනුස්මරණය කළ යුතුය.

කථං පච්චෙකබුද්ධතො? යෙපි තෙ අත්තනො ඤාණවීරියබලෙන සබ්බකිලෙසසත්තුනිම්මථනං කත්වා පච්චෙකබොධිං පත්තා ඛග්ගවිසාණකප්පා සයම්භුනො, තෙපි මරණතො න මුත්තා, කුතො පනාහං මුච්චිස්සාමීති.

පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා අනුව මරණය අනුස්මරණය කරන්නේ කෙසේ ද? තමන්ගේම ඥාන වීර්ය බලයෙන් සියලු කෙලෙස් සතුරන් පරාජය කර, පසේබුද්ධත්වය ලබා, රයිනෝසිරස් අඟක් සේ හුදෙකලාව වසන්නා වූ, ස්වයම්භූ වූ ඒ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා පවා මරණයෙන් මිදුණේ නැත. එසේ නම් මම කෙසේ මරණයෙන් මිදෙන්නෙම් ද?

තං තං නිමිත්තමාගම්ම, වීමංසන්තා මහෙසයො;

සයම්භුඤ්ඤාණතෙජෙන, යෙ පත්තා ආසවක්ඛයං.

විවිධ නිමිති අරමුණු කරගෙන විමර්ශනය කරමින්, ස්වයම්භූ ඥාන තේජසින් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළා වූ ඒ මහා ඉසිවරයන් වහන්සේලා,

එකචරියනිවාසෙන, ඛග්ගසිඞ්ගසමූපමා;

තෙපි නාතිගතා මච්චුං, මාදිසෙසු කථාව කාති.

හුදෙකලාව වාසය කරමින්, රයිනෝසිරස් අඟක් මෙන් තනිව හැසිරුණා වූ ඒ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා පවා මරණය ඉක්මවා නොගියහ. එසේ නම් මා වැනි අයෙකු ගැන කවර කතා ද?

එවං [Pg.227] පච්චෙකබුද්ධතො අනුස්සරිතබ්බං.

මෙසේ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලා අනුව මරණය අනුස්මරණය කළ යුතුය.

කථං සම්මාසම්බුද්ධතො? යොපි සො භගවා අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවිචිත්‍රරූපකායො සබ්බාකාරපරිසුද්ධසීලක්ඛන්ධාදිගුණරතනසමිද්ධධම්මකායො යසමහත්තපුඤ්ඤමහත්තථාමමහත්තඉද්ධිමහත්තපඤ්ඤාමහත්තානං පාරං ගතො අසමො අසමසමො අප්පටිපුග්ගලො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො, සොපි සලිලවුට්ඨිනිපාතෙන මහාඅග්ගික්ඛන්ධො විය මරණවුට්ඨිනිපාතෙන ඨානසො වූපසන්තො.

සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේලා අනුව මරණය අනුස්මරණය කරන්නේ කෙසේ ද? අසූවක් අනුව්‍යංජනයන්ගෙන් බබළන දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් විසිතුරු වූ රූප කායකින් යුක්ත වූ, සියලු ආකාරයෙන් පිරිසිදු වූ සීලක්ඛන්ධ ආදී ගුණ රත්නයන්ගෙන් සමෘද්ධ වූ ධර්ම කායකින් යුක්ත වූ, මහා යසස, මහා පින, මහා ශක්තිය, මහා ඉද්ධිය සහ මහා ප්‍රඥාවෙහි පරතෙරට පැමිණි, අසම වූ, අසමසම වූ, අප්පටිපුග්ගල වූ, අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුද්ධ වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පවා, මහා වැසි වැටීමෙන් නිවී යන මහා ගිනි කඳක් මෙන්, මරණය නමැති වැස්ස වැටීමෙන් ක්ෂණයකින් පිරිනිවී ගිය සේක.

එවං මහානුභාවස්ස, යං නාමෙතං මහෙසිනො;

න භයෙන න ලජ්ජාය, මරණං වසමාගතං.

මෙතරම් මහානුභාව සම්පන්න වූ මහා ඉසිවරයන් වහන්සේ කෙරෙහි පවා, මේ මරණය බිය නිසා හෝ ලැජ්ජාව නිසා හෝ පහ නොවී උන්වහන්සේව ද මරණයට වසඟ කරගත්තේය.

නිල්ලජ්ජං වීතසාරජ්ජං, සබ්බසත්තාභිමද්දනං;

තයිදං මාදිසං සත්තං, කථං නාභිභවිස්සතීති.

ලැජ්ජාවක් නැති, තැතිගැනීමක් නැති, සියලු සත්ත්වයන් මැඩපවත්වන්නා වූ මේ මරණය මා වැනි සත්ත්වයෙකු කෙසේ නම් මැඩ නොපවත්වන්නේ ද?

එවං සම්මාසම්බුද්ධතො අනුස්සරිතබ්බං.

මෙසේ සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේලා අනුව මරණය අනුස්මරණය කළ යුතුය.

තස්සෙවං යසමහත්තතාදිසම්පන්නෙහි පරෙහි සද්ධිං මරණසාමඤ්ඤතාය අත්තානං උපසංහරිත්වා තෙසං විය සත්තවිසෙසානං මය්හම්පි මරණං භවිස්සතීති අනුස්සරතො උපචාරප්පත්තං කම්මට්ඨානං හොතීති. එවං උපසංහරණතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

මෙසේ අතිශය යසසින් හා පිරිවරින් සම්පූර්ණ වූ අනෙක් උත්තමයන් හා තමා ද මරණයට පොදු බව සලකා, 'ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ පුද්ගලයන් මෙන්ම මට ද මරණය පැමිණෙන්නේය' යි නිරන්තරයෙන් සිහි කරන ඒ යෝගාවචරයාට උපචාර සමාධියට පත් කර්මස්ථානයක් වේ. මෙසේ තමා හා අන්‍යයන් මරණයට පොදු බව සැසඳීමෙන් මරණානුස්සතිය වැඩිය යුතුය.

172. කායබහුසාධාරණතොති අයං කායො බහුසාධාරණො. අසීතියා තාව කිමිකුලානං සාධාරණො, තත්ථ ඡවිනිස්සිතා පාණා ඡවිං ඛාදන්ති, චම්මනිස්සිතා චම්මං ඛාදන්ති, මංසනිස්සිතා මංසං ඛාදන්ති, න්හාරුනිස්සිතා න්හාරුං ඛාදන්ති, අට්ඨිනිස්සිතා අට්ඨිං ඛාදන්ති, මිඤ්ජනිස්සිතා මිඤ්ජං ඛාදන්ති. තත්ථෙව ජායන්ති ජීයන්ති මීයන්ති, උච්චාරපස්සාවං කරොන්ති. කායොව නෙසං සූතිඝරඤ්චෙව ගිලානසාලා ච සුසානඤ්ච වච්චකුටි ච පස්සාවදොණිකා ච. ස්වායං තෙසම්පි කිමිකුලානං පකොපෙන මරණං නිගච්ඡතියෙව. යථා ච අසීතියා කිමිකුලානං, එවං අජ්ඣත්තිකානංයෙව අනෙකසතානං රොගානං බාහිරානඤ්ච අහිවිච්ඡිකාදීනං මරණස්ස පච්චයානං සාධාරණො.

172. ශරීරය බොහෝ දෙනාට පොදු වීමෙන් (මරණය සිහි කිරීම): මෙම ශරීරය සත්ත්ව වර්ග බොහෝමයකට පොදු වූවකි. පළමුව, එය අසූ කුලයක් පණුවන් හට පොදු වේ. එහිදී පිට සම ඇසුරු කළ පණුවෝ පිට සම කති, ඇතුළු සම ඇසුරු කළ පණුවෝ ඇතුළු සම කති, මස් ඇසුරු කළ පණුවෝ මස් කති, නහර ඇසුරු කළ පණුවෝ නහර කති, ඇට ඇසුරු කළ පණුවෝ ඇට කති, ඇට මිදුළු ඇසුරු කළ පණුවෝ ඇට මිදුළු කති. ඔවුහු එහිම උපදිති, එහිම දිරති, එහිම මිය යති, එහිම මලමූත්‍ර කරති. මෙම ශරීරයම ඔවුන්ගේ ප්‍රසූතිකාගාරය, ආරෝග්‍යශාලාව, සුසානය, වැසිකිළිය හා මුත්‍ර බඳුන ද වේ. එම පණුවන්ගේ කෝප වීමෙන් පවා මෙම ශරීරය මරණයට පත් වන්නේය. අසූ කුලයක් පණුවන්ට මෙන්ම, ශරීරය තුළම හටගන්නා සිය ගණන් රෝගාබාධයන්ට හා බාහිරව පැමිණෙන සර්ප, ගෝනුසු ආදී මරණීය උපද්‍රවයන්ට ද මෙම ශරීරය පොදු වේ.

යථා හි චතුමහාපථෙ ඨපිතෙ ලක්ඛම්හි සබ්බදිසාහි ආගතා සරසත්තිතොමරපාසාණාදයො නිපතන්ති, එවං කායෙපි සබ්බුපද්දවා නිපතන්ති[Pg.228]. ස්වායං තෙසම්පි උපද්දවානං නිපාතෙන මරණං නිගච්ඡතියෙව. තෙනාහ භගවා – ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු දිවසෙ නික්ඛන්තෙ රත්තියා පටිහිතාය ඉති පටිසඤ්චික්ඛති, බහුකා ඛො මෙ පච්චයා මරණස්ස, අහි වා මං ඩංසෙය්‍ය, විච්ඡිකො වා මං ඩංසෙය්‍ය, සතපදී වා මං ඩංසෙය්‍ය, තෙන මෙ අස්ස කාලඞ්කිරියා, සො මමස්ස අන්තරායො, උපක්ඛලිත්වා වා පපතෙය්‍යං, භත්තං වා මෙ භුත්තං බ්‍යාපජ්ජෙය්‍ය, පිත්තං වා මෙ කුප්පෙය්‍ය, සෙම්හං වා මෙ කුප්පෙය්‍ය, සත්ථකා වා මෙ වාතා කුප්පෙය්‍යුං, තෙන මෙ අස්ස කාලඞ්කිරියා, සො මමස්ස අන්තරායො’’ති. එවං (අ. නි. 6.20) කායබහුසාධාරණතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

සතරමං සන්ධියක තැබූ ඉලක්කයකට සතර දිසාවෙන්ම පැමිණෙන හී, හෙළි, ලොහොල්, ගල් ආදිය වැටෙන්නාක් මෙන්ම, ශරීරය කෙරෙහි ද සියලු උපද්‍රවයෝ පැමිණෙති. එම උපද්‍රවයන්ගේ වැටීමෙන් ද මෙම ශරීරය මරණයට පත්වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, මෙහි මහණෙක් දහවල් ගෙවී රාත්‍රිය එළඹි කල්හි මෙසේ සලකයි: මරණයට හේතු වන කරුණු මට බොහෝය. සර්පයෙක් මා දෂ්ට කරන්නේද, ගෝනුස්සෙක් මා විදින්නේද, පත්තෑයෙක් මා දෂ්ට කරන්නේද, එයින් මට මරණය වන්නේය. එය මට (ප්‍රතිපත්තියට) අන්තරායකි. නැතහොත් ලිස්සා වැටෙන්නෙම් ද, අනුභව කළ ආහාරය විෂ වන්නේ ද, පිත කිපෙන්නේ ද, සෙම කිපෙන්නේ ද, සැත් වැනි තියුණු වාතයන් කිපෙන්නේ ද, එයින් මට මරණය වන්නේය. එය මට අන්තරායකි.' මෙසේ ශරීරය උපද්‍රවයන්ට පොදු වූ ස්වභාවය අනුව මරණානුස්සතිය වැඩිය යුතුය.

173. ආයුදුබ්බලතොති ආයු නාමෙතං අබලං දුබ්බලං. තථා හි සත්තානං ජීවිතං අස්සාසපස්සාසූපනිබද්ධඤ්චෙව ඉරියාපථූපනිබද්ධඤ්ච සීතුණ්හූපනිබද්ධඤ්ච මහාභූතූපනිබද්ධඤ්ච ආහාරූපනිබද්ධඤ්ච. තදෙතං අස්සාසපස්සාසානං සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. බහි නික්ඛන්තනාසිකවාතෙ පන අන්තො අපවිසන්තෙ, පවිට්ඨෙ වා අනික්ඛමන්තෙ මතො නාම හොති. චතුන්නං ඉරියාපථානම්පි සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. අඤ්ඤතරඤ්ඤතරස්ස පන අධිමත්තතාය ආයුසඞ්ඛාරා උපච්ඡිජ්ජන්ති. සීතුණ්හානම්පි සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. අතිසීතෙන පන අතිඋණ්හෙන වා අභිභූතස්ස විපජ්ජති. මහාභූතානම්පි සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. පථවීධාතුයා පන ආපොධාතුආදීනං වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරස්ස පකොපෙන බලසම්පන්නොපි පුග්ගලො පත්ථද්ධකායො වා අතිසාරාදිවසෙන කිලින්නපූතිකායො වා මහාඩාහපරෙතො වා සම්භිජ්ජමානසන්ධිබන්ධනො වා හුත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපුණාති. කබළීකාරාහාරම්පි යුත්තකාලෙ ලභන්තස්සෙව ජීවිතං පවත්තති, ආහාරං අලභමානස්ස පන පරික්ඛයං ගච්ඡතීති. එවං ආයුදුබ්බලතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

173. ආයුෂයේ දුබල බවින්: මෙම ආයුෂය නම් බල රහිතය, දුබල වේ. සැබවින්ම සත්ත්වයන්ගේ ජීවිතය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය මත, ඉරියව් මත, සීත උෂ්ණත්වය මත, මහා භූතයන් මත හා ආහාරය මත රඳා පවතී. එම ආයුෂය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ සමබර පැවැත්ම ලබන තෙක්ම පවතී. නාසයෙන් පිට වූ වාතය ඇතුළට නොගියහොත් හෝ ඇතුළට ගිය වාතය පිටතට නොපැමිණියහොත් මළ තැනැත්තෙකු බවට පත් වේ. සතර ඉරියව්වල සමබර බව ලබන තෙක්ම පවතී. යම් ඉරියව්වක් පමණ ඉක්මවා යාමෙන් ආයු සංස්කාරයෝ සිඳී යති. සීත හා උෂ්ණත්වයේ සමබර බව ලැබෙන තෙක්ම පවතී. අධික සීතලෙන් හෝ අධික උණුසුමෙන් පීඩා විඳින්නාගේ ජීවිතය විනාශ වේ. මහා භූතයන්ගේ ද සමබර බව ලැබෙන තෙක්ම ජීවිතය පවතී. පඨවි ධාතුව හෝ ආපෝ ධාතුව ආදී යම් ධාතුවක් කිපීමෙන්, මනා ශක්තියෙන් යුත් පුද්ගලයෙක් වුවද ශරීරය දැඩි වීමෙන් හෝ අතීසාරය ආදිය නිසා සිරුර කුණු වී යාමෙන් හෝ අධික දැවිල්ලෙන් හෝ සන්ධි බන්ධන බිඳී යාමෙන් ජීවිතය කෙළවර වේ. කබලිංකාර ආහාරය ද සුදුසු කලට ලැබෙන්නාගේම ජීවිතය පවතී, ආහාර නොලබන්නාගේ ජීවිතය ක්ෂය වී යයි. මෙසේ ආයුෂයේ දුබල බවින් මරණානුස්සතිය වැඩිය යුතුය.

174. අනිමිත්තතොති අවවත්ථානතො, පරිච්ඡෙදාභාවතොති අත්ථො. සත්තානං හි –

174. අනිමිත්ත වශයෙන්: නිශ්චිත සීමාවක් හෝ ප්‍රමාණයක් නැති බැවිනි. සැබවින්ම සත්ත්වයන්ගේ -

ජීවිතං බ්‍යාධි කාලො ච, දෙහනික්ඛෙපනං ගති;

පඤ්චෙතෙ ජීවලොකස්මිං, අනිමිත්තා න නායරෙ.

ජීවිතය ද, රෝගය ද, කාලය ද, දේහය අතහැර දමන ස්ථානය ද, මරණින් මතු යන ගතිය ද යන මේ කරුණු පහ සත්ත්ව ලෝකයෙහි නිශ්චිත සලකුණක් නැත්තාහ, දැනගත නොහැක්කාහ.

තත්ථ [Pg.229] ජීවිතං තාව ‘‘එත්තකමෙව ජීවිතබ්බං, න ඉතො පර’’න්ති වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තං. කලලකාලෙපි හි සත්තා මරන්ති, අබ්බුදපෙසිඝනමාසිකද්වෙමාසතෙමාසචතුමාසපඤ්චමාසදසමාසකාලෙපි. කුච්ඡිතො නික්ඛන්තසමයෙපි. තතො පරං වස්සසතස්ස අන්තොපි බහිපි මරන්තියෙව. බ්‍යාධිපි ‘‘ඉමිනාව බ්‍යාධිනා සත්තා මරන්ති, නාඤ්ඤෙනා’’ති වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තො. චක්ඛුරොගෙනාපි හි සත්තා මරන්ති, සොතරොගාදීනං අඤ්ඤතරෙනාපි. කාලොපි ‘‘ඉමස්මිංයෙව කාලෙ මරිතබ්බං, නාඤ්ඤස්මි’’න්ති එවං වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තො. පුබ්බණ්හෙපි හි සත්තා මරන්ති, මජ්ඣන්හිකාදීනං අඤ්ඤතරස්මිම්පි. දෙහනික්ඛෙපනම්පි ‘‘ඉධෙව මීයමානානං දෙහෙන පතිතබ්බං, නාඤ්ඤත්‍රා’’ති එවං වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තං. අන්තොගාමෙ ජාතානං හි බහිගාමෙපි අත්තභාවො පතති. බහිගාමෙ ජාතානම්පි අන්තොගාමෙ. තථා ථලජානං වා ජලෙ, ජලජානං වා ථලෙති අනෙකප්පකාරතො විත්ථාරෙතබ්බං. ගතිපි ‘‘ඉතො චුතෙන ඉධ නිබ්බත්තිතබ්බ’’න්ති එවං වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තා. දෙවලොකතො හි චුතා මනුස්සෙසුපි නිබ්බත්තන්ති, මනුස්සලොකතො චුතා දෙවලොකාදීනම්පි යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්තීති එවං යන්තයුත්තගොණො විය ගතිපඤ්චකෙ ලොකො සම්පරිවත්තතීති එවං අනිමිත්තතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

එහිදී ජීවිතය යනු: 'මෙපමණ කලක්ම ජීවත් විය යුතුය, මින් මතු නොවේ' යයි නියමයක් නැති බැවින් අනිමිත්ත වේ. සැබවින්ම කලල අවස්ථාවේදී ද සත්ත්වයෝ මිය යති. අබ්බුද, පේසි, ඝන, එක් මස, දෙමස, තෙමස, සතර මස, පස් මස, දස මස යන අවස්ථාවලදී ද, මවුකුසින් බිහිවන අවස්ථාවේදී ද මිය යති. ඉන් පසු වසක් සියයක් ඇතුළත හෝ ඉන් පිටත හෝ මිය යති. රෝගය ද: 'සත්ත්වයෝ මේ රෝගයෙන්ම මිය යති, අනෙකකින් නොවේ' යයි නියමයක් නැති බැවින් අනිමිත්ත වේ. ඇස් රෝගයකින් ද සත්ත්වයෝ මිය යති, කන් රෝග ආදී අන්‍ය රෝගයකින් ද මිය යති. කාලය ද: 'මේ කාලයේදීම මිය යා යුතුය, අන් කලක නොවේ' යයි නියමයක් නැති බැවින් අනිමිත්ත වේ. උදය කාලයේ ද සත්ත්වයෝ මිය යති, මධ්‍යහ්න ආදී අන්‍ය කාලයක ද මිය යති. දේහය අතහැරීම ද: 'මිය යන්නවුන්ගේ දේහය මෙහිම වැටිය යුතුය, අන් තැනක නොවේ' යයි නියමයක් නැති බැවින් අනිමිත්ත වේ. ගම් ඇතුළත උපන් අයගේ දේහය ගමෙන් බැහැර ද වැටේ. ගමෙන් බැහැර උපන් අයගේ දේහය ගම් ඇතුළත ද වැටේ. එලෙසම ගොඩබිම උපන් අයගේ ජලයෙහි ද, ජලයෙහි උපන් අයගේ ගොඩබිම ද වශයෙන් දේහය වැටීම විවිධ ආකාරයෙන් විස්තර කළ යුතුය. ගතිය ද: 'මෙහි චුත වූ තැනැත්තා මෙහිම උපදිය යුතුය' යයි නියමයක් නැති බැවින් අනිමිත්ත වේ. දෙව්ලොවින් චුත වූවෝ මිනිසුන් අතර ද උපදිති. මිනිස් ලොවින් චුත වූවෝ දෙව්ලොව ආදී කැමති තැනක උපදිති. මෙසේ තෙල් හිඳින යන්ත්‍රයෙහි බැඳි ගොනෙකු මෙන් පංච ගතියෙහි ලෝකයා කැරකෙන්නේය. මෙසේ අනිමිත්ත වශයෙන් මරණානුස්සතිය වැඩිය යුතුය.

175. අද්ධානපරිච්ඡෙදතොති මනුස්සානං ජීවිතස්ස නාම එතරහි පරිත්තො අද්ධා. යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං, අප්පං වා භිය්‍යො. තෙනාහ භගවා – ‘‘අප්පමිදං, භික්ඛවෙ, මනුස්සානං ආයු, ගමනීයො සම්පරායො, කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං, නත්ථි ජාතස්ස අමරණං. යො, භික්ඛවෙ, චිරං ජීවති, සො වස්සසතං, අප්පං වා භිය්‍යොති.

175. කාල සීමාවන් පරිච්ඡේද කිරීමෙන්: වර්තමානයේ මිනිසුන්ගේ ජීවිත කාලය ඉතා ස්වල්ප වේ. යමෙක් බොහෝ කලක් ජීවත් වේ නම් ඔහු අවුරුදු සියයක් හෝ ඊට මදක් වැඩියෙන් ජීවත් වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, මිනිසුන්ගේ මේ ආයුෂය ස්වල්පය, පරලොව යා යුතුය, කුසල් කළ යුතුය, බඹසර හැසිරිය යුතුය, උපන් සත්ත්වයාට නොමැරී සිටීමක් නැත. මහණෙනි, යමෙක් බොහෝ කලක් ජීවත් වේ නම්, ඔහු අවුරුදු සියයක් හෝ ඊට මදක් වැඩියෙන් ජීවත් වේ' යනුයි.

අප්පමායුමනුස්සානං, හීළෙය්‍ය නං සුපොරිසො;

චරෙය්‍යාදිත්තසීසොව, නත්ථි මච්චුස්ස නාගමොති. (සං. නි. 1.145);

මිනිසුන්ගේ ආයුෂය ස්වල්පය, බුද්ධිමත් තැනැත්තා එය පිළිකුල් කරන්නේය; හිස ගිනි ගත්තෙකු සේ (වහා කුසල්හි) හැසිරිය යුතුය. මරණයාගේ පැමිණීම වැළැක්විය නොහැක්කේය.

අපරම්පි ආහ – ‘‘භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, අරකො නාම සත්ථා අහොසී’’ති සබ්බම්පි සත්තහි උපමාහි අලඞ්කතං සුත්තං විත්ථාරෙතබ්බං.

තවත් තැනක මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, පෙර කාලයෙහි අරක නම් ශාස්තෘවරයෙක් වූයේය' යනාදී වශයෙන් උපමා හතකින් අලංකාර වූ ඒ සියලු සූත්‍රය විස්තර කළ යුතුය.

අපරම්පි ආහ – ‘‘යොචායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං රත්තින්දිවං ජීවෙය්‍යං, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. යොචායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති[Pg.230], අහො වතාහං දිවසං ජීවෙය්‍යං, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. යො චායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං තදන්තරං ජීවෙය්‍යං, යදන්තරං එකං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජාමි, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. යො චායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං තදන්තරං ජීවෙය්‍යං, යදන්තරං චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ සඞ්ඛාදිත්වා අජ්ඣොහරාමි, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ පමත්තා විහරන්ති, දන්ධං මරණස්සතිං භාවෙන්ති ආසවානං ඛයාය. යො ච ඛ්වායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං තදන්තරං ජීවෙය්‍යං, යදන්තරං එකං ආලොපං සඞ්ඛාදිත්වා අජ්ඣොහරාමි, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. යො චායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං තදන්තරං ජීවෙය්‍යං, යදන්තරං අස්සසිත්වා වා පස්සසාමි, පස්සසිත්වා වා අස්සසාමි, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ අප්පමත්තා විහරන්ති, තික්ඛං මරණස්සතිං භාවෙන්ති ආසවානං ඛයායා’’ති (අ. නි. 6.19). එවං චතුපඤ්චාලොපසඞ්ඛාදනමත්තං අවිස්සාසියො පරිත්තො ජීවිතස්ස අද්ධාති එවං අද්ධානපරිච්ඡෙදතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

තවද මෙසේද වදාරන ලදී - “මහණෙනි, යම් මහණෙක් මෙසේ මරණානුස්සතිය වඩයිද: ‘අහෝ! මම එක් රැයක් හා එක් දිනක් ජීවත් වන්නේ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය මෙනෙහි කරන්නෙමි. ඒකාන්තයෙන් මවිසින් බොහෝ දේ කරන ලද්දේ වන්නේය’ යනුවෙනි. මහණෙනි, යම් මහණෙක් මෙසේ මරණානුස්සතිය වඩයිද: ‘අහෝ! මම එක් දිනක් ජීවත් වන්නේ නම්...’. මහණෙනි, යම් මහණෙක් මෙසේ මරණානුස්සතිය වඩයිද: ‘අහෝ! මම යම් තාක් එක් පිණ්ඩපාතයක් අනුභව කරම්ද, ඒ තාක් කල් ජීවත් වන්නේ නම්...’. මහණෙනි, යම් මහණෙක් මෙසේ මරණානුස්සතිය වඩයිද: ‘අහෝ! මම බත් පිඬු හතරක් පහක් සපයා ගිලින තෙක් ජීවත් වන්නේ නම්...’. මහණෙනි, මේ මහණුන් ප්‍රමාදව වෙසෙන්නෝයැයි කියනු ලබති, ඔවුහු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම සඳහා මරණානුස්සතිය මන්දගාමීව වඩති. මහණෙනි, යම් මහණෙක් මෙසේ මරණානුස්සතිය වඩයිද: ‘අහෝ! මම එක් බත් පිඬක් සපයා ගිලින තෙක් ජීවත් වන්නේ නම්...’. මහණෙනි, යම් මහණෙක් මෙසේ මරණානුස්සතිය වඩයිද: ‘අහෝ! මම ආශ්වාස කොට ප්‍රශ්වාස කරන තෙක් හෝ ප්‍රශ්වාස කොට ආශ්වාස කරන තෙක් හෝ ජීවත් වන්නේ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය මෙනෙහි කරන්නෙමි, ඒකාන්තයෙන් මවිසින් බොහෝ දේ කරන ලද්දේ වන්නේය’ යනුවෙනි. මහණෙනි, මොහු අප්‍රමාදීව වෙසෙන මහණුන්යැයි කියනු ලබති, ඔවුහු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස මරණානුස්සතිය තීව්‍රව වඩති” (අං. නි. 6.19). මෙසේ බත් පිඬු හතරක් පහක් සපයා ගිලින කාලය තරම් වූ ජීවිතය පවා විශ්වාස කළ නොහැකි තරම් අල්ප බැවින්, කාල පරිච්ඡේදය වශයෙන් මරණය මෙසේ සිහිපත් කළ යුතුය.

176. ඛණපරිත්තතොති පරමත්ථතො හි අතිපරිත්තො සත්තානං ජීවිතක්ඛණො එකචිත්තප්පවත්තිමත්තොයෙව. යථා නාම රථචක්කං පවත්තමානම්පි එකෙනෙව නෙමිප්පදෙසෙන පවත්තති, තිට්ඨමානම්පි එකෙනෙව තිට්ඨති, එවමෙව එකචිත්තක්ඛණිකං සත්තානං ජීවිතං. තස්මිං චිත්තෙ නිරුද්ධමත්තෙ සත්තො නිරුද්ධොති වුච්චති. යථාහ – ‘‘අතීතෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවිත්ථ, න ජීවති, න ජීවිස්සති. අනාගතෙ චිත්තක්ඛණෙ න ජීවිත්ථ, න ජීවති, ජීවිස්සති. පච්චුප්පන්නෙ චිත්තක්ඛණෙ න ජීවිත්ථ, ජීවති, න ජීවිස්සති.

176. ‘ක්ෂණිකව අල්ප වූ බැවින්’ යනු පරමාර්ථ වශයෙන් සත්ත්වයන්ගේ ජීවිත ක්ෂණය අතිශයින්ම ස්වල්පය; එය එක් සිත් පැවැත්මක් පමණි. රථ රෝදයක් පෙරළෙන විට හෝ නතර වී ඇති විට හෝ එක් නිමි පෙදෙසකින් (අකුප්පුවකින්) පමණක් පවතින්නාක් මෙන්, සත්ත්වයන්ගේ ජීවිතයද එක් සිත් ක්ෂණයක් පමණක් පවතියි. ඒ සිත නිරුද්ධ වූ සැණින් සත්ත්වයා නිරුද්ධ විය (මළේය) යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ වදාරන ලදී - “ඉකුත් වූ චිත්ත ක්ෂණයේදී ජීවත් වූයේය, දැන් ජීවත් නොවේ, මතු ජීවත් නොවන්නේය. අනාගත චිත්ත ක්ෂණයේදී ජීවත් නොවූයේය, දැන් ජීවත් නොවේ, මතු ජීවත් වන්නේය. වර්තමාන චිත්ත ක්ෂණයේදී ජීවත් නොවූයේය, දැන් ජීවත් වෙයි, මතු ජීවත් නොවන්නේය.”

‘‘ජීවිතං අත්තභාවො ච, සුඛදුක්ඛා ච කෙවලා;

එකචිත්තසමායුත්තා, ලහු සො වත්තතෙ ඛණො.

“ජීවිතයද, ආත්මභාවයද, සැප දුක්ද යන මේ සියල්ලම එක් සිතක් හා යෙදී පවතින අතර, ඒ ක්ෂණය අතිශයින් වේගයෙන් ගෙවී යයි.”

‘‘යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්ස, තිට්ඨමානස්ස වා ඉධ;

සබ්බෙපි සදිසා ඛන්ධා, ගතා අප්පටිසන්ධිකා.

“මියයන තැනැත්තාගේ හෝ මෙහි ජීවත් වන්නාගේ හෝ යම් ස්කන්ධයෝ නිරුද්ධ වෙත්ද, ඒ සියලුම ස්කන්ධයෝ නැවත සන්ධි නොවී (එකතු නොවී) නිරුද්ධ වීමෙන් එක හා සමාන වෙති.”

‘‘අනිබ්බත්තෙන [Pg.231] න ජාතො, පච්චුප්පන්නෙන ජීවති;

චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකො, පඤ්ඤත්ති පරමත්ථියා’’ති. (මහානි. 39);

“නුපන් සිතින් සත්ත්වයා උපන්නේ නොවේ, වර්තමාන සිතින් ජීවත් වෙයි. සිත බිඳී යාමෙන් ලෝකය මළේ නම් වෙයි. (ජීවත් වෙනවා යනු) පරමාර්ථය ඇසුරු කරගත් පැනවීමකි.” (මහානි. 39)

එවං ඛණපරිත්තතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

මෙසේ ක්ෂණිකව අල්ප වූ බැවින් මරණය සිහිපත් කළ යුතුය.

177. ඉති ඉමෙසං අට්ඨන්නං ආකාරානං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන අනුස්සරතොපි පුනප්පුනං මනසිකාරවසෙන චිත්තං ආසෙවනං ලභති, මරණාරම්මණා සති සන්තිට්ඨති, නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, ඣානඞ්ගානි පාතුභවන්ති. සභාවධම්මත්තා පන සංවෙජනීයත්තා ච ආරම්මණස්ස අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. ලොකුත්තරජ්ඣානං පන දුතියචතුත්ථානි ච ආරුප්පජ්ඣානානි සභාවධම්මෙපි භාවනාවිසෙසෙන අප්පනං පාපුණන්ති. විසුද්ධිභාවනානුක්කමවසෙන හි ලොකුත්තරං අප්පනං පාපුණාති. ආරම්මණාතික්කමභාවනාවසෙන ආරුප්පං. අප්පනාපත්තස්සෙව හි ඣානස්ස ආරම්මණසමතික්කමනමත්තං තත්ථ හොති. ඉධ පන තදුභයම්පි නත්ථි. තස්මා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං මරණස්සතිබලෙන උප්පන්නත්තා මරණස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

177. මෙසේ මේ අට ආකාරයෙන් එක්තරා ආකාරයකින් මරණය නැවත නැවත සිහිපත් කරන්නාට, මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන් සිත භාවනාවෙහි පුහුණුව ලබයි. මරණය අරමුණු කරගත් සිහිය පිහිටයි, නීවරණයෝ යටපත් වෙති, ධ්‍යාන අංගයෝ පහළ වෙති. එහෙත් අරමුණෙහි ඇති ස්වභාවික ධර්මතාවය නිසා සහ සංවේගය උපදවන සුළු බව නිසා, එය අප්පනාවට (පූර්ණ සමාධියට) පත් නොවී උපචාර සමාධියට පත් වූ ධ්‍යානයක්ම වෙයි. එහෙත් ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය සහ දෙවන හා සිව්වන අරූපාවචර ධ්‍යානයෝ ස්වභාවික ධර්මතාවන්හිදී පවා භාවනා විශේෂයක් මගින් අප්පනාවට පත් වෙති. සැබවින්ම විශුද්ධි භාවනා අනුපිළිවෙළින් ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය අප්පනාවට පත් වෙයි. අරමුණ ඉක්මවා යන භාවනා විශේෂයෙන් අරූපාවචර ධ්‍යානය අප්පනාවට පත් වෙයි. මන්දයත්, අප්පනාවට පත් වූ ධ්‍යානයේ අරමුණ ඉක්මවා යාම පමණක් එහිදී (අරූපාවචරයේදී) සිදු කළ යුත්තක් වන බැවිනි. එහෙත් මෙහි (මරණානුස්සතියේදී) ඒ දෙකම නැත. එබැවින් මෙය උපචාර සමාධියට පත් ධ්‍යානයක්ම වෙයි. එම ධ්‍යානය මරණානුස්සතියේ බලයෙන් උපන් බැවින් 'මරණානුස්සතිය' යන නමින්ම හඳුන්වනු ලැබේ.

ඉමඤ්ච පන මරණස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු සතතං අප්පමත්තො හොති, සබ්බභවෙසු අනභිරතිසඤ්ඤං පටිලභති, ජීවිතනිකන්තිං ජහාති, පාපගරහී හොති, අසන්නිධිබහුලො පරික්ඛාරෙසු විගතමලමච්ඡෙරො, අනිච්චසඤ්ඤා චස්ස පරිචයං ගච්ඡති, තදනුසාරෙනෙව දුක්ඛසඤ්ඤා අනත්තසඤ්ඤා ච උපට්ඨාති. යථා අභාවිතමරණා සත්තා සහසා වාළමිගයක්ඛසප්පචොරවධකාභිභූතා විය මරණසමයෙ භයං සන්තාසං සම්මොහං ආපජ්ජන්ති, එවං අනාපජ්ජිත්වා අභයො අසම්මූළ්හො කාලං කරොති. සචෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ අමතං නාරාධෙති, කායස්ස භෙදා සුගතිපරායනො හොති.

තවද මෙම මරණානුස්සතියෙහි නිරත වන භික්ෂුව නිරතුරුවම අප්‍රමාදී වෙයි, සියලු භවයන් කෙරෙහි නොඇලෙන සංඥාව ලබයි, ජීවිතය කෙරෙහි ඇති ආශාව අතහරියි, පව් කිරීමට ලැජ්ජා හා බය වෙයි, පිරිකර රැස් කිරීමෙහි ආශාවක් නැත්තෙක් වෙයි, මසුරුකම් නමැති මලකඩ දුරු කළ අයෙක් වෙයි. ඔහු තුළ අනිච්ච සංඥාව පුහුණු වන අතර, එය අනුගමනය කරමින්ම දුක්ඛ සංඥාව සහ අනත්ත සංඥාවද වැටහෙයි. මරණානුස්සතිය නොවඩන සත්ත්වයන් මරණාසන්න මොහොතේදී වන මෘගයන්, යක්ෂයන්, සර්පයන්, සොරුන් හෝ වධකයන් විසින් මැඩපවත්වන ලද්දවුන් මෙන් හදිසියේම බියට, තැතිගැනීමට හා මුළාවට පත් වන්නාක් මෙන් නොව, මොහු බියෙන් තොරව, මුළා නොවී කළුරිය කරයි. ඉදින් මේ ආත්මයේදීම අමෘත මහා නිවන සාක්ෂාත් කර නොගතහොත්, කය බිඳීමෙන් පසු සුගතිගාමී වෙයි.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, මරණස්සතියා සදාති.

එබැවින් මහා ආනුභාව ඇති මෙම මරණානුස්සතියෙහි නුවණැති පුද්ගලයා නිරතුරුවම ඒකාන්තයෙන්ම අප්‍රමාදීව නිරත විය යුතුය.

ඉදං මරණස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

මරණානුස්සතිය පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාවේ ආරම්භය මෙතෙකින් අවසන් වේ.

කායගතාසතිකථා

කායගතාසති කථාව

178. ඉදානි [Pg.232] යං තං අඤ්ඤත්‍ර බුද්ධුප්පාදා අප්පවත්තපුබ්බං සබ්බතිත්ථියානං අවිසයභූතං තෙසු තෙසු සුත්තන්තෙසු ‘‘එකධම්මො, භික්ඛවෙ, භාවිතො බහුලීකතො මහතො සංවෙගාය සංවත්තති. මහතො අත්ථාය සංවත්තති. මහතො යොගක්ඛෙමාය සංවත්තති. මහතො සතිසම්පජඤ්ඤාය සංවත්තති. ඤාණදස්සනපටිලාභාය සංවත්තති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සංවත්තති. විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය සංවත්තති. කතමො එකධම්මො? කායගතා සති… (අ. නි. 1.563 ආදයො). අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං පරිභුඤ්ජන්ති. අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, න පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං න පරිභුඤ්ජන්ති. අමතං තෙසං, භික්ඛවෙ, පරිභුත්තං… අපරිභුත්තං… පරිහීනං… අපරිහීනං… විරද්ධං… අවිරද්ධං, යෙසං කායගතාසති ආරද්ධාති (අ. නි. 1.603) එවං භගවතා අනෙකෙහි ආකාරෙහි පසංසිත්වා ‘‘කථං භාවිතා, භික්ඛවෙ, කායගතාසති කථං බහුලීකතා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරඤ්ඤගතො වා’’තිආදිනා (ම. නි. 3.154) නයෙන ආනාපානපබ්බං, ඉරියාපථපබ්බං, චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බං, පටික්කූලමනසිකාරපබ්බං, ධාතුමනසිකාරපබ්බං, නවසිවථිකපබ්බානීති ඉමෙසං චුද්දසන්නං පබ්බානං වසෙන කායගතාසතිකම්මට්ඨානං නිද්දිට්ඨං, තස්ස භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො.

178. දැන්, බුද්ධෝත්පාද කාලයෙන් බැහැරව අන්‍ය කාලයක නොවූ විරූ, සියලු අන්‍ය තීර්ථකයන්ට විෂය නොවූ, ඒ ඒ සූත්‍රයන්හි ‘මහණෙනි, එක් ධර්මයක් වඩන ලද්දේ, බහුල වශයෙන් පුරුදු කරන ලද්දේ මහත් සංවේගය පිණිස පවතියි. මහත් අර්ථය පිණිස පවතියි. මහත් වූ යෝගක්ෂේමය පිණිස පවතියි. මහත් වූ සති සම්පජඤ්ඤය පිණිස පවතියි. ඥාණදර්ශන ප්‍රතිලාභය පිණිස පවතියි. දිට්ඨධම්ම සුඛ විහරණය පිණිස පවතියි. විද්‍යා විමුක්ති ඵල සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස පවතියි. ඒ එක් ධර්මය කුමක්ද? එනම් කායගතා සතියයි’ (අං.නි. 1.563 ආදී). ‘මහණෙනි, යමෙක් කායගතා සතිය පරිභෝග කරත් ද, ඔවුහු අමෘතය පරිභෝග කරති. මහණෙනි, යමෙක් කායගතා සතිය පරිභෝග නොකරත් ද, ඔවුහු අමෘතය පරිභෝග නොකරති. මහණෙනි, යමෙකුට කායගතා සතිය පුරුදු කරන ලද ද, ඔවුනට අමෘතය පුරුදු කරන ලද්දකි... යමෙකුට කායගතා සතිය පිරිහුණේ ද, ඔවුනට අමෘතය පිරිහුණේය... යමෙකුට කායගතා සතිය ආරම්භ කරන ලද ද, ඔවුනට අමෘතය ආරම්භ කරන ලද්දකි’ (අං.නි. 1.603) යනුවෙන් මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නොයෙක් අයුරින් පසසන ලදුව, ‘මහණෙනි, කායගතා සතිය කෙසේ වඩන ලද්දී, කෙසේ බහුල කරන ලද්දී මහත් ඵල මහානිසංස වේ ද? මහණෙනි, මෙහි මහණෙක් අරණ්‍යයකට ගොස් හෝ...’ යනාදී (ම.නි. 3.154) ක්‍රමයෙන් ආනාපාන පබ්බය, ඉරියාපථ පබ්බය, චතුසම්පජඤ්ඤ පබ්බය, පටිකූලමනසිකාර පබ්බය, ධාතුමනසිකාර පබ්බය, නවසීවථික පබ්බයන් යන මෙම දහහතරක් වූ කොටස් වශයෙන් දක්වන ලද ඒ කායගතාසති කර්මස්ථානයේ භාවනා නිර්දේශය පැමිණියේය.

තත්ථ යස්මා ඉරියාපථපබ්බං චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බං ධාතුමනසිකාරපබ්බන්ති ඉමානි තීණි විපස්සනාවසෙන වුත්තානි. නව සිවථිකපබ්බානි විපස්සනාඤාණෙසුයෙව ආදීනවානුපස්සනාවසෙන වුත්තානි. යාපි චෙත්ථ උද්ධුමාතකාදීසු සමාධිභාවනා ඉජ්ඣෙය්‍ය, සා අසුභනිද්දෙසෙ පකාසිතායෙව. ආනාපානපබ්බං පන පටික්කූලමනසිකාරපබ්බඤ්ච ඉමානෙවෙත්ථ ද්වෙ සමාධිවසෙන වුත්තානි. තෙසු ආනාපානපබ්බං ආනාපානස්සතිවසෙන විසුං කම්මට්ඨානංයෙව. යං පනෙතං ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති. අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා…පෙ… මුත්ත’’න්ති (ම. නි. 3.154) එවං මත්ථලුඞ්ගං අට්ඨිමිඤ්ජෙන සඞ්ගහෙත්වා පටික්කූලමනසිකාරවසෙන දෙසිතං ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානං, ඉදමිධ කායගතාසතීති අධිප්පෙතං.

එහි, යම් හෙයකින් ඉරියාපථ පබ්බය, චතුසම්පජඤ්ඤ පබ්බය, ධාතුමනසිකාර පබ්බය යන මෙම තුන විදර්ශනා වශයෙන් වදාරන ලදී. නවසීවථික පබ්බයන් විදර්ශනා ඥානයන්හිම ආදීනවානුපස්සනා වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙහිලා උද්ධුමාතක ආදී අසුභයන්හි යම් සමාධි භාවනාවක් සිද්ධ වන්නේ ද, එය අසුභ නිර්දේශයෙහිම ප්‍රකාශ කරන ලදී. ආනාපාන පබ්බය හා පටිකූලමනසිකාර පබ්බය යන මෙම දෙක පමණක් මෙහි සමාධි වශයෙන් වදාරන ලදී. ඒ දෙක අතරින් ආනාපාන පබ්බය ආනාපානස්සති වශයෙන් වෙන් වූ කර්මස්ථානයක්මය. යම් ධර්මයක් වනාහි, ‘නැවත ද මහණෙනි, මහණෙක් යටිපතුලෙන් උඩ, කෙස් අගින් යට, සම කෙළවර කොට ඇති නොයෙක් අශුචියෙන් පිරුණු මෙම ශරීරයම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි: මෙම ශරීරයෙහි කෙස්, ලොම්... මූත්‍රා ඇත’ (ම.නි. 3.154) යනුවෙන් මෙසේ මොළය ඇටමිදුලු හා එක් කොට ගෙන පටිකූල මනසිකාර වශයෙන් දේශනා කරන ලද යම් මෙම ද්වත්තිංසාකාර කර්මස්ථානයක් වේ ද, මෙහි ‘කායගතා සතිය’ යනුවෙන් අදහස් කළේ මෙයයි.

179. තත්ථායං [Pg.233] පාළිවණ්ණනාපුබ්බඞ්ගමො භාවනානිද්දෙසො. ඉමමෙව කායන්ති ඉමං චතුමහාභූතිකං පූතිකායං. උද්ධං පාදතලාති පාදතලතො උපරි. අධො කෙසමත්ථකාති කෙසග්ගතො හෙට්ඨා. තචපරියන්තන්ති තිරියං තචපරිච්ඡින්නං. පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛතීති නානප්පකාරකෙසාදිඅසුචිභරිතො අයං කායොති පස්සති. කථං? අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා…පෙ… මුත්තන්ති.

179. එහි මෙය පාළි වර්ණනාව පෙරදැරි කරගත් භාවනා නිර්දේශයයි. ‘ඉමමේව කායං’ (මෙම ශරීරයම) යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් මෙම කුණුකයයි. ‘උද්ධං පාදතලා’ (යටිපතුලෙන් උඩ) යනු යටිපතුලට ඉහළින් යන්නයි. ‘අධෝ කේසමත්ථකා’ (කෙස් අගින් යට) යනු කෙස් කෙළවරින් පහළින් යන්නයි. ‘තචපරියන්තං’ (සම කෙළවර කොට ඇති) යනු වටේට සමින් වට වූ යන්නයි. ‘පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනෝ පච්චවෙක්ඛති’ (නොයෙක් අශුචියෙන් පිරුණු බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි) යනු මෙම ශරීරය කෙස් ආදී නොයෙක් අශුචිවලින් පිරී ඇතැයි දකියි. කෙසේද? ‘මෙම ශරීරයෙහි කෙස්... මූත්‍රා ඇත’ යනුවෙනි.

තත්ථ අත්ථීති සංවිජ්ජන්ති. ඉමස්මින්ති ය්වායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තො පූරො නානප්පකාරස්ස අසුචිනොති වුච්චති, තස්මිං. කායෙති සරීරෙ. සරීරං හි අසුචිසඤ්චයතො කුච්ඡිතානං කෙසාදීනඤ්චෙව චක්ඛුරොගාදීනඤ්ච රොගසතානං ආයභූතතො කායොති වුච්චති. කෙසා ලොමාති එතෙ කෙසාදයො ද්වත්තිංසාකාරා. තත්ථ අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා, අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ ලොමාති එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

එහි ‘අත්ථි’ යනු විද්‍යාමාන වේ යන්නයි. ‘ඉමස්මිං’ යනු යමක් යටිපතුලෙන් උඩ, කෙස් අගින් යට, සම කෙළවර කොට ඇති, නොයෙක් අශුචියෙන් පිරුණු කය යැයි කියනු ලැබේද, ඒ ශරීරයෙහි යන්නයි. ‘කායේ’ යනු ශරීරයෙහි යන්නයි. සැබවින්ම, ශරීරය අශුචි සමූහයක් වන බැවින් ද, පිළිකුල් සහගත වූ කෙස් ආදියෙහි ද, අක්ෂි රෝග ආදී සිය ගණන් රෝගයන්ගේ ද උත්පත්ති ස්ථානය වන බැවින් ද ‘කය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘කේසා ලෝමා’ යනු මෙම කෙස් ආදී ද්වත්තිංසාකාරයෝ (දෙතිස් කුණපයෝ) වෙති. එහි, ‘මෙම ශරීරයෙහි කෙස් ඇත, මෙම ශරීරයෙහි ලොම් ඇත’ යනුවෙන් මෙසේ සම්බන්ධය දත යුතුය.

ඉමස්මිං හි පාදතලා පට්ඨාය උපරි, කෙසමත්ථකා පට්ඨාය හෙට්ඨා, තචතො පට්ඨාය පරිතොති එත්තකෙ බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සබ්බාකාරෙනපි විචිනන්තො න කොචි කිඤ්චි මුත්තං වා මණිං වා වෙළුරියං වා අගරුං වා කුඞ්කුමං වා කප්පූරං වා වාසචුණ්ණාදිං වා අණුමත්තම්පි සුචිභාවං පස්සති, අථ ඛො පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡං අසිරිකදස්සනං නානප්පකාරං කෙසලොමාදිභෙදං අසුචිංයෙව පස්සති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා…පෙ… මුත්ත’’න්ති. අයමෙත්ථ පදසම්බන්ධතො වණ්ණනා.

සැබවින්ම, මෙම යටිපතුලෙන් පටන් ගෙන උඩට ද, කෙස් අගින් පටන් ගෙන යටට ද, සමින් පටන් ගෙන වටේට ද වූ මෙම බඹයක් පමණ වූ ශරීර කුටියෙහි සියලු ආකාරයෙන් සෙව්ව ද, කිසිවෙක් කිසිදු මුතු, මැණික්, වෛරෝඩි, අගිල්, කුංකුම, කපුරු හෝ සුවඳ කුඩු ආදී අබමල් රේණුවක තරම්වත් පිරිසිදු බවක් නොදකියි. එහෙත් අතිශයින්ම දුර්ගන්ධ වූ, පිළිකුල් වූ, අශ්‍රීක වූ, නොයෙක් වර්ගයේ කෙස් ලොම් ආදී අශුචියම දකියි. එහෙයින් ‘මෙම ශරීරයෙහි කෙස්, ලොම්... මූත්‍රා ඇත’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙය මෙහි පද සම්බන්ධය අනුව වර්ණනාවයි.

180. ඉමං පන කම්මට්ඨානං භාවෙතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන වුත්තප්පකාරං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා ඉදං කම්මට්ඨානං ගහෙතබ්බං. තෙනාපිස්ස කම්මට්ඨානං කථෙන්තෙන සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං දසධා ච මනසිකාරකොසල්ලං ආචික්ඛිතබ්බං. තත්ථ වචසා මනසා වණ්ණතො සණ්ඨානතො දිසතො ඔකාසතො පරිච්ඡෙදතොති එවං සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං ආචික්ඛිතබ්බං.

180. මෙම කර්මස්ථානය වැඩීමට කැමති ආදිකම්මික (ආරම්භක) කුලපුත්‍රයා විසින් ඉහත කී ආකාරයේ කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු වෙත එළඹ මෙම කර්මස්ථානය උගත යුතුය. ඔහුට මෙම කර්මස්ථානය පවසන්නා වූ ගුරුවරයා විසින් සත් ආකාර වූ උග්ගහ කෝසල්ලය (ඉගෙනීමේ දක්ෂතාවය) සහ දස ආකාර වූ මනසිකාර කෝසල්ලය (මෙනෙහි කිරීමේ දක්ෂතාවය) කියා දිය යුතුය. එහි වචනයෙන්, මනසින්, වර්ණයෙන්, සටහනින්, දිශාවෙන්, ස්ථානයෙන් සහ පරිච්ඡේදයෙන් (සීමාවෙන්) යනුවෙන් මෙසේ සත් ආකාර උග්ගහ කෝසල්ලය කියා දිය යුතුය.

ඉමස්මිං හි පටික්කූලමනසිකාරකම්මට්ඨානෙ යොපි තිපිටකො හොති, තෙනාපි මනසිකාරකාලෙ පඨමං වාචාය සජ්ඣායො කාතබ්බො. එකච්චස්ස හි සජ්ඣායං කරොන්තස්සෙව කම්මට්ඨානං පාකටං හොති මලයවාසී මහාදෙවත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ උග්ගහිතකම්මට්ඨානානං ද්වින්නං ථෙරානං විය. ථෙරො [Pg.234] කිර තෙහි කම්මට්ඨානං යාචිතො චත්තාරො මාසෙ ඉමංයෙව සජ්ඣායං කරොථාති ද්වත්තිංසාකාරපාළිං අදාසි. තෙ කිඤ්චාපි නෙසං ද්වෙ තයො නිකායා පගුණා, පදක්ඛිණග්ගාහිතාය පන චත්තාරො මාසෙ ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායන්තාව සොතාපන්නා අහෙසුං. තස්මා කම්මට්ඨානං කථෙන්තෙන ආචරියෙන අන්තෙවාසිකො වත්තබ්බො ‘‘පඨමං තාව වාචාය සජ්ඣායං කරොහී’’ති.

සැබවින්ම, මෙම පටිකූල මනසිකාර කර්මස්ථානයෙහි යමෙක් ත්‍රිපිටකධරයෙකු වුව ද, ඔහු විසින් ද මෙනෙහි කරන කාලයෙහි පළමුව වචනයෙන් සජ්ඣායනා කළ යුතුය. සමහරුන්ට සජ්ඣායනා කරන අතරතුරදීම කර්මස්ථානය වැටහේ; මලයවාසී මහාදේව තෙරුන් සමීපයෙහි කර්මස්ථානය උගත් තෙරුන් වහන්සේලා දෙනමට මෙනි. ආරංචි පරිදි, ඒ තෙරුන් වහන්සේගෙන් කර්මස්ථානය ඉල්ලූ විට උන්වහන්සේ ‘මස හතරක් මුළුල්ලේ මෙයම සජ්ඣායනා කරන්න’ යැයි පවසා ද්වත්තිංසාකාර පාළිය ලබා දුන්හ. ඒ තෙරුන් වහන්සේලාට නිකාය දෙකක් තුනක් ප්‍රගුණව තිබුණ ද, ගුරු අවවාදය ගෞරවයෙන් පිළිගන්නා බැවින් මාස හතරක් ද්වත්තිංසාකාරය සජ්ඣායනා කරන අතරතුරදීම සෝවාන් වූහ. එහෙයින් කර්මස්ථානය කියා දෙන ගුරුවරයා විසින් අතේවාසිකයාට ‘පළමුව වචනයෙන් සජ්ඣායනා කරන්න’ යැයි කිව යුතුය.

කරොන්තෙන ච තචපඤ්චකාදීනි පරිච්ඡින්දිත්වා අනුලොමපටිලොමවසෙන සජ්ඣායො කාතබ්බො. කෙසා ලොමා නඛා දන්තා තචොති හි වත්වා පුන පටිලොමතො තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

එය කරන්නා වූ යෝගියා විසින් තචපංචකය (සම කෙළවර කොට ඇති පළමු කොටස් පහ) ආදිය වෙන් වෙන්ව ගෙන අනුලෝම ප්‍රතීලෝම වශයෙන් සජ්ඣායනා කළ යුතුය. එනම් ‘කේසා, ලෝමා, නඛා, දන්තා, තචෝ’ යනුවෙන් පවසා නැවත ප්‍රතීලෝම වශයෙන් ‘තචෝ, දන්තා, නඛා, ලෝමා, කේසා’ යනුවෙන් පැවසිය යුතුය.

තදනන්තරං වක්කපඤ්චකෙ මංසං න්හාරු අට්ඨි අට්ඨිමිඤ්ජං වක්කන්ති වත්වා පුන පටිලොමතො වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

ඉන් අනතුරුව වක්කපංචකයෙහි (වකුගඩුව කෙළවර කොට ඇති දෙවන කොටස් පහ) ‘මංසං, නහාරු, අට්ඨි, අට්ඨිමිඤ්ජං, වක්කං’ යනුවෙන් පවසා නැවත ප්‍රතීලෝම වශයෙන් ‘වක්කං, අට්ඨිමිඤ්ජං, අට්ඨි, නහාරු, මංසං, තචෝ, දන්තා, නඛා, ලෝමා, කේසා’ යනුවෙන් පැවසිය යුතුය.

තතො පප්ඵාසපඤ්චකෙ හදයං යකනං කිලොමකං පිහකං පප්ඵාසන්ති වත්වා පුන පටිලොමතො පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

ඉන්පසු පප්ඵාස පංචකයේදී "හෘදය, යකෘතය, කිලෝමකය, පිහකය, පප්ඵාසය" යැයි පවසා, නැවතත් ප්‍රතිලෝම වශයෙන් පප්ඵාසය, පිහකය, කිලෝමකය, යකෘතය, හෘදය, වක්කය, ඇටමිදුළු, ඇට, නහර, මස්, සම, දත්, නිය, ලොම්, කෙස් යනුවෙන් පැවසිය යුතුය.

තතො මත්ථලුඞ්ගපඤ්චකෙ අන්තං අන්තගුණං උදරියං කරීසං මත්ථලුඞ්ගන්ති වත්වා පුන පටිලොමතො මත්ථලුඞ්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං, පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

ඉන්පසු මත්ථලුංග පංචකයේදී "අතුණු, අතුණුබහන, නොපැසවූ ආහාර, පැසවූ ආහාර, මස්තිෂ්කය" යැයි පවසා, නැවතත් ප්‍රතිලෝම වශයෙන් මස්තිෂ්කය, පැසවූ ආහාර, නොපැසවූ ආහාර, අතුණුබහන, අතුණු, පප්ඵාසය, පිහකය, කිලෝමකය, යකෘතය, හෘදය, වක්කය, ඇටමිදුළු, ඇට, නහර, මස්, සම, දත්, නිය, ලොම්, කෙස් යනුවෙන් පැවසිය යුතුය.

තතො මෙදඡක්කෙ පිත්තං සෙම්හං පුබ්බො ලොහිතං සෙදො මෙදොති වත්වා පුන පටිලොමතො මෙදො සෙදො ලොහිතං පුබ්බො සෙම්හං පිත්තං, මත්ථලුඞ්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං, පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

ඉන්පසු මේද ඡක්කයේදී "පිත, සෙම, සැරව, ලේ, දහදිය, මේද තෙල්" යැයි පවසා, නැවතත් ප්‍රතිලෝම වශයෙන් මේද තෙල්, දහදිය, ලේ, සැරව, සෙම, පිත, මස්තිෂ්කය, පැසවූ ආහාර, නොපැසවූ ආහාර, අතුණුබහන, අතුණු, පප්ඵාසය, පිහකය, කිලෝමකය, යකෘතය, හෘදය, වක්කය, ඇටමිදුළු, ඇට, නහර, මස්, සම, දත්, නිය, ලොම්, කෙස් යනුවෙන් පැවසිය යුතුය.

තතො මුත්තඡක්කෙ අස්සු වසා ඛෙළො සිඞ්ඝාණිකා ලසිකා මුත්තන්ති වත්වා පුන පටිලොමතො මුත්තං ලසිකා සිඞ්ඝාණිකා ඛෙළො වසා අස්සු, මෙදො සෙදො ලොහිතං පුබ්බො සෙම්හං පිත්තං, මත්ථලුඞ්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං, පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

ඉන්පසු මුත්ත ඡක්කයේදී "කඳුළු, වසා තෙල්, කෙළ, සොටු, සඳමිදුළු, මුත්‍ර" යැයි පවසා, නැවතත් ප්‍රතිලෝම වශයෙන් මුත්‍ර, සඳමිදුළු, සොටු, කෙළ, වසා තෙල්, කඳුළු, මේද තෙල්, දහදිය, ලේ, සැරව, සෙම, පිත, මස්තිෂ්කය, පැසවූ ආහාර, නොපැසවූ ආහාර, අතුණුබහන, අතුණු, පප්ඵාසය, පිහකය, කිලෝමකය, යකෘතය, හෘදය, වක්කය, ඇටමිදුළු, ඇට, නහර, මස්, සම, දත්, නිය, ලොම්, කෙස් යනුවෙන් පැවසිය යුතුය.

එවං [Pg.235] කාලසතං කාලසහස්සං කාලසතසහස්සම්පි වාචාය සජ්ඣායො කාතබ්බො. වචසා සජ්ඣායෙන හි කම්මට්ඨානතන්ති පගුණා හොති, න ඉතො චිතො ච චිත්තං විධාවති. කොට්ඨාසා පාකටා හොන්ති, හත්ථසඞ්ඛලිකා විය වතිපාදපන්ති විය ච ඛායන්ති.

මෙලෙස වාර සියයක්, වාර දහසක් හෝ වාර ලක්ෂයක් වුවද වචනයෙන් සජ්ඣායනා කළ යුතුය. මක්නිසාද යත් වචනයෙන් කරන සජ්ඣායනය නිසා කමටහන් පෙළ මැනවින් හුරුපුරුදු වේ, සිත එහා මෙහා දුවන්නේ නැත. ශරීර කොටස් ප්‍රකට වෙයි, අතේ ඇඟිලි පෙළක් මෙන් ද වැටක කණු පෙළක් මෙන් ද ඒවා වැටහෙයි.

යථා පන වචසා, තථෙව මනසාපි සජ්ඣායො කාතබ්බො. වචසා සජ්ඣායො හි මනසා සජ්ඣායස්ස පච්චයො හොති. මනසා සජ්ඣායො ලක්ඛණපටිවෙධස්ස පච්චයො හොති.

යම්සේ වචනයෙන් සජ්ඣායනා කරන්නේ ද, එමෙන්ම සිතින් ද සජ්ඣායනා කළ යුතුය. මක්නිසාද යත් වචනයෙන් කරන සජ්ඣායනය සිතින් කරන සජ්ඣායනයට ප්‍රත්‍ය වෙයි. සිතින් කරන සජ්ඣායනය ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයට (අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ අවබෝධයට) ප්‍රත්‍ය වෙයි.

වණ්ණතොති කෙසාදීනං වණ්ණො වවත්ථපෙතබ්බො.

වර්ණ වශයෙන් යනු - කෙස් ආදියේ වර්ණය තීරණය කළ යුතුය.

සණ්ඨානතොති තෙසඤ්ඤෙව සණ්ඨානං වවත්ථපෙතබ්බං.

සටහන වශයෙන් යනු - එම කෙස් ආදියේම හැඩය තීරණය කළ යුතුය.

දිසතොති ඉමස්මිං හි සරීරෙ නාභිතො උද්ධං උපරිමදිසා, අධො හෙට්ඨිමදිසා, තස්මා අයං කොට්ඨාසො ඉමිස්සා නාම දිසායාති දිසා වවත්ථපෙතබ්බා.

දිශා වශයෙන් යනු - මේ ශරීරයේ පෙකණියෙන් ඉහළ කොටස ඉහළ දිශාවයි, පහළ කොටස පහළ දිශාවයි. එබැවින් මෙම කොටස අසවල් දිශාවෙහි පිහිටා ඇතැයි දිශාව තීරණය කළ යුතුය.

ඔකාසතොති අයං කොට්ඨාසො ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ පතිට්ඨිතොති එවං තස්ස තස්ස ඔකාසො වවත්ථපෙතබ්බො.

ස්ථානය වශයෙන් යනු - මෙම කොටස අසවල් ස්ථානයෙහි පිහිටා ඇතැයි මෙලෙස ඒ ඒ කොටසෙහි ස්ථානය තීරණය කළ යුතුය.

පරිච්ඡෙදතොති සභාගපරිච්ඡෙදො විසභාගපරිච්ඡෙදොති ද්වෙ පරිච්ඡෙදා. තත්ථ අයං කොට්ඨාසො හෙට්ඨා ච උපරි ච තිරියඤ්ච ඉමිනා නාම පරිච්ඡින්නොති එවං සභාගපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. කෙසා න ලොමා, ලොමාපි න කෙසාති එවං අමිස්සකතාවසෙන විසභාගපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

සීමාව වශයෙන් යනු - සභාග පරිච්ඡේදය හා විසභාග පරිච්ඡේදය යැයි සීමා දෙකකි. එහිදී මෙම කොටස යටින්, උඩින් හා හරහට අසවල් දෙයින් සීමා වී ඇතැයි මෙලෙස සභාග පරිච්ඡේදය දත යුතුය. කෙස් යනු ලොම් නොවේ, ලොම් යනු කෙස් නොවේ යැයි මෙලෙස නොමිශ්‍ර වූ ස්වභාවයෙන් විසභාග පරිච්ඡේදය දත යුතුය.

එවං සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං ආචික්ඛන්තෙන පන ඉදං කම්මට්ඨානං අසුකස්මිං සුත්තෙ පටික්කූලවසෙන කථිතං, අසුකස්මිං ධාතුවසෙනාති ඤත්වා ආචික්ඛිතබ්බං. ඉදඤ්හි මහාසතිපට්ඨානෙ (දී. නි. 2.377) පටික්කූලවසෙනෙව කථිතං. මහාහත්ථිපදොපම(ම. නි. 1.300 ආදයො) මහාරාහුලොවාද(ම. නි. 2.113 ආදයො) ධාතුවිභඞ්ගෙසු(ම. නි. 3.342 ආදයො) ධාතුවසෙන කථිතං. කායගතාසතිසුත්තෙ (ම. නි. 3.153) පන යස්ස වණ්ණතො උපට්ඨාති, තං සන්ධාය චත්තාරි ඣානානි විභත්තානි. තත්ථ ධාතුවසෙන කථිතං විපස්සනාකම්මට්ඨානං හොති. පටික්කූලවසෙන කථිතං සමථකම්මට්ඨානං. තදෙතං ඉධ සමථකම්මට්ඨානමෙවාති.

මෙලෙස සත් ආකාරයකින් උද්ග්‍රහ කෝසල්‍යය උගන්වන ගුරුවරයා විසින්, මෙම කමටහන අසවල් සූත්‍රයේදී පිළිකුල් වශයෙන් වදාරන ලදී, අසවල් සූත්‍රයේදී ධාතු වශයෙන් වදාරන ලදී යැයි දැන උගන්විය යුතුය. මෙය මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රයේදී පිළිකුල් වශයෙන්ම වදාරන ලදී. මහාහත්ථිපදෝපම, මහාරාහුලෝවාද, ධාතුවිභංග යන සූත්‍රවලදී ධාතු වශයෙන් වදාරන ලදී. කායගතාසති සූත්‍රයේදී වනාහි යමෙකුට වර්ණ වශයෙන් වැටහෙන්නේ ද, ඔහු අරභයා ධ්‍යාන සතරක් බෙදා දක්වන ලදී. එහිදී ධාතු වශයෙන් වදාරන ලද්දේ විපස්සනා කමටහනකි. පිළිකුල් වශයෙන් වදාරන ලද්දේ සමථ කමටහනකි. ඒ මෙම පිළිකුල් මනසිකාර පර්වයෙහි සමථ කමටහනක්ම වෙයි.

181. එවං [Pg.236] සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං ආචික්ඛිත්වා අනුපුබ්බතො, නාතිසීඝතො, නාතිසණිකතො, වික්ඛෙපපටිබාහනතො, පණ්ණත්තිසමතික්කමනතො, අනුපුබ්බමුඤ්චනතො, අප්පනාතො, තයො ච සුත්තන්තාති එවං දසධා මනසිකාරකොසල්ලං ආචික්ඛිතබ්බං. තත්ථ අනුපුබ්බතොති ඉදඤ්හි සජ්ඣායකරණතො පට්ඨාය අනුපටිපාටියා මනසිකාතබ්බං, න එකන්තරිකාය. එකන්තරිකාය හි මනසිකරොන්තො යථා නාම අකුසලො පුරිසො ද්වත්තිංසපදං නිස්සෙණිං එකන්තරිකාය ආරොහන්තො කිලන්තකායො පතති, න ආරොහනං සම්පාදෙති, එවමෙව භාවනාසම්පත්තිවසෙන අධිගන්තබ්බස්ස අස්සාදස්ස අනධිගමා කිලන්තචිත්තො පතති, න භාවනං සම්පාදෙති.

181. මෙලෙස සත් ආකාරයකින් උද්ග්‍රහ කෝසල්‍යය කියා දී; අනුපිළිවෙළින්, ඉතා වේගවත් නොවී, ඉතා ප්‍රමාද නොවී, වික්ෂේපය වැළැක්වීමෙන්, පඤ්ඤත්තිය ඉක්මවා යාමෙන්, අනුපිළිවෙළින් අතහැරීමෙන්, අප්පනාවෙන් සහ සූත්‍ර තුනකින් යැයි දස ආකාර මනසිකාර කෝසල්‍යය කියා දිය යුතුය. එහි අනුපිළිවෙළින් යනු - මෙය සජ්ඣායනා කිරීමේ පටන් අනුපිළිවෙළින් මෙනෙහි කළ යුතුය, එකක් හැර එකක් බැගින් මෙනෙහි නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, එකක් හැර එකක් මෙනෙහි කරන්නා, පියගැට තිස්දෙකක් ඇති ඉණිමඟක් එකක් හැර එකක් පැන නගින අදක්ෂ පුරුෂයෙකු කය වෙහෙසට පත්ව වැටෙන්නාක් මෙන් ද, නැගීම සම්පූර්ණ කළ නොහැක්කාක් මෙන් ද, එමෙන්ම භාවනා සම්පත්තියෙන් ලැබිය යුතු රසය නොලැබීම නිසා වෙහෙසට පත් සිතින් යුතුව පිරිහෙයි, භාවනාව සම්පූර්ණ නොකරයි.

අනුපුබ්බතො මනසිකරොන්තෙනාපි ච නාතිසීඝතො මනසිකාතබ්බං. අතිසීඝතො මනසිකරොතො හි යථා නාම තියොජනමග්ගං පටිපජ්ජිත්වා ඔක්කමනවිස්සජ්ජනං අසල්ලක්ඛෙත්වා සීඝෙන ජවෙන සතක්ඛත්තුම්පි ගමනාගමනං කරොතො පුරිසස්ස කිඤ්චාපි අද්ධානං පරික්ඛයං ගච්ඡති, අථ ඛො පුච්ඡිත්වාව ගන්තබ්බං හොති, එවමෙව කෙවලං කම්මට්ඨානං පරියොසානං පාපුණාති, අවිභූතං පන හොති, න විසෙසං ආවහති, තස්මා නාතිසීඝතො මනසිකාතබ්බං.

අනුපිළිවෙළින් මෙනෙහි කරන්නා විසින් ද ඉතා වේගවත් නොවී මෙනෙහි කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඉතා වේගයෙන් මෙනෙහි කරන්නාට, යම්සේ යොදුන් තුනක මගක් ගමන් කරන විට නැවතී විවේක ගත යුතු තැන් සලකුණු නොකොට වේගයෙන් සිය වරක් එහා මෙහා යන පුරුෂයෙකුගේ ගමන කෙළවර වුවද, පසුව විමසමින්ම යා යුතු වන්නාක් මෙන්, එමෙන්ම කමටහන කෙළවරට පැමිණියත් එය පැහැදිලි නොවේ, විශේෂ අවබෝධයක් ඇති නොකරයි. එබැවින් ඉතා වේගයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතුය.

යථා ච නාතිසීඝතො, එවං නාතිසණිකතොපි. අතිසණිකතො මනසිකරොතො හි යථා නාම තදහෙව තියොජනමග්ගං ගන්තුකාමස්ස පුරිසස්ස අන්තරාමග්ගෙ රුක්ඛපබ්බතතළාකාදීසු විලම්බමානස්ස මග්ගො පරික්ඛයං න ගච්ඡති, ද්වීහතීහෙන පරියොසාපෙතබ්බො හොති, එවමෙව කම්මට්ඨානං පරියොසානං න ගච්ඡති, විසෙසාධිගමස්ස පච්චයො න හොති.

යම්සේ ඉතා වේගයෙන් නොකළ යුතු ද, එමෙන්ම ඉතා ප්‍රමාද වී ද නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඉතා ප්‍රමාද වී මෙනෙහි කරන්නාට, එදිනම යොදුන් තුනක මගක් යාමට කැමති පුරුෂයෙකු මග මැද ගස්, පර්වත, පොකුණු ආදියේ ලැගුම් ගනිමින් ප්‍රමාද වන විට මග කෙළවර නොවන අතර දින දෙක තුනකින් එය නිම කළ යුතු වන්නාක් මෙන්, එමෙන්ම කමටහන අවසානයට පත් නොවේ, විශේෂ අවබෝධයක් ලැබීමට ප්‍රත්‍ය නොවේ.

වික්ඛෙපපටිබාහනතොති කම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ චෙතසො වික්ඛෙපො පටිබාහිතබ්බො. අප්පටිබාහතො හි යථා නාම එකපදිකං පපාතමග්ගං පටිපන්නස්ස පුරිසස්ස අක්කමනපදං අසල්ලක්ඛෙත්වා ඉතො චිතො ච විලොකයතො පදවාරො විරජ්ඣති, තතො සතපොරිසෙ පපාතෙ පතිතබ්බං හොති, එවමෙව බහිද්ධා වික්ඛෙපෙ සති කම්මට්ඨානං පරිහායති පරිධංසති. තස්මා වික්ඛෙපපටිබාහනතො මනසිකාතබ්බං.

වික්ෂේපය වැළැක්වීමෙන් යනු - කමටහන අතහැර පිටත නානාවිධ අරමුණුවල සිත විසිර යාම වැළැක්විය යුතුය. මක්නිසාද යත්, වික්ෂේපය නොවැළැක්වූ තැනැත්තාට, යම්සේ පියවරක් පමණ පටු ප්‍රපාත මාර්ගයක යන පුරුෂයෙකු පා තබන ස්ථානය නොබලා මෙහා මෙහා බලන විට පාදය ලිස්සා යන්නේ ද, ඉන්පසු රියන් සියයක් පමණ ගැඹුරු ප්‍රපාතයක වැටීමට සිදු වන්නේ ද, එමෙන්ම සිත පිටත විසිරෙන විට කමටහන පිරිහෙයි, විනාශ වෙයි. එබැවින් වික්ෂේපය වළක්වමින් මෙනෙහි කළ යුතුය.

පණ්ණත්තිසමතික්කමනතොති [Pg.237] යායං කෙසා ලොමාතිආදිකා පණ්ණත්ති, තං අතික්කමිත්වා පටික්කූලන්ති චිත්තං ඨපෙතබ්බං. යථා හි උදකදුල්ලභකාලෙ මනුස්සා අරඤ්ඤෙ උදපානං දිස්වා තත්ථ තාලපණ්ණාදිකං කිඤ්චිදෙව සඤ්ඤාණං බන්ධිත්වා තෙන සඤ්ඤාණෙන ආගන්ත්වා න්හායන්ති චෙව පිවන්ති ච. යදා පන නෙසං අභිණ්හසඤ්චාරෙන ආගතාගතපදං පාකටං හොති, තදා සඤ්ඤාණෙන කිච්චං න හොති, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ගන්ත්වා න්හායන්ති චෙව පිවන්ති ච, එවමෙව පුබ්බභාගෙ කෙසා ලොමාතිපණ්ණත්තිවසෙන මනසිකරොතො පටික්කූලභාවො පාකටො හොති. අථ කෙසා ලොමාතිපණ්ණත්තිං සමතික්කමිත්වා පටික්කූලභාවෙයෙව චිත්තං ඨපෙතබ්බං.

(ප්‍රඥප්තිය ඉක්මවා යෑමෙන් යනු) කේශ, ලෝම ආදී වශයෙන් පවතින මෙම ප්‍රඥප්තිය ඉක්මවා ගොස්, 'පිළිකුල් සහගතය' යන ස්වභාවයෙහි සිත පිහිටුවිය යුතු බවයි. නිදසුනක් ලෙස, ජලය හිඟ කාලයක මිනිසුන් වනයෙහි ළිඳක් දැක, එය හඳුනාගැනීම සඳහා තල් කොළයක් වැනි යම් සලකුණක් එහි බඳිති. එම සලකුණ ඇසුරින් පැමිණ ජලය පරිභෝජනය කරති. නිරන්තරයෙන් පැමිණීම නිසා එන යන මාවත පැහැදිලි වූ විට, ඔවුන්ට තවදුරටත් එම සලකුණෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. ඔවුන්ට කැමති ඕනෑම වේලාවක එහි ගොස් ජලය පරිභෝජනය කළ හැකිය. එලෙසම, ආරම්භයේදී කේශ, ලෝම ආදී ප්‍රඥප්තීන් මගින් මෙනෙහි කරන යෝගියාට පිළිකුල් සහගත බව වැටහේ. ඉන්පසු ඔහු කේශ, ලෝම යන ප්‍රඥප්තීන් ඉක්මවා ගොස් එම පිළිකුල් ස්වභාවයෙහිම සිත පිහිටුවිය යුතුය.

අනුපුබ්බමුඤ්චනතොති යො යො කොට්ඨාසො න උපට්ඨාති, තං තං මුඤ්චන්තෙන අනුපුබ්බමුඤ්චනතො මනසිකාතබ්බං. ආදිකම්මිකස්ස හි කෙසාති මනසිකරොතො මනසිකාරො ගන්ත්වා මුත්තන්ති ඉමං පරියොසානකොට්ඨාසමෙව ආහච්ච තිට්ඨති. මුත්තන්ති ච මනසිකරොතො මනසිකාරො ගන්ත්වා කෙසාති ඉමං ආදිකොට්ඨාසමෙව ආහච්ච තිට්ඨති. අථස්ස මනසිකරොතො මනසිකරොතො කෙචි කොට්ඨාසා උපට්ඨහන්ති, කෙචි න උපට්ඨහන්ති. තෙන යෙ යෙ උපට්ඨහන්ති, තෙසු තෙසු තාව කම්මං කාතබ්බං. යාව ද්වීසු උපට්ඨිතෙසු තෙසම්පි එකො සුට්ඨුතරං උපට්ඨහති, එවං උපට්ඨිතං පන තමෙව පුනප්පුනං මනසිකරොන්තෙන අප්පනා උප්පාදෙතබ්බා.

(අනුපිළිවෙළින් අත්හැරීමෙන් යනු) මෙනෙහි කිරීමේදී යම් යම් කොටස් වැටහෙන්නේ නැත්නම්, ඒවා අත්හරිමින් අනුපිළිවෙළින් මෙනෙහි කළ යුතු බවයි. ආරම්භක යෝගියෙකු 'කේශ' (කෙස්) යනුවෙන් මෙනෙහි කරන විට ඔහුගේ මෙනෙහි කිරීම අවසාන කොටස වූ 'මුත්ත' (මූත්‍රා) දක්වාම ගොස් නතර වෙයි. 'මුත්ත' යැයි මෙනෙහි කරන විට සිත 'කේශ' නම් වූ මුල් කොටස දක්වාම පැමිණෙයි. මෙසේ නැවත නැවත මෙනෙහි කරන විට ඇතැම් කොටස් පැහැදිලිව වැටහෙන අතර, ඇතැම් ඒවා වැටහෙන්නේ නැත. එවිට යම් කොටස් වැටහෙන්නේද, ඒවා කෙරෙහි මෙනෙහි කිරීමේ කටයුත්ත කළ යුතුය. අවසානයේදී කොටස් දෙකක් පමණක් ඉතිරි වන තෙක් එසේ කළ යුතුය. එම දෙකෙන්ද වඩාත් හොඳින් වැටහෙන එක් කොටසක් තෝරාගෙන, එය නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමෙන් අර්පණා සමාධිය උපදවා ගත යුතුය.

තත්‍රායං උපමා – යථා හි ද්වත්තිංසතාලකෙ තාලවනෙ වසන්තං මක්කටං ගහෙතුකාමො ලුද්දො ආදිම්හි ඨිතතාලස්ස පණ්ණං සරෙන විජ්ඣිත්වා උක්කුට්ඨිං කරෙය්‍ය, අථ ඛො සො මක්කටො පටිපාටියා තස්මිං තස්මිං තාලෙ පතිත්වා පරියන්තතාලමෙව ගච්ඡෙය්‍ය, තත්ථපි ගන්ත්වා ලුද්දෙන තථෙව කතෙ පුන තෙනෙව නයෙන ආදිතාලං ආගච්ඡෙය්‍ය, සො එවං පුනප්පුනං පරිපාතියමානො උක්කුට්ඨුක්කුට්ඨිට්ඨානෙයෙව උට්ඨහිත්වා අනුක්කමෙන එකස්මිං තාලෙ නිපතිත්වා තස්ස වෙමජ්ඣෙ මකුළතාලපණ්ණසූචිං දළ්හං ගහෙත්වා විජ්ඣියමානොපි න උට්ඨහෙය්‍ය, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

ඒ සඳහා මෙම උපමාව ගත හැකිය – තල් ගස් තිස් දෙකක් ඇති තල් වනයක වෙසෙන වඳුරෙකු අල්ලා ගැනීමට කැමති වැද්දෙක්, පළමු තල් ගසෙහි කොළයට ඊතලයකින් විද හඬ නගයි. එවිට එම වඳුරා පිළිවෙළින් එක් එක් තල් ගසට පනිමින් අවසාන තල් ගසටම යයි. එහිදීත් වැද්දා එලෙසම කළ විට නැවත එම ක්‍රමයෙන්ම මුල් තල් ගසට පැමිණෙයි. මෙසේ නැවත නැවත එලවනු ලබන වඳුරා, හඬ නගන ස්ථානවලින් ඉවත් වී පිළිවෙළින් එක් තල් ගසකට පැමිණ, එහි මැද ඇති තල් ගොබය තදින් අල්ලාගෙන ඊතලවලින් විද්දත් එතැනින් ඉවත් නොවෙයි. මෙම කරුණ එලෙසම වටහා ගත යුතුය.

තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – යථා හි තාලවනෙ ද්වත්තිංසතාලා, එවං ඉමස්මිං කායෙ ද්වත්තිංසකොට්ඨාසා. මක්කටො විය චිත්තං. ලුද්දො විය යොගාවචරො. මක්කටස්ස ද්වත්තිංසතාලකෙ තාලවනෙ නිවාසො විය යොගිනො [Pg.238] චිත්තස්ස ද්වත්තිංසකොට්ඨාසකෙ කායෙ ආරම්මණවසෙන අනුසඤ්චරණං. ලුද්දෙන ආදිම්හි ඨිතතාලස්ස පණ්ණං සරෙන විජ්ඣිත්වා උක්කුට්ඨියා කතාය මක්කටස්ස තස්මිං තස්මිං තාලෙ පතිත්වා පරියන්තතාලගමනං විය යොගිනො කෙසාති මනසිකාරෙ ආරද්ධෙ පටිපාටියා ගන්ත්වා පරියොසානකොට්ඨාසෙයෙව චිත්තස්ස සණ්ඨානං. පුන පච්චාගමනෙපි එසෙව නයො. පුනප්පුනං පරිපාතියමානස්ස මක්කටස්ස උක්කුට්ඨුක්කුට්ඨිට්ඨානෙ උට්ඨානං විය පුනප්පුනං මනසිකරොතො කෙසුචි කෙසුචි උපට්ඨිතෙසු අනුපට්ඨහන්තෙ විස්සජ්ජෙත්වා උපට්ඨිතෙසු පරිකම්මකරණං. අනුක්කමෙන එකස්මිං තාලෙ නිපතිත්වා තස්ස මජ්ඣෙ මකුළතාලපණ්ණසූචිං දළ්හං ගහෙත්වා විජ්ඣියමානස්සපි අනුට්ඨානං විය අවසානෙ ද්වීසු උපට්ඨිතෙසු යො සුට්ඨුතරං උපට්ඨාති, තමෙව පුනප්පුනං මනසිකරිත්වා අප්පනාය උප්පාදනං.

මෙහි උපමා සංසන්දනය මෙසේය – තල් වනයේ තල් ගස් තිස් දෙක මෙන් මේ ශරීරයේ කොටස් තිස් දෙක දත යුතුය. වඳුරා මෙන් සිත දත යුතුය. වැද්දා මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. තල් ගස් තිස් දෙකක් ඇති තල් වනයෙහි වඳුරාගේ වාසය මෙන්, යෝගියාගේ සිත කොටස් තිස් දෙකකින් යුත් ශරීරයෙහි අරමුණු වශයෙන් හැසිරීම දත යුතුය. වැද්දා පළමු ගසට විද හඬ නැගූ විට වඳුරා එක් එක් ගසට පැන අවසාන ගසට යන්නාක් මෙන්, යෝගියා 'කේශ' යනුවෙන් මෙනෙහි කිරීම ආරම්භ කළ විට පිළිවෙළින් අවසාන කොටස දක්වා සිත ගොස් නතර වීම දත යුතුය. ආපසු එන විටදීද මෙම ක්‍රමයමය. නැවත නැවත එලවනු ලබන වඳුරා හඬ නගන තැනින් ඉවත් වන්නාක් මෙන්, නැවත නැවත මෙනෙහි කරන යෝගියාට ඇතැම් කොටස් වැටහෙන විට නොවැටහෙන කොටස් අත්හැර වැටහෙන කොටස්වලම පරිකර්ම කිරීම දත යුතුය. පිළිවෙළින් එක් තල් ගසකට පැමිණ එහි මැද තල් ගොබය තදින් අල්ලාගෙන ඊතල පහර කෑවත් ඉවත් නොවන්නාක් මෙන්, අවසානයේදී වැටහෙන කොටස් දෙක අතරින් වඩාත් පැහැදිලි කොටස නැවත නැවත මෙනෙහි කර අර්පණා සමාධිය උපදවා ගැනීම දත යුතුය.

අපරාපි උපමා – යථා නාම පිණ්ඩපාතිකො භික්ඛු ද්වත්තිංසකුලං ගාමං උපනිස්සාය වසන්තො පඨමගෙහෙයෙව ද්වෙ භික්ඛා ලභිත්වා පරතො එකං විස්සජ්ජෙය්‍ය. පුනදිවසෙ තිස්සො ලභිත්වා පරතො ද්වෙ විස්සජ්ජෙය්‍ය. තතියදිවසෙ ආදිම්හියෙව පත්තපූරං ලභිත්වා ආසනසාලං ගන්ත්වා පරිභුඤ්ජෙය්‍ය. එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. ද්වත්තිංසකුලගාමො විය හි ද්වත්තිංසාකාරො. පිණ්ඩපාතිකො විය යොගාවචරො. තස්ස තං ගාමං උපනිස්සාය වාසො විය යොගිනො ද්වත්තිංසාකාරෙ පරිකම්මකරණං. පඨමගෙහෙ ද්වෙ භික්ඛා ලභිත්වා පරතො එකිස්සා විස්සජ්ජනං විය දුතියදිවසෙ තිස්සො ලභිත්වා පරතො ද්වින්නං විස්සජ්ජනං විය ච මනසිකරොතො මනසිකරොතො අනුපට්ඨහන්තෙ විස්සජ්ජෙත්වා උපට්ඨිතෙසු යාව කොට්ඨාසද්වයෙ පරිකම්මකරණං. තතියදිවසෙ ආදිම්හියෙව පත්තපූරං ලභිත්වා ආසනසාලායං නිසීදිත්වා පරිභොගො විය ද්වීසු යො සුට්ඨුතරං උපට්ඨාති, තමෙව පුනප්පුනං මනසිකරිත්වා අප්පනාය උප්පාදනං.

තවත් උපමාවක් දත යුතුය – නිදසුනක් ලෙස, නිවාස තිස් දෙකක් ඇති ගමක් ඇසුරු කර වෙසෙන පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවක්, පළමු නිවසින්ම නිවාස දෙකක ප්‍රමාණයට දානය ලැබුණහොත් ඉතිරි එක් නිවසක් මග හරියි. ඊළඟ දිනයේ නිවාස තුනක ප්‍රමාණයට ලැබුණහොත් ඉතිරි නිවාස දෙක මග හරියි. තුන්වන දිනයේදී පළමු නිවසින්ම පාත්‍රය පිරෙන්නට දානය ලැබුණහොත් අසුන් ශාලාවට ගොස් දානය වළඳයි. මෙයද එලෙසම වටහා ගත යුතුය. නිවාස තිස් දෙකක් ඇති ගම මෙන් කොටස් තිස් දෙක දත යුතුය. පිණ්ඩපාතික භික්ෂුව මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය. එම ගම ඇසුරු කර වාසය කිරීම මෙන් යෝගියා කොටස් තිස් දෙකෙහි පරිකර්ම කිරීම දත යුතුය. පළමු නිවසින් දාන දෙකක් ලැබී ඉතිරි එකක් මග හැරීමත්, දෙවන දින දාන තුනක් ලැබී ඉතිරි දෙකක් මග හැරීමත් මෙන්, මෙනෙහි කරන විට නොවැටහෙන කොටස් අත්හැර වැටහෙන කොටස් දෙකක් දක්වා පරිකර්ම කිරීම දත යුතුය. තුන්වන දින පළමු නිවසින්ම පාත්‍රය පිරෙන්නට ලැබී අසුන් ශාලාවේ වාඩි වී වැළඳීම මෙන්, කොටස් දෙක අතරින් වඩාත් හොඳින් වැටහෙන කොටස නැවත නැවත මෙනෙහි කර අර්පණා සමාධිය උපදවා ගැනීම දත යුතුය.

අප්පනාතොති අප්පනාකොට්ඨාසතො කෙසාදීසු එකෙකස්මිං කොට්ඨාසෙ අප්පනා හොතීති වෙදිතබ්බාති අයමෙවෙත්ථ අධිප්පායො.

'අර්පණා වශයෙන්' යනු, අර්පණා සමාධිය ඇති වන කොටස අනුව කේශ ආදී එක් එක් කොටසක අර්පණාව සිදුවන බවයි. මෙහි අදහස එයයි.

තයො ච සුත්තන්තාති අධිචිත්තං, සීතිභාවො, බොජ්ඣඞ්ගකොසල්ලන්ති ඉමෙ තයො සුත්තන්තා වීරියසමාධියොජනත්ථං වෙදිතබ්බාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. තත්ථ –

'සූත්‍ර තුනක්' යනු, අධිචිත්ත සූත්‍රය, සීතිභාව සූත්‍රය සහ බොජ්ඣංගකෝසල්ල සූත්‍රය යන මෙම සූත්‍ර තුන වීර්යය සහ සමාධිය එක් කිරීම පිණිස දත යුතු බවයි. මෙහි අදහස එයයි. එහිදී -

‘‘අධිචිත්තමනුයුත්තෙන[Pg.239], භික්ඛවෙ, භික්ඛුනා තීණි නිමිත්තානි කාලෙනකාලං මනසිකාතබ්බානි. කාලෙනකාලං සමාධිනිමිත්තං මනසිකාතබ්බං. කාලෙනකාලං පග්ගහනිමිත්තං මනසිකාතබ්බං. කාලෙනකාලං උපෙක්ඛානිමිත්තං මනසිකාතබ්බං. සචෙ, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තො භික්ඛු එකන්තං සමාධිනිමිත්තඤ්ඤෙව මනසිකරෙය්‍ය, ඨානං තං චිත්තං කොසජ්ජාය සංවත්තෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තො භික්ඛු එකන්තං පග්ගහනිමිත්තඤ්ඤෙව මනසිකරෙය්‍ය, ඨානං තං චිත්තං උද්ධච්චාය සංවත්තෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තො භික්ඛු එකන්තං උපෙක්ඛානිමිත්තඤ්ඤෙව මනසිකරෙය්‍ය, ඨානං තං චිත්තං න සම්මා සමාධියෙය්‍ය ආසවානං ඛයාය. යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තො භික්ඛු කාලෙනකාලං සමාධිනිමිත්තං පග්ගහනිමිත්තං උපෙක්ඛානිමිත්තං මනසිකරොති, තං හොති චිත්තං මුදුඤ්ච කම්මඤ්ඤඤ්ච පභස්සරඤ්ච, න ච පභඞ්ගු, සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය.

“මහණෙනි, අධිචිත්තය (සමථ විපස්සනා භාවනා) වැඩීමෙහි යෙදෙන මහණකු විසින් කලින් කලට කරුණු (නිමිති) තුනක් මෙනෙහි කළ යුතුය. එනම්, කලින් කලට සමාධි නිමිත්ත මෙනෙහි කළ යුතුය. කලින් කලට පග්ගහ (වීර්ය) නිමිත්ත මෙනෙහි කළ යුතුය. කලින් කලට උපේක්ෂා නිමිත්ත මෙනෙහි කළ යුතුය. මහණෙනි, ඉදින් අධිචිත්තයෙහි යෙදෙන මහණා හුදෙක් සමාධි නිමිත්තම මෙනෙහි කරන්නේ නම්, එම සිත අලස බවට පත්වීමට ඉඩ ඇත. මහණෙනි, ඉදින් අධිචිත්තයෙහි යෙදෙන මහණා හුදෙක් පග්ගහ නිමිත්තම මෙනෙහි කරන්නේ නම්, එම සිත උද්ධච්චයට (නොසන්සුන් බවට) පත්වීමට ඉඩ ඇත. මහණෙනි, ඉදින් අධිචිත්තයෙහි යෙදෙන මහණා හුදෙක් උපේක්ෂා නිමිත්තම මෙනෙහි කරන්නේ නම්, ආසවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස එම සිත මනා කොට සමාධිගත නොවේ. මහණෙනි, යම් විටක අධිචිත්තයෙහි යෙදෙන මහණා කලින් කලට සමාධි නිමිත්ත ද, පග්ගහ නිමිත්ත ද, උපේක්ෂා නිමිත්ත ද මෙනෙහි කරයිද, එවිට ඔහුගේ සිත මෘදු වූ, කර්මණ්‍ය වූ, ප්‍රභාස්වර වූ, බිඳී නොයන සුලු වූ ද වෙයි; ආසවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස මනා කොට සමාධිගත වෙයි.”

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා උක්කං බන්ධති, උක්කං බන්ධිත්වා උක්කාමුඛං ආලිම්පෙති, උක්කාමුඛං ආලිම්පෙත්වා සණ්ඩාසෙන ජාතරූපං ගහෙත්වා උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපිත්වා කාලෙනකාලං අභිධමති, කාලෙනකාලං උදකෙන පරිප්ඵොසෙති, කාලෙනකාලං අජ්ඣුපෙක්ඛති. සචෙ, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං එකන්තං අභිධමෙය්‍ය, ඨානං තං ජාතරූපං ඩහෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං එකන්තං උදකෙන පරිප්ඵොසෙය්‍ය, ඨානං තං ජාතරූපං නිබ්බායෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං එකන්තං අජ්ඣුපෙක්ඛෙය්‍ය, ඨානං තං ජාතරූපං න සම්මා පරිපාකං ගච්ඡෙය්‍ය. යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං කාලෙනකාලං අභිධමති, කාලෙනකාලං උදකෙන පරිප්ඵොසෙති, කාලෙනකාලං අජ්ඣුපෙක්ඛති, තං හොති ජාතරූපං මුදුඤ්ච කම්මඤ්ඤඤ්ච පභස්සරඤ්ච, න ච පභඞ්ගු, සම්මා උපෙති කම්මාය. යස්සා යස්සා ච පිළන්ධනවිකතියා ආකඞ්ඛති යදි පටිකාය යදි කුණ්ඩලාය යදි [Pg.240] ගීවෙය්‍යාය යදි සුවණ්ණමාලාය, තඤ්චස්ස අත්ථං අනුභොති.

“මහණෙනි, එය මෙබඳුය; රන්කරුවෙකු හෝ රන්කරුවෙකුගේ අතවැසියෙකු හෝ උඳුනක් පිළියෙළ කර, රන් ගෙන උඳුනට දමා, කලින් කලට (ගින්නෙන්) පිඹියි, කලින් කලට ජලය ඉසියි, කලින් කලට උපේක්ෂාවෙන් බලා සිටියි. මහණෙනි, ඉදින් ඒ රන්කරුවා හෝ අතවැසියා හෝ එම රන් හුදෙක් පිඹින්නේ නම්, එම රන් පිළිස්සී යන්නට ඉඩ ඇත. ඉදින් ඔහු හුදෙක් ජලය පමණක් ඉසින්නේ නම්, එම රන් සිසිල් වී යන්නට ඉඩ ඇත. ඉදින් ඔහු හුදෙක් උපේක්ෂාවෙන් බලා සිටින්නේ නම්, එම රන් මනා සේ පදම් නොවේ. මහණෙනි, යම් විටක රන්කරුවා හෝ අතවැසියා හෝ එම රන් කලින් කලට පිඹින්නේ ද, ජලය ඉසින්නේ ද, උපේක්ෂාවෙන් බලන්නේ ද, එවිට එම රන් මෘදු, කර්මණ්‍ය, ප්‍රභාස්වර වූ, බිඳී නොයන තත්ත්වයට පත්ව ඕනෑම නිර්මාණයකට සුදුසු වෙයි. පටියක්, කුණ්ඩලාභරණ, මාලයක් හෝ රන් දම්වැල් ආදී වූ යම් යම් ආභරණ විශේෂයක් ඔහුට අවශ්‍ය නම්, ඒ අවශ්‍යතාව ඔහුට ඉටු කරගත හැකිය.”

‘‘එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තෙන…පෙ… සමාධියති ආසවානං ඛයාය. යස්ස යස්ස ච අභිඤ්ඤා සච්ඡි කරණීයස්ස ධම්මස්ස චිත්තං අභිනින්නාමෙති අභිඤ්ඤා සච්ඡි කිරියාය, තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සති ආයතනෙ’’ති (අ. නි. 3.103).

“මහණෙනි, එමෙන්ම අධිචිත්තයෙහි යෙදෙන මහණා ද... (පෙ.)... ආසවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස සිත සමාධිගත වෙයි. ඔහු විශිෂ්ට ඥානයෙන් (අභිඥා) සාක්ෂාත් කළ යුතු යම් යම් ධර්මයන් කෙරෙහි තම සිත මෙහෙයවයි ද, සුදුසු හේතු සාධක පවතින කල්හි ඒ ඒ අභිඥා සාක්ෂාත් කිරීමේ හැකියාවට (සක්ඛිභබ්බතාවට) ඔහු පත් වෙයි.”

ඉදං සුත්තං අධිචිත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

මේ සූත්‍රය ‘අධිචිත්ත සූත්‍රය’ ලෙස දත යුතුය.

‘‘ඡහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු භබ්බො අනුත්තරං සීතිභාවං සච්ඡිකාතුං. කතමෙහි ඡහි? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගණ්හාති. යස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගහෙතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගණ්හාති. යස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසෙති. යස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති. පණීතාධිමුත්තිකො ච හොති නිබ්බානාභිරතො. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, ඡහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු භබ්බො අනුත්තරං සීතිභාවං සච්ඡිකාතු’’න්ති (අ. නි. 6.85).

“මහණෙනි, කරුණු හයකින් යුක්ත වූ මහණා අනුත්තර වූ ශීතිභාවය (කෙලෙස් නිවීම හෙවත් නිවන) සාක්ෂාත් කිරීමට සුදුස්සෙක් වෙයි. ඒ කරුණු හය මොනවාද? මහණෙනි, මෙහි මහණා යම් කලෙක සිත දමනය කළ යුතු ද, එකල්හි සිත දමනය කරයි. යම් කලෙක සිත දැඩි කළ යුතු ද, එකල්හි සිත දැඩි කරයි (වීර්යවත් කරයි). යම් කලෙක සිත සතුටු කළ යුතු ද, එකල්හි සිත සතුටු කරයි. යම් කලෙක සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බැලිය යුතු ද, එකල්හි සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලයි. ඔහු උතුම් වූ මාර්ග ඵලයන්හි නැමුණු සිත් ඇත්තේ වෙයි, නිවනෙහි ඇලුම් කරන්නේ වෙයි. මහණෙනි, මේ කරුණු හයකින් යුක්ත වූ මහණා අනුත්තර වූ ශීතිභාවය සාක්ෂාත් කිරීමට සුදුස්සෙක් වෙයි.”

ඉදං සුත්තං අනුත්තරං සීතිභාවොති වෙදිතබ්බං.

මේ සූත්‍රය ‘අනුත්තර ශීතිභාව සූත්‍රය’ ලෙස දත යුතුය.

බොජ්ඣඞ්ගකොසල්ලං ‘‘පන එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යස්මිං සමයෙ ලීනං චිත්තං හොති, අකාලො තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනායා’’ති (සං. නි. 5.234) අප්පනාකොසල්ලකථායං දස්සිතමෙව.

බොජ්ඣංග කෝසල්ලය (බොජ්ඣංගයන්හි දක්ෂතාවය) පිළිබඳව, “මහණෙනි, මෙසේම යම් කලෙක සිත පසුබෑ (ලීන) බවට පත් වේ ද, එකල්හි පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට එය සුදුසු කාලය නොවේ” ආදී වශයෙන් අර්පණා කෝසල්ල කථාවෙහි දක්වා ඇත.

ඉති ඉදං සත්තවිධං උග්ගහකොසල්ලං සුග්ගහිතං කත්වා ඉදඤ්ච දසවිධං මනසිකාරකොසල්ලං සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වා තෙන යොගිනා උභයකොසල්ලවසෙන කම්මට්ඨානං සාධුකං උග්ගහෙතබ්බං. සචෙ පනස්ස ආචරියෙන සද්ධිං එකවිහාරෙයෙව ඵාසු හොති, එවං විත්ථාරෙන අකථාපෙත්වා කම්මට්ඨානං සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වා කම්මට්ඨානං අනුයුජ්ජන්තෙන විසෙසං ලභිත්වා උපරූපරි කථාපෙතබ්බං. අඤ්ඤත්ථ වසිතුකාමෙන යථාවුත්තෙන විධිනා විත්ථාරතො කථාපෙත්වා පුනප්පුනං පරිවත්තෙත්වා සබ්බං ගණ්ඨිට්ඨානං ඡින්දිත්වා පථවීකසිණනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව අනනුරූපං සෙනාසනං පහාය අනුරූපෙ [Pg.241] විහාරෙ වසන්තෙන ඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා පටික්කූලමනසිකාරෙ පරිකම්මං කාතබ්බං.

මෙසේ මෙම සත් වැදෑරුම් වූ උද්ග්‍රහ කෝසල්ලය (ඉගෙනීමේ දක්ෂතාවය) මැනවින් ග්‍රහණය කර, දස වැදෑරුම් වූ මනසිකාර කෝසල්ලය ද මැනවින් වටහාගෙන, එම යෝගාවචරයා විසින් එම ද්විවිධ දක්ෂතාවන්ගේ උපකාරයෙන් කමටහන් මැනවින් ඉගෙන ගත යුතුය. ඉදින් ඔහුට තම ගුරුවරයා සමඟ එකම විහාරයක වාසය කිරීමට පහසු නම්, දීර්ඝ වශයෙන් විස්තර නොඅසා කමටහන මැනවින් වටහාගෙන, කමටහන්හි යෙදෙමින් භාවනාමය විශේෂයන් (විශේෂ අධිගමයන්) ලබා ඉන්පසු ඉහළ කමටහන් විමසිය යුතුය. වෙනත් ස්ථානයක වාසය කිරීමට කැමති යෝගාවචරයා පවසන ලද ක්‍රමයට විස්තරාත්මකව කමටහන් අසා, නැවත නැවත මෙනෙහි කර, සියලු ගැටලු තැන් (දුෂ්කර ස්ථාන) නිරාකරණය කරගෙන, පඨවි කසිණ නිර්දේශයෙහි දැක්වූ පරිදිම අනුචිත සේනාසන අතහැර අනුරූප විහාරයක වසමින්, කුඩා බාධාවන් (පලිබෝධයන්) කපා හැර ප්‍රතිකූල මනසිකාරයෙහි (පිළිකුල් භාවනාවෙහි) පූර්ව කෘත්‍යයන් කළ යුතුය.

කරොන්තෙන පන කෙසෙසු තාව නිමිත්තං ගහෙතබ්බං. කථං? එකං වා ද්වෙ වා කෙසෙ ලුඤ්චිත්වා හත්ථතලෙ ඨපෙත්වා වණ්ණො තාව වවත්ථපෙතබ්බො. ඡින්නට්ඨානෙපි කෙසෙ ඔලොකෙතුං වට්ටති. උදකපත්තෙ වා යාගුපත්තෙ වා ඔලොකෙතුම්පි වට්ටතියෙව. කාළකකාලෙ දිස්වා කාළකාති මනසිකාතබ්බා. සෙතකාලෙ සෙතාති. මිස්සකකාලෙ පන උස්සදවසෙන මනසිකාතබ්බා හොන්ති. යථා ච කෙසෙසු, එවං සකලෙපි තචපඤ්චකෙ දිස්වාව නිමිත්තං ගහෙතබ්බං.

එසේ පිළිකුල් භාවනාව කරන්නා වූ යෝගාවචරයා විසින් ප්‍රථමයෙන් කෙස් පිළිබඳව නිමිත්ත ගත යුතුය. එය කරන්නේ කෙසේද? කෙස් ගසක් හෝ දෙකක් ගලවා අල්ල මත තබාගෙන පළමුව එහි වර්ණය තීරණය කළ යුතුය. කෙස් කැපූ ස්ථානය දෙස බැලීම ද සුදුසුය. දිය බඳුනක හෝ කැඳ බඳුනක පෙනෙන කෙස්වල ඡායාව දෙස බැලීම ද සුදුසුය. කෙස් කළු පැහැති කාලයෙහි ‘කළුය’ කියා ද, සුදු පැහැති කාලයෙහි ‘සුදුය’ කියා ද මෙනෙහි කළ යුතුය. මිශ්‍ර වූ කාලයෙහි නම් වැඩිපුර පවතින වර්ණය අනුව මෙනෙහි කළ යුතුය. කෙස් පිළිබඳව මෙන්ම, සමස්ත ‘තචපඤ්චකය’ (කෙස්, ලොම්, නිය, දත්, සම) පිළිබඳවම දැකීමෙන් නිමිත්ත ගත යුතුය.

කොට්ඨාසවවත්ථාපනකථා

කොට්ඨාස වවස්ථාපන කථාව (ශරීර කොටස් වෙන්කර හඳුනා ගැනීමේ විස්තරය)

182. එවං නිමිත්තං ගහෙත්වා සබ්බකොට්ඨාසෙ වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදවසෙන වවත්ථපෙත්වා වණ්ණසණ්ඨානගන්ධආසයොකාසවසෙන පඤ්චධා පටික්කූලතො වවත්ථපෙතබ්බා.

182. මෙසේ නිමිති ගෙන සියලුම ශරීර කොටස් (කොට්ඨාස) වර්ණය, සටහන, දිශාව, පිහිටි තැන සහ සීමාව යන කරුණුවලින් වෙන්කර හඳුනාගෙන; වර්ණය, සටහන, ගන්ධය, ආශ්‍රය (හේතුව) සහ පිහිටීම යන පස් ආකාරයකින් ඒවායේ ඇති පිළිකුල් බව තීරණය කළ යුතුය.

තත්‍රායං සබ්බකොට්ඨාසෙසු අනුපුබ්බකථා. කෙසා තාව පකතිවණ්ණෙන කාළකා අද්දාරිට්ඨකවණ්ණා. සණ්ඨානතො දීඝවට්ටලිකා තුලාදණ්ඩසණ්ඨානා. දිසතො උපරිමදිසාය ජාතා. ඔකාසතො උභොසු පස්සෙසු කණ්ණචූළිකාහි, පුරතො නලාටන්තෙන, පච්ඡතො ගලවාටකෙන පරිච්ඡින්නා. සීසකටාහවෙඨනං අල්ලචම්මං කෙසානං ඔකාසො. පරිච්ඡෙදතො කෙසා සීසවෙඨනචම්මෙ වීහග්ගමත්තං පවිසිත්වා පතිට්ඨිතෙන හෙට්ඨා අත්තනො මූලතලෙන, උපරි ආකාසෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා, ද්වෙ කෙසා එකතො නත්ථීති අයං සභාගපරිච්ඡෙදො. කෙසා න ලොමා, ලොමා න කෙසාති එවං අවසෙසඑකතිංසකොට්ඨාසෙහි අමිස්සීකතා කෙසා නාම පාටියෙක්කො එකකොට්ඨාසොති අයං විසභාගපරිච්ඡෙදො. ඉදං කෙසානං වණ්ණාදිතො වවත්ථාපනං.

එහි මේ සියලුම ශරීර කොටස් (කෝට්ඨාස) පිළිබඳව අනුපිළිවෙලින් කෙරෙන විස්තරයයි. පළමුව කේශා (කෙස්) ගැන බලමු: ස්වභාවික පැහැයෙන් කෙස් කළු පාටය, තෙත සහිත පබළු නෙල්ලි ඇටයක් වැනි කළු පැහැයක් ගනී. හැඩයෙන් ඒවා දිගුය, සිලින්ඩරාකාරය, තරාදි දණ්ඩක හැඩය ගනී. දිශාව වශයෙන් ඉහළ දිශාවෙහි (හිසෙහි) හටගනී. ස්ථානය (ඕකාශය) වශයෙන් දෙපසින් කන් පෙතිවලින් ද, ඉදිරිපසින් නළල් තලයෙන් ද, පිටුපසින් ගෙල වළෙන් ද සීමා වී පවතී. හිස් කබල වටා ඇති තෙත සහිත සම කෙස් පිහිටන ස්ථානයයි. සීමාවන් (පරිච්ඡේද) අනුව සලකන විට, කෙස් ගසක් හිස්කබල වටා ඇති සම තුළ වී ඇටයක අගක් පමණ ප්‍රමාණයකට කිඳා බැස පිහිටා ඇති අතර, යටින් තමන්ගේම මුල් තලයෙන් ද, උඩින් අහසින් (බාහිර අවකාශයෙන්) ද, හරහට එකිනෙක කෙස් ගස්වලින් ද සීමා වී පවතී. කෙස් ගස් දෙකක් එකට එක්ව පිහිටන්නේ නැත. මෙය ස්වජාතික සීමාව (සභාග පරිච්ඡේදය) වේ. කෙස් යනු ලෝම නොවේ, ලෝම යනු කෙස් නොවේ යනුවෙන් ඉතිරි තිස්එක් කෝට්ඨාසයන්ගෙන් වෙන්ව පවතින හෙයින් කෙස් යනු වෙනමම කොටසකි. මෙය විජාතික සීමාව (විසභාග පරිච්ඡේදය) වේ. මෙය වර්ණාදී වශයෙන් කෙස් පිළිබඳ තීරණය කිරීමයි.

183. ඉදං පන නෙසං වණ්ණාදිවසෙන පඤ්චධා පටික්කූලතො වවත්ථාපනං. කෙසා නාමෙතෙ වණ්ණතොපි පටික්කූලා. සණ්ඨානතොපි ගන්ධතොපි ආසයතොපි ඔකාසතොපි පටික්කූලා.

183. මෙය වනාහි වර්ණ ආදී වශයෙන් පස් ආකාරයකින් කෙස්වල පිළිකුල් බව තීරණය කිරීමයි. මේ කෙස් වනාහි වර්ණයෙන් ද පිළිකුල්ය, හැඩයෙන් ද, ගන්ධයෙන් ද, හටගත් හේතුවෙන් ද, පිහිටි ස්ථානයෙන් ද පිළිකුල් සහගතය.

මනුඤ්ඤෙපි [Pg.242] හි යාගුපත්තෙ වා භත්තපත්තෙ වා කෙසවණ්ණං කිඤ්චි දිස්වා කෙසමිස්සකමිදං හරථ නන්ති ජිගුච්ඡන්ති. එවං කෙසා වණ්ණතො පටික්කූලා. රත්තිං භුඤ්ජන්තාපි කෙසසණ්ඨානං අක්කවාකං වා මකචිවාකං වා ඡුපිත්වාපි තථෙව ජිගුච්ඡන්ති. එවං සණ්ඨානතො පටික්කූලා.

යමෙක් ප්‍රණීත ආහාර බඳුනක හෝ කැඳ බඳුනක කෙස් ගසක පැහැයට සමාන යමක් දුටු විට පවා, 'මෙය කෙස් මිශ්‍ර වූවකි, මෙය ඉවතට ගන්න' යැයි පවසා පිළිකුල් කරති. මෙසේ කෙස් වර්ණයෙන් පිළිකුල් සහගතය. රාත්‍රියේදී ආහාර ගන්නා විටද කෙස් ගසක හැඩය ඇති වැල් කැබැල්ලක් හෝ කෙඳි කැබැල්ලක් ස්පර්ශ වූ විට පවා එමෙන්ම පිළිකුල් කරති. මෙසේ කෙස් හැඩයෙන් ද පිළිකුල් සහගතය.

තෙලමක්ඛනපුප්ඵධූපාදි සඞ්ඛාරවිරහිතානඤ්ච කෙසානං ගන්ධො පරමජෙගුච්ඡො හොති. තතො ජෙගුච්ඡතරො අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තානං. කෙසා හි වණ්ණසණ්ඨානතො අප්පටික්කූලාපි සියුං, ගන්ධෙන පන පටික්කූලායෙව. යථා හි දහරස්ස කුමාරස්ස වච්චං වණ්ණතො හලිද්දිවණ්ණං, සණ්ඨානතොපි හලිද්දිපිණ්ඩසණ්ඨානං. සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩිතඤ්ච උද්ධුමාතකකාළසුනඛසරීරං වණ්ණතො තාලපක්කවණ්ණං. සණ්ඨානතො වට්ටෙත්වා විස්සට්ඨමුදිඞ්ගසණ්ඨානං. දාඨාපිස්ස සුමනමකුළසදිසාති උභයම්පි වණ්ණසණ්ඨානතො සියා අප්පටික්කූලං ගන්ධෙන පන පටික්කූලමෙව. එවං කෙසාපි සියුං වණ්ණසණ්ඨානතො අප්පටික්කූලා ගන්ධෙන පන පටික්කූලායෙවාති.

තෙල්, මල්, සුවඳ දුම් ආදී සංස්කාරයන්ගෙන් තොර වූ විට කෙස්වල ගන්ධය අතිශයින් පිළිකුල් සහගතය. ගින්නට දැමූ කෙස්වල ගන්ධය ඊටත් වඩා පිළිකුල්ය. කෙස් වර්ණයෙන් හෝ හැඩයෙන් පිළිකුල් නොවන බවක් පෙනුනද, ගන්ධයෙන් නම් නියත වශයෙන්ම පිළිකුල් සහගතය. නිදසුනක් ලෙස, කුඩා දරුවෙකුගේ මලපහ වර්ණයෙන් කහ පැහැතිය, හැඩයෙන් ද කහ කැටයක හැඩය ගනී. එමෙන්ම කුණු ගොඩක දමා ඇති ඉදිමී ගිය කළු බල්ලෙකුගේ සිරුර වර්ණයෙන් ඉදුණු තල් ගෙඩියක පැහැය ගනී. හැඩයෙන් එය රවුම්ව පිම්බුණු බෙරයක හැඩය ගනී. උගේ දළ පවා සමන් පිච්ච කැකුළු වැනිය. මෙසේ ඒ දෙකම වර්ණයෙන් හා හැඩයෙන් පිළිකුල් නොවිය හැකි වුවත්, ගන්ධයෙන් නම් අතිශයින්ම පිළිකුල් සහගතය. එසේම කෙස් ද වර්ණයෙන් හා හැඩයෙන් පිළිකුල් නොවිය හැකි වුවත්, ගන්ධයෙන් නම් පිළිකුල් සහගතම වේ.

යථා පන අසුචිට්ඨානෙ ගාමනිස්සන්දෙන ජාතානි සූපෙය්‍යපණ්ණානි නාගරිකමනුස්සානං ජෙගුච්ඡානි හොන්ති අපරිභොගානි, එවං කෙසාපි පුබ්බලොහිතමුත්තකරීසපිත්තසෙම්හාදිනිස්සන්දෙන ජාතත්තා ජෙගුච්ඡාති ඉදං නෙසං ආසයතො පාටික්කුල්‍යං.

යම්සේ අපිරිසිදු ස්ථානයක ගමේ කුණුකසළ හා අපද්‍රව්‍ය සාරයෙන් හටගත් පලා වර්ග නගරවැසියන්ට පිළිකුල් ද, අනුභවයට නුසුදුසු ද, එසේම කෙස් ද සැරව, ලේ, මුත්‍රා, මල, පිත, සෙම් ආදියෙහි සාරයෙන් හටගන්නා බැවින් පිළිකුල් සහගතය. මෙය කෙස්වල හටගත් හේතුව (ආශ්‍රය) අනුව පිළිකුල් බවයි.

ඉමෙ ච කෙසා නාම ගූථරාසිම්හි උට්ඨිතකණ්ණිකං විය එකතිංසකොට්ඨාසරාසිම්හි ජාතා. තෙ සුසානසඞ්කාරට්ඨානාදීසු ජාතසාකං විය පරික්ඛාදීසු ජාතකමලකුවලයාදිපුප්ඵං විය ච අසුචිට්ඨානෙ ජාතත්තා පරමජෙගුච්ඡාති ඉදං නෙසං ඔකාසතො පාටික්කුල්‍යං.

තවද, මේ කෙස් වනාහි අසූචි ගොඩක හටගත් බිම්මල් මෙන් ශරීරයේ තිස්එක් කෝට්ඨාස නමැති අසූචි ගොඩ මත හටගනී. සොහොන් බිම්වල හෝ කුණු ගොඩවල හටගත් පලා වර්ග මෙන් ද, අපිරිසිදු අගල්වල හටගත් නෙළුම් හෝ මානෙල් මල් මෙන් ද, අපිරිසිදු තැනක හටගන්නා බැවින් කෙස් අතිශයින් පිළිකුල් සහගතය. මෙය කෙස් පිහිටි ස්ථානය (ඕකාශය) අනුව පිළිකුල් බවයි.

යථා ච කෙසානං, එවං සබ්බකොට්ඨාසානං වණ්ණසණ්ඨානගන්ධාසයොකාසවසෙන පඤ්චධා පටික්කූලතා වෙදිතබ්බා. වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදවසෙන පන සබ්බෙපි විසුං විසුං වවත්ථපෙතබ්බා.

කෙස් සම්බන්ධයෙන් යම් සේ ද, එසේම අනෙකුත් සියලුම ශරීර කොටස් (කෝට්ඨාස) සම්බන්ධයෙන් ද වර්ණ, හැඩය, ගන්ධය, හටගත් හේතුව සහ පිහිටි ස්ථානය යන කරුණු පහ අනුව පිළිකුල් සහගත බව වටහා ගත යුතුය. තවද වර්ණ, හැඩය, දිශාව, පිහිටි ස්ථානය සහ සීමාවන් අනුව ද සියලු කෝට්ඨාසයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් තීරණය කළ යුතුය.

184. තත්ථ ලොමා තාව පකතිවණ්ණතො න කෙසා විය අසම්භින්නකාළකා, කාළපිඞ්ගලා පන හොන්ති. සණ්ඨානතො ඔනතග්ගා තාලමූලසණ්ඨානා. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො ඨපෙත්වා කෙසානං පතිට්ඨිතොකාසඤ්ච හත්ථපාදතලානි ච යෙභුය්‍යෙන අවසෙසසරීරවෙඨනචම්මෙ ජාතා. පරිච්ඡෙදතො සරීරවෙඨනචම්මෙ ලිඛාමත්තං පවිසිත්වා [Pg.243] පතිට්ඨිතෙන හෙට්ඨා අත්තනො මූලතලෙන, උපරි ආකාසෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා, ද්වෙ ලොමා එකතො නත්ථි, අයං නෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

184. එහි ලෝම ගැන සලකන විට, ඒවා ස්වභාවික පැහැයෙන් කෙස් මෙන් තනි කළු පැහැ නොවන අතර, කළු මිශ්‍ර දුඹුරු පැහැයක් ගනී. හැඩයෙන් ඒවා අග පහළට නැඹුරු වූ, තල් මුල් වැනි හැඩයක් ගනී. දිශාව වශයෙන් ශරීරයේ ඉහළ හා පහළ දෙදිශාවෙහිම හටගනී. ස්ථානය වශයෙන්, කෙස් පිහිටන තැන් ද, අත්ල හා පතුල් ද හැර මුළු සිරුරම වසා ඇති සමෙහි ලෝම හටගනී. සීමාවන් අනුව, සමෙහි ලොම් සිදුරක් (ලිඛා මාත්‍රයක්) තරම් ප්‍රමාණයකට කිඳා බැස, යටින් තමන්ගේම මුල් තලයෙන් ද, උඩින් බාහිර අවකාශයෙන් ද, හරහට එකිනෙක ලෝම ගස්වලින් ද සීමා වී පවතී. ලෝම ගස් දෙකක් එකට එක්ව පිහිටන්නේ නැත. මෙය ලෝමවල ස්වජාතික සීමාවයි. විජාතික සීමාව කෙස්වලට සමානය.

185. නඛාති වීසතියා නඛපත්තානං නාමං. තෙ සබ්බෙපි වණ්ණතො සෙතා. සණ්ඨානතො මච්ඡසකලිකසණ්ඨානා. දිසතො පාදනඛා හෙට්ඨිමදිසාය, හත්ථනඛා උපරිමදිසායාති ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො අඞ්ගුලීනං අග්ගපිට්ඨෙසු පතිට්ඨිතා. පරිච්ඡෙදතො ද්වීසු දිසාසු අඞ්ගුලිකොටිමංසෙහි, අන්තො අඞ්ගුලිපිට්ඨිමංසෙන, බහි චෙව අග්ගෙ ච ආකාසෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා, ද්වෙ නඛා එකතො නත්ථි, අයං නෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

185. නිය (නඛා) යනු නියපොතු විස්සට කියන නමයි. ඒවා සියල්ල වර්ණයෙන් සුදුය. හැඩයෙන් මාළු කොරපොතු වැනි හැඩයක් ගනී. දිශාව වශයෙන් පතුල්වල නිය පහළ දිශාවෙහි ද, අත්වල නිය ඉහළ දිශාවෙහි ද පිහිටා ඇත. ස්ථානය වශයෙන් ඇඟිලි තුඩුවල පිටුපස (මුදුනේ) පිහිටා ඇත. සීමාවන් අනුව, දෙපසින් ඇඟිලි තුඩුවල මස්වලින් ද, ඇතුළතින් ඇඟිලිවල මස්වලින් ද, පිටතින් හා අගින් අවකාශයෙන් ද, හරහට එකිනෙක නියවලින් ද සීමා වී පවතී. නියපොතු දෙකක් එකට එක්ව පිහිටන්නේ නැත. මෙය නියවල ස්වජාතික සීමාවයි. විජාතික සීමාව කෙස්වලට සමානය.

186. දන්තාති පරිපුණ්ණදන්තස්ස ද්වත්තිංස දන්තට්ඨිකානි. තෙපි වණ්ණතො සෙතා. සණ්ඨානතො අනෙකසණ්ඨානා. තෙසං හි හෙට්ඨිමාය තාව දන්තපාළියා මජ්ඣෙ චත්තාරො දන්තා මත්තිකාපිණ්ඩෙ පටිපාටියා ඨපිතඅලාබුබීජසණ්ඨානා. තෙසං උභොසු පස්සෙසු එකෙකො එකමූලකො එකකොටිකො මල්ලිකමකුළසණ්ඨානො. තතො එකෙකො ද්විමූලකො ද්විකොටිකො යානකඋපත්ථම්භිනිසණ්ඨානො. තතො ද්වෙ ද්වෙ තිමූලා තිකොටිකා. තතො ද්වෙ ද්වෙ චතුමූලා චතුකොටිකාති. උපරිමපාළියාපි එසෙව නයො. දිසතො උපරිමදිසාය ජාතා. ඔකාසතො ද්වීසු හනුකට්ඨිකෙසු පතිට්ඨිතා. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා හනුකට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතෙන අත්තනො මූලතලෙන, උපරි ආකාසෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා, ද්වෙ දන්තා එකතො නත්ථි, අයං නෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

186. දත් යනු සම්පූර්ණ දත් පෙළක් ඇති අයෙකුගේ දත් තිස්දෙකය. ඒවා ද වර්ණයෙන් සුදුය. හැඩයෙන් විවිධාකාරය. පහළ දත් පෙළෙහි මැද ඇති දත් හතර මැටි පිඩක පිළිවෙළට තැබූ ලබු ඇට වැනි හැඩයක් ගනී. ඒවායේ දෙපස ඇති දත් එක මුලක් සහ එක් කෙළවරක් ඇති, සමන් පිච්ච කැකුළු වැනි හැඩයක් ගනී. ඉන් පසුව ඇති දත්, මුල් දෙකක් හා කෙළවරවල් දෙකක් ඇති, කරත්තයක දණ්ඩට මුක්කු තබන ලීයේ හැඩය ගනී. ඉන් පසුව ඇති දත්, මුල් තුනක් හා කෙළවරවල් තුනක් ඇති දත් දෙක බැගින් ද, ඉන් පසු මුල් හතරක් හා කෙළවරවල් හතරක් ඇති දත් දෙක බැගින් ද පිහිටා ඇත. උඩ දත් පෙළ සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. දිශාව වශයෙන් ඉහළ දිශාවෙහි පිහිටයි. ස්ථානය වශයෙන් හනු ඇට දෙකෙහි පිහිටා ඇත. සීමාවන් අනුව, යටින් හනු ඇටයේ පිහිටි තමන්ගේම මුල් තලයෙන් ද, උඩින් අවකාශයෙන් ද, හරහට එකිනෙක දත්වලින් ද සීමා වී පවතී. දත් දෙකක් එකට පිහිටන්නේ නැත. මෙය දත්වල ස්වජාතික සීමාවයි. විජාතික සීමාව කෙස්වලට සමානය.

187. තචොති සකලසරීරං වෙඨෙත්වා ඨිතචම්මං. තස්ස උපරි කාළසාමපීතාදිවණ්ණා ඡවි නාම යා සකලසරීරතොපි සඞ්කඩ්ඪියමානා බදරට්ඨිමත්තා හොති. තචො පන වණ්ණතො සෙතොයෙව. සො චස්ස සෙතභාවො අග්ගිජාලාභිඝාතපහරණප්පහාරාදීහි විද්ධංසිතාය ඡවියා පාකටො හොති. සණ්ඨානතො සරීරසණ්ඨානොව හොති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

187. සම (තචෝ) යනු මුළු සිරුරම වසා පවතින සර්මස්තරයයි. එහි මතුපිට කළු, ශ්‍යාම හෝ කහ වර්ණයෙන් යුත් 'ඡවිය' (පිටපොත්ත) නම් තුනී ස්ථරය ඇත. එය මුළු සිරුරෙන්ම ගලවා ගුලි කළහොත් කුඩා ඇටයක් (බෝලයක්) තරම් වේ. නමුත් සැබෑ සම වර්ණයෙන් සුදුමය. එම සුදු පැහැය ගින්නෙන් පිළිස්සීමකදී හෝ පහරදීමකදී පිටපොත්ත ඉවත් වූ විට පැහැදිලිව පෙනේ. හැඩයෙන් එය ශරීරයේම හැඩය ගනී. මෙය මේ පිළිබඳ කෙටි විස්තරයයි.

විත්ථාරතො [Pg.244] පන පාදඞ්ගුලිත්තචො කොසකාරකකොසසණ්ඨානො. පිට්ඨිපාදත්තචො පුටබන්ධඋපාහනසණ්ඨානො. ජඞ්ඝත්තචො භත්තපුටකතාලපණ්ණසණ්ඨානො. ඌරුත්තචො තණ්ඩුලභරිතදීඝත්ථවිකසණ්ඨානො. ආනිසදත්තචො උදකපූරිතපටපරිස්සාවනසණ්ඨානො. පිට්ඨිත්තචො ඵලකොනද්ධචම්මසණ්ඨානො. කුච්ඡිත්තචො වීණාදොණිකොනද්ධචම්මසණ්ඨානො. උරත්තචො යෙභුය්‍යෙන චතුරස්සසණ්ඨානො. උභයබාහුත්තචො තූණිරොනද්ධචම්මසණ්ඨානො. පිට්ඨිහත්ථත්තචො ඛුරකොසසණ්ඨානො, ඵණකත්ථවිකසණ්ඨානො වා. හත්ථඞ්ගුලිත්තචො කුඤ්චිකාකොසකසණ්ඨානො. ගීවත්තචො ගලකඤ්චුකසණ්ඨානො. මුඛත්තචො ඡිද්දාවඡිද්දො කීටකුලාවකසණ්ඨානො. සීසත්තචො පත්තත්ථවිකසණ්ඨානොති.

