නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to that Blessed One, the Worthy One, the Perfectly Enlightened One.

විසුද්ධිමග්ගො

The Path of Purification

(පඨමො භාගො)

(First Part)

නිදානාදිකථා

Introductory Account

1.

1.

සීලෙ [Pg.1] පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං;

ආතාපී නිපකො භික්ඛු, සො ඉමං විජටයෙ ජටන්ති. (සං. නි. 1.23);

A wise man, established in virtue, developing mind and wisdom, an ardent and discerning bhikkhu—he can disentangle this tangle.

ඉති හිදං වුත්තං, කස්මා පනෙතං වුත්තං, භගවන්තං කිර සාවත්ථියං විහරන්තං රත්තිභාගෙ අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො සංසයසමුග්ඝාටත්ථං –

Thus was this said. Why was this said? It is said that while the Blessed One was dwelling at Sāvatthī, a certain devaputta approached him during the night to dispel his own doubt, asking:

අන්තොජටා බහිජටා, ජටාය ජටිතා පජා;

තං තං ගොතම පුච්ඡාමි, කො ඉමං විජටයෙ ජටන්ති. (සං. නි. 1.23) –

The inner tangle, the outer tangle, people are entangled in a tangle. I ask you, Gotama, who can disentangle this tangle?

ඉමං පඤ්හං පුච්ඡි. තස්සායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ජටාති තණ්හාය ජාලිනියා එතං අධිවචනං. සා හි රූපාදීසු ආරම්මණෙසු හෙට්ඨුපරියවසෙන පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සංසිබ්බනට්ඨෙන වෙළුගුම්බාදීනං සාඛාජාලසඞ්ඛාතා ජටා වියාති ජටා, සා පනෙසා සකපරික්ඛාරපරපරික්ඛාරෙසු සකඅත්තභාවපරඅත්තභාවෙසු අජ්ඣත්තිකායතනබාහිරායතනෙසු ච උප්පජ්ජනතො අන්තොජටා බහිජටාති වුච්චති. තාය එවං උප්පජ්ජමානාය ජටාය ජටිතා පජා. යථා නාම වෙළුගුම්බජටාදීහි වෙළුආදයො, එවං තාය තණ්හාජටාය සබ්බාපි අයං සත්තනිකායසඞ්ඛාතා පජා ජටිතා විනද්ධා, සංසිබ්බිතාති අත්ථො. යස්මා ච එවං ජටිතා. තං තං ගොතම පුච්ඡාමීති තස්මා තං පුච්ඡාමි. ගොතමාති භගවන්තං ගොත්තෙන ආලපති. කො ඉමං විජටයෙ ජටන්ති ඉමං එවං තෙධාතුකං ජටෙත්වා ඨිතං ජටං කො විජටෙය්‍ය, විජටෙතුං කො සමත්ථොති පුච්ඡති.

He asked this question. The concise meaning is: 'Tangle' is a term for craving, the entangling net. For it arises repeatedly in relation to objects such as forms, by way of lower and higher manifestations, on account of its interweaving nature, like the tangle formed by the net of branches of bamboo thickets and so forth; thus it is called a 'tangle'. Furthermore, because it arises in relation to one’s own possessions and the possessions belonging to others, one’s own being and the being of others, and the internal and external sense-bases, it is called 'an inner tangle and an outer tangle'. People are entangled by this tangle that thus arises. Just as bamboos are entangled by the tangles of bamboo thickets and so forth, so too is this entire multitude of beings entangled, bound, and interwoven—such is the meaning. And since they are thus entangled, therefore he asks him, 'I ask you, Gotama!' 'Gotama' is addressing the Blessed One by his clan name. He asks, 'Who can disentangle this tangle?'—meaning, 'Who could disentangle this tangle which has thus entangled the triple world, who is capable of disentangling it?'

එවං [Pg.2] පුට්ඨො පනස්ස සබ්බධම්මෙසු අප්පටිහතඤාණචාරො දෙවදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදො දසබලධරො අනාවරණඤාණො සමන්තචක්ඛු භගවා තමත්ථං විස්සජ්ජෙන්තො –

When thus questioned, the Blessed One—whose range of knowledge was unimpeded in all phenomena, the deva of devas, Sakka above Sakka, Brahmā above Brahmā, the master of the four confidences, the possessor of the ten powers, possessing unobstructed knowledge, the All-Seeing One—explaining the matter, said:

සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං;

ආතාපී නිපකො භික්ඛු, සො ඉමං විජටයෙ ජටන්ති. –

Established in virtue, a wise man, developing mind and wisdom, an ardent, discerning bhikkhu—he can disentangle this tangle.

ඉමං ගාථමාහ.

He spoke this verse.

2.

2.

ඉමිස්සා දානි ගාථාය, කථිතාය මහෙසිනා;

වණ්ණයන්තො යථාභූතං, අත්ථං සීලාදිභෙදනං.

Now, of this verse spoken by the Great Seer, explaining the meaning according to reality, with its divisions of virtue and so on.

සුදුල්ලභං ලභිත්වාන, පබ්බජ්ජං ජිනසාසනෙ;

සීලාදිසඞ්ගහං ඛෙමං, උජුං මග්ගං විසුද්ධියා.

The secure, straight path to purity, comprised of virtue and so on, for those who have obtained the very hard-to-get going-forth in the Dispensation of the Conqueror.

යථාභූතං අජානන්තා, සුද්ධිකාමාපි යෙ ඉධ;

විසුද්ධිං නාධිගච්ඡන්ති, වායමන්තාපි යොගිනො.

Yogis here who, though desiring purity and striving, do not know things as they really are, fail to attain purity.

තෙසං පාමොජ්ජකරණං, සුවිසුද්ධවිනිච්ඡයං;

මහාවිහාරවාසීනං, දෙසනානයනිස්සිතං.

For their delight, a very clear ascertainment, based on the method of exposition of the residents of the Mahāvihāra.

විසුද්ධිමග්ගං භාසිස්සං, තං මෙ සක්කච්ච භාසතො;

විසුද්ධිකාමා සබ්බෙපි, නිසාමයථ සාධවොති.

I will expound the Path of Purification. As I diligently expound it, all you who desire purity, O worthy ones, listen carefully.

3. තත්ථ විසුද්ධීති සබ්බමලවිරහිතං අච්චන්තපරිසුද්ධං නිබ්බානං වෙදිතබ්බං. තස්සා විසුද්ධියා මග්ගොති විසුද්ධිමග්ගො. මග්ගොති අධිගමූපායො වුච්චති. තං විසුද්ධිමග්ගං භාසිස්සාමීති අත්ථො.

3. Herein, 'purification' should be understood as Nibbāna, which is completely free from all stains and utterly pure. The path to that purification is the 'Path of Purification' (Visuddhimagga). 'Path' is said to be the means of attainment. The meaning is: "I shall expound that Path of Purification."

සො පනායං විසුද්ධිමග්ගො කත්ථචි විපස්සනාමත්තවසෙනෙව දෙසිතො. යථාහ –

Now, this Path of Purification is sometimes taught by way of insight alone. As it is said:

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති, යදා පඤ්ඤාය පස්සති;

අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ, එස මග්ගො විසුද්ධියා’’ති. (ධ. ප. 277);

“When one perceives with wisdom that all conditioned things are impermanent, then one becomes disenchanted with suffering—this is the path to purification.”

කත්ථචි ඣානපඤ්ඤාවසෙන. යථාහ –

Sometimes, by way of jhāna and wisdom. As it is said:

‘‘යම්හි ඣානඤ්ච පඤ්ඤා ච, ස වෙ නිබ්බානසන්තිකෙ’’ති. (ධ. ප. 372);

“He in whom are jhāna and wisdom, he, indeed, is near to Nibbāna.”

කත්ථචි කම්මාදිවසෙන. යථාහ –

Sometimes, by way of kamma and so on. As it is said:

‘‘කම්මං [Pg.3] විජ්ජා ච ධම්මො ච, සීලං ජීවිතමුත්තමං;

එතෙන මච්චා සුජ්ඣන්ති, න ගොත්තෙන ධනෙන වා’’ති. (ම. නි. 3.387;

සං. නි. 1.48);

“By kamma, knowledge, and Dhamma, by virtue and the highest life—by these are mortals purified, not by lineage or by wealth.”

කත්ථචි සීලාදිවසෙන. යථාහ –

Sometimes, by way of virtue and so on. As it is said:

‘‘සබ්බදා සීලසම්පන්නො, පඤ්ඤවා සුසමාහිතො;

ආරද්ධවීරියො පහිතත්තො, ඔඝං තරති දුත්තර’’න්ති. (සං. නි. 1.96);

“One who is ever endowed with virtue, wise, and well concentrated, energetic and resolute, crosses the flood so difficult to cross.”

කත්ථචි සතිපට්ඨානාදිවසෙන. යථාහ –

Sometimes, by way of the foundations of mindfulness and so on. As it is said:

‘‘එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා…පෙ… නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය, යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති (දී. නි. 2.373).

“This, monks, is the direct path for the purification of beings… for the realization of Nibbāna, namely, the four foundations of mindfulness.”

සම්මප්පධානාදීසුපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං පන පඤ්හාබ්‍යාකරණෙ සීලාදිවසෙන දෙසිතො.

The same principle applies even to the right efforts and so forth. But in this exposition of the question, it is taught by way of virtue and so forth.

4. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපවණ්ණනා – සීලෙ පතිට්ඨායාති සීලෙ ඨත්වා, සීලං පරිපූරයමානොයෙව චෙත්ථ සීලෙ ඨිතොති වුච්චති. තස්මා සීලපරිපූරණෙන සීලෙ පතිට්ඨහිත්වාති අයමෙත්ථ අත්ථො. නරොති සත්තො. සපඤ්ඤොති කම්මජතිහෙතුකපටිසන්ධිපඤ්ඤාය පඤ්ඤවා. චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයන්ති සමාධිඤ්චෙව විපස්සනඤ්ච භාවයමානො, චිත්තසීසෙන හෙත්ථ සමාධි නිද්දිට්ඨො. පඤ්ඤානාමෙන ච විපස්සනාති. ආතාපීති වීරියවා. වීරියඤ්හි කිලෙසානං ආතාපනපරිතාපනට්ඨෙන ආතාපොති වුච්චති. තදස්ස අත්ථීති ආතාපී. නිපකොති නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතොති අත්ථො. ඉමිනා පදෙන පාරිහාරිකපඤ්ඤං දස්සෙති. ඉමස්මිඤ්හි පඤ්හාබ්‍යාකරණෙ තික්ඛත්තුං පඤ්ඤා ආගතා. තත්ථ පඨමා ජාතිපඤ්ඤා, දුතියා විපස්සනාපඤ්ඤා, තතියා සබ්බකිච්චපරිණායිකා පාරිහාරිකපඤ්ඤා. සංසාරෙ භයං ඉක්ඛතීති භික්ඛු. සො ඉමං විජටයෙ ජටන්ති සො ඉමිනා ච සීලෙන ඉමිනා ච චිත්තසීසෙන නිද්දිට්ඨසමාධිනා ඉමාය ච තිවිධාය පඤ්ඤාය ඉමිනා ච ආතාපෙනාති ඡහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු. සෙය්‍යථාපි නාම පුරිසො පථවියං පතිට්ඨාය [Pg.4] සුනිසිතං සත්ථං උක්ඛිපිත්වා මහන්තං වෙළුගුම්බං විජටෙය්‍ය, එවමෙව සීලපථවියං පතිට්ඨාය සමාධිසිලායං සුනිසිතං විපස්සනාපඤ්ඤාසත්ථං වීරියබලපග්ගහිතෙන පාරිහාරිකපඤ්ඤාහත්ථෙන උක්ඛිපිත්වා සබ්බම්පි තං අත්තනො සන්තානෙ පතිතං තණ්හාජටං විජටෙය්‍ය සඤ්ඡින්දෙය්‍ය සම්පදාලෙය්‍ය. මග්ගක්ඛණෙ පනෙස තං ජටං විජටෙති නාම. ඵලක්ඛණෙ විජටිතජටො සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො හොති. තෙනාහ භගවා –

4. Here is the brief explanation: "Established in virtue" means standing firm in virtue; one is said to be established in virtue only by fulfilling virtue. Therefore, the meaning here is having established oneself in virtue by fulfilling it. "A person" means a being. "Wise" means endowed with the rebirth-linking wisdom that is conditioned by kamma and birth. "Develops mind and wisdom" means developing both concentration and insight. Here, concentration is indicated by the term "mind," and insight by the term "wisdom." "Ardent" means possessing energy, for energy is called "ardor" because it burns up and scorches the defilements; one who has this is "ardent." "Discerning" means discernment, which is wisdom; the meaning is endowed with that wisdom. By this term, protective wisdom is shown. In this exposition of the question, wisdom is mentioned three times: the first is wisdom by birth, the second is insight wisdom, and the third is protective wisdom that accomplishes all tasks. "A bhikkhu" is one who sees danger in saṃsāra. "He may untangle this tangle" means a bhikkhu endowed with these six qualities: this virtue, this concentration indicated by the term "mind," these three kinds of wisdom, and this ardor. Just as a man, standing on the ground, might lift a well-sharpened knife and untangle a great bamboo thicket, so too, standing on the ground of virtue, lifting the well-sharpened knife of insight wisdom on the whetstone of concentration with the hand of protective wisdom propelled by the power of energy, he may untangle, cut through, and tear asunder all the tangle of craving that has arisen in his own continuity. At the moment of the path, he is said to untangle that tangle. At the moment of fruition, having untangled the tangle, he becomes the foremost worthy of offerings in the world with its devas. Therefore, the Blessed One said:

‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං;

ආතාපී නිපකො භික්ඛු, සො ඉමං විජටයෙ ජට’’න්ති. (සං. නි. 1.23);

A wise person established in virtue, developing mind and wisdom—an ardent, discerning bhikkhu—he may unravel this tangle.

5. තත්‍රායං යාය පඤ්ඤාය සපඤ්ඤොති වුත්තො, තත්‍රාස්ස කරණීයං නත්ථි. පුරිමකම්මානුභාවෙනෙව හිස්ස සා සිද්ධා. ආතාපී නිපකොති එත්ථ වුත්තවීරියවසෙන පන තෙන සාතච්චකාරිනා පඤ්ඤාවසෙන ච සම්පජානකාරිනා හුත්වා සීලෙ පතිට්ඨාය චිත්තපඤ්ඤාවසෙන වුත්තා සමථවිපස්සනා භාවෙතබ්බාති ඉමමත්‍ර භගවා සීලසමාධිපඤ්ඤාමුඛෙන විසුද්ධිමග්ගං දස්සෙති.

5. Herein, with regard to the wisdom by which one is called 'wise,' there is nothing for him to do, for that is indeed accomplished for him by the power of past kamma alone. But as for 'ardent' and 'discerning,' through the energy mentioned here, one should be a constant practitioner, and through wisdom, one who acts with full awareness. Having established oneself in virtue, one should develop the serenity and insight mentioned by way of mind and wisdom; thus the Blessed One herein shows the path of purification through the gateway of virtue, concentration, and wisdom.

එත්තාවතා හි තිස්සො සික්ඛා, තිවිධකල්‍යාණං සාසනං, තෙවිජ්ජතාදීනං උපනිස්සයො, අන්තද්වයවජ්ජනමජ්ඣිමපටිපත්තිසෙවනානි, අපායාදිසමතික්කමනුපායො, තීහාකාරෙහි කිලෙසප්පහානං, වීතික්කමාදීනං පටිපක්ඛො, සංකිලෙසත්තයවිසොධනං, සොතාපන්නාදිභාවස්ස ච කාරණං පකාසිතං හොති.

Thus, the threefold training, the threefold excellence of the Dispensation, the supporting condition for the threefold knowledge and the like, the avoidance of the two extremes and the cultivation of the middle way, the means to transcend states of deprivation and the like, the abandonment of defilements in three modes, the antidote to transgressions and the like, the purification of the threefold defilement, and the cause for the state of a stream-enterer and so forth—all these have been revealed.

කථං? එත්ථ හි සීලෙන අධිසීලසික්ඛා පකාසිතා හොති, සමාධිනා අධිචිත්තසික්ඛා, පඤ්ඤාය අධිපඤ්ඤාසික්ඛා.

How so? Herein, the training in higher virtue is revealed by virtue, the training in higher mind by concentration, and the training in higher wisdom by wisdom.

සීලෙන ච සාසනස්ස ආදිකල්‍යාණතා පකාසිතා හොති. ‘‘කො චාදි කුසලානං ධම්මානං, සීලඤ්ච සුවිසුද්ධ’’න්ති (සං. නි. 5.369) හි වචනතො, ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණ’’න්ති (දී. නි. 2.90) ආදිවචනතො ච සීලං සාසනස්ස ආදි, තඤ්ච කල්‍යාණං, අවිප්පටිසාරාදිගුණාවහත්තා. සමාධිනා මජ්ඣෙකල්‍යාණතා පකාසිතා හොති. ‘‘කුසලස්ස උපසම්පදා’’ති (දී. නි. 2.90) ආදිවචනතො හි සමාධි සාසනස්ස මජ්ඣෙ, සො ච කල්‍යාණො, ඉද්ධිවිධාදිගුණාවහත්තා. පඤ්ඤාය සාසනස්ස පරියොසානකල්‍යාණතා පකාසිතා හොති. ‘‘සචිත්තපරියොදාපනං, එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති (දී. නි. 2.90) හි වචනතො, පඤ්ඤුත්තරතො [Pg.5] ච පඤ්ඤා සාසනස්ස පරියොසානං, සා ච කල්‍යාණං, ඉට්ඨානිට්ඨෙසු තාදිභාවාවහනතො.

And by virtue, the initial excellence of the Dispensation is revealed. For since it is said, "What is the beginning of wholesome qualities? It is virtue, well-purified," and from the statement beginning "the non-doing of all evil," virtue is the beginning of the Dispensation; and it is excellent because it brings qualities beginning with freedom from remorse. By concentration, the middle excellence of the Dispensation is revealed. For from the statement beginning "the attainment of the wholesome," concentration is the middle of the Dispensation; and it is excellent because it brings qualities beginning with psychic powers. By wisdom, the culminating excellence of the Dispensation is revealed. For since it is said, "The purification of one's own mind—this is the Dispensation of the Buddhas," and because wisdom is supreme, wisdom is the culmination of the Dispensation; and it is excellent because it brings about a state of imperturbability with regard to the desirable and undesirable.

‘‘සෙලො යථා එකඝනො, වාතෙන න සමීරති;

එවං නින්දාපසංසාසු, න සමිඤ්ජන්ති පණ්ඩිතා’’ති. (ධ. ප. 81);

–

As a solid rock is unshaken by the wind, so the wise are not moved by praise or blame.

හි වුත්තං.

For it was said.

තථා සීලෙන තෙවිජ්ජතාය උපනිස්සයො පකාසිතො හොති. සීලසම්පත්තිඤ්හි නිස්සාය තිස්සො විජ්ජා පාපුණාති, න තතො පරං. සමාධිනා ඡළභිඤ්ඤතාය උපනිස්සයො පකාසිතො හොති. සමාධිසම්පදඤ්හි නිස්සාය ඡ අභිඤ්ඤා පාපුණාති, න තතො පරං. පඤ්ඤාය පටිසම්භිදාපභෙදස්ස උපනිස්සයො පකාසිතො හොති. පඤ්ඤාසම්පත්තිඤ්හි නිස්සාය චතස්සො පටිසම්භිදා පාපුණාති, න අඤ්ඤෙන කාරණෙන.

Similarly, by virtue, the supporting condition for the threefold knowledge is revealed. For it is by relying on the accomplishment of virtue that one attains the three knowledges, and not beyond that. By concentration, the supporting condition for the sixfold higher knowledge is revealed. For it is by relying on the accomplishment of concentration that one attains the six higher knowledges, and not beyond that. By wisdom, the supporting condition for the varieties of analytical knowledge is revealed. For it is by relying on the accomplishment of wisdom that one attains the four analytical knowledges, and not by any other reason.

සීලෙන ච කාමසුඛල්ලිකානුයොගසඞ්ඛාතස්ස අන්තස්ස වජ්ජනං පකාසිතං හොති, සමාධිනා අත්තකිලමථානුයොගසඞ්ඛාතස්ස. පඤ්ඤාය මජ්ඣිමාය පටිපත්තියා සෙවනං පකාසිතං හොති.

And by virtue, the avoidance of the extreme known as indulgence in sensual pleasures is revealed; by concentration, the avoidance of the extreme known as self-mortification. By wisdom, the cultivation of the Middle Way is revealed.

තථා සීලෙන අපායසමතික්කමනුපායො පකාසිතො හොති, සමාධිනා කාමධාතුසමතික්කමනුපායො, පඤ්ඤාය සබ්බභවසමතික්කමනුපායො.

Similarly, by virtue, the means to overcome the woeful states is revealed; by concentration, the means to overcome the sensual realm; by wisdom, the means to overcome all states of existence.

සීලෙන ච තදඞ්ගප්පහානවසෙන කිලෙසප්පහානං පකාසිතං හොති, සමාධිනා වික්ඛම්භනප්පහානවසෙන, පඤ්ඤාය සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන.

And by virtue, the abandonment of defilements by way of substitution is revealed; by concentration, by way of suppression; and by wisdom, by way of cutting off.

තථා සීලෙන කිලෙසානං වීතික්කමපටිපක්ඛො පකාසිතො හොති, සමාධිනා පරියුට්ඨානපටිපක්ඛො, පඤ්ඤාය අනුසයපටිපක්ඛො.

Similarly, by virtue, the counteragent to the transgression of defilements is revealed; by concentration, the counteragent to their obsession; by wisdom, the counteragent to their underlying tendencies.

සීලෙන ච දුච්චරිතසංකිලෙසවිසොධනං පකාසිතං හොති, සමාධිනා තණ්හාසංකිලෙසවිසොධනං, පඤ්ඤාය දිට්ඨිසංකිලෙසවිසොධනං.

And by virtue, the purification from the defilement of misconduct is revealed; by concentration, the purification from the defilement of craving; by wisdom, the purification from the defilement of wrong view.

තථා සීලෙන සොතාපන්නසකදාගාමිභාවස්ස කාරණං පකාසිතං හොති, සමාධිනා අනාගාමිභාවස්ස, පඤ්ඤාය අරහත්තස්ස. සොතාපන්නො හි ‘‘සීලෙසු පරිපූරකාරී’’ති (අ. නි. 3.87) වුත්තො, තථා සකදාගාමී. අනාගාමී [Pg.6] පන ‘‘සමාධිස්මිං පරිපූරකාරී’’ති (අ. නි. 3.87). අරහා පන ‘‘පඤ්ඤාය පරිපූරකාරී’’ති (අ. නි. 3.87).

Thus, virtue is revealed as the cause for the state of a stream-enterer and a once-returner, concentration for the state of a non-returner, and wisdom for arahantship. For the stream-enterer is said to be “one who fulfills virtue” (AN 3.87), and so too the once-returner. The non-returner, however, is said to be “one who fulfills concentration” (AN 3.87). The arahant, however, is said to be “one who fulfills wisdom” (AN 3.87).

එවං එත්තාවතා තිස්සො සික්ඛා, තිවිධකල්‍යාණං සාසනං, තෙවිජ්ජතාදීනං උපනිස්සයො, අන්තද්වයවජ්ජනමජ්ඣිමපටිපත්තිසෙවනානි, අපායාදිසමතික්කමනුපායො, තීහාකාරෙහි කිලෙසප්පහානං, වීතික්කමාදීනං පටිපක්ඛො, සංකිලෙසත්තයවිසොධනං, සොතාපන්නාදිභාවස්ස ච කාරණන්ති ඉමෙ නව, අඤ්ඤෙ ච එවරූපා ගුණත්තිකා පකාසිතා හොන්තීති.

Thus, by this much, the threefold training, the threefold excellence of the Dispensation, the foundation for the threefold knowledge and so on, the avoidance of the two extremes and the cultivation of the Middle Way, the means to transcend states of deprivation and so on, the abandonment of defilements in three ways, the antidote to transgressions and so on, the purification of the threefold defilements, and the cause for becoming a stream-enterer and so on—these nine, and other such threefold qualities, are made clear.

1. සීලනිද්දෙසො

1. The Exposition of Virtue

සීලසරූපාදිකථා

The Discussion on the Nature of Virtue and So On

6. එවං [Pg.7] අනෙකගුණසඞ්ගාහකෙන සීලසමාධිපඤ්ඤාමුඛෙන දෙසිතොපි පනෙස විසුද්ධිමග්ගො අතිසඞ්ඛෙපදෙසිතොයෙව හොති. තස්මා නාලං සබ්බෙසං උපකාරායාති විත්ථාරමස්ස දස්සෙතුං සීලං තාව ආරබ්භ ඉදං පඤ්හාකම්මං හොති.

6. Though this Path of Purification has thus been taught by way of the gate of virtue, concentration, and wisdom, which encompasses many qualities, it has nevertheless been taught only in a very condensed way; thus it is not adequate for the benefit of all. Therefore, to set forth its elaboration, this inquiry begins first with virtue.

කිං සීලං, කෙනට්ඨෙන සීලං, කානස්ස ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි, කිමානිසංසං සීලං, කතිවිධං චෙතං සීලං, කො චස්ස සංකිලෙසො, කිං වොදානන්ති.

What is virtue? In what sense is it virtue? What are its characteristic, function, manifestation, and proximate cause? What is the benefit of virtue? How many kinds of virtue are there? What is its defilement, and what is its cleansing?

තත්‍රිදං විස්සජ්ජනං. කිං සීලන්ති පාණාතිපාතාදීහි වා විරමන්තස්ස වත්තපටිපත්තිං වා පූරෙන්තස්ස චෙතනාදයො ධම්මා. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං ‘‘කිං සීලන්ති චෙතනා සීලං, චෙතසිකං සීලං, සංවරො සීලං, අවීතික්කමො සීල’’න්ති (පටි. ම. 1.39). තත්ථ චෙතනා සීලං නාම පාණාතිපාතාදීහි වා විරමන්තස්ස වත්තපටිපත්තිං වා පූරෙන්තස්ස චෙතනා. චෙතසිකං සීලං නාම පාණාතිපාතාදීහි විරමන්තස්ස විරති. අපිච චෙතනා සීලං නාම පාණාතිපාතාදීනි පජහන්තස්ස සත්ත කම්මපථචෙතනා. චෙතසිකං සීලං නාම ‘‘අභිජ්ඣං පහාය විගතාභිජ්ඣෙන චෙතසා විහරතී’’ති (දී. නි. 1.217) ආදිනා නයෙන වුත්තා අනභිජ්ඣාබ්‍යාපාදසම්මාදිට්ඨිධම්මා. සංවරො සීලන්ති එත්ථ පඤ්චවිධෙන සංවරො වෙදිතබ්බො පාතිමොක්ඛසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති. තත්ථ ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතොති (විභ. 511) අයං පාතිමොක්ඛසංවරො. රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතීති (දී. නි. 1.213) අයං සතිසංවරො.

Herein is the explanation. What is virtue? It is the states, such as volition, of one who abstains from killing living beings and so forth, or of one who fulfills the practice of duties. For it is said in the Paṭisambhidāmagga: “What is virtue? Volition is virtue, a mental factor is virtue, restraint is virtue, non-transgression is virtue” (Paṭi. Ma. 1.39). Therein, ‘volition as virtue’ is the volition of one who abstains from killing living beings and so forth, or of one who fulfills the practice of duties. ‘A mental factor as virtue’ is the abstinence of one who abstains from killing living beings and so forth. Furthermore, ‘volition as virtue’ refers to the seven volitions of the courses of action of one who abandons killing living beings and so forth. ‘A mental factor as virtue’ refers to the states of non-covetousness, non-ill will, and right view, spoken of in the manner beginning: “Having abandoned covetousness, he dwells with a mind free from covetousness” (Dī. Ni. 1.217). As for ‘restraint as virtue,’ herein restraint is to be understood as fivefold: restraint by the Pātimokkha, restraint by mindfulness, restraint by knowledge, restraint by patience, and restraint by energy. Therein, “He is endowed, possessed of this restraint of the Pātimokkha” (Vibh. 511)—this is restraint by the Pātimokkha. “He guards the eye faculty, he undertakes restraint in the eye faculty” (Dī. Ni. 1.213)—this is restraint by mindfulness.

යානි සොතානි ලොකස්මිං, (අජිතාති භගවා;

)සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි, පඤ්ඤායෙතෙ පිධිය්‍යරෙති. (සු. නි. 1041);

“Whatever streams there are in the world, Ajita,” said the Blessed One, “mindfulness is their prevention. I declare the restraint of the streams; by wisdom they are shut off.” (Sn. 1041)

අයං [Pg.8] ඤාණසංවරො. පච්චයපටිසෙවනම්පි එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡති. යො පනායං ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සාතිආදිනා (ම. නි. 1.24; අ. නි. 6.58) නයෙන ආගතො, අයං ඛන්තිසංවරො නාම. යො චායං උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතීතිආදිනා (ම. නි. 1.26; අ. නි. 6.58) නයෙන ආගතො, අයං වීරියසංවරො නාම. ආජීවපාරිසුද්ධිපි එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡති. ඉති අයං පඤ්චවිධොපි සංවරො, යා ච පාපභීරුකානං කුලපුත්තානං සම්පත්තවත්ථුතො විරති, සබ්බම්පෙතං සංවරසීලන්ති වෙදිතබ්බං. අවීතික්කමො සීලන්ති සමාදින්නසීලස්ස කායිකවාචසිකො අනතික්කමො. ඉදං තාව කිං සීලන්ති පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනං.