විස්තර වශයෙන් දක්වන්නේ නම්, පා ඇඟිලිවල සම පටපණුවන්ගේ කෝෂයක (පට කූඩුවක) හැඩය ගනී. පාද පිටුපස සම පියනක් සහිත පාවහනක හැඩය ගනී. කෙණ්ඩයේ සම බත් ඔතන ලද තල් කොළයක හැඩය ගනී. කලවා වල සම සහල් පිරවූ දිගු මල්ලක හැඩය ගනී. තට්ටම් ප්‍රදේශයේ සම ජලයෙන් පිරුණු පෙරහන් කඩක හැඩය ගනී. පිට මැද සම ලෑල්ලක ඇද සවිකළ සමක හැඩය ගනී. උදරයේ සම වීණා බඳක ඇද ඇති සමක හැඩය ගනී. ළය මඬලෙහි සම බොහෝ විට සමචතුරස්‍රාකාරය. දෙබාහුවේ සම ඊතල කොපුවක ඇද ඇති සමක හැඩය ගනී. අත්ල පිටුපස සම දැළි පිහි කොපුවක හෝ පනාවක් බහාලන මල්ලක හැඩය ගනී. අත් ඇඟිලිවල සම යතුරු කොපුවක හැඩය ගනී. ගෙලෙහි සම ගෙල වටා බඳින ඇඳුමක හැඩය ගනී. මුහුණේ සම (කට, නාසය, ඇස් සඳහා ඇති) සිදුරු සහිත වූ කෘමි කූඩුවක හැඩය ගනී. හිසෙහි සම පාත්‍ර බෑගයක හැඩය ගනී. මෙය විස්තරයයි.

තචපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගාවචරෙන උත්තරොට්ඨතො පට්ඨාය උපරිමුඛං ඤාණං පෙසෙත්වා පඨමං තාව මුඛං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතචම්මං වවත්ථපෙතබ්බං. තතො නලාටට්ඨිචම්මං. තතො ථවිකාය පක්ඛිත්තපත්තස්ස ච ථවිකාය ච අන්තරෙන හත්ථමිව සීසට්ඨිකස්ස ච සීසචම්මස්ස ච අන්තරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා අට්ඨිකෙන සද්ධිං චම්මස්ස එකාබද්ධභාවං වියොජෙන්තෙන සීසචම්මං වවත්ථපෙතබ්බං. තතො ඛන්ධචම්මං. තතො අනුලොමෙන පටිලොමෙන ච දක්ඛිණහත්ථචම්මං. අථ තෙනෙව නයෙන වාමහත්ථචම්මං. තතො පිට්ඨිචම්මං තං වවත්ථපෙත්වා අනුලොමෙන පටිලොමෙන ච දක්ඛිණපාදචම්මං. අථ තෙනෙව නයෙන වාමපාදචම්මං. තතො අනුක්කමෙනෙව වත්ථිඋදරහදයගීවචම්මානි වවත්ථපෙතබ්බානි. අථ ගීවචම්මානන්තරං හෙට්ඨිමහනුචම්මං වවත්ථපෙත්වා අධරොට්ඨපරියොසානං පාපෙත්වා නිට්ඨපෙතබ්බං. එවං ඔළාරිකොළාරිකං පරිග්ගණ්හන්තස්ස සුඛුමම්පි පාකටං හොති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො සකලසරීරං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතො. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා පතිට්ඨිතතලෙන, උපරි ආකාසෙන පරිච්ඡින්නො, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

සම පිළිබඳව මෙනෙහි කරන යෝගාවචරයා විසින් උඩු තොලේ සිට ආරම්භ කර මුහුණේ ඉහළ කොටස දෙසට ඥානය යොමු කොට, මුලින්ම මුහුණ වසාගෙන සිටින සම වෙන්කර හඳුනාගත යුතුය. ඉන්පසු නළල් ඇටයෙහි සම මෙනෙහි කළ යුතුය. මල්ලක දැමූ පාත්‍රයක් සහ මල්ල අතරට අත යොමු කරන්නාක් මෙන්, හිස් කබල සහ හිසෙහි සම අතරට ඥානය යොමු කර, ඇටය හා සම අතර ඇති ඒකාබද්ධ බව වෙන් කොට හිසෙහි සම හඳුනාගත යුතුය. ඉන්පසු උරහිසේ සම ද, අනුලෝමව හා ප්‍රතිලෝමව දකුණු අතේ සම ද, එම ක්‍රමයෙන්ම වම් අතේ සම ද මෙනෙහි කළ යුතුය. ඉන්පසු පිටෙහි සම හඳුනාගෙන, අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් දකුණු පාදයේ සම ද, එසේම වම් පාදයේ සම ද මෙනෙහි කළ යුතුය. ඉන්පසු පිළිවෙළින් මුත්‍රාශය, උදරය, හෘදය සහ ගෙලෙහි සම මෙනෙහි කළ යුතුය. අනතුරුව ගෙලෙහි සමට පසුව යටි හනුවේ සම හඳුනාගෙන යටි තොල දක්වා පැමිණ එය අවසන් කළ යුතුය. මෙසේ රළු කොටස් මෙනෙහි කරන්නාට සියුම් සම ද ප්‍රකට වෙයි. දිශාව අනුව උඩු සහ යටි දිශා දෙකෙහිම පිහිටා ඇත. පිහිටීම අනුව මුළු ශරීරයම වසාගෙන පවතී. සීමාව අනුව යටින් තමා පිහිටි මතුපිටින් ද, උඩින් අහසින් ද සීමා වී ඇත. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් මෙනි.

188. මංසන්ති නව මංසපෙසිසතානි. තං සබ්බම්පි වණ්ණතො රත්තං කිංසුකපුප්ඵසදිසං. සණ්ඨානතො ජඞ්ඝපිණ්ඩිකමංසං තාලපණ්ණපුටභත්තසණ්ඨානං. ඌරුමංසං නිසදපොතසණ්ඨානං. ආනිසදමංසං උද්ධනකොටිසණ්ඨානං. පිට්ඨිමංසං තාලගුළපටලසණ්ඨානං. ඵාසුකද්වයමංසං කොට්ඨලිකාය කුච්ඡියං තනුමත්තිකාලෙපසණ්ඨානං. ථනමංසං වට්ටෙත්වා අවක්ඛිත්තමත්තිකාපිණ්ඩසණ්ඨානං. බාහුද්වයමංසං [Pg.245] ද්විගුණං කත්වා ඨපිතනිච්චම්මමහාමූසිකසණ්ඨානං. එවං ඔළාරිකොළාරිකං පරිග්ගණ්හන්තස්ස සුඛුමම්පි පාකටං හොති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො වීසාධිකානි තීණි අට්ඨිසතානි අනුලිම්පිත්වා ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා අට්ඨිසඞ්ඝාතෙ පතිට්ඨිතතලෙන, උපරි තචෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

188. මස් යනු මාංශ පේශි නවසියයකි. ඒ සියල්ල පැහැයෙන් රතු පැහැතිය, කිණිහිරිය මල් වැනිය. හැඩය අනුව, කෙණ්ඩයේ මස් පිඬු තල් පතක එතූ බත් පාර්සලයක හැඩය ගනී. කලවා මස් පිඬු අඹරන ගලක හැඩය ගනී. තට්ටම්වල මස් පිඬු උඳුනක පාදමක හැඩය ගනී. පිට මැද මස් පිඬු තල් හකුරු තට්ටුවක හැඩය ගනී. දෙපස ඉළ ඇටවල මස් පිඬු වී අටුවක ඇතුළු බිත්තියේ ගෑ මැටි ස්තරයක් මෙන් තුනිය. පියයුරු මස් පිඬු රවුම් කර බිම දැමූ මැටි පිඬක හැඩය ගනී. දෑත්වල මස් පිඬු හම ගැසූ විශාල මීයන් දෙදෙනෙකු එකට තැබුවාක් වැනිය. මෙසේ රළු කොටස් මෙනෙහි කරන්නාට සියුම් මස් පිඬු ද ප්‍රකට වෙයි. දිශාව අනුව දිශා දෙකෙහිම පවතී. පිහිටීම අනුව ඇට තුන්සිය විස්සක් ආලේප කළාක් මෙන් පවතී. සීමාව අනුව යටින් එකිනෙකට සම්බන්ධ වූ ඇටවලින් ද, උඩින් සමෙන් ද, තිරස්ව එකිනෙකාගෙන් ද සීමා වී ඇත. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් මෙනි.

189. න්හාරූති නව න්හාරුසතානි. වණ්ණතො සබ්බෙපි න්හාරූ සෙතා. සණ්ඨානතො නානාසණ්ඨානා. එතෙසු හි ගීවාය උපරිමභාගතො පට්ඨාය පඤ්ච මහාන්හාරූ සරීරං විනන්ධමානා පුරිමපස්සෙන ඔතිණ්ණා. පඤ්ච පච්ඡිමපස්සෙන. පඤ්ච දක්ඛිණපස්සෙන. පඤ්ච වාමපස්සෙන. දක්ඛිණහත්ථං විනන්ධමානාපි හත්ථස්ස පුරිමපස්සෙන පඤ්ච. පච්ඡිමපස්සෙන පඤ්ච. තථා වාමහත්ථං විනන්ධමානා. දක්ඛිණපාදං විනන්ධමානාපි පාදස්ස පුරිමපස්සෙන පඤ්ච. පච්ඡිමපස්සෙන පඤ්ච. තථා වාමපාදං විනන්ධමානාපීති එවං සරීරධාරකා නාම සට්ඨිමහාන්හාරූ කායං විනන්ධමානා ඔතිණ්ණා. යෙ කණ්ඩරාතිපි වුච්චන්ති. තෙ සබ්බෙපි කන්දලමකුළසණ්ඨානා. අඤ්ඤෙ පන තං තං පදෙසං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතා. තතො සුඛුමතරා සුත්තරජ්ජුකසණ්ඨානා. අඤ්ඤෙ තතො සුඛුමතරා පූතිලතාසණ්ඨානා, අඤ්ඤෙ තතො සුඛුමතරා මහාවීණාතන්තිසණ්ඨානා. අඤ්ඤෙ ථූලසුත්තකසණ්ඨානා. හත්ථපාදපිට්ඨීසු න්හාරූ සකුණපාදසණ්ඨානා. සීසෙ න්හාරූ දාරකානං සීසජාලකසණ්ඨානා. පිට්ඨියං න්හාරූ ආතපෙ පසාරිතඅල්ලජාලසණ්ඨානා. අවසෙසා තංතංඅඞ්ගපච්චඞ්ගානුගතා න්හාරූ සරීරෙ පටිමුක්කජාලකඤ්චුකසණ්ඨානා. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො සකලසරීරෙ අට්ඨීනි ආබන්ධිත්වා ඨිතා. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා තිණ්ණං අට්ඨිසතානං උපරි පතිට්ඨිතතලෙහි, උපරි මංසචම්මානි ආහච්ච ඨිතප්පදෙසෙහි, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා, අයං නෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

189. නහර යනු නහර නවසියයකි. පැහැයෙන් සියලුම නහර සුදු පැහැතිය. හැඩයෙන් විවිධාකාරය. මෙම නහර නවසියය අතුරින් ගෙලෙහි ඉහළ සිට ශරීරය වෙළාගෙන ඉදිරිපසින් නහර පහක් පහළට විහිදෙයි. පිටුපසින් පහක් ද, දකුණු පසින් පහක් ද, වම් පසින් පහක් ද විහිදෙයි. දකුණු අත වෙළාගනිමින් ඉදිරිපසින් පහක් ද පිටුපසින් පහක් ද විහිදෙයි. වම් අතෙහි ද එසේමය. දකුණු පාදයෙහි ද ඉදිරිපසින් පහක් හා පිටුපසින් පහක් විහිදෙයි. වම් පාදයෙහි ද එසේමය. මෙසේ ශරීරය දරා සිටින මහ නහර හැටක් (60) ශරීරය වෙළාගෙන විහිදී පවතී. මේවා කණ්ඩරා යනුවෙන් ද හැඳින්වේ. ඒ සියල්ල කන්දල මල් පොහොට්ටුවක හැඩය ගනී. අනෙකුත් නහර ඒ ඒ ප්‍රදේශ වසාගෙන පවතී. ඒවාට වඩා සියුම් නහර නූල් මෙන් ද, තවත් සියුම් නහර වැල් මෙන් ද, තවත් සියුම් නහර වීණා තත් මෙන් ද පවතී. අනෙක්වා ඝන නූල් මෙන් පවතී. අත් පා පිටුපස නහර කුරුලු පාදයක හැඩය ගනී. හිසෙහි නහර ළදරුවන්ගේ හිසට පළඳවන දැල් තොප්පියක හැඩය ගනී. පිටෙහි නහර අව්වේ වැනූ තෙත මස් දැලක හැඩය ගනී. ශරීරයේ ඒ ඒ අඟපසඟ කරා ගිය ඉතිරි නහර ශරීරයෙහි පළඳවන ලද දැල් හැට්ටයක හැඩය ගනී. දිශාව අනුව දිශා දෙකෙහිම පවතී. පිහිටීම අනුව මුළු ශරීරයේම ඇට බැඳ තබමින් පවතී. සීමාව අනුව යටින් ඇට තුන්සියයක මතුපිටින් ද, උඩින් මස් හා සම හා ගැටෙන ස්ථානවලින් ද, තිරස්ව එකිනෙකාගෙන් ද සීමා වී ඇත. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් මෙනි.

190. අට්ඨීති ඨපෙත්වා ද්වත්තිංස දන්තට්ඨීනි අවසෙසානි චතුසට්ඨි හත්ථට්ඨීනි, චතුසට්ඨි පාදට්ඨීනි, චතුසට්ඨි මංසනිස්සිතානි මුදුඅට්ඨීනි, ද්වෙ පණ්හිකට්ඨීනි, එකෙකස්මිං පාදෙ ද්වෙ ද්වෙ ගොප්ඵකට්ඨීනි, ද්වෙ ජඞ්ඝට්ඨීනි, එකං ජණ්ණුකට්ඨි, එකං ඌරුට්ඨි, ද්වෙ කටිට්ඨීනි, අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීනි, චතුවීසති ඵාසුකට්ඨීනි, චුද්දස උරට්ඨීනි[Pg.246], එකං හදයට්ඨි, ද්වෙ අක්ඛකට්ඨීනි, ද්වෙ කොට්ටට්ඨීනි, ද්වෙ බාහුට්ඨීනි, ද්වෙ ද්වෙ අග්ගබාහුට්ඨීනි, සත්ත ගීවට්ඨීනි, ද්වෙ හනුකට්ඨීනි, එකං නාසිකට්ඨි, ද්වෙ අක්ඛිට්ඨීනි, ද්වෙ කණ්ණට්ඨීනි, එකං නලාටට්ඨි. එකං මුද්ධට්ඨි, නව සීසකපාලට්ඨීනීති එවං තිමත්තානි අට්ඨිසතානි, තානි සබ්බානිපි වණ්ණතො සෙතානි. සණ්ඨානතො නානාසණ්ඨානානි.

190. ඇට යනු දත් තිස් දෙක හැර ඉතිරි අතේ ඇට සැට හතරක්, කකුලේ ඇට සැට හතරක්, මස් ඇසුරු කළ මෘදු ඇට සැට හතරක්, විලුඹ ඇට දෙකක්, එක් පාදයක දෙක බැගින් වළලුකර ඇට හතරක්, කෙණ්ඩයේ ඇට දෙකක්, දණහිස් ඇටයක්, කලවා ඇටයක්, උකුළු ඇට දෙකක්, පිටකොන්දේ ඇට දහඅටක්, ඉළ ඇට විසි හතරක්, ළය මැද ඇට දාහතරක්, හෘද අස්ථියක්, අකු ඇට දෙකක්, උරහිස් ඇට දෙකක්, උඩු බාහු ඇට දෙකක්, යටි බාහු ඇට හතරක්, ගෙලෙහි ඇට හතක්, හකු ඇට දෙකක්, නාසයේ ඇටයක්, ඇස් වළවල්වල ඇට දෙකක්, කන් ඇට දෙකක්, නළල් ඇටයක්, හිස් මුදුනේ ඇටයක් සහ හිස් කබලේ ඇට නවයක් වශයෙන් ඇට තුන්සියයක් පමණ වේ. ඒ සියල්ල පැහැයෙන් සුදු පැහැතිය. හැඩයෙන් විවිධාකාරය.

තත්ථ හි අග්ගපාදඞ්ගුලිඅට්ඨීනි කතකබීජසණ්ඨානානි. තදනන්තරානි මජ්ඣපබ්බට්ඨීනි පනසට්ඨිසණ්ඨානානි. මූලපබ්බට්ඨීනි පණවසණ්ඨානානි. පිට්ඨිපාදට්ඨීනි කොට්ටිතකන්දලකන්දරාසිසණ්ඨානානි. පණ්හිකට්ඨි එකට්ඨිතාලඵලබීජසණ්ඨානං. ගොප්ඵකට්ඨීනි බද්ධකීළාගොළකසණ්ඨානානි. ජඞ්ඝට්ඨීනං ගොප්ඵකට්ඨීසු පතිට්ඨිතට්ඨානං අපනීතතචසින්දිකළීරසණ්ඨානං. ඛුද්දකජඞ්ඝට්ඨිකං ධනුකදණ්ඩසණ්ඨානං. මහන්තං මිලාතසප්පපිට්ඨිසණ්ඨානං. ජණ්ණුකට්ඨි එකතො පරික්ඛීණඵෙණකසණ්ඨානං. තත්ථ ජඞ්ඝට්ඨිකස්ස පතිට්ඨිතට්ඨානං අතිඛිණග්ගගොසිඞ්ගසණ්ඨානං. ඌරුට්ඨි දුත්තච්ඡිතවාසිපරසුදණ්ඩසණ්ඨානං. තස්ස කටිට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතට්ඨානං කීළාගොළකසණ්ඨානං. තෙන කටිට්ඨිනො පතිට්ඨිතට්ඨානං අග්ගච්ඡින්නමහාපුන්නාගඵලසණ්ඨානං.

ඇත්ත වශයෙන්ම එහි පා ඇඟිලි අග පුරුක් අස්ථි ඉඟිණි ඇටවල සන්ඨානයෙන් යුක්තය. ඉන් අනතුරුව පිහිටි මැද පුරුක් අස්ථි කොස් ඇටවල සන්ඨානයෙන් යුක්තය. මුල් පුරුක් අස්ථි පණව නම් වූ උඩැක්කි සන්ඨානයෙන් යුක්තය. පිටිපතුල් අස්ථි කොටන ලද හබරල අල සමූහයක සන්ඨානයෙන් යුක්තය. විලුඹ ඇටය තනි ඇටයක් ඇති තල් ඇටයක සන්ඨානය ගනී. වළලුකර ඇට නූලකින් බැඳ එකට සම්බන්ධ කර ක්‍රීඩා කරන ගුළි (බෝල) සන්ඨානයෙන් යුක්තය. වළලුකර ඇට මත්තෙහි කෙණ්ඩා ඇට (ජංඝාස්ථි) පිහිටන ස්ථානය පොත්ත ඉවත් කරන ලද හුනස් දළු වැනිය. කුඩා කෙණ්ඩා ඇටය දුනු දණ්ඩක සන්ඨානය ගනී. විශාල කෙණ්ඩා ඇටය මැලවුණු සර්පයෙකුගේ පිටිකසයක සන්ඨානය ගනී. දණහිස් ඇටය එක් පැත්තකින් ගෙවුණු මුහුදු පෙන කැබැල්ලක සන්ඨානය ගනී. එම දණහිස් ඇටයෙහි කෙණ්ඩා ඇටය පිහිටන ස්ථානය මුවහත් නැති ගව අං අගක සන්ඨානය ගනී. කලවා ඇටය නොමනා ලෙස වඩන ලද කෙටේරි මිටක හෝ පොරෝ මිටක සන්ඨානය ගනී. උකුල් ඇටයෙහි එම කලවා ඇටය පිහිටන ස්ථානය ක්‍රීඩා කරන බෝලයක සන්ඨානය ගනී. කලවා ඇටය පිහිටන උකුල් ඇටයේ ස්ථානය අග සිඳින ලද මහත් වූ දොඹ ගෙඩියක සන්ඨානය ගනී.

කටිට්ඨීනි ද්වෙපි එකාබද්ධානි හුත්වා කුම්භකාරිකඋද්ධනසණ්ඨානානි. පාටියෙක්කං කම්මාරකූටයොත්තකසණ්ඨානානි. කොටියං ඨිතං ආනිසදට්ඨි අධොමුඛං කත්වා ගහිතසප්පඵණසණ්ඨානං, සත්තට්ඨට්ඨානෙසු ඡිද්දාවඡිද්දං. පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීනි අබ්භන්තරතො උපරූපරි ඨපිතසීසපට්ටවෙඨකසණ්ඨානානි. බාහිරතො වට්ටනාවළිසණ්ඨානානි. තෙසං අන්තරන්තරා කකචදන්තසදිසා ද්වෙ තයො කණ්ටකා හොන්ති. චතුවීසතියා ඵාසුකට්ඨීසු අපරිපුණ්ණානි අපරිපුණ්ණඅසිසණ්ඨානානි. පරිපුණ්ණානි පරිපුණ්ණඅසිසණ්ඨානානි. සබ්බානිපි ඔදාතකුක්කුටස්ස පසාරිතපක්ඛසණ්ඨානානි. චුද්දස උරට්ඨීනි ජිණ්ණසන්දමානිකපඤ්ජරසණ්ඨානානි. හදයට්ඨි දබ්බිඵණසණ්ඨානං.

උකුල් ඇට දෙකම එකට බැඳුණු කල්හි කුඹල්කරුවෙකුගේ ලිපක (උඳුනක) සන්ඨානය ගනී. වෙන් වෙන්ව ගත් කල කම්මල්කරුවෙකුගේ මිටියක මිට හා බැඳුණු රැහැනක සන්ඨානය ගනී. කෙළවරෙහි පිහිටි තට්ටම් ඇටය යටිකුරුව අල්ලා ගත් සර්ප පෙනයක සන්ඨානය ගනී, එය තැන් හත අටක සිදුරු සහිතය. පිටකොන්දේ ඇට ඇතුළු පැත්තෙන් බලන විට එක පිට එක තැබූ ඊයම් පටි දඟරයක සන්ඨානය ගනී. පිටතින් බලන විට කැරකැවෙන වළලු වැලක සන්ඨානය ගනී. ඒවා අතර කියත් දත් බඳු වූ දෙතුන් පොළක කටු වැනි නෙරුම් ඇත. ඉළ ඇට සූවිස්ස අතුරින් අසම්පූර්ණ ඉළ ඇට අසම්පූර්ණ කඩු පත්වල සන්ඨානය ගනී. සම්පූර්ණ ඉළ ඇට සම්පූර්ණ කඩු පත්වල සන්ඨානය ගනී. ඒ සියලු ඉළ ඇට සුදු කුකුළෙකුගේ විහිදා ගත් පියාපත්වල සන්ඨානය ගනී. ළය ඇට දහහතර දිරා ගිය දෝලාවක සැකිල්ලක සන්ඨානය ගනී. හෘදය පිහිටන පපුව මැද ඇටය හැඳි තලයක සන්ඨානය ගනී.

අක්ඛකට්ඨීනි ඛුද්දකලොහවාසිදණ්ඩසණ්ඨානානි. කොට්ටට්ඨීනි එකතො පරික්ඛීණසීහළකුද්දාලසණ්ඨානානි. බාහුට්ඨීනි ආදාසදණ්ඩකසණ්ඨානානි. අග්ගබාහුට්ඨීනි යමකතාලකන්දසණ්ඨානානි. මණිබන්ධට්ඨීනි එකතො අල්ලියාපෙත්වා ඨපිතසීසකපට්ටවෙඨකසණ්ඨානානි. පිට්ඨිහත්ථට්ඨීනි කොට්ටිතකන්දලකන්දරාසිසණ්ඨානානි[Pg.247]. හත්ථඞ්ගුලීසු මූලපබ්බට්ඨීනි පණවසණ්ඨානානි. මජ්ඣපබ්බට්ඨීනි අපරිපුණ්ණපනසට්ඨිසණ්ඨානානි. අග්ගපබ්බට්ඨීනි කතකබීජසණ්ඨානානි.

අකු ඇට දෙක කුඩා යකඩ වෑයක මිටක සන්ඨානය ගනී. උරහිස් ඇට (පිටි උර ඇට) එක පැත්තක් ගෙවුණු සිංහල උදැල්ලක සන්ඨානය ගනී. උරබා ඇට (බාහු ඇට) කණ්ණාඩි මිටක සන්ඨානය ගනී. පෙරබා ඇට (අත් දඬු ඇට) යුගලක් වූ තල් අල දෙකක සන්ඨානය ගනී. මැණික්කටු ඇට එකිනෙකට යා කර තබන ලද ඊයම් පටි දඟරයක සන්ඨානය ගනී. අත්ල පිට ඇට කොටන ලද හබරල අල සමූහයක සන්ඨානය ගනී. අත් ඇඟිලිවල මුල් පුරුක් අස්ථි උඩැක්කි සන්ඨානයෙන් යුක්තය. මැද පුරුක් අස්ථි අසම්පූර්ණ වූ කොස් ඇටවල සන්ඨානයෙන් යුක්තය. අග පුරුක් අස්ථි ඉඟිණි ඇටවල සන්ඨානයෙන් යුක්තය.

සත්ත ගීවට්ඨීනි දණ්ඩෙන විජ්ඣිත්වා පටිපාටියා ඨපිතවංසකළීරචක්කලකසණ්ඨානානි. හෙට්ඨිමහනුකට්ඨි කම්මාරානං අයොකූටයොත්තකසණ්ඨානං. උපරිමං අවලෙඛනසත්ථකසණ්ඨානං. අක්ඛිකූපනාසකූපට්ඨීනි අපනීතමිඤ්ජතරුණතාලට්ඨිසණ්ඨානානි. නලාටට්ඨි අධොමුඛට්ඨපිතසඞ්ඛථාලකකපාලසණ්ඨානං. කණ්ණචූළිකට්ඨීනි න්හාපිතඛුරකොසසණ්ඨානානි. නලාටකණ්ණචූළිකානං උපරි පට්ටබන්ධනොකාසෙ අට්ඨිසඞ්කුටිතඝටපුණ්ණපටලඛණ්ඩසණ්ඨානං. මුද්ධට්ඨි මුඛච්ඡින්නවඞ්කනාළිකෙරසණ්ඨානං. සීසට්ඨීනි සිබ්බෙත්වා ඨපිතජජ්ජරලාබුකටාහසණ්ඨානානි.

බෙල්ලේ ඇට සත දණ්ඩකින් සිදුරු කොට පිළිවෙළට තැබූ උණ කරටි පෙතිවල සන්ඨානය ගනී. යට හකු ඇටය කම්මල්කරුවන්ගේ මිටියක මිට බැඳි රැහැනක සන්ඨානය ගනී. උඩු හකු ඇටය ලෙලි ගසන කුඩා පිහියක සන්ඨානය ගනී. ඇස් වළවල් හා නාස් වළවල් අස්ථි මද ඉවත් කරන ලද ලපටි තල් ඇටවල සන්ඨානය ගනී. නළල් ඇටය මුනින් නවන ලද සක් කබලක සන්ඨානය ගනී. කන් සිදුරු ඇට කරණවෑමියන්ගේ දැලිපිහි කොපුවක සන්ඨානය ගනී. නළල හා කන් අතර නළල් පට බඳින ස්ථානයේ අස්ථිය, රැළි වැටුණු ගිතෙල් පිරුණු හට්ටි කැබැල්ලක සන්ඨානය ගනී. හිස් මුදුන් ඇටය කට කැපූ ඇද වූ පොල් කට්ටක සන්ඨානය ගනී. හිස් කබලේ ඇට එකට මසා තබන ලද දිරා ගිය ලබු කබලක සන්ඨානය ගනී.

දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතානි. ඔකාසතො අවිසෙසෙන සකලසරීරෙ ඨිතානි. විසෙසෙන පනෙත්ථ සීසට්ඨීනි ගිවට්ඨීසු පතිට්ඨිතානි. ගීවට්ඨීනි පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීසු. පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීනි කටිට්ඨීසු. කටිට්ඨීනි ඌරුට්ඨීසු. ඌරුට්ඨීනි ජණ්ණුකට්ඨීසු. ජණ්ණුකට්ඨීනි ජඞ්ඝට්ඨීසු. ජඞ්ඝට්ඨීනි ගොප්ඵකට්ඨීසු. ගොප්ඵකට්ඨීනි පිට්ඨිපාදට්ඨීසු පතිට්ඨිතානි. පරිච්ඡෙදතො අන්තො අට්ඨිමිඤ්ජෙන, උපරිතො මංසෙන, අග්ගෙ මූලෙ ච අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නානි, අයං නෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

දිශා වශයෙන් උඩ යට දෙදිගෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් විශේෂයක් නැතිව මුළු ශරීරයෙහිම පිහිටා ඇත. මෙහි විශේෂයෙන්ම හිස් ඇට බෙල්ලේ ඇට මත්තෙහි ද, බෙල්ලේ ඇට පිටකොන්දේ ඇට මත්තෙහි ද, පිටකොන්දේ ඇට උකුල් ඇට මත්තෙහි ද, උකුල් ඇට කලවා ඇට මත්තෙහි ද, කලවා ඇට දණහිස් ඇට මත්තෙහි ද, දණහිස් ඇට කෙණ්ඩා ඇට මත්තෙහි ද, කෙණ්ඩා ඇට වළලුකර ඇට මත්තෙහි ද, වළලුකර ඇට පිටපතුල් ඇට මත්තෙහි ද පිහිටා තිබේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් ඇතුළතින් ඇටමිදුළු වලින් ද, පිටතින් මස් වලින් ද, අගින් හා මුලින් එකිනෙකට සම්බන්ධ වීමෙන් ද වෙන්වී ඇත. මෙය මේ අස්ථිවල සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් හා සමානය.

191. අට්ඨිමිඤ්ජන්ති තෙසං තෙසං අට්ඨීනං අබ්භන්තරගතං මිඤ්ජං. තං වණ්ණතො සෙතං. සණ්ඨානතො මහන්තමහන්තානං අට්ඨීනං අබ්භන්තරගතං වෙළුනාළියං පක්ඛිත්තසෙදිතමහාවෙත්තග්ගසණ්ඨානං. ඛුද්දානුඛුද්දකානං අබ්භන්තරගතං වෙළුයට්ඨිපබ්බෙසු පක්ඛිත්තසෙදිතතනුවෙත්තග්ගසණ්ඨානං. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො අට්ඨීනං අබ්භන්තරෙ පතිට්ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො අට්ඨීනං අබ්භන්තරතලෙහි පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

191. ඇටමිදුළු යනු ඒ ඒ අස්ථි අභ්‍යන්තරයෙහි පවත්නා සාරයයි. එය වර්ණ වශයෙන් සුදු පාටය. සන්ඨාන වශයෙන් මහා අස්ථි ඇතුළත ඇති ඇටමිදුළු උණ බටයක බහා තැම්බූ මහත් වේවැල් අගක සන්ඨානය ගනී. ඉතා කුඩා අස්ථි තුළ ඇති ඇටමිදුළු උණ පුරුක්වල බහා තැම්බූ සිහින් වේවැල් අගක සන්ඨානය ගනී. දිශා වශයෙන් උඩ යට දෙදිගෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් අස්ථි අභ්‍යන්තරයෙහි පිහිටා ඇත. පරිච්ඡේද වශයෙන් අස්ථිවල ඇතුළු පෘෂ්ඨයෙන් වෙන්වී ඇත. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් මෙන්ම වේ.

192. වක්කන්ති එකබන්ධනා ද්වෙ මංසපිණ්ඩිකා. තං වණ්ණතො මන්දරත්තං පාළිභද්දකට්ඨිවණ්ණං. සණ්ඨානතො දාරකානං යමකකීළාගොළකසණ්ඨානං, එකවණ්ටපටිබද්ධඅම්බඵලද්වයසණ්ඨානං වා. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො ගලවාටකා නික්ඛන්තෙන එකමූලෙන ථොකං ගන්ත්වා ද්විධා [Pg.248] භින්නෙන ථූලන්හාරුනා විනිබද්ධං හුත්වා හදයමංසං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො වක්කං වක්කභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

192. වක්ක (වකුගඩුව) යනු එකම බන්ධනයකින් බැඳුණු මස් පිඬු දෙකකි. එය වර්ණ වශයෙන් මඳක් රතු පාටය, එනම් එරබදු ඇටයක් බඳු පැහැයක් ගනී. සන්ඨාන වශයෙන් දරුවන්ගේ ක්‍රීඩා පිංපොං බෝල යුගලක සන්ඨානය ගනී, නැතහොත් එක් නෙට්ටුවක බැඳුණු අඹ ගෙඩි දෙකක සන්ඨානය ගනී. දිශා වශයෙන් ඉහළ දිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් ගෙල ප්‍රදේශයෙන් නික්මුණු එක් මුලකින් මදක් ගොස් දෙකට බෙදුණු මහත් ස්නායුවකින් බැඳී හෘද මාංසය පිරිවරා පිහිටා ඇත. පරිච්ඡේද වශයෙන් වකුගඩුව එම වකුගඩු කොටසින්ම වෙන්වී ඇත. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය වනාහි කෙස් මෙන්ම වේ.

193. හදයන්ති හදයමංසං. තං වණ්ණතො රත්තපදුමපත්තපිට්ඨිවණ්ණං. සණ්ඨානතො බාහිරපත්තානි අපනෙත්වා අධොමුඛං ඨපිතපදුමමකුළසණ්ඨානං. බහි මට්ඨං, අන්තො කොසාතකීඵලස්ස අබ්භන්තරසදිසං. පඤ්ඤවන්තානං ථොකං විකසිතං, මන්දපඤ්ඤානං මකුළිතමෙව. අන්තො චස්ස පුන්නාගට්ඨිපතිට්ඨානමත්තො ආවාටකො හොති, යත්ථ අද්ධපසතමත්තං ලොහිතං සණ්ඨාති, යං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති. තං පනෙතං රාගචරිතස්ස රත්තං හොති, දොසචරිතස්ස කාළකං, මොහචරිතස්ස මංසධොවනඋදකසදිසං, විතක්කචරිතස්ස කුලත්ථයූසවණ්ණං, සද්ධාචරිතස්ස කණිකාරපුප්ඵවණ්ණං, පඤ්ඤාචරිතස්ස අච්ඡං විප්පසන්නං අනාවිලං පණ්ඩරං පරිසුද්ධං නිද්ධොතජාතිමණි විය ජුතිමන්තං ඛායති. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානං මජ්ඣෙ පතිට්ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො හදයං හදයභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

193. හදය යනු හෘද මාංසයයි. එය වර්ණයෙන් රතු නෙළුම් පෙත්තක පිටිපස වර්ණයට සමානය. හැඩයෙන් බාහිර පෙති ඉවත් කර යටිකුරුව තැබූ නෙළුම් පොහොට්ටුවක ස්වරූපය ගනී. පිටතින් සිනිඳුය, ඇතුළතින් වැටකොළු ගෙඩියක ඇතුළත වැනි ය. ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ හෘදය මඳක් විකසිත වන අතර මඳ ප්‍රඥාව ඇත්තන්ගේ එය පොහොට්ටුවක් ම පවතී. එහි ඇතුළත දොඹ ඇටයක් තැබිය හැකි පමණ කුහරයක් පවතී. එහි දෝතකට (තල පතකට) පමණ ගත හැකි රුධිරය පවතී. මනෝ ධාතුව හා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව පවතින්නේ එම රුධිරය ඇසුරු කරගෙනය. එම රුධිරය රාග චරිත ඇත්තන්ට රතු පාටය, දෝස චරිත ඇත්තන්ට කළු පාටය, මෝහ චරිත ඇත්තන්ට මස් සේදූ ජලය වැනිය, විතක්ක චරිත ඇත්තන්ට කොල්ලු තැම්බූ ජලය වැනි වර්ණයෙන් යුක්තය, ශ්‍රද්ධා චරිත ඇත්තන්ට කණිකාර (ඇසළ) මල් වර්ණයෙන් යුක්තය, ප්‍රඥා චරිත ඇත්තන්ට ඉතා පිරිසිදුය, ප්‍රසන්නය, කැළඹිලි රහිතය, සුදුය, මැනවින් ඔප දැමූ පද්මරාග මාණික්‍යයක් මෙන් දීප්තිමත්ය. පිහිටීමෙන් ශරීරයේ උඩු කොටසේ පියයුරු දෙක අතර මැද ඇතුළත පිහිටා ඇත. සීමාවෙන් හෘදය තමාගේම කොටසින් වෙන් වූ අතර, මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමානය.

194. යකනන්ති යමකමංසපටලං. තං වණ්ණතො රත්තං පණ්ඩුකධාතුකං නාතිරත්තකුමුදස්ස පත්තපිට්ඨිවණ්ණං. සණ්ඨානතො මූලෙ එකං අග්ගෙ යමකං කොවිළාරපත්තසණ්ඨානං. තඤ්ච දන්ධානං එකමෙව හොති මහන්තං, පඤ්ඤවන්තානං ද්වෙ වා තීණි වා ඛුද්දකානි. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං, ඔකාසතො ද්වින්නං ථනානං අබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං නිස්සාය ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො යකනං යකනභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

194. යකන යනු අක්මාවයි (නිවුන් මස් පටලයකි). එය වර්ණයෙන් රතුය, මඳක් සුදුමැලි ස්වභාවයක් ගනී, එතරම් රතු නොවූ සුදු නෙළුම් පෙත්තක පිටිපස වර්ණය බඳුය. හැඩයෙන් මුල කොටසෙහි එකක් ද, අග කොටසෙහි නිවුන් ද වූ කොබෝලීල පත්‍රයක හැඩය ගනී. මඳ ප්‍රඥාව ඇත්තන්ගේ එය එකම විශාල කැබැල්ලක් ලෙස පවතින අතර ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ කුඩා කැබලි දෙකක් හෝ තුනක් ලෙස පවතී. පිහිටීමෙන් ශරීරයේ උඩු කොටසේ පියයුරු දෙක අතර ඇතුළත දකුණු පස ඇසුරු කොට පිහිටා ඇත. සීමාවෙන් අක්මාව තමාගේම කොටසින් වෙන් වූ අතර, මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමානය.

195. කිලොමකන්ති පටිච්ඡන්නාපටිච්ඡන්නභෙදතො දුවිධං පරියොනහනමංසං. තං දුවිධම්පි වණ්ණතො සෙතං දුකූලපිලොතිකවණ්ණං. සණ්ඨානතො අත්තනො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො පටිච්ඡන්නකිලොමකං උපරිමාය දිසාය. ඉතරං ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො පටිච්ඡන්නකිලොමකං [Pg.249] හදයඤ්ච වක්කඤ්ච පටිච්ඡාදෙත්වා, අප්පටිච්ඡන්නකිලොමකං සකලසරීරෙ චම්මස්ස හෙට්ඨතො මංසං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා මංසෙන, උපරි චම්මෙන, තිරියං කිලොමකභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

195. කිලෝමක යනු වැසුණු සහ නොවැසුණු ලෙස දෙවදෑරුම් වූ, වෙළා ගන්නා ලද මස් පටලයයි (දළ මස). මේ දෙවර්ගයම වර්ණයෙන් සුදුය, සුදු පට වස්ත්‍රයක පැහැය ගනී. හැඩයෙන් එය පිහිටා ඇති ස්ථානයට අනුව හැඩය ගනී. පිහිටීමෙන් වැසුණු දළ මස උඩු දිශාවෙහි පවතින අතර, අනෙක් (නොවැසුණු) දළ මස දිශා දෙකෙහිම පවතී. පිහිටීමෙන් වැසුණු දළ මස හෘදය සහ වකුගඩු වසා පිහිටා ඇත. නොවැසුණු දළ මස මුළු සිරුරෙහිම සමට යටින් මස් වැසී පවතින සේ පිහිටා ඇත. සීමාවෙන් පහළින් මස්වලින් ද, ඉහළින් සමෙන් ද, හරහට තමාගේම මස් පටල කොටසින් ද වෙන් වී ඇත. මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදය වන අතර විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමානය.

196. පිහකන්ති උදරජිව්හාමංසං. තං වණ්ණතො නීලං නිග්ගුණ්ඩිපුප්ඵවණ්ණං. සණ්ඨානතො සත්තඞ්ගුලප්පමාණං අබන්ධනං කාළවච්ඡකජිව්හාසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො හදයස්ස වාමපස්සෙ උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතං, යස්මිං පහරණප්පහාරෙන බහිනික්ඛන්තෙ සත්තානං ජීවිතක්ඛයො හොති. පරිච්ඡෙදතො පිහකභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

196. පිහක යනු බඩදිව (ප්ලීහාව) හෙවත් ආමාශය අසල පවතින මස් වැදැල්ලයි. එය වර්ණයෙන් නිල් පාටය, නික මල් පැහැය ගනී. හැඩයෙන් සත් ඇඟිල්ලක් පමණ දිගය, බන්ධනයක් රහිතය, කළු වස්සකුගේ දිවක හැඩය ගනී. පිහිටීමෙන් ශරීරයේ ඉහළ කොටසේ හෘදයේ වම් පසින්, ආමාශ පටලයට ඉහළින් පිහිටා ඇත. යම් හෙයකින් එයට පහරක් වැදී පිටතට නිකුත් වුවහොත් සත්වයන්ගේ ජීවිතය විනාශ වේ. සීමාවෙන් ප්ලීහාව තමාගේම කොටසින් වෙන් වූ අතර, මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමානය.

197. පප්ඵාසන්ති ද්වත්තිංසමංසඛණ්ඩප්පභෙදං පප්ඵාසමංසං. තං වණ්ණතො රත්තං නාතිපක්කඋදුම්බරඵලවණ්ණං. සණ්ඨානතො විසමච්ඡින්නබහලපූවඛණ්ඩසණ්ඨානං. අබ්භන්තරෙ අසිතපීතානං අභාවෙ උග්ගතෙන කම්මජතෙජුස්මානා අබ්භාහතත්තා සංඛාදිතපලාලපිණ්ඩමිව නිරසං නිරොජං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානං අන්තරෙ හදයඤ්ච යකනඤ්ච උපරි ඡාදෙත්වා ඔලම්බන්තං ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො පප්ඵාසභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

197. පප්ඵාස යනු පෙනහළුයි. එය මස් කොටස් තිස් දෙකකින් යුක්ත මස් පටලයකි. වර්ණයෙන් රතුය, නොමේරූ අත්තික්කා ගෙඩියක වර්ණය ගනී. හැඩයෙන් අසමාන ලෙස කපන ලද ඝනකම් රොටී කැබැල්ලක හැඩය ගනී. ආහාර නැති විට ශරීරය තුළ උපදින කර්මජ තේජෝ ධාතුවෙන් හටගන්නා තාපය නිසා පීඩිත වූ, සපා කෑ පිදුරු මිටියක් මෙන් රසක් හෝ ඕජාවක් නැතිව පවතී. පිහිටීමෙන් ශරීරයේ උඩු කොටසේ පියයුරු දෙක අතර හෘදය සහ අක්මාව වසා එල්ලෙමින් පවතී. සීමාවෙන් පෙනහළු තමාගේම කොටසින් වෙන් වූ අතර, මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමානය.

198. අන්තන්ති පුරිසස්ස ද්වත්තිංසහත්ථා ඉත්ථියා අට්ඨවීසතිහත්ථා එකවීසතියා ඨානෙසු ඔභග්ගා අන්තවට්ටි. තදෙතං වණ්ණතො සෙතං සක්ඛරසුධාවණ්ණං. සණ්ඨානතො ලොහිතදොණියං ආභුජිත්වා ඨපිතසීසච්ඡින්නසප්පසණ්ඨානං. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො උපරි ගලවාටකෙ හෙට්ඨා ච කරීසමග්ගෙ විනිබන්ධත්තා ගලවාටකකරීසමග්ගපරියන්තෙ සරීරබ්භන්තරෙ ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො අන්තභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

198. අන්ත යනු බඩවැැලයි. එය පුරුෂයෙකුගේ නම් රියන් තිස් දෙකක් ද, ස්ත්‍රියකගේ නම් රියන් විසි අටක් ද දිගු වූ, ස්ථාන විසි එකකදී නැවී දඟර ගැසී පවතින බඩවැල් රැහැනයි. එය වර්ණයෙන් සුදුය, හුණු බදාම වැනි වර්ණයක් ගනී. හැඩයෙන් ලේ පිරුණු ඔරුවක දඟර ගැසී සිටින හිස කැපූ සර්පයෙකු වැනිය. පිහිටීමෙන් උඩු සහ යටි දිශා දෙකෙහිම පවතී. පිහිටීමෙන් උඩින් උගුරේ සිට පහළින් ගුද මාර්ගය දක්වා එකට බැඳී ඇති බැවින් ශරීරය ඇතුළත පිහිටා ඇත. සීමාවෙන් බඩවැැල තමාගේම කොටසින් වෙන් වූ අතර, මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමානය.

199. අන්තගුණන්ති [Pg.250] අන්තභොගට්ඨානෙසු බන්ධනං. තං වණ්ණතො සෙතං දකසීතලිකමූලවණ්ණං. සණ්ඨානතො දකසීතලිකමූලසණ්ඨානමෙව. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො කුද්දාලඵරසුකම්මාදීනි කරොන්තානං යන්තාකඩ්ඪනකාලෙ යන්තසුත්තකමිව යන්තඵලකානි අන්තභොගෙ එකතො අගළන්තෙ ආබන්ධිත්වා පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකස්ස අන්තරා සංසිබ්බිත්වා ඨිතරජ්ජුකා විය එකවීසතියා අන්තභොගානං අන්තරා ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො අන්තගුණභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

199. අන්තගුණ යනු බඩවැල් දඟර ගැසී පවතින ස්ථානවල ඒවා බැඳ තබන බඩවැල් පටියයි (අතුණුබහන්). වර්ණයෙන් සුදුය, දිය ඉළුක් මුල් වැනි වර්ණයක් ගනී. හැඩයෙන් ද දිය ඉළුක් මුල් වැනිමය. පිහිටීමෙන් දිශා දෙකෙහිම පවතී. පිහිටීමෙන් කෙටේරි ආදී ආයුධවලින් වැඩ කරන විට බඩවැල් ලිස්සා නොයන ලෙස, යන්ත්‍රයක් ඇදීමේදී යන්ත්‍ර ලණුවලින් එහි ලෑලි බැඳ තබන්නාක් මෙන් ද, පා පිස්නාවක මැහුම් ලණු මෙන් බඩවැල් දඟර විසි එක අතර ඒවා බැඳ තබමින් පිහිටා ඇත. සීමාවෙන් මෙය තමාගේම කොටසින් වෙන් වූ අතර, මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් හා සමානය.

200. උදරියන්ති උදරෙ භවං අසිතපීතඛායිතසායිතං. තං වණ්ණතො අජ්ඣොහටාහාරවණ්ණං. සණ්ඨානතො පරිස්සාවනෙ සිථිලබද්ධතණ්ඩුලසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො උදරෙ ඨිතං.

200. උදරිය යනු ආමාශය තුළ පවතින, අනුභව කළ, පානය කළ, සැපූ සහ ලෙවකෑ අළුත් ආහාරයි. එය වර්ණයෙන් ගිලින ලද ආහාරවල වර්ණයට සමානය. හැඩයෙන් පෙරා මිරිකා නොගත්, රෙදි කඩක බුරුලට බඳින ලද සහල් මල්ලක ස්වරූපය ගනී. පිහිටීමෙන් ශරීරයේ ඉහළ කොටසේ ආමාශය තුළ පවතී.

උදරං නාම උභතො නිප්පීළියමානස්ස අල්ලසාටකස්ස මජ්ඣෙ සඤ්ජාතඵොටකසදිසං අන්තපටලං, බහි මට්ඨං, අන්තො මංසකසම්බුපලිවෙඨනකිලිට්ඨපාවාරකපුප්ඵකසදිසං, කුථිතපනසතචස්ස අබ්භන්තරසදිසන්තිපි වත්තුං වට්ටති, යත්ථ තක්කොටකා ගණ්ඩුප්පාදකා තාලහීරකා සූචිමුඛකා පටතන්තසුත්තකා ඉච්චෙවමාදිද්වත්තිංසකුලප්පභෙදා කිමයො ආකුලබ්‍යාකුලා සණ්ඩසණ්ඩචාරිනො හුත්වා නිවසන්ති, යෙ පානභොජනාදිම්හි අවිජ්ජමානෙ උල්ලඞ්ඝිත්වා විරවන්තා හදයමංසං අභිහනන්ති, පානභොජනාදිඅජ්ඣොහරණවෙලායඤ්ච උද්ධංමුඛා හුත්වා පඨමජ්ඣොහටෙ ද්වෙ තයො ආලොපෙ තුරිතතුරිතා විලුප්පන්ති, යං තෙසං කිමීනං සූතිඝරං වච්චකුටි ගිලානසාලා සුසානඤ්ච හොති. යත්ථ සෙය්‍යථාපි නාම චණ්ඩාලගාමද්වාරෙ චන්දනිකාය නිදාඝසමයෙ ථූලඵුසිතකෙ දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකෙන වුය්හමානං මුත්තකරීසචම්මඅට්ඨින්හාරුඛණ්ඩඛෙළසිඞ්ඝාණිකාලොහිතප්පභුතිනානාකුණපජාතං නිපතිත්වා කද්දමොදකාලුළිතං ද්වීහතීහච්චයෙන සඤ්ජාතකිමිකුලං සූරියාතපසන්තාපවෙගකුථිතං උපරි ඵෙණපුප්ඵුළකෙ මුඤ්චන්තං අභිනීලවණ්ණං පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡං නෙව උපගන්තුං, න දට්ඨුං අරහරූපතං ආපජ්ජිත්වා තිට්ඨති, පගෙව [Pg.251] ඝායිතුං වා සායිතුං වා, එවමෙව නානප්පකාරං පානභොජනාදිදන්තමුසලසඤ්චුණ්ණිතං ජිව්හාහත්ථපරිවත්තිතඛෙළලාලාපලිබුද්ධං තඞ්ඛණවිගතවණ්ණගන්ධරසාදිසම්පදං තන්තවායඛලිසුවානවමථුසදිසං නිපතිත්වා පිත්තසෙම්හවාතපලිවෙඨිතං හුත්වා උදරග්ගිසන්තාපවෙගකුථිතං කිමිකුලාකුලං උපරූපරි ඵෙණපුප්ඵුළකානි මුඤ්චන්තං පරමකසම්බුදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡභාවං ආපජ්ජිත්වා තිට්ඨති. යං සුත්වාපි පානභොජනාදීසු අමනුඤ්ඤතා සණ්ඨාති, පගෙව පඤ්ඤාචක්ඛුනා අවලොකෙත්වා. යත්ථ ච පතිතං පානභොජනාදි පඤ්චධා විවෙකං ගච්ඡති, එකං භාගං පාණකා ඛාදන්ති, එකං භාගං උදරග්ගි ඣාපෙති, එකො භාගො මුත්තං හොති, එකො භාගො කරීසං, එකො භාගො රසභාවං ආපජ්ජිත්වා සොණිතමංසාදීනි උපබ්‍රූහයති.

අනුභව කළ ආහාර තැන්පත් වන අලුත් ආහාර ආශය හෙවත් කුසය (ආමාශය) යනු, දෙපසින් අල්ලා මිරිකනු ලබන තෙත රෙද්දක මැද ඇති වන බුබුළක් වැනි වූ මස් පටලයකි. එහි පිටත සිනිඳුය. ඇතුළත කුණු මස් හෝ මස් රොඩු වෙළාගත් කිලුටු උඩුකය වස්ත්‍රයක ඇතුළත මෙන් ද, කුණු වූ කොස් ගෙඩියක ඇතුළත මෙන් ද පිළිකුල් සහගත බව පැවසිය හැකිය. එහි තක්කෝටක, ගණ්ඩුප්පාදක, තාලහීරක, සූචිමුඛක, පටතන්තසුත්තක ආදී වශයෙන් තිස් දෙවර්ගයක පණුවන් රොක් වී, සමූහ වශයෙන් එහා මෙහා යමින් වාසය කරති. බඩගිනි වූ විට හෙවත් ආහාර නොමැති විට ඔවුහු ඉහළට පැන මොරගසමින් හෘද මාංසයට පහර දෙති. ආහාර අනුභව කරන අවස්ථාවලදී ඔවුහු මුඛය ඉහළට හරවාගෙන, මුලින්ම ගිලිනු ලබන ආහාර කබළ දෙක තුන ඉතා ඉක්මනින් උදුරා ගනිති. එම ආමාශය පණුවන්ගේ ප්‍රසූතිකාගාරය ද, වැසිකිළිය ද, රෝහල ද, මෙන්ම සොහොන් බිම ද වන්නේය. නිදර්ශනයක් දක්වන්නේ නම්, සැඩොල් ගමක දොරකඩ ඇති කුණු වලකට ගිම්හාන කාලයේ මහා වැසි ඇද හැලෙන විට, මුත්‍ර, මළ, සම්, ඇට, නහර කැබලි, කෙළ, සොටු, ලේ ආදී විවිධ කුණු කසළ ගසාගෙන විත් වැටී, මඩ සහිත ජලය හා මුසු වී, දින දෙක තුනක් ගත වූ පසු පණුවන් හටගෙන, හිරු රැස් රශ්මියෙන් නටමින් ඉහළින් පෙණ බුබුළු දමමින්, තද නිල් පැහැ වී, අතිශය දුගඳින් යුක්තව පිළිකුල් සහගත වන බැවින් ඒ අසලට යාමටවත් බැලීමටවත් නුසුදුසු තත්ත්වයක පවතී ද, එලෙසම දත් නමැති වංගෙඩියෙන් කොටා අඹරන ලද, දිව නමැති අතින් පෙරළන ලද, කෙළ සහ සෙමෙන් තැවරුණු, එම මොහොතේම පැහැය, ගඳ, රස ආදිය නැති වී ගිය, රෙදි වියන්නන්ගේ නූල් කැඳ හෝ බල්ලෙකු වමනය කළ දෙයක් බඳු වූ ආහාර වර්ග ආමාශයට වැටී, පිත, සෙම හා වාතයෙන් වෙළී, කුසගින්න නමැති ගින්නෙන් තැම්බෙමින්, පණුවන්ගෙන් ගැවසී ගෙන, ඉහළට පෙණ බුබුළු දමමින්, අතිශය පිළිකුල් සහගත තත්ත්වයට පත් වී පවතී. මෙම ආමාශය ගැන ඇසීමෙන් පවා ආහාර කෙරෙහි ඇති ආශාව නැති වී යයි නම්, ප්‍රඥා ඇසින් ඒ දෙස බැලීම ගැන කුමන කතා ද? එම ආමාශයට වැටුණු ආහාර පස් ආකාරයකට බෙදී යයි: එක් කොටසක් පණුවන් අනුභව කරති, එක් කොටසක් ජඨරාග්නියෙන් දැවී යයි, එක් කොටසක් මුත්‍ර බවට ද, එක් කොටසක් මළ බවට ද පත් වේ. තවත් කොටසක් රස ධාතුව බවට පත් වී ලේ මස් ආදිය පෝෂණය කරයි.

පරිච්ඡෙදතො උදරපටලෙන චෙව උදරියභාගෙන ච පරිච්ඡින්නං. අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

පරිච්ඡේදය (සීමාව) වශයෙන් ගත් කල, ආමාශයේ මස් පටලයෙන් ද, ආහාර කොටස්වලින් ද සීමා වී ඇත. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය හිසකෙස් වලට සමානය.

201. කරීසන්ති වච්චං. තං වණ්ණතො යෙභුය්‍යෙන අජ්ඣොහටාහාරවණ්ණමෙව හොති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො හෙට්ඨිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො පක්කාසයෙ ඨිතං. පක්කාසයො නාම හෙට්ඨානාභි-පිට්ඨිකණ්ටකමූලානං අන්තරෙ අන්තාවසානෙ උබ්බෙධෙන අට්ඨඞ්ගුලමත්තො වෙළුනාළිකසදිසො, යත්ථ සෙය්‍යථාපි නාම උපරි භූමිභාගෙ පතිතං වස්සොදකං ඔගළිත්වා හෙට්ඨා භූමිභාගං පූරෙත්වා තිට්ඨති, එවමෙව යංකිඤ්චි ආමාසයෙ පතිතං පානභොජනාදිකං උදරග්ගිනා ඵෙණුද්දෙහකං පක්කං පක්කං නිසදාය පිසිතමිව සණ්හභාවං ආපජ්ජිත්වා අන්තබිලෙන ඔගළිත්වා ඔගළිත්වා ඔමද්දිත්වා වෙළුපබ්බෙ පක්ඛිපමානපණ්ඩුමත්තිකා විය සන්නිචිතං හුත්වා තිට්ඨති. පරිච්ඡෙදතො පක්කාසයපටලෙන චෙව කරීසභාගෙන ච පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

201. අනුභව කළ ආහාරවල ඉතිරි කොටස වූ මළ (අතීත ආහාරය), පැහැය වශයෙන් ගත් කල බොහෝ විට අනුභව කළ ආහාරවල පැහැයම ගනී. හැඩය වශයෙන් එය පවතින ස්ථානයේ හැඩය ගනී. දිශාව වශයෙන් පහළ දිශාවෙහි හටගනී. ස්ථානය වශයෙන් පක්වාශයෙහි (මළාශයෙහි) පිහිටා ඇත. පක්වාශය යනු නාභියට පහළින්, කොඳු ඇට පෙළට ඉදිරියෙන්, අන්ත්‍රයේ කෙළවරෙහි පිහිටි අඟල් අටක් පමණ දිගැති උණ බටයක සිදුරක් වැනි ස්ථානයකි. ඉහළ ස්ථානයකට වැටුණු වැසි ජලය පහළ ස්ථානයකට ගලා ගොස් පිරී පවතින්නාක් මෙන්, ආමාශයට වැටුණු යම් ආහාරයක් වේ ද, එය ජඨරාග්නියෙන් පෙණ නගිමින් පැසී, බෙලෙක් ගලක ඇඹරූ දෙයක් මෙන් සිනිඳු බවට පත් වී, අන්ත්‍ර මාර්ගය ඔස්සේ පහළට වැගිරී, උණ බටයක් තුළට මිරිකා පුරවන ලද සුදු පැහැති මැටි පිඩක් මෙන් එක් රැස් වී පවතී. සීමාව වශයෙන්, පක්වාශයේ මස් පටලයෙන් ද මළ කොටසින් ද සීමා වී ඇත. මෙය සභාග පරිච්ඡේදය වන අතර විසභාග පරිච්ඡේදය හිසකෙස් වලට සමානය.

202. මත්ථලුඞ්ගන්ති සීසකටාහබ්භන්තරෙ ඨිතමිඤ්ජරාසි. තං වණ්ණතො සෙතං අහිච්ඡත්තකපිණ්ඩවණ්ණං. දධිභාවං අසම්පත්තං දුට්ඨඛීරවණ්ණන්තිපි වත්තුං වට්ටති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සීසකටාහබ්භන්තරෙ චත්තාරො සිබ්බිනිමග්ගෙ නිස්සාය සමොධානෙත්වා ඨපිතා චත්තාරො පිට්ඨපිණ්ඩා විය සමොහිතං තිට්ඨති. පරිච්ඡෙදතො සීසකටාහස්ස අබ්භන්තරතලෙහි චෙව මත්ථලුඞ්ගභාගෙන ච පරිච්ඡින්නං[Pg.252], අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

202. මොළය යනු හිස් කබල ඇතුළත පිහිටි පල්පයක් (සාරයක්) වැනි කොටසකි. එය පැහැයෙන් සුදුය, හතු පිඩක පැහැයට සමානය. කැටි ගැසුණු කිරි (මුදවන ලද කිරි) බවට පත් වීමට පෙර පවතින නරක් වූ කිරි පැහැය වැනි යැයි ද කිව හැකිය. හැඩය අනුව එය පිහිටි ස්ථානයේ හැඩය ගනී. දිශාව වශයෙන් ඉහළ දිශාවෙහි හටගනී. ස්ථානය වශයෙන්, හිස් කබල ඇතුළත ඇති මැහුම් හතර ඇසුරු කරමින්, එකට එකතු කරන ලද පිටි ගුලි හතරක් මෙන් පිහිටා ඇත. සීමාව වශයෙන්, හිස් කබලේ ඇතුළත ස්තරයෙන් හා මොළයේ කොටසින් සීමා වී ඇත. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදය වන අතර විසභාග පරිච්ඡේදය හිසකෙස් වලට සමානය.

203. පිත්තන්ති ද්වෙ පිත්තානි බද්ධපිත්තඤ්ච අබද්ධපිත්තඤ්ච. තත්ථ බද්ධපිත්තං වණ්ණතො බහලමධුකතෙලවණ්ණං. අබද්ධපිත්තං මිලාතආකුලිපුප්ඵවණ්ණං. සණ්ඨානතො උභයම්පි ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො බද්ධපිත්තං උපරිමාය දිසාය ජාතං, ඉතරං ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො අබද්ධපිත්තං ඨපෙත්වා කෙසලොමදන්තනඛානං මංසවිනිමුත්තට්ඨානඤ්චෙව ථද්ධසුක්ඛචම්මඤ්ච උදකමිව තෙලබින්දු අවසෙසසරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං, යම්හි කුපිතෙ අක්ඛීනි පීතකානි හොන්ති, භමන්ති, ගත්තං කම්පති, කණ්ඩූයති. බද්ධපිත්තං හදයපප්ඵාසානං අන්තරෙ යකනමංසං නිස්සාය පතිට්ඨිතෙ මහාකොසාතකීකොසකසදිසෙ පිත්තකොසකෙ ඨිතං, යම්හි කුපිතෙ සත්තා උම්මත්තකා හොන්ති, විපල්ලත්ථචිත්තා හිරොත්තප්පං ඡඩ්ඩෙත්වා අකාතබ්බං කරොන්ති, අභාසිතබ්බං භාසන්ති, අචින්තිතබ්බං චින්තෙන්ති. පරිච්ඡෙදතො පිත්තභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

203. පිත යනු බද්ධ පිත සහ අබද්ධ පිත යැයි දෙවර්ගයකි. එහිදී බද්ධ පිත (පිත්තාශයේ රැඳි පිත) පැහැය වශයෙන් ඝන වූ මී පැණි හෝ තෙල් පැහැතිය. අබද්ධ පිත (ශරීරය පුරා විසිරී ඇති පිත) පර වූ තොලබෝ මල් පැහැතිය. හැඩය වශයෙන් දෙවර්ගයම ඒවා පිහිටි ස්ථානයේ හැඩය ගනී. දිශාව අනුව බද්ධ පිත ඉහළ දිශාවෙහි හටගන්නා අතර, අනෙක (අබද්ධ පිත) දිශා දෙකෙහිම පවතී. ස්ථානය වශයෙන් ගත් කල, අබද්ධ පිත යනු කෙස්, ලොම්, දත්, නිය සහ මස් රහිත ස්ථාන මෙන්ම ඝන වූ වියළි සම ද හැර, ජලයෙහි තෙල් බින්දුවක් පැතිරෙන්නාක් මෙන් ශරීරය පුරා පැතිර පවතින්නකි. එය කිපුණු විට ඇස් කහ පැහැ වේ, ඇස් කැරකෙන්නාක් මෙන් දැනේ, ශරීරය වෙව්ලයි, කැසීම ඇති වේ. බද්ධ පිත හෘදය සහ පෙනහළු අතර අක්මාව ඇසුරු කරමින් පිහිටි, මහා වැටකොළු ගෙඩියක හැඩය ඇති පිත්තාශයෙහි පවතී. එය කිපුණු විට සත්වයෝ උමතු වෙති, සිහි විකල් වෙති, ලැජ්ජා භය අතහැර නොකටයුතු දේ කරති, නොකිව යුතු දේ පවසති, නොසිතිය යුතු දේ සිතති. සීමාව වශයෙන්, පිත පිතෙන්ම සීමා වී පවතී. මෙය සභාග පරිච්ඡේදය වන අතර විසභාග පරිච්ඡේදය හිසකෙස් වලට සමානය.

204. සෙම්හන්ති සරීරබ්භන්තරෙ එකපත්ථපූරප්පමාණං සෙම්හං. තං වණ්ණතො සෙතං නාගබලාපණ්ණරසවණ්ණං. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො උදරපටලෙ ඨිතං. යං පානභොජනාදිඅජ්ඣොහරණකාලෙ සෙය්‍යථාපි නාම උදකෙ සෙවාලපණකං කට්ඨෙ වා කථලෙ වා පතන්තෙ ඡිජ්ජිත්වා ද්විධා හුත්වා පුන අජ්ඣොත්ථරිත්වා තිට්ඨති, එවමෙව පානභොජනාදිම්හි නිපතන්තෙ ඡිජ්ජිත්වා ද්විධා හුත්වා පුන අජ්ඣොත්ථරිත්වා තිට්ඨති, යම්හි ච මන්දීභූතෙ පක්කගණ්ඩො විය පූතිකුක්කුටණ්ඩමිව ච උදරං පරමජෙගුච්ඡං කුණපගන්ධං හොති, තතො උග්ගතෙන ච ගන්ධෙන උද්දෙකොපි මුඛම්පි දුග්ගන්ධං පූතිකුණපසදිසං හොති. සො ච පුරිසො අපෙහි දුග්ගන්ධං වායසීති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, යඤ්ච වඩ්ඪිත්වා බහලත්තමාපන්නං පිධානඵලකමිව වච්චකුටියං උදරපටලස්ස අබ්භන්තරෙයෙව කුණපගන්ධං සන්නිරුම්භිත්වා තිට්ඨති. පරිච්ඡෙදතො සෙම්හභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

204. සෙම යනු සිරුර අභ්‍යන්තරයෙහි පත්ථයක් (එක් නැළියක් පමණ) ප්‍රමාණයට පවතින ධාතුවකි. එය වර්ණයෙන් සුදු වන අතර නාගබලා පත්‍ර යුෂයේ පැහැයට සමාන වේ. හැඩය අනුව එය පවතින ස්ථානයේ හැඩය ගන්නා අතර, දිශාව අනුව සිරුරේ උඩු කොටසෙහි හටගනී. ස්ථානය අනුව ආමාශ පටලයෙහි පිහිටා ඇත. ආහාර පාන ගිලින අවස්ථාවෙහිදී, ජලය මත ඇති දිය සෙවල මතුපිටට ලී කැබැල්ලක් හෝ කැටයක් වැටුණු විට ඒවා දෙබෑ වී ගොස් නැවත එක්ව ජලය වසාගන්නාක් මෙන්, ආහාර කුසට වැටෙන විට සෙම දෙබෑ වී නැවත එම ආහාරය වසාගෙන පවතී. සෙම අඩුවූ විට, ඉදුණු ගෙඩියක් හෝ කුණු වූ කකුළු බිත්තරයක් මෙන් ආමාශය අතිශයින් පිළිකුල් සහගත මළකුණු ගඳක් ගනී. එම ගඳ නිසා උගුරට එන වාතය මෙන්ම මුඛයද කුණු වූ මළකුණක් මෙන් දුගඳ වේ. එවැනි පුද්ගලයෙකු දෙස බලන අය 'මෙම දුගඳ හමන තැනැත්තාගෙන් ඉවත් වව' යැයි පවසන තත්ත්වයට පත්වේ. සෙම අධික වී ඝන වූ විට, වැසිකිළි වළක් වසන පියන් ලෑල්ලක් මෙන් ආමාශය ඇතුළත ඇති එම කුණු ගඳ පිටතට නොඑන සේ වසාගෙන පවතී. සීමාව අනුව සෙම තමන්ගේම කොටසින් වෙන්ව පවතී. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ.

205. පුබ්බොති [Pg.253] පූතිලොහිතවසෙන පවත්තපුබ්බං. තං වණ්ණතො පණ්ඩුපලාසවණ්ණො. මතසරීරෙ පන පූතිබහලාචාමවණ්ණො හොති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානො. දිසතො ද්වීසු දිසාසු හොති. ඔකාසතො පන පුබ්බස්ස ඔකාසො නාම නිබද්ධො නත්ථි, යත්ථ සො සන්නිචිතො තිට්ඨෙය්‍ය, යත්‍ර යත්‍ර ඛාණුකණ්ටකපහරණග්ගිජාලාදීහි අභිහතෙ සරීරප්පදෙසෙ ලොහිතං සණ්ඨහිත්වා පච්චති, ගණ්ඩපීළකාදයො වා උප්පජ්ජන්ති, තත්‍ර තත්‍ර තිට්ඨති. පරිච්ඡෙදතො පුබ්බභාගෙන පරිච්ඡින්නො, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

205. සැරව යනු කුණු වූ ලේ හේතුවෙන් හටගන්නා ධාතුවකි. එය වර්ණයෙන් පඬු පැහැ ගැන්වුණු වියළි කොළයක වර්ණයට සමාන වේ. මළ සිරුරක නම් එය කුණු වී උකු වූ කஞ்சி වතුරේ පැහැය ගනී. හැඩය අනුව එය පවතින ස්ථානයේ හැඩය ගන්නා අතර, දිශාව අනුව සිරුරේ ඉහළ සහ පහළ යන දිශා දෙකෙහිම හටගනී. ස්ථානය අනුව සැරව සඳහා නිත්‍ය වශයෙන් පවතින ස්ථානයක් නැත. සිරුරේ යම් තැනක දර කැබැල්ලක්, කටුවක්, ආයුධයක් හෝ ගිනි දැල් ආදිය වැදී තුවාල වූ විට ලේ එක් රැස්ව පැසවයිද, එසේත් නැතිනම් ගෙඩි හා බිබිලි ආදිය හටගනීද, සැරව පවතින්නේ එම ස්ථානවලය. සීමාව අනුව සැරව තමන්ගේම කොටසින් වෙන්ව පවතී. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ.

206. ලොහිතන්ති ද්වෙ ලොහිතානි සන්නිචිතලොහිතඤ්ච සංසරණලොහිතඤ්ච. තත්ථ සන්නිචිතලොහිතං වණ්ණතො නිපක්කබහලලාඛාරසවණ්ණං. සංසරණලොහිතං අච්ඡලාඛාරසවණ්ණං. සණ්ඨානතො උභයම්පි ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො සන්නිචිතලොහිතං උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඉතරං ද්විසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො සංසරණලොහිතං ඨපෙත්වා කෙසලොමදන්තනඛානං මංසවිනිමුත්තට්ඨානඤ්චෙව ථද්ධසුක්ඛචම්මඤ්ච ධමනිජාලානුසාරෙන සබ්බං උපාදිණ්ණසරීරං ඵරිත්වා ඨිතං. සන්නිචිතලොහිතං යකනට්ඨානස්ස හෙට්ඨාභාගං පූරෙත්වා එකපත්ථපූරමත්තං හදයවක්කපප්ඵාසානං උපරි ථොකං ථොකං පග්ඝරන්තං වක්කහදයයකනපප්ඵාසෙ තෙමයමානං ඨිතං. තස්මිං හි වක්කහදයාදීනි අතෙමෙන්තෙ සත්තා පිපාසිතා හොන්ති. පරිච්ඡෙදතො ලොහිතභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

206. ලේ යනු රැස්ව පවතින ලේ (සන්නිචිත ලෝහිත) සහ සිරුර පුරා සංසරණය වන ලේ (සංසරණ ලෝහිත) යනුවෙන් කොටස් දෙකකි. එහිදී රැස්ව පවතින ලේ වර්ණයෙන් හොඳින් පිසින ලද උකු ලාකඩ යුෂයක පැහැය ගනී. සංසරණය වන ලේ පිරිසිදු ලාකඩ යුෂයක පැහැය ගනී. හැඩය අනුව මේ දෙවර්ගයම පවතින ස්ථානයේ හැඩය ගනී. දිශාව අනුව රැස්ව පවතින ලේ සිරුරේ උඩු කොටසෙහි හටගන්නා අතර, අනෙක් වර්ගය දිශා දෙකෙහිම පවතී. ස්ථානය අනුව සංසරණය වන ලේ කෙස්, ලොම්, දත් හා නිය යන මේවායේ මස් රහිත ස්ථාන සහ තද වූ වියළි සම හැර සිරුරේ සෙසු සෑම තැනකම රුධිර නාල ජාලය ඔස්සේ මුළු සිරුර පුරා පැතිර පවතී. රැස්ව පවතින ලේ අක්මාව පිහිටි ස්ථානයට පහළින් පත්ථයක් (එක් නැළියක්) පමණ පිරී පවතින අතර, හෘදය, වක්ක (වකුගඩු/අතුණු) සහ පෙනහළු මතට ස්වල්පය බැගින් වැගිරෙමින් ඒවා තෙත් කරමින් පවතී. මෙම රුධිරය හෘදය හා වකුගඩු ආදිය තෙත් නොකරන්නේ නම් සත්වයන්ට දැඩි පිපාසයක් ඇති වේ. සීමාව අනුව රුධිරය තමන්ගේම කොටසින් වෙන්ව පවතී. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ.

207. සෙදොති ලොමකූපාදීහි පග්ඝරණකආපොධාතු. සො වණ්ණතො විප්පසන්නතිලතෙලවණ්ණො. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානො. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො සෙදස්සොකාසො නාම නිබද්ධො නත්ථි, යත්ථ සො ලොහිතං විය සදා තිට්ඨෙය්‍ය. යදා පන අග්ගිසන්තාපසූරියසන්තාපඋතුවිකාරාදීහි සරීරං සන්තපති, තදා උදකතො අබ්බූළ්හමත්තවිසමච්ඡින්නභිසමුළාලකුමුදනාළකලාපො විය සබ්බකෙසලොමකූපවිවරෙහි පග්ඝරති, තස්මා තස්ස සණ්ඨානම්පි කෙසලොමකූපවිවරානඤ්ඤෙව වසෙන වෙදිතබ්බං. සෙදපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගිනා කෙසලොමකූපවිවරෙ පූරෙත්වා ඨිතවසෙනෙව සෙදො මනසි කාතබ්බො. පරිච්ඡෙදතො [Pg.254] සෙදභාගෙන පරිච්ඡින්නො, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

207. දහඩිය යනු රෝම කූප ආදියෙන් වැගිරෙන ආපෝ ධාතුවයි. එය වර්ණයෙන් ඉතා පිරිසිදු තල තෙල් වැනි පැහැයකින් යුක්තය. හැඩය අනුව එය පවතින ස්ථානයේ හැඩය ගන්නා අතර, දිශාව අනුව දිශා දෙකෙහිම හටගනී. ස්ථානය අනුව දහඩිය සඳහා ලේ මෙන් සැමවිටම රැඳී පවතින නිත්‍ය ස්ථානයක් නැත. යම් විටක ගිනි රශ්මිය, හිරු රශ්මිය හෝ දේශගුණික විපර්යාස ආදිය නිසා ශරීරය උණුසුම් වේද, එවිට දියෙන් ගොඩගත් පමණින් වූ, අක්‍රමවත් ලෙස කපන ලද නෙළුම් අල හෝ නෙළුම් දඬු මිටියකින් ජලය වැගිරෙන්නාක් මෙන් සියලු රෝම කූප සිදුරු වලින් දහඩිය වැගිරේ. එබැවින් එහි හැඩයද රෝම කූප සිදුරු වල හැඩය අනුවම තීරණය වේ. දහඩිය ගැන මෙනෙහි කරන යෝගියා විසින් රෝම කූප සිදුරු පුරවාගෙන පවතින ආකාරය අනුවම දහඩිය මෙනෙහි කළ යුතුය. සීමාව අනුව දහඩිය තමන්ගේම කොටසින් වෙන්ව පවතී. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ.

මෙදොති ථිනසිනෙහො. සො වණ්ණතො ඵාලිතහලිද්දිවණ්ණො. සණ්ඨානතො ථූලසරීරස්ස තාව චම්මමංසන්තරෙ ඨපිතහලිද්දිවණ්ණදුකූලපිලොතිකසණ්ඨානො හොති. කිසසරීරස්ස ජඞ්ඝමංසං ඌරුමංසං පිට්ඨිකණ්ටකනිස්සිතං පිට්ඨිමංසං උදරවට්ටිමංසන්ති එතානි නිස්සාය දිගුණතිගුණං කත්වා ඨපිතහලිද්දිවණ්ණදුකූලපිලොතිකසණ්ඨානො. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො ථූලස්ස සකලසරීරං ඵරිත්වා කිසස්ස ජඞ්ඝමංසාදීනි නිස්සාය ඨිතො, යං සිනෙහසඞ්ඛං ගතම්පි පරමජෙගුච්ඡත්තා නෙව මුද්ධනි තෙලත්ථාය, න නාසතෙලාදීනමත්ථාය ගණ්හන්ති. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා මංසෙන, උපරි චම්මෙන, තිරියං මෙදභාගෙන පරිච්ඡින්නො, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

මේදය යනු මිදුණු තෙල් විශේෂයකි. එය වර්ණයෙන් කපන ලද අමු කහ වල පැහැය ගනී. හැඩය අනුව, මහත සිරුරක් ඇති අයෙකුගේ සම සහ මස් අතර තැන්පත් කළ කහ පැහැති තුනී රෙදි කඩක හැඩය ගනී. කෙට්ටු සිරුරක් ඇති අයෙකුගේ කෙණ්ඩ මස්, කලවා මස්, කොන්දේ ඇට පෙළ ඇසුරු කළ පිටේ මස් සහ බඩේ මස් ඇසුරු කරමින් දෙතුන් ස්ථරයක් වන සේ තැබූ කහ පැහැති රෙදි කඩක හැඩය ගනී. දිශාව අනුව දිශා දෙකෙහිම හටගනී. ස්ථානය අනුව මහත අයගේ මුළු සිරුර පුරා පැතිර පවතින අතර, කෙට්ටු අයගේ කෙණ්ඩ මස් ආදිය ඇසුරු කර පවතී. මෙය තෙල් ගණයට වැටුණද, එහි ඇති අතිශය පිළිකුල් සහගත බව නිසා හිස ගැල්වීමට හෝ නස්න කිරීමට කිසිවෙකු ප්‍රයෝජනයට නොගනී. සීමාව අනුව යටින් මස් වලින්ද, උඩින් සමෙන්ද, තිරස් අතට තමන්ගේම මේද කොටසින්ද වෙන්ව පවතී. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ.

208. අස්සූති අක්ඛීහි පග්ඝරණකආපොධාතු. තං වණ්ණතො විප්පසන්නතිලතෙලවණ්ණං. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො අක්ඛිකූපකෙසු ඨිතං. න චෙතං පිත්තකොසකෙ පිත්තමිව අක්ඛිකූපකෙසු සදා සන්නිචිතං තිට්ඨති. යදා පන සත්තා සොමනස්සජාතා මහාහසිතං හසන්ති, දොමනස්සජාතා රොදන්ති පරිදෙවන්ති, තථාරූපං වා විසමාහාරං ආහාරෙන්ති, යදා ච නෙසං අක්ඛීනි ධූමරජපංසුකාදීහි අභිහඤ්ඤන්ති. තදා එතෙහි සොමනස්සදොමනස්සවිසභාගාහාරඋතූහි සමුට්ඨහිත්වා අක්ඛිකූපකෙ පූරෙත්වා තිට්ඨති වා පග්ඝරති වා. අස්සුපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගිනා අක්ඛිකූපකෙ පූරෙත්වා ඨිතවසෙනෙව පරිග්ගණ්හිතබ්බං. පරිච්ඡෙදතො අස්සුභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

208. කඳුළු යනු ඇස්වලින් වැගිරෙන ආපෝ ධාතුවයි. එය වර්ණයෙන් ඉතා පිරිසිදු තල තෙල් වැනි පැහැයක් ගනී. හැඩය අනුව එය පවතින ස්ථානයේ හැඩය ගන්නා අතර, දිශාව අනුව සිරුරේ උඩු කොටසෙහි හටගනී. ස්ථානය අනුව එය ඇස් කුහර තුළ පවතී. පිත පිතාශයෙහි රැඳී පවතින්නාක් මෙන් කඳුළු ඇස් කුහර තුළ සැමවිටම රැස්ව පවතින්නේ නැත. සත්වයන් සතුටු සිතින් මහ හඬින් සිනාසෙන විට, ශෝකයෙන් හඬා වැලපෙන විට, මෙන්ම අහිතකර ආහාර පාන අනුභව කළ විට හෝ ඇස්වලට දුම්, ධූවිලි හා වැලි ආදිය වැටුණු විට, එම සතුට, ශෝකය, අහිතකර ආහාර හෝ ඍතු විපර්යාස නිසා හටගෙන ඇස් කුහර පුරවාගෙන පවතී, නැතහොත් වැගිරේ. කඳුළු ගැන මෙනෙහි කරන යෝගියා විසින් ඇස් කුහර පුරවාගෙන පවතින ආකාරය අනුවම එය තේරුම් ගත යුතුය. සීමාව අනුව කඳුළු තමන්ගේම කොටසින් වෙන්ව පවතී. මෙය එහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ.

209. වසාති විලීනසිනෙහො. සා වණ්ණතො නාළිකෙරතෙලවණ්ණා. ආචාමෙ ආසිත්තතෙලවණ්ණාතිපි වත්තුං වට්ටති. සණ්ඨානතො න්හානකාලෙ පසන්නඋදකස්ස උපරි පරිබ්භමන්තසිනෙහබින්දුවිසටසණ්ඨානා. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො යෙභුය්‍යෙන හත්ථතලහත්ථපිට්ඨිපාදතලපාදපිට්ඨිනාසපුටනලාටඅංසකූටෙසු ඨිතා. න චෙසා එතෙසු ඔකාසෙසු සදා විලීනාව හුත්වා තිට්ඨති. යදා පන අග්ගිසන්තාපසූරියසන්තාපඋතුවිසභාගධාතුවිසභාගෙහි තෙ පදෙසා උස්මාජාතා [Pg.255] හොන්ති, තදා තත්ථ න්හානකාලෙ පසන්නඋදකූපරි සිනෙහබින්දුවිසටො විය ඉතො චිතො ච සඤ්චරති. පරිච්ඡෙදතො වසාභාගෙන පරිච්ඡින්නා, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

209. වසා (දිය වූ තෙල්) යනු දිය වී ගිය ස්නේහයයි. එය වර්ණයෙන් පොල්තෙල් පැහැයට සමාන වේ. බත් දියෙහි ඉසින ලද තෙල් පැහැයට සමාන යැයි ද කිව හැකිය. හැඩය අනුව බලන කල, ස්නානය කරන විට පැහැදිලි ජලය මතුපිට කැරකෙමින් පවතින තෙල් බින්දුවක් විසිරී ගිය ස්වරූපය ගනී. දිශාව අනුව ශරීරයේ ඉහළ සහ පහළ යන දිශා දෙකෙහිම හටගනී. පිහිටීම අනුව බෙහෙවින්ම අත්ල, අත්පිට, පතුල, පාදපිට, නාස්පුඩු, නළල සහ උරහිස් යන ස්ථානවල පවතී. මෙම වසා තෙල් ගතිය එම ස්ථානවල නිරන්තරයෙන්ම දිය වී පවතින්නේ නැත. එහෙත් ගින්නෙන් හටගත් රශ්මිය, හිරු රැස්, ඍතු විපර්යාස හෝ ශරීර ධාතුන්ගේ විෂම වීම නිසා ඒ ඒ අවයව රත් වූ විට, ස්නානය කරන විට පැහැදිලි ජලය මතුපිට තෙල් බින්දුවක් විසිරෙන්නාක් මෙන් මෙහා මෙහා ගලා යයි. සීමාව අනුව තමාගේම කොටසින් (වසා කොටසින්) වෙන්ව පවතී, මෙය මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ.

210. ඛෙළොති අන්තොමුඛෙ ඵෙණමිස්සා ආපොධාතු. සො වණ්ණතො සෙතො ඵෙණවණ්ණො. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානො. ඵෙණසණ්ඨානොතිපි වත්තුං වට්ටති. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතො. ඔකාසතො උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරුය්හ ජිව්හාය ඨිතො. න චෙස එත්ථ සදා සන්නිචිතො හුත්වා තිට්ඨති. යදා පන සත්තා තථාරූපමාහාරං පස්සන්ති වා සරන්ති වා, උණ්හතිත්තකටුකලොණම්බිලානං වා කිඤ්චි මුඛෙ ඨපෙන්ති, යදා වා නෙසං හදයං ආගිලායති, කිස්මිඤ්චි දෙව වා ජිගුච්ඡා උප්පජ්ජති, තදා ඛෙළො උප්පජ්ජිත්වා උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරුය්හ ජිව්හාය සණ්ඨාති. අග්ගජිව්හාය චෙස තනුකො හොති, මූලජිව්හාය බහලො, මුඛෙ පක්ඛිත්තඤ්ච පුථුකං වා තණ්ඩුලං වා අඤ්ඤං වා කිඤ්චි ඛාදනීයං නදීපුලිනෙ ඛතකූපකසලිලං විය පරික්ඛයං අගච්ඡන්තොව තෙමෙතුං සමත්ථො හොති. පරිච්ඡෙදතො ඛෙළභාගෙන පරිච්ඡින්නො, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.

210. කෙළ (ඛේළ) යනු මුඛය ඇතුළත ඇති පෙණ සහිත ආපෝ ධාතුවයි. එය වර්ණයෙන් සුදු පැහැති වන අතර පෙණ පැහැයට සමාන වේ. හැඩය අනුව එය පවතින ස්ථානයේ හැඩය ගනී, නැතහොත් පෙණක හැඩය ගනී යැයි ද කිව හැකිය. දිශාව අනුව ශරීරයේ ඉහළ දිශාවෙහි හටගනී. පිහිටීම අනුව දෙපස කම්මුල් තුළින් වැගිරී දිව මතුපිට පිහිටයි. මෙය නිරන්තරයෙන්ම එහි රැස් වී පවතින්නේ නැත. එහෙත් යම් කලෙක සත්ත්වයෝ එවැනි ආහාර දකිත් ද, සිහි කරත් ද, උණුසුම්, තිත්ත, සැර, ලුණු අධික හෝ ඇඹුල් සහිත යමක් මුඛයෙහි තබත් ද, නැතහොත් හදවත වෙහෙසට පත් වූ විට හෝ කිසිවක් කෙරෙහි පිළිකුලක් උපන් විට, එවිට කෙළ උපදවා දෙපස කම්මුල් තුළින් වැගිරී දිව මතුපිට රැඳේ. මෙය දිව අගදී තුනී වන අතර දිව මුලදී උකු වේ. මුඛයට දමන ලද විලඳ, සහල් හෝ වෙනත් ඕනෑම කෑමක් තෙත් කිරීමට, ගංගා වැලි තලාවක හෑරූ ළිඳක ජලය අවසන් නොවන්නාක් මෙන්, මෙය අවසන් නොවී තෙත් කිරීමට සමර්ථ වේ. සීමාව අනුව තමාගේම කොටසින් වෙන්ව පවතී, මෙය සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ.

211. සිඞ්ඝාණිකාති මත්ථලුඞ්ගතො පග්ඝරණකඅසුචි. සා වණ්ණතො තරුණතාලට්ඨිමිඤ්ජවණ්ණා. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානා. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතා. ඔකාසතො නාසාපුටෙ පූරෙත්වා ඨිතා. න චෙසා එත්ථ සදා සන්නිචිතා හුත්වා තිට්ඨති, අථ ඛො යථා නාම පුරිසො පදුමිනිපත්තෙ දධිං බන්ධිත්වා හෙට්ඨා කණ්ටකෙන විජ්ඣෙය්‍ය, අථානෙන ඡිද්දෙන දධිමුත්තං ගළිත්වා බහි පතෙය්‍ය, එවමෙව යදා සත්තා රොදන්ති, විසභාගාහාරඋතුවසෙන වා සඤ්ජාතධාතුඛොභා හොන්ති, තදා අන්තො සීසතො පූතිසෙම්හභාවමාපන්නං මත්ථලුඞ්ගං ගළිත්වා තාලුමත්ථකවිවරෙන ඔතරිත්වා නාසාපුටෙ පූරෙත්වා තිට්ඨති වා පග්ඝරති වා. සිඞ්ඝාණිකා පරිග්ගණ්හකෙන ච යොගිනා නාසාපුටෙ පූරෙත්වා ඨිතවසෙනෙව පරිග්ගණ්හිතබ්බා. පරිච්ඡෙදතො සිඞ්ඝාණිකාභාගෙන පරිච්ඡින්නා, අයමස්සා සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.

211. සොටු (සිංඝාණිකා) යනු මොළයෙන් වැගිරෙන අපවිත්‍ර ද්‍රව්‍යයකි. එය වර්ණයෙන් ලපටි තල් ඇටයක මදයෙහි පැහැය ගනී. හැඩය අනුව එය පවතින ස්ථානයේ හැඩය ගනී. දිශාව අනුව ශරීරයේ ඉහළ දිශාවෙහි හටගනී. පිහිටීම අනුව නාස්පුඩු පුරවාගෙන පවතී. මෙය නිරන්තරයෙන්ම එහි රැස් වී පවතින්නේ නැත. එහෙත් යම් සේ මිනිසෙකු නෙළුම් පතක දීකිරි පොදියක් බැඳ යටින් කටුවකින් විද්දේ නම්, එවිට එම සිදුරෙන් දීකිරි වැගිරී පිටතට වැටෙන්නාක් මෙන්, සත්ත්වයන් හඬන විට හෝ විෂම ආහාර හෝ ඍතු බලපෑමෙන් ශරීර ධාතුන් කිපුණු විට, හිස ඇතුළත කුණු වූ සෙම් ස්වභාවයට පත් වූ මොළය වැගිරී, තල්ල මතුපිට ඇති විවරයෙන් බැස නාස්පුඩු පුරවා පවතී හෝ පිටතට වැගිරෙයි. යෝගාවචරයා විසින් නාස්පුඩු පිරී පවතින ආකාරයෙන්ම මෙය මෙනෙහි කළ යුතුය. සීමාව අනුව තමාගේම කොටසින් වෙන්ව පවතී, මෙය සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ.

212. ලසිකාති [Pg.256] සරීරසන්ධීනං අබ්භන්තරෙ පිච්ඡිලකුණපං. සා වණ්ණතො කණිකාරනිය්‍යාසවණ්ණා. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානා. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො අට්ඨිසන්ධීනං අබ්භඤ්ජනකිච්චං සාධයමානා අසීතිසතසන්ධීනං අබ්භන්තරෙ ඨිතා. යස්ස චෙසා මන්දා හොති, තස්ස උට්ඨහන්තස්ස නිසීදන්තස්ස අභික්කමන්තස්ස පටික්කමන්තස්ස සමිඤ්ජන්තස්ස පසාරෙන්තස්ස අට්ඨිකානි කටකටායන්ති, අච්ඡරාසද්දං කරොන්තො විය සඤ්චරති. එකයොජනද්වියොජනමත්තං අද්ධානං ගතස්ස වායොධාතු කුප්පති, ගත්තානි දුක්ඛන්ති. යස්ස පන බහුකා හොන්ති, තස්ස උට්ඨානනිසජ්ජාදීසු න අට්ඨීනි කටකටායන්ති, දීඝම්පි අද්ධානං ගතස්ස න වායොධාතු කුප්පති, න ගත්තානි දුක්ඛන්ති. පරිච්ඡෙදතො ලසිකාභාගෙන පරිච්ඡින්නා, අයමස්සා සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.

212. සඳමිදුලු (ලසිකා) යනු ශරීරයේ අස්ථි සන්ධි ඇතුළත ඇති සෙවල ස්වභාවයක් සහිත කුණු වූ ද්‍රවයකි. එය වර්ණයෙන් කිණිහිරි මල් ගසෙහි මැලියම් පැහැයට සමාන වේ. හැඩය අනුව එය පවතින ස්ථානයේ හැඩය ගනී. දිශාව අනුව ශරීරයේ ඉහළ සහ පහළ යන දිශා දෙකෙහිම හටගනී. පිහිටීම අනුව අස්ථි සන්ධිවල තෙල් ගෑමේ කාර්යය ඉටු කරමින් සන්ධි එකසිය අසූවක් (180) ඇතුළත පවතී. යමෙකුට මෙය අල්ප වේ ද, ඔහු නැගී සිටින විට, වාඩි වන විට, ඉදිරියට යන විට, ආපසු එන විට, අවයව හකුළුවන විට හෝ දිගු කරන විට ඔහුගේ ඇට සන්ධි "කට කට" යන හඬ නංවයි. අතැඟිලි ගසන හඬක් නංවන්නාක් මෙන් පවතියි. යොදුනක් හෝ දෙයොදුනක් පමණ දුරක් ගිය විට වායෝ ධාතුව කිපෙයි, අවයව වේදනා දෙයි. යමෙකුට මෙය බහුලව පවතී ද, ඔහු නැගී සිටින විට හෝ වාඩි වන විට ඔහුගේ ඇට සන්ධි හඬ නංවන්නේ නැත. ඉතා ඈත දුරක් ගිය ද වායෝ ධාතුව නොකිපෙන අතර ශරීරය වේදනා නොදෙයි. සීමාව අනුව තමාගේම කොටසින් වෙන්ව පවතී, මෙය සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ.

213. මුත්තන්ති මුත්තරසං. තං වණ්ණතො මාසඛාරොදකවණ්ණං. සණ්ඨානතො අධොමුඛට්ඨපිතඋදකකුම්භඅබ්භන්තරගතඋදකසණ්ඨානං. දිසතො හෙට්ඨිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො වත්ථිස්ස අබ්භන්තරෙ ඨිතං. වත්ථි නාම වත්ථි පුටො වුච්චති. යත්ථ සෙය්‍යථාපි චන්දනිකාය පක්ඛිත්තෙ අමුඛෙ රවණඝටෙ චන්දනිකාරසො පවිසති, න චස්ස පවිසනමග්ගො පඤ්ඤායති, එවමෙව සරීරතො මුත්තං පවිසති, න චස්ස පවිසනමග්ගො පඤ්ඤායති, නික්ඛමනමග්ගො පන පාකටො හොති. යම්හි ච මුත්තස්ස භරිතෙ පස්සාවං කරොමාති සත්තානං ආයූහනං හොති. පරිච්ඡෙදතො වත්ථිඅබ්භන්තරෙන චෙව මුත්තභාගෙන ච පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.

213. මුත්‍රා යනු මුත්‍රා රසයයි. එය වර්ණයෙන් මුං ඇට අළු දිය කළ ජලයෙහි පැහැය ගනී. හැඩය අනුව යටිකුරුව තැබූ කළයක් ඇතුළත ඇති ජලයෙහි හැඩය ගනී. දිශාව අනුව ශරීරයේ පහළ දිශාවෙහි හටගනී. පිහිටීම අනුව මුත්‍රාශය ඇතුළත පවතී. මුත්‍රාශය යනු මුත්‍රා බෑගයයි. යම් සේ අපවිත්‍ර ජලය පවතින වළක දැමූ සිදුරක් (මුඛයක්) නොපෙනෙන කළයකට එම අපවිත්‍ර ජලය ඇතුළු වන්නාක් මෙන් ද, එය ඇතුළු වන මගක් නොපෙනෙන්නාක් මෙන් ද, එසේම ශරීරයෙන් මුත්‍රා මුත්‍රාශයට ඇතුළු වන අතර, ඇතුළු වන මග නොපෙනේ. පිටවන මග පමණක් පැහැදිලිව පෙනේ. මුත්‍රාශය මුත්‍රාවලින් පිරුණු විට "මුත්‍රා පිට කරමු" යනුවෙන් සත්ත්වයන්ට උත්සාහයක් ඇති වේ. සීමාව අනුව මුත්‍රාශයේ අභ්‍යන්තරයෙන් ද, තමාගේම කොටසින් ද වෙන්ව පවතී, මෙය සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් වලට සමාන වේ.

214. එවඤ්හි කෙසාදිකෙ කොට්ඨාසෙ වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදවසෙන වවත්ථපෙත්වා අනුපුබ්බතො නාතිසීඝතොතිආදිනා නයෙන වණ්ණසණ්ඨානගන්ධාසයොකාසවසෙන පඤ්චධා පටික්කූලා පටික්කූලාති මනසිකරොතො පණ්ණත්තිසමතික්කමාවසානෙ සෙය්‍යථාපි චක්ඛුමතො පුරිසස්ස ද්වත්තිංසවණ්ණානං කුසුමානං එකසුත්තකගන්ථිතං මාලං ඔලොකෙන්තස්ස සබ්බපුප්ඵානි අපුබ්බාපරියමිව පාකටානි හොන්ති, එවමෙව අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසාති ඉමං කායං ඔලොකෙන්තස්ස සබ්බෙ තෙ ධම්මා [Pg.257] අපුබ්බාපරියාව පාකටා හොන්ති. තෙන වුත්තං මනසිකාරකොසල්ලකථායං ‘‘ආදිකම්මිකස්ස හි කෙසාති මනසිකරොතො මනසිකාරො ගන්ත්වා මුත්තන්ති ඉමං පරියොසානකොට්ඨාසමෙව ආහච්ච තිට්ඨතී’’ති.

214. මෙසේ කෙස් ආදී කොටස් වර්ණ, සටහන්, දිශා, පිහිටීම සහ සීමා වශයෙන් වෙන් කොට හඳුනාගෙන, අනුපිළිවෙළින් සහ ඉතා වේගවත් නොවන ආකාරයෙන් වර්ණ, සටහන්, ගන්ධ, හටගන්නා තැන සහ පිහිටීම යන කරුණු පහක් ඔස්සේ "පිළිකුල් සහගතයි, පිළිකුල් සහගතයි" යනුවෙන් මෙනෙහි කරන්නා වූ යෝගාවචරයාට, ප්‍රඥප්ති ඉක්මවා යන අවසානයේදී; යම් සේ හොඳ පෙනීමක් ඇති මිනිසෙකුට තිස් දෙවර්ගයක වර්ණ සහිත මල්වලින් එකම නූලක අමුණන ලද මල් මාලයක් දෙස බලන විට, සියලු මල් එකවිට නොපමා පෙනෙන්නාක් මෙන්, එසේම "මේ ශරීරයෙහි කෙස් ඇත" යනාදී වශයෙන් මෙම ශරීරය දෙස බලන විට ඒ සියලු කොටස් එකවිටම ප්‍රකට වේ. එබැවින් මනසිකාර කෞශල්‍ය කථාවෙහි "ආරම්භක යෝගාවචරයා කෙස් යැයි මෙනෙහි කරන විට ඔහුගේ මෙනෙහි කිරීම අවසාන කොටස වන මුත්‍රා දක්වාම ගොස් පිහිටයි" යනුවෙන් පවසා ඇත.

සචෙ පන බහිද්ධාපි මනසිකාරං උපසංහරති, අථස්ස එවං සබ්බකොට්ඨාසෙසු පාකටීභූතෙසු ආහිණ්ඩන්තා මනුස්සතිරච්ඡානාදයො සත්තාකාරං විජහිත්වා කොට්ඨාසරාසිවසෙනෙව උපට්ඨහන්ති, තෙහි ච අජ්ඣොහරියමානං පානභොජනාදි කොට්ඨාසරාසිම්හි පක්ඛිපමානමිව උපට්ඨාති.

ඉදින් බාහිරව අන් අය කෙරෙහි ද මෙම මෙනෙහි කිරීම යොමු කරන්නේ නම්, එවිට ඔහුට සියලු කොටස් ප්‍රකට වන කල්හි, ඔබමොබ හැසිරෙන මිනිසුන් සහ තිරිසන් සතුන් ආදීහු "සත්ත්ව" යන ස්වභාවය අතහැර කොටස් රාශියක් ලෙසම වැටහෙති. ඔවුන් විසින් අනුභව කරනු ලබන පාන වර්ග සහ ආහාර වර්ග ද ඒ කොටස් රාශියක් තුළට දමනු ලබන්නාක් මෙන් ඔහුට වැටහේ.

අථස්ස අනුපුබ්බමුඤ්චනාදිවසෙන පටික්කූලා පටික්කූලාති පුනප්පුනං මනසිකරොතො අනුක්කමෙන අප්පනා උප්පජ්ජති. තත්ථ කෙසාදීනං වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදවසෙන උපට්ඨානං උග්ගහනිමිත්තං. සබ්බාකාරතො පටික්කූලවසෙන උපට්ඨානං පටිභාගනිමිත්තං. තං ආසෙවතො භාවයතො වුත්තනයෙන අසුභකම්මට්ඨානෙසු විය පඨමජ්ඣානවසෙනෙව අප්පනා උප්පජ්ජති.

ඉන්පසු, අනුපිළිවෙලින් (කුණප කොටස්) අත්හැරීම ආදී ක්‍රමයෙන් "පිළිකුල් සහගතයි, පිළිකුල් සහගතයි" යනුවෙන් නැවත නැවත මෙනෙහි කරන්නා වූ ඒ යෝගාවචරයාට අනුපිළිවෙලින් අර්පණාව උපදී. එහිදී කේශාදී කොටස්වල වර්ණ, සටහන්, දිශා, අවකාශ හා සීමා වශයෙන් ප්‍රකට වීම උග්ගහ නිමිත්තයි. සියලු ආකාරයෙන්ම පිළිකුල් සහගත බව වශයෙන් ප්‍රකට වීම පටිභාග නිමිත්තයි. ඒ පටිභාග නිමිත්ත නැවත නැවත සේවනය කරන්නා වූ, වඩන්නා වූ යෝගාවචරයාට පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන් අසුභ කර්මස්ථානයන්හි මෙන් ප්‍රථම ධ්‍යාන වශයෙන්ම අර්පණාව උපදී.

සා යස්ස එකොව කොට්ඨාසො පාකටො හොති, එකස්මිං වා කොට්ඨාසෙ අප්පනං පත්වා පුන අඤ්ඤස්මිං යොගං න කරොති, තස්ස එකාව උප්පජ්ජති. යස්ස පන අනෙකෙ කොට්ඨාසා පාකටා හොන්ති, එකස්මිං වා ඣානං පත්වා පුන අඤ්ඤස්මිංපි යොගං කරොති, තස්ස මල්ලකත්ථෙරස්ස විය කොට්ඨාසගණනාය පඨමජ්ඣානානි නිබ්බත්තන්ති.

ඒ අර්පණාව, යම් පුද්ගලයෙකුට එක් කොටසක් පමණක් ප්‍රකට වේ ද, නැතහොත් එක් කොටසක අර්පණාවට පැමිණ නැවත වෙනත් කොටසක වෑයමක් නොකරයි ද, ඔහුට එක් (ධ්‍යානයක්) පමණක් උපදී. යම් පුද්ගලයෙකුට බොහෝ කොටස් ප්‍රකට වේ ද, නැතහොත් එක් කොටසක ධ්‍යානයට පැමිණ නැවත වෙනත් කොටසක ද වෑයම් කරයි ද, ඔහුට මල්ලක තෙරුන් වහන්සේට මෙන් ප්‍රකට වූ කොටස් සංඛ්‍යාව අනුව ප්‍රථම ධ්‍යානයන් උපදී.

සො කිරායස්මා දීඝභාණකඅභයත්ථෙරං හත්ථෙ ගහෙත්වා ‘‘ආවුසො අභය, ඉමං තාව පඤ්හං උග්ගණ්හාහී’’ති වත්වා ආහ – ‘‘මල්ලකත්ථෙරො ද්වත්තිංසකොට්ඨාසෙසු ද්වත්තිංසාය පඨමජ්ඣානානං ලාභී. සචෙ රත්තිං එකං, දිවා එකං සමාපජ්ජති, අතිරෙකද්ධමාසෙන පුන සම්පජ්ජති, සචෙ පන දෙවසිකං එකං සමාපජ්ජති, අතිරෙකමාසෙන පුන සම්පජ්ජතී’’ති.

ඒ ආයුෂ්මත් මල්ලක තෙරුන් වහන්සේ දීඝභාණක අභය තෙරුන් වහන්සේගේ අතින් අල්ලාගෙන "ඇවැත්නි අභය, පළමුව මේ ප්‍රශ්නය ඉගෙන ගන්න" යැයි වදාළහ. මල්ලක තෙරුන් වහන්සේ දෙතිස් කුණප කොටස් කෙරෙහි දෙතිස් ප්‍රථම ධ්‍යානයන් ලැබූ කෙනෙකි. ඉදින් රාත්‍රියේ එකක් ද, දවාලේ එකක් ද වශයෙන් සමාපත්තියට පැමිණේ නම්, අඩමසකට වැඩි කාලයකින් (දින දහහතකින් පමණ) නැවත ඒ ඒ ධ්‍යානයටම පැමිණේ. ඉදින් දිනපතා එකක් බැගින් සමාපත්තියට පැමිණේ නම්, මසකට වැඩි කාලයකින් නැවත (එම ධ්‍යානයටම) පැමිණේ යැයි කියනු ලැබේ.

එවං පඨමජ්ඣානවසෙන ඉජ්ඣමානම්පි චෙතං කම්මට්ඨානං වණ්ණසණ්ඨානාදීසු සතිබලෙන ඉජ්ඣනතො කායගතාසතීති වුච්චති.

මෙසේ ප්‍රථම ධ්‍යාන වශයෙන් සමෘද්ධිමත් වුවද, වර්ණ සටහන් ආදියෙහි සති බලයෙන් සිද්ධ වන බැවින් මෙම කර්මස්ථානය 'කායගතාසතිය' යැයි කියනු ලැබේ.

ඉමඤ්ච කායගතාසතිමනුයුත්තො භික්ඛු අරතිරතිසහො හොති, න ච නං අරති සහති, උප්පන්නං අරතිං අභිභුය්‍ය අභිභුය්‍ය විහරති. භයභෙරවසහො හොති, න ච නං භයභෙරවං සහති, උප්පන්නං භයභෙරවං අභිභුය්‍ය අභිභුය්‍ය විහරති. ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්ස [Pg.258] …පෙ… පාණහරානං අධිවාසකජාතිකො හොති (ම. නි. 3.159). කෙසාදීනං වණ්ණභෙදං නිස්සාය චතුන්නං ඣානානං ලාභී හොති. ඡ අභිඤ්ඤා පටිවිජ්ඣති (ම. නි. 3.159).

මෙම කායගතාසතියෙහි නිරත වූ භික්ෂුව අරතිය හා රතිය (නොඇලීම හා ඇලීම) මැඩපවත්වන්නෙකු වෙයි. අරතිය ඔහු යටපත් නොකරයි; ඔහු උපන් අරතිය යටපත් කරමින් වාසය කරයි. බිය සහ තැතිගැනීම් මැඩපවත්වන්නෙකු වෙයි. බිය තැතිගැනීම් ඔහු යටපත් නොකරයි; ඔහු උපන් බිය තැතිගැනීම් යටපත් කරමින් වාසය කරයි. ශීතල, උෂ්ණත්වය... (පෙ.)... ජීවිතය නැති කරන වේදනාවන් පවා ඉවසන ස්වභාව ඇත්තෙකු වෙයි. කේශාදී කොටස්වල වර්ණ භේදය ඇසුරු කොට සතර ධ්‍යානයන් ලබන්නෙකු වෙයි. ෂඩ් අභිඥාවන් ප්‍රතිවේධ කරයි.

තස්මා හවෙ අප්පමත්තො, අනුයුඤ්ජෙථ පණ්ඩිතො;

එවං අනෙකානිසංසං, ඉමං කායගතාසතින්ති.

එබැවින් සැබවින්ම අප්‍රමාදී වූ පණ්ඩිතයා, මෙසේ බොහෝ ආනිසංස ඇති මෙම කායගතාසතියෙහි නිරත විය යුතුය.

ඉදං කායගතාසතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

මෙය කායගතාසතිය පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාවේ ප්‍රස්ථාවනාවයි.

ආනාපානස්සතිකථා

ආනාපානසති කථාව

215. ඉදානි යං තං භගවතා ‘‘අයම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ආනාපානස්සතිසමාධි භාවිතො බහුලීකතො සන්තො චෙව පණීතො ච අසෙචනකො ච සුඛො ච විහාරො, උප්පන්නුප්පන්නෙ ච පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ඨානසො අන්තරධාපෙති වූපසමෙතී’’ති එවං පසංසිත්වා –

215. දැන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, මේ ආනාපානසති සමාධිය වනාහි වඩන ලද්දේ ද, බහුල වශයෙන් කරන ලද්දේ ද, ශාන්ත වූ ද, ප්‍රණීත වූ ද, අමිශ්‍ර වූ ද, සැප විහරණයක් වෙයි. උපන් උපන් ලාමක අකුසල ධර්මයන් ඒ මොහොතේදීම අතුරුදහන් කරවයි, සන්සිඳුවයි" යනුවෙන් මෙසේ පසසා –

‘‘කථං භාවිතො ච, භික්ඛවෙ, ආනාපානස්සතිසමාධි කථං බහුලීකතො සන්තො චෙව පණීතො ච අසෙචනකො ච සුඛො ච විහාරො, උප්පන්නුප්පන්නෙ ච පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ඨානසො අන්තරධාපෙති වූපසමෙති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරඤ්ඤගතො වා රුක්ඛමූලගතො වා සුඤ්ඤාගාරගතො වා නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධාය පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා, සො සතොව අස්සසති සතො පස්සසති. දීඝං වා අස්සසන්තො දීඝං අස්සසාමීති පජානාති. දීඝං වා පස්සසන්තො…පෙ… රස්සං වා අස්සසන්තො…පෙ… රස්සං වා පස්සසන්තො රස්සං පස්සසාමීති පජානාති. සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. පීතිපටිසංවෙදී… සුඛපටිසංවෙදී… චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී… පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරං… චිත්තපටිසංවෙදී… අභිප්පමොදයං චිත්තං… සමාදහං චිත්තං… විමොචයං චිත්තං [Pg.259] … අනිච්චානුපස්සී… විරාගානුපස්සී… නිරොධානුපස්සී. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති –

"මහණෙනි, ආනාපානසති සමාධිය කෙසේ වඩන ලද්දේ, කෙසේ බහුල වශයෙන් කරන ලද්දේ ශාන්ත ද, ප්‍රණීත ද, අමිශ්‍ර ද, සැප විහරණයක් ද වේ ද, උපන් උපන් ලාමක අකුසල ධර්මයන් ඒ මොහොතේදීම අතුරුදහන් කරවයි ද, සන්සිඳුවයි ද? මහණෙනි, මෙහි භික්ෂුව ආරණ්‍යයකට හෝ රුක්මුලකට හෝ ශුන්‍යාගාරයකට හෝ ගොස් පර්යංකයෙන් (එරමිණිය ගොතාගෙන) ශරීරය සෘජුව තබාගෙන, කර්මස්ථානය අභිමුඛ කොට සිහිය පිහිටුවාගෙන හිඳියි. ඔහු සිහියෙන්ම ආශ්වාස කරයි, සිහියෙන්ම ප්‍රශ්වාස කරයි. දීර්ඝ කොට ආශ්වාස කරන්නේ 'දීර්ඝව ආශ්වාස කරමි' යි පිරිසිඳ දැනගනියි. දීර්ඝ කොට ප්‍රශ්වාස කරන්නේ... (පෙ.)... කෙටි කොට ආශ්වාස කරන්නේ 'කෙටි කොට ආශ්වාස කරමි' යි පිරිසිඳ දැනගනියි. 'සියලු කය (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කය) අත්දකිමින් ආශ්වාස කරමි' යි හික්මෙයි. 'සියලු කය අත්දකිමින් ප්‍රශ්වාස කරමි' යි හික්මෙයි. 'කය සංස්කාරයන් සන්සිඳුවමින් ආශ්වාස කරමි' යි හික්මෙයි. 'කය සංස්කාරයන් සන්සිඳුවමින් ප්‍රශ්වාස කරමි' යි හික්මෙයි. ප්‍රීතිය අත්දකිමින්... සැපය අත්දකිමින්... චිත්ත සංස්කාරයන් අත්දකිමින්... චිත්ත සංස්කාරයන් සන්සිඳුවමින්... සිත අත්දකිමින්... සිත සතුටු කරවමින්... සිත එකඟ කරවමින්... සිත මුදවමින්... අනිත්‍යය අනුදකිමින්... විරාගය අනුදකිමින්... නිරෝධය අනුදකිමින්... 'අත්හැරීම අනුදකිමින් ආශ්වාස කරමි' යි හික්මෙයි. 'අත්හැරීම අනුදකිමින් ප්‍රශ්වාස කරමි' යි හික්මෙයි" යනුවෙන් –

එවං සොළසවත්ථුකං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං නිද්දිට්ඨං. තස්ස භාවනානයො අනුප්පත්තො. සො පන යස්මා පාළිවණ්ණනානුසාරෙනෙව වුච්චමානො සබ්බාකාරපරිපූරො හොති. තස්මා අයමෙත්ථ පාළිවණ්ණනාපුබ්බඞ්ගමො නිද්දෙසො.

මෙසේ කරුණු සොළසකින් යුත් ආනාපානසති කර්මස්ථානය දේශනා කරන ලදී. එහි භාවනා ක්‍රමය විස්තර කිරීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත. එම භාවනා ක්‍රමය වනාහි පාලි වර්ණනාව (අටුවා විවරණය) අනුවම පවසන විට සියලු ආකාරයෙන්ම සම්පූර්ණ වෙයි. එබැවින් මෙය මෙහි පාලි වර්ණනාව පෙරදැරි කොට ගත් විස්තර කිරීමකි.

216. කථං භාවිතො ච, භික්ඛවෙ, ආනාපානස්සති සමාධීති එත්ථ තාව කථන්ති ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනං නානප්පකාරතො විත්ථාරෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. භාවිතො ච භික්ඛවෙ ආනාපානස්සතිසමාධීති නානප්පකාරතො විත්ථාරෙතුකම්‍යතාය පුට්ඨධම්මනිදස්සනං. කථං බහුලීකතො…පෙ… වූපසමෙතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. තත්ථ භාවිතොති උප්පාදිතො වඩ්ඪිතො වා. ආනාපානස්සතිසමාධීති ආනාපානපරිග්ගාහිකාය සතියා සද්ධිං සම්පයුත්තො සමාධි. ආනාපානස්සතියං වා සමාධි ආනාපානස්සතිසමාධි. බහුලීකතොති පුනප්පුනං කතො. සන්තොචෙව පණීතො චාති සන්තො චෙව පණීතො චෙව. උභයත්ථ එව සද්දෙන නියමො වෙදිතබ්බො. කිං වුත්තං හොති? අයඤ්හි යථා අසුභකම්මට්ඨානං කෙවලං පටිවෙධවසෙන සන්තඤ්ච පණීතඤ්ච, ඔළාරිකාරම්මණත්තා පන පටික්කූලාරම්මණත්තා ච ආරම්මණවසෙන නෙව සන්තං න පණීතං, න එවං කෙනචි පරියායෙන අසන්තො වා අපණීතො වා, අථ ඛො ආරම්මණසන්තතායපි සන්තො වූපසන්තො නිබ්බුතො, පටිවෙධසඞ්ඛාතඅඞ්ගසන්තතායපි. ආරම්මණපණීතතායපි පණීතො අතිත්තිකරො, අඞ්ගපණීතතායපීති. තෙන වුත්තං ‘‘සන්තො චෙව පණීතො චා’’ති.

216. "මහණෙනි, ආනාපානසති සමාධිය කෙසේ වඩන ලද්දේ ද" යන මෙහි 'කෙසේ' (කථං) යන්න ආනාපානසති සමාධි භාවනාව විවිධ ආකාරයෙන් විස්තර කිරීමේ කැමැත්තෙන් කරන ලද ප්‍රශ්නයකි. "මහණෙනි, ආනාපානසති සමාධිය වඩන ලද්දේ..." යන්න විවිධ අයුරින් විස්තර කිරීමට විමසන ලද ධර්මය පෙන්වා දීමකි. "කෙසේ බහුල වශයෙන් කරන ලද්දේ ද... (පෙ.)... සන්සිඳුවයි ද" යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. එහි 'භාවනාව' (භාවිතො) යනු උපදවන ලද හෝ වඩන ලද යන්නයි. 'ආනාපානසති සමාධිය' යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පිරිසිඳ ගන්නා වූ සිහිය හා සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වූ සමාධියයි. නැතහොත් ආනාපානසතිය නිසා ඇති වූ සමාධියයි. 'බහුල වශයෙන් කරන ලද්දේ' යනු නැවත නැවත කරන ලද්දයි. 'ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද' යනු ශාන්ත වූ මෙන්ම ප්‍රණීත වූ ද යන්නයි. මෙම පද දෙකෙහිම 'එව' (වූ ද/පමණක්ම) යන ශබ්දයෙන් නියමයක් දත යුතුය. මෙයින් කුමක් කියන ලද්දේ ද? අසුභ කර්මස්ථානය වනාහි ප්‍රතිවේධ කිරීමේ (ධ්‍යාන ලැබීමේ) බලයෙන් පමණක් ශාන්ත ද ප්‍රණීත ද වෙයි. එහෙත් අරමුණෙහි ඇති රළු බව නිසාත්, අරමුණ පිළිකුල් සහගත නිසාත්, අරමුණ වශයෙන් ශාන්ත ද නොවේ, ප්‍රණීත ද නොවේ. එහෙත් මෙම ආනාපානසති සමාධිය වනාහි කිසිදු ක්‍රමයකින් අශාන්ත හෝ අප්‍රණීත නොවේ. එසේම අරමුණෙහි ශාන්ත බව නිසා ද ශාන්තය, විශේෂයෙන් සන්සිඳුණේය, නිවුණේය; ප්‍රතිවේධය නම් වූ ධ්‍යාන අංගයන්ගේ ශාන්ත බව නිසා ද (ශාන්තය). අරමුණෙහි ප්‍රණීත බව නිසා ද ප්‍රණීතය, තෘප්තියට පත් නොවන සුළුය (මන බඳින සුළුය); ධ්‍යාන අංගයන්ගේ ප්‍රණීත බව නිසා ද ප්‍රණීතය. එහෙයින් "ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද" යැයි කියන ලදී.

අසෙචනකො ච සුඛො ච විහාරොති එත්ථ පන නාස්ස සෙචනන්ති අසෙචනකො, අනාසිත්තකො අබ්බොකිණ්ණො පාටියෙක්කො ආවෙණිකො. නත්ථි එත්ථ පරිකම්මෙන වා උපචාරෙන වා සන්තතා. ආදිසමන්නාහාරතො පභුති අත්තනො සභාවෙනෙව සන්තො ච පණීතො චාති අත්ථො. කෙචි පන අසෙචනකොති අනාසිත්තකො ඔජවන්තො සභාවෙනෙව [Pg.260] මධුරොති වදන්ති. එවං අයං අසෙචනකො ච, අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ කායිකචෙතසිකසුඛපටිලාභාය සංවත්තනතො සුඛො ච විහාරොති වෙදිතබ්බො. උප්පන්නුප්පන්නෙති අවික්ඛම්භිතෙ අවික්ඛම්භිතෙ. පාපකෙති ලාමකෙ. අකුසලෙ ධම්මෙති අකොසල්ලසම්භූතෙ ධම්මෙ. ඨානසො අන්තරධාපෙතීති ඛණෙනෙව අන්තරධාපෙති වික්ඛම්භෙති. වූපසමෙතීති සුට්ඨු උපසමෙති. නිබ්බෙධභාගියත්තා වා අනුපුබ්බෙන අරියමග්ගවුද්ධිප්පත්තො සමුච්ඡින්දති, පටිප්පස්සම්භෙතීති වුත්තං හොති.

අසේචනක හා සුඛ විහරණය යන මෙහි, අමුතුවෙන් ඉසීමක් හෝ එක් කිරීමක් (සෙචනයක්) නොමැති බැවින් 'අසේචනක' නම් වේ. එනම් පිටතින් එක් කළ දෙයක් නොමැති, වෙනත් දේ සමඟ මිශ්‍ර නොවූ, වෙන් වූ, ආවේණික වූ යන්නයි. මෙහි පරිකර්ම මගින් හෝ උපචාර මගින් ඇති කරගත් ශාන්ත බවක් නොමැත. මෙනෙහි කිරීමට පටන් ගත් තැන සිටම ස්වභාවයෙන්ම ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද වේ යන අර්ථයයි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ 'අසේචනක' යනු කිසිවක් එක් නොකළ ද ඕජාවත් වූ, ස්වභාවයෙන්ම මිහිරි වූ යන්නයි. මෙසේ මෙම අසේචනක වූ ද, එළඹ සිටි සෑම මොහොතකම කායික හා චෛතසික සුවය ලබා දෙන බැවින් 'සුඛ විහරණ' වූ ද ආනාපානසති සමාධිය ගැන දත යුතුය. 'උප්පන්නුප්පන්නෙ' යනු (සමාධියෙන්) යටපත් නොකළා වූ යන්නයි. 'පාපකෙ' යනු ලාමක වූ යන්නයි. 'අකුසලෙ ධම්මෙ' යනු අවිද්‍යාව නිසා හටගත් අකුසල ධර්මයන්ය. 'ඨානසො අන්තරධාපේති' යනු ඒ මොහොතේදීම අතුරුදහන් කරවයි, යටපත් කරවයි යන්නයි. 'වූපසමේති' යනු මැනවින් සන්සිඳුවයි. එසේත් නැතහොත් අවබෝධයට පත් කරවන අංගයක් වන බැවින්, අනුපිළිවෙළින් ආර්ය මාර්ගයට පැමිණ සම්පූර්ණයෙන්ම සිඳලයි, සන්සිඳුවයි යන්න මෙහි අර්ථයයි.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. භික්ඛවෙ, කෙන පකාරෙන කෙනාකාරෙන කෙන විධිනා භාවිතො ආනාපානස්සතිසමාධි කෙන පකාරෙන බහුලීකතො සන්තො චෙව…පෙ… වූපසමෙතීති.

මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: මහණෙනි, කුමන ආකාරයකින්, කුමන පිළිවෙළකින්, කුමන ක්‍රමයකින් වඩන ලද ආනාපානසති සමාධිය, කුමන ආකාරයකින් බහුලව පුහුණු කරන ලද්දේ ශාන්ත වූ ද ...පෙ... කෙලෙස් සන්සිඳුවන්නක් වේද යන්නයි.

217. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරෙන්තො ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛූති භික්ඛවෙ, ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු. අයඤ්හි එත්ථ ඉධසද්දො සබ්බප්පකාරආනාපානස්සතිසමාධිනිබ්බත්තකස්ස පුග්ගලස්ස සන්නිස්සයභූතසාසනපරිදීපනො අඤ්ඤසාසනස්ස තථාභාවපටිසෙධනො ච. වුත්තඤ්හෙතං – ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො…පෙ… සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙභි අඤ්ඤෙහී’’ති (ම. නි. 1.139). තෙන වුත්තං ‘‘ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛූ’’ති.

217. දැන් එම අර්ථය විස්තර කරමින් 'මහණෙනි, මෙහි' (ඉධ භික්ඛවෙ) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු' යනු මහණෙනි, මෙම ශාසනයෙහි භික්ෂුව යන්නයි. මෙහි 'ඉධ' (මෙහි) යන වචනයෙන් අදහස් කරන්නේ සියලු ආකාරයෙන් ආනාපානසති සමාධිය උපදවා ගන්නා පුද්ගලයාට පිහිට වන බුද්ධ ශාසනයයි. එය අනෙක් ශාසනයන්හි එවැනි ස්වභාවයක් නොමැති බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'මහණෙනි, මෙහිම (මෙම ශාසනයෙහිම) ශ්‍රමණයෝ සිටිති ...පෙ... අන්‍ය ප්‍රවාදයන් (දර්ශනයන්) ශ්‍රමණයන්ගෙන් හිස්ය' යනුවෙන් වදාරා ඇත්තේ එබැවිනි. එම නිසා 'මෙම ශාසනයෙහි භික්ෂුව' යන්න ප්‍රකාශ කරන ලදී.

අරඤ්ඤගතො වා…පෙ… සුඤ්ඤාගාරගතො වාති ඉදමස්ස ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනානුරූපසෙනාසනපරිග්ගහපරිදීපනං. ඉමස්ස හි භික්ඛුනො දීඝරත්තං රූපාදීසු ආරම්මණෙසු අනුවිසටං චිත්තං ආනාපානස්සතිසමාධිආරම්මණං අභිරුහිතුං න ඉච්ඡති, කූටගොණයුත්තරථො විය උප්පථමෙව ධාවති. තස්මා සෙය්‍යථාපි නාම ගොපො කූටධෙනුයා සබ්බං ඛීරං පිවිත්වා වඩ්ඪිතං කූටවච්ඡං දමෙතුකාමො ධෙනුතො අපනෙත්වා එකමන්තෙ මහන්තං ථම්භං නිඛණිත්වා තත්ථ යොත්තෙන බන්ධෙය්‍ය, අථස්ස සො වච්ඡො ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දිත්වා පලායිතුං අසක්කොන්තො තමෙව ථම්භං උපනිසීදෙය්‍ය වා උපනිපජ්ජෙය්‍ය වා, එවමෙව ඉමිනාපි භික්ඛුනා දීඝරත්තං රූපාරම්මණාදිරසපානවඩ්ඪිතං දුට්ඨචිත්තං දමෙතුකාමෙන රූපාදිආරම්මණතො අපනෙත්වා අරඤ්ඤං වා…පෙ… සුඤ්ඤාගාරං වා පවෙසෙත්වා තත්ථ අස්සාසපස්සාසථම්භෙ සතියොත්තෙන බන්ධිතබ්බං. එවමස්ස තං චිත්තං ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දිත්වාපි පුබ්බෙ ආචිණ්ණාරම්මණං අලභමානං සතියොත්තං ඡින්දිත්වා පලායිතුං [Pg.261] අසක්කොන්තං තමෙවාරම්මණං උපචාරප්පනාවසෙන උපනිසීදති චෙව උපනිපජ්ජති ච. තෙනාහු පොරාණා –

'අරණ්‍යයට ගිය හෝ...පෙ... ශුන්‍යාගාරයකට ගිය හෝ' යන මෙම වචනයෙන් භික්ෂුවගේ ආනාපානසති සමාධි භාවනාවට අනුකූල වූ සේනාසනයක් තෝරා ගැනීම විස්තර කෙරේ. බොහෝ කලක් තිස්සේ රූප ආදී අරමුණුවල විසිරී ගිය මෙම භික්ෂුවගේ සිත ආනාපානසති සමාධි අරමුණට නැඹුරු වීමට කැමති නැත. එය නොදැමුණු ගොනුන් යෙදූ කරත්තයක් මෙන් නොමඟම දුවයි. උදාහරණයකට, වංචනික (කපටි) දෙනකගේ කිරි බී හැදුණු වැඩුණු, නොදැමුණු වස්සෙකු දමනය කිරීමට කැමති ගොපල්ලෙකු, එම වස්සා දෙනගෙන් වෙන් කර එකත්පසක විශාල කණුවක් සිටුවා එහි ලණුවකින් බැඳ තබයි. එවිට එම වස්සා එහා මෙහා දඟලා පැන යාමට නොහැකි වූ තැන, එම කණුව අසලම ඉඳගනී හෝ ලැග සිටියි. එසේම රූප ආදී අරමුණුවල ඇලී බොහෝ කලක් තිස්සේ වැඩුණු දුෂ්ට (නොදැමුණු) සිත දමනය කිරීමට කැමති මෙම භික්ෂුව ද, එම රූප ආදී අරමුණුවලින් සිත වෙන් කර අරණ්‍යයකට හෝ ...පෙ... ශුන්‍යාගාරයකට ඇතුළු වී එහිදී ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නමැති කණුවෙහි සති (සිහිය) නමැති ලණුවෙන් බැඳ තැබිය යුතුය. එවිට ඔහුගේ එම සිත එහා මෙහා දඟලද්දීත්, පෙර පුරුදු අරමුණු නොලැබෙන බැවින් සති නමැති ලණුව කඩාගෙන පැන යාමට නොහැකිව, එම අරමුණෙහිම උපචාර හා අප්පනා වශයෙන් රැඳී පවතියි. එබැවින් පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ:

‘‘යථා ථම්භෙ නිබන්ධෙය්‍ය, වච්ඡං දමං නරො ඉධ;

බන්ධෙය්‍යෙවං සකං චිත්තං, සතියාරම්මණෙ දළ්හ’’න්ති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165;

දී. නි. අට්ඨ. 3.374;

ම. නි. අට්ඨ. 1.107);

'යම් සේ මනුෂ්‍යයෙකු වස්සෙකු දමනය කරනු පිණිස මෙහි කණුවක බඳින්නේ ද, එලෙසම කර්මස්ථාන අරමුණෙහි සතියෙන් (සිහියෙන්) යුතුව තමාගේ සිත තදින් බැඳ තැබිය යුතුය.'

එවමස්සෙතං සෙනාසනං භාවනානුරූපං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉදමස්ස ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනානුරූපසෙනාසනපරිග්ගහපරිදීපන’’න්ති.

මෙසේ මෙම සේනාසනය භාවනාවට අනුකූල වේ. එබැවින් 'මෙය භික්ෂුවගේ ආනාපානසති සමාධි භාවනාවට අනුකූල සේනාසනයක් තෝරා ගැනීම පෙන්වා දීමකි' යැයි කියන ලදී.

අථ වා යස්මා ඉදං කම්මට්ඨානප්පභෙදෙ මුද්ධභූතං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකානං විසෙසාධිගමදිට්ඨධම්මසුඛවිහාරපදට්ඨානං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං ඉත්ථිපුරිසහත්ථිඅස්සාදිසද්දසමාකුලං ගාමන්තං අපරිච්චජිත්වා න සුකරං භාවෙතුං, සද්දකණ්ටකත්තා ඣානස්ස. අගාමකෙ පන අරඤ්ඤෙ සුකරං යොගාවචරෙන ඉදං කම්මට්ඨානං පරිග්ගහෙත්වා ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තදෙව පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං සම්පාපුණිතුං. තස්මාස්ස අනුරූපසෙනාසනං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘අරඤ්ඤගතො වා’’තිආදිමාහ.

එසේත් නැතහොත්, සියලු බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ සහ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේ විශේෂ අධිගමනයන් ලැබීමට හා දිට්ඨධම්ම සුඛ විහරණයට හේතු වන මෙම ආනාපානසති කර්මස්ථානය සියලු කර්මස්ථානයන් අතර අග්‍ර වේ. ස්ත්‍රී, පුරුෂ, ඇතුන්, අසුන් ආදී ශබ්දවලින් ගෙවුණු ගම්මාන අසල සිට මෙය වැඩීම පහසු නැත. මන්ද ශබ්දය ධ්‍යානයට කටුක බාධාවක් (කටුවක්) වන බැවිනි. නමුත් ජනශුන්‍ය අරණ්‍යයක සිටින යෝගාවචරයාට මෙම කර්මස්ථානය මැනවින් ගෙන, ආනාපාන චතුර්ථ ධ්‍යානය උපදවා, එයම පාදක කරගෙන සංස්කාරයන් විදර්ශනා කොට අග්‍ර ඵලය වූ අර්හත්වය ලබා ගැනීම පහසුය. එබැවින් ඔහුට අනුකූල සේනාසනය දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අරණ්‍යයට ගිය හෝ' යනාදිය වදාළ සේක.

වත්ථුවිජ්ජාචරියො විය හි භගවා, සො යථා වත්ථුවිජ්ජාචරියො නගරභූමිං පස්සිත්වා සුට්ඨු උපපරික්ඛිත්වා ‘‘එත්ථ නගරං මාපෙථා’’ති උපදිසති, සොත්ථිනා ච නගරෙ නිට්ඨිතෙ රාජකුලතො මහාසක්කාරං ලභති, එවමෙව යොගාවචරස්ස අනුරූපසෙනාසනං උපපරික්ඛිත්වා ‘‘එත්ථ කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති උපදිසති, තතො තත්ථ කම්මට්ඨානං අනුයුත්තෙන යොගිනා කමෙන අරහත්තෙ පත්තෙ ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා’’ති මහන්තං සක්කාරං ලභති.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වාස්තු විද්‍යාඥයෙකු (භූමි පරීක්ෂකයෙකු) වැනිය. වාස්තු විද්‍යාඥයෙකු නගරයකට සුදුසු භූමියක් දැක, එය මැනවින් පරීක්ෂා කර 'මෙහි නගරය නිර්මාණය කරන්න' යැයි උපදෙස් දෙයි. නගරය සාර්ථකව නිම වූ පසු ඔහුට රජකුලයෙන් මහා සත්කාර ලැබේ. එලෙසම යෝගාවචරයාට අනුකූල සේනාසනය පරීක්ෂා කර බලා 'මෙහි කර්මස්ථාන අනුයෝගයෙහි (භාවනාවෙහි) යෙදිය යුතුය' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපදෙස් දෙති. ඉන්පසු එහි භාවනා කළ යෝගියා අනුපිළිවෙළින් අර්හත්වයට පත් වූ කල 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක' යනුවෙන් උන්වහන්සේට මහා සත්කාර ලැබේ.

අයං පන භික්ඛු දීපිසදිසොති වුච්චති. යථා හි මහාදීපිරාජා අරඤ්ඤෙ තිණගහනං වා වනගහනං වා පබ්බතගහනං වා නිස්සාය නිලීයිත්වා වනමහිංසගොකණ්ණසූකරාදයො මිගෙ ගණ්හාති, එවමෙව අයං අරඤ්ඤාදීසු කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජන්තො භික්ඛු යථාක්කමෙන සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත්තමග්ගෙ චෙව අරියඵලඤ්ච ගණ්හතීති වෙදිතබ්බො. තෙනාහු පොරාණා –

මෙම භික්ෂුව දිවියෙකු වැනි යැයි කියනු ලැබේ. මහා දිවි රජෙක් වනයේ තණගොමු, වනය හෝ පර්වත ගුහා ඇසුරු කරගෙන සැඟවී සිට වල් මීහරකුන්, ගෝනුන්, ඌරන් වැනි සතුන් අල්ලා ගන්නාක් මෙන්, අරණ්‍ය ආදියේ කර්මස්ථාන වඩන මෙම භික්ෂුව ද අනුපිළිවෙළින් සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී හා අර්හත් මාර්ගයන් ද ආර්ය ඵලයන් ද ලබා ගනියි. එබැවින් පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ:

‘‘යථාපි [Pg.262] දීපිකො නාම, නිලීයිත්වා ගණ්හතී මිගෙ;

තථෙවායං බුද්ධපුත්තො, යුත්තයොගො විපස්සකො;

අරඤ්ඤං පවිසිත්වාන, ගණ්හාති ඵලමුත්තම’’න්ති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165;

දී. නි. අට්ඨ. 2.374;

ම. නි. අට්ඨ. 1.107);

'දිවියෙකු සැඟවී සිට සතුන් අල්ලා ගන්නා සේම, වීර්යවන්ත වූ ද විදර්ශනා වඩන්නා වූ ද බුද්ධ පුත්‍රයා (භික්ෂුව) අරණ්‍යයට ඇතුළු වී උත්තම ඵලය (අර්හත්වය) ලබා ගනියි.'

තෙනස්ස පරක්කමජවයොග්ගභූමිං අරඤ්ඤසෙනාසනං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘අරඤ්ඤගතො වා’’තිආදිමාහ.

භික්ෂුවගේ වීර්යය හා වේගය පෙන්වීමට සුදුසු භූමිය වන අරණ්‍ය සේනාසනය දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අරණ්‍යයට ගිය හෝ' යනාදිය වදාළ සේක.

218. තත්ථ අරඤ්ඤගතොති ‘‘අරඤ්ඤන්ති නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) ච, ‘‘ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) ච එවං වුත්තලක්ඛණෙසු අරඤ්ඤෙසු යංකිඤ්චි පවිවෙකසුඛං අරඤ්ඤං ගතො. රුක්ඛමූලගතොති රුක්ඛසමීපං ගතො. සුඤ්ඤාගාරගතොති සුඤ්ඤං විවිත්තොකාසං ගතො. එත්ථ ච ඨපෙත්වා අරඤ්ඤඤ්ච රුක්ඛමූලඤ්ච අවසෙසසත්තවිධසෙනාසනගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොති වත්තුං වට්ටති.

218. එහි 'අරඤ්ඤගතෝ' යනු 'ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් බැහැරව පිටත ඇති සියල්ල ආරණ්‍යය' යැයි ද, 'ආරණ්‍යක සේනාසනය යනු අවම වශයෙන් දුනු පන්සියයක් දුරින් පිහිටි සේනාසනය' යැයි ද මෙසේ දැක්වූ ලක්ෂණ ඇති වනාන්තර අතරින් විවේක සුවය ඇති යම් කිසි වනාන්තරයකට ගිය බවයි. 'රුක්ඛමූලගතෝ' යනු ගසක් සමීපයට ගිය බවයි. 'සුඤ්ඤාගාරගතෝ' යනු ශුන්‍ය වූ විවේකී ස්ථානයකට ගිය බවයි. මෙහි දී ආරණ්‍යය සහ රුක්ඛමූලය හැර ඉතිරි සත් වැදෑරුම් සේනාසනවලට ගිය භික්ෂුව ද 'සුඤ්ඤාගාරගතෝ' යැයි කිව හැකිය.

එවමස්ස උතුත්තයානුකූලං ධාතුචරියානුකූලඤ්ච ආනාපානස්සතිභාවනානුරූපං සෙනාසනං උපදිසිත්වා අලීනානුද්ධච්චපක්ඛිකං සන්තං ඉරියාපථං උපදිසන්තො නිසීදතීති ආහ. අථස්ස නිසජ්ජාය දළ්හභාවං අස්සාසපස්සාසානං පවත්තනසුඛතං ආරම්මණපරිග්ගහූපායඤ්ච දස්සෙන්තො පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාතිආදිමාහ. තත්ථ පල්ලඞ්කන්ති සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනං. ආභුජිත්වාති බන්ධිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති උපරිමසරීරං උජුකං ඨපෙත්වා. අට්ඨාරසපිට්ඨිකණ්ටකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙත්වා. එවඤ්හි නිසීදන්තස්ස චම්මමංසන්හාරූනි න පණමන්ති. අථස්ස යා තෙසං පණමනප්පච්චයා ඛණෙ ඛණෙ වෙදනා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තා න උප්පජ්ජන්ති. තාසු අනුප්පජ්ජමානාසු චිත්තං එකග්ගං හොති, කම්මට්ඨානං න පරිපතති, වුද්ධිං ඵාතිං උපගච්ඡති. පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති කම්මට්ඨානාභිමුඛං සතිං ඨපයිත්වා. අථ වා පරීති පරිග්ගහට්ඨො. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො. සතීති උපට්ඨානට්ඨො. තෙන වුච්චති ‘‘පරිමුඛං සති’’න්ති එවං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.164) වුත්තනයෙනපෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපො, පරිග්ගහිතනිය්‍යානං සතිං කත්වාති.

මෙසේ ඔහුට ඍතු තුනට අනුකූල වූ ද, ධාතු සහ චරිතයන්ට අනුකූල වූ ද, ආනාපානසති භාවනාවට ගැළපෙන සේනාසනයක් උපදෙස් දී, පසුබෑමක් හෝ නොසන්සුන් බවක් නොමැති ශාන්ත ඉරියව්වක් දක්වමින් 'නිසීදති' (හිඳගනියි) යැයි වදාළ සේක. ඉක්බිති ඔහුගේ හිඳගැනීමේ ස්ථීරභාවය ද, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පැවැත්වීමේ පහසුව ද, අරමුණ ග්‍රහණය කරගැනීමේ උපක්‍රමය ද දක්වමින් 'පල්ලංකං ආභුජිත්වා' (පළක් බැඳ) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පල්ලංකං' යනු වටකර කලවා බැඳ වාඩිවීමයි. 'ආභුජිත්වා' යනු බැඳගෙන යන්නයි. 'උජුං කායං පණිධාය' යනු ශරීරයේ ඉහළ කොටස ඍජුව තබාගෙන යන්නයි. පිටකොන්දේ කටු දහඅට එකිනෙක කෙළවරින් කෙළවර ස්පර්ශ වන සේ තබා ගැනීමයි. මෙසේ හිඳගන්නා තැනැත්තාගේ සම, මස් සහ නහර නොනැමෙයි. එවිට එම සම, මස්, නහර නැමීම නිසා ඇතිවන ක්ෂණික වේදනාවන් හට නොගනියි. එම වේදනාවන් හට නොගන්නා විට සිත ඒකාග්‍ර වෙයි, කර්මස්ථානය ගිලිහී නොයයි, වර්ධනයට හා දියුණුවට පත්වෙයි. 'පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා' යනු කර්මස්ථානය අභිමුවෙහි සිහිය පිහිටුවාගෙන යන්නයි. එසේත් නැතිනම් 'පරි' යනු පිරිසිඳ ගැනීමයි. 'මුඛං' යනු මිදීමයි (නිය්‍යාන). 'සති' යනු එළඹ සිටීමයි. එබැවින් 'පරිමුඛං සති' යැයි කියනු ලැබේ. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයට ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. එහි සාරාංශය නම් පිරිසිඳ ගත් මිදීමක් ඇති සිහිය ඇති කරගැනීමයි.

219. සො [Pg.263] සතොව අස්සසති සතො පස්සසතීති සො භික්ඛු එවං නිසීදිත්වා එවඤ්ච සතිං උපට්ඨපෙත්වා තං සතිං අවිජහන්තො සතො එව අස්සසති සතො පස්සසති, සතොකාරී හොතීති වුත්තං හොති. ඉදානි යෙහාකාරෙහි සතොකාරී හොති, තෙ දස්සෙතුං දීඝං වා අස්සසන්තොතිආදිමාහ. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං ‘‘සො සතොව අස්සසති සතො පස්සසතී’’ති එතස්සෙව විභඞ්ගෙ –

219. 'සෝ සතෝව අස්සසති සතෝ පස්සසති' යනු එම භික්ෂුව මෙසේ හිඳගෙන, මෙසේ සිහිය පිහිටුවාගෙන, එම සිහිය අත්නොහැර සිහියෙන් යුක්තවම ආශ්වාස කරයි, සිහියෙන් යුක්තවම ප්‍රශ්වාස කරයි, සිහියෙන් යුතුව කටයුතු කරයි යන්නයි. දැන් කවර ආකාරයකින් සිහියෙන් යුතුව කටයුතු කරන්නේ දැයි දැක්වීමට 'දීඝං වා අස්සසන්තෝ' යනාදිය වදාළ සේක. පටිසම්භිදාමග්ග විභංගයෙහි 'සෝ සතෝව අස්සසති සතෝ පස්සසති' යන්න මෙසේ විස්තර කර ඇත -

‘‘බාත්තිංසාය ආකාරෙහි සතො කාරී හොති. දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සතො කාරී හොති. දීඝං පස්සාසවසෙන…පෙ… පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසවසෙන. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සතො කාරී හොතී’’ති (පටි. ම. 1.165).

"ආකාර තිස් දෙකකින් සිහියෙන් යුතුව කටයුතු කරයි. දීර්ඝ ආශ්වාසය නිසා සිතේ ඒකාග්‍රතාවය සහ නොවිසිරුණු බව පිරිසිඳ දන්නා තැනැත්තාට සිහිය එළඹ සිටියි. එම සිහියෙන් හා එම ඥානයෙන් යුතුව හෙතෙම සිහියෙන් යුතුව කටයුතු කරයි. දීර්ඝ ප්‍රශ්වාසය නිසා... ප... ප්‍රතිනිස්සග්ගානුපස්සීව ආශ්වාස කරන විට, ප්‍රතිනිස්සග්ගානුපස්සීව ප්‍රශ්වාස කරන විට සිතේ ඒකාග්‍රතාවය හා නොවිසිරුණු බව පිරිසිඳ දන්නා තැනැත්තාට සිහිය එළඹ සිටියි. එම සිහියෙන් හා එම ඥානයෙන් යුතුව හෙතෙම සිහියෙන් යුතුව කටයුතු කරයි."

තත්ථ දීඝං වා අස්සසන්තොති දීඝං වා අස්සාසං පවත්තයන්තො. අස්සාසොති බහි නික්ඛමනවාතො. පස්සාසොති අන්තො පවිසනවාතොති විනයට්ඨකථායං වුත්තං. සුත්තන්තට්ඨකථාසු පන උප්පටිපාටියා ආගතං. තත්ථ සබ්බෙසම්පි ගබ්භසෙය්‍යකානං මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනකාලෙ පඨමං අබ්භන්තරවාතො බහි නික්ඛමති. පච්ඡා බාහිරවාතො සුඛුමරජං ගහෙත්වා අබ්භන්තරං පවිසන්තො තාලුං ආහච්ච නිබ්බායති. එවං තාව අස්සාසපස්සාසා වෙදිතබ්බා.

එහි 'දීඝං වා අස්සසන්තෝ' යනු දීර්ඝ ලෙස ආශ්වාසය පවත්වන්නේ යන්නයි. 'අස්සසති' යනු පිටතට නික්මෙන වාතයයි. 'පස්සසති' යනු ඇතුළට පිවිසෙන වාතයයි - මෙය විනය අටුවාවෙහි දැක්වේ. සූත්‍ර අටුවාවල මෙය ප්‍රතිවිරුද්ධ අනුපිළිවෙළින් පැමිණේ. එහිදී සියලු මව්කුස පිළිසිඳගත් සත්වයන් මව්කුසින් නික්මෙන කාලයෙහි මුලින්ම ඇතුළත වාතය පිටතට නික්මෙයි. පසුව පිටත වාතය සියුම් ධූවිලි ද සමග ඇතුළට පිවිස තල්ලෙහි වැදී සංසිඳෙයි. මෙසේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් දත යුතුය.

යා පන තෙසං දීඝරස්සතා, සා අද්ධානවසෙන වෙදිතබ්බා. යථා හි ඔකාසද්ධානං ඵරිත්වා ඨිතං උදකං වා වාලිකා වා ‘‘දීඝමුදකං දීඝා වාලිකා, රස්සමුදකං රස්සා වාලිකා’’ති වුච්චති, එවං චුණ්ණවිචුණ්ණාපි අස්සාසපස්සාසා හත්ථිසරීරෙ ච අහිසරීරෙ ච තෙසං අත්තභාවසඞ්ඛාතං දීඝං අද්ධානං සණිකං පූරෙත්වා සණිකමෙව නික්ඛමන්ති. තස්මා දීඝාති වුච්චන්ති. සුනඛසසාදීනං අත්තභාවසඞ්ඛාතං රස්සං අද්ධානං සීඝං පූරෙත්වා සීඝමෙව නික්ඛමන්ති, තස්මා රස්සාති වුච්චන්ති. මනුස්සෙසු පන කෙචි හත්ථිඅහිආදයො විය කාලද්ධානවසෙන දීඝං අස්සසන්ති ච පස්සසන්ති ච. කෙචි සුනඛසසාදයො විය රස්සං, තස්මා තෙසං කාලවසෙන දීඝමද්ධානං [Pg.264] නික්ඛමන්තා ච පවිසන්තා ච තෙ ‘‘දීඝා’’ ඉත්තරමද්ධානං නික්ඛමන්තා ච පවිසන්තා ච ‘‘රස්සා’’ති වෙදිතබ්බා.

එම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ දීර්ඝ හෝ කෙටි බව කාලය අනුව දත යුතුය. යම් සේ අවකාශය පුරා පැතිර පවතින ජලය හෝ වැලි 'දීර්ඝ ජලය, දීර්ඝ වැලි, කෙටි ජලය, කෙටි වැලි' යැයි කියනු ලැබේ ද, එසේම අතිශයින් සියුම් වූ ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ ඇතාගේ සහ සර්පයාගේ ශරීරවල දී ඔවුන්ගේ ශරීර ප්‍රමාණයට අනුව දීර්ඝ වූ කාලයක් සෙමින් පුරවා සෙමින්ම නික්මෙති. එබැවින් ඒවා 'දීර්ඝ' යැයි කියනු ලැබේ. බල්ලන්, හාවුන් ආදීන්ගේ ශරීර ප්‍රමාණයට අනුව කෙටි වූ කාලයක් වේගයෙන් පුරවා වේගයෙන්ම නික්මෙති. එබැවින් ඒවා 'කෙටි' යැයි කියනු ලැබේ. මිනිසුන් අතර ද ඇතැම්හු ඇතා, සර්පයා මෙන් කාලය අනුව දීර්ඝ ලෙස ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරති. ඇතැම්හු බල්ලා, හාවා මෙන් කෙටි කාලයක් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරති. එබැවින් කාලය අනුව වැඩි වෙලාවක් නික්මෙන හා පිවිසෙන වාතය 'දීර්ඝ' ලෙස ද, අඩු වෙලාවක් නික්මෙන හා පිවිසෙන වාතය 'කෙටි' ලෙස ද දත යුතුය.

තත්‍රායං භික්ඛු නවහාකාරෙහි දීඝං අස්සසන්තො පස්සසන්තො ච ‘‘දීඝං අස්සසාමි, පස්සසාමී’’ති පජානාති. එවං පජානතො චස්ස එකෙනාකාරෙන කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා සම්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බා. යථාහ පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.166) –

එහි මෙම භික්ෂුව ආකාර නවයකින් දීර්ඝ ලෙස ආශ්වාස හා ප්‍රශ්වාස කරමින් "දීර්ඝ ලෙස ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි"යි පිරිසිඳ දනියි. මෙසේ පිරිසිඳ දන්නා ඔහුට එක් ආකාරයකින් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව සම්පූර්ණ වන බව දත යුතුය. ඒ බව පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ වදාළහ -

‘‘කථං දීඝං අස්සසන්තො දීඝං අස්සසාමීති පජානාති. දීඝං පස්සසන්තො දීඝං පස්සසාමීති පජානාති. දීඝං අස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසති. දීඝං පස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ පස්සසති. දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතිපි පස්සසතිපි. දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතොපි පස්සසතොපි ඡන්දො උප්පජ්ජති. ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසති. ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං පස්සාසං…පෙ… දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතිපි පස්සසතිපි. ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතොපි පස්සසතොපි පාමොජ්ජං උප්පජ්ජති. පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසති. පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං පස්සාසං…පෙ… දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතිපි පස්සසතිපි. පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතොපි පස්සසතොපි දීඝං අස්සාසපස්සාසා චිත්තං විවත්තති, උපෙක්ඛා සණ්ඨාති. ඉමෙහි නවහි ආකාරෙහි දීඝං අස්සාසපස්සාසා කායො. උපට්ඨානං සති. අනුපස්සනා ඤාණං. කායො උපට්ඨානං, නො සති. සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං කායං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

‘‘දීර්ඝ වශයෙන් ආශ්වාස කරන යෝගී භික්ෂුව ‘මම දීර්ඝ වශයෙන් ආශ්වාස කරමි’ යි කෙසේ නම් දැනගන්නේ ද? දීර්ඝ වශයෙන් ප්‍රශ්වාස කරන විට ‘මම දීර්ඝ වශයෙන් ප්‍රශ්වාස කරමි’ යි කෙසේ නම් දැනගන්නේ ද? දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ ඇදගනු ලබන ආශ්වාස වාතය දීර්ඝ ආශ්වාසයකි. දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ පිට කරනු ලබන ප්‍රශ්වාස වාතය දීර්ඝ ප්‍රශ්වාසයකි. දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ ආශ්වාසය ද ප්‍රශ්වාසය ද සිදුවෙයි. දීර්ඝ වශයෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරන යෝගාවචරයාට ඒ පිළිබඳව කුසලජ්ඡන්දයක් උපදියි. එම ඡන්දයේ බලයෙන් පෙරට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ආශ්වාසය දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ සිදු කරයි. ඡන්දයේ බලයෙන් පෙරට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ප්‍රශ්වාසය ද...පෙ... දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය ද දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ සිදු කරයි. ඡන්දයේ බලයෙන් පෙරට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවත්වන යෝගාවචරයාට ප්‍රමෝදය (තරුණ ප්‍රීතිය) උපදියි. එම ප්‍රමෝදයේ බලයෙන් පෙරට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ආශ්වාසය දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ පවත්වයි. ප්‍රමෝදයේ බලයෙන් පෙරට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ප්‍රශ්වාසය ද...පෙ... දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය ද දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ පවත්වයි. ප්‍රමෝදයේ බලයෙන් පෙරට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවත්වන විට, දීර්ඝ වූ ප්‍රකෘති ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගෙන් භාවනා සිත බැහැර වෙයි (සියුම් අරමුණෙහි ගැලෙයි), උපේක්ෂාව මනාව පිහිටයි. මේ ආකාර නවය මගින් පවතින දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය ‘කාය’ නම් වේ. එහි එළඹ සිටි සිහිය ‘උපට්ඨාන’ නම් වේ. අනුපස්සනාව හෙවත් නුවණ ‘ඤාණ’ නම් වේ. කාය යනු එළඹ සිටිය යුතු අරමුණ බැවින් එය උපට්ඨානයකි, නමුත් එය සිහිය (සති) නොවේ. සිහිය යනු උපට්ඨානය ද වෙයි, සිහිය ද වෙයි. ඒ සිහියෙන් හා ඒ ඤාණයෙන් එම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සංඛ්‍යාත කායය නැවත නැවත බලයි. එබැවින් මෙය ‘කායයෙහි කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව’ යැයි කියනු ලැබේ.’’

එස [Pg.265] නයො රස්සපදෙපි. අයං පන විසෙසො, යථා එත්ථ ‘‘දීඝං අස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ’’ති වුත්තං, එවමිධ ‘‘රස්සං අස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ අස්සසතී’’ති ආගතං. තස්මා රස්සවසෙන යාව ‘‘තෙන වුච්චති කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති, තාව යොජෙතබ්බං.

හ්‍රස්ව (කෙටි) පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම්, මෙහි ‘දීර්ඝ ආශ්වාසය දීර්ඝ කාලයකැයි කියනු ලබන’ ලෙස දැක්වූ පරිදිම, හ්‍රස්ව වාරයේදී ‘කෙටි ආශ්වාසය කෙටි කාලයකැයි කියනු ලබන කාලයෙහි ආශ්වාස කරයි’ යනුවෙන් සඳහන් වීමයි. එබැවින් කෙටි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ බලයෙන් ‘එබැවින් කායයෙහි කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව යැයි කියනු ලැබේ’ යන තෙක් කොටස යොදාගත යුතුය.

එවං අයං අද්ධානවසෙන ඉත්තරවසෙන ච ඉමෙහාකාරෙහි අස්සාසපස්සාසෙ පජානන්තො දීඝං වා අස්සසන්තො දීඝං අස්සසාමීති පජානාති…පෙ… රස්සං වා පස්සසන්තො රස්සං පස්සසාමීති පජානාතීති වෙදිතබ්බො. එවං පජානතො චස්ස –

මෙසේ කියන ලද ක්‍රමයට අනුව, මෙම යෝගාවචරයා දීර්ඝ කාලය හා කෙටි කාලය වශයෙන් මෙම නව ආකාරයෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස දැනගනිමින්, දීර්ඝව ආශ්වාස කරන විට ‘මම දීර්ඝව ආශ්වාස කරමි’ යි දැනගනියි...පෙ... කෙටිව ප්‍රශ්වාස කරන විට ‘මම කෙටිව ප්‍රශ්වාස කරමි’ යි දැනගනියි යනුවෙන් දත යුතුය. මෙසේ දැනගන්නා වූ ඔහුට -

දීඝො රස්සො ච අස්සාසො,පස්සාසොපි ච තාදිසො;

චත්තාරො වණ්ණා වත්තන්ති,නාසිකග්ගෙව භික්ඛුනොති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165);

‘‘දීර්ඝ හා කෙටි ආශ්වාසය ද, එමෙන්ම ප්‍රශ්වාසය ද යන මේ සතර ආකාරයෝ භික්ෂුවගේ නාසිකාග්‍රයෙහි (නාස් පුඩු අග) හෝ උඩු තොලෙහි හෝ පවතිති (වැටහෙති).’’

220. සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමි…පෙ… පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතීති සකලස්ස අස්සාසකායස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානං විදිතං කරොන්තො පාකටං කරොන්තො අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. සකලස්ස පස්සාසකායස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානං විදිතං කරොන්තො පාකටං කරොන්තො පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. එවං විදිතං කරොන්තො පාකටං කරොන්තො ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන අස්සසති චෙව පස්සසති ච. තස්මා ‘‘අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛතීති වුච්චති. එකස්ස හි භික්ඛුනො චුණ්ණවිචුණ්ණවිසටෙ අස්සාසකායෙ පස්සාසකායෙ වා ආදි පාකටො හොති, න මජ්ඣපරියොසානං. සො ආදිමෙව පරිග්ගහෙතුං සක්කොති, මජ්ඣපරියොසානෙ කිලමති. එකස්ස මජ්ඣං පාකටං හොති, න ආදිපරියොසානං. එකස්ස පරියොසානං පාකටං හොති, න ආදිමජ්ඣං. සො පරියොසානංයෙව පරිග්ගහෙතුං සක්කොති, ආදිමජ්ඣෙ කිලමති. එකස්ස සබ්බම්පි පාකටං හොති, සො සබ්බම්පි පරිග්ගහෙතුං සක්කොති, න කත්ථචි කිලමති, තාදිසෙන භවිතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමීති…පෙ… පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති.

220. ‘සකල කායය (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයේ මුල, මැද, අග) අත්විඳිමින් ආශ්වාස කරමි...පෙ... ප්‍රශ්වාස කරමි’ යි හික්මෙයි යනු, මුළු ආශ්වාස කායයේම මුල, මැද සහ අග පැහැදිලිව දැනගනිමින් ‘ආශ්වාස කරමි’ යි හික්මෙයි. මුළු ප්‍රශ්වාස කායයේම මුල, මැද සහ අග පැහැදිලිව දැනගනිමින් ‘ප්‍රශ්වාස කරමි’ යි හික්මෙයි. මෙසේ මුල, මැද, අග විදිත කරමින් (දැනගනිමින්) ප්‍රකට කරමින් ඤාණසම්පයුත්ත සිතින් ආශ්වාස ද කරයි, ප්‍රශ්වාස ද කරයි. එබැවින් ‘ආශ්වාස කරමි ප්‍රශ්වාස කරමි’ යි හික්මෙයි යැයි කියනු ලැබේ. මක්නිසාද යත්, එක් භික්ෂුවකට අතිශයින් විසිරුණු ආශ්වාස හෝ ප්‍රශ්වාස කායයෙහි මුල පමණක් ප්‍රකට වෙයි, මැද හා අග ප්‍රකට නොවේ. ඔහුට මුල පමණක් ග්‍රහණය කරගත හැකි අතර මැද හා අග ගැන වෙහෙසට පත්වෙයි. තවත් භික්ෂුවකට මැද පමණක් ප්‍රකට වෙයි, මුල හා අග ප්‍රකට නොවේ. තවත් භික්ෂුවකට අග පමණක් ප්‍රකට වෙයි, මුල හා මැද ප්‍රකට නොවේ. ඔහුට අග පමණක් ග්‍රහණය කරගත හැකි අතර මුල හා මැද ගැන වෙහෙසට පත්වෙයි. තවත් භික්ෂුවකට මුල, මැද, අග යන සියල්ලම ප්‍රකට වෙයි. ඔහුට ඒ සියල්ලම ග්‍රහණය කරගත හැකි අතර කිසිදු තැනකදී වෙහෙසට පත් නොවේ. එවැනි (හතරවන) පුද්ගලයා හා සමාන විය යුතු බව දක්වමින් ‘සකල කායය අත්විඳිමින් ආශ්වාස කරමි...පෙ... ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි’ යනුවෙන් වදාළහ.

තත්ථ [Pg.266] සික්ඛතීති එවං ඝටති වායමති. යො වා තථාභූතස්ස සංවරො, අයමෙත්ථ අධිසීලසික්ඛා. යො තථාභූතස්ස සමාධි, අයං අධිචිත්තසික්ඛා. යා තථාභූතස්ස පඤ්ඤා, අයං අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති ඉමා තිස්සො සික්ඛායො තස්මිං ආරම්මණෙ තාය සතියා තෙන මනසිකාරෙන සික්ඛති ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

එහි ‘හික්මෙයි’ (සික්ඛති) යනු, මෙසේ පවසන ලද ආකාරයෙන් උත්සාහ කරයි, වීර්යය කරයි. යම් ආකාරයකින් එවැනි යෝගාවචරයාගේ යම් සංවරයක් පවතී ද, එය මෙහි ‘අධිසීල ශික්ෂාව’ යි. එවැනි යෝගාවචරයාගේ යම් සමාධියක් වේ ද, එය ‘අධිචිත්ත ශික්ෂාව’ යි. එවැනි යෝගාවචරයාගේ යම් ප්‍රඥාවක් වේ ද, එය ‘අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව’ යි. මෙසේ මේ ශික්ෂා තුන එම අරමුණෙහි (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෙහි) එම සිහියෙන් හා එම මනසිකාරයෙන් යුක්තව පුහුණු කරයි, සේවනය කරයි, වඩයි, බහුලව සිදුකරයි යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

තත්ථ යස්මා පුරිමනයෙ කෙවලං අස්සසිතබ්බං පස්සසිතබ්බමෙව, න ච අඤ්ඤං කිඤ්චි කාතබ්බං. ඉතො පට්ඨාය පන ඤාණුප්පාදනාදීසු යොගො කරණීයො. තස්මා තත්ථ අස්සසාමීති පජානාති පස්සසාමීති පජානාතිච්චෙව වත්තමානකාලවසෙන පාළිං වත්වා ඉතො පට්ඨාය කත්තබ්බස්ස ඤාණුප්පාදනාදිනො ආකාරස්ස දස්සනත්ථං සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමීතිආදිනා නයෙන අනාගතවචනවසෙන පාළි ආරොපිතාති වෙදිතබ්බා.

මෙහිදී, පළමු ක්‍රම දෙකෙහි (දීර්ඝ හා කෙටි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාරයන්හි) හුදෙක් ආශ්වාස කළ යුත්තේ හා ප්‍රශ්වාස කළ යුත්තේ පමණි; වෙනත් විශේෂ දෙයක් කළ යුතු නැත. එහෙත් මෙතැන් සිට (තුන්වන පියවරේ සිට) ඤාණය උපදවා ගැනීම ආදියෙහි යෙදිය යුතුය. එබැවින් එම පළමු ක්‍රමයන්හි ‘ආශ්වාස කරමි’ යි දැනගනියි, ‘ප්‍රශ්වාස කරමි’ යි දැනගනියි යනුවෙන් වර්තමාන කාලයෙන් පාලිය වදාරා, මෙතැන් සිට කළ යුතු වූ ඤාණෝත්පාදනාදී ආකාරයන් දැක්වීම පිණිස ‘සකල කායය අත්විඳිමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි’ ආදී වශයෙන් අනාගත වාචී වචනයෙන් පාලිය තබන ලද බව දත යුතුය.

පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමීති…පෙ… පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතීති ඔළාරිකං කායසඞ්ඛාරං පස්සම්භෙන්තො පටිප්පස්සම්භෙන්තො නිරොධෙන්තො වූපසමෙන්තො අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. තත්‍ර එවං ඔළාරිකසුඛුමතා ච පස්සද්ධි ච වෙදිතබ්බා. ඉමස්ස හි භික්ඛුනො පුබ්බෙ අපරිග්ගහිතකාලෙ කායො ච චිත්තඤ්ච සදරථා හොන්ති ඔළාරිකා. කායචිත්තානං ඔළාරිකත්තෙ අවූපසන්තෙ අස්සාසපස්සාසාපි ඔළාරිකා හොන්ති, බලවතරා හුත්වා පවත්තන්ති, නාසිකා නප්පහොති, මුඛෙන අස්සසන්තොපි පස්සසන්තොපි තිට්ඨති. යදා පනස්ස කායොපි චිත්තම්පි පරිග්ගහිතා හොන්ති, තදා තෙ සන්තා හොන්ති වූපසන්තා. තෙසු වූපසන්තෙසු අස්සාසපස්සාසා සුඛුමා හුත්වා පවත්තන්ති, ‘‘අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති විචෙතබ්බතාකාරප්පත්තා හොන්ති.

‘කාය සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින් ආශ්වාස කරමි...පෙ... ප්‍රශ්වාස කරමි’ යි හික්මෙයි යනු, රළු වූ කාය සංස්කාරයන් (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්) සංසිඳුවමින්, නැවත නැවත සංසිඳුවමින්, නිරුද්ධ කරමින්, ව්‍යුපසමනය කරමින් ‘ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි’ යි හික්මෙයි. එහි රළු බව, සියුම් බව සහ සංසිඳීම මෙසේ දත යුතුය: මෙම භික්ෂුවගේ කර්මස්ථානය ග්‍රහණය නොකළ පෙර කාලයෙහි කය ද සිත ද පීඩා සහිත වූහ, රළු වූහ. කය හා සිත රළු බවින් නොසංසිඳුණු කල්හි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ද රළු වෙයි, බලවත් වී පවතියි, නාස් පුඩු වලින් පමණක් පිටවීමට ප්‍රමාණවත් නොවන බැවින් කටින් ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරමින් සිටියි. යම් කලක ඔහුගේ කය ද සිත ද ග්‍රහණය කරගනු ලැබුවේ වේ ද, එකල්හි ඒවා ශාන්ත වෙයි, සංසිඳෙයි. ඒවා සංසිඳුණු කල්හි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ සියුම්ව පවතිති, ‘ඇත්තේද නැත්තේද’ යි සෝදිසි කර බැලිය යුතු තරම් සියුම් බවට පැමිණෙති.

සෙය්‍යථාපි පුරිසස්ස ධාවිත්වා, පබ්බතා වා ඔරොහිත්වා, මහාභාරං වා සීසතො ඔරොපෙත්වා ඨිතස්ස ඔළාරිකා අස්සාසපස්සාසා හොන්ති, නාසිකා නප්පහොති, මුඛෙන අස්සසන්තොපි පස්සසන්තොපි තිට්ඨති. යදා පනෙස තං පරිස්සමං විනොදෙත්වා න්හත්වා ච පිවිත්වා ච අල්ලසාටකං හදයෙ කත්වා සීතාය ඡායාය නිපන්නො හොති, අථස්ස තෙ අස්සාසපස්සාසා [Pg.267] සුඛුමා හොන්ති ‘‘අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති විචෙතබ්බතාකාරප්පත්තා, එවමෙව ඉමස්ස භික්ඛුනො පුබ්බෙ අපරිග්ගහිතකාලෙ කායො ච…පෙ… විචෙතබ්බතාකාරප්පත්තා හොන්ති. තං කිස්ස හෙතු? තථා හිස්ස පුබ්බෙ අපරිග්ගහිතකාලෙ ‘‘ඔළාරිකොළාරිකෙ කායසඞ්ඛාරෙ පස්සම්භෙමී’’ති ආභොගසමන්නාහාරමනසිකාරපච්චවෙක්ඛණා නත්ථි, පරිග්ගහිතකාලෙ පන අත්ථි. තෙනස්ස අපරිග්ගහිතකාලතො පරිග්ගහිතකාලෙ කායසඞ්ඛාරො සුඛුමො හොති. තෙනාහු පොරාණා –

උදාහරණයක් වශයෙන්, යම් මිනිසෙකු දුවවිත් හෝ කන්දකින් බැස හෝ තමාගේ හිස මත තිබූ මහත් වූ බරක් බිම තබා සිටගෙන සිටින විට, ඔහුට රළු වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ඇති වෙයි. නාස් පුඩු ප්‍රමාණවත් නොවන බැවින් ඔහු මුඛයෙන් ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරයි. එහෙත් යම් කලෙක ඔහු එම විඩාව දුරු කොට, ස්නානය කර, පැන් පානය කර, තෙත් වස්ත්‍රයක් පපුව මත තබා සිසිල් සෙවණක වැතිර සිටින්නේ ද, එවිට ඔහුගේ එම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් සියුම් වෙයි. ඒවා 'ඇත්තේද නැත්තේද' කියා විමසිය යුතු තත්ත්වයකට පත් වෙයි. එමෙන්ම, මේ භික්ෂුවගේ ද භාවනාව ආරම්භ කිරීමට පෙර (අපරිග්ගහිත කාලයේ) කය සහ සිත රළුය... සියුම් වෙයි. එයට හේතුව කුමක්ද? මෙම යෝගාවචර භික්ෂුවට භාවනාව ආරම්භ කිරීමට පෙර 'රළු වූ කාය සංස්කාරයන් සංසිඳුවන්නෙමි' යන අභිලාෂය, මෙනෙහි කිරීම හෝ විමසීම නොතිබුණි. නමුත් භාවනාව වඩන කාලයෙහි (පරිග්ගහිත කාලයේ) එය පවතී. එබැවින් භාවනාව ආරම්භ කිරීමට පෙර කාලයට වඩා භාවනාව වඩන කාලයෙහි කාය සංස්කාරය සියුම් වෙයි. එබැවින් පුරාණාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ -

‘‘සාරද්ධෙ කායෙ චිත්තෙ ච, අධිමත්තං පවත්තති;

අසාරද්ධම්හි කායම්හි, සුඛුමං සම්පවත්තතී’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165);

කය සහ සිත වෙහෙසට (පීඩාවට) පත් වූ විට, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ අධික ලෙස (රළුව) පවතිති. කය වෙහෙසට පත් නොලත් කල්හි, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ සියුම් ලෙස මැනවින් පවතිති.

221. පරිග්ගහෙපි ඔළාරිකො, පඨමජ්ඣානුපචාරෙ සුඛුමො. තස්මිම්පි ඔළාරිකො, පඨමජ්ඣානෙ සුඛුමො. පඨමජ්ඣානෙ ච දුතියජ්ඣානුපචාරෙ ච ඔළාරිකො, දුතියජ්ඣානෙ සුඛුමො. දුතියජ්ඣානෙ ච තතියජ්ඣානුපචාරෙ ච ඔළාරිකො, තතියජ්ඣානෙ සුඛුමො. තතියජ්ඣානෙ ච චතුත්ථජ්ඣානුපචාරෙ ච ඔළාරිකො, චතුත්ථජ්ඣානෙ අතිසුඛුමො අප්පවත්තිමෙව පාපුණාතීති. ඉදං තාව දීඝභාණකසංයුත්තභාණකානං මතං.

221. භාවනාව ආරම්භ කරන අවස්ථාවේදීත් කාය සංස්කාරය රළුය, ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේදී සියුම්ය. එම ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේදී ද රළු වන අතර, ප්‍රථම ධ්‍යානයේදී සියුම් වෙයි. ප්‍රථම ධ්‍යානයේදී සහ ද්විතීය ධ්‍යාන උපචාරයේදී රළු වන අතර, ද්විතීය ධ්‍යානයේදී සියුම් වෙයි. ද්විතීය ධ්‍යානයේදී සහ තෘතීය ධ්‍යාන උපචාරයේදී රළු වන අතර, තෘතීය ධ්‍යානයේදී සියුම් වෙයි. තෘතීය ධ්‍යානයේදී සහ චතුර්ථ ධ්‍යාන උපචාරයේදී රළු වන අතර, චතුර්ථ ධ්‍යානයේදී අතිශයින්ම සියුම් වී නොපැවැත්මටම (නිරුද්ධ වීමටම) පත් වෙයි. මෙය දීඝභාණක හා සංයුත්තභාණක ස්වාමීන් වහන්සේලාගේ මතයයි.

මජ්ඣිමභාණකා පන පඨමජ්ඣානෙ ඔළාරිකො, දුතියජ්ඣානුපචාරෙ සුඛුමොති එවං හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො උපරූපරිජ්ඣානුපචාරෙපි සුඛුමතරමිච්ඡන්ති. සබ්බෙසඤ්ඤෙව පන මතෙන අපරිග්ගහිතකාලෙ පවත්තකායසඞ්ඛාරො පරිග්ගහිතකාලෙ පටිප්පස්සම්භති. පරිග්ගහිතකාලෙ පවත්තකායසඞ්ඛාරො පඨමජ්ඣානුපචාරෙ…පෙ… චතුත්ථජ්ඣානුපචාරෙ පවත්තකායසඞ්ඛාරො චතුත්ථජ්ඣානෙ පටිප්පස්සම්භති. අයං තාව සමථෙ නයො.

මජ්ඣිමභාණක ස්වාමීන් වහන්සේලාගේ මතය නම්, ප්‍රථම ධ්‍යානයේදී රළු වන අතර ද්විතීය ධ්‍යාන උපචාරයේදී සියුම් වන බවයි. මෙසේ යට යට ධ්‍යානයන්ට වඩා මතු මතු ධ්‍යාන උපචාරයන්හිදී සියුම් වන බව ඔවුහු පිළිගනිති. එහෙත් සියලුම ආචාරීන් වහන්සේලාගේ පොදු මතය නම්, කමටහන් නොගන්නා කාලයේ පැවති කාය සංස්කාරය කමටහන් ගන්නා කාලයේදී සංසිඳෙන බවයි. කමටහන් ගන්නා කාලයේ පවතින කාය සංස්කාරය ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේදී ද... චතුර්ථ ධ්‍යාන උපචාරයේ පවතින කාය සංස්කාරය චතුර්ථ ධ්‍යානයේදී ද සංසිඳෙයි. මෙය පළමුව සමථ භාවනා ක්‍රමයයි.

විපස්සනායං පන අපරිග්ගහෙ පවත්තො කායසඞ්ඛාරො ඔළාරිකො, මහාභූතපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, උපාදාරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, සකලරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, අරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, රූපාරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, පච්චයපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, සප්පච්චයනාමරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාය සුඛුමො. සොපි දුබ්බලවිපස්සනාය ඔළාරිකො, බලවවිපස්සනාය සුඛුමො. තත්ථ පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමෙන [Pg.268] පච්ඡිමෙන පටිප්පස්සද්ධි වෙදිතබ්බා. එවමෙත්ථ ඔළාරිකසුඛුමතා ච පස්සද්ධි ච වෙදිතබ්බා.

විපස්සනාවෙහිදී නම්, කමටහන් නොගන්නා කාලයේ පවතින කාය සංස්කාරය රළුය, මහාභූත රූප පරිග්‍රහ කරන විට එය සියුම්ය. එය ද රළු වන අතර, උපාදාය රූප පරිග්‍රහ කරන විට සියුම්ය. එය ද රළු වන අතර, සකල රූප පරිග්‍රහ කරන විට සියුම්ය. එය ද රළු වන අතර, අරූප පරිග්‍රහ කරන විට සියුම්ය. එය ද රළු වන අතර, රූපාරූප පරිග්‍රහ කරන විට සියුම්ය. එය ද රළු වන අතර, ප්‍රත්‍ය පරිග්‍රහ කරන විට සියුම්ය. එය ද රළු වන අතර, සප්‍රත්‍ය නාමරූප පරිග්‍රහ කරන විට සියුම්ය. එය ද රළු වන අතර, ලක්ෂණාරම්මණික විපස්සනාවේදී සියුම්ය. එය ද දුබල විපස්සනාවේදී රළු වන අතර, බලවත් විපස්සනාවේදී සියුම්ය. එහිදී ද පෙර සමථ ක්‍රමයෙහි කී පරිද්දෙන්ම, පසු පසු අවස්ථාවන් මගින් පෙර පෙර අවස්ථාවන්හි රළු බව සංසිඳීම දත යුතුය. මෙසේ මෙහි රළු-සියුම් බව හා සංසිඳීම දත යුතුය.

පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.171) පනස්ස සද්ධිං චොදනාසොධනාහි එවමත්ථො වුත්තො –

පටිසම්භිදාමග්ගප්‍රකරණයෙහි ද 'පස්සම්භයං කායසංඛාරං' යන මෙහි අර්ථය චෝදනා හා සෝධනා (පිළිතුරු) සමගින් මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘කථං පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමි…පෙ… පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති? කතමෙ කායසඞ්ඛාරා? දීඝං අස්සාසපස්සාසා කායිකා එතෙ ධම්මා කායපටිබද්ධා කායසඞ්ඛාරා. තෙ කායසඞ්ඛාරෙ පස්සම්භෙන්තො නිරොධෙන්තො වූපසමෙන්තො සික්ඛති…පෙ… යථාරූපෙහි කායසඞ්ඛාරෙහි කායස්ස ආනමනා, විනමනා, සන්නමනා, පණමනා, ඉඤ්ජනා, ඵන්දනා, චලනා, කම්පනා පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති, පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. යථාරූපෙහි කායසඞ්ඛාරෙහි කායස්ස න ආනමනා, න විනමනා, න සන්නමනා, න පණමනා, අනිඤ්ජනා, අඵන්දනා, අචලනා, අකම්පනා සන්තං සුඛුමං පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති.

කාය සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි... ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි යි කෙසේ නම් හික්මෙන්නේ ද? කාය සංස්කාරයෝ යනු කවරහු ද? දීර්ඝ වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ කයෙහි උපදනා බැවින් ද, කය හා බැඳී පවතින බැවින් ද 'කාය සංස්කාර' නම් වෙති. ඒ කාය සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින්, නිරුද්ධ කරමින්, උපශමනය කරමින් හික්මෙයි. යම්බඳු වූ රළු කාය සංස්කාරයන් නිසා කය ඉදිරියට නැමීම, පසෙකට නැමීම, හාත්පස නැමීම, පස්සට නැමීම, සැලීම, සැලීම, චලනය වීම හා වෙව්ලීම සිදු වේ ද, එබඳු වූ රළු කාය සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි යි හික්මෙයි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි යි හික්මෙයි. යම්බඳු වූ කාය සංස්කාරයන් නිසා කය ඉදිරියට නොනැමේ ද, පසෙකට නොනැමේ ද, හාත්පස නොනැමේ ද, පස්සට නොනැමේ ද, කය නිශ්චලව, අකම්පිතව, සන්සුන්ව හා සියුම්ව පවතී ද, එබඳු වූ සන්සුන් සියුම් කාය සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි යි හික්මෙයි.

‘‘ඉති කිර පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. එවං සන්තෙ වාතූපලද්ධියා ච පභාවනා න හොති. අස්සාසපස්සාසානඤ්ච පභාවනා න හොති. ආනාපානස්සතියා ච පභාවනා න හොති, ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස ච පභාවනා න හොති, න ච නං තං සමාපත්තිං පණ්ඩිතා සමාපජ්ජන්තිපි වුට්ඨහන්තිපි.

යම් හෙයකින් මෙසේ අතිශයින් සියුම් වූ කාය සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි යි හික්මෙන්නේ ද, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි යි හික්මෙන්නේ ද; එසේ වූ කල හුස්ම පිළිබඳ වැටහීමක් හෝ දැනීමක් ඇති නොවේ. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ පැවැත්මක් සිදු නොවේ. ආනාපානසතිය වැඩීමක් සිදු නොවේ. ආනාපානසති සමාධිය වැඩීමක් ද සිදු නොවේ. එබඳු සමාපත්තියකට පණ්ඩිතයෝ සමවැදීමක් හෝ එයින් නැගී සිටීමක් හෝ නොකරන්නාහුය. (මෙය චෝදනාවයි).

‘‘ඉති කිර පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. එවං සන්තෙ වාතූපලද්ධියා ච පභාවනා හොති, අස්සාසපස්සාසානඤ්ච පභාවනා හොති, ආනාපානස්සතියා ච පභාවනා හොති, ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස ච පභාවනා හොති, තඤ්ච නං සමාපත්තිං පණ්ඩිතා සමාපජ්ජන්තිපි වුට්ඨහන්තිපි. යථා කථං විය?

යම් හෙයකින් මා කී පරිදි කාය සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි යි හික්මෙන්නේ නම්; එවිට හුස්ම පිළිබඳ වැටහීම ඇති වෙයි, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ පැවැත්ම සිදු වෙයි, ආනාපානසතිය වැඩීම ද සිදු වෙයි, ආනාපානසති සමාධිය වැඩීම ද සිදු වෙයි. පණ්ඩිතයෝ ඒ සමාපත්තියට සමවදිති, එයින් නැගී ද සිටිති. එය කෙසේ බඳු ද යත්?

‘‘සෙය්‍යථාපි කංසෙ ආකොටිතෙ පඨමං ඔළාරිකා සද්දා පවත්තන්ති. ඔළාරිකානං සද්දානං නිමිත්තං සුගහිතත්තා සුමනසිකතත්තා සූපධාරිතත්තා නිරුද්ධෙපි ඔළාරිකෙ සද්දෙ අථ පච්ඡා සුඛුමකා [Pg.269] සද්දා පවත්තන්ති. සුඛුමකානං සද්දානං නිමිත්තං සුග්ගහිතත්තා සුමනසිකතත්තා සූපධාරිතත්තා නිරුද්ධෙපි සුඛුමකෙ සද්දෙ අථ පච්ඡා සුඛුමසද්දනිමිත්තාරම්මණතාපි චිත්තං පවත්තති, එවමෙව පඨමං ඔළාරිකා අස්සාසපස්සාසා පවත්තන්ති. ඔළාරිකානං අස්සාසපස්සාසානං නිමිත්තං සුග්ගහිතත්තා සුමනසිකතත්තා සූපධාරිතත්තා නිරුද්ධෙපි ඔළාරිකෙ අස්සාසපස්සාසෙ අථ පච්ඡා සුඛුමකා අස්සාසපස්සාසා පවත්තන්ති. සුඛුමකානං අස්සාසපස්සාසානං නිමිත්තං සුග්ගහිතත්තා සුමනසිකතත්තා සූපධාරිතත්තා නිරුද්ධෙපි සුඛුමකෙ අස්සාසපස්සාසෙ අථ පච්ඡා සුඛුමඅස්සාසපස්සාසනිමිත්තාරම්මණතාපි චිත්තං න වික්ඛෙපං ගච්ඡති.

යම්සේ ලෝකඩ තැටියකට පහර දුන් කල, පළමුව රළු ශබ්දයන් පවතී. ඒ රළු ශබ්දයන්ගේ නිමිත්ත (ස්වභාවය) මැනවින් ග්‍රහණය කරගත් බැවින් ද, මැනවින් මෙනෙහි කළ බැවින් ද, රළු ශබ්ද නිරුද්ධ වූ පසුවත් සියුම් වූ ශබ්දයන් පවතියි. ඒ සියුම් ශබ්දයන්ගේ ද නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය කරගත් බැවින්, ඒ සියුම් ශබ්ද නිරුද්ධ වූ පසු ද සියුම් ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණු කරගනිමින් සිත පවතියි. එලෙසම, පළමුව රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවතී. ඒවායේ නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය කරගත් බැවින්, රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරුද්ධ වූ පසු සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවතී. එම සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ ද නිමිත්ත මැනවින් ග්‍රහණය කරගත් බැවින්, සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ද නිරුද්ධ වූ පසු (සියුම් වූ) ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කොට ගත් සිත වික්ෂේපයට පත් නොවේ.

‘‘එවං සන්තෙ වාතූපලද්ධියා ච පභාවනා හොති, අස්සාසපස්සාසානඤ්ච පභාවනා හොති, ආනාපානස්සතියා ච පභාවනා හොති, ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස ච පභාවනා හොති, තඤ්ච නං සමාපත්තිං පණ්ඩිතා සමාපජ්ජන්තිපි වුට්ඨහන්තිපි. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සාසපස්සාසා කායො, උපට්ඨානං සති, අනුපස්සනා ඤාණං, කායො උපට්ඨානං, නො සති, සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච, තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං කායං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති කායෙ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

එසේ වූ කල්හි, වාතය පිළිබඳ සංඥාව වැඩීම ද, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් වැඩීම ද, ආනාපානසතිය වැඩීම ද, ආනාපානසති සමාධිය වැඩීම ද සිදු වෙයි. පණ්ඩිතයෝ ඒ සමාපත්තියට සමවදිති, එයින් නැගී සිටිති. 'කායසංස්කාරයන් සන්සිඳුවමින්' යන මෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ 'කය' (කාය) නම් වෙති. එළඹ සිටීම 'සතිය' නම් වෙයි. අනුපස්සනාව හෙවත් නැවත නැවත බැලීම 'ඥානය' නම් වෙයි. කය (කාය) යනු එළඹ සිටින අරමුණ (උපට්ඨාන) මිස සතිය නොවේ. සතිය යනු එළඹ සිටීම ද වෙයි, සතිය ද වෙයි. එම සතියෙන් හා එම ඥානයෙන් යුතුව ඒ කය (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය) දෙස බලයි. එහෙයින් 'කයෙහි කය අනුව බලන සතිපට්ඨාන භාවනාව' යැයි කියනු ලැබේ.

අයං තාවෙත්ථ කායානුපස්සනාවසෙන වුත්තස්ස පඨමචතුක්කස්ස අනුපුබ්බපදවණ්ණනා.

මේ වනාහි කායානුපස්සනා වශයෙන් වදාරන ලද ප්‍රථම චතුෂ්කයෙහි අනුපිළිවෙළින් යුත් පද විවරණයයි.

222. යස්මා පනෙත්ථ ඉදමෙව චතුක්කං ආදිකම්මිකස්ස කම්මට්ඨානවසෙන වුත්තං. ඉතරානි පන තීණි චතුක්කානි එත්ථ පත්තජ්ඣානස්ස වෙදනාචිත්තධම්මානුපස්සනාවසෙන වුත්තානි. තස්මා ඉදං කම්මට්ඨානං භාවෙත්වා ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානපදට්ඨානාය විපස්සනාය සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණිතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සීලපරිසොධනාදීනි සබ්බකිච්චානි කත්වා වුත්තප්පකාරස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ පඤ්චසන්ධිකං කම්මට්ඨානං උග්ගහෙතබ්බං.

222. මෙහි මෙම ප්‍රථම චතුෂ්කයම ආදිකම්මික (ආරම්භක) යෝගාවචරයා සඳහා කර්මස්ථානයක් ලෙස වදාරන ලදී. සෙසු චතුෂ්ක තුන වනාහි ධ්‍යාන ලැබූ යෝගාවචරයාගේ වේදනා, චිත්ත සහ ධම්මානුපස්සනා වශයෙන් වදාරන ලදී. එබැවින් මෙම කර්මස්ථානය වඩා, ආනාපාන සතරවන ධ්‍යානය පාදක කරගත් විදර්ශනාව මගින් ප්‍රභේද සහිතව අර්හත් ඵලයට පැමිණෙනු කැමති ආදිකම්මික කුලපුත්‍රයා විසින්, පෙර කියන ලද පරිදිම සීල පාරිශුද්ධිය ආදී සියලු කටයුතු නිමවා, ඉහත දැක්වූ ගුණයෙන් යුතු ආචාර්යවරයෙකු වෙතින් පංච-සන්ධික (කොටස් පහකින් යුත්) කර්මස්ථානය උගත යුතුය.

තත්‍රිමෙ [Pg.270] පඤ්ච සන්ධයො උග්ගහො, පරිපුච්ඡා, උපට්ඨානං, අප්පනා, ලක්ඛණන්ති. තත්ථ උග්ගහො නාම කම්මට්ඨානස්ස උග්ගණ්හනං. පරිපුච්ඡා නාම කම්මට්ඨානස්ස පරිපුච්ඡනා. උපට්ඨානං නාම කම්මට්ඨානස්ස උපට්ඨානං. අප්පනා නාම කම්මට්ඨානස්ස අප්පනා. ලක්ඛණං නාම කම්මට්ඨානස්ස ලක්ඛණං. ‘‘එවංලක්ඛණමිදං කම්මට්ඨාන’’න්ති කම්මට්ඨානසභාවූපධාරණන්ති වුත්තං හොති.

එහි පංච සන්ධි (සන්ධි පහ) නම්: උග්ගහ (ඉගෙනීම), පරිපුච්ඡා (විමසීම), උපට්ඨාන (වැටහීම), අප්පනා (ධ්‍යානයට පැමිණීම) සහ ලක්ඛණ (ලක්ෂණ හඳුනා ගැනීම) යන්නයි. එහි 'උග්ගහ' නම් කර්මස්ථානය ඉගෙනීමයි. 'පරිපුච්ඡා' නම් කර්මස්ථානයෙහි අර්ථය විමසීමයි. 'උපට්ඨාන' නම් කර්මස්ථානය (නිමිත්ත) වැටහීමයි. 'අප්පනා' නම් කර්මස්ථානයෙහි ධ්‍යාන ලැබීමයි. 'ලක්ඛණ' නම් කර්මස්ථානයෙහි ලක්ෂණයයි. 'මෙම කර්මස්ථානය මෙබඳු ලක්ෂණ ඇත්තකි' යනුවෙන් කර්මස්ථානයෙහි ස්වභාවය වටහා ගැනීම 'ලක්ඛණ' යන්නෙන් අදහස් කෙරේ.

එවං පඤ්චසන්ධිකං කම්මට්ඨානං උග්ගණ්හන්තො අත්තනාපි න කිලමති, ආචරියම්පි න විහෙසෙති. තස්මා ථොකං උද්දිසාපෙත්වා බහුකාලං සජ්ඣායිත්වා එවං පඤ්චසන්ධිකං කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා ආචරියස්ස සන්තිකෙ වා අඤ්ඤත්‍ර වා පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙ සෙනාසනෙ වසන්තෙන උපච්ඡින්නඛුද්දකපලිබොධෙන කතභත්තකිච්චෙන භත්තසම්මදං පටිවිනොදෙත්වා සුඛනිසින්නෙන රතනත්තයගුණානුස්සරණෙන චිත්තං සම්පහංසෙත්වා ආචරියුග්ගහතො එකපදම්පි අසම්මුය්හන්තෙන ඉදං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං මනසි කාතබ්බං. තත්‍රායං මනසිකාරවිධි –

මෙසේ පංච සන්ධික කර්මස්ථානය උගන්නා තැනැත්තේ තමා ද පීඩාවට පත් නොවේ, ආචාර්යවරයාට ද වෙහෙසක් නොකරයි. එබැවින් ස්වල්පයක් උගෙන, බොහෝ වේලාවක් සජ්ඣායනා කොට, මෙලෙස පංච සන්ධික කර්මස්ථානය උගෙන, ආචාර්යවරයා සමීපයෙහි හෝ අන් තැනක හෝ පෙර කියන ලද ලක්ෂණයෙන් යුතු සේනාසනයක වසමින්, කුඩා පලිබෝධයන් (බාධාවන්) කපා හැර, දන් වළඳා අවසන් කොට, නිදිමත දුරු කොට, සුවසේ හිඳ, තෙරුවන් ගුණ සිහි කිරීමෙන් සිත ප්‍රබෝධවත් කරගෙන, ගුරුවරයාගෙන් උගත් කර්මස්ථානයෙන් එක පදයක්වත් අමතක නොවන පරිදි මෙම ආනාපානසති කර්මස්ථානය මෙනෙහි කළ යුතුය. එහි මෙනෙහි කරන පිළිවෙළ (මනසිකාර විධි) මෙසේය –

223.

223.

ගණනා අනුබන්ධනා, ඵුසනා ඨපනා සල්ලක්ඛණා;

විවට්ටනා පාරිසුද්ධි, තෙසඤ්ච පටිපස්සනාති.

ගණනා (ගැනීම), අනුබන්ධනා (අනුගමනය), ඵුසනා (ස්පර්ශය), ඨපනා (පිහිටුවීම), සල්ලක්ඛණා (නිරීක්ෂණය), විවට්ටනා (මිදීම), පාරිසුද්ධි (පිරිසිදු බව) සහ ඒවා පිළිබඳ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය (යළි බැලීම) යනුයි.

තත්ථ ගණනාති ගණනායෙව. අනුබන්ධනාති අනුවහනා. ඵුසනාති ඵුට්ඨට්ඨානං. ඨපනාති අප්පනා. සල්ලක්ඛණාති විපස්සනා. විවට්ටනාති මග්ගො. පාරිසුද්ධීති ඵලං. තෙසඤ්ච පටිපස්සනාති පච්චවෙක්ඛණා.

එහි 'ගණනා' යනු (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස) ගණන් කිරීමමයි. 'අනුබන්ධනා' යනු (සතිය) අඛණ්ඩව පවත්වාගෙන යාමයි. 'ඵුසනා' යනු (නාසිකාග්‍රය වැනි) ස්පර්ශ වන ස්ථානයයි. 'ඨපනා' යනු ධ්‍යානය හෙවත් අප්පනාවයි. 'සල්ලක්ඛණා' යනු විදර්ශනාවයි. 'විවට්ටනා' යනු මාර්ගයයි. 'පාරිසුද්ධි' යනු ඵලයයි. 'ප්‍රතිපස්සනා' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයයි.

තත්ථ ඉමිනා ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන පඨමං ගණනාය ඉදං කම්මට්ඨානං මනසි කාතබ්බං. ගණෙන්තෙන ච පඤ්චන්නං හෙට්ඨා න ඨපෙතබ්බං. දසන්නං උපරි න නෙතබ්බං. අන්තරා ඛණ්ඩං න දස්සෙතබ්බං. පඤ්චන්නං හෙට්ඨා ඨපෙන්තස්ස හි සම්බාධෙ ඔකාසෙ චිත්තුප්පාදො විප්ඵන්දති සම්බාධෙ වජෙ සන්නිරුද්ධගොගණො විය. දසන්නම්පි උපරි නෙන්තස්ස ගණනනිස්සිතකො චිත්තුප්පාදො හොති. අන්තරා ඛණ්ඩං දස්සෙන්තස්ස ‘‘සිඛාප්පත්තං නු ඛො මෙ කම්මට්ඨානං, නො’’ති චිත්තං විකම්පති. තස්මා එතෙ දොසෙ වජ්ජෙත්වා ගණෙතබ්බං.

එහි මෙම ආදිකම්මික කුලපුත්‍රයා විසින් පළමුව ගණනා (ගණන් කිරීමේ) ක්‍රමයෙන් මෙම කර්මස්ථානය මෙනෙහි කළ යුතුය. ගණන් කිරීමේදී පහකට අඩු නොකළ යුතුය. දහයකට වඩා වැඩි නොකළ යුතුය. අතරතුර කඩ නොකළ යුතුය. පහකට අඩුවෙන් ගණන් කරන්නහුගේ සිත, පටු ඉඩක සිර වූ ගව රැලක් මෙන් එම පටු පරාසය තුළ කැළඹෙයි. දහයකට වඩා වැඩි කරන්නහුගේ සිත ගණන් කිරීම මතම යැපෙන්නක් බවට පත් වෙයි. අතරතුර කඩ කරන්නහුගේ සිත 'මගේ කර්මස්ථානය අග්‍රයට (අවසානයට) පත් වීද නැද්ද' කියා සැකයෙන් කම්පා වෙයි. එබැවින් එම දෝෂයන් බැහැර කර ගණන් කළ යුතුය.

ගණෙන්තෙන ච පඨමං දන්ධගණනාය ධඤ්ඤමාපකගණනාය ගණෙතබ්බං. ධඤ්ඤමාපකො හි නාළිං පූරෙත්වා ‘‘එක’’න්ති වත්වා ඔකිරති. පුන පූරෙන්තො කිඤ්චි කචවරං දිස්වා තං ඡඩ්ඩෙන්තො ‘‘එකං එක’’න්ති වදති. එස නයො ද්වෙ ද්වෙතිආදීසු. එවමෙව ඉමිනාපි අස්සාසපස්සාසෙසු යො උපට්ඨාති, තං [Pg.271] ගහෙත්වා ‘‘එකං එක’’න්ති ආදිං කත්වා යාව ‘‘දස දසා’’ති පවත්තමානං පවත්තමානං උපලක්ඛෙත්වාව ගණෙතබ්බං. තස්ස එවං ගණයතො නික්ඛමන්තා ච පවිසන්තා ච අස්සාසපස්සාසා පාකටා හොන්ති.

ගණන් කිරීමේදී පළමුව ධාන්‍ය මනින්නෙකුගේ ක්‍රමයට (ධඤ්ඤමාපක ගණනා) සෙමින් ගණන් කළ යුතුය. ධාන්‍ය මනින්නා මැනුම් ඒකකයක් පුරවා 'එකයි' කියා හලයි. නැවත පුරවන විට යම් රොඩු කැබැල්ලක් දැක එය ඉවත් කරද්දීත් 'එකයි, එකයි' කියා කියයි. දෙක, දෙක ආදී වශයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එසේම මෙම යෝගාවචරයා ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගෙන් තමාට වැටහෙන වාතය ගෙන, 'එක - එක' ආදී වශයෙන් දහය - දහය දක්වා සිදුවන සැම වාරයක්ම නිරීක්ෂණය කරමින් ගණන් කළ යුතුය. මෙසේ ගණන් කරන්නාට නික්මෙන හා ඇතුල් වන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පැහැදිලිව වැටහෙන්නට පටන් ගනී.

අථානෙන තං දන්ධගණනං ධඤ්ඤමාපකගණනං පහාය සීඝගණනාය ගොපාලකගණනාය ගණෙතබ්බං. ඡෙකො හි ගොපාලකො සක්ඛරාදයො උච්ඡඞ්ගෙන ගහෙත්වා රජ්ජුදණ්ඩහත්ථො පාතොව වජං ගන්ත්වා ගාවො පිට්ඨියං පහරිත්වා පලිඝත්ථම්භමත්ථකෙ නිසින්නො ද්වාරප්පත්තං ද්වාරප්පත්තංයෙව ගාවිං එකා ද්වෙති සක්ඛරං ඛිපිත්වා ගණෙති. තියාමරත්තිං සම්බාධෙ ඔකාසෙ දුක්ඛං වුත්ථගොගණො නික්ඛමන්තො නික්ඛමන්තො අඤ්ඤමඤ්ඤං උපනිඝංසන්තො වෙගෙන වෙගෙන පුඤ්ජපුඤ්ජො හුත්වා නික්ඛමති. සො වෙගෙන වෙගෙන ‘‘තීණි චත්තාරි පඤ්ච දසා’’ති ගණෙතියෙව, එවමිමස්සාපි පුරිමනයෙන ගණයතො අස්සාසපස්සාසා පාකටා හුත්වා සීඝං සීඝං පුනප්පුනං සඤ්චරන්ති. තතොනෙන ‘‘පුනප්පුනං සඤ්චරන්තී’’ති ඤත්වා අන්තො ච බහි ච අගහෙත්වා ද්වාරප්පත්තං ද්වාරප්පත්තංයෙව ගහෙත්වා ‘‘එකො ද්වෙ තීණි චත්තාරි පඤ්ච ඡ. එකො ද්වෙ තීණි චත්තාරි පඤ්ච ඡ සත්ත…පෙ… අට්ඨ, නව, දසා’’ති සීඝං සීයං ගණෙතබ්බමෙව. ගණනපටිබද්ධෙ හි කම්මට්ඨානෙ ගණනබලෙනෙව චිත්තං එකග්ගං හොති, අරිත්තුපත්ථම්භනවසෙන චණ්ඩසොතෙ නාවාට්ඨපනමිව.

ඉන්පසු ඔහු ධාන්‍ය මනින්නාගේ ඒ මන්දගාමී ගණන් කිරීම අත්හැර, ගොපල්ලෙකුගේ ක්‍රමයට (ගෝපාලක ගණනා) වේගයෙන් ගණන් කළ යුතුය. දක්ෂ ගොපල්ලෙක් ගල් කැට ආදිය සාක්කුවෙහි (මල්ලක) දමාගෙන, ලණුවක් හා කෙවිටක් අතැතිව අලුයම ගව ගාලට ගොස්, ගවයන්ගේ පිටට තට්ටු කර, දොරටුවෙහි හරස් ලී කණුව උඩ හිඳ, දොරටුව අසලට පැමිණෙන සැම ගවයෙකුම 'එක, දෙක' කියා ගල් කැටයක් දමමින් ගණන් කරයි. රැය පුරා පටු තැනක දුකසේ සිටි ගව රැල, පිටතට යන කල එකිනෙකා තෙරපෙමින් වේගයෙන් රැල පිටින් පිටතට එති. එවිට ඔහු ඉතා වේගයෙන් 'තුන, හතර, පහ... දහය' කියා ගණන් කරයි. එලෙසම පෙර ක්‍රමයට ගණන් කළ යෝගාවචරයාට ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පැහැදිලි වී, ඒවා ඉතා වේගයෙන් නැවත නැවත සිදුවන බව වැටහෙයි. එවිට ඇතුළත හෝ පිටත (හුස්මෙහි ගමන් මග) නොගෙන, නාසිකාග්‍රයට පැමිණෙන වාරය පමණක් ගෙන 'එක, දෙක, තුන, හතර, පහ; එක, දෙක, තුන, හතර, පහ, හය;... දහය' දක්වා ඉතා වේගයෙන් ගණන් කළ යුතුය. ගණන් කිරීම හා සම්බන්ධ කර්මස්ථානයකදී ගණන් කිරීමේ ශක්තියෙන්ම සිත ඒකාග්‍ර වෙයි. එය රළු සැඩ පහරක් ඇති තැනක හබලක ආධාරයෙන් බෝට්ටුවක් නොසෙල්වී රඳවා තබා ගැනීම වැන්න.

තස්සෙවං සීඝං සීඝං ගණයතො කම්මට්ඨානං නිරන්තරං පවත්තං විය හුත්වා උපට්ඨාති. අථ නිරන්තරං පවත්තතීති ඤත්වා අන්තො ච බහි ච වාතං අපරිග්ගහෙත්වා පුරිමනයෙනෙව වෙගෙන වෙගෙන ගණෙතබ්බං. අන්තො පවිසනවාතෙන හි සද්ධිං චිත්තං පවෙසයතො අබ්භන්තරං වාතබ්භාහතං මෙදපූරිතං විය හොති. බහි නික්ඛමනවාතෙන සද්ධිං චිත්තං නීහරතො බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ චිත්තං වික්ඛිපති. ඵුට්ඨඵුට්ඨොකාසෙ පන සතිං ඨපෙත්වා භාවෙන්තස්සෙව භාවනා සම්පජ්ජති. තෙන වුත්තං ‘‘අන්තො ච බහි ච වාතං අපරිග්ගහෙත්වා පුරිමනයෙනෙව වෙගෙන වෙගෙන ගණෙතබ්බ’’න්ති.

මෙසේ වේගයෙන් වේගයෙන් ගණන් කරන්නා වූ එම යෝගියාට කර්මස්ථානය නිරන්තරයෙන් පවතින්නාක් මෙන් වැටහෙයි. ඉන්පසු එය නොකඩවා පවතින බව දැන, ඇතුළත හෝ පිටත වාතය ගැන නොසලකා, පෙර කී ක්‍රමයටම වේගයෙන් වේගයෙන් ගණන් කළ යුතුය. මන්ද යත්, ඇතුළට යන වාතය සමඟ සිත ඇතුළු කරන්නාගේ ශරීර අභ්‍යන්තරය වාතයෙන් පහර ලැබුවාක් මෙන් හෝ තෙල්වලින් පිරුණාක් මෙන් (පීඩිත) වෙයි. පිටතට යන වාතය සමඟ සිත පිටතට යවන්නාගේ සිත බාහිර නානාවිධ අරමුණුවල විසිරෙයි. එහෙත් වාතය ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහිම සිහිය පිහිටුවා භාවනා කරන්නාටම භාවනාව සාර්ථක වෙයි. එබැවින් "ඇතුළත හෝ පිටත වාතය ගැන නොසලකා පෙර කී ක්‍රමයටම වේගයෙන් වේගයෙන් ගණන් කළ යුතුය" යන්න වදාරන ලදී.

කීවචිරං පනෙතං ගණෙතබ්බන්ති? යාව විනා ගණනාය අස්සාසපස්සාසාරම්මණෙ සති සන්තිට්ඨති. බහිවිසටවිතක්කවිච්ඡෙදං කත්වා අස්සාසපස්සාසාරම්මණෙ සතිසණ්ඨාපනත්ථංයෙව හි ගණනාති.

කොපමණ කාලයක් මෙසේ ගණන් කළ යුතුද? ගණන් කිරීමකින් තොරව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අරමුණෙහි සිහිය මැනවින් පිහිටන තාක්කල්ය. මන්ද යත්, බාහිරව විසිරෙන විතර්කයන් සිඳ දමා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අරමුණෙහි සිහිය පිහිටුවා ගැනීම සඳහාම ගණන් කිරීම සිදු කරන බැවිනි.

224. එවං [Pg.272] ගණනාය මනසි කත්වා අනුබන්ධනාය මනසි කාතබ්බං. අනුබන්ධනා නාම ගණනං පටිසංහරිත්වා සතියා නිරන්තරං අස්සාසපස්සාසානං අනුගමනං. තඤ්ච ඛො න ආදිමජ්ඣපරියොසානානුගමනවසෙන. බහිනික්ඛමනවාතස්ස හි නාභි ආදි, හදයං මජ්ඣං, නාසිකග්ගං පරියොසානං. අබ්භන්තරං පවිසනවාතස්ස නාසිකග්ගං ආදි, හදයං මජ්ඣං නාභි පරියොසානං. තඤ්චස්ස අනුගච්ඡතො වික්ඛෙපගතං චිත්තං සාරද්ධාය චෙව හොති ඉඤ්ජනාය ච. යථාහ –

224. මෙසේ ගණන් කිරීමෙන් මෙනෙහි කොට, පසුව අනුබන්ධන ක්‍රමයෙන් (අනුගමනය කිරීමෙන්) මෙනෙහි කළ යුතුය. අනුබන්ධනය යනු ගණන් කිරීම නවත්වා, සිහියෙන් යුතුව නොකඩවා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පසුපස ලුහුබැඳීමයි. එය ද ආරම්භය, මධ්‍යය සහ අවසානය ලුහුබැඳීමේ ක්‍රමයට නොවිය යුතුය. පිටතට යන වාතයේ ආරම්භය නාභියයි, මධ්‍යය හෘදයයි, අවසානය නාසිකාග්‍රයයි. ඇතුළට එන වාතයේ ආරම්භය නාසිකාග්‍රයයි, මධ්‍යය හෘදයයි, අවසානය නාභියයි. එම ආරම්භ, මධ්‍ය සහ අවසානය ලුහුබඳින්නාගේ සිත විසිරෙන අතර, එය පීඩාවට හා කර්මස්ථානය සලිත වීමට හේතු වෙයි. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘අස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො අජ්ඣත්තං වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා ච. පස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො බහිද්ධා වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති (පටි. ම. 1.157).

“ආශ්වාසයේ ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය සිහියෙන් ලුහුබඳින්නාගේ සිත අභ්‍යන්තරයෙහි විසිරෙන බැවින් ඔහුගේ කය ද සිත ද වෙහෙසට පත්වෙයි, කම්පනය වෙයි, සෙලවෙයි. ප්‍රශ්වාසයේ ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය සිහියෙන් ලුහුබඳින්නාගේ සිත බාහිරයෙහි විසිරෙන බැවින් ඔහුගේ කය ද සිත ද වෙහෙසට පත්වෙයි, කම්පනය වෙයි, සෙලවෙයි.”

තස්මා අනුබන්ධනාය මනසිකරොන්තෙන ආදිමජ්ඣපරියොසානවසෙන න මනසි කාතබ්බං. අපිච ඛො ඵුසනාවසෙන ච ඨපනාවසෙන ච මනසි කාතබ්බං. ගණනානුබන්ධනාවසෙන විය හි ඵුසනාඨපනාවසෙන විසුං මනසිකාරො නත්ථි. ඵුට්ඨඵුට්ඨට්ඨානෙයෙව පන ගණෙන්තො ගණනාය ච ඵුසනාය ච මනසි කරොති. තත්ථෙව ගණනං පටිසංහරිත්වා තෙ සතියා අනුබන්ධන්තො, අප්පනාවසෙන ච චිත්තං ඨපෙන්තො අනුබන්ධනාය ච ඵුසනාය ච ඨපනාය ච මනසි කරොතීති වුච්චති. ස්වායමත්ථො අට්ඨකථාසු වුත්තපඞ්ගුළදොවාරිකූපමාහි පටිසම්භිදායං වුත්තකකචූපමාය ච වෙදිතබ්බො.

එබැවින් අනුබන්ධනයෙන් මෙනෙහි කරන යෝගියා විසින් ආරම්භ, මධ්‍ය, අවසාන වශයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතුය. එහෙත් ස්පර්ශය (ඵුසනා) සහ තැන්පත් කිරීම (ඨපනා) වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. ගණනය සහ අනුබන්ධනය මෙන් ස්පර්ශය සහ තැන්පත් කිරීම වෙන් වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමක් නැත. ස්පර්ශ වන ස්ථානයේදීම ගණන් කරන්නේ නම් ඔහු ගණනයෙන් හා ස්පර්ශයෙන් මෙනෙහි කරයි. එහිදීම ගණන් කිරීම නවත්වා එම හුස්ම සිහියෙන් අනුගමනය කරමින්, අර්පණා වශයෙන් සිත තැන්පත් කරන්නේ නම්, ඔහු අනුබන්ධනයෙන්, ස්පර්ශයෙන් හා තැන්පත් කිරීමෙන් මෙනෙහි කරන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. මෙම කරුණ අටුවාවල දැක්වෙන කොර මිනිසාගේ හා දොරටුපාලකයාගේ උපමාවලින් ද, පටිසම්භිදාමග්ගයේ දැක්වෙන කියතේ උපමාවෙන් ද දත යුතුය.

225. තත්‍රායං පඞ්ගුළොපමා – සෙය්‍යථාපි පඞ්ගුළො දොලාය කීළතං මාතාපුත්තානං දොලං ඛිපිත්වා තත්ථෙව දොලාථම්භමූලෙ නිසින්නො කමෙන ආගච්ඡන්තස්ස ච ගච්ඡන්තස්ස ච දොලාඵලකස්ස උභො කොටියො මජ්ඣඤ්ච පස්සති, න ච උභොකොටිමජ්ඣානං දස්සනත්ථං බ්‍යාවටො හොති, එවමෙවායං භික්ඛු සතිවසෙන උපනිබන්ධනථම්භමූලෙ ඨත්වා අස්සාසපස්සාසදොලං ඛිපිත්වා තත්ථෙව නිමිත්තෙ සතියා නිසීදන්තො කමෙන ආගච්ඡන්තානඤ්ච ගච්ඡන්තානඤ්ච ඵුට්ඨට්ඨානෙ අස්සාසපස්සාසානං ආදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡන්තො තත්ථ ච චිත්තං ඨපෙන්තො පස්සති, න ච තෙසං දස්සනත්ථං බ්‍යාවටො හොති, අයං පඞ්ගුළොපමා.

225. එහි කොර මිනිසාගේ උපමාව මෙසේය: යම්සේ කොර මිනිසෙක් ඔන්චිලි පදින මවකගේ හා පුතෙකුගේ ඔන්චිල්ලාව තල්ලු කොට, ඔන්චිලි කණුව මුලම වාඩි වී සිටිමින් පිළිවෙළින් එන සහ යන ඔන්චිලි ලෑල්ලේ දෙකෙළවර සහ මැද දකී ද, ඒ දෙකෙළවර සහ මැද බැලීම සඳහා විශේෂ වෙහෙසක් නොගනී ද, එසේම මෙම භික්ෂුව ද සිහිය නමැති බැඳ තබන කණුව මුල (නාසිකාග්‍රයෙහි) සිට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නමැති ඔන්චිල්ලාව පදවමින්, එම නිමිත්තෙහිම සිහියෙන් යුතුව වාඩි වී සිටිමින් පිළිවෙළින් එන සහ යන වාතය ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහිදී ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය සිහියෙන් දකියි, එහිම සිත තැන්පත් කොට දකියි, එහෙත් ඒවා දැකීම සඳහා විශේෂ වෙහෙසක් නොගනියි. මෙය කොර මිනිසාගේ උපමාවයි.

226. අයං [Pg.273] පන දොවාරිකූපමා – සෙය්‍යථාපි දොවාරිකො නගරස්ස අන්තො ච බහි ච පුරිසෙ ‘‘කො ත්වං, කුතො වා ආගතො, කුහිං වා ගච්ඡසි, කිං වා තෙ හත්ථෙ’’ති න වීමංසති. න හි තස්ස තෙ භාරා, ද්වාරප්පත්තං ද්වාරප්පත්තංයෙව පන වීමංසති, එවමෙව ඉමස්ස භික්ඛුනො අන්තොපවිට්ඨවාතා ච බහිනික්ඛන්තවාතා ච න භාරා හොන්ති, ද්වාරප්පත්තා ද්වාරප්පත්තායෙව භාරාති අයං දොවාරිකූපමා.

226. මෙය දොරටුපාලකයාගේ උපමාවයි: යම්සේ දොරටුපාලකයෙක් නගරයට ඇතුළු වන හා පිට වන මිනිසුන්ගෙන් "ඔබ කවුද, කොහේ සිට ආවේද, කොහේ යන්නේද, ඔබේ අතේ ඇත්තේ මොනවාද" කියා පරීක්ෂා කරන්නේ නැත. මන්ද එය ඔහුගේ වගකීම නොවන බැවිනි. ඔහු පරීක්ෂා කරන්නේ දොරටුව අසලට පැමිණෙන අය ගැන පමණි. එසේම මෙම භික්ෂුවට ද ඇතුළට ගිය වාතය හෝ පිටතට ගිය වාතය වගකීමක් නොවේ, දොරටුව වැනි නාසිකාග්‍රයට පැමිණෙන වාතය ගැන පමණක් මෙනෙහි කිරීම ඔහුගේ වගකීම වේ. මෙය දොරටුපාලකයාගේ උපමාවයි.

227. කකචූපමා පන ආදිතො පට්ඨාය එවං වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං –

227. කියතේ උපමාව ආරම්භයේ සිට මෙසේ දත යුතුය. මෙය (පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි) මෙසේ වදාරන ලදී–

‘‘නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා, අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස;

අජානතො ච තයො ධම්මෙ, භාවනා නුපලබ්භති.

“නිමිත්ත (ස්පර්ශ ස්ථානය) සහ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස යන මේවා එක් සිතකට අරමුණු නොවේ; මෙම ධර්මයන් තුන නොදන්නා තැනැත්තාට භාවනාව සාර්ථක නොවේ.”

‘‘නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා, අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස;

ජානතො ච තයො ධම්මෙ, භාවනා උපලබ්භතී’’ති. (පටි. ම. 1.159);

“නිමිත්ත සහ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් එක් සිතකට අරමුණු නොවන නමුත්; මෙම ධර්මයන් තුන දන්නා තැනැත්තාට භාවනාව සාර්ථක වේ.”

‘‘කථං ඉමෙ තයො ධම්මා එකචිත්තස්ස ආරම්මණා න හොන්ති, න චිමෙ තයො ධම්මා අවිදිතා හොන්ති, න ච චිත්තං වික්ඛෙපං ගච්ඡති, පධානඤ්ච පඤ්ඤායති, පයොගඤ්ච සාධෙති, විසෙසමධි ගච්ඡති? සෙය්‍යථාපි රුක්ඛො සමෙ භූමිභාගෙ නික්ඛිත්තො, තමෙනං පුරිසො කකචෙන ඡින්දෙය්‍ය. රුක්ඛෙ ඵුට්ඨකකචදන්තානං වසෙන පුරිසස්ස සති උපට්ඨිතා හොති, න ආගතෙ වා ගතෙ වා කකචදන්තෙ මනසි කරොති, න ආගතා වා ගතා වා කකචදන්තා අවිදිතා හොන්ති, පධානඤ්ච පඤ්ඤායති, පයොගඤ්ච සාධෙති, විසෙසමධිගච්ඡති.

“මෙම කරුණු තුන එක් සිතකට අරමුණු නොවන නමුත්, ඒවා නොදැනෙන්නේ ද නොවේ, සිත විසිරෙන්නේ ද නැත, වීර්යය ද ප්‍රකට වෙයි, උත්සාහය ද සාර්ථක වෙයි, විශේෂ ධර්මාවබෝධය ද ලබයි. එය කෙසේ ද යත්? යම්සේ සමතලා බිමක තැබූ ලී කොටයක් මිනිසෙකු කියතකින් කපන්නේ නම්, ලී කොටයෙහි ස්පර්ශ වන කියත් දත් නිසා ඒ මිනිසාගේ සිහිය පිහිටයි. ඔහු එන හෝ යන කියත් දත් ගැන මෙනෙහි නොකරයි. එහෙත් එන යන කියත් දත් ඔහුට නොදැනෙන්නේ ද නොවේ. ඔහුගේ උත්සාහය ද පෙනෙයි, ක්‍රියාව ද සාර්ථක වෙයි, ලී කොටය කැපීම යන විශේෂ ප්‍රතිඵලය ද ඔහු ලබයි.”

‘‘යථා රුක්ඛො සමෙ භූමිභාගෙ නික්ඛිත්තො, එවං උපනිබන්ධනානිමිත්තං. යථා කකචදන්තා, එවං අස්සාසපස්සාසා. යථා රුක්ඛෙ ඵුට්ඨකකචදන්තානං වසෙන පුරිසස්ස සති උපට්ඨිතා හොති, න ආගතෙ වා ගතෙ වා කකචදන්තෙ මනසි කරොති, න ආගතා වා ගතා වා කකචදන්තා අවිදිතා හොන්ති, පධානඤ්ච පඤ්ඤායති, පයොගඤ්ච සාධෙති, විසෙසමධිගච්ඡති, එවමෙව භික්ඛු නාසිකග්ගෙ වා මුඛනිමිත්තෙ වා සතිං උපට්ඨපෙත්වා නිසින්නො හොති, න ආගතෙ වා ගතෙ වා අස්සාසපස්සාසෙ මනසි කරොති, න ච ආගතා වා ගතා වා අස්සාසපස්සාසා අවිදිතා [Pg.274] හොන්ති, පධානඤ්ච පඤ්ඤායති, පයොගඤ්ච සාධෙති, විසෙසමධිගච්ඡති.

“යම්සේ සමතලා බිමක තැබූ ලී කොටය එසේමය, සිත බැඳ තබන නිමිත්ත (නාසිකාග්‍රය) දත යුතුය. කියත් දත් මෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් දත යුතුය. යම්සේ ලී කොටයෙහි ස්පර්ශ වන කියත් දත් නිසා මිනිසාගේ සිහිය පිහිටයි ද, ඔහු එන යන කියත් දත් ගැන මෙනෙහි නොකරයි ද, එන යන කියත් දත් ඔහුට නොදැනෙන්නේ නොවේ ද, උත්සාහය ද පෙනෙයි ද, ක්‍රියාව ද සාර්ථක වෙයි ද, විශේෂ ප්‍රතිඵලය ද ලබයි ද; එසේම භික්ෂුව ද නාසිකාග්‍රයෙහි හෝ මුඛ නිමිත්තෙහි සිහිය පිහිටුවා සිටින විට එන යන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ගැන මෙනෙහි නොකළ ද, ඒවා ඔහුට නොදැනෙන්නේ නොවේ. ඔහුගේ වීර්යය ද ප්‍රකට වෙයි, භාවනාව ද සාර්ථක වෙයි, විශේෂ ධර්මාවබෝධය ද ලබයි.”

‘‘පධානන්ති කතමං පධානං? ආරද්ධවීරියස්ස කායොපි චිත්තම්පි කම්මනියං හොති, ඉදං පධානං. කතමො පයොගො? ආරද්ධවීරියස්ස උපක්කිලෙසා පහීයන්ති, විතක්කා වූපසමන්ති, අයං පයොගො. කතමො විසෙසො? ආරද්ධවීරියස්ස සංයොජනා පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තී හොන්ති, අයං විසෙසො. එවං ඉමෙ තයො ධම්මා එකචිත්තස්ස ආරම්මණා න හොන්ති, න චිමෙ තයො ධම්මා අවිදිතා හොන්ති, න ච චිත්තං වික්ඛෙපං ගච්ඡති, පධානඤ්ච පඤ්ඤායති, පයොගඤ්ච සාධෙති, විසෙසමධිගච්ඡති (පටි. ම. 1.159).

‘‘පධානය යනු කුමක්ද? වීරිය ආරම්භ කළ යෝගාවචරයාගේ කය ද සිත ද භාවනා කටයුත්තට යෝග්‍ය (කර්මණ්‍ය) වේ ද, මෙය පධානයයි. පයෝග (ප්‍රයෝගය) යනු කුමක්ද? වීරිය ආරම්භ කළ තැනැත්තාගේ කෙලෙස් උපක්ලේශයෝ ප්‍රහීණ වෙත් ද, මිථ්‍යා විතර්කයෝ සංසිඳෙත් ද, මෙය පයෝගයයි. විසේස (විශේෂය) යනු කුමක්ද? වීරිය ආරම්භ කළ තැනැත්තාගේ සංයෝජනයෝ ප්‍රහීණ වෙත් ද, අනුශය කෙලෙස් බැහැර වෙත් ද, මෙය විසේසයයි. මෙසේ මේ ධර්ම තුන එක් සිතකට අරමුණු නොවූවත්, මේ ධර්ම තුන අවබෝධ නොවූයේ ද නොවේ. සිත වික්ෂේපයට පත් නොවේ. පධානය ද ප්‍රකට වෙයි, පයෝගය ද සාර්ථක වෙයි, විශේෂයට ද පැමිණෙයි’’ (පටිසම්භිදාමග්ග).

‘‘ආනාපානස්සති යස්ස, පරිපුණ්ණා සුභාවිතා;

අනුපුබ්බං පරිචිතා, යථා බුද්ධෙන දෙසිතා;

සො ඉමං ලොකං පභාසෙති, අබ්භා මුත්තොව චන්දිමා’’ති. (පටි. ම. 1.160);

‘‘යමකුගේ ආනාපානසතිය බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළ පරිදි අනුපිළිවෙළින් පුරුදු කරන ලද ද, මැනවින් වඩන ලද ද, සම්පූර්ණ කරන ලද ද වේ ද, හෙතෙම වලාකුළින් මිදුණු සඳ මෙන් (තම ස්කන්ධ ලෝකය) ඒකාලෝක කරයි.’’ (පටිසම්භිදාමග්ග).

අයං කකචූපමා. ඉධ පනස්ස ආගතාගතවසෙන අමනසිකාරමත්තමෙව පයොජනන්ති වෙදිතබ්බං.

මෙය කියත් (කකච) උපමාවයි. මෙහිදී (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්) එන යන ආකාරය ගැන මෙනෙහි නොකර, (ස්පර්ශ වන ස්ථානය ගැන පමණක්) මෙනෙහි කිරීමේ ප්‍රයෝජනය ගැන දත යුතුය.

228. ඉදං කම්මට්ඨානං මනසිකරොතො කස්සචි න චිරෙනෙව නිමිත්තඤ්ච උප්පජ්ජති, අවසෙසඣානඞ්ගපටිමණ්ඩිතා අප්පනාසඞ්ඛාතා ඨපනා ච සම්පජ්ජති. කස්සචි පන ගණනාවසෙනෙව මනසිකාරකාලතො පභුති අනුක්කමතො ඔළාරිකඅස්සාසපස්සාසනිරොධවසෙන කායදරථෙ වූපසන්තෙ කායොපි චිත්තම්පි ලහුකං හොති, සරීරං ආකාසෙ ලඞ්ඝනාකාරප්පත්තං විය හොති. යථා සාරද්ධකායස්ස මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා නිසීදතො මඤ්චපීඨං ඔනමති, විකූජති, පච්චත්ථරණං වලිං ගණ්හාති. අසාරද්ධකායස්ස පන නිසීදතො නෙව මඤ්චපීඨං ඔනමති, න විකූජති, න පච්චත්ථරණං වලිං ගණ්හාති, තූලපිචුපූරිතං විය මඤ්චපීඨං හොති. කස්මා? යස්මා අසාරද්ධො කායො ලහුකො හොති. එවමෙව ගණනාවසෙන මනසිකාරකාලතො පභුති අනුක්කමතො ඔළාරිකඅස්සාසපස්සාසනිරොධවසෙන කායදරථෙ වූපසන්තෙ කායොපි චිත්තම්පි ලහුකං හොති, සරීරං ආකාසෙ ලඞ්ඝනාකාරප්පත්තං විය හොති.

228. මෙම කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරන ඇතැම් කෙනෙකුට නොබෝ කලකින්ම නිමිත්ත උපදියි, ඉතිරි ධ්‍යාන අංගයන්ගෙන් යුත් 'අප්පනා' නමැති ස්ථාවර භාවය (තපනා) ද සිදුවෙයි. එහෙත් ඇතැම් කෙනෙකුට ගණන් කිරීමේ ක්‍රමය මගින් මෙනෙහි කරන කාලයේ සිට අනුපිළිවෙළින් රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් නිරුද්ධ වීමෙන්, කයේ පීඩාවන් සංසිඳුණු කල්හි කය ද සිත ද සැහැල්ලු වෙයි. ශරීරය අහසට පැන නගින ස්වභාවයකට පත්වූවාක් මෙන් වෙයි. යම් සේ කායික විඩාව ඇති අයෙකු ඇඳක හෝ පුටුවක වාඩි වූ විට ඇඳ පුටු නැමෙයි, ශබ්ද වෙයි, ඇතිරිලි රැළි වැටෙයි. එහෙත් විඩාව රහිත කයක් ඇති අයෙකු වාඩි වූ විට ඇඳ පුටු නැමෙන්නේ හෝ ශබ්ද වන්නේ හෝ ඇතිරිලි රැළි වැටෙන්නේ හෝ නැත. එය පුළුන් පිරවූ ඇඳක් මෙන් (සැහැල්ලු) වෙයි. එයට හේතුව විඩාව රහිත කය සැහැල්ලු වීමයි. එමෙන්ම ගණන් කිරීමේ ක්‍රමයෙන් මෙනෙහි කරන කල්හි අනුපිළිවෙළින් රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරුද්ධ වීමෙන් කය හා සිත සැහැල්ලු වී, ශරීරය අහසට පැන නගින ස්වභාවයට පත් වෙයි.

තස්ස [Pg.275] ඔළාරිකෙ අස්සාසපස්සාසෙ නිරුද්ධෙ සුඛුමස්සාසපස්සාසනිමිත්තාරම්මණං චිත්තං පවත්තති. තස්මිම්පි නිරුද්ධෙ අපරාපරං තතො සුඛුමතරං සුඛුමතරං නිමිත්තාරම්මණං පවත්තතියෙව. කථං? යථා පුරිසො මහතියා ලොහසලාකාය කංසථාලං ආකොටෙය්‍ය, එකප්පහාරෙන මහාසද්දො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තස්ස ඔළාරිකසද්දාරම්මණං චිත්තං පවත්තෙය්‍ය. නිරුද්ධෙ ඔළාරිකෙ සද්දෙ අථ පච්ඡා සුඛුමසද්දනිමිත්තාරම්මණං, තස්මිම්පි නිරුද්ධෙ අපරාපරං තතො සුඛුමතරං සුඛුමතරං සද්දනිමිත්තාරම්මණං පවත්තතෙව, එවන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තම්පිචෙතං – ‘‘සෙය්‍යථාපි කංසෙ ආකොටිතෙ’’ති (පටි. ම. 1.171) විත්ථාරො.

ඔහුගේ රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් නිරුද්ධ වූ විට, සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කොටගත් සිත පවතියි. එය ද නිරුද්ධ වූ විට නැවත නැවතත් එයට වඩා සියුම් වූ සියුම් වූ නිමිති අරමුණු කොටගත් සිත පවතියි. ඒ කෙසේද? යම් පුරුෂයෙක් විශාල යකඩ කූරකින් ලෝකඩ තැටියකට පහර දෙන්නේ නම්, එක් පහරකින් මහා ශබ්දයක් උපදියි. එවිට රළු ශබ්දය අරමුණු කොටගත් සිත පවතියි. රළු ශබ්දය නිරුද්ධ වූ පසු සියුම් ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණු කොටගත් සිත පවතියි. එය ද නිරුද්ධ වූ විට එයටත් වඩා සියුම් වූ සියුම් වූ ශබ්ද නිමිති අරමුණු කොටගත් සිත පවතින්නාක් මෙන්, සියුම් වූ සියුම් වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිති අරමුණු කොට සිත පවතින බව දත යුතුය. ‘‘ලෝකඩ තැටියකට පහර දුන් කල’’ යනාදී වශයෙන් දේශනා කොට ඇති විස්තරය මෙසේ දත යුතුය.

229. යථා හි අඤ්ඤානි කම්මට්ඨානානි උපරූපරි විභූතානි හොන්ති, න තථා ඉදං. ඉදං පන උපරූපරි භාවෙන්තස්ස සුඛුමත්තං ගච්ඡති, උපට්ඨානම්පි න උපගච්ඡති, එවං අනුපට්ඨහන්තෙ පන තස්මිං තෙන භික්ඛුනා උට්ඨායාසනා චම්මඛණ්ඩං පප්ඵොටෙත්වා න ගන්තබ්බං. කිං කාතබ්බං? ‘‘ආචරියං පුච්ඡිස්සාමී’’ති වා, ‘‘නට්ඨං දානි මෙ කම්මට්ඨාන’’න්ති වා න වුට්ඨාතබ්බං. ඉරියාපථං විකොපෙත්වා ගච්ඡතො හි කම්මට්ඨානං නවනවමෙව හොති. තස්මා යථානිසින්නෙනෙව දෙසතො ආහරිතබ්බං.

229. අන්‍ය කර්මස්ථානයන් වඩ වඩාත් වඩන විට පැහැදිලි වන නමුත්, මේ කර්මස්ථානය එසේ නොවේ. මෙය වඩන කල්හි වඩ වඩාත් සියුම් බවට පත්වෙයි, ඇතැම් විට මනසට ප්‍රකට නොවී යයි. මෙසේ එය ප්‍රකට නොවන කල්හි, ඒ භික්ෂුව ආසනයෙන් නැගිට තම අසුන ගසා දමා පිටව නොයා යුතුය. ‘‘ගුරුවරයාගෙන් අසන්නෙමි’’ කියා හෝ ‘‘දැන් මගේ කර්මස්ථානය නැති විය’’ කියා හෝ ආසනයෙන් නොනැගිටිය යුතුය. ඉරියව් වෙනස් කරමින් යන්නාට කර්මස්ථානය නැවත අලුතින්ම ආරම්භ කළ යුත්තක් වෙයි. එබැවින් වාඩි වී සිටි පරිද්දෙන්ම හුස්ම ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙන් එය නැවත ග්‍රහණය කරගත යුතුය.

තත්‍රායං ආහරණූපායො, තෙන හි භික්ඛුනා කම්මට්ඨානස්ස අනුපට්ඨානභාවං ඤත්වා ඉති පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං, ඉමෙ අස්සාසපස්සාසා නාම කත්ථ අත්ථි, කත්ථ නත්ථි. කස්ස වා අත්ථි, කස්ස වා නත්ථීති. අථෙවං පටිසඤ්චික්ඛතා ඉමෙ අන්තොමාතුකුච්ඡියං නත්ථි, උදකෙ නිමුග්ගානං නත්ථි, තථා අසඤ්ඤීභූතානං, මතානං, චතුත්ථජ්ඣානසමාපන්නානං, රූපාරූපභවසමඞ්ගීනං, නිරොධසමාපන්නානන්ති ඤත්වා එවං අත්තනාව අත්තා පටිචොදෙතබ්බො ‘‘නනු ත්වං, පණ්ඩිත, නෙව මාතුකුච්ඡිගතො, න උදකෙ නිමුග්ගො, න අසඤ්ඤීභූතො, න මතො, න චතුත්ථජ්ඣානසමාපන්නො, න රූපාරූපභවසමඞ්ගී, න නිරොධසමාපන්නො. අත්ථියෙව තෙ අස්සාසපස්සාසා, මන්දපඤ්ඤතාය පන පරිග්ගහෙතුං න සක්කොසී’’ති. අථානෙන පකතිඵුට්ඨවසෙන චිත්තං ඨපෙත්වා මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. ඉමෙ හි දීඝනාසිකස්ස නාසාපුටං ඝට්ටෙන්තා පවත්තන්ති. රස්සනාසිකස්ස උත්තරොට්ඨං. තස්මානෙන ඉමං නාම ඨානං ඝට්ටෙන්තීති නිමිත්තං ඨපෙතබ්බං. ඉමමෙව හි අත්ථවසං පටිච්ච වුත්තං භගවතා – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, මුට්ඨසතිස්ස අසම්පජානස්ස ආනාපානස්සතිභාවනං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.149; සං. නි. 5.992).

එහිදී නැවත අල්ලාගැනීමේ උපක්‍රමය මෙයයි: ඒ භික්ෂුව කර්මස්ථානය ප්‍රකට නොවන බව දැන මෙසේ විමසිය යුතුය: ‘‘මේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් කොහේ ඇත්ද? කොහේ නැත්ද? කාට ඇත්ද? කාට නැත්ද?’’ මෙසේ විමසන විට, ‘‘මෙය මව් කුස තුළදී නැත, දිය යට ගිලී සිටින්නන්ට නැත, අසංඥ තලවල උපන් අයට හෝ මුර්ඡා වූවන්ට නැත, මළවුන්ට නැත, චතුර්ථ ධ්‍යානයට සම වැදුණවුන්ට නැත, රූප අරූප භවයන්හි සිටින්නන්ට නැත, නිරෝධ සමාපත්තියට සම වැදුණවුන්ට නැත’’ යි දැනගෙන, පසුව තමා විසින්ම තමාට මෙසේ චෝදනා කරගත යුතුය: ‘‘පණ්ඩිතය, ඔබ මව් කුසෙහි සිටින්නෙක් නොවේ නේද? දිය යට ගිලී සිටින්නෙක් නොවේ නේද? මුර්ඡා වූවෙක් හෝ මළ අයෙක් නොවේ නේද? චතුර්ථ ධ්‍යානයට හෝ රූප අරූප භවයන්ට හෝ නිරෝධ සමාපත්තියට පත් වූවෙක් නොවේ නේද? එසේ නම් ඔබට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස තිබේ. එහෙත් ඔබගේ ප්‍රඥාව මද බැවින් එය ග්‍රහණය කරගත නොහැක.’’ පසුව ඔහු විසින් සාමාන්‍යයෙන් හුස්ම ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහි සිත පිහිටුවා මෙනෙහි කළ යුතුය. දිග නාසයක් ඇති අයට නාස් පුඩුවල වැදෙමින් හුස්ම පවතියි. කොට නාසයක් ඇති අයට උඩු තොලෙහි වැදෙයි. එබැවින් ‘‘මේ ස්ථානයෙහි වදියි’’ කියා නිමිත්ත පිහිටුවා ගත යුතුය. මේ කාරණය නිසාම ‘‘මහණෙනි, මුළා වූ සිහි ඇති, සම්පජඤ්ඤයෙන් තොර වූවහුට මම ආනාපානසති භාවනාව නොකියමි’’ යි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක.

230. කිඤ්චාපි [Pg.276] හි යංකිඤ්චි කම්මට්ඨානං සතස්ස සම්පජානස්සෙව සම්පජ්ජති. ඉතො අඤ්ඤං පන මනසිකරොන්තස්ස පාකටං හොති. ඉදං පන ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං ගරුකං ගරුකභාවනං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධපුත්තානං මහාපුරිසානංයෙව මනසිකාරභූමිභූතං, න චෙව ඉත්තරං, න ච ඉත්තරසත්තසමාසෙවිතං. යථා යථා මනසි කරීයති, තථා තථා සන්තඤ්චෙව හොති සුඛුමඤ්ච. තස්මා එත්ථ බලවතී සති ච පඤ්ඤා ච ඉච්ඡිතබ්බා.

230. ඕනෑම කර්මස්ථානයක් සිහිය හා නුවණ ඇත්තෙකුටම සාර්ථක වේ. එහෙත් අන්‍ය කර්මස්ථාන මෙනෙහි කරන්නෙකුට ඒවා පහසුවෙන් ප්‍රකට වෙයි. මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානය වනාහි බැරෑරුම්ය, වැඩීමට අපහසුය. එය බුදු, පසේබුදු, බුද්ධ පුත්‍රයන් වැනි මහා පුරුෂයන්ගේම මෙනෙහි කිරීමට සුදුසු භූමියකි. මෙය සුළුපටු දෙයක් නොවේ, හීන සත්ත්වයන් විසින් සේවනය කළ හැක්කක් ද නොවේ. යම් යම් අයුරකින් මෙනෙහි කරන්නේ ද, එය එන්න එන්නම ශාන්ත වෙයි, සියුම් වෙයි. එබැවින් මෙහිදී බලවත් සිහිය හා ප්‍රඥාව අවශ්‍ය වේ.

යථා හි මට්ඨසාටකස්ස තුන්නකරණකාලෙ සූචිපි සුඛුමා ඉච්ඡිතබ්බා. සූචිපාසවෙධනම්පි තතො සුඛුමතරං, එවමෙව මට්ඨසාටකසදිසස්ස ඉමස්ස කම්මට්ඨානස්ස භාවනාකාලෙ සූචිපටිභාගා සතිපි, සූචිපාසවෙධනපටිභාගා තංසම්පයුත්තා පඤ්ඤාපි බලවතී ඉච්ඡිතබ්බා. තාහි ච පන සතිපඤ්ඤාහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා න තෙ අස්සාසපස්සාසා අඤ්ඤත්‍ර පකතිඵුට්ඨොකාසා පරියෙසිතබ්බා.

සියුම් රෙද්දක් මසන කල්හි සියුම් ඉදිකටුවක් ද, ඉදිකටු මල විදින ඊටත් වඩා සියුම් ආයුධයක් ද අවශ්‍ය වන්නාක් මෙන්, සියුම් රෙද්දක් වැනි වූ මේ කර්මස්ථානය වඩන කල්හි ඉදිකටුවක් බඳු වූ බලවත් සිහිය ද, ඉදිකටු මල විදින ආයුධයක් බඳු වූ ඒ සිහිය හා යෙදුණු බලවත් ප්‍රඥාව ද අවශ්‍ය වේ. ඒ සිහි නුවණින් යුත් භික්ෂුව විසින් සාමාන්‍යයෙන් හුස්ම ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙන් බැහැරව වෙනත් තැනක ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් නොසෙවිය යුතුය.

යථා පන කස්සකො කසිං කසිත්වා බලීබද්දෙ මුඤ්චිත්වා ගොචරමුඛෙ කත්වා ඡායාය නිසින්නො විස්සමෙය්‍ය, අථස්ස තෙ බලීබද්දා වෙගෙන අටවිං පවිසෙය්‍යුං. යො හොති ඡෙකො කස්සකො, සො පුන තෙ ගහෙත්වා යොජෙතුකාමො න තෙසං අනුපදං ගන්ත්වා අටවිං ආහිණ්ඩහි, අථ ඛො රස්මිඤ්ච පතොදඤ්ච ගහෙත්වා උජුකමෙව තෙසං නිපාතනතිත්ථං ගන්ත්වා නිසීදති වා නිපජ්ජති වා, අථ තෙ ගොණෙ දිවසභාගං චරිත්වා නිපාතනතිත්ථං ඔතරිත්වා න්හත්වා ච පිවිත්වා ච පච්චුත්තරිත්වා ඨිතෙ දිස්වා රස්මියා බන්ධිත්වා පතොදෙන විජ්ඣන්තො ආනෙත්වා යොජෙත්වා පුන කම්මං කරොති, එවමෙව තෙන භික්ඛුනා න තෙ අස්සාසපස්සාසා අඤ්ඤත්‍ර පකතිඵුට්ඨොකාසා පරියෙසිතබ්බා. සතිරස්මිං පන පඤ්ඤාපතොදඤ්ච ගහෙත්වා පකතිඵුට්ඨොකාසෙ චිත්තං ඨපෙත්වා මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. එවඤ්හිස්ස මනසිකරොතො න චිරස්සෙව තෙ උපට්ඨහන්ති නිපාතනතිත්ථෙ විය ගොණා. තතොනෙන සතිරස්මියා බන්ධිත්වා තස්මිංයෙව ඨානෙ යොජෙත්වා පඤ්ඤාපතොදෙන විජ්ඣන්තෙන පුනප්පුනං කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජිතබ්බං.

ගොවියෙකු තම කුඹුර හා සා අවසානයේ ගොනුන් ලිහා, ඔවුන් සතුන් ලගින තණබිම් දෙසට යවා සෙවණක වාඩි වී විවේක ගන්නා සේය. එවිට ඒ ගොනුන් වේගයෙන් වනයට වැදිය හැකිය. දක්ෂ ගොවියා එම ගොනුන් නැවත අල්ලා වියගහේ බැඳීමට අවශ්‍ය වූ විට, උන්ගේ පියසටහන් පසුපස යමින් වනය පුරා ඇවිදින්නේ නැත. ඒ වෙනුවට ඔහු රැහැන සහ කෙවිට ගෙන ගොනුන් නිතර පැන් බීමට එන තොටුපළට කෙළින්ම ගොස් එහි වාඩි වී හෝ වැතිර සිටියි. දවස පුරා ඇවිද ජලය බීමට තොටුපළට පැමිණ, නෑමෙන් හා පැන් බීමෙන් පසු ගොඩට වී සිටින ගොනුන් දැක ඔහු රැහැනින් බැඳ, කෙවිටෙන් මෙහෙයවමින් ගෙන ගොස් නැවත වියගහේ බැඳ වැඩෙහි යොදවයි. එලෙසම, ඒ භික්ෂුව විසින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් සාමාන්‍යයෙන් ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙන් පරිබාහිරව වෙනත් තැනක නොසෙවිය යුතුය. සිහිය නමැති රැහැන සහ ප්‍රඥාව නමැති කෙවිට ගෙන, නිතර ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහි සිත පිහිටුවා මෙනෙහි කිරීම පැවැත්විය යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන ඔහුට නොබෝ කලකින්ම, තොටුපළෙහි ගොනුන් මෙන් ඒ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ප්‍රකට වේ. ඉක්බිති ඔහු සිහිය නමැති රැහැනින් බැඳ, එම ස්ථානයෙහිම යොදවා ප්‍රඥාව නමැති කෙවිටෙන් මෙහෙයවමින් නැවත නැවතත් කමටහනෙහි නිරත විය යුතුය.

231. තස්සෙවමනුයුඤ්ජතො න චිරස්සෙව නිමිත්තං උපට්ඨාති. තං පනෙතං න සබ්බෙසං එකසදිසං හොති. අපිච ඛො කස්සචි සුඛසම්ඵස්සං උප්පාදයමානො තූලපිචු විය කප්පාසපිචු විය වාතධාරා විය ච උපට්ඨාතීති එකච්චෙ ආහු.

231. මෙසේ පිළිවෙත් පුරන ඔහුට නොබෝ කලකින්ම නිමිත්ත (උග්ගහ නිමිත්ත හෝ පටිභාග නිමිත්ත) පහළ වෙයි. එහෙත් එම නිමිත්ත සැමටම එක හා සමාන නොවේ. ඇතැම් යෝගාවචරයෙකුට සුවදායක ස්පර්ශයක් උපදවමින්, පුළුන් රොදක් මෙන් හෝ කපු පුළුන් මෙන් හෝ සුළං රැල්ලක් මෙන් හෝ වැටහෙන බව ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති.

අයං [Pg.277] පන අට්ඨකථාසු විනිච්ඡයො, ඉදඤ්හි කස්සචි තාරකරූපං විය මණිගුළිකා විය මුත්තාගුළිකා විය ච, කස්සචි ඛරසම්ඵස්සං හුත්වා කප්පාසට්ඨි විය දාරුසාරසූචි විය ච, කස්සචි දීඝපාමඞ්ගසුත්තං විය කුසුමදාමං විය ධූමසිඛා විය ච, කස්සචි විත්ථතං මක්කටකසුත්තං විය වලාහකපටලං විය පදුමපුප්ඵං විය රථචක්කං විය චන්දමණ්ඩලං විය සූරියමණ්ඩලං විය ච උපට්ඨාති. තඤ්ච පනෙතං යථා සම්බහුලෙසු භික්ඛූසු සුත්තන්තං සජ්ඣායිත්වා නිසින්නෙසු එකෙන භික්ඛුනා ‘‘තුම්හාකං කීදිසං හුත්වා ඉදං සුත්තං උපට්ඨාතී’’ති වුත්තෙ එකො ‘‘මය්හං මහතී පබ්බතෙය්‍යා නදී විය හුත්වා උපට්ඨාතී’’ති ආහ. අපරො ‘‘මය්හං එකා වනරාජි විය’’. අඤ්ඤො ‘‘මය්හං එකො සීතච්ඡායො සාඛාසම්පන්නො ඵලභාරභරිතරුක්ඛො වියා’’ති. තෙසං හි තං එකමෙව සුත්තං සඤ්ඤානානතාය නානතො උපට්ඨාති. එවං එකමෙව කම්මට්ඨානං සඤ්ඤානානතාය නානතො උපට්ඨාති. සඤ්ඤජඤ්හි එතං සඤ්ඤානිදානං සඤ්ඤාපභවං. තස්මා සඤ්ඤානානතාය නානතො උපට්ඨාතීති වෙදිතබ්බං.

අටුවාවන්හි එන විනිශ්චය මෙයයි: මෙම නිමිත්ත ඇතැමෙකුට තාරකාවක රූපය මෙන්, මැණික් ගුලියක් මෙන් හෝ මුතු ඇටයක් මෙන් හෝ වැටහෙයි. ඇතැමෙකුට රළු ස්පර්ශයක් සහිතව කපු ඇටයක් මෙන් හෝ ලී කූරක් මෙන් හෝ වැටහෙයි. ඇතැමෙකුට දිගු ආභරණ නූලක් මෙන්, මල් දමක් මෙන් හෝ දුම් සිළුවක් මෙන් හෝ වැටහෙයි. ඇතැමෙකුට විහිදී ගිය මකුළු දැලක් මෙන්, වලාකුළු පටලයක් මෙන්, නෙළුම් මලක් මෙන්, රිය සකක් මෙන්, චන්ද්‍ර මණ්ඩලය මෙන් හෝ සූර්ය මණ්ඩලය මෙන් වැටහෙයි. භික්ෂූන් බොහෝ දෙනෙක් සූත්‍රයක් සජ්ඣායනා කරමින් සිටින විට, එක් භික්ෂුවක් "ඔබ වහන්සේලාට මේ සූත්‍රය වැටහෙන්නේ කෙසේද?" කියා ඇසූ විට, එක් අයෙකු "මට මෙය කන්දකින් ගලා බසිනා මහ ගඟක් මෙන් වැටහේ" යැයි පවසයි. තවකෙකු "මට මෙය වනාන්තර තීරයක් මෙන්" යැයි පවසයි. තවත් අයෙකු "මට මෙය සිසිල් සෙවණ ඇති, අතු පතර විහිදුණු, ඵල බරින් පිරි වෘක්ෂයක් මෙන් වැටහේ" යැයි පවසයි. ඔවුන්ට එකම සූත්‍රය වුවද සංඥාවන්ගේ විවිධත්වය නිසා විවිධ ආකාරයෙන් වැටහෙන්නාක් මෙන්, එකම කමටහන වුවද සංඥාවන්ගේ විවිධත්වය නිසා විවිධ ආකාරයෙන් වැටහෙයි. මන්දයත් මෙම නිමිත්ත භාවනා සංඥාවෙන් හටගත්, සංඥාව හේතු කොට ගත්, සංඥාව ප්‍රභවය කොට ගත් දෙයක් බැවිනි. එබැවින් සංඥා විවිධත්වය නිසා විවිධ ආකාරයෙන් වැටහෙන බව දත යුතුය.

එත්ථ ච අඤ්ඤමෙව අස්සාසාරම්මණං චිත්තං, අඤ්ඤං පස්සාසාරම්මණං, අඤ්ඤං නිමිත්තාරම්මණං. යස්ස හි ඉමෙ තයො ධම්මා නත්ථි, තස්ස කම්මට්ඨානං නෙව අප්පනං, න උපචාරං පාපුණාති. යස්ස පන ඉමෙ තයො ධම්මා අත්ථි, තස්සෙව කම්මට්ඨානං උපචාරඤ්ච අප්පනඤ්ච පාපුණාති. වුත්තඤ්හෙතං –

මෙහිදී ආශ්වාසය අරමුණු කරන සිත අනෙකකි, ප්‍රශ්වාසය අරමුණු කරන සිත අනෙකකි, නිමිත්ත අරමුණු කරන සිත අනෙකකි. යමෙකුට මෙම ධර්මතා තුනම අරමුණු ලෙස නැතිද, ඔහුගේ කමටහන අර්පණාවට තබා උපචාර සමාධියටවත් පත් නොවේ. යමෙකුට මෙම ධර්මතා තුනම ඇත්ද, ඔහුගේම කමටහන උපචාරයටත් අර්පණාවටත් පත් වේ. මෙය මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා, අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස;

අජානතො තයො ධම්මෙ, භාවනා නුපලබ්භති.

"නිමිත්තද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසද යන ධර්මතා තුන එකම සිතකට අරමුණු නොවේ. මේ ධර්මතා තුන නොදන්නා පුද්ගලයාට භාවනාව (සමාධිය) සිද්ධ නොවේ."

‘‘නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා, අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස;

ජානතොව තයො ධම්මෙ, භාවනා උපලබ්භතී’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165);

"නිමිත්තද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසද යන ධර්මතා තුන එකම සිතකට අරමුණු නොවුණද, මේ ධර්මතා තුනම දන්නා තැනැත්තාටම භාවනාව (සමාධිය) සිද්ධ වේ."

232. එවං උපට්ඨිතෙ පන නිමිත්තෙ තෙන භික්ඛුනා ආචරියස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං ‘‘මය්හං, භන්තෙ, එවරූපං නාම උපට්ඨාතී’’ති. ආචරියෙන පන එතං නිමිත්තන්ති වා න වා නිමිත්තන්ති න වත්තබ්බං. ‘‘එවං හොති, ආවුසො’’ති වත්වා පුනප්පුනං මනසි කරොහීති වත්තබ්බො. නිමිත්තන්ති හි වුත්තෙ වොසානං ආපජ්ජෙය්‍ය. න නිමිත්තන්ති වුත්තෙ නිරාසො විසීදෙය්‍ය. තස්මා තදුභයම්පි අවත්වා මනසිකාරෙයෙව නියොජෙතබ්බොති. එවං තාව දීඝභාණකා.

232. මෙසේ නිමිත්ත පහළ වූ විට එම භික්ෂුව විසින් ආචාර්යවරයා වෙත ගොස් "ස්වාමීනි, මට මෙවැනි නිමිත්තක් වැටහෙයි" කියා සැල කළ යුතුය. ආචාර්යවරයා විසින් එය "නිමිත්තක්" කියා හෝ "නිමිත්තක් නොවේ" කියා හෝ කෙලින්ම නොපැවසිය යුතුය. "ඇවැත්නි, මෙසේ සිදුවන බව" පවසා "නැවත නැවත මෙනෙහි කරන්න" යැයි පමණක් කිව යුතුය. මන්දයත් එය නිමිත්තක් යැයි පැවසුවහොත් ඔහු තවදුරටත් උත්සාහ නොකර නතර වීමට ඉඩ ඇත. නිමිත්තක් නොවේ යැයි පැවසුවහොත් ඔහු බලාපොරොත්තු සුන් වී පසුබෑමට ඉඩ ඇත. එබැවින් ඒ දෙකම නොකියා මෙනෙහි කිරීමෙහිම යෙදවිය යුතුය. දීඝභාණක ස්වාමීන් වහන්සේලාගේ මතය මෙයයි.

මජ්ඣිමභාණකා පනාහු ‘‘නිමිත්තමිදං, ආවුසො, කම්මට්ඨානං පුනප්පුනං මනසි කරොහි සප්පුරිසාති වත්තබ්බො’’ති. අථානෙන නිමිත්තෙයෙව චිත්තං ඨපෙතබ්බං[Pg.278]. එවමස්සායං ඉතො පභුති ඨපනාවසෙන භාවනා හොති. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

මජ්ඣිමභාණක ස්වාමීන් වහන්සේලා පවසන්නේ "ඇවැත්නි, මෙය නිමිත්තයි, පින්වත, නැවත නැවත කමටහන මෙනෙහි කරන්න" යැයි කිව යුතු බවයි. ඉන්පසු ඔහු එම නිමිත්තෙහිම සිත පිහිටුවිය යුතුය. එවිට එතැන් සිට සිත පිහිටුවීමේ බලයෙන් ඔහුට භාවනාව සිදුවේ. පැරණි ආචාර්යවරුන් විසින් මෙය මෙසේ පවසා ඇත:

‘‘නිමිත්තෙ ඨපයං චිත්තං, නානාකාරං විභාවයං;

ධීරො අස්සාසපස්සාසෙ, සකං චිත්තං නිබන්ධතී’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165);

"ප්‍රඥාවන්ත යෝගාවචරයා නිමිත්තෙහි සිත පිහිටුවා, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ විවිධ වූ ලක්ෂණ පසෙකලා, තම සිත නිමිත්තෙහිම බැඳ තබා ගනියි."

තස්සෙවං නිමිත්තුපට්ඨානතො පභුති නීවරණානි වික්ඛම්භිතානෙව හොන්ති, කිලෙසා සන්නිසින්නාව. සති උපට්ඨිතායෙව. චිත්තං උපචාරසමාධිනා සමාහිතමෙව. අථානෙන තං නිමිත්තං නෙව වණ්ණතො මනසි කාතබ්බං, න ලක්ඛණතො පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. අපිච ඛො ඛත්තියමහෙසියා චක්කවත්තිගබ්භො විය කස්සකෙන සාලියවගබ්භො විය ච ආවාසාදීනි සත්ත අසප්පායානි වජ්ජෙත්වා තානෙව සත්ත සප්පායානි සෙවන්තෙන සාධුකං රක්ඛිතබ්බං. අථ නං එවං රක්ඛිත්වා පුනප්පුනං මනසිකාරවසෙන වුද්ධිං විරූළ්හිං ගමයිත්වා දසවිධං අප්පනාකොසල්ලං සම්පාදෙතබ්බං, වීරියසමතා යොජෙතබ්බා. තස්සෙවං ඝටෙන්තස්ස පථවීකසිණෙ වුත්තානුක්කමෙනෙව තස්මිං නිමිත්තෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තන්ති.

නිමිත්ත පහළ වූ තැන් සිට ඔහුට නීවරණ ධර්මයන් යටපත් වී යයි, කෙලෙස් සංසිඳෙයි. සිහිය මනාව පිහිටයි. සිත උපචාර සමාධියෙන් එකඟ වේ. ඉක්බිති ඔහු එම නිමිත්ත වර්ණයක් වශයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතුය, එහි ස්වභාව ලක්ෂණ හෝ අනිත්‍ය ලක්ෂණ ගැනද නොවිමසිය යුතුය. ඒ වෙනුවට ක්ෂත්‍රිය බිසවක සක්විති රජුන් වීමට සිටින ගැබ ආරක්ෂා කරන්නාක් මෙන්ද, ගොවියෙකු වී කරල ආරක්ෂා කරන්නාක් මෙන්ද, ආවාසය ආදී අසප්පාය කරුණු සත බැහැර කරමින්, සප්පාය කරුණු සතම සේවනය කරමින් එම නිමිත්ත මනාව ආරක්ෂා කළ යුතුය. එසේ ආරක්ෂා කරමින් නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීමේ බලයෙන් වැඩීම හා පැතිරීම ඇති කොට, දස වැදෑරුම් අර්පණා කෝසල්ලය සම්පූර්ණ කළ යුතුය; වීර්යය සහ සමාධිය සමව යෙදිය යුතුය. මෙසේ උත්සාහ කරන්නා වූ ඔහුට, පඨවි කසිණයෙහි වදාළ අනුපිළිවෙළින්ම එම නිමිත්ත අරමුණු කොට සතරවන හා පස්වන ධ්‍යානයන් උපදී.

233. එවං නිබ්බත්තචතුක්කපඤ්චකජ්ඣානො පනෙත්ථ භික්ඛු සල්ලක්ඛණාවිවට්ටනාවසෙන කම්මට්ඨානං වඩ්ඪෙත්වා පාරිසුද්ධිං පත්තුකාමො තදෙව ඣානං පඤ්චහාකාරෙහි වසිප්පත්තං පගුණං කත්වා නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙති. කථං? සො හි සමාපත්තිතො වුට්ඨාය අස්සාසපස්සාසානං සමුදයො කරජකායො ච චිත්තඤ්චාති පස්සති. යථා හි කම්මාරගග්ගරියා ධමමානාය භස්තඤ්ච පුරිසස්ස ච තජ්ජං වායාමං පටිච්ච වාතො සඤ්චරති, එවමෙව කායඤ්ච චිත්තඤ්ච පටිච්ච අස්සාසපස්සාසාති. තතො අස්සාසපස්සාසෙ ච කායඤ්ච රූපන්ති චිත්තඤ්ච තංසම්පයුත්තධම්මෙ ච අරූපන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන නාමරූපවවත්ථානං පරතො ආවිභවිස්සති.

233. මෙසේ මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානයෙහි සතරවන හෝ පස්වන දැහැන උපදවා ගත් භික්ෂුව, ලක්ෂණ පිරික්සීම හා කෙලෙස්වලින් වෙන්වීම (සල්ලක්ඛණ විවට්ටන) මඟින් කර්මස්ථානය වඩා පාරිශුද්ධිය හෙවත් අරිහත් ඵලය ලැබීමට කැමති වන්නේ, එම දැහැනම පංචවිධ වසීභාවයෙන් දක්ෂ ලෙස පුහුණු කර, නාම-රූප වෙන් කොට හඳුනාගෙන විදර්ශනාව ආරම්භ කරයි. එය කෙසේද? ඒ භික්ෂුව සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ හටගැනීමට හේතුව භෞතික ශරීරය (කරජකාය) සහ සිත බව දකියි. කම්මල්කරුවෙකුගේ මයිනහම ක්‍රියාත්මක කරන විට මයිනහම ද මිනිසාගේ ඒ හා සමාන උත්සාහය ද නිසා වාතය ගමන් කරන්නාක් මෙන්, ශරීරය හා සිත නිසා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ පවතිති. ඉක්බිති ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සහ ශරීරය 'රූපය' ලෙස ද, සිත සහ ඒ හා යෙදුණු චෛතසික ධර්මයන් 'නාමය' ලෙස ද වෙන් කොට හඳුනා ගනියි. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්තයයි. විස්තරාත්මකව නාම-රූප නිර්ණය කිරීම මතු ඉදිරියේදී පැහැදිලි වනු ඇත.