This is restraint by wisdom. Reflection on the use of requisites is also included right here. And that which comes by way of enduring cold and heat, and so forth (MN 1.24; AN 6.58), this is called restraint by patience. And that which comes by way of not tolerating an arisen sensual thought, and so forth (MN 1.26; AN 6.58), this is called restraint by energy. Purification of livelihood is also included right here. Thus, this fivefold restraint, and the abstinence concerning things encountered on the part of clansmen who are fearful of evil—all this should be understood as the virtue of restraint. Non-transgression as virtue is the bodily and verbal non-transgression of one who has undertaken virtue. This, then, is the answer to the question, 'What is virtue?'

7. අවසෙසෙසු කෙනට්ඨෙන සීලන්ති සීලනට්ඨෙන සීලං. කිමිදං සීලනං නාම. සමාධානං වා, කායකම්මාදීනං සුසීල්‍යවසෙන අවිප්පකිණ්ණතාති අත්ථො. උපධාරණං වා, කුසලානං ධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන ආධාරභාවොති අත්ථො. එතදෙව හෙත්ථ අත්ථද්වයං සද්දලක්ඛණවිදූ අනුජානන්ති. අඤ්ඤෙ පන සිරට්ඨො සීලත්ථො, සීතලට්ඨො සීලත්ථොති එවමාදිනාපි නයෙනෙත්ථ අත්ථං වණ්ණයන්ති.

7. As for the remaining questions, in what sense is it virtue? It is virtue in the sense of composing (sīlana). What is this composing? It is either composure (samādhāna), meaning the non-dispersion of bodily actions and so forth by way of good conduct; or it is upholding (upadhāraṇa), meaning the state of being a support by way of being a foundation for wholesome qualities. This indeed is the twofold meaning here that those skilled in the characteristics of words acknowledge. Others, however, explain the meaning here in such ways as: 'virtue has the meaning of head (chief),' 'virtue has the meaning of coolness,' and so on.

8. ඉදානි කානස්ස ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානීති එත්ථ –

8. Now, as to the question, “What are its characteristic, function, manifestation, and proximate cause?”:

සීලනං ලක්ඛණං තස්ස, භින්නස්සාපි අනෙකධා;

සනිදස්සනත්තං රූපස්ස, යථා භින්නස්සනෙකධා.

Its characteristic is composing (sīlana), even when it is differentiated in many ways; just as being visible is for form, even when it is differentiated in many ways.

යථා හි නීලපීතාදිභෙදෙන අනෙකධා භින්නස්සාපි රූපායතනස්ස සනිදස්සනත්තං ලක්ඛණං, නීලාදිභෙදෙන භින්නස්සාපි සනිදස්සන භාවානතික්කමනතො. තථා සීලස්ස චෙතනාදිභෙදෙන අනෙකධා භින්නස්සාපි යදෙතං කායකම්මාදීනං සමාධානවසෙන කුසලානඤ්ච ධම්මානං පතිට්ඨානවසෙන වුත්තං සීලනං, තදෙව ලක්ඛණං, චෙතනාදිභෙදෙන භින්නස්සාපි සමාධානපතිට්ඨානභාවානතික්කමනතො. එවං ලක්ඛණස්ස පනස්ස –

Just as the characteristic of the form-sphere, even when differentiated in many ways by the distinction of blue, yellow, and so forth, is its being visible, because it does not transgress the state of being visible even when differentiated by blue and so forth; likewise, the characteristic of virtue, even when differentiated in many ways by the distinction of volition and so forth, is that which is called composing (sīlana)—namely, the composure of bodily actions and so forth, and its being a foundation for wholesome qualities—because it does not transgress the state of being composure and a foundation, even when differentiated by the distinction of volition and so forth. Of this virtue thus characterized:

දුස්සීල්‍යවිද්ධංසනතා, අනවජ්ජගුණො තථා;

කිච්චසම්පත්තිඅත්ථෙන, රසො නාම පවුච්චති.

The destruction of moral depravity, and likewise the quality of being blameless, are called its function, in the sense of task and accomplishment.

තස්මා [Pg.9] ඉදං සීලං නාම කිච්චට්ඨෙන රසෙන දුස්සීල්‍යවිද්ධංසනරසං, සම්පත්තිඅත්ථෙන රසෙන අනවජ්ජරසන්ති වෙදිතබ්බං. ලක්ඛණාදීසු හි කිච්චමෙව සම්පත්ති වා රසොති වුච්චති.

Therefore, this virtue should be understood as having the function of destroying moral depravity in the sense of a task, and as having the function of being blameless in the sense of an accomplishment. For among characteristics and so forth, it is the task itself or the accomplishment that is called the function.

සොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, තයිදං තස්ස විඤ්ඤුහි;

ඔත්තප්පඤ්ච හිරී චෙව, පදට්ඨානන්ති වණ්ණිතං.

Its manifestation is purity; by the wise, moral shame and moral dread are described as its proximate cause.

තයිදං සීලං කායසොචෙය්‍යං වචීසොචෙය්‍යං මනොසොචෙය්‍යන්ති (අ. නි. 3.121) එවං වුත්තසොචෙය්‍යපච්චුපට්ඨානං, සොචෙය්‍යභාවෙන පච්චුපට්ඨාති ගහණභාවං ගච්ඡති. හිරොත්තප්පඤ්ච පනස්ස විඤ්ඤූහි පදට්ඨානන්ති වණ්ණිතං, ආසන්නකාරණන්ති අත්ථො. හිරොත්තප්පෙ හි සති සීලං උප්පජ්ජති චෙව තිට්ඨති ච. අසති නෙව උප්පජ්ජති, න තිට්ඨතීති. එවං සීලස්ස ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි වෙදිතබ්බානි.

This virtue, as declared in terms of 'purity of body, purity of speech, and purity of mind' (AN 3.121), has purity as its manifestation; it manifests as a state of purity and thus becomes comprehensible. Furthermore, moral shame and moral dread are described by the wise as its proximate cause, meaning its immediate cause. For when moral shame and moral dread are present, virtue arises and endures. When they are absent, it neither arises nor endures. Thus, the characteristic, function, manifestation, and proximate cause of virtue should be understood.

සීලානිසංසකථා

A Discourse on the Benefits of Virtue

9. කිමානිසංසං සීලන්ති අවිප්පටිසාරාදිඅනෙකගුණපටිලාභානිසංසං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘අවිප්පටිසාරත්ථානි ඛො, ආනන්ද, කුසලානි සීලානි අවිප්පටිසාරානිසංසානී’’ති (අ. නි. 11.1).

9. What is the benefit of virtue? Its benefit is the acquisition of many qualities, beginning with freedom from remorse. For it was said: “Ānanda, wholesome virtues have freedom from remorse as their aim and as their benefit” (AN 11.1).

අපරම්පි වුත්තං ‘‘පඤ්චිමෙ ගහපතයො ආනිසංසා සීලවතො සීලසම්පදාය. කතමෙ පඤ්ච? ඉධ ගහපතයො සීලවා සීලසම්පන්නො අප්පමාදාධිකරණං මහන්තං භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති, අයං පඨමො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය. පුන චපරං ගහපතයො සීලවතො සීලසම්පන්නස්ස කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති, අයං දුතියො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය. පුන චපරං ගහපතයො සීලවා සීලසම්පන්නො යඤ්ඤදෙව පරිසං උපසඞ්කමති යදි ඛත්තියපරිසං යදි බ්‍රාහ්මණපරිසං යදි ගහපතිපරිසං යදි සමණපරිසං, විසාරදො උපසඞ්කමති අමඞ්කුභූතො, අයං තතියො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය. පුන චපරං ගහපතයො සීලවා සීලසම්පන්නො අසම්මූළ්හො කාලං කරොති, අයං චතුත්ථො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය. පුන චපරං ගහපතයො සීලවා සීලසම්පන්නො කායස්ස භෙදා පරං මරණා [Pg.10] සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති, අයං පඤ්චමො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදායා’’ති (දී. නි. 2.150; අ. නි. 5.213; මහාව. 285).

Furthermore, it has been said: "Householders, there are these five benefits for one who is virtuous and accomplished in virtue. What are the five? Here, householders, a virtuous one, accomplished in virtue, through diligence acquires a great mass of wealth; this is the first benefit for one who is virtuous and accomplished in virtue. Again, householders, for a virtuous one, accomplished in virtue, a good reputation spreads; this is the second benefit for one who is virtuous and accomplished in virtue. Again, householders, a virtuous one, accomplished in virtue, enters any assembly—whether of nobles, brahmins, householders, or ascetics—with confidence and without being troubled; this is the third benefit for one who is virtuous and accomplished in virtue. Again, householders, a virtuous one, accomplished in virtue, dies unconfused; this is the fourth benefit for one who is virtuous and accomplished in virtue. Again, householders, a virtuous one, accomplished in virtue, upon the breakup of the body, after death, is reborn in a good destination, a heavenly world; this is the fifth benefit for one who is virtuous and accomplished in virtue" (DN 16; AN 5.213).

අපරෙපි ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො ච අස්සං මනාපො ච ගරු ච භාවනීයො චාති, සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.65) නයෙන පියමනාපතාදයො ආසවක්ඛයපරියොසානා අනෙකා සීලානිසංසා වුත්තා. එවං අවිප්පටිසාරාදිඅනෙකගුණානිසංසං සීලං. අපිච –

Moreover, by way of the statement: "If, monks, a monk should wish, 'May I be dear, agreeable, respected, and esteemed by my fellow monks,' he should be one who fulfills the virtues," and so forth (MN 6), many benefits of virtue, beginning with being dear and agreeable and culminating in the destruction of the taints, have been stated. Thus, virtue has many beneficial qualities, beginning with freedom from remorse. Moreover:

සාසනෙ කුලපුත්තානං, පතිට්ඨා නත්ථි යං විනා;

ආනිසංසපරිච්ඡෙදං, තස්ස සීලස්ස කො වදෙ.

Without which there is no foundation for the sons of the clan in the Dispensation; who can declare the full extent of the benefits of that virtue?

න ගඞ්ගා යමුනා චාපි, සරභූ වා සරස්වතී;

නින්නගා වාචිරවතී, මහී වාපි මහානදී.

Not the Ganges, nor the Yamunā, nor the Sarabhū, nor the Sarasvatī, nor the Aciravatī, nor the Mahī, nor any great river,

සක්කුණන්ති විසොධෙතුං, තං මලං ඉධ පාණිනං;

විසොධයති සත්තානං, යං වෙ සීලජලං මලං.

are able to cleanse that stain of living beings here, which the water of virtue indeed cleanses from beings.

න තං සජලදා වාතා, න චාපි හරිචන්දනං;

නෙව හාරා න මණයො, න චන්දකිරණඞ්කුරා.

Neither the winds that bear rain, nor sandalwood; neither necklaces nor jewels, nor the tender rays of the moon,

සමයන්තීධ සත්තානං, පරිළාහං සුරක්ඛිතං;

යං සමෙති ඉදං අරියං, සීලං අච්චන්තසීතලං.

can quell the well-guarded torment of beings here; whereas this noble virtue, utterly cool, does quell it.

සීලගන්ධසමො ගන්ධො, කුතො නාම භවිස්සති;

යො සමං අනුවාතෙ ච, පටිවාතෙ ච වායති.

What fragrance, indeed, could there be equal to the fragrance of virtue, which wafts equally with the wind and against the wind?

සග්ගාරොහණසොපානං, අඤ්ඤං සීලසමං කුතො;

ද්වාරං වා පන නිබ්බාන, නගරස්ස පවෙසනෙ.

What other stairway for ascending to heaven is equal to virtue? Or what other gate for entering the city of Nibbāna?

සොභන්තෙවං න රාජානො, මුත්තාමණිවිභූසිතා;

යථා සොභන්ති යතිනො, සීලභූසනභූසිතා.

Kings adorned with pearls and gems do not shine so brightly as do ascetics adorned with the ornament of virtue.

අත්තානුවාදාදිභයං, විද්ධංසයති සබ්බසො;

ජනෙති කිත්තිහාසඤ්ච, සීලං සීලවතං සදා.

Virtue utterly destroys the fear of self-reproach and the like; it always generates renown and joy for the virtuous.

ගුණානං [Pg.11] මූලභූතස්ස, දොසානං බලඝාතිනො;

ඉති සීලස්ස විඤ්ඤෙය්‍යං, ආනිසංසකථාමුඛන්ති.

Thus should this introduction to the discourse on the benefits of virtue be understood—of virtue that is the root of wholesome qualities and the destroyer of the power of defilements.

සීලප්පභෙදකථා

Discourse on the Divisions of Virtue

10. ඉදානි යං වුත්තං කතිවිධං චෙතං සීලන්ති, තත්‍රිදං විස්සජ්ජනං. සබ්බමෙව තාව ඉදං සීලං අත්තනො සීලනලක්ඛණෙන එකවිධං.

Now, as to the question that was asked, 'Of how many kinds is this virtue?', this is the answer. In the first place, all this virtue is of one kind in that it has the characteristic of composing.

චාරිත්තවාරිත්තවසෙන දුවිධං. තථා ආභිසමාචාරිකආදිබ්‍රහ්මචරියකවසෙන, විරතිඅවිරතිවසෙන, නිස්සිතානිස්සිතවසෙන, කාලපරියන්තආපාණකොටිකවසෙන, සපරියන්තාපරියන්තවසෙන, ලොකියලොකුත්තරවසෙන ච.

It is twofold by way of observance and avoidance. Likewise, it is twofold by way of good conduct and the fundamentals of the holy life; by way of abstinence and non-abstinence; by way of being dependent and independent; by way of being limited by time and for life; by way of having a limit and being limitless; and by way of being mundane and supramundane.

තිවිධං හීනමජ්ඣිමපණීතවසෙන. තථා අත්තාධිපතෙය්‍යලොකාධිපතෙය්‍යධම්මාධිපතෙය්‍යවසෙන, පරාමට්ඨාපරාමට්ඨපටිප්පස්සද්ධිවසෙන, විසුද්ධාවිසුද්ධවෙමතිකවසෙන, සෙක්ඛාසෙක්ඛනෙවසෙක්ඛනාසෙක්ඛවසෙන ච.

It is threefold by way of being inferior, middling, and excellent. Likewise, it is threefold by way of self-sovereignty, world-sovereignty, and Dhamma-sovereignty; by way of being clung to, not clung to, and tranquillized; by way of being pure, impure, and doubtful; and by way of being that of a trainee, an adept, and one who is neither a trainee nor an adept.

චතුබ්බිධං හානභාගියඨිතිභාගියවිසෙසභාගියනිබ්බෙධභාගියවසෙන. තථා භික්ඛුභික්ඛුනීඅනුපසම්පන්නගහට්ඨසීලවසෙන, පකතිආචාරධම්මතාපුබ්බහෙතුකසීලවසෙන, පාතිමොක්ඛසංවරඉන්ද්‍රියසංවරආජීවපාරිසුද්ධිපච්චයසන්නිස්සිතසීලවසෙන ච.

It is fourfold by way of partaking in decline, in stagnation, in distinction, and in penetration. Likewise, it is fourfold by way of the virtue of monks, of nuns, of those not yet fully ordained, and of householders; by way of natural virtue, customary virtue, virtue as a natural law, and virtue rooted in a past cause; and by way of the restraint of the Pātimokkha, the restraint of the sense faculties, the purification of livelihood, and the virtue concerning the requisites.

පඤ්චවිධං පරියන්තපාරිසුද්ධිසීලාදිවසෙන. වුත්තම්පි චෙතං පටිසම්භිදායං ‘‘පඤ්ච සීලානි – පරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං, අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං, පරිපුණ්ණපාරිසුද්ධිසීලං, අපරාමට්ඨපාරිසුද්ධිසීලං, පටිප්පස්සද්ධිපාරිසුද්ධිසීල’’න්ති (පටි. ම. 1.37). තථා පහානවෙරමණීචෙතනාසංවරාවීතික්කමවසෙන.

10. It is fivefold by way of virtue of limited purity, and so on. This was also stated in the Paṭisambhidāmagga: 'There are five kinds of virtue: virtue of limited purity, virtue of unlimited purity, virtue of complete purity, virtue of ungrasped purity, and virtue of pacified purity' (Ps 1.44). Likewise, by way of abandoning, abstinence, intention, restraint, and non-transgression.

11. තත්ථ එකවිධකොට්ඨාසෙ අත්ථො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. දුවිධකොට්ඨාසෙ යං භගවතා ‘‘ඉදං කත්තබ්බ’’න්ති පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදපූරණං, තං චාරිත්තං. යං ‘‘ඉදං න කත්තබ්බ’’න්ති පටික්ඛිත්තස්ස අකරණං, තං වාරිත්තං. තත්‍රායං වචනත්ථො. චරන්ති තස්මිං සීලෙසු පරිපූරකාරිතාය පවත්තන්තීති චාරිත්තං. වාරිතං තායන්ති රක්ඛන්ති තෙනාති වාරිත්තං. තත්ථ සද්ධාවීරියසාධනං චාරිත්තං, සද්ධාසාධනං වාරිත්තං. එවං චාරිත්තවාරිත්තවසෙන දුවිධං.

11. Herein, in the single division, the meaning should be understood in the manner already stated. In the twofold division, the fulfillment of a training rule prescribed by the Blessed One as, ‘This should be done,’ is conduct. The non-performance of what is prohibited as, ‘This should not be done,’ is avoidance. Herein, this is the etymological meaning: They conduct themselves in it, they proceed by way of fulfilling the virtues, thus it is conduct. By it they guard and protect from what is prohibited, thus it is avoidance. Herein, conduct is accomplished by faith and energy, while avoidance is accomplished by faith. Thus, it is twofold by way of conduct and avoidance.

දුතියදුකෙ [Pg.12] අභිසමාචාරොති උත්තමසමාචාරො. අභිසමාචාරො එව ආභිසමාචාරිකං. අභිසමාචාරං වා ආරබ්භ පඤ්ඤත්තං ආභිසමාචාරිකං, ආජීවට්ඨමකතො අවසෙසසීලස්සෙතං අධිවචනං. මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභාවභූතන්ති ආදිබ්‍රහ්මචරියකං, ආජීවට්ඨමකසීලස්සෙතං අධිවචනං. තඤ්හි මග්ගස්ස ආදිභාවභූතං, පුබ්බභාගෙයෙව පරිසොධෙතබ්බතො. තෙනාහ – ‘‘පුබ්බෙව ඛො පනස්ස කායකම්මං වචීකම්මං ආජීවො සුපරිසුද්ධො හොතී’’ති (ම. නි. 3.431). යානි වා සික්ඛාපදානි ඛුද්දානුඛුද්දකානීති වුත්තානි, ඉදං ආභිසමාචාරිකසීලං. සෙසං ආදිබ්‍රහ්මචරියකං. උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නං වා ආදිබ්‍රහ්මචරියකං. ඛන්ධකවත්තපරියාපන්නං ආභිසමාචාරිකං. තස්ස සම්පත්තියා ආදිබ්‍රහ්මචරියකං සම්පජ්ජති. තෙනෙවාහ – ‘‘සො වත, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ආභිසමාචාරිකං ධම්මං අපරිපූරෙත්වා ආදිබ්‍රහ්මචරියකං ධම්මං පරිපූරෙස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති (අ. නි. 5.21). එවං ආභිසමාචාරිකආදිබ්‍රහ්මචරියකවසෙන දුවිධං.

In the second pair, ‘abhisamācāra’ means noble conduct. ‘Ābhisamācārika’ is abhisamācāra itself. Or, what is prescribed with reference to abhisamācāra is called ābhisamācārika; this is a designation for the virtue remaining apart from that which has livelihood as the eighth factor. ‘Ādibrahmacariyaka’ is that which is the beginning of the holy life of the path; this is a designation for the virtue that has livelihood as the eighth factor. For it is the beginning of the path, since it must be purified in the preliminary stage. Hence it is said: ‘Indeed, his bodily action, verbal action, and livelihood are already thoroughly purified beforehand’ (MN 39). Alternatively, the training rules called ‘minor and lesser’ are ābhisamācārika virtue. The rest is ādibrahmacariyaka virtue. Or, what is included in both Vibhaṅgas is ādibrahmacariyaka virtue. What is included in the Khandhakas and the duties is ābhisamācārika virtue. Through the accomplishment of the latter, the ādibrahmacariyaka virtue is accomplished. Therefore it is said: ‘Monks, that a monk could fulfill the virtue of the beginning of the holy life without first fulfilling the virtue of noble conduct—this is not possible’ (AN 5.21). Thus, it is twofold by way of ābhisamācārika and ādibrahmacariyaka.

තතියදුකෙ පාණාතිපාතාදීහි වෙරමණිමත්තං විරතිසීලං. සෙසං චෙතනාදි අවිරතිසීලන්ති එවං විරතිඅවිරතිවසෙන දුවිධං.

In the third pair, the virtue of abstinence is the mere abstinence from killing living beings, and so on. The remaining factors, such as volition, constitute the virtue of non-abstinence. Thus, it is twofold by way of abstinence and non-abstinence.

චතුත්ථදුකෙ නිස්සයොති ද්වෙ නිස්සයා තණ්හානිස්සයො ච දිට්ඨිනිස්සයො ච. තත්ථ යං ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’’ති (දී. නි. 3.320; ම. නි. 1.186; අ. නි. 5.206; 7.50) එවං භවසම්පත්තිං ආකඞ්ඛමානෙන පවත්තිතං, ඉදං තණ්හානිස්සිතං. යං ‘‘සීලෙන සුද්ධී’’ති එවං සුද්ධිදිට්ඨියා පවත්තිතං, ඉදං දිට්ඨිනිස්සිතං. යං පන ලොකුත්තරං ලොකියඤ්ච තස්සෙව සම්භාරභූතං, ඉදං අනිස්සිතන්ති එවං නිස්සිතානිස්සිතවසෙන දුවිධං.

In the fourth pair, ‘nissaya’ means two kinds of dependence: dependence on craving and dependence on views. Herein, that virtue which is undertaken while longing for worldly success, thinking, ‘By this virtue I shall become a god or some other divine being,’ is dependent on craving. That virtue which is undertaken with the view of purification, thinking, ‘Purity comes through virtue,’ is dependent on views. But that which is supramundane, and the mundane virtue that serves as its foundation, is non-dependent. Thus, it is twofold by way of being dependent and non-dependent.

පඤ්චමදුකෙ කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා සමාදින්නං සීලං කාලපරියන්තං. යාවජීවං සමාදියිත්වා තථෙව පවත්තිතං ආපාණකොටිකන්ති එවං කාලපරියන්තආපාණකොටිකවසෙන දුවිධං.

In the fifth pair, virtue undertaken with a time limit is time-limited virtue. Virtue undertaken for life and maintained accordingly is lifelong virtue. Thus, it is twofold by way of being time-limited and lifelong.

ඡට්ඨදුකෙ ලාභයසඤාතිඅඞ්ගජීවිතවසෙන දිට්ඨපරියන්තං සපරියන්තං නාම. විපරීතං අපරියන්තං. වුත්තම්පි චෙතං පටිසම්භිදායං ‘‘කතමං තං සීලං සපරියන්තං? අත්ථි සීලං ලාභපරියන්තං, අත්ථි සීලං යසපරියන්තං, අත්ථි [Pg.13] සීලං ඤාතිපරියන්තං, අත්ථි සීලං අඞ්ගපරියන්තං, අත්ථි සීලං ජීවිතපරියන්තං. කතමං තං සීලං ලාභපරියන්තං? ඉධෙකච්චො ලාභහෙතු ලාභපච්චයා ලාභකාරණා යථාසමාදින්නං සික්ඛාපදං වීතික්කමති, ඉදං තං සීලං ලාභපරියන්ත’’න්ති (පටි. ම. 1.38). එතෙනෙව උපායෙන ඉතරානිපි විත්ථාරෙතබ්බානි. අපරියන්තවිස්සජ්ජනෙපි වුත්තං ‘‘කතමං තං සීලං න ලාභපරියන්තං? ඉධෙකච්චො ලාභහෙතු ලාභපච්චයා ලාභකාරණා යථාසමාදින්නං සික්ඛාපදං වීතික්කමාය චිත්තම්පි න උප්පාදෙති, කිං සො වීතික්කමිස්සති, ඉදං තං සීලං න ලාභපරියන්ත’’න්ති (පටි. ම. 1.38). එතෙනෙවුපායෙන ඉතරානිපි විත්ථාරෙතබ්බානි. එවං සපරියන්තාපරියන්තවසෙන දුවිධං.

In the sixth pair, virtue that has a limit with respect to gain, renown, relatives, limbs, or life is called limited virtue. The opposite is unlimited virtue. This is also stated in the Paṭisambhidāmagga: ‘What is that virtue which is limited? There is virtue limited by gain, there is virtue limited by renown, there is virtue limited by relatives, there is virtue limited by limbs, and there is virtue limited by life. What is that virtue which is limited by gain? Here, someone, for the sake of gain, on account of gain, by reason of gain, transgresses a training rule as undertaken by them; this is that virtue limited by gain’ (Ps i, 44). The others should be elaborated in the same way. In the explanation of the unlimited, it is stated: ‘What is that virtue which is not limited by gain? Here, someone, for the sake of gain, on account of gain, by reason of gain, does not even give rise to the thought of transgressing a training rule as undertaken by them, how then could they transgress it? This is that virtue not limited by gain’ (Ps i, 44). The others should be elaborated in the same way. Thus, it is twofold by way of being limited and unlimited.

සත්තමදුකෙ සබ්බම්පි සාසවං සීලං ලොකියං. අනාසවං ලොකුත්තරං. තත්ථ ලොකියං භවවිසෙසාවහං හොති භවනිස්සරණස්ස ච සම්භාරො. යථාහ – ‘‘විනයො සංවරත්ථාය, සංවරො අවිප්පටිසාරත්ථාය, අවිප්පටිසාරො පාමොජ්ජත්ථාය, පාමොජ්ජං පීතත්ථාය, පීති පස්සද්ධත්ථාය, පස්සද්ධි සුඛත්ථාය, සුඛං සමාධත්ථාය, සමාධි යථාභූතඤාණදස්සනත්ථාය, යථාභූතඤාණදස්සනං නිබ්බිදත්ථාය, නිබ්බිදා විරාගත්ථාය, විරාගො විමුත්තත්ථාය, විමුත්ති විමුත්තිඤාණදස්සනත්ථාය, විමුත්තිඤාණදස්සනං අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථාය, එතදත්ථා කථා, එතදත්ථා මන්තනා, එතදත්ථා උපනිසා, එතදත්ථං සොතාවධානං, යදිදං අනුපාදාචිත්තස්ස විමොක්ඛො’’ති (පරි. 366). ලොකුත්තරං භවනිස්සරණාවහං හොති පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස ච භූමීති එවං ලොකියලොකුත්තරවසෙන දුවිධං.

In the seventh pair, all virtue connected with the taints is mundane. Virtue unconnected with the taints is supramundane. Herein, the mundane brings about superior states of existence and serves as a foundation for the escape from existence. As it is said: ‘Discipline is for the purpose of restraint, restraint for the purpose of non-remorse, non-remorse for the purpose of joy, joy for the purpose of rapture, rapture for the purpose of tranquility, tranquility for the purpose of happiness, happiness for the purpose of concentration, concentration for the purpose of the knowledge and vision of things as they truly are, the knowledge and vision of things as they truly are for the purpose of disenchantment, disenchantment for the purpose of dispassion, dispassion for the purpose of liberation, liberation for the purpose of the knowledge and vision of liberation, the knowledge and vision of liberation for the purpose of final Nibbāna without clinging. For this purpose is discourse, for this purpose is counsel, for this purpose is the supporting condition, for this purpose is the lending of ear: that is, the liberation of the mind through non-clinging’ (Pvr 13.1.1). The supramundane brings about the escape from existence and is the ground for reviewing knowledge. Thus, it is twofold by way of the mundane and the supramundane.

12. තිකෙසු පඨමත්තිකෙ හීනෙන ඡන්දෙන චිත්තෙන වීරියෙන වීමංසාය වා පවත්තිතං හීනං. මජ්ඣිමෙහි ඡන්දාදීහි පවත්තිතං මජ්ඣිමං. පණීතෙහි පණීතං. යසකාමතාය වා සමාදින්නං හීනං. පුඤ්ඤඵලකාමතාය මජ්ඣිමං. කත්තබ්බමෙවිදන්ති අරියභාවං නිස්සාය සමාදින්නං පණීතං. ‘‘අහමස්මි සීලසම්පන්නො, ඉමෙ පනඤ්ඤෙ භික්ඛූ දුස්සීලා පාපධම්මා’’ති එවං අත්තුක්කංසනපරවම්භනාදීහි උපක්කිලිට්ඨං වා හීනං. අනුපක්කිලිට්ඨං ලොකියං සීලං මජ්ඣිමං. ලොකුත්තරං පණීතං. තණ්හාවසෙන වා භවභොගත්ථාය පවත්තිතං හීනං. අත්තනො විමොක්ඛත්ථාය පවත්තිතං මජ්ඣිමං. සබ්බසත්තානං විමොක්ඛත්ථාය පවත්තිතං පාරමිතාසීලං පණීතන්ති එවං හීනමජ්ඣිමපණීතවසෙන තිවිධං.

12. In the first triad, virtue that is practiced with inferior desire, mind, energy, or investigation is inferior virtue. That which is practiced with middling desire and so on is middling virtue; that which is practiced with excellent ones is excellent virtue. Or, virtue undertaken out of desire for fame is inferior. That which is undertaken out of desire for the fruit of merit is middling. That which is undertaken relying on the noble state with the thought, 'This is simply what should be done,' is excellent. Or, virtue that is defiled by self-exaltation, disparagement of others, and so on—such as thinking, 'I am accomplished in virtue, but these other monks are immoral, of evil character'—is inferior. Undefiled mundane virtue is middling. Supramundane virtue is excellent. Or, virtue that is practiced through the power of craving for the sake of existence and enjoyments is inferior. That which is practiced for one's own liberation is middling. The virtue of the perfections, practiced for the liberation of all beings, is excellent. Thus, it is threefold by way of inferior, middling, and excellent.