එවං නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා තස්ස පච්චයං පරියෙසති. පරියෙසන්තො ච නං දිස්වා තීසුපි අද්ධාසු නාමරූපස්ස පවත්තිං ආරබ්භ කඞ්ඛං විතරති. විතිණ්ණකඞ්ඛො කලාපසම්මසනවසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා උදයබ්බයානුපස්සනාය පුබ්බභාගෙ උප්පන්නෙ ඔභාසාදයො දස විපස්සනුපක්කිලෙසෙ පහාය [Pg.279] උපක්කිලෙසවිමුත්තං පටිපදාඤාණං මග්ගොති වවත්ථපෙත්වා උදයං පහාය භඞ්ගානුපස්සනං පත්වා නිරන්තරං භඞ්ගානුපස්සනෙන වයතො උපට්ඨිතෙසු සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දන්තො විරජ්ජන්තො විමුච්චන්තො යථාක්කමෙන චත්තාරො අරියමග්ගෙ පාපුණිත්වා අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨාය එකූනවීසතිභෙදස්ස පච්චවෙක්ඛණාඤාණස්ස පරියන්තං පත්තො සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො හොති.

මෙසේ නාම-රූප වෙන් කොට හඳුනාගෙන එහි ප්‍රත්‍යය හෙවත් හේතුව සොයයි. එසේ සොයන ඔහු එම ප්‍රත්‍යය දැක, තුන් කාලයෙහිම නාම-රූප පැවැත්ම සම්බන්ධයෙන් සැකය දුරු කරයි. සැක දුරු කළ ඔහු සමූහ වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමේ (කලාපසම්මසන) ක්‍රමය මගින් ත්‍රිලක්ෂණයට ආරෝපණය කර, උදයබ්බය ඥානයේ පූර්ව භාගයේ උපදින ඕභාස ආදී දස විදර්ශනා උපක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කර, උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු ප්‍රතිපදා ඥානය 'මාර්ගය' යැයි වෙන් කොට හඳුනාගනියි. පසුව හටගැනීම (උදය) මෙනෙහි කිරීම අත්හැර භංගානුපස්සනා ඥානයට පැමිණ, නිරන්තරයෙන් භංගානුපස්සනාව මගින් වැය වීම් වශයෙන් පෙනී යන සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි කළකිරෙමින්, නොඇලෙමින්, මිදෙමින් අනුපිළිවෙලින් සතර ආර්ය මාර්ගයන්ට පැමිණ, අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටා, දහනව ආකාර වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයන්ගේ කෙළවරට පැමිණ, දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ අග්‍ර දක්ෂිණෙය්‍ය අර්හත් උතුමෙකු බවට පත්වෙයි.

එත්තාවතා චස්ස ගණනං ආදිං කත්වා විපස්සනාපරියොසානා ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනා සමත්තා හොතීති අයං සබ්බාකාරතො පඨමචතුක්කවණ්ණනා.

මෙපමණකින් එම යෝගාවචරයාගේ ගණනා ක්‍රමයේ සිට විදර්ශනාව දක්වා වූ ආනාපානසති සමාධි භාවනාව සම්පූර්ණ වෙයි. මෙය සියලු ආකාරයෙන්ම පළමු චතුෂ්කය පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

234. ඉතරෙසු පන තීසු චතුක්කෙසු යස්මා විසුං කම්මට්ඨානභාවනානයො නාම නත්ථි. තස්මා අනුපදවණ්ණනානයෙනෙව තෙසං එවං අත්ථො වෙදිතබ්බො.

234. ඉතිරි චතුෂ්ක තුනෙහි නම් වෙන් වශයෙන් කර්මස්ථාන භාවනා ක්‍රමයක් නැත. එබැවින් අනුපද වර්ණනා ක්‍රමයෙන්ම ඒවායේ අර්ථය මෙසේ දත යුතුය.

පීතිපටිසංවෙදීති පීතිං පටිසංවිදිතං කරොන්තො පාකටං කරොන්තො අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. තත්ථ ද්වීහාකාරෙහි පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණතො ච අසම්මොහතො ච.

'පීතිපටිසංවේදී' යනු ප්‍රීතිය වෙන් වෙන්ව මැනවින් දැනගනිමින්, ප්‍රකට කරගනිමින් ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි. එහිදී අරමුණ වශයෙන් සහ මුළා නොවීම (අසම්මෝහ) වශයෙන් යන ආකාර දෙකකින් ප්‍රීතිය මැනවින් දැනගනු ලැබේ.

කථං ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජති. තස්ස සමාපත්තික්ඛණෙ ඣානපටිලාභෙන ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති, ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තා. කථං අසම්මොහතො? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං පීතිං ඛයතො වයතො සම්මසති. තස්ස විපස්සනාක්ඛණෙ ලක්ඛණපටිවෙධෙන අසම්මොහතො පීති පටිසංවිදිතා හොති. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.172) –

අරමුණ වශයෙන් ප්‍රීතිය මැනවින් දැනගන්නේ කෙසේද? ප්‍රීතිය සහිත දැහැන දෙකට (පළමු හා දෙවන දැහැනට) සමවදියි. ඔහු සමාපත්ති ක්ෂණයේදී දැහැන ලැබීමෙන් අරමුණ මගින් ප්‍රීතිය මැනවින් දැනගනියි. එය එසේ වන්නේ අරමුණ මැනවින් දැනගත් බැවිනි. අසම්මෝහ (මුළා නොවීම) වශයෙන් දැනගන්නේ කෙසේද? ප්‍රීතිය සහිත දැහැන දෙකට සමවැදී ඉන් නැගී සිට, දැහැන හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ප්‍රීතිය ක්ෂය වීම් වශයෙන් හා වැය වීම් වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. ඔහු විදර්ශනා ක්ෂණයේදී ලක්ෂණය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් මුළා නොවී ප්‍රීතිය මැනවින් දැනගනියි. මෙය පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ද මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. දීඝං පස්සාසවසෙන… රස්සං අස්සාසවසෙන… රස්සං පස්සාසවසෙන… සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසවසෙන… පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති [Pg.280] උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. ආවජ්ජතො සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. ජානතො පස්සතො පච්චවෙක්ඛතො චිත්තං අධිට්ඨහතො සද්ධාය අධිමුච්චතො වීරියං පග්ගණ්හතො සතිං උපට්ඨාපයතො චිත්තං සමාදහතො පඤ්ඤාය පජානතො අභිඤ්ඤෙය්‍යං පරිඤ්ඤෙය්‍යං පහාතබ්බං භාවෙතබ්බං සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොතො සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. එවං සා පීති පටිසංවිදිතා හොතී’’ති.

“දීර්ඝ ආශ්වාසය නිසා සිතේ ඒකාග්‍රතාවය හා අවික්ෂේපය (නොවිසිරුණු බව) ප්‍රඥාවෙන් දන්නා තැනැත්තාට සිහිය පිහිටයි. ඒ සිහියෙන් හා ඒ ඥානයෙන් එම ප්‍රීතිය මැනවින් දැනගනු ලැබේ. දීර්ඝ ප්‍රශ්වාසය නිසා ද... කෙටි ආශ්වාසය නිසා ද... කෙටි ප්‍රශ්වාසය නිසා ද... මුළු ශරීරයම දැනගනිමින් (සබ්බකාය පටිසංවේදී) කරන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිසා ද... කාය සංස්කාරයන් සන්සිඳුවමින් කරන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිසා ද සිතේ ඒකාග්‍රතාවය හා අවික්ෂේපය දන්නාහුට සිහිය පිහිටයි. ඒ සිහියෙන් හා ඒ ඥානයෙන් එම ප්‍රීතිය මැනවින් දැනගනු ලැබේ. මෙනෙහි කරන්නාට එම ප්‍රීතිය මැනවින් දැනගනු ලැබේ. දන්නා, දක්නා, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන, සිත අධිෂ්ඨාන කරන, ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමොක්ඛ කරන, වීර්යය වඩන, සිහිය පිහිටුවන, සිත සමාධිගත කරන, ප්‍රඥාවෙන් දන්නා, විශේෂඥානයෙන් දතයුතු (අභිඥෙය්‍ය) ධර්ම දන්නා, පිරිසිඳ දතයුතු (පරිඥෙය්‍ය) ධර්ම පිරිසිඳ දන්නා, ප්‍රහාණය කළ යුතු (පහාතබ්බ) ධර්ම ප්‍රහාණය කරන, වැඩිය යුතු (භාවේතබ්බ) ධර්ම වඩන, සාක්ෂාත් කළ යුතු (සච්ඡිකාතබ්බ) ධර්ම සාක්ෂාත් කරන තැනැත්තාට එම ප්‍රීතිය මැනවින් දැනගනු ලැබේ. මෙසේ එම ප්‍රීතිය මැනවින් දැනගනු ලැබේ.”

එතෙනෙව නයෙන අවසෙසපදානිපි අත්ථතො වෙදිතබ්බානි. ඉදම්පනෙත්ථ විසෙසමත්තං, තිණ්ණං ඣානානං වසෙන සුඛපටිසංවෙදිතා, චතුන්නම්පි වසෙන චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදිතා වෙදිතබ්බා. චිත්තසඞ්ඛාරොති වෙදනාදයො ද්වෙ ඛන්ධා. සුඛපටිසංවෙදීපදෙ චෙත්ථ විපස්සනාභූමිදස්සනත්ථං ‘‘සුඛන්ති ද්වෙ සුඛානි කායිකඤ්ච සුඛං චෙතසිකඤ්චා’’ති පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.173) වුත්තං. පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරන්ති ඔළාරිකං ඔළාරිකං චිත්තසඞ්ඛාරං පස්සම්භෙන්තො, නිරොධෙන්තොති අත්ථො. සො විත්ථාරතො කායසඞ්ඛාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

මෙම ක්‍රමයෙන්ම ඉතිරි පදයන්ගේ ද අර්ථ දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂත්වය නම් දැහැන තුනක් මගින් සුඛය මැනවින් දැනගැනීම ද, දැහැන සතරම මගින් චිත්ත සංස්කාරයන් මැනවින් දැනගැනීම ද දත යුතු බවයි. 'චිත්තසංස්කාර' යනු වේදනා සහ සංඥා යන ස්කන්ධ දෙකයි. මෙහි 'සුඛපටිසංවේදී' යන පදයෙහි විදර්ශනා භූමිය දැක්වීම සඳහා, 'සුඛය යනු කායික සුඛය හා චෛතසික සුඛය යැයි දෙවදෑරුම් වේ' යැයි පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි වදාරන ලදී. 'පස්සම්භයං චිත්තසංඛාරං' යනු රළු වූ චිත්ත සංස්කාරයන් සන්සිඳුවමින් හෙවත් නිරුද්ධ කරමින් යනු අර්ථයයි. එය විස්තර වශයෙන් කාය සංස්කාරයන්හි කී ආකාරයෙන්ම දත යුතුය.

අපිචෙත්ථ පීතිපදෙ පීතිසීසෙන වෙදනා වුත්තා. සුඛපදෙ සරූපෙනෙව වෙදනා. ද්වීසු චිත්තසඞ්ඛාරපදෙසු ‘‘සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා’’ති (පටි. ම. 1.174; ම. නි. 1.463) වචනතො සඤ්ඤාසම්පයුත්තා වෙදනාති එවං වෙදනානුපස්සනානයෙන ඉදං චතුක්කං භාසිතන්ති වෙදිතබ්බං.

තවද, මෙහි පීති පදයෙහි ප්‍රීතිය මූලික කරගෙන වේදනාව කියන ලදී. සුඛ පදයෙහි වේදනාව ස්වරූපයෙන්ම කියන ලදී. චිත්ත සංස්කාර පද දෙකෙහිදී "සංඥාව හා වේදනාව යන මේ චෛතසික ධර්මයෝ සිත හා බැඳුණු චිත්ත සංස්කාරයෝ වෙති" යන වචනයට අනුව සංඥාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව කියන ලදී. මෙසේ වේදනානුපස්සනා ක්‍රමයෙන් මෙම චතුෂ්කය දේශනා කරන ලද බව දත යුතුය.

235. තතියචතුක්කෙපි චතුන්නං ඣානානං වසෙන චිත්තපටිසංවෙදිතා වෙදිතබ්බා. අභිප්පමොදයං චිත්තන්ති චිත්තං මොදෙන්තො පමොදෙන්තො හාසෙන්තො පහාසෙන්තො අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. තත්ථ ද්වීහාකාරෙහි අභිප්පමොදො හොති සමාධිවසෙන ච විපස්සනාවසෙන ච.

235. තුන්වන චතුෂ්කයෙහි ද දැහැන සතරේම බලයෙන් සිත මැනවින් දැනගැනීම දත යුතුය. 'අභිප්පමෝදයං චිත්තං' යනු සිත සතුටු කරමින්, ප්‍රමෝදයට පත් කරමින්, ප්‍රහර්ෂයට පත් කරමින් ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි. එහි සමාධිය මගින් සහ විදර්ශනාව මගින් යන ආකාර දෙකකින් සිත ප්‍රමෝදයට පත් කිරීම සිදුවේ.

කථං සමාධිවසෙන? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජති. සො සමාපත්තික්ඛණෙ සම්පයුත්තපීතියා චිත්තං ආමොදෙති පමොදෙති. කථං විපස්සනාවසෙන? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තපීතිං ඛයතො වයතො සම්මසති. එවං විපස්සනාක්ඛණෙ ඣානසම්පයුත්තං පීතිං ආරම්මණං කත්වා චිත්තං ආමොදෙති පමොදෙති. එවං [Pg.281] පටිපන්නො ‘‘අභිප්පමොදයං චිත්තං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වුච්චති.

සමාධිය මගින් සිත සතුටු කරන්නේ කෙසේද? ප්‍රීතිය සහිත දැහැන දෙකට සමවදියි. ඔහු සමාපත්ති ක්ෂණයේදී සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රීතියෙන් සිත සතුටු කරයි, ප්‍රමෝදයට පත් කරයි. විදර්ශනාව මගින් කෙසේද? ප්‍රීතිය සහිත දැහැන දෙකට සමවැදී ඉන් නැගී සිට, දැහැන හා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රීතිය ක්ෂය වීම් හා වැය වීම් වශයෙන් මෙනෙහි කරයි. මෙසේ විදර්ශනා ක්ෂණයේදී දැහැන හා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රීතිය අරමුණු කරගෙන සිත සතුටු කරයි, ප්‍රමෝදයට පත් කරයි. මෙසේ පිළිපන් තැනැත්තා "සිත සතුටු කරමින් ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි" යැයි කියනු ලැබේ.

සමාදහං චිත්තන්ති පඨමජ්ඣානාදිවසෙන ආරම්මණෙ චිත්තං සමං ආදහන්තො සමං ඨපෙන්තො. තානි වා පන ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං චිත්තං ඛයතො වයතො සම්පස්සතො විපස්සනාක්ඛණෙ ලක්ඛණපටිවෙධෙන උප්පජ්ජති ඛණිකචිත්තෙකග්ගතා. එවං උප්පන්නාය ඛණිකචිත්තෙකග්ගතාය වසෙනපි ආරම්මණෙ චිත්තං සමං ආදහන්තො සමං ඨපෙන්තො ‘‘සමාදහං චිත්තං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වුච්චති.

සිත මැනවින් තැන්පත් කරමින් (සමාදහං චිත්තං) යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයාදී වශයෙන් ආරම්මණයෙහි සිත මැනවින් හා සමානව පිහිටුවීමයි. එසේත් නැතහොත්, එම ධ්‍යානයන්ට සමවැදී එයින් නැගී සිට, ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත සිත ක්ෂය වන බවත් වැය වන බවත් විදර්ශනා කරන අවස්ථාවෙහි ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයෙන් (අනිත්‍යාදි ලක්ෂණ අවබෝධයෙන්) ඛණික චිත්තේකග්ගතාව හෙවත් ඛණික සමාධිය උපදියි. මෙසේ උපන් ඛණික සමාධිය මගින් ආරම්මණයෙහි සිත මැනවින් පිහිටුවන යෝගාවචරයා 'සිත තැන්පත් කරමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි' යි හික්මෙන්නේ යැයි කියනු ලැබේ.

විමොචයං චිත්තන්ති පඨමජ්ඣානෙන නීවරණෙහි චිත්තං මොචෙන්තො විමොචෙන්තො, දුතියෙන විතක්කවිචාරෙහි, තතියෙන පීතියා, චතුත්ථෙන සුඛදුක්ඛෙහි චිත්තං මොචෙන්තො විමොචෙන්තො. තානි වා පන ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං චිත්තං ඛයතො වයතො සම්මසති. සො විපස්සනාක්ඛණෙ අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤාතො චිත්තං මොචෙන්තො, දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤාතො, අනත්තානුපස්සනාය අත්තසඤ්ඤාතො, නිබ්බිදානුපස්සනාය නන්දිතො, විරාගානුපස්සනාය රාගතො, නිරොධානුපස්සනාය සමුදයතො, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය ආදානතො චිත්තං මොචෙන්තො අස්සසති චෙව පස්සසති ච. තෙන වුච්චති ‘‘විමොචයං චිත්තං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති. එවං චිත්තානුපස්සනාවසෙන ඉදං චතුක්කං භාසිතන්ති වෙදිතබ්බං.

සිත මුදවමින් (විමෝචයං චිත්තං) යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නීවරණයන්ගෙන් සිත මුදවමින්, විශේෂයෙන් මුදවමින් ද, දෙවන ධ්‍යානයෙන් විතර්ක විචාරයන්ගෙන් ද, තෙවන ධ්‍යානයෙන් ප්‍රීතියෙන් ද, සිව්වන ධ්‍යානයෙන් සුඛ දුක්ඛයන්ගෙන් ද සිත මුදවමින් යන්නයි. එසේත් නැතහොත්, එම ධ්‍යානයන්ට සමවැදී එයින් නැගී සිට ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත සිත ක්ෂය වන වැය වන බව සම්මර්ශනය කරයි. ඔහු විදර්ශනා ක්ෂණයෙහි අනිච්චානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය සංඥාවෙන් සිත මුදවමින් ද, දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් සුඛ සංඥාවෙන් ද, අනත්තානුපස්සනාවෙන් ආත්ම සංඥාවෙන් ද, නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් ඇල්මෙන් (නන්දියෙන්) ද, විරාගානුපස්සනාවෙන් රාගයෙන් ද, නිරෝධානුපස්සනාවෙන් සමුදයයෙන් ද, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් දැඩිව ගැනීමෙන් (ආදානයෙන්) ද සිත මුදවමින් ආශ්වාස හා ප්‍රශ්වාස කරයි. එහෙයින් 'සිත මුදවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි' යි හික්මෙන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ සිත පිළිබඳව අනුපස්සනා කිරීමේ (චිත්තානුපස්සනා) වශයෙන් මෙම තුන්වන සතර (චතුක්කය) දේශනා කළ බව දත යුතුය.

236. චතුත්ථචතුක්කෙ පන අනිච්චානුපස්සීති එත්ථ තාව අනිච්චං වෙදිතබ්බං. අනිච්චතා වෙදිතබ්බා. අනිච්චානුපස්සනා වෙදිතබ්බා. අනිච්චානුපස්සී වෙදිතබ්බො.

236. සතරවන සතරෙහි (චතුත්ථ චතුක්කයෙහි) 'අනිච්චානුපස්සී' යන මෙහි පළමුව අනිත්‍ය (අනිච්ච) දත යුතුය. අනිත්‍ය බව (අනිච්චතා) දත යුතුය. අනිත්‍ය ලෙස අනුපස්සනා කිරීම (අනිච්චානුපස්සනා) දත යුතුය. අනිත්‍ය ලෙස අනුපස්සනා කරන්නා (අනිච්චානුපස්සී) දත යුතුය.

තත්ථ අනිච්චන්ති පඤ්චක්ඛන්ධා. කස්මා? උප්පාදවයඤ්ඤථත්තභාවා. අනිච්චතාති තෙසංයෙව උප්පාදවයඤ්ඤථත්තං, හුත්වා අභාවො වා, නිබ්බත්තානං තෙනෙවාකාරෙන අට්ඨත්වා ඛණභඞ්ගෙන භෙදොති අත්ථො. අනිච්චානුපස්සනාති තස්සා අනිච්චතාය වසෙන රූපාදීසු අනිච්චන්ති අනුපස්සනා. අනිච්චානුපස්සීති තාය අනුපස්සනාය සමන්නාගතො. තස්මා එවංභූතො අස්සසන්තො [Pg.282] පස්සසන්තො ච ඉධ ‘‘අනිච්චානුපස්සී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වෙදිතබ්බො.

එහි 'අනිත්‍ය' (අනිච්ච) යනු පංචස්කන්ධයයි. කුමක් නිසාද? හටගැනීම (උප්පාද), බිඳීයාම (වය) සහ අන්‍ය ආකාරයකට පත්වීම (අඤ්ඤථත්ත) යන ස්වභාවයන් ඇති බැවිනි. 'අනිත්‍ය බව' (අනිච්චතා) යනු එම ස්කන්ධයන්ගේම හටගැනීම, බිඳීයාම සහ අන්‍ය ආකාරයකට පත්වීමයි. එසේත් නැතහොත් කලින් නොවී හටගෙන පසුව නැතිවී යාමයි. හටගත් ධර්මයන් එම ආකාරයෙන්ම නොපිහිටා ක්ෂණික බිඳීයාමෙන් (ඛණභංගයෙන්) විනාශ වීම මෙහි අර්ථයයි. 'අනිත්‍යානුපස්සනාව' යනු එම අනිත්‍ය ස්වභාවය අනුව රූප ආදී ධර්මයන් අනිත්‍ය ලෙස නැවත නැවත බැලීමයි. 'අනිත්‍යානුපස්සී' යනු එම අනුපස්සනාවෙන් යුක්ත පුද්ගලයාය. එබැවින් එබඳු වූ යෝගාවචරයා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරද්දී, 'අනිත්‍ය දකිමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි' යි හික්මෙන්නේ යැයි දත යුතුය.

විරාගානුපස්සීති එත්ථ පන ද්වෙ විරාගා ඛයවිරාගො ච අච්චන්තවිරාගො ච. තත්ථ ඛයවිරාගොති සඞ්ඛාරානං ඛණභඞ්ගො. අච්චන්තවිරාගොති නිබ්බානං. විරාගානුපස්සනාති තදුභයදස්සනවසෙන පවත්තා විපස්සනා ච මග්ගො ච. තාය දුවිධායපි අනුපස්සනාය සමන්නාගතො හුත්වා අස්සසන්තො පස්සසන්තො ච ‘‘විරාගානුපස්සී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වෙදිතබ්බො. නිරොධානුපස්සීපදෙපි එසෙව නයො.

විරාගානුපස්සී යන මෙහි විරාග දෙවර්ගයකි: එනම් ක්ෂය විරාගය සහ අත්‍යන්ත විරාගයයි. එහි ක්ෂය විරාගය යනු සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණික බිඳීයාමයි (ඛණභංගයයි). අත්‍යන්ත විරාගය යනු නිවන් දැකීමයි. විරාගානුපස්සනාව යනු එම විරාග දෙකම දැකීම වශයෙන් පවතින විදර්ශනාව සහ මාර්ගයයි. එම දෙවැදෑරුම් අනුපස්සනාවෙන්ම යුක්තව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරන්නා 'විරාගය දකිමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි' යි හික්මෙන්නේ යැයි දත යුතුය. නිරෝධානුපස්සී යන පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුය.

පටිනිස්සග්ගානුපස්සීති එත්ථාපි ද්වෙ පටිනිස්සග්ගා පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො ච. පටිනිස්සග්ගොයෙව අනුපස්සනා පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා. විපස්සනාමග්ගානං එතමධිවචනං.

පටිනිස්සග්ගානුපස්සී යන මෙහි ද පටිනිස්සග්ග (අත්හැරීම) දෙවර්ගයකි: එනම් පරිච්චාග පටිනිස්සග්ගය (අත්හැර දැමීම) සහ පක්ඛන්දන පටිනිස්සග්ගය (නිවනට නැඹුරු වීම) යි. අත්හැරීමම අනුපස්සනාව වන බැවින් එය පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවයි. මෙය විදර්ශනා හා මාර්ග ඥානයන් සඳහා යෙදෙන නමකි.

විපස්සනා හි තදඞ්ගවසෙන සද්ධිං ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙහි කිලෙසෙ පරිච්චජති, සඞ්ඛතදොසදස්සනෙන ච තබ්බිපරීතෙ නිබ්බානෙ තන්නින්නතාය පක්ඛන්දතීති පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො චෙව පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගොති ච වුච්චති. මග්ගො සමුච්ඡෙදවසෙන සද්ධිං ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙහි කිලෙසෙ පරිච්චජති, ආරම්මණකරණෙන ච නිබ්බානෙ පක්ඛන්දතීති පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො චෙව පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගොති ච වුච්චති. උභයම්පි පන පුරිමපුරිමඤ්ඤාණානං අනුඅනුපස්සනතො අනුපස්සනාති වුච්චති. තාය දුවිධායපි පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය සමන්නාගතො හුත්වා අස්සසන්තො පස්සසන්තො ච ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වෙදිතබ්බො.

විදර්ශනාව වනාහි තදංග වශයෙන් ස්කන්ධ-අභිසංස්කාරයන් සමග කෙලෙසුන් අත්හරියි. සංස්කාරයන්ගේ දෝෂ දැකීමෙන් එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ නිවනට නැඹුරු වන බැවින් එය පරිච්චාග පටිනිස්සග්ගය සහ පක්ඛන්දන පටිනිස්සග්ගය යැයි කියනු ලැබේ. මාර්ගය සමුච්ඡේද වශයෙන් ස්කන්ධ-අභිසංස්කාරයන් සමග කෙලෙසුන් අත්හරියි. නිවන අරමුණු කිරීමෙන් නිවනට නැඹුරු වන බැවින් එය පරිච්චාග පටිනිස්සග්ගය සහ පක්ඛන්දන පටිනිස්සග්ගය යැයි කියනු ලැබේ. මෙම ඥාන දෙකම පෙර පෙර උපන් ඥානයන්ට අනුව නැවත නැවත බලන බැවින් අනුපස්සනාව යැයි කියනු ලැබේ. එම දෙවැදෑරුම් පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් යුක්තව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරන්නා 'අත්හැරීම දකිමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි' යි හික්මෙන්නේ යැයි දත යුතුය.

ඉදං චතුත්ථචතුක්කං සුද්ධවිපස්සනාවසෙනෙව වුත්තං. පුරිමානි පන තීණි සමථවිපස්සනාවසෙන. එවං චතුන්නං චතුක්කානං වසෙන සොළසවත්ථුකාය ආනාපානස්සතියා භාවනා වෙදිතබ්බා. එවං සොළසවත්ථුවසෙන ච පන අයං ආනාපානස්සති මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා.

මෙම හතරවන චතුක්කය හුදු විදර්ශනා (ශුද්ධ විදර්ශනා) වශයෙන්ම දේශනා කරන ලද්දකි. එහෙත් පෙර සඳහන් කළ චතුක්ක තුන සමථ සහ විදර්ශනා යන දෙකම මුල් කොට දේශනා කරන ලදී. මෙසේ චතුක්ක සතරක් මගින් කරුණු දහසයකින් යුත් ආනාපානසති භාවනාව දත යුතුය. මෙසේ කරුණු දහසය අනුව වඩනු ලබන ආනාපානසතිය මහා ඵල මහා ආනිසංස ඇති බව දත යුතුය.

237. තත්‍රස්ස ‘‘අයම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ආනාපානස්සතිසමාධි භාවිතො බහුලීකතො සන්තො චෙව පණීතො චා’’තිආදිවචනතො සන්තභාවාදිවසෙනාපි මහානිසංසතා වෙදිතබ්බා, විතක්කුපච්ඡෙදසමත්ථතායපි. අයඤ්හි සන්තපණීතඅසෙචනකසුඛවිහාරත්තා සමාධිඅන්තරායකරානං විතක්කානං වසෙන ඉතො චිතො ච චිත්තස්ස විධාවනං විච්ඡින්දිත්වා ආනාපානාරම්මණාභිමුඛමෙව [Pg.283] චිත්තං කරොති. තෙනෙව වුත්තං ‘‘ආනාපානස්සති භාවෙතබ්බා විතක්කුපච්ඡෙදායා’’ති (අ. නි. 9.1).

237. එහි ආනිසංස පිළිබඳව 'මහණෙනි, වඩන ලද බහුලව කරන ලද මෙම ආනාපානසති සමාධිය ශාන්තය, ප්‍රණීතය' යන ආදී දේශනා පාඨයන්ට අනුව එහි ශාන්ත බව ආදී වශයෙන් ද, විතර්කයන් සිඳලීමට ඇති හැකියාව වශයෙන් ද මහා ආනිසංස ඇති බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙම භාවනාව ශාන්ත වූ, ප්‍රණීත වූ, අසීමිත වූ සුවදායක විහරණයක් වන බැවින්, සමාධියට බාධා කරන විතර්කයන් නිසා සිත ඔබ්බට මෙබ්බට දිවීම වළක්වා, සිත ආනාපාන අරමුණටම යොමු කරවන බැවිනි. එහෙයිනි 'විතර්කයන් සිඳලීම පිණිස ආනාපානසතිය වැඩිය යුතුය' යැයි වදාරන ලද්දේ.

විජ්ජාවිමුත්තිපාරිපූරියා මූලභාවෙනාපි චස්සා මහානිසංසතා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘ආනාපානස්සති, භික්ඛවෙ, භාවිතා බහුලීකතා චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ පරිපූරෙති, චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවිතා බහුලීකතා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්ති, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා භාවිතා බහුලීකතා විජ්ජාවිමුත්තිං පරිපූරෙන්තී’’ති (ම. නි. 3.147).

විජ්ජා සහ විමුක්තිය සම්පූර්ණ වීමට මූලික පදනම වන බැවින් ද මෙහි මහා ආනිසංස දත යුතුය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, වඩන ලද බහුලව කරන ලද ආනාපානසතිය සතර සතිපට්ඨානයන් සම්පූර්ණ කරයි. වඩන ලද බහුලව කරන ලද සතර සතිපට්ඨානයන් සප්ත බොජ්ඣංගයන් සම්පූර්ණ කරයි. වඩන ලද බහුලව කරන ලද සප්ත බොජ්ඣංගයන් විජ්ජා සහ විමුක්තිය සම්පූර්ණ කරයි'.

අපිච චරිමකානං අස්සාසපස්සාසානං විදිතභාවකරණතොපිස්සා මහානිසංසතා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘එවං භාවිතාය ඛො, රාහුල, ආනාපානස්සතියා එවං බහුලීකතාය යෙපි තෙ චරිමකා අස්සාසපස්සාසා, තෙපි විදිතාව නිරුජ්ඣන්ති, නො අවිදිතා’’ති (ම. නි. 2.121).

තවද අවසාන කාලයෙහි ඇති වන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පවා මැනවින් දැනගෙන සිදුවීම නිසා ද මෙහි මහා ආනිසංස දත යුතුය. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'රාහුල, මෙසේ වඩන ලද මෙසේ බහුලව කරන ලද ආනාපානසතිය නිසා යම් ඒ අවසාන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් වෙත් ද, ඒවා පවා නොදැනුවත්ව නොව, දැනුවත්වම නිරුද්ධ වෙයි'.

238. තත්ථ නිරොධවසෙන තයො චරිමකා භවචරිමකා, ඣානචරිමකා, චුතිචරිමකාති. භවෙසු හි කාමභවෙ අස්සාසපස්සාසා පවත්තන්ති, රූපාරූපභවෙසු නප්පවත්තන්ති, තස්මා තෙ භවචරිමකා. ඣානෙසු පුරිමෙ ඣානත්තයෙ පවත්තන්ති, චතුත්ථෙ නප්පවත්තන්ති, තස්මා තෙ ඣානචරිමකා. යෙ පන චුතිචිත්තස්ස පුරතො සොළසමෙන චිත්තෙන සද්ධිං උප්පජ්ජිත්වා චුතිචිත්තෙන සහ නිරුජ්ඣන්ති, ඉමෙ චුතිචරිමකා නාම. ඉමෙ ඉධ ‘‘චරිමකා’’ති අධිප්පෙතා.

238. එහි 'නිරෝධය' (සංසිඳීම) අනුව චරිමක (අන්තිම) ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස තුන් වැදෑරුම් වෙයි. එනම්: භව-අන්තිම, ධ්‍යාන-අන්තිම සහ චුති-අන්තිම වශයෙනි. භවයන් අතුරින් කාම භවයෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවතී; රූප සහ අරූප භවයන්හි ඒවා නොපවතී. එබැවින් ඒවා 'භව-අන්තිම' නම් වේ. ධ්‍යානයන් අතර මුල් ධ්‍යාන තුනෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවතී; සිව්වන ධ්‍යානයෙහි ඒවා නොපවතී. එබැවින් ඒවා 'ධ්‍යාන-අන්තිම' නම් වේ. යම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කෙනෙක් චුති සිතට පෙර දහසය වන සිත සමඟ උපදීද, චුති සිත සමඟම නිරුද්ධ වේද, මොවුහු 'චුති-අන්තිම' නම් වෙති. මෙහිදී (ආනාපානසති ආනිසංස විස්තරයේදී) 'චරිමක' ලෙස අදහස් කර ඇත්තේ මෙම චුති-අන්තිම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ය.

ඉමං කිර කම්මට්ඨානං අනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො ආනාපානාරම්මණස්ස සුට්ඨු පරිග්ගහිතත්තා චුතිචිත්තස්ස පුරතො සොළසමස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පාදං ආවජ්ජයතො උප්පාදොපි නෙසං පාකටො හොති. ඨිතිං ආවජ්ජයතො ඨිතිපි නෙසං පාකටා හොති. භඞ්ගං ආවජ්ජයතො ච භඞ්ගො නෙසං පාකටො හොති.

මෙම කර්මස්ථානයෙහි නිරත වන භික්ෂුවට, ආනාපාන අරමුණ මැනවින් පිරිසිඳ ගත් බැවින්, චුති සිතට පෙර දහසය වන සිත උපදින මොහොතේ එහි ඉපදීම මෙනෙහි කරන කල්හි එම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ ඉපදීම (උප්පාද) ප්‍රකට වෙයි. පවැත්ම (ඨිති) මෙනෙහි කරන කල්හි පවැත්මද, බිඳීයාම (භංග) මෙනෙහි කරන කල්හි බිඳීයාමද ඔහුට ප්‍රකට වෙයි.

ඉතො අඤ්ඤං කම්මට්ඨානං භාවෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස භික්ඛුනො හි ආයුඅන්තරං පරිච්ඡින්නං වා හොති අපරිච්ඡින්නං වා. ඉදං පන සොළසවත්ථුකං ආනාපානස්සතිං භාවෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස ආයුඅන්තරං පරිච්ඡින්නමෙව හොති. සො ‘‘එත්තකං දානි මෙ ආයුසඞ්ඛාරා පවත්තිස්සන්ති, න ඉතො [Pg.284] පර’’න්ති ඤත්වා අත්තනො ධම්මතාය එව සරීරපටිජග්ගනනිවාසනපාරුපනාදීනි සබ්බකිච්චානි කත්වා අක්ඛීනි නිමීලෙති කොටපබ්බතවිහාරවාසීතිස්සත්ථෙරො විය මහාකරඤ්ජියවිහාරවාසීමහාතිස්සත්ථෙරො විය දෙවපුත්තමහාරට්ඨෙ පිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරො විය චිත්තලපබ්බතවිහාරවාසිනො ද්වෙ භාතියත්ථෙරා විය ච.

මීට අන්‍ය වූ කර්මස්ථානයක් වඩා අර්හත්වයට පත් භික්ෂුවකගේ ආයුෂ කාලය (අවසානය) පිරිසිඳ දත හැකි වූ හෝ පිරිසිඳ නොදත හැකි වූ හෝ එකක් විය හැකිය. එහෙත් මෙම සොළොස් වැදෑරුම් ආනාපානසතිය වඩා අර්හත්වයට පත් වූවහුගේ ආයුෂ කාලය නිසැකවම පිරිසිඳ දත හැකිය. "දැන් මගේ ආයු සංස්කාරයෝ මෙපමණ කාලයක් පවතින්නාහ, මින් මතු නොපවතින්නාහ" යි දැන, තමන්ගේම ස්වභාවයෙන් ශරීරය පිරිසිදු කරගැනීම, සිවුරු හැඳීම, පොරවාගැනීම ආදී සියලු කටයුතු නිමවා, කෝටපබ්බත විහාරවාසී තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ද, මහාකරංජිය විහාරවාසී මහා තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ද, දේවපුත්ත මහාරාෂ්ට්‍රයෙහි පිණ්ඩපාතික තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ද, චිත්තල පබ්බත විහාරවාසී සොහොයුරු තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම මෙන් ද දෑස් පියාගනිති (පිරිනිවන් පාති).

තත්‍රිදං එකවත්ථුපරිදීපනං. ද්වෙභාතියත්ථෙරානං කිරෙකො පුණ්ණමුපොසථදිවසෙ පාතිමොක්ඛං ඔසාරෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා චඞ්කමෙ ඨිතො චන්දාලොකං ඔලොකෙත්වා අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරෙ උපධාරෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝමාහ – ‘‘තුම්හෙහි කථං පරිනිබ්බායන්තා භික්ඛූ දිට්ඨපුබ්බා’’ති. තත්‍ර කෙචි ආහංසු ‘‘අම්හෙහි ආසනෙ නිසින්නකාව පරිනිබ්බායන්තා දිට්ඨපුබ්බා’’ති. කෙචි ‘‘අම්හෙහි ආකාසෙ පල්ලඞ්කමාභුජිත්වා නිසින්නකා’’ති. ථෙරො ආහ – ‘‘අහං දානි වො චඞ්කමන්තමෙව පරිනිබ්බායමානං දස්සෙස්සාමී’’ති තතො චඞ්කමෙ ලෙඛං කත්වා ‘‘අහං ඉතො චඞ්කමකොටිතො පරකොටිං ගන්ත්වා නිවත්තමානො ඉමං ලෙඛං පත්වාව පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති වත්වා චඞ්කමං ඔරුය්හ පරභාගං ගන්ත්වා නිවත්තමානො එකෙන පාදෙන ලෙඛං අක්කන්තක්ඛණෙයෙව පරිනිබ්බායි.

එහිදී එක් වස්තු විෂයයක් මෙසේය: සොහොයුරු තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම අතුරින් එක් තෙරුන් වහන්සේ නමක් පුර පසළොස්වක පෝය දිනක පාතිමොක්ඛය දේශනා කර අවසානයේ, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා තමන් වහන්සේ වසන ස්ථානයට වැඩම කොට සක්මනෙහි සිට සඳ එළිය දෙස බලා තමන්ගේ ආයු සංස්කාරයන් පිරික්සා භික්ෂු සංඝයාගෙන් මෙසේ විමසූ සේක: "ඇවැත්නි, ඔබ වහන්සේලා භික්ෂූන් පිරිනිවන් පානවා දැක ඇත්තේ කෙසේ ද?" එවිට සමහරු "ස්වාමීනි, අසුන් මත හිඳ පිරිනිවන් පානු අප දැක ඇත" යි කීහ. ඇතැමෙක් "අහසේ පළඟක් බැඳ හිඳ පිරිනිවන් පානු දැක ඇත" යි කීහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ "දැන් මම ඔබ වහන්සේලාට සක්මන් කරමින්ම පිරිනිවන් පාන ආකාරය පෙන්වන්නෙමි" යි වදාරා, සක්මන් මළුවේ ඉරක් ඇඳ, "මම මෙම සක්මන් කෙළවරේ සිට අනෙක් කෙළවරට ගොස් නැවත හැරී පැමිණ මෙම ඉර (සීමාව) මත පය තබනවාත් සමඟම පිරිනිවන් පාන්නෙමි" යි පවසා සක්මනට බැස, එතෙරට ගොස් නැවත හැරී එන අතරතුර එක පයකින් එම ඉර පාගන මොහොතේම පිරිනිවන් පෑහ.

තස්මා හවෙ අප්පමත්තො, අනුයුඤ්ජෙථ පණ්ඩිතො;

එවං අනෙකානිසංසං, ආනාපානස්සතිං සදාති.

එබැවින් සැබවින්ම නුවණැත්තා, මෙබඳු අපමණ අනුසස් ඇති ආනාපානසතියෙහි නිරතුරුවම අප්‍රමාදීව නිරත විය යුතුය.

ඉදං ආනාපානස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

මෙය ආනාපානසතිය පිළිබඳ විස්තරාත්මක විග්‍රහයේ ආරම්භයයි.

උපසමානුස්සතිකථා

උපසමානුස්සති කථාව.

239. ආනාපානස්සතියා අනන්තරං උද්දිට්ඨං පන උපසමානුස්සතිං භාවෙතුකාමෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා විරාගො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායති, යදිදං මදනිම්මදනො පිපාසවිනයො ආලයසමුග්ඝාතො වට්ටුපච්ඡෙදො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බාන’’න්ති (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) එවං සබ්බදුක්ඛූපසමසඞ්ඛාතස්ස නිබ්බානස්ස ගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

239. ආනාපානසතියට පසුව දක්වන ලද උපසමානුස්සතිය වැඩීමට කැමති යෝගී භික්ෂුව විසින් හුදෙකලාව විවේකීව හිඳ මෙසේ මෙනෙහි කළ යුතුය: "මහණෙනි, සංඛත හෝ අසංඛත වූ යම් තාක් ධර්මයන් වෙත්ද, ඒ ධර්මයන් අතර විරාගය (නිවන) අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ. එනම්: මදය නසන (මදනම්මදන), පිපාසය (තෘෂ්ණාව) සංසිඳුවන (පිපාසවිනය), ආලය (ඇලීම) සහමුලින් උදුරා දමන (ආලයසමුග්ඝාත), වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) සිඳලන (වට්ටුපච්ඡේද), තෘෂ්ණාව ක්ෂය කරන (තණ්හක්ඛය), විරාග වූ, නිරෝධ වූ නිර්වාණයයි." මෙසේ සියලු දුක් සංසිඳුවන ලක්ෂණයෙන් යුත් නිවනෙහි ගුණ මෙනෙහි කළ යුතුය.

තත්ථ යාවතාති යත්තකා. ධම්මාති සභාවා. සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වාති සඞ්ගම්ම සමාගම්ම පච්චයෙහි කතා වා අකතා වා. විරාගො තෙසං ධම්මානං [Pg.285] අග්ගමක්ඛායතීති තෙසං සඞ්ඛතාසඞ්ඛතධම්මානං විරාගො අග්ගමක්ඛායති සෙට්ඨො උත්තමොති වුච්චති. තත්ථ විරාගොති න රාගාභාවමත්තමෙව, අථ ඛො යදිදං මදනිම්මදනො…පෙ… නිබ්බානන්ති යො සො මදනිම්මදනොතිආදීනි නාමානි අසඞ්ඛතධම්මො ලභති, සො විරාගොති පච්චෙතබ්බො. සො හි යස්මා තමාගම්ම සබ්බෙපි මානමදපුරිසමදාදයො මදා නිම්මදා අමදා හොන්ති විනස්සන්ති, තස්මා මදනිම්මදනොති වුච්චති. යස්මා ච තමාගම්ම සබ්බාපි කාමපිපාසා විනයං අබ්භත්ථං යාති, තස්මා පිපාසවිනයොති වුච්චති. යස්මා පන තමාගම්ම පඤ්චකාමගුණාලයා සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්ති, තස්මා ආලයසමුග්ඝාතොති වුච්චති. යස්මා ච තමාගම්ම තෙභූමකං වට්ටං උපච්ඡිජ්ජති, තස්මා වට්ටුපච්ඡෙදොති වුච්චති. යස්මා පන තමාගම්ම සබ්බසො තණ්හා ඛයං ගච්ඡති විරජ්ජති නිරුජ්ඣති ච, තස්මා තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධොති වුච්චති. යස්මා පනෙස චතස්සො යොනියො පඤ්ච ගතියො සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො නව ච සත්තාවාසෙ අපරාපරභාවාය විනනතො ආබන්ධනතො සංසිබ්බනතො වානන්ති ලද්ධවොහාරාය තණ්හාය නික්ඛන්තො නිස්සටො විසංයුත්තො, තස්මා නිබ්බානන්ති වුච්චතීති.

එහි 'යාවතා' යනු යම් තාක් ප්‍රමාණයකි. 'ධම්මා' යනු ස්වභාව ධර්මයෝය. 'සංඛතා වා අසංඛතා වා' යනු ප්‍රත්‍යයන් මගින් එක්ව සැකසුණු හෝ නොසැකසුණු යන්නයි. 'විරාගෝ තේසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායති' යනු එම සංඛත අසංඛත ධර්මයන් අතුරින් විරාගය ශ්‍රේෂ්ඨතම හා උතුම්ම ධර්මය ලෙස ප්‍රකාශ කර ඇති බවයි. එහි 'විරාග' යනු රාගය නොමැති වීම පමණක්ම නොවේ. එසේනම්, 'මදනම්මදන' ආදී නම් ලැබූ යම් ඒ අසංඛත ධර්මයක් ඇද්ද, එය විරාගය ලෙස දත යුතුය. මන්දයත්, එයට පැමිණීමෙන් මාන මදය, පුරිස මදය ආදී සියලු මදයන් පහව යන බැවින් හා නැසී යන බැවින් එය 'මදනම්මදන' නම් වේ. එයට පැමිණීමෙන් සියලු කාම පිපාසාවන් සංසිඳෙන බැවින් එය 'පිපාසවිනය' නම් වේ. එයට පැමිණීමෙන් පංච කාම ගුණයන්හි ඇලීම (ආලය) සහමුලින් නැසී යන බැවින් එය 'ආලයසමුග්ඝාත' නම් වේ. එයට පැමිණීමෙන් තෛභූමක වෘත්තය සිඳී යන බැවින් එය 'වට්ටුපච්ඡේද' නම් වේ. එයට පැමිණීමෙන් තෘෂ්ණාව සහමුලින්ම ක්ෂය වන, විරාග වන, නිරුද්ධ වන බැවින් එය 'තණ්හක්ඛය, විරාග, නිරෝධ' යනුවෙන් හැඳින්වේ. තවද, එය (තෘෂ්ණාව) යෝනි සතරක, ගති පහක, විඥානස්ථිති සතක සහ සත්ත්වාවාස නවයක නැවත නැවත ඉපදීම පිණිස විවීම, බැඳීම සහ ගැටගැසීම කරන බැවින් 'වාන' (තෘෂ්ණාව) යැයි කියනු ලැබේ. එම 'වානයෙන්' නික්මුණු, වෙන් වූ, විසංයුක්ත වූ බැවින් මෙය 'නිබ්බාන' (නිර්වාණය) යැයි කියනු ලැබේ.

එවමෙතෙසං මදනිම්මදනතාදීනං ගුණානං වසෙන නිබ්බානසඞ්ඛාතො උපසමො අනුස්සරිතබ්බො. යෙ වා පනඤ්ඤෙපි භගවතා – ‘‘අසඞ්ඛතඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි… සච්චඤ්ච… පාරඤ්ච… සුදුද්දසඤ්ච… අජරඤ්ච… ධුවඤ්ච… නිප්පපඤ්චඤ්ච… අමතඤ්ච… සිවඤ්ච… ඛෙමඤ්ච… අබ්භුතඤ්ච… අනීතිකඤ්ච… අබ්‍යාබජ්ඣඤ්ච… විසුද්ධිඤ්ච… දීපඤ්ච… තාණඤ්ච … ලෙණඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදීසු (සං. නි. 4.366) සුත්තෙසු උපසමගුණා වුත්තා, තෙසම්පි වසෙන අනුස්සරිතබ්බොයෙව.

මෙලෙස මදනම්මදන ආදී ගුණයන්ගේ වශයෙන් නිර්වාණ සංඛ්‍යාත උපශමය (සංසිඳීම) මෙනෙහි කළ යුතුය. තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "මහණෙනි, මම ඔබට අසංඛතය දේශනා කරමි... සත්‍යය ද, පරතෙර (පාර) ද, දැකීමට ඉතා අපහසු වූ දෙය ද, ජරාවක් නැති දෙය ද, ස්ථිර වූ දෙය ද, ප්‍රපංච රහිත දෙය ද, අමෘතය ද, ශිව (ශාන්ත) ද, ඛේම (සුරක්ෂිත) ද, ආශ්චර්යය ද, උවදුරු රහිත බව ද, දුක් රහිත බව ද, විසුද්ධිය ද, දීපය ද, තාණය (ආරක්ෂාව) ද, ලේණය ද දේශනා කරමි" යනාදී සූත්‍රයන්හි යම් උපශම ගුණයන් වදාරන ලද්දේද, ඒවායේ වශයෙන් ද මෙනෙහි කළ යුතුමය.

තස්සෙවං මදනිම්මදනතාදිගුණවසෙන උපසමං අනුස්සරතො නෙව තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොස… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති උපසමං ආරබ්භාති බුද්ධානුස්සතිආදීසු වුත්තනයෙනෙව වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. උපසමගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති[Pg.286]. තදෙතමුපසමගුණානුස්සරණවසෙන උපසමානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති.

මෙලෙස ඉහත සඳහන් කරන ලද ක්‍රමයට අනුව, මත් බව දුරු කරන්නා වූ ගුණයන්ගේ වශයෙන් ශාන්ත වූ නිවන මෙනෙහි කරන්නා වූ ඒ යෝගියාට, එම අවස්ථාවේදී රාගයෙන් පීඩිත වූ සිතක් ඇති නොවේ, ද්වේෂයෙන් පීඩිත වූ සිතක් ඇති නොවේ, මෝහයෙන් පීඩිත වූ සිතක් ඇති නොවේ. නිවන අරමුණු කොට ගත් ඔහුගේ සිත එකල්හි ඍජු වන්නේමය. මෙසේ බුද්ධානුස්සති ආදියෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන්ම නීවරණයන් විෂ්කම්භනය කළා වූ යෝගියාට එකම ක්ෂණයක ධ්‍යාන අංගයෝ උපදිති. එසේ වුවද උපසම ගුණයන්ගේ (නිවනෙහි ගුණයන්ගේ) ගැඹුරු බව නිසා හෝ විවිධ ප්‍රකාර වූ ගුණයන් මෙනෙහි කිරීමට යොමු වී ඇති බැවින් අර්පණාවට නොපැමිණ උපචාර ප්‍රාප්ත වූවා වූම ධ්‍යානයක් ඇති වේ. එය උපසම ගුණයන් මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් 'උපසමානුස්සතිය' යන සංඛ්‍යාවටම (නමටම) පැමිණේ.

ඡ අනුස්සතියො විය ච අයම්පි අරියසාවකස්සෙව ඉජ්ඣති, එවං සන්තෙපි උපසමගරුකෙන පුථුජ්ජනෙනාපි මනසි කාතබ්බා. සුතවසෙනාපි හි උපසමෙ චිත්තං පසීදති. ඉමඤ්ච පන උපසමානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු සුඛං සුපති, සුඛං පටිබුජ්ඣති, සන්තින්ද්‍රියො හොති සන්තමානසො හිරොත්තප්පසමන්නාගතො පාසාදිකො පණීතාධිමුත්තිකො සබ්‍රහ්මචාරීනං ගරු ච භාවනීයො ච. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

සවැදෑරුම් අනුස්සතියන් මෙන් මෙයද ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ටම සමෘද්ධිමත් වන්නේය. එසේ වුවද, නිවනෙහි ගෞරවය ඇති පෘථග්ජනයෙකු විසින් වුවද මෙය මෙනෙහි කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, අසා දැනගත් කරුණු (ශ්‍රැතය) අනුව වුවද නිවන කෙරෙහි සිත පැහැදෙන්නේය. මෙම උපසමානුස්සතියෙහි නිරත වූ භික්ෂුව සුවසේ නිදයි, සුවසේ පිබිදෙයි, ශාන්ත වූ ඉඳුරන් ඇත්තේ වෙයි, ශාන්ත වූ මනසක් ඇත්තේ වෙයි, හිරි-ඔතප් දෙකින් යුක්ත වෙයි, ප්‍රසාදජනක වූයේ වෙයි, උසස් වූ අරමුණු ඇත්තේ වෙයි, සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ගරු කටයුතු වූද භාවනානුයෝගී වූද කෙනෙක් වෙයි. මතු මග පල අවබෝධ නොකළේ වුවද සුගති පරායන වන්නේය.

තස්මා හවෙ අප්පමත්තො, භාවයෙථ විචක්ඛණො;

එවං අනෙකානිසංසං, අරියෙ උපසමෙ සතින්ති.

එබැවින් නුවණැති යෝගියා, මෙසේ බොහෝ ආනිසංස ඇති ආර්ය වූ උපසමය (නිවන) කෙරෙහි ඒකාන්තයෙන්ම අප්‍රමාදීව සිහිය වැඩිය යුතුය.

ඉදං උපසමානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

මෙය උපසමානුස්සති විස්තර කථාවෙහි ආරම්භයයි.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

සත්පුරුෂ ජනයාගේ ප්‍රමෝදය සඳහා කරන ලද විසුද්ධිමාර්ගයෙහි,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

සමාධි භාවනා අධිකාරයෙහි,

අනුස්සතිකම්මට්ඨානනිද්දෙසො නාම

අනුස්සති කම්මට්ඨාන නිර්දේශය නම් වූ,

අට්ඨමො පරිච්ඡෙදො.

අටවන පරිච්ඡේදයයි.

9. බ්‍රහ්මවිහාරනිද්දෙසො

9. බ්‍රහ්මවිහාර නිර්දේශය

මෙත්තාභාවනාකථා

මෙත්තා භාවනා කථාව

240. අනුස්සතිකම්මට්ඨානානන්තරං [Pg.287] උද්දිට්ඨෙසු පන මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපෙක්ඛාති ඉමෙසු චතූසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසු මෙත්තං භාවෙතුකාමෙන තාව ආදිකම්මිකෙන යොගාවචරෙන උපච්ඡින්නපලිබොධෙන ගහිතකම්මට්ඨානෙන භත්තකිච්චං කත්වා භත්තසම්මදං පටිවිනොදෙත්වා විවිත්තෙ පදෙසෙ සුපඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ සුඛනිසින්නෙන ආදිතො තාව දොසෙ ආදීනවො, ඛන්තියඤ්ච ආනිසංසො පච්චවෙක්ඛිතබ්බො.

240. අනුස්සති කර්මස්ථානයන්ට පසුව දක්වන ලද මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ඛා යන සතර බ්‍රහ්ම විහාරයන් අතුරින්, පළමුව මෛත්‍රිය වැඩීමට කැමති ආදිකම්මික යෝගාවචරයා විසින් පලිබෝධයන් කපා හැර, කර්මස්ථානය උගෙන, බත් කිස නිමවා, නිදිමත දුරු කොට, විවේකී ස්ථානයක මැනවින් පනවන ලද අසුනක සුවසේ හිඳ, පළමුව ද්වේෂයෙහි ආදීනව සහ ඉවසීමෙහි (ක්ෂාන්තියෙහි) ආනිසංස මෙනෙහි කළ යුතුය.

කස්මා? ඉමාය හි භාවනාය දොසො පහාතබ්බො, ඛන්ති අධිගන්තබ්බා. න ච සක්කා කිඤ්චි අදිට්ඨාදීනවං පහාතුං, අවිදිතානිසංසං වා අධිගන්තුං. තස්මා ‘‘දුට්ඨො ඛො, ආවුසො, දොසෙන අභිභූතො පරියාදිණ්ණචිත්තො පාණම්පි හනතී’’තිආදීනං (අ. නි. 3.72) වසෙන දොසෙ ආදීනවො දට්ඨබ්බො.

මක්නිසාද යත්? මෙම භාවනාවෙන් ද්වේෂය ප්‍රහීණ කළ යුතුය, ඉවසීම ලබා ගත යුතුය. ආදීනව නොදැක කිසිවක් ප්‍රහීණ කළ නොහැක, ආනිසංස නොදැන කිසිවක් ලබා ගත නොහැක. එබැවින්, "ඇවැත්නි, ද්වේෂයෙන් මඩනා ලද, ද්වේෂයෙන් මැඬුණු සිත් ඇති පුද්ගලයා ප්‍රාණීන් පවා මරන්නේය" යනාදී සූත්‍ර පාඨයන්හි අනුසාරයෙන් ද්වේෂයෙහි ආදීනව දැකිය යුතුය.

‘‘ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා, නිබ්බානං පරමං වදන්ති බුද්ධා’’;

(දී. නි. 2.90;

ධ. ප. 184);

‘‘ඛන්තිබලං බලානීකං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණං’’. (ධ. ප. 399;

සු. නි. 628);

ඉවසීම උතුම්ම තපසයි, නිවන පරම සැපත යැයි බුදුවරු වදාරති. ඉවසීම බලය කොට ඇති, ඉවසීමම සේනාව කොට ඇති ඔහු මම බ්‍රාහ්මණයෙකු යැයි කියමි.

‘‘ඛන්තා භිය්‍යො න විජ්ජතී’’තිආදීනං (සං. නි. 1.250) වසෙන ඛන්තියං ආනිසංසො වෙදිතබ්බො.

"ඉවසීමට වඩා වැඩි දෙයක් නැත" යනාදී සූත්‍ර අනුසාරයෙන් ක්ෂාන්තියෙහි (ඉවසීමෙහි) ආනිසංස දත යුතුය.

අථෙවං දිට්ඨාදීනවතො දොසතො චිත්තං විවෙචනත්ථාය, විදිතානිසංසාය ච ඛන්තියා සංයොජනත්ථාය මෙත්තාභාවනා ආරභිතබ්බා. ආරභන්තෙන ච ආදිතොව පුග්ගලභෙදො ජානිතබ්බො ‘‘ඉමෙසු පුග්ගලෙසු මෙත්තා පඨමං න භාවෙතබ්බා, ඉමෙසු නෙව භාවෙතබ්බා’’ති.

ඉන්පසු මෙසේ ආදීනව දක්නා ලද ද්වේෂයෙන් සිත වෙන් කිරීම සඳහාත්, ආනිසංස දන්නා ලද ඉවසීමෙහි සිත යෙදවීම සඳහාත් මෛත්‍රී භාවනාව ආරම්භ කළ යුතුය. ආරම්භ කරන්නා විසින් පළමුව පුද්ගල ප්‍රභේදයන් දත යුතුය. එනම් "මෙම පුද්ගලයන් කෙරෙහි පළමුව මෛත්‍රිය නොවැඩිය යුතුය, මෙම පුද්ගලයන් කෙරෙහි කිසිසේත්ම නොවැඩිය යුතුය" යනුවෙනි.

අයඤ්හි මෙත්තා අප්පියපුග්ගලෙ, අතිප්පියසහායකෙ, මජ්ඣත්තෙ, වෙරීපුග්ගලෙති ඉමෙසු චතූසු පඨමං න භාවෙතබ්බා. ලිඞ්ගවිසභාගෙ ඔධිසො න භාවෙතබ්බා. කාලකතෙ න භාවෙතබ්බාව. කිංකාරණා අප්පියාදීසු පඨමං න භාවෙතබ්බා? අප්පියං හි පියට්ඨානෙ ඨපෙන්තො කිලමති. අතිප්පියසහායකං මජ්ඣත්තට්ඨානෙ ඨපෙන්තො කිලමති, අප්පමත්තකෙපි චස්ස දුක්ඛෙ උප්පන්නෙ ආරොදනාකාරප්පත්තො විය හොති. මජ්ඣත්තං [Pg.288] ගරුට්ඨානෙ ච පියට්ඨානෙ ච ඨපෙන්තො කිලමති. වෙරිමනුස්සරතො කොධො උප්පජ්ජති, තස්මා අප්පියාදීසු පඨමං න භාවෙතබ්බා.

මක්නිසාද යත්, මෙම මෛත්‍රිය අප්‍රිය පුද්ගලයා, අතිප්‍රිය යහළුවා, මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා සහ වෛරී පුද්ගලයා යන සතර දෙනා කෙරෙහි පළමුව නොවැඩිය යුතුය. ප්‍රතිවිරුද්ධ ලිංගිකයන් කෙරෙහි වෙන් වශයෙන් (නිශ්චිත පුද්ගලයෙකු ලෙස) නොවැඩිය යුතුය. මියගිය පුද්ගලයන් කෙරෙහි කිසිසේත්ම නොවැඩිය යුතුය. මක්නිසාද අප්‍රිය පුද්ගලයන් ආදීන් කෙරෙහි පළමුව නොවැඩිය යුත්තේ? අප්‍රිය පුද්ගලයෙකු ප්‍රිය ස්ථානයෙහි තැබීමට උත්සාහ කිරීමේදී සිත වෙහෙසට පත්වේ. අතිප්‍රිය යහළුවෙකු මධ්‍යස්ථ ස්ථානයෙහි තැබීමේදී සිත වෙහෙසට පත්වේ, තවද ඔහුට සුළු දුකක් පැමිණි කල්හි පවා තමා හඬන්නාක් වැනි තත්ත්වයට පත්වේ. මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයෙකු ගුරු ස්ථානයෙහි හෝ ප්‍රිය ස්ථානයෙහි තැබීමට යාමේදීද සිත වෙහෙසේ. වෛරී පුද්ගලයා සිහි කරන විට ක්‍රෝධය උපදියි. එබැවින් අප්‍රිය පුද්ගලයා ආදීන් කෙරෙහි පළමුව මෛත්‍රිය නොවැඩිය යුතුය.

ලිඞ්ගවිසභාගෙ පන තමෙව ආරබ්භ ඔධිසො භාවෙන්තස්ස රාගො උප්පජ්ජති. අඤ්ඤතරො කිර අමච්චපුත්තො කුලූපකත්ථෙරං පුච්ඡි ‘‘භන්තෙ, කස්ස මෙත්තා භාවෙතබ්බා’’ති? ථෙරො ‘‘පියපුග්ගලෙ’’ති ආහ. තස්ස අත්තනො භරියා පියා හොති. සො තස්සා මෙත්තං භාවෙන්තො සබ්බරත්තිං භිත්තියුද්ධමකාසි. තස්මා ලිඞ්ගවිසභාගෙ ඔධිසො න භාවෙතබ්බා.

ප්‍රතිවිරුද්ධ ලිංගිකයෙකු අරමුණු කොට වෙන් වශයෙන් මෛත්‍රිය වඩන්නාට රාගය උපදී. එක්තරා ඇමති පුත්‍රයෙක් කුළුපග තෙරුන් වහන්සේගෙන් "ස්වාමීනි, මෛත්‍රිය කා හට වැඩිය යුතුද?" යි ඇසීය. තෙරුන් වහන්සේ "ප්‍රිය පුද්ගලයෙකුට" යැයි වදාළහ. ඔහුට තමාගේ බිරිඳ ඉතා ප්‍රිය විය. ඔහු ඇය කෙරෙහි මෛත්‍රිය වඩමින් මුළු රාත්‍රිය පුරා (රාගයෙන් මත්ව) බිත්තියට හිසින් පහර දුන්නේය. එබැවින් ප්‍රතිවිරුද්ධ ලිංගිකයන් කෙරෙහි වෙන් වශයෙන් මෛත්‍රිය නොවැඩිය යුතුය.

කාලකතෙ පන භාවෙන්තො නෙව අප්පනං, න උපචාරං පාපුණාති. අඤ්ඤතරො කිර දහරභික්ඛු ආචරියං ආරබ්භ මෙත්තං ආරභි. තස්ස මෙත්තා නප්පවත්තති. සො මහාථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ, පගුණාව මෙ මෙත්තාඣානසමාපත්ති, න ච නං සමාපජ්ජිතුං සක්කොමි, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති ආහ. ථෙරො ‘‘නිමිත්තං, ආවුසො, ගවෙසාහී’’ති ආහ. සො ගවෙසන්තො ආචරියස්ස මතභාවං ඤත්වා අඤ්ඤං ආරබ්භ මෙත්තායන්තො සමාපත්තිං අප්පෙසි. තස්මා කාලකතෙ න භාවෙතබ්බාව.

මියගිය පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි මෛත්‍රිය වඩන්නා අර්පණාවට හෝ උපචාරයට පවා නොපැමිණේ. එක්තරා දහම් භික්ෂුවක් තමාගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ අරමුණු කොට මෛත්‍රිය ආරම්භ කළේය. එහෙත් ඔහුගේ මෛත්‍රිය ඉදිරියට ගියේ නැත. ඔහු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක වෙත ගොස් "ස්වාමීනි, මට මෛත්‍රී ධ්‍යාන සමාපත්තිය මැනවින් පුරුදුය, එහෙත් මට එයට සමවැදිය නොහැක, එයට හේතුව කුමක්ද?" යි ඇසීය. තෙරුන් වහන්සේ "ඇවැත්නි, අරමුණ සොයන්න" යැයි වදාළහ. ඔහු සොයා බලන විට තම ආචාර්යයන් වහන්සේ මියගොස් ඇති බව දැනගෙන වෙනත් අයෙකු අරමුණු කොට මෛත්‍රිය වඩා සමාපත්තියට පැමිණියේය. එබැවින් මියගිය අය කෙරෙහි මෛත්‍රිය නොවැඩිය යුතුය.

241. සබ්බපඨමං පන ‘‘අහං සුඛිතො හොමි නිද්දුක්ඛො’’ති වා, ‘‘අවෙරො අබ්‍යාපජ්ජො අනීඝො සුඛී අත්තානං පරිහරාමී’’ති වා එවං පුනප්පුනං අත්තනියෙව භාවෙතබ්බා.

241. සැමටම ප්‍රථමයෙන් "මම සුවපත් වෙම්වා, දුක් නැත්තෙක් වෙම්වා" කියා හෝ "මම වෛර නැත්තෙක් වෙම්වා, ක්‍රෝධ නැත්තෙක් වෙම්වා, නිර්දුක් වෙම්වා, සුවපත් වූ මම මාගේ ආත්මය පරිහරණය කරම්වා" කියා හෝ මෙලෙස නැවත නැවතත් තමා කෙරෙහිම මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය.

එවං සන්තෙ යං විභඞ්ගෙ (විභ. 643) වුත්තං –

එසේ වූ කල්හි විභංගයෙහි යමක් වදාරන ලද්දේද -

‘‘කථඤ්ච භික්ඛු මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති? සෙය්‍යථාපි නාම එකං පුග්ගලං පියං මනාපං දිස්වා මෙත්තායෙය්‍ය, එවමෙව සබ්බෙ සත්තෙ මෙත්තාය ඵරතී’’ති.

"භික්ෂුවක් කෙසේ නම් මෛත්‍රී සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයිද? යම්සේ ප්‍රියමනාප පුද්ගලයෙකු දැක මෛත්‍රිය කෙරේද, එලෙසම සියලු සත්වයන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය පතුරුවයි" යනුවෙනි.

‘‘යඤ්ච පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 2.22) –

පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ද -

‘‘කතමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති භාවෙතබ්බා, සබ්බෙ සත්තා අවෙරා හොන්තු’’ අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා සුඛී අත්තානං පරිහරන්තු. සබ්බෙ පාණා… සබ්බෙ භූතා… සබ්බෙ පුග්ගලා… සබ්බෙ අත්තභාවපරියාපන්නා අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූ’’තිආදි –

"කවර පංච ආකාරයකින් සීමා රහිතව පතුරුවන මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය වැඩිය යුතුද? සියලු සත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ක්‍රෝධ නැත්තෝ වෙත්වා, නිර්දුක් වෙත්වා, සුවපත් වූවෝ තම තමන්ගේ ආත්මයන් පරිහරණය කෙරෙත්වා. සියලු ප්‍රාණීහු... සියලු භූතයෝ... සියලු පුද්ගලයෝ... සියලු ආත්මභාවයට පරියාපන්න වූවෝ වෛර නැත්තෝ, ක්‍රෝධ නැත්තෝ, නිර්දුක් වූවෝ, සුවපත්ව තමන්ව පරිහරණය කෙරෙත්වා" යනාදී වශයෙන් වදාළහ.

වුත්තං. යඤ්ච මෙත්තසුත්තෙ (ඛු. පා. 9.3; සු. නි. 145) –

මෛත්‍රී සූත්‍රයෙහිද මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘සුඛිනොව [Pg.289] ඛෙමිනො හොන්තු,සබ්බසත්තා භවන්තු සුඛිතත්තා’’තිආදි. –

"සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, බිය නැත්තෝ වෙත්වා, සැම සත්වයෝම සුවපත් වූ සිත් ඇත්තෝ වෙත්වා" යනාදී වශයෙනි.

වුත්තං, තං විරුජ්ඣති. න හි තත්ථ අත්තනි භාවනා වුත්තාති චෙ. තඤ්ච න විරුජ්ඣති. කස්මා? තඤ්හි අප්පනාවසෙන වුත්තං. ඉදං සක්ඛිභාවවසෙන.

එසේ වදාළේ නම්, එය (අභිධර්ම විභංගාදියෙහි වදාළ දෙයට) පටහැනි නොවන්නේද? එහි (විභංගාදියෙහි) තමා කෙරෙහි මෙත් වැඩීමක් වදාරා නැතැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්, එය පටහැනි නොවේ. ඒ මන්ද? ඒ මන්ද යත්, එහි (විභංගාදියෙහි) වදාරන ලද්දේ අර්පණා (ධ්‍යාන) වශයෙනි. මෙහි (තමා කෙරෙහි මෙත් වැඩීම) වදාරන ලද්දේ සාක්ෂියක් (නිදසුනක්) කරගැනීමේ වශයෙනි.

සචෙපි හි වස්සසතං වස්සසහස්සං වා ‘‘අහං සුඛිතො හොමී’’තිආදිනා නයෙන අත්තනි මෙත්තං භාවෙති, නෙවස්ස අප්පනා උප්පජ්ජති. ‘‘අහං සුඛිතො හොමී’’ති භාවයතො පන යථා අහං සුඛකාමො දුක්ඛපටික්කූලො ජීවිතුකාමො අමරිතුකාමො ච, එවං අඤ්ඤෙපි සත්තාති අත්තානං සක්ඛිං කත්වා අඤ්ඤසත්තෙසු හිතසුඛකාමතා උප්පජ්ජති. භගවතාපි –

යමෙක් වසර සියයක් හෝ දහසක් මුළුල්ලේ 'මම සුවපත් වෙම්වා' යන ක්‍රමයට තමා කෙරෙහි මෙත් වැඩුවද, ඔහුට අර්පණා (ධ්‍යානයක්) ඇති නොවේ. එහෙත් 'මම සුවපත් වෙම්වා' යි වඩන්නා වූ තැනැත්තා හට, 'මා සැප කැමති වන්නාක් මෙන්ද, දුකට අකමැති වන්නාක් මෙන්ද, ජීවත් වීමට කැමති මෙන්ම මරණයට අකමැති වන්නාක් මෙන්ද, අනෙක් සත්ත්වයෝද එසේමය' කියා තමා සාක්ෂියක් (නිදසුනක්) කොට ගෙන අන් සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිතසුව කැමති බව ඇති වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘සබ්බා දිසා අනුපරිගම්ම චෙතසා,නෙවජ්ඣගා පියතරමත්තනා ක්වචි;

එවං පියො පුථු අත්තා පරෙසං,තස්මා න හිංසෙ පරමත්තකාමො’’ති. (සං. නි. 1.119;

උදා. 41);

–

'සියලු දිශාවන් සිහියෙන් විමසා බැලුවද, තමාට වඩා වැඩියෙන් ආදරය කරන වෙනත් අයෙකු කොතැනකවත් හමු නොවීය. එසේම අනෙක් අයටද තමාගේ ආත්මයම අතිශයින් ප්‍රියජනක වේ. එබැවින් තමාට සැප කැමති තැනැත්තා අනුන් හට හිංසා නොකළ යුතුය' යන්නයි.

වදතා අයං නයො දස්සිතො.

යනුවෙන් වදාරමින් උන්වහන්සේ මෙම ක්‍රමය පෙන්වා දුන් සේක.

242. තස්මා සක්ඛිභාවත්ථං පඨමං අත්තානං මෙත්තාය ඵරිත්වා තදනන්තරං සුඛප්පවත්තනත්ථං ය්වායං පියො මනාපො ගරු භාවනීයො ආචරියො වා ආචරියමත්තො වා උපජ්ඣායො වා උපජ්ඣායමත්තො වා තස්ස දානපියවචනාදීනි පියමනාපත්තකාරණානි සීලසුතාදීනි ගරුභාවනීයත්තකාරණානි ච අනුස්සරිත්වා ‘‘එස සප්පුරිසො සුඛී හොතු නිද්දුක්ඛො’’තිආදිනා නයෙන මෙත්තා භාවෙතබ්බා.

242. එබැවින්, සාක්ෂියක් (නිදසුනක්) කරගනු පිණිස පළමුව තමා කෙරෙහි මෙත්තාව පතුරුවා, ඉන් අනතුරුව මෙත්තාව පහසුවෙන් පවත්වා ගනු පිණිස, තමාට ප්‍රිය වූ, මනාප වූ, ගුරු කළ යුතු වූ, ගෞරවණීය වූ ආචාර්යවරයෙකු හෝ ආචාර්යවරයෙකු බඳු වූ අයෙකු හෝ උපාධ්‍යායවරයෙකු හෝ උපාධ්‍යායවරයෙකු බඳු වූ අයෙකු හෝ වේ නම්, ඔහුගේ දානය, ප්‍රිය වචනය ආදී ප්‍රිය මනාප වීමට හේතු වන කරුණු හා ශීල, ශ්‍රැත ආදී ගරු කළ යුතු හා ගෞරවණීය වීමට හේතු වන කරුණු මෙනෙහි කරමින් 'මේ සත්පුරුෂයා සුවපත් වේවා, නිදුක් වේවා' යන ක්‍රමයට මෙත් වැඩිය යුතුය.

එවරූපෙ ච පුග්ගලෙ කාමං අප්පනා සම්පජ්ජති, ඉමිනා පන භික්ඛුනා තාවතකෙනෙව තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා සීමාසම්භෙදං කත්තුකාමෙන තදනන්තරං අතිප්පියසහායකෙ, අතිප්පියසහායකතො මජ්ඣත්තෙ, මජ්ඣත්තතො වෙරීපුග්ගලෙ මෙත්තා භාවෙතබ්බා. භාවෙන්තෙන ච එකෙකස්මිං කොට්ඨාසෙ මුදුං කම්මනියං චිත්තං කත්වා තදනන්තරෙ තදනන්තරෙ උපසංහරිතබ්බං.

එවැනි පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි සැබවින්ම අර්පණාව සිද්ධ වේ. එහෙත් මෙම මහණ තෙමේ එපමණකින් සතුටට පත් නොවී, සීමා පවුරු බිඳලීමට (සියලු දෙනා කෙරෙහි සමානව මෙත් වැඩීමට) කැමති වන්නේ නම්, ඉන් අනතුරුව අතිශයින් ප්‍රිය යහළුවෙකු කෙරෙහිද, අතිශයින් ප්‍රිය යහළුවාගෙන් පසුව මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයෙකු කෙරෙහිද, මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයාගෙන් පසුව සතුරු පුද්ගලයෙකු කෙරෙහිද මෙත් වැඩිය යුතුය. මෙත් වඩන්නා වූ යෝගියා විසින් එක් එක් පුද්ගල කොටස් කෙරෙහි සිත මෘදු වූද, කර්මණ්‍ය වූද බවට පත් කරගෙන, ඉන්පසු පිළිවෙළින් අනෙක් කොටස් වෙතද මෙත්තාව යොමු කළ යුතුය.

යස්ස [Pg.290] පන වෙරීපුග්ගලො වා නත්ථි, මහාපුරිසජාතිකත්තා වා අනත්ථං කරොන්තෙපි පරෙ වෙරීසඤ්ඤාව නුප්පජ්ජති, තෙන ‘‘මජ්ඣත්තෙ මෙ මෙත්තචිත්තං කම්මනියං ජාතං, ඉදානි නං වෙරිම්හි උපසංහරාමී’’ති බ්‍යාපාරොව න කාතබ්බො. යස්ස පන අත්ථි, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මජ්ඣත්තතො වෙරීපුග්ගලෙ මෙත්තා භාවෙතබ්බා’’ති.

යමෙකුට සතුරු පුද්ගලයෙකු නැති නම් හෝ මහා පුරුෂයෙකු බඳු උතුම් ගුණ ඇති බැවින් අනුන් තමාට අනර්ථයක් කළද සතුරු යන හැඟීමක් ඇති නොවේ නම්, ඔහු විසින් 'මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි මාගේ මෙත් සිත කර්මණ්‍ය විය, දැන් එය සතුරෙකු වෙත යොමු කරමි' යි වෙහෙස විය යුතු නොවේ. සතුරෙකු සිටින තැනැත්තා අරභයා 'මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයාට පසුව සතුරු පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙත් වැඩිය යුතුය' යි වදාරන ලදී.

243. සචෙ පනස්ස වෙරිම්හි චිත්තමුපසංහරතො තෙන කතාපරාධානුස්සරණෙන පටිඝමුප්පජ්ජති, අථානෙන පුරිමපුග්ගලෙසු යත්ථ කත්ථචි පුනප්පුනං මෙත්තං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨහිත්වා පුනප්පුනං තං පුග්ගලං මෙත්තායන්තෙන පටිඝං විනොදෙතබ්බං. සචෙ එවම්පි වායමතො න නිබ්බාති, අථ –

243. නමුත් සතුරෙකු වෙත සිත යොමු කරන විට, ඔහු කළ වැරදි මෙනෙහි වීමෙන් යම් හෙයකින් ප්‍රතිඝයක් (තරහක්) උපදී නම්, එවිට මෙම යෝගියා විසින් මීට පෙර සඳහන් කළ පුද්ගලයන් අතරින් යම් අයෙකු කෙරෙහි නැවත නැවතත් මෙත් සිත සමාපන්න වී, එයින් නැගී සිට නැවත නැවතත් එම සතුරු පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙත් වඩමින් ක්‍රෝධය දුරු කළ යුතුය. එසේ උත්සාහ කරන විටත් ක්‍රෝධය සංසිඳෙන්නේ නැති නම්, එවිට;

කකචූපමඔවාද-ආදීනං අනුසාරතො;

පටිඝස්ස පහානාය, ඝටිතබ්බං පුනප්පුනං.

කකචූපම සූත්‍රයේ අනුශාසනා ආදිය අනුගමනය කරමින්, ප්‍රතිඝය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස නැවත නැවතත් උත්සාහ කළ යුතුය.

තඤ්ච ඛො ඉමිනා ආකාරෙන අත්තානං ඔවදන්තෙනෙව ‘‘අරෙ කුජ්ඣනපුරිස, නනු වුත්තං භගවතා –

එසේ උත්සාහ කළ යුත්තේ 'එම්බා ක්‍රෝධ කරන පුරුෂය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාරා නැද්ද?' යනුවෙන් තමාටම අවවාද කරගනිමිනි.

‘උභතොදණ්ඩකෙන චෙපි, භික්ඛවෙ, කකචෙන චොරා ඔචරකා අඞ්ගමඞ්ගානි ඔකන්තෙය්‍යුං, තත්‍රාපි යො මනො පදොසෙය්‍ය. න මෙ සො තෙන සාසනකරො’ති (ම. නි. 1.232) ච,

'මහණෙනි, මංකොල්ලකාර සොරුන් දෙපසින් අල්ලා ගත හැකි කියතකින් ඔබගේ අතපය කපා දැමුවද, යමෙක් ඒ කෙරෙහි සිත නරක් කර ගන්නේ නම්, ඔහු ඒ හේතුවෙන් මාගේ අනුශාසනාව පිළිපදින්නෙකු නොවේ' යන්න හා,

‘තස්සෙව තෙන පාපියො, යො කුද්ධං පටිකුජ්ඣති;

කුද්ධමප්පටිකුජ්ඣන්තො, සඞ්ගාමං ජෙති දුජ්ජයං.

'යමෙක් තමාට ක්‍රෝධ කරන්නාට පෙරළා ක්‍රෝධ කරයි නම්, ඔහු ඒ ක්‍රෝධය නිසා පළමුව ක්‍රෝධ කළ තැනැත්තාට වඩා ලාමක අයෙක් වෙයි. තමාට ක්‍රෝධ කරන්නාට පෙරළා ක්‍රෝධ නොකරන තැනැත්තා දිනීමට අපහසු මහා යුද්ධයක් දිනූවෙක් වෙයි' යන්න හා,

‘‘‘උභින්නමත්ථං චරති, අත්තනො ච පරස්ස ච;

පරං සඞ්කුපිතං ඤත්වා, යො සතො උපසම්මතී’ති ච. (සං. නි. 1.188);

–

'අනුන් කිපී ඇති බව දැන, යමෙක් සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව සන්සුන් වේද, ඔහු තමාගේත් අනුන්ගේත් යන දෙපාර්ශවයේම යහපත පිණිස හැසිරෙන්නෙක් වෙයි' යනුවෙන් (වදාළ සේක).

‘‘‘සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සපත්තකන්තා සපත්තකරණා කොධනං ආගච්ඡන්ති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. කතමෙ සත්ත? ඉධ, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති අහො වතායං දුබ්බණ්ණො අස්සාති. තං කිස්සහෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස වණ්ණවතාය නන්දති. කොධනායං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කිඤ්චාපි සො හොති සුන්හාතො සුවිලිත්තො කප්පිතකෙසමස්සු ඔදාතවත්ථවසනො, අථ ඛො සො දුබ්බණ්ණොව හොති කොධාභිභූතො. අයං, භික්ඛවෙ, [Pg.291] පඨමො ධම්මො සපත්තකන්තො සපත්තකරණො කොධනං ආගච්ඡති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. පුන චපරං, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති අහොවතායං දුක්ඛං සයෙය්‍යාති…පෙ… න පචුරත්ථො අස්සාති…පෙ… න භොගවා අස්සාති…පෙ… න යසවා අස්සාති…පෙ… න මිත්තවා අස්සාති…පෙ… න කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජෙය්‍යාති. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස සුගතිගමනෙන නන්දති. කොධනායං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කායෙන දුච්චරිතං චරති, වාචාය මනසා දුච්චරිතං චරති. සො කායෙන වාචාය මනසා දුච්චරිතං චරිත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජති කොධාභිභූතො’ති (අ. නි. 7.64) ච,

'මහණෙනි, ක්‍රෝධ කරන්නා වූ ස්ත්‍රියක හෝ පුරුෂයෙකු කරා සතුරා කැමති වන්නා වූත්, සතුරා විසින් සිදු කරන්නා වූත් මේ කරුණු හත පැමිණෙයි. ඒ හත කුමක්ද? මහණෙනි, මෙලොව සතුරෙක් තම සතුරාට මෙසේ පතයි; "අනේ! මේ තැනැත්තා අවලස්සන වේවා" කියායි. ඒ මන්ද? මහණෙනි, සතුරෙක් තම සතුරා ලස්සන වෙනවාට කැමති නැත. මහණෙනි, ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද, ක්‍රෝධයෙන් වෙළුණු මේ පුද්ගලයා, මැනවින් ස්නානය කර, සුවඳ විලවුන් ගල්වා, කෙස් රවුල් සකසා, සුදු වස්ත්‍ර හැඳ සිටියද, ඔහු ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද බැවින් අවලස්සනම වෙයි. මහණෙනි, සතුරා කැමති වන, සතුරා සිදු කරන, ක්‍රෝධ කරන්නා කරා පැමිණෙන පළමු කරුණ මෙයයි. තවද මහණෙනි, සතුරෙක් තම සතුරාට මෙසේ පතයි; "අනේ! මේ තැනැත්තා දුක්සේ නිදා ගනීවා"... "බොහෝ අර්ථලාභ නැත්තෙක් වේවා"... "භෝග සම්පත් නැත්තෙක් වේවා"... "කීර්තියක් නැත්තෙක් වේවා"... "මිතුරන් නැත්තෙක් වේවා"... "කය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයේ නූපදීවා" කියායි. ඒ මන්ද? මහණෙනි, සතුරෙක් තම සතුරා සුගතියට යනවාට කැමති නැත. මහණෙනි, ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද, ක්‍රෝධයෙන් වෙළුණු පුද්ගලයා කයින්, වචනයෙන් හා සිතින් දුශ්චරිතයෙහි හැසිරෙයි. හෙතෙම ක්‍රෝධයෙන් මඩනා ලද්දේ කයින්, වචනයෙන් හා සිතින් දුශ්චරිතයෙහි හැසිරී, කය බිඳී මරණින් මතු අපාය, දුග්ගති, විනිපාත සංඛ්‍යාත නිරයට පැමිණෙයි' යනුවෙන් (වදාළ සේක).

‘‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ඡවාලාතං උභතොපදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථගතං නෙව ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරති, න අරඤ්ඤෙ කට්ඨත්ථං ඵරති. තථූපමාහං, භික්ඛවෙ, ඉමං පුග්ගලං වදාමී’ති ච,

'මහණෙනි, දෙකෙළවර ගිනි ගන්නා වූ, මැද අසූචි තැවරුණු, සොහොනක දැවෙන දර කැබැල්ලක් ගමක දර සඳහා ප්‍රයෝජනයට ගත නොහැකි වන්නාක් මෙන්ද, වනයක දර සඳහා ප්‍රයෝජනයට ගත නොහැකි වන්නාක් මෙන්ද, මහණෙනි, මම මේ පුද්ගලයා ඒ හා සමාන යැයි පවසමි' යනුවෙන්ද (වදාළ සේක).

‘‘සො දානි ත්වං එවං කුජ්ඣන්තො න චෙව භගවතො සාසනකරො භවිස්සසි, පටිකුජ්ඣන්තො ච කුද්ධපුරිසතොපි පාපියො හුත්වා න දුජ්ජයං සඞ්ගාමං ජෙස්සසි, සපත්තකරණෙ ච ධම්මෙ අත්තාව අත්තනො කරිස්සසි, ඡවාලාතූපමො ච භවිස්සසී’’ති.

'එබැවින් දැන් ඔබ මෙසේ ක්‍රෝධ කරන්නේ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව පිළිපදින්නෙකු නොවන අතරම, පෙරළා ක්‍රෝධ කිරීමෙන් ක්‍රෝධ කළ තැනැත්තාටත් වඩා ලාමක වී දිනීමට අපහසු මහා යුද්ධය පරාජය වන්නෙහිය. සතුරා විසින් කරනු ලබන කරුණු ඔබ විසින්ම ඔබට කරගන්නා අතර, ඔබ සොහොන් දර කැබැල්ලක් වැනියෙක් වන්නෙහිය' යනුවෙනි.

244. තස්සෙවං ඝටයතො වායමතො සචෙ තං පටිඝං වූපසම්මති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ වූපසම්මති, අථ යො යො ධම්මො තස්ස පුග්ගලස්ස වූපසන්තො හොති පරිසුද්ධො, අනුස්සරියමානො පසාදං ආවහති, තං තං අනුස්සරිත්වා ආඝාතො පටිවිනෙතබ්බො.

244. එසේ උත්සාහ කරමින් වෙහෙසෙන ඔහුට ඒ ප්‍රතිඝය (තරහව) සංසිඳෙන්නේ නම්, එය යහපති. ඉදින් සංසිඳෙන්නේ නැති නම්, ඒ පුද්ගලයාගේ යම් යම් සන්සුන් වූ, පිරිසිදු වූ, මෙනෙහි කරන විට සිතේ පැහැදීම ඇති කරවන යම් යම් ගුණධර්ම වෙත්ද, ඒවා මෙනෙහි කරමින් ක්‍රෝධය දුරු කළ යුතුය.

එකච්චස්ස හි කායසමාචාරොව උපසන්තො හොති. උපසන්තභාවො චස්ස බහුං වත්තපටිපත්තිං කරොන්තස්ස සබ්බජනෙන ඤායති. වචීසමාචාරමනොසමාචාරා පන අවූපසන්තා හොන්ති. තස්ස තෙ අචින්තෙත්වා කායසමාචාරවූපසමොයෙව අනුස්සරිතබ්බො.

ඇතැම් පුද්ගලයෙකුගේ කාය සමාචාරය (කයෙහි හැසිරීම) පමණක් සන්සුන්ය. බොහෝ වත්පිළිවෙත් පුරන ඔහුගේ ඒ සන්සුන් බව සියලු දෙනා දනිති. එහෙත් වාග් සමාචාරය (වචනය) හා මනෝ සමාචාරය (සිත) සන්සුන් නැත. එවිට ඒවා නොසලකා ඔහුගේ කාය සමාචාරයෙහි සංසිඳීම (සන්සුන් කයෙහි හැසිරීම) පමණක් මෙනෙහි කළ යුතුය.

එකච්චස්ස [Pg.292] වචීසමාචාරොව උපසන්තො හොති. උපසන්තභාවො චස්ස සබ්බජනෙන ඤායති. සො හි පකතියා ච පටිසන්ථාරකුසලො හොති සඛිලො සුඛසම්භාසො සම්මොදකො උත්තානමුඛො පුබ්බභාසී මධුරෙන සරෙන ධම්මං ඔසාරෙති, පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි ධම්මකථං කථෙති. කායසමාචාරමනොසමාචාරා පන අවූපසන්තා හොන්ති, තස්ස තෙ අචින්තෙත්වා වචීසමාචාරවූපසමොයෙව අනුස්සරිතබ්බො.

ඇතැම් පුද්ගලයෙකුගේ වචීසමාචාරය (වචනවලින් සිදුවන හැසිරීම) පමණක් උපශාන්ත වෙයි. ඔහුගේ ඒ උපශාන්ත බව සියලු ජනයා විසින් දන්නා ලද්දකි. හෙතෙම ස්වභාවයෙන්ම පිළිසඳරෙහි දක්ෂ වූයේ, මෘදු මොළොක් කථා ඇත්තේ, පහසුවෙන් කථා කළ හැකි වූයේ, සුහදශීලී වූයේ, ප්‍රසන්න මුහුණින් යුක්ත වූයේ සහ පළමුව කථා කරන සුලු වූයේ වෙයි. මිහිරි හඬින් ධර්මය සජ්ඣායනා කරයි, මනා වූ පද ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන් ධර්ම කථා පවසයි. එහෙත් ඔහුගේ කායසමාචාරය හා මනෝසමාචාරය උපශාන්ත නොවේ. ඔහු කෙරෙහි ඇති එම අසන්සුන් කාය මනෝ ක්‍රියාවන් නොසලකා, ඔහුගේ උපශාන්ත වූ වචීසමාචාරයම සිහි කළ යුතුය.

එකච්චස්ස මනොසමාචාරොව උපසන්තො හොති, උපසන්තභාවො චස්ස චෙතියවන්දනාදීසු සබ්බජනස්ස පාකටො හොති. යො හි අවූපසන්තචිත්තො හොති, සො චෙතියං වා බොධිං වා ථෙරෙ වා වන්දමානො න සක්කච්චං වන්දති, ධම්මස්සවනමණ්ඩපෙ වික්ඛිත්තචිත්තො වා පචලායන්තො වා නිසීදති. උපසන්තචිත්තො පන ඔකප්පෙත්වා වන්දති, ඔහිතසොතො අට්ඨිංකත්වා කායෙන වා වාචාය වා චිත්තප්පසාදං කරොන්තො ධම්මං සුණාති. ඉති එකච්චස්ස මනොසමාචාරොව උපසන්තො හොති, කායවචීසමාචාරා අවූපසන්තා හොන්ති, තස්ස තෙ අචින්තෙත්වා මනොසමාචාරවූපසමොයෙව අනුස්සරිතබ්බො.

ඇතැම් පුද්ගලයෙකුගේ මනෝසමාචාරය (සිතේ හැසිරීම) පමණක් උපශාන්ත වෙයි. ඔහුගේ ඒ උපශාන්ත බව චෛත්‍ය වන්දනා ආදියේදී සියලු ජනයාට ප්‍රකට වෙයි. යමෙකුගේ සිත අසන්සුන් ද, හෙතෙම චෛත්‍යයක් හෝ බෝධීන් වහන්සේ නමක් හෝ මහා තේරවරුන් වන්දනා කරන කල්හි සක්කච්චව (ගෞරව සහිතව) වන්දනා නොකරයි. ධර්මශ්‍රවණ මණ්ඩපයෙහි විසිරුණු සිතින් යුතුව හෝ නිදි කිරමින් හෝ හිඳියි. එහෙත් සන්සුන් සිත් ඇති තැනැත්තා දැඩි විශ්වාසයෙන් යුතුව වන්දනා කරයි, ඕහිතසෝතව (මනා කොට කන් යොමු කර) එම ධර්මය තම අර්ථය පිණිස කරගෙන, කයින් හෝ වචනයෙන් හෝ සිතේ ප්‍රසාදය ඇති කරගනිමින් ධර්මය අසයි. මෙසේ ඇතැම් පුද්ගලයෙකුගේ මනෝසමාචාරය පමණක් උපශාන්ත වන අතර කාය වචී සමාචාරයන් අසන්සුන් වෙයි. ඔහු කෙරෙහි ඇති එම අසන්සුන් කාය වචී ක්‍රියාවන් නොසලකා, ඔහුගේ ඒ උපශාන්ත වූ මනෝසමාචාරයම සිහි කළ යුතුය.

එකච්චස්ස පන ඉමෙසු තීසු ධම්මෙසු එකොපි අවූපසන්තො හොති, තස්මිං පුග්ගලෙ ‘‘කිඤ්චාපි එස ඉදානි මනුස්සලොකෙ චරති, අථ ඛො කතිපාහස්ස අච්චයෙන අට්ඨමහානිරයසොළසඋස්සදනිරයපරිපූරකො භවිස්සතී’’ති කාරුඤ්ඤං උපට්ඨපෙතබ්බං. කාරුඤ්ඤම්පි හි පටිච්ච ආඝාතො වූපසම්මති.

ඇතැම් පුද්ගලයෙකුගේ මෙම (කාය, වචී, මනෝ යන) කරුණු තුනෙන් එකක්වත් උපශාන්ත නොවේ. එවැනි පුද්ගලයා කෙරෙහි, "මොහු දැනට මිනිස් ලොව හැසිරුණ ද, දින කිහිපයක ඇවෑමෙන් අටමහ නිරය හා සොළොස් උස්සද නිරය පුරවන්නෙකු වනු ඇත" යි කරුණාව උපදවා ගත යුතුය. කරුණාව නිශ්‍රය කර ගැනීමෙන් ද ආඝාතය (වෛරය) සංසිඳෙයි.

එකච්චස්ස තයොපිමෙ ධම්මා වූපසන්තා හොන්ති, තස්ස යං යං ඉච්ඡති, තං තං අනුස්සරිතබ්බං. තාදිසෙ හි පුග්ගලෙ න දුක්කරා හොති මෙත්තාභාවනාති.

ඇතැම් පුද්ගලයෙකුගේ මෙම කරුණු තුනම උපශාන්ත වෙයි. එවැනි තැනැත්තාගේ තමා කැමති යම් (සන්සුන්) ගුණයක් වේ ද, එයම සිහි කළ යුතුය. මන්ද යත්, එවැනි පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි මෙත්තා භාවනාව කිරීම දුෂ්කර නොවන බැවිනි.

ඉමස්ස ච අත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං – ‘‘පඤ්චිමෙ, ආවුසො, ආඝාතපටිවිනයා. යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනොදෙතබ්බො’’ති (අ. නි. 5.162) ඉදං පඤ්චකනිපාතෙ ආඝාතපටිවිනයසුත්තං විත්ථාරෙතබ්බං.

මෙම අර්ථය පැහැදිලි කිරීම පිණිස - "ඇවැත්නි, ආඝාතය (වෛරය) දුරු කිරීමේ කරුණු පහක් වෙති. යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි භික්ෂුවට ආඝාතයක් උපන්නේ නම්, එය සියලු ආකාරයෙන්ම දුරු කළ යුතුය" යනුවෙන් අංගුත්තර නිකායේ පංචක නිපාතයෙහි එන මෙම ආඝාතපටිවිනය සූත්‍රය විස්තර කළ යුතුය.

245. සචෙ පනස්ස එවම්පි වායමතො ආඝාතො උප්පජ්ජතියෙව, අථානෙන එවං අත්තා ඔවදිතබ්බො –

245. ඉදින් ඔහුට මෙසේ උත්සාහ කරන කල්හිත් ආඝාතය උපදියි නම්, එවිට ඔහු විසින් මෙසේ තමාටම අවවාද කරගත යුතුය -

‘‘අත්තනො [Pg.293] විසයෙ දුක්ඛං, කතං තෙ යදි වෙරිනා;

කිං තස්සාවිසයෙ දුක්ඛං, සචිත්තෙ කත්තුමිච්ඡසි.

වෛරී පුද්ගලයා විසින් ඔහුට කළ හැකි වූ ඔබේ ශරීරයෙහි යම් දුකක් කරන ලද්දේ නම්, ඔහුට කිසිවක් කළ නොහැකි වූ ඔබේම සිතෙහි ඔබ දුකක් ඇති කර ගැනීමට කැමති වන්නේ මන්ද?

‘‘බහූපකාරං හිත්වාන, ඤාතිවග්ගං රුදම්මුඛං;

මහානත්ථකරං කොධං, සපත්තං න ජහාසි කිං.

බොහෝ උපකාරී වූ, කඳුළු පිරුණු මුහුණින් යුත් නෑ පිරිස අත්හැර දමා ආ ඔබ, මහත් අනර්ථයක් සිදු කරන්නා වූ සතුරා වැනි ක්‍රෝධය අත් නොහරින්නේ මන්ද?

‘‘යානි රක්ඛසි සීලානි, තෙසං මූලනිකන්තනං;

කොධං නාමුපළාලෙසි, කො තයා සදිසො ජළො.

ඔබ යම් ශීලයන් රකින්නේ ද, ඒ ශීලයන්ගේ මුල සිඳලන්නා වූ ක්‍රෝධය පෝෂණය කරන්නේ නම්, ඔබට වඩා සමාන වූ අඥානයෙක් තවත් කවරෙක් ද?

‘‘කතං අනරියං කම්මං, පරෙන ඉති කුජ්ඣසි;

කිං නු ත්වං තාදිසංයෙව, යො සයං කත්තුමිච්ඡසි.

අනුන් විසින් පහත් ක්‍රියාවක් කරන ලදැයි ඔබ කිපෙන්නෙහි නම්, එම පහත් ක්‍රියාවම ඔබ විසින්ම කිරීමට කැමති වන්නේ ඇයි?

‘‘දොසෙතුකාමො යදි තං, අමනාපං පරො කරි;

දොසුප්පාදෙන තස්සෙව, කිං පූරෙසි මනොරථං.

අනුන් ඔබව කෝප ගැන්වීමට කැමතිව අමනාපයක් කළේ නම්, ඔබ කෝප වීමෙන් ඔහුගේ ඒ මනෝරථය ඉටු කර දෙන්නේ මන්ද?

‘‘දුක්ඛං තස්ස ච නාම ත්වං, කුද්ධො කාහසි වා නවා;

අත්තානං පනිදානෙව, කොධදුක්ඛෙන බාධසි.

ඔබ කිපීමෙන් ඔහුට දුකක් කරන්නේ හෝ නොවන්නේ හෝ විය හැකිය; එහෙත් ඔබ මේ දැන්ම ඔබේ ශරීරය ක්‍රෝධයෙන් හටගත් දුකෙන් පීඩාවට පත් කරගන්නෙහිය.

‘‘කොධං වා අහිතං මග්ගං, ආරූළ්හා යදි වෙරිනො;

කස්මා තුවම්පි කුජ්ඣන්තො, තෙසංයෙවානුසික්ඛසි.

ඉදින් වෛරක්කාරයෝ ක්‍රෝධය නම් වූ අහිතකර මාර්ගයට පිළිපන්නාහු නම්, ඔබත් ඔවුන් අනුව යමින් ඔවුන් අනුකරණය කරමින් කිපෙන්නේ මන්ද?

‘‘යං දොසං තව නිස්සාය, සත්තුනා අප්පියං කතං;

තමෙව දොසං ඡින්දස්සු, කිමට්ඨානෙ විහඤ්ඤසි.

සතුරා විසින් යම් ද්වේෂයක් නිසා ඔබට අමනාපයක් කරන ලද්දේ නම්, ඒ ද්වේෂයම කපා හරින්න; නිසි තැන නොවන එම සතුරා කෙරෙහි ඇයි ඔබ පීඩා විඳින්නේ?

‘‘ඛණිකත්තා ච ධම්මානං, යෙහි ඛන්ධෙහි තෙ කතං;

අමනාපං නිරුද්ධා තෙ, කස්ස දානීධ කුජ්ඣසි.

ධර්මයන්ගේ ක්ෂණික බව නිසා, යම් ස්කන්ධ කෙනෙකු විසින් ඔබට අමනාපයක් කරන ලද්දේ ද, ඒ ස්කන්ධයන් දැන් නිරුද්ධ වී ඇත. එසේ නම් මෙහි දැන් ඔබ කවරෙකුට කිපෙන්නෙහි ද?

‘‘දුක්ඛං කරොති යො යස්ස, තං විනා කස්ස සො කරෙ;

සයම්පි දුක්ඛහෙතුත්ත, මිති කිං තස්ස කුජ්ඣසී’’ති.

යමෙක් යමෙකුට දුකක් කරයි නම්, විෂය වන පුද්ගලයා නොමැතිව ඔහු එය කාහට කරන්න ද? ඔබත් ඒ දුකට හේතුවක් වන බැවින්, ඔහුට පමණක් කිපෙන්නේ මන්ද?

246. සචෙ පනස්ස එවං අත්තානං ඔවදතොපි පටිඝං නෙව වූපසම්මති, අථානෙන අත්තනො ච පරස්ස ච කම්මස්සකතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. තත්ථ අත්තනො තාව එවං පච්චවෙක්ඛිතබ්බා ‘‘අම්භො ත්වං තස්ස කුද්ධො කිං කරිස්සසි? නනු තවෙව චෙතං දොසනිදානං කම්මං අනත්ථාය සංවත්තිස්සති? කම්මස්සකො හි ත්වං කම්මදායාදො කම්මයොනි කම්මබන්ධු කම්මපටිසරණො, යං කම්මං කරිස්සසි, තස්ස දායාදො භවිස්සසි, ඉදඤ්ච තෙ කම්මං නෙව සම්මාසම්බොධිං[Pg.294], න පච්චෙකබොධිං, න සාවකභූමිං, න බ්‍රහ්මත්තසක්කත්තචක්කවත්තිපදෙසරාජාදිසම්පත්තීනං අඤ්ඤතරං සම්පත්තිං සාධෙතුං සමත්ථං, අථ ඛො සාසනතො චාවෙත්වා විඝාසාදාදිභාවස්ස චෙව නෙරයිකාදිදුක්ඛවිසෙසානඤ්ච තෙ සංවත්තනිකමිදං කම්මං. සො ත්වං ඉදං කරොන්තො උභොහි හත්ථෙහි වීතච්චිතෙ වා අඞ්ගාරෙ, ගූථං වා ගහෙත්වා පරං පහරිතුකාමො පුරිසො විය අත්තානමෙව පඨමං දහසි චෙව දුග්ගන්ධඤ්ච කරොසී’’ති.

246. ඉදින් මෙසේ තමාට අවවාද කරගන්නා කල්හිත් පටිඝය (වෛරය) නොසංසිඳේ නම්, එවිට ඔහු විසින් තමාගේත් අනුන්ගේත් කර්මස්සකතාව (කර්මය ස්වකීය කරගත් බව) මෙනෙහි කළ යුතුය. එහිදී පළමුව තමා ගැන මෙසේ මෙනෙහි කළ යුතුය: "එම්බා පුරුෂය, ඔබ ඔහුට කිපී කුමක් කරන්නෙහි ද? ද්වේෂය හේතු කොට ගෙන ඔබ කරන මෙම කර්මය ඔබේම අනර්ථය පිණිස පවතිනවා නොවේ ද? ඔබ කර්මය ස්වකීය කරගත්තෙහිය, කර්මය දායාදය කොට ඇත්තෙහිය, කර්මය යෝනිය කොට ඇත්තෙහිය, කර්මය නෑයා කොට ඇත්තෙහිය, කර්මය පිළිසරණ කොට ඇත්තෙහිය. ඔබ යම් කර්මයක් කරන්නෙහි ද, එහි දායාදවන්තයා වන්නෙහිය. ඔබේ මෙම (ද්වේෂ සහගත) කර්මය සම්මා සම්බෝධිය පිණිස හෝ පසේබුදු බව පිණිස හෝ ශ්‍රාවක භූමිය පිණිස හෝ බ්‍රහ්ම, ශක්‍ර, සක්විති, ප්‍රදේශරාජ ආදී කිසිදු සම්පත්තියක් ලබා දීමට සමත් නොවේ. එහෙත් සසුනෙන් බැහැර කරවා, බත් ඉඳුල් කන්නෙකුගේ තත්ත්වයට පත් කිරීමටත්, නිරි සතුන් විඳින දුක් විශේෂයන් ලබා දීමටත් මෙම කර්මය හේතු වෙයි. ඔබ මෙය කරන්නේ නම්, අත් දෙකෙන්ම ගිනි අඟුරු හෝ අශූචි ගෙන අනෙකාට ගැසීමට සැරසෙන මිනිසෙකු මෙන්, පළමුව ඔබම පිළිස්සෙන්නෙහිය, ඔබම දුර්ගන්ධවත් වන්නෙහිය."

එවං අත්තනො කම්මස්සකතං පච්චවෙක්ඛිත්වා පරස්සපි එවං පච්චවෙක්ඛිතබ්බා ‘‘එසොපි තව කුජ්ඣිත්වා කිං කරිස්සති? නනු එතස්සෙවෙතං අනත්ථාය සංවත්තිස්සති? කම්මස්සකො හි අයමායස්මා කම්මදායාදො…පෙ… යං කම්මං කරිස්සති, තස්ස දායාදො භවිස්සති. ඉදඤ්චස්ස කම්මං නෙව සම්මාසම්බොධිං, න පච්චෙකබොධිං, න සාවකභූමිං, න බ්‍රහ්මත්තසක්කත්තචක්කවත්තිපදෙසරාජාදිසම්පත්තීනං අඤ්ඤතරං සම්පත්තිං සාධෙතුං සමත්ථං, අථ ඛො සාසනතො චාවෙත්වා විඝාසාදාදිභාවස්ස චෙව නෙරයිකාදිදුක්ඛවිසෙසානඤ්චස්ස සංවත්තනිකමිදං කම්මං. ස්වායං ඉදං කරොන්තො පටිවාතෙ ඨත්වා පරං රජෙන ඔකිරිතුකාමො පුරිසො විය අත්තානංයෙව ඔකිරති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

මෙසේ තමාගේ කර්මස්සකතාව මෙනෙහි කොට, පසුව අනුන්ගේ ද කර්මස්සකතාව මෙසේ මෙනෙහි කළ යුතුය: "මොහු ඔබට කිපී කුමක් කරනු ඇත්ද? ඔහුගේ ඒ ක්‍රියාව ඔහුගේම අනර්ථය පිණිස පවතිනවා නොවේ ද? මෙම ආයුෂ්මතා කර්මය ස්වකීය කරගත්තෙකි, කර්මය දායාද කොට ඇත්තෙකි... පේ... යම් කර්මයක් කරන්නේ ද, එහි දායාදවන්තයා වනු ඇත. ඔහුගේ මෙම කර්මය සම්මා සම්බෝධිය පිණිස... පේ... කිසිදු සම්පත්තියක් ලබා දීමට සමත් නොවේ. එහෙත් සසුනෙන් බැහැර කරවා බත් ඉඳුල් කන්නෙකුගේ තත්ත්වයට හා නිරි සතුන් විඳින දුක් විශේෂයන්ට මොහුව පත් කරනු ඇත. මොහු මෙය කරන්නේ ප්‍රතිවාතයෙහි (හුළඟට විරුද්ධව) සිට අනුන්ට වැලි ගැසීමට සැරසෙන මිනිසෙකු මෙන් තමා කෙරෙහිම එම වැලි හලා ගන්නෙකි." භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී:

‘‘‘යො අප්පදුට්ඨස්ස නරස්ස දුස්සති,සුද්ධස්ස පොසස්ස අනඞ්ගණස්ස;

තමෙව බාලං පච්චෙති පාපං,සුඛුමො රජො පටිවාතංව ඛිත්තො’’’ති. (ධ. ප. 125;

සු. නි. 667);

"යම් බාලයෙක් ද්වේෂ රහිත වූ, පිරිසිදු වූ, කෙලෙස් රහිත වූ පුරුෂයෙකුට වෛර කරයි ද, එම පව ඒ බාලයා කරාම නැවත පැමිණෙයි. එය හරියට හුළඟට විරුද්ධව දැමූ සියුම් දූවිල්ලක් තමා දෙසටම හැරී එන්නාක් මෙනි."

247. සචෙ පනස්ස එවං කම්මස්සකතම්පි පච්චවෙක්ඛතො නෙව වූපසම්මති, අථානෙන සත්ථු පුබ්බචරියගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

247. ඉදින් මෙසේ කර්මස්සකතාව මෙනෙහි කරන කල්හිත් වෛරය නොසංසිඳේ නම්, එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පෙර ආත්මයන්හි කරන ලද උදාර ගුණාංගයන් (පාරමිතා ධර්මයන්) අනුස්මරණය කළ යුතුය.

තත්‍රායං පච්චවෙක්ඛණානයො – අම්භො පබ්බජිත, නනු තෙ සත්ථා පුබ්බෙව සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධො බොධිසත්තොපි සමානො චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරයමානො තත්ථ තත්ථ වධකෙසුපි පච්චත්ථිකෙසු චිත්තං නප්පදූසෙසි. සෙය්‍යථිදං, සීලවජාතකෙ තාව අත්තනො දෙවියා පදුට්ඨෙන පාපඅමච්චෙන ආනීතස්ස පටිරඤ්ඤො තියොජනසතං [Pg.295] රජ්ජං ගණ්හන්තස්ස නිසෙධනත්ථාය උට්ඨිතානං අමච්චානං ආවුධම්පි ඡුපිතුං න අදාසි. පුන සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන ආමකසුසානෙ ගලප්පමාණං භූමිං ඛණිත්වා නිඛඤ්ඤමානො චිත්තප්පදොසමත්තම්පි අකත්වා කුණපඛාදනත්ථං ආගතානං සිඞ්ගාලානං පංසුවියූහනං නිස්සාය පුරිසකාරං කත්වා පටිලද්ධජීවිතො යක්ඛානුභාවෙන අත්තනො සිරිගබ්භං ඔරුය්හ සිරිසයනෙ සයිතං පච්චත්ථිකං දිස්වා කොපං අකත්වාව අඤ්ඤමඤ්ඤං සපථං කත්වා තං මිත්තට්ඨානෙ ඨපයිත්වා ආහ –

එහිදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතු ආකාරය මෙසේය - එම්බල මහණ, ඔබගේ ශාස්තෘ වූ සර්වඥයන් වහන්සේ සම්බෝධියට (බුද්ධත්වයට) පත්වීමට පෙර බෝධිසත්ත්වව සිටියදීම සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරන කල්හි, ඒ ඒ ආත්මයන්හි තමන්ව නසන්නට ආ සතුරන් කෙරෙහි පවා සිත දූෂ්‍ය කර නොගත් සේක. එය මෙසේ වටහා ගත යුතුය. එනම්, සීලව ජාතකයේදී තම දේවිය හා එක්ව වැරදි කළ දුෂ්ට ඇමතියා විසින් කැඳවාගෙන එන ලද සතුරු රජු යොදුන් තුන්සියයක් වූ තම රාජ්‍යය පැහැර ගන්නා කල්හි, එය වැළැක්වීමට සූදානම් වූ ඇමතියන්ට ආයුධයක්වත් අතින් ඇල්ලීමට ඉඩ නොදුන් සේක. නැවත ඇමතියන් දහසක් සමඟ අමු සොහොනෙහි බෙල්ල දක්වා වළලා සිටියදී පවා සිතෙහි අංශුමාත්‍ර තරම්වත් කෝපයක් ඇති කර නොගෙන, මළකුණු කෑමට පැමිණි හිවලුන් විසින් පස් හාරනු ලැබීම උපකාර කරගෙන පුරුෂ වීර්යය වඩා වළෙන් නැගිට ජීවිතය ලැබ, යක්ෂානුභාවයෙන් තම සිරි යහන් ගැබට වැදී සිරි යහනේ සැතපී සිටි සතුරු රජු දැක පවා කෝප නොවී, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් දිවුරුම් දී ඔහු මිත්‍ර ස්ථානයෙහි තබා මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘ආසීසෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහමත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහූ’’ති. (ජා. 1.1.51);

“පුරුෂයෙක් තෙමේ (තමාට අවශ්‍ය යහපත උදෙසා) බලාපොරොත්තු සහිතව උත්සාහ කළ යුතුමය, පණ්ඩිතයා කිසිවිටෙකත් අධෛර්යයට පත් නොවිය යුතුය. මම මා දෙසම බලමි, මා යම් සේ කැමති වූයෙම්ද, එසේම සිදු විය.”

ඛන්තිවාදීජාතකෙ දුම්මෙධෙන කාසිරඤ්ඤා ‘‘කිංවාදී ත්වං සමණා’’ති පුට්ඨො ‘‘ඛන්තිවාදී නාමාහ’’න්ති වුත්තෙ සකණ්ටකාහි කසාහි තාළෙත්වා හත්ථපාදෙසු ඡිජ්ජමානෙසු කොපමත්තම්පි නාකාසි.

ඛන්තිවාදී ජාතකයේදී අඥාන වූ කාසි රජු විසින් “එම්බල මහණ, ඔබ කුමන වාදයක් ඇත්තෙක්ද?” යි ඇසූ කල්හි “මම ඉවසීම (ඛන්ති) වාද කොට ඇත්තෙක්මි” යි පැවසූ විට, රජු විසින් කටු සහිත කසවලින් තළවා අත්පා සිඳ දමද්දී පවා අංශුමාත්‍ර වූ කෝපයක්වත් ඇති කර නොගත් සේක.

අනච්ඡරියඤ්චෙතං, යං මහල්ලකො පබ්බජ්ජූපගතො එවං කරෙය්‍ය. චූළධම්මපාලජාතකෙ පන උත්තානසෙය්‍යකොපි සමානො –

වයසින් වැඩුණු, පැවිදි වූ අයෙකු එසේ කිරීම පුදුමයක් නොවේ. එහෙත් චූළධම්මපාල ජාතකයේදී උඩුකුරුව වැතිර සිටින කුඩා දරුවෙකු වුවද -

‘‘චන්දනරසානුලිත්තා, බාහා ඡිජ්ජන්ති ධම්මපාලස්ස;

දායාදස්ස පථබ්‍යා, පාණා මෙ දෙව රුජ්ඣන්තී’’ති. (ජා. 1.5.49);

“මහරජාණෙනි, සඳුන් සුවඳින් ආලේප කළ පෘථිවියේ උරුමකරු වූ ධම්මපාලගේ දෑත් සිඳ දමනු ලබයි, මාගේ ප්‍රාණය නිරුද්ධ වෙන්නාක් මෙන් දැනේ.”

එවං විප්පලපමානාය මාතුයා පිතරා මහාපතාපෙන නාම රඤ්ඤා වංසකළීරෙසු විය චතූසු හත්ථපාදෙසු ඡෙදාපිතෙසු තාවතාපි සන්තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා සීසමස්ස ඡින්දථාති ආණත්තෙ ‘‘අයං දානි තෙ චිත්තපරිග්ගණ්හනකාලො, ඉදානි අම්භො ධම්මපාල, සීසච්ඡෙදාණාපකෙ පිතරි, සීසච්ඡෙදකෙ පුරිසෙ, පරිදෙවමානාය මාතරි, අත්තනි චාති ඉමෙසු චතූසු සමචිත්තො හොහී’’ති දළ්හං සමාදානමධිට්ඨාය පදුට්ඨාකාරමත්තම්පි නාකාසි.

මෙසේ මෑණියන් විලාප තබද්දී පවා, පිය රජු වූ මහාපතාප රජු විසින් උණ ලී කපන්නාක් මෙන් ධම්මපාල කුමරුගේ අත්පා සතර සිඳුවනු ලැබීය. එපමණකින්වත් සෑහීමකට පත් නොවී ඔහුගේ හිසද සිඳින්නැයි අණ කළ කල්හි “එම්බල ධම්මපාල, දැන් තොපගේ සිත දමනය කරගත යුතු වේලාවයි. හිස සිඳින්නට අණ දුන් පියා කෙරෙහිද, හිස සිඳින වධකයා කෙරෙහිද, හඬා වැලපෙන මෑණියන් කෙරෙහිද, තමා කෙරෙහිද යන මේ සතර දෙනා කෙරෙහිම සමාන සිතක් ඇති කරගන්න” යැයි දැඩිව අධිෂ්ඨාන කරගෙන සිත දූෂ්‍ය කරගැනීමේ ලකුණක්වත් පෙන්වූයේ නැත.

ඉදඤ්චාපි අනච්ඡරියමෙව, යං මනුස්සභූතො එවමකාසි. තිරච්ඡානභූතොපි පන ඡද්දන්තො නාම වාරණො හුත්වා විසප්පිතෙන සල්ලෙන නාභියං විද්ධොපි තාව අනත්ථකාරිම්හි ලුද්දකෙ චිත්තං නප්පදූසෙසි. යථාහ –

මිනිසකුව සිටිමින් එසේ කිරීමද පුදුමයට කරුණක් නොවේ. එහෙත් තිරිසන් වූ චද්දන්ත නම් ඇතෙකු වී උපන් කල්හි පවා, විෂ කැවූ ඊතලයකින් පෙකණියට විදිනු ලැබූවත්, එතරම්ම අනර්ථයක් කළ වැද්දා කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කර නොගත්තේය. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘සමප්පිතො [Pg.296] පුථුසල්ලෙන නාගො,අදුට්ඨචිත්තො ලුද්දකං අජ්ඣභාසි;

කිමත්ථයං කිස්ස වා සම්ම හෙතු,මමං වධී කස්ස වායං පයොගො’’ති. (ජා. 1.16.124);

“විශාල විෂ ඊතලයකින් පහර ලැබූ ඒ ඇත් රජ තෙමේ සිත දූෂ්‍ය කර නොගෙනම වැද්දා අමතා මෙසේ ඇසීය: 'යහළුව, ඔබ කුමන ප්‍රයෝජනයක් උදෙසා හෝ කුමන හේතුවක් නිසා මාව නැසුවේද? මෙය කාගේ මෙහෙයවීමක්ද?'”

එවං වත්වා ච කාසිරඤ්ඤො මහෙසියා තව දන්තානමත්ථාය පෙසිතොම්හි භදන්තෙති වුත්තෙ තස්සා මනොරථං පූරෙන්තො ඡබ්බණ්ණරස්මිනිච්ඡරණසමුජ්ජලිතචාරුසොභෙ අත්තනො දන්තෙ ඡෙත්වා අදාසි.

මෙසේ කී කල්හි, “හිමියනි, කාසි රජුගේ අගමෙහෙසිය ඔබගේ දළ උදෙසා මා එවන ලද්දේය” යි වැද්දා කී පසු, ඇයගේ මනෝරථය පූර්ණය කරමින් ෂඩ්වර්ණ රශ්මියෙන් බැබළෙන ඉතා ලස්සන වූ තම දළ යුගල සිඳ දන් දුන්නේය.

මහාකපි හුත්වා අත්තනායෙව පබ්බතපපාතතො උද්ධරිතෙන පුරිසෙන –

මහා කපි ජාතකයේදී වඳුරෙකු වී ඉපිද, තමා විසින්ම පර්වත ප්‍රපාතයකින් ගොඩගෙන බේරාගත් පුරුෂයා විසින් -

‘‘භක්ඛො අයං මනුස්සානං, යථෙවඤ්ඤෙ වනෙ මිගා;

යංනූනිමං වධිත්වාන, ඡාතො ඛාදෙය්‍ය වානරං.

“වනයෙහි වසන අනෙකුත් මෘගයන් මෙන් මේ වඳුරාද මිනිසුන්ගේ ආහාරයකි. එබැවින් සාගින්නෙන් පෙළෙන මම මොහු මරා කන්නෙම් නම් මැනවි.”

‘‘ආහිතොව ගමිස්සාමි, මංසමාදාය සම්බලං;

කන්තාරං නිත්ථරිස්සාමි, පාථෙය්‍යං මෙ භවිස්සතී’’ති. (ජා. 1.16.205-206);

–

“මම මොහුගේ මස් මඟතොටට ආහාර ලෙස රැගෙන යන්නෙමි. එමඟින් මේ දුෂ්කර ගමන නිමා කිරීමට මට එය මඟ රික්තකයක් වනු ඇතැයි සිතා -”

එවං චින්තෙත්වා සිලං උක්ඛිපිත්වා මත්ථකෙ සම්පදාලිතෙ අස්සුපුණ්ණෙහි නෙත්තෙහි තං පුරිසං උදික්ඛමානො –

මෙසේ සිතා ගලක් ඔසවා වඳුරු රජුගේ හිස පලා දැමූ කල්හි, වඳුරු රජ තෙමේ කඳුළු පිරුණු දෑසින් එම පුරුෂයා දෙස බලමින් -

‘‘මා අය්‍යොසි මෙ භදන්තෙ, ත්වං නාමෙතාදිසං කරි;

ත්වං ඛොසි නාම දීඝාවු, අඤ්ඤං වාරෙතුමරහසී’’ති. (ජා. 1.16.209);

–

“පින්වත, එසේ නොකරන්න. ඔබ මාගේ ආරාධිත අමුත්තාය. පින්වත, එවන් ඔබ මෙවැනි දෙයක් කළාහුය. පින්වත, ඔබ දීර්ඝායුෂ ලැබිය යුත්තෙකි, අනෙකකු මෙවැනි දෙයක් කරනවා නම් එය වැළැක්වීමට ඔබ සුදුස්සෙකි.”

වත්වා තස්මිං පුරිසෙ චිත්තං අප්පදූසෙත්වා අත්තනො ච දුක්ඛං අචින්තෙත්වා තමෙව පුරිසං ඛෙමන්තභූමිං සම්පාපෙසි.

මෙසේ පවසා එම පුරුෂයා කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කර නොගෙන, තමාගේ දුක ගැනද නොසිතා, එම පුරුෂයාවම ආරක්ෂිත භූමියකට පමුණුවන ලදී.

භූරිදත්තො නාම නාගරාජා හුත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය වම්මිකමුද්ධනි සයමානො කප්පුට්ඨානග්ගිසදිසෙන ඔසධෙන සකලසරීරෙ සිඤ්චියමානොපි පෙළාය පක්ඛිපිත්වා සකලජම්බුදීපෙ කීළාපියමානොපි තස්මිං බ්‍රාහ්මණෙ මනොපදොසමත්තම්පි න අකාසි. යථාහ –

භූරිදත්ත නම් නාග රාජයාව ඉපිද උපෝසථ අංග අධිෂ්ඨාන කොට ගෙන හුඹසක් මුදුනේ සැතපී සිටින විට, කල්පාන්ත ගින්නක් බඳු විෂ සහිත බෙහෙත් මුළු සිරුරේම ඉසිනු ලැබූවත්, පේළාවක (පෙට්ටියක) දමා මුළු දඹදිව පුරාම නටවනු ලැබූවත්, ඒ බමුණා කෙරෙහි සිතින් අංශුමාත්‍ර වූ දූෂ්‍ය වීමක්වත් ඇති කර නොගත්තේය. ඒ බව මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘පෙළාය පක්ඛිපන්තෙපි, මද්දන්තෙපි ච පාණිනා;

අලම්පානෙ න කුප්පාමි, සීලඛණ්ඩභයා මමා’’ති. (චරියා. 2.16);

“පෙට්ටියට දමා තද කරද්දීත්, අතින් මිරිකා පීඩා කරද්දීත්, මාගේ ශීලය බිඳෙතැයි යන බිය නිසා මම ඒ අහිගුණ්ඨිකයා කෙරෙහි කෝප නොවෙමි.”

චම්පෙය්‍යොපි [Pg.297] නාගරාජා හුත්වා අහිතුණ්ඩිකෙන විහෙඨියමානො මනොපදොසමත්තම්පි නුප්පාදෙසි. යථාහ –

චම්පෙය්‍ය නම් නාග රාජයාව ඉපිද අහිගුණ්ඨිකයා විසින් පීඩා කරනු ලබද්දී සිත දූෂ්‍ය වීමක් ඇති කර නොගත්තේය. ඒ බව මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘තදාපි මං ධම්මචාරිං, උපවුත්ථඋපොසථං;

අහිතුණ්ඩිකො ගහෙත්වාන, රාජද්වාරම්හි කීළති.

“එකල්හිද දහම්හි හැසිරෙමින් උපෝසථ රකිමින් සිටි මාව අහිගුණ්ඨිකයා අල්ලාගෙන රජ වාසල අබියස නටවයි.”

‘‘යං සො වණ්ණං චින්තයති, නීලං පීතං ව ලොහිතං;

තස්ස චිත්තානුවත්තන්තො, හොමි චින්තිතසන්නිභො.

“ඔහු යම් පැහැයක් සිතයිද - නිල්, කහ හෝ රතු වේවා - මම ඔහුගේ සිතට අනුව ඔහු සිතූ වර්ණයම ඇත්තෙක් වෙමි.”

‘‘ථලං කරෙය්‍යං උදකං, උදකම්පි ථලං කරෙ;

යදිහං තස්ස කුප්පෙය්‍යං, ඛණෙන ඡාරිකං කරෙ.

“මම ගොඩබිම ජලය කළ හැකිය, ජලය ගොඩබිම කළ හැකිය. ඉදින් මම ඔහු කෙරෙහි කෝප වුණෙම් නම්, මොහොතකින් ඔහු අළු කර දැමිය හැකිය.”

‘‘යදි චිත්තවසී හෙස්සං, පරිහායිස්සාමි සීලතො;

සීලෙන පරිහීනස්ස, උත්තමත්ථො න සිජ්ඣතී’’ති. (චරියා. 2.21-24);

“එහෙත් මම සිතේ වසඟයට ගියෙම් නම් ශීලයෙන් පිරිහෙන්නෙමි. ශීලයෙන් පිරිහුණු තැනැත්තාට උත්තරීතර වූ බුද්ධත්වය නමැති අර්ථය සිද්ධ නොවේ.”

සඞ්ඛපාලනාගරාජා හුත්වා තිඛිණාහි සත්තීහි අට්ඨසු ඨානෙසු ඔවිජ්ඣිත්වා පහාරමුඛෙහි සකණ්ටකා ලතායො පවෙසෙත්වා නාසාය දළ්හං රජ්ජුං පක්ඛිපිත්වා සොළසහි භොජපුත්තෙහි කාජෙනාදාය වය්හමානො ධරණීතලෙ ඝංසියමානසරීරො මහන්තං දුක්ඛං පච්චනුභොන්තො කුජ්ඣිත්වා ඔලොකිතමත්තෙනෙව සබ්බෙ භොජපුත්තෙ භස්මං කාතුං සමත්ථොපි සමානො චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා පදුට්ඨාකාරමත්තම්පි න අකාසි.

සංඛපාල නාග රාජයාව ඉපිද තියුණු හෙල්ලවලින් ස්ථාන අටකදී ඇන, එම තුවාල තුළින් කටු සහිත වැල් රිංගවා, නාසයට තදින් ලණුවක් දමා වැද්දන් දහසය දෙනෙකු විසින් කාවඩි මෙන් කර තබාගෙන යන කල්හි, පොළොවේ සිරුර ඇතිල්ලෙමින් දැඩි දුකක් විඳිද්දී පවා, කෝප වී බැලූ බැල්මටම ඒ සියලු වැද්දන් අළු කර දැමීමට සමත් වුවද, දෑස් හැර සිත දූෂ්‍ය වීමේ අංශුමාත්‍ර වූ සලකුණක්වත් නොපෙන්වීය.

යථාහ –

ඒ බව මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘චාතුද්දසිං පඤ්චදසිඤ්චළාර,උපොසථං නිච්චමුපාවසාමි;

අථාගමුං සොළස භොජපුත්තා,රජ්ජුං ගහෙත්වාන දළ්හඤ්ච පාසං.

“අළාරය, මම තුදුස්වක හා පසළොස්වක පෝය දිනවල නිරතුරුව උපෝසථ රකිමි. එකල්හි වැද්දන් දහසය දෙනෙක් ලණු හා දැඩි මල පුඩු ගෙන පැමිණියහ.”

‘‘භෙත්වාන නාසං අතිකස්ස රජ්ජුං,නයිංසු මං සම්පරිගය්හ ලුද්දා;

එතාදිසං දුක්ඛමහං තිතික්ඛං,උපොසථං අප්පටිකොපයන්තො’’ති. (ජා. 2.17.180-181);

“ඔවුහු නාසය පසා කර ලණුව දමා තදින් ඇද, මාව වට කරගෙන රැගෙන ගියහ. මම මාගේ උපෝසථය නොබිඳෙනු පිණිස එවන් වූ දුක් ඉවසීමෙන් විඳ දරා ගත්තෙමි.”

න [Pg.298] කෙවලඤ්ච එතානෙව, අඤ්ඤානිපි මාතුපොසකජාතකාදීසු අනෙකානි අච්ඡරියානි අකාසි. තස්ස තෙ ඉදානි සබ්බඤ්ඤුතං පත්තං සදෙවලොකෙ කෙනචි අප්පටිසමඛන්තිගුණං තං භගවන්තං සත්ථාරං අපදිසතො පටිඝචිත්තං නාම උප්පාදෙතුං අතිවිය අයුත්තං අප්පතිරූපන්ති.

මෙම ආශ්චර්යයන් පමණක් නොව, මාතුපෝසක ජාතක ආදියෙහි ද තවත් බොහෝ ආශ්චර්යයන් උන්වහන්සේ සිදු කළ සේක. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි කිසිවෙකුට සම කළ නොහැකි ඉවසීමේ ගුණයෙන් යුත්, සර්වඥතාඥානයට පත් වූ, ඔබේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ලෙස හඳුන්වනු ලබන ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි කෝප සිතක් ඇති කර ගැනීම අතිශයින්ම අයෝග්‍යය, නුසුදුසුය.

248. සචෙ පනස්ස එවං සත්ථු පුබ්බචරිතගුණං පච්චවෙක්ඛතොපි දීඝරත්තං කිලෙසානං දාසබ්‍යං උපගතස්ස නෙව තං පටිඝං වූපසම්මති, අථානෙන අනමතග්ගියානි පච්චවෙක්ඛිතබ්බානි. තත්‍ර හි වුත්තං –

248. ඉදින් මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පෙර චරිත ගුණයන් මෙනෙහි කරන කල්හි පවා, දීර්ඝ කාලයක් කෙලෙසුන්ට වහල් වී සිටීම නිසා ඒ කෝපය සන්සිඳෙන්නේ නැතිනම්, එවිට ඔහු විසින් අනමතග්ග සූත්‍රයන් මෙනෙහි කළ යුතුය. එහි මෙසේ වදාරා ඇත –

‘‘න සො, භික්ඛවෙ, සත්තො සුලභරූපො, යො න මාතාභූතපුබ්බො, යො න පිතාභූතපුබ්බො, යො න භාතා, යො න භගිනී, යො න පුත්තො, යො න ධීතාභූතපුබ්බා’’ති (සං. නි. 2.137-142).

''මහණෙනි, පෙර ආත්මයක මවක නොවූ, පියෙකු නොවූ, සහෝදරයෙකු නොවූ, සහෝදරියක නොවූ, පුතෙකු නොවූ, දියණියක නොවූ සත්වයෙක් සොයා ගැනීම පහසු නැත.''

තස්මා තස්මිං පුග්ගලෙ එවං චිත්තං උප්පාදෙතබ්බං, ‘‘අයං කිර මෙ අතීතෙ මාතා හුත්වා දසමාසෙ කුච්ඡියා පරිහරිත්වා මුත්තකරීසඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදීනි හරිචන්දනං විය අජිගුච්ඡමානා අපනෙත්වා උරෙ නච්චාපෙන්තී අඞ්ගෙන පරිහරමානා පොසෙසි, පිතා හුත්වා අජපථසඞ්කුපථාදීනි ගන්ත්වා වාණිජ්ජං පයොජයමානො මය්හමත්ථාය ජීවිතම්පි පරිච්චජිත්වා උභතොබ්‍යූළ්හෙ සඞ්ගාමෙ පවිසිත්වා නාවාය මහාසමුද්දං පක්ඛන්දිත්වා අඤ්ඤානි ච දුක්කරානි කරිත්වා ‘පුත්තකෙ පොසෙස්සාමී’ති තෙහි තෙහි උපායෙහි ධනං සංහරිත්වා මං පොසෙසි. භාතා, භගිනී, පුත්තො, ධීතා ච හුත්වාපි ඉදඤ්චිදඤ්චුපකාරං අකාසීති තත්‍ර මෙ නප්පතිරූපං මනං පදූසෙතු’’න්ති.

එබැවින් ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙසේ සිතක් ඇති කර ගත යුතුය: 'මොහු අතීතයේදී මගේ මව වී, මාස දහයක් කුසෙහි දරාගෙන, මළ මූත්‍ර සෙම් සොටු ආදිය සඳුන් සුවඳ සේ පිළිකුල් නොකොට පිරිසිදු කරමින්, ළයෙහි හොවාගෙන මා ඇති දැඩි කළාය. පියා වී එළු මාවත්, කටු මාවත් ආදියෙහි ගමන් කරමින් වෙළඳාම් කොට, මා වෙනුවෙන් ජීවිතය පවා පරිත්‍යාග කොට, දෙපසින්ම සේනාවන් රැස් වූ යුධ පිටිවලට වැදී, නැවෙන් මහා සාගරයට පැන, වෙනත් කළ නොහැකි දුෂ්කර ක්‍රියාවන් කරමින් 'දරුවන් පෝෂණය කරමි' යි ඒ ඒ උපක්‍රමවලින් ධනය රැස් කර මා පෝෂණය කළේය. සහෝදරයෙකු, සහෝදරියක, පුතෙකු හෝ දියණියක වී ද මට මේ මේ උපකාරයන් කළේය.' එබැවින් එවැනි කෙනෙකු කෙරෙහි සිත දූෂණය කර ගැනීම මට නුසුදුසුය.

249. සචෙ පන එවම්පි චිත්තං නිබ්බාපෙතුං න සක්කොතියෙව, අථානෙන එවං මෙත්තානිසංසා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා – ‘‘අම්භො පබ්බජිත, නනු වුත්තං භගවතා –

249. ඉදින් මෙසේ සිතන කල්හි පවා කෝපය සන්සිඳුවා ගැනීමට නොහැකි වන්නේ නම්, එවිට ඔහු විසින් මෙසේ මෛත්‍රියේ අනිසංස මෙනෙහි කළ යුතුය: 'පින්වත් මහණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරා නැද්ද? –'

‘මෙත්තාය ඛො, භික්ඛවෙ, චෙතොවිමුත්තියා ආසෙවිතාය භාවිතාය බහුලීකතාය යානීකතාය වත්ථුකතාය අනුට්ඨිතාය පරිචිතාය සුසමාරද්ධාය එකාදසානිසංසා පාටිකඞ්ඛා[Pg.299]. කතමෙ එකාදස? සුඛං සුපති, සුඛං පටිබුජ්ඣති, න පාපකං සුපිනං පස්සති, මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොති, දෙවතා රක්ඛන්ති, නාස්ස අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමති, තුවටං චිත්තං සමාධියති, මුඛවණ්ණො පසීදති, අසම්මූළ්හො කාලඞ්කරොති, උත්තරිමප්පටිවිජ්ඣන්තො බ්‍රහ්මලොකූපගො හොතී’ති (අ. නි. 11.15).

''මහණෙනි, මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය සේවනය කළ කල්හි, ප්‍රගුණ කළ කල්හි, බහුලව කළ කල්හි, යානයක් මෙන් කරගත් කල්හි, පදනමක් මෙන් කරගත් කල්හි, මැනවින් පිහිටුවා ගත් කල්හි, පුරුදු කළ කල්හි, මැනවින් ආරම්භ කළ කල්හි අනුසස් එකොළොසක් බලාපොරොත්තු විය හැකිය. ඒ එකොළොස මොනවාද? සුවසේ නිදියයි, සුවසේ අවදි වෙයි, නපුරු සිහින නොදකියි, මිනිසුන්ට ප්‍රිය වෙයි, අමනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රිය වෙයි, දෙවියෝ රකිති, ගින්නෙන් හෝ විසෙන් හෝ අවියෙන් හෝ හානි සිදු නොවේ, වහා සිත සමාධිගත වෙයි, මුහුණේ වර්ණය පැහැපත් වෙයි, නොමුළාව කළුරිය කරයි, මතු මඟඵල නොලැබුවහොත් බඹලොව උපදියි.''

‘‘සචෙ ත්වං ඉදං චිත්තං න නිබ්බාපෙස්සසි, ඉමෙහි ආනිසංසෙහි පරිබාහිරො භවිස්සසී’’ති.

''ඉදින් ඔබ මේ කෝප සිත සන්සිඳුවා නොගන්නේ නම්, ඔබට මෙම අනිසංසයන් අහිමි වනු ඇත'' යනුවෙනි.

250. එවම්පි නිබ්බාපෙතුං අසක්කොන්තෙන පන ධාතුවිනිබ්භොගො කාතබ්බො. කථං? ‘‘අම්භො පබ්බජිත, ත්වං එතස්ස කුජ්ඣමානො කස්ස කුජ්ඣසි? කිං කෙසානං කුජ්ඣසි, උදාහු ලොමානං, නඛානං…පෙ… මුත්තස්ස කුජ්ඣසි? අථ වා පන කෙසාදීසු පථවීධාතුයා කුජ්ඣසි, ආපොධාතුයා, තෙජොධාතුයා, වායොධාතුයා කුජ්ඣසි? යෙ වා පඤ්චක්ඛන්ධෙ ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො උපාදාය අයමායස්මා ඉත්ථන්නාමොති වුච්චති, තෙසු කිං රූපක්ඛන්ධස්ස කුජ්ඣසි, උදාහු වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස කුජ්ඣසි? කිං වා චක්ඛායතනස්ස කුජ්ඣසි, කිං රූපායතනස්ස කුජ්ඣසි…පෙ… කිං මනායතනස්ස කුජ්ඣසි, කිං ධම්මායතනස්ස කුජ්ඣසි? කිං වා චක්ඛුධාතුයා කුජ්ඣසි, කිං රූපධාතුයා, කිං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා…පෙ… කිං මනොධාතුයා, කිං ධම්මධාතුයා, කිං මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා’’ති? එවඤ්හි ධාතුවිනිබ්භොගං කරොතො ආරග්ගෙ සාසපස්ස විය ආකාසෙ චිත්තකම්මස්ස විය ච කොධස්ස පතිට්ඨානට්ඨානං න හොති.

250. මෙසේ සිතන කල්හි පවා කෝපය සන්සිඳුවා ගැනීමට නොහැකි වන්නේ නම් ධාතු වශයෙන් වෙන් කර බැලීම කළ යුතුය. ඒ කෙසේද? 'පින්වත් මහණ, ඔබ මොහුට කෝප වන්නේ කවුරුන් කෙරෙහිද? හිසකෙස් කෙරෙහි කෝප වන්නේද? ලොම්, නිය... (පෙ) ... මුත්‍ර කෙරෙහි කෝප වන්නේද? එසේත් නැතිනම් හිසකෙස් ආදියෙහි ඇති පඨවි ධාතුව කෙරෙහිද, ආපෝ ධාතුව, තේජෝ ධාතුව, වායෝ ධාතුව කෙරෙහි කෝප වන්නේද? යම් පංචස්කන්ධයක්, දොළොස් ආයතනයක්, දහඅට ධාතුවක් නිසා මෙම ආයුෂ්මතුන් අසවල් නම ඇත්තෙකැයි කියනු ලබන්නේද, ඒ අතරින් රූපස්කන්ධයට කෝප වන්නේද? නැතිනම් වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධයන්ට කෝප වන්නේද? චක්ඛායතනයට කෝප වන්නේද? රූපායතනයට... (පෙ) ... මනායතනයට, ධම්මායතනයට කෝප වන්නේද? නැතිනම් චක්ඛු ධාතුවට, රූප ධාතුවට, චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුවට... (පෙ) ... මනෝ ධාතුවට, ධම්ම ධාතුවට, මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවට කෝප වන්නේද?' මෙසේ ධාතු වශයෙන් වෙන් කර බලන්නාට, ඉදිකටු තුඩක අබ ඇටයක් නොරැඳෙන්නා සේ ද, ආකාශයෙහි සිතුවම් ඇඳිය නොහැක්කා සේ ද කෝපය පිහිටීමට තැනක් නොමැති වෙයි.

251. ධාතුවිනිබ්භොගං පන කාතුං අසක්කොන්තෙන දානසංවිභාගො කාතබ්බො. අත්තනො සන්තකං පරස්ස දාතබ්බං, පරස්ස සන්තකං අත්තනා ගහෙතබ්බං. සචෙ පන පරො භින්නාජීවො හොති අපරිභොගාරහපරික්ඛාරො, අත්තනො සන්තකමෙව දාතබ්බං. තස්සෙවං කරොතො එකන්තෙනෙව තස්මිං පුග්ගලෙ ආඝාතො වූපසම්මති. ඉතරස්ස ච අතීතජාතිතො පට්ඨාය අනුබන්ධොපි කොධො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව වූපසම්මති, චිත්තලපබ්බතවිහාරෙ තික්ඛත්තුං වුට්ඨාපිතසෙනාසනෙන පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරෙන ‘‘අයං[Pg.300], භන්තෙ, අට්ඨකහාපණග්ඝනකො පත්තො මම මාතරා උපාසිකාය දින්නො ධම්මියලාභො, මහාඋපාසිකාය පුඤ්ඤලාභං කරොථා’’ති වත්වා දින්නං පත්තං ලද්ධමහාථෙරස්ස විය. එවං මහානුභාවමෙතං දානං නාම. වුත්තම්පි චෙතං –

251. ධාතු වශයෙන් වෙන් කර බැලීමට ද නොහැකි නම් දානය බෙදා දීම කළ යුතුය. තමා සතු දෙයක් අනෙකාට දිය යුතුය, අනෙකා සතු දෙයක් තමා විසින් ගත යුතුය. ඉදින් අනෙකා දුස්සීල හෝ පරිභෝජනයට නුසුදුසු පිරිකර ඇත්තෙක් නම්, තමා සතු දෙයක්ම දිය යුතුය. මෙසේ කරන්නාට ඒකාන්තයෙන්ම ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි වූ වෛරය සන්සිඳෙයි. අතීත ජාතියේ සිට පැවත එන කෝපය වුවද එම මොහොතේම සන්සිඳෙයි. එය චිත්තලපබ්බත විහාරයේදී තෙවරක්ම ආසනයෙන් නැගිටුවනු ලැබූ පිණ්ඩපාතික තෙරුන් වහන්සේ, 'ස්වාමීනි, අට කහවණුවක් වටිනා මෙම පාත්‍රය මගේ මෑණියන් වූ උපාසිකාව විසින් දෙන ලද දැහැමි ලාභයකි, මහා උපාසිකාවට පින් පිණිස මෙය පිළිගන්න' යැයි පවසා දීමෙන් පාත්‍රය ලැබූ මහා ස්ථවිරයන්ගේ කෝපය සන්සිඳුණාක් මෙනි. දානය නම් මෙතරම් මහානුභාව සම්පන්නය. මේ බව මෙසේ ද වදාරා ඇත –

‘‘අදන්තදමනං දානං, දානං සබ්බත්ථසාධකං;

දානෙන පියවාචාය, උන්නමන්ති නමන්ති චා’’ති.

''දානය නොදැමුණවුන් දමනය කරයි, දානය සියලු අර්ථයන් සාධනය කරයි, දානයෙන් හා ප්‍රිය වචනයෙන් (දෙන්නා) උසස් වෙයි, (ලබන්නා) නැමෙයි.''

252. තස්සෙවං වෙරීපුග්ගලෙ වූපසන්තපටිඝස්ස යථා පියාතිප්පියසහායකමජ්ඣත්තෙසු, එවං තස්මිම්පි මෙත්තාවසෙන චිත්තං පවත්තති. අථානෙන පුනප්පුනං මෙත්තායන්තෙන අත්තනි පියපුග්ගලෙ මජ්ඣත්තෙ වෙරීපුග්ගලෙති චතූසු ජනෙසු සමචිත්තතං සම්පාදෙන්තෙන සීමාසම්භෙදො කාතබ්බො. තස්සිදං ලක්ඛණං, සචෙ ඉමස්මිං පුග්ගලෙ පියමජ්ඣත්තවෙරීහි සද්ධිං අත්තචතුත්ථෙ එකස්මිං පදෙසෙ නිසින්නෙ චොරා ආගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ, එකං භික්ඛුං අම්හාකං දෙථා’’ති වත්වා ‘‘කිං කාරණා’’ති වුත්තෙ ‘‘තං මාරෙත්වා ගලලොහිතං ගහෙත්වා බලිකරණත්ථායා’’ති වදෙය්‍යුං, තත්‍ර චෙසො භික්ඛු ‘‘අසුකං වා අසුකං වා ගණ්හන්තූ’’ති චින්තෙය්‍ය, අකතොව හොති සීමාසම්භෙදො. සචෙපි ‘‘මං ගණ්හන්තු, මා ඉමෙ තයො’’තිපි චින්තෙය්‍ය, අකතොව හොති සීමාසම්භෙදො. කස්මා? යස්ස යස්ස හි ගහණමිච්ඡති, තස්ස තස්ස අහිතෙසී හොති, ඉතරෙසංයෙව හිතෙසී හොති.

252. මෙසේ වෛරී පුද්ගලයා කෙරෙහි කෝපය සන්සිඳුවා ගත් තැනැත්තාට, ප්‍රිය පුද්ගලයා, අතිප්‍රිය යහළුවා හා මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙන්ම ඔහු කෙරෙහි ද මෛත්‍රී සිත පවතියි. ඉන්පසු ඔහු නැවත නැවතත් මෛත්‍රිය වඩමින් තමා, ප්‍රිය පුද්ගලයා, මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා හා වෛරී පුද්ගලයා යන සිව් දෙනා කෙරෙහිම සමාන සිතක් ඇති කර ගනිමින් 'සීමා සම්භේදය' කළ යුතුය. එහි ලක්ෂණය මෙසේය: ඉදින් මෙම යෝගී පුද්ගලයා, ප්‍රිය, මධ්‍යස්ථ හා වෛරී පුද්ගලයන් සමග හතරවැන්නා වී එකම තැනක සිටින කල්හි සොරෙක් පැමිණ 'ස්වාමීනි, අපට එක් භික්ෂුවක් දෙන්න' යැයි පැවසූ විට 'ඒ කුමකටද?' යි ඇසූ කල 'උන්වහන්සේ මරා ලේ ගෙන බිලි පූජාවක් කිරීමටය' යි පැවසුවහොත්, එහිදී ඒ භික්ෂුව 'මොහු හෝ මොහු හෝ ගනිත්වා' යි සිතුවහොත් සීමා සම්භේදය සිදු නොවේ. 'මාව ගනිත්වා, මේ තිදෙනා අතහරින්න' යැයි සිතුවද සීමා සම්භේදය සිදු නොවේ. ඒ මන්ද? යමෙකු පවා දීමට කැමති වන්නේ නම් ඔහුට අහිත කැමති වන්නෙකු වන බැවිනි, අනෙක් අයටම හිත කැමති වන්නෙකු වන බැවිනි.

යදා පන චතුන්නං ජනානමන්තරෙ එකම්පි චොරානං දාතබ්බං න පස්සති, අත්තනි ච තෙසු ච තීසු ජනෙසු සමමෙව චිත්තං පවත්තෙති, කතො හොති සීමාසම්භෙදො. තෙනාහු පොරාණා –

යම් කලෙක ඒ සිව් දෙනා අතරින් සොරුන්ට දීමට කිසිවෙකු හෝ සුදුසු යැයි නොදකින්නේද, තමා කෙරෙහිත් ඒ තිදෙනා කෙරෙහිත් සමානම සිතක් පවත්වන්නේද, එවිට සීමා සම්භේදය කරන ලද්දේ වෙයි. ඒ බව පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ –

‘‘අත්තනි හිතමජ්ඣත්තෙ, අහිතෙ ච චතුබ්බිධෙ;

යදා පස්සති නානත්තං, හිතචිත්තොව පාණිනං.

“තමා කෙරෙහි ද, හිතවතා හා මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි ද, සතුරා කෙරෙහි ද යන මේ සිව්වැදෑරුම් පුද්ගලයන් කෙරෙහි (හිත-අහිත ආදී වශයෙන්) යම් කලෙක වෙනසක් දකී ද, එකල්හි ඔහු සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිතවත් සිතක් ඇති අයෙකු ලෙස පමණක් හඳුන්වනු ලැබේ.”

‘‘න නිකාමලාභී මෙත්තාය, කුසලීති පවුච්චති;

යදා චතස්සො සීමායො, සම්භින්නා හොන්ති භික්ඛුනො.

“(එසේ වෙනසක් දකින තාක්) මෙත්තාවෙහි කැමති පරිදි ඵල ලබන්නෙකු හෝ දක්ෂයෙකු යැයි පවසනු නොලැබේ. යම් කලෙක භික්ෂුවකගේ (තමා, හිතවතා, මධ්‍යස්ථයා, සතුරා යන) සීමා සතරම බිඳී යයි ද,”

‘‘සමං ඵරති මෙත්තාය, සබ්බලොකං සදෙවකං;

මහාවිසෙසො පුරිමෙන, යස්ස සීමා න ඤායතී’’ති.

“එකල්හි ඔහු දෙවියන් සහිත සකල ලෝකය කෙරෙහිම මෙත්තාව සමව පතුරුවයි. යමෙකුට (තමා හා පරයා වශයෙන්) සීමාවක් නොදැනේ ද, ඔහු පෙර පුද්ගලයාට වඩා භාවනාවෙන් ඉතා උසස් වූ මහා විශේෂත්වයකට පත් වූවෙකි.”

253. එවං [Pg.301] සීමාසම්භෙදසමකාලමෙව ච ඉමිනා භික්ඛුනා නිමිත්තඤ්ච උපචාරඤ්ච ලද්ධං හොති. සීමාසම්භෙදෙ පන කතෙ තමෙව නිමිත්තං ආසෙවන්තො භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො අප්පකසිරෙනෙව පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව අප්පනං පාපුණාති.

253. මෙසේ සීමා බිඳීම සිදුවනවාත් සමඟම, මෙම භික්ෂුව විසින් නිමිත්ත හා උපචාර සමාධිය ලබා ගනු ලබයි. සීමා බිඳීම සිදු කළ පසු, එම නිමිත්තම සේවනය කරමින්, වඩමින් හා බහුලව පුහුණු කරමින්, පඨවි කසිණයේදී විස්තර කළ අයුරින්ම කිසිදු අපහසුවකින් තොරව අප්පනා සමාධියට පැමිණෙයි.

එත්තාවතානෙන අධිගතං හොති පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං පඨමජ්ඣානං මෙත්තාසහගතං. අධිගතෙ ච තස්මිං තදෙව නිමිත්තං ආසෙවන්තො භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො අනුපුබ්බෙන චතුක්කනයෙ දුතියතතියජ්ඣානානි, පඤ්චකනයෙ දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානානි ච පාපුණාති.

මේ තාක් භාවනා කිරීමෙන්, මෙම යෝගී භික්ෂුව පංච නීවරණයන් ප්‍රහීණ කළා වූ, අංග පහකින් යුක්ත වූ, කරුණු තුනකින් යහපත් වූ, ලක්ෂණ දසයකින් පිරිපුන් වූ මෙත්තා සහගත ප්‍රථම ධ්‍යානය අවබෝධ කර ගනියි. එම ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබූ පසු, එම නිමිත්තම සේවනය කරමින්, වඩමින් හා බහුලව පුහුණු කරමින් අනුපිළිවෙලින් චතුක්ක ක්‍රමයට අනුව දෙවන හා තෙවන ධ්‍යානයන්ද, පංචක ක්‍රමයට අනුව දෙවන, තෙවන හා සිව්වන ධ්‍යානයන්ද ලබා ගනියි.

සො හි පඨමජ්ඣානාදීනං අඤ්ඤතරවසෙන මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති. තථා දුතියං, තථා තතියං, තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහරති (විභ. 642; දී. නි. 1.556). පඨමජ්ඣානාදිවසෙන අප්පනාප්පත්තචිත්තස්සෙව හි අයං විකුබ්බනා සම්පජ්ජති.

ඒ ඒකාන්තයෙන්ම එම යෝගී භික්ෂුව ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ධ්‍යානයන්ගෙන් කිසියම් ධ්‍යානයක් උපයෝගී කරගෙන, මෛත්‍රියෙන් යුත් සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි. එසේම දෙවන දිශාවද, තෙවන දිශාවද, සිව්වන දිශාවද (පතුරුවයි). මෙසේ උඩ, යට, සිරස (අනුදිශා) යන සෑම තැනකම, සෑම සත්වයෙකු කෙරෙහිම තමා හා සමාන කොට සලකා, මෛත්‍රියෙන් යුත්, පතළා වූ, මහග්ගත වූ, අප්‍රමාණ වූ, වෛර රහිත වූ, ක්‍රෝධ රහිත වූ සිතින් මුළු ලෝකයම පතුරුවා වාසය කරයි. ප්‍රථම ධ්‍යානාදී වශයෙන් අප්පනාවට පත් සිතක් ඇති යෝගියෙකුටම පමණක් මෙවැනි ධ්‍යාන විකර්බනයන් සිදුවේ.

254. එත්ථ ච මෙත්තාසහගතෙනාති මෙත්තාය සමන්නාගතෙන. චෙතසාති චිත්තෙන. එකං දිසන්ති එකමෙකිස්සා දිසාය පඨමපරිග්ගහිතං සත්තං උපාදාය එකදිසාපරියාපන්නසත්තඵරණවසෙන වුත්තං. ඵරිත්වාති ඵුසිත්වා ආරම්මණං කත්වා. විහරතීති බ්‍රහ්මවිහාරාධිට්ඨිතං ඉරියාපථවිහාරං පවත්තෙති. තථා දුතියන්ති යථා පුරත්ථිමාදීසු දිසාසු යංකිඤ්චි එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති, තථෙව තදනන්තරං දුතියං තතියං චතුත්ථඤ්චාති අත්ථො. ඉති උද්ධන්ති එතෙනෙව නයෙන උපරිමං දිසන්ති වුත්තං හොති. අධො තිරියන්ති අධොදිසම්පි තිරියංදිසම්පි එවමෙව. තත්ථ ච අධොති හෙට්ඨා. තිරියන්ති අනුදිසාසු. එවං සබ්බදිසාසු අස්සමණ්ඩලෙ අස්සමිව මෙත්තාසහගතං චිත්තං සාරෙතිපි පච්චාසාරෙතිපීති. එත්තාවතා එකං දිසං පරිග්ගහෙත්වා ඔධිසො මෙත්තාඵරණං දස්සිතං.

254. මෙහි 'මෙත්තා සහගත' යනු මෛත්‍රියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'චේතසා' යනු සිතින් යන්නයි. 'එක් දිශාවක්' යනු එක් එක් දිශාවක පළමුවෙන් ගත් සත්වයන් අරමුණු කොට, එම දිශාවට අයත් සත්වයන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය පැතිරවීමේ වසයෙන් කියන ලද්දකි. 'පතුරුවා' (ඵරිත්වා) යනු (සිතින්) ස්පර්ශ කොට අරමුණු කිරීමයි. 'වාසය කරයි' යනු මෛත්‍රී ධ්‍යානය නම් වූ බ්‍රහ්ම විහාරය පදනම් කර ගත් ඉරියව් පැවැත්ම පවත්වයි යන්නයි. 'එසේම දෙවන' යනාදියෙන් අදහස් වන්නේ පෙරදිග ආදී දිශාවන්ගෙන් යම් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයිද, එමෙන්ම ඉන් අනතුරුව දෙවන, තෙවන හා සිව්වන දිශාවන්ද පතුරුවා වාසය කරයි යන්නයි. 'මෙසේ උඩ' යන්නෙන් එම ක්‍රමයටම ඉහළ දිශාව ගැන කියවේ. 'යට හා සිරස' (අධෝ තිරියං) යනු පහළ දිශාව හා අනුදිශාවන් ද එමෙන්ම පතුරුවා වාසය කිරීමයි. එහි 'අධෝ' යනු පහළයි, 'තිරියං' යනු අනුදිශාවන්ය. මෙසේ සියලු දිශාවන්හි අශ්ව මණ්ඩලයක අශ්වයෙකු මෙහෙයවන්නාක් මෙන්, මෛත්‍රී සහගත භාවනා සිත ඉදිරියට මෙහෙයවීම හා නැවත නැවත මෙහෙයවීම සිදු කරයි. මෙතෙක් පවසන ලද්දේ එක් දිශාවක් ගෙන සීමා සහිතව (ඕධිස) මෛත්‍රිය පැතිරවීමයි.

සබ්බධීතිආදි පන අනොධිසො දස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ සබ්බධීති සබ්බත්ථ. සබ්බත්තතායාති සබ්බෙසු හීනමජ්ඣිමුක්කට්ඨමිත්තසපත්තමජ්ඣත්තාදිප්පභෙදෙසු අත්තතාය[Pg.302]. ‘‘අයං පරසත්තො’’ති විභාගං අකත්වා අත්තසමතායාති වුත්තං හොති. අථ වා සබ්බත්තතායාති සබ්බෙන චිත්තභාගෙන ඊසකම්පි බහි අවික්ඛිපමානොති වුත්තං හොති. සබ්බාවන්තන්ති සබ්බසත්තවන්තං, සබ්බසත්තයුත්තන්ති අත්ථො. ලොකන්ති සත්තලොකං. විපුලෙනාතිඑවමාදිපරියායදස්සනතො පනෙත්ථ පුන මෙත්තාසහගතෙනාති වුත්තං. යස්මා වා එත්ථ ඔධිසො ඵරණෙ විය පුන තථාසද්දො ඉතිසද්දො වා න වුත්තො, තස්මා පුන මෙත්තාසහගතෙන චෙතසාති වුත්තං. නිගමවසෙන වා එතං වුත්තං. විපුලෙනාති එත්ථ ච ඵරණවසෙන විපුලතා දට්ඨබ්බා. භූමිවසෙන පන එතං මහග්ගතං පගුණවසෙන ච අප්පමාණසත්තාරම්මණවසෙන ච අප්පමාණං, බ්‍යාපාදපච්චත්ථිකප්පහානෙන අවෙරං, දොමනස්සප්පහානතො අබ්‍යාපජ්ජං, නිද්දුක්ඛන්ති වුත්තං හොති. අයං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසාතිආදිනා නයෙන වුත්තාය විකුබ්බනාය අත්ථො.

'සබ්බධි' (සෑම තැනකම) යනාදිය පවසන ලද්දේ සීමා රහිතව (අනෝධිස) මෛත්‍රිය පැතිරවීම පෙන්වීම සඳහාය. එහි 'සබ්බධි' යනු සෑම තැනකම (සෑම දිශාවකම) යන්නයි. 'සබ්බත්තතාය' යනු හීන, මධ්‍යම, උසස්, මිත්‍ර, සතුරු හා මධ්‍යස්ථ ආදී වශයෙන් වූ සියලු සත්වයන් කෙරෙහි තමා හා සමාන බවෙනි. "මොහු අන්‍ය සත්වයෙකි" යි කියා වෙන් කිරීමක් නොකොට, තමා හා සමාන බවෙන් පැතිරවීම මෙයින් අදහස් කෙරේ. නැතහොත් 'සබ්බත්තතාය' යනු ස්වල්පයක් හෝ සිත පිටතට විසුරුවා නොහැර මුළු සිතින්ම පැතිරවීමයි. 'සබ්බාවන්තං' යනු සියලු සත්වයන් සහිත වූ හෙවත් සියලු සත්වයන් හා සම්බන්ධ වූ යන්නයි. 'ලෝකං' යනු සත්ව ලෝකයයි. 'විපුලේන' (පතළා වූ) යනාදී පර්යාය පද පෙන්වා දී ඇති බැවින් මෙහිදී නැවතත් 'මෙත්තා සහගත' යැයි පවසන ලදී. සීමා සහිතව පැතිරවීමේදී මෙන් මෙහි 'තථා' ශබ්දය හෝ 'ඉති' ශබ්දය යොදා නොමැති බැවින්, නැවත 'මෛත්‍රී සහගත සිතින්' යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් එය නිගමනයක් ලෙස පවසන ලදී. 'විපුලේන' යන්නෙන් පැතිරවීමේ ඇති විශාලත්වය දත යුතුය. භූමි වසයෙන් මෙය 'මහග්ගත' වන අතර, පුහුණුව නිසාත් අප්‍රමාණ සත්වයන් අරමුණු කරන නිසාත් 'අප්‍රමාණ' වේ. ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කළ බැවින් 'අවේර' (වෛර නැති) ද, දෝමනස්සය ප්‍රහීණ කළ බැවින් 'අබ්‍යාපජ්ජ' (සිතේ ක්‍රෝධ රහිත) ද, 'නිද්දුක්ඛ' (දුක් රහිත) ද වේ. මෙය මෛත්‍රී සහගත සිතින් යන ක්‍රමයට පවසන ලද විකර්බනයේ අර්ථයයි.

255. යථා චායං අප්පනාප්පත්තචිත්තස්සෙව විකුබ්බනා සම්පජ්ජති, තථා යම්පි පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 2.22) ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති, සත්තහාකාරෙහි ඔධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති, දසහාකාරෙහි දිසාඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්තී’’ති වුත්තං, තම්පි අප්පනාප්පත්තචිත්තස්සෙව සම්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං.

255. මෙම විකර්බනය අප්පනාවට පත් සිතක් ඇති යෝගියෙකුටම සිදුවන්නාක් මෙන්ම, පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි සඳහන් වන ආකාර පහකින් යුත් සීමා රහිත (අනෝධිස) මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය, ආකාර හතකින් යුත් සීමා සහිත (ඕධිස) මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය සහ ආකාර දසයකින් යුත් දිශා වසයෙන් මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය යන මේ සියල්ල ද අප්පනාවට පත් සිතක් ඇති අයෙකුටම සිදුවන බව දත යුතුය.

තත්ථ ච සබ්බෙ සත්තා අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා සුඛී අත්තානං පරිහරන්තු, සබ්බෙ පාණා, සබ්බෙ භූතා, සබ්බෙ පුග්ගලා, සබ්බෙ අත්තභාවපරියාපන්නා අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තූති ඉමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති වෙදිතබ්බා.

එහි සීමා රහිතව (අනෝධිස) මෛත්‍රිය පැතිරවීමේ ආකාර පහ මෙසේ දත යුතුය: සියලු සත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ක්‍රෝධ නැත්තෝ වෙත්වා, දුක් නැත්තෝ වෙත්වා, සුවපත් වූ සිත් ඇත්තෝ වී තමන්ගේ ආත්මභාවය ආරක්ෂා කෙරෙත්වා. සියලු ප්‍රාණීහු, සියලු භූතයෝ, සියලු පුද්ගලයෝ, සියලු ආත්මභාවයට පත් වූවෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා... (පෙ)... තමන් ආරක්ෂා කෙරෙත්වා.

සබ්බා ඉත්ථියො අවෙරා…පෙ… අත්තානං පරිහරන්තු, සබ්බෙ පුරිසා, සබ්බෙ අරියා, සබ්බෙ අනරියා, සබ්බෙ දෙවා, සබ්බෙ මනුස්සා, සබ්බෙ විනිපාතිකා අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තූති ඉමෙහි සත්තහාකාරෙහි ඔධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති වෙදිතබ්බා.

සියලු ස්ත්‍රීහු වෛර නැත්තෝ වෙත්වා... (පෙ)... තමන් ආරක්ෂා කෙරෙත්වා. සියලු පුරුෂයෝ, සියලු ආර්යයෝ, සියලු අනාර්යයෝ, සියලු දෙවියෝ, සියලු මනුෂ්‍යයෝ, සියලු විනිපාතික සත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා... (පෙ)... තමන් ආරක්ෂා කෙරෙත්වා යන මේ ආකාර හතෙන් සීමා සහිතව (ඕධිස) මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය දත යුතුය.

සබ්බෙ පුරත්ථිමාය දිසාය සත්තා අවෙරා…පෙ… අත්තානං පරිහරන්තු. සබ්බෙ පච්ඡිමාය දිසාය, සබ්බෙ උත්තරාය දිසාය, සබ්බෙ දක්ඛිණාය දිසාය, සබ්බෙ පුරත්ථිමාය අනුදිසාය, සබ්බෙ පච්ඡිමාය අනුදිසාය, සබ්බෙ [Pg.303] උත්තරාය අනුදිසාය, සබ්බෙ දක්ඛිණාය අනුදිසාය, සබ්බෙ හෙට්ඨිමාය දිසාය, සබ්බෙ උපරිමාය දිසාය සත්තා අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තු. සබ්බෙ පුරත්ථිමාය දිසාය පාණා, භූතා, පුග්ගලා, අත්තභාවපරියාපන්නා, අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තු. සබ්බා පුරත්ථිමාය දිසාය ඉත්ථියො, සබ්බෙ පුරිසා, අරියා, අනරියා, දෙවා, මනුස්සා, විනිපාතිකා අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තු. සබ්බා පච්ඡිමාය දිසාය, උත්තරාය, දක්ඛිණාය, පුරත්ථිමාය අනුදිසාය, පච්ඡිමාය, උත්තරාය, දක්ඛිණාය අනුදිසාය, හෙට්ඨිමාය දිසාය, උපරිමාය දිසාය ඉත්ථියො…පෙ… විනිපාතිකා අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූති ඉමෙහි දසහාකාරෙහි දිසාඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති වෙදිතබ්බා.

පෙරදිග දිශාවෙහි සියලු සත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා... (පෙ)... තමන් ආරක්ෂා කෙරෙත්වා. බටහිර, උතුරු, දකුණු දිශාවන්හි ද, නැගෙනහිර, බටහිර, උතුරු, දකුණු අනුදිශාවන්හි ද, පහළ හා ඉහළ දිශාවන්හි ද සියලු සත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා... (පෙ)... තමන් ආරක්ෂා කෙරෙත්වා. පෙරදිග දිශාවෙහි සියලු ප්‍රාණීහු, භූතයෝ, පුද්ගලයෝ, ආත්මභාවයට පත් වූවෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා... (පෙ)... තමන් ආරක්ෂා කෙරෙත්වා. පෙරදිග දිශාවෙහි සියලු ස්ත්‍රීහු, පුරුෂයෝ, ආර්යයෝ, අනාර්යයෝ, දෙවියෝ, මනුෂ්‍යයෝ, විනිපාතික සත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා... (පෙ)... තමන් ආරක්ෂා කෙරෙත්වා. බටහිර, උතුරු, දකුණු දිශාවන්හි හා අනුදිශාවන්හි ද, පහළ හා ඉහළ දිශාවන්හි ද සියලු ස්ත්‍රීහු... (පෙ)... විනිපාතික සත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ක්‍රෝධ නැත්තෝ වෙත්වා, දුක් නැත්තෝ වෙත්වා, සුවපත් වූ සිත් ඇත්තෝ වී තමන්ගේ ආත්මභාවය ආරක්ෂා කෙරෙත්වා යන මේ ආකාර දසයෙන් දිශා වසයෙන් මෛත්‍රී චේතෝවිමුක්තිය දත යුතුය.

256. තත්ථ සබ්බෙති අනවසෙසපරියාදානමෙතං. සත්තාති රූපාදීසු ඛන්ධෙසු ඡන්දරාගෙන සත්තා විසත්තාති සත්තා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

256. එහි 'සබ්බේ' (සියලු) යන වචනය කිසිවක් ඉතිරි නොකොට සියල්ලම ඇතුළත් කිරීම සඳහා යොදා ගැනේ. 'සත්තා' (සත්වයෝ) යනු රූප ආදී ස්කන්ධයන් කෙරෙහි ඡන්දරාගයෙන් ඇලී ගැලී සිටින බැවින් 'සත්වයෝ' යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘රූපෙ ඛො, රාධ, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තත්‍ර සත්තො, තත්‍ර විසත්තො, තස්මා සත්තොති වුච්චති… වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තත්‍ර සත්තො, තත්‍ර විසත්තො, තස්මා සත්තොති වුච්චතී’’ති (සං. නි. 3.161).

"රාධය, රූපයෙහි යම් ඡන්දයක්, යම් රාගයක්, යම් ඇල්මක්, යම් තණ්හාවක් ඇද්ද, එහි ඇලුණු බැවින්, එහි ලැගගත් බැවින් 'සත්වයා' යැයි කියනු ලැබේ... වේදනාවෙහි... සංඥාවෙහි... සංස්කාරයන්හි... විඤ්ඤාණයෙහි යම් ඡන්දයක්, යම් රාගයක්, යම් ඇල්මක්, යම් තණ්හාවක් ඇද්ද, එහි ඇලුණු බැවින්, එහි ලැගගත් බැවින් 'සත්වයා' යැයි කියනු ලැබේ" (සංයුක්ත නිකාය).

රුළ්හීසද්දෙන පන වීතරාගෙසුපි අයං වොහාරො වත්තතියෙව, විලීවමයෙපි බීජනිවිසෙසෙ තාලවණ්ටවොහාරො විය. අක්ඛරචින්තකා පන අත්ථං අවිචාරෙත්වා නාමමත්තමෙතන්ති ඉච්ඡන්ති. යෙපි අත්ථං විචාරෙන්ති, තෙ සත්වයොගෙන සත්තාති ඉච්ඡන්ති.

සම්මුති ව්‍යවහාරයක් (රූඪි ශබ්දයක්) වශයෙන් රාගය ප්‍රහීණ කළ රහතන් වහන්සේලා විෂයෙහි ද මෙම ව්‍යවහාරය පවතී. එය උණ පතුරෙන් කළ පවනකට ද 'තාලවණ්ට' (තල්පත් වැටහිරිය) යැයි ව්‍යවහාර කිරීමක් වැනිය. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රඥයෝ වනාහි මෙහි ගැඹුරු අර්ථය නොවිමසා මෙය නාමයක් පමණක් යැයි සලකති. අර්ථය විමසන්නෝ වනාහි 'සත්ව' (වීර්යය හෝ බුද්ධිය) සමඟ යෝග්‍ය බැවින් 'සත්ත' යැයි පවසති.

පාණනතාය පාණා, අස්සාසපස්සාසායත්තවුත්තිතායාති අත්ථො. භූතත්තා භූතා, සංභූතත්තා අභිනිබ්බත්තත්තාති අත්ථො. පුන්ති වුච්චති නිරයො. තස්මිං ගලන්තීති පුග්ගලා, ගච්ඡන්තීති අත්ථො. අත්තභාවො වුච්චති සරීරං. ඛන්ධපඤ්චකමෙව වා, තමුපාදාය පඤ්ඤත්තිමත්තසම්භවතො. තස්මිං අත්තභාවෙ පරියාපන්නාති අත්තභාවපරියාපන්නා. පරියාපන්නාති පරිච්ඡින්නා, අන්තොගධාති අත්ථො.

ප්‍රාණනය (හුස්ම ගැනීම) කරන බැවින් 'ප්‍රාණීහු' නම් වෙති. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය මත පවතින පැවැත්මක් ඇති බැවින් යන අර්ථයයි. හටගත් බැවින් 'භූතයෝ' නම් වෙති. මනාව හටගත් හෙවත් අභිනිර්වෘත වූ බැවින් යන අර්ථයයි. 'පු' යනු නිරයට නමකි. එහි වැටෙන බැවින් 'පුද්ගලයෝ' නම් වෙති. 'අත්තභාව' (ආත්මභාවය) යනු ශරීරයට නමකි. නැතහොත් පඤ්චස්කන්ධයටම නමකි. එය උපාදානය කොට පඤ්ඤප්තියක් පමණක් සම්භවය වන බැවිනි. එම ආත්මභාවයට ඇතුළත් වූවෝ 'අත්තභාවපරියාපන්න' නම් වෙති. 'පරියාපන්න' යනු පිරිසිඳින ලද හෙවත් ඇතුළත් වූ යන අර්ථයයි.

යථා [Pg.304] ච සත්තාති වචනං, එවං සෙසානිපි රුළ්හීවසෙන ආරොපෙත්වා සබ්බානෙතානි සබ්බසත්තවෙවචනානීති වෙදිතබ්බානි. කාමඤ්ච අඤ්ඤානිපි සබ්බෙ ජන්තූ සබ්බෙ ජීවාතිආදීනි සබ්බසත්තවෙවචනානි අත්ථි, පාකටවසෙන පන ඉමානෙව පඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්තී’’ති වුත්තං.

'සත්තා' යන වචනය මෙන්ම, සෙසු පද ද රූඪි වශයෙන් ආරෝපණය කොට ඒ සියල්ලම සත්වයා යන වචනයට පර්යාය වචන ලෙස දත යුතුය. 'සබ්බේ ජන්තූ', 'සබ්බේ ජීවා' ආදී සත්වයා යන අර්ථය දෙන වෙනත් පර්යාය වචන ද තිබුණ ද, ප්‍රකට බව නිසා මෙම පද පහම ගෙන "පස් ආකාරයකින් සීමා රහිතව පතුරුවන (අනෝධිස) මෙත්තා චේතෝවිමුක්තිය" යැයි වදාරන ලදී.

යෙ පන සත්තා පාණාතිආදීනං න කෙවලං වචනමත්තතොව, අථ ඛො අත්ථතොපි නානත්තමෙව ඉච්ඡෙය්‍යුං, තෙසං අනොධිසොඵරණා විරුජ්ඣති, තස්මා තථා අත්ථං අගහෙත්වා ඉමෙසු පඤ්චසු ආකාරෙසු අඤ්ඤතරවසෙන අනොධිසො මෙත්තා ඵරිතබ්බා.

යම් කෙනෙකු 'සත්තා', 'පාණා' ආදී වචනයන්ගේ වෙනස වචනයෙන් පමණක් නොව අර්ථයෙන් ද වෙනස් යැයි පිළිගනිත් නම්, ඔවුන්ට 'අනෝධිස' (සීමා රහිතව) මෙත් පැතිරවීම පරස්පර වේ. එබැවින් එබඳු අර්ථ නොගෙන මෙම ආකාර පහෙන් ඕනෑම ආකාරයක් අනුව සීමා රහිතව මෙත් පැතිරවිය යුතුය.

257. එත්ථ ච සබ්බෙ සත්තා අවෙරා හොන්තූති අයමෙකා අප්පනා. අබ්‍යාපජ්ජා හොන්තූති අයමෙකා අප්පනා. අබ්‍යාපජ්ජාති බ්‍යාපාදරහිතා. අනීඝා හොන්තූති අයමෙකා අප්පනා. අනීඝාති නිද්දුක්ඛා. සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූති අයමෙකා අප්පනා. තස්මා ඉමෙසුපි පදෙසු යං යං පාකටං හොති, තස්ස තස්ස වසෙන මෙත්තා ඵරිතබ්බා. ඉති පඤ්චසු ආකාරෙසු චතුන්නං අප්පනානං වසෙන අනොධිසොඵරණෙ වීසති අප්පනා හොන්ති.

257. මෙහි 'සියලු සත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා' යනු එක් අර්පණාවකි. 'තරහ නැත්තෝ වෙත්වා' (අබ්‍යාපජ්ජා) යනු එක් අර්පණාවකි. අබ්‍යාපජ්ජා යනු ව්‍යාපාදයෙන් තොර වීමයි. 'දුක් නැත්තෝ වෙත්වා' (අනීඝා) යනු එක් අර්පණාවකි. අනීඝා යනු කායික දුක් නැති වීමයි. 'සුවසේ තමන් පිරිහරත්වා' යනු එක් අර්පණාවකි. එබැවින් මෙම පදයන්ගෙන් යම් පදයක් ප්‍රකට වේ නම්, ඒ අනුව මෙත් පැතිරවිය යුතුය. මෙසේ ආකාර පහෙහි අර්පණා හතර බැගින් ගත් කල සීමා රහිත (අනෝධිස) පැතිරවීමේදී අර්පණා විස්සක් (20) වේ.

ඔධිසොඵරණෙ පන සත්තසු ආකාරෙසු චතුන්නං වසෙන අට්ඨවීසති. එත්ථ ච ඉත්ථියො පුරිසාති ලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. අරියා අනරියාති අරියපුථුජ්ජනවසෙන. දෙවා මනුස්සා විනිපාතිකාති උපපත්තිවසෙන.

සීමා සහිත (ඕධිස) පැතිරවීමේදී ආකාර හතෙහි අර්පණා හතර බැගින් අර්පණා විසි අටක් (28) වේ. මෙහිදී 'ස්ත්‍රීහු', 'පුරුෂයෝ' යනු ලිංග භේදය අනුව වදාරන ලදී. 'ආර්යයෝ', 'අනාර්යයෝ' යනු ආර්ය පෘථග්ජන භේදය අනුවයි. 'දෙවියෝ', 'මනුෂ්‍යයෝ', 'විනිපාතිකයෝ' යනු උප්පත්තිය අනුව වදාරන ලදී.

දිසාඵරණෙ පන සබ්බෙ පුරත්ථිමාය දිසාය සත්තාතිආදිනා නයෙන එකමෙකිස්සා දිසාය වීසති වීසති කත්වා ද්වෙසතානි, සබ්බා පුරත්ථිමාය දිසාය ඉත්ථියොතිආදිනා නයෙන එකමෙකිස්සා දිසාය අට්ඨවීසති අට්ඨවීසති කත්වා අසීති ද්වෙසතානීති චත්තාරි සතානි අසීති ච අප්පනා. ඉති සබ්බානිපි පටිසම්භිදායං වුත්තානි අට්ඨවීසාධිකානි පඤ්ච අප්පනාසතානීති.

දිශානුගතව පැතිරවීමේදී 'පෙරදිග දිශාවෙහි සියලු සත්වයෝ' ආදී වශයෙන් එක් දිශාවකට විස්ස බැගින් අර්පණා දෙසියයක් (200) ද, 'පෙරදිග දිශාවෙහි සියලු ස්ත්‍රීහු' ආදී වශයෙන් එක් දිශාවකට විසි අට බැගින් අර්පණා දෙසිය අසූවක් (280) ද වී මුළු අර්පණා හාරසිය අසූවක් (480) වේ. මෙසේ පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි වදාරන ලද සියලු අර්පණා පන්සිය විසි අටක් (528) වේ.

ඉති එතාසු අප්පනාසු යස්ස කස්සචි වසෙන මෙත්තං චෙතොවිමුත්තිං භාවෙත්වා අයං යොගාවචරො ‘‘සුඛං සුපතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තෙ එකාදසානිසංසෙ පටිලභති.

මෙසේ මෙම අර්පණාවන් අතුරින් යම් කිසිවක් මඟින් මෙත්තා චේතෝවිමුක්තිය වඩා, මෙම යෝගාවචරයා "සුවසේ නිදයි" ආදී වශයෙන් වදාරන ලද එකොළොස් මහා ආනිශංසයන් ලබයි.

258. තත්ථ [Pg.305] සුඛං සුපතීති යථා සෙසා ජනා සම්පරිවත්තමානා කාකච්ඡමානා දුක්ඛං සුපන්ති, එවං අසුපිත්වා සුඛං සුපති. නිද්දං ඔක්කන්තොපි සමාපත්තිං සමාපන්නො විය හොති.

258. එහි 'සුවසේ නිදයි' යනු සෙසු මිනිසුන් දෙපසට පෙරළෙමින්, ගොරවමින් දුක්සේ නිදන්නාක් මෙන් නොව, එසේ නොවී සුවසේ නිදාගැනීමයි. නින්දට පත් වූවත් සමාපත්තියකට සම වැදුණෙකු මෙන් සන්සුන් වෙයි.

සුඛං පටිබුජ්ඣතීති යථා අඤ්ඤෙ නිත්ථුනන්තා විජම්භන්තා සම්පරිවත්තන්තා දුක්ඛං පටිබුජ්ඣන්ති, එවං අප්පටිබුජ්ඣිත්වා විකසමානමිව පදුමං සුඛං නිබ්බිකාරං පටිබුජ්ඣති.

'සුවසේ පිබිදෙයි' යනු අන්‍යයන් කෙඳිරිගාමින්, ඇඟ මැලි කඩමින්, දෙපසට පෙරළෙමින් දුක්සේ පිබිදෙන්නාක් මෙන් නොව, එසේ නොවී පිපෙන පියුමක් මෙන් සුවසේ, ශරීර විකාරයක් රහිතව පිබිදීමයි.

න පාපකං සුපිනං පස්සතීති සුපිනං පස්සන්තොපි භද්දකමෙව සුපිනං පස්සති, චෙතියං වන්දන්තො විය පූජං කරොන්තො විය ධම්මං සුණන්තො විය ච හොති. යථා පන අඤ්ඤෙ අත්තානං චොරෙහි සම්පරිවාරිතං විය වාළෙහි උපද්දුතං විය පපාතෙ පතන්තං විය ච පස්සන්ති, එවං පාපකං සුපිනං න පස්සති.

'නපුරු සිහින නොදකියි' යනු සිහින දුටුවත් යහපත් සිහිනම දකියි. චෛත්‍යයක් වඳින්නාක් මෙන් ද, පූජාවක් කරන්නාක් මෙන් ද, ධර්මය අසන්නාක් මෙන් ද සිහින දකියි. අන්‍යයන් තමන් සොරුන්ගෙන් වට වී සිටින්නාක් මෙන් ද, වනසතුන්ගෙන් පීඩා විඳින්නාක් මෙන් ද, ප්‍රපාතයකට වැටෙන්නාක් මෙන් ද දකින නපුරු සිහින මොහු නොදකියි.

මනුස්සානං පියො හොතීති උරෙ ආමුත්තමුත්තාහාරො විය සීසෙ පිළන්ධමාලා විය ච මනුස්සානං පියො හොති මනාපො.

'මනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රිය වෙයි' යනු ළයෙහි පැලඳි මුතු හරක් මෙන් ද, හිසෙහි පැලඳි මල් මාලාවක් මෙන් ද මනුෂ්‍යයන්ට ඉතා ප්‍රිය මනාප අයෙක් වෙයි.

අමනුස්සානං පියො හොතීති යථෙව මනුස්සානං, එවං අමනුස්සානම්පි පියො හොති විසාඛත්ථෙරො විය.

'අමනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රිය වෙයි' යනු මනුෂ්‍යයන්ට මෙන්ම අමනුෂ්‍යයන්ට ද ඔහු ප්‍රිය වෙයි. ඒ විසාඛ තෙරුන් වහන්සේ මෙනි.

සො කිර පාටලිපුත්තෙ කුටුම්බියො අහොසි. සො තත්ථෙව වසමානො අස්සොසි ‘‘තම්බපණ්ණිදීපො කිර චෙතියමාලාලඞ්කතො කාසාවපජ්ජොතො ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානෙයෙව එත්ථ සක්කා නිසීදිතුං වා නිපජ්ජිතුං වා උතුසප්පායං සෙනාසනසප්පායං පුග්ගලසප්පායං ධම්මස්සවනසප්පායන්ති සබ්බමෙත්ථ සුලභ’’න්ති.

උන්වහන්සේ පාටලීපුත්‍ර නුවර සිටුපුත්‍රයෙක්ව සිටියහ. එහි වසන කල උන්වහන්සේට මෙසේ අසන්නට ලැබුණි. "ලක්දිව චෛත්‍ය මාලාවන්ගෙන් අලංකාර වී ඇත්තේය, කසාවතින් බබළන්නේය. එහි කැමති ඕනෑම තැනක හිඳ ගැනීමට හෝ සැතපීමට හෝ පුළුවන. ඍතු සප්පාය, සේනාසන සප්පාය, පුද්ගල සප්පාය සහ ධර්ම ශ්‍රවණ සප්පාය යන මේ සියල්ල එහි පහසුවෙන් ලැබිය හැකිය."

සො අත්තනො භොගක්ඛන්ධං පුත්තදාරස්ස නිය්‍යාදෙත්වා දුස්සන්තෙ බද්ධෙන එකකහාපණෙනෙව ඝරා නික්ඛමිත්වා සමුද්දතීරෙ නාවං උදික්ඛමානො එකමාසං වසි. සො වොහාරකුසලතාය ඉමස්මිං ඨානෙ භණ්ඩං කිණිත්වා අසුකස්මිං වික්කිණන්තො ධම්මිකාය වණිජ්ජාය තෙනෙවන්තරමාසෙන සහස්සං අභිසංහරි. අනුපුබ්බෙන මහාවිහාරං ආගන්ත්වා පබ්බජ්ජං යාචි.

ඔහු තමාගේ වස්තු සම්භාරය අඹුදරුවන්ට පවරා දී, පිළි රදෙහි බැඳගත් එක් කහවණුවක් පමණක් රැගෙන නිවසින් පිටත්වී, මුහුදු වෙරළෙහි නැවක් එනතුරු බලාපොරොත්තුවෙන් මසක් වාසය කළේය. ඔහු වෙළඳාමට දක්ෂ වූ බැවින් එම ස්ථානයෙන් බඩු මිලට ගෙන වෙනත් තැනක විකුණමින් ධාර්මික වෙළඳාමෙන් එම මාසය ඇතුළත කහවණු දහසක් උපයා ගත්තේය. පසුව පිළිවෙළින් මහා විහාරයට පැමිණ පැවිදි වීමට අවසර පැතීය.

සො [Pg.306] පබ්බාජනත්ථාය සීමං නීතො තං සහස්සත්ථවිකං ඔවට්ටිකන්තරෙන භූමියං පාතෙසි. ‘‘කිමෙත’’න්ති ච වුත්තෙ ‘‘කහාපණසහස්සං, භන්තෙ’’ති වත්වා ‘‘උපාසක, පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය න සක්කා විචාරෙතුං, ඉදානෙවෙතං විචාරෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘විසාඛස්ස පබ්බජ්ජට්ඨානමාගතා මා රිත්තහත්ථා ගමිංසූ’’ති මුඤ්චිත්වා සීමාමාළකෙ විප්පකිරිත්වා පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නො.

ඔහු පැවිදි කිරීම සඳහා සීමා මාලකයට කැඳවාගෙන ගිය විට, එම කහවණු දහසේ මල්ල ඉඟටියෙන් ගිලිහී බිමට වැටෙන්නට සැලැස්වීය. "මේ කුමක්ද?" යැයි ඇසූ විට, "ස්වාමීනි, කහවණු දහසකි" යැයි කීවේය. "උපාසකය, පැවිදි වූ තැන් පටන් මේවා පරිහරණය කළ නොහැකිය, දැන්ම මෙය බැහැර කරන්න" යැයි කී විට, "විසාඛගේ පැවිදි පින්කමට පැමිණි අය හිස් අතින් නොයත්වා" යැයි පවසා මල්ල ලිහා සීමා මාලක මිදුලෙහි ඒවා විසිරුවා හැර පැවිදි වී උපසම්පදාව ලැබීය.

සො පඤ්චවස්සො හුත්වා ද්වෙමාතිකා පගුණා කත්වා පවාරෙත්වා අත්තනො සප්පායං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා එකෙකස්මිං විහාරෙ චත්තාරො මාසෙ කත්වා සමප්පවත්තවාසං වසමානො චරි. එවං චරමානො –

උන්වහන්සේ පස් වසක් ගත වූ පසු ද්වේ මාතිකාවන් මැනවින් පුහුණු කොට, පවාරණය කර තමාට සප්පාය වූ කමටහන් ගෙන, එක් එක් විහාරයක මාස හතර බැගින් වාසය කරමින් සමාන පැවැත්මක් ඇතිව චාරිකාවෙහි හැසුරුණහ. මෙසේ හැසිරෙන්නා වූ උන්වහන්සේ -

වනන්තරෙ ඨිතො ථෙරො, විසාඛො ගජ්ජමානකො;

අත්තනො ගුණමෙසන්තො, ඉමමත්ථං අභාසථ.

වනාන්තරය මැද වැඩහිඳිමින්, සිංහ නාද පවත්වන්නා වූ විසාඛ තෙරුන් වහන්සේ, තමන් වහන්සේගේ ගුණ සමූහය මෙනෙහි කරමින් මේ කරුණ වදාළ සේක.

‘‘යාවතා උපසම්පන්නො, යාවතා ඉධ ආගතො;

එත්ථන්තරෙ ඛලිතං නත්ථි, අහො ලාභා තෙ මාරිසා’’ති.

“යම් දිනක සිට උපසම්පදා වූයේ ද, යම් දිනක සිට මේ වනයට පැමිණියේ ද, ඒ කාලය ඇතුළත කිසිදු ශීලමය වැරදීමක් සිදු වී නැත. නිදුකාණෙනි (විසාඛ තෙරණුවනි), ඔබ ලැබූ ලාභය ඒකාන්තයෙන්ම උතුම් වන්නේය.”

සො චිත්තලපබ්බතවිහාරං ගච්ඡන්තො ද්වෙධා පථං පත්වා ‘‘අයං නු ඛො මග්ගො උදාහු අය’’න්ති චින්තයන්තො අට්ඨාසි. අථස්ස පබ්බතෙ අධිවත්ථා දෙවතා හත්ථං පසාරෙත්වා ‘‘එස මග්ගො’’ති වත්වා දස්සෙති. සො චිත්තලපබ්බතවිහාරං ගන්ත්වා තත්ථ චත්තාරො මාසෙ වසිත්වා පච්චූසෙ ගමිස්සාමීති චින්තෙත්වා නිපජ්ජි. චඞ්කමසීසෙ මණිලරුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා සොපානඵලකෙ නිසීදිත්වා පරොදි.

ඒ විසාඛ තෙරුන් වහන්සේ චිත්තලපබ්බත විහාරයට වඩිනා අතරමගදී මංසන්ධියකට පැමිණ, “මේ මාර්ගය ද නැතහොත් අර මාර්ගය ද” යැයි සිතමින් නතර වූ සේක. එකල ඒ පර්වතයෙහි වෙසෙන දේවතාවෙක් අත දිගු කොට, “මේ මාර්ගයයි” පවසා මග පෙන්වූයේය. උන්වහන්සේ චිත්තලපබ්බත විහාරයට වැඩම කොට එහි සිවු මසක් වැඩසිට, පසුදින අලුයම නික්ම යාමට සිතා සැතපුනු සේක. එවිට සක්මන් මළුව කෙළවර පිහිටි මණිල (ජම්බු) වෘක්ෂයෙහි වෙසෙන දේවතාවිය පියගැටපෙළ මත හිඳ හඬන්නට වූවාය.

ථෙරො ‘‘කො එසො’’ති ආහ. අහං, භන්තෙ, මණිලියාති. කිස්ස රොදසීති? තුම්හාකං ගමනං පටිච්චාති. මයි ඉධ වසන්තෙ තුම්හාකං කො ගුණොති? තුම්හෙසු, භන්තෙ, ඉධ වසන්තෙසු අමනුස්සා අඤ්ඤමඤ්ඤං මෙත්තං පටිලභන්ති, තෙ දානි තුම්හෙසු ගතෙසු කලහං කරිස්සන්ති, දුට්ඨුල්ලම්පි කථයිස්සන්තීති. ථෙරො ‘‘සචෙ මයි ඉධ වසන්තෙ තුම්හාකං ඵාසුවිහාරො හොති, සුන්දර’’න්ති වත්වා අඤ්ඤෙපි චත්තාරො මාසෙ තත්ථෙව වසිත්වා පුන තථෙව ගමනචිත්තං උප්පාදෙසි. දෙවතාපි පුන තථෙව පරොදි. එතෙනෙවුපායෙන ථෙරො තත්ථෙව වසිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායීති එවං මෙත්තාවිහාරී භික්ඛු අමනුස්සානං පියො හොති.

තෙරුන් වහන්සේ “මේ කවුද?” යි ඇසූ සේක. “ස්වාමීනි, මම මේ මණිල වෘක්ෂයට අධිගෘහිත දේවතාවිය වෙමි” යි ඇය කීවාය. “කුමකට හඬන්නෙහිද?” යි ඇසූ කල, “ඔබ වහන්සේගේ නික්ම යාම නිමිති කරගෙන හඬමි” යි ඇය පැවසුවාය. “මා මෙහි වාසය කරන විට ඔබට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?” යි ඇසූ කල, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මෙහි වසන කල අමනුෂ්‍යයෝ එකිනෙකා කෙරෙහි මෙත් සිතින් පසුවෙති. ඔබ වහන්සේ නික්ම ගිය පසු ඔවුන් කෝලාහල කරගන්නාහ, පරුෂ වචන ද පවසන්නාහ” යි ඇය සැළ කළාය. තෙරුන් වහන්සේ “මා මෙහි වාසය කිරීමෙන් ඔබට පහසුවක් වන්නේ නම්, එය යහපති” යි වදාරා තවත් සිවු මසක් එහිම වැඩසිටි සේක. පසුව නැවත නික්ම යාමට සිතූ කල දේවතාවිය පෙර පරිදිම හැඬුවාය. මේ ක්‍රමයෙන්ම තෙරුන් වහන්සේ එහිම වැඩසිටිමින් එහිදීම පිරිනිවන් පෑ සේක. මෙසේ මෛත්‍රියෙන් වසන භික්ෂුව අමනුෂ්‍යයන්ට ද ප්‍රිය වන්නේය.

දෙවතා රක්ඛන්තීති පුත්තමිව මාතාපිතරො දෙවතා රක්ඛන්ති.

“දේවතාවෝ රකිති” යනු මව්පියන් තම දරුවා රකින්නාක් මෙන් දේවතාවෝ රකිති යන්නයි.

නාස්ස [Pg.307] අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමතීති මෙත්තාවිහාරිස්ස කායෙ උත්තරාය උපාසිකාය විය අග්ගි වා, සංයුත්තභාණකචූළසිවත්ථෙරස්සෙව විසං වා, සංකිච්චසාමණෙරස්සෙව සත්ථං වා න කමති, න පවිසති. නාස්ස කායං විකොපෙතීති වුත්තං හොති. ධෙනුවත්ථුම්පි චෙත්ථ කථයන්ති. එකා කිර ධෙනු වච්ඡකස්ස ඛීරධාරං මුඤ්චමානා අට්ඨාසි. එකො ලුද්දකො තං විජ්ඣිස්සාමීති හත්ථෙන සම්පරිවත්තෙත්වා දීඝදණ්ඩසත්තිං මුඤ්චි. සා තස්සා සරීරං ආහච්ච තාලපණ්ණං විය පවට්ටමානා ගතා, නෙව උපචාරබලෙන, න අප්පනාබලෙන, කෙවලං වච්ඡකෙ බලවපියචිත්තතාය. එවං මහානුභාවා මෙත්තාති.

“ගින්නක් හෝ විෂක් හෝ ආයුධයක් හෝ ඔහුට හානි නොකරයි” යනු මෛත්‍රියෙන් වසන්නාගේ ශරීරයට, උත්තරා උපාසිකාවට මෙන් ගින්නෙන් ද, සංයුක්ත භාණක චූළසීව තෙරුන් වහන්සේට මෙන් විෂෙන් ද, සංකිච්ච සාමණේරයන් වහන්සේට මෙන් ආයුධවලින් ද හානියක් නොවන බවයි; ඔහුගේ ශරීරය පෙළීමට ඒවාට නොහැකිය යන්නයි. මේ පිළිබඳව ආචාර්යවරු “දෙනකගේ කථා පුවත” ද පවසති. එක් දෙනක තම වස්සාට කිරි දෙමින් සිටියාය. එක් වැද්දෙක් ඇයට විදිනු රිසියෙන් අතින් කරකවා දිගු මිටක් සහිත හෙල්ලක් විසි කළේය. ඒ හෙල්ල දෙනගේ ශරීරයේ වැදී තල කොළයක් මෙන් එතී වැටුණි. එය උපචාර සමාධියක හෝ අප්පනා සමාධියක බලයෙන් නොව, හුදෙක් වස්සා කෙරෙහි තිබූ බලවත් සෙනෙහස (ප්‍රිය සිත) නිසාම සිදු වූවකි. මෛත්‍රිය මෙතරම් මහානුභාව සම්පන්නය.

තුවටං චිත්තං සමාධියතීති මෙත්තාවිහාරිනො ඛිප්පමෙව චිත්තං සමාධියති, නත්ථි තස්ස දන්ධායිතත්තං.

“සිත වහා සමාධිගත වෙයි” යනු මෛත්‍රියෙන් වසන්නාගේ සිත ඉතා ඉක්මනින් සමාධියට පත් වන බවයි. ඔහුගේ සිතේ මන්දගාමී බවක් නැත.

මුඛවණ්ණො විප්පසීදතීති බන්ධනා පවුත්තං තාලපක්කං විය චස්ස විප්පසන්නවණ්ණං මුඛං හොති.

“මුහුණේ පැහැය ප්‍රසන්න වෙයි” යනු නටුවෙන් ගිලිහුණු ඉදුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඔහුගේ මුහුණ ඉතා පැහැපත් වන බවයි.

අසම්මූළ්හො කාලඞ්කරොතීති මෙත්තාවිහාරිනො සම්මොහමරණං නාම නත්ථි, අසම්මූළ්හොව නිද්දං ඔක්කමන්තො විය කාලං කරොති.

“මුළා නොවී කළුරිය කරයි” යනු මෛත්‍රියෙන් වසන්නාට සිහිමුළා වී මිය යාමක් නැති බවයි. ඔහු නින්දට වැටෙන්නාක් මෙන් ඉතා සන්සුන්ව සිහිබුද්ධියෙන් යුතුව මරණයට පත් වෙයි.

උත්තරිමප්පටිවිජ්ඣන්තොති මෙත්තාසමාපත්තිතො උත්තරිං අරහත්තං අධිගන්තුං අසක්කොන්තො ඉතො චවිත්වා සුත්තප්පබුද්ධො විය බ්‍රහ්මලොකමුපපජ්ජතීති.

“මතු මගපල අවබෝධ නොකරන්නේ නම්” යනු මෛත්‍රී සමාපත්තියෙන් මතු රහත් බව ලැබීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, මෙයින් චුත වී නින්දෙන් පිබිදුණාක් මෙන් බඹලොව උපදින්නේය යන්නයි.

අයං මෙත්තාභාවනායං විත්ථාරකථා.

මෛත්‍රී භාවනාව පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාව මෙතෙකින් නිම වේ.

කරුණාභාවනාකථා

කරුණා භාවනා කථාව

259. කරුණං භාවෙතුකාමෙන පන නික්කරුණතාය ආදීනවං කරුණාය ච ආනිසංසං පච්චවෙක්ඛිත්වා කරුණාභාවනා ආරභිතබ්බා. තඤ්ච පන ආරභන්තෙන පඨමං පියපුග්ගලාදීසු න ආරභිතබ්බා. පියො හි පියට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති. අතිප්පියසහායකො අතිප්පියසහායකට්ඨානෙයෙව. මජ්ඣත්තො මජ්ඣත්තට්ඨානෙයෙව. අප්පියො අප්පියට්ඨානෙයෙව. වෙරී වෙරිට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති. ලිඞ්ගවිසභාගකාලකතා අඛෙත්තමෙව.

259. කරුණා භාවනාව වැඩීමට කැමති තැනැත්තා විසින් කරුණාව නොමැති වීමේ (නිෂ්කරුණා බවේ) ආදීනව ද, කරුණාව වැඩීමේ ආනිසංස ද මෙනෙහි කොට එය ආරම්භ කළ යුතුය. එය ආරම්භ කරන්නා විසින් මුලින්ම ප්‍රිය පුද්ගලයා ආදීන් කෙරෙහි කරුණාව නොවැඩිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ප්‍රිය පුද්ගලයා ප්‍රිය ස්ථානයෙහිම සිටියි. අතිප්‍රිය මිතුරා අතිප්‍රිය ස්ථානයෙහි ද, මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා මධ්‍යස්ථ ස්ථානයෙහි ද, අප්‍රිය පුද්ගලයා අප්‍රිය ස්ථානයෙහි ද, හතුරා සතුරු ස්ථානයෙහි ද සිටිති. ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවයෙන් වෙනස් වූවන් හා මියගිය පුද්ගලයන් ද මේ සඳහා සුදුසු අරමුණු නොවෙති.

‘‘කථඤ්ච භික්ඛු කරුණාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති? සෙය්‍යථාපි නාම එකං පුග්ගලං දුග්ගතං දුරූපෙතං දිස්වා කරුණායෙය්‍ය, එවමෙව [Pg.308] සබ්බසත්තෙ කරුණාය ඵරතී’’ති විභඞ්ගෙ (විභ. 653) පන වුත්තත්තා සබ්බපඨමං තාව කිඤ්චිදෙව කරුණායිතබ්බරූපං පරමකිච්ඡප්පත්තං දුග්ගතං දුරූපෙතං කපණපුරිසං ඡින්නාහාරං කපාලං පුරතො ඨපෙත්වා අනාථසාලාය නිසින්නං හත්ථපාදෙහි පග්ඝරන්තකිමිගණං අට්ටස්සරං කරොන්තං දිස්වා ‘‘කිච්ඡං වතායං සත්තො ආපන්නො, අප්පෙව නාම ඉමම්හා දුක්ඛා මුච්චෙය්‍යා’’ති කරුණා පවත්තෙතබ්බා. තං අලභන්තෙන සුඛිතොපි පාපකාරී පුග්ගලො වජ්ඣෙන උපමෙත්වා කරුණායිතබ්බො.

“මහණෙනි, භික්ෂුවක් කෙසේ නම් කරුණා සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වෙසෙයි ද? උදාහරණයකට ඉතා දිළිඳු, විපතට පත් පුද්ගලයෙකු දැක යම්සේ කරුණාව දක්වන්නේ ද, එලෙසම සියලු සත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව පතුරුවයි” යනුවෙන් විභංග ප්‍රකරණයෙහි දැක්වෙන බැවින්, සියල්ලට ප්‍රථමයෙන් අතිශය දුකට පත්, අසරණ, විකෘති වූ ශරීර ඇති, ආහාර නොමැති, අතේ කබලක් ගෙන අනාථ ශාලාවක හිඳින, අත්පාවලින් පණුවන් වැගිරෙන, වේදනාවෙන් කෑගසන දිළිඳු මිනිසෙකු දැක, “මේ සත්වයා ඒකාන්තයෙන්ම මහත් දුකට පත් විය, මේ දුකෙන් මොහු නිදහස් වේවා” යි කරුණාව පැතිරවිය යුතුය. එවැනි පුද්ගලයෙකු හමු නොවන්නේ නම්, සැපවත් ජීවිතයක් ගත කළ ද පවු කරන පුද්ගලයෙකු මරණ දණ්ඩනයට නියම වූවෙකු හා සමාන කොට ඔහු කෙරෙහි කරුණාව වැඩිය යුතුය.

කථං? සෙය්‍යථාපි සහ භණ්ඩෙන ගහිතචොරං ‘‘වධෙථ න’’න්ති රඤ්ඤො ආණාය රාජපුරිසා බන්ධිත්වා චතුක්කෙ චතුක්කෙ පහාරසතානි දෙන්තා ආඝාතනං නෙන්ති. තස්ස මනුස්සා ඛාදනීයම්පි භොජනීයම්පි මාලාගන්ධවිලෙපනතම්බුලානිපි දෙන්ති. කිඤ්චාපි සො තානි ඛාදන්තො චෙව පරිභුඤ්ජන්තො ච සුඛිතො භොගසමප්පිතො විය ගච්ඡති, අථ ඛො තං නෙව කොචි ‘‘සුඛිතො අයං මහාභොගො’’ති මඤ්ඤති, අඤ්ඤදත්ථු ‘‘අයං වරාකො ඉදානි මරිස්සති, යං යදෙව හි අයං පදං නික්ඛිපති, තෙන තෙන සන්තිකෙ මරණස්ස හොතී’’ති තං ජනො කරුණායති. එවමෙව කරුණාකම්මට්ඨානිකෙන භික්ඛුනා සුඛිතොපි පුග්ගලො එවං කරුණායිතබ්බො ‘‘අයං වරාකො කිඤ්චාපි ඉදානි සුඛිතො සුසජ්ජිතො භොගෙ පරිභුඤ්ජති, අථ ඛො තීසු ද්වාරෙසු එකෙනාපි කතස්ස කල්‍යාණකම්මස්ස අභාවා ඉදානි අපායෙසු අනප්පකං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදිස්සතී’’ති.

ඒ කෙසේද? යත්: සොරබඩු ද සමග අල්ලාගත් සොරෙකු රජුගේ අණ පරිදි වධකයන් විසින් බැඳ, හතරමං හන්දිවලදී කස පහර සිය ගණනින් දෙමින් වධක භූමියට ගෙන යනු ලබයි. මිනිස්සු ඔහුට කෑම බීම, මල් සුවඳ විලවුන් හා පුවක් ආදිය දෙති. ඔහු ඒවා කමින්, භුක්ති විඳිමින් මහා සම්පත් ඇති සැපවත් පුද්ගලයෙකු මෙන් ගමන් කළ ද, කිසිවෙක් ඔහු “සැපවත් කෙනෙකි, මහා ධනවතෙකි” යි නොසිතති. එසේ නොව, “මේ අසරණයා දැන් මිය යනු ඇත, ඔහු තබන සෑම පියවරක්ම මරණයට සමීප වන්නකි” යි මිනිස්සු ඔහු කෙරෙහි කරුණාව දක්වති. එලෙසම කරුණා කමටහන් වඩන භික්ෂුව විසින් සැපවත් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි වුව ද මෙසේ කරුණාව වැඩිය යුතුය: “මේ අසරණයා දැනට සැප විඳිමින්, හොඳින් සැරසී සම්පත් භුක්ති විඳිමින් සිටිය ද, ද්වාර තුනෙන් එකකින් හෝ කර ගත් යහපත් පින්කමක් නොමැති බැවින්, දැන්ම මතු අපායෙහි මහත් දුක් දොම්නස් විඳිනු ඇත” යනුවෙනි.

එවං තං පුග්ගලං කරුණායිත්වා තතො පරං එතෙනෙව උපායෙන පියපුග්ගලෙ, තතො මජ්ඣත්තෙ, තතො වෙරිම්හීති අනුක්කමෙන කරුණා පවත්තෙතබ්බා. සචෙ පනස්ස පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙරිම්හි පටිඝං උප්පජ්ජති, තං මෙත්තාය වුත්තනයෙනෙව වූපසමෙතබ්බං. යොපි චෙත්ථ කතකුසලො හොති, තම්පි ඤාතිරොගභොගබ්‍යසනාදීනං අඤ්ඤතරෙන බ්‍යසනෙන සමන්නාගතං දිස්වා වා සුත්වා වා තෙසං අභාවෙපි වට්ටදුක්ඛං අනතික්කන්තත්තා ‘‘දුක්ඛිතොව අය’’න්ති එවං සබ්බථාපි කරුණායිත්වා වුත්තනයෙනෙව අත්තනි පියපුග්ගලෙ මජ්ඣත්තෙ වෙරිම්හීති චතූසු ජනෙසු සීමාසම්භෙදං කත්වා [Pg.309] තං නිමිත්තං ආසෙවන්තෙන භාවෙන්තෙන බහුලීකරොන්තෙන මෙත්තාය වුත්තනයෙනෙව තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන අප්පනා වඩ්ඪෙතබ්බා.

මෙලෙස එම (දුකට පත්) පුද්ගලයා කෙරෙහි කරුණාව පතුරුවා, ඉන්පසු එම ක්‍රමයෙන්ම ප්‍රිය පුද්ගලයා කෙරෙහි ද, ඉන්පසු මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි ද, ඉන්පසු සතුරා කෙරෙහි ද යනුවෙන් අනුපිළිවෙලින් කරුණාව පැවැත්විය යුතුය. ඉදින් ඔහුට පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම සතුරා කෙරෙහි පිළිගැටීමක් (ක්‍රෝධයක්) උපදී නම්, එය මෙත්තා භාවනාවේදී දැක්වූ පරිද්දෙන්ම සංසිඳුවා ගත යුතුය. යම් කිසිවෙක් පින්කම් කළ අයෙකු වුවද, ඔහු ඥාති, රෝග, භෝග යන විපත්වලින් එකකට පත්ව සිටිනු දැක හෝ අසා හෝ, එවැනි විපතක් නැති විටෙක වුවද වට්ට දුකෙන් (සංසාර දුකෙන්) මිදී නැති බැවින් 'මොහු සැබවින්ම දුක්ඛිතයෙකි' යි මෙසේ සෑම අයුරින්ම කරුණාව උපදවා, කලින් කී පරිද්දෙන්ම තමා, ප්‍රිය පුද්ගලයා, මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා සහ සතුරා යන සතර දෙනා කෙරෙහි සීමා සම්භේදය කොට, එම නිමිත්ත ඇසුරු කරමින්, වඩමින් හා බහුල කරමින් මෙත්තා භාවනාවේදී කී ක්‍රමයෙන්ම තිත්ව හෝ චතුෂ්ක ක්‍රමයේ ධ්‍යාන වශයෙන් අර්පණාව දියුණු කළ යුතුය.

අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං පන පඨමං වෙරිපුග්ගලො කරුණායිතබ්බො, තස්මිං චිත්තං මුදුං කත්වා දුග්ගතො, තතො පියපුග්ගලො, තතො අත්තාති අයං කමො වුත්තො, සො ‘‘දුග්ගතං දුරූපෙත’’න්ති පාළියා න සමෙති, තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ භාවනමාරභිත්වා සීමාසම්භෙදං කත්වා අප්පනා වඩ්ඪෙතබ්බා. තතො පරං ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා සත්තහාකාරෙහි ඔධිසොඵරණා දසහාකාරෙහි දිසාඵරණා’’ති අයං විකුබ්බනා, ‘‘සුඛං සුපතී’’තිආදයො ආනිසංසා ච මෙත්තායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

අංගුත්තර අටුවාවෙහි නම් පළමුව සතුරු පුද්ගලයා කෙරෙහි කරුණාව පැවැත්විය යුතුය, ඔහු කෙරෙහි සිත මෘදු කොට දුකට පත් තැනැත්තා කෙරෙහි ද, ඉන්පසු ප්‍රිය පුද්ගලයා කෙරෙහි ද, ඉන්පසු තමා කෙරෙහි ද යනුවෙන් මෙම අනුපිළිවෙළ දක්වා ඇත. එය 'දුග්ගතං දුරූපේතං' යන විභංග පාළිය හා නොගැළපේ. එබැවින් මෙහි කලින් දැක්වූ ක්‍රමයෙන්ම භාවනාව ආරම්භ කොට, සීමා සම්භේදය සිදුකර අර්පණාව දියුණු කළ යුතුය. ඉන්පසු 'පංචාකාරයකින් සීමා රහිතව පැතිරවීම, සප්තාකාරයකින් සීමා සහිතව පැතිරවීම සහ දශාකාරයකින් දිශානුගතව පැතිරවීම' යන මෙම විකුව්වනය සහ 'සුවසේ නිදයි' යනාදී ආනිශංස ද මෙත්තා භාවනාවේදී දැක්වූ පරිද්දෙන්ම දත යුතුය.

අයං කරුණාභාවනාය විත්ථාරකථා.

මෙය කරුණා භාවනාව පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාවයි.

මුදිතාභාවනාකථා

මුදිතා භාවනා කථාව

260. මුදිතාභාවනං ආරභන්තෙනාපි න පඨමං පියපුග්ගලාදීසු ආරභිතබ්බා. න හි පියො පියභාවමත්තෙනෙව මුදිතාය පදට්ඨානං හොති, පගෙව මජ්ඣත්තවෙරිනො. ලිඞ්ගවිසභාගකාලකතා අඛෙත්තමෙව.

260. මුදිතා භාවනාව ආරම්භ කරන්නා විසින් ද පළමුව ප්‍රිය පුද්ගලයා ආදීන් කෙරෙහි එය ආරම්භ නොකළ යුතුය. මන්ද යත්, ප්‍රිය පුද්ගලයා ප්‍රිය වූ පමණින්ම මුදිතාවට ආසන්න හේතුව (පදට්ඨානය) නොවන බැවිනි. මධ්‍යස්ථ සහ සතුරු පුද්ගලයන් ගැන කුමන කථා ද? විරුද්ධ ලිංගිකයන් සහ මියගිය අය මුදිතාව වැඩීමට සුදුසු අරමුණු නොවේ.

අතිප්පියසහායකො පන සියා පදට්ඨානං, යො අට්ඨකථායං සොණ්ඩසහායොති වුත්තො. සො හි මුදිතමුදිතොව හොති, පඨමං හසිත්වා පච්ඡා කථෙති, තස්මා සො වා පඨමං මුදිතාය ඵරිතබ්බො. පියපුග්ගලං වා සුඛිතං සජ්ජිතං මොදමානං දිස්වා වා සුත්වා වා ‘‘මොදති වතායං සත්තො, අහො සාධු අහො සුට්ඨූ’’ති මුදිතා උප්පාදෙතබ්බා. ඉමමෙව හි අත්ථවසං පටිච්ච විභඞ්ගෙ (විභ. 663) වුත්තං ‘‘කථඤ්ච භික්ඛු මුදිතාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති? සෙය්‍යථාපි නාම එකං පුග්ගලං පියං මනාපං දිස්වා මුදිතො අස්ස, එවමෙව සබ්බසත්තෙ මුදිතාය ඵරතී’’ති.

අතිශයින් ප්‍රිය යහළුවා මුදිතාව වැඩීමට ආසන්න හේතුව විය හැකිය. ඔහු අටුවාවෙහි 'සොණ්ඩ සහායක' (ප්‍රීතිමත් මිතුරා) ලෙස හඳුන්වා ඇත. ඔහු සැමවිටම ප්‍රීතියෙන් හා සතුටින් පසුවේ, පළමුව සිනාසී පසුව කතා කරයි. එබැවින් පළමුව ඔහු කෙරෙහි මුදිතාව පැතිරවිය යුතුය. එසේත් නැතිනම් ප්‍රිය පුද්ගලයෙකු සැපවත්ව, මනාව සැරසී, සතුටින් සිටිනු දැක හෝ ඒ ගැන අසා හෝ 'මේ සත්වයා සැබවින්ම සතුටු වේ, ඉතා යහපති, ඉතා මැනවි' යි මුදිතාව උපදවා ගත යුතුය. මෙම කරුණම නිමිති කරගෙන විභංග පාළියෙහි මෙසේ වදාරා ඇත: 'මහණෙනි, භික්ෂුවක් මුදිතාව සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරන්නේ කෙසේද? යම් සේ එක් ප්‍රිය මනාප පුද්ගලයෙකු දැක සතුටු වන්නේ ද, එලෙසම සියලු සතුන් කෙරෙහි මුදිතාව පතුරුවයි'.

සචෙපිස්ස සො සොණ්ඩසහායො වා පියපුග්ගලො වා අතීතෙ සුඛිතො අහොසි, සම්පති පන දුග්ගතො දුරූපෙතො, අතීතමෙව චස්ස සුඛිතභාවං අනුස්සරිත්වා ‘‘එස අතීතෙ එවං මහාභොගො මහාපරිවාරො නිච්චප්පමුදිතො අහොසී’’ති තමෙවස්ස මුදිතාකාරං ගහෙත්වා මුදිතා උප්පාදෙතබ්බා ‘‘අනාගතෙ වා පන පුන තං සම්පත්තිං ලභිත්වා [Pg.310] හත්ථික්ඛන්ධඅස්සපිට්ඨිසුවණ්ණසිවිකාදීහි විචරිස්සතී’’ති අනාගතම්පිස්ස මුදිතාකාරං ගහෙත්වා මුදිතා උප්පාදෙතබ්බා.

ඉදින් ඔහුගේ එම සොණ්ඩ සහායකයා හෝ ප්‍රිය පුද්ගලයා අතීතයේදී සැපවත්ව සිට දැනට දුකට පත්ව හෝ විපතට පත්ව සිටී නම්, ඔහුගේ අතීත සැපවත් බව සිහිපත් කොට 'මොහු අතීතයේදී මෙලෙස මහා සම්පත් හා පිරිවර සහිතව නිරතුරුවම සතුටින් සිටියේය' යි ඔහුගේ එම මුදිතා ආකාරයම ගෙන මුදිතාව උපදවා ගත යුතුය. එසේත් නැතිනම් 'අනාගතයේදී මොහු නැවත එම සම්පත් ලබා ඇත් කඳ පිට, අස් පිට හා රන් දෝලාවන්ගෙන් හැසිරෙනු ඇත' යි ඔහුගේ අනාගත මුදිතා ආකාරය ගෙන හෝ මුදිතාව උපදවා ගත යුතුය.

එවං පියපුග්ගලෙ මුදිතං උප්පාදෙත්වා අථ මජ්ඣත්තෙ තතො වෙරිම්හීති අනුක්කමෙන මුදිතා පවත්තෙතබ්බා. අප්පනා වඩ්ඪෙතබ්බා. සචෙ පනස්ස පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙරිම්හි පටිඝං උප්පජ්ජති, තං මෙත්තායං වුත්තනයෙනෙව වූපසමෙත්වා ‘‘ඉමෙසු ච තීසු අත්තනි චා’’ති චතූසු ජනෙසු සමචිත්තතාය සීමාසම්භෙදං කත්වා තං නිමිත්තං ආසෙවන්තෙන භාවෙන්තෙන බහුලීකරොන්තෙන මෙත්තායං වුත්තනයෙනෙව තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙනෙව අප්පනා වඩ්ඪෙතබ්බා. තතො පරං ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා සත්තහාකාරෙහි ඔධිසොඵරණා දසහාකාරෙහි දිසාඵරණා’’ති අයං විකුබ්බනා, ‘‘සුඛං සුපතී’’තිආදයො ආනිසංසා ච මෙත්තායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

මෙසේ ප්‍රිය පුද්ගලයා කෙරෙහි මුදිතාව උපදවා, ඉන්පසු මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි ද, ඉන්පසු සතුරා කෙරෙහි ද යන අනුපිළිවෙළින් මුදිතාව පැවැත්විය යුතුය. අර්පණාව දියුණු කළ යුතුය. ඉදින් ඔහුට පෙර කී පරිද්දෙන්ම සතුරා කෙරෙහි පිළිගැටීමක් ඇතිවේ නම්, එය මෙත්තා භාවනාවේදී කී පරිද්දෙන්ම සංසිඳුවා ගෙන, 'මෙම තිදෙනා කෙරෙහි සහ තමා කෙරෙහි' යනුවෙන් සතර දෙනා කෙරෙහිම සමාන සිතින් සීමා සම්භේදය කොට, එම නිමිත්ත ඇසුරු කරමින්, වඩමින්, බහුල කරමින් මෙත්තා භාවනාවේදී කී පරිද්දෙන්ම තිත්ව හෝ චතුෂ්ක ධ්‍යාන වශයෙන් අර්පණාව දියුණු කළ යුතුය. ඉන්පසු පංචාකාර විකුව්වනයන් ද, 'සුවසේ නිදයි' ආදී ආනිශංස ද මෙත්තා භාවනාවේදී කී පරිද්දෙන්ම දත යුතුය.

අයං මුදිතාභාවනාය විත්ථාරකථා.

මෙය මුදිතා භාවනාව පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාවයි.

උපෙක්ඛාභාවනාකථා

උපේක්ෂා භාවනා කථාව

261. උපෙක්ඛාභාවනං භාවෙතුකාමෙන පන මෙත්තාදීසු පටිලද්ධතිකචතුක්කජ්ඣානෙන පගුණතතියජ්ඣානා වුට්ඨාය ‘‘සුඛිතා හොන්තූ’’තිආදිවසෙන සත්තකෙලායනමනසිකාරයුත්තත්තා, පටිඝානුනයසමීපචාරිත්තා, සොමනස්සයොගෙන ඔළාරිකත්තා ච පුරිමාසු ආදීනවං, සන්තසභාවත්තා උපෙක්ඛාය ආනිසංසඤ්ච දිස්වා ය්වාස්ස පකතිමජ්ඣත්තො පුග්ගලො, තං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා උපෙක්ඛා උප්පාදෙතබ්බා. තතො පියපුග්ගලාදීසු. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘කථඤ්ච භික්ඛු උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති? සෙය්‍යථාපි නාම එකං පුග්ගලං නෙව මනාපං න අමනාපං දිස්වා උපෙක්ඛකො අස්ස, එවමෙව සබ්බෙ සත්තෙ උපෙක්ඛාය ඵරතී’’ති (විභ. 673).

261. උපේක්ෂා භාවනාව වැඩීමට කැමති තැනැත්තා විසින් මෙත්තා ආදියෙහි තිත්ව හෝ චතුෂ්ක ධ්‍යාන ලබා, මනාව පුරුදු කළ තුන්වන ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට 'සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා' යනාදී වශයෙන් සත්වයන් කෙරෙහි ඇල්ම ඇතිවන පරිදි මෙනෙහි කිරීමේ යෙදී සිටින බැවින් ද, ද්වේෂය හා ඇල්ම යන කෙලෙසුන්ට ආසන්නව පවතින බැවින් ද, සෝමනස්සය හා යෙදීම නිසා රළු බැවින් ද යනුවෙන් පෙර භාවනා තුනෙහි දොස් දැක, උපේක්ෂාවෙහි ශාන්ත ස්වභාවය නිසා එහි ආනිශංස දැක, තමාට ස්වභාවයෙන්ම මධ්‍යස්ථ වූ යම් පුද්ගලයෙකු වේ ද, ඔහු කෙරෙහි උපේක්ෂාව ඇති කළ යුතුය. ඉන්පසු ප්‍රිය පුද්ගලයා ආදීන් කෙරෙහි ද (උපේක්ෂාව වැඩිය යුතුය). ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත: 'මහණෙනි, භික්ෂුවක් උපේක්ෂාව සහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරන්නේ කෙසේද? යම් සේ එක් ප්‍රිය ද නොවන අප්‍රිය ද නොවන පුද්ගලයෙකු දැක උපේක්ෂක වන්නේ ද, එලෙසම සියලු සතුන් කෙරෙහි උපේක්ෂාව පතුරුවයි'.

තස්මා වුත්තනයෙන මජ්ඣත්තපුග්ගලෙ උපෙක්ඛං උප්පාදෙත්වා අථ පියපුග්ගලෙ, තතො සොණ්ඩසහායකෙ, තතො වෙරිම්හීති එවං ‘‘ඉමෙසු ච තීසු අත්තනි චා’’ති සබ්බත්ථ මජ්ඣත්තවසෙන සීමාසම්භෙදං කත්වා තං නිමිත්තං ආසෙවිතබ්බං භාවෙතබ්බං බහුලීකාතබ්බං. තස්සෙවං කරොතො පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව චතුත්ථජ්ඣානං උප්පජ්ජති.

එබැවින් කී පරිද්දෙන්ම මධ්‍යස්ථ පුද්ගලයා කෙරෙහි උපේක්ෂාව උපදවා, ඉන්පසු ප්‍රිය පුද්ගලයා කෙරෙහි ද, ඉන්පසු සොණ්ඩ සහායකයා කෙරෙහි ද, ඉන්පසු සතුරා කෙරෙහි ද යනුවෙන් 'මෙම තිදෙනා කෙරෙහි සහ තමා කෙරෙහි' යි සෑම තැනකම මධ්‍යස්ථ භාවයෙන් සීමා සම්භේදය කොට එම නිමිත්ත ඇසුරු කළ යුතුය, වැඩිය යුතුය, බහුල කළ යුතුය. එසේ කරන්නා වූ ඔහුට පථවි කසිණයෙහි කී පරිද්දෙන්ම සතරවන ධ්‍යානය උපදී.

කිං [Pg.311] පනෙතං පථවීකසිණාදීසු උප්පන්නතතියජ්ඣානස්සාපි උප්පජ්ජතීති? නුප්පජ්ජති. කස්මා? ආරම්මණවිසභාගතාය. මෙත්තාදීසු උප්පන්නතතියජ්ඣානස්සෙව පන උප්පජ්ජති, ආරම්මණසභාගතායාති. තතො පරං පන විකුබ්බනා ච ආනිසංසපටිලාභො ච මෙත්තායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති.

මෙහි ප්‍රශ්නයක් නම්, මෙම උපේක්ෂා සතරවන ධ්‍යානය පථවි කසිණ ආදියෙහි තුන්වන ධ්‍යානය ලැබූවෙකුට ද උපදී ද? යන්නයි. එය නූපදී. ඒ මන්ද යත්? අරමුණේ අසමානත්වය නිසාය. එහෙත් මෙත්තා ආදියෙහි තුන්වන ධ්‍යානය ලැබූවෙකුට අරමුණේ සමානත්වය නිසා මෙම ධ්‍යානය උපදී. ඉන්පසු විකුව්වනයන් හා ආනිශංස ලැබීම මෙත්තා භාවනාවේදී කී පරිද්දෙන්ම දත යුතුය.

අයං උපෙක්ඛාභාවනාය විත්ථාරකථා.

මෙය උපේක්ෂා භාවනාව පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාවයි.

පකිණ්ණකකථා

ප්‍රකීර්ණක කථාව

262.

262.

බ්‍රහ්මුත්තමෙන කථිතෙ, බ්‍රහ්මවිහාරෙ ඉමෙ ඉති විදිත්වා;

භිය්‍යො එතෙසු අයං, පකිණ්ණකකථාපි විඤ්ඤෙය්‍යා.

බ්‍රහ්මයන් අතර උත්තම වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද මෙම බ්‍රහ්මවිහාරයන් මෙසේ අනුපිළිවෙළින් දැනගෙන, මේවා සම්බන්ධයෙන් මින් මතු කියැවෙන ප්‍රකීර්ණක කථාව ද දත යුතුය.

එතාසු හි මෙත්තාකරුණාමුදිතාඋපෙක්ඛාසු අත්ථතො තාව මෙජ්ජතීති මෙත්තා, සිනිය්හතීති අත්ථො. මිත්තෙ වා භවා, මිත්තස්ස වා එසා පවත්තීතිපි මෙත්තා. පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයකම්පනං කරොතීති කරුණා. කිණාති වා පරදුක්ඛං හිංසති විනාසෙතීති කරුණා. කිරියති වා දුක්ඛිතෙසු ඵරණවසෙන පසාරියතීති කරුණා. මොදන්ති තාය තංසමඞ්ගිනො, සයං වා මොදති, මොදනමත්තමෙව වා තන්ති මුදිතා. ‘‘අවෙරා හොන්තූ’’තිආදිබ්‍යාපාරප්පහානෙන මජ්ඣත්තභාවූපගමනෙන ච උපෙක්ඛතීති උපෙක්ඛා.

මෙම මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ඛා යන සතරෙහි අර්ථය මෙසේය: (සත්ත්වයා කෙරෙහි) සෙනෙහස දක්වන බැවින් 'මෙත්තා' නම් වේ. එනම් හිතවත් බවයි. මිත්‍රයා කෙරෙහි ඇතිවන බැවින් හෝ මිත්‍රයාගේ පැවැත්මක් බඳු බැවින් ද 'මෙත්තා' නම් වේ. පරදුකෙහිදී (අන්‍යයන්ගේ දුකෙහිදී) සත්පුරුෂයන්ගේ හදවත් කම්පා කරවන බැවින් 'කරුණා' නම් වේ. නැතහොත් පරදුක නැති කරන බැවින් ද කරුණා නම් වේ. එසේත් නැතහොත් දුකට පත් සත්ත්වයන් කෙරෙහි පැතිර යන ස්වභාවය ඇති බැවින් ද 'කරුණා' නම් වේ. එම ගුණයෙන් යුක්ත වූවෝ සතුටු වෙති, නැතහොත් තමාම සතුටු වේ, නැතහොත් සතුටු වන ස්වභාවය පමණක්ම වන බැවින් 'මුදිතා' නම් වේ. "වෛරී නොවෙත්වා" යනාදී වූ (රාග, ද්වේෂ ආදී) ව්‍යාපාරයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් හා මධ්‍යස්ථ බවට පත්වීමෙන් බලන (උපේක්ෂා කරන) බැවින් 'උපේක්ඛා' නම් වේ.

263. ලක්ඛණාදිතො පනෙත්ථ හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා මෙත්තා, හිතූපසංහාරරසා, ආඝාතවිනයපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං මනාපභාවදස්සනපදට්ඨානා. බ්‍යාපාදූපසමො එතිස්සා සම්පත්ති, සිනෙහසම්භවො විපත්ති. දුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා කරුණා, පරදුක්ඛාසහනරසා, අවිහිංසාපච්චුපට්ඨානා, දුක්ඛාභිභූතානං අනාථභාවදස්සනපදට්ඨානා. විහිංසූපසමො තස්සා සම්පත්ති, සොකසම්භවො විපත්ති. පමොදනලක්ඛණා මුදිතා, අනිස්සායනරසා, අරතිවිඝාතපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං සම්පත්තිදස්සනපදට්ඨානා. අරතිවූපසමො තස්සා සම්පත්ති, පහාසසම්භවො විපත්ති. සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛා, සත්තෙසු සමභාවදස්සනරසා, පටිඝානුනයවූපසමපච්චුපට්ඨානා, ‘‘කම්මස්සකා සත්තා, තෙ කස්ස [Pg.312] රුචියා සුඛිතා වා භවිස්සන්ති, දුක්ඛතො වා මුච්චිස්සන්ති, පත්තසම්පත්තිතො වා න පරිහායිස්සන්තී’’ති එවං පවත්තකම්මස්සකතාදස්සනපදට්ඨානා. පටිඝානුනයවූපසමො තස්සා සම්පත්ති, ගෙහසිතාය අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාය සම්භවො විපත්ති.

263. මෙහි ලක්ෂණ ආදිය මෙසේය: මෙත්තාව යනු සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස පවතින ලක්ෂණය ඇත්තීය. හිතසුව එළවා දීම එහි කෘත්‍යයයි (රසයයි). වෛරය දුරු කිරීම ලෙස එය වැටහේ (පච්චුපට්ඨානයයි). සත්ත්වයන්ගේ මනාප (ප්‍රියමනාප) බව දැකීම එහි ආසන්න හේතුවයි (පදට්ඨානයයි). ව්‍යාපාදය සන්සිඳීම එහි සම්පත්තියයි. සෙනෙහස (තණ්හාව) ඇතිවීම එහි විපත්තියයි. කරුණාව යනු සත්ත්වයන්ගේ දුක දුරු කරන ආකාරයෙන් පැවතීමේ ලක්ෂණය ඇත්තීය. අනුන්ගේ දුක ඉවසාගත නොහැකි වීම එහි කෘත්‍යයයි. හිංසා නොකිරීම ලෙස එය වැටහේ. දුකෙන් පීඩිත වූවන්ගේ අසරණ බව දැකීම එහි ආසන්න හේතුවයි. විහිංසාව (හිංසාව) සන්සිඳීම එහි සම්පත්තියයි. ශෝකය ඇතිවීම එහි විපත්තියයි. මුදිතාව යනු (අනුන්ගේ දියුණුවේදී) සතුටු වන ලක්ෂණය ඇත්තීය. ඊර්ෂ්‍යා නොකිරීම එහි කෘත්‍යයයි. නොඇලීම (අරතිය) නැති කිරීම ලෙස එය වැටහේ. සත්ත්වයන්ගේ සම්පත්තිය දැකීම එහි ආසන්න හේතුවයි. අරතිය සන්සිඳීම එහි සම්පත්තියයි. (ගෙහසිත) ප්‍රහර්ෂය ඇතිවීම එහි විපත්තියයි. උපේක්ෂාව යනු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථව පවතින ලක්ෂණය ඇත්තීය. සත්ත්වයන් කෙරෙහි සමාන බව දැකීම එහි කෘත්‍යයයි. ගැටීම (පටිඝ) හා ඇලීම (අනුනය) සන්සිඳවීම ලෙස එය වැටහේ. "සත්ත්වයෝ කර්මය උරුම කරගත්තෝ වෙති. ඔවුහු කාගේ කැමැත්තෙන් සැපවත් වෙත්ද? දුකෙන් මිදෙත්ද? ලැබූ සම්පත්තියෙන් පිරිහෙන්නේ නැද්ද?" යනාදී වශයෙන් පවතින කර්මස්සකතා ඥානය එහි ආසන්න හේතුවයි. ගැටීම හා ඇලීම සන්සිඳීම එහි සම්පත්තියයි. ගෙහසිත වූ අඥාන උපේක්ෂාව ඇතිවීම එහි විපත්තියයි.

264. චතුන්නම්පි පනෙතෙසං බ්‍රහ්මවිහාරානං විපස්සනාසුඛඤ්චෙව භවසම්පත්ති ච සාධාරණප්පයොජනං. බ්‍යාපාදාදිපටිඝාතො ආවෙණිකං. බ්‍යාපාදපටිඝාතප්පයොජනා හෙත්ථ මෙත්තා. විහිංසාඅරතිරාගපටිඝාතප්පයොජනා ඉතරා. වුත්තම්පි චෙතං –

264. මේ සතර බ්‍රහ්මවිහාරයන්ගේම පොදු ප්‍රයෝජනය වන්නේ විදර්ශනා සැපය සහ භව සම්පත්තියයි. ව්‍යාපාදය ආදිය ප්‍රහාණය කිරීම මෙහි විශේෂ ප්‍රයෝජනයයි. මෙහිදී මෙත්තාව ව්‍යාපාදය ප්‍රහාණය කිරීමේ ප්‍රයෝජනය ඇත්තීය. අනෙක් තුන හිංසාව, නොඇලීම (අරතිය) සහ රාගය ප්‍රහාණය කිරීමේ ප්‍රයෝජනය ඇත්තෝය. මේ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී -

‘‘නිස්සරණඤ්හෙතං, ආවුසො, බ්‍යාපාදස්ස යදිදං මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං, ආවුසො, විහෙසාය යදිදං කරුණා චෙතොවිමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං, ආවුසො, අරතියා යදිදං මුදිතා චෙතොවිමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං, ආවුසො, රාගස්ස යදිදං උපෙක්ඛා චෙතොවිමුත්තී’’ති (දී. නි. 3.326; අ. නි. 6.13).

"ඇවැත්නි, ව්‍යාපාදයෙන් මිදීම යනු යම් මේ මෙත්තා චේතෝවිමුක්තියයි. ඇවැත්නි, හිංසාවෙන් මිදීම යනු යම් මේ කරුණා චේතෝවිමුක්තියයි. ඇවැත්නි, අරතියෙන් (නොඇලීමෙන්) මිදීම යනු යම් මේ මුදිතා චේතෝවිමුක්තියයි. ඇවැත්නි, රාගයෙන් මිදීම යනු යම් මේ උපේක්ඛා චේතෝවිමුක්තියයි."

265. එකෙකස්ස චෙත්ථ ආසන්නදූරවසෙන ද්වෙ ද්වෙ පච්චත්ථිකා. මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස හි සමීපචාරො විය පුරිසස්ස සපත්තො ගුණදස්සනසභාගතාය රාගො ආසන්නපච්චත්ථිකො, සො ලහුං ඔතාරං ලභති, තස්මා තතො සුට්ඨු මෙත්තා රක්ඛිතබ්බා. පබ්බතාදිගහනනිස්සිතො විය පුරිසස්ස සපත්තො සභාගවිසභාගතාය බ්‍යාපාදො දූරපච්චත්ථිකො, තස්මා තතො නිබ්භයෙන මෙත්තායිතබ්බං. මෙත්තායිස්සති ච නාම, කොපඤ්ච කරිස්සතීති අට්ඨානමෙතං.

265. මෙහි එකින් එකකට ආසන්න සතුරා සහ දුර සතුරා වශයෙන් සතුරන් දෙදෙනෙකු බැගින් වෙති. මිනිසෙකුගේ සමීපයෙහි හැසිරෙන සතුරෙකු මෙන්, ගුණ දැකීමේ ස්වභාවයෙන් සමාන වන බැවින් රාගය මෙත්තා බ්‍රහ්මවිහාරයේ ආසන්න සතුරා වේ. එය පහසුවෙන් (මෙත්තාව තුළට) ඇතුළු වේ. එබැවින් රාගයෙන් මෙත්තාව මනාව ආරක්ෂා කළ යුතුය. පර්වත ආදී දුෂ්කර ස්ථානවල වසන සතුරෙකු මෙන්, ස්වභාවයෙන් අසමාන වන බැවින් ව්‍යාපාදය (මෙත්තාවට) දුර සතුරා වේ. එබැවින් ව්‍යාපාදයෙන් බියක් නැතිව මෙත්තාව වැඩිය යුතුය. යමෙක් මෙත් වඩන අතරම ක්‍රෝධ කරන්නේ නම් එය කිසිසේත් විය නොහැක්කකි.

කරුණාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යානං රූපානං ඉට්ඨානං කන්තානං මනාපානං මනොරමානං ලොකාමිසපටිසංයුත්තානං අප්පටිලාභං වා අප්පටිලාභතො සමනුපස්සතො පුබ්බෙ වා පටිලද්ධපුබ්බං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං සමනුස්සරතො උප්පජ්ජති දොමනස්සං, යං එවරූපං දොමනස්සං, ඉදං වුච්චති ගෙහසිතං දොමනස්ස’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.307) නයෙන ආගතං ගෙහසිතං දොමනස්සං විපත්තිදස්සනසභාගතාය ආසන්නපච්චත්ථිකං. සභාගවිසභාගතාය විහිංසා දූරපච්චත්ථිකා[Pg.313]. තස්මා තතො නිබ්භයෙන කරුණායිතබ්බං. කරුණඤ්ච නාම කරිස්සති, පාණිආදීහි ච විහෙඨිස්සතීති අට්ඨානමෙතං.

කරුණා බ්‍රහ්මවිහාරයට නම්, "ඇසින් දැකිය යුතු ඉෂ්ට, කාන්ත, මනාප, මනෝරම්‍ය වූ ලෝකාමිස හා සම්බන්ධ රූප නොලැබීමෙන් හෝ අතීතයේ ලැබී විනාශ වූ රූප සිහිපත් වීමෙන් යම් දොම්නසක් උපදී ද, මෙය ගෙහසිත දොම්නස යැයි කියනු ලැබේ" යනාදී ක්‍රමයෙන් එන ගෙහසිත දොම්නස, විපත්තිය දැකීමේ ස්වභාවයෙන් සමාන වන බැවින් ආසන්න සතුරා වේ. ස්වභාවයෙන් අසමාන වන බැවින් හිංසාව (විහිංසාව) දුර සතුරා වේ. එබැවින් එයින් බියක් නැතිව කරුණාව වැඩිය යුතුය. යමෙක් කරුණාව දක්වන අතරම අතින් පයින් හිංසා කරන්නේ නම් එය විය නොහැක්කකි.

මුදිතාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යානං රූපානං ඉට්ඨානං…පෙ… ලොකාමිසපටිසංයුත්තානං පටිලාභං වා පටිලාභතො සමනුපස්සතො පුබ්බෙ වා පටිලද්ධපුබ්බං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං සමනුස්සරතො උප්පජ්ජති සොමනස්සං, යං එවරූපං සොමනස්සං, ඉදං වුච්චති ගෙහසිතං සොමනස්ස’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.306) නයෙන ආගතං ගෙහසිතං සොමනස්සං සම්පත්තිදස්සනසභාගතාය ආසන්නපච්චත්ථිකං, සභාගවිසභාගතාය අරති දූරපච්චත්ථිකා. තස්මා තතො නිබ්භයෙන මුදිතා භාවෙතබ්බා. මුදිතො ච නාම භවිස්සති, පන්තසෙනාසනෙසු ච අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු වා උක්කණ්ඨිස්සතීති අට්ඨානමෙතං.

මුදිතා බ්‍රහ්මවිහාරයට නම්, "ඇසින් දැකිය යුතු ඉෂ්ට... ලෝකාමිස හා සම්බන්ධ රූප ලැබීමෙන් හෝ පෙර ලැබූ රූප සිහිපත් වීමෙන් යම් සොම්නසක් උපදී ද, මෙය ගෙහසිත සොම්නස යැයි කියනු ලැබේ" යනාදී ක්‍රමයෙන් එන ගෙහසිත සොම්නස, සම්පත්තිය දැකීමේ ස්වභාවයෙන් සමාන වන බැවින් ආසන්න සතුරා වේ. ස්වභාවයෙන් අසමාන වන බැවින් අරතිය (නොඇලීම) දුර සතුරා වේ. එබැවින් එයින් බියක් නැතිව මුදිතාව වැඩිය යුතුය. යමෙක් මුදිතාවෙන් යුක්තව සිටින අතරම ආරණ්‍ය සේනාසනයන්හි හෝ අධිකුසල ධර්මයන්හි නොඇලෙන්නේ නම් එය විය නොහැක්කකි.

උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස පන ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා උප්පජ්ජති උපෙක්ඛා බාලස්ස මූළ්හස්ස පුථුජ්ජනස්ස අනොධිජිනස්ස අවිපාකජිනස්ස අනාදීනවදස්සාවිනො අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස යා එවරූපා උපෙක්ඛා, රූපං සා නාතිවත්තති. තස්මා සා උපෙක්ඛා ගෙහසිතාති වුච්චතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.308) නයෙන ආගතා ගෙහසිතා අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා දොසගුණාවිචාරණවසෙන සභාගත්තා ආසන්නපච්චත්ථිකා. සභාගවිසභාගතාය රාගපටිඝා දූරපච්චත්ථිකා. තස්මා තතො නිබ්භයෙන උපෙක්ඛිතබ්බං. උපෙක්ඛිස්සති ච නාම, රජ්ජිස්සති ච පටිහඤ්ඤිස්සති චාති අට්ඨානමෙතං.

උපේක්ඛා බ්‍රහ්මවිහාරයට නම්, "ඇසින් රූපයක් දැක බාල, මූඪ, පෘථග්ජන, කෙලෙස් නොදිනූ, විපාක නොදිනූ, ආදීනව නොදකින, අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයාට යම් උපේක්ෂාවක් උපදී ද, එය රූපය ඉක්මවා නොපවතී. එබැවින් එම උපේක්ෂාව ගෙහසිත උපේක්ෂාව යැයි කියනු ලැබේ" යනාදී ක්‍රමයෙන් එන, ගුණ දොස් විමසීමක් නැති ස්වභාවයෙන් සමාන වන බැවින් ගෙහසිත අඥාන උපේක්ෂාව ආසන්න සතුරා වේ. ස්වභාවයෙන් අසමාන වන බැවින් රාගය හා පටිඝය (ගැටීම) දුර සතුරෝ වෙති. එබැවින් එයින් බියක් නැතිව උපේක්ෂාව වැඩිය යුතුය. යමෙක් උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වන අතරම ඇලෙන්නේ නම් හෝ ගැටෙන්නේ නම් එය විය නොහැක්කකි.

266. සබ්බෙසම්පි ච එතෙසං කත්තුකාමතා ඡන්දො ආදි, නීවරණාදිවික්ඛම්භනං මජ්ඣං, අප්පනා පරියොසානං. පඤ්ඤත්තිධම්මවසෙන එකො වා සත්තො අනෙකෙ වා සත්තා ආරම්මණං. උපචාරෙ වා අප්පනාය වා පත්තාය ආරම්මණවඩ්ඪනං.

266. මේ සියලු බ්‍රහ්මවිහාරයන්ගේ ආරම්භය නම් (භාවනාව) කිරීමට ඇති කැමැත්ත හෙවත් ඡන්දයයි. නීවරණ ආදිය යටපත් කිරීම මධ්‍යයයි. අර්පණා සමාධිය අවසානයයි. ප්‍රඥප්ති ධර්මයක් ලෙස එක් සත්ත්වයෙකු හෝ බොහෝ සත්ත්වයෝ මෙහි අරමුණ වෙති. උපචාර සමාධියේදී හෝ අර්පණා සමාධියේදී අරමුණ පුළුල් කිරීම (පැතිරවීම) සිදු වේ.

තත්‍රායං වඩ්ඪනක්කමො, යථා හි කුසලො කස්සකො කසිතබ්බට්ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා කසති, එවං පඨමමෙව එකමාවාසං පරිච්ඡින්දිත්වා තත්ථ සත්තෙසු ඉමස්මිං ආවාසෙ සත්තා අවෙරා හොන්තූතිආදිනා නයෙන මෙත්තා භාවෙතබ්බා. තත්ථ චිත්තං මුදුං කම්මනියං කත්වා ද්වෙ ආවාසා පරිච්ඡින්දිතබ්බා. තතො අනුක්කමෙන තයො, චත්තාරො, පඤ්ච, ඡ, සත්ත, අට්ඨ, නව, දස, එකා රච්ඡා, උපඩ්ඪගාමො, ගාමො, ජනපදො, රජ්ජං, එකා දිසාති එවං යාව එකං චක්කවාළං, තතො වා පන භිය්‍යො තත්ථ තත්ථ සත්තෙසු මෙත්තා [Pg.314] භාවෙතබ්බා. තථා කරුණාදයොති අයමෙත්ථ ආරම්මණවඩ්ඪනක්කමො.

මෙහිදී භාවනා අරමුණ වැඩීමේ අනුපිළිවෙල මෙසේය: දක්ෂ ගොවියෙකු තමා විසින් සීසෑ යුතු ප්‍රදේශය සීමා කරගෙන සීසෑම කරන්නාක් මෙන්, මුලින්ම එක් ආවාසයක් (වාසස්ථානයක්) පිරිසිඳගෙන, එහි වසන සත්ත්වයන් කෙරෙහි ‘මෙම ආවාසයෙහි සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ වෙත්වා’ යන ආදී වශයෙන් මෙත්තා භාවනාව වැඩිය යුතුය. එහිදී සිත මෘදු වූ ද, කර්මයට යෝග්‍ය වූ ද තත්වයකට පත් කර, පසුව ආවාස දෙකක් බැගින් පිරිසිඳගත යුතුය. ඉන්පසු අනුපිළිවෙලින් ආවාස තුන, හතර, පහ, හය, හත, අට, නවය, දහය වශයෙන් ද, එක් වීථියක්, ගමෙන් අඩක්, මුළු ගමම, ජනපදයක්, රාජ්‍යයක්, එක් දිශාවක් වශයෙන් ද, මෙසේ එක් සක්වළක් දක්වාත්, ඉන් ඔබ්බටත් ඒ ඒ ප්‍රදේශවල වසන සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෙත්තාව වැඩිය යුතුය. කරුණා ආදියෙහි ද එසේමය. මෙය මෙහි අරමුණ වැඩීමේ අනුපිළිවෙලයි.

267. යථා පන කසිණානං නිස්සන්දො ආරුප්පා, සමාධිනිස්සන්දො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං, විපස්සනානිස්සන්දො ඵලසමාපත්ති, සමථවිපස්සනානිස්සන්දො නිරොධසමාපත්ති, එවං පුරිමබ්‍රහ්මවිහාරත්තයනිස්සන්දො එත්ථ උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරො. යථා හි ථම්භෙ අනුස්සාපෙත්වා තුලාසඞ්ඝාටං අනාරොපෙත්වා න සක්කා ආකාසෙ කූටගොපානසියො ඨපෙතුං, එවං පුරිමෙසු තතියජ්ඣානං විනා න සක්කා චතුත්ථං භාවෙතුන්ති.

267. තවද, කසිණ භාවනාවන්හි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස අරූප සමාපත්ති ඇති වන්නාක් මෙන් ද, සමාධියෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ඇති වන්නාක් මෙන් ද, විදර්ශනාවෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඵලසමාපත්තිය ඇති වන්නාක් මෙන් ද, සමථ-විදර්ශනා දෙකෙහිම ප්‍රතිඵලයක් ලෙස නිරෝධසමාපත්තිය ඇති වන්නාක් මෙන් ද, මෙහිදී උපේක්ෂා බ්‍රහ්මවිහාරය යනු පෙර කී බ්‍රහ්මවිහාර තුනෙහිම ප්‍රතිඵලයකි. කණු නොසිටුවා, හරස් ලී (තලා) නොතබා අහසෙහි කූටාගාරයක් හෝ පරාල රඳවා තැබිය නොහැකි සේම, පෙර බ්‍රහ්මවිහාරයන්හි තතියජ්ඣානය (තුන්වන ධ්‍යානය) නොලබා සතරවන ධ්‍යානයට අයත් උපේක්ෂා බ්‍රහ්මවිහාරය වැඩිය නොහැක.

268. එත්ථ සියා, කස්මා පනෙතා මෙත්තාකරුණාමුදිතාඋපෙක්ඛා බ්‍රහ්මවිහාරාති වුච්චන්ති? කස්මා ච චතස්සොව? කො ච එතාසං කමො, අභිධම්මෙ ච කස්මා අප්පමඤ්ඤාති වුත්තාති? වුච්චතෙ, සෙට්ඨට්ඨෙන තාව නිද්දොසභාවෙන චෙත්ථ බ්‍රහ්මවිහාරතා වෙදිතබ්බා. සත්තෙසු සම්මාපටිපත්තිභාවෙන හි සෙට්ඨා එතෙ විහාරා. යථා ච බ්‍රහ්මානො නිද්දොසචිත්තා විහරන්ති, එවං එතෙහි සම්පයුත්තා යොගිනො බ්‍රහ්මසමා හුත්වා විහරන්තීති සෙට්ඨට්ඨෙන නිද්දොසභාවෙන ච බ්‍රහ්මවිහාරාති වුච්චන්ති.

268. මෙහිදී මෙබඳු ප්‍රශ්නයක් ඇති විය හැකිය: ‘ඇයි මේ මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ෂා යන ධර්මයන්ට බ්‍රහ්මවිහාර යැයි කියන්නේ? ඇයි ඒවා සතරක්ම වන්නේ? ඒවායේ අනුපිළිවෙල කුමක්ද? අභිධර්මයෙහි මේවා ‘අප්පමඤ්ඤා’ (අප්‍රමාණ) ලෙස හඳුන්වන්නේ ඇයි?’ පිළිතුර නම්, ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් හා නිර්දෝෂී භාවයෙන් යුක්ත බැවින් මේවා බ්‍රහ්මවිහාර ලෙස හැඳින්විය යුතු බවයි. සත්ත්වයන් කෙරෙහි දක්වන නිවැරදි පිළිවෙතක් වන බැවින් මේ විහරණයෝ ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති. තවද බ්‍රහ්මයන් කෙලෙස් දොස් රහිත සිතින් වසන්නාක් මෙන්, මෙම ධර්මයන්ගෙන් යුක්තව වසන යෝගීන් ද බ්‍රහ්මයන් හා සමාන වන බැවින්, ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් හා නිර්දෝෂී භාවයෙන් යුක්ත හෙයින් මේවා ‘බ්‍රහ්මවිහාර’ නම් වේ.

269. කස්මා ච චතස්සොවාතිආදි පඤ්හස්ස පන ඉදං විස්සජ්ජනං.

269. ‘ඇයි මේවා සතරක්ම වන්නේ?’ යන ආදී ප්‍රශ්න සඳහා පිළිතුර මෙසේය:

විසුද්ධිමග්ගාදිවසා චතස්සො,හිතාදිආකාරවසා පනාසං;

කමො පවත්තන්ති ච අප්පමාණෙ,තා ගොචරෙ යෙන තදප්පමඤ්ඤා.

විශුද්ධි මාර්ගය (පිරිසිදු වීමේ මඟ) ආදී වශයෙන් සතරක් වේ; හිත සුව සැලසීම ආදී ආකාරයන්ගෙන් ඒවායේ අනුපිළිවෙල වේ. එම ධර්මයෝ අප්‍රමාණ වූ සත්ත්ව ප්‍රඥප්ති අරමුණු කොට පවතින බැවින් ‘අප්පමඤ්ඤා’ (අප්‍රමාණ) ලෙස හැඳින්වේ.

එතාසු හි යස්මා මෙත්තා බ්‍යාපාදබහුලස්ස, කරුණා විහෙසාබහුලස්ස, මුදිතා අරතිබහුලස්ස, උපෙක්ඛා රාගබහුලස්ස විසුද්ධිමග්ගො. යස්මා ච හිතූපසංහාරඅහිතාපනයනසම්පත්තිමොදනඅනාභොගවසෙන චතුබ්බිධොයෙව සත්තෙසු මනසිකාරො. යස්මා ච යථා මාතා දහරගිලානයොබ්බනප්පත්තසකිච්චපසුතෙසු චතූසු පුත්තෙසු දහරස්ස අභිවුඩ්ඪිකාමා හොති, ගිලානස්ස ගෙලඤ්ඤාපනයනකාමා, යොබ්බනප්පත්තස්ස යොබ්බනසම්පත්තියා චිරට්ඨිතිකාමා, සකකිච්චපසුතස්ස කිස්මිඤ්චි පරියායෙ අබ්‍යාවටා හොති, තථා අප්පමඤ්ඤාවිහාරිකෙනාපි සබ්බසත්තෙසු මෙත්තාදිවසෙන භවිතබ්බං. තස්මා ඉතො විසුද්ධිමග්ගාදිවසා චතස්සොව අප්පමඤ්ඤා.

විස්තර කරන්නේ නම්: මෙම සතර අතුරින් මෙත්තාව ව්‍යාපාදය (තරහව) බහුල තැනැත්තාගේ ද, කරුණාව විහිංසාව (හිංසා කිරීම) බහුල තැනැත්තාගේ ද, මුදිතාව අරතිය (අනුන්ගේ සම්පත්තියෙහි නොසතුට) බහුල තැනැත්තාගේ ද, උපේක්ෂාව රාගය බහුල තැනැත්තාගේ ද විශුද්ධි මාර්ගය (පිරිසිදු වීමේ මඟ) වේ. තවද සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිත සුව එළවීම, අහිත පලවා හැරීම, අනුන්ගේ සම්පත්තියට සතුටු වීම සහ මැදහත් වීම යන ආකාර සතරකින් මෙනෙහි කිරීම පවතින බැවින් ද මේවා සතරක්ම වේ. යම්සේ මවක් තම දරුවන් සතර දෙනෙකු අතුරින් කුඩා දරුවාගේ අභිවෘද්ධිය පතයි ද, ගිලන් දරුවාගේ රෝගය දුරු කිරීම පතයි ද, තරුණ දරුවාගේ යොවුන් සම්පත්තිය බොහෝ කලක් පවතින්නට පතයි ද, තම කටයුතුවල නිරත දරුවා කෙරෙහි මැදහත් වේ ද, එසේම අප්‍රමාණ විහරණයෙන් වසන්නා ද සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෙත්තාදී වශයෙන් පැවතිය යුතුය. එබැවින් විශුද්ධි මාර්ගය ආදී වශයෙන් මේ අප්පමඤ්ඤාවෝ සතරක්ම වෙති.

යස්මා [Pg.315] චතස්සොපෙතා භාවෙතුකාමෙන පඨමං හිතාකාරප්පවත්තිවසෙන සත්තෙසු පටිපජ්ජිතබ්බං, හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා ච මෙත්තා. තතො එවං පත්ථිතහිතානං සත්තානං දුක්ඛාභිභවං දිස්වා වා සුත්වා වා සම්භාවෙත්වා වා දුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තිවසෙන, දුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා ච කරුණා. අථෙවං පත්ථිතහිතානං පත්ථිතදුක්ඛාපගමානඤ්ච නෙසං සම්පත්තිං දිස්වා සම්පත්තිපමොදනවසෙන, පමොදනලක්ඛණා ච මුදිතා. තතො පරං පන කත්තබ්බාභාවතො අජ්ඣුපෙක්ඛකත්තසඞ්ඛාතෙන මජ්ඣත්තාකාරෙන පටිපජ්ජිතබ්බං, මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා ච උපෙක්ඛා. තස්මා ඉතො හිතාදිආකාරවසා පනාසං පඨමං මෙත්තා වුත්තා, අථ කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛාති අයං කමො වෙදිතබ්බො.