දුතියත්තිකෙ [Pg.14] අත්තනො අනනුරූපං පජහිතුකාමෙන අත්තගරුනා අත්තනිගාරවෙන පවත්තිතං අත්තාධිපතෙය්‍යං. ලොකාපවාදං පරිහරිතුකාමෙන ලොකගරුනා ලොකෙ ගාරවෙන පවත්තිතං ලොකාධිපතෙය්‍යං. ධම්මමහත්තං පූජෙතුකාමෙන ධම්මගරුනා ධම්මගාරවෙන පවත්තිතං ධම්මාධිපතෙය්‍යන්ති එවං අත්තාධිපතෙය්‍යාදිවසෙන තිවිධං.

In the second triad, that which is undertaken by one wishing to abandon what is unsuitable for oneself, with reverence for oneself and respect for oneself, is virtue predominated by the self. That which is undertaken by one wishing to avoid worldly blame, with reverence for the world and respect for the world, is virtue predominated by the world. That which is undertaken by one wishing to honor the greatness of the Dhamma, with reverence for the Dhamma and respect for the Dhamma, is virtue predominated by the Dhamma. Thus, it is threefold by way of being predominated by the self, and so on.

තතියත්තිකෙ යං දුකෙසු නිස්සිතන්ති වුත්තං, තං තණ්හාදිට්ඨීහි පරාමට්ඨත්තා පරාමට්ඨං. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකස්ස මග්ගසම්භාරභූතං සෙක්ඛානඤ්ච මග්ගසම්පයුත්තං අපරාමට්ඨං. සෙක්ඛාසෙක්ඛානං ඵලසම්පයුත්තං පටිප්පස්සද්ධන්ති එවං පරාමට්ඨාදිවසෙන තිවිධං.

In the third triad, that which was spoken of in the dyads as 'dependent' is 'grasped' because it is affected by craving and views. For the virtuous worldling, that which serves as the requisites for the path, and for the trainees, that which is associated with the path, is 'ungrasped.' For trainees and non-trainees, that which is associated with the fruit is 'pacified.' Thus, it is threefold by way of grasped, ungrasped, and pacified.

චතුත්ථත්තිකෙ යං ආපත්තිං අනාපජ්ජන්තෙන පූරිතං, ආපජ්ජිත්වා වා පුන කතපටිකම්මං, තං විසුද්ධං. ආපත්තිං ආපන්නස්ස අකතපටිකම්මං අවිසුද්ධං. වත්ථුම්හි වා ආපත්තියා වා අජ්ඣාචාරෙ වා වෙමතිකස්ස සීලං වෙමතිකසීලං නාම. තත්ථ යොගිනා අවිසුද්ධසීලං විසොධෙතබ්බං, වෙමතිකෙ වත්ථුජ්ඣාචාරං අකත්වා විමති පටිවිනෙතබ්බා ‘‘ඉච්චස්ස ඵාසු භවිස්සතී’’ති එවං විසුද්ධාදිවසෙන තිවිධං.

In the fourth triad, that which is fulfilled by not falling into an offense, or for which amends have been made after having fallen into one, is pure. For one who has fallen into an offense and has not made amends, it is impure. When there is doubt concerning the object, the offense, or the transgression, the virtue of one who is in doubt is called doubtful virtue. Therein, the yogin should purify impure virtue. In a case of doubt, the doubt should be dispelled without committing the transgression concerning the object, with the thought, 'Thus there will be ease for him.' Thus, it is threefold by way of pure, and so on.

පඤ්චමත්තිකෙ චතූහි අරියමග්ගෙහි තීහි ච සාමඤ්ඤඵලෙහි සම්පයුත්තං සීලං සෙක්ඛං. අරහත්තඵලසම්පයුත්තං අසෙක්ඛං. සෙසං නෙවසෙක්ඛනාසෙක්ඛන්ති එවං සෙක්ඛාදිවසෙන තිවිධං.

In the fifth triad, virtue associated with the four noble paths and the three lower fruits of the contemplative life is the trainee's virtue. Virtue associated with the fruit of arahantship is the non-trainee's virtue. The remainder is neither the trainee's nor the non-trainee's virtue. Thus, it is threefold by way of the trainee's virtue, and so on.

පටිසම්භිදායං පන යස්මා ලොකෙ තෙසං තෙසං සත්තානං පකතිපි සීලන්ති වුච්චති, යං සන්ධාය ‘‘අයං සුඛසීලො, අයං දුක්ඛසීලො, අයං කලහසීලො, අයං මණ්ඩනසීලො’’ති භණන්ති, තස්මා තෙන පරියායෙන ‘‘තීණි සීලානි, කුසලසීලං අකුසලසීලං අබ්‍යාකතසීලන්ති (පටි. ම. 1.39). එවං කුසලාදිවසෙනපි තිවිධන්ති වුත්තං. තත්ථ අකුසලං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතස්ස සීලස්ස ලක්ඛණාදීසු එකෙනපි න සමෙතීති ඉධ න උපනීතං, තස්මා වුත්තනයෙනෙවස්ස තිවිධතා වෙදිතබ්බා.

In the Paṭisambhidāmagga, however, because in the world the natural disposition of various beings is also called 'sīla,' with reference to which they say, 'This one is of pleasant disposition, this one is of painful disposition, this one is of quarrelsome disposition, this one has a disposition for adornment,' therefore, by this alternative meaning, it is said, 'There are three kinds of virtue: wholesome virtue, unwholesome virtue, and indeterminate virtue' (Paṭis. I 43). Thus, it is stated to be threefold also by way of the wholesome and so on. Therein, unwholesome virtue does not accord with even one of the characteristics of the virtue intended in this context, and therefore it is not included here. Therefore, its threefold nature should be understood only in the manner stated above.

13. චතුක්කෙසු පඨමචතුක්කෙ –

13. In the tetrads, in the first tetrad:

යොධ සෙවති දුස්සීලෙ, සීලවන්තෙ න සෙවති;

වත්ථුවීතික්කමෙ දොසං, න පස්සති අවිද්දසු.

Whoever here associates with the immoral, and does not associate with the virtuous; the ignorant one sees no fault in transgressing the object of the rule.

මිච්ඡාසඞ්කප්පබහුලො[Pg.15], ඉන්ද්‍රියානි න රක්ඛති;

එවරූපස්ස වෙ සීලං, ජායතෙ හානභාගියං.

One who is full of wrong thoughts and does not guard the sense faculties—for such a person, virtue becomes conducive to decline.

යො පනත්තමනො හොති, සීලසම්පත්තියා ඉධ;

කම්මට්ඨානානුයොගම්හි, න උප්පාදෙති මානසං.

But whoever here is content with the accomplishment of virtue, and does not arouse the mind to the practice of meditation subjects,

තුට්ඨස්ස සීලමත්තෙන, අඝටන්තස්ස උත්තරි;

තස්ස තං ඨිතිභාගියං, සීලං භවති භික්ඛුනො.

For the monk who is content with mere virtue, not striving for what is higher, that virtue becomes conducive to stagnation.

සම්පන්නසීලො ඝටති, සමාධත්ථාය යො පන;

විසෙසභාගියං සීලං, හොති එතස්ස භික්ඛුනො.

But whoever, being accomplished in virtue, strives for the sake of concentration—for this monk, that virtue becomes conducive to distinction.

අතුට්ඨො සීලමත්තෙන, නිබ්බිදං යොනුයුඤ්ජති;

හොති නිබ්බෙධභාගියං, සීලමෙතස්ස භික්ඛුනොති.

Not content with mere virtue, one who diligently applies oneself to revulsion—for this monk, that virtue becomes conducive to penetration.

එවං හානභාගියාදිවසෙන චතුබ්බිධං.

Thus, it is fourfold, by way of being conducive to decline and so forth.

දුතියචතුක්කෙ භික්ඛූ ආරබ්භ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදානි, යානි ච නෙසං භික්ඛුනීනං පඤ්ඤත්තිතො රක්ඛිතබ්බානි, ඉදං භික්ඛුසීලං. භික්ඛුනියො ආරබ්භ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදානි, යානි ච තාසං භික්ඛූනං පඤ්ඤත්තිතො රක්ඛිතබ්බානි, ඉදං භික්ඛුනිසීලං. සාමණෙරසාමණෙරීනං දසසීලානි අනුපසම්පන්නසීලං. උපාසකඋපාසිකානං නිච්චසීලවසෙන පඤ්චසික්ඛාපදානි, සති වා උස්සාහෙ දස, උපොසථඞ්ගවසෙන අට්ඨාති ඉදං ගහට්ඨසීලන්ති එවං භික්ඛුසීලාදිවසෙන චතුබ්බිධං.

In the second tetrad, the training rules laid down concerning monks, and those from the rules laid down for nuns which are to be observed by the monks—this is the virtue of monks. The training rules laid down concerning nuns, and those from the rules laid down for monks which are to be observed by the nuns—this is the virtue of nuns. The ten precepts for male and female novices are the virtue of the unordained. For laymen and laywomen, there are the five precepts as constant virtue, or ten if one is able, or the eight precepts as the Uposatha factors—this is the householder’s virtue. Thus, it is fourfold, by way of the virtue of monks and so forth.

තතියචතුක්කෙ උත්තරකුරුකානං මනුස්සානං අවීතික්කමො පකතිසීලං. කුලදෙසපාසණ්ඩානං අත්තනො අත්තනො මරියාදාචාරිත්තං ආචාරසීලං. ‘‘ධම්මතා එසා, ආනන්ද, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති න බොධිසත්තමාතු පුරිසෙසු මානසං උප්පජ්ජි කාමගුණූපසංහිත’’න්ති එවං වුත්තං බොධිසත්තමාතුසීලං ධම්මතාසීලං. මහාකස්සපාදීනං පන සුද්ධසත්තානං, බොධිසත්තස්ස ච තාසු තාසු ජාතීසු සීලං පුබ්බහෙතුකසීලන්ති එවං පකතිසීලාදිවසෙන චතුබ්බිධං.

In the third tetrad, the non-transgression of the humans of Uttarakuru is natural virtue. The conduct according to the respective conventions of clans, countries, and sects is customary virtue. “It is the nature of things, Ānanda, that when the Bodhisatta has entered his mother’s womb, no thought connected with sensual pleasures toward any man arises in the Bodhisatta’s mother”—the virtue of the Bodhisatta’s mother, thus spoken of, is virtue based on the nature of things. Moreover, the virtue of pure beings such as Mahākassapa, and of the Bodhisatta in his various births, is virtue rooted in past causes. Thus, virtue is fourfold by way of natural virtue and so forth.

චතුත්ථචතුක්කෙ යං භගවතා ‘‘ඉධ භික්ඛු පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති ආචාරගොචරසම්පන්නො අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී සමාදාය [Pg.16] සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූ’’ති (විභ. 508; දී. නි. 1.193) වං වුත්තං සීලං, ඉදං පාතිමොක්ඛසංවරසීලං නාම. යං පන ‘‘සො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා න නිමිත්තග්ගාහී හොති නානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී, යත්වාධිකරණමෙනං චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං, තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජති, රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජති. සොතෙන සද්දං සුත්වා…පෙ… ඝානෙන ගන්ධං ඝායිත්වා…පෙ… ජිව්හාය රසං සායිත්වා…පෙ… කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා…පෙ… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය න නිමිත්තග්ගාහී…පෙ… මනින්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.22, 411; දී. නි. 1.213; අ. නි. 4.198) වුත්තං, ඉදං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. යා පන ආජීවහෙතුපඤ්ඤත්තානං ඡන්නං සික්ඛාපදානං වීතික්කමස්ස, ‘‘කුහනා ලපනා නෙමිත්තිකතා නිප්පෙසිකතා ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා’’ති එවමාදීනඤ්ච පාපධම්මානං වසෙන පවත්තා මිච්ඡාජීවා විරති, ඉදං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං. ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවති, යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායා’’ති (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.58) ආදිනා නයෙන වුත්තො පටිසඞ්ඛානපරිසුද්ධො චතුපච්චයපරිභොගො පච්චයසන්නිස්සිතසීලං නාම.

In the fourth tetrad, the virtue spoken of by the Blessed One thus: "Here, a bhikkhu dwells restrained by the restraint of the Pātimokkha, accomplished in conduct and resort, seeing danger in the slightest faults, and undertaking to train in the training rules"—this is called the virtue of Pātimokkha restraint. That which is spoken of thus: "Having seen a form with the eye, he does not grasp at its signs or features. Since, if he were to dwell with the eye faculty unrestrained, evil unwholesome states of covetousness and grief might assail him, he practices for its restraint, guards the eye faculty, and undertakes restraint of the eye faculty. Having heard a sound with the ear… Having smelled an odor with the nose… Having tasted a flavor with the tongue… Having felt a tactile sensation with the body… Having cognized a mental object with the mind, he does not grasp at its signs or features… he undertakes restraint of the mind faculty"—this is called the virtue of sense-faculty restraint. Furthermore, the abstinence from wrong livelihood, which proceeds by way of the transgression of the six training rules laid down concerning livelihood, and by way of evil states such as hypocrisy, babbling, hinting, belittling, and pursuing gain with gain—this is called the virtue of purity of livelihood. The use of the four requisites, purified by reflection, as stated in the manner: "Reflecting wisely, he uses robes only for the purpose of warding off cold"—this is called the virtue dependent on the requisites.

පාතිමොක්ඛසංවරසීලං

The Virtue of Pātimokkha Restraint

14. තත්‍රායං ආදිතො පට්ඨාය අනුපුබ්බපදවණ්ණනාය සද්ධිං විනිච්ඡයකථා. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. භික්ඛූති සංසාරෙ භයං ඉක්ඛණතාය වා භින්නපටධරාදිතාය වා එවං ලද්ධවොහාරො සද්ධාපබ්බජිතො කුලපුත්තො. පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති එත්ථ පාතිමොක්ඛන්ති සික්ඛාපදසීලං. තඤ්හි යො නං පාති රක්ඛති, තං මොක්ඛෙති මොචයති ආපායිකාදීහි දුක්ඛෙහි, තස්මා පාතිමොක්ඛන්ති වුච්චති. සංවරණං සංවරො, කායිකවාචසිකස්ස අවීතික්කමස්සෙතං නාමං. පාතිමොක්ඛමෙව සංවරො පාතිමොක්ඛසංවරො. තෙන පාතිමොක්ඛසංවරෙන සංවුතො පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො, උපගතො සමන්නාගතොති අත්ථො. විහරතීති ඉරියති. ආචාරගොචරසම්පන්නොතිආදීනමත්ථො පාළියං ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං –

14. Herein, starting from the beginning, is the discourse of analysis together with the word-by-word explanation. Idha: In this Dispensation. Bhikkhu: A son of a good family who has gone forth out of faith, thus designated because he perceives fear in the round of existence or because he wears torn cloths and so on. Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto: Here, Pātimokkha refers to the virtue of the training rules. For it protects (pāti) one who observes it, and it liberates (mokkheti) and frees them from sufferings such as those of the lower realms; therefore, it is called Pātimokkha. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro: Restraint is the name for non-transgression in bodily and verbal actions. The Pātimokkha itself is restraint; this is Pātimokkha restraint. Tena pātimokkhasaṃvarena saṃvuto pātimokkhasaṃvarasaṃvuto: One who is restrained by this Pātimokkha restraint, meaning he has approached and is endowed with it. Viharatīti: He dwells, he conducts himself. Ācāragocarasampannotiādīnamattho: The meaning of terms beginning with 'accomplished in conduct and resort' should be understood according to the method given in the Pāli text itself. Vuttañhetaṃ: For this has been said:

‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’ති අත්ථි ආචාරො, අත්ථි අනාචාරො;

“Accomplished in conduct and resort”—there is proper conduct, and there is improper conduct.

තත්ථ [Pg.17] කතමො අනාචාරො? කායිකො වීතික්කමො වාචසිකො වීතික්කමො කායිකවාචසිකො වීතික්කමො, අයං වුච්චති අනාචාරො. සබ්බම්පි දුස්සීල්‍යං අනාචාරො. ඉධෙකච්චො වෙළුදානෙන වා පත්තදානෙන වා පුප්ඵඵලසිනානදන්තකට්ඨදානෙන වා චාටුකම්‍යතාය වා මුග්ගසූප්‍යතාය වා පාරිභට්‍යතාය වා ජඞ්ඝපෙසනිකෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා බුද්ධපටිකුට්ඨෙන මිච්ඡාආජීවෙන ජීවිකං කප්පෙති, අයං වුච්චති අනාචාරො.

Herein, what is improper conduct? Bodily transgression, verbal transgression, or bodily and verbal transgression—this is called improper conduct. All immorality is improper conduct. Here, a certain person makes a living by wrong livelihood, such as by giving bamboo, leaves, flowers, fruits, bathing powder, or tooth-wood; or by flattery, by bean-soup talk, by acting as a nursemaid, or by acting as a messenger, or by any other wrong livelihood condemned by the Buddha. This is called improper conduct.

තත්ථ කතමො ආචාරො? කායිකො අවීතික්කමො වාචසිකො අවීතික්කමො කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො, අයං වුච්චති ආචාරො. සබ්බොපි සීලසංවරො ආචාරො. ඉධෙකච්චො න වෙළුදානෙන වා න පත්තන පුප්ඵන ඵලන සිනානන දන්තකට්ඨදානෙන වා න චාටුකම්‍යතාය වා න මුග්ගසූප්‍යතාය වා න පාරිභට්‍යතාය වා න ජඞ්ඝපෙසනිකෙන වා න අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා බුද්ධපටිකුට්ඨෙන මිච්ඡාආජීවෙන ජීවිකං කප්පෙති, අයං වුච්චති ආචාරො.

Herein, what is proper conduct? Non-transgression of body, non-transgression of speech, or non-transgression of body and speech—this is called proper conduct. All restraint by virtue is proper conduct. Here, a certain person does not make a living by giving bamboo, leaves, flowers, fruits, bathing powder, or tooth-wood; nor by flattery, nor by bean-soup talk, nor by acting as a nursemaid, nor by acting as a messenger, nor by any other wrong livelihood condemned by the Buddha—this is called proper conduct.

ගොචරොති අත්ථි ගොචරො අත්ථි අගොචරො.

Regarding resort, there is a proper resort and an improper resort.

තත්ථ කතමො අගොචරො? ඉධෙකච්චො වෙසියාගොචරො වා හොති විධවා, ථුල්ලකුමාරිකා, පණ්ඩක, භික්ඛුනී, පානාගාරගොචරො වා හොති, සංසට්ඨො විහරති රාජූහි රාජමහාමත්තෙහි තිත්ථියෙහි තිත්ථියසාවකෙහි අනනුලොමිකෙන සංසග්ගෙන, යානි වා පන තානි කුලානි අස්සද්ධානි අප්පසන්නානි අනොපානභූතානි අක්කොසකපරිභාසකානි අනත්ථකාමානි අහිතකාමානි අඵාසුකකාමානි අයොගක්ඛෙමකාමානි භික්ඛූනං භික්ඛුනීනං උපාසකානං උපාසිකානං, තථාරූපානි කුලානි සෙවති භජති පයිරුපාසති, අයං වුච්චති අගොචරො.

Therein, what is an improper resort? Here, a certain person resorts to prostitutes, widows, mature maidens, pandakas, or nuns; or he resorts to taverns. He dwells in association with kings, royal ministers, sectarians, or disciples of sectarians in an unsuitable manner. Or he attends, frequents, and serves such families as are faithless, lacking in confidence, not a source of support, abusive and insulting, who wish for what is not beneficial, who wish for what is not for one's welfare, who wish for discomfort, who do not wish for security from the yokes for monks, nuns, male lay followers, and female lay followers. This is called an improper resort.

තත්ථ කතමො ගොචරො? ඉධෙකච්චො න වෙසියාගොචරො වා හොති…පෙ… න පානාගාරගොචරො වා හොති, අසංසට්ඨො විහරති රාජූහි…පෙ… තිත්ථියසාවකෙහි අනනුලොමිකෙන සංසග්ගෙන, යානි වා පන තානි කුලානි සද්ධානි පසන්නානි ඔපානභූතානි කාසාවපජ්ජොතානි ඉසිවාතපටිවාතානි අත්ථකාමානි…පෙ… යොගක්ඛෙමකාමානි භික්ඛූනං…පෙ… උපාසිකානං, තථාරූපානි කුලානි සෙවති භජති පයිරුපාසති, අයං වුච්චති ගොචරො. ඉති ඉමිනා ච ආචාරෙන ඉමිනා ච ගොචරෙන උපෙතො [Pg.18] හොති සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො උපපන්නො සම්පන්නො සමන්නාගතො, තෙන වුච්චති ‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’ති (විභ. 511).

Therein, what is a proper resort? Here, a certain person does not resort to prostitutes… nor does he resort to taverns. He dwells unassociated with kings… or disciples of sectarians in an unsuitable manner. But he attends, frequents, and serves such families as are faithful, confident, a source of support, illumined by the saffron robe, a shelter for seers, who wish for what is beneficial… who wish for security from the yokes for monks… and female lay followers. This is called a proper resort. Thus, he is endowed with this proper conduct and this proper resort, he is well-endowed, has attained, has well-attained, is possessed of, is accomplished in, and is fully possessed of it; therefore, he is called ‘one accomplished in conduct and resort’.

අපි චෙත්ථ ඉමිනාපි නයෙන ආචාරගොචරා වෙදිතබ්බා. දුවිධො හි අනාචාරො කායිකො වාචසිකො ච. තත්ථ කතමො කායිකො අනාචාරො? ඉධෙකච්චො සඞ්ඝගතොපි අචිත්තීකාරකතො ථෙරෙ භික්ඛූ ඝට්ටයන්තොපි තිට්ඨති, ඝට්ටයන්තොපි නිසීදති, පුරතොපි තිට්ඨති, පුරතොපි නිසීදති, උච්චෙපි ආසනෙ නිසීදති, සසීසම්පි පාරුපිත්වා නිසීදති, ඨිතකොපි භණති, බාහාවික්ඛෙපකොපි භණති, ථෙරානං භික්ඛූනං අනුපාහනානං චඞ්කමන්තානං සඋපාහනො චඞ්කමති, නීචෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමන්තානං උච්චෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමති, ඡමාය චඞ්කමන්තානං චඞ්කමෙ චඞ්කමති, ථෙරෙ භික්ඛූ අනුපඛජ්ජාපි තිට්ඨති, අනුපඛජ්ජාපි නිසීදති, නවෙපි භික්ඛූ ආසනෙන පටිබාහති, ජන්තාඝරෙපි ථෙරෙ භික්ඛූ අනාපුච්ඡා කට්ඨං පක්ඛිපති, ද්වාරං පිදහති, උදකතිත්ථෙපි ථෙරෙ භික්ඛූ ඝට්ටයන්තොපි ඔතරති, පුරතොපි ඔතරති, ඝට්ටයන්තොපි න්හායති, පුරතොපි න්හායති, ඝට්ටයන්තොපි උත්තරති, පුරතොපි උත්තරති, අන්තරඝරං පවිසන්තොපි ථෙරෙ භික්ඛූ ඝට්ටයන්තොපි ගච්ඡති, පුරතොපි ගච්ඡති, වොක්කම්ම ච ථෙරානං භික්ඛූනං පුරතො පුරතො ගච්ඡති, යානිපි තානි හොන්ති කුලානං ඔවරකානි ගූළ්හානි ච පටිච්ඡන්නානි ච යත්ථ කුලිත්ථියො කුලකුමාරියො නිසීදන්ති, තත්ථපි සහසා පවිසති, කුමාරකස්සපි සීසං පරාමසති, අයං වුච්චති කායිකො අනාචාරො.

Furthermore, in this context, conduct and resort should be understood in this way. For improper conduct is twofold: bodily and verbal. Therein, what is bodily improper conduct? Here, a certain one, even when in the Sangha, being disrespectful, stands jostling the elder monks, sits jostling them, stands in front of them, sits in front of them, sits on a high seat, sits with his head covered, speaks while standing, speaks while gesticulating with his arms, walks wearing sandals while elder monks walk without sandals, walks on a high walkway while they walk on a low one, walks on a walkway while they walk on the ground, stands encroaching upon the elder monks, sits encroaching upon them, obstructs new monks with a seat, in the steam-bath house adds wood to the fire without asking the elder monks, closes the door, at the bathing place descends jostling the elder monks, descends in front of them, bathes jostling them, bathes in front of them, ascends jostling them, ascends in front of them, when entering the village goes along jostling the elder monks, goes in front of them, and having stepped out of line, walks right in front of the elder monks. He also enters suddenly into the private, concealed inner chambers of families where the women and young ladies of the family are sitting, and he touches a young boy's head. This is called bodily improper conduct.

තත්ථ කතමො වාචසිකො අනාචාරො? ඉධෙකච්චො සඞ්ඝගතොපි අචිත්තීකාරකතො ථෙරෙ භික්ඛූ අනාපුච්ඡා ධම්මං භණති. පඤ්හං විස්සජ්ජෙති, පාතිමොක්ඛං උද්දිසති, ඨිතකොපි භණති, බාහාවික්ඛෙපකොපි භණති, අන්තරඝරං පවිට්ඨොපි ඉත්ථිං වා කුමාරිං වා එවමාහ – ‘‘ඉත්ථන්නාමෙ ඉත්ථංගොත්තෙ කිං අත්ථි, යාගු අත්ථි, භත්තං අත්ථි, ඛාදනීයං අත්ථි, කිං පිවිස්සාම, කිං ඛාදිස්සාම, කිං භුඤ්ජිස්සාම. කිං වා මෙ දස්සථා’’ති විප්පලපති, අයං වුච්චති වාචසිකො අනාචාරො (මහානි. 87). පටිපක්ඛවසෙන පනස්ස ආචාරො වෙදිතබ්බො.

Therein, what is verbal improper conduct? Here, a certain one, even when in the Sangha, being disrespectful, teaches the Dhamma without asking leave of the elder monks, answers questions, and recites the Pātimokkha. He speaks while standing and speaks while gesticulating with his arms. Having entered a house, he says to a woman or a girl: “O lady of such-and-such a name, of such-and-such a clan, what is there? Is there gruel? Is there rice? Is there something to eat? What shall we drink? What shall we eat? What shall we consume? Or what will you give me?” Thus he babbles. This is called verbal improper conduct. Proper conduct, however, should be understood by way of its opposite.

අපිච [Pg.19] භික්ඛු සගාරවො සප්පතිස්සො හිරොත්තප්පසම්පන්නො සුනිවත්ථො සුපාරුතො පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙන පටික්කන්තෙන ආලොකිතෙන විලොකිතෙන සමිඤ්ජිතෙන පසාරිතෙන ඔක්ඛිත්තචක්ඛු ඉරියාපථසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියමනුයුත්තො සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො ආරද්ධවීරියො ආභිසමාචාරිකෙසු සක්කච්චකාරී ගරුචිත්තීකාරබහුලො විහරති, අයං වුච්චති ආචාරො. එවං තාව ආචාරො වෙදිතබ්බො.

Furthermore, a monk dwells respectful, deferential, endowed with shame and fear of wrongdoing, well-robed, well-covered, graceful in his moving forwards and backwards, in his looking ahead and looking aside, in his bending and stretching, with downcast eyes, endowed with graceful deportment, with guarded sense-faculties, moderate in eating, devoted to wakefulness, endowed with mindfulness and clear comprehension, of few wishes, content, with aroused energy, diligent in the observances of proper conduct, and abounding in respect and reverence. This is called conduct. Thus, first, conduct should be understood.

ගොචරො පන තිවිධො උපනිස්සයගොචරො ආරක්ඛගොචරො උපනිබන්ධගොචරොති. තත්ථ කතමො උපනිස්සයගොචරො? දසකථාවත්ථුගුණසමන්නාගතො කල්‍යාණමිත්තො, යං නිස්සාය අස්සුතං සුණාති, සුතං පරියොදපෙති, කඞ්ඛං විතරති, දිට්ඨිං උජුං කරොති, චිත්තං පසාදෙති. යස්ස වා පන අනුසික්ඛමානො සද්ධාය වඩ්ඪති, සීලෙන, සුතෙන, චාගෙන, පඤ්ඤාය වඩ්ඪති, අයං වුච්චති උපනිස්සයගොචරො.

Resort, however, is threefold: the supportive resort, the protective resort, and the binding resort. Therein, what is the supportive resort? A good friend endowed with the qualities of the ten topics of discourse, relying on whom one hears what has not been heard, clarifies what has been heard, dispels doubt, straightens one's view, and gladdens the mind. Or one who, by training in emulation of him, grows in faith, virtue, learning, generosity, and wisdom—this is called the supportive resort.

කතමො ආරක්ඛගොචරො? ඉධ භික්ඛු අන්තරඝරං පවිට්ඨො වීථිං පටිපන්නො ඔක්ඛිත්තචක්ඛු යුගමත්තදස්සාවී සුසංවුතො ගච්ඡති, න හත්ථිං ඔලොකෙන්තො, න අස්සං, න රථං, න පත්තිං, න ඉත්ථිං, න පුරිසං ඔලොකෙන්තො, න උද්ධං උල්ලොකෙන්තො, න අධො ඔලොකෙන්තො, න දිසාවිදිසං පෙක්ඛමානො ගච්ඡති, අයං වුච්චති ආරක්ඛගොචරො.

What is the protective resort? Here, a monk who has entered a village or is walking along a street keeps his eyes downcast, looking only a yoke's length ahead, well-restrained as he goes. He does not look at an elephant, a horse, a chariot, an infantryman, a woman, or a man. He does not look upward or downward or gaze around in different directions as he goes—this is called the protective resort.