මෙම සතරම වැඩීමට කැමති තැනැත්තා පළමුව හිත සුව පතන ආකාරයෙන් සත්ත්වයන් කෙරෙහි පිළිපැදිය යුතුය, මෙත්තාව යනු හිත සුව පතන ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. ඉන්පසු, එසේ හිත සුව පතන සත්ත්වයන් දුකින් පෙළෙනු දැකීමෙන් හෝ ඇසීමෙන් හෝ සිතීමෙන් ඔවුන්ගේ දුක දුරු කරන ආකාරයෙන් පිළිපැදිය යුතුය, කරුණාව යනු දුක දුරු කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. ඉන්පසු, එසේ හිත සුව පතන සහ දුක දුරු වූ සත්ත්වයන්ගේ සම්පත්තිය දැක සතුටු වන ආකාරයෙන් පිළිපැදිය යුතුය, මුදිතාව යනු සතුටු වීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. ඉන් පසුව නම්, තවදුරටත් කළ යුතු දෙයක් නැති බැවින් මැදහත් බව හෙවත් උපේක්ෂා ස්වභාවයෙන් පිළිපැදිය යුතුය, උපේක්ෂාව යනු මැදහත් ලක්ෂණයෙන් යුක්තය. එබැවින් හිත සුව සැලසීම ආදී ආකාරයන්ගෙන් පළමුව මෙත්තාව ද, පසුව කරුණාව, මුදිතාව සහ උපේක්ෂාව ද කියන ලදී. මෙම අනුපිළිවෙල මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය.

යස්මා පන සබ්බාපෙතා අප්පමාණෙ ගොචරෙ පවත්තන්ති. අප්පමාණා හි සත්තා එතාසං ගොචරභූතා. එකසත්තස්සාපි ච එත්තකෙ පදෙසෙ මෙත්තාදයො භාවෙතබ්බාති එවං පමාණං අගහෙත්වා සකලඵරණවසෙනෙව පවත්තාති. තෙන වුත්තං –

තවද, මේ සියල්ල අප්‍රමාණ වූ අරමුණක පවතින බැවින් ද (අප්පමඤ්ඤා නම් වේ). අප්‍රමාණ වූ සත්ත්වයෝ මේවායේ අරමුණ වෙති. එක් සත්ත්වයෙකු කෙරෙහි වුව ද, ‘මේ ප්‍රදේශයෙහි පමණක් මෙත්තාව වඩමි’ යැයි සීමා නොගෙන මුළු සිරුරම පතුරුවන ආකාරයෙන් මෙය පවතී. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී -

විසුද්ධිමග්ගාදිවසා චතස්සො,හිතාදිආකාරවසා පනාසං;

කමො පවත්තන්ති ච අප්පමාණෙ,තා ගොචරෙ යෙන තදප්පමඤ්ඤාති.

විශුද්ධි මාර්ගය ආදී වශයෙන් සතරකි, හිත සුව සැලසීම ආදී ආකාරයන්ගෙන් අනුපිළිවෙල වේ. අප්‍රමාණ වූ අරමුණෙහි පවතින බැවින් ඒවා අප්‍රමාණ (අප්පමඤ්ඤා) නම් වේ.

270. එවං අප්පමාණගොචරතාය එකලක්ඛණාසු චාපි එතාසු පුරිමා තිස්සො තිකචතුක්කජ්ඣානිකාව හොන්ති. කස්මා? සොමනස්සාවිප්පයොගතො. කස්මා පනායං සොමනස්සෙන අවිප්පයොගොති? දොමනස්සසමුට්ඨිතානං බ්‍යාපාදාදීනං නිස්සරණත්තා. පච්ඡිමා පන අවසෙසඑකජ්ඣානිකාව. කස්මා? උපෙක්ඛාවෙදනාසම්පයොගතො. න හි සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තා බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා උපෙක්ඛාවෙදනං විනා වත්තතීති.

270. මෙසේ අප්‍රමාණ වූ අරමුණු ඇති බැවින් සමාන ලක්ෂණ ඇති වුව ද, මෙම අප්පමඤ්ඤාවන්ගෙන් මුල් තුන (මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා) තුන්වන හා සතරවන ධ්‍යාන දක්වා පමණක් පවතී. ඒ මන්ද? සෝමනස්සයෙන් තොර නොවන බැවිනි. ඇයි මේවා සෝමනස්සයෙන් යුක්ත වන්නේ? දෝමනස්සයෙන් හටගන්නා ව්‍යාපාද ආදියෙන් මිදීමේ මාර්ගය වන බැවිනි. අවසාන උපේක්ෂා බ්‍රහ්මවිහාරය ඉතිරි (සතරවන/පස්වන) ධ්‍යානයට පමණක් අයත් වේ. ඒ මන්ද? උපේක්ෂා වේදනාවෙන් යුක්ත බැවිනි. සත්ත්වයන් කෙරෙහි පවතින මැදහත් බව නම් වූ බ්‍රහ්මවිහාර උපේක්ෂාව, උපේක්ෂා වේදනාවෙන් තොරව නොපවතී.

271. යො පනෙවං වදෙය්‍ය ‘‘යස්මා භගවතා අට්ඨකනිපාතෙ චතූසුපි අප්පමඤ්ඤාසු අවිසෙසෙන වුත්තං ‘තතො ත්වං භික්ඛු ඉමං සමාධිං සවිතක්කම්පි සවිචාරං භාවෙය්‍යාසි, අවිතක්කම්පි විචාරමත්තං භාවෙය්‍යාසි, අවිතක්කම්පි අවිචාරං භාවෙය්‍යාසි, සප්පීතිකම්පි භාවෙය්‍යාසි, නිප්පීතිකම්පි භාවෙය්‍යාසි, සාතසහගතම්පි භාවෙය්‍යාසි, උපෙක්ඛාසහගතම්පි භාවෙය්‍යාසී’ති (අ. නි. 8.63), තස්මා [Pg.316] චතස්සො අප්පමඤ්ඤා චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානිකා’’ති. සො මාහෙවන්තිස්ස වචනීයො. එවඤ්හි සති කායානුපස්සනාදයොපි චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානිකා සියුං, වෙදනාදීසු ච පඨමජ්ඣානම්පි නත්ථි, පගෙව දුතියාදීනි. තස්මා බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාමත්තං ගහෙත්වා මා භගවන්තං අබ්භාචික්ඛි, ගම්භීරං හි බුද්ධවචනං, තං ආචරියෙ පයිරුපාසිත්වා අධිප්පායතො ගහෙතබ්බං.

271. යම් හෙයකින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අංගුත්තර නිකායේ අට්ඨක නිපාතයේදී සතර අප්පමඤ්ඤාවන් ගැනම පොදුවේ – මහණෙනි, ඔබ මෙම සමාධිය විතර්ක විචාර සහිතව ද, විතර්ක රහිත විචාර මාත්‍ර වශයෙන් ද, විතර්ක විචාර දෙකම රහිතව ද, ප්‍රීතිය සහිතව ද, ප්‍රීතිය රහිතව ද, සැප සහිතව ද, උපේක්ෂාව සහිතව ද වැඩිය යුතුය – යනුවෙන් වදාළ බැවින්, සතර අප්පමඤ්ඤාවන්ම පංචක ධ්‍යානය දක්වාම වැඩිය හැකිය’ යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම්, ඔහුට එසේ නොකියන ලෙස පැවසිය යුතුය. එසේ වුවහොත් කායානුපස්සනාව ආදිය ද පංචක ධ්‍යාන දක්වා පැවතිය යුතුය, නමුත් වේදනානුපස්සනා ආදියෙහි පළමු ධ්‍යානය පවා නැත, දෙවන ධ්‍යාන ආදිය ගැන කිවමනා කුමක්ද? එබැවින් අකුරු වල සෙවනැල්ල (බාහිර අර්ථය) පමණක් ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේට චෝදනා නොකරන්න. බුද්ධ වචනය ඉතා ගැඹුරුය. එය ගුරුවරුන් ඇසුරු කොට නිවැරදි අදහසින්ම තේරුම් ගත යුතුය.

272. අයඤ්හි තත්‍රාධිප්පායො – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු, යමහං භගවතො ධම්මං සුත්වා එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති එවං ආයාචිතධම්මදෙසනං කිර තං භික්ඛුං යස්මා සො පුබ්බෙපි ධම්මං සුත්වා තත්ථෙව වසති, න සමණධම්මං කාතුං ගච්ඡති, තස්මා නං භගවා ‘‘එවමෙව පනිධෙකච්චෙ මොඝපුරිසා මමඤ්ඤෙව අජ්ඣෙසන්ති, ධම්මෙ ච භාසිතෙ මමඤ්ඤෙව අනුබන්ධිතබ්බං මඤ්ඤන්තී’’ති අපසාදෙත්වා පුන යස්මා සො අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පන්නො, තස්මා නං ඔවදන්තො ආහ – ‘‘තස්මාතිහ තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං, අජ්ඣත්තං මෙ චිත්තං ඨිතං භවිස්සති සුසණ්ඨිතං, න චුප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා චිත්තං පරියාදාය ඨස්සන්තීති. එවඤ්හි තෙ භික්ඛු සික්ඛිතබ්බ’’න්ති.

272. මෙහි අදහස මෙසේය: “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කෙටියෙන් ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා. මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ධර්මය අසා, හුදෙකලාව, විවේකීව, අප්‍රමාදීව, කෙලෙස් තවන වීරියෙන් යුතුව, නිවනට යොමු කළ සිතින් යුතුව වාසය කරන්නෙමි” යි මෙසේ ධර්ම දේශනාවක් ඉල්ලා සිටි එම භික්ෂුව, මීට පෙරද ධර්මය අසා එම ස්ථානයේම රැඳී සිටියා මිස මහණ දම් පිරීම පිණිස නොගිය නිසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “මෙලෙසම මේ ශාසනයෙහි ඇතැම් හිස් පුරුෂයෝ මගෙන් මෙසේම ධර්මය ඉල්ලා සිටිති, ධර්මය දේශනා කළ පසුද මා පසුපසම ඒමට සුදුසු යැයි සිතති” යි ඔහුට දෝෂාරෝපණය කළ සේක. පසුව එම භික්ෂුව අර්හත් ඵලය ලැබීමට අවශ්‍ය උපනිශ්‍රය සම්පත්වලින් යුක්ත බව දැක, ඔහුට අවවාද කරමින් මෙසේ වදාළ සේක: “මහණ, එසේ නම් ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය: ‘මාගේ සිත අධ්‍යාත්මයෙහි (කම්මට්ඨාන අරමුණෙහි) පිහිටා තිබිය යුතුය, මනාව පිහිටා තිබිය යුතුය. උපදින්නා වූ ලාමක අකුසල ධර්මයන් මාගේ සිත යටපත් කරගෙන නොසිටිය යුතුය.’ මහණ, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය.”

ඉමිනා පනස්ස ඔවාදෙන නියකජ්ඣත්තවසෙන චිත්තෙකග්ගතාමත්තො මූලසමාධි වුත්තො. තතො ‘‘එත්තකෙනෙව සන්තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා එවං සො එව සමාධි වඩ්ඪෙතබ්බො’’ති දස්සෙතුං ‘‘යතො ඛො තෙ භික්ඛු අජ්ඣත්තං චිත්තං ඨිතං හොති සුසණ්ඨිතං, න චුප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති. තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං මෙත්තා මෙ චෙතොවිමුත්ති භාවිතා භවිස්සති බහුලීකතා යානිකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධාති. එවඤ්හි තෙ භික්ඛු සික්ඛිතබ්බ’’න්ති එවමස්ස මෙත්තාවසෙන භාවනං වත්වා පුන ‘‘යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති බහුලීකතො, තතො ත්වං භික්ඛු ඉමං මූලසමාධිං සවිතක්කම්පි සවිචාරං භාවෙය්‍යාසි…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතම්පි භාවෙය්‍යාසී’’ති වුත්තං.

මෙම අවවාදයෙන් එම භික්ෂුවට ස්වකීය අධ්‍යාත්මයෙහි සිතේ එකඟ බව පමණක් වූ ‘මූල සමාධිය’ වදාරන ලදී. ඉන්පසු, “මෙපමණකින්ම සතුටට පත් නොවී එම සමාධියම මෙසේ වැඩිය යුතුය” යන්න පෙන්වා දීම පිණිස, “මහණ, යම් කලෙක ඔබේ සිත අධ්‍යාත්මයෙහි මනාව පිහිටා තිබේද, උපන් ලාමක අකුසල ධර්මයන් සිත යටපත් කරගෙන නොපවතීද, එකල මහණ, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය: ‘මාගේ මෙත්තා චේතෝවිමුක්තිය වඩන ලද්දී, බහුල වශයෙන් පුරුදු කරන ලද්දී, යානයක් මෙන් කරන ලද්දී, පදනමක් මෙන් කරන ලද්දී, මනාව පිහිටුවන ලද්දී, පුරුදු කරන ලද්දී, මනාව ආරම්භ කරන ලද්දී වන්නේය’ කියායි. මහණ, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය” යි මෙසේ මෙත්තා වශයෙන් භාවනාව වදාරා, නැවතත් “මහණ, යම් කලෙක ඔබට මෙම සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ, බහුල වශයෙන් පුරුදු කරන ලද්දේ වේද, එකල මහණ, ඔබ මෙම මූල සමාධිය විතර්ක සහිතවද විචාර සහිතවද වැඩිය යුතුය... පේ... උපේක්ෂා සහගතවද වැඩිය යුතුය” යි වදාරන ලදී.

තස්සත්ථො – යදා තෙ භික්ඛු අයං මූලසමාධි එවං මෙත්තාවසෙන භාවිතො හොති, තදා ත්වං තාවතකෙනාපි තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වාව ඉමං මූලසමාධිං [Pg.317] අඤ්ඤෙසුපි ආරම්මණෙසු චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි පාපයමානො සවිතක්කම්පි සවිචාරන්තිආදිනා නයෙන භාවෙය්‍යාසීති.

එහි අර්ථය නම්: මහණ, යම් කලෙක ඔබට මෙම මූල සමාධිය මෙසේ මෙත්තා වශයෙන් වඩන ලද්දේ වේද, එකල ඔබ එපමණකින්ම සතුටට පත් නොවී, මෙම මූල සමාධියම අනෙකුත් අරමුණු (පඨවි කසිණ ආදිය) කෙරෙහිද යොමු කරමින්, සතරවන සහ පස්වන ධ්‍යානයන්ට පමුණුවමින්, විතර්ක සහිතව සහ විචාර සහිතව යනාදී ක්‍රමයෙන් වැඩිය යුතුය යන්නයි.

එවං වත්වා ච පුන කරුණාදිඅවසෙසබ්‍රහ්මවිහාරපුබ්බඞ්ගමම්පිස්ස අඤ්ඤෙසු ආරම්මණෙසු චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානවසෙන භාවනං කරෙය්‍යාසීති දස්සෙන්තො ‘‘යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති බහුලීකතො. තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං කරුණා මෙ චෙතොවිමුත්තී’’තිආදිමාහ.

මෙසේ වදාරා නැවතත් කරුණාව ආදී සෙසු බ්‍රහ්මවිහාරයන් පෙරටු කොට ගෙන, අනෙකුත් අරමුණුවල සතරවන සහ පස්වන ධ්‍යාන වශයෙන් භාවනාව කළ යුතුයැයි පෙන්වා දෙමින්, “මහණ, යම් කලෙක ඔබට මෙම සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ, බහුල කරන ලද්දේ වේද, එකල මහණ, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය: ‘මාගේ කරුණා චේතෝවිමුක්තිය...’” යනාදිය වදාළ සේක.

එවං මෙත්තාදිපුබ්බඞ්ගමං චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානවසෙන භාවනං දස්සෙත්වා පුන කායානුපස්සනාදිපුබ්බඞ්ගමං දස්සෙතුං ‘‘යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති බහුලීකතො, තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං කායෙ කායානුපස්සී විහරිස්සාමී’’ති ආදිං වත්වා ‘‘යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො භවිස්සති සුභාවිතො, තතො ත්වං භික්ඛු යෙන යෙනෙව ගග්ඝසි, ඵාසුඤ්ඤෙව ගග්ඝසි, යත්ථ යත්ථෙව ඨස්සසි, ඵාසුඤ්ඤෙව ඨස්සසි, යත්ථ යත්ථෙව නිසීදිස්සසි, ඵාසුඤ්ඤෙව නිසීදිස්සසි, යත්ථ යත්ථෙව සෙය්‍යං කප්පෙස්සසි, ඵාසුඤ්ඤෙව සෙය්‍යං කප්පෙස්සසී’’ති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං සමාපෙසි. තස්මා තිකචතුක්කජ්ඣානිකාව මෙත්තාදයො, උපෙක්ඛා පන අවසෙසඑකජ්ඣානිකාවාති වෙදිතබ්බා. තථෙව ච අභිධම්මෙ (ධ. ස. 251 ආදයො; විභ. 673 ආදයො) විභත්තාති.

මෙසේ මෙත්තා ආදිය පෙරටු කොට ගත් සතරවන සහ පස්වන ධ්‍යාන වශයෙන් භාවනාව පෙන්වා දී, නැවත කායානුපස්සනා ආදිය පෙරටු කොට ගත් භාවනාව පෙන්වා දීම සඳහා “මහණ, යම් කලෙක ඔබට මෙම සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ, බහුල කරන ලද්දේ වේද, එකල මහණ, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය: ‘මම කයෙහි කය අනුපස්සනා කරමින් වාසය කරන්නෙමි’” යනාදිය වදාරා, “මහණ, යම් කලෙක ඔබට මෙම සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ, මනාව වඩන ලද්දේ වන්නේද, එකල මහණ, ඔබ යම් යම් තැනක ගමන් කරන්නේද, පහසුවෙන්ම ගමන් කරන්නේය. යම් යම් තැනක සිටින්නේද, පහසුවෙන්ම සිටින්නේය. යම් යම් තැනක හිඳින්නේද, පහසුවෙන්ම හිඳින්නේය. යම් යම් තැනක සැතපෙන්නේද, පහසුවෙන්ම සැතපෙන්නේය” යි අර්හත් ඵලය නමැති මුදුනට පමුණුවමින් දේශනාව අවසන් කළ සේක. එබැවින් මෙත්තා ආදිය ධ්‍යාන තුනක් හෝ හතරක් (සතරක-පංචක ක්‍රමයෙන්) ලබා දෙන බවත්, උපේක්ෂාව ඉතිරි එක් ධ්‍යානයක් (පස්වන ධ්‍යානය) පමණක් ලබා දෙන බවත් දත යුතුය. අභිධර්මයෙහිද එය එසේම විග්‍රහ කර ඇත.

273. එවං තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන චෙව අවසෙසඑකජ්ඣානවසෙන ච ද්විධා ඨිතානම්පි එතාසං සුභපරමාදිවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසො ආනුභාවවිසෙසො වෙදිතබ්බො. හලිද්දවසනසුත්තස්මිං හි එතා සුභපරමාදිභාවෙන විසෙසෙත්වා වුත්තා. යථාහ – ‘‘සුභපරමාහං, භික්ඛවෙ, මෙත්තං චෙතොවිමුත්තිං වදාමි. ආකාසානඤ්චායතනපරමාහං, භික්ඛවෙ, කරුණං චෙතොවිමුත්තිං වදාමි. විඤ්ඤාණඤ්චායතනපරමාහං, භික්ඛවෙ, මුදිතං චෙතොවිමුත්තිං වදාමි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනපරමාහං, භික්ඛවෙ, උපෙක්ඛං චෙතොවිමුත්තිං වදාමී’’ති (සං. නි. 5.235).

273. මෙසේ ධ්‍යාන තුනක් හෝ හතරක් වශයෙන් සහ ඉතිරි එක් ධ්‍යානයක් වශයෙන් ආකාර දෙකකින් පවතින මෙම බ්‍රහ්මවිහාරයන්ගේ ‘සුභ’ විමොක්ෂය ආදියෙහි පවත්නා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් අසමාන වූ ආනුභාව විශේෂය දත යුතුය. මන්ද, හලිද්දවසන සූත්‍රයෙහි මේවා සුභ-පරම ආදී වශයෙන් විශේෂ කොට වදාරා ඇත. එහි මෙසේ වදාරා ඇත: “මහණෙනි, මම මෙත්තා චේතෝවිමුක්තිය සුභ-පරම (පිවිතුරු බව අග්‍ර කොට ඇති බව) යැයි වදාරමි. මහණෙනි, මම කරුණා චේතෝවිමුක්තිය ආකාසානඤ්චායතන-පරම යැයි වදාරමි. මහණෙනි, මම මුදිතා චේතෝවිමුක්තිය විඤ්ඤාණඤ්චායතන-පරම යැයි වදාරමි. මහණෙනි, මම උපේක්ඛා චේතෝවිමුක්තිය ආකිඤ්චඤ්ඤායතන-පරම යැයි වදාරමි.”

කස්මා [Pg.318] පනෙතා එවං වුත්තාති? තස්ස තස්ස උපනිස්සයත්තා. මෙත්තාවිහාරිස්ස හි සත්තා අප්පටික්කූලා හොන්ති. අථස්ස අප්පටික්කූලපරිචයා අප්පටික්කූලෙසු පරිසුද්ධවණ්ණෙසු නීලාදීසු චිත්තං උපසංහරතො අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. ඉති මෙත්තා සුභවිමොක්ඛස්ස උපනිස්සයො හොති, න තතො පරං, තස්මා සුභපරමාති වුත්තා.

මේවා මෙසේ වදාරන ලද්දේ මන්ද? ඒ ඒ විමොක්ෂයන් සඳහා උපනිශ්‍රය වන බැවිනි. මෛත්‍රියෙන් වාසය කරන්නාට සත්ත්වයෝ අප්‍රිය (පිළිකුල්) නොවෙති. එවිට, පිළිකුල් සහගත නොවන බව පුරුදු වීම නිසා, පිළිකුල් සහගත නොවන පිරිසිදු වර්ණ ඇති නීල ආදී කසිණ කෙරෙහි සිත යොමු කරන විට, ඉතා පහසුවෙන්ම සිත එහි බැසගනී. මෙසේ මෛත්‍රිය ‘සුභ විමොක්ෂය’ට උපනිශ්‍රය වෙයි, ඉන් එහාට උපනිශ්‍රය නොවේ. එබැවින් එය ‘සුභ-පරම’ යැයි වදාරන ලදී.

කරුණාවිහාරිස්ස පන දණ්ඩාභිඝාතාදිරූපනිමිත්තං පත්තදුක්ඛං සමනුපස්සන්තස්ස කරුණාය පවත්තිසම්භවතො රූපෙ ආදීනවො පරිවිදිතො හොති. අථස්ස පරිවිදිතරූපාදීනවත්තා පථවීකසිණාදීසු අඤ්ඤතරං උග්ඝාටෙත්වා රූපනිස්සරණෙ ආකාසෙ චිත්තං උපසංහරතො අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. ඉති කරුණා ආකාසානඤ්චායතනස්ස උපනිස්සයො හොති, න තතො පරං, තස්මා ආකාසානඤ්චායතනපරමාති වුත්තා.

කරුණාවෙන් වාසය කරන්නා වූ, දඬු පහර දීම් ආදී රූප නිමිත්තෙන් හටගත් සත්ත්ව දුක දකින්නා වූ තැනැත්තාට කරුණාව පැවැත්විය හැකි බැවින්, රූපයෙහි ආදීනවය මනාව වැටහේ. එවිට රූපයෙහි ආදීනවය මනාව අවබෝධ කරගත් බැවින්, පඨවි කසිණ ආදී රූප කසිණවලින් එකක් ඉවත් කොට, රූපයෙන් නික්මීම වූ ආකාශය කෙරෙහි සිත යොමු කරන විට, ඉතා පහසුවෙන්ම සිත එහි බැසගනී. මෙසේ කරුණාව ආකාසානඤ්චායතනයට උපනිශ්‍රය වෙයි, ඉන් එහාට උපනිශ්‍රය නොවේ. එබැවින් එය ‘ආකාසානඤ්චායතන-පරම’ යැයි වදාරන ලදී.

මුදිතාවිහාරිස්ස පන තෙන තෙන පාමොජ්ජකාරණෙන උප්පන්නපාමොජ්ජසත්තානං විඤ්ඤාණං සමනුපස්සන්තස්ස මුදිතාය පවත්තිසම්භවතො විඤ්ඤාණග්ගහණපරිචිතං චිත්තං හොති. අථස්ස අනුක්කමාධිගතං ආකාසානඤ්චායතනං අතික්කම්ම ආකාසනිමිත්තගොචරෙ විඤ්ඤාණෙ චිත්තං උපසංහරතො අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දතීති මුදිතා විඤ්ඤාණඤ්චායතනස්ස උපනිස්සයො හොති, න තතො පරං, තස්මා විඤ්ඤාණඤ්චායතනපරමාති වුත්තා.

මුදිතාවෙන් වාසය කරන්නා වූ, ඒ ඒ ප්‍රමෝදය සඳහා වූ කරුණු නිසා ප්‍රමෝදයට පත් සත්ත්වයන්ගේ විඤ්ඤාණය දකින්නා වූ තැනැත්තාට මුදිතාව පැවැත්විය හැකි බැවින්, විඤ්ඤාණය අරමුණු කර ගැනීමට හුරු වූ සිතක් ඇති වෙයි. එවිට අනුපිළිවෙළින් ලබන ලද ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවා, ආකාශ නිමිත්ත අරමුණු කරගත් විඤ්ඤාණය කෙරෙහි සිත යොමු කරන විට, ඉතා පහසුවෙන්ම සිත එහි බැසගනී. මෙසේ මුදිතාව විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට උපනිශ්‍රය වෙයි, ඉන් එහාට උපනිශ්‍රය නොවේ. එබැවින් එය ‘විඤ්ඤාණඤ්චායතන-පරම’ යැයි වදාරන ලදී.

උපෙක්ඛාවිහාරිස්ස පන ‘‘සත්තා සුඛිතා වා හොන්තු දුක්ඛතො වා විමුච්චන්තු, සම්පත්තසුඛතො වා මා විමුච්චන්තූ’’ති ආභොගාභාවතො සුඛදුක්ඛාදිපරමත්ථගාහවිමුඛභාවතො අවිජ්ජමානග්ගහණදුක්ඛං චිත්තං හොති. අථස්ස පරමත්ථගාහතො විමුඛභාවපරිචිතචිත්තස්ස පරමත්ථතො අවිජ්ජමානග්ගහණදුක්ඛචිත්තස්ස ච අනුක්කමාධිගතං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම සභාවතො අවිජ්ජමානෙ පරමත්ථභූතස්ස විඤ්ඤාණස්ස අභාවෙ චිත්තං උපසංහරතො අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. ඉති උපෙක්ඛා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස උපනිස්සයො හොති, න තතො පරං, තස්මා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනපරමාති වුත්තාති.

තවද උපේක්ෂා විහරණයෙන් යුක්ත වූවහුට (යෝගියාට), 'සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා' හෝ 'දුකෙන් මිදෙත්වා' හෝ 'ලත් සම්පත්වලින් පිරිහෙන්නට එපා' හෝ යනුවෙන් මෙනෙහි කිරීමක් (ආභෝගයක්) නැති බැවින් ද, සැප දුක් ආදී පරමාර්ථ ධර්මයන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් බැහැර වූ බැවින් ද, (පරමාර්ථ වශයෙන්) විද්‍යමාන නොවන දෙයක් (ප්‍රඥප්තියක්) අරමුණු කිරීමෙන් හටගන්නා වෙහෙසකාරී සිතක් ඇති වේ. එවිට පරමාර්ථ ග්‍රහණයෙන් බැහැර වූ බව හුරු කරන ලද සිතක් ඇති, පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන දෙයක් අරමුණු කිරීමෙහි වෙහෙසෙන සිතක් ඇති ඒ උපේක්ෂා විහාරී පුද්ගලයාට, අනුපිළිවෙලින් ලබාගත් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා ගොස්, ස්වභාවයෙන්ම විද්‍යමාන නොවන පරමාර්ථයක් වූ විඤ්ඤාණයාගේ අභාවය (නැති බව) කෙරෙහි සිත යොමු කරන කල්හි, ඉතා පහසුවෙන් ඒ අභාව ප්‍රඥප්තිය (ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය) තුළ සිත බැසගනී. මෙසේ උපේක්ෂාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට උපනිශ්‍රය (ප්‍රබල හේතුව) වේ. එයින් ඔබ්බට (වෙනත් විමෝක්ෂයකට) එසේ උපනිශ්‍රය නොවේ. එබැවින් 'ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය පරම කොට ඇත්තේ යැයි' (උපේක්ෂාචේතෝවිමුක්තිය ගැන) කියන ලදී.

274. එවං සුභපරමාදිවසෙන එතාසං ආනුභාවං විදිත්වා පුන සබ්බාපෙතා දානාදීනං සබ්බකල්‍යාණධම්මානං පරිපූරිකාති වෙදිතබ්බා. සත්තෙසු [Pg.319] හි හිතජ්ඣාසයතාය සත්තානං දුක්ඛාසහනතාය, පත්තසම්පත්තිවිසෙසානං චිරට්ඨිතිකාමතාය, සබ්බසත්තෙසු ච පක්ඛපාතාභාවෙන සමප්පවත්තචිත්තා මහාසත්තා ‘‘ඉමස්ස දාතබ්බං, ඉමස්ස න දාතබ්බ’’න්ති විභාගං අකත්වා සබ්බසත්තානං සුඛනිදානං දානං දෙන්ති. තෙසං උපඝාතං පරිවජ්ජයන්තා සීලං සමාදියන්ති. සීලපරිපූරණත්ථං නෙක්ඛම්මං භජන්ති. සත්තානං හිතාහිතෙසු අසම්මොහත්ථාය පඤ්ඤං පරියොදපෙන්ති. සත්තානං හිතසුඛත්ථාය නිච්චං වීරියමාරභන්ති. උත්තමවීරියවසෙන වීරභාවං පත්තාපි ච සත්තානං නානප්පකාරකං අපරාධං ඛමන්ති. ‘‘ඉදං වො දස්සාම කරිස්සාමා’’ති කතං පටිඤ්ඤං න විසංවාදෙන්ති. තෙසං හිතසුඛාය අවිචලාධිට්ඨානා හොන්ති. තෙසු අවිචලාය මෙත්තාය පුබ්බකාරිනො හොන්ති. උපෙක්ඛාය පච්චුපකාරං නාසීසන්තීති එවං පාරමියො පූරෙත්වා යාව දසබලචතුවෙසාරජ්ජඡඅසාධාරණඤාණඅට්ඨාරසබුද්ධධම්මප්පභෙදෙ සබ්බෙපි කල්‍යාණධම්මෙ පරිපූරෙන්තීති එවං දානාදිසබ්බකල්‍යාණධම්මපරිපූරිකා එතාව හොන්තීති.

274. මෙසේ සුභපරම ආදී වශයෙන් මේ අප්පමඤ්ඤාවන්ගේ ආනුභාවය දැන, නැවත මේ සියලු අප්පමඤ්ඤාවෝම දානාදී සියලු කල්‍යාණ ධර්මයන්ගේ පරිපූරණය කරන්නෝ යැයි දත යුතුය. සත්වයන් කෙරෙහි හිතවත් අදහස් ඇති බැවින් ද, සත්වයන්ගේ දුක ඉවසිය නොහැකි බැවින් ද, ලත් විශේෂ සම්පත් චිරාත් කාලයක් පවතිනු දැකීමට කැමති බැවින් ද, සියලු සත්වයන් කෙරෙහි පක්ෂපාතී බවක් නැතිව සමව පවත්වන සිතින් යුක්ත වූ මහාසත්වයෝ (බෝධිසත්වයෝ), 'මොහුට දිය යුතුය, මොහුට නොදිය යුතුය' යන බෙදීමක් නොකර සියලු සත්වයන්ට සැපයට හේතු වන දානය දෙති. ඔවුන්ට හිංසා පීඩා කිරීමෙන් වැළකී සීලය සමාදන් වෙති. සීලය සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස නෙක්ඛම්මය (පැවිද්ද) භජනය කරති. සත්වයන්ගේ හිත අහිත කාරණාවලදී මුළා නොවීම පිණිස ප්‍රඥාව පිරිසිදු කරති. සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස නිරතුරුවම වීර්යය ආරම්භ කරති. උතුම් වීර්යයෙහි බලයෙන් නිර්භීත බවට පත් වූවද, සත්වයන්ගේ විවිධ වැරදිවලට ක්ෂමා කරති. 'මෙය ඔබට දෙන්නෙමු, මෙය කරන්නෙමු' යැයි කළ පොරොන්දුව කඩ නොකරති. ඔවුන්ගේ හිතසුව පිණිස නොසැලෙන අධිෂ්ඨානයෙන් යුක්ත වෙති. ඔවුන් කෙරෙහි නොසැලෙන මෙත් සිතින් යුතුව පළමුව උපකාර කරන්නෝ වෙති. උපේක්ෂාවෙන් යුතුව (කළ උපකාරයට) ප්‍රතිඋපකාරයක් බලාපොරොත්තු නොවෙති. මෙසේ පාරමිතාවන් පූර්ණය කරමින්, දසබල, සිවු විශාරද ඥාන, සය අසාධාරණ ඥාන සහ දහඅටක් වූ බුද්ධ ධර්මයන් දක්වා වූ සියලුම කල්‍යාණ ධර්මයන් සම්පූර්ණ කරති. එබැවින් මෙසේ මේ අප්පමඤ්ඤාවෝ දානාදී සියලු කල්‍යාණ ධර්මයන්ගේ පරිපූරණය කරන්නෝ වෙති.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

මෙසේ සත්පුරුෂයන්ගේ ප්‍රමෝදය සඳහා කරන ලද විසුද්ධිමාර්ගයෙහි,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

සමාධි භාවනා අධිකාරයෙහි,

බ්‍රහ්මවිහාරනිද්දෙසො නාම

බ්‍රහ්මවිහාර නිද්දේසය නම් වූ,

නවමො පරිච්ඡෙදො.

නවවන පරිච්ඡේදය නිමාවට පත් විය.

10. ආරුප්පනිද්දෙසො

10. 10 - ආරූප්ප නිද්දේසය (අරූප ධර්මයන් දැක්වීම)

පඨමාරුප්පවණ්ණනා

ප්‍රථම ආරූප්ප වර්ණනාව (ආකාසානඤ්චායතනය විස්තර කිරීම)

275. බ්‍රහ්මවිහාරානන්තරං [Pg.320] උද්දිට්ඨෙසු පන චතූසු ආරුප්පෙසු ආකාසානඤ්චායතනං තාව භාවෙතුකාමො ‘‘දිස්සන්තෙ ඛො පන රූපාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදා, නත්ථි ඛො පනෙතං සබ්බසො ආරුප්පෙති. සො ඉති පටිසඞ්ඛාය රූපානංයෙව නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති (ම. නි. 2.103) වචනතො එතෙසං දණ්ඩාදානාදීනඤ්චෙව චක්ඛුසොතරොගාදීනඤ්ච ආබාධසහස්සානං වසෙන කරජරූපෙ ආදීනවං දිස්වා තස්ස සමතික්කමාය ඨපෙත්වා පරිච්ඡින්නාකාසකසිණං නවසු පථවීකසිණාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං චතුත්ථජ්ඣානං උප්පාදෙති.

275. බ්‍රහ්මවිහාරයන්ට පසුව දක්වන ලද ආරූප්ප (අරූප කර්මස්ථාන) සතර අතුරින්, ප්‍රථමයෙන් ආකාසානඤ්චායතනය වැඩීමට කැමති තැනැත්තා, 'රූපය හේතු කොටගෙන (අනුන්ට පහර දීමට) දඬු ගැනීම්, අවි ආයුධ ගැනීම්, කලහ, විග්‍රහ, විවාදයන් දක්නට ලැබේ. ආරූප්පයෙහි (අරූප භවයෙහි) මේවා කිසිසේත්ම නැත' යනුවෙන් මෙසේ සලකා, රූපයන් කෙරෙහිම කලකිරීමට, නොඇල්මට සහ නිරුද්ධ කිරීමට පිළිපන්නේ වෙයි යන වචනයට අනුව, ඒ දඬු ගැනීම් ආදියෙහි සහ ඇස් කන් රෝග ආදී දහසක් ආබාධයන්ගේ වශයෙන් කරජ කායෙහි (ශරීර රූපයෙහි) ආදීනව දැක, එය ඉක්මවා යාම පිණිස, පරිච්ඡින්න ආකාශ කසිණය හැර ඉතිරි පඨවි කසිණාදී නවය අතුරින් යම් කසිණයක සිව්වන දැහැන උපදවයි.

තස්ස කිඤ්චාපි රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානවසෙන කරජරූපං අතික්කන්තං හොති, අථ ඛො කසිණරූපම්පි යස්මා තප්පටිභාගමෙව, තස්මා තම්පි සමතික්කමිතුකාමො හොති. කථං? යථා අහිභීරුකො පුරිසො අරඤ්ඤෙ සප්පෙන අනුබද්ධො වෙගෙන පලායිත්වා පලාතට්ඨානෙ ලෙඛාචිත්තං තාලපණ්ණං වා වල්ලිං වා රජ්ජුං වා ඵලිතාය වා පන පථවියා ඵලිතන්තරං දිස්වා භායතෙව උත්තසතෙව, නෙව නං දක්ඛිතුකාමො හොති. යථා ච අනත්ථකාරිනා වෙරිපුරිසෙන සද්ධිං එකගාමෙ වසමානො පුරිසො තෙන වධබන්ධගෙහඣාපනාදීහි උපද්දුතො අඤ්ඤං ගාමං වසනත්ථාය ගන්ත්වා තත්‍රාපි වෙරිනා සමානරූපසද්දසමුදාචාරං පුරිසං දිස්වා භායතෙව උත්තසතෙව, නෙව නං දක්ඛිතුකාමො හොති.

ඔහුට රූපාවචර සිව්වන දැහැනේ බලයෙන් ශරීර රූපය ඉක්මවා යන ලද්දේ වුවද, කසිණ රූපය ද ඊට සමාන ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින්, එය ද ඉක්මවා යාමට කැමති වෙයි. ඒ කෙසේ ද? වනාන්තරයකදී සර්පයෙකු ලුහුබැඳ ආ කල්හි සර්පයන්ට බිය පුද්ගලයෙකු වේගයෙන් පැන ගොස්, බේරුණු තැනකදී විවිධ වර්ණ රටාවන්ගෙන් යුත් තල් කොළයක් හෝ වැලක් හෝ ලණුවක් හෝ පොළොවේ පැළුණු තැනක් හෝ (දුර සිට) දැක බිය වන්නාක් මෙන් ද, තැති ගන්නාක් මෙන් ද, එය දෙස බැලීමට පවා අකමැති වන්නාක් මෙන් ද වේ. එසේම අනර්ථයක් කරන සතුරු පුද්ගලයෙකු සමඟ එකම ගමක වසන පුද්ගලයෙකු, ඔහු විසින් කරනු ලබන පහරදීම්, බැඳ තැබීම්, නිවෙස් ගිනිබත් කිරීම් ආදියෙන් පීඩා විඳ වෙනත් ගමක විසීමට ගොස් එහිදීත් සතුරාට සමාන රූපයක්, ශබ්දයක් හෝ හැසිරීමක් ඇති පුද්ගලයෙකු දැක බිය වන්නාක් මෙන් ද, තැති ගන්නාක් මෙන් ද, එය දෙස බැලීමට පවා අකමැති වන්නාක් මෙන් ද වේ.

තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – තෙසං හි පුරිසානං අහිනා වෙරිනා වා උපද්දුතකාලො විය භික්ඛුනො ආරම්මණවසෙන කරජරූපසමඞ්ගිකාලො. තෙසං වෙගෙන පලායනඅඤ්ඤගාමගමනානි විය භික්ඛුනො රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානවසෙන කරජරූපසමතික්කමනකාලො. තෙසං පලාතට්ඨානෙ ච අඤ්ඤගාමෙ ච ලෙඛාචිත්තතාලපණ්ණාදීනි චෙව වෙරිසදිසං පුරිසඤ්ච දිස්වා භයසන්තාසඅදස්සනකාමතා විය භික්ඛුනො කසිණරූපම්පි තප්පටිභාගමෙව ඉදන්ති සල්ලක්ඛෙත්වා තම්පි සමතික්කමිතුකාමතා. සූකරාභිහතසුනඛපිසාචභීරුකාදිකාපි චෙත්ථ උපමා වෙදිතබ්බා.

මෙහිදී උපමාවන් මෙසේ සැසඳිය යුතුය - ඒ මිනිසුන් සර්පයෙකුගෙන් හෝ සතුරෙකුගෙන් පීඩා විඳි කාලය මෙන්, භික්ෂුව අරමුණු වශයෙන් කරජ කාය (ශරීර රූපය) සමඟ සිටින කාලය දත යුතුය. ඔවුන් වේගයෙන් පලා යාම සහ වෙනත් ගමකට යාම මෙන්, භික්ෂුව රූපාවචර සිව්වන දැහැනේ බලයෙන් කරජ කාය ඉක්මවා ගිය කාලය දත යුතුය. ඔවුන් පලා ගිය තැනදී සහ වෙනත් ගමේදී තල් කොළ ආදිය සහ සතුරා වැනි මිනිසා දැක බිය වීම, තැති ගැනීම සහ නොදැකීමට ඇති කැමැත්ත මෙන්, භික්ෂුව කසිණ රූපය ද 'මෙය ද ඒ (කරජ කායට) සමාන වූවකි' යි සලකා එය ද ඉක්මවා යාමට ඇති කැමැත්ත දත යුතුය. මෙහිදී ඌරෙකු පහර දුන් බල්ලෙකුගේ සහ භූතයන්ට බිය වූවෙකුගේ උපමා ද දත යුතුය.

276. එවං [Pg.321] සො තස්මා චතුත්ථජ්ඣානස්ස ආරම්මණභූතා කසිණරූපා නිබ්බිජ්ජ පක්කමිතුකාමො පඤ්චහාකාරෙහි චිණ්ණවසී හුත්වා පගුණරූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨාය තස්මිං ඣානෙ ‘‘ඉමං මයා නිබ්බිණ්ණං රූපං ආරම්මණං කරොතී’’ති ච, ‘‘ආසන්නසොමනස්සපච්චත්ථික’’න්ති ච, ‘‘සන්තවිමොක්ඛතො ඔළාරික’’න්ති ච ආදීනවං පස්සති. අඞ්ගොළාරිකතා පනෙත්ථ නත්ථි. යථෙව හෙතං රූපං දුවඞ්ගිකං, එවං ආරුප්පානිපීති.

276. මෙසේ ඒ යෝගාවචරයා සිව්වන දැහැනේ අරමුණ වූ ඒ කසිණ රූපය කෙරෙහි කලකිරී එයින් බැහැර වීමට කැමතිව, (ආවජ්ජනාදී) පංච විධ වසීභාවයෙන් යුක්ත වී, ප්‍රගුණ කළ රූපාවචර සිව්වන දැහැනින් නැගී සිට එම දැහැන කෙරෙහි, 'මම කලකිරුණු මේ රූපයම මෙය අරමුණු කරයි' කියා ද, 'ආසන්න වූ සොමනස්සය නමැති සතුරා ඇත්තේය' කියා ද, 'ශාන්ත විමොක්ෂයන්ට වඩා රළුය' කියා ද ආදීනව දකියි. මෙහි දැහැනේ අංග වශයෙන් රළු බවක් නැත. මක්නිසාද යත්, මේ රූපාවචර සිව්වන දැහැන අංග දෙකකින් යුක්ත වන්නා සේම අරූපාවචර දැහැනුත් අංග දෙකකින් (උපේක්ෂා සහ ඒකග්ගතා) යුක්ත වන බැවිනි.

සො තත්ථ එවං ආදීනවං දිස්වා නිකන්තිං පරියාදාය ආකාසානඤ්චායතනං සන්තතො අනන්තතො මනසිකරිත්වා චක්කවාළපරියන්තං වා යත්තකං ඉච්ඡති තත්තකං වා කසිණං පත්ථරිත්වා තෙන ඵුට්ඨොකාසං ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති වා, ‘‘අනන්තො ආකාසො’’ති වා මනසිකරොන්තො උග්ඝාටෙති කසිණං. උග්ඝාටෙන්තො හි නෙව කිලඤ්ජං විය සංවෙල්ලෙති, න කපාලතො පූවං විය උද්ධරති, කෙවලං පන තං නෙව ආවජ්ජෙති, න මනසි කරොති, න පච්චවෙක්ඛති, අනාවජ්ජෙන්තො අමනසිකරොන්තො අපච්චවෙක්ඛන්තො ච අඤ්ඤදත්ථු තෙන ඵුට්ඨොකාසං ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති මනසිකරොන්තො කසිණං උග්ඝාටෙති නාම. කසිණම්පි උග්ඝාටියමානං නෙව උබ්බට්ටති න විවට්ටති, කෙවලං ඉමස්ස අමනසිකාරඤ්ච ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති මනසිකාරඤ්ච පටිච්ච උග්ඝාටිතං නාම හොති, කසිණුග්ඝාටිමාකාසමත්තං පඤ්ඤායති. කසිණුග්ඝාටිමාකාසන්ති වා කසිණඵුට්ඨොකාසොති වා කසිණවිවිත්තාකාසන්ති වා සබ්බමෙතං එකමෙව.

එම යෝගී තෙමේ එම රූපාවචර චතුර්ථධ්‍යානයෙහි මේ ආකාරයෙන් ආදීනව දැක, එහි ඇති ඇල්ම (නිකන්තිය) ක්ෂය කොට, ආකාශානඤ්චායතනය ශාන්ත වූ ද අනන්ත වූ ද වශයෙන් මනසිකාරය කරමින්, මුළු සක්වළ කෙළවර දක්වා හෝ තමන් කැමති පමණ ප්‍රදේශයක් දක්වා හෝ කසිණය පතුරුවා, එම කසිණය පැතිරී ඇති අවකාශය ‘ආකාශය, ආකාශය’ යයි හෝ ‘අනන්ත වූ ආකාශය’ යයි හෝ මනසිකාරය කරමින් කසිණය ඉවත් කරයි (උග්ඝාටනය කරයි). කසිණය ඉවත් කරන යෝගියා පැදුරක් හකුළන්නාක් මෙන් හකුළන්නේ නැත, තැටියකින් කැවුමක් ඉවතට ගන්නාක් මෙන් ඉවතට ගන්නේ ද නැත. හුදෙක් එම කසිණය ආවර්ජනය නොකිරීමෙන්, මනසිකාරය නොකිරීමෙන් හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීමෙන් ම එය සිදු වේ. හුදෙක් එම කසිණය මෙනෙහි නොකර, එම කසිණය පැතිරී තිබූ අවකාශය ‘ආකාශය, ආකාශය’ යි මනසිකාරය කරන යෝගියා කසිණය උග්ඝාටනය කරන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. උග්ඝාටනය කරනු ලබන කසිණය ද ඉහළට එසවෙන්නේ හෝ පහළට වැටෙන්නේ හෝ නොවේ. හුදෙක් මෙම යෝගියාගේ කසිණය මනසිකාරය නොකිරීමත් ‘ආකාශය, ආකාශය’ යි මනසිකාරය කිරීමත් නිසා එය ඉවත් වූවා සේ සැලකේ. එවිට කසිණය ඉවත් වූ අවකාශය පමණක් ප්‍රකට වේ. ‘කසිණුග්ඝාටිමාකාශය’ (කසිණය ඉවත් කළ අවකාශය) යනු ද, ‘කසිණඵුට්ඨෝකාශය’ (කසිණයෙන් ස්පර්ශ වූ අවකාශය) යනු ද, ‘කසිණවිවිත්තාකාශය’ (කසිණයෙන් වෙන් වූ අවකාශය) යනු ද යන මේ සියල්ලම එකම අර්ථයකි.

සො තං කසිණුග්ඝාටිමාකාසනිමිත්තං ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති පුනප්පුනං ආවජ්ජෙති, තක්කාහතං විතක්කාහතං කරොති. තස්සෙවං පුනප්පුනං ආවජ්ජයතො තක්කාහතං විතක්කාහතං කරොතො නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, සති සන්තිට්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො තං නිමිත්තං පුනප්පුනං ආසෙවති, භාවෙති, බහුලීකරොති. තස්සෙවං පුනප්පුනං ආවජ්ජයතො මනසිකරොතො පථවීකසිණාදීසු රූපාවචරචිත්තං විය ආකාසෙ ආකාසානඤ්චායතනචිත්තං අප්පෙති. ඉධාපි හි පුරිමභාගෙ තීණි චත්තාරි වා ජවනානි කාමාවචරානි උපෙක්ඛාවෙදනාසම්පයුත්තානෙව හොන්ති. චතුත්ථං පඤ්චමං වා අරූපාවචරං. සෙසං පථවීකසිණෙ වුත්තනයමෙව.

ඒ යෝගී තෙමේ කසිණය ඉවත් කිරීමෙන් ලැබුණු ඒ ආකාශ නිමිත්ත ‘ආකාශය, ආකාශය’ යයි නැවත නැවතත් ආවර්ජනය කරයි, විතර්කයෙන් එයට පහර දෙයි (නැවත නැවත විතර්කයෙන් මෙනෙහි කරයි). මෙසේ නැවත නැවතත් ආවර්ජනය කරමින් විතර්කයෙන් මෙනෙහි කරන ඒ යෝගියාට නීවරණ ධර්මයෝ යටපත් වෙති. සිහිය මැනවින් පිහිටයි. උපචාර සමාධියෙන් සිත එකඟ වේ. ඔහු එම නිමිත්ත නැවත නැවතත් ආසේවනය කරයි, භාවනා කරයි, බහුල වශයෙන් පුහුණු කරයි. මෙසේ නැවත නැවතත් ආවර්ජනය කරමින් මෙනෙහි කරන ඒ යෝගියාට පඨවි කසිණාදියෙහි රූපාවචර සිත උපදින්නාක් මෙන් ආකාශ නිමිත්තෙහි ආකාශානඤ්චායතන සිත අර්පණා වශයෙන් උපදියි. මෙහි ද පූර්ව භාගයෙහි උපේක්ෂා වේදනාවෙන් යුක්ත වූ කාමාවචර ජවන් සිත් තුනක් හෝ හතරක් උපදියි. හතරවන හෝ පස්වන ජවනය අරූපාවචර සිතක් වේ. ඉතිරි විස්තර පඨවි කසිණයෙහි කී ආකාරයට ම දත යුතුය.

අයං [Pg.322] පන විසෙසො, එවං උප්පන්නෙ අරූපාවචරචිත්තෙ සො භික්ඛු යථා නාම යානප්පුතොළි කුම්භිමුඛාදීනං අඤ්ඤතරං නීලපිලොතිකාය වා පීතලොහිතොදාතාදීනං වා අඤ්ඤතරාය පිලොතිකාය බන්ධිත්වා පෙක්ඛමානො පුරිසො වාතවෙගෙන වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි අපනීතාය පිලොතිකාය ආකාසංයෙව පෙක්ඛමානො තිට්ඨෙය්‍ය, එවමෙව පුබ්බෙ කසිණමණ්ඩලං ඣානචක්ඛුනා පෙක්ඛමානො විහරිත්වා ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති ඉමිනා පරිකම්මමනසිකාරෙන සහසා අපනීතෙ තස්මිං නිමිත්තෙ ආකාසඤ්ඤෙව පෙක්ඛමානො විහරති. එත්තාවතා චෙස ‘‘සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා ‘අනන්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති වුච්චති (විභ. 508; දී. නි. 2.129).

මෙහිලා මේ සුවිශේෂී කරුණ දත යුතුය. මෙසේ අරූපාවචර සිත උපන් කල්හි ඒ භික්ෂුව, උදාහරණයක් ලෙස යම් මනුෂ්‍යයෙක් වාහනයක හෝ දොරකඩක හෝ කළයක කටෙහි හෝ නිල් පැහැති රෙදි කඩකින් හෝ වෙනත් රන්වන්, රතු හෝ සුදු රෙදි කඩකින් වසා තිබෙනු බලා සිටින විට, සුළං වේගයකින් හෝ අන් කිසිවක් නිසා එම රෙදි කඩ ඉවත් වූ කල්හි හුදෙක් ආකාශය (හිස් අවකාශය) දෙස ම බලා සිටින්නාක් මෙනි. එසේම මීට පෙර කසිණ මණ්ඩලය ධ්‍යාන චක්ෂුසින් බලමින් සිටි භික්ෂුව ‘ආකාශය, ආකාශය’ යන පරිකර්ම මනසිකාරයෙන් යුතුව හදිසියේ ම ඒ කසිණ නිමිත්ත ඉවත් වූ විට ආකාශය ම බලමින් වාසය කරයි. මෙපමණකින් එම යෝගියා ‘සර්වාකාරයෙන් රූප සංඥාවන් ඉක්මවා යාමෙන්, පටිඝ සංඥාවන් අතුරුදන් වීමෙන්, නානත්ත සංඥාවන් මනසිකාරය නොකිරීමෙන්, අනන්ත වූ ආකාශය යැයි ආකාශානඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කරයි’ යයි කියනු ලැබේ.

277. තත්ථ සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන, සබ්බාසං වා අනවසෙසානන්ති අත්ථො. රූපසඤ්ඤානන්ති සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තරූපාවචරජ්ඣානානඤ්චෙව තදාරම්මණානඤ්ච. රූපාවචරජ්ඣානම්පි හි රූපන්ති වුච්චති ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.129), තස්ස ආරම්මණම්පි ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.173), තස්මා ඉධ රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤාති එවං සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තරූපාවචරජ්ඣානස්සෙතං අධිවචනං. රූපං සඤ්ඤා අස්සාති රූපසඤ්ඤං. රූපං අස්ස නාමන්ති වුත්තං හොති. පථවීකසිණාදිභෙදස්ස තදාරම්මණස්ස චෙතං අධිවචනන්ති වෙදිතබ්බං. සමතික්කමාති විරාගා නිරොධා ච. කිං වුත්තං හොති? එතාසං කුසලවිපාකකිරියවසෙන පඤ්චදසන්නං ඣානසඞ්ඛාතානං රූපසඤ්ඤානං, එතෙසඤ්ච පථවීකසිණාදිවසෙන නවන්නං ආරම්මණසඞ්ඛාතානං රූපසඤ්ඤානං සබ්බාකාරෙන අනවසෙසානං වා විරාගා ච නිරොධා ච විරාගහෙතුඤ්චෙව නිරොධහෙතුඤ්ච ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. න හි සක්කා සබ්බසො අනතික්කන්තරූපසඤ්ඤෙන එතං උපසම්පජ්ජ විහරිතුන්ති.

277. එහි ‘සබ්බසෝ’ යනු සර්වාකාරයෙන් හෝ ඉතිරි නැතිව සියල්ල යන අර්ථයයි. ‘රූපසඤ්ඤානං’ යනු සංඥාව ප්‍රධාන කොට කියන ලද රූපාවචර ධ්‍යානයන් ද එම ධ්‍යානයන්ගේ අරමුණු ද වේ. මන්දයත්, ‘රූප ඇත්තා රූප දකියි’ යනාදි දේශනාවන්හි රූපාවචර ධ්‍යානය ද ‘රූප’ යයි කියනු ලැබේ. ‘බාහිර රූපයන් දකියි’ යනාදි තැන්වල එම ධ්‍යානයෙහි අරමුණු වූ කසිණ රූපය ද ‘රූප’ යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් මෙහි රූප ධ්‍යානයෙහි පවතින සංඥාව ‘රූප සංඥා’ නම් වේ. මෙසේ සංඥාව මුල් කොට රූපාවචර ධ්‍යානයට ද මෙය නමකි. එම අරමුණට ‘රූප සංඥා’ යන නම ද ඇති බව දත යුතුය. ‘සමතික්කමා’ යනු විරාගය සහ නිරෝධය මගිනි. මෙයින් කියවෙන්නේ කුමක් ද? කුසල, විපාක හා ක්‍රියා වශයෙන් වන පහළොස් වැදෑරුම් රූපාවචර ධ්‍යාන සංඛ්‍යාත රූප සංඥාවන් ද, පඨවි කසිණාදි වශයෙන් වන නව වැදෑරුම් අරමුණු සංඛ්‍යාත රූප සංඥාවන් ද සියලු ආකාරයෙන් හෝ ඉතිරි නැතිව විරාගයට හා නිරෝධයට පත් වීමෙන් ආකාශානඤ්චායතන ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි. සර්වාකාරයෙන් රූප සංඥාවන් ඉක්මවා නොගිය තැනැත්තාට මෙයට පැමිණ වාසය කළ නොහැකි බව මින් අදහස් වේ.

තත්ථ යස්මා ආරම්මණෙ අවිරත්තස්ස සඤ්ඤාසමතික්කමො න හොති, සමතික්කන්තාසු ච සඤ්ඤාසු ආරම්මණං සමතික්කන්තමෙව හොති. තස්මා ආරම්මණසමතික්කමං අවත්වා ‘‘තත්ථ කතමා රූපසඤ්ඤා? රූපාවචරසමාපත්තිං සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස වා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං[Pg.323], ඉමා වුච්චන්ති රූපසඤ්ඤායො. ඉමා රූපසඤ්ඤායො අතික්කන්තො හොති වීතික්කන්තො සමතික්කන්තො. තෙන වුච්චති සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා’’ති (විභ. 602) එවං විභඞ්ගෙ සඤ්ඤානංයෙව සමතික්කමො වුත්තො. යස්මා පන ආරම්මණසමතික්කමෙන පත්තබ්බා එතා සමාපත්තියො, න එකස්මිඤ්ඤෙව ආරම්මණෙ පඨමජ්ඣානාදීනි විය. තස්මා අයං ආරම්මණසමතික්කමවසෙනාපි අත්ථවණ්ණනා කතාති වෙදිතබ්බා.

එහි යම් හෙයකින් අරමුණ කෙරෙහි නොගැලුණු (විරාගයට පත් නොවූ) තැනැත්තාට සංඥාව ඉක්මවා යාමක් සිදු නොවන අතර, සංඥාවන් ඉක්මවා ගිය විට අරමුණ ද ඉක්මවා ගියා ම වෙයි. එබැවින් අරමුණ ඉක්මවා යාම ගැන වෙන් කොට නොකියා, ‘එහි රූප සංඥා කවරේ ද? රූපාවචර සමාපත්තියට සමවැදුණු හෝ එහි උපන් හෝ දිට්ඨධම්ම සුඛ විහාරී තැනැත්තාගේ යම් සංඥාවක්, සඤ්ජානනයක්, සඤ්ජානිත බවක් වේ ද, මේවා රූප සංඥා යයි කියනු ලැබේ. යමෙක් මේ රූප සංඥාවන් ඉක්මවයි ද, විශේෂයෙන් ඉක්මවයි ද, සම්පූර්ණයෙන් ඉක්මවයි ද, එබැවින් සර්වාකාරයෙන් රූප සංඥා ඉක්මවා යාමෙන් යයි කියනු ලැබේ’ යනුවෙන් විභංග ප්‍රකරණයෙහි සංඥාවන්ගේ ම ඉක්මවා යාම දක්වා ඇත. එහෙත්, පඨමජ්ඣානාදියෙහි මෙන් එක ම අරමුණක නොවී අරමුණ ඉක්මවා යාමෙන්ම මේ අරූප සමාපත්තීන් ලැබිය යුතු බැවින්, මෙය අරමුණ ඉක්මවා යාමේ අර්ථයෙන් ද කළ විවරණයක් බව දත යුතුය.

278. පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමාති චක්ඛාදීනං වත්ථූනං රූපාදීනං ආරම්මණානඤ්ච පටිඝාතෙන සමුප්පන්නා සඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා. රූපසඤ්ඤාදීනං එතමධිවචනං. යථාහ – ‘‘තත්ථ කතමා පටිඝසඤ්ඤා? රූපසඤ්ඤා සද්දසඤ්ඤා ගන්ධසඤ්ඤා රසසඤ්ඤා ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා, ඉමා වුච්චන්ති පටිඝසඤ්ඤායො’’ති (විභ. 603). තාසං කුසලවිපාකානං පඤ්චන්නං, අකුසලවිපාකානං පඤ්චන්නන්ති සබ්බසො දසන්නම්පි පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා පහානා අසමුප්පාදා අප්පවත්තිං කත්වාති වුත්තං හොති.

278. ‘පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථංගමා’ යනු ඇස ආදි ඉන්ද්‍රියයන් හා රූප ආදි අරමුණු ගැටීමෙන් උපන් සංඥාව පටිඝ සංඥාවයි. මෙය රූප සංඥා ආදියට නමකි. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත: ‘එහි පටිඝ සංඥා කවරේ ද? රූප සංඥා, ශබ්ද සංඥා, ගන්ධ සංඥා, රස සංඥා, ඵොට්ඨබ්බ සංඥා යන මේවා පටිඝ සංඥා යයි කියනු ලැබේ’. කුසල විපාක පහක් හා අකුසල විපාක පහක් වශයෙන් වන ඒ දස වැදෑරුම් පටිඝ සංඥාවන් සර්වාකාරයෙන් අතුරුදන් වීමෙන්, එනම් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් හා නැවත නූපදනා ලෙස නැවැත්වීමෙන් යන අර්ථය මින් කියවේ.

කාමඤ්චෙතා පඨමජ්ඣානාදීනි සමාපන්නස්සාපි න සන්ති. න හි තස්මිං සමයෙ පඤ්චද්වාරවසෙන චිත්තං පවත්තති. එවං සන්තෙපි අඤ්ඤත්ථ පහීනානං සුඛදුක්ඛානං චතුත්ථජ්ඣානෙ විය, සක්කායදිට්ඨාදීනං තතියමග්ගෙ විය ච ඉමස්මිං ඣානෙ උස්සාහජනනත්ථං ඉමස්ස ඣානස්ස පසංසාවසෙන එතාසමෙත්ථ වචනං වෙදිතබ්බං.

සැබවින් ම මෙම පටිඝ සංඥාවෝ ප්‍රථමධ්‍යානාදියට සමවැදුණු තැනැත්තාට ද නැත. මන්දයත්, ඒ අවස්ථාවෙහි පංචද්වාරික සිතක් ඇති නොවන බැවිනි. එසේ වුවත්, වෙනත් ධ්‍යානවලදී ප්‍රහීණ වූ සුඛ දුක්ඛයන් චතුර්ථධ්‍යානයෙහි දී වර්ණනා කළාක් මෙන් ද, වෙනත් මගකදී ප්‍රහීණ වූ සක්කාය දිට්ඨි ආදිය තෙවන මගෙහි දී වර්ණනා කළාක් මෙන් ද, මෙම ධ්‍යානය කෙරෙහි උත්සාහය ඇති කිරීම සඳහා මෙම අරූප ධ්‍යානය වර්ණනා කිරීමේ අර්ථයෙන් පටිඝ සංඥා නිරුද්ධ වීම මෙහි දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

අථ වා කිඤ්චාපි තා රූපාවචරං සමාපන්නස්සාපි න සන්ති, අථ ඛො න පහීනත්තා න සන්ති. න හි රූපවිරාගාය රූපාවචරභාවනා සංවත්තති, රූපායත්තා ච එතාසං පවත්ති. අයං පන භාවනා රූපවිරාගාය සංවත්තති. තස්මා තා එත්ථ පහීනාති වත්තුං වට්ටති. න කෙවලඤ්ච වත්තුං, එකංසෙනෙව එවං ධාරෙතුම්පි වට්ටති. තාසඤ්හි ඉතො පුබ්බෙ අප්පහීනත්තායෙව පඨමං ඣානං සමාපන්නස්ස සද්දො ‘‘කණ්ටකො’’ති (අ. නි. 10.72) වුත්තො භගවතා. ඉධ ච පහීනත්තායෙව අරූපසමාපත්තීනං ආනෙඤ්ජතා (විභ. 226) සන්තවිමොක්ඛතා (ම. නි. 1.66) ච වුත්තා. ආළාරො ච කාලාමො අරූපසමාපන්නො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කමන්තානි නෙව අද්දස, න පන සද්දං අස්සොසීති (දී. නි. 2.192).

එක්කෝ රූපාවචර ධ්‍යානයට සමවැදුණු තැනැත්තාට ද එම පටිඝසංඥාවෝ නැත්තාහුමය. එහෙත් ඒවා ප්‍රහීණ වූ බැවින් නැත්තාහු නොවෙති. මන්දයත්, රූපාවචර භාවනාව රූපය කෙරෙහි විරාගය පිණිස පවතින්නේ නැත. එම රූපාවචර ධ්‍යානයන්ගේ පැවැත්ම ද රූපය මතම පවතී. එහෙත් මේ අරූප භාවනාව රූපය කෙරෙහි විරාගය පිණිසම පවතියි. එබැවින් එම පටිඝසංඥාවෝ මෙහිදී (අරූප ධ්‍යානයේදී) ප්‍රහීණ වූහයි කීම සුදුසුය. එසේ කීම පමණක් නොව, ඒකාන්තයෙන්ම එසේම යැයි දරා ගැනීම ද සුදුසුය. මීට පෙර ඒවා ප්‍රහීණ නොවූ බැවින්ම, ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවැදී සිටින තැනැත්තාට ශබ්දය "කටුකයක්" (බාධාවක්) යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. මෙහිදී (අරූප ධ්‍යානයේදී) ඒවා ප්‍රහීණ වූ නිසාම අරූප සමාපත්තිවල නොසැලෙන බව (ආනෙඤ්ජ බව) සහ ශාන්ත විමොක්ෂ බව වදාරන ලදී. ආළාර කාලාම තවුසා ද අරූප සමාපත්තියට සමවැදී සිටියදී, තමා අසලින්ම ගැල් පන්සියයක් ගමන් කළ ද ඒවා නොදුටුවේය, ශබ්දය පවා නෑසුණේය.

279. නානත්තසඤ්ඤානං [Pg.324] අමනසිකාරාති නානත්තෙ වා ගොචරෙ පවත්තානං සඤ්ඤානං, නානත්තානං වා සඤ්ඤානං. යස්මා හි එතා ‘‘තත්ථ කතමා නානත්තසඤ්ඤා? අසමාපන්නස්ස මනොධාතුසමඞ්ගිස්ස වා මනොවිඤ්ඤාණධාතුසමඞ්ගිස්ස වා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං, ඉමා වුච්චන්ති නානත්තසඤ්ඤායො’’ති එවං විභඞ්ගෙ (විභ. 604) විභජිත්වා වුත්තා ඉධ අධිප්පෙතා අසමාපන්නස්ස මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ගහිතා සඤ්ඤා රූපසද්දාදිභෙදෙ නානත්තෙ නානාසභාවෙ ගොචරෙ පවත්තන්ති, යස්මා චෙතා අට්ඨ කාමාවචරකුසලසඤ්ඤා, ද්වාදසාකුසලසඤ්ඤා, එකාදස කාමාවචරකුසලවිපාකසඤ්ඤා, ද්වෙ අකුසලවිපාකසඤ්ඤා, එකාදස කාමාවචරකිරියසඤ්ඤාති එවං චතුචත්තාලීසම්පි සඤ්ඤා නානත්තා නානාසභාවා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසා, තස්මා නානත්තසඤ්ඤාති වුත්තා. තාසං සබ්බසො නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා අනාවජ්ජනා අසමන්නාහාරා අපච්චවෙක්ඛණා. යස්මා තා නාවජ්ජෙති, න මනසි කරොති, න පච්චවෙක්ඛති, තස්මාති වුත්තං හොති.

279. "නානත්තසංඥාවන් මෙනෙහි නොකිරීමෙන්" යනු විවිධ වූ අරමුණුවල පවතින සංඥාවන් හෝ විවිධ ස්වභාව ඇති සංඥාවන්ය. මක්නිසාද යත්, විභංග ප්‍රකරණයෙහි "එහි නානත්තසංඥා කවරේද? සමාපත්තියට සමනොවැදුණු, මනෝධාතු සහිත වූ හෝ මනෝවිඤ්ඤාණධාතු සහිත වූ හෝ පුද්ගලයාගේ යම් සංඥාවක්, හඳුනාගැනීමක්, හඳුනාගත් ස්වභාවයක් වේද, මේවා නානත්තසංඥා යැයි කියනු ලැබේ" යනුවෙන් විග්‍රහ කර ඇති පරිදි, මෙහි අදහස් කරන්නේ සමාපත්තියට සමනොවැදුණු තැනැත්තාගේ රූප ශබ්දාදී විවිධ වූත් වෙනස් වූත් ස්වභාව ඇති අරමුණුවල පවතින මනෝධාතු හා මනෝවිඤ්ඤාණධාතුවට අයත් සංඥාවන්ය. තවද කාමාවචර කුසල් සංඥා 8 ක්, අකුසල් සංඥා 12 ක්, කාමාවචර කුසල් විපාක සංඥා 11 ක්, අකුසල් විපාක සංඥා 2 ක් හා කාමාවචර ක්‍රියා සංඥා 11 ක් වශයෙන් වූ මේ 44 වැදෑරුම් සංඥාවෝ ද එකිනෙකට වෙනස් විවිධ ස්වභාව ඇති බැවින් නානත්තසංඥා නම් වෙති. එම සියලු නානත්තසංඥාවන් මෙනෙහි නොකිරීම යනු ආවර්ජනය නොකිරීම, මනසට නොගැනීම, යොමු නොවීම හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීමයි. යම් හෙයකින් එම සංඥාවන් ආවර්ජනය නොකරන්නේ ද, මෙනෙහි නොකරන්නේ ද, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකරන්නේ ද එබැවින් මෙසේ කියන ලදී.

යස්මා චෙත්ථ පුරිමා රූපසඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා ච ඉමිනා ඣානෙන නිබ්බත්තෙ භවෙපි න විජ්ජන්ති. පගෙව තස්මිං භවෙ ඉමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරණකාලෙ, තස්මා තාසං සමතික්කමා අත්ථඞ්ගමාති ද්වෙධාපි අභාවොයෙව වුත්තො. නානත්තසඤ්ඤාසු පන යස්මා අට්ඨ කාමාවචරකුසලසඤ්ඤා, නව කිරියසඤ්ඤා, දසාකුසලසඤ්ඤාති ඉමා සත්තවීසතිසඤ්ඤා ඉමිනා ඣානෙන නිබ්බත්තෙ භවෙ විජ්ජන්ති, තස්මා තාසං අමනසිකාරාති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්‍රාපි හි ඉමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරන්තො තාසං අමනසිකාරායෙව උපසම්පජ්ජ විහරති, තා පන මනසිකරොන්තො අසමාපන්නො හොතීති.

මෙහි කලින් සඳහන් කළ රූපසංඥා හා පටිඝසංඥා යන මේවා මෙම ධ්‍යානයෙන් උපදවන ලද භවයෙහි පවා විද්‍යමාන නොවේ. එසේ කල, එම භවයෙහි මෙම ධ්‍යානයට සමවැදී වසන කාලයෙහි ඒවා නොමැති බව ගැන කවර කතාද? එබැවින් ඒවා ඉක්මවා යාමෙන් හා නිරුද්ධ වීමෙන් යන ආකාර දෙකෙන්ම ඒවායේ අභාවයම කියන ලදී. එහෙත් නානත්තසංඥාවන් අතරින් කාමාවචර කුසල් සංඥා 8 ක්, ක්‍රියා සංඥා 9 ක් හා අකුසල් සංඥා 10 ක් යන මේ 27 වැදෑරුම් සංඥාවෝ මෙම ධ්‍යානයෙන් උපන් භවයෙහි විද්‍යමාන වෙති. එබැවින් ඒවා "මෙනෙහි නොකිරීමෙන්" යැයි වදාළ බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, එහිදී පවා මෙම ධ්‍යානයට සමවැදී වසන්නා ඒවා මෙනෙහි නොකිරීමෙන්ම සමවැදී වාසය කරයි. ඒවා මෙනෙහි කරන්නේ නම් ඔහු සමාපත්තියට සමවැදුණෙක් නොවේ.

සඞ්ඛෙපතො චෙත්ථ රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමාති ඉමිනා සබ්බරූපාවචරධම්මානං පහානං වුත්තං. පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරාති ඉමිනා සබ්බෙසං කාමාවචරචිත්තචෙතසිකානං පහානඤ්ච අමනසිකාරො ච වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

සැකෙවින් මෙහි "රූපසංඥාවන් ඉක්මවා යාමෙන්" යන්නෙන් සියලු රූපාවචර ධර්මයන්ගේ ප්‍රහාණය කියන ලදී. "පටිඝසංඥාවන් නිරුද්ධ වීමෙන් හා නානත්තසංඥාවන් මෙනෙහි නොකිරීමෙන්" යන්නෙන් සියලු කාමාවචර සිත් සහ චෛතසිකයන්ගේ ප්‍රහාණය හා මෙනෙහි නොකිරීම කියන ලද බව දත යුතුය.

280. අනන්තො ආකාසොති එත්ථ නාස්ස උප්පාදන්තො වා වයන්තො වා පඤ්ඤායතීති අනන්තො. ආකාසොති කසිණුග්ඝාටිමාකාසො වුච්චති. මනසිකාරවසෙනාපි චෙත්ථ අනන්තතා වෙදිතබ්බා. තෙනෙව [Pg.325] විභඞ්ගෙ වුත්තං ‘‘තස්මිං ආකාසෙ චිත්තං ඨපෙති, සණ්ඨපෙති, අනන්තං ඵරති, තෙන වුච්චති අනන්තො ආකාසො’’ති (විභ. 605).

280. "අනන්ත වූ ආකාශය" යන්නෙහි, මෙහි හටගැනීමක් හෝ විනාශයක් (අන්තයක්) නොපෙනෙන බැවින් "අනන්ත" නම් වේ. "ආකාශය" යනු කසිණය ඉවත් කිරීමෙන් ලැබුණු ආකාශයයි. මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් ද මෙහි අනන්ත බව දත යුතුය. එබැවින් විභංගයෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: "එම ආකාශයෙහි සිත පිහිටුවයි, මනාව පිහිටුවයි, අනන්ත කොට පතුරුවයි, එබැවින් අනන්ත වූ ආකාශය යැයි කියනු ලැබේ."

ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එත්ථ පන නාස්ස අන්තොති අනන්තං, ආකාසං අනන්තං ආකාසානන්තං, ආකාසානන්තමෙව ආකාසානඤ්චං, තං ආකාසානඤ්චං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනමස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස දෙවානං දෙවායතනමිවාති ආකාසානඤ්චායතනං.

"ආකාශානඤ්චායතනයට සමවැදී වාසය කරයි" යන්නෙහි, අන්තයක් නොමැති බැවින් "අනන්ත" නම් වේ. අනන්ත වූ ආකාශය "ආකාශානන්ත" නම් වේ. ආකාශානන්තයම "ආකාශානඤ්ච" වේ. දෙවියන්ගේ වාසස්ථානය දේවායතනය වන්නා සේ, එම ආකාශානඤ්චය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත මෙම ධ්‍යානයට පිහිට වන අර්ථයෙන් "ආයතන" නම් වේ. එබැවින් "ආකාශානඤ්චායතන" නම් වේ.

උපසම්පජ්ජ විහරතීති තමාකාසානඤ්චායතනං පත්වා නිප්ඵාදෙත්වා තදනුරූපෙන ඉරියාපථවිහාරෙන විහරතීති.

"සමවැදී වාසය කරයි" යනු එම ආකාශානඤ්චායතනයට පැමිණ, එය නිපදවාගෙන, ඊට අනුරූප ඉරියව් පැවැත්මෙන් යුක්තව වාසය කිරීමයි.

අයං ආකාසානඤ්චායතනකම්මට්ඨානෙ විත්ථාරකථා.

මෙය ආකාශානඤ්චායතන කර්මස්ථානය පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාවයි.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනකථා

විඤ්ඤාණඤ්චායතන කථාව

281. විඤ්ඤාණඤ්චායතනං භාවෙතුකාමෙන පන පඤ්චහාකාරෙහි ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියං චිණ්ණවසීභාවෙන ‘‘ආසන්නරූපාවචරජ්ඣානපච්චත්ථිකා අයං සමාපත්ති, නො ච විඤ්ඤාණඤ්චායතනමිව සන්තා’’ති ආකාසානඤ්චායතනෙ ආදීනවං දිස්වා තත්ථ නිකන්තිං පරියාදාය විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සන්තතො මනසිකරිත්වා තං ආකාසං ඵරිත්වා පවත්තවිඤ්ඤාණං ‘‘විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණ’’න්ති පුනප්පුනං ආවජ්ජිතබ්බං, මනසිකාතබ්බං, පච්චවෙක්ඛිතබ්බං, තක්කාහතං විතක්කාහතං කාතබ්බං. ‘‘අනන්තං අනන්ත’’න්ති පන න මනසිකාතබ්බං.

281. විඤ්ඤාණඤ්චායතනය වැඩීමට කැමති, පංචාකාර වසීභාවයෙන් ආකාශානඤ්චායතන සමාපත්තියෙහි පුරුදු පුහුණු වූ යෝගියා, "මෙම සමාපත්තිය රූපාවචර ධ්‍යාන නමැති ආසන්න සතුරා සහිතය, මෙය විඤ්ඤාණඤ්චායතනය මෙන් ශාන්ත නොවේ" යැයි ආකාශානඤ්චායතනයෙහි දොස් දැක, එහි ඇල්ම දුරු කර, විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ශාන්ත ලෙස මෙනෙහි කරයි. එම ආකාශය පතුරා පැවති එම ප්‍රථම අරූප විඤ්ඤාණය "විඤ්ඤාණය, විඤ්ඤාණය" ලෙස නැවත නැවත ආවර්ජනය කළ යුතුය, මෙනෙහි කළ යුතුය, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. විතර්කයෙන් එය මනාව විමසිය යුතුය. එහෙත් "අනන්තයි, අනන්තයි" යනුවෙන් පමණක් මෙනෙහි නොකළ යුතුය.

තස්සෙවං තස්මිං නිමිත්තෙ පුනප්පුනං චිත්තං චාරෙන්තස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, සති සන්තිට්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො තං නිමිත්තං පුනප්පුනං ආසෙවති, භාවෙති, බහුලීකරොති. තස්සෙවං කරොතො ආකාසෙ ආකාසානඤ්චායතනං විය ආකාසඵුටෙ විඤ්ඤාණෙ විඤ්ඤාණඤ්චායතනචිත්තං අප්පෙති. අප්පනානයො පනෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. එත්තාවතා චෙස ‘‘සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (විභ. 508; දී. නි. 2.129) වුච්චති.

මෙසේ එම අරමුණෙහි නැවත නැවත සිත පවත්වන්නා වූ ඒ යෝගියාගේ නීවරණයෝ දුරු වෙති, සිහිය පිහිටයි, උපචාර වශයෙන් සිත සමාධිගත වෙයි. ඔහු එම අරමුණ නැවත නැවත ආසේවනය කරයි, වඩයි, බහුලව සිදු කරයි. එසේ කරන්නා වූ ඔහුට, ආකාශයෙහි ආකාශානඤ්චායතනය ඇති වූවාක් මෙන්ම, ආකාශය පතුරා පැවති විඤ්ඤාණයෙහි විඤ්ඤාණඤ්චායතන සිත අර්පණා වශයෙන් උපදියි. මෙහි අර්පණා ක්‍රමය කලින් ප්‍රථම අරූප ධ්‍යානයෙහි කී පරිදිම දත යුතුය. මෙපමණකින් ඔහු "සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ආකාශානඤ්චායතනය ඉක්මවා 'විඤ්ඤාණය අනන්තය'යි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට සමවැදී වාසය කරයි" යැයි කියනු ලැබේ.

282. තත්ථ සබ්බසොති ඉදං වුත්තනයමෙව. ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මාති එත්ථ පන පුබ්බෙ වුත්තනයෙන ඣානම්පි ආකාසානඤ්චායතනං, ආරම්මණම්පි[Pg.326]. ආරම්මණම්පි හි පුරිමනයෙනෙව ආකාසානඤ්චඤ්ච තං පඨමස්ස ආරුප්පජ්ඣානස්ස ආරම්මණත්තා දෙවානං දෙවායතනං විය අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති ආකාසානඤ්චායතනං. තථා ආකාසානඤ්චඤ්ච තං තස්ස ඣානස්ස සඤ්ජාතිහෙතුත්තා ‘‘කම්බොජා අස්සානං ආයතන’’න්තිආදීනි විය සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන ආයතනඤ්චාතිපි ආකාසානඤ්චායතනං. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතං එකජ්ඣං කත්වා ‘‘ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මා’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

282. එහි 'සබ්බසෝ' (සර්වප්‍රකාරයෙන්) යන මෙම පදය කලින් විස්තර කළ පරිදිම වේ. 'ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවා' යන්නෙහිදී, කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයට අනුව ධ්‍යානය මෙන්ම එහි අරමුණ ද ආකාසානඤ්චායතනය නම් වේ. මක්නිසාද යත්, පෙර කී පරිදිම අරමුණ ද කෙළවරක් නැති ආකාශය වන බැවිනි. එය ප්‍රථම අරූපාවචර ධ්‍යානයට අරමුණක් වන බැවින්, දෙවියන්ට දේවායතනය මෙන් පවතින ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ආයතනයක් ද වන බැවින් 'ආකාසානඤ්චායතනය' නම් වේ. එමෙන්ම එම ආකාශය එම ධ්‍යානය ඉපදීමට හේතුවන බැවින්, 'කාම්බෝජය අශ්වයන්ගේ උපතට ස්ථානයයි' යනාදී ලෙසින් උපදින ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ද ආයතනයක් වන බැවින් 'ආකාසානඤ්චායතනය' යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ ධ්‍යානය සහ අරමුණ යන දෙකම නොවත්තා ගැනීමෙන් සහ මෙනෙහි නොකිරීමෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ඉක්මවා ගොස්, මෙම විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ වාසය කළ යුතු බැවින්, ඒ ධ්‍යානය හා අරමුණ යන දෙකම එක්කොට 'ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවා' යැයි මෙහි වදාරන ලද බව දත යුතුය.

අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති තංයෙව අනන්තො ආකාසොති එවං ඵරිත්වා පවත්තවිඤ්ඤාණං ‘‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’’න්ති එවං මනසිකරොන්තොති වුත්තං හොති. මනසිකාරවසෙන වා අනන්තං. සො හි තමාකාසාරම්මණං විඤ්ඤාණං අනවසෙසතො මනසිකරොන්තො ‘‘අනන්ත’’න්ති මනසි කරොති. යං පන විභඞ්ගෙ වුත්තං ‘‘අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති, තංයෙව ආකාසං විඤ්ඤාණෙන ඵුටං මනසි කරොති, අනන්තං ඵරති, තෙන වුච්චති අනන්තං විඤ්ඤාණ’’න්ති (විභ. 610).

'අනන්ත වූ විඤ්ඤාණය' යනු 'ආකාශය අනන්තය' යි මෙසේ පතුරුවා පවත්නා වූ එම විඤ්ඤාණයම 'විඤ්ඤාණය අනන්තය' යි මෙසේ මෙනෙහි කිරීම යැයි වදාරන ලද්දේ වෙයි. එසේත් නැතහොත් මෙනෙහි කිරීමේ අනුභාවයෙන් ද අනන්ත නම් වේ. ඔහු එම ආකාශය අරමුණු කොටගත් විඤ්ඤාණය ඉතිරි නැතිව මෙනෙහි කරන්නේ 'අනන්තය' යි මෙනෙහි කරයි. විභංගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'අනන්ත වූ විඤ්ඤාණය යනු, ඒ ආකාශයම විඤ්ඤාණයෙන් පැතිර පවත්නා ලෙස මෙනෙහි කරයි, අනන්ත ලෙස පතුරුවයි, එහෙයින් අනන්ත වූ විඤ්ඤාණය යැයි කියනු ලැබේ'.

තත්ථ විඤ්ඤාණෙනාති උපයොගත්ථෙ කරණවචනං වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි අට්ඨකථාචරියා තස්ස අත්ථං වණ්ණයන්ති, අනන්තං ඵරති තඤ්ඤෙව ආකාසං ඵුටං විඤ්ඤාණං මනසි කරොතීති වුත්තං හොති.

එහි 'විඤ්ඤාණේන' (විඤ්ඤාණයෙන්) යන පදයෙහි කරණ විභක්තිය කර්ම විභක්තියේ අර්ථයෙහි (විඤ්ඤාණය යන අර්ථයෙන්) යෙදුණු බව දත යුතුය. අටුවාචාරීන් වහන්සේලා එහි අර්ථය විස්තර කරන්නේ, අනන්තය පතුරුවයි, එම ආකාශයෙහිම පැතිර පවත්නා විඤ්ඤාණය මෙනෙහි කරයි යන අර්ථයෙනි.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එත්ථ පන නාස්ස අන්තොති අනන්තං. අනන්තමෙව ආනඤ්චං. විඤ්ඤාණං ආනඤ්චං විඤ්ඤාණානඤ්චන්ති අවත්වා විඤ්ඤාණඤ්චන්ති වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ රූළ්හීසද්දො. තං විඤ්ඤාණඤ්චං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනමස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස දෙවානං දෙවායතනමිවාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. සෙසං පුරිමසදිසමෙවාති.

'විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ වසයි' යන මෙහි, එයට අන්තයක් (කෙළවරක්) නැති බැවින් 'අනන්ත' නම් වේ. අනන්තය යන්නම 'ආනඤ්ච' නම් වේ. 'විඤ්ඤාණ ආනඤ්ච' හෙවත් 'විඤ්ඤාණානඤ්ච' යැයි නොකියා 'විඤ්ඤාණඤ්ච' යැයි මෙහි වදාරන ලදී. මෙය මෙහි රූඪි ශබ්දයකි. එම කෙළවරක් නැති විඤ්ඤාණය (විඤ්ඤාණඤ්ච), දෙවියන්ට දේවායතනය මෙන් සහසම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත වූ මෙම ධ්‍යානයට පවතින ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ආයතනයක් වන බැවින් 'විඤ්ඤාණඤ්චායතනය' නම් වේ. ඉතිරි කොටස පෙර විස්තර කළ පරිදිම වේ.

අයං විඤ්ඤාණඤ්චායතනකම්මට්ඨානෙ විත්ථාරකථා.

මෙය විඤ්ඤාණඤ්චායතන කමටහන පිළිබඳ විස්තරාත්මක කතාවයි.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකථා

ආකිඤ්චඤ්ඤායතන කතාව

283. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං භාවෙතුකාමෙන පන පඤ්චහාකාරෙහි විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියං චිණ්ණවසීභාවෙන ‘‘ආසන්නආකාසානඤ්චායතනපච්චත්ථිකා අයං සමාපත්ති, නො ච ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමිව සන්තා’’ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනෙ [Pg.327] ආදීනවං දිස්වා තත්ථ නිකන්තිං පරියාදාය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසිකරිත්වා තස්සෙව විඤ්ඤාණඤ්චායතනාරම්මණභූතස්ස ආකාසානඤ්චායතනවිඤ්ඤාණස්ස අභාවො සුඤ්ඤතා විවිත්තාකාරො මනසිකාතබ්බො. කථං? තං විඤ්ඤාණං අමනසිකරිත්වා ‘‘නත්ථි නත්ථී’’ති වා, ‘‘සුඤ්ඤං සුඤ්ඤ’’න්ති වා, ‘‘විවිත්තං විවිත්ත’’න්ති වා පුනප්පුනං ආවජ්ජිතබ්බං, මනසිකාතබ්බං, පච්චවෙක්ඛිතබ්බං, තක්කාහතං විතක්කාහතං කාතබ්බං.

283. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය වැඩීමට කැමති, පංච ආකාරයකින් විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියෙහි පුහුණුව ලැබූ යෝගාවචරයා, 'මෙම සමාපත්තිය ආකාසානඤ්චායතනය නමැති සතුරාට සමීපය, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය මෙන් ශාන්ත නැත' යි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයෙහි ආදීනව දැක, එහි ඇති ඇල්ම දුරු කොට, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ශාන්ත ලෙස මෙනෙහි කරමින්, විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට අරමුණු වූ ඒ ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණයෙහි ම නොපැවැත්ම හෙවත් ශූන්‍යතාව හෙවත් වෙන් වූ ස්වභාවය මෙනෙහි කළ යුතුය. එය කෙසේ කළ යුතුද? එම විඤ්ඤාණය මෙනෙහි නොකොට 'නැත නැත' කියා හෝ, 'ශූන්‍යයි ශූන්‍යයි' කියා හෝ, 'වෙන් වී ඇත වෙන් වී ඇත' කියා හෝ නැවත නැවත මෙනෙහි කළ යුතුය, සිහි කළ යුතුය, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය, මැනවින් විතර්කනය කළ යුතුය.

තස්සෙවං තස්මිං නිමිත්තෙ චිත්තං චාරෙන්තස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, සති සන්තිට්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො තං නිමිත්තං පුනප්පුනං ආසෙවති, භාවෙති, බහුලීකරොති. තස්සෙවං කරොතො ආකාසෙ ඵුටෙ මහග්ගතවිඤ්ඤාණෙ විඤ්ඤාණඤ්චායතනං විය තස්සෙව ආකාසං ඵරිත්වා පවත්තස්ස මහග්ගතවිඤ්ඤාණස්ස සුඤ්ඤවිවිත්තනත්ථිභාවෙ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනචිත්තං අප්පෙති. එත්ථාපි ච අප්පනානයො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

මෙසේ එම නිමිත්තෙහි සිත පවත්වන්නා වූ ඔහුට නීවරණ යටපත් වේ, සිහිය පිහිටයි, උපචාර වශයෙන් සිත සමාධිගත වේ. ඔහු එම නිමිත්ත නැවත නැවතත් ඇසුරු කරයි, වඩයි, බහුල වශයෙන් සිදු කරයි. එසේ කරන්නා වූ ඔහුට, ආකාශයෙහි පැතිර පවත්නා මහග්ගත විඤ්ඤාණයෙහි විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඇති වන්නාක් මෙන්, එම ආකාශය පතුරුවා පැවති මහග්ගත විඤ්ඤාණයෙහි ශූන්‍ය වූ, වෙන් වූ, නැති බව යන ස්වභාවයෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සිත අර්පණා වශයෙන් පිහිටයි. මෙහිදී ද අර්පණා ක්‍රමය කලින් විස්තර කළ පරිදිම දත යුතුය.

අයං පන විසෙසො, තස්මිං හි අප්පනාචිත්තෙ උප්පන්නෙ සො භික්ඛු යථා නාම පුරිසො මණ්ඩලමාළාදීසු කෙනචිදෙව කරණීයෙන සන්නිපතිතං භික්ඛුසඞ්ඝං දිස්වා කත්ථචි ගන්ත්වා සන්නිපාතකිච්චාවසානෙව උට්ඨාය පක්කන්තෙසු භික්ඛූසු ආගන්ත්වා ද්වාරෙ ඨත්වා පුන තං ඨානං ඔලොකෙන්තො සුඤ්ඤමෙව පස්සති, විවිත්තමෙව පස්සති. නාස්ස එවං හොති ‘‘එත්තකා නාම භික්ඛූ කාලඞ්කතා වා දිසාපක්කන්තා වා’’ති, අථ ඛො සුඤ්ඤමිදං විවිත්තන්ති නත්ථිභාවමෙව පස්සති, එවමෙව පුබ්බෙ ආකාසෙ පවත්තිතවිඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණඤ්චායතනජ්ඣානචක්ඛුනා පස්සන්තො විහරිත්වා ‘‘නත්ථි නත්ථී’’තිආදිනා පරිකම්මමනසිකාරෙන අන්තරහිතෙ තස්මිං විඤ්ඤාණෙ තස්ස අපගමසඞ්ඛාතං අභාවමෙව පස්සන්තො විහරති. එත්තාවතා චෙස ‘‘සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම නත්ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (විභ. 508; දී. නි. 2.129) වුච්චති.

මෙහි ඇති විශේෂය මෙයයි: එම අර්පණා සිත උපන් කල්හි, එම භික්ෂුව උදාහරණයක් ලෙස යම් පුරුෂයෙක් සභා ශාලාවක යම් කටයුත්තක් සඳහා රැස්ව සිටින මහා සංඝරත්නය දැක, වෙනත් ස්ථානයකට ගොස්, රැස්වීමේ කටයුතු අවසානයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා එතැනින් පිටව ගිය පසු නැවත පැමිණ දොරටුව අසල සිට එම ස්ථානය දෙස බලන විට එය ශූන්‍යවම දකියි, වෙන්වම දකියි. ඔහුට 'මෙපමණ භික්ෂූන් වහන්සේලා ප්‍රමාණයක් කළුරිය කළාද නැතිනම් දිශාවන්ට වැඩම කළාද?' යන සිතුවිල්ල ඇති නොවේ. සැබවින්ම 'මෙය ශූන්‍යයි, වෙන් වී ඇත' යන නැති බවම දකියි. එලෙසම කලින් ආකාශයෙහි පවත්වන ලද විඤ්ඤාණය විඤ්ඤාණඤ්චායතන ධ්‍යාන ඇසින් බලමින් වාසය කොට, 'නැත නැත' යනාදී පරිකර්ම මනසිකාරයෙන් එම විඤ්ඤාණය අතුරුදන් වූ කල්හි, එහි පහව යාම නම් වූ නොපැවැත්ම හෙවත් නැති බවම දකිමින් වාසය කරයි. මෙපමණකින් ඔහු 'සර්වප්‍රකාරයෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා, කිසිවක් නැතැයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණ වසයි' යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

284. ඉධාපි සබ්බසොති ඉදං වුත්තනයමෙව. විඤ්ඤාණඤ්චායතනන්ති එත්ථාපි ච පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ඣානම්පි විඤ්ඤාණඤ්චායතනං ආරම්මණම්පි. ආරම්මණම්පි හි පුරිමනයෙනෙව විඤ්ඤාණඤ්චඤ්ච තං දුතියස්ස ආරුප්පජ්ඣානස්ස ආරම්මණත්තා දෙවානං දෙවායතනං විය අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං[Pg.328]. තථා විඤ්ඤාණඤ්චඤ්ච තං තස්සෙව ඣානස්ස සඤ්ජාතිහෙතුත්තා ‘‘කම්බොජා අස්සානං ආයතන’’න්තිආදීනි විය සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන ආයතනඤ්චාතිපි විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතං එකජ්ඣං කත්වා විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්මාති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

284. මෙහි ද 'සබ්බසෝ' යන්න කලින් විස්තර කළ පරිදිම වේ. 'විඤ්ඤාණඤ්චායතනය' යන්නෙහි ද පෙර කී ක්‍රමයටම ධ්‍යානය ද විඤ්ඤාණඤ්චායතනය නම් වේ, අරමුණ ද එනමින් හැඳින්වේ. මක්නිසාද යත්, පෙර කී පරිදිම අරමුණ ද කෙළවරක් නැති විඤ්ඤාණය වන බැවිනි. එය දෙවන අරූපාවචර ධ්‍යානයට අරමුණක් වන බැවින් දෙවියන්ට දේවායතනය මෙන් පවතින ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ආයතනයක් ද වන බැවින් 'විඤ්ඤාණඤ්චායතනය' නම් වේ. එමෙන්ම එම විඤ්ඤාණය එම ධ්‍යානය ඉපදීමට හේතුවන බැවින්, 'කාම්බෝජය අශ්වයන්ගේ උපතට ස්ථානයයි' යනාදී ලෙසින් උපදින ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ද ආයතනයක් වන බැවින් 'විඤ්ඤාණඤ්චායතනය' යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ ධ්‍යානය සහ අරමුණ යන දෙකම නොවත්තා ගැනීමෙන් සහ මෙනෙහි නොකිරීමෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම ඉක්මවා ගොස්, මෙම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණ වාසය කළ යුතු බැවින්, ඒ දෙකම එක්කොට 'විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවා' යැයි මෙහි වදාරන ලද බව දත යුතුය.

නත්ථි කිඤ්චීති නත්ථි නත්ථි, සුඤ්ඤං සුඤ්ඤං, විවිත්තං විවිත්තන්ති එවං මනසිකරොන්තොති වුත්තං හොති. යම්පි විභඞ්ගෙ වුත්තං ‘‘නත්ථි කිඤ්චීති තඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණං අභාවෙති විභාවෙති අන්තරධාපෙති නත්ථි කිඤ්චීති පස්සති, තෙන වුච්චති නත්ථි කිඤ්චී’’ති, තං කිඤ්චාපි ඛයතො සම්මසනං විය වුත්තං, අථ ඛ්වස්ස එවමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. තඤ්හි විඤ්ඤාණං අනාවජ්ජෙන්තො අමනසිකරොන්තො අපච්චවෙක්ඛන්තො කෙවලමස්ස නත්ථිභාවං සුඤ්ඤභාවං විවිත්තභාවමෙව මනසිකරොන්තො අභාවෙති විභාවෙති අන්තරධාපෙතීති වුච්චති, න අඤ්ඤථාති.

‘නත්ථි කිඤ්චී’ යනු ‘නැත නැත, ශුන්‍යයි ශුන්‍යයි, විවිත්තයි (වෙන් වූවකි) විවිත්තයි’ යනුවෙන් මෙසේ මෙනෙහි කිරීම යන්න අදහස් වේ. විභංග ප්‍රකරණයෙහි ‘නත්ථි කිඤ්චී යනු ඒ (පළමු අරූප) විඥානයම නැති කරයි, නැති බවට පත් කරයි, අතුරුදන් කරවයි, කිසිවක් නැතැයි බලයි, ඒ නිසා නත්ථි කිඤ්චී යැයි කියනු ලැබේ’ යැයි යමක් පවසා තිබේද, එය ක්ෂය වීම් වශයෙන් පිරිසිඳ බැලීමක් බඳු වුවද, එහි අර්ථය මෙසේම දත යුතුය. එනම් ඒ විඥානය ආවර්ජනය නොකරමින්, මෙනෙහි නොකරමින්, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකරමින්, එහි නැති බව, ශුන්‍ය බව, වෙන් වූ බව පමණක්ම මෙනෙහි කරමින් එය නැති කරයි, නැති බවට පත් කරයි, අතුරුදන් කරවයි යනුවෙන් කියනු ලැබේ. වෙනත් ආකාරයකින් නොවේ.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එත්ථ පන නාස්ස කිඤ්චනන්ති අකිඤ්චනං, අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි අස්ස අවසිට්ඨං නත්ථීති වුත්තං හොති. අකිඤ්චනස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං, ආකාසානඤ්චායතනවිඤ්ඤාණාපගමස්සෙතං අධිවචනං. තං ආකිඤ්චඤ්ඤං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනමස්ස ඣානස්ස දෙවානං දෙවායතනමිවාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. සෙසං පුරිමසදිසමෙවාති.

‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට එළඹ වාසය කරයි’ යන මෙහි, ඔහුට කිසිදු පලිබෝධයක් නැති බැවින් ‘අකිඤ්චන’ නම් වේ. අවසානයේ භංග මාත්‍රයක් හෝ ඔහුට ඉතිරිව නැත යන්න මෙයින් අදහස් වේ. අකිඤ්චන බවේ ස්වභාවය ‘ආකිඤ්චඤ්ඤය’ යි. එය ආකාසානඤ්චායතන විඥානය පහව යාමට (නැති වීමට) කියන නමකි. ඒ ආකිඤ්චඤ්ඤය (නැති බව) මේ ධ්‍යානයට අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙන් ආයතනය (පිහිට) වන බැවින්, දෙවියන්ට දේවායතනය මෙන්, ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය’ යැයි කියනු ලැබේ. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම වේ.

අයං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානෙ විත්ථාරකථා.

මෙය ආකිඤ්චඤ්ඤායතන කර්මස්ථානය පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාවයි.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකථා

නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන කථාව

285. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං භාවෙතුකාමෙන පන පඤ්චහාකාරෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියං චිණ්ණවසීභාවෙන ‘‘ආසන්නවිඤ්ඤාණඤ්චායතනපච්චත්ථිකා අයං සමාපත්ති, නො ච නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං විය සන්තා’’ති වා ‘‘සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො, සඤ්ඤා සල්ලං, එතං සන්තං, එතං පණීතං යදිදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා’’ති වා එවං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ ආදීනවං, උපරි ආනිසංසඤ්ච දිස්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නිකන්තිං පරියාදාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසිකරිත්වා ‘‘සාව අභාවං ආරම්මණං කත්වා පවත්තිතා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති සන්තා සන්තා’’ති [Pg.329] පුනප්පුනං ආවජ්ජිතබ්බා, මනසිකාතබ්බා, පච්චවෙක්ඛිතබ්බා, තක්කාහතා විතක්කාහතා කාතබ්බා.

285. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය වැඩීමට කැමති යෝගියා, පංච ආකාරයකින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙහි පුරුදු කළ වශීභාවය ඇත්තෙකු වී, ‘මේ සමාපත්තිය (3 වැනි අරූපය) ආසන්න වූ විඤ්ඤාණඤ්චායතනය (2 වැනි අරූපය) නමැති සතුරා ඇති එකකි, මෙය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය මෙන් ශාන්ත නොවේ’ යැයි හෝ, ‘සඤ්ඤාව රෝගයකි, සඤ්ඤාව ගෙඩියකි, සඤ්ඤාව හුලකි, මේ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ශාන්තය, ප්‍රණීතය’ යැයි මෙසේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි ආදීනවද, ඉහළ ධ්‍යානයෙහි ආනිසංසද දැක, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි ඇල්ම ක්ෂය කර, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. ඒ (ආකාසානඤ්චායතන විඥානයේ) නැති බව අරමුණු කරගෙන පැවති ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියම ‘ශාන්තයි ශාන්තයි’ යනුවෙන් නැවත නැවත ආවර්ජනය කළ යුතුය, මෙනෙහි කළ යුතුය, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය, තර්කනයෙන් හා විතර්කනයෙන් මැනවින් පිරිසිඳිය යුතුය.

තස්සෙවං තස්මිං නිමිත්තෙ පුනප්පුනං මානසං චාරෙන්තස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, සති සන්තිට්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො තං නිමිත්තං පුනප්පුනං ආසෙවති, භාවෙති, බහුලීකරොති. තස්සෙවං කරොතො විඤ්ඤාණාපගමෙ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං විය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිසඞ්ඛාතෙසු චතූසු ඛන්ධෙසු නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචිත්තං අප්පෙති. අප්පනානයො පනෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. එත්තාවතා චෙස ‘‘සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (විභ. 508; දී. නි. 2.129) වුච්චති.

මෙසේ ඒ නිමිත්තෙහි නැවත නැවත සිත පවත්වන ඔහුට නීවරණයෝ යටපත් වෙති, සතිය පිහිටයි, උපචාරයෙන් සිත සමාධිගත වෙයි. ඔහු ඒ නිමිත්ත නැවත නැවත සේවනය කරයි, වඩයි, බහුලව කරයි. මෙසේ කරන ඔහුට, විඥානය පහව යාමෙහි (නැති බවෙහි) ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය මෙන්, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය නම් වූ සතරක් වූ ස්කන්ධයන්හි නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සිත අර්පණා වශයෙන් පිහිටයි. මෙහි අර්පණා ක්‍රමය පෙර කී පරිදිම දත යුතුය. මෙපමණකින් ඔහු ‘සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට එළඹ වාසය කරයි’ යැයි කියනු ලැබේ.

286. ඉධාපි සබ්බසොති ඉදං වුත්තනයමෙව. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්මාති එත්ථාපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ඣානම්පි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ආරම්මණම්පි. ආරම්මණම්පි හි පුරිමනයෙනෙව ආකිඤ්චඤ්ඤඤ්ච තං තතියස්ස ආරුප්පජ්ඣානස්ස ආරම්මණත්තා දෙවානං දෙවායතනං විය අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. තථා ආකිඤ්චඤ්ඤඤ්ච තං තස්සෙව ඣානස්ස සඤ්ජාතිහෙතුත්තා කම්බොජා අස්සානං ආයතනන්තිආදීනි විය සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන ආයතනඤ්චාතිපි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතං එකජ්ඣං කත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්මාති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

286. මෙහිදීද ‘සබ්බසෝ’ (සර්වප්‍රකාරයෙන්) යනු පෙර කී පරිදිම වේ. ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම’ යන්නෙහිද පෙර කී ක්‍රමයෙන් ධ්‍යානයද ආකිඤ්චඤ්ඤායතන නම් වේ, අරමුණද එසේම වේ. අරමුණද පෙර ක්‍රමයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤය වන අතර, එය තෙවන අරූප ධ්‍යානයට අරමුණක් වන බැවින් දෙවියන්ට දේවායතනය මෙන් අධිෂ්ඨාන අර්ථයෙන් ආයතනය වන නිසා ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතන’ නම් වේ. එමෙන්ම ඒ ආකිඤ්චඤ්ඤය එම ධ්‍යානයේම හටගැනීමට හේතුවන බැවින්, ‘කම්බෝජය අශ්වයන්ගේ ආයතනයයි’ ආදී වශයෙන් දැක්වෙන පරිදි හටගන්නා දේශය යන අර්ථයෙන්ද ආයතනය වන නිසා ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතන’ නම් වේ. මෙසේ මේ ධ්‍යානය හා අරමුණ යන දෙකම නොපැවැත්වීමෙන් හා මෙනෙහි නොකිරීමෙන් ඉක්මවා ගොස්ම මේ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට එළඹ වාසය කළ යුතු බැවින්, මේ දෙකම එක්කොට ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා’ යැයි පවසා ඇති බව දත යුතුය.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති එත්ථ පන යාය සඤ්ඤාය භාවතො තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති වුච්චති. යථා පටිපන්නස්ස සා සඤ්ඤා හොති, තං තාව දස්සෙතුං විභඞ්ගෙ ‘‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’’ති උද්ධරිත්වා ‘‘තඤ්ඤෙව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසි කරොති, සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්තිං භාවෙති, තෙන වුච්චති නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’’ති (විභ. 619) වුත්තං. තත්ථ සන්තතො මනසි කරොතීති ‘‘සන්තා වතායං සමාපත්ති, යත්‍ර හි නාම නත්ථිභාවම්පි ආරම්මණං කරිත්වා ඨස්සතී’’ති එවං සන්තාරම්මණතාය තං සන්තාති මනසි කරොති.

‘නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන’ යන මෙහි යම් සඤ්ඤාවක පැවැත්ම නිසා එය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය යැයි කියනු ලැබේ ද, ඒ සඤ්ඤාව පිළිපන් යෝගියාට යම් සේ ඇති වේද, එය පළමුව පෙන්වීමට විභංගයෙහි ‘නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’ යන පදය උපුටා දක්වා, ‘ඒ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයම ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරයි, සංස්කාර මාත්‍රයක් ඉතිරිව පවතින සමාපත්තිය වඩයි, ඒ නිසා නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී යැයි කියනු ලැබේ’ යැයි පවසන ලදී. එහි ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරයි යනු, ‘මේ සමාපත්තිය ඒකාන්තයෙන්ම ශාන්තය, යම් හෙයකින් නැති බව පවා අරමුණු කරගෙන පවතින්නේය’ යනුවෙන් මෙසේ අරමුණේ ශාන්ත බව නිසා එය ‘ශාන්තයි’ කියා මෙනෙහි කරයි.

සන්තතො [Pg.330] චෙ මනසි කරොති, කථං සමතික්කමො හොතීති? අසමාපජ්ජිතුකාමතාය. සො හි කිඤ්චාපි තං සන්තතො මනසි කරොති, අථ ඛ්වස්ස ‘‘අහමෙතං ආවජ්ජිස්සාමි, සමාපජ්ජිස්සාමි, අධිට්ඨහිස්සාමි, වුට්ඨහිස්සාමි, පච්චවෙක්ඛිස්සාමී’’ති එස ආභොගො සමන්නාහාරො මනසිකාරො න හොති. කස්මා? ආකිඤ්චඤ්ඤායතනතො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස සන්තතරපණීතතරතාය.

ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නේ නම්, එය ඉක්මවා යාමක් වන්නේ කෙසේද? එය සමවැදීමට ඇති අකැමැත්ත නිසාය. ඔහු එය ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කළත්, ‘මම මෙය ආවර්ජනය කරමි, සමවදිමි, අධිෂ්ඨාන කරමි, නැගී සිටිමි, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමි’ යන මෙවැනි ආභෝගයක් (නැඹුරුවක්), සමන්නාහාරයක් (සිතට ගැනීමක්) හෝ මෙනෙහි කිරීමක් ඔහුට ඇති නොවේ. ඒ මන්ද? ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට වඩා නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය වඩාත් ශාන්ත හා වඩාත් ප්‍රණීත වන බැවිනි.

යථා හි රාජා මහච්ච රාජානුභාවෙන හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරවීථියං විචරන්තො දන්තකාරාදයො සිප්පිකෙ එකං වත්ථං දළ්හං නිවාසෙත්වා එකෙන සීසං වෙඨෙත්වා දන්තචුණ්ණාදීහි සමොකිණ්ණගත්තෙ අනෙකානි දන්තවිකතිආදීනි සිප්පානි කරොන්තෙ දිස්වා ‘‘අහො වත රෙ ඡෙකා ආචරියා ඊදිසානිපි නාම සිප්පානි කරිස්සන්තී’’ති එවං තෙසං ඡෙකතාය තුස්සති, න චස්ස එවං හොති ‘‘අහො වතාහං රජ්ජං පහාය එවරූපො සිප්පිකො භවෙය්‍ය’’න්ති. තං කිස්ස හෙතු? රජ්ජසිරියා මහානිසංසතාය. සො සිප්පිනො සමතික්කමිත්වාව ගච්ඡති. එවමෙව එස කිඤ්චාපි තං සමාපත්තිං සන්තතො මනසි කරොති, අථ ඛ්වස්ස ‘‘අහමෙතං සමාපත්තිං ආවජ්ජිස්සාමි, සමාපජ්ජිස්සාමි, අධිට්ඨහිස්සාමි, වුට්ඨහිස්සාමි, පච්චවෙක්ඛිස්සාමී’’ති නෙව එස ආභොගො සමන්නාහාරො මනසිකාරො හොති.

එය මෙසේ දත යුතුය: මහා රාජානුභාවයෙන් යුත් රජෙක් උතුම් මඟුල් ඇත් කඳ පිට නැගී නගර වීථියෙහි සංචාරය කරද්දී, ඇත්දළ නිර්මාණ කරන ශිල්පීන් එක් වස්ත්‍රයක් තදින් හැඳ, තවත් වස්ත්‍රයකින් හිස වෙළා, ඇත්දළ කුඩු ආදියෙන් තැවරුණු ශරීර ඇතිව විවිධ වූ ඇත්දළ කැටයම් නිර්මාණ කරනු දැක, ‘අහෝ! මේ ආචාර්යවරු දක්ෂයෝය, මෙවැනි සියුම් ශිල්ප පවා කරති’ යැයි ඔවුන්ගේ දක්ෂතාව ගැන සතුටු වෙයි. එහෙත් ‘අහෝ! මම මේ රාජ්‍යය අත්හැර මෙවැනි ශිල්පියෙකු වන්නෙම් නම් කෙතරම් යහපත්ද’ යැයි ඔහුට සිතෙන්නේ නැත. ඒ මන්ද? රාජ්‍ය ශ්‍රීයේ පවතින මහා ආනිසංසය නිසාය. ඔහු ඒ ශිල්පීන් පසුකර (ඉක්මවා) යන්නේය. එමෙන්ම මේ යෝගියාද ඒ සමාපත්තිය ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහි කළද, ‘මම මේ සමාපත්තිය ආවර්ජනය කරමි, සමවදිමි, අධිෂ්ඨාන කරමි, නැගී සිටිමි, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමි’ යන ආභෝගයක්, සමන්නාහාරයක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් ඇති නොවේ.

සො තං සන්තතො මනසිකරොන්තො පුබ්බෙ වුත්තනයෙන තං පරමසුඛුමං අප්පනාප්පත්තං සඤ්ඤං පාපුණාති, යාය නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී නාම හොති, සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්තිං භාවෙතීති වුච්චති. සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්තින්ති අච්චන්තසුඛුමභාවප්පත්තසඞ්ඛාරං චතුත්ථාරුප්පසමාපත්තිං.

එම යෝගාවචරයා එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ශාන්ත වූවක් ලෙස මෙනෙහි කරමින්, මින් පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයට අතිශයින්ම සියුම් වූ, අර්පණාවට පත් වූ එම සංඥාවට පැමිණෙයි. එම සංඥාව හේතුවෙන් ඔහු 'නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී' (සංඥාවක් ඇත්තේද නොවේ, නැත්තේද නොවේ) යන නාමය ලබයි. එය රළු සංස්කාරයන්ගෙන් තොර වූ, ඉතිරිව පවතින සියුම් සංස්කාර සහිත සමාපත්තියක් (සංඛාරාවසේස සමාපත්ති) වඩන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. 'සංඛාරාවසේස සමාපත්ති' යනු අතිශයින්ම සියුම් ස්වභාවයට පත් වූ සංස්කාර සහිත සිව්වන අරූප සමාපත්තියයි.

287. ඉදානි යං තං එවමධිගතාය සඤ්ඤාය වසෙන නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති වුච්චති, තං අත්ථතො දස්සෙතුං ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස වා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා’’ති (විභ. 620) වුත්තං. තෙසු ඉධ සමාපන්නස්ස චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අධිප්පෙතා. වචනත්ථො පනෙත්ථ ඔළාරිකාය සඤ්ඤාය අභාවතො සුඛුමාය ච භාවතො නෙවස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස සඤ්ඤා නාසඤ්ඤන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤඤ්ච තං [Pg.331] මනායතනධම්මායතනපරියාපන්නත්තා ආයතනඤ්චාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. අථ වා යායමෙත්ථ සඤ්ඤා, සා පටුසඤ්ඤාකිච්චං කාතුං අසමත්ථතාය නෙවසඤ්ඤා, සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා නාසඤ්ඤාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා ච සා සෙසධම්මානං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං.

287. දැන් මෙලෙස ලබාගත් සංඥාව මත පදනම්ව 'නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය' යැයි යමක් කියනු ලැබේද, එහි පරමාර්ථ අර්ථය දැක්වීම සඳහා විභංග ප්‍රකරණයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත: "නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය යනු නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ධ්‍යානයට සමවැදුණු හෝ එහි උපන් හෝ මෙලොවදීම සැප විහරණයෙන් යුක්තව වසන තැනැත්තාගේ සිත සහ චෛතසික ධර්මයන්ය." එම තෙවැදෑරුම් අවස්ථා අතුරින් මෙහිලා අදහස් කරන්නේ සමාපත්තියට සමවැදුණු තැනැත්තාගේ චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ය. එහි වචන අර්ථය මෙසේය: රළු සංඥාවක් නොමැති බැවින්ද, සියුම් සංඥාවක් පවතින බැවින්ද, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගෙන් යුත් එම ධ්‍යානයට සංඥාව ඇත්තේද නොවේ (නේවසඤ්ඤා), සංඥාව නැත්තේද නොවේ (නාසඤ්ඤා). එම ධ්‍යානය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා නම් වන අතර, එය මනායතන හා ධම්මායතනයන්ට අයත් වන බැවින් 'ආයතනයක්' ද වේ. එබැවින් 'නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය' යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත්, මෙහි පවතින යම් සංඥාවක් වේද, එය ප්‍රකට සංඥා කෘත්‍යයක් කිරීමට අසමත් බැවින් 'නේවසඤ්ඤා' (සංඥාවක් නොවේ) නම් වේ; රළු සංස්කාරයන්ගෙන් තොරව සියුම් සංස්කාර වශයෙන් පවතින බැවින් 'නාසඤ්ඤා' (සංඥාව නැත්තේද නොවේ) නම් වේ. මෙලෙස නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා වූ එම ධර්මය සෙසු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට වාසස්ථානයක් වන බැවින් ආයතනයක් ද වේ. එබැවින් 'නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය' නම් වේ.

න කෙවලඤ්චෙත්ථ සඤ්ඤාව එදිසී, අථ ඛො වෙදනාපි නෙවවෙදනානාවෙදනා, චිත්තම්පි නෙවචිත්තංනාචිත්තං, ඵස්සොපි නෙවඵස්සොනාඵස්සො. එස නයො සෙසසම්පයුත්තධම්මෙසු. සඤ්ඤාසීසෙන පනායං දෙසනා කතාති වෙදිතබ්බා. පත්තමක්ඛනතෙලප්පභුතීහි ච උපමාහි එස අත්ථො විභාවෙතබ්බො.

මෙහිදී මෙබඳු ස්වභාවයක් ගන්නේ සංඥාව පමණක් නොවේ. වේදනාවද 'නේවවේදනා නාවේදනා' වේ; සිතද 'නේව චිත්තං නාචිත්තං' වේ; ඵස්සයද 'නේවඵස්සෝ නාඵස්සෝ' වේ. සෙසු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන්ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. එසේ වුවද, සංඥාව මූලික කරගෙන (සංඥාසීසේන) මෙම දේශනාව කර ඇති බව වටහාගත යුතුය. තවද, පාත්‍රයක තැවරූ තෙල් ආදී උපමා මගින්ද මෙම අර්ථය මැනවින් පැහැදිලි කළ යුතුය.

සාමණෙරො කිර තෙලෙන පත්තං මක්ඛෙත්වා ඨපෙසි, තං යාගුපානකාලෙ ථෙරො පත්තමාහරාති ආහ. සො ‘‘පත්තෙ තෙලමත්ථි, භන්තෙ’’ති ආහ. තතො ‘‘ආහර, සාමණෙර, තෙලං, නාළිං පූරෙස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘නත්ථි, භන්තෙ, තෙල’’න්ති ආහ. තත්ථ යථා අන්තොවුත්ථත්තා යාගුයා සද්ධිං අකප්පියට්ඨෙන ‘‘තෙලමත්ථී’’ති හොති. නාළිපූරණාදීනං වසෙන ‘‘නත්ථී’’ති හොති. එවං සාපි සඤ්ඤා පටුසඤ්ඤාකිච්චං කාතුං අසමත්ථතාය නෙවසඤ්ඤා, සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා නාසඤ්ඤා හොති.

එක් සාමණේර නමක් පාත්‍රයක තෙල් ගල්වා තැබුවේය. කැඳ පානය කරන වේලාවේදී තෙරුන් වහන්සේ "සාමණේරය, පාත්‍රය ගෙනෙන්න" යැයි පැවසූහ. එවිට ඔහු "ස්වාමීනි, පාත්‍රයේ තෙල් තිබේ" යැයි (කැඳ සමඟ මිශ්‍ර කිරීමට නුසුදුසු බව අඟවමින්) පැවසීය. ඉන්පසු, "සාමණේරය, එසේනම් එම තෙල් ගෙනෙන්න, මම තෙල් නලියක් පුරවන්නෙමි" යැයි පැවසූ විට, "ස්වාමීනි, තෙල් නැත" යැයි (නලියක් පිරීමට තරම් ප්‍රමාණවත් තෙල් නැති බව අඟවමින්) පැවසීය. එහිදී කැඳ සමඟ මිශ්‍ර කිරීමට නුසුදුසු බව නිසා 'තෙල් තිබේ' යනුවෙන්ද, නලියක් පිරීමට තරම් නැති නිසා 'තෙල් නැත' යනුවෙන්ද කියන්නාක් මෙනි. එලෙසම, එම සංඥාවද ප්‍රකට සංඥා කෘත්‍යයක් කිරීමට අසමත් බැවින් 'නේවසඤ්ඤා' වන අතර, සියුම් සංස්කාරයක් ලෙස පවතින බැවින් 'නාසඤ්ඤා' ද වේ.

කිං පනෙත්ථ සඤ්ඤාකිච්චන්ති? ආරම්මණසඤ්ජානනඤ්චෙව විපස්සනාය ච විසයභාවං උපගන්ත්වා නිබ්බිදාජනනං. දහනකිච්චමිව හි සුඛොදකෙ තෙජොධාතු සඤ්ජානනකිච්චං පෙසා පටුං කාතුං න සක්කොති. සෙසසමාපත්තීසු සඤ්ඤා විය විපස්සනාය විසයභාවං උපගන්ත්වා නිබ්බිදාජනනම්පි කාතුං න සක්කොති. අඤ්ඤෙසු හි ඛන්ධෙසු අකතාභිනිවෙසො භික්ඛු නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනක්ඛන්ධෙ සම්මසිත්වා නිබ්බිදං පත්තුං සමත්ථො නාම නත්ථි අපිච ආයස්මා සාරිපුත්තො. පකතිවිපස්සකො පන මහාපඤ්ඤො සාරිපුත්තසදිසොව සක්කුණෙය්‍ය. සොපි ‘‘එවං කිරිමෙ ධම්මා අහුත්වා සම්භොන්ති, හුත්වා පටිවෙන්තී’’ති (ම. නි. 3.95) එවං කලාපසම්මසනවසෙනෙව, නො අනුපදධම්මවිපස්සනාවසෙන. එවං සුඛුමත්තං ගතා එසා සමාපත්ති.

මෙහි සංඥා කෘත්‍යය යනු කුමක්ද? අරමුණ හඳුනාගැනීම සහ විදර්ශනාවට අරමුණු වී නිර්වේදය (කලකිරීම) ඇති කිරීමයි. සීතල වතුරේ පවතින තේජෝ ධාතුවට දැවීමේ කෘත්‍යය කළ නොහැකි වන්නාක් මෙන්, මෙම සංඥාවටද හඳුනාගැනීමේ කෘත්‍යය ප්‍රකටව කළ නොහැකිය. සෙසු සමාපත්තිවල පවතින සංඥාව මෙන් විදර්ශනාවට අරමුණු වී නිර්වේදය ඇති කිරීමටද මෙයට නොහැකිය. සැබවින්ම, සෙසු ස්කන්ධයන් කෙරෙහි විදර්ශනා අභ්‍යාසය නොකළ මහණෙකුට නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ස්කන්ධයන් පිරික්සා නිර්වේදයට පැමිණිය නොහැකිය; එහෙත් ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේට එය කළ හැකිය. ස්වභාවයෙන්ම විදර්ශනා වඩන මහත් ප්‍රඥාවන්ත සාරිපුත්තයන් වහන්සේ වැනි උතුමෙකුට පමණක් එය කළ හැකිය. උන්වහන්සේ පවා "මෙම ධර්මයන් කලින් නොතිබී හටගනී, හටගෙන විනාශ වේ" යනුවෙන් සමූහ වශයෙන් (කලාපසම්මසන) පිරික්සීමෙන් පමණක් එය කළ හැකි අතර, ඵස්සය ආදී ධර්මයන් එකිනෙක වෙන් වෙන්ව ගෙන විදර්ශනා කිරීමෙන් (අනුපදධම්මවිපස්සනා) එය කළ නොහැකිය. මෙම සමාපත්තිය එතරම්ම සියුම් බවට පත්ව ඇත.

යථා [Pg.332] ච පත්තමක්ඛනතෙලූපමාය, එවං මග්ගුදකූපමායපි අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. මග්ගප්පටිපන්නස්ස කිර ථෙරස්ස පුරතො ගච්ඡන්තො සාමණෙරො ථොකං උදකං දිස්වා ‘‘උදකං, භන්තෙ, උපාහනා ඔමුඤ්චථා’’ති ආහ. තතො ථෙරෙන ‘‘සචෙ උදකමත්ථි, ආහර න්හානසාටිකං, න්හායිස්සාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘නත්ථි, භන්තෙ’’ති ආහ. තත්ථ යථා උපාහනතෙමනමත්තට්ඨෙන ‘‘උදකමත්ථී’’ති හොති, න්හායනට්ඨෙන ‘‘නත්ථී’’ති හොති. එවම්පි සා පටුසඤ්ඤාකිච්චං කාතුං අසමත්ථතාය නෙවසඤ්ඤා, සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා නාසඤ්ඤා හොති.

පාත්‍රයේ තැවරූ තෙල් උපමාව මෙන්ම, මඟෙහි හමු වූ ජලය පිළිබඳ උපමාවෙන්ද මෙම අර්ථය වටහාගත යුතුය. මඟෙහි වඩින තෙරුන් වහන්සේ නමකට ඉදිරියෙන් ගිය සාමණේර නමක් මඳ ජලයක් දැක, "ස්වාමීනි, මෙහි ජලය තිබේ, ඔබවහන්සේගේ වහන් (පාවහන්) ගලවනු මැනවි" යැයි කීය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ, "ඉදින් ජලය තිබේ නම් නාන සිවුර ගෙනෙන්න, අපි නාමු" යැයි කීහ. එවිට සාමණේරයන්, "ස්වාමීනි, ජලය නැත" යැයි පැවසීය. එහිදී වහන් තෙමීමට තරම් ජලය ඇති බැවින් 'ජලය තිබේ' යැයිද, නෑමට තරම් නැති බැවින් 'ජලය නැත' යැයිද කියන්නාක් මෙනි. එලෙසම, එම සංඥාවද ප්‍රකට සංඥා කෘත්‍යයක් කිරීමට අසමත් බැවින් 'නේවසඤ්ඤා' වන අතර, සියුම් සංස්කාරයක් ලෙස පවතින බැවින් 'නාසඤ්ඤා' ද වේ.

න කෙවලඤ්ච එතාහෙව, අඤ්ඤාහිපි අනුරූපාහි උපමාහි එස අත්ථො විභාවෙතබ්බො. උපසම්පජ්ජ විහරතීති ඉදං වුත්තනයමෙවාති.

මෙම උපමාවලින් පමණක් නොව, වෙනත් උචිත උපමාවලින්ද මෙම අර්ථය වටහාගත යුතුය. 'සමවැදී වාසය කරයි' (උපසම්පජ්ජ විහරති) යන්නෙහි අර්ථය මින් පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

අයං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානෙ විත්ථාරකථා.

මෙය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන කර්මස්ථානය පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාවයි.

පකිණ්ණකකථා

ප්‍රකීර්ණක කථාව (විවිධ කරුණු පිළිබඳ විස්තරය)

288. අසදිසරූපො නාථො, ආරුප්පං යං චතුබ්බිධං ආහ.

288. අසමසම රූපයකින් යුත් ලෝකනාථ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ සිව්වැදෑරුම් අරූප ධර්මයන් වදාළ සේක.

තං ඉති ඤත්වා තස්මිං, පකිණ්ණකකථාපි විඤ්ඤෙය්‍යා.

එය එසේ හඳුනාගෙන, ඒ සම්බන්ධයෙන් වන මෙම ප්‍රකීර්ණක කථාවද දත යුතුය.

289. ආරුප්පසමාපත්තියො හි –

289. සැබවින්ම අරූප සමාපත්තීන් වනාහි -

ආරම්මණාතික්කමතො, චතස්සොපි භවන්තිමා;

අඞ්ගාතික්කමමෙතාසං, න ඉච්ඡන්ති විභාවිනො.

මෙම සිව්වැදෑරුම් අරූප සමාපත්තීන්ම අරමුණ ඉක්මවා යාමෙන් (ආරම්මණාතික්කම) සිදුවේ. ප්‍රාඥයෝ මෙහිලා අංගයන් ඉක්මවා යාමක් (අංගාතික්කම) පිළි නොගනිති.

එතාසු හි රූපනිමිත්තාතික්කමතො පඨමා, ආකාසාතික්කමතො දුතියා, ආකාසෙ පවත්තිතවිඤ්ඤාණාතික්කමතො තතියා. ආකාසෙ පවත්තිතවිඤ්ඤාණස්ස අපගමාතික්කමතො චතුත්ථීති සබ්බථා ආරම්මණාතික්කමතො චතස්සොපි භවන්තිමා ආරුප්පසමාපත්තියොති වෙදිතබ්බා. අඞ්ගාතික්කමං පන එතාසං න ඉච්ඡන්ති පණ්ඩිතා. න හි රූපාවචරසමාපත්තීසු විය එතාසු අඞ්ගාතික්කමො අත්ථි. සබ්බාසුපි හි එතාසු උපෙක්ඛා, චිත්තෙකග්ගතාති ද්වෙ එව ඣානඞ්ගානි හොන්ති.

විස්තර කරන්නේ නම්: රූප නිමිත්ත ඉක්මවා යාමෙන් පළමුවැන්නද, ආකාශය ඉක්මවා යාමෙන් දෙවැන්නද, ආකාශයෙහි පැවති විඤ්ඤාණය ඉක්මවා යාමෙන් තෙවැන්නද වේ. එම විඤ්ඤාණය පහව ගිය බව (නත්ථිභාවය) ඉක්මවා යාමෙන් සිව්වැන්න වේ. මෙසේ සියලු ආකාරයෙන්ම අරමුණ ඉක්මවා යාමෙන් මෙම අරූප සමාපත්ති සතරම සිදුවන බව දත යුතුය. එහෙත් මෙහි අංග ඉක්මවා යාමක් ඇති බව ප්‍රාඥයෝ පිළි නොගනිති. රූපාවචර සමාපත්තිවල මෙන් මෙහි අංගයන්ගේ වෙනසක් නොමැත. මන්දයත්, මෙම සියලු සමාපත්තිවල උපේක්ෂාව සහ චිත්ත ඒකග්ගතාව යන අංග දෙකම පමණක් පවතින බැවිනි.

290. එවං සන්තෙපි –

290. මෙසේ වුවද -

සුප්පණීතතරා හොන්ති, පච්ඡිමා පච්ඡිමා ඉධ;

උපමා තත්ථ විඤ්ඤෙය්‍යා, පාසාදතලසාටිකා.

මෙහි පසුව ඇති සමාපත්තීන් වඩ වඩාත් ප්‍රණීත (උසස්) වේ. ඒ සඳහා ප්‍රාසාද තලයන් සහ වස්ත්‍ර පිළිබඳ උපමාව දත යුතුය.

යථා [Pg.333] හි චතුභූමිකස්ස පාසාදස්ස හෙට්ඨිමතලෙ දිබ්බනච්චගීතවාදිතසුරභිගන්ධමාලාභොජනසයනච්ඡාදනාදිවසෙන පණීතා පඤ්චකාමගුණා පච්චුපට්ඨිතා අස්සු. දුතියෙ තතො පණීතතරා. තතියෙ තතො පණීතතරා. චතුත්ථෙ සබ්බපණීතතරා. තත්ථ කිඤ්චාපි තානි චත්තාරිපි පාසාදතලානෙව, නත්ථි නෙසං පාසාදතලභාවෙන විසෙසො. පඤ්චකාමගුණසමිද්ධවිසෙසෙන පන හෙට්ඨිමතො හෙට්ඨිමතො උපරිමං උපරිමං පණීතතරං හොති.

සතර මහල් ප්‍රාසාදයක පහත මාලයෙහි දිව්‍යමය වූ නැටුම්, ගැයුම්, වැයුම් මෙන්ම සුවඳ මල්, භෝජන, සයන සහ වස්ත්‍ර ආදියෙන් යුත් ප්‍රණීත පඤ්ච කාම ගුණයන් පවතින්නේ යැයි සිතන්න. දෙවන මාලයෙහි ඊට වඩා ප්‍රණීත දෑ පවතී. තෙවන මාලයෙහි ඊටත් වඩා ප්‍රණීත දෑ පවතී. සිව්වන මාලයෙහි අතිශයින්ම ප්‍රණීත දෑ පවතී. එහි එම සතරම 'ප්‍රාසාද තල' වුවද, ප්‍රාසාද තල යන අර්ථයෙන් ඒවායේ වෙනසක් නැත. එහෙත් එහි ඇති පඤ්ච කාම ගුණයන්ගේ සම්පත්තිය අනුව, යට මාලයට වඩා උඩ මාලය වඩ වඩාත් ප්‍රණීත වන්නාක් මෙනි.

යථා ච එකාය ඉත්ථියා කන්තිතථූලසණ්හසණ්හතරසණ්හතමසුත්තානං චතුපලතිපලද්විපලඑකපලසාටිකා අස්සු ආයාමෙන ච විත්ථාරෙන ච සමප්පමාණා. තත්ථ කිඤ්චාපි තා සාටිකා චතස්සොපි ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච සමප්පමාණා, නත්ථි තාසං පමාණතො විසෙසො. සුඛසම්ඵස්සසුඛුමභාවමහග්ඝභාවෙහි පන පුරිමාය පුරිමාය පච්ඡිමා පච්ඡිමා පණීතතරා හොන්ති, එවමෙව කිඤ්චාපි චතූසු එතාසු උපෙක්ඛා, චිත්තෙකග්ගතාති එතානි ද්වෙයෙව අඞ්ගානි හොන්ති, අථ ඛො භාවනාවිසෙසෙන තෙසං අඞ්ගානි පණීතපණීතතරභාවෙන සුප්පණීතතරා හොන්ති පච්ඡිමා පච්ඡිමා ඉධාති වෙදිතබ්බා.

යම්සේ එක් ස්ත්‍රියක් විසින් නූල් කටින ලද, රළු වූ ද, සියුම් වූ ද, වඩාත් සියුම් වූ ද, අතිශයින්ම සියුම් වූ ද නූල්වලින් වියන ලද සතර පලක්, තුන් පලක්, දෙපලක් හා එක් පලක් බරැති වස්ත්‍ර සතරක් දිගින් හා පළලින් සමාන ප්‍රමාණයේ විය හැකිය. එහිදී ඒ වස්ත්‍ර සතරම දිගින් හා පළලින් සමාන වුවද, ප්‍රමාණය අතින් ඒවායේ වෙනසක් නැත. එසේ වුවද, ස්පර්ශයේ සැපදායී බව, සියුම් බව හා වටිනාකම අතින් පෙර පෙර වස්ත්‍රවලට වඩා පසුව ඇති වස්ත්‍ර වඩාත් ප්‍රණීත වේ. එලෙසම, මෙම අරූප සමාපත්ති සතරෙහිම උපේක්ෂාව හා චිත්ත ඒකග්ගතාව යන අංග දෙකම තිබුණද, භාවනාවේ විශේෂත්වය නිසාත්, ඒ අංගයන්ගේ ප්‍රණීත බව හා වඩාත් ප්‍රණීත බව නිසාත්, මෙහි පසුව ඇති සමාපත්ති වඩාත් උතුම් බව දත යුතුය.

291. එවං අනුපුබ්බෙන පණීතපණීතා චෙතා –

291. මෙසේ අනුපිළිවෙළින් වඩාත් ප්‍රණීත වූ මෙම සමාපත්ති සතරම -

අසුචිම්හි මණ්ඩපෙ ලග්ගො, එකො තන්නිස්සිතො පරො;

අඤ්ඤො බහි අනිස්සාය, තං තං නිස්සාය චාපරො.

අපවිත්‍ර ස්ථානයක පිහිටි මණ්ඩපයක එක් අයෙක් එල්ලී සිටියි; තවකෙක් ඔහු ඇසුරු කොට සිටියි; තවත් අයෙක් මණ්ඩපයට පිටතින් කිසිවක් ඇසුරු නොකොට සිටියි; අනෙකෙක් ඒ පිටත සිටින පුද්ගලයා ඇසුරු කොට සිටියි.

ඨිතො චතූහි එතෙහි, පුරිසෙහි යථාක්කමං;

සමානතාය ඤාතබ්බා, චතස්සොපි විභාවිනා.

ප්‍රඥාවන්තයා විසින් මෙම පුරුෂයන් සිව්දෙනාගේ අනුපිළිවෙළට සමාන බව අනුව මෙම සමාපත්ති සතරම දත යුතුය.

තත්‍රායමත්ථයොජනා – අසුචිම්හි කිර දෙසෙ එකො මණ්ඩපො, අථෙකො පුරිසො ආගන්ත්වා තං අසුචිං ජිගුච්ඡමානො තං මණ්ඩපං හත්ථෙහි ආලම්බිත්වා තත්ථ ලග්ගො ලග්ගිතො විය අට්ඨාසි. අථාපරො ආගන්ත්වා තං මණ්ඩපෙ ලග්ගං පුරිසං නිස්සිතො. අථඤ්ඤො ආගන්ත්වා චින්තෙසි ‘‘යො එස මණ්ඩපලග්ගො, යො ච තන්නිස්සිතො, උභොපෙතෙ දුට්ඨිතා. ධුවො [Pg.334] ච නෙසං මණ්ඩපපපාතෙ පාතො, හන්දාහං බහියෙව තිට්ඨාමී’’ති. සො තන්නිස්සිතං අනිස්සාය බහියෙව අට්ඨාසි. අථාපරො ආගන්ත්වා මණ්ඩපලග්ගස්ස ච තන්නිස්සිතස්ස ච අඛෙමභාවං චින්තෙත්වා බහිට්ඨිතඤ්ච සුට්ඨිතොති මන්ත්වා තං නිස්සාය අට්ඨාසි. තත්ථ අසුචිම්හි දෙසෙ මණ්ඩපො විය කසිණුග්ඝාටිමාකාසං දට්ඨබ්බං, අසුචිජිගුච්ඡාය මණ්ඩපලග්ගො පුරිසො විය රූපනිමිත්තජිගුච්ඡාය ආකාසාරම්මණං ආකාසානඤ්චායතනං, මණ්ඩපලග්ගං පුරිසං නිස්සිතො විය ආකාසාරම්මණං ආකාසානඤ්චායතනං ආරබ්භ පවත්තං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං, තෙසං ද්වින්නම්පි අඛෙමභාවං චින්තෙත්වා අනිස්සාය තං මණ්ඩපලග්ගං බහිට්ඨිතො විය ආකාසානඤ්චායතනං ආරම්මණං අකත්වා තදභාවාරම්මණං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, මණ්ඩපලග්ගස්ස තන්නිස්සිතස්ස ච අඛෙමතං චින්තෙත්වා බහිට්ඨිතඤ්ච සුට්ඨිතොති මන්ත්වා තං නිස්සාය ඨිතො විය විඤ්ඤාණාභාවසඞ්ඛාතෙ බහිපදෙසෙ ඨිතං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ආරබ්භ පවත්තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං දට්ඨබ්බං.

එහි අර්ථ විග්‍රහය මෙසේය: අපවිත්‍ර ස්ථානයක එක් මණ්ඩපයක් තිබේ යැයි සිතමු. එවිට එක් පුරුෂයෙක් පැමිණ ඒ අශුචි කෙරෙහි පිළිකුලෙන් යුතුව, ඒ මණ්ඩපය දෑතින් අල්ලාගෙන එහි එල්ලී සිටියේය. පසුව තවත් අයෙක් පැමිණ මණ්ඩපයේ එල්ලී සිටින ඒ පුරුෂයා ඇසුරු කොට (ඔහුගේ ඇඟේ එල්ලී) සිටියේය. ඉක්බිති තවත් අයෙක් පැමිණ මෙසේ සිතුවේය: 'මේ මණ්ඩපයේ එල්ලී සිටින්නා සහ ඔහු ඇසුරු කොට සිටින්නා යන දෙදෙනාම අයහපත් ලෙස පිහිටා ඇත. මණ්ඩපය කඩා වැටුණු විට ඔවුන්ගේ වැටීම ඒකාන්තය. මම මින් පිටතම සිටිමි' කියාය. ඔහු මණ්ඩපයේ සිටින්නා ඇසුරු නොකොට පිටතම සිටියේය. ඉන්පසු තවත් අයෙක් පැමිණ මණ්ඩපයේ එල්ලී සිටින්නාගේත් ඔහු ඇසුරු කරන්නාගේත් අභය නොවන බව (භයානක බව) සිතා, පිටත සිටින තැනැත්තා යහපත් ලෙස පිහිටා ඇතැයි සලකා ඔහු ඇසුරු කොට සිටියේය. එහිදී අපවිත්‍ර ස්ථානයේ ඇති මණ්ඩපය මෙන් කසිණුග්ඝාටිමාකාශය (කසිණය ඉවත් කළ අහස) දත යුතුය. අශුචි පිළිකුල නිසා මණ්ඩපයේ එල්ලුණු පුරුෂයා මෙන් රූප නිමිත්ත කෙරෙහි පිළිකුලෙන් ආකාශය අරමුණු කළ ආකාසානඤ්චායතනය දත යුතුය. මණ්ඩපයේ එල්ලී සිටින්නා ඇසුරු කළ තැනැත්තා මෙන් ආකාසානඤ්චායතනය අරමුණු කොට පවතින විඤ්ඤාණඤ්චායතනය දත යුතුය. ඒ දෙදෙනාගේම භයානක බව සිතා කිසිවක් ඇසුරු නොකොට පිටත සිටින්නා මෙන් ආකාසානඤ්චායතනය අරමුණු නොකොට එහි නොමැති බව අරමුණු කරන ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය දත යුතුය. මණ්ඩපයේ එල්ලී සිටින්නාගේ හා ඔහු ඇසුරු කළ තැනැත්තාගේ භයානක බව සිතා පිටත සිටින්නා යහපත් යැයි සලකා ඔහු ඇසුරු කොට සිටින්නා මෙන්, විඤ්ඤාණයේ නොමැති බව නම් වූ බාහිර ප්‍රදේශයක පිහිටි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය අරමුණු කොට පවතින නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දත යුතුය.

292. එවං පවත්තමානඤ්ච –

292. මෙසේ පවතින මෙම සමාපත්තිය ද -

ආරම්මණං කරොතෙව, අඤ්ඤාභාවෙන තං ඉදං;

දිට්ඨදොසම්පි රාජානං, වුත්තිහෙතු ජනො යථා.

වෙනත් අරමුණක් නොමැති නිසා එම (ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයම) අරමුණු කරයි; එය හරියට දෝෂ සහිත රජෙකු වුවද ජීවිකාව සඳහා ජනයා ඇසුරු කරන්නාක් මෙනි.

ඉදඤ්හි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ‘‘ආසන්නවිඤ්ඤාණඤ්චායතනපච්චත්ථිකා අයං සමාපත්තී’’ති එවං දිට්ඨදොසම්පි තං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං අඤ්ඤස්ස ආරම්මණස්ස අභාවා ආරම්මණං කරොතෙව. යථා කිං? දිට්ඨදොසම්පි රාජානං වුත්තිහෙතු යථා ජනො. යථා හි අසංයතං ඵරුසකායවචීමනොසමාචාරං කඤ්චි සබ්බදිසම්පතිං රාජානං ‘‘ඵරුසසමාචාරො අය’’න්ති එවං දිට්ඨදොසම්පි අඤ්ඤත්ථ වුත්තිං අලභමානො ජනො වුත්තිහෙතු නිස්සාය වත්තති, එවං දිට්ඨදොසම්පි තං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං අඤ්ඤං ආරම්මණං අලභමානමිදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ආරම්මණං කරොතෙව.

මෙම නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය 'මෙම සමාපත්තිය විඤ්ඤාණඤ්චායතනය නැමති ආසන්න සතුරා ඇත්තීය' යනුවෙන් මෙසේ එහි දෝෂ දුටුවද, වෙනත් සුදුසු අරමුණක් නොමැති බැවින් එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයම අරමුණු කරයි. ඒ කෙසේද යත්? දෝෂ දුටු රජෙකු වුවද ජීවිකාව උදෙසා ජනයා ඇසුරු කරන්නාක් මෙනි. යම්සේ අසංවර වූ, රළු කය, වචනය හා සිතේ හැසිරීම් ඇති, සියලු දිශාවන්ට අධිපති රජෙකු පිළිබඳව 'මොහු රළු හැසිරීම් ඇත්තෙකි' යි මෙසේ දෝෂ දුටුවද, වෙනත් තැනක ජීවිකාවක් ලබාගත නොහැකි ජනයා ජීවිකාව උදෙසා ඔහුම ඇසුරු කොට පවතී ද; එලෙසම දෝෂ දුටුවද වෙනත් අරමුණක් ලබාගත නොහැකි මෙම නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ඒ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයම අරමුණු කරයි.

293. එවං කුරුමානඤ්ච –

293. මෙසේ අරමුණු කරමින් ද -

ආරුළ්හො දීඝනිස්සෙණිං, යථා නිස්සෙණිබාහුකං;

පබ්බතග්ගඤ්ච ආරුළ්හො, යථා පබ්බතමත්ථකං.

දිගු ඉණිමඟකට නැගුණු අයෙක් (වෙනත් ආධාරකයක් නැති නිසා) ඉණිමඟේ පේසාව (හරස් පොල්ල හෝ පත්ත) අල්ලාගන්නාක් මෙන් ද, කඳු මුදුනකට නැගුණු අයෙක් කඳු මුදුනම ආධාර කරගන්නාක් මෙන් ද,

යථා [Pg.335] වා ගිරිමාරූළ්හො, අත්තනොයෙව ජණ්ණුකං;

ඔලුබ්භති තථෙවෙතං, ඣානමොලුබ්භ වත්තතීති.

නැතහොත් පර්වතයකට නැගුණු අයෙක් (වෙනත් ආධාරකයක් නැතිව) වෙව්ලමින් තමාගේම දණහිස ම ආධාර කරගන්නාක් මෙන් ද, එසේම මෙම ධ්‍යානය ද (ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ධ්‍යානය) ආධාර කොට පවතියි.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

මෙසේ සත්පුරුෂයන්ගේ ප්‍රමුදිත භාවය පිණිස කරන ලද විසුද්ධිමග්ගයෙහි,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

සමාධි භාවනා අධිකාරයෙහි,

ආරුප්පනිද්දෙසො නාම

අරූප නිද්දෙසය නම් වූ,

දසමො පරිච්ඡෙදො.

දසවන පරිච්ඡේදය නිම විය.

11. සමාධිනිද්දෙසො

11. සමාධි නිද්දෙසය

ආහාරෙපටික්කූලභාවනා

ආහාරේ පටිකූල භාවනාව

294. ඉදානි [Pg.336] ආරුප්පානන්තරං එකා සඤ්ඤාති එවං උද්දිට්ඨාය ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤාය භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො. තත්ථ ආහරතීති ආහාරො. සො චතුබ්බිධො කබළීකාරාහාරො, ඵස්සාහාරො, මනොසඤ්චෙතනාහාරො, විඤ්ඤාණාහාරොති.

294. දැන් අරූප සමාපත්තිවලට අනතුරුව 'එක් සංඥාවක්' යනුවෙන් මෙසේ උදකෘත කරන ලද ආහාරේ පටිකූල සංඥා භාවනාව විස්තර කිරීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත. එහිදී ආහාර ලබාදෙන බැවින් (ඵල ලබාදෙන බැවින්) 'ආහාර' නම් වේ. එය කබලිංකාර ආහාරය, ඵස්ස ආහාරය, මනෝසඤ්චේතනා ආහාරය හා විඤ්ඤාණ ආහාරය යනුවෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ.

කො පනෙත්ථ කිමාහරතීති? කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකං රූපං ආහරති. ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා ආහරති. මනොසඤ්චෙතනාහාරො තීසු භවෙසු පටිසන්ධිං ආහරති. විඤ්ඤාණාහාරො පටිසන්ධික්ඛණෙ නාමරූපං ආහරති.

මෙහිදී කවර ආහාරයක් කමක් ලබා දෙන්නේද යත්? කබලිංකාර ආහාරය අෂ්ටක රූපය (ඕජාව අටවැන්න කොට ඇති රූපය) ලබා දෙයි. ඵස්ස ආහාරය වේදනා තුන ලබා දෙයි. මනෝසඤ්චේතනා ආහාරය භව තුනෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ලබා දෙයි. විඤ්ඤාණ ආහාරය ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයේදී නාම-රූප ලබා දෙයි.

තෙසු කබළීකාරාහාරෙ නිකන්තිභයං. ඵස්සාහාරෙ උපගමනභයං. මනොසඤ්චෙතනාහාරෙ උපපත්තිභයං. විඤ්ඤාණාහාරෙ පටිසන්ධිභයං. එවං සප්පටිභයෙසු ච තෙසු කබළීකාරාහාරො පුත්තමංසූපමෙන (සං. නි. 2.63) දීපෙතබ්බො. ඵස්සාහාරො නිච්චම්මගාවූපමෙන (සං. නි. 2.63). මනොසඤ්චෙතනාහාරො අඞ්ගාරකාසූපමෙන (සං. නි. 2.63). විඤ්ඤාණාහාරො සත්තිසතූපමෙනාති (සං. නි. 2.63). ඉමෙසු පන චතූසු ආහාරෙසු අසිතපීතඛායිතසායිතප්පභෙදො කබළීකාරො ආහාරොව ඉමස්මිං අත්ථෙ ආහාරොති අධිප්පෙතො. තස්මිං ආහාරෙ පටික්කූලාකාරග්ගහණවසෙන උප්පන්නා සඤ්ඤා ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤා.

ඒවා අතරින් කබලිංකාර ආහාරයෙහි රස තණ්හාව නැමති භය පවතියි. ඵස්ස ආහාරයෙහි (අරමුණට) පැමිණීමේ භය පවතියි. මනෝසඤ්චේතනා ආහාරයෙහි (භවයක) ඉපදීමේ භය පවතියි. විඤ්ඤාණ ආහාරයෙහි ප්‍රතිසන්ධි භය පවතියි. මෙසේ භය සහිත වූ මේ ආහාරයන් අතරින් කබලිංකාර ආහාරය පුත්‍ර මාංස උපමාවෙන් දත යුතුය. ඵස්ස ආහාරය සිවිය නැති දෙනකගේ උපමාවෙන් ද, මනෝසඤ්චේතනා ආහාරය ගිනි අඟුරු වළක උපමාවෙන් ද, විඤ්ඤාණ ආහාරය හෙළි සියයක උපමාවෙන් ද පැහැදිලි කළ යුතුය. මෙම ආහාර සතර අතරින් අනුභව කරන, පානය කරන, කන සහ රස බලන ආකාරයෙන් යුත් කබලිංකාර ආහාරයම මෙම කර්මස්ථානයෙහි 'ආහාර' යන අදහසින් ගනු ලැබේ. එම ආහාරයෙහි පිළිකුල් සහගත ස්වභාවය ග්‍රහණය කරගැනීමෙන් ඇතිවන සංඥාව ආහාරේ පටිකූල සංඥාවයි.

තං ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤං භාවෙතුකාමෙන කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා උග්ගහතො එකපදම්පි අවිරජ්ඣන්තෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන අසිතපීතඛායිතසායිතප්පභෙදෙ කබළීකාරාහාරෙ දසහාකාරෙහි පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. සෙය්‍යථිදං, ගමනතො, පරියෙසනතො, පරිභොගතො, ආසයතො, නිධානතො, අපරිපක්කතො, පරිපක්කතො, ඵලතො, නිස්සන්දතො, සම්මක්ඛනතොති.

එම ආහාරේ පටිකූල සංඥාව වැඩීමට කැමති තැනැත්තා විසින් කර්මස්ථානය උගෙන, උගත්තා වූ දෙයින් එක් පදයක් හෝ අතපසු නොකරමින්, හුදෙකලා ස්ථානයක විවේකීව හිඳ, අනුභව කරන, පානය කරන, කන සහ රස බලන ආකාරයෙන් යුත් කබලිංකාර ආහාරයෙහි පිළිකුල් බව කරුණු දසයකින් මෙනෙහි කළ යුතුය. එනම්: යාමෙන් (ගමනතෝ), සෙවීමෙන් (පරියේසනතෝ), පරිභෝජනයෙන් (පරිභෝගතෝ), ආශ්‍රයෙන් හෙවත් පවතින තැනින් (ආසයතෝ), තැන්පත් වන තැනින් (නිධානතෝ), නොපැසුණු බවින් (අපරිපක්කතෝ), පැසුණු බවින් (පරිපක්කතෝ), ඵලයෙන් (ඵලතෝ), වැගිරෙන බවින් (නිස්සන්දතෝ) සහ තැවරෙන බවින් (සම්මක්ඛනතෝ) යනුවෙනි.

295. තත්ථ ගමනතොති එවං මහානුභාවෙ නාම සාසනෙ පබ්බජිතෙන සකලරත්තිං බුද්ධවචනසජ්ඣායං වා සමණධම්මං වා කත්වා කාලස්සෙව වුට්ඨාය චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවත්තං කත්වා පානීයං පරිභොජනීයං උපට්ඨපෙත්වා පරිවෙණං [Pg.337] සම්මජ්ජිත්වා සරීරං පටිජග්ගිත්වා ආසනමාරූය්හ වීසතිංස වාරෙ කම්මට්ඨානං මනසිකරිත්වා උට්ඨාය පත්තචීවරං ගහෙත්වා නිජනසම්බාධානි පවිවෙකසුඛානි ඡායූදකසම්පන්නානි සුචීනි සීතලානි රමණීයභූමිභාගානි තපොවනානි පහාය අරියං විවෙකරතිං අනපෙක්ඛිත්වා සුසානාභිමුඛෙන සිඞ්ගාලෙන විය ආහාරත්ථාය ගාමාභිමුඛෙන ගන්තබ්බං.

295. එහි 'ගමන' (යෑම) මගින් පිළිකුල් බව මෙනෙහි කිරීම මෙසේය: මෙවන් මහානුභාව සම්පන්න බුද්ධ ශාසනයෙහි පැවිදි වූ භික්ෂුවක් විසින් මුළු රැය පුරා බුද්ධ වචනය සජ්ඣායනා කිරීමෙන් හෝ ශ්‍රමණ ධර්මය පිරීමෙන් හෝ කාලය ගත කොට, අලුයම පිබිදී චෛත්‍යංගන හා බෝධියංගන වත් සම්පූර්ණ කොට, පැන් හා පරිභෝජන ජලය පිළියෙළ කොට, පරිවේණය අමදින්නේය. ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා අසුනකට වී විසි තිස් වාරයක් කමටහන් මෙනෙහි කොට, නැගී සිට පාත්‍ර සිවුරු ගෙන, ජනයාගෙන් තොර වූ, විවේක සුවය ඇති, සෙවන හා ජලයෙන් පිරිපුන්, පිරිසිදු, සිහිල් වූ ද රමණීය භූමි භාග ඇති තපෝවනයන් අත්හැර, උතුම් වූ විවේකී ඇල්ම කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව, ආහාර පිණිස සොහොන දෙසට යන නරියෙකු මෙන් ගම දෙසට ගමන් කළ යුතුය.

එවං ගච්ඡතා ච මඤ්චම්හා වා පීඨම්හා වා ඔතරණතො පට්ඨාය පාදරජඝරගොලිකවච්චාදිසම්පරිකිණ්ණං පච්චත්ථරණං අක්කමිතබ්බං හොති. තතො අප්පෙකදා මූසිකජතුකවච්චාදීහි උපහතත්තා අන්තොගබ්භතො පටික්කූලතරං පමුඛං දට්ඨබ්බං හොති. තතො උලූකපාරාවතාදිවච්චසම්මක්ඛිතත්තා උපරිමතලතො පටික්කූලතරං හෙට්ඨිමතලං. තතො කදාචි කදාචි වාතෙරිතෙහි පුරාණතිණපණ්ණෙහි ගිලානසාමණෙරානං මුත්තකරීසඛෙළසිඞ්ඝාණිකාහි වස්සකාලෙ උදකචික්ඛල්ලාදීහි ච සංකිලිට්ඨත්තා හෙට්ඨිමතලතො පටික්කූලතරං පරිවෙණං. පරිවෙණතො පටික්කූලතරා විහාරරච්ඡා දට්ඨබ්බා හොති.

මෙසේ වඩිනා භික්ෂුවට ඇඳෙන් හෝ පුටුවෙන් බැසීමේ සිටම පයෙහි දූවිලි, හුනන්ගේ මළපහ ආදියෙන් ගැවසුණු බිම පෑගීමට සිදු වෙයි. ඉන්පසු ඇතැම් විට මීයන් හා වවුලන්ගේ මළපහ ආදියෙන් අපවිත්‍ර වී ඇති බැවින්, ඇතුළු කාමරයටත් වඩා පිළිකුල් සහගත වූ ආලින්දය දැකීමට සිදු වෙයි. ඉන්පසු බකමුණන් හා පරෙවියන්ගේ මළපහ තැවරී ඇති බැවින්, ඉහළ මාලයට වඩා පිළිකුල් සහගත වූ පහළ මාලය දැකීමට සිදු වෙයි. ඉන්පසු ඇතැම් විට සුළඟින් ගසාගෙන ආ පරණ තණකොළ හා කොළ රොඩුවලින් ද, ගිලන් සාමණේරයන්ගේ මුත්‍ර, මළ, කෙළ හා සොටු වලින් ද, වැසි කාලයේදී මඩ සහිත ජලයෙන් ද කිලිටි වී ඇති බැවින්, පහළ මාලයට වඩා පිළිකුල් සහගත වූ පරිවේණය (මිදුල) දැකීමට සිදු වෙයි. මිදුලටත් වඩා පිළිකුල් සහගත වූ විහාර මාර්ගය ද දැකගත යුතු වෙයි.

අනුපුබ්බෙන පන බොධිඤ්ච චෙතියඤ්ච වන්දිත්වා විතක්කමාළකෙ ඨිතෙන මුත්තරාසිසදිසං චෙතියං මොරපිඤ්ඡකලාපමනොහරං බොධිං දෙවවිමානසම්පත්තිසස්සිරීකං සෙනාසනඤ්ච අනපලොකෙත්වා එවරූපං නාම රමණීයං පදෙසං පිට්ඨිතො කත්වා ආහාරහෙතු ගන්තබ්බං භවිස්සතීති පක්කමිත්වා ගාමමග්ගං පටිපන්නෙන ඛාණුකණ්ටකමග්ගොපි උදකවෙගභින්නවිසමමග්ගොපි දට්ඨබ්බො හොති.

ඉන්පසු පිළිවෙළින් බෝධීන් වහන්සේ හා චෛත්‍ය රාජයාණන් වහන්සේ වැඳ, 'අද කිනම් දෙසකට පිණ්ඩපාතයේ යම්දැයි' සිතන මණ්ඩපයෙහි සිට, මුතු ගොඩක් වැනි වූ චෛත්‍යය ද, මොණර පිල් කළඹක් සේ මනහර වූ බෝධීන් වහන්සේ ද, දිව්‍ය විමානයක සෝභාව ඇති සේනාසනය ද දෙස නොබලා, මෙවන් රමණීය පෙදෙසකට පිටුපා 'ආහාරය පිණිස යා යුතු වන්නේමය' කියා නික්ම ගම් මගට පිළිපන් භික්ෂුවට කොට හා කටු සහිත මාර්ගය ද, ජල පහරින් කැඩී ගිය විෂම මාර්ගය ද දැකීමට සිදු වෙයි.

තතො ගණ්ඩං පටිච්ඡාදෙන්තෙන විය නිවාසනං නිවාසෙත්වා වණචොළකං බන්ධන්තෙන විය කායබන්ධනං බන්ධිත්වා අට්ඨිසඞ්ඝාතං පටිච්ඡාදෙන්තෙන විය චීවරං පාරුපිත්වා භෙසජ්ජකපාලං නීහරන්තෙන විය පත්තං නීහරිත්වා ගාමද්වාරසමීපං පාපුණන්තෙන හත්ථිකුණපඅස්සකුණපගොකුණපමහිංසකුණපමනුස්සකුණපඅහිකුණපකුක්කුරකුණපානිපි දට්ඨබ්බානි භවන්ති. න කෙවලඤ්ච දට්ඨබ්බානි, ගන්ධොපි නෙසං ඝානං පටිහනමානො අධිවාසෙතබ්බො හොති. තතො ගාමද්වාරෙ ඨත්වා චණ්ඩහත්ථිඅස්සාදිපරිස්සයපරිවජ්ජනත්ථං ගාමරච්ඡා ඔලොකෙතබ්බා හොන්ති.

ඉන්පසු තුවාලයක් වසන්නෙකු මෙන් අඳනය හැඳ, වෙළුම් පටියක් බඳින්නාක් මෙන් කාය බන්ධනය බැඳ, ඇටසැකිල්ලක් වසන්නෙකු මෙන් සිවුර පෙරවා, බෙහෙත් බඳුනක් ගන්නෙකු මෙන් පාත්‍රය ගෙන ගම් දොර සමීපයට පැමිණෙන විට ඇත් කුණප, අස් කුණප, ගව කුණප, මීහරක් කුණප, මිනිස් කුණප, සර්ප කුණප හා සුනඛ කුණපයන් පවා දැකීමට ලැබෙයි. දැකීමට පමණක් නොව, නාසයට වද දෙන එම කුණපයන්ගේ දුගඳ ද ඉවසීමට සිදු වෙයි. ඉන්පසු ගම් දොර රැඳී සිට චණ්ඩ වූ ඇතුන් හා අසුන් වැනි උවදුරු මගහරවා ගැනීම පිණිස ගම් වීථි දෙස බැලිය යුතුය.

ඉච්චෙතං [Pg.338] පච්චත්ථරණාදිඅනෙකකුණපපරියොසානං පටික්කූලං ආහාරහෙතු අක්කමිතබ්බඤ්ච දට්ඨබ්බඤ්ච ඝායිතබ්බඤ්ච හොති. අහො වත භො පටික්කූලො ආහාරොති එවං ගමනතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

මෙසේ ඇතිරිලිවල සිට නානාවිධ කුණපයන් දක්වා ඇති මෙම පිළිකුල් සහගත දේ ආහාරය උදෙසා පෑගීමට, දැකීමට සහ ආඝ්‍රාණය කිරීමට සිදු වෙයි. 'පින්වත්නි, ඒකාන්තයෙන්ම ආහාරය පිළිකුල් සහගතය' කියා මෙසේ ගමන මගින් පිළිකුල් බව මෙනෙහි කළ යුතුය.

296. කථං පරියෙසනතො? එවං ගමනපටික්කූලං අධිවාසෙත්වාපි ගාමං පවිට්ඨෙන සඞ්ඝාටිපාරුතෙන කපණමනුස්සෙන විය කපාලහත්ථෙන ඝරපටිපාටියා ගාමවීථීසු චරිතබ්බං හොති. යත්ථ වස්සකාලෙ අක්කන්තඅක්කන්තට්ඨානෙ යාව පිණ්ඩිකමංසාපි උදකචික්ඛල්ලෙ පාදා පවිසන්ති, එකෙන හත්ථෙන පත්තං ගහෙතබ්බං හොති, එකෙන චීවරං උක්ඛිපිතබ්බං. ගිම්හකාලෙ වාතවෙගෙන සමුට්ඨිතෙහි පංසුතිණරජෙහි ඔකිණ්ණසරීරෙන චරිතබ්බං. තං තං ගෙහද්වාරං පත්වා මච්ඡධොවනමංසධොවනතණ්ඩුලධොවනඛෙළසිඞ්ඝාණිකසුනඛසූකරවච්චාදීහි සම්මිස්සානි කිමිකුලාකුලානි නීලමක්ඛිකපරිකිණ්ණානි ඔළිගල්ලානි චෙව චන්දනිකට්ඨානානි ච දට්ඨබ්බානි හොන්ති අක්කමිතබ්බානිපි. යතො තා මක්ඛිකා උට්ඨහිත්වා සඞ්ඝාටියම්පි පත්තෙපි සීසෙපි නිලීයන්ති.

296. සෙවීම (පර්යේෂණය) මගින් කෙසේ මෙනෙහි කළ යුතු ද? මෙසේ ගමනේ ඇති පිළිකුල් බව ඉවසා ගමට ඇතුළු වූ, දෙපට සිවුර පෙරවාගත් භික්ෂුව විසින්, අතින් කපාලයක් ගත් අසරණ මනුෂ්‍යයෙකු මෙන් ගෙපිළිවෙළින් ගම් වීථිවල හැසිරිය යුතුය. එහි වැසි කාලයේදී පය තබන තබන තැන කෙණ්ඩා මස් දක්වා මඩෙහි පය ගිලෙයි. එක් අතකින් පාත්‍රය අල්ලා ගත යුතු අතර අනෙක් අතින් සිවුර ඔසවා ගත යුතුය. ගිම්හාන කාලයේදී සුළඟින් නැගුණු දූවිලි හා තණකොළ රොඩුවලින් ශරීරය වැසී ගොස් හැසිරිය යුතුය. ඒ ඒ ගෙවල් දොරකඩට පැමිණි විට, මස් මාළු සේදූ ජලය, සහල් සේදූ ජලය, කෙළ, සොටු, බල්ලන් හා ඌරන්ගේ මළපහ ආදිය මිශ්‍ර වූ, පණුවන්ගෙන් ගැවසී ගත්, නිල් මැස්සන් පිරුණු අපවිත්‍ර වළවල් හා අපවිත්‍ර ජලය ගලා යන කානු දැකීමට හා පෑගීමට සිදු වෙයි. එම අපවිත්‍ර වළවල්වලින් නැගී එන මැස්සෝ දෙපට සිවුරේ ද, පාත්‍රයේ ද, හිසේ ද වසන්නාහ.

ඝරං පවිට්ඨස්සාපි කෙචි දෙන්ති, කෙචි න දෙන්ති. දදමානාපි එකච්චෙ හිය්‍යො පක්කභත්තම්පි පුරාණඛජ්ජකම්පි පූතිකුම්මාසපූපාදීනිපි දදන්ති. අදදමානාපි කෙචිදෙව ‘‘අතිච්ඡථ, භන්තෙ’’ති වදන්ති, කෙචි පන අපස්සමානා විය තුණ්හී හොන්ති, කෙචි අඤ්ඤෙන මුඛං කරොන්ති, කෙචි ‘‘ගච්ඡ, රෙ මුණ්ඩකා’’තිආදීහි ඵරුසවාචාහි සමුදාචරන්ති. එවං කපණමනුස්සෙන විය ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා නික්ඛමිතබ්බන්ති.

නිවසකට ඇතුළු වූ කල ඇතැම්හු දන් දෙති, ඇතැම්හු නොදෙති. දන් දෙන අය පවා ඇතැම් විට ඊයේ පිසූ බත් ද, පරණ කැවිලි ද, නරක් වූ මෝරු හා රොටි ආදිය ද දෙති. දන් නොදෙන අය අතරින් ඇතැම්හු 'ස්වාමීනී, ඉදිරියට වඩින්න' යැයි පවසති. ඇතැම්හු නොදුටුවාක් මෙන් නිශ්ශබ්දව සිටිති. ඇතැම්හු මුහුණ ඉවතට හරවා ගනිති. ඇතැම්හු 'හේයි මුඩු මහණා, පලයං' ආදී වශයෙන් පරුෂ වචනයෙන් කතා කරති. මෙසේ අසරණ මිනිසෙකු මෙන් ගමේ පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර නික්ම ආ යුතුය.

ඉච්චෙතං ගාමප්පවෙසනතො පට්ඨාය යාව නික්ඛමනා උදකචික්ඛල්ලාදිපටික්කූලං ආහාරහෙතු අක්කමිතබ්බඤ්චෙව දට්ඨබ්බඤ්ච අධිවාසෙතබ්බඤ්ච හොති. අහො වත භො පටික්කූලො ආහාරොති එවං පරියෙසනතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

මෙසේ ගමට ඇතුළු වූ තැන් සිට නික්මෙන තෙක් මඩ සහිත ජලය ආදී පිළිකුල් සහගත දේ ආහාරය උදෙසා පෑගීමට, දැකීමට හා ඉවසීමට සිදු වෙයි. 'පින්වත්නි, ඒකාන්තයෙන්ම ආහාරය පිළිකුල් සහගතය' කියා මෙසේ සෙවීම මගින් පිළිකුල් බව මෙනෙහි කළ යුතුය.

297. කථං පරිභොගතො? එවං පරියිට්ඨාහාරෙන පන බහිගාමෙ ඵාසුකට්ඨානෙ සුඛනිසින්නෙන යාව තත්ථ හත්ථං න ඔතාරෙති, තාව තථාරූපං ගරුට්ඨානියං භික්ඛුං වා ලජ්ජිමනුස්සං වා දිස්වා නිමන්තෙතුම්පි සක්කා හොති. භුඤ්ජිතුකාමතාය පනෙත්ථ හත්ථෙ ඔතාරිතමත්තෙ ‘‘ගණ්හථා’’ති වදන්තෙන [Pg.339] ලජ්ජිතබ්බං හොති. හත්ථං පන ඔතාරෙත්වා මද්දන්තස්ස පඤ්චඞ්ගුලිඅනුසාරෙන සෙදො පග්ඝරමානො සුක්ඛථද්ධභත්තම්පි තෙමෙන්තො මුදුං කරොති.

297. පරිභෝජනය මගින් කෙසේ මෙනෙහි කළ යුතු ද? මෙසේ සොයාගත් ආහාර ඇති භික්ෂුව, ගමෙන් බැහැර පහසු තැනක සුවසේ හිඳ, පාත්‍රයේ ඇති ආහාරයෙහි අත නොතබන තාක් කල්, ගරු කටයුතු භික්ෂුවක් හෝ විනයගරුක මනුෂ්‍යයෙකු දැක (එම ආහාරයෙන්) ආරාධනා කිරීමට පවා පුළුවන. නමුත් අනුභව කිරීමේ කැමැත්තෙන් එහි අත තැබූ සැණින්, 'පිළිගන්න' යැයි පවසන්නාට ලැජ්ජාවක් ඇති වෙයි. අත තබා ආහාර අනාගන්නා විට, ඇඟිලි පහ දිගේ ගලා එන දාඩියෙන් වියළි වූ ද තද වූ ද බත පවා තෙත් වී මොළොක් වෙයි.

අථ තස්මිං පරිමද්දනමත්තෙනාපි සම්භින්නසොභෙ ආලොපං කත්වා මුඛෙ ඨපිතෙ හෙට්ඨිමදන්තා උදුක්ඛලකිච්චං සාධෙන්ති, උපරිමා මුසලකිච්චං, ජිව්හා හත්ථකිච්චං. තං තත්ථ සුවානදොණියං සුවානපිණ්ඩමිව දන්තමුසලෙහි කොට්ටෙත්වා ජිව්හාය සම්පරිවත්තියමානං ජිව්හාග්ගෙ තනුපසන්නඛෙළො මක්ඛෙති, වෙමජ්ඣතො පට්ඨාය බහලඛෙළො මක්ඛෙති, දන්තකට්ඨෙන අසම්පත්තට්ඨානෙ දන්තගූථකො මක්ඛෙති. සො එවං විචුණ්ණිතමක්ඛිතො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව අන්තරහිතවණ්ණගන්ධසඞ්ඛාරවිසෙසො සුවානදොණියං ඨිතසුවානවමථු විය පරමජෙගුච්ඡභාවං උපගච්ඡති. එවරූපොපි සමානො චක්ඛුස්ස ආපාථං අතීතත්තා අජ්ඣොහරිතබ්බො හොතීති එවං පරිභොගතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

ඉන්පසු, ඇඹරීමෙන් ම පමණක් වුව ද සුන්දරත්වය විනාශ වූ ඒ පිණ්ඩපාතය (ආහාරය) මුඛයෙහි තැබූ කල්හි, යටි දත් වංගෙඩියක කාර්යය ද, උඩු දත් මෝල්ගසක කාර්යය ද, දිව අතක කාර්යය ද ඉටු කරයි. එහිදී, බලු බඳුනක ඇති බල්ලෙකුගේ ආහාරයක් මෙන් ඒ ආහාරය දත් මෝල්ගස්වලින් කොටා, දිවෙන් පෙරළන අතරතුර දිව අග ඇති දියාරු කෙළවලින් තැවරෙයි, මැද සිට උකු කෙළවලින් තැවරෙයි, දැහැටි (දත් බුරුසු ආදිය) නොපැමිණෙන තැන්වල දත් කුණුවලින් තැවරෙයි. මෙසේ කුඩු වී තැවරුණු ඒ ආහාරය එකෙණෙහි ම වර්ණ ගන්ධ ආදී ශෝභන ලක්ෂණයන්ගෙන් තොර වී, බලු බඳුනක ඇති බල්ලෙකුගේ වමනයක් මෙන් අතිශයින් පිළිකුල් බවට පත්වෙයි. මෙවැනි තත්ත්වයක වුව ද, ඇසට නොපෙනී යන බැවින් එය ගිලිය යුතු වෙයි. මෙසේ පරිභෝජනය කිරීමේ දී පිළිකුල් බව මෙනෙහි කළ යුතුය.

298. කථං ආසයතො? එවං පරිභොගං උපගතො ච පනෙස අන්තො පවිසමානො යස්මා බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානම්පි රඤ්ඤොපි චක්කවත්තිස්ස පිත්තසෙම්හපුබ්බලොහිතාසයෙසු චතූසු අඤ්ඤතරො ආසයො හොතියෙව. මන්දපුඤ්ඤානං පන චත්තාරො ආසයා හොන්ති. තස්මා යස්ස පිත්තාසයො අධිකො හොති, තස්ස බහලමධුකතෙලමක්ඛිතො විය පරමජෙගුච්ඡො හොති. යස්ස සෙම්හාසයො අධිකො හොති, තස්ස නාගබලපණ්ණරසමක්ඛිතො විය. යස්ස පුබ්බාසයො අධිකො හොති, තස්ස පූතිතක්කමක්ඛිතො විය. යස්ස ලොහිතාසයො අධිකො හොති, තස්ස රජනමක්ඛිතො විය පරමජෙගුච්ඡො හොතීති එවං ආසයතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

298. ආශය (ආහාරය පිහිටන තැන) අනුව පිළිකුල් බව කෙසේද? මෙසේ වැළඳීමෙන් පසු ශරීර අභ්‍යන්තරයට ඇතුළු වන මේ ආහාරය, බුදු-පසේබුදු රජාණන් වහන්සේලාගේ ද සක්විති රජවරුන්ගේ ද පිත, සෙම, සැරව හා ලේ යන ආශයන් හතරෙන් යම් කිසි එක් ආශයක තැවරෙයි. පින් අඩු අයගේ නම් මේ ආශයන් හතරම පවතී. එබැවින් යමෙකුගේ පිත අධික ද, ඔහුට උකු මී තෙල් තැවරුණාක් මෙන් ඉතා පිළිකුල් සහගත වෙයි. සෙම අධික වූවන්ට වක්කැඩියක (වල් පලා) යුෂ තැවරුණාක් මෙන් ද, සැරව අධික වූවන්ට කුණු වූ මෝරු තැවරුණාක් මෙන් ද, ලේ අධික වූවන්ට සායම් තැවරුණාක් මෙන් ද අතිශයින් පිළිකුල් වෙයි. මෙසේ ආශය අනුව පිළිකුල් බව මෙනෙහි කළ යුතුය.

299. කථං නිධානතො? සො ඉමෙසු චතූසු ආසයෙසු අඤ්ඤතරෙන ආසයෙන මක්ඛිතො අන්තොඋදරං පවිසිත්වා නෙව සුවණ්ණභාජනෙ න මණිරජතාදිභාජනෙසු නිධානං ගච්ඡති. සචෙ පන දසවස්සිකෙන අජ්ඣොහරියති දස වස්සානි අධොතවච්චකූපසදිසෙ ඔකාසෙ පතිට්ඨහති. සචෙ වීස, තිංස, චත්තාලීස, පඤ්ඤාස, සට්ඨි, සත්තති, අසීති, නවුතිවස්සිකෙන, සචෙ වස්සසතිකෙන අජ්ඣොහරියති. වස්සසතං අධොතවච්චකූපසදිසෙ [Pg.340] ඔකාසෙ පතිට්ඨහතීති එවං නිධානතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

299. තැන්පත් වන ස්ථානය අනුව පිළිකුල් බව කෙසේද? මේ ආශයන් හතරෙන් එකක තැවරී කුස තුළට ඇතුළු වන ඒ ආහාරය, රන් බඳුනක හෝ මැණික් රිදී බඳුනක හෝ තැන්පත් නොවෙයි. ඉදින් දස හැවිරිදි දරුවෙකු විසින් ආහාරය ගිලිනු ලැබුවේ නම්, වසර දහයක් පුරා සෝදා පිරිසිදු නොකළ අසුචි වළක් බඳු ස්ථානයක එය පවතී. විසි, තිස්, හතළිස්, පනස්, හැට, හැත්තෑ, අසූ, අනූ හැවිරිදි හෝ සියක් හැවිරිදි අයෙකු විසින් වුව ද, සිය වසක් පුරා සෝදා පිරිසිදු නොකළ අසුචි වළක් වැනි ස්ථානයක එය පවතියි. මෙසේ තැන්පත් වන ස්ථානය අනුව පිළිකුල් බව මෙනෙහි කළ යුතුය.

300. කථං අපරිපක්කතො? සො පනායමාහාරො එවරූපෙ ඔකාසෙ නිධානමුපගතො යාව අපරිපක්කො හොති, තාව තස්මිඤ්ඤෙව යථාවුත්තප්පකාරෙ පරමන්ධකාරතිමිසෙ නානාකුණපගන්ධවාසිතපවනවිචරිතෙ අතිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡෙ පදෙසෙ යථා නාම නිදාඝෙ අකාලමෙඝෙන අභිවුට්ඨම්හි චණ්ඩාලගාමද්වාරආවාටෙ පතිතානි තිණපණ්ණකිලඤ්ජඛණ්ඩඅහිකුක්කුරමනුස්සකුණපාදීනි සූරියාතපෙන සන්තත්තානි ඵෙණපුප්ඵුළකාචිතානි තිට්ඨන්ති, එවමෙව තංදිවසම්පි හිය්‍යොපි තතො පුරිමෙ දිවසෙපි අජ්ඣොහතො සබ්බො එකතො හුත්වා සෙම්හපටලපරියොනද්ධො කායග්ගිසන්තාපකුථිතකුථනසඤ්ජාතඵෙණපුප්ඵුළකාචිතො පරමජෙගුච්ඡභාවං උපගන්ත්වා තිට්ඨතීති එවං අපරිපක්කතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

300. නොපැසුණු (ජීර්ණය නොවූ) අවස්ථාව අනුව පිළිකුල් බව කෙසේද? තැන්පත් වූ ඒ ආහාරය නොපැසුණු තාක් කල්, කලින් කී පරිදි පරම අන්ධකාර වූ, නොයෙක් කුණු ගඳින් යුත් වාතය හමන, ඉතා දුර්ගන්ධිත වූ ඒ පිළිකුල් ස්ථානයෙහි පවතී. නිදසුනක් ලෙස, ග්‍රීස්ම කාලයේ නියං සමයක අකල් වැස්සක් වැටුණු විට සැඬොල් ගමක දොරකඩ ඇති වළකට වැටුණු තණකොළ, කොළ රොඩු, පැදුරු කැබලි, මළ සර්ප, බල්ලන් හා මිනිස් කුණු සිරුරු ආදිය සූර්ය තාපයෙන් රත් වී පෙන දමමින් බුබුළු නගමින් පවතින්නාක් මෙන්, එදින හෝ ඊට පෙර දින හෝ ඊටත් පෙර දින වැළඳූ සියලු ආහාර එකතු වී, සෙම පටලයකින් වැසී, කර්මජ තේජෝ ධාතුවෙන් (ජීර්ණ පද්ධතියේ තාපයෙන්) පැසී, පෙන හා බුබුළු නගමින් අතිශයින් පිළිකුල් සහගත ව පවතී. මෙසේ නොපැසුණු අවස්ථාව අනුව පිළිකුල් බව මෙනෙහි කළ යුතුය.

301. කථං පරිපක්කතො? සො තත්තකායග්ගිනා පරිපක්කො සමානො න සුවණ්ණරජතාදිධාතුයො විය සුවණ්ණරජතාදිභාවං උපගච්ඡති. ඵෙණපුප්ඵුළකෙ පන මුඤ්චන්තො සණ්හකරණියං පිසිත්වා නාළිකෙ පක්ඛිත්තපණ්ඩුමත්තිකා විය කරීසභාවං උපගන්ත්වා පක්කාසයං, මුත්තභාවං උපගන්ත්වා මුත්තවත්ථිඤ්ච පූරෙතීති එවං පරිපක්කතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

301. පැසුණු (ජීර්ණය වූ) අවස්ථාව අනුව පිළිකුල් බව කෙසේද? ශරීර අභ්‍යන්තරයේ ඇති ගින්නෙන් පැසුණු ඒ ආහාරය රන් රිදී ආදී ධාතූන් මෙන් වටිනා වස්තූන් බවට පත් නොවෙයි. නමුත් පෙන හා බුබුළු පිට කරමින්, ගලක අඹරා නළයක බහාලූ පඬු පැහැති මැටි පිඩක් මෙන් අසුචි බවට පත් වී මලාශය පුරවයි, මුත්‍රා බවට පත් වී මුත්‍රාශය පුරවයි. මෙසේ පැසුණු අවස්ථාව අනුව පිළිකුල් බව මෙනෙහි කළ යුතුය.

302. කථං ඵලතො? සම්මා පරිපච්චමානො ච පනායං කෙසලොමනඛදන්තාදීනි නානාකුණපානි නිප්ඵාදෙති අසම්මාපරිපච්චමානො දද්දුකණ්ඩුකච්ඡුකුට්ඨකිලාසසොසකාසාතිසාරප්පභුතීනි රොගසතානි, ඉදමස්ස ඵලන්ති එවං ඵලතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

302. ප්‍රතිඵලය අනුව පිළිකුල් බව කෙසේද? මේ ආහාරය මැනවින් පැසුණු විට කෙස්, ලොම්, නිය, දත් ආදී නොයෙක් කුණු කොටස් උපදවයි. මැනවින් නොපැසුණු විට දද, කැසීම, හොරි, කුෂ්ඨ, ළාදුරු, ක්ෂය රෝග, කැස්ස, අතීසාරය වැනි සිය ගණනක් රෝගාබාධ උපදවයි. මෙය එම ආහාරයේ ප්‍රතිඵලයයි. මෙසේ ප්‍රතිඵල අනුව පිළිකුල් බව මෙනෙහි කළ යුතුය.

303. කථං නිස්සන්දතො? අජ්ඣොහරියමානො චෙස එකෙන ද්වාරෙන පවිසිත්වා නිස්සන්දමානො අක්ඛිම්හා අක්ඛිගූථකො කණ්ණම්හා කණ්ණගූථකොතිආදිනා පකාරෙන අනෙකෙහි ද්වාරෙහි නිස්සන්දති. අජ්ඣොහරණසමයෙ චෙස මහාපරිවාරෙනාපි අජ්ඣොහරියති. නිස්සන්දනසමයෙ පන උච්චාරපස්සාවාදිභාවං උපගතො එකකෙනෙව නීහරියති. පඨමදිවසෙ ච [Pg.341] නං පරිභුඤ්ජන්තො හට්ඨපහට්ඨොපි හොති උදග්ගුදග්ගො පීතිසොමනස්සජාතො. දුතියදිවසෙ නිස්සන්දෙන්තො පිහිතනාසිකො හොති විකුණිතමුඛො ජෙගුච්ඡී මඞ්කුභූතො. පඨමදිවසෙ ච නං රත්තො ගිද්ධො ගධිතො මුච්ඡිතොපි අජ්ඣොහරිත්වා දුතියදිවසෙ එකරත්තිවාසෙන විරත්තො අට්ටීයමානො හරායමානො ජිගුච්ඡමානො නීහරති. තෙනාහු පොරාණා –

303. වැගිරෙන (පිටවන) ආකාරය අනුව පිළිකුල් බව කෙසේද? ගිලිනු ලබන මේ ආහාරය එක් ද්වාරයකින් (මුඛයෙන්) ඇතුළු වී, පිටවන විට ඇසෙන් ඇස් මල ලෙස ද, කනෙන් කන් මල ලෙස ද ආදී වශයෙන් නොයෙක් ද්වාරවලින් වැගිරෙයි. වැළඳීමේ දී මෙය බොහෝ පිරිවර සමඟ වුව ද සිදු කරයි. පිටවීමේ දී මල මූත්‍රා බවට පත් වී තනිවම බැහැර කරයි. පළමු දිනයේ දී එය වළඳන තැනැත්තා අතිශයින් ප්‍රීතිමත් ව සතුටින් සිටියි. දෙවන දිනයේ දී එය පිට කරන විට නාසය වසාගෙන, මුහුණ ඇඹුල් කරගෙන, පිළිකුලෙන් යුතුව පීඩාවට පත් වෙයි. පළමු දිනයේ දී ඒ කෙරෙහි ඇලී, දැඩිව බැඳී වැළඳුව ද, දෙවන දිනයේ දී එක් රැයක් ගත වූ පසු ඒ කෙරෙහි නොඇලී, පීඩාවට පත් ව, ලැජ්ජාවෙන් හා පිළිකුලෙන් යුතුව බැහැර කරයි. ඒ නිසා පැරණි ආචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ:

‘‘අන්නං පානං ඛාදනීයං, භොජනඤ්ච මහාරහං;

එකද්වාරෙන පවිසිත්වා, නවද්වාරෙහි සන්දති.

බොහෝ වටිනා වූ ආහාර, පාන, කැවිලි සහ භෝජන එක් ද්වාරයකින් ඇතුළු වී ද්වාර නවයකින් වැගිරෙයි.

‘‘අන්නං පානං ඛාදනීයං, භොජනඤ්ච මහාරහං;

භුඤ්ජති සපරිවාරො, නික්ඛාමෙන්තො නිලීයති.

බොහෝ වටිනා වූ ඒ ආහාරපානාදිය පිරිවර සමඟ අනුභව කරයි. පිට කරන විට (අන් අයට නොපෙනෙන සේ) සැඟවී සිටියි.

‘‘අන්නං පානං ඛාදනීයං, භොජනඤ්ච මහාරහං;

භුඤ්ජති අභිනන්දන්තො, නික්ඛාමෙන්තො ජිගුච්ඡති.

බොහෝ වටිනා වූ ඒ ආහාරපානාදිය මහත් සතුටින් අනුභව කරයි. බැහැර කරන විට පිළිකුල් කරයි.

‘‘අන්නං පානං ඛාදනීයං, භොජනඤ්ච මහාරහං;

එකරත්තිපරිවාසා, සබ්බං භවති පූතික’’න්ති.

බොහෝ වටිනා වූ ආහාර, පාන, කැවිලි සහ භෝජන යන මේ සියල්ලම එක් රැයක් රැඳී තිබීමෙන් කුණු බවට පත් වෙයි.

එවං නිස්සන්දතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

මෙසේ වැගිරෙන ආකාරය අනුව පිළිකුල් බව මෙනෙහි කළ යුතුය.

304. කථං සම්මක්ඛනතො? පරිභොගකාලෙපි චෙස හත්ථඔට්ඨජිව්හාතාලූනි සම්මක්ඛෙති. තානි තෙන සම්මක්ඛිතත්තා පටික්කූලානි හොන්ති, යානි ධොතානිපි ගන්ධහරණත්ථං පුනප්පුනං ධොවිතබ්බානි හොන්ති. පරිභුත්තො සමානො යථා නාම ඔදනෙ පච්චමානෙ ථුසකණකුණ්ඩකාදීනි උත්තරිත්වා උක්ඛලිමුඛවට්ටිපිධානියො මක්ඛන්ති, එවමෙව සකලසරීරානුගතෙන කායග්ගිනා ඵෙණුද්දෙහකං පච්චිත්වා උත්තරමානො දන්තෙ දන්තමලභාවෙන සම්මක්ඛෙති. ජිව්හාතාලුප්පභුතීනි ඛෙළසෙම්හාදිභාවෙන, අක්ඛිකණ්ණනාසඅධොමග්ගාදිකෙ අක්ඛිගූථකකණ්ණගූථකසිඞ්ඝාණිකාමුත්තකරීසාදිභාවෙන සම්මක්ඛෙති. යෙන සම්මක්ඛිතානි ඉමානි ද්වාරානි දිවසෙ දිවසෙ ධොවියමානානිපි නෙව සුචීනි, න මනොරමානි හොන්ති. යෙසු එකච්චං ධොවිත්වා හත්ථො පුන උදකෙන ධොවිතබ්බො හොති. එකච්චං ධොවිත්වා ද්වත්තික්ඛත්තුං ගොමයෙනපි මත්තිකායපි ගන්ධචුණ්ණෙනපි ධොවතො පාටිකුල්‍යතා විගච්ඡතීති එවං සම්මක්ඛනතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

304. තැවරීම (සම්මක්ඛන) වශයෙන් පිළිකුල් බව සළකා බලන්නේ කෙසේද? ආහාරය අනුභව කරන අවස්ථාවේදීම එය දෑත්, තොල්, දිව සහ තල්ල මත තැවරෙයි. එසේ තැවරීම නිසා එම දෑත් සහ මුඛය පිළිකුල් සහගත බවට පත්වෙයි. ඒවා සෝදා පිරිසිදු කළද, එම අමිහිරි ගන්ධය ඉවත් කිරීම සඳහා නැවත නැවතත් සේදීමට සිදුවෙයි. නිදසුනක් වශයෙන්, බත් පිසින විට එහි පෙණ සහ කුඩු උතුරා ගොස් බඳුනේ මුවවිට සහ පියන මත තැවරෙන්නා සේම, මුළු ශරීරය පුරා පවතින කායාග්නියෙන් (ජීරණ ශක්තියෙන්) ආහාරය පැසවා උඩට මතු වී එන විට, එය දත් මත දත් කිලිටි ලෙස තැවරෙයි. දිව සහ තල්ල ආදියේ කෙළ සහ සෙම ලෙසද, ඇස්, කන්, නාසය සහ අධෝ මාර්ගයේ අසූචි, කන් කලාඳුරු, සොටු සහ මුත්‍ර ලෙසද තැවරෙයි. මෙසේ තැවරීම නිසා මෙම ද්වාරයන් දිනපතා සෝදා පිරිසිදු කළද, ඒවා කිසිසේත් පිරිසිදු හෝ මනරම් බවට පත් නොවෙයි. සමහර ද්වාරයක් පිරිසිදු කළ පසු දෑත් නැවත වරක් ජලයෙන් සේදීමට සිදුවෙයි. තවත් ද්වාරයක් පිරිසිදු කළ විට දෙතුන් වතාවක් ගව අසූචි අළු, මැටි හෝ සුවඳ කුඩු යොදා සේදුවද එහි පිළිකුල් බව ඉවත් නොවෙයි. මෙලෙස තැවරීම නිසා ඇතිවන පිළිකුල් බව මෙනෙහි කළ යුතුය.

305. තස්සෙවං [Pg.342] දසහාකාරෙහි පටික්කූලතං පච්චවෙක්ඛතො තක්කාහතං විතක්කාහතං කරොන්තස්ස පටික්කූලාකාරවසෙන කබළීකාරාහාරො පාකටො හොති. සො තං නිමිත්තං පුනප්පුනං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තස්සෙවං කරොතො නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති. කබළීකාරාහාරස්ස සභාවධම්මතාය ගම්භීරත්තා අප්පනං අප්පත්තෙන උපචාරසමාධිනා චිත්තං සමාධියති. පටික්කූලාකාරග්ගහණවසෙන පනෙත්ථ සඤ්ඤා පාකටා හොති. තස්මා ඉමං කම්මට්ඨානං ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤා ඉච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

305. මෙසේ දස ආකාරයකින් පිළිකුල් බව මෙනෙහි කරන්නා වූ, ඒ පිළිබඳව නැවත නැවතත් විතර්ක කරන්නා වූ යෝගියාට පිළිකුල් ස්වභාවය තුළින් කබලිංකාර ආහාරයෙහි (පිඬු කළ ආහාරයෙහි) යථාර්ථය වැටහෙන්නට පටන් ගනියි. ඔහු එම නිමිත්ත නැවත නැවතත් ඇසුරු කරයි, භාවනා කරයි, බහුලව පුහුණු කරයි. එසේ කරන්නා වූ ඔහු තුළ නීවරණයෝ යටපත් වෙති. කබලිංකාර ආහාරයෙහි ස්වභාව ධර්මය ගැඹුරු බැවින්, අර්පණා සමාධියට පත් නොවුවද උපචාර සමාධියෙන් සිත ඒකාග්‍ර වෙයි. මෙහිදී පිළිකුල් සහගත ලක්ෂණ ග්‍රහණය කරගන්නා බැවින් සංඥාව පැහැදිලිව පෙනෙන්නට වෙයි. එබැවින් මෙම කර්මස්ථානය 'ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤා' යන නාමයෙන් හඳුන්වනු ලබයි.

ඉමඤ්ච පන ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤං අනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො රසතණ්හාය චිත්තං පතිලීයති පතිකුටති පතිවට්ටති. සො කන්තාරනිත්ථරණත්ථිකො විය පුත්තමංසං විගතමදො ආහාරං ආහාරෙති යාවදෙව දුක්ඛස්ස නිත්ථරණත්ථාය. අථස්ස අප්පකසිරෙනෙව කබළීකාරාහාරපරිඤ්ඤාමුඛෙන පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤං ගච්ඡති. සො පඤ්චකාමගුණපරිඤ්ඤාමුඛෙන රූපක්ඛන්ධං පරිජානාති. අපරිපක්කාදිපටික්කූලභාවවසෙන චස්ස කායගතාසතිභාවනාපි පාරිපූරිං ගච්ඡති, අසුභසඤ්ඤාය අනුලොමපටිපදං පටිපන්නො හොති. ඉමං පන පටිපත්තිං නිස්සාය දිට්ඨෙව ධම්මෙ අමතපරියොසානතං අනභිසම්භුණන්තො සුගතිපරායනො හොතීති.

මෙම ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤාවෙහි යෙදෙන භික්ෂුවගේ සිත රස තණ්හාවෙන් පසුබසියි, මිදෙයි, හැකිළෙයි. කාන්තාරයකින් එතෙර වීමට කැමති මගියෙකු තම දරුවාගේ මස් අනුභව කරන්නාක් මෙන්, ඔහු කිසිදු මත්වීමකින් තොරව හුදෙක් සසර දුකින් එතෙර වීම සඳහාම පමණක් ආහාර අනුභව කරයි. එවිට ඔහුට කිසිදු අපහසුවකින් තොරව කබලිංකාර ආහාරය පිළිබඳ පරිඥානය (නුවණින් අවබෝධ කර ගැනීම) තුළින් පංච කාමගුණයෙහි පවතින රාගය දුරලිය හැකිය. ඔහු පංච කාමගුණ පිළිබඳ අවබෝධය තුළින් රූපස්කන්ධය පිරිසිඳ දකියි. ජීර්ණය නොවූ ආහාර ආදියේ පිළිකුල් ස්වභාවය මෙනෙහි කිරීම නිසා ඔහු තුළ කායගතාසති භාවනාවද සම්පූර්ණ වන අතර, අසුභ සංඥාවට අනුලෝම වූ පිළිවෙතක ඔහු නිරත වෙයි. මෙම පිළිවෙත ඇසුරු කොට ගෙන මේ ජීවිතයේදීම අමා මහ නිවන අවබෝධ කර ගැනීමට නොහැකි වුවහොත්, ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම සුගතිගාමී වෙයි.

අයං ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤාභාවනාය විත්ථාරකථා.

ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤා භාවනාව පිළිබඳ විස්තරාත්මක කථාව මෙයින් නිමවේ.

චතුධාතුවවත්ථානභාවනා

චතුධාතු වවත්ථාන භාවනාව

306. ඉදානි ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤානන්තරං එකං වවත්ථානන්ති එවං උද්දිට්ඨස්ස චතුධාතුවවත්ථානස්ස භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො. තත්ථ වවත්ථානන්ති සභාවූපලක්ඛණවසෙන සන්නිට්ඨානං, චතුන්නං ධාතූනං වවත්ථානං චතුධාතුවවත්ථානං. ධාතුමනසිකාරො, ධාතුකම්මට්ඨානං, චතුධාතුවවත්ථානන්ති අත්ථතො එකං. තයිදං ද්විධා ආගතං සඞ්ඛෙපතො ච විත්ථාරතො ච. සඞ්ඛෙපතො මහාසතිපට්ඨානෙ ආගතං. විත්ථාරතො මහාහත්ථිපදූපමෙ රාහුලොවාදෙ ධාතුවිභඞ්ගෙ ච. තඤ්හි –

306. දැන්, ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤාවට පසුව 'එකං වවත්ථානං' (එක් විනිශ්චයක්) යනුවෙන් උගන්වන ලද සතර මහා ධාතූන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීමේ භාවනා ක්‍රමය පැහැදිලි කිරීමට අවස්ථාව පැමිණ තිබේ. එහි 'වවත්ථාන' යනු ස්වභාව ලක්ෂණ මගින් තීරණය කිරීමයි. සතර මහා ධාතූන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීම 'චතුධාතු වවත්ථාන' නම් වේ. ධාතු මනසිකාරය, ධාතු කර්මස්ථානය සහ චතුධාතු වවත්ථානය යන සියල්ල අර්ථයෙන් එකම වේ. මෙය සංක්ෂේපයෙන් සහ විස්තර වශයෙන් ආකාර දෙකකට දක්වා ඇත. සංක්ෂේපයෙන් මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි සඳහන් වන අතර, විස්තර වශයෙන් මහා හත්ථිපදෝපම සූත්‍රය, රාහුලෝවාද සූත්‍රය සහ ධාතු විභංග සූත්‍රයන්හි සඳහන් වේ. එය මෙසේය —

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දක්ඛො ගොඝාතකො වා ගොඝාතකන්තෙවාසී වා ගාවිං වධිත්වා චතුමහාපථෙ බිලසො [Pg.343] විභජිත්වා නිසින්නො අස්ස, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං යථාඨිතං යථාපණිහිතං ධාතුසො පච්චවෙක්ඛති, අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’’ති –

“මහණෙනි, යම්සේ දක්ෂ ගව ඝාතකයෙකු හෝ ඔහුගේ අතවැසියෙකු හෝ ගවයෙකු මරා, සතර මංසන්ධියක කොටස් වශයෙන් වෙන් කර තබාගෙන වාඩි වී සිටින්නේ යම් සේද, එලෙසම මහණෙනි, භික්ෂුව තමා සිටින ඉරියව්වෙන්ම මේ ශරීරය ධාතු වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි: 'මේ ශරීරයෙහි පඨවි ධාතුව ඇත, ආපෝ ධාතුව ඇත, තේජෝ ධාතුව ඇත, වායෝ ධාතුව ඇත' යනුවෙනි.”

එවං තික්ඛපඤ්ඤස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකස්ස වසෙන මහාසතිපට්ඨානෙ (දී. නි. 2.378) සඞ්ඛෙපතො ආගතං.

මෙසේ තියුණු ප්‍රඥාව ඇති ධාතු කර්මස්ථානය වඩන යෝගියා උදෙසා මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි සංක්ෂේපයෙන් දක්වා ඇත.

තස්සත්ථො – යථා ඡෙකො ගොඝාතකො වා තස්සෙව වා භත්තවෙතනභතො අන්තෙවාසිකො ගාවිං වධිත්වා විනිවිජ්ඣිත්වා චතස්සො දිසා ගතානං මහාපථානං වෙමජ්ඣට්ඨානසඞ්ඛාතෙ චතුමහාපථෙ කොට්ඨාසං කත්වා නිසින්නො අස්ස, එවමෙව භික්ඛු චතුන්නං ඉරියාපථානං යෙන කෙනචි ආකාරෙන ඨිතත්තා යථාඨිතං. යථාඨිතත්තාව යථාපණිහිතං කායං අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ පථවීධාතු…පෙ… වායොධාතූති එවං ධාතුසො පච්චවෙක්ඛති.

එහි අර්ථය නම් — යම්සේ දක්ෂ ගව ඝාතකයෙකු හෝ ඔහුගේ වැටුප් ලබන අතවැසියෙකු ගවයෙකු මරා, ඇතුළත සිදුරු කර, සතර දිශාවට විහිදෙන මහ මාවත් මධ්‍යයේ වූ සතර මංසන්ධියක කොටස් වලට බෙදාගෙන වාඩි වී සිටින්නේ ද, එසේම භික්ෂුව සතර ඉරියව්වෙන් කැමති ඕනෑම ආකාරයකට සිටින විට, තම ශරීරය ධාතු වශයෙන් 'මේ ශරීරයෙහි පඨවි ධාතුව ඇත... වායෝ ධාතුව ඇත' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි.

කිං වුත්තං හොති? යථා ගොඝාතකස්ස ගාවිං පොසෙන්තස්සපි ආඝාතනං ආහරන්තස්සපි ආහරිත්වා තත්ථ බන්ධිත්වා ඨපෙන්තස්සපි වධන්තස්සපි වධිතං මතං පස්සන්තස්සපි තාවදෙව ගාවීතිසඤ්ඤා න අන්තරධායති, යාව නං පදාලෙත්වා බිලසො න විභජති. විභජිත්වා නිසින්නස්ස පන ගාවීසඤ්ඤා අන්තරධායති, මංසසඤ්ඤා පවත්තති. නාස්ස එවං හොති ‘‘අහං ගාවිං වික්කිණාමි, ඉමෙ ගාවිං හරන්තී’’ති. අථ ඛ්වස්ස ‘‘අහං මංසං වික්කිණාමි, ඉමෙපි මංසං හරන්ති’’ච්චෙව හොති, එවමෙව ඉමස්සාපි භික්ඛුනො පුබ්බෙ බාලපුථුජ්ජනකාලෙ ගිහිභූතස්සපි පබ්බජිතස්සපි තාවදෙව සත්තොති වා පොසොති වා පුග්ගලොති වා සඤ්ඤා න අන්තරධායති, යාව ඉමමෙව කායං යථාඨිතං යථාපණිහිතං ඝනවිනිබ්භොගං කත්වා ධාතුසො න පච්චවෙක්ඛති. ධාතුසො පච්චවෙක්ඛතො පන සත්තසඤ්ඤා අන්තරධායති, ධාතුවසෙනෙව චිත්තං සන්තිට්ඨති. තෙනාහ භගවා ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දක්ඛො ගොඝාතකො වා…පෙ… නිසින්නො අස්ස, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු…පෙ… වායොධාතූ’’ති.

මින් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? ගව ඝාතකයා ගවයා ඇති දැඩි කරන විට, මස් කඩයට රැගෙන යන විට, එහි බැඳ තබන විට, මරණ විට හෝ මළ ගවයා දකින විට පවා, එම ගවයා කපා කොටස් වලට වෙන් කරන තුරු ඔහු තුළ 'ගවයා' යන සංඥාව අතුරුදහන් නොවේ. නමුත් කොටස් වලට වෙන් කර වාඩි වූ විට ඔහු තුළ 'ගවයා' යන සංඥාව නැති වී 'මස්' යන සංඥාව ඇති වේ. එවිට ඔහුට 'මම ගවයෙකු විකුණමි, මොවුන් ගවයෙකු ගෙන යති' යන සිතුවිල්ල ඇති නොවේ. ඒ වෙනුවට 'මම මස් විකුණමි, මොවුන් මස් ගෙන යති' යන සිතුවිල්ල පමණක් ඇති වෙයි. එලෙසම මෙම භික්ෂුවටද පෙර බාල පෘථග්ජන කාලයේදී ගිහිව සිටියත් පැවිදිව සිටියත්, මේ ශරීරය ධාතු වශයෙන් වෙන් කර බැලීමට පෙර 'සත්වයා', 'පුද්ගලයා' යන සංඥාව පහ නොවේ. නමුත් ශරීරයේ අඛණ්ඩ බව (ඝන) බිඳ දමා ධාතු වශයෙන් බලන විට සත්ව සංඥාව පහව යන අතර, ධාතු ස්වභාවය මතම භාවනා සිත පිහිටයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, යම්සේ දක්ෂ ගව ඝාතකයෙකු... වායෝ ධාතුව ඇත' යනුවෙන් වදාළ සේක.

307. මහාහත්ථිපදූපමෙ (ම. නි. 1.300 ආදයො) පන – ‘‘කතමා චාවුසො, අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං කක්ඛළං ඛරිගතං උපාදින්නං. සෙය්‍යථිදං[Pg.344], කෙසා ලොමා…පෙ… උදරියං කරීසං, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං කක්ඛළං ඛරිගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චති, ආවුසො, අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතූ’’ති ච,

307. මහා හත්ථිපදෝපම සූත්‍රයෙහි මෙසේ සඳහන් වේ: “ඇවැත්නි, ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව යනු කුමක්ද? තමා තුළ පවතින, පුද්ගලික වූ, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ, රළු වූ, උපාදානය කරගන්නා ලද යමක් වේද, එනම්: කෙස්, ලොම්... අහාර නොපැසුණු කොටස්, අසූචි මෙන්ම තමා තුළ පවතින පුද්ගලික වූ, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ වෙනත් යම් දෙයක් වේද, ඇවැත්නි, මෙය ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ.”

‘‘කතමා චාවුසො, අජ්ඣත්තිකා ආපොධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං ආපො ආපොගතං උපාදින්නං. සෙය්‍යථිදං, පිත්තං…පෙ… මුත්තං, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං ආපො ආපොගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චතාවුසො, අජ්ඣත්තිකා ආපොධාතූ’’ති ච,

“ඇවැත්නි, ආධ්‍යාත්මික ආපෝ ධාතුව යනු කවරේ ද? තමා තුළ වූ, තම පුද්ගලභාවයට අයත් වූ, වැගිරෙන ස්වභාවය ඇති, ආපෝ ධාතුවට අයත් වූ, උපාදාන වශයෙන් ගන්නා ලද යම් දෙයක් වේ ද, එනම්: පිත, සෙම, සැරව, ලේ, දහඩිය, මේද තෙල්, කඳුළු, වුරුණු තෙල්, කෙළ, සොටු, සන්ධි මිදුළු, මුත්‍රා යනාදිය හෝ මීට අමතරව තමා තුළ වූ, තම පුද්ගලභාවයට අයත් වූ, වැගිරෙන ස්වභාවය ඇති, ආපෝ ධාතුවට අයත් වූ, උපාදාන වශයෙන් ගන්නා ලද වෙනත් යම් දෙයක් වේ ද, ඇවැත්නි, මෙය ආධ්‍යාත්මික ආපෝ ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ.”

‘‘කතමා චාවුසො, අජ්ඣත්තිකා තෙජොධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං තෙජො තෙජොගතං උපාදින්නං. සෙය්‍යථිදං, යෙන ච සන්තප්පති, යෙන ච ජීරීයති, යෙන ච පරිඩය්හති, යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡති, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං තෙජො තෙජොගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චතාවුසො, අජ්ඣත්තිකා තෙජොධාතූ’’ති ච,

“ඇවැත්නි, ආධ්‍යාත්මික තේජෝ ධාතුව යනු කවරේ ද? තමා තුළ වූ, තම පුද්ගලභාවයට අයත් වූ, උණුසුම් ස්වභාවය ඇති, තේජෝ ධාතුවට අයත් වූ, උපාදාන වශයෙන් ගන්නා ලද යම් දෙයක් වේ ද, එනම්: යම් (තේජෝ ධාතුවක්) නිසා ශරීරය තැවේ ද, යම් (තේජෝ ධාතුවක්) නිසා ශරීරය දිරාපත් වේ ද, යම් (තේජෝ ධාතුවක්) නිසා ශරීරය දැවෙයි ද, යම් (තේජෝ ධාතුවක්) නිසා කෑ, බී, සැපූ, රස විඳි ආහාර මනාව පැසවීමට (ජීරණය වීමට) පත් වේ ද, මීට අමතරව තමා තුළ වූ, තම පුද්ගලභාවයට අයත් වූ, උණුසුම් ස්වභාවය ඇති, තේජෝ ධාතුවට අයත් වූ, උපාදාන වශයෙන් ගන්නා ලද වෙනත් යම් දෙයක් වේ ද, ඇවැත්නි, මෙය ආධ්‍යාත්මික තේජෝ ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ.”

‘‘කතමා චාවුසො, අජ්ඣත්තිකා වායොධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං වායො වායොගතං උපාදින්නං. සෙය්‍යථිදං, උද්ධඞ්ගමා වාතා, අධොගමා වාතා, කුච්ඡිසයා වාතා, කොට්ඨාසයා වාතා, අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො වාතා, අස්සාසො පස්සාසො ඉති වා, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං වායො වායොගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චතාවුසො, අජ්ඣත්තිකා වායොධාතූ’’ති ච –

“ඇවැත්නි, ආධ්‍යාත්මික වායෝ ධාතුව යනු කවරේ ද? තමා තුළ වූ, තම පුද්ගලභාවයට අයත් වූ, වායු ස්වභාවය ඇති, වායෝ ධාතුවට අයත් වූ, උපාදාන වශයෙන් ගන්නා ලද යම් දෙයක් වේ ද, එනම්: උඩුකුරු කොට පවතින වාතය, යටිකුරු කොට පවතින වාතය, කුසෙහි පවතින වාතය, අන්ත්‍ර තුළ පවතින වාතය, ශරීරයේ අඟපසඟ අනුව ගමන් කරන වාතය, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය යන මේවා ද, මීට අමතරව තමා තුළ වූ, තම පුද්ගලභාවයට අයත් වූ, වායු ස්වභාවය ඇති, වායෝ ධාතුවට අයත් වූ, උපාදාන වශයෙන් ගන්නා ලද වෙනත් යම් දෙයක් වේ ද, ඇවැත්නි, මෙය ආධ්‍යාත්මික වායෝ ධාතුව යැයි කියනු ලැබේ.”

එවං නාතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකස්ස වසෙන විත්ථාරතො ආගතං. යථා චෙත්ථ, එවං රාහුලොවාදධාතුවිභඞ්ගෙසුපි.

මෙසේ ධාතු කර්මස්ථානය වඩන ඉතා තියුණු ප්‍රඥාවක් නොමැති යෝගීහු උදෙසා මෙය විස්තර වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. මෙහි මෙන්ම රාහුලෝවාද සූත්‍රයේත්, ධාතුවිභංග සූත්‍රයේත් විස්තර වශයෙන් දක්වා ඇත.

තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනා, අජ්ඣත්තං පච්චත්තන්ති ඉදං තාව උභයම්පි නියකස්ස අධිවචනං. නියකං නාම අත්තනි ජාතං සසන්තානපරියාපන්නන්ති අත්ථො. තයිදං යථා ලොකෙ ඉත්ථීසු කථා අධිත්ථීති වුච්චති, එවං අත්තනි පවත්තත්තා අජ්ඣත්තං, අත්තානං පටිච්ච පටිච්ච පවත්තත්තා පච්චත්තන්තිපි වුච්චති. කක්ඛළන්ති ථද්ධං. ඛරිගතන්ති ඵරුසං. තත්ථ පඨමං ලක්ඛණවචනං, දුතියං ආකාරවචනං, කක්ඛළලක්ඛණා හි පථවීධාතු, සා ඵරුසාකාරා හොති, තස්මා ඛරිගතන්ති [Pg.345] වුත්තා. උපාදින්නන්ති දළ්හං ආදින්නං, අහං මමන්ති එවං දළ්හං ආදින්නං, ගහිතං පරාමට්ඨන්ති අත්ථො. සෙය්‍යථිදන්ති නිපාතො. තස්ස තං කතමන්ති චෙති අත්ථො. තතො තං දස්සෙන්තො ‘‘කෙසා ලොමා’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච මත්ථලුඞ්ගං පක්ඛිපිත්වා වීසතියා ආකාරෙහි පථවීධාතු නිද්දිට්ඨාති වෙදිතබ්බා. යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චීති අවසෙසෙසු තීසු කොට්ඨාසෙසු පථවීධාතු සඞ්ගහිතා.

මෙහි නොගැඹුරු පද පිළිබඳ විවරණය මෙසේය: 'අජ්ඣත්ත' සහ 'පච්චත්ත' යන පද දෙකම තමා සතු වූ යන අර්ථය දෙයි. තමා තුළ උපන්, තම සන්තානයට ඇතුළත් ධර්මය 'නියක' (තමා සතු) නම් වේ. ලෝකයේ ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි පවතින කතාව 'අධිත්ථි' යැයි කියන්නා සේ, තමා තුළ පවතින නිසා 'අජ්ඣත්ත' කියා ද, තමාම ප්‍රත්‍ය කොට (තමා මතම පදනම්ව) පවතින නිසා 'පච්චත්ත' කියා ද කියනු ලැබේ. 'කක්ඛළ' යනු තද ගතියයි. 'ඛරිගත' යනු රළු ගතියයි. එහි පළමු පදය ලක්ෂණය ප්‍රකාශ කරන අතර දෙවන පදය ආකාරය (ස්වරූපය) ප්‍රකාශ කරයි. පඨවි ධාතුව තද ගතිය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය, එය රළු ආකාරයෙන් පවතී, එබැවින් 'ඛරිගත' යැයි කියන ලදී. 'උපාදින්න' යනු දැඩිව ගන්නා ලද්දේ යන අර්ථයයි. 'මම වෙමි, මගේ වෙමි' යැයි මෙසේ දැඩිව අල්ලා ගන්නා ලද, වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය කරන ලද යන අර්ථයයි. 'සෙය්‍යථිදං' යනු නිපාත පදයකි. 'එය කවරේ ද?' යන අදහස එහි ගැබ්ව ඇත. ඉන්පසු එය පෙන්වා දීම සඳහා 'කේසා ලෝමා' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහිදී හිස් මොළය (මත්තලුංග) ද ඇතුළත් කර පඨවි ධාතුව ආකාර විස්සකින් දක්වා ඇති බව දත යුතුය. 'යං වා පනඤ්ඤම්පි කිංචි' යන පදයෙන් ඉතිරි (ආපෝ, තේජෝ, වායෝ) කොටස් තුනේ පවතින පඨවි ස්වභාවය ද සංග්‍රහ කර ඇත.

විස්සන්දනභාවෙන තං තං ඨානං අප්පොතීති ආපො. කම්මසමුට්ඨානාදිවසෙන නානාවිධෙසු ආපෙසු ගතන්ති ආපොගතං. කිං තං? ආපොධාතුයා ආබන්ධනලක්ඛණං.

වැගිරෙන ස්වභාවයෙන් යුතුව ඒ ඒ තැන්වලට පැතිර යන බැවින් 'ආපෝ' නම් වේ. කර්ම සමුට්ඨානය ආදී වශයෙන් විවිධ වූ ද්‍රව කොටස් තුළට ඇතුළත් වන බැවින් 'ආපෝගත' නම් වේ. එය කුමක් ද? ආපෝ ධාතුවෙහි බැඳ තබා ගැනීමේ (ආබන්ධන) ලක්ෂණයයි.

තෙජනවසෙන තෙජො, වුත්තනයෙනෙව තෙජෙසු ගතන්ති තෙජොගතං. කිං තං? උණ්හත්තලක්ඛණං. යෙන චාති යෙන තෙජොධාතුගතෙන කුපිතෙන අයං කායො සන්තප්පති, එකාහිකජරාදිභාවෙන උසුමජාතො හොති. යෙන ච ජීරීයතීති යෙන අයං කායො ජීරති, ඉන්ද්‍රියවෙකල්ලතං බලපරික්ඛයං වලිපලිතාදිභාවඤ්ච පාපුණාති. යෙන ච පරිඩය්හතීති යෙන කුපිතෙන අයං කායො ඩය්හති. සො ච පුග්ගලො ‘‘ඩය්හාමි ඩය්හාමී’’ති කන්දන්තො සතධොතසප්පිගොසීසචන්දනාදිලෙපඤ්චෙව තාලවණ්ටවාතඤ්ච පච්චාසීසති. යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡතීති යෙනෙතං අසිතං වා ඔදනාදි පීතං වා පානකාදි ඛායිතං වා පිට්ඨඛජ්ජකාදි සායිතං වා අම්බපක්කමධුඵාණිතාදි සම්මා පරිපාකං ගච්ඡති, රසාදිභාවෙන විවෙකං ගච්ඡතීති අත්ථො. එත්ථ ච පුරිමා තයො තෙජොධාතුසමුට්ඨානා. පච්ඡිමො කම්මසමුට්ඨානොව.

තැවීමේ අර්ථයෙන් 'තේජෝ' නම් වේ. කලින් කී පරිදිම විවිධ තේජෝ කොටස් තුළට ඇතුළත් වන බැවින් 'තේජෝගත' නම් වේ. එය කුමක් ද? උණුසුම් බව ලක්ෂණ කොට ඇත්තකි. යම්කිසි කිපුණු තේජෝ ධාතුවකින් මෙම ශරීරය තැවේ ද, එයින් එක්දින උණ ආදිය මෙන් උණුසුම් බවට පත් වේ. 'යෙන ච ජීරීයති' යන්නෙන් යම් තේජෝ ධාතුවකින් මෙම කය දිරාපත් වේ ද, ඉන්ද්‍රිය දුර්වල වීම, බලය පිරිහීම සහ රැළි වැටීම, කෙස් පැසීම ආදියට පත් වේ. 'යෙන ච පරිඩය්හති' යන්නෙන් යම් කිපුණු තේජෝ ධාතුවකින් මෙම කය දැවෙයි ද, එවිට එම පුද්ගලයා 'දැවෙනවා දැවෙනවා' යැයි මොරගසමින් සිය වරක් පෙරා පිරිසිදු කළ ගිතෙල්, සඳුන් ආලේපයන් හා පවන් සැලීම ප්‍රාර්ථනා කරයි. 'යෙන ච අසිතපීත...' යන්නෙන් යම් පාචක තේජෝ ධාතුවකින් කෑ ආහාර (බත් ආදිය), බී දේ, සැපූ දේ හෝ රස විඳි දේ (ඉදුණු අඹ, මී පැණි ආදිය) මනාව පැසවීමට පත් වේ ද, එය රස ආදී වශයෙන් වෙන් වෙන් බවට පත් කරයි යන අර්ථයයි. මෙහි මුල් තේජෝ වර්ග තුන (කර්ම, චිත්ත, උතු, ආහාර යන) සමුට්ඨාන හතරෙන්ම හටගනී. අවසාන පාචක තේජෝව කර්මයෙන්ම පමණක් හටගනී.

වායනවසෙන වායො, වුත්තනයෙනෙව වායෙසු ගතන්ති වායොගතං. කිං තං? විත්ථම්භනලක්ඛණං. උද්ධඞ්ගමා වාතාති උග්ගාරහික්කාදිපවත්තකා උද්ධං ආරොහණවාතා. අධොගමා වාතාති උච්චාරපස්සාවාදිනීහරණකා අධො ඔරොහණවාතා. කුච්ඡිසයා වාතාති අන්තානං බහිවාතා. කොට්ඨාසයා වාතාති අන්තානං අන්තොවාතා. අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො වාතාති ධමනිජාලානුසාරෙන සකලසරීරෙ අඞ්ගමඞ්ගානි අනුසටා සමිඤ්ජනපසාරණාදිනිබ්බත්තකා වාතා. අස්සාසොති අන්තොපවිසනනාසිකවාතො. පස්සාසොති බහිනික්ඛමනනාසිකවාතො. එත්ථ ච පුරිමා පඤ්ච චතුසමුට්ඨානා. අස්සාසපස්සාසා [Pg.346] චිත්තසමුට්ඨානාව. සබ්බත්ථ යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චීති ඉමිනා පදෙන අවසෙසකොට්ඨාසෙසු ආපොධාතුආදයො සඞ්ගහිතා.

සෙලවීමේ (ගමන් කරවීමේ) හෝ තෙරපීමේ අර්ථයෙන් 'වායෝ' නම් වේ. කලින් කී පරිදිම විවිධ වායෝ කොටස් තුළට ඇතුළත් වන බැවින් 'වායෝගත' නම් වේ. එය කුමක් ද? විත්තම්භන (දරා සිටීමේ හෝ තද ගතියේ) ලක්ෂණයයි. 'උද්ධංගමා වාතා' යනු වමනය, ඉක්කාව ආදිය පවත්වන උඩුකුරු වාතයයි. 'අධෝගමා වාතා' යනු මළ මුත්‍රා ආදිය පිට කරන යටිකුරු වාතයයි. 'කුච්ඡිසයා වාතා' යනු අතුණුබහන්වලින් පිටත කුසෙහි පවතින වාතයයි. 'කොට්ඨාසයා වාතා' යනු අතුණුබහන් තුළ පවතින වාතයයි. 'අංගමංගානුසාරිනෝ වාතා' යනු නහර ජාලය ඔස්සේ මුළු සිරුරේ අඟපසඟ පුරා පැතිර පවතින, අත් පා හැකිළීම, දිග හැරීම ආදී සියලු ශරීර ඉරියව් පවත්වන වාතයයි. 'ආශ්වාසය' යනු නාසයෙන් ඇතුළට යන වාතයයි. 'ප්‍රශ්වාසය' යනු නාසයෙන් පිටතට එන වාතයයි. මෙහි මුල් වායු වර්ග පහ සමුට්ඨාන හතරෙන්ම හටගනී. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතය සිතින්ම පමණක් හටගනී. සෑම තැනකම 'යං වා පනඤ්ඤම්පි කිංචි' යන පදයෙන් තමාගේ කොටස හැර අනෙක් කොටස්වල ඇති අදාළ ධාතු ස්වභාවයන් සංග්‍රහ කර ඇත.

ඉති වීසතියා ආකාරෙහි පථවීධාතු, ද්වාදසහි ආපොධාතු, චතූහි තෙජොධාතු, ඡහි වායොධාතූති ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහි චතස්සො ධාතුයො විත්ථාරිතා හොන්තීති අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා.

මෙසේ පඨවි ධාතුව ආකාර විස්සකින් ද, ආපෝ ධාතුව ආකාර දොළොසකින් ද, තේජෝ ධාතුව ආකාර හතරකින් ද, වායෝ ධාතුව ආකාර හයකින් ද වශයෙන් ආකාර හතළිස් දෙකකින් ධාතු සතර විස්තර කරන ලදී. මෙය මෙහි ඇති පාළි විවරණයයි.

308. භාවනානයෙ පනෙත්ථ තික්ඛපඤ්ඤස්ස භික්ඛුනො කෙසා පථවීධාතු, ලොමා පථවීධාතූති එවං විත්ථාරතො ධාතුපරිග්ගහො පපඤ්චතො උපට්ඨාති. යං ථද්ධලක්ඛණං, අයං පථවීධාතු. යං ආබන්ධනලක්ඛණං, අයං ආපොධාතු. යං පරිපාචනලක්ඛණං, අයං තෙජොධාතු. යං විත්ථම්භනලක්ඛණං, අයං වායොධාතූති එවං මනසිකරොතො පනස්ස කම්මට්ඨානං පාකටං හොති. නාතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස පන එවං මනසිකරොතො අන්ධකාරං අවිභූතං හොති. පුරිමනයෙන විත්ථාරතො මනසිකරොන්තස්ස පාකටං හොති.

308. භාවනා ක්‍රමයේදී තියුණු ප්‍රඥාව ඇති භික්ෂුවකට 'කෙස් පඨවි ධාතුවය, ලොම් පඨවි ධාතුවය' ආදී වශයෙන් විස්තරාත්මකව ධාතු පිරිසිඳ ගැනීම ප්‍රමාදයක් සේ වැටහෙයි. එබඳු යෝගියෙකුට 'යම් තද ගතියක් ඇද්ද එය පඨවි ධාතුවයි, යම් බැඳ තබා ගැනීමේ ලක්ෂණයක් ඇද්ද එය ආපෝ ධාතුවයි, යම් පැසවීමේ ලක්ෂණයක් ඇද්ද එය තේජෝ ධාතුවයි, යම් දරා සිටීමේ ලක්ෂණයක් ඇද්ද එය වායෝ ධාතුවයි' කියා ලක්ෂණ මාත්‍රයෙන් මෙනෙහි කරන විට කර්මස්ථානය පැහැදිලි වේ. එහෙත් ඉතා තියුණු ප්‍රඥාවක් නැති යෝගියෙකුට එසේ මෙනෙහි කිරීමේදී එය අඳුරක් මෙන් අපැහැදිලි වේ. ඔහුට කලින් කී විස්තරාත්මක ක්‍රමයට මෙනෙහි කිරීමේදී කර්මස්ථානය පැහැදිලි වේ.

කථං? යථා ද්වීසු භික්ඛූසු බහුපෙය්‍යාලං තන්තිං සජ්ඣායන්තෙසු තික්ඛපඤ්ඤො භික්ඛු සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා පෙය්‍යාලමුඛං විත්ථාරෙත්වා තතො පරං උභතොකොටිවසෙනෙව සජ්ඣායං කරොන්තො ගච්ඡති. තත්‍ර නාතිතික්ඛපඤ්ඤො එවං වත්තා හොති ‘‘කිං සජ්ඣායො නාමෙස ඔට්ඨපරියාහතමත්තං කාතුං න දෙති, එවං සජ්ඣායෙ කරියමානෙ කදා තන්ති පගුණා භවිස්සතී’’ති. සො ආගතාගතං පෙය්‍යාලමුඛං විත්ථාරෙත්වාව සජ්ඣායං කරොති. තමෙනං ඉතරො එවමාහ – ‘‘කිං සජ්ඣායො නාමෙස පරියොසානං ගන්තුං න දෙති, එවං සජ්ඣායෙ කරියමානෙ කදා තන්ති පරියොසානං ගමිස්සතී’’ති. එවමෙව තික්ඛපඤ්ඤස්ස කෙසාදිවසෙන විත්ථාරතො ධාතුපරිග්ගහො පපඤ්චතො උපට්ඨාති. යං ථද්ධලක්ඛණං, අයං පථවීධාතූතිආදිනා නයෙන සඞ්ඛෙපතො මනසිකරොතො කම්මට්ඨානං පාකටං හොති. ඉතරස්ස තථා මනසිකරොතො අන්ධකාරං අවිභූතං හොති. කෙසාදිවසෙන විත්ථාරතො මනසිකරොන්තස්ස පාකටං හොති.

එය කෙසේ ද? යත්; බොහෝ පෙය්‍යාල (සංක්ෂිප්ත කොටස්) ඇති පාලි පෙළක් සජ්ඣායනා කරන්නා වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමකගෙන්, තියුණු ප්‍රඥා ඇති භික්ෂුව එක් වරක් හෝ දෙවරක් පෙය්‍යාල ආරම්භය විස්තර කොට, ඉන් පසුව දෙකෙළවර (ආරම්භය හා අවසානය) පමණක් ගනිමින් සජ්ඣායනා කරමින් යයි. එහිදී එතරම් තියුණු ප්‍රඥාවක් නැති භික්ෂුව මෙසේ පවසයි: 'මේ මොන වගේ සජ්ඣායනයක්ද? තොල් දෙක එකිනෙක ගැටෙනවාටත් වඩා අඩු කාලයකින් අවසන් කරනවා. මෙහෙම සජ්ඣායනා කළොත් කවදා නම් පාලිය ප්‍රගුණ වෙයිද?' කියායි. ඒ (ප්‍රඥාව අඩු) භික්ෂුව හමුවන හැම පෙය්‍යාලයක්ම විස්තර සහිතවම පවසමින් සජ්ඣායනා කරයි. එවිට අනෙක් (තියුණු ප්‍රඥා ඇති) භික්ෂුව ඔහුට මෙසේ පවසයි: 'මේ මොන වගේ සජ්ඣායනයක්ද? අවසානයකට යන්න දෙන්නෙම නැහැ. මෙහෙම සජ්ඣායනා කළොත් කවදා නම් පාලි පෙළ අවසන් වෙයිද?' කියායි. එපරිද්දෙන්ම තියුණු ප්‍රඥා ඇති තැනැත්තාට කේශාදී වශයෙන් විස්තරාත්මකව ධාතු පරිග්‍රහ කිරීම ප්‍රපංචයක් (පමාවක්/කල්ගත වීමක්) සේ වැටහෙයි. 'යම් තද ගතියක් ඇද්ද, මෙය පඨවි ධාතුවයි' ආදී වශයෙන් සංක්ෂේපයෙන් මෙනෙහි කරන කල ඔහුට කමටහන ප්‍රකට වෙයි. අනෙක් (ප්‍රඥාව අඩු) තැනැත්තාට එලෙස සංක්ෂේපයෙන් මෙනෙහි කරන විට අඳුරක් මෙන් වී කමටහන ප්‍රකට නොවේ. ඔහුට කේශාදී වශයෙන් විස්තරාත්මකව මෙනෙහි කරන විටම කමටහන ප්‍රකට වෙයි.

තස්මා ඉමං කම්මට්ඨානං භාවෙතුකාමෙන තික්ඛපඤ්ඤෙන තාව රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන සකලම්පි අත්තනො රූපකායං ආවජ්ජෙත්වා යො ඉමස්මිං කායෙ ථද්ධභාවො වා ඛරභාවො වා, අයං පථවීධාතු. යො ආබන්ධනභාවො [Pg.347] වා ද්‍රවභාවො වා, අයං ආපොධාතු. යො පරිපාචනභාවො වා උණ්හභාවො වා, අයං තෙජොධාතු. යො විත්ථම්භනභාවො වා සමුදීරණභාවො වා, අයං වායොධාතූති එවං සංඛිත්තෙන ධාතුයො පරිග්ගහෙත්වා පුනප්පුනං පථවීධාතු ආපොධාතූති ධාතුමත්තතො නිස්සත්තතො නිජ්ජීවතො ආවජ්ජිතබ්බං මනසිකාතබ්බං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. තස්සෙවං වායමමානස්ස නචිරෙනෙව ධාතුප්පභෙදාවභාසනපඤ්ඤාපරිග්ගහිතො සභාවධම්මාරම්මණත්තා අප්පනං අප්පත්තො උපචාරමත්තො සමාධි උප්පජ්ජති.

එබැවින් මෙම කමටහන වැඩීමට කැමති තියුණු ප්‍රඥා ඇති යෝගාවචරයා පළමුව විවේකී ස්ථානයකට ගොස්, චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයෙන් යුක්තව තමාගේ මුළු රූප කායම දෙස බලා මෙසේ මෙනෙහි කළ යුතුය: 'මේ ශරීරයෙහි යම් තද ගතියක් හෝ රළු ගතියක් ඇද්ද, එය පඨවි ධාතුවයි. යම් ඇලෙන ගතියක් හෝ වැගිරෙන ගතියක් ඇද්ද, එය ආපෝ ධාතුවයි. යම් පැසවන ගතියක් හෝ උණුසුම් ගතියක් ඇද්ද, එය තේජෝ ධාතුවයි. යම් දැරීමේ (පිම්බීමේ) ගතියක් හෝ චලනය වීමේ ගතියක් ඇද්ද, එය වායෝ ධාතුවයි'. මෙසේ සංක්ෂේපයෙන් ධාතූන් වෙන්කොට ගෙන, නැවත නැවතත් 'පඨවි ධාතුව, ආපෝ ධාතුව' යනාදී වශයෙන් ධාතු මාත්‍රයක් ලෙසද, සත්වයකු නොවන ලෙසද, ජීවයකු නොවන ලෙසද මෙනෙහි කළ යුතුය, මනසෙහි තබාගත යුතුය, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. මෙසේ වීරිය වඩන්නා වූ ඔහුට වැඩි කල් නොගොස්ම, ධාතු ප්‍රභේදයන් ආලෝකවත් කරන්නා වූ ප්‍රඥාවෙන් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද, ස්වභාව ධර්මයන්ම අරමුණු වූ බැවින් අප්පනාවට පත් නොවූ, උපචාර මාත්‍ර වූ සමාධියක් උපදී.

අථ වා පන යෙ ඉමෙ චතුන්නං මහාභූතානං නිස්සත්තභාවදස්සනත්ථං ධම්මසෙනාපතිනා ‘‘අට්ඨිඤ්ච පටිච්ච න්හාරුඤ්ච පටිච්ච මංසඤ්ච පටිච්ච චම්මඤ්ච පටිච්ච ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති (ම. නි. 1.306) චත්තාරො කොට්ඨාසා වුත්තා. තෙසු තං තං අන්තරානුසාරිනා ඤාණහත්ථෙන විනිබ්භුජිත්වා විනිබ්භුජිත්වා යො එතෙසු ථද්ධභාවො වා ඛරභාවො වා, අයං පථවීධාතූති පුරිමනයෙනෙව ධාතුයො පරිග්ගහෙත්වා පුනප්පුනං පථවීධාතු ආපොධාතූති ධාතුමත්තතො නිස්සත්තතො නිජ්ජීවතො ආවජ්ජිතබ්බං මනසිකාතබ්බං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. තස්සෙවං වායමමානස්ස නචිරෙනෙව ධාතුප්පභෙදාවභාසනපඤ්ඤාපරිග්ගහිතො සභාවධම්මාරම්මණත්තා අප්පනං අප්පත්තො උපචාරමත්තො සමාධි උප්පජ්ජති. අයං සඞ්ඛෙපතො ආගතෙ චතුධාතුවවත්ථානෙ භාවනානයො.

එසේත් නැතිනම්, සතර මහා භූතයන්ගේ නිස්සත්ත ස්වභාවය (සත්වයකු නොවන බව) පෙන්වීම සඳහා ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'ඇට පදනම් කරගෙන ද, නහර පදනම් කරගෙන ද, මස් පදනම් කරගෙන ද, සම පදනම් කරගෙන ද වටවී පවතින අවකාශය රූපය යන නමට පැමිණේ'. එහිදී ඒ ඒ කොටස් අතර විනිවිද යන ප්‍රඥාව නමැති හස්තයෙන් ඒ කොටස් වෙන් වෙන් කොට බලා, මේ කොටස්වල යම් තද ගතියක් හෝ රළු ගතියක් ඇද්ද එය පඨවි ධාතුව යනාදී වශයෙන් පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම ධාතූන් වෙන්කොට හඳුනාගෙන, නැවත නැවතත් 'පඨවි ධාතුව, ආපෝ ධාතුව' වශයෙන් ධාතු මාත්‍රයක් ලෙස, සත්වයකු නොවන ලෙස, ජීවයකු නොවන ලෙස මෙනෙහි කළ යුතුය, මනසෙහි තබාගත යුතුය, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. මෙසේ උත්සාහ කරන්නා වූ ඔහුට නොබෝ කලකින්ම ධාතු ප්‍රභේදයන් ආලෝකවත් කරන ප්‍රඥාවෙන් යුත්, ස්වභාව ධර්මයන්ම අරමුණු කරගත් බැවින් අප්පනාවට පත් නොවූ උපචාර සමාධිය උපදී. මෙය සංක්ෂේප ක්‍රමයෙන් එන චතුධාතු වවත්ථාන භාවනා ක්‍රමයයි.

309. විත්ථාරතො ආගතෙ පන එවං වෙදිතබ්බො. ඉදං කම්මට්ඨානං භාවෙතුකාමෙන හි නාතිතික්ඛපඤ්ඤෙන යොගිනා ආචරියසන්තිකෙ ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහි විත්ථාරතො ධාතුයො උග්ගණ්හිත්වා වුත්තප්පකාරෙ සෙනාසනෙ විහරන්තෙන කතසබ්බකිච්චෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන සසම්භාරසඞ්ඛෙපතො, සසම්භාරවිභත්තිතො, සලක්ඛණසඞ්ඛෙපතො, සලක්ඛණවිභත්තිතොති එවං චතූහාකාරෙහි කම්මට්ඨානං භාවෙතබ්බං.

309. විස්තර ක්‍රමයෙන් එන භාවනා ක්‍රමය මෙසේ දත යුතුය. මෙම කමටහන වැඩීමට කැමති, එතරම් තියුණු ප්‍රඥාවක් නැති යෝගාවචරයා විසින් ආචාර්යවරයෙකු සමීපයෙහි ආකාර හතළිස් දෙකකින් විස්තරාත්මකව ධාතූන් ඉගෙන ගත යුතුය. ඉන්පසු වදාළ පරිදි සුදුසු සේනාසනයක වසමින්, සියලු වත්පිළිවෙත් අවසන් කොට, හුදෙකලාව එකඟ වූ සිතින් යුක්තව: සසම්භාර සංක්ෂේපය, සසම්භාර විභත්තිය, සලක්ඛණ සංක්ෂේපය හා සලක්ඛණ විභත්තිය යන ආකාර හතරින් කමටහන වැඩිය යුතුය.

තත්ථ කථං සසම්භාරසඞ්ඛෙපතො භාවෙති? ඉධ භික්ඛු වීසතියා කොට්ඨාසෙසු ථද්ධාකාරං පථවීධාතූති වවත්ථපෙති. ද්වාදසසු කොට්ඨාසෙසු යූසගතං උදකසඞ්ඛාතං ආබන්ධනාකාරං ආපොධාතූති වවත්ථපෙති. චතූසු කොට්ඨාසෙසු පරිපාචනකං තෙජං තෙජොධාතූති වවත්ථපෙති[Pg.348]. ඡසු කොට්ඨාසෙසු විත්ථම්භනාකාරං වායොධාතූති වවත්ථපෙති. තස්සෙවං වවත්ථාපයතොයෙව ධාතුයො පාකටා හොන්ති. තා පුනප්පුනං ආවජ්ජතො මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව උපචාරසමාධි උප්පජ්ජති.

එහි 'සසම්භාර සංක්ෂේප' ක්‍රමයෙන් භාවනාව වඩන්නේ කෙසේ ද? මෙහි භික්ෂුව (පඨවි ධාතුවට අයත්) කොටස් විස්සෙහි තද ගතිය පඨවි ධාතුව ලෙස තීරණය කරයි. කොටස් දොළසෙහි අඩංගු ජලය ලෙස හැඳින්වෙන ඇලෙන සුලු ගතිය ආපෝ ධාතුව ලෙස තීරණය කරයි. කොටස් සතරෙහි පැසවන සුලු උණුසුම තේජෝ ධාතුව ලෙස තීරණය කරයි. කොටස් හයෙහි දැරීමේ (පිම්බීමේ) ස්වභාවය වායෝ ධාතුව ලෙස තීරණය කරයි. මෙසේ වෙන් කර හඳුනාගන්නා ඔහුට ධාතූන් ප්‍රකට වෙයි. ඒවා නැවත නැවත මෙනෙහි කරන, මනසෙහි තබන ඔහුට පෙර කී පරිදිම උපචාර සමාධිය උපදී.

310. යස්ස පන එවං භාවයතො කම්මට්ඨානං න ඉජ්ඣති, තෙන සසම්භාරවිභත්තිතො භාවෙතබ්බං. කථං? තෙන හි භික්ඛුනා යං තං කායගතාසතිකම්මට්ඨානනිද්දෙසෙ සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං දසධා මනසිකාරකොසල්ලඤ්ච වුත්තං. ද්වත්තිංසාකාරෙ තාව තං සබ්බං අපරිහාපෙත්වා තචපඤ්චකාදීනං අනුලොමපටිලොමතො වචසා සජ්ඣායං ආදිංකත්වා සබ්බං තත්ථ වුත්තවිධානං කාතබ්බං. අයමෙව හි විසෙසො, තත්ථ වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදවසෙන කෙසාදයො මනසිකරිත්වාපි පටික්කූලවසෙන චිත්තං ඨපෙතබ්බං, ඉධ ධාතුවසෙන. තස්මා වණ්ණාදිවසෙන පඤ්චධා පඤ්චධා කෙසාදයො මනසිකරිත්වා අවසානෙ එවං මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො.

310. නමුත් යමෙකුට මෙසේ වඩන විට කමටහන සාර්ථක නොවේ නම්, ඔහු විසින් 'සසම්භාර විභත්ති' ක්‍රමයෙන් භාවනා කළ යුතුය. ඒ කෙසේ ද? ඒ භික්ෂුව විසින් කායගතාසති කමටහන් නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇති සත් වැදෑරුම් උද්ග්‍රහ කෝසල්ලය හා දස වැදෑරුම් මනසිකාර කෝසල්ලය උපයෝගී කරගත යුතුය. දෙතිස් කුණපයන් පිළිබඳව ඒ සියල්ල පිරිහෙළා නොදමා, තචපංචකයේ සිට අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන් වාචිකව සජ්ඣායනා කිරීමෙන් ආරම්භ කොට එහි දක්වා ඇති සියලු විධිවිධාන පිළිපැදිය යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම්: එහි (කායගතාසතියේදී) වර්ණය, සටහන, දිශාව, පිහිටීම හා සීමාවන් අනුව කේශාදී කොටස් මෙනෙහි කොට පිළිකුල් සහගත බව කෙරෙහි සිත පිහිටවිය යුතුය. නමුත් මෙහිදී (ධාතු වවත්ථානයේදී) සිත පිහිටවිය යුත්තේ ධාතු ස්වභාවය කෙරෙහිය. එබැවින් වර්ණාදී වශයෙන් පස බැගින් කේශාදී කොටස් මෙනෙහි කොට අවසානයේදී මෙසේ මනසිකාරය පැවැත්විය යුතුය.

311. ඉමෙ කෙසා නාම සීසකටාහපලිවෙඨනචම්මෙ ජාතා. තත්ථ යථාවම්මිකමත්ථකෙ ජාතෙසු කුණ්ඨතිණෙසු න වම්මිකමත්ථකො ජානාති මයි කුණ්ඨතිණානි ජාතානීති, නපි කුණ්ඨතිණානි ජානන්ති මයං වම්මිකමත්ථකෙ ජාතානීති, එවමෙව න සීසකටාහපලිවෙඨනචම්මං ජානාති මයි කෙසා ජාතාති, නපි කෙසා ජානන්ති මයං සීසකටාහවෙඨනචම්මෙ ජාතාති, අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති කෙසා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

311. මේ කේශයෝ (කෙස්) නම් හිස්කබල වසා ඇති සමෙහි හටගත්තා වූවෝය. එහිදී, යම් සේ වේයෙකුගේ තුඹසක් මතුපිට හටගත් තණකොළ ගැන 'මා කෙරෙහි තණකොළ හටගෙන ඇතැයි' තුඹස නොදන්නේ ද, 'අපි තුඹසක් මතුපිට හටගෙන ඇතැයි' තණකොළ ද නොදන්නේ ද; එපරිද්දෙන්ම 'මා කෙරෙහි කෙස් හටගෙන ඇතැයි' හිස්කබල වසා ඇති සම නොදනී, 'අපි හිස්කබල වසා ඇති සමෙහි හටගෙන ඇතැයි' කෙස් ද නොදනී. මේ ධර්මයෝ (සම හා කෙස්) එකිනෙකා පිළිබඳව සිතීමක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමක් රහිතය. මෙසේ කේශයෝ නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි, අචේතනිකය, අව්‍යාකතය, (ආත්මයකින්) ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුක්තය, පඨවි ධාතුවමය.

312. ලොමා සරීරවෙඨනචම්මෙ ජාතා. තත්ථ යථා සුඤ්ඤගාමට්ඨානෙ ජාතෙසු දබ්බතිණකෙසු න සුඤ්ඤගාමට්ඨානං ජානාති මයි දබ්බතිණකානි ජාතානීති, නපි දබ්බතිණකානි ජානන්ති මයං සුඤ්ඤගාමට්ඨානෙ ජාතානීති, එවමෙව න සරීරවෙඨනචම්මං ජානාති මයි ලොමා ජාතාති. නපි ලොමා ජානන්ති මයං සරීරවෙඨනචම්මෙ ජාතාති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා [Pg.349] එතෙ ධම්මා. ඉති ලොමා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

312. ලොම් ශරීරය වටා ඇති සමෙහි හටගෙන තිබේ. එහිදී, පාළු ගම්බිම් ඇති ස්ථානයක හටගත් දබ්බ තණකොළ සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, "මා කෙරෙහි දබ්බ තණකොළ හටගෙන ඇතැයි" ඒ පාළු ගම් පෙදෙස නොදන්නා සේ ද, "අපි පාළු ගම් පෙදෙසක හටගෙන සිටිමුයි" දබ්බ තණකොළ ද නොදන්නා සේ ද; එලෙසම, "මා කෙරෙහි ලොම් හටගෙන ඇතැයි" ශරීරය වටා ඇති සම නොදනියි. "අපි ශරීරය වටා ඇති සමෙහි හටගෙන සිටිමුයි" ලොම් ද නොදනියි. මේ ධර්මතාවෝ ඔවුනොවුන් කෙරෙහි අවධානයක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක් රහිතය. මෙසේ ලොම් නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි, අචේතනිකය, අව්‍යකෘතය, හිස්ය, සත්වයකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුත් පඨවි ධාතුවකි.

313. නඛා අඞ්ගුලීනං අග්ගෙසු ජාතා. තත්ථ යථා කුමාරකෙසු දණ්ඩකෙහි මධුකට්ඨිකෙ විජ්ඣිත්වා කීළන්තෙසු න දණ්ඩකා ජානන්ති අම්හෙසු මධුකට්ඨිකා ඨපිතාති, නපි මධුකට්ඨිකා ජානන්ති මයං දණ්ඩකෙසු ඨපිතාති, එවමෙව න අඞ්ගුලියො ජානන්ති අම්හාකං අග්ගෙසු නඛා ජාතාති. නපි නඛා ජානන්ති මයං අඞ්ගුලීනං අග්ගෙසු ජාතාති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති නඛා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

313. නියපොතු ඇඟිලි අග හටගෙන තිබේ. එහිදී, කුඩා ළමුන් දඬු කැබලිවලින් මී ඇට විද ක්‍රීඩා කරන කල්හි, "අප කෙරෙහි මී ඇට තබා ඇතැයි" දඬු නොදන්නා සේ ද, "අපි දඬු මත තබා සිටිමුයි" මී ඇට නොදන්නා සේ ද; එලෙසම, "අපගේ අග නියපොතු හටගෙන ඇතැයි" ඇඟිලි නොදනියි. "අපි ඇඟිලි අග හටගෙන සිටිමුයි" නියපොතු ද නොදනියි. මේ ධර්මතාවෝ ඔවුනොවුන් කෙරෙහි අවධානයක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක් රහිතය. මෙසේ නියපොතු නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි, අචේතනිකය, අව්‍යකෘතය, හිස්ය, සත්වයකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුත් පඨවි ධාතුවකි.

314. දන්තා හනුකට්ඨිකෙසු ජාතා. තත්ථ යථා වඩ්ඪකීහි පාසාණඋදුක්ඛලකෙසු කෙනචිදෙව සිලෙසජාතෙන බන්ධිත්වා ඨපිතථම්භෙසු න උදුක්ඛලා ජානන්ති අම්හෙසු ථම්භා ඨිතාති. නපි ථම්භා ජානන්ති මයං උදුක්ඛලෙසු ඨිතාති, එවමෙව න හනුකට්ඨීනි ජානන්ති අම්හෙසු දන්තා ජාතාති. නපි දන්තා ජානන්ති මයං හනුකට්ඨීසු ජාතාති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති දන්තා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

314. දත් හනු ඇටවල හටගෙන තිබේ. එහිදී, වඩුවන් විසින් ගල් වන්ගෙඩිවල යම් මැලියම් වර්ගයකින් අලවා තබන ලද ටැම් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, "අප කෙරෙහි ටැම් පිහිටා ඇතැයි" වන්ගෙඩි නොදන්නා සේ ද, "අපි වන්ගෙඩිවල පිහිටා සිටිමුයි" ටැම් නොදන්නා සේ ද; එලෙසම, "අප කෙරෙහි දත් හටගෙන ඇතැයි" හනු ඇට නොදනියි. "අපි හනු ඇටවල හටගෙන සිටිමුයි" දත් ද නොදනියි. මේ ධර්මතාවෝ ඔවුනොවුන් කෙරෙහි අවධානයක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක් රහිතය. මෙසේ දත් නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි, අචේතනිකය, අව්‍යකෘතය, හිස්ය, සත්වයකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුත් පඨවි ධාතුවකි.

315. තචො සකලසරීරං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතො. තත්ථ යථා අල්ලගොචම්මපරියොනද්ධාය මහාවීණාය න මහාවීණා ජානාති අහං අල්ලගොචම්මෙන පරියොනද්ධාති. නපි අල්ලගොචම්මං ජානාති මයා මහාවීණා පරියොනද්ධාති, එවමෙව න සරීරං ජානාති අහං තචෙන පරියොනද්ධන්ති. නපි තචො ජානාති මයා සරීරං පරියොනද්ධන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති තචො නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

315. සම මුළු ශරීරයම වෙළාගෙන පිහිටා තිබේ. එහිදී, අමු ගව සමින් වෙළන ලද මහා වීණාවක් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, "මාව අමු ගව සමින් වෙළා ඇතැයි" මහා වීණාව නොදන්නා සේ ද, "මා විසින් මහා වීණාව වෙළා ගන්නා ලද්දේ යැයි" අමු ගව සම නොදන්නා සේ ද; එලෙසම, "මාව සමින් වෙළා ඇතැයි" ශරීරය නොදනියි. "මා විසින් ශරීරය වෙළා ගන්නා ලද්දේ යැයි" සම ද නොදනියි. මේ ධර්මතාවෝ ඔවුනොවුන් කෙරෙහි අවධානයක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක් රහිතය. මෙසේ සම නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි, අචේතනිකය, අව්‍යකෘතය, හිස්ය, සත්වයකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුත් පඨවි ධාතුවකි.

316. මංසං අට්ඨිසඞ්ඝාටං අනුලිම්පිත්වා ඨිතං. තත්ථ යථා මහාමත්තිකලිත්තාය භිත්තියා න භිත්ති ජානාති අහං මහාමත්තිකාය ලිත්තාති. නපි [Pg.350] මහාමත්තිකා ජානාති මයා භිත්ති ලිත්තාති, එවමෙව න අට්ඨිසඞ්ඝාටො ජානාති අහං නවපෙසිසතප්පභෙදෙන මංසෙන ලිත්තොති. නපි මංසං ජානාති මයා අට්ඨිසඞ්ඝාටො ලිත්තොති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති මංසං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

316. මස් (මාංශය) ඇට සැකිල්ල තවරාගෙන පිහිටා තිබේ. එහිදී, මැටිවලින් හොඳින් තවරන ලද බිත්තියක් සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, "මාව මැටිවලින් තවරා ඇතැයි" බිත්තිය නොදන්නා සේ ද, "මා විසින් බිත්තිය තවරන ලද්දේ යැයි" මැටි පිණ්ඩය නොදන්නා සේ ද; එලෙසම, "නවසියයක් මාංශ පේෂීන්ගෙන් මා තවරා ඇතැයි" ඇට සැකිල්ල නොදනියි. "මා විසින් ඇට සැකිල්ල තවරන ලද්දේ යැයි" මස් ද නොදනියි. මේ ධර්මතාවෝ ඔවුනොවුන් කෙරෙහි අවධානයක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක් රහිතය. මෙසේ මස් නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි, අචේතනිකය, අව්‍යකෘතය, හිස්ය, සත්වයකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුත් පඨවි ධාතුවකි.

317. න්හාරු සරීරබ්භන්තරෙ අට්ඨීනි ආබන්ධමානා ඨිතා. තත්ථ යථා වල්ලීහි විනද්ධෙසු කුට්ටදාරූසු න කුට්ටදාරූනි ජානන්ති මයං වල්ලීහි විනද්ධානීති. නපි වල්ලියො ජානන්ති අම්හෙහි කුට්ටදාරූනි විනද්ධානීති, එවමෙව න අට්ඨීනි ජානන්ති මයං න්හාරූහි ආබද්ධානීති. නපි න්හාරූ ජානන්ති අම්හෙහි අට්ඨීනි ආබද්ධානීති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති න්හාරු නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

317. නහර ශරීරය ඇතුළත ඇට එකට බඳිමින් පිහිටා තිබේ. එහිදී, වැල්වලින් බැඳ තබන ලද බිත්ති ලී සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, "අපි වැල්වලින් බඳින ලද්දෙමුයි" බිත්ති ලී නොදන්නා සේ ද, "අප විසින් බිත්ති ලී බඳින ලද්දේ යැයි" වැල් නොදන්නා සේ ද; එලෙසම, "අපි නහරවලින් බඳින ලද්දෙමුයි" ඇට නොදනියි. "අප විසින් ඇට බඳින ලද්දේ යැයි" නහර ද නොදනියි. මේ ධර්මතාවෝ ඔවුනොවුන් කෙරෙහි අවධානයක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක් රහිතය. මෙසේ නහර නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි, අචේතනිකය, අව්‍යකෘතය, හිස්ය, සත්වයකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුත් පඨවි ධාතුවකි.

318. අට්ඨීසු පණ්හිකට්ඨි ගොප්ඵකට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතං. ගොප්ඵකට්ඨි ජඞ්ඝට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතං. ජඞ්ඝට්ඨි ඌරුට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතං. ඌරුට්ඨි කටිට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතං. කටිට්ඨි පිට්ඨිකණ්ටකං උක්ඛිපිත්වා ඨිතං, පිට්ඨිකණ්ටකො ගීවට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතො. ගීවට්ඨි සීසට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතං. සීසට්ඨි ගීවට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතං. ගීවට්ඨි පිට්ඨිකණ්ටකෙ පතිට්ඨිතං. පිට්ඨිකණ්ටකො කටිට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතො. කටිට්ඨි ඌරුට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතං. ඌරුට්ඨි ජඞ්ඝට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතං. ජඞ්ඝට්ඨි ගොප්ඵකට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතං. ගොප්ඵකට්ඨි පණ්හිකට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතං.

318. ඇට අතරින් විලුඹ ඇටය බෝල ඇටය (ගොප් ඇටය) දරාගෙන සිටියි. බෝල ඇටය කෙණ්ඩා ඇටය දරාගෙන සිටියි. කෙණ්ඩා ඇටය කලවා ඇටය දරාගෙන සිටියි. කලවා ඇටය උකුළු ඇටය දරාගෙන සිටියි. උකුළු ඇටය කොඳු ඇට පෙළ දරාගෙන සිටියි. කොඳු ඇට පෙළ බෙල්ලේ ඇටය දරාගෙන සිටියි. බෙල්ලේ ඇටය හිස් කබල දරාගෙන සිටියි. හිස් කබල බෙල්ලේ ඇටය මත පිහිටා තිබේ. බෙල්ලේ ඇටය කොඳු ඇට පෙළ මත පිහිටා තිබේ. කොඳු ඇට පෙළ උකුළු ඇටය මත පිහිටා තිබේ. උකුළු ඇටය කලවා ඇටය මත පිහිටා තිබේ. කලවා ඇටය කෙණ්ඩා ඇටය මත පිහිටා තිබේ. කෙණ්ඩා ඇටය බෝල ඇටය මත පිහිටා තිබේ. බෝල ඇටය විලුඹ ඇටය මත පිහිටා තිබේ.

තත්ථ යථා ඉට්ඨකදාරුගොමයාදිසඤ්චයෙසු න හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා ජානන්ති මයං උපරිමෙ උපරිමෙ උක්ඛිපිත්වා ඨිතාති. නපි උපරිමා උපරිමා ජානන්ති මයං හෙට්ඨිමෙසු හෙට්ඨිමෙසු පතිට්ඨිතාති, එවමෙව න පණ්හිකට්ඨි ජානාති අහං ගොප්ඵකට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න ගොප්ඵකට්ඨි ජානාති අහං ජඞ්ඝට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න ජඞ්ඝට්ඨි ජානාති අහං ඌරුට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න ඌරුට්ඨි ජානාති අහං කටිට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න කටිට්ඨි ජානාති අහං පිට්ඨිකණ්ටකං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න පිට්ඨිකණ්ටකො ජානාති අහං ගීවට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න ගීවට්ඨි ජානාති අහං සීසට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න සීසට්ඨි ජානාති අහං ගීවට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතන්ති. න ගීවට්ඨි ජානාති අහං පිට්ඨිකණ්ටකෙ [Pg.351] පතිට්ඨිතන්ති. න පිට්ඨිකණ්ටකො ජානාති අහං කටිට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතොති. න කටිට්ඨි ජානාති අහං ඌරුට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතන්ති. න ඌරුට්ඨි ජානාති අහං ජඞ්ඝට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතන්ති. න ජඞ්ඝට්ඨි ජානාති අහං ගොප්ඵකට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතන්ති. න ගොප්ඵකට්ඨි ජානාති අහං පණ්හිකට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති අට්ඨි නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

එහිදී, ගඩොල්, ලී, ගොම ආදී ගොඩවල්වල පහළ පහළ ඇති දේ, "අපි ඉහළ ඉහළ ඇති දේ දරාගෙන සිටිමුයි" නොදන්නා සේ ද, ඉහළ ඉහළ ඇති දේ, "අපි පහළ පහළ ඇති දේ මත පිහිටා සිටිමුයි" නොදන්නා සේ ද; එලෙසම, විලුඹ ඇටය, බෝල ඇටය, කෙණ්ඩා ඇටය, කලවා ඇටය, උකුළු ඇටය, කොඳු ඇට පෙළ සහ බෙල්ලේ ඇටය යන මේවා ද තමන් විසින් තමන්ට ඉහළින් ඇති ඇට දරාගෙන සිටින බව නොදනියි. එලෙසම හිස් කබල ඇතුළු සියලු ඉහළ ඇට වර්ග ද තමන් තමන්ට පහළින් ඇති ඇට මත පිහිටා සිටින බව නොදනියි. මේ ධර්මතාවෝ ඔවුනොවුන් කෙරෙහි අවධානයක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක් රහිතය. මෙසේ ඇට නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි, අචේතනිකය, අව්‍යකෘතය, හිස්ය, සත්වයකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුත් පඨවි ධාතුවකි.