කතමො උපනිබන්ධගොචරො? චත්තාරො සතිපට්ඨානා යත්ථ චිත්තං උපනිබන්ධති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘කො ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො ගොචරො සකො පෙත්තිකො විසයො? යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති (සං. නි. 5.372), අයං වුච්චති උපනිබන්ධගොචරො. ඉති ඉමිනා ච ආචාරෙන ඉමිනා ච ගොචරෙන උපෙතො…පෙ… සමන්නාගතො. තෙනපි වුච්චති ආචාරගොචරසම්පන්නොති.

What is the binding resort? The four foundations of mindfulness, to which the mind is bound. For this was stated by the Blessed One: 'And what, monks, is a monk's own resort, his own ancestral domain? It is these four foundations of mindfulness.' This is called the binding resort. Thus, being endowed with this conduct and this resort… possessed of them, he is therefore said to be 'accomplished in conduct and resort'.

අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති අණුප්පමාණෙසු අසඤ්චිච්ච ආපන්නසෙඛියඅකුසලචිත්තුප්පාදාදිභෙදෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සනසීලො. සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති යංකිඤ්චි සික්ඛාපදෙසු සික්ඛිතබ්බං, තං සබ්බං සම්මා ආදාය සික්ඛති. එත්ථ ච ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො’’ති එත්තාවතා [Pg.20] ච පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය පාතිමොක්ඛසංවරසීලං දස්සිතං. ‘‘ආචාරගොචරසම්පන්නො’’තිආදි පන සබ්බං යථාපටිපන්නස්ස තං සීලං සම්පජ්ජති, තං පටිපත්තිං දස්සෙතුං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

Seeing danger in the slightest faults: this means one who is accustomed to seeing danger in faults of even a minute measure, such as breaches of the training rules unintentionally incurred, the arising of unwholesome states of mind, and the like. He undertakes and trains in the training rules: he properly undertakes and trains in whatever is to be trained in among the training rules. And herein, by the words 'restrained by the Pātimokkha restraint,' the virtue of Pātimokkha restraint is shown through a teaching based on the individual. But all that follows, beginning with 'accomplished in conduct and resort,' should be understood as having been said to show the practice by which that virtue is perfected for one who practices accordingly.

ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං

The Virtue of Restraint of the Sense Faculties

15. යං පනෙතං තදනන්තරං ‘‘සො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා’’තිආදිනා නයෙන දස්සිතං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං, තත්ථ සොති පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙ ඨිතො භික්ඛු. චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති කාරණවසෙන චක්ඛූති ලද්ධවොහාරෙන රූපදස්සනසමත්ථෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වා. පොරාණා පනාහු ‘‘චක්ඛු රූපං න පස්සති, අචිත්තකත්තා, චිත්තං න පස්සති, අචක්ඛුකත්තා, ද්වාරාරම්මණසඞ්ඝට්ටෙ පන චක්ඛුපසාදවත්ථුකෙන චිත්තෙන පස්සති. ඊදිසී පනෙසා ‘ධනුනා විජ්ඣතී’තිආදීසු විය සසම්භාරකථා නාම හොති, තස්මා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වාති අයමෙවෙත්ථ අත්ථො’’ති. න නිමිත්තග්ගාහීති ඉත්ථිපුරිසනිමිත්තං වා සුභනිමිත්තාදිකං වා කිලෙසවත්ථුභූතං නිමිත්තං න ගණ්හාති, දිට්ඨමත්තෙයෙව සණ්ඨාති. නානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහීති කිලෙසානං අනුඅනුබ්‍යඤ්ජනතො පාකටභාවකරණතො අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති ලද්ධවොහාරං හත්ථපාදසිතහසිතකථිතවිලොකිතාදිභෙදං ආකාරං න ගණ්හාති, යං තත්ථ භූතං, තදෙව ගණ්හාති, චෙතියපබ්බතවාසී මහාතිස්සත්ථෙරො විය.

15. Now, as for the virtue of sense-restraint shown immediately thereafter by the method beginning with ‘he, having seen a form with the eye,’ therein, ‘he’ is the monk established in the virtue of Pātimokkha-restraint. ‘Having seen a form with the eye’ means having seen a form with eye-consciousness, which is capable of seeing a form and is conventionally called ‘the eye’ because it is the instrument. The ancients, however, said: ‘The eye does not see a form, for it is without a mind; the mind does not see, for it is without an eye. Rather, upon the collision of the sense-door and the object, the mind, based on the eye-sensitivity, sees. This is what is called a statement including the apparatus, like the expression ‘he shoots with a bow.’ Therefore, the meaning here is precisely ‘one sees a form with eye-consciousness.’ ‘He is not a grasper of the sign’ means he does not grasp a sign that is a basis for defilements—such as the sign of a woman or a man, or a beautiful sign—but stands fast at the mere sight. ‘He is not a grasper of the features’ means he does not grasp the particular features—such as the hand, foot, smiling, laughing, speaking, or glancing—which are conventionally called ‘features’ because they make defilements manifest again and again. He grasps only what is actually there, like the Elder Mahātissa, the dweller of Cetiyapabbata.

ථෙරං කිර චෙතියපබ්බතා අනුරාධපුරං පිණ්ඩචාරත්ථාය ආගච්ඡන්තං අඤ්ඤතරා කුලසුණ්හා සාමිකෙන සද්ධිං භණ්ඩිත්වා සුමණ්ඩිතපසාධිතා දෙවකඤ්ඤා විය කාලස්සෙව අනුරාධපුරතො නික්ඛමිත්වා ඤාතිඝරං ගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ දිස්වා විපල්ලත්ථචිත්තා මහාහසිතං හසි. ථෙරො කිමෙතන්ති ඔලොකෙන්තො තස්සා දන්තට්ඨිකෙ අසුභසඤ්ඤං පටිලභිත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං –

It is said that a certain daughter-in-law of a good family, having quarreled with her husband, was leaving Anuradhapura early in the morning for her relatives’ house, well-adorned and beautified like a celestial maiden. On the way, seeing the Elder coming from Cetiyapabbata to Anuradhapura for his alms-round, her mind became perverted with lust, and she burst into loud laughter. The Elder, wondering, “What is this?” looked at her and, gaining the perception of foulness in her tooth-bones, attained Arahantship. Therefore it is said:

‘‘තස්සා දන්තට්ඨිකං දිස්වා, පුබ්බසඤ්ඤං අනුස්සරි;

තත්ථෙව සො ඨිතො ථෙරො, අරහත්තං අපාපුණී’’ති.

“Seeing her tooth-bones, he recollected his former perception; standing right there, that Elder attained Arahantship.”

සාමිකොපි [Pg.21] ඛො පනස්සා අනුමග්ගං ගච්ඡන්තො ථෙරං දිස්වා ‘‘කිඤ්චි, භන්තෙ, ඉත්ථිං පස්සථා’’ති පුච්ඡි. තං ථෙරො ආහ –

Her husband, following along the path, saw the Elder and asked, “Venerable sir, did you see a woman?” The Elder said to him:

‘‘නාභිජානාමි ඉත්ථී වා, පුරිසො වා ඉතො ගතො;

අපිච අට්ඨිසඞ්ඝාටො, ගච්ඡතෙස මහාපථෙ’’ති.

“I do not know whether it was a woman or a man that went from here; but a collection of bones is going along this great highway.”

යත්වාධිකරණමෙනන්තිආදිම්හි යංකාරණා යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්ස හෙතු එතං පුග්ගලං සතිකවාටෙන චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං අපිහිතචක්ඛුද්වාරං හුත්වා විහරන්තං එතෙ අභිජ්ඣාදයො ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං අනුබන්ධෙය්‍යුං. තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජතීති තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස සතිකවාටෙන පිදහනත්ථාය පටිපජ්ජති. එවං පටිපජ්ජන්තොයෙව ච රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතීතිපි වුච්චති. තත්ථ කිඤ්චාපි චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරො වා අසංවරො වා නත්ථි. න හි චක්ඛුපසාදං නිස්සාය සති වා මුට්ඨසච්චං වා උප්පජ්ජති. අපිච යදා රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථං ආගච්ඡති, තදා භවඞ්ගෙ ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ කිරියමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං. තතො විපාකමනොධාතු සම්පටිච්ඡනකිච්චං. තතො විපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු සන්තීරණකිච්චං. තතො කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධයමානා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තදනන්තරං ජවනං ජවති.

In the phrase beginning ‘For which reason,’ it is because of non-restraint of the eye faculty that these states such as covetousness would flow into and follow this person who dwells with the eye faculty unrestrained, with the eye-door unclosed by the door of mindfulness. ‘He practices for its restraint’ means he practices for the purpose of closing that eye faculty with the door of mindfulness. By practicing thus, he guards the eye faculty, and it is also said that he attains restraint in the eye faculty. Herein, although in the eye faculty there is neither restraint nor non-restraint, for neither mindfulness nor forgetfulness arises dependent on the eye sensitivity. Moreover, when a visible object comes into the range of the eye, after the life-continuum has arisen twice and ceased, the functional mind-element, performing the function of adverting, arises and ceases. Thereafter, eye-consciousness performs the function of seeing. Thereafter, the resultant mind-element performs the function of receiving. Thereafter, the resultant, rootless mind-consciousness-element performs the function of investigating. Thereafter, the functional, rootless mind-consciousness-element, performing the function of determining, arises and ceases. Immediately after that, the impulsion runs.

තත්‍රාපි නෙව භවඞ්ගසමයෙ, න ආවජ්ජනාදීනං අඤ්ඤතරසමයෙ සංවරො වා අසංවරො වා අත්ථි. ජවනක්ඛණෙ පන සචෙ දුස්සීල්‍යං වා මුට්ඨසච්චං වා අඤ්ඤාණං වා අක්ඛන්ති වා කොසජ්ජං වා උප්පජ්ජති, අසංවරො හොති. එවං හොන්තො පන සො චක්ඛුන්ද්‍රියෙ අසංවරොති වුච්චති. කස්මා? යස්මා තස්මිං සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානි. යථා කිං? යථා නගරෙ චතූසු ද්වාරෙසු අසංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරද්වාරකොට්ඨකගබ්භාදයො සුසංවුතා හොන්ති, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං අරක්ඛිතං අගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙන හි පවිසිත්වා චොරා යදිච්ඡන්ති, තං කරෙය්‍යුං, එවමෙව ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සති ද්වාරම්පි අගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානි.

Even there, neither during the life-continuum moment, nor during any of the moments of adverting and so forth, is there restraint or non-restraint. However, if during the impulsion moment immorality, forgetfulness, ignorance, intolerance, or sloth arises, then there is non-restraint. When this occurs, it is called ‘non-restraint in the eye faculty.’ Why? Because when that is present, the door is unguarded, as are the life-continuum and the process-consciousnesses such as adverting. To what is this comparable? Just as in a city where the four gates are unclosed, even if the inner house-doors, storerooms, and chambers are well-closed, still all the goods within the city remain unprotected and unguarded. For thieves, entering through the city gate, may do whatever they wish. Similarly, when immorality and so forth arise during the impulsion, and that non-restraint is present, the door is unguarded, as are the life-continuum and the process-consciousnesses such as adverting.

තස්මිං [Pg.22] පන සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි ගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානි. යථා කිං? යථා නගරද්වාරෙසු සංවුතෙසු කිඤ්චාපි අන්තොඝරාදයො අසංවුතා හොන්ති, තථාපි අන්තොනගරෙ සබ්බං භණ්ඩං සුරක්ඛිතං සුගොපිතමෙව හොති. නගරද්වාරෙසු හි පිහිතෙසු චොරානං පවෙසො නත්ථි, එවමෙව ජවනෙ සීලාදීසු උප්පන්නෙසු ද්වාරම්පි ගුත්තං හොති, භවඞ්ගම්පි ආවජ්ජනාදීනිපි වීථිචිත්තානි. තස්මා ජවනක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානොපි චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරොති වුත්තො.

But when virtue and so forth have arisen in that impulsion, the door is guarded, as are the life-continuum and the process-consciousnesses such as adverting. To what is this comparable? Just as when the city gates are closed, even though the inner houses and so on are unclosed, all the goods within the city are well-protected and well-guarded. For when the city gates are shut, there is no entry for thieves. Similarly, when virtue and so forth have arisen during the impulsion, the door is guarded, as are the life-continuum and the process-consciousnesses such as adverting. Therefore, restraint, although arising at the impulsion moment, is said to be ‘in the eye faculty’.

සොතෙන සද්දං සුත්වාතිආදීසුපි එසෙව නයො. එවමිදං සඞ්ඛෙපතො රූපාදීසු කිලෙසානුබන්ධනිමිත්තාදිග්ගාහපරිවජ්ජනලක්ඛණං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලන්ති වෙදිතබ්බං.

The same method applies in such cases as ‘having heard a sound with the ear,’ and so on. Thus, in brief, this virtue of restraint of the faculties should be understood as having the characteristic of avoiding the grasping of signs and features that are connected with defilements, in regard to forms and so forth.

ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං

The Virtue of Purity of Livelihood

16. ඉදානි ඉන්ද්‍රියසංවරසීලානන්තරං වුත්තෙ ආජීවපාරිසුද්ධිසීලෙ ආජීවහෙතු පඤ්ඤත්තානං ඡන්නං සික්ඛාපදානන්ති යානි තානි ‘‘ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා සඤ්චරිත්තං සමාපජ්ජති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා ‘යො තෙ විහාරෙ වසති සො භික්ඛු අරහා’ති භණති, පටිවිජානන්තස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛු පණීතභොජනානි අගිලානො අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛුනී පණීතභොජනානි අගිලානා අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති පාටිදෙසනීයස්ස. ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා සූපං වා ඔදනං වා අගිලානො අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පරි. 287) එවං පඤ්ඤත්තානි ඡ සික්ඛාපදානි, ඉමෙසං ඡන්නං සික්ඛාපදානං.

16. Now, in the virtue of purity of livelihood, which was stated after the virtue of restraint of the sense faculties, [this is the explanation] of the six training rules laid down for the sake of livelihood. The six training rules laid down are as follows: (1) 'For the sake of livelihood, for the reason of livelihood, being of evil desires and overcome by desire, if one boasts of a non-existent, unreal superhuman quality, it is an offense of defeat. (2) For the sake of livelihood, for the reason of livelihood, if one engages in matchmaking, it is an offense entailing an initial and subsequent meeting of the Sangha. (3) For the sake of livelihood, for the reason of livelihood, if one says, “The monk living in your monastery is an arahant,” and the other person understands, it is a grave offense. (4) For the sake of livelihood, for the reason of livelihood, if a monk who is not ill, having requested choice foods for his own sake, consumes them, it is an offense requiring expiation. (5) For the sake of livelihood, for the reason of livelihood, if a nun who is not ill, having requested choice foods for her own sake, consumes them, it is an offense requiring confession. (6) For the sake of livelihood, for the reason of livelihood, if one who is not ill, having requested curry or boiled rice for one's own sake, consumes it, it is an offense of wrong-doing.' These are the six training rules thus laid down.

කුහනාතිආදීසු අයං පාළි, ‘‘තත්ථ කතමා කුහනා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස යා පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙන වා සාමන්තජප්පිතෙන වා ඉරියාපථස්ස වා අට්ඨපනා ඨපනා සණ්ඨපනා භාකුටිකා භාකුටියං කුහනා කුහායනා කුහිතත්තං, අයං වුච්චති කුහනා.

In the section on 'deceit' and so forth, this is the Pāli text: 'Herein, what is deceit? For one who, dependent on gain, honor, and fame, is of evil desires and overcome by desire, whatever—whether by means of what is called the partaking of requisites, or by roundabout talk, or by the arranging, establishing, and composing of one's posture—frowning, the habit of frowning, deceit, deceiving, or the state of being deceitful there is, this is called deceit.'

‘‘තත්ථ [Pg.23] කතමා ලපනා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස යා පරෙසං ආලපනා ලපනා සල්ලපනා උල්ලපනා සමුල්ලපනා උන්නහනා සමුන්නහනා උක්කාචනා සමුක්කාචනා අනුප්පියභාණිතා චාටුකම්‍යතා මුග්ගසූප්‍යතා පාරිභට්‍යතා, අයං වුච්චති ලපනා.

Herein, what is chattering? For one who, dependent on gain, honor, and fame, is of evil desires and overcome by desire, whatever addressing of others, talking, conversing, praising up, greatly praising up, entrapping talk, greatly entrapping talk, extolling, greatly extolling, agreeable speech, sycophancy, bean-soup talk, and servile behavior there is—this is called chattering.

‘‘තත්ථ කතමා නෙමිත්තිකතා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස යං පරෙසං නිමිත්තං නිමිත්තකම්මං ඔභාසො ඔභාසකම්මං සාමන්තජප්පා පරිකථා, අයං වුච්චති නෙමිත්තිකතා.

Herein, what is hinting? For one dependent on gain, honor, and fame, who is of evil desires and overcome by desire, whatever hint to others, act of making a hint, hinting speech, hinting action, roundabout talk, or talking around the subject there is—this is called hinting.

‘‘තත්ථ කතමා නිප්පෙසිකතා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස පාපිච්ඡස්ස ඉච්ඡාපකතස්ස යා පරෙසං අක්කොසනා වම්භනා ගරහනා උක්ඛෙපනා සමුක්ඛෙපනා ඛිපනා සංඛිපනා පාපනා සම්පාපනා අවණ්ණහාරිකා පරපිට්ඨිමංසිකතා, අයං වුච්චති නිප්පෙසිකතා.

Herein, what is harassment? For one dependent on gain, honor, and fame, who is of evil desires and overcome by desire, whatever abuse of others, scorn, reproach, disparagement, denigration, condemnation, belittling, bringing down, causing ruin, defamation, or backbiting there is—this is called harassment.

‘‘තත්ථ කතමා ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා? ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතො පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො ඉතො ලද්ධං ආමිසං අමුත්‍ර හරති, අමුත්‍ර වා ලද්ධං ආමිසං ඉධ ආහරති. යා එවරූපා ආමිසෙන ආමිසස්ස එට්ඨි ගවෙට්ඨි පරියෙට්ඨි එසනා ගවෙසනා පරියෙසනා, අයං වුච්චති ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා’’ති (විභ. 862-865).

Herein, what is the striving to win gain with gain? One dependent on gain, honor, and fame, who is of evil desires and overcome by desire, carries material gain obtained here to another place, or brings material gain obtained elsewhere here. Whatever such hankering, seeking, searching, longing, questing, and pursuit of material gain with material gain there is—this is called the striving to win gain with gain.

17. ඉමිස්සා පන පාළියා එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. කුහනනිද්දෙසෙ තාව ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්සාති ලාභඤ්ච සක්කාරඤ්ච කිත්තිසද්දඤ්ච සන්නිස්සිතස්ස, පත්ථයන්තස්සාති අත්ථො. පාපිච්ඡස්සාති අසන්තගුණදීපනකාමස්ස. ඉච්ඡාපකතස්සාති ඉච්ඡාය අපකතස්ස, උපද්දුතස්සාති අත්ථො.

17. The meaning of this Pāli text should be understood as follows. In the exposition of deceit, first, 'dependent on gain, honor, and fame' means one who is dependent on gain, honor, and the sound of fame, that is, one who desires them. 'Of evil desires' means one who desires to display qualities one does not possess. 'Overcome by desire' means one who is harmed by desire, that is, one who is afflicted.

ඉතො පරං යස්මා පච්චයපටිසෙවනසාමන්තජප්පනඉරියාපථසන්නිස්සිතවසෙන මහානිද්දෙසෙ තිවිධං කුහනවත්ථු ආගතං. තස්මා තිවිධම්පෙතං දස්සෙතුං පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙන වාති එවමාදි ආරද්ධං. තත්ථ චීවරාදීහි නිමන්තිතස්ස තදත්ථිකස්සෙව සතො පාපිච්ඡතං නිස්සාය පටික්ඛිපනෙන, තෙ ච ගහපතිකෙ අත්තනි සුප්පතිට්ඨිතසද්ධෙ ඤත්වා පුන තෙසං ‘‘අහො අය්‍යො අප්පිච්ඡො න කිඤ්චි පටිග්ගණ්හිතුං ඉච්ඡති, සුලද්ධං වත නො අස්ස සචෙ අප්පමත්තකම්පි කිඤ්චි පටිග්ගණ්හෙය්‍යා’’ති නානාවිධෙහි උපායෙහි පණීතානි චීවරාදීනි [Pg.24] උපනෙන්තානං තදනුග්ගහකාමතංයෙව ආවිකත්වා පටිග්ගහණෙන ච තතො පභුති අපි සකටභාරෙහි උපනාමනහෙතුභූතං විම්හාපනං පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථූති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං මහානිද්දෙසෙ –

Furthermore, because in the Mahāniddesa the threefold basis of deceit is presented by way of the partaking of requisites, roundabout talk, and what is dependent on posture, therefore, to explain this threefold basis, the text begins with “or by means of what is called the partaking of requisites,” and so on. Herein, when invited with robes and so forth, one who is desirous of them, relying on his evil desires, refuses. Then, knowing that those householders have well-established faith in him, when they bring excellent robes and other items through various means, thinking, “Ah, the venerable one has few wishes and does not desire to accept anything. How fortunate we would be if he would accept even a little something,” he accepts, revealing only a desire to favor them. From then on, this act of causing astonishment, which becomes the cause for bringing offerings even by the cartload, is to be understood as the basis of deceit known as the partaking of requisites. For this is said in the Mahāniddesa:

‘‘කතමං පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථු? ඉධ ගහපතිකා භික්ඛුං නිමන්තෙන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි. සො පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අත්ථිකො චීවර…පෙ… පරික්ඛාරානං භිය්‍යොකම්‍යතං උපාදාය චීවරං පච්චක්ඛාති. පිණ්ඩපාතං…පෙ… සෙනාසනං. ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පච්චක්ඛාති. සො එවමාහ – ‘කිං සමණස්ස මහග්ඝෙන චීවරෙන, එතං සාරුප්පං යං සමණො සුසානා වා සඞ්කාරකූටා වා පාපණිකා වා නන්තකානි උච්චිනිත්වා සඞ්ඝාටිං කත්වා ධාරෙය්‍ය. කිං සමණස්ස මහග්ඝෙන පිණ්ඩපාතෙන එතං සාරුප්පං යං සමණො උඤ්ඡාචරියාය පිණ්ඩියාලොපෙන ජීවිකං කප්පෙය්‍ය. කිං සමණස්ස මහග්ඝෙන සෙනාසනෙන, එතං සාරුප්පං යං සමණො රුක්ඛමූලිකො වා අස්ස අබ්භොකාසිකො වා. කිං සමණස්ස මහග්ඝෙන ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙන, එතං සාරුප්පං යං සමණො පූතිමුත්තෙන වා හරිටකීඛණ්ඩෙන වා ඔසධං කරෙය්‍යා’ති. තදුපාදාය ලූඛං චීවරං ධාරෙති, ලූඛං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජති, ලූඛං සෙනාසනං පටිසෙවති, ලූඛං ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පටිසෙවති, තමෙනං ගහපතිකා එවං ජානන්ති ‘අයං සමණො අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො ආරද්ධවීරියො ධුතවාදො’ති. භිය්‍යො භිය්‍යො නිමන්තෙන්ති චීවර…පෙ… පරික්ඛාරෙහි. සො එවමාහ – ‘තිණ්ණං සම්මුඛීභාවා සද්ධො කුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති. සද්ධාය සම්මුඛීභාවා සද්ධො කුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති. දෙය්‍යධම්මස්ස…පෙ… දක්ඛිණෙය්‍යානං සම්මුඛීභාවාසද්ධොකුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති. තුම්හාකඤ්චෙවායං සද්ධා අත්ථි, දෙය්‍යධම්මො ච සංවිජ්ජති, අහඤ්ච පටිග්ගාහකො, සචෙහං න පටිග්ගහෙස්සාමි, එවං තුම්හෙ පුඤ්ඤෙන පරිබාහිරා භවිස්සන්ති, න මය්හං ඉමිනා අත්ථො. අපිච තුම්හාකංයෙව අනුකම්පාය පටිග්ගණ්හාමී’ති. තදුපාදාය බහුම්පි චීවරං පටිග්ගණ්හාති. බහුම්පි පිණ්ඩපාතං…පෙ… භෙසජ්ජපරික්ඛාරං පටිග්ගණ්හාති[Pg.25]. යා එවරූපා භාකුටිකා භාකුටියං කුහනා කුහායනා කුහිතත්තං, ඉදං පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථූ’’ති (මහානි. 87).

“What is the ground of deceit known as partaking of requisites? Here, householders invite a monk with robes, almsfood, lodging, and medicinal requisites. Being of evil desires, overcome by desire, and wanting requisites, out of a desire for more, he rejects the robe. He rejects the almsfood… the lodging… the medicinal requisites. He says: ‘What need has a recluse for an expensive robe? It is fitting for a recluse to gather rags from a charnel ground, a rubbish heap, or a shop, make them into a patchwork robe, and wear it. What need has a recluse for fine almsfood? It is fitting for a recluse to maintain his life on a lump of food gathered by gleaning. What need has a recluse for a fine dwelling? It is fitting for a recluse to be one who dwells at the foot of a tree or in the open air. What need has a recluse for fine medicinal requisites? It is fitting for a recluse to make medicine from fermented urine or a piece of myrobalan fruit.’ On that account, he wears coarse robes, consumes coarse almsfood, uses a coarse dwelling, and uses coarse medicinal requisites. The householders know him thus: ‘This recluse has few wishes, is content, secluded, unassociated, of aroused energy, and an exponent of ascetic practices.’ They invite him again and again with robes… and other requisites. He then says: ‘Through the presence of three things, a faithful clansman begets much merit. By the presence of faith, a faithful clansman begets much merit. By the presence of the gift… by the presence of those worthy of offerings, a faithful clansman begets much merit. You have faith, the gift is available, and I am the recipient. If I do not accept, you will be excluded from merit. I have no need of this. Yet, out of compassion for you, I accept.’ On that account, he accepts many robes. He accepts much almsfood… many medicinal requisites. Such frowning, the state of frowning, deceit, deceiving, the state of being deceitful—this is the ground of deceit known as partaking of requisites.”

පාපිච්ඡස්සෙව පන සතො උත්තරිමනුස්සධම්මාධිගමපරිදීපනවාචාය තථා තථා විම්හාපනං සාමන්තජප්පනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථූති වෙදිතබ්බං. යථාහ –

Furthermore, for one who is of evil desires, causing astonishment in various ways by speech that reveals the attainment of superhuman states is to be understood as the ground of deceit called allusive speech. As it is said:

‘‘කතමං සාමන්තජප්පනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථු? ඉධෙකච්චො පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො සම්භාවනාධිප්පායො ‘එවං මං ජනො සම්භාවෙස්සතී’ති අරියධම්මසන්නිස්සිතං වාචං භාසති ‘යො එවරූපං චීවරං ධාරෙති, සො සමණො මහෙසක්ඛො’ති භණති. ‘යො එවරූපං පත්තං ලොහථාලකං. ධම්මකරණං පරිස්සාවනං කුඤ්චිකං, කායබන්ධනං උපාහනං ධාරෙති, සො සමණො මහෙසක්ඛො’ති භණති. යස්ස එවරූපො උපජ්ඣායො ආචරියො සමානුපජ්ඣායකො, සමානාචරියකො මිත්තො සන්දිට්ඨො සම්භත්තො සහායො. යො එවරූපෙ විහාරෙ වසති අඩ්ඪයොගෙ පාසාදෙ හම්මියෙ ගුහායං ලෙණෙ කුටියා කූටාගාරෙ අට්ටෙ මාළෙ උද්දණ්ඩෙ උපට්ඨානසාලායං මණ්ඩපෙ රුක්ඛමූලෙ වසති, සො සමණො මහෙසක්ඛො’ති භණති. අථ වා ‘කොරජිකකොරජිකො භාකුටිකභාකුටිකො කුහකකුහකො ලපකලපකො මුඛසම්භාවිකො, අයං සමණො ඉමාසං එවරූපානං සන්තානං විහාරසමාපත්තීනං ලාභී’ති තාදිසං ගම්භීරං ගූළ්හං නිපුණං පටිච්ඡන්නං ලොකුත්තරං සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තං කථං කථෙසි. යා එවරූපා භාකුටිකා භාකුටියං කුහනා කුහායනා කුහිතත්තං, ඉදං සාමන්තජප්පනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථූ’’ති (මහානි. 87).

“What is the ground of deceit known as allusive speech? Here, someone who is of evil desires, overcome by desire, aiming for esteem, thinking, ‘Thus people will esteem me,’ speaks words connected with the noble Dhamma, saying, ‘A recluse who wears such a robe is of great influence.’ He says, ‘A recluse who uses such a bowl, a bronze dish, a water pot with a strainer, a water strainer, a key, a belt, or sandals is of great influence.’ He says, ‘A recluse whose preceptor, teacher, fellow resident with the same preceptor, fellow resident with the same teacher, friend, acquaintance, or intimate companion is of such a kind, is of great influence.’ He says, ‘A recluse who dwells in such a dwelling—a gabled building, a mansion, a storied building, a cave, a rock-shelter, a hut, a peaked-roof house, a watchtower, a hall, a storehouse, a service hall, a pavilion, or at the foot of a tree—is of great influence.’ Or else, being extremely hypocritical, a great frowner, a great deceiver, a great chatterer, and a flatterer, he gives a talk that is deep, hidden, subtle, concealed, supramundane, and connected with emptiness, saying: ‘This recluse is an obtainer of these kinds of tranquil abidings and attainments.’ Such frowning, the state of frowning, deceit, deceiving, the state of being deceitful—this is the ground of deceit known as allusive speech.”