319. අට්ඨිමිඤ්ජං තෙසං තෙසං අට්ඨීනං අබ්භන්තරෙ ඨිතං. තත්ථ යථා වෙළුපබ්බාදීනං අන්තො පක්ඛිත්තඡින්නවෙත්තග්ගාදීසු න වෙළුපබ්බාදීනි ජානන්ති අම්හෙසු වෙත්තග්ගාදීනි පක්ඛිත්තානීති. නපි වෙත්තග්ගාදීනි ජානන්ති මයං වෙළුපබ්බාදීසු ඨිතානීති, එවමෙව න අට්ඨීනි ජානන්ති අම්හාකං අන්තො මිඤ්ජං ඨිතන්ති. නාපි මිඤ්ජං ජානාති අහං අට්ඨීනං අන්තො ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති අට්ඨිමිඤ්ජං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

319. ඇටමිදුළු ඒ ඒ ඇටවල ඇතුළත පිහිටා ඇත. එහි උදාහරණයක් ලෙස, උණ බම්බු ආදියෙහි ඇතුළත බහා ඇති වේවැල් අංකුර ආදිය දෙස බැලූ විට, එම උණ බම්බු ආදිය "අප තුළ වේවැල් අංකුර බහා ඇතැයි" නොදන්නා අතර, එම වේවැල් අංකුර ද "අපි උණ බම්බු තුළ සිටිමු" යැයි නොදනිති. එලෙසම, ඇටවල් ද "අප තුළ ඇටමිදුළු පිහිටා ඇතැයි" නොදන්නා අතර, ඇටමිදුළු ද "මම ඇටවල් තුළ පිහිටා සිටිමි" යැයි නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ එකිනෙකා කෙරෙහි අවධානයක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති. මෙසේ ඇටමිදුළු නම් වූයේ මේ ශරීරයෙහි වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවන, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ පඨවි ධාතුවකි.

320. වක්කං ගලවාටකතො නික්ඛන්තෙන එකමූලෙන ථොකං ගන්ත්වා ද්විධා භින්නෙන ථූලන්හාරුනා විනිබද්ධං හුත්වා හදයමංසං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතං. තත්ථ යථා වණ්ටුපනිබද්ධෙ අම්බඵලද්වයෙ න වණ්ටං ජානාති මයා අම්බඵලද්වයං උපනිබද්ධන්ති. නපි අම්බඵලද්වයං ජානාති අහං වණ්ටෙන උපනිබද්ධන්ති, එවමෙව න ථූලන්හාරු ජානාති මයා වක්කං උපනිබද්ධන්ති. නපි වක්කං ජානාති අහං ථූලන්හාරුනා උපනිබද්ධන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති වක්කං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

320. වකුගඩුව යනු උගුරේ සිට නික්මුණු එක් මුලකින් යුක්තව මදක් දුර ගොස් දෙකට බෙදුණු ඝන නහරයකින් බැඳී, හෘදය මාංශය වටා පිහිටා තිබෙන්නකි. එහි උදාහරණයක් ලෙස, නැට්ටකින් එකට බැඳුණු අඹ ගෙඩි දෙකක් ඇති විට, එම නැට්ට "මා විසින් අඹ ගෙඩි දෙක බැඳ තබන ලද්දේය" යැයි නොදන්නා අතර, එම අඹ ගෙඩි දෙක ද "අපි නැට්ට මගින් බැඳී සිටිමු" යැයි නොදනිති. එලෙසම, ඝන නහරය ද "මා විසින් වකුගඩුව බැඳ තබන ලද්දේය" යැයි නොදන්නා අතර, වකුගඩුව ද "මම ඝන නහරය මගින් බැඳී සිටිමි" යැයි නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ එකිනෙකා කෙරෙහි අවධානයක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති. මෙසේ වකුගඩුව නම් වූයේ මේ ශරීරයෙහි වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවන, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ පඨවි ධාතුවකි.

321. හදයං සරීරබ්භන්තරෙ උරට්ඨිපඤ්ජරමජ්ඣං නිස්සාය ඨිතං. තත්ථ යථා ජිණ්ණසන්දමානිකපඤ්ජරං නිස්සාය ඨපිතාය මංසපෙසියා න සන්දමානිකපඤ්ජරබ්භන්තරං ජානාති මං නිස්සාය මංසපෙසි ඨිතාති. නපි මංසපෙසි ජානාති අහං ජිණ්ණසන්දමානිකපඤ්ජරං නිස්සාය ඨිතාති, එවමෙව න උරට්ඨිපඤ්ජරබ්භන්තරං ජානාති මං නිස්සාය හදයං ඨිතන්ති. නපි හදයං ජානාති අහං උරට්ඨිපඤ්ජරං නිස්සාය ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ [Pg.352] ධම්මා. ඉති හදයං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

321. හෘදය ශරීරය ඇතුළත ළය ඇට කූඩුව මැද ඇසුරු කර පිහිටා ඇත. එහි උදාහරණයක් ලෙස, දිරාගිය දෝලාවක කූඩුවක් ඇසුරු කර තබන ලද මස් වැදැල්ලක් ඇති විට, එම දෝලා කූඩුව ඇතුළත කොටස "මා ඇසුරු කර මස් වැදැල්ල පිහිටා ඇතැයි" නොදන්නා අතර, මස් වැදැල්ල ද "මම දිරාගිය දෝලා කූඩුව ඇසුරු කර සිටිමි" යැයි නොදනී. එලෙසම, ළය ඇට කූඩුව ඇතුළත කොටස ද "මා ඇසුරු කර හෘදය පිහිටා ඇතැයි" නොදන්නා අතර, හෘදය ද "මම ළය ඇට කූඩුව ඇසුරු කර සිටිමි" යැයි නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ එකිනෙකා කෙරෙහි අවධානයක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති. මෙසේ හෘදය නම් වූයේ මේ ශරීරයෙහි වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවන, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ පඨවි ධාතුවකි.

322. යකනං අන්තොසරීරෙ ද්වින්නං ථනානමබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං නිස්සාය ඨිතං. තත්ථ යථා උක්ඛලිකපාලපස්සම්හි ලග්ගෙ යමකමංසපිණ්ඩෙ න උක්ඛලිකපාලපස්සං ජානාති මයි යමකමංසපිණ්ඩො ලග්ගොති. නපි යමකමංසපිණ්ඩො ජානාති අහං උක්ඛලිකපාලපස්සෙ ලග්ගොති, එවමෙව න ථනානමබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං ජානාති මං නිස්සාය යකනං ඨිතන්ති. නපි යකනං ජානාති අහං ථනානමබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං නිස්සාය ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති යකනං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

322. අක්මාව ශරීරය ඇතුළත පියයුරු දෙක අතර දකුණු පස ඇසුරු කර පිහිටා ඇත. එහි උදාහරණයක් ලෙස, මැටි වළඳක පිටිපස ඇලී ඇති මස් වැදැල්ලක් ඇති විට, එම මැටි වළඳ "මා තුළ මස් වැදැල්ල ඇලී ඇතැයි" නොදන්නා අතර, මස් වැදැල්ල ද "මම වළඳේ ඇලී සිටිමි" යැයි නොදනී. එලෙසම, පියයුරු දෙක අතර දකුණු පස ද "මා ඇසුරු කර අක්මාව පිහිටා ඇතැයි" නොදන්නා අතර, අක්මාව ද "මම පියයුරු දෙක අතර දකුණු පස ඇසුරු කර සිටිමි" යැයි නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ එකිනෙකා කෙරෙහි අවධානයක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති. මෙසේ අක්මාව නම් වූයේ මේ ශරීරයෙහි වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවන, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ පඨවි ධාතුවකි.

323. කිලොමකෙසු පටිච්ඡන්නකිලොමකං හදයඤ්ච වක්කඤ්ච පරිවාරෙත්වා ඨිතං. අප්පටිච්ඡන්නකිලොමකං සකලසරීරෙ චම්මස්ස හෙට්ඨතො මංසං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං. තත්ථ යථා පිලොතිකපලිවෙඨිතෙ මංසෙ න මංසං ජානාති අහං පිලොතිකාය පලිවෙඨිතන්ති. නපි පිලොතිකා ජානාති මයා මංසං පලිවෙඨිතන්ති, එවමෙව න වක්කහදයානි සකලසරීරෙ ච මංසං ජානාති අහං කිලොමකෙන පටිච්ඡන්නන්ති. නපි කිලොමකං ජානාති මයා වක්කහදයානි සකලසරීරෙ ච මංසං පටිච්ඡන්නන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති කිලොමකං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

323. දළමස් (පටල) අතරින්, වැසුණු දළමස හෘදය හා වකුගඩුව පිරිවරා පිහිටා ඇත. නොවැසුණු දළමස මුළු ශරීරයෙහිම සමට යටින් මස් වසා පිහිටා ඇත. එහි උදාහරණයක් ලෙස, රෙදි කඩකින් ඔතන ලද මස් වැදැල්ලක් ඇති විට, එම මස් වැදැල්ල "මම රෙදි කඩකින් ඔතන ලද්දෙමි" යැයි නොදන්නා අතර, රෙදි කඩ ද "මා විසින් මස් වැදැල්ල ඔතන ලද්දේය" යැයි නොදනී. එලෙසම, වකුගඩු, හෘදය හා මුළු ශරීරයේ මස් ද "අපි පටලයකින් වැසී සිටිමු" යැයි නොදන්නා අතර, පටලය ද "මා විසින් වකුගඩු, හෘදය හා මුළු ශරීරයේ මස් වසන ලද්දේය" යැයි නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ එකිනෙකා කෙරෙහි අවධානයක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති. මෙසේ දළමස නම් වූයේ මේ ශරීරයෙහි වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවන, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ පඨවි ධාතුවකි.

324. පිහකං හදයස්ස වාමපස්සෙ උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතං. තත්ථ යථා කොට්ඨමත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතාය ගොමයපිණ්ඩියා න කොට්ඨමත්ථකපස්සං ජානාති ගොමයපිණ්ඩි මං නිස්සාය ඨිතාති. නපි ගොමයපිණ්ඩි ජානාති අහං කොට්ඨමත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතාති, එවමෙව න උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං ජානාති පිහකං මං නිස්සාය ඨිතන්ති. නපි පිහකං ජානාති අහං උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති පිහකං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

324. ප්ලීහාව හෘදයේ වම් පසින් ආමාශ පටලයේ ඉහළ කොටස ඇසුරු කර පිහිටා ඇත. එහි උදාහරණයක් ලෙස, අටුවක ඉහළ කොටස ඇසුරු කර පිහිටි ගොම පිඩක් ඇති විට, එම අටුවේ ඉහළ කොටස "මා ඇසුරු කර ගොම පිඩ පිහිටා ඇතැයි" නොදන්නා අතර, ගොම පිඩ ද "මම අටුවේ ඉහළ කොටස ඇසුරු කර සිටිමි" යැයි නොදනී. එලෙසම, ආමාශ පටලයේ ඉහළ කොටස ද "මා ඇසුරු කර ප්ලීහාව පිහිටා ඇතැයි" නොදන්නා අතර, ප්ලීහාව ද "මම ආමාශ පටලයේ ඉහළ කොටස ඇසුරු කර සිටිමි" යැයි නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ එකිනෙකා කෙරෙහි අවධානයක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති. මෙසේ ප්ලීහාව නම් වූයේ මේ ශරීරයෙහි වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවන, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ පඨවි ධාතුවකි.

325. පප්ඵාසං [Pg.353] සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානමන්තරෙ හදයඤ්ච යකනඤ්ච උපරි ඡාදෙත්වා ඔලම්බන්තං ඨිතං. තත්ථ යථා ජිණ්ණකොට්ඨබ්භන්තරෙ ලම්බමානෙ සකුණකුලාවකෙ න ජිණ්ණකොට්ඨබ්භන්තරං ජානාති මයි සකුණකුලාවකො ලම්බමානො ඨිතොති. නපි සකුණකුලාවකො ජානාති අහං ජිණ්ණකොට්ඨබ්භන්තරෙ ලම්බමානො ඨිතොති, එවමෙව න තං සරීරබ්භන්තරං ජානාති මයි පප්ඵාසං ලම්බමානං ඨිතන්ති. නපි පප්ඵාසං ජානාති අහං එවරූපෙ සරීරබ්භන්තරෙ ලම්බමානං ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති පප්ඵාසං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

325. පෙනහැල්ල ශරීරය ඇතුළත පියයුරු දෙක අතර හෘදය හා අක්මාව ඉහළින් වසා එල්ලෙමින් පිහිටා ඇත. එහි උදාහරණයක් ලෙස, දිරාගිය අටුවක් ඇතුළත එල්ලෙමින් පවතින කුරුලු කූඩුවක් ඇති විට, එම දිරාගිය අටුව ඇතුළත කොටස "මා තුළ කුරුලු කූඩුවක් එල්ලෙමින් පවතී" යැයි නොදන්නා අතර, කුරුලු කූඩුව ද "මම දිරාගිය අටුව ඇතුළත එල්ලෙමින් සිටිමි" යැයි නොදනී. එලෙසම, ඒ ශරීර අභ්‍යන්තරය ද "මා තුළ පෙනහැල්ල එල්ලෙමින් පවතී" යැයි නොදන්නා අතර, පෙනහැල්ල ද "මම මෙවැනි ශරීර අභ්‍යන්තරයක එල්ලෙමින් සිටිමි" යැයි නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ එකිනෙකා කෙරෙහි අවධානයක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති. මෙසේ පෙනහැල්ල නම් වූයේ මේ ශරීරයෙහි වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකතය, ශුන්ූය, සත්වයෙකු නොවන, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ පඨවි ධාතුවකි.

326. අන්තං ගලවාටකකරීසමග්ගපරියන්තෙ සරීරබ්භන්තරෙ ඨිතං. තත්ථ යථා ලොහිතදොණිකාය ඔභුජිත්වා ඨපිතෙ ඡින්නසීසධම්මනිකළෙවරෙ න ලොහිතදොණි ජානාති මයි ධම්මනිකළෙවරං ඨිතන්ති. නපි ධම්මනිකළෙවරං ජානාති අහං ලොහිතදොණියා ඨිතන්ති, එවමෙව න සරීරබ්භන්තරං ජානාති මයි අන්තං ඨිතන්ති. නපි අන්තං ජානාති අහං සරීරබ්භන්තරෙ ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති අන්තං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

326. බඩවැල උගුරේ සිට මළ මාර්ගය දක්වා වූ ශරීර අභ්‍යන්තරයෙහි පිහිටා ඇත. එහි උදාහරණයක් ලෙස, ලේ බඳුනක දවටා තබන ලද හිස සිඳි ගැරඬි කඳක් ඇති විට, එම ලේ බඳුන "මා තුළ ගැරඬි කඳ පිහිටා ඇතැයි" නොදන්නා අතර, ගැරඬි කඳ ද "මම ලේ බඳුනක සිටිමි" යැයි නොදනී. එලෙසම, ශරීර අභ්‍යන්තරය ද "මා තුළ බඩවැල පිහිටා ඇතැයි" නොදන්නා අතර, බඩවැල ද "මම ශරීර අභ්‍යන්තරයෙහි සිටිමි" යැයි නොදනී. මේ ධර්මතාවෝ එකිනෙකා කෙරෙහි අවධානයක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිත වූවෝ වෙති. මෙසේ බඩවැල නම් වූයේ මේ ශරීරයෙහි වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවන, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ පඨවි ධාතුවකි.

327. අන්තගුණං අන්තන්තරෙ එකවීසතිඅන්තභොගෙ බන්ධිත්වා ඨිතං. තත්ථ යථා පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකං සිබ්බෙත්වා ඨිතෙසු රජ්ජුකෙසු න පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකං ජානාති රජ්ජුකා මං සිබ්බිත්වා ඨිතාති. නපි රජ්ජුකා ජානන්ති මයං පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකං සිබ්බිත්වා ඨිතාති, එවමෙව න අන්තං ජානාති අන්තගුණං මං ආබන්ධිත්වා ඨිතන්ති. නපි අන්තගුණං ජානාති අහං අන්තං ආබන්ධිත්වා ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති අන්තගුණං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

327. අතුණුබහන (අතුණුසඟල) මහා අන්ත්‍රය තුළ විසි එක් තැනකින් එතී බැඳී පවතී. එහිදී පාපිස්නාවක් නූල්වලින් මසා තිබෙන විට, පාපිස්නාව 'නූල් මා මසා පවතී' යැයි නොදන්නා සේම, නූල් ද 'අපි පාපිස්නාව මසා පවතින්නෙමු' යැයි නොදනී. එමෙන්ම මහා අන්ත්‍රය 'අතුණුබහන මා බැඳගෙන පවතී' යැයි නොදන්නා අතර, අතුණුබහන ද 'මම මහා අන්ත්‍රය බැඳගෙන පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. මේ ධර්මයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිහිකිරීමක් හෝ විමසීමක් රහිත වූවාහු වෙති. මෙසේ අතුණුබහන නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි; චේතනා රහිත ය, අව්‍යකෘත ය, හිස් ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ පඨවි ධාතුවකි.

328. උදරියං උදරෙ ඨිතං අසිතපීතඛායිතසායිතං. තත්ථ යථා සුවානදොණියං ඨිතෙ සුවානවමථුම්හි න සුවානදොණි ජානාති මයි සුවානවමථු ඨිතොති. නපි සුවානවමථු ජානාති අහං සුවානදොණියං ඨිතොති, එවමෙව න උදරං ජානාති මයි උදරියං ඨිතන්ති[Pg.354]. නපි උදරියං ජානාති අහං උදරෙ ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති උදරියං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

328. නොපැසවූ ආහාරය ආමාශයෙහි (ආහාර ගබඩාවෙහි) පවතින අනුභව කළ, පානය කළ, සැපූ සහ රස බැලූ දෙයයි. එහිදී බල්ලෙකුගේ කෑම බඳුනක බල්ලා වැමෑරූ වමනය පවතින විට, ඒ බඳුන 'මා තුළ වමනය පවතී' යැයි නොදන්නා සේම, වමනය ද 'මම බඳුන තුළ පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. එමෙන්ම ආමාශය 'මා තුළ නොපැසවූ ආහාර පවතී' යැයි නොදන්නා අතර, නොපැසවූ ආහාරය ද 'මම ආමාශය තුළ පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. මේ ධර්මයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිහිකිරීමක් හෝ විමසීමක් රහිත වූවාහු වෙති. මෙසේ නොපැසවූ ආහාරය නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි; චේතනා රහිත ය, අව්‍යකෘත ය, හිස් ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ පඨවි ධාතුවකි.

329. කරීසං පක්කාසයසඞ්ඛාතෙ අට්ඨඞ්ගුලවෙළුපබ්බසදිසෙ අන්තපරියොසානෙ ඨිතං. තත්ථ යථා වෙළුපබ්බෙ ඔමද්දිත්වා පක්ඛිත්තාය සණ්හපණ්ඩුමත්තිකාය න වෙළුපබ්බං ජානාති මයි පණ්ඩුමත්තිකා ඨිතාති. නපි පණ්ඩුමත්තිකා ජානාති අහං වෙළුපබ්බෙ ඨිතාති, එවමෙව න පක්කාසයො ජානාති මයි කරීසං ඨිතන්ති. නපි කරීසං ජානාති අහං පක්කාසයෙ ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති කරීසං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

329. අසූචි පක්වාශය යැයි කියනු ලබන, අඟල් අටක් පමණ වූ උණ පුරුකක් බඳු මහා අන්ත්‍රයේ කෙළවරෙහි පවතී. එහිදී උණ පුරුකකට මෘදු කහ මැටි පුරවා තිබෙන විට, උණ පුරුක 'මා තුළ මැටි පවතී' යැයි නොදන්නා සේම, මැටි ද 'මම උණ පුරුක තුළ පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. එමෙන්ම පක්වාශය 'මා තුළ අසූචි පවතී' යැයි නොදන්නා අතර, අසූචි ද 'මම පක්වාශය තුළ පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. මේ ධර්මයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිහිකිරීමක් හෝ විමසීමක් රහිත වූවාහු වෙති. මෙසේ අසූචි නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි; චේතනා රහිත ය, අව්‍යකෘත ය, හිස් ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ පඨවි ධාතුවකි.

330. මත්ථලුඞ්ගං සීසකටාහබ්භන්තරෙ ඨිතං. තත්ථ යථා පුරාණලාබුකටාහෙ පක්ඛිත්තාය පිට්ඨපිණ්ඩියා න ලාබුකටාහං ජානාති මයි පිට්ඨපිණ්ඩි ඨිතාති. නපි පිට්ඨපිණ්ඩි ජානාති අහං ලාබුකටාහෙ ඨිතාති, එවමෙව න සීසකටාහබ්භන්තරං ජානාති මයි මත්ථලුඞ්ගං ඨිතන්ති. නපි මත්ථලුඞ්ගං ජානාති අහං සීසකටාහබ්භන්තරෙ ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති මත්ථලුඞ්ගං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

330. මොළය හිස්කබල ඇතුළත පවතී. එහිදී පැරණි ලබු කබලකට පිටි ගුලියක් දැමූ විට, ලබු කබල 'මා තුළ පිටි ගුලියක් පවතී' යැයි නොදන්නා සේම, පිටි ගුලිය ද 'මම ලබු කබල තුළ පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. එමෙන්ම හිස්කබල ඇතුළත 'මා තුළ මොළය පවතී' යැයි නොදන්නා අතර, මොළය ද 'මම හිස්කබල තුළ පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. මේ ධර්මයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිහිකිරීමක් හෝ විමසීමක් රහිත වූවාහු වෙති. මෙසේ මොළය නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි; චේතනා රහිත ය, අව්‍යකෘත ය, හිස් ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුක්ත වූ පඨවි ධාතුවකි.

331. පිත්තෙසු අබද්ධපිත්තං ජීවිතින්ද්‍රියපටිබද්ධං සකලසරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං. බද්ධපිත්තං පිත්තකොසකෙ ඨිතං. තත්ථ යථා පූවං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතෙ තෙලෙ න පූවං ජානාති තෙලං මං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතන්ති. නපි තෙලං ජානාති අහං පූවං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතන්ති, එවමෙව න සරීරං ජානාති අබද්ධපිත්තං මං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතන්ති. නපි අබද්ධපිත්තං ජානාති අහං සරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතන්ති. යථා වස්සොදකෙන පුණ්ණෙ කොසාතකිකොසකෙ න කොසාතකිකොසකො ජානාති මයි වස්සොදකං ඨිතන්ති. නපි වස්සොදකං ජානාති අහං කොසාතකිකොසකෙ ඨිතන්ති, එවමෙව න පිත්තකොසකො ජානාති මයි බද්ධපිත්තං ඨිතන්ති. නපි බද්ධපිත්තං ජානාති අහං පිත්තකොසකෙ ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා[Pg.355]. ඉති පිත්තං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

331. පිත වර්ග දෙක අතරින්, අබද්ධ පිත ජීවිතේන්ද්‍රිය හා බැඳී මුළු ශරීරය පුරා පැතිර පවතී. බද්ධ පිත පිත්තාශය තුළ පවතී. එහිදී තෙල් තැවරූ කැවුමක තෙල් පවතින විට, කැවුම 'තෙල් මා තුළ පැතිර පවතී' යැයි නොදන්නා සේම, තෙල් ද 'මම කැවුම තුළ පැතිර පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. එමෙන්ම ශරීරය 'අබද්ධ පිත මා තුළ පැතිර පවතී' යැයි නොදන්නා අතර, අබද්ධ පිත ද 'මම ශරීරය පුරා පැතිර පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. වැසි ජලයෙන් පිරුණු වැටකොළු ගෙඩියක, වැටකොළු ගෙඩිය 'මා තුළ වැසි ජලය පවතී' යැයි නොදන්නා සේම, වැසි ජලය ද 'මම වැටකොළු ගෙඩිය තුළ පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. එමෙන්ම පිත්තාශය 'මා තුළ බද්ධ පිත පවතී' යැයි නොදන්නා අතර, බද්ධ පිත ද 'මම පිත්තාශය තුළ පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. මේ ධර්මයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිහිකිරීමක් හෝ විමසීමක් රහිත වූවාහු වෙති. මෙසේ පිත නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි; චේතනා රහිත ය, අව්‍යකෘත ය, හිස් ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, දියර ස්වභාවය ඇති, බැඳෙන ලක්ෂණයෙන් යුත් ආපෝ ධාතුවකි.

332. සෙම්හං එකපත්ථපූරප්පමාණං උදරපටලෙ ඨිතං. තත්ථ යථා උපරි සඤ්ජාතඵෙණපටලාය චන්දනිකාය න චන්දනිකා ජානාති මයි ඵෙණපටලං ඨිතන්ති. නපි ඵෙණපටලං ජානාති අහං චන්දනිකාය ඨිතන්ති, එවමෙව න උදරපටලං ජානාති මයි සෙම්හං ඨිතන්ති. නපි සෙම්හං ජානාති අහං උදරපටලෙ ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති සෙම්හං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

332. සෙම පතක් පමණ ප්‍රමාණයෙන් ආමාශ පටලය මත පවතී. එහිදී කුණු වළක් මතුපිට පෙන තට්ටුවක් ඇති විට, කුණු වළ 'මා මතුපිට පෙන තට්ටුව පවතී' යැයි නොදන්නා සේම, පෙන තට්ටුව ද 'මම කුණු වළ මතුපිට පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. එමෙන්ම ආමාශ පටලය 'මා මත සෙම පවතී' යැයි නොදන්නා අතර, සෙම ද 'මම ආමාශ පටලය මත පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. මේ ධර්මයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිහිකිරීමක් හෝ විමසීමක් රහිත වූවාහු වෙති. මෙසේ සෙම නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි; චේතනා රහිත ය, අව්‍යකෘත ය, හිස් ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, දියර ස්වභාවය ඇති, බැඳෙන ලක්ෂණයෙන් යුත් ආපෝ ධාතුවකි.

333. පුබ්බො අනිබද්ධොකාසො යත්ථ යත්ථෙව ඛාණුකණ්ටකප්පහරණඅග්ගිජාලාදීහි අභිහතෙ සරීරප්පදෙසෙ ලොහිතං සණ්ඨහිත්වා පච්චති, ගණ්ඩපීළකාදයො වා උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තත්ථ තිට්ඨති. තත්ථ යථා ඵරසුප්පහාරාදිවසෙන පග්ඝරිතනිය්‍යාසෙ රුක්ඛෙ න රුක්ඛස්ස පහාරාදිප්පදෙසා ජානන්ති අම්හෙසු නිය්‍යාසො ඨිතොති, නපි නිය්‍යාසො ජානාති අහං රුක්ඛස්ස පහාරාදිප්පදෙසෙසු ඨිතොති, එවමෙව න සරීරස්ස ඛාණුකණ්ටකාදීහි අභිහතප්පදෙසා ජානන්ති අම්හෙසු පුබ්බො ඨිතොති. නපි පුබ්බො ජානාති අහං තෙසු පදෙසෙසු ඨිතොති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති පුබ්බො නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

333. සැරව සඳහා නියමිත ස්ථානයක් නැත; කොට කොටු, කටු, පහරදීම්, ගිනිදැල් ආදියෙන් පහර වැදුණු ශරීර ස්ථානවල ලේ රැස්වී පැසවද්දී, හෝ ගෙඩි ආදිය හටගන්නා විට ඒ ඒ ස්ථානවල සැරව පවතී. එහිදී පොරෝ පහරවල් වැදීමෙන් ගසකින් කිරි (මැලියම්) වැගිරෙන විට, ගසෙහි පහර වැදුණු ස්ථාන 'අප තුළ කිරි පවතී' යැයි නොදන්නා සේම, කිරි ද 'මම ගසෙහි පහර වැදුණු ස්ථානවල පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. එමෙන්ම ශරීරයේ කටු, කොටු ආදිය වැදුණු ස්ථාන 'අප තුළ සැරව පවතී' යැයි නොදන්නා අතර, සැරව ද 'මම ඒ ඒ ස්ථානවල පවතින්නෙමි' යැයි නොදනී. මේ ධර්මයෝ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිහිකිරීමක් හෝ විමසීමක් රහිත වූවාහු වෙති. මෙසේ සැරව නම් මේ ශරීරයෙහි වෙන් වූ කොටසකි; චේතනා රහිත ය, අව්‍යකෘත ය, හිස් ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, දියර ස්වභාවය ඇති, බැඳෙන ලක්ෂණයෙන් යුත් ආපෝ ධාතුවකි.

334. ලොහිතෙසු සංසරණලොහිතං පිත්තං විය සකලසරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං. සන්නිචිතලොහිතං යකනට්ඨානස්ස හෙට්ඨාභාගං පූරෙත්වා එකපත්ථපූරමත්තං වක්කහදයයකනපප්ඵාසානි තෙමෙන්තං ඨිතං. තත්ථ සංසරණලොහිතෙ අබද්ධපිත්තසදිසොව විනිච්ඡයො. ඉතරං පන යථා ජජ්ජරකපාලෙ ඔවට්ඨෙ උදකෙ හෙට්ඨා ලෙඩ්ඩුඛණ්ඩාදීනි තෙමයමානෙ න ලෙඩ්ඩුඛණ්ඩාදීනි ජානන්ති මයං උදකෙන තෙමියමානාති. නපි උදකං ජානාති අහං [Pg.356] ලෙඩ්ඩුඛණ්ඩාදීනි තෙමෙමීති, එවමෙව න යකනස්ස හෙට්ඨාභාගට්ඨානං වක්කාදීනි වා ජානන්ති මයි ලොහිතං ඨිතං අම්හෙ වා තෙමයමානං ඨිතන්ති. නපි ලොහිතං ජානාති අහං යකනස්ස හෙට්ඨාභාගං පූරෙත්වා වක්කාදීනි තෙමයමානං ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති ලොහිතං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

334. ලේ අතරින්, සංසරණය වන ලේ (සංසරණ ලෝහිතය) අබද්ධ පිත මෙන් මුළු සිරුරෙහිම පැතිර පවතී. එක්රැස් වූ ලේ (සන්නිචිත ලෝහිතය) අක්මාවට පහළ කොටස පුරවා ගනිමින්, පත්තක් (නැළියක්) පමණ ප්‍රමාණයක් වී, වකුගඩු, හෘදය, අක්මාව සහ පෙනහළු තෙත් කරමින් පවතී. එහි සංසරණ ලෝහිතය පිළිබඳ විනිශ්චය අබද්ධ පිත හා සමාන වේ. අනෙක් ලේ වර්ගය (එක්රැස් වූ ලේ) පිළිබඳ විනිශ්චය මෙසේය: සිදුරු සහිත පැරණි මැටි බඳුනක් වැස්සට තෙමුණු විට, එහි පහළ ඇති ගල් කැට ආදිය එම බඳුනේ රැඳි ජලයෙන් තෙත් වුවද, එම ගල් කැට 'අපි ජලයෙන් තෙත් වන්නෙමු' යි නොදනී. ජලය ද 'මම ගල් කැට තෙත් කරමි' යි නොදනී. එලෙසම, අක්මාවට පහළ ප්‍රදේශය හෝ වකුගඩු ආදිය 'ලේ අප තුළ පවතී' කියා හෝ 'ලේ අප තෙත් කරමින් පවතී' කියා නොදනී. ලේ ද 'මම අක්මාවට පහළ කොටස පුරවා වකුගඩු ආදිය තෙත් කරමින් සිටිමි' යි නොදනී. මේ ධර්මයෝ එකිනෙකා කෙරෙහි සිහියක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිතය. මෙසේ ලේ නම් මේ ශරීරයෙහි වූ වෙන් වූ කොටසකි; අචේතනික ය, අව්‍යාකෘත ය, ශූන්‍ය ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, දියරමය වූ බැඳ තබන ස්වභාවය ඇති ආපෝ ධාතුවකි.

335. සෙදො අග්ගිසන්තාපාදිකාලෙසු කෙසලොමකූපවිවරානි පූරෙත්වා තිට්ඨති චෙව පග්ඝරති ච. තත්ථ යථා උදකා අබ්බූළ්හමත්තෙසු භිසමුළාලකුමුදනාළකලාපෙසු න භිසාදිකලාපවිවරානි ජානන්ති අම්හෙහි උදකං පග්ඝරතීති. නපි භිසාදිකලාපවිවරෙහි පග්ඝරන්තං උදකං ජානාති අහං භිසාදිකලාපවිවරෙහි පග්ඝරාමීති, එවමෙව න කෙසලොමකූපවිවරානි ජානන්ති අම්හෙහි සෙදො පග්ඝරතීති. නපි සෙදො ජානාති අහං කෙසලොමකූපවිවරෙහි පග්ඝරාමීති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති සෙදො නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

335. ස්වේදය (දහදිය) ගින්නෙන් රත් වූ අවස්ථාවලදී රෝම කූප සිදුරු පුරවා පවතින අතර වැගිරෙයි ද වේ. එහිදී, ජලයෙන් ගොඩට ගත් විගස නෙළුම් අල, නෙළුම් දඬු සහ කුමුදු දඬු මිටිවල සිදුරුවලින් ජලය වැගිරෙන විට, එම දඬු මිටි 'අප තුළින් ජලය වැගිරෙයි' කියා නොදනී. එම සිදුරුවලින් වැගිරෙන ජලය ද 'මම මෙම සිදුරුවලින් වැගිරෙමි' යි නොදනී. එලෙසම, රෝම කූප සිදුරු 'අප තුළින් දහදිය වැගිරෙයි' කියා නොදනී. දහදිය ද 'මම රෝම කූප සිදුරු තුළින් වැගිරෙමි' යි නොදනී. මේ ධර්මයෝ එකිනෙකා කෙරෙහි සිහියක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිතය. මෙසේ දහදිය නම් මේ ශරීරයෙහි වූ වෙන් වූ කොටසකි; අචේතනික ය, අව්‍යාකෘත ය, ශූන්‍ය ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, දියරමය වූ බැඳ තබන ස්වභාවය ඇති ආපෝ ධාතුවකි.

336. මෙදො ථූලස්ස සකලසරීරං ඵරිත්වා කිසස්ස ජඞ්ඝමංසාදීනි නිස්සාය ඨිතො පත්ථින්නසිනෙහො. තත්ථ යථා හලිද්දිපිලොතිකපටිච්ඡන්නෙ මංසපුඤ්ජෙ න මංසපුඤ්ජො ජානාති මං නිස්සාය හලිද්දිපිලොතිකා ඨිතාති. නපි හලිද්දිපිලොතිකා ජානාති අහං මංසපුඤ්ජං නිස්සාය ඨිතාති, එවමෙව න සකලසරීරෙ ජඞ්ඝාදීසු වා මංසං ජානාති මං නිස්සාය මෙදො ඨිතොති. නපි මෙදො ජානාති අහං සකලසරීරෙ ජඞ්ඝාදීසු වා මංසං නිස්සාය ඨිතොති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති මෙදො නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො පත්ථින්නයූසො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

336. මේදය (තෙල් පටක) යනු මහත පුද්ගලයාගේ මුළු සිරුරෙහි පැතිර පවතින, කෙට්ටු පුද්ගලයාගේ කෙණ්ඩ මස් ආදිය ඇසුරු කොට පවතින, මිදුණු තෙල් ස්වභාවයයි. එහිදී, කහ තැවරූ පරණ රෙදි කඩකින් මස් ගොඩක් වැසූ විට, එම මස් ගොඩ 'මාව ඇසුරු කොට කහ රෙදි කඩ පවතී' කියා නොදනී. කහ රෙදි කඩ ද 'මම මස් ගොඩ ඇසුරු කොට පවතිමි' යි නොදනී. එලෙසම, මුළු සිරුරෙහි හෝ කෙණ්ඩ මස් ආදියෙහි පවතින මාංශය 'මාව ඇසුරු කොට මේදය පවතී' යි නොදනී. මේදය ද 'මම මාංශය ඇසුරු කොට පවතිමි' යි නොදනී. මේ ධර්මයෝ එකිනෙකා කෙරෙහි සිහියක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිතය. මෙසේ මේදය නම් මේ ශරීරයෙහි වූ වෙන් වූ කොටසකි; අචේතනික ය, අව්‍යාකෘත ය, ශූන්‍ය ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, උකු දියරමය වූ බැඳ තබන ස්වභාවය ඇති ආපෝ ධාතුවකි.

337. අස්සු [Pg.357] යදා සඤ්ජායති තදා අක්ඛිකූපකෙ පූරෙත්වා තිට්ඨති වා පග්ඝරති වා. තත්ථ යථා උදකපුණ්ණෙසු තරුණතාලට්ඨිකූපකෙසු න තරුණතාලට්ඨිකූපකා ජානන්ති අම්හෙසු උදකං ඨිතන්ති. නපි තරුණතාලට්ඨිකූපකෙසු උදකං ජානාති අහං තරුණතාලට්ඨිකූපකෙසු ඨිතන්ති, එවමෙව න අක්ඛිකූපකා ජානන්ති අම්හෙසු අස්සු ඨිතන්ති. නපි අස්සු ජානාති අහං අක්ඛිකූපකෙසු ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති අස්සු නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

337. කඳුළු හටගත් විට, ඇස් ගුල් පුරවා පවතින අතර වැගිරෙයි ද වේ. එහිදී, ජලයෙන් පිරුණු ළපටි තල් ඇට සිදුරු 'අප තුළ ජලය පවතී' යි නොදනී. ජලය ද 'මම ළපටි තල් ඇට සිදුරු තුළ පවතිමි' යි නොදනී. එලෙසම, ඇස් ගුල් 'අප තුළ කඳුළු පවතී' යි නොදනී. කඳුළු ද 'මම ඇස් ගුල් තුළ පවතිමි' යි නොදනී. මේ ධර්මයෝ එකිනෙකා කෙරෙහි සිහියක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිතය. මෙසේ කඳුළු නම් මේ ශරීරයෙහි වූ වෙන් වූ කොටසකි; අචේතනික ය, අව්‍යාකෘත ය, ශූන්‍ය ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, දියරමය වූ බැඳ තබන ස්වභාවය ඇති ආපෝ ධාතුවකි.

338. වසා අග්ගිසන්තාපාදිකාලෙ හත්ථතලහත්ථපිට්ඨිපාදතලපාදපිට්ඨි නාසාපුටනලාටඅංසකූටෙසු ඨිතවිලීනස්නෙහො. තත්ථ යථා පක්ඛිත්තතෙලෙ ආචාමෙ න ආචාමො ජානාති මං තෙලං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතන්ති. නපි තෙලං ජානාති අහං ආචාමං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතන්ති, එවමෙව න හත්ථතලාදිප්පදෙසො ජානාති මං වසා අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතාති. නපි වසා ජානාති අහං හත්ථතලාදිප්පදෙසං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතාති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති වසා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

338. වසා (දිය වූ තෙල්) යනු රත් වූ අවස්ථාවලදී අත්ල, පිට අත්, පතුල්, පිට පතුල්, නාස් පුඩු, නළල සහ උරහිස් යන ස්ථානවල පවතින දිය වූ තෙල් ස්වභාවයයි. එහිදී, තෙල් වක්කළ බත් කරලියක් 'මා මත තෙල් පැතිර පවතී' යි නොදනී. තෙල් ද 'මම බත් කරලිය මත පැතිර පවතිමි' යි නොදනී. එලෙසම, අත්ල ආදී ප්‍රදේශ 'මා මත වසා පැතිර පවතී' යි නොදනී. වසා ද 'මම අත්ල ආදී ප්‍රදේශ මත පැතිර පවතිමි' යි නොදනී. මේ ධර්මයෝ එකිනෙකා කෙරෙහි සිහියක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිතය. මෙසේ වසා නම් මේ ශරීරයෙහි වූ වෙන් වූ කොටසකි; අචේතනික ය, අව්‍යාකෘත ය, ශූන්‍ය ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, දියරමය වූ බැඳ තබන ස්වභාවය ඇති ආපෝ ධාතුවකි.

339. ඛෙළො තථාරූපෙ ඛෙළුප්පත්තිපච්චයෙ සති උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ජිව්හාතලෙ තිට්ඨති. තත්ථ යථා අබ්බොච්ඡින්නඋදකනිස්සන්දෙ නදීතීරකූපකෙ න කූපතලං ජානාති මයි උදකං සන්තිට්ඨතීති. නපි උදකං ජානාති අහං කූපතලෙ සන්තිට්ඨාමීති, එවමෙව න ජිව්හාතලං ජානාති මයි උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ඛෙළො ඨිතොති. නපි ඛෙළො ජානාති අහං උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ජිව්හාතලෙ ඨිතොති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති ඛෙළො නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

339. කෙළ (ඛේළ) යනු ඒ සඳහා සුදුසු හේතු ඇති කල්හි දෙකොපුලෙන් වැගිරී දිව මතුපිට රැඳෙන දෙයයි. එහිදී, නොසිඳී ජලය ගලා එන ගං ඉවුරක ඇති කුඩා ළිඳක පතුල 'මා තුළ ජලය රැඳී පවතී' යි නොදනී. ජලය ද 'මම ළිං පතුලෙහි රැඳී පවතිමි' යි නොදනී. එලෙසම, දිව මතුපිට 'දෙකොපුලෙන් වැගිරුණු කෙළ මා මත පවතී' යි නොදනී. කෙළ ද 'මම දෙකොපුලෙන් වැගිරී දිව මතුපිට පවතිමි' යි නොදනී. මේ ධර්මයෝ එකිනෙකා කෙරෙහි සිහියක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිතය. මෙසේ කෙළ නම් මේ ශරීරයෙහි වූ වෙන් වූ කොටසකි; අචේතනික ය, අව්‍යාකෘත ය, ශූන්‍ය ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, දියරමය වූ බැඳ තබන ස්වභාවය ඇති ආපෝ ධාතුවකි.

340. සිඞ්ඝාණිකා [Pg.358] යදා සඤ්ජායති, තදා නාසාපුටෙ පූරෙත්වා තිට්ඨති වා පග්ඝරති වා. තත්ථ යථා පූතිදධිභරිතාය සිප්පිකාය න සිප්පිකා ජානාති මයි පූතිදධි ඨිතන්ති. නපි පූතිදධි ජානාති අහං සිප්පිකාය ඨිතන්ති, එවමෙව න නාසාපුටා ජානන්ති අම්හෙසු සිඞ්ඝාණිකා ඨිතාති. නපි සිඞ්ඝාණිකා ජානාති අහං නාසාපුටෙසු ඨිතාති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති සිඞ්ඝාණිකා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

340. සොටු (සිංඝාණිකා) හටගත් විට, නාස් පුඩු පුරවා පවතින අතර වැගිරෙයි ද වේ. එහිදී, නරක් වූ මුදවපු කිරි පිරුණු බෙල්ලෙකුගේ කටුව 'මා තුළ නරක් වූ කිරි පවතී' යි නොදනී. නරක් වූ කිරි ද 'මම බෙල්ලෙකුගේ කටුව තුළ පවතිමි' යි නොදනී. එලෙසම, නාස් පුඩු 'අප තුළ සොටු පවතී' යි නොදනී. සොටු ද 'මම නාස් පුඩු තුළ පවතිමි' යි නොදනී. මේ ධර්මයෝ එකිනෙකා කෙරෙහි සිහියක් හෝ මෙනෙහි කිරීමක් රහිතය. මෙසේ සොටු නම් මේ ශරීරයෙහි වූ වෙන් වූ කොටසකි; අචේතනික ය, අව්‍යාකෘත ය, ශූන්‍ය ය, සත්ත්වයෙකු නොවේ, දියරමය වූ බැඳ තබන ස්වභාවය ඇති ආපෝ ධාතුවකි.

341. ලසිකා අට්ඨිකසන්ධීනං අබ්භඤ්ජනකිච්චං සාධයමානා අසීතිසතසන්ධීසු ඨිතා. තත්ථ යථා තෙලබ්භඤ්ජිතෙ අක්ඛෙ න අක්ඛො ජානාති මං තෙලං අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිතන්ති. නපි තෙලං ජානාති අහං අක්ඛං අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිතන්ති, එවමෙව න අසීතිසතසන්ධයො ජානන්ති ලසිකා අම්හෙ අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිතාති. නපි ලසිකා ජානාති අහං අසීතිසතසන්ධයො අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිතාති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති ලසිකා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

341. සඳමිදු (සන්ධි සාරය) යනු අස්ථි සන්ධි එකසිය අසූවෙහි පිහිටා ඇති, එම අස්ථි සන්ධිවලට තෙල් ආලේප කිරීමේ කාර්යය සිදු කරන්නා වූ දෙයකි. එහිදී, යම් සේ තෙල් ආලේප කරන ලද රෝද අක්ෂයක් (කූරක්), 'තෙල් මා කෙරෙහි ආලේප වී පවතී' යයි නොදන්නේ ද, තෙල් ද 'මම අක්ෂය කෙරෙහි ආලේප වී පවතිමි' යයි නොදන්නේ ද; එලෙසම අස්ථි සන්ධි එකසිය අසූව ද 'සඳමිදු අප කෙරෙහි තැවරී පවතී' යයි නොදන්නා අතර, සඳමිදු ද 'මම අස්ථි සන්ධි එකසිය අසූව කෙරෙහි තැවරී පවතිමි' යයි නොදනී. මේ ධර්මයෝ ඔවුනොවුන් කෙරෙහි සිතිවිලිවලින් හෝ මෙනෙහි කිරීම්වලින් තොරය. මෙසේ සඳමිදු යනු මේ ශරීරය තුළ පවතින වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවේ, දියරමය ස්වභාවයක් ඇති, බැඳ තබන සුළු ආපෝ ධාතුවකි.

342. මුත්තං වත්ථිස්ස අබ්භන්තරෙ ඨිතං. තත්ථ යථා චන්දනිකාය පක්ඛිත්තෙ අමුඛෙ රවණඝටෙ න රවණඝටො ජානාති මයි චන්දනිකාරසො ඨිතොති. නපි චන්දනිකාරසො ජානාති අහං රවණඝටෙ ඨිතොති, එවමෙව න වත්ථි ජානාති මයි මුත්තං ඨිතන්ති. නපි මුත්තං ජානාති අහං වත්ථිම්හි ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති මුත්තං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

342. මූත්‍ර පිහිටා ඇත්තේ මුත්‍රාශය තුළය. එහිදී, යම් සේ අපවිත්‍ර ජල වළක දැමූ සිදුරක් නැති මැටි කලයක්, 'මා තුළ අපවිත්‍ර ජලයේ සාරය පවතී' යයි නොදන්නේ ද, අපවිත්‍ර ජලය ද 'මම මැටි කලය තුළ පවතිමි' යයි නොදන්නේ ද; එලෙසම මුත්‍රාශය ද 'මා තුළ මූත්‍ර පවතී' යයි නොදන්නා අතර, මූත්‍ර ද 'මම මුත්‍රාශය තුළ පවතිමි' යයි නොදනී. මේ ධර්මයෝ ඔවුනොවුන් කෙරෙහි සිතිවිලිවලින් හෝ මෙනෙහි කිරීම්වලින් තොරය. මෙසේ මූත්‍ර යනු මේ ශරීරය තුළ පවතින වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවේ, දියරමය ස්වභාවයක් ඇති, බැඳ තබන සුළු ආපෝ ධාතුවකි.

343. එවං කෙසාදීසු මනසිකාරං පවත්තෙත්වා යෙන සන්තප්පති, අයං ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො පරිපාචනාකාරො තෙජොධාතූති, යෙන ජීරීයති, යෙන [Pg.359] පරිඩය්හති, යෙන අසිතපීතඛායිතසායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡති, අයං ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො පරිපාචනාකාරො තෙජොධාතූති එවං තෙජොකොට්ඨාසෙසු මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො.

343. මෙසේ හිසකෙස් ආදී කොටස් කෙරෙහි මෙනෙහි කිරීම පවත්වා, යම් තේජෝ ධාතුවකින් ශරීරය තැවේ ද (සන්තප්පන තේජෝ), එය මේ ශරීරයෙහි පවතින වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවේ, පැසවන (පරිපාචන) ස්වභාවයක් ඇති තේජෝ ධාතුවකි. යමකින් ශරීරය දිරාපත් වේ ද (ජීරණ තේජෝ), යමකින් දාහයට පත් වේ ද (දාහ තේජෝ), යමකින් කෑ-බී-ලෙවෑ-ජීවී දෑ මැනවින් පැසවීමට (ජීරණයට) ලක්වේ ද (පාචක තේජෝ), ඒ සියල්ල මේ ශරීරයෙහි පවතින වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවේ, පැසවන ස්වභාවයක් ඇති තේජෝ ධාතුවකි. මෙසේ තේජෝ කොටස් පිළිබඳව මෙනෙහි කළ යුතුය.

344. තතො උද්ධඞ්ගමෙ වාතෙ උද්ධඞ්ගමවසෙන පරිග්ගහෙත්වා අධොගමෙ අධොගමවසෙන, කුච්ඡිසයෙ කුච්ඡිසයවසෙන, කොට්ඨාසයෙ කොට්ඨාසයවසෙන, අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිම්හි අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිවසෙන, අස්සාසපස්සාසෙ අස්සාසපස්සාසවසෙන පරිග්ගහෙත්වා උද්ධඞ්ගමා වාතා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො විත්ථම්භනාකාරො වායොධාතූති, අධොගමා වාතා නාම, කුච්ඡිසයා වාතා නාම, කොට්ඨාසයා වාතා නාම, අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො වාතා නාම, අස්සාසපස්සාසා වාතා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො විත්ථම්භනාකාරො වායොධාතූති එවං වායොකොට්ඨාසෙසු මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. තස්සෙවං පවත්තමනසිකාරස්ස ධාතුයො පාකටා හොන්ති. තා පුනප්පුනං ආවජ්ජතො මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව උපචාරසමාධි උප්පජ්ජති.

344. ඉන්පසු, උඩු අතට හමන වාතය උඩු අතට හමන වාතය ලෙස ද, යට අතට හමන වාතය යට අතට හමන වාතය ලෙස ද, කුසෙහි පවතින වාතය කුසෙහි පවතින වාතය ලෙස ද, බඩවැල් තුළ පවතින වාතය බඩවැල් තුළ පවතින වාතය ලෙස ද, අවයවයන්හි සැරිසරන වාතය ඒ ආකාරයෙන් ද, ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාස වාතය ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාස වාතය ලෙස ද ගෙන, 'උද්ධංගම වාතය යනු මේ ශරීරයෙහි පවතින වෙනම කොටසකි; එය අචේතනිකය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවේ, දරා සිටින (පිම්බෙන) ස්වභාවයක් ඇති වායෝ ධාතුවකි' යයි ද, එලෙසම අධෝගම වාතය, කුච්ඡිසය වාතය, කොට්ඨාසය වාතය, අංගමංගානුසාරී වාතය සහ ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාස වාතය ද මේ ශරීරයේ පවතින වෙනම කොටස්; අචේතනික, අව්‍යාකෘත, ශුන්‍ය, සත්ව නොවන, දරා සිටින ස්වභාවයෙන් යුත් වායෝ ධාතූන් යයි මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙසේ වායෝ කොටස් මෙනෙහි කරන්නා වූ ඒ යෝගාවචරයාට ධාතූහු ප්‍රකට වෙති. එම ධාතූන් නැවත නැවත සිහිපත් කරන්නා වූ ද, මෙනෙහි කරන්නා වූ ද ඔහුට පෙර කී පරිදිම උපචාර සමාධිය ඇති වේ.

345. යස්ස පන එවං භාවයතො කම්මට්ඨානං න ඉජ්ඣති, තෙන සලක්ඛණසඞ්ඛෙපතො භාවෙතබ්බං. කථං? වීසතියා කොට්ඨාසෙසු ථද්ධලක්ඛණං පථවීධාතූති වවත්ථපෙතබ්බං. තත්ථෙව ආබන්ධනලක්ඛණං ආපොධාතූති. පරිපාචනලක්ඛණං තෙජොධාතූති. විත්ථම්භනලක්ඛණං වායොධාතූති.

345. යම් කෙනෙකුට මෙසේ වඩන කල්හි කමටහන සාර්ථක නොවේ නම්, ඔහු විසින් (ධාතූන්ගේ) ලක්ෂණ සාරාංශ කොට ගෙන වැඩිය යුතුය. ඒ කෙසේද? (පඨවි ධාතුවට අයත්) කොටස් විස්සෙහි පවතින තද ගතිය 'පඨවි ධාතුව' ලෙස තීරණය කළ යුතුය. එහිම පවතින බැඳ තබන ස්වභාවය 'ආපෝ ධාතුව' ලෙස ද, පැසවන ස්වභාවය 'තේජෝ ධාතුව' ලෙස ද, දරා සිටින ස්වභාවය 'වායෝ ධාතුව' ලෙස ද තීරණය කළ යුතුය.

ද්වාදසසු කොට්ඨාසෙසු ආබන්ධනලක්ඛණං ආපොධාතූති වවත්ථපෙතබ්බං. තත්ථෙව පරිපාචනලක්ඛණං තෙජොධාතූති. විත්ථම්භනලක්ඛණං වායොධාතූති. ථද්ධලක්ඛණං පථවීධාතූති.

(ආපෝ ධාතුවට අයත්) දොළොස් කොටසෙහි පවතින බැඳ තබන ස්වභාවය 'ආපෝ ධාතුව' ලෙස තීරණය කළ යුතුය. එහිම පවතින පැසවන ස්වභාවය 'තේජෝ ධාතුව' ලෙස ද, දරා සිටින ස්වභාවය 'වායෝ ධාතුව' ලෙස ද, තද ගතිය 'පඨවි ධාතුව' ලෙස ද තීරණය කළ යුතුය.

චතූසු කොට්ඨාසෙසු පරිපාචනලක්ඛණං තෙජොධාතූති වවත්ථපෙතබ්බං. තෙන අවිනිභුත්තං විත්ථම්භනලක්ඛණං වායොධාතූති. ථද්ධලක්ඛණං පථවීධාතූති. ආබන්ධනලක්ඛණං ආපොධාතූති.

(තේජෝ ධාතුවට අයත්) සතර කොටසෙහි පවතින පැසවන ස්වභාවය 'තේජෝ ධාතුව' ලෙස තීරණය කළ යුතුය. එම තේජෝ ධාතුවෙන් වෙන් කළ නොහැකිව පවතින දරා සිටින ස්වභාවය 'වායෝ ධාතුව' ලෙස ද, තද ගතිය 'පඨවි ධාතුව' ලෙස ද, බැඳ තබන ස්වභාවය 'ආපෝ ධාතුව' ලෙස ද තීරණය කළ යුතුය.

ඡසු [Pg.360] කොට්ඨාසෙසු විත්ථම්භනලක්ඛණං වායොධාතූති වවත්ථපෙතබ්බං. තත්ථෙව ථද්ධලක්ඛණං පථවීධාතූති. ආබන්ධනලක්ඛණං ආපොධාතූති. පරිපාචනලක්ඛණං තෙජොධාතූති. තස්සෙවං වවත්ථාපයතො ධාතුයො පාකටා හොන්ති. තා පුනප්පුනං ආවජ්ජතො මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව උපචාරසමාධි උප්පජ්ජති.

(වායෝ ධාතුවට අයත්) හය කොටසෙහි පවතින දරා සිටින ස්වභාවය 'වායෝ ධාතුව' ලෙස තීරණය කළ යුතුය. එහිම පවතින තද ගතිය 'පඨවි ධාතුව' ලෙස ද, බැඳ තබන ස්වභාවය 'ආපෝ ධාතුව' ලෙස ද, පැසවන ස්වභාවය 'තේජෝ ධාතුව' ලෙස ද තීරණය කළ යුතුය. මෙසේ තීරණය කරන්නා වූ ඒ යෝගාවචරයාට ධාතූහු ප්‍රකට වෙති. එම ධාතූන් නැවත නැවත සිහිපත් කරමින් මෙනෙහි කරන්නා වූ ඔහුට පෙර කී පරිදිම උපචාර සමාධිය ඇති වේ.

346. යස්ස පන එවම්පි භාවයතො කම්මට්ඨානං න ඉජ්ඣති, තෙන සලක්ඛණවිභත්තිතො භාවෙතබ්බං. කථං? පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව කෙසාදයො පරිග්ගහෙත්වා කෙසම්හි ථද්ධලක්ඛණං පථවීධාතූති වවත්ථපෙතබ්බං. තත්ථෙව ආබන්ධනලක්ඛණං ආපොධාතූති. පරිපාචනලක්ඛණං තෙජොධාතූති. විත්ථම්භනලක්ඛණං වායොධාතූති. එවං සබ්බකොට්ඨාසෙසු එකෙකස්මිං කොට්ඨාසෙ චතස්සො චතස්සො ධාතුයො වවත්ථපෙතබ්බා. තස්සෙවං වවත්ථාපයතො ධාතුයො පාකටා හොන්ති. තා පුනප්පුනං ආවජ්ජතො මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව උපචාරසමාධි උප්පජ්ජති.

346. යම් කෙනෙකුට මෙසේ වඩන කල්හි ද කමටහන සාර්ථක නොවේ නම්, ඔහු විසින් ලක්ෂණ බෙදා දැක්වීම් වශයෙන් වැඩිය යුතුය. ඒ කෙසේද? පෙර සඳහන් කළ පරිදිම හිසකෙස් ආදී කොටස් ගෙන, හිසකෙස්වල පවතින තද ගතිය 'පඨවි ධාතුව' ලෙස ද, එහිම පවතින බැඳ තබන ස්වභාවය 'ආපෝ ධාතුව' ලෙස ද, පැසවන ස්වභාවය 'තේජෝ ධාතුව' ලෙස ද, දරා සිටින ස්වභාවය 'වායෝ ධාතුව' ලෙස ද තීරණය කළ යුතුය. මෙසේ සියලුම කොටස්වල එක් එක් කොටසක් පාසා සතර සතර ධාතූන් බැගින් වෙන් කොට තීරණය කළ යුතුය. මෙසේ තීරණය කරන්නා වූ ඒ යෝගාවචරයාට ධාතූහු ප්‍රකට වෙති. එම ධාතූන් නැවත නැවත සිහිපත් කරමින් මෙනෙහි කරන්නා වූ ඔහුට පෙර කී පරිදිම උපචාර සමාධිය ඇති වේ.

අපිච ඛො පන වචනත්ථතො, කලාපතො, චුණ්ණතො, ලක්ඛණාදිතො, සමුට්ඨානතො, නානත්තෙකත්තතො, විනිබ්භොගාවිනිබ්භොගතො, සභාගවිසභාගතො, අජ්ඣත්තිකබාහිරවිසෙසතො, සඞ්ගහතො, පච්චයතො, අසමන්නාහාරතො, පච්චයවිභාගතොති ඉමෙහිපි ආකාරෙහි ධාතුයො මනසිකාතබ්බා.

තවද, වචනවල අර්ථ වශයෙන් (වචනත්ථ), සමූහ වශයෙන් (කලාප), සුණුවම් වශයෙන් (චුණ්ණ), ලක්ෂණ ආදිය වශයෙන් (ලක්ඛණාදි), සමුට්ඨාන වශයෙන්, නානත්ත-ඒකත්ත වශයෙන්, විනිබ්භෝග-අවිනිබ්භෝග වශයෙන්, සභාග-විසභාග වශයෙන්, ආධ්‍යාත්මික-බාහිර විශේෂතා වශයෙන්, සංග්‍රහ වශයෙන්, ප්‍රත්‍යය වශයෙන්, මෙනෙහි නොකිරීම් (අසමන්නාහාර) වශයෙන් සහ ප්‍රත්‍ය විභාග වශයෙන් යන මේ ආකාරවලින් ද ධාතූන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

347. තත්ථ වචනත්ථතො මනසිකරොන්තෙන පත්ථටත්තා පථවී. අප්පොති ආපියති අප්පායතීති වා ආපො. තෙජතීති තෙජො. වායතීති වායො. අවිසෙසෙන පන සලක්ඛණධාරණතො දුක්ඛාදානතො දුක්ඛාධානතො ච ධාතූති. එවං විසෙසසාමඤ්ඤවසෙන වචනත්ථතො මනසිකාතබ්බා.

347. එහි වචනවල අර්ථ වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නා හට, පැතිරී ඇති බැවින් 'පඨවි' නම් වේ. ගලා යන බැවින්, තෙත් කරන බැවින් හෝ වර්ධනය කරන බැවින් 'ආපෝ' නම් වේ. තැවෙන බැවින් හෝ රත් කරන බැවින් 'තේජෝ' නම් වේ. හමන බැවින් හෝ සැලෙන බැවින් 'වායෝ' නම් වේ. සාමාන්‍ය වශයෙන් ගත් කල, තම තමන්ගේ ලක්ෂණ දරන බැවින් ද, දුක් විඳීමට හේතු වන බැවින් ද, දුක දරා සිටින බැවින් ද 'ධාතු' නම් වේ. මෙසේ විශේෂ හා සාමාන්‍ය වශයෙන් වචනවල අර්ථ මෙනෙහි කළ යුතුය.

348. කලාපතොති යා අයං කෙසා ලොමාතිආදිනා නයෙන වීසතියා ආකාරෙහි පථවීධාතු, පිත්තං සෙම්හන්ති ච ආදිනා නයෙන ද්වාදසහාකාරෙහි ආපොධාතු නිද්දිට්ඨා, තත්ථ යස්මා –

348. සමූහ (කලාප) වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම යනු, හිසකෙස් ලොම් ආදී ක්‍රමයෙන් විසි ආකාරයකින් දක්වන ලද පඨවි ධාතුව ද, පිත සෙම ආදී ක්‍රමයෙන් දොළොස් ආකාරයකින් දක්වන ලද ආපෝ ධාතුව ද පිළිබඳවය. එහි යම් හෙයකින් –

වණ්ණො [Pg.361] ගන්ධො රසො ඔජා, චතස්සො චාපි ධාතුයො;

අට්ඨධම්මසමොධානා, හොති කෙසාති සම්මුති;

තෙසංයෙව විනිබ්භොගා, නත්ථි කෙසාති සම්මුති.

වර්ණය, ගන්ධය, රසය, ඕජාව සහ සතර මහා ධාතූන් යන මේ ධර්ම අටෙහි එක්වීම නිසා 'හිසකෙස්' යන සම්මුති නාමය ඇති වේ; එම ධර්මයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් විග්‍රහ කර බලන කල 'හිසකෙස්' යන සම්මුතියක් නැත.

තස්මා කෙසාපි අට්ඨධම්මකලාපමත්තමෙව. තථා ලොමාදයොති. යො පනෙත්ථ කම්මසමුට්ඨානො කොට්ඨාසො, සො ජීවිතින්ද්‍රියෙන ච භාවෙන ච සද්ධිං දසධම්මකලාපොපි හොති. උස්සදවසෙන පන පථවීධාතු ආපොධාතූති සඞ්ඛං ගතො. එවං කලාපතො මනසිකාතබ්බා.

එබැවින් හිසකෙස් ද ධර්ම අටක (අෂ්ටකලාප) සමූහයක් පමණක්ම වේ. ලොම් ආදිය ද එසේමය. එහි කර්මයෙන් හටගත් යම් කොටසක් වේද, එය ජීවිතින්ද්‍රියය හා භාව රූපය සමඟ දස ආකාර ධර්ම කලාපයක් (දශකලාප) ද වෙයි. එහෙත් බහුල බව අනුව (පඨවි, ආපෝ ආදී වශයෙන්) පඨවි ධාතුව හෝ ආපෝ ධාතුව ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මෙසේ කලාප වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

349. චුණ්ණතොති ඉමස්මිං හි සරීරෙ මජ්ඣිමෙන පමාණෙන පරිග්ගය්හමානා පරමාණුභෙදසඤ්චුණ්ණා සුඛුමරජභූතා පථවීධාතු දොණමත්තා සියා. සා තතො උපඩ්ඪප්පමාණාය ආපොධාතුයා සඞ්ගහිතා, තෙජොධාතුයා අනුපාලිතා වායොධාතුයා විත්ථම්භිතා න විකිරියති න විද්ධංසියති, අවිකිරියමානා අවිද්ධංසියමානා අනෙකවිධං ඉත්ථිපුරිසලිඞ්ගාදිභාවවිකප්පං උපගච්ඡති, අණුථූලදීඝරස්සථිරකථිනාදිභාවඤ්ච පකාසෙති.

349. 'කුඩු (සුන්බුන්) වශයෙන්' යනු: මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ශරීරයක් ගෙන විමසා බලන කල්හි, පරමාණු බවට පත්ව කුඩු වී ගිය සියුම් රජස් (දූවිලි) බඳු වූ පඨවි ධාතුව දෝණයක් (මිනුමක්) පමණ විය හැකිය. එය ඉන් අඩක් පමණ වූ ආපෝ ධාතුවෙන් එකට බැඳී, තේජෝ ධාතුවෙන් ආරක්ෂා වී, වායෝ ධාතුවෙන් දරා සිටින බැවින් විසිරී නොයයි, විනාශ නොවේ. එසේ විසිරී නොයන බැවින් ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංගාදී වශයෙන් නොයෙක් විකල්පයන්ට (හැඩතලවලට) පැමිණෙයි. කුඩා, මහත්, දිගු, මිටි, ස්ථාවර සහ තද බව ආදිය ප්‍රකට කරයි.

යූසගතා ආබන්ධනාකාරභූතා පනෙත්ථ ආපොධාතු පථවීපතිට්ඨිතා තෙජානුපාලිතා වායොවිත්ථම්භිතා න පග්ඝරති න පරිස්සවති, අපග්ඝරමානා අපරිස්සවමානා පීණිතපීණිතභාවං දස්සෙති.

මෙහි දියර ස්වභාවයෙන් යුත්, බැඳ තබන ස්වභාවය ඇති ආපෝ ධාතුව, පඨවි ධාතුව මත පිහිටා, තේජෝ ධාතුවෙන් ආරක්ෂා වී, වායෝ ධාතුවෙන් දරා සිටින බැවින් වැගිරෙන්නේ නැත, කාන්දු වන්නේ නැත. එසේ වැගිරීමක් හෝ කාන්දු වීමක් නොවන බැවින් ශරීරයේ පිරුණු බව හෝ සිනිඳු බව පෙන්වයි.

අසිතපීතාදිපාචකා චෙත්ථ උසුමාකාරභූතා උණ්හත්තලක්ඛණා තෙජොධාතු පථවීපතිට්ඨිතා ආපොසඞ්ගහිතා වායොවිත්ථම්භිතා ඉමං කායං පරිපාචෙති, වණ්ණසම්පත්තිඤ්චස්ස ආවහති. තාය ච පන පරිපාචිතො අයං කායො න පූතිභාවං දස්සෙති.

අනුභව කළ, පානය කළ දෑ දිරවන, උණුසුම් ස්වභාවය ඇති, රස්නය ලක්ෂණය කොට ඇති තේජෝ ධාතුව, පඨවි ධාතුව මත පිහිටා, ආපෝ ධාතුවෙන් බැඳී, වායෝ ධාතුවෙන් දරා සිටින බැවින් මෙම ශරීරය පරිණත කරයි (තම්බයි), ශරීරයේ වර්ණ සම්පත්තිය ද ඇති කරයි. එම තේජෝ ධාතුවෙන් මනාව පිසෙන බැවින් මෙම ශරීරය කුණු වූ ස්වභාවයක් නොපෙන්වයි.

අඞ්ගමඞ්ගානුසටා චෙත්ථ සමුදීරණවිත්ථම්භනලක්ඛණා වායොධාතු පථවීපතිට්ඨිතා ආපොසඞ්ගහිතා තෙජානුපාලිතා ඉමං කායං විත්ථම්භෙති. තාය ච පන විත්ථම්භිතො අයං කායො න පරිපතති, උජුකං සණ්ඨාති. අපරාය වායොධාතුයා සමබ්භාහතො ගමනට්ඨානනිසජ්ජාසයනඉරියාපථෙසු විඤ්ඤත්තිං දස්සෙති, සමිඤ්ජෙති, සම්පසාරෙති, හත්ථපාදං ලාළෙති. එවමෙතං ඉත්ථිපුරිසාදිභාවෙන බාලජනවඤ්චනං මායාරූපසදිසං ධාතුයන්තං පවත්තතීති එවං චුණ්ණතො මනසිකාතබ්බා.

ශරීරයේ අවයව පුරා පැතිරුණු, චලනය කිරීම සහ දරා සිටීම ලක්ෂණය කොට ඇති වායෝ ධාතුව, පඨවි ධාතුව මත පිහිටා, ආපෝ ධාතුවෙන් බැඳී, තේජෝ ධාතුවෙන් ආරක්ෂා වී මෙම ශරීරය දරා සිටියි. එම වායෝ ධාතුවෙන් දරා සිටින බැවින් මෙම ශරීරය බිම නොවැටී කෙළින් පවතියි. එමෙන්ම තවත් වායෝ ධාතුවක වේගයෙන් හැසිරෙමින්, ගමන් කිරීම, සිටගෙන සිටීම, හිඳීම හා සැතපීම යන ඉරියව්වලදී අදහස ප්‍රකාශ කරයි, අත් පා නමයි, දිගු කරයි, චලනය කරයි. මෙලෙස ස්ත්‍රී පුරුෂ ආදී වශයෙන් අඥාන ජනයා රවටන, මායාරූපයක් බඳු වූ මෙම ධාතු යන්ත්‍රය ක්‍රියාත්මක වන බව 'කුඩු වශයෙන්' මෙනෙහි කළ යුතුය.

350. ලක්ඛණාදිතොති [Pg.362] පථවීධාතු කිං ලක්ඛණා, කිං රසා, කිං පච්චුපට්ඨානාති එවං චතස්සොපි ධාතුයො ආවජ්ජෙත්වා පථවීධාතු කක්ඛළත්තලක්ඛණා, පතිට්ඨානරසා, සම්පටිච්ඡනපච්චුපට්ඨානා. ආපොධාතු පග්ඝරණලක්ඛණා, බ්‍රූහනරසා, සඞ්ගහපච්චුපට්ඨානා. තෙජොධාතු උණ්හත්තලක්ඛණා, පරිපාචනරසා, මද්දවානුප්පදානපච්චුපට්ඨානා. වායොධාතු විත්ථම්භනලක්ඛණා, සමුදීරණරසා. අභිනීහාරපච්චුපට්ඨානාති එවං ලක්ඛණාදිතො මනසිකාතබ්බා.

350. 'ලක්ෂණාදී වශයෙන්' යනු: පඨවි ධාතුව කිනම් ලක්ෂණයක් ඇත්තේද, කිනම් කෘත්‍යයක් (රසයක්) ඇත්තේද, කිනම් ආකාරයකින් වැටහෙන්නේද (පච්චුපට්ඨාන) යැයි මෙසේ ධාතු සතරම මෙනෙහි කළ යුතුය. පඨවි ධාතුව තද ගතිය ලක්ෂණය කොට ඇත්තේය, පිහිටීම (ආධාර වීම) කෘත්‍යය කොට ඇත්තේය, (අන්‍ය රූප) පිළිගන්නා ස්වභාවයෙන් වැටහෙන්නේය. ආපෝ ධාතුව වැගිරෙන ලක්ෂණය ඇත්තේය, (සෙසු රූප) වර්ධනය කිරීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තේය, (සෙසු රූප) එක්තැන් කොට බැඳ තබන ස්වභාවයෙන් වැටහෙන්නේය. තේජෝ ධාතුව උණුසුම් බව ලක්ෂණය කොට ඇත්තේය, පැසවීම (දිරවීම) කෘත්‍යය කොට ඇත්තේය, මෘදු බව ලබා දෙන ස්වභාවයෙන් වැටහෙන්නේය. වායෝ ධාතුව දැඩිව දරා සිටීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තේය, චලනය කිරීම කෘත්‍යය කොට ඇත්තේය, ඉදිරියට ගෙනයන ස්වභාවයෙන් වැටහෙන්නේය. මෙසේ ලක්ෂණාදී වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

351. සමුට්ඨානතොති යෙ ඉමෙ පථවීධාතුආදීනං විත්ථාරතො දස්සනවසෙන කෙසාදයො ද්වාචත්තාලීස කොට්ඨාසා දස්සිතා. තෙසු උදරියං කරීසං පුබ්බො මුත්තන්ති ඉමෙ චත්තාරො කොට්ඨාසා උතුසමුට්ඨානාව. අස්සු සෙදො ඛෙළො සිඞ්ඝාණිකාති ඉමෙ චත්තාරො උතුචිත්තසමුට්ඨානා. අසිතාදිපරිපාචකො තෙජො කම්මසමුට්ඨානොව. අස්සාසපස්සාසා චිත්තසමුට්ඨානාව. අවසෙසා සබ්බෙපි චතුසමුට්ඨානාති එවං සමුට්ඨානතො මනසිකාතබ්බා.

351. 'සමුට්ඨාන (හටගැනීම) වශයෙන්' යනු: පඨවි ධාතු ආදිය විස්තර කිරීමේදී පෙන්වා දුන් හිසකෙස් ආදී කොටස් හතළිස් දෙක අතුරින්, නොපැසුණු ආහාර (කුසගින්න), මලපහ, සැරව සහ මුත්‍රා යන මේ කොටස් හතර සෘතු සමුට්ඨානයෙන් ම හටගනියි. කඳුළු, දහඩිය, කෙළ සහ සොටු යන මේ කොටස් හතර සෘතු සහ සිත යන දෙකින්ම හටගනියි. ආහාර ආදිය පචනය කරන තේජස කර්ම සමුට්ඨානයෙන් ම හටගනියි. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතය සිතින් ම හටගනියි. ඉතිරි සියලුම කොටස් කර්ම, සිත, සෘතු සහ ආහාර යන සතර හේතුවෙන් ම හටගනියි. මෙසේ සමුට්ඨාන වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

352. නානත්තෙකත්තතොති සබ්බාසම්පි ධාතූනං සලක්ඛණාදිතො නානත්තං. අඤ්ඤානෙව හි පථවීධාතුයා ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානානි. අඤ්ඤානි ආපොධාතුආදීනං. එවං ලක්ඛණාදිවසෙන පන කම්මසමුට්ඨානාදිවසෙන ච නානත්තභූතානම්පි එතාසං රූපමහාභූතධාතුධම්මඅනිච්චාදිවසෙන එකත්තං හොති. සබ්බාපි හි ධාතුයො රුප්පනලක්ඛණං අනතීතත්තා රූපානි. මහන්තපාතුභාවාදීහි කාරණෙහි මහාභූතානි.

352. 'නානත්ත (වෙනස් බව) සහ ඒකත්ත (සමාන බව) වශයෙන්' යනු: සියලුම ධාතූන්ගේ ස්වකීය ලක්ෂණාදී වශයෙන් වෙනස් බවක් පවතියි. පඨවි ධාතුවේ ලක්ෂණ, රස හා පච්චුපට්ඨාන එක් ආකාරයකි. ආපෝ ධාතු ආදියේ ඒවා වෙනස්මය. මෙලෙස ලක්ෂණ වශයෙන් හා කර්ම සමුට්ඨානාදී වශයෙන් වෙනස් වුවද, රූප බව, මහාභූත බව, ධාතු බව, ධර්ම බව සහ අනිත්‍ය බව ආදී වශයෙන් මේවායේ සමාන බවක් පවතියි. සියලුම ධාතූන් විපරීත වන (වෙනස් වන) ලක්ෂණය ඉක්මවා නොයන බැවින් 'රූප' නම් වේ. විශාල ලෙස ප්‍රකට වන බැවින් ආදී හේතු නිසා 'මහාභූත' නම් වේ.

මහන්තපාතුභාවාදීහීති එතා හි ධාතුයො මහන්තපාතුභාවතො, මහාභූතසාමඤ්ඤතො, මහාපරිහාරතො, මහාවිකාරතො, මහත්තා භූතත්තා චාති ඉමෙහි කාරණෙහි මහාභූතානීති වුච්චන්ති.

'මහන්තපාතුභාව' ආදී යනු: මෙම ධාතූන් විශාල ලෙස ප්‍රකට වීම නිසා ද, මහාභූත (මායාවන් හෝ භූතයන්) හා සමාන වන නිසා ද, විශාල ලෙස පරිහරණය කරන නිසා ද, විශාල ලෙස විකෘති වන නිසා ද, ශ්‍රේෂ්ඨ බව හා පවතින බව නිසා ද යන මෙම හේතූන් නිසා 'මහාභූත' යයි කියනු ලැබේ.

තත්ථ මහන්තපාතුභාවතොති එතානි හි අනුපාදින්නසන්තානෙපි උපාදින්නසන්තානෙපි මහන්තානි පාතුභූතානි. තෙසං අනුපාදින්නසන්තානෙ –

එහි 'විශාල ලෙස ප්‍රකට වීම' යනු: මෙම ධාතූන් සජීවී (උපාදින්න) සන්තතියෙහි මෙන්ම අජීවී (අනුපාදින්න) සන්තතියෙහි ද විශාල ලෙස ප්‍රකටව පවතියි. ඉන් අජීවී සන්තතියෙහි නම් -

දුවෙ සතසහස්සානි, චත්තාරි නහුතානි ච;

එත්තකං බහලත්තෙන, සඞ්ඛාතායං වසුන්ධරාති. –

“ලක්ෂ දෙකක් සහ හතළිස් දහසක් (යොදුන්) ඝනකම ඇති මෙම පොළොව මෙපමණ යැයි කියනු ලැබේ.”

ආදිනා නයෙන මහන්තපාතුභාවතා බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තාව.

ආදී වශයෙන් විශාල ලෙස ප්‍රකට වන ආකාරය බුද්ධානුස්සති නිද්දේසයෙහි පවසා ඇත.

උපාදින්නසන්තානෙපි [Pg.363] මච්ඡකච්ඡපදෙවදානවාදිසරීරවසෙන මහන්තානෙව පාතුභූතානි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දෙ යොජනසතිකාපි අත්තභාවා’’තිආදි.

සජීවී සන්තතියෙහි ද මත්ස්‍ය, කැස්බෑ, දේව, අසුර ආදීන්ගේ ශරීර වශයෙන් ද මේවා විශාල ලෙසම ප්‍රකට වේ. “මහණෙනි, මහා සාගරයෙහි යොදුන් සියයක් පමණ වූ ආත්මභාව ඇති සත්වයෝ ද සිටිති” යනාදී වශයෙන් එය වදාරන ලදී.

මහාභූතසාමඤ්ඤතොති එතානි හි යථා මායාකාරො අමණිංයෙව උදකං මණිං කත්වා දස්සෙති, අසුවණ්ණංයෙව ලෙඩ්ඩුං සුවණ්ණං කත්වා දස්සෙති.

'මහාභූත සමාන බව' යනු: මැජික් ශිල්පියෙකු මැණික් නොවන ජලය මැණික් බවට පත් කොට පෙන්වන්නාක් මෙන් ද, රන් නොවන ගල් කැටයක් රන් බවට පත් කොට පෙන්වන්නාක් මෙන් ද,

යථා ච සයං නෙව යක්ඛො න යක්ඛී සමානො යක්ඛභාවම්පි යක්ඛිභාවම්පි දස්සෙති, එවමෙව සයං අනීලානෙව හුත්වා නීලං උපාදාරූපං දස්සෙන්ති, අපීතානි අලොහිතානි අනොදාතානෙව හුත්වා ඔදාතං උපාදාරූපං දස්සෙන්තීති මායාකාරමහාභූතසාමඤ්ඤතො මහාභූතානි.

ඔහු තෙමේ යක්ෂයෙකු හෝ පක්ෂියෙකු නොවී ම යක්ෂයෙකුගේ හෝ පක්ෂියෙකුගේ ස්වරූපයක් පෙන්වන්නාක් මෙන් ද, එමෙන්ම මේ ධාතූන් ද තමන් නිල් පැහැති නොවී ම නිල් පැහැති උපාදා රූපයක් පෙන්වයි. කහ, රතු, සුදු පැහැති නොවී ම සුදු පැහැති උපාදා රූපයක් පෙන්වයි. මෙසේ මායාකරුවෙකු හා සමාන වන බැවින් මේවා 'මහාභූත' නම් වේ.

යථා ච යක්ඛාදීනි මහාභූතානි යං ගණ්හන්ති, නෙව නෙසං තස්ස අන්තො න බහි ඨානං උපලබ්භති, න ච තං නිස්සාය න තිට්ඨන්ති, එවමෙව තානිපි නෙව අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අන්තො න බහි ඨිතානි හුත්වා උපලබ්භන්ති, න ච අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය න තිට්ඨන්තීති අචින්තෙය්‍යට්ඨානතාය යක්ඛාදිමහාභූතසාමඤ්ඤතොපි මහාභූතානි. යථා ච යක්ඛිනීසඞ්ඛාතානි මහාභූතානි මනාපෙහි වණ්ණසණ්ඨානවික්ඛෙපෙහි අත්තනො භයානකභාවං පටිච්ඡාදෙත්වා සත්තෙ වඤ්චෙන්ති, එවමෙව එතානිපි ඉත්ථිපුරිසසරීරාදීසු මනාපෙන ඡවිවණ්ණෙන මනාපෙන අත්තනො අඞ්ගපච්චඞ්ගසණ්ඨානෙන මනාපෙන ච හත්ථපාදඞ්ගුලිභමුකවික්ඛෙපෙන අත්තනො කක්ඛළත්තාදිභෙදං සරසලක්ඛණං පටිච්ඡාදෙත්වා බාලජනං වඤ්චෙන්ති, අත්තනො සභාවං දට්ඨුං න දෙන්තීති වඤ්චකත්තෙන යක්ඛිනීමහාභූතසාමඤ්ඤතොපි මහාභූතානි.

යක්ෂයා ආදී මහාභූතයන් යම් සත්වයෙකු අල්ලා ගත් විට, ඔවුන් එම සත්වයාගේ ඇතුළත හෝ පිටත සිටින බවක් සොයාගත නොහැකිය, එහෙත් එම සත්වයා ඇසුරු කරගෙන නැත්තේද නොවේ. එමෙන්ම මෙම ධාතූන් ද එකිනෙකෙහි ඇතුළත හෝ පිටත පිහිටා ඇතැයි සොයාගත නොහැකි වුවත්, එකිනෙක ඇසුරු කරගෙන පවතියි. මෙසේ සිතාගත නොහැකි ලෙස පිහිටන බැවින් ද යක්ෂාදී මහාභූතයන් හා සමාන වේ. තවද, යක්ෂණියක ලෙස හඳුන්වන මහාභූතයන් මනා වූ වර්ණයෙන් හා හැඩයෙන් තමන්ගේ බියකරු බව වසාගෙන සත්වයන් රවටන්නාක් මෙන්, මෙම ධාතූන් ද ස්ත්‍රී පුරුෂ ශරීර ආදියේ මනහර වූ සමේ වර්ණයෙන් ද, තමන්ගේ අවයවවල මනහර හැඩයෙන් ද, අත් පා ඇඟිලි හා බැම සෙලවීම් ආදී මනහර චලනයන්ගෙන් ද තමන්ගේ තද බව ආදී වූ ස්වභාවික ලක්ෂණයන් වසාගෙන අඥාන ජනයා රවටති. තමන්ගේ සැබෑ ස්වභාවය දැකීමට ඉඩ නොදෙති. මෙසේ රවටන සුළු බව නිසා ද යක්ෂණියක බඳු මහාභූතයන් හා සමාන වේ.

මහාපරිහාරතොති මහන්තෙහි පච්චයෙහි පරිහරිතබ්බතො. එතානි හි දිවසෙ දිවසෙ උපනෙතබ්බත්තා මහන්තෙහි ඝාසච්ඡාදනාදීහි භූතානි පවත්තානීති මහාභූතානි. මහාපරිහාරානි වා භූතානීතිපි මහාභූතානි.

මහත් වූ ප්‍රත්‍යයන් මගින් පවත්වාගත යුතු (පරිහරණය කළ යුතු) බැවින් 'මහාභූත' නම් වේ. දිනපතාම ආහාර පාන, වස්ත්‍ර ආදී මහත් වූ ප්‍රත්‍යයන් මගින් මේවා පවත්වනු ලබන හෙයින්ද 'මහාභූත' නම් වේ. නැතහොත් මහත් වූ පෝෂණයකින් යුක්තව පවතින බැවින්ද මේවා 'මහාභූත' නම් වේ.

මහාවිකාරතොති එතානි හි අනුපාදින්නානිපි උපාදින්නානිපි මහාවිකාරානි හොන්ති. තත්ථ අනුපාදින්නානං කප්පවුට්ඨානෙ විකාරමහත්තං පාකටං හොති. උපාදින්නානං ධාතුක්ඛොභකාලෙ. තථා හි –

මහත් වූ විකෘති වීම් සිදු වන බැවින්ද මේවා 'මහාභූත' නම් වේ. උපාදින්න (සජීවී) මෙන්ම අනුපාදින්න (අජීවී) යන මහාභූත දෙවර්ගයෙහිම මහත් වූ විකෘති වීම් සිදු වේ. එහිදී අනුපාදින්න මහාභූතයන්ගේ මහත් වූ විකෘති වීම කල්ප විනාශයේදී ප්‍රකට වන අතර, උපාදින්න මහාභූතයන්ගේ විකෘති වීම ධාතු කෝප වූ අවස්ථාවලදී ප්‍රකට වේ. එය මෙසේය –

භූමිතො [Pg.364] වුට්ඨිතා යාව, බ්‍රහ්මලොකා විධාවති;

අච්චි අච්චිමතො ලොකෙ, ඩය්හමානම්හි තෙජසා.

ලෝකය තේජෝ ධාතුවෙන් (ගින්නෙන්) දැවෙන කල්හි, පොළොවෙන් පැන නැඟුණු මහා ගිනි දැල් බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වාම ඉහළට විහිදී යයි.

කොටිසතසහස්සෙකං, චක්කවාළං විලීයති;

කුපිතෙන යදා ලොකො, සලිලෙන විනස්සති.

ලෝකය කිපී ගිය ජලයෙන් (ආපෝ ධාතුවෙන්) විනාශ වන කල්හි, කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල එකම දියකඳක් බවට පත්වී දියවී යයි.

කොටිසතසහස්සෙකං, චක්කවාළං විකීරති;

වායොධාතුප්පකොපෙන, යදා ලොකො විනස්සති.

වායෝ ධාතුව කිපීමෙන් ලෝකය විනාශ වන කල්හි, කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල විසිරී ගොස් විනාශ වී යයි.

පත්ථද්ධො භවති කායො, දට්ඨො කට්ඨමුඛෙන වා;

පථවීධාතුප්පකොපෙන, හොති කට්ඨමුඛෙව සො.

කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ කල්හි ශරීරය ලී කොටයක් මෙන් තද වන්නා සේම, පඨවි ධාතුව කිපීමෙන් ශරීරය ඒ කට්ඨමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළාක් මෙන් අතිශයින්ම තද ගතියට පත් වේ.

පූතියො භවති කායො, දට්ඨො පූතිමුඛෙන වා;

ආපොධාතුප්පකොපෙන, හොති පූතිමුඛෙව සො.

පූතිමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ කල්හි ශරීරය පූති (කුණු) වන්නා සේම, ආපෝ ධාතුව කිපීමෙන් ශරීරය ඒ පූතිමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළාක් මෙන් කුණු වී යයි.

සන්තත්තො භවති කායො, දට්ඨො අග්ගිමුඛෙන වා;

තෙජොධාතුප්පකොපෙන, හොති අග්ගිමුඛෙව සො.

අග්ගිමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ කල්හි ශරීරය ගින්නෙන් මෙන් දැවෙන්නා සේම, තේජෝ ධාතුව කිපීමෙන් ශරීරය ඒ අග්ගිමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළාක් මෙන් දැඩි ලෙස දැවෙන්නට පත් වේ.

සඤ්ඡින්නො භවති කායො, දට්ඨො සත්ථමුඛෙන වා;

වායොධාතුප්පකොපෙන, හොති සත්ථමුඛෙව සො.

සත්ථමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළ කල්හි ශරීරය ආයුධයකින් කැපුණාක් මෙන් කැබලි වන්නා සේම, වායෝ ධාතුව කිපීමෙන් ශරීරය ඒ සත්ථමුඛ සර්පයෙකු දෂ්ට කළාක් මෙන් සන්ධි හා නහර කැඩී බිඳී විසිරී යයි.

ඉති මහාවිකාරානි භූතානීති මහාභූතානි.

මෙසේ මහත් වූ විකෘති වීම් සහිත භූත රූප වන බැවින් මේවා 'මහාභූත' නම් වේ.

මහත්තා භූතත්තා චාති එතානි හි මහන්තානි මහතා වායාමෙන පරිග්ගහෙතබ්බත්තා භූතානි විජ්ජමානත්තාති මහත්තා භූතත්තා ච මහාභූතානි.

මහත් වූ බැවින් හා පවතින (භූත) බැවින්ද: මේ ධාතූන් මහත් වූ වීර්යයකින් පිරිසිඳ දත යුතු බැවින් 'මහත්' වන අතර, විද්‍යාමාන වන (පවතින) බැවින් 'භූත' වේ. මෙසේ මහත් බව හා පවතින බව යන කරුණු දෙක නිසාම මේවා 'මහාභූත' නම් වේ.

එවං සබ්බාපෙතා ධාතුයො මහන්තපාතුභාවාදීහි කාරණෙහි මහාභූතානි.

මෙසේ මේ සියලු ධාතූන් වහන්සේලා මහත් වූ ප්‍රකට වීම් ආදී හේතූන් නිසා 'මහාභූත' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.

සලක්ඛණධාරණතො පන දුක්ඛාදානතො ච දුක්ඛාධානතො ච සබ්බාපි ධාතුලක්ඛණං අනතීතත්තා ධාතුයො. සලක්ඛණධාරණෙන ච අත්තනො ඛණානුරූපධාරණෙන ච ධම්මා. ඛයට්ඨෙන අනිච්චා. භයට්ඨෙන දුක්ඛා. අසාරකට්ඨෙන අනත්තා.

ස්වකීය ලක්ෂණ දරන බැවින්ද, දුක පමුණුවන (පිහිටුවන) බැවින්ද, ධාතු ලක්ෂණයන් නොඉක්මවන බැවින්ද මේවා 'ධාතු' නම් වේ. ස්වකීය ලක්ෂණ දරන බැවින් හා ඒ ඒ මොහොතට අනුරූපව පවතින බැවින් 'ධර්ම' නම් වේ. ක්ෂය වී යන අර්ථයෙන් 'අනිත්‍ය' වන අතර, බියකරු අර්ථයෙන් 'දුක්ඛ' වේ. සාරයක් (ආත්මයක්) නොමැති අර්ථයෙන් 'අනත්ත' වේ.

ඉති සබ්බාසම්පි රූපමහාභූතධාතුධම්මඅනිච්චාදිවසෙන එකත්තන්ති එවං නානත්තෙකත්තතො මනසිකාතබ්බා.

මෙසේ සියලු ධාතූන් රූප, මහාභූත, ධාතු, ධර්ම සහ අනිත්‍යාදී වශයෙන් සමාන වන බව (ඒකත්වය) මෙසේ නානත්වය හා ඒකත්වය යන ආකාර දෙකෙන්ම මෙනෙහි කළ යුතුය.

353. විනිබ්භොගාවිනිබ්භොගතොති [Pg.365] සහුප්පන්නාව එතා එකෙකස්මිං සබ්බපරියන්තිමෙ සුද්ධට්ඨකාදිකලාපෙපි පදෙසෙන අවිනිබ්භුත්තා. ලක්ඛණෙන පන විනිබ්භුත්තාති එවං විනිබ්භොගාවිනිබ්භොගතො මනසිකාතබ්බා.

353. වෙන් කිරීම හා වෙන් නොකිරීම් වශයෙන්: මේ ධාතූන් සතර සැමවිටම එකටම උපදින බැවින් කුඩාම ශුද්ධාෂ්ටක කලාපයකදී පවා ප්‍රදේශ (අවකාශය) වශයෙන් වෙන් කළ නොහැක. එහෙත් ලක්ෂණ වශයෙන් (තද ගතිය ආදී ලක්ෂණ වලින්) වෙන් කොට හඳුනාගත හැකිය. මෙසේ වෙන් කළ හැකි හා නොහැකි බවින් මෙනෙහි කළ යුතුය.

354. සභාගවිසභාගතොති එවං අවිනිබ්භුත්තාසු චාපි එතාසු පුරිමා ද්වෙ ගරුකත්තා සභාගා. තථා පච්ඡිමා ලහුකත්තා. පුරිමා පන පච්ඡිමාහි පච්ඡිමා ච පුරිමාහි විසභාගාති එවං සභාගවිසභාගතො මනසිකාතබ්බා.

354. සභාග හා විසභාග වශයෙන්: මෙසේ ප්‍රදේශ වශයෙන් වෙන් කළ නොහැකි වුවද, මුල් ධාතු දෙක (පඨවි හා ආපෝ) බර ගතියෙන් යුක්ත බැවින් එකිනෙකට සමාන (සභාග) වේ. එමෙන්ම පසුපස ධාතු දෙක (තේජෝ හා වායෝ) සැහැල්ලු බැවින් සමාන වේ. එහෙත් මුල් ධාතු දෙක පසුපස ධාතු දෙක හා සසඳන විට අසමාන (විසභාග) වේ. මෙසේ සභාග හා විසභාග වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

355. අජ්ඣත්තිකබාහිරවිසෙසතොති අජ්ඣත්තිකා ධාතුයො විඤ්ඤාණවත්ථුවිඤ්ඤත්තිඉන්ද්‍රියානං නිස්සයා හොන්ති, සඉරියාපථා, චතුසමුට්ඨානා. බාහිරා වුත්තවිපරීතප්පකාරාති එවං අජ්ඣත්තිකබාහිරවිසෙසතො මනසිකාතබ්බා.

355. ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වෙනස අනුව: ආධ්‍යාත්මික ධාතූන් වනාහි විඤ්ඤාණයට, වස්තු රූපයන්ට, විඤ්ඤත්ති රූපයන්ට හා ඉන්ද්‍රිය රූපයන්ට පිහිට (නිශ්‍රය) වේ. ඒවා ඉරියව් පවත්වන අතර, කර්ම, සිත, උතු, ආහාර යන සමුට්ඨාන සතරෙන්ම උපදී. බාහිර ධාතූන් මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ ස්වභාවයෙන් යුක්තය. මෙසේ ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වෙනස අනුව මෙනෙහි කළ යුතුය.

356. සඞ්ගහතොති කම්මසමුට්ඨානා පථවීධාතු කම්මසමුට්ඨානාහි ඉතරාහි එකසඞ්ගහා හොති සමුට්ඨානනානත්තාභාවතො. තථා චිත්තාදිසමුට්ඨානා චිත්තාදිසමුට්ඨානාහීති එවං සඞ්ගහතො මනසිකාතබ්බා.

356. සංග්‍රහ (එක් කිරීම්) වශයෙන්: කර්මයෙන් හටගත් පඨවි ධාතුව, කර්මයෙන් හටගත් අනෙක් ධාතූන් හා එක් කොට සලකනු ලබන්නේ ඒවා උපදවන හේතුවේ (සමුට්ඨානයේ) වෙනසක් නොමැති බැවිනි. සිත ආදී අනෙක් සමුට්ඨානයන්ගෙන් හටගත් ධාතූන්ද එසේමය. මෙසේ සංග්‍රහ වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

357. පච්චයතොති පථවීධාතු ආපොසඞ්ගහිතා තෙජොඅනුපාලිතා වායොවිත්ථම්භිතා තිණ්ණං මහාභූතානං පතිට්ඨා හුත්වා පච්චයො හොති. ආපොධාතු පථවීපතිට්ඨිතා තෙජොඅනුපාලිතා වායොවිත්ථම්භිතා තිණ්ණං මහාභූතානං ආබන්ධනං හුත්වා පච්චයො හොති. තෙජොධාතු පථවීපතිට්ඨිතා ආපොසඞ්ගහිතා වායොවිත්ථම්භිතා තිණ්ණං මහාභූතානං පරිපාචනං හුත්වා පච්චයො හොති. වායොධාතු පථවීපතිට්ඨිතා ආපොසඞ්ගහිතා තෙජොපරිපාචිතා තිණ්ණං මහාභූතානං විත්ථම්භනං හුත්වා පච්චයො හොතීති එවං පච්චයතො මනසිකාතබ්බා.

357. ප්‍රත්‍ය (උපකාරී වීම්) වශයෙන්: පඨවි ධාතුව ආපෝ ධාතුවෙන් එක්තැන් කරනු ලැබ, තේජෝ ධාතුවෙන් රකිනු ලැබ, වායෝ ධාතුවෙන් උසුලනු ලැබ අනෙක් මහාභූත තුනට පිහිට වෙමින් ප්‍රත්‍ය වේ. ආපෝ ධාතුව පඨවි ධාතුව මත පිහිටා, තේජෝ ධාතුවෙන් රකිනු ලැබ, වායෝ ධාතුවෙන් උසුලනු ලැබ අනෙක් මහාභූතයන් බැඳ තබමින් (ආබන්ධනයෙන්) ප්‍රත්‍ය වේ. තේජෝ ධාතුව පඨවි මත පිහිටා, ආපෝ ධාතුවෙන් එක්තැන් කරනු ලැබ, වායෝ ධාතුවෙන් උසුලනු ලැබ අනෙක් මහාභූතයන් පරිනත කරමින් (පැසවමින්) ප්‍රත්‍ය වේ. වායෝ ධාතුව පඨවි මත පිහිටා, ආපෝ ධාතුවෙන් එක්තැන් කරනු ලැබ, තේජෝ ධාතුවෙන් පරිනත කරනු ලැබ අනෙක් මහාභූතයන් උසුලමින් (විත්ථම්භන ශක්තියෙන්) ප්‍රත්‍ය වේ. මෙසේ ප්‍රත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

358. අසමන්නාහාරතොති පථවීධාතු චෙත්ථ ‘‘අහං පථවීධාතූ’’ති වා, ‘‘තිණ්ණං මහාභූතානං පතිට්ඨා හුත්වා පච්චයො හොමී’’ති වා න ජානාති. ඉතරානිපි තීණි ‘‘අම්හාකං පථවීධාතු පතිට්ඨා හුත්වා පච්චයො හොතී’’ති න ජානන්ති. එස නයො සබ්බත්ථාති එවං අසමන්නාහාරතො මනසිකාතබ්බා.

358. නොදැනීම (අසමන්නාහාර) වශයෙන්: මෙහි පඨවි ධාතුව "මම පඨවි ධාතුව වෙමි" කියා හෝ "අනෙක් මහාභූතයන්ට පිහිට වෙමින් උපකාර කරමි" කියා හෝ නොදනී. අනෙක් ධාතු තුනද "පඨවි ධාතුව අපට පිහිට වෙමින් උපකාර කරයි" කියා නොදනිති. සෑම තැනකදීම මේ ක්‍රමයම දත යුතුය. මෙසේ අසමන්නාහාර වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

359. පච්චයවිභාගතොති [Pg.366] ධාතූනං හි කම්මං, චිත්තං, ආහාරො, උතූති චත්තාරො පච්චයා. තත්ථ කම්මසමුට්ඨානානං කම්මමෙව පච්චයො හොති, න චිත්තාදයො. චිත්තාදිසමුට්ඨානානම්පි චිත්තාදයොව පච්චයා හොන්ති, න ඉතරෙ. කම්මසමුට්ඨානානඤ්ච කම්මං ජනකපච්චයො හොති, සෙසානං පරියායතො උපනිස්සයපච්චයො හොති. චිත්තසමුට්ඨානානං චිත්තං ජනකපච්චයො හොති, සෙසානං පච්ඡාජාතපච්චයො අත්ථිපච්චයො අවිගතපච්චයො ච. ආහාරසමුට්ඨානානං ආහාරො ජනකපච්චයො හොති, සෙසානං ආහාරපච්චයො අත්ථිපච්චයො අවිගතපච්චයො ච. උතුසමුට්ඨානානං උතු ජනකපච්චයො හොති, සෙසානං අත්ථිපච්චයො අවිගතපච්චයො ච. කම්මසමුට්ඨානං මහාභූතං කම්මසමුට්ඨානානම්පි මහාභූතානං පච්චයො හොති චිත්තාදිසමුට්ඨානානම්පි. තථා චිත්තසමුට්ඨානං, ආහාරසමුට්ඨානං. උතුසමුට්ඨානං මහාභූතං උතුසමුට්ඨානානම්පි මහාභූතානං පච්චයො හොති කම්මාදිසමුට්ඨානානම්පි.

359. ප්‍රත්‍ය බෙදා දැක්වීම් වශයෙන්: ධාතූන්ට කර්මය, සිත, ආහාරය සහ උතුව (තේජෝ ධාතුව) යනුවෙන් ප්‍රත්‍ය සතරකි. එහිදී කර්මජ ධාතූන්ට කර්මයම ප්‍රත්‍ය වන අතර, සිත ආදිය ප්‍රත්‍ය නොවේ. සිත ආදී සමුට්ඨාන ධාතූන්ට සිත ආදියම ප්‍රත්‍ය වන අතර, අනෙක්වා ප්‍රත්‍ය නොවේ. කර්මජ ධාතූන්ට කර්මය ජනක ප්‍රත්‍ය වන අතර, සෙසු ධාතූන්ට එය පර්යායයෙන් උපනිස්සය ප්‍රත්‍ය වේ. චිත්තජ ධාතූන්ට සිත ජනක ප්‍රත්‍ය වන අතර, සෙසු ධාතූන්ට එය පච්ඡාජාත, අත්ථි සහ අවිගත ප්‍රත්‍ය මගින් උපකාරී වේ. ආහාරජ ධාතූන්ට ආහාරය ජනක ප්‍රත්‍ය වන අතර, සෙසු ධාතූන්ට එය ආහාර, අත්ථි සහ අවිගත ප්‍රත්‍ය මගින් උපකාරී වේ. උතුජ ධාතූන්ට උතුව ජනක ප්‍රත්‍ය වන අතර, සෙසු ධාතූන්ට එය අත්ථි සහ අවිගත ප්‍රත්‍ය මගින් උපකාරී වේ. කර්මජ මහාභූතය කර්මජ මහාභූතයන්ට මෙන්ම චිත්තාදී මහාභූතයන්ටද ප්‍රත්‍ය වේ. චිත්තජ සහ ආහාරජ මහාභූතයන්ද එසේමය. උතුජ මහාභූතය උතුජ මහාභූතයන්ට මෙන්ම කර්මාදී මහාභූතයන්ටද ප්‍රත්‍ය වේ.

තත්ථ කම්මසමුට්ඨානා පථවීධාතු කම්මසමුට්ඨානානං ඉතරාසං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයඅත්ථිඅවිගතවසෙන චෙව පතිට්ඨාවසෙන ච පච්චයො හොති, න ජනකවසෙන. ඉතරෙසං තිසන්තතිමහාභූතානං නිස්සයඅත්ථිඅවිගතවසෙන පච්චයො හොති, න පතිට්ඨාවසෙන න ජනකවසෙන. ආපොධාතු චෙත්ථ ඉතරාසං තිණ්ණං සහජාතාදිවසෙන චෙව ආබන්ධනවසෙන ච පච්චයො හොති, න ජනකවසෙන. ඉතරෙසං තිසන්තතිකානං නිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයවසෙනෙව, න ආබන්ධනවසෙන න ජනකවසෙන. තෙජොධාතුපෙත්ථ ඉතරාසං තිණ්ණං සහජාතාදිවසෙන චෙව පරිපාචනවසෙන ච පච්චයො හොති, න ජනකවසෙන. ඉතරෙසං තිසන්තතිකානං නිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයවසෙනෙව, න පරිපාචනවසෙන, න ජනකවසෙන. වායොධාතුපෙත්ථ ඉතරාසං තිණ්ණං සහජාතාදිවසෙන චෙව විත්ථම්භනවසෙන ච පච්චයො හොති, න ජනකවසෙන. ඉතරෙසං තිසන්තතිකානං නිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයවසෙනෙව, න විත්ථම්භනවසෙන, න ජනකවසෙන. චිත්තආහාරඋතුසමුට්ඨානපථවීධාතුආදීසුපි එසෙව නයො.

එහි කර්මජ පඨවි ධාතුව, කර්මයෙන් උපන් අනෙකුත් (ආපෝ, තේජෝ, වායෝ යන) ධාතූන් හට සහජාත, අන්‍යමන්‍ය, නිශ්‍රය, අස්ති සහ අවිගත යන ප්‍රත්‍ය බලයෙන් මෙන්ම ප්‍රතිෂ්ඨා (පිහිටීම ලබාදීමේ) වශයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වෙයි; ජනක (උපදවන) වශයෙන් ප්‍රත්‍ය නොවේ. අනෙකුත් (චිත්තජ, උතුජ, ආහාරජ යන) තිසන්තති මහාභූතයන් හට නිශ්‍රය, අස්ති සහ අවිගත යන ප්‍රත්‍ය බලයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි; ප්‍රතිෂ්ඨා වශයෙන් හෝ ජනක වශයෙන් ප්‍රත්‍ය නොවේ. මෙහිදී ආපෝ ධාතුව ද අනෙකුත් (පඨවි, තේජෝ, වායෝ යන) කර්මජ ධාතූන් තිදෙනාට සහජාතාදි ප්‍රත්‍ය බලයෙන් මෙන්ම ආබන්ධන (බැඳ තැබීමේ) වශයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වෙයි; ජනක වශයෙන් ප්‍රත්‍ය නොවේ. අනෙකුත් තිසන්තති මහාභූතයන් හට නිශ්‍රය, අස්ති සහ අවිගත යන ප්‍රත්‍ය බලයෙන්ම පමණක් ප්‍රත්‍ය වන අතර, ආබන්ධන වශයෙන් හෝ ජනක වශයෙන් ප්‍රත්‍ය නොවේ. එමෙන්ම මෙහිදී තේජෝ ධාතුව ද අනෙකුත් කර්මජ ධාතූන් තිදෙනාට සහජාතාදි ප්‍රත්‍ය බලයෙන් මෙන්ම පරිපාචන (පිනවීම/මෝරවනු ලැබීමේ) වශයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වෙයි; ජනක වශයෙන් ප්‍රත්‍ය නොවේ. අනෙකුත් තිසන්තති මහාභූතයන් හට නිශ්‍රය, අස්ති සහ අවිගත යන ප්‍රත්‍ය බලයෙන්ම පමණක් ප්‍රත්‍ය වන අතර, පරිපාචන වශයෙන් හෝ ජනක වශයෙන් ප්‍රත්‍ය නොවේ. එමෙන්ම මෙහිදී වායෝ ධාතුව ද අනෙකුත් කර්මජ ධාතූන් තිදෙනාට සහජාතාදි ප්‍රත්‍ය බලයෙන් මෙන්ම විස්ථම්භන (දරා සිටීමේ/තද බවේ) වශයෙන් ද ප්‍රත්‍ය වෙයි; ජනක වශයෙන් ප්‍රත්‍ය නොවේ. අනෙකුත් තිසන්තති මහාභූතයන් හට නිශ්‍රය, අස්ති සහ අවිගත යන ප්‍රත්‍ය බලයෙන්ම පමණක් ප්‍රත්‍ය වන අතර, විස්ථම්භන වශයෙන් හෝ ජනක වශයෙන් ප්‍රත්‍ය නොවේ. චිත්තජ, ආහාරජ සහ උතුජ පඨවි ධාතු ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

එවං සහජාතාදිපච්චයවසප්පවත්තාසු ච පනෙතාසු ධාතූසු –

මෙලෙස සහජාතාදි ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලයෙන් පවත්නා වූ මෙම ධාතූන් කෙරෙහි මෙම සුවිශේෂී කරුණු ද දත යුතුය.

එකං පටිච්ච තිස්සො, චතුධා තිස්සො පටිච්ච එකො ච;

ද්වෙ ධාතුයො පටිච්ච, ද්වෙ ඡද්ධා සම්පවත්තන්ති.

එකක් ඇසුරු කොට තුනක් ද, සතර ආකාරයකින් තුනක් ඇසුරු කොට එකක් ද; ධාතූන් දෙකක් ඇසුරු කොට (ඉතිරි) දෙකක් ද වශයෙන් සය ආකාරයකින් (ධාතූහු) මැනවින් පවතිති.

පථවීආදීසු [Pg.367] හි එකෙකං පටිච්ච ඉතරා තිස්සො තිස්සොති එවං එකං පටිච්ච තිස්සො චතුධා සම්පවත්තන්ති. තථා පථවීධාතුආදීසු එකෙකා ඉතරා තිස්සො තිස්සො පටිච්චාති එවං තිස්සො පටිච්ච එකා චතුධා සම්පවත්තති. පුරිමා පන ද්වෙ පටිච්ච පච්ඡිමා, පච්ඡිමා ච ද්වෙ පටිච්ච පුරිමා, පඨමතතියා පටිච්ච දුතියචතුත්ථා, දුතියචතුත්ථා පටිච්ච පඨමතතියා, පඨමචතුත්ථා පටිච්ච දුතියතතියා, දුතියතතියා පටිච්ච පඨමචතුත්ථාති එවං ද්වෙ ධාතුයො පටිච්ච ද්වෙ ඡධා සම්පවත්තන්ති.

පඨවි ආදී ධාතූන් අතුරින් එකක් ඇසුරු කොට අනෙක් ධාතූන් තිදෙනා බැගින් පවතින හෙයින්, එකක් ඇසුරු කොට තුනක් යනුවෙන් සතර ආකාරයකින් (එක් එක් ධාතුව ප්‍රධාන කරගෙන) පවතිති. එමෙන්ම පඨවි ධාතු ආදී එක එකක්, අනෙක් ධාතූන් තිදෙනා බැගින් ඇසුරු කොට පවතින බැවින්, තුනක් ඇසුරු කොට එකක් යනුවෙන් සතර ආකාරයකින් පවතී. තවද, පෙර ධාතූන් දෙකක් ඇසුරු කොට පසු ධාතූන් දෙකක් ද, පසු ධාතූන් දෙකක් ඇසුරු කොට පෙර ධාතූන් දෙකක් ද, පළමු හා තෙවන ධාතු ඇසුරු කොට දෙවන හා සතරවන ධාතු ද, දෙවන හා සතරවන ධාතු ඇසුරු කොට පළමු හා තෙවන ධාතු ද, පළමු හා සතරවන ධාතු ඇසුරු කොට දෙවන හා තෙවන ධාතු ද, දෙවන හා තෙවන ධාතු ඇසුරු කොට පළමු හා සතරවන ධාතු ද වශයෙන් ධාතූන් දෙකක් ඇසුරු කොට ඉතිරි දෙක සය ආකාරයකින් පවතිති.

තාසු පථවීධාතු අභික්කමපටික්කමාදිකාලෙ උප්පීළනස්ස පච්චයො හොති. සාව ආපොධාතුයා අනුගතා පතිට්ඨාපනස්ස. පථවීධාතුයා පන අනුගතා ආපොධාතු අවක්ඛෙපනස්ස. වායොධාතුයා අනුගතා තෙජොධාතු උද්ධරණස්ස. තෙජොධාතුයා අනුගතා වායොධාතු අතිහරණවීතිහරණානං පච්චයො හොතීති එවං පච්චයවිභාගතො මනසිකාතබ්බා.

ඒ ධාතූන් අතුරින් පඨවි ධාතුව, පෙරට යාම හා පසුපසට යාම ආදී අවස්ථාවන්හිදී (පොළොව) තදින් පෑගීමේ කටයුත්තට ප්‍රත්‍ය වෙයි. එම පඨවි ධාතුවම ආපෝ ධාතුව අනුව යමින් පාදය (පොළොව මත) ස්ථාවරව තැබීමට ප්‍රත්‍ය වෙයි. පඨවි ධාතුව අනුව යන්නා වූ ආපෝ ධාතුව පාදය පහත් කිරීමට ප්‍රත්‍ය වෙයි. වායෝ ධාතුව අනුව යන්නා වූ තේජෝ ධාතුව පාදය ඉහළට එසවීමට ප්‍රත්‍ය වෙයි. තේජෝ ධාතුව අනුව යන්නා වූ වායෝ ධාතුව පාදය ඉදිරියට ගෙනයාමට හා පසෙකට ගෙනයාමට ප්‍රත්‍ය වෙයි. මෙලෙස ප්‍රත්‍යයන්ගේ විභාජනය අනුව ධාතූන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

එවං වචනත්ථාදිවසෙන මනසි කරොන්තස්සාපි හි එකෙකෙන මුඛෙන ධාතුයො පාකටා හොන්ති. තා පුනප්පුනං ආවජ්ජතො මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව උපචාරසමාධි උප්පජ්ජති. ස්වායං චතුන්නං ධාතූනං වවත්ථාපකස්ස ඤාණස්සානුභාවෙන උප්පජ්ජනතො චතුධාතුවවත්ථානන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

මෙසේ වචනාර්ථ ආදියෙහි වශයෙන් මෙනෙහි කරන යෝගියාට ද එකින් එක ක්‍රමය අනුව ධාතූහු ප්‍රකට වෙති. එම ප්‍රකට වූ ධාතූන් නැවත නැවතත් මෙනෙහි කරන්නා වූ යෝගියාට පෙර කී පරිදිම උපචාර සමාධිය උපදී. සතර ධාතූන් වෙන්කර හඳුනාගන්නා වූ ඥානයෙහි ආනුභාවයෙන් උපදින බැවින් එම සමාධිය 'චතුධාතු වවත්ථානය' යන නමින්ම හඳුන්වනු ලැබේ.

360. ඉදඤ්ච පන චතුධාතුවවත්ථානං අනුයුත්තො භික්ඛු සුඤ්ඤතං අවගාහති, සත්තසඤ්ඤං සමුග්ඝාතෙති. සො සත්තසඤ්ඤාය සමූහතත්තා වාළමිගයක්ඛරක්ඛසාදිවිකප්පං අනාවජ්ජමානො භයභෙරවසහො හොති, අරතිරතිසහො, න ඉට්ඨානිට්ඨෙසු උග්ඝාතනිග්ඝාතං පාපුණාති. මහාපඤ්ඤො ච පන හොති අමතපරියොසානො වා සුගතිපරායනො වාති.

360. මෙම චතුධාතු වවත්ථානයෙහි යෙදෙන මහණ තෙමේ ශුන්‍යතාවයට පැමිණෙයි, සත්ත්ව සංඥාව මුලිනුපුටා දමයි. සත්ත්ව සංඥාව දුරු කළ බැවින් ඔහු වනමෘග, යක්ෂ, රාක්ෂ ආදීන් පිළිබඳ (මනුෂ්‍ය ප්‍රහේලිකා ලෙස) විකල්ප ඇති කර නොගන්නා අතර, බිය හා තැතිගැනීම් විඳදරාගන්නෙක් වෙයි. අසතුට හා සතුට මැඩපවත්වා ගන්නෙක් වන අතර, ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණුවලදී උඩඟු වීමකට හෝ පසුබෑමකට පත් නොවේ. ඔහු මහා ප්‍රඥාවන්තයෙක් ද වෙයි, අමා මහ නිවන කෙළවර කොට ඇත්තෙක් හෝ සුගති පරායනය ඇත්තෙක් හෝ වෙයි.

එවං මහානුභාවං, යොගිවරසහස්ස කීළිතං එතං;

චතුධාතුවවත්ථානං, නිච්චං සෙවෙථ මෙධාවීති.

මෙසේ මහා ආනුභාව ඇති, උතුම් යෝගීන්ගේ ක්‍රීඩාවක් බඳු වූ මෙම චතුධාතු වවත්ථාන කර්මස්ථානය බුද්ධිමත් යෝගියා නිරන්තරයෙන් සේවනය කළ යුතුය.

අයං චතුධාතුවවත්ථානස්ස භාවනානිද්දෙසො.

මෙය චතුධාතු වවත්ථාන භාවනා නිර්දේශයයි.

361. එත්තාවතා ච යං සමාධිස්ස විත්ථාරං භාවනානයඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘කො සමාධි, කෙනට්ඨෙන සමාධී’’තිආදිනා නයෙන පඤ්හාකම්මං කතං, තත්ථ ‘‘කථං [Pg.368] භාවෙතබ්බො’’ති ඉමස්ස පදස්ස සබ්බප්පකාරතො අත්ථවණ්ණනා සමත්තා හොති.

361. සමාධියෙහි විස්තරය සහ භාවනා ක්‍රමය දැක්වීම පිණිස 'සමාධිය යනු කුමක්ද, කිනම් අර්ථයකින් සමාධිය නම් වේද' යනාදී වශයෙන් කරන ලද ප්‍රශ්න මාලාවෙහි 'එය කෙසේ වැඩිය යුතුද' යන පදයට අදාළ අර්ථ වර්ණනාව සෑම අයුරින්ම මෙතෙකින් නිමාවට පත් වෙයි.

දුවිධොයෙව හයං ඉධ අධිප්පෙතො උපචාරසමාධි චෙව අප්පනාසමාධි ච. තත්ථ දසසු කම්මට්ඨානෙසු, අප්පනාපුබ්බභාගචිත්තෙසු ච එකග්ගතා උපචාරසමාධි. අවසෙසකම්මට්ඨානෙසු චිත්තෙකග්ගතා අප්පනාසමාධි. සො දුවිධොපි තෙසං කම්මට්ඨානානං භාවිතත්තා භාවිතො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘කථං භාවෙතබ්බොති ඉමස්ස පදස්ස සබ්බප්පකාරතො අත්ථවණ්ණනා සමත්තා’’ති.

මෙහිදී උපචාර සමාධිය සහ අප්පනා සමාධිය යන දෙවදෑරුම් සමාධියම අදහස් කෙරේ. එහිදී දස කර්මස්ථානයන්හි ද, අප්පනා සමාධියට පෙරභාගයෙහි උපදින සිත්හි ද පවතින ඒකාග්‍රතාව උපචාර සමාධියයි. ඉතිරි තිස් කර්මස්ථානයන්හි පවතින චිත්ත ඒකාග්‍රතාව අප්පනා සමාධියයි. එම දෙවදෑරුම් සමාධියම ඒ ඒ කර්මස්ථානයන් වැඩීම හේතුවෙන් වඩන ලද්දේ වෙයි. එබැවින් 'කෙසේ වැඩිය යුතුද යන පදයෙහි අර්ථ වර්ණනාව සෑම අයුරින්ම නිමාවට පත් විය' යයි කියන ලදී.

සමාධිආනිසංසකථා

සමාධි ආනිශංස කථාව

362. යං පන වුත්තං ‘‘සමාධිභාවනාය කො ආනිසංසො’’ති, තත්ථ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාදිපඤ්චවිධො සමාධිභාවනාය ආනිසංසො. තථා හි යෙ අරහන්තො ඛීණාසවා සමාපජ්ජිත්වා එකග්ගචිත්තා සුඛං දිවසං විහරිස්සාමාති සමාධිං භාවෙන්ති, තෙසං අප්පනාසමාධිභාවනා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානිසංසා හොති. තෙනාහ භගවා ‘‘න ඛො පනෙතෙ, චුන්ද, අරියස්ස විනයෙ සල්ලෙඛා වුච්චන්ති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා එතෙ අරියස්ස විනයෙ වුච්චන්තී’’ති (ම. නි. 1.82).

362. 'සමාධි භාවනාවෙහි ආනිශංස කවරේද' යන්න විමසීමේදී, දිට්ඨධම්ම සුඛ විහරණය (මෙලොව සැපසේ විසීම) ආදී පංචවිධ ආනිශංස සමාධි භාවනාවෙහි පවතී. එනම්, රහතන් වහන්සේලා සමාපත්තිවලට සමවැදී ඒකාග්‍ර සිත් ඇතිව 'සැපසේ දවස ගෙවන්නෙමු' යි සිතා සමාධිය වඩති. උන්වහන්සේලාගේ එම අප්පනා සමාධි භාවනාව දිට්ඨධම්ම සුඛ විහරණය ආනිශංස කොට ඇත්තේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'චුන්ද, ආර්ය විනයෙහි මොවුන් කෙලෙස් සිඳලීම (සල්ලේඛ) ලෙස හඳුන්වනු නොලැබේ. ආර්ය විනයෙහි මොවුන් දිට්ඨධම්ම සුඛ විහරණයන් ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ.'

සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සමාහිතෙන චිත්තෙන විපස්සිස්සාමාති භාවයතං විපස්සනාය පදට්ඨානත්තා අප්පනාසමාධිභාවනාපි සම්බාධෙ ඔකාසාධිගමනයෙන උපචාරසමාධිභාවනාපි විපස්සනානිසංසා හොති. තෙනාහ භගවා ‘‘සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථ. සමාහිතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාභූතං පජානාතී’’ති (සං. නි. 3.5).

සමාපත්තියෙන් නැගී සිට ඒකාග්‍ර වූ සිතින් විදර්ශනා වඩන්නෙමුයි භාවනා කරන සේඛ හා පෘථග්ජන පුද්ගලයන් හට, විදර්ශනාවට සමීප හේතුව වන බැවින් අප්පනා සමාධි භාවනාව ද, කෙලෙස් බාධක මධ්‍යයෙහි අවස්ථාව සලසා ගැනීමේ ක්‍රමයෙන් උපචාර සමාධි භාවනාව ද විදර්ශනා ආනිශංස සහිත වෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, සමාධිය වඩන්න. මහණෙනි, සමාධියෙන් එකඟ වූ සිත් ඇති මහණ තෙමේ ඇති සැටියෙන් (තත්ත්වය) දැනගනියි.'

යෙ පන අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා අභිඤ්ඤාපාදකං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය එකොපි හුත්වා බහුධා හොතීති වුත්තනයා අභිඤ්ඤායො පත්ථෙන්තො නිබ්බත්තෙන්ති, තෙසං සති සති ආයතනෙ අභිඤ්ඤාපදට්ඨානත්තා අප්පනාසමාධිභාවනා අභිඤ්ඤානිසංසා හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘සො යස්ස යස්ස අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයස්ස ධම්මස්ස [Pg.369] චිත්තං අභිනින්නාමෙති අභිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාය, තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සති ආයතනෙ’’ති (ම. නි. 3.158; අ. නි. 3.102).

යම් පිරිසක් අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවාගෙන, අභිඥාවන්ට පදනම වන (සතරවන) ධ්‍යානයට සමවැදී, සමාපත්තියෙන් නැගී සිට 'එක් අයෙක්ව සිට බොහෝ දෙනෙක් වෙමි' යනාදී ක්‍රමයට අභිඥාවන් පතමින් (සමාධිය) වඩත් ද, ඔවුන් හට අතීත ප්‍රාර්ථනා ආදී හේතු පවතින කල්හි අභිඥාවන්ට සමීප හේතුවක් වන බැවින් අප්පනා සමාධි භාවනාව අභිඥා ආනිශංස සහිත වෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'ඔහු යම් යම් අභිඥාවෙන් සාක්ෂාත් කළ යුතු ධර්මයන් කෙරෙහි අභිඥාවෙන් සාක්ෂාත් කරනු පිණිස සිත මෙහෙයවයි ද, හේතු සම්පත් පවතින කල්හි ඒ ඒ ධර්මයන්හිම සාක්ෂාත් කිරීමේ භව්‍යතාවට පැමිණෙයි.'

යෙ අපරිහීනජ්ඣානා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිස්සාමාති බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිං පත්ථෙන්තා අපත්ථයමානා වාපි පුථුජ්ජනා සමාධිතො න පරිහායන්ති, තෙසං භවවිසෙසාවහත්තා අප්පනාසමාධිභාවනා භවවිසෙසානිසංසා හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘පඨමං ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා කත්ථ උපපජ්ජන්ති. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්තී’’තිආදි (විභ. 1024).

යම් පෘථග්ජනයෝ ධ්‍යානයෙන් පිරිහීමක් නොවී, 'බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදින්නෙමු'යි බ්‍රහ්ම ලෝකෝත්පත්තිය පතන්නෝ හෝ නොපතන්නෝ හෝ වී, සමාධියෙන් පිරිහී නොයෙද්ද, ඔවුන්ගේ ඒ අර්පණා සමාධි භාවනාව භව විශේෂයක් (බ්‍රහ්ම ලෝකය වැනි උසස් භවයක්) ලබා දෙන බැවින්, එය භව විශේෂානිසංස (භව විශේෂයක් ලබා දීමේ අනුසස්) සහිත වේ. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'පළමු ධ්‍යානය ස්වල්ප වශයෙන් වඩා කොහි උපදිත්ද? බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ දේවතාවන්ගේ සහභාගීත්වයට (එම ලෝකයෙහි) උපදිත්' යනාදී වශයෙනි.

උපචාරසමාධිභාවනාපි පන කාමාවචරසුගතිභවවිසෙසං ආවහතියෙව.

එසේම උපචාර සමාධි භාවනාව ද කාමාවචර සුගති සංඛ්‍යාත භව විශේෂයන්ම පමුණුවන්නේය.

යෙ පන අරියා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා සත්ත දිවසානි අචිත්තා හුත්වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිරොධං නිබ්බානං පත්වා සුඛං විහරිස්සාමාති සමාධිං භාවෙන්ති, තෙසං අප්පනාසමාධිභාවනා නිරොධානිසංසා හොති. තෙනාහ – ‘‘සොළසහි ඤාණචරියාහි නවහි සමාධිචරියාහි වසීභාවතා පඤ්ඤා නිරොධසමාපත්තියා ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 1.34).

යම් ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ අෂ්ට සමාපත්ති උපදවා, නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී, සත් දිනක් සිත් රහිතව සිට, මේ ආත්මයේදීම නිරෝධය හෙවත් නිර්වාණ සුවයට පැමිණ වෙසෙමුයි අදහසින් සමාධිය වඩත්ද, ඔවුන්ගේ එම අර්පණා සමාධි භාවනාව නිරෝධ සමාපත්ති අනුසස් සහිත වෙයි. ඒ නිසා මෙසේ වදාරන ලදී: 'ඥාන චරියා දහසයකින් හා සමාධි චරියා නවයකින් ඇතිවන වසීභාවය (පුහුණුව), නිරෝධ සමාපත්තිය පිළිබඳ ප්‍රඥාව හෙවත් ඥානයයි'.

එවමයං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාදි පඤ්චවිධො සමාධිභාවනාය ආනිසංසො –

මෙසේ දෘෂ්ටධර්ම සුඛවිහරණය ආදී වූ මේ පස්වැදෑරුම් අනුසස් සමාධි භාවනාවෙහි ඇත්තේය.

‘‘තස්මා නෙකානිසංසම්හි, කිලෙසමලසොධනෙ;

සමාධිභාවනායොගෙ, නප්පමජ්ජෙය්‍ය පණ්ඩිතො’’ති.

එබැවින්, බොහෝ අනුසස් ඇත්තා වූ ද, කෙලෙස් මල පිරිසිදු කරන්නා වූ ද සමාධි භාවනා යෝගයෙහි නුවණැත්තා ප්‍රමාද නොවිය යුතුය.

363. එත්තාවතා ච ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො’’ති ඉමිස්සා ගාථාය සීලසමාධිපඤ්ඤාමුඛෙන දෙසිතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ සමාධිපි පරිදීපිතො හොති.

363. මතක් කරන ලද 'සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො' යන ගාථාවෙහි සීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන ශීර්ෂයන්ගෙන් දේශනා කරන ලද විසුද්ධිමාර්ගයෙහි සමාධිය ද මෙතෙකින් විස්තර කර අවසන් කරන ලදී.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

සත්පුරුෂ ජනයාගේ ප්‍රමෝදය පිණිස කරන ලද විසුද්ධිමාර්ගයෙහි,

සමාධිනිද්දෙසො නාම

සමාධි නිද්දේසය නම් වූ,

එකාදසමො පරිච්ඡෙදො.

එකොළොස්වන පරිච්ඡේදයයි.

364. පඨමො [Pg.370] සීලනිද්දෙසො. දුතියො ධුතඞ්ගනිද්දෙසො;. තතියො කම්මට්ඨානග්ගහණනිද්දෙසො. චතුත්ථො පථවීකසිණනිද්දෙසො. පඤ්චමො සෙසකසිණනිද්දෙසො. ඡට්ඨො අසුභනිද්දෙසො. සත්තමො ඡඅනුස්සතිනිද්දෙසො. අට්ඨමො සෙසානුස්සතිනිද්දෙසො. නවමො බ්‍රහ්මවිහාරනිද්දෙසො. දසමො ආරුප්පනිද්දෙසො. පටික්කූලසඤ්ඤාධාතුවවත්ථානද්වයනිද්දෙසො එකාදසමොති.

364. පළමුවැන්න සීල නිද්දේසයයි. දෙවැන්න ධුතාංග නිද්දේසයයි. තෙවැන්න කර්මස්ථානග්‍රහණ නිද්දේසයයි. සිව්වැන්න පඨවි කසිණ නිද්දේසයයි. පස්වැන්න සෙසු කසිණ නිද්දේසයයි. හයවැන්න අසුභ නිද්දේසයයි. හත්වැන්න සය අනුස්සති නිද්දේසයයි. අටවැන්න සෙසු අනුස්සති නිද්දේසයයි. නවවැන්න බ්‍රහ්මවිහාර නිද්දේසයයි. දසවැන්න ආරුප්ප නිද්දේසයයි. එකොළොස්වැන්න ප්‍රතිකූලසංඥා හා ධාතු වවස්ථාන යන නිද්දේස දෙකයි.

විසුද්ධිමග්ගස්ස පඨමො භාගො නිට්ඨිතො.

විසුද්ධිමාර්ගයේ පළමු භාගය මෙයින් නිමාවට පත් විය.