පාපිච්ඡස්සෙව පන සතො සම්භාවනාධිප්පායකතෙන ඉරියාපථෙන විම්හාපනං ඉරියාපථසන්නිස්සිතං කුහනවත්ථූති වෙදිතබ්බං. යථාහ – ‘‘කතමං ඉරියාපථසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථු. ඉධෙකච්චො පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො සම්භාවනාධිප්පායො ‘එවං මං ජනො සම්භාවෙස්සතී’ති ගමනං සණ්ඨපෙති, ඨානං [Pg.26] සණ්ඨපෙති, නිසජ්ජං සණ්ඨපෙති, සයනං සණ්ඨපෙති, පණිධාය ගච්ඡති, පණිධාය තිට්ඨති, පණිධාය නිසීදති, පණිධාය සෙය්‍යං කප්පෙති, සමාහිතො විය ගච්ඡති, සමාහිතො විය තිට්ඨති, නිසීදති, සෙය්‍යං කප්පෙති, ආපාථකජ්ඣායී ච හොති, යා එවරූපා ඉරියාපථස්ස අට්ඨපනා ඨපනා සණ්ඨපනා භාකුටිකා භාකුටියං කුහනා කුහායනා කුහිතත්තං, ඉදං වුච්චති ඉරියාපථසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථූ’’ති (මහානි. 87).

Furthermore, it should be understood that the ground of deceit connected with posture is the act of impressing by means of posture, on the part of one who is of evil desires with the intention of gaining esteem. As it is said: ‘What is the ground of deceit designated as posture? Here, a certain one, being of evil desires, overcome by desire, with the intention of gaining esteem, thinking, “Thus people will esteem me,” composes his walking, composes his standing, composes his sitting, composes his lying down; he walks with deliberation, stands with deliberation, sits with deliberation, lies down with deliberation; he walks as if concentrated, stands as if concentrated, sits as if concentrated, lies down as if concentrated; and he is one who meditates in public view. Whatever such composing, placing, and arranging of posture; such frowning, the state of frowning, deceit, deceiving, the state of being deceitful—this is called the ground of deceit designated as posture.’”

තත්ථ පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතෙනාති පච්චයපටිසෙවනන්ති එවං සඞ්ඛාතෙන පච්චයපටිසෙවනෙන වා සඞ්ඛාතෙන. සාමන්තජප්පිතෙනාති සමීපභණිතෙන. ඉරියාපථස්ස වාති චතුඉරියාපථස්ස. අට්ඨපනාතිආදි ඨපනා, ආදරෙන වා ඨපනා. ඨපනාති ඨපනාකාරො. සණ්ඨපනාති අභිසඞ්ඛරණා, පාසාදිකභාවකරණන්ති වුත්තං හොති. භාකුටිකාති පධානපුරිමට්ඨිතභාවදස්සනෙන භාකුටිකරණං, මුඛසඞ්කොචොති වුත්තං හොති. භාකුටිකරණං සීලමස්සාති භාකුටිකො. භාකුටිකස්ස භාවො භාකුටියං. කුහනාති විම්හාපනා. කුහස්ස ආයනා කුහායනා. කුහිතස්ස භාවො කුහිතත්තන්ති.

Herein, 'by that designated as the use of requisites' means by that which is designated as 'the use of requisites,' or by the use of requisites so designated. 'By indirect speech' means by speaking nearby. 'Or of posture' means of the four postures. 'Arranging' and so forth means placing, or placing with care. 'Placing' means the manner of placing. 'Setting up' means constructing; that is to say, making an inspiring appearance. 'Frowning' means making a frown by showing a state of being established in foremost striving; that is to say, it means contracting the face. One whose habit is making a frown is a 'frowner' (bhākuṭika). The state of a frowner is 'the state of frowning' (bhākuṭiyaṃ). 'Deception' (kuhanā) is causing astonishment. The way of a deceiver is 'deceiving' (kuhāyanā). The state of having deceived is 'deceitfulness' (kuhitatta).

ලපනානිද්දෙසෙ ආලපනාති විහාරං ආගතෙ මනුස්සෙ දිස්වා ‘‘කිමත්ථාය භොන්තො ආගතා, කිං භික්ඛූ නිමන්තිතුං, යදි එවං ගච්ඡථ රෙ, අහං පච්ඡතො පත්තං ගහෙත්වා ආගච්ඡාමී’’ති එවං ආදිතොව ලපනා. අථ වා අත්තානං උපනෙත්වා ‘‘අහං තිස්සො, මයි රාජා පසන්නො, මයි අසුකො ච අසුකො ච රාජමහාමත්තො පසන්නො’’ති එවං අත්තුපනායිකා ලපනා ආලපනා. ලපනාති පුට්ඨස්ස සතො වුත්තප්පකාරමෙව ලපනං. සල්ලපනාති ගහපතිකානං උක්කණ්ඨනෙ භීතස්ස ඔකාසං දත්වා දත්වා සුට්ඨු ලපනා. උල්ලපනාති මහාකුටුම්බිකො මහානාවිකො මහාදානපතීති එවං උද්ධං කත්වා ලපනා. සමුල්ලපනාති සබ්බතොභාගෙන උද්ධං කත්වා ලපනා.

In the exposition of talking, ālapana is when, upon seeing people who have come to the monastery, one says from the very start: 'For what purpose have you sirs come? Is it to invite the bhikkhus? If so, go on ahead; I will follow behind carrying my bowl.' This is talking from the outset. Or else, presenting oneself, one says: 'I am Tissa; the king is pleased with me, and such and such royal ministers are pleased with me.' This self-promoting talk is ālapana. Lapana is talking in the manner described only when one is asked. Sallapanā is, being afraid of the householders' dissatisfaction, talking very smoothly, repeatedly giving them an opening. Ullapanā is talking by elevating someone, saying he is 'a man of a great family,' 'a great ship-owner,' or 'a great almsgiver.' Samullapanā is talking by elevating someone in every way.

උන්නහනාති ‘‘උපාසකා පුබ්බෙ ඊදිසෙ කාලෙ නවදානං දෙථ, ඉදානි කිං න දෙථා’’ති එවං යාව ‘‘දස්සාම, භන්තෙ, ඔකාසං න ලභාමා’’තිආදීනි වදන්ති, තාව උද්ධං උද්ධං නහනා, වෙඨනාති වුත්තං හොති. අථ වා උච්ඡුහත්ථං [Pg.27] දිස්වා ‘‘කුතො ආභතං උපාසකා’’ති පුච්ඡති. උච්ඡුඛෙත්තතො, භන්තෙති. කිං තත්ථ උච්ඡු මධුරන්ති. ඛාදිත්වා, භන්තෙ, ජානිතබ්බන්ති. ‘‘න, උපාසක, භික්ඛුස්ස උච්ඡුං දෙථා’’ති වත්තුං වට්ටතීති. යා එවරූපා නිබ්බෙඨෙන්තස්සාපි වෙඨනකථා, සා උන්නහනා. සබ්බතොභාගෙන පුනප්පුනං උන්නහනා සමුන්නහනා.

Unnahanā (coaxing) is when one says to lay devotees: 'Previously at a time like this you would give a new gift; why do you not give now?' and continues in this way until they say: 'We will give, venerable sir, but we have not found an opportunity.' This is called 'tying up higher and higher,' that is, wrapping (veṭhanā). Or else, upon seeing someone with sugarcane in hand, one asks: 'Where did you bring this from, lay devotee?' 'From the sugarcane field, venerable sir.' 'Is the sugarcane there sweet?' 'You will know after chewing it, venerable sir.' Then one says: 'Lay devotee, it is not proper to say, "Give sugarcane to a bhikkhu."' Such talk that wraps around even while one is trying to extricate oneself is unnahanā. Repeated coaxing in every way is samunnahanā.

උක්කාචනාති ‘‘එතං කුලං මංයෙව ජානාති. සචෙ එත්ථ දෙය්‍යධම්මො උප්පජ්ජති, මය්හමෙව දෙතී’’ති එවං උක්ඛිපිත්වා කාචනා උක්කාචනා, උද්දීපනාති වුත්තං හොති. තෙලකන්දරිකවත්ථු චෙත්ථ වත්තබ්බං. සබ්බතොභාගෙන පන පුනප්පුනං උක්කාචනා සමුක්කාචනා.

Ukkācanā (extolling) is proclaiming by exalting, thus: 'This family knows only me. If any gift arises here, they give it only to me.' This is ukkācanā; it is said to be highlighting (uddīpanā). The story of Telakandarika should be told here. Furthermore, repeated extolling in every way is samukkācanā.

අනුප්පියභාණිතාති සච්චානුරූපං ධම්මානුරූපං වා අනපලොකෙත්වා පුනප්පුනං පියභණනමෙව. චාටුකම්‍යතාති නීචවුත්තිතා අත්තානං හෙට්ඨතො හෙට්ඨතො ඨපෙත්වා වත්තනං. මුග්ගසූප්‍යතාති මුග්ගසූපසදිසතා. යථා හි මුග්ගෙසු පච්චමානෙසු කොචිදෙව න පච්චති, අවසෙසා පච්චන්ති, එවං යස්ස පුග්ගලස්ස වචනෙ කිඤ්චිදෙව සච්චං හොති, සෙසං අලීකං, අයං පුග්ගලො මුග්ගසූප්‍යොති වුච්චති. තස්ස භාවො මුග්ගසූප්‍යතා. පාරිභට්‍යතාති පාරිභට්‍යභාවො. යො හි කුලදාරකෙ ධාති විය අඞ්කෙන වා ඛන්ධෙන වා පරිභටති, ධාරෙතීති අත්ථො. තස්ස පරිභටස්ස කම්මං පාරිභට්‍යුං. පාරිභට්‍යස්ස භාවො පාරිභට්‍යතාති.

Anuppiyabhāṇitā (ingratiating speech) is simply speaking pleasingly again and again without considering whether it conforms to the truth or to the Dhamma. Cāṭukamyatā (sycophancy) is lowliness of conduct, speaking while placing oneself lower and lower. Muggasūpyatā (lentil-soup-likeness) is being like lentil soup. For just as when lentils are being cooked, only a few do not get cooked while the rest do, so too a person whose speech contains only a little truth while the rest is false is called 'one of lentil-soup-likeness.' His state is muggasūpyatā. Pāribhaṭyatā (acting as a nursemaid) is the state of being an attendant. For one who tends to the children of families on his lap or on his shoulder like a nursemaid (dhāti) is called an attendant (paribhaṭa); the meaning is 'he carries' (dhāreti). The action of that attendant is attendance (pāribhaṭya). The state of attendance is pāribhaṭyatā.

නෙමිත්තිකතානිද්දෙසෙ නිමිත්තන්ති යංකිඤ්චි පරෙසං පච්චයදානසඤ්ඤාජනකං කායවචීකම්මං. නිමිත්තකම්මන්ති ඛාදනීයං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘කිං ඛාදනීයං ලභිත්ථා’’තිආදිනා නයෙන නිමිත්තකරණං. ඔභාසොති පච්චයපටිසංයුත්තකථා. ඔභාසකම්මන්ති වච්ඡපාලකෙ දිස්වා ‘‘කිං ඉමෙ වච්ඡා ඛීරගොවච්ඡා උදාහු තක්කගොවච්ඡා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඛීරගොවච්ඡා, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘න ඛීරගොවච්ඡා, යදි ඛීරගොවච්ඡා සියුං, භික්ඛූපි ඛීරං ලභෙය්‍යු’’න්ති එවමාදිනා නයෙන තෙසං දාරකානං මාතාපිතූනං නිවෙදෙත්වා ඛීරදාපනාදිකං ඔභාසකරණං. සාමන්තජප්පාති සමීපං කත්වා ජප්පනං. කුලූපකභික්ඛු වත්ථු චෙත්ථ වත්තබ්බං.

In the exposition of hinting, a 'hint' (nimitta) is any bodily or verbal action that generates in others the perception of giving requisites. 'Making a hint' (nimittakamma) is making a hint in such a way as, for example, seeing people going along with food and asking: 'What food did you get?' An 'allusion' (obhāso) is talk connected with requisites. 'The act of making an allusion' (obhāsakamma) is, for example, upon seeing calf-herders, asking: 'Are these calves milk-fed calves or buttermilk-fed calves?' When told, 'They are milk-fed calves, venerable sir,' one replies: 'They cannot be milk-fed calves; if they were, the bhikkhus too would get milk.' The act of making an allusion is to get them to give milk and so on by having the parents of those children informed in this way. Sāmantajappā is talking around the subject. The story of the family-attendant bhikkhu should be told here.

කුලූපකො [Pg.28] කිර භික්ඛු භුඤ්ජිතුකාමො ගෙහං පවිසිත්වා නිසීදි. තං දිස්වා අදාතුකාමා ඝරණී ‘‘තණ්ඩුලා නත්ථී’’ති භණන්තී තණ්ඩුලෙ ආහරිතුකාමා විය පටිවිස්සකඝරං ගතා. භික්ඛුපි අන්තොගබ්භං පවිසිත්වා ඔලොකෙන්තො කවාටකොණෙ උච්ඡුං, භාජනෙ ගුළං, පිටකෙ ලොණමච්ඡඵාලෙ, කුම්භියං තණ්ඩුලෙ, ඝටෙ ඝතං දිස්වා නික්ඛමිත්වා නිසීදි. ඝරණී ‘‘තණ්ඩුලෙ නාලත්ථ’’න්ති ආගතා. භික්ඛු ‘‘උපාසිකෙ ‘අජ්ජ භික්ඛා න සම්පජ්ජිස්සතී’ති පටිකච්චෙව නිමිත්තං අද්දස’’න්ති ආහ. කිං, භන්තෙති. කවාටකොණෙ නික්ඛිත්තං උච්ඡුං විය සප්පං අද්දසං, ‘තං පහරිස්සාමී’ති ඔලොකෙන්තො භාජනෙ ඨපිතං ගුළපිණ්ඩං විය පාසාණං, ලෙඩ්ඩුකෙන පහටෙන සප්පෙන කතං පිටකෙ නික්ඛිත්තලොණමච්ඡඵාලසදිසං ඵණං, තස්ස තං ලෙඩ්ඩුං ඩංසිතුකාමස්ස කුම්භියා තණ්ඩුලසදිසෙ දන්තෙ, අථස්ස කුපිතස්ස ඝටෙ පක්ඛිත්තඝතසදිසං මුඛතො නික්ඛමන්තං විසමිස්සකං ඛෙළන්ති. සා ‘‘න සක්කා මුණ්ඩකං වඤ්චෙතු’’න්ති උච්ඡුං දත්වා ඔදනං පචිත්වා ඝතගුළමච්ඡෙහි සද්ධිං සබ්බං අදාසීති. එවං සමීපං කත්වා ජප්පනං සාමන්තජප්පාති වෙදිතබ්බං. පරිකථාති යථා තං ලභති තස්ස පරිවත්තෙත්වා කථනන්ති.

It is said that a certain family-attendant bhikkhu, wanting to eat, entered a house and sat down. Seeing him, the lady of the house, not wanting to give, said, 'There is no rice,' and went to a neighbor's house as if to fetch some. The bhikkhu entered the inner chamber and, looking around, saw sugarcane in a corner by the door, jaggery in a vessel, slices of salt-fish in a basket, rice in a pot, and ghee in a jar. Having seen this, he came out and sat down. The lady of the house returned, saying, 'I could not get any rice.' The bhikkhu said, 'Lay-follower, right from the start I saw a sign that I would not get any alms today.' 'What was it, venerable sir?' 'I saw what seemed to be a snake—the sugarcane placed in the corner of the door. As I looked to strike it, I saw what seemed to be a stone—the lump of jaggery placed in a vessel. I saw its hood, made when it was struck by a clod of earth, which was like the slices of salt-fish placed in the basket; and its teeth, like the rice in the pot, as it wished to bite that clod. Then, as it grew angry, venomous saliva, like the ghee put in the jar, came from its mouth.' She thought, 'It is not possible to deceive this shaveling,' and she gave him the sugarcane, cooked rice, and offered him everything along with ghee, jaggery, and fish. Thus, speaking suggestively should be understood as sāmantajappa. Parikathā is speaking in a roundabout way in order to obtain something.

නිප්පෙසිකතානිද්දෙසෙ අක්කොසනාති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසනං. වම්භනාති පරිභවිත්වා කථනං. ගරහණාති අස්සද්ධො අප්පසන්නොතිආදිනා නයෙන දොසාරොපනා. උක්ඛෙපනාති මා එතං එත්ථ කථෙථාති වාචාය උක්ඛිපනං. සබ්බතොභාගෙන සවත්ථුකං සහෙතුකං කත්වා උක්ඛෙපනා සමුක්ඛෙපනා. අථ වා අදෙන්තං දිස්වා ‘‘අහො දානපතී’’ති එවං උක්ඛිපනං උක්ඛෙපනා. මහාදානපතීති එවං සුට්ඨු උක්ඛෙපනා සමුක්ඛෙපනා. ඛිපනාති කිං ඉමස්ස ජීවිතං බීජභොජිනොති එවං උප්පණ්ඩනා. සංඛිපනාති කිං ඉමං අදායකොති භණථ, යො නිච්චකාලං සබ්බෙසම්පි නත්ථීති වචනං දෙතීති සුට්ඨුතරං උප්පණ්ඩනා. පාපනාති අදායකත්තස්ස අවණ්ණස්ස වා පාපනං. සබ්බතොභාගෙන පාපනා සම්පාපනා. අවණ්ණහාරිකාති එවං මෙ අවණ්ණභයාපි දස්සතීති ගෙහතො ගෙහං ගාමතො ගාමං ජනපදතො ජනපදං අවණ්ණහරණං. පරපිට්ඨිමංසිකතාති පුරතො මධුරං භණිත්වා පරම්මුඛෙ අවණ්ණභාසිතා. එසා හි අභිමුඛං ඔලොකෙතුං [Pg.29] අසක්කොන්තස්ස පරම්මුඛානං පිට්ඨිමංසං ඛාදනමිව හොති, තස්මා පරපිට්ඨිමංසිකතාති වුත්තා. අයං වුච්චති නිප්පෙසිකතාති අයං යස්මා වෙළුපෙසිකාය විය අබ්භඞ්ගං පරස්ස ගුණං නිප්පෙසෙති නිපුඤ්ඡති, යස්මා වා ගන්ධජාතං නිපිසිත්වා ගන්ධමග්ගනා විය පරගුණෙ නිපිසිත්වා විචුණ්ණෙත්වා එසා ලාභමග්ගනා හොති, තස්මා නිප්පෙසිකතාති වුච්චතීති.

In the exposition of nippesikatā (crushing): Akkosanā (reviling) is reviling with the ten grounds for reviling. Vambhanā (disparagement) is speaking contemptuously. Garahaṇā (blaming) is imputing faults in such ways as, 'He is faithless, not devout.' Ukkhepanā (dismissal) is dismissing with speech, saying, 'Do not speak of that here.' Samukkhepanā (thorough dismissal) is dismissing completely, with grounds and reason. Alternatively, seeing one who does not give and saying sarcastically, 'Oh, what an almsgiver!'—this is ukkhepanā (extolling). Saying, 'A great almsgiver!' is samukkhepanā (thorough extolling). Khipanā (belittling) is deriding thus: 'What is this one's living? He is a seed-eater!' Saṃkhipanā (utter belittling) is deriding even more strongly: 'Why do you call this one a non-giver? He is one who always gives the word "there is not" to everyone!' Pāpanā (imputing evil) is imputing the state of being a non-giver or of having a bad reputation. Sampāpanā is imputing evil completely. Avaṇṇahārikā (carrying dispraise) is carrying dispraise from house to house, from village to village, from country to country, thinking, 'He will give even out of fear of my dispraise.' Parapiṭṭhimaṃsikatā (backbiting) is speaking sweetly to one's face but speaking dispraise behind one's back. For one who cannot look another in the face, this is like eating the flesh from their back when their back is turned; thus it is called 'backbiting.' This is called nippesikatā because it scrapes away and wipes out another's virtue as if scraping off ointment with a bamboo strip; or because, like one who seeks perfume by grinding fragrant substances, this is a seeking of gain by grinding and pulverizing another's virtues. Thus it is called nippesikatā.

ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතානිද්දෙසෙ නිජිගීසනතාති මග්ගනා. ඉතො ලද්ධන්ති ඉමම්හා ගෙහා ලද්ධං. අමුත්‍රාති අමුකම්හි ගෙහෙ. එට්ඨීති ඉච්ඡනා. ගවෙට්ඨීති මග්ගනා. පරියෙට්ඨීති පුනප්පුනං මග්ගනා. ආදිතො පට්ඨාය ලද්ධං ලද්ධං භික්ඛං තත්‍ර තත්‍ර කුලදාරකානං දත්වා අන්තෙ ඛීරයාගුං ලභිත්වා ගතභික්ඛුවත්ථු චෙත්ථ කථෙතබ්බං. එසනාතිආදීනි එට්ඨිආදීනමෙව වෙවචනානි, තස්මා එට්ඨීති එසනා. ගවෙට්ඨීති ගවෙසනා, පරියෙට්ඨීති පරියෙසනා. ඉච්චෙවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. අයං කුහනාදීනං අත්ථො.

In the exposition of pursuing gain with gain: Nijigīsanatā (pursuit) is seeking. 'Gained from here' means gained from this house. 'There' means in such and such a house. Eṭṭhi is wishing. Gaveṭṭhi is seeking. Pariyeṭṭhi is seeking again and again. Here the story should be told of the bhikkhu who, starting from the beginning, gave the alms he had received here and there to the children of the families, and in the end, having received milk-rice, departed. This is the meaning of deceit and the other terms.

ඉදානි එවමාදීනඤ්ච පාපධම්මානන්ති එත්ථ ආදිසද්දෙන ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙන්ති. සෙය්‍යථිදං, අඞ්ගං, නිමිත්තං, උප්පාතං, සුපිනං, ලක්ඛණං, මූසිකච්ඡින්නං, අග්ගිහොමං, දබ්බිහොම’’න්ති (දී. නි. 1.21) ආදිනා නයෙන බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තානං අනෙකෙසං පාපධම්මානං ගහණං වෙදිතබ්බං. ඉති ය්වායං ඉමෙසං ආජීවහෙතු පඤ්ඤත්තානං ඡන්නං සික්ඛාපදානං වීතික්කමවසෙන, ඉමෙසඤ්ච ‘‘කුහනා ලපනා නෙමිත්තිකතා නිප්පෙසිකතා ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතා’’ති එවමාදීනං පාපධම්මානං වසෙන පවත්තො මිච්ඡාජීවො, යා තස්මා සබ්බප්පකාරාපි මිච්ඡාජීවා විරති, ඉදං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං. තත්‍රායං වචනත්ථො. එතං ආගම්ම ජීවන්තීති ආජීවො. කො සො, පච්චයපරියෙසනවායාමො. පාරිසුද්ධීති පරිසුද්ධතා. ආජීවස්ස පාරිසුද්ධි ආජීවපාරිසුද්ධි.

Now, in the phrase 'and such other evil states,' the word 'etcetera' here should be understood to include the many evil states mentioned in the Brahmajāla Sutta, such as: 'Whereas some recluses and brahmins, having partaken of food given in faith, earn their living by wrong livelihood through such a low art as: prognostication from limbs, interpreting omens, interpreting portents, interpreting dreams, interpreting bodily marks, interpreting things gnawed by mice, fire offerings, spoon offerings,' and so on. Thus, whatever wrong livelihood arises from the transgression of these six training rules prescribed for the sake of livelihood, or from such evil states as 'scheming, talking, hinting, belittling, and pursuing gain with gain,' the abstinence from all such forms of wrong livelihood is the virtue of purity of livelihood (ājīvapārisuddhisīla). Herein, this is the meaning of the words: Livelihood (ājīvo) is that by which one lives—that is, the effort to seek requisites. Purity (pārisuddhi) is pureness. The purity of livelihood is ājīvapārisuddhi.

පච්චයසන්නිස්සිතසීලං

Virtue Dependent on Requisites

18. යං පනෙතං තදනන්තරං පච්චයසන්නිස්සිතසීලං වුත්තං, තත්ථ පටිසඞ්ඛා යොනිසොති උපායෙන පථෙන පටිසඞ්ඛාය ඤත්වා, පච්චවෙක්ඛිත්වාති අත්ථො[Pg.30]. එත්ථ ච සීතස්ස පටිඝාතායාතිආදිනා නයෙන වුත්තපච්චවෙක්ඛණමෙව ‘‘යොනිසො පටිසඞ්ඛා’’ති වෙදිතබ්බං. තත්ථ චීවරන්ති අන්තරවාසකාදීසු යංකිඤ්චි. පටිසෙවතීති පරිභුඤ්ජති, නිවාසෙති වා පාරුපති වා. යාවදෙවාති පයොජනාවධිපරිච්ඡෙදනියමවචනං, එත්තකමෙව හි යොගිනො චීවරපටිසෙවනෙ පයොජනං යදිදං සීතස්ස පටිඝාතායාතිආදි, න ඉතො භිය්‍යො. සීතස්සාති අජ්ඣත්තධාතුක්ඛොභවසෙන වා බහිද්ධාඋතුපරිණාමනවසෙන වා උප්පන්නස්ස යස්ස කස්සචි සීතස්ස. පටිඝාතායාති පටිහනනත්ථං. යථා සරීරෙ ආබාධං න උප්පාදෙති, එවං තස්ස විනොදනත්ථං. සීතබ්භාහතෙ හි සරීරෙ වික්ඛිත්තචිත්තො යොනිසො පදහිතුං න සක්කොති, තස්මා සීතස්ස පටිඝාතාය චීවරං පටිසෙවිතබ්බන්ති භගවා අනුඤ්ඤාසි. එස නයො සබ්බත්ථ. කෙවලඤ්හෙත්ථ උණ්හස්සාති අග්ගිසන්තාපස්ස. තස්ස වනදාහාදීසු සම්භවො වෙදිතබ්බො. ඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සානන්ති එත්ථ පන ඩංසාති ඩංසනමක්ඛිකා, අන්ධමක්ඛිකාතිපි වුච්චන්ති. මකසා මකසා එව. වාතාති සරජඅරජාදිභෙදා. ආතපොති සූරියාතපො. සරීසපාති යෙ කෙචි සරන්තා ගච්ඡන්ති දීඝජාතිකා සප්පාදයො, තෙසං දට්ඨසම්ඵස්සො ච ඵුට්ඨසම්ඵස්සො චාති දුවිධො සම්ඵස්සො, සොපි චීවරං පාරුපිත්වා නිසින්නං න බාධති, තස්මා තාදිසෙසු ඨානෙසු තෙසං පටිඝාතත්ථාය පටිසෙවති. යාවදෙවාති පුන එතස්ස වචනං නියතපයොජනාවධිපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං, හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනඤ්හි නියතපයොජනං, ඉතරානි කදාචි කදාචි හොන්ති. තත්ථ හිරිකොපීනන්ති තං තං සම්බාධට්ඨානං. යස්මිං යස්මිඤ්හි අඞ්ගෙ විවරියමානෙ හිරී කුප්පති විනස්සති, තං තං හිරිං කොපනතො හිරිකොපීනන්ති වුච්චති. තස්ස ච හිරිකොපීනස්ස පටිච්ඡාදනත්ථන්ති හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනත්ථං. හිරිකොපීනං පටිච්ඡාදනත්ථන්තිපි පාඨො.

18. Now, as for what was said next about the virtue dependent on requisites, therein 'wisely reflecting' means having known and considered by means of a proper method and path; this is the meaning. Here, the reflection mentioned in the manner of 'for the warding off of cold' and so forth should be understood as 'wisely reflecting.' In this context, 'a robe' refers to any garment such as the inner robe and so on. 'One uses' means one makes use of, wears, or puts on. 'Only for' is a term defining the limit and boundary of the purpose, for this much alone is the purpose for a yogī in using a robe—namely, beginning with 'for the warding off of cold'—and no more. 'Of cold' refers to any cold that arises either due to the disturbance of internal elements or due to changes in external weather. 'For the warding off' means for the purpose of striking it down. It is for the purpose of dispelling it so that it does not cause affliction to the body. For when the body is afflicted by cold, the mind becomes distracted and one cannot strive with proper attention; therefore, the Blessed One allowed the use of a robe for the warding off of cold. This same method applies everywhere. Here, however, 'of heat' refers to the heat of a fire. Its occurrence should be understood in contexts like forest fires and so on. Regarding 'contact with gadflies, mosquitoes, wind, sun, and creeping things'—here, 'gadflies' are biting flies, also called blind flies. 'Mosquitoes' are simply mosquitoes. 'Wind' includes various types such as those with and without dust. 'Sun' means the heat of the sun. 'Creeping things' refers to any long-bodied creatures like snakes and so on that move by slithering. Their contact is of two kinds: the contact of a bite and the contact of a touch. Such contact does not harm one who is seated wearing a robe; therefore, in such places, one uses it for the purpose of warding them off. The repetition of 'only for' is to show the definition of the limit of a fixed purpose, for the covering of the private parts is a fixed purpose, while the others occur only occasionally. Herein, 'that which provokes shame' refers to this or that private place. For when any such limb is exposed, shame is provoked and destroyed; thus, because it provokes shame, it is called 'that which provokes shame.' And 'for the covering of that which provokes shame' is 'hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ.' There is also the reading 'hirikopīnaṃ paṭicchādanatthaṃ.'

පිණ්ඩපාතන්ති යංකිඤ්චි ආහාරං. යො හි කොචි ආහාරො භික්ඛුනො පිණ්ඩොල්‍යෙන පත්තෙ පතිතත්තා පිණ්ඩපාතොති වුච්චති. පිණ්ඩානං වා පාතො පිණ්ඩපාතො, තත්ථ තත්ථ ලද්ධානං භික්ඛානං සන්නිපාතො සමූහොති වුත්තං හොති. නෙව දවායාති න ගාමදාරකාදයො විය දවත්ථං, කීළානිමිත්තන්ති වුත්තං හොති. න මදායාති න මුට්ඨිකමල්ලාදයො විය මදත්ථං, බලමදනිමිත්තං පොරිසමදනිමිත්තඤ්චාති වුත්තං හොති. න මණ්ඩනායාති න අන්තෙපුරිකවෙසියාදයො [Pg.31] විය මණ්ඩනත්ථං, අඞ්ගපච්චඞ්ගානං පීණභාවනිමිත්තන්ති වුත්තං හොති. න විභූසනායාති න නටනච්චකාදයො විය විභූසනත්ථං, පසන්නච්ඡවිවණ්ණතානිමිත්තන්ති වුත්තං හොති. එත්ථ ච නෙව දවායාති එතං මොහූපනිස්සයප්පහානත්ථං වුත්තං. න මදායාති එතං දොසූපනිස්සයප්පහානත්ථං. න මණ්ඩනාය න විභූසනායාති එතං රාගූපනිස්සයප්පහානත්ථං. නෙව දවාය න මදායාති චෙතං අත්තනො සංයොජනුප්පත්තිපටිසෙධනත්ථං. න මණ්ඩනාය න විභූසනායාති එතං පරස්සපි සංයොජනුප්පත්තිපටිසෙධනත්ථං. චතූහිපි චෙතෙහි අයොනිසො පටිපත්තියා කාමසුඛල්ලිකානුයොගස්ස ච පහානං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

‘Almsfood’ means any food whatsoever. For any food, because it has fallen into a bhikkhu's bowl by way of alms-gathering, is called ‘almsfood.’ Or, it is a collection of lumps of food; this means it is said to be the collection, the gathering, of alms received here and there. ‘Not for play’ means not for the purpose of play, as with village boys and others; this is said to mean it is not for the sake of amusement. ‘Not for intoxication’ means not for the purpose of intoxication, as with boxers, wrestlers, and others; this is said to mean it is not for the sake of intoxication with strength and with manliness. ‘Not for adornment’ means not for the purpose of adornment, as with women of the inner palace, courtesans, and others; this is said to mean it is not for the sake of making the major and minor limbs plump. ‘Not for embellishment’ means not for the purpose of embellishment, as with actors, dancers, and others; this is said to mean it is not for the sake of a clear and radiant complexion. Herein, ‘not for play’ is said for the purpose of abandoning that which is a supporting condition for delusion. ‘Not for intoxication’ is said for the purpose of abandoning that which is a supporting condition for aversion. ‘Not for adornment, not for embellishment’ is said for the purpose of abandoning that which is a supporting condition for lust. Furthermore, ‘not for play, not for intoxication’ is said for the purpose of preventing the arising of one's own fetters. ‘Not for adornment, not for embellishment’ is said for the purpose of preventing the arising of others' fetters. It should be understood that by all four of these, the abandonment of improper practice and of indulgence in sensual pleasure is expressed.

යාවදෙවාති වුත්තත්ථමෙව. ඉමස්ස කායස්සාති එතස්ස චතුමහාභූතිකස්ස රූපකායස්ස. ඨිතියාති පබන්ධට්ඨිතත්ථං. යාපනායාති පවත්තියා අවිච්ඡෙදත්ථං, චිරකාලට්ඨිතත්ථං වා. ඝරූපත්ථම්භමිව හි ජිණ්ණඝරසාමිකො, අක්ඛබ්භඤ්ජනමිව ච සාකටිකො කායස්ස ඨිතත්ථං යාපනත්ථඤ්චෙස පිණ්ඩපාතං පටිසෙවති, න දවමදමණ්ඩනවිභූසනත්ථං. අපිච ඨිතීති ජීවිතින්ද්‍රියස්සෙතං අධිවචනං, තස්මා ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා යාපනායාති එත්තාවතා එතස්ස කායස්ස ජීවිතින්ද්‍රියපවත්තාපනත්ථන්තිපි වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං. විහිංසූපරතියාති විහිංසා නාම ජිඝච්ඡා ආබාධට්ඨෙන. තස්සා උපරමත්ථම්පෙස පිණ්ඩපාතං පටිසෙවති, වණාලෙපනමිව උණ්හසීතාදීසු තප්පටිකාරං විය ච. බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහායාති සකලසාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස ච මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ච අනුග්ගහත්ථං. අයඤ්හි පිණ්ඩපාතපටිසෙවනපච්චයා කායබලං නිස්සාය සික්ඛත්තයානුයොගවසෙන භවකන්තාරනිත්ථරණත්ථං පටිපජ්ජන්තො බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහාය පටිසෙවති, කන්තාරනිත්ථරණත්ථිකා පුත්තමංසං (සං. නි. 2.63) විය, නදීනිත්ථරණත්ථිකා කුල්ලං (ම. නි. 1.240) විය, සමුද්දනිත්ථරණත්ථිකා නාවමිව ච.

‘Only for’ has the meaning already stated. ‘Of this body’ means of this material body composed of the four great elements. ‘For its stability’ means for the purpose of its lasting in continuity. ‘For its maintenance’ means for the purpose of its continuing on without interruption, or for the purpose of its lasting for a long time. For just as the owner of a dilapidated house props it up, and as a cart-driver greases the axle, so one uses almsfood for the stability and maintenance of this body, not for play, intoxication, adornment, or embellishment. Moreover, ‘stability’ is a synonym for the life faculty. Therefore, by ‘for the stability and maintenance of this body,’ it should be understood that this is also said for the purpose of causing the life faculty of this body to continue. ‘For the cessation of affliction’: affliction is the name for hunger, in the sense of a disease. One partakes of almsfood for the purpose of subduing it, like applying an ointment to a wound, and like a remedy for heat, cold, and so on. ‘For the support of the holy life’ means for the support of both the holy life of the entire Dispensation and the holy life of the path. For this person, relying on the bodily strength conditioned by the partaking of almsfood, practices for the purpose of crossing the wilderness of existence by means of devotion to the threefold training, and thus partakes of almsfood for the support of the holy life—like those who wish to cross a wilderness eat their son's flesh, like those who wish to cross a river use a raft, and like those who wish to cross the ocean use a ship.

ඉතිපුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමි නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමීති එතං ඉමිනා පිණ්ඩපාතපටිසෙවනෙන පුරාණඤ්ච ජිඝච්ඡාවෙදනං පටිහඞ්ඛාමි, නවඤ්ච වෙදනං අපරිමිතභොජනපච්චයං ආහරහත්ථකඅලංසාටකතත්‍රවට්ටකකාකමාසකභුත්තවමිතකබ්‍රාහ්මණානං අඤ්ඤතරො විය න උප්පාදෙස්සාමීතිපි පටිසෙවති, භෙසජ්ජමිව ගිලානො. අථ වා යා අධුනා අසප්පායාපරිමිතභොජනං නිස්සාය පුරාණකම්මපච්චයවසෙන උප්පජ්ජනතො පුරාණවෙදනාති [Pg.32] වුච්චති. සප්පායපරිමිතභොජනෙන තස්සා පච්චයං විනාසෙන්තො තං පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමි. යා චායං අධුනා කතං අයුත්තපරිභොගකම්මූපචයං නිස්සාය ආයතිං උප්පජ්ජනතො නවවෙදනාති වුච්චති. යුත්තපරිභොගවසෙන තස්සා මූලං අනිබ්බත්තෙන්තො තං නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එත්තාවතා යුත්තපරිභොගසඞ්ගහො අත්තකිලමථානුයොගප්පහානං ධම්මිකසුඛාපරිච්චාගො ච දීපිතො හොතීති වෙදිතබ්බො.

'Thus I shall dispel an old feeling and not arouse a new feeling.' By this partaking of almsfood, one partakes reflecting: 'I shall dispel the old feeling of hunger and shall not arouse a new feeling due to immoderate eating—like one of those brahmins who eats until his hand must be pulled away, until his lower garment is too tight, until he rolls about on the spot, until a crow could take a morsel from his mouth, or until he vomits'—just as a sick person takes medicine. Alternatively, what is called the 'old feeling' is that which arises now on account of unsuitable and immoderate food, with past kamma as its condition. By suitable and moderate food, destroying its cause, 'I shall dispel that old feeling.' And what is called the 'new feeling' is that which arises in the future on account of the accumulation of kamma from improper use now. By proper use, not bringing its root into being, 'I shall not arouse that new feeling.' In this way the meaning here should be understood. By this much, the inclusion of proper use, the abandoning of devotion to self-mortification, and the non-abandonment of righteous happiness are shown; this should be understood.

යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සතීති පරිමිතපරිභොගෙන ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකස්ස ඉරියාපථභඤ්ජකස්ස වා පරිස්සයස්ස අභාවතො චිරකාලගමනසඞ්ඛාතා යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සති ඉමස්ස පච්චයායත්තවුත්තිනො කායස්සාතිපි පටිසෙවති, යාප්‍යරොගී විය තප්පච්චයං. අනවජ්ජතා ච ඵාසුවිහාරො චාති අයුත්තපරියෙසනපටිග්ගහණපරිභොගපරිවජ්ජනෙන අනවජ්ජතා, පරිමිතපරිභොගෙන ඵාසුවිහාරො. අසප්පායාපරිමිතපරිභොගපච්චයා අරතිතන්දීවිජම්භිතා. විඤ්ඤූගරහාදිදොසාභාවෙන වා අනවජ්ජතා, සප්පායපරිමිතභොජනපච්චයා කායබලසම්භවෙන ඵාසුවිහාරො. යාවදත්ථඋදරාවදෙහකභොජනපරිවජ්ජනෙන වා සෙය්‍යසුඛපස්සසුඛමිද්ධසුඛානං පහානතො අනවජ්ජතා, චතුපඤ්චාලොපමත්තඌනභොජනෙන චතුඉරියාපථයොග්‍යභාවපටිපාදනතො ඵාසුවිහාරො ච මෙ භවිස්සතීතිපි පටිසෙවති. වුත්තම්පි හෙතං –

‘And my journey will proceed.’ Since, through moderate use, there is no danger of cutting short the life faculty or disrupting the postures, the journey of this body, which depends on requisites for its subsistence, will be able to proceed for a long time; thus he partakes, just as one with a chronic illness partakes of what is suitable for it. ‘And there will be blamelessness and a comfortable abiding.’ Blamelessness comes from avoiding improper seeking, accepting, and using; a comfortable abiding comes from moderate use. Or, since discontent, lethargy, and yawning arise from unsuitable and immoderate use, blamelessness comes from the absence of these and other faults that the wise would censure, while a comfortable abiding comes from the physical strength resulting from suitable and moderate eating. Or, by avoiding eating to fill the belly and thereby abandoning the pleasure of lying down, the pleasure of reclining on one's side, and the pleasure of torpor, there is blamelessness. By eating four or five mouthfuls less than one's fill and thereby establishing fitness for the four postures, ‘there will be a comfortable abiding for me.’ Reflecting thus, he partakes. For it has been said:

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

“When four or five mouthfuls are left uneaten, one should drink water; this is sufficient for the comfortable abiding of a bhikkhu with a resolute mind.”

එත්තාවතා ච පයොජනපරිග්ගහො මජ්ඣිමා ච පටිපදා දීපිතා හොතීති වෙදිතබ්බා.

By this much, it should be understood that the grasping of the purpose and the Middle Path are shown.

සෙනාසනන්ති සෙනඤ්ච ආසනඤ්ච. යත්ථ යත්ථ හි සෙති විහාරෙ වා අඩ්ඪයොගාදිම්හි වා, තං සෙනං. යත්ථ යත්ථ ආසති නිසීදති, තං ආසනං. තං එකතො කත්වා සෙනාසනන්ති වුච්චති. උතුපරිස්සයවිනොදනපටිසල්ලානාරාමත්ථන්ති පරිසහනට්ඨෙන උතුයෙව උතුපරිස්සයො. උතුපරිස්සයස්ස [Pg.33] විනොදනත්ථඤ්ච පටිසල්ලානාරාමත්ථඤ්ච. යො සරීරාබාධචිත්තවික්ඛෙපකරො අසප්පායො උතු සෙනාසනපටිසෙවනෙන විනොදෙතබ්බො හොති, තස්ස විනොදනත්ථං එකීභාවසුඛත්ථඤ්චාති වුත්තං හොති. කාමඤ්ච සීතපටිඝාතාදිනාව උතුපරිස්සයවිනොදනං වුත්තමෙව. යථා පන චීවරපටිසෙවනෙ හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනං නියතපයොජනං, ඉතරානි කදාචි කදාචි භවන්තීති වුත්තං, එවමිධාපි නියතං උතුපරිස්සයවිනොදනං සන්ධාය ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා අයං වුත්තප්පකාරො උතු උතුයෙව. පරිස්සයො පන දුවිධො පාකටපරිස්සයො ච, පටිච්ඡන්නපරිස්සයො ච (මහානි. 5). තත්ථ පාකටපරිස්සයො සීහබ්‍යග්ඝාදයො. පටිච්ඡන්නපරිස්සයො රාගදොසාදයො. යෙ යත්ථ අපරිගුත්තියා ච අසප්පායරූපදස්සනාදිනා ච ආබාධං න කරොන්ති, තං සෙනාසනං එවං ජානිත්වා පච්චවෙක්ඛිත්වා පටිසෙවන්තො භික්ඛු පටිසඞ්ඛා යොනිසො සෙනාසනං උතුපරිස්සයවිනොදනත්ථං පටිසෙවතීති වෙදිතබ්බො.

'Dwelling place' means both a resting place and a seat. Wherever one lies down, whether in a monastery or in a half-gabled shelter and so forth, that is the resting place. Wherever one sits, that is the seat. Combining these two, it is called a dwelling place. 'For dispelling the dangers of the climate and for delighting in seclusion': the danger of the climate is the climate itself, in the sense of oppressing. It is for the purpose of dispelling the dangers of the climate and for the purpose of delighting in seclusion. Whatever unfavorable climate causes bodily affliction or mental distraction should be dispelled by using a dwelling place; this is said for the purpose of dispelling it and for the sake of the happiness of solitude. Indeed, the dispelling of the dangers of the climate through protection from cold and so forth has already been mentioned. Just as in the use of robes, the covering of the private parts out of modesty is the primary purpose, while other purposes occur only occasionally, so too here it should be understood that this is said with reference to the primary purpose of dispelling the dangers of the climate. Alternatively, this aforementioned climate is just the climate. Dangers, however, are of two kinds: manifest dangers and concealed dangers. Among them, manifest dangers are lions, tigers, and so forth; concealed dangers are lust, hatred, and so forth. A bhikkhu who partakes of a dwelling place, having known and reviewed it to be one where these dangers do not cause affliction, which would otherwise arise from lack of protection or from seeing unsuitable forms and so on, is to be understood as one who partakes of the dwelling place with wise reflection for the purpose of dispelling the climate and dangers.

ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරන්ති එත්ථ රොගස්ස පටිඅයනට්ඨෙන පච්චයො, පච්චනීකගමනට්ඨෙනාති අත්ථො. යස්ස කස්සචි සප්පායස්සෙතං අධිවචනං. භිසක්කස්ස කම්මං තෙන අනුඤ්ඤාතත්තාති භෙසජ්ජං. ගිලානපච්චයොව භෙසජ්ජං ගිලානපච්චයභෙසජ්ජං, යංකිඤ්චි ගිලානස්ස සප්පායං භිසක්කකම්මං තෙලමධුඵාණිතාදීති වුත්තං හොති. පරික්ඛාරොති පන ‘‘සත්තහි නගරපරික්ඛාරෙහි සුපරික්ඛතං හොතී’’ති (අ. නි. 7.67) ආදීසු පරිවාරො වුච්චති. ‘‘රථො සීලපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’ති (සං. නි. 5.4) ආදීසු අලඞ්කාරො. ‘‘යෙ ච ඛො ඉමෙ පබ්බජිතෙන ජීවිතපරික්ඛාරා සමුදානෙතබ්බා’’ති (ම. නි. 1.191-192) ආදීසු සම්භාරො. ඉධ පන සම්භාරොපි පරිවාරොපි වට්ටති. තඤ්හි ගිලානපච්චයභෙසජ්ජං ජීවිතස්ස පරිවාරොපි හොති, ජීවිතනාසකාබාධුප්පත්තියා අන්තරං අදත්වා රක්ඛණතො සම්භාරොපි. යථා චිරං පවත්තති, එවමස්ස කාරණභාවතො, තස්මා පරික්ඛාරොති වුච්චති. එවං ගිලානපච්චයභෙසජ්ජඤ්ච තං පරික්ඛාරො චාති ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරො. තං ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං. ගිලානස්ස යංකිඤ්චි සප්පායං භිසක්කානුඤ්ඤාතං තෙලමධුඵාණිතාදි ජීවිතපරික්ඛාරන්ති වුත්තං හොති. උප්පන්නානන්ති [Pg.34] ජාතානං භූතානං නිබ්බත්තානං. වෙය්‍යාබාධිකානන්ති එත්ථ බ්‍යාබාධොති ධාතුක්ඛොභො, තංසමුට්ඨානා ච කුට්ඨගණ්ඩපීළකාදයො. බ්‍යාබාධතො උප්පන්නත්තා වෙය්‍යාබාධිකා. වෙදනානන්ති දුක්ඛවෙදනා අකුසලවිපාකවෙදනා. තාසං වෙය්‍යාබාධිකානං වෙදනානං. අබ්‍යාබජ්ඣපරමතායාති නිද්දුක්ඛපරමතාය. යාව තං දුක්ඛං සබ්බං පහීනං හොති තාවාති අත්ථො.

In the phrase 'requisite-medicine-and-provision for the sick' (gilānapaccayabhesajjaparikkhāra): here, 'requisite' (paccaya) is so called in the sense of counteracting illness, that is, in the sense of opposing its course. This is a term for whatever is suitable. 'Medicine' (bhesajja) is a physician's remedy, because it is permitted by him. A requisite for the sick is itself a medicine, hence 'requisite-medicine for the sick'; this means any suitable physician's remedy for the sick, such as oil, honey, and molasses. As for 'provision' (parikkhāra), in passages such as, 'It is well-furnished with the seven city provisions' (AN 7.67), it is called an 'accessory' (parivāra). In passages such as, 'The chariot with virtue as its equipment...' (SN 5.4), it means 'adornment' (alaṅkāra). In passages such as, 'These are the life-provisions that a renunciant should acquire' (MN 1.191–192), it means 'necessaries' (sambhāra). Here, however, both 'necessaries' and 'accessory' are applicable. For that requisite-medicine for the sick is an accessory to life, as it protects it by not allowing an opportunity for a life-destroying illness to arise; and it is also a necessary, as it is a cause for life's long continuance. Therefore, it is called a 'provision.' Thus, it is a requisite-medicine for the sick and it is a provision, hence 'requisite-medicine-and-provision for the sick.' This refers to a provision for life, such as oil, honey, and molasses, that is suitable for the sick and permitted by a physician. 'Having arisen' means having been born, having come to be, having been produced. In 'afflictive' (veyyābādhika): here, 'affliction' (byābādha) refers to a disturbance of the elements, and also to diseases arising from it, such as leprosy, boils, and abscesses. They are called 'afflictive' because they arise from affliction. 'Feelings' refers to painful feelings, feelings that are the result of unwholesome karma. 'Of those afflictive feelings.' 'For the supreme state of non-affliction' means for the supreme state of being without suffering. The meaning is: until all that suffering is abandoned.

එවමිදං සඞ්ඛෙපතො පටිසඞ්ඛා යොනිසො පච්චයපරිභොගලක්ඛණං පච්චයසන්නිස්සිතසීලං වෙදිතබ්බං. වචනත්ථො පනෙත්ථ – චීවරාදයො හි යස්මා තෙ පටිච්ච නිස්සාය පරිභුඤ්ජමානා පාණිනො අයන්ති පවත්තන්ති, තස්මා පච්චයාති වුච්චන්ති. තෙ පච්චයෙ සන්නිස්සිතන්ති පච්චයසන්නිස්සිතං.

Thus, in brief, this virtue dependent on requisites, which is characterized by the use of requisites with wise reflection, should be understood. Herein, the etymology is as follows: because living beings, by depending upon, relying on, and using them, proceed and are sustained, robes and so on are called 'requisites' (paccaya). That which is dependent on those requisites is 'dependent on requisites' (paccayasannissita).

චතුපාරිසුද්ධිසම්පාදනවිධි

The Method of Accomplishing the Fourfold Purity

19. එවමෙතස්මිං චතුබ්බිධෙ සීලෙ සද්ධාය පාතිමොක්ඛසංවරො සම්පාදෙතබ්බො. සද්ධාසාධනො හි සො, සාවකවිසයාතීතත්තා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාචනපටික්ඛෙපො චෙත්ථ නිදස්සනං. තස්මා යථා පඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදං අනවසෙසං සද්ධාය සමාදියිත්වා ජීවිතෙපි අපෙක්ඛං අකරොන්තෙන සාධුකං සම්පාදෙතබ්බං. වුත්තම්පි හෙතං –

19. In this fourfold virtue, the restraint of the Pātimokkha should be accomplished with faith. For it is accomplished through faith, since the establishment of the training precepts transcends the sphere of disciples. The rejection of a request for the establishment of a training precept is an example here. Therefore, having completely undertaken the training precept as prescribed with faith, one should accomplish it well, without any concern even for one's life. For this has been said:

‘‘කිකීව අණ්ඩං චමරීව වාලධිං,පියංව පුත්තං නයනංව එකකං;

තථෙව සීලං අනුරක්ඛමානකා,සුපෙසලා හොථ සදා සගාරවා’’ති.

“Like a blue jay her egg, like a yak her tail, like a mother her beloved child, like a one-eyed person their single eye; so too, while guarding virtue, be ever devoted and respectful.”

අපරම්පි වුත්තං – ‘‘එවමෙව ඛො පහාරාද යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (අ. නි. 8.19). ඉමස්මිං ච පනත්ථෙ අටවියං චොරෙහි බද්ධථෙරානං වත්ථූනි වෙදිතබ්බානි.

Furthermore, it was said: “Just so, Pahārāda, whatever training precept I have established for my disciples, my disciples do not transgress it even for the sake of life” (AN 8.19). And in this connection, the stories of the elders bound by thieves in the forest should be known.

මහාවත්තනිඅටවියං කිර ථෙරං චොරා කාළවල්ලීහි බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපෙසුං. ථෙරො යථානිපන්නොව සත්තදිවසානි විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අනාගාමිඵලං පාපුණිත්වා තත්ථෙව කාලං කත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති.

It is said that in the Mahāvattani forest, thieves bound an elder with black creepers and made him lie down. The elder, just as he was lying, developed insight for seven days and attained the fruit of non-returning; he passed away right there and was reborn in the Brahma world.

අපරම්පි [Pg.35] ථෙරං තම්බපණ්ණිදීපෙ පූතිලතාය බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපෙසුං. සො වනදාහෙ ආගච්ඡන්තෙ වල්ලිං අච්ඡින්දිත්වාව විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා සමසීසී හුත්වා පරිනිබ්බායි. දීඝභාණකඅභයත්ථෙරො පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ආගච්ඡන්තො දිස්වා ථෙරස්ස සරීරං ඣාපෙත්වා චෙතියං කාරාපෙසි. තස්මා අඤ්ඤොපි සද්ධො කුලපුත්තො –

Furthermore, they bound another elder on the island of Tambapaṇṇi with a stinking creeper and made him lie down. When a forest fire approached, he, without cutting the creeper, established insight and, with the simultaneous cessation of defilements and life, attained Parinibbāna. The Elder Dīghabhāṇaka Abhaya, arriving with five hundred monks, saw the elder's body, had it cremated, and had a stupa built. Therefore, any other faithful clansman—

පාතිමොක්ඛං විසොධෙන්තො, අප්පෙව ජීවිතං ජහෙ;

පඤ්ඤත්තං ලොකනාථෙන, න භින්දෙ සීලසංවරං.

While purifying the Pātimokkha, one should even give up one's life; established by the Lord of the World, one should not break the restraint of virtue.

යථා ච පාතිමොක්ඛසංවරො සද්ධාය, එවං සතියා ඉන්ද්‍රියසංවරො සම්පාදෙතබ්බො. සතිසාධනො හි සො, සතියා අධිට්ඨිතානං ඉන්ද්‍රියානං අභිජ්ඣාදීහි අනන්වාස්සවනීයතො. තස්මා ‘‘වරං, භික්ඛවෙ, තත්තාය අයොසලාකාය ආදිත්තාය සම්පජ්ජලිතාය සජොතිභූතාය චක්ඛුන්ද්‍රියං සම්පලිමට්ඨං, න ත්වෙව චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යෙසු රූපෙසු අනුබ්‍යඤ්ජනසො නිමිත්තග්ගාහො’’ති (සං. නි. 4.235) ආදිනා නයෙන ආදිත්තපරියායං සමනුස්සරිත්වා රූපාදීසු විසයෙසු චක්ඛුද්වාරාදිපවත්තස්ස විඤ්ඤාණස්ස අභිජ්ඣාදීහි අන්වාස්සවනීයං නිමිත්තාදිග්ගාහං අසම්මුට්ඨාය සතියා නිසෙධෙන්තෙන එස සාධුකං සම්පාදෙතබ්බො. එවං අසම්පාදිතෙ හි එතස්මිං පාතිමොක්ඛසංවරසීලම්පි අනද්ධනියං හොති අචිරට්ඨිතිකං, අසංවිහිතසාඛාපරිවාරමිව සස්සං. හඤ්ඤතෙ චායං කිලෙසචොරෙහි, විවටද්වාරො විය ගාමො පරස්ස හාරීහි. චිත්තඤ්චස්ස රාගො සමතිවිජ්ඣති, දුච්ඡන්නමගාරං වුට්ඨි විය. වුත්තම්පි හෙතං –

Just as the restraint of the Pātimokkha is accomplished through faith, so too must the restraint of the faculties be accomplished through mindfulness. For it is aided by mindfulness, since the faculties established in mindfulness cannot be assailed by covetousness and other defilements. Therefore, having recollected the Discourse on the All-Ablaze, beginning with the passage: “Better, monks, that the eye-faculty be seared with a red-hot iron spike, burning, blazing, and glowing, than to grasp at the signs and details in forms cognizable by the eye” (SN 35.235), one should accomplish this restraint well by using unlapsed mindfulness to prevent the grasping of signs and details in objects like forms, a grasping which allows covetousness and other defilements to assail the consciousness that arises at the eye-door and other sense doors. For if this is not properly achieved, even the virtue of Pātimokkha-restraint is not long-lasting and is of short duration, like a crop whose branches and fences are not well-arranged. And one is assailed by the thieves of defilements, like a village with open gates by external plunderers. And lust pierces his mind, like rain penetrates a poorly roofed house. As it has been said:

‘‘රූපෙසු සද්දෙසු අථො රසෙසු,ගන්ධෙසු ඵස්සෙසු ච රක්ඛ ඉන්ද්‍රියං;

එතෙ හි ද්වාරා විවටා අරක්ඛිතා,හනන්ති ගාමංව පරස්ස හාරිනො’’.

“Guard the senses regarding forms, sounds, and also tastes, smells, and touches. For these doors, being open and unguarded, destroy one as external plunderers destroy a village.”

‘‘යථා අගාරං දුච්ඡන්නං, වුට්ඨී සමතිවිජ්ඣති;

එවං අභාවිතං චිත්තං, රාගො සමතිවිජ්ඣතී’’ති. (ධ. ප. 13);

“Just as a poorly thatched house is pierced by rain, so an undeveloped mind is pierced by lust.”

සම්පාදිතෙ පන තස්මිං පාතිමොක්ඛසංවරසීලම්පි අද්ධනියං හොති චිරට්ඨිතිකං, සුසංවිහිතසාඛාපරිවාරමිව සස්සං. න හඤ්ඤතෙ චායං කිලෙසචොරෙහි[Pg.36], සුසංවුතද්වාරො විය ගාමො පරස්ස හාරීහි. න චස්ස චිත්තං රාගො සමතිවිජ්ඣති, සුච්ඡන්නමගාරං වුට්ඨි විය. වුත්තම්පි චෙතං –

When this restraint is accomplished, however, the virtue of Pātimokkha-restraint becomes long-lasting and of long duration, like a crop whose fences are well-arranged. And one is not assailed by the thieves of defilements, like a village whose gates are well-closed against external plunderers. Nor does lust pierce his mind, like rain a well-roofed house. And this was said:

‘‘රූපෙසු සද්දෙසු අථො රසෙසු,ගන්ධෙසු ඵස්සෙසු ච රක්ඛ ඉන්ද්‍රියං;

එතෙ හි ද්වාරා පිහිතා සුසංවුතා,න හන්ති ගාමංව පරස්ස හාරිනො’’.

“Guard the sense faculties in regard to forms, sounds, and also tastes, smells, and touches. For when these doors are closed and well-restrained, plunderers do not harm one, just as they cannot a village.”

‘‘යථා අගාරං සුච්ඡන්නං, වුට්ඨී න සමතිවිජ්ඣති;

එවං සුභාවිතං චිත්තං, රාගො න සමතිවිජ්ඣතී’’ති. (ධ. ප. 14);

“As rain does not penetrate a well-roofed house, so lust does not penetrate a well-developed mind.”

අයං පන අතිඋක්කට්ඨදෙසනා.

This, however, is a most excellent teaching.

චිත්තං නාමෙතං ලහුපරිවත්තං, තස්මා උප්පන්නං රාගං අසුභමනසිකාරෙන විනොදෙත්වා ඉන්ද්‍රියසංවරො සම්පාදෙතබ්බො, අධුනාපබ්බජිතෙන වඞ්ගීසත්ථෙරෙන විය.

The mind, indeed, is quick to change; therefore, arisen passion should be dispelled by attention to the foul, and sense-restraint should be accomplished, just as it was by the newly ordained Elder Vaṅgīsa.

ථෙරස්ස කිර අධුනාපබ්බජිතස්ස පිණ්ඩාය චරතො එකං ඉත්ථිං දිස්වා රාගො උප්පජ්ජති. තතො ආනන්දත්ථෙරං ආහ –

It is said that for the newly ordained elder, while wandering for alms, lust arose upon seeing a certain woman. Then he said to the Elder Ānanda:

‘‘කාමරාගෙන ඩය්හාමි, චිත්තං මෙ පරිඩය්හති;

සාධු නිබ්බාපනං බ්‍රූහි, අනුකම්පාය ගොතමා’’ති. (සං. නි. 1.212;

ථෙරගා. 1232);

“I am burned by sensual lust, my mind is utterly burned. Good sir, tell me the way of extinguishing it; out of compassion, O Gotama.”

ථෙරො ආහ –

The Elder said:

‘‘සඤ්ඤාය විපරියෙසා, චිත්තං තෙ පරිඩය්හති;

නිමිත්තං පරිවජ්ජෙහි, සුභං රාගූපසඤ්හිතං;

අසුභාය චිත්තං භාවෙහි, එකග්ගං සුසමාහිතං. (සං. නි. 1.212;

ථෙරගා. 1233-1234);

“Through a perversion of perception, your mind is burned. Avoid the sign of the beautiful that is connected with lust. Develop the mind on the foul, one-pointed and well-concentrated.”

‘‘සඞ්ඛාරෙ පරතො පස්ස, දුක්ඛතො නො ච අත්තතො;

නිබ්බාපෙහි මහාරාගං, මා ඩය්හිත්ථො පුනප්පුන’’න්ති. (සං. නි. 1.212);

“See conditioned formations as other, as suffering, and not as self. Extinguish the great lust; do not be burned again and again.”

ථෙරො රාගං විනොදෙත්වා පිණ්ඩාය චරි. අපිච ඉන්ද්‍රියසංවරපූරකෙන භික්ඛුනා කුරණ්ඩකමහාලෙණවාසිනා චිත්තගුත්තත්ථෙරෙන විය චොරකමහාවිහාරවාසිනා මහාමිත්තත්ථෙරෙන විය ච භවිතබ්බං. කුරණ්ඩකමහාලෙණෙ කිර සත්තන්නං බුද්ධානං අභිනික්ඛමනචිත්තකම්මං මනොරමං අහොසි, සම්බහුලා භික්ඛූ සෙනාසනචාරිකං ආහිණ්ඩන්තා චිත්තකම්මං දිස්වා ‘‘මනොරමං, භන්තෙ[Pg.37], චිත්තකම්ම’’න්ති ආහංසු. ථෙරො ආහ ‘‘අතිරෙකසට්ඨි මෙ, ආවුසො, වස්සානි ලෙණෙ වසන්තස්ස චිත්තකම්මං අත්ථීතිපි න ජානාමි, අජ්ජ දානි චක්ඛුමන්තෙ නිස්සාය ඤාත’’න්ති. ථෙරෙන කිර එත්තකං අද්ධානං වසන්තෙන චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා ලෙණං න උල්ලොකිතපුබ්බං. ලෙණද්වාරෙ චස්ස මහානාගරුක්ඛොපි අහොසි. සොපි ථෙරෙන උද්ධං න උල්ලොකිතපුබ්බො. අනුසංවච්ඡරං භූමියං කෙසරනිපාතං දිස්වාවස්ස පුප්ඵිතභාවං ජානාති.

The Elder, having dispelled passion, went for alms. Moreover, a monk fulfilling the restraint of the senses should be like the Elder Cittagutta, who dwelt in the Kuraṇḍaka Great Cave, and like the Elder Mahāmitta, who dwelt in the Coraka Great Monastery. It is said that in the Kuraṇḍaka Great Cave there was a delightful mural painting depicting the great renunciation of the seven Buddhas. Many monks, wandering on a tour of the dwellings, saw the painting and said, 'Venerable sir, the painting is delightful!' The Elder said, 'Friends, for over sixty years that I have lived in this cave, I did not even know that this painting existed. Only today, relying on those with eyes, have I become aware of it.' It is said that for that entire length of time he dwelt there, the Elder had never opened his eyes and looked up at the cave. A great nāga tree also stood at the cave's entrance, and even that the Elder had never looked up at. Each year, he knew of its flowering only by seeing the fallen pollen on the ground.

රාජා ථෙරස්ස ගුණසම්පත්තිං සුත්වා වන්දිතුකාමො තික්ඛත්තුං පෙසෙත්වා අනාගච්ඡන්තෙ ථෙරෙ තස්මිං ගාමෙ තරුණපුත්තානං ඉත්ථීනං ථනෙ බන්ධාපෙත්වා ලඤ්ජාපෙසි ‘‘තාව දාරකා ථඤ්ඤං මා ලභිංසු, යාව ථෙරො න ආගච්ඡතී’’ති. ථෙරො දාරකානං අනුකම්පාය මහාගාමං අගමාසි. රාජා සුත්වා ‘‘ගච්ඡථ භණෙ, ථෙරං පවෙසෙථ සීලානි ගණ්හිස්සාමී’’ති අන්තෙපුරං අභිහරාපෙත්වා වන්දිත්වා භොජෙත්වා ‘‘අජ්ජ, භන්තෙ, ඔකාසො නත්ථි, ස්වෙ සීලානි ගණ්හිස්සාමීති ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා ථොකං අනුගන්ත්වා දෙවියා සද්ධිං වන්දිත්වා නිවත්ති. ථෙරො රාජා වා වන්දතු දෙවී වා, ‘‘සුඛී හොතු, මහාරාජා’’ති වදති. එවං සත්තදිවසා ගතා. භික්ඛූ ආහංසු ‘‘කිං, භන්තෙ, තුම්හෙ රඤ්ඤෙපි වන්දමානෙ දෙවියාපි වන්දමානාය ‘‘සුඛී හොතු, මහාරාජ’’ඉච්චෙව වදථාති. ථෙරො ‘‘නාහං, ආවුසො, රාජාති වා දෙවීති වා වවත්ථානං කරොමී’’ති වත්වා සත්තාහාතික්කමෙන ‘‘ථෙරස්ස ඉධ වාසො දුක්ඛො’’ති රඤ්ඤා විස්සජ්ජිතො කුරණ්ඩකමහාලෙණං ගන්ත්වා රත්තිභාගෙ චඞ්කමං ආරූහි. නාගරුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා දණ්ඩදීපිකං ගහෙත්වා අට්ඨාසි. අථස්ස කම්මට්ඨානං අතිපරිසුද්ධං පාකටං අහොසි. ථෙරො ‘‘කිං නු මෙ අජ්ජ කම්මට්ඨානං අතිවිය පකාසතී’’ති අත්තමනො මජ්ඣිමයාමසමනන්තරං සකලං පබ්බතං උන්නාදයන්තො අරහත්තං පාපුණි. තස්මා අඤ්ඤොපි අත්තත්ථකාමො කුලපුත්තො –

Hearing of the Elder's virtues, the king, wishing to pay homage, sent for him three times. When the Elder did not come, the king had the breasts of the young mothers in that village bound and sealed, saying, 'Let the infants not receive milk until the Elder comes.' Out of compassion for the infants, the Elder went to the great village. Hearing this, the king said, 'Go, sirs, bring the Elder inside; I will undertake the precepts.' He had the Elder brought to the inner palace, paid homage, and offered him a meal, saying, 'Today, venerable sir, there is no opportunity; tomorrow I will undertake the precepts.' Taking the Elder's bowl and following him a short distance, the king, together with the queen, paid homage and turned back. Whether the king or the queen paid homage, the Elder would say, 'May the great king be happy.' Thus seven days passed. The monks asked, 'Venerable sir, why is it that when the king pays homage, and also when the queen pays homage, you only say, "May the great king be happy"?' The Elder replied, 'Friends, I make no distinction of 'king' or 'queen'.' After seven days had passed, the king, thinking, 'The Elder's stay here is difficult,' dismissed him. The Elder went to Kuraṇḍaka Mahāleṇa and, during the night, ascended his meditation walk. A deity dwelling in a nāga tree stood holding a torch. Then his meditation subject became exceedingly pure and clear. The Elder, delighted, thought, 'Why is my meditation subject so exceptionally clear today?' Just after the middle watch, causing the entire mountain to resound, he attained arahantship. Therefore, any other clansman who seeks his own welfare—

මක්කටොව අරඤ්ඤම්හි, වනෙ භන්තමිගො විය;

බාලො විය ච උත්‍රස්තො, න භවෙ ලොලලොචනො.

Like a monkey in the wilderness, like a deer roaming in the woods, and like a frightened child, one should not be of restless eyes.

අධො ඛිපෙය්‍ය චක්ඛූනි, යුගමත්තදසො සියා;

වනමක්කටලොලස්ස, න චිත්තස්ස වසං වජෙ.

One should cast one's eyes downwards, looking ahead a yoke's length. One should not fall under the sway of a mind that is restless like a forest monkey.

මහාමිත්තත්ථෙරස්සාපි [Pg.38] මාතු විසගණ්ඩකරොගො උප්පජ්ජි, ධීතාපිස්සා භික්ඛුනීසු පබ්බජිතා හොති. සා තං ආහ – ‘‘ගච්ඡ අය්‍යෙ, භාතු සන්තිකං ගන්ත්වා මම අඵාසුකභාවං ආරොචෙත්වා භෙසජ්ජමාහරා’’ති. සා ගන්ත්වා ආරොචෙසි. ථෙරො ආහ – ‘‘නාහං මූලභෙසජ්ජාදීනි සංහරිත්වා භෙසජ්ජං පචිතුං ජානාමි, අපිච තෙ භෙසජ්ජං ආචික්ඛිස්සං – ‘‘අහං යතො පබ්බජිතො, තතො පට්ඨාය න මයා ලොභසහගතෙන චිත්තෙන ඉන්ද්‍රියානි භින්දිත්වා විසභාගරූපං ඔලොකිතපුබ්බං, ඉමිනා සච්චවචනෙන මාතුයා මෙ ඵාසු හොතු, ගච්ඡ ඉදං වත්වා උපාසිකාය සරීරං පරිමජ්ජා’’ති. සා ගන්ත්වා ඉමමත්ථං ආරොචෙත්වා තථා අකාසි. උපාසිකාය තංඛණංයෙව ගණ්ඩො ඵෙණපිණ්ඩො විය විලීයිත්වා අන්තරධායි, සා උට්ඨහිත්වා ‘‘සචෙ සම්මාසම්බුද්ධො ධරෙය්‍ය, කස්මා මම පුත්තසදිසස්ස භික්ඛුනො ජාලවිචිත්‍රෙන හත්ථෙන සීසං න පරාමසෙය්‍යා’’ති අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසි. තස්මා –

A poisonous boil arose on the mother of the Elder Mahāmitta; her daughter had also gone forth among the bhikkhunīs. The mother said to her, 'Go, venerable one, go to your brother, inform him of my discomfort, and bring back medicine.' She went and informed him. The Elder said, 'I do not know how to gather roots and herbs to prepare medicine, but I will tell you a remedy: "Since I went forth, never have I, with a mind accompanied by greed, broken the restraint of my senses and looked upon a form of the opposite sex. By this statement of truth, may my mother be at ease. Go, say this and stroke the laywoman’s body."' She went, delivered the message, and did as instructed. Instantly, the laywoman’s boil dissolved like a lump of foam and disappeared. Rising up, she joyfully exclaimed, 'If the Perfectly Self-Enlightened One were present, why would he not stroke the head of a monk like my son with his hand, adorned with its net-like markings?' Therefore—

කුලපුත්තමානි අඤ්ඤොපි, පබ්බජිත්වාන සාසනෙ;

මිත්තත්ථෙරොව තිට්ඨෙය්‍ය, වරෙ ඉන්ද්‍රියසංවරෙ.

Let another son of good family, having gone forth in the Dispensation, stand like the Elder Mitta in the supreme restraint of the senses.

යථා පන ඉන්ද්‍රියසංවරො සතියා, තථා වීරියෙන ආජීවපාරිසුද්ධි සම්පාදෙතබ්බා. වීරියසාධනා හි සා, සම්මාරද්ධවීරියස්ස මිච්ඡාජීවප්පහානසම්භවතො. තස්මා අනෙසනං අප්පතිරූපං පහාය වීරියෙන පිණ්ඩපාතචරියාදීහි සම්මා එසනාහි එසා සම්පාදෙතබ්බා පරිසුද්ධුප්පාදෙයෙව පච්චයෙ පටිසෙවමානෙන අපරිසුද්ධුප්පාදෙ ආසීවිසෙ විය පරිවජ්ජයතා. තත්ථ අපරිග්ගහිතධුතඞ්ගස්ස සඞ්ඝතො, ගණතො, ධම්මදෙසනාදීහි චස්ස ගුණෙහි පසන්නානං ගිහීනං සන්තිකා උප්පන්නා පච්චයා පරිසුද්ධුප්පාදා නාම. පිණ්ඩපාතචරියාදීහි පන අතිපරිසුද්ධුප්පාදායෙව. පරිග්ගහිතධුතඞ්ගස්ස පිණ්ඩපාතචරියාදීහි ධුතගුණෙ චස්ස පසන්නානං සන්තිකා ධුතඞ්ගනියමානුලොමෙන උප්පන්නා පරිසුද්ධුප්පාදා නාම. එකබ්‍යාධිවූපසමත්ථඤ්චස්ස පූතිහරිටකීචතුමධුරෙසු උප්පන්නෙසු ‘‘චතුමධුරං අඤ්ඤෙපි සබ්‍රහ්මචාරිනො පරිභුඤ්ජිස්සන්තී’’ති චින්තෙත්වා හරිටකීඛණ්ඩමෙව පරිභුඤ්ජමානස්ස ධුතඞ්ගසමාදානං පතිරූපං හොති. එස හි ‘‘උත්තමඅරියවංසිකො භික්ඛූ’’ති වුච්චති. යෙ පනෙතෙ චීවරාදයො පච්චයා, තෙසු යස්ස කස්සචි භික්ඛුනො ආජීවං පරිසොධෙන්තස්ස [Pg.39] චීවරෙ ච පිණ්ඩපාතෙ ච නිමිත්තොභාසපරිකථාවිඤ්ඤත්තියො න වට්ටන්ති. සෙනාසනෙ පන අපරිග්ගහිතධුතඞ්ගස්ස නිමිත්තොභාසපරිකථා වට්ටන්ති. තත්ථ නිමිත්තං නාම සෙනාසනත්ථං භූමිපරිකම්මාදීනි කරොන්තස්ස ‘‘කිං, භන්තෙ, කරියති, කො කාරාපෙතී’’ති ගිහීහි වුත්තෙ ‘‘න කොචි’’ති පටිවචනං, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං නිමිත්තකම්මං. ඔභාසො නාම ‘‘උපාසකා තුම්හෙ කුහිං වසථා’’ති. පාසාදෙ, භන්තෙති. ‘‘භික්ඛූනං පන උපාසකා පාසාදො න වට්ටතී’’ති වචනං, යං වා පනඤ්ඤම්පි එවරූපං ඔභාසකම්මං. පරිකථා නාම ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සෙනාසනං සම්බාධ’’න්ති වචනං, යා වා පනඤ්ඤාපි එවරූපා පරියායකථා. භෙසජ්ජෙ සබ්බම්පි වට්ටති. තථා උප්පන්නං පන භෙසජ්ජං රොගෙ වූපසන්තෙ පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, න වට්ටතීති.

Just as restraint of the senses is to be accomplished by mindfulness, so too should purity of livelihood be accomplished by energy. For it is achieved by energy, since abandoning wrong livelihood is possible for one whose energy is rightly initiated. Therefore, having abandoned improper and unsuitable seeking, this purity should be accomplished with energy through proper means of seeking, such as going on the alms-round, partaking only of purely arisen requisites while avoiding impurely arisen ones as if they were venomous snakes. In this regard, for one who has not undertaken the ascetic practices, requisites that have arisen from the Sangha, from a group, or from laypeople who are devoted on account of his virtues—such as his teaching of the Dhamma—are called 'purely arisen.' But requisites obtained by means of the alms-round and so on are 'exceedingly purely arisen.' For one who has undertaken the ascetic practices, requisites arising by means of the alms-round and so on, or from those devoted to his ascetic virtues in accordance with the rules of the ascetic practices, are called 'purely arisen.' And when, for the purpose of curing a certain illness, fermented myrobalan and the four sweets have been received, it is suitable for his undertaking of the ascetic practice to consume only a piece of myrobalan, thinking, 'Other fellow monks will also partake of the four sweets.' Such a one is called 'a monk of the supreme noble lineage.' As for these requisites, such as robes and so on, for any monk purifying his livelihood, signs, allusions, roundabout talk, and direct requests concerning robes and alms-food are not permissible. However, concerning lodging, for one who has not undertaken the ascetic practices, signs, allusions, and roundabout talk are permissible. Here, a 'sign' means that when a monk is preparing the ground for a lodging and is asked by laypeople, 'What is being done, venerable sir? Who is having it done?', he replies, 'No one'; or any other such act of making a sign. An 'allusion' means saying, 'Lay devotees, where do you live?'—'In a mansion, venerable sir.'—'But, lay devotees, a mansion is not allowable for monks'; or any other such act of making an allusion. 'Roundabout talk' means saying, 'The Sangha’s lodging is crowded,' or any other such indirect speech. Regarding medicine, all of these are permissible. However, as for medicine thus obtained, when the illness has subsided, is it permissible to use it, or not?

තත්ථ විනයධරා ‘‘භගවතා ද්වාරං දින්නං, තස්මා වට්ටතී’’ති වදන්ති. සුත්තන්තිකා පන ‘‘කිඤ්චාපි ආපත්ති න හොති, ආජීවං පන කොපෙති, තස්මා න වට්ටති’’ච්චෙව වදන්ති.

Therein, the Vinaya masters say, 'The Blessed One has given an opening; therefore it is allowable.' But the Sutta masters say, 'Even though there is no offense, it impairs one's livelihood; therefore it is not allowable.'

යො පන භගවතා අනුඤ්ඤාතාපි නිමිත්තොභාසපරිකථාවිඤ්ඤත්තියො අකරොන්තො අප්පිච්ඡතාදිගුණෙයෙව නිස්සාය ජීවිතක්ඛයෙපි පච්චුපට්ඨිතෙ අඤ්ඤත්‍රෙව ඔභාසාදීහි උප්පන්නපච්චයෙ පටිසෙවති, එස ‘‘පරමසල්ලෙඛවුත්තී’’ති වුච්චති, සෙය්‍යථාපි ථෙරො සාරිපුත්තො.

But one who, though they are permitted by the Blessed One, does not engage in signs, allusions, roundabout talk, or direct requests, but lives relying solely on qualities such as having few wishes, and, even when the destruction of life is imminent, partakes only of requisites that have arisen apart from such means—this one is called 'one of the highest austere conduct,' like the Elder Sāriputta.

සො කිරායස්මා එකස්මිං සමයෙ පවිවෙකං බ්‍රූහයමානො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරෙන සද්ධිං අඤ්ඤතරස්මිං අරඤ්ඤෙ විහරති, අථස්ස එකස්මිං දිවසෙ උදරවාතාබාධො උප්පජ්ජිත්වා අතිදුක්ඛං ජනෙසි. මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො සායන්හසමයෙ තස්සායස්මතො උපට්ඨානං ගතො ථෙරං නිපන්නං දිස්වා තං පවත්තිං පුච්ඡිත්වා ‘‘පුබ්බෙ තෙ, ආවුසො, කෙන ඵාසු හොතී’’ති පුච්ඡි. ථෙරො ආහ, ‘‘ගිහිකාලෙ මෙ, ආවුසො, මාතා සප්පිමධුසක්කරාදීහි යොජෙත්වා අසම්භින්නඛීරපායාසං අදාසි, තෙන මෙ ඵාසු අහොසී’’ති. සොපි ආයස්මා ‘‘හොතු, ආවුසො, සචෙ මය්හං වා තුය්හං වා පුඤ්ඤං අත්ථි, අප්පෙව නාම ස්වෙ ලභිස්සාමා’’ති ආහ.

It is said that the Venerable One, at one time, while cultivating seclusion, was dwelling in a certain forest with the Elder Mahāmoggallāna. Then, one day, a stomach ailment arose in him, causing great pain. In the evening, the Elder Mahāmoggallāna went to attend to that Venerable One and, seeing him lying down, inquired about his condition. He asked, 'Friend, what used to bring you comfort before?' The Elder replied, 'In my lay life, friend, my mother gave me thick milk-rice mixed with ghee, honey, sugar, and so on. That brought me comfort.' That Venerable One said, 'So be it, friend. If either I or you has any merit, perhaps we shall obtain it tomorrow.'

ඉමං පන නෙසං කථාසල්ලාපං චඞ්කමනකොටියං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා සුත්වා ‘‘ස්වෙ අය්‍යස්ස පායාසං උප්පාදෙස්සාමී’’ති තාවදෙව ථෙරස්ස උපට්ඨාකකුලං [Pg.40] ගන්ත්වා ජෙට්ඨපුත්තස්ස සරීරං ආවිසිත්වා පීළං ජනෙසි. අථස්ස තිකිච්ඡානිමිත්තං සන්නිපතිතෙ ඤාතකෙ ආහ – ‘‘සචෙ ස්වෙ ථෙරස්ස එවරූපං නාම පායාසං පටියාදෙථ, තං මුඤ්චිස්සාමී’’ති. තෙ ‘‘තයා අවුත්තෙපි මයං ථෙරානං නිබද්ධං භික්ඛං දෙමා’’ති වත්වා දුතියදිවසෙ තථාරූපං පායාසං පටියාදියිංසු.

Now, a deity dwelling in a tree at the edge of the walking path heard their conversation and thought, 'Tomorrow, I will provide the Elder with milk-rice.' At that very moment, she went to the household that attended upon the Elder, possessed the eldest son, and caused him distress. When his relatives gathered to determine a cure, she said, 'If you prepare such-and-such milk-rice for the Elder tomorrow, I will release him.' They replied, 'Even without your telling us, we regularly give alms-food to the Elders.' The next day, they prepared milk-rice of that kind.

මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො පාතොව ආගන්ත්වා ‘‘ආවුසො, යාව අහං පිණ්ඩාය චරිත්වා ආගච්ඡාමි, තාව ඉධෙව හොහී’’ති වත්වා ගාමං පාවිසි. තෙ මනුස්සා පච්චුග්ගන්ත්වා ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා වුත්තප්පකාරස්ස පායාසස්ස පූරෙත්වා අදංසු. ථෙරො ගමනාකාරං දස්සෙසි. තෙ ‘‘භුඤ්ජථ – භන්තෙ, තුම්හෙ, අපරම්පි දස්සාමා’’ති ථෙරං භොජෙත්වා පුන පත්තපූරං අදංසු. ථෙරො ගන්ත්වා ‘‘හන්දාවුසො සාරිපුත්ත, පරිභුඤ්ජා’’ති උපනාමෙසි. ථෙරොපි තං දිස්වා ‘‘අතිමනාපො පායාසො, කථං නු ඛො උප්පන්නො’’ති චින්තෙන්තො තස්ස උප්පත්තිමූලං දිස්වා ආහ – ‘‘ආවුසො මොග්ගල්ලාන, අපරිභොගාරහො පිණ්ඩපාතො’’ති. සොපායස්මා ‘‘මාදිසෙන නාම ආභතං පිණ්ඩපාතං න පරිභුඤ්ජතී’’ති චිත්තම්පි අනුප්පාදෙත්වා එකවචනෙනෙව පත්තං මුඛවට්ටියං ගහෙත්වා එකමන්තෙ නිකුජ්ජෙසි. පායාසස්ස සහ භූමියං පතිට්ඨානා ථෙරස්ස ආබාධො අන්තරධායි, තතො පට්ඨාය පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි න පුන උප්පජ්ජි. තතො මහාමොග්ගල්ලානං ආහ – ‘‘ආවුසො, වචීවිඤ්ඤත්තිං නිස්සාය උප්පන්නො පායාසො අන්තෙසු නික්ඛමිත්වා භූමියං චරන්තෙසුපි පරිභුඤ්ජිතුං අයුත්තරූපො’’ති. ඉමඤ්ච උදානං උදානෙසි –

The Elder Mahāmoggallāna came in the morning and said, 'Friend, wait here until I return from my alms round,' then entered the village. The people went out to meet him, took his bowl, filled it with the prepared milk-rice, and offered it. The Elder indicated his intention to leave. They said, 'Venerable sir, eat! We will give more.' After feeding the Elder, they filled his bowl again. The Elder returned and offered it, saying, 'Come, friend Sāriputta, partake of this.' Seeing it, the Elder Sāriputta thought, 'This milk-rice is most delightful. How did it come about?' Discerning its origin, he said, 'Friend Moggallāna, this almsfood is unfit for consumption.' The Venerable Moggallāna, without giving rise to the thought, 'He does not partake of almsfood brought by one such as me,' upon that single utterance took the bowl by its rim and overturned it in a secluded spot. As the milk-rice touched the ground, the Elder’s ailment vanished, and it never arose again for forty-five years thereafter. Then, he said to Mahāmoggallāna, 'Friend, this milk-rice, arisen through verbal intimation, is unsuitable to be consumed even by intestinal worms that, having come out, crawl on the ground.' And he uttered this inspired utterance:

‘‘වචීවිඤ්ඤත්තිවිප්ඵාරා, උප්පන්නං මධුපායසං;

සචෙ භුත්තො භවෙය්‍යාහං, සාජීවො ගරහිතො මම.

“This sweet milk-rice, arisen from the diffusion of verbal intimation; if I were to eat it, my livelihood would be censured.

‘‘යදිපි මෙ අන්තගුණං, නික්ඛමිත්වා බහි චරෙ;

නෙව භින්දෙය්‍යං ආජීවං, චජමානොපි ජීවිතං.

“Even if my entrails were to emerge and crawl outside, I would not break my livelihood, even while giving up my life.”

‘‘ආරාධෙමි සකං චිත්තං, විවජ්ජෙමි අනෙසනං;

නාහං බුද්ධප්පටිකුට්ඨං, කාහාමි ච අනෙසන’’න්ති.

“I satisfy my own mind, I avoid improper seeking; I will not do what is censured by the Buddha, nor engage in improper seeking.”

චිරගුම්බවාසිකඅම්බඛාදකමහාතිස්සත්ථෙරවත්ථුපි චෙත්ථ කථෙතබ්බං. එවං සබ්බථාපි.

Here, the story of the Elder Mahātissa, the mango-eater who dwelt in the long thicket, should also be told. Thus, in every way.

‘‘අනෙසනාය [Pg.41] චිත්තම්පි, අජනෙත්වා විචක්ඛණො;

ආජීවං පරිසොධෙය්‍ය, සද්ධාපබ්බජිතො යතී’’ති.

“Without generating even a thought for improper seeking, the discerning one, a striver who has gone forth in faith, should purify his livelihood.”

යථා ච වීරියෙන ආජීවපාරිසුද්ධි, තථා පච්චයසන්නිස්සිතසීලං පඤ්ඤාය සම්පාදෙතබ්බං. පඤ්ඤාසාධනං හි තං, පඤ්ඤවතො පච්චයෙසු ආදීනවානිසංසදස්සනසමත්ථභාවතො. තස්මා පහාය පච්චයගෙධං ධම්මෙන සමෙන උප්පන්නෙ පච්චයෙ යථාවුත්තෙන විධිනා පඤ්ඤාය පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජන්තෙන සම්පාදෙතබ්බං.

Just as purity of livelihood is to be accomplished through energy, so too should virtue dependent on the requisites be accomplished by wisdom. For that is achieved by wisdom, since the wise are capable of seeing the dangers and benefits in requisites. Therefore, abandoning greed for requisites, one should accomplish it by wisely reflecting upon and partaking of the requisites that have arisen lawfully and equitably by the stated method.

තත්ථ දුවිධං පච්චවෙක්ඛණං පච්චයානං පටිලාභකාලෙ, පරිභොගකාලෙ ච. පටිලාභකාලෙපි හි ධාතුවසෙන වා පටිකූලවසෙන වා පච්චවෙක්ඛිත්වා ඨපිතානි චීවරාදීනි තතො උත්තරි පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනවජ්ජොව පරිභොගො, පරිභොගකාලෙපි. තත්‍රායං සන්නිට්ඨානකරො විනිච්ඡයො –

Here, reflection on requisites is twofold: at the time of obtaining them and at the time of using them. For if robes and other requisites have been set aside after reflection on them in terms of their elements or repulsiveness at the time of obtaining, their subsequent use is blameless; so too is their use when reflection occurs at the time of consumption. In this regard, the following is the definitive determination:

චත්තාරො හි පරිභොගා ථෙය්‍යපරිභොගො, ඉණපරිභොගො, දායජ්ජපරිභොගො, සාමිපරිභොගොති. තත්‍ර සඞ්ඝමජ්ඣෙපි නිසීදිත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස දුස්සීලස්ස පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො නාම. සීලවතො අපච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභොගො ඉණපරිභොගො නාම. තස්මා චීවරං පරිභොගෙ පරිභොගෙ පච්චවෙක්ඛිතබ්බං, පිණ්ඩපාතො ආලොපෙ ආලොපෙ, තථා අසක්කොන්තෙන පුරෙභත්තපච්ඡාභත්තපුරිමයාමමජ්ඣිමයාමපච්ඡිමයාමෙසු. සචස්ස අපච්චවෙක්ඛතොව අරුණං උග්ගච්ඡති, ඉණපරිභොගට්ඨානෙ තිට්ඨති. සෙනාසනම්පි පරිභොගෙ පරිභොගෙ පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. භෙසජ්ජස්ස පටිග්ගහණෙපි පරිභොගෙපි සතිපච්චයතාව වට්ටති. එවං සන්තෙපි පටිග්ගහණෙ සතිං කත්වා පරිභොගෙ අකරොන්තස්සෙව ආපත්ති, පටිග්ගහණෙ පන සතිං අකත්වා පරිභොගෙ කරොන්තස්ස අනාපත්ති.

There are four kinds of use: theft-use, debt-use, inheritance-use, and ownership-use. Among these, the use by an immoral person who consumes requisites even while seated in the midst of the Sangha is called theft-use. The use by a virtuous person without reflection is called debt-use. Therefore, robes should be reflected upon at each use, almsfood at each mouthful. For one unable to do so, reflection should occur before meals, after meals, or during the first, middle, or last watches of the night. If dawn breaks while one is still failing to reflect, one remains in the category of debt-use. Lodgings too should be reflected upon at each use. For medicine, it is proper that mindfulness be the condition for both receiving and using. Even so, if one has been mindful at reception but does not reflect when using, there is an offense. But if one is not mindful at reception yet reflects when using, there is no offense.

චතුබ්බිධා හි සුද්ධි දෙසනාසුද්ධි, සංවරසුද්ධි, පරියෙට්ඨිසුද්ධි, පච්චවෙක්ඛණසුද්ධීති. තත්ථ දෙසනාසුද්ධි නාම පාතිමොක්ඛසංවරසීලං. තඤ්හි දෙසනාය සුජ්ඣනතො දෙසනාසුද්ධීති වුච්චති. සංවරසුද්ධි නාම ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. තඤ්හි ‘‘න පුන එවං කරිස්සාමී’’ති චිත්තාධිට්ඨානසංවරෙනෙව සුජ්ඣනතො සංවරසුද්ධීති වුච්චති. පරියෙට්ඨිසුද්ධි නාම ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං. තඤ්හි අනෙසනං පහාය ධම්මෙන සමෙන පච්චයෙ උප්පාදෙන්තස්ස පරියෙසනාය සුද්ධත්තා පරියෙට්ඨිසුද්ධීති [Pg.42] වුච්චති. පච්චවෙක්ඛණසුද්ධි නාම පච්චයසන්නිස්සිතසීලං. තඤ්හි වුත්තප්පකාරෙන පච්චවෙක්ඛණෙන සුජ්ඣනතො පච්චවෙක්ඛණසුද්ධීති වුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘පටිග්ගහණෙ පන සතිං අකත්වා පරිභොගෙ කරොන්තස්ස අනාපත්තී’’ති.

Purity is fourfold: purity of declaration, purity of restraint, purity of seeking, and purity of reflection. Herein, purity of declaration is the virtue of the Pātimokkha restraint. It is called purity of declaration because it is purified by declaration. Purity of restraint is the virtue of sense restraint. It is called purity of restraint because it is purified by restraint with the mental resolution, 'I will not do this again.' Purity of seeking is the virtue of purity of livelihood. It is called purity of seeking because it is purified by the search of one who abandons improper seeking and acquires requisites righteously and equitably. Purity of reflection is the virtue dependent on requisites. It is called purity of reflection because it is purified by reflection in the manner described. Hence it is said: 'But for one who has not been mindful at reception but reflects when using, there is no offense.'

සත්තන්නං සෙක්ඛානං පච්චයපරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො නාම. තෙ හි භගවතො පුත්තා, තස්මා පිතුසන්තකානං පච්චයානං දායාදා හුත්වා තෙ පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති. කිංපනෙතෙ භගවතො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති, උදාහු ගිහීනං පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තීති. ගිහීහි දින්නාපි භගවතා අනුඤ්ඤාතත්තා භගවතො සන්තකා හොන්ති, තස්මා භගවතො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්තීති වෙදිතබ්බා. ධම්මදායාදසුත්තඤ්චෙත්ථ සාධකං.

For the seven trainees, the use of requisites is called inheritance-use. For they are the Blessed One's children; therefore, as heirs to their father's possessions, they use these requisites. But do they use the Blessed One's requisites, or the requisites of laypeople? Even though given by laypeople, since they are permitted by the Blessed One, they belong to the Blessed One. Therefore, it should be understood that they use the Blessed One's requisites. The Dhammadāyāda Sutta is evidence here.

ඛීණාසවානං පරිභොගො සාමිපරිභොගො නාම. තෙ හි තණ්හාය දාසබ්‍යං අතීතත්තා සාමිනො හුත්වා පරිභුඤ්ජන්ති.

For those whose taints are destroyed, use is called ownership-use. Since they have transcended the bondage of craving, they use things as owners.

ඉමෙසු පරිභොගෙසු සාමිපරිභොගො ච දායජ්ජපරිභොගො ච සබ්බෙසං වට්ටති. ඉණපරිභොගො න වට්ටති. ථෙය්‍යපරිභොගෙ කථායෙව නත්ථි. යො පනායං සීලවතො පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො, සො ඉණපරිභොගස්ස පච්චනීකත්තා ආණණ්‍යපරිභොගො වා හොති, දායජ්ජපරිභොගෙයෙව වා සඞ්ගහං ගච්ඡති. සීලවාපි හි ඉමාය සික්ඛාය සමන්නාගතත්තා සෙක්ඛොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. ඉමෙසු පන පරිභොගෙසු යස්මා සාමිපරිභොගො අග්ගො, තස්මා තං පත්ථයමානෙන භික්ඛුනා වුත්තප්පකාරාය පච්චවෙක්ඛණාය පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජන්තෙන පච්චයසන්නිස්සිතසීලං සම්පාදෙතබ්බං. එවං කරොන්තො හි කිච්චකාරී හොති. වුත්තම්පි චෙතං –

Among these kinds of use, use as an owner and use as an heir are suitable for all. Use as a debtor is not suitable. Use as a thief is not even worth mentioning. As for this use with reflection by a virtuous one, being the opposite of use as a debtor, it is either use free from debt or is included under use as an heir. For even a virtuous one, being endowed with this training, is counted as a learner. Among these kinds of use, since use as an owner is the highest, a bhikkhu aspiring to it should accomplish the virtue dependent on requisites by using them after reflecting in the prescribed manner. By doing so, he becomes one who does what ought to be done. And it has been said:

‘‘පිණ්ඩං විහාරං සයනාසනඤ්ච,ආපඤ්ච සඞ්ඝාටිරජූපවාහනං;

සුත්වාන ධම්මං සුගතෙන දෙසිතං,සඞ්ඛාය සෙවෙ වරපඤ්ඤසාවකො.

“Almsfood, dwelling, bed and seat, and water and the dust-warding outer robe; having heard the Dhamma taught by the Well-Gone One, the disciple of supreme wisdom uses them with reflection.

‘‘තස්මා [Pg.43] හි පිණ්ඩෙ සයනාසනෙ ච,ආපෙ ච සඞ්ඝාටිරජූපවාහනෙ;

එතෙසු ධම්මෙසු අනූපලිත්තො,භික්ඛු යථා පොක්ඛරෙ වාරිබින්දු. (සු. නි. 393-394);

“Therefore, in almsfood, bed and seat, in water and the dust-warding outer robe, a bhikkhu is unstained by these things, like a drop of water on a lotus leaf.”

‘‘කාලෙන ලද්ධා පරතො අනුග්ගහා,ඛජ්ජෙසු භොජ්ජෙසු ච සායනෙසු ච;

මත්තං ස ජඤ්ඤා සතතං උපට්ඨිතො,වණස්ස ආලෙපනරූහනෙ යථා.

“Having received in due season helpful support from others, with hard foods, soft foods, and savories, one should know the measure, with mindfulness ever established, as with anointing a wound for its healing.

‘‘කන්තාරෙ පුත්තමංසංව, අක්ඛස්සබ්භඤ්ජනං යථා;

එවං ආහාරෙ ආහාරං, යාපනත්ථමමුච්ඡිතො’’ති.

“As with one’s own child’s flesh in the wilderness, or as with greasing an axle, so should one take food, uninfatuated, for mere sustenance.”

ඉමස්ස ච පච්චයසන්නිස්සිතසීලස්ස පරිපූරකාරිතාය භාගිනෙය්‍යසඞ්ඝරක්ඛිතසාමණෙරස්ස වත්ථු කථෙතබ්බං. සො හි සම්මා පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජි. යථාහ –

And to illustrate the complete fulfillment of this virtue dependent on requisites, the story of the novice Saṅgharakkhita, the nephew, should be told. For he used things with proper reflection. As he said:

‘‘උපජ්ඣායො මං භුඤ්ජමානං, සාලිකූරං සුනිබ්බුතං;

මා හෙව ත්වං සාමණෙර, ජිව්හං ඣාපෙසි අසඤ්ඤතො.

“While I was eating cooled, fine rice, my preceptor said to me, ‘Novice, do not burn your tongue through being unrestrained.’

‘‘උපජ්ඣායස්ස වචො සුත්වා, සංවෙගමලභිං තදා;

එකාසනෙ නිසීදිත්වා, අරහත්තං අපාපුණිං.

“Having heard my preceptor’s words, I then gained a sense of spiritual urgency. Sitting in that one seat, I attained Arahantship.

‘‘සොහං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො, චන්දො පන්නරසො යථා;

සබ්බාසවපරික්ඛීණො, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති.

“I am now of fulfilled resolve, like the moon on the fifteenth day. With all taints extinguished, there is now no further becoming.”

‘‘තස්මා අඤ්ඤොපි දුක්ඛස්ස, පත්ථයන්තො පරික්ඛයං;

යොනිසො පච්චවෙක්ඛිත්වා, පටිසෙවෙථ පච්චයෙ’’ති.

“Therefore, another, also desiring the destruction of suffering, should make use of the requisites after having wisely reflected.”

එවං පාතිමොක්ඛසංවරසීලාදිවසෙන චතුබ්බිධං.

Thus, it is fourfold, by way of the virtue of Pātimokkha restraint and so on.

පඨමසීලපඤ්චකං

The First Pentad of Virtue

20. පඤ්චවිධකොට්ඨාසස්ස පඨමපඤ්චකෙ අනුපසම්පන්නසීලාදිවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං –

20. In the first pentad of the fivefold division, the meaning should be understood by way of the virtue of the unordained, and so on. For this has been said in the Paṭisambhidāmagga:

‘‘කතමං [Pg.44] පරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං? අනුපසම්පන්නානං පරියන්තසික්ඛාපදානං, ඉදං පරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං. කතමං අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං? උපසම්පන්නානං අපරියන්තසික්ඛාපදානං, ඉදං අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං. කතමං පරිපුණ්ණපාරිසුද්ධිසීලං? පුථුජ්ජනකල්‍යාණකානං කුසලධම්මෙ යුත්තානං සෙක්ඛපරියන්තෙ පරිපූරකාරීනං කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛානං පරිච්චත්තජීවිතානං, ඉදං පරිපුණ්ණපාරිසුද්ධිසීලං. කතමං අපරාමට්ඨපාරිසුද්ධිසීලං? සත්තන්නං සෙක්ඛානං, ඉදං අපරාමට්ඨපාරිසුද්ධිසීලං. කතමං පටිප්පස්සද්ධිපාරිසුද්ධිසීලං? තථාගතසාවකානං ඛීණාසවානං පච්චෙකබුද්ධානං තථාගතානං අරහන්තානං සම්මාසම්බුද්ධානං, ඉදං පටිප්පස්සද්ධිපාරිසුද්ධිසීල’’න්ති (පටි. ම. 1.37).

“What is the virtue of limited purity? That of the unordained with their limited training rules—this is the virtue of limited purity. What is the virtue of unlimited purity? That of the ordained with their unlimited training rules—this is the virtue of unlimited purity. What is the virtue of complete purity? That of virtuous worldlings who are devoted to wholesome states, who fulfill them up to the limit of a learner, who are unconcerned about body and life, having relinquished life—this is the virtue of complete purity. What is the virtue of ungrasped purity? That of the seven learners—this is the virtue of ungrasped purity. What is the virtue of tranquillized purity? That of the Tathāgata’s disciples who are destroyers of the taints, of Paccekabuddhas, of Tathāgatas, Arahants, Perfectly Enlightened Ones—this is the virtue of tranquillized purity.”

තත්ථ අනුපසම්පන්නානං සීලං ගණනවසෙන සපරියන්තත්තා පරියන්තපාරිසුද්ධිසීලන්ති වෙදිතබ්බං. උපසම්පන්නානං –

Herein, the virtue of the unordained should be understood as the virtue of limited purity because it is limited by way of enumeration. That of the ordained—

‘‘නව කොටිසහස්සානි, අසීතිසතකොටියො;

පඤ්ඤාසසතසහස්සානි, ඡත්තිංසා ච පුනාපරෙ.

“Nine thousand crores, and eighty hundred crores; fifty hundred thousands, and thirty-six besides.

‘‘එතෙ සංවරවිනයා, සම්බුද්ධෙන පකාසිතා;

පෙය්‍යාලමුඛෙන නිද්දිට්ඨා, සික්ඛා විනයසංවරෙ’’ති. –

“These disciplines of restraint were proclaimed by the Perfectly Enlightened One; the training in the restraint of the Vinaya is indicated by way of abbreviation.”

එවං ගණනවසෙන සපරියන්තම්පි අනවසෙසවසෙන සමාදානභාවඤ්ච ලාභයසඤාතිඅඞ්ගජීවිතවසෙන අදිට්ඨපරියන්තභාවඤ්ච සන්ධාය අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීලන්ති වුත්තං, චිරගුම්බවාසිකඅම්බඛාදකමහාතිස්සත්ථෙරස්ස සීලමිව. තථා හි සො ආයස්මා –

Thus, although limited by way of enumeration, it is called ‘the virtue of unlimited purity’ with reference to its being undertaken without remainder and to its limit not being seen in terms of gain, fame, relatives, limbs, and life, like the virtue of the Elder Mahātissa, the dweller of Ciragumba, who did not eat the mangoes. For that venerable one—

‘‘ධනං චජෙ අඞ්ගවරස්ස හෙතු, අඞ්ගං චජෙ ජීවිතං රක්ඛමානො;

අඞ්ගං ධනං ජීවිතඤ්චාපි සබ්බං, චජෙ නරො ධම්මමනුස්සරන්තො’’ති. –

“One should give up wealth for the sake of a precious limb; one should give up a limb while protecting one's life. A person, recollecting the Dhamma, should give up limb, wealth, and life—everything.”

ඉමං සප්පුරිසානුස්සතිං අවිජහන්තො ජීවිතසංසයෙපි සික්ඛාපදං අවීතික්කම්ම තදෙව අපරියන්තපාරිසුද්ධිසීලං නිස්සාය උපාසකස්ස පිට්ඨිගතොව අරහත්තං පාපුණි. යථාහ –

Not forsaking this recollection of a true person, even when his life was in danger, he did not transgress the training rule, and relying on that very virtue of unlimited purity, he attained Arahantship while on the lay follower's back. As it is said:

‘‘න පිතා නපි තෙ මාතා, න ඤාති නපි බන්ධවො;

කරොතෙතාදිසං කිච්චං, සීලවන්තස්ස කාරණා.

“He is not your father, nor your mother, nor a relative, nor a kinsman; yet for the sake of a virtuous one, he performs such a deed.

සංවෙගං [Pg.45] ජනයිත්වාන, සම්මසිත්වාන යොනිසො;

තස්ස පිට්ඨිගතො සන්තො, අරහත්තං අපාපුණී’’ති.

“Having aroused a sense of spiritual urgency and having reflected wisely, while on his back, he attained Arahantship.”

පුථුජ්ජනකල්‍යාණකානං සීලං උපසම්පදතො පට්ඨාය සුධොතජාතිමණි විය සුපරිකම්මකතසුවණ්ණං විය ච අතිපරිසුද්ධත්තා චිත්තුප්පාදමත්තකෙනපි මලෙන විරහිතං අරහත්තස්සෙව පදට්ඨානං හොති, තස්මා පරිපුණ්ණපාරිසුද්ධීති වුච්චති, මහාසඞ්ඝරක්ඛිතභාගිනෙය්‍යසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරානං විය.

The virtue of virtuous worldlings, from their higher ordination onwards, is like a well-washed natural gem or well-wrought gold. Being exceedingly pure and free from the stain of even a mere thought-arising, it serves as the proximate cause for Arahantship itself. Therefore, it is called 'complete purity,' like that of the Elder Mahāsaṅgharakkhita and his nephew, the Elder Saṅgharakkhita.

මහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරං කිර අතික්කන්තසට්ඨිවස්සං මරණමඤ්චෙ නිපන්නං භික්ඛුසඞ්ඝො ලොකුත්තරාධිගමං පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘නත්ථි මෙ ලොකුත්තරධම්මො’’ති ආහ. අථස්ස උපට්ඨාකො දහරභික්ඛු ආහ – ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ පරිනිබ්බුතාති සමන්තා ද්වාදසයොජනා මනුස්සා සන්නිපතිතා, තුම්හාකං පුථුජ්ජනකාලකිරියාය මහාජනස්ස විප්පටිසාරො භවිස්සතී’’ති. ආවුසො, අහං ‘‘මෙත්තෙය්‍යං භගවන්තං පස්සිස්සාමී’’ති න විපස්සනං පට්ඨපෙසිං. තෙන හි මං නිසීදාපෙත්වා ඔකාසං කරොහීති. සො ථෙරං නිසීදාපෙත්වා බහි නික්ඛන්තො. ථෙරො තස්ස සහ නික්ඛමනාව අරහත්තං පත්වා අච්ඡරිකාය සඤ්ඤං අදාසි. සඞ්ඝො සන්නිපතිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, එවරූපෙ මරණකාලෙ ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙන්තා දුක්කරං කරිත්ථා’’ති. නාවුසො එතං දුක්කරං, අපිච වො දුක්කරං ආචික්ඛිස්සාමි – ‘‘අහං, ආවුසො, පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය අසතියා අඤ්ඤාණපකතං කම්මං නාම න පස්සාමී’’ති. භාගිනෙය්‍යොපිස්ස පඤ්ඤාසවස්සකාලෙ එවමෙව අරහත්තං පාපුණීති.

It is said that when the Elder Mahāsaṅgharakkhita, having passed sixty years, was lying on his deathbed, the community of monks asked him about his attainment of the supramundane. The Elder replied, “I have no supramundane state.” Then his attendant, a young monk, said, “Venerable sir, people from twelve yojanas all around have gathered, hearing that you are about to attain final Nibbāna. If you pass away as an ordinary person, the great assembly will be disappointed.” “Friend, I did not establish insight meditation with the thought, ‘I will see the Blessed One Metteyya.’ Therefore, help me to sit up and give me the opportunity.” The young monk helped the Elder to sit up and then went outside. As soon as he went out, the Elder attained Arahantship and gave a sign with a snap of his fingers. The assembled Saṅgha said, “Venerable sir, in producing a supramundane state at such a time of death, you have done what is difficult.” “Friends, this is not difficult. However, I will tell you what is difficult: ‘Friends, from the time of my ordination, I do not recall any act whatsoever done out of mindlessness or ignorance.’” His nephew also attained Arahantship at the age of fifty in this very way.

‘‘අප්පස්සුතොපි චෙ හොති, සීලෙසු අසමාහිතො;

උභයෙන නං ගරහන්ති, සීලතො ච සුතෙන ච.

“If one has little learning and is not well-composed in virtue, they blame him on both counts: regarding virtue and regarding learning.

‘‘අප්පස්සුතොපි චෙ හොති, සීලෙසු සුසමාහිතො;

සීලතො නං පසංසන්ති, තස්ස සම්පජ්ජතෙ සුතං.

“If one has little learning but is well-composed in virtue, they praise him on account of his virtue, and his learning is successful.

‘‘බහුස්සුතොපි චෙ හොති, සීලෙසු අසමාහිතො;

සීලතො නං ගරහන්ති, නාස්ස සම්පජ්ජතෙ සුතං.

“If one has much learning but is not well-composed in virtue, they blame him on account of his virtue, and his learning is not successful.

‘‘බහුස්සුතොපි චෙ හොති, සීලෙසු සුසමාහිතො;

උභයෙන නං පසංසන්ති, සීලතො ච සුතෙන ච.

“If one has much learning and is well-composed in virtue, they praise him on both counts: on account of his virtue and on account of his learning.

‘‘බහුස්සුතං [Pg.46] ධම්මධරං, සප්පඤ්ඤං බුද්ධසාවකං;

නෙක්ඛං ජම්බොනදස්සෙව, කො තං නින්දිතුමරහති;

දෙවාපි නං පසංසන්ති, බ්‍රහ්මුනාපි පසංසිතො’’ති. (අ. නි. 4.6);

“One who has much learning, who bears the Dhamma, is wise, a disciple of the Buddha—like an ornament of Jambu-river gold, who is worthy to blame him? Even the devas praise him; he is praised by Brahmā as well.”

සෙක්ඛානං පන සීලං දිට්ඨිවසෙන අපරාමට්ඨත්තා, පුථුජ්ජනානං වා පන රාගවසෙන අපරාමට්ඨසීලං අපරාමට්ඨපාරිසුද්ධීති වෙදිතබ්බං, කුටුම්බියපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස සීලං විය. සො හි ආයස්මා තථාරූපං සීලං නිස්සාය අරහත්තෙ පතිට්ඨාතුකාමො වෙරිකෙ ආහ –

Furthermore, the virtue of trainees, because it is not clung to by way of views, is to be known as purity of non-clinging. Alternatively, for ordinary people, virtue that is not clung to by way of lust is to be known as purity of non-clinging, like the virtue of the Elder Tissa, son of a householder. Indeed, that venerable one, desiring to be established in Arahantship by relying on such virtue, said to the robbers: –

‘‘උභො පාදානි භින්දිත්වා, සඤ්ඤපෙස්සාමි වො අහං;

අට්ටියාමි හරායාමි, සරාගමරණං අහ’’න්ති.

“Break both my legs, and I will give you a sign. I am disgusted by and ashamed of a death with lust.”

‘‘එවාහං චින්තයිත්වාන, සම්මසිත්වාන යොනිසො;

සම්පත්තෙ අරුණුග්ගම්හි, අරහත්තං අපාපුණි’’න්ති. (දී. නි. අට්ඨ. 2.373);

“Having thought thus, having reflected with wise attention, at the rising of the sun, I attained Arahantship.”

අඤ්ඤතරොපි මහාථෙරො බාළ්හගිලානො සහත්ථා ආහාරම්පි පරිභුඤ්ජිතුං අසක්කොන්තො සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නො සම්පරිවත්තති, තං දිස්වා අඤ්ඤතරො දහරො ‘‘අහො දුක්ඛා ජීවිතසඞ්ඛාරා’’ති ආහ. තමෙනං මහාථෙරො ආහ – ‘‘අහං, ආවුසො, ඉදානි මිය්‍යමානො සග්ගසම්පත්තිං ලභිස්සාමි, නත්ථි මෙ එත්ථ සංසයො, ඉමං පන සීලං භින්දිත්වා ලද්ධසම්පත්ති නාම සික්ඛං පච්චක්ඛාය පටිලද්ධගිහිභාවසදිසී’’ති වත්වා ‘‘සීලෙනෙව සද්ධිං මරිස්සාමී’’ති තත්ථෙව නිපන්නො තමෙව රොගං සම්මසන්තො අරහත්තං පත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඉමාහි ගාථාහි බ්‍යාකාසි –

Another great elder, being severely ill and unable to eat food even with his own hand, lay fallen and rolling about in his own urine and feces. Seeing him, a certain junior monk said, “Alas, how painful are the life-formations!” The great elder said to him: “Friend, if I were to die now, I would obtain heavenly fortune; I have no doubt about this. But the fortune gained by breaking this virtue would be like regaining the state of a householder after having renounced the training.” And saying, “I will die together with my virtue,” he lay right there, and contemplating that very illness, he attained Arahantship and declared it to the Saṅgha with these verses: –

‘‘ඵුට්ඨස්ස මෙ අඤ්ඤතරෙන බ්‍යාධිනා,රොගෙන බාළ්හං දුඛිතස්ස රුප්පතො;

පරිසුස්සති ඛිප්පමිදං කළෙවරං,පුප්ඵං යථා පංසුනි ආතපෙ කතං.

“For me, afflicted by a certain disease, severely pained and tormented by sickness, this body quickly dries up, like a flower placed in the dust and in the sun.

‘‘අජඤ්ඤං ජඤ්ඤසඞ්ඛාතං, අසුචිං සුචිසම්මතං;

නානාකුණපපරිපූරං, ජඤ්ඤරූපං අපස්සතො.

“Ignoble, it is reckoned noble; impure, it is considered pure; filled with various kinds of carrion—for one who does not see the deceptive nature of this form.

‘‘ධිරත්ථු [Pg.47] මං ආතුරං පූතිකායං, දුග්ගන්ධියං අසුචි බ්‍යාධිධම්මං;

යත්ථප්පමත්තා අධිමුච්ඡිතා පජා, හාපෙන්ති මග්ගං සුගතූපපත්තියා’’ති.

“Shame on this ailing, putrid body, foul-smelling, impure, and subject to disease, in which beings, heedless and infatuated, abandon the path leading to a good destination.”

අරහන්තාදීනං පන සීලං සබ්බදරථප්පටිප්පස්සද්ධියා පරිසුද්ධත්තා පටිප්පස්සද්ධිපාරිසුද්ධීති වෙදිතබ්බං. එවං පරියන්තපාරිසුද්ධිආදිවසෙන පඤ්චවිධං.

Furthermore, the virtue of Arahants and others, being purified by the complete calming of all distress, is to be known as purity of tranquility. Thus, by way of purity of limitation and so forth, it is fivefold.

දුතියසීලපඤ්චකං

The Second Pentad of Virtue

දුතියපඤ්චකෙ පාණාතිපාතාදීනං පහානාදිවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං –

In the second pentad, the meaning should be understood by way of abandoning the taking of life and so forth. For this was stated in the Paṭisambhidāmagga:

‘‘පඤ්ච සීලානි පාණාතිපාතස්ස පහානං සීලං, වෙරමණී සීලං, චෙතනා සීලං, සංවරො සීලං, අවීතික්කමො සීලං. අදින්නාදානස්ස, කාමෙසුමිච්ඡාචාරස්ස, මුසාවාදස්ස, පිසුණාය වාචාය, ඵරුසාය වාචාය, සම්ඵප්පලාපස්ස, අභිජ්ඣාය, බ්‍යාපාදස්ස, මිච්ඡාදිට්ඨියා, නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දස්ස, අබ්‍යාපාදෙන බ්‍යාපාදස්ස, ආලොකසඤ්ඤාය ථිනමිද්ධස්ස, අවික්ඛෙපෙන උද්ධච්චස්ස, ධම්මවවත්ථානෙන විචිකිච්ඡාය, ඤාණෙන අවිජ්ජාය, පාමොජ්ජෙන අරතියා, පඨමෙන ඣානෙන නීවරණානං, දුතියෙන ඣානෙන විතක්කවිචාරානං, තතියෙන ඣානෙන පීතියා, චතුත්ථෙන ඣානෙන සුඛදුක්ඛානං, ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියා රූපසඤ්ඤාය පටිඝසඤ්ඤාය නානත්තසඤ්ඤාය, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියා ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාය, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියා විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤාය, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය, අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤාය, දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤාය, අනත්තානුපස්සනාය අත්තසඤ්ඤාය, නිබ්බිදානුපස්සනාය නන්දියා, විරාගානුපස්සනාය රාගස්ස, නිරොධානුපස්සනාය සමුදයස්ස, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය ආදානස්ස, ඛයානුපස්සනාය ඝනසඤ්ඤාය, වයානුපස්සනාය ආයූහනස්ස, විපරිණාමානුපස්සනාය ධුවසඤ්ඤාය, අනිමිත්තානුපස්සනාය නිමිත්තස්ස, අප්පණිහිතානුපස්සනාය පණිධියා, සුඤ්ඤතානුපස්සනාය අභිනිවෙසස්ස, අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය සාරාදානාභිනිවෙසස්ස, යථාභූතඤාණදස්සනෙන සම්මොහාභිනිවෙසස්ස, ආදීනවානුපස්සනාය ආලයාභිනිවෙසස්ස, පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය අප්පටිසඞ්ඛාය, විවට්ටනානුපස්සනාය සඤ්ඤොගාභිනිවෙසස්ස, සොතාපත්තිමග්ගෙන දිට්ඨෙකට්ඨානං [Pg.48] කිලෙසානං, සකදාගාමිමග්ගෙන ඔළාරිකානං කිලෙසානං, අනාගාමිමග්ගෙන අණුසහගතානං කිලෙසානං, අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසානං පහානං සීලං, වෙරමණී, චෙතනා, සංවරො, අවීතික්කමො සීලං. එවරූපානි සීලානි චිත්තස්ස අවිප්පටිසාරාය සංවත්තන්ති, පාමොජ්ජාය සංවත්තන්ති, පීතියා සංවත්තන්ති, පස්සද්ධියා සංවත්තන්ති, සොමනස්සාය සංවත්තන්ති, ආසෙවනාය සංවත්තන්ති, භාවනාය සංවත්තන්ති, බහුලීකම්මාය සංවත්තන්ති, අලඞ්කාරාය සංවත්තන්ති, පරික්ඛාරාය සංවත්තන්ති, පරිවාරාය සංවත්තන්ති, පාරිපූරියා සංවත්තන්ති, එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තන්තී’’ති (පටි. ම. 1.41).

There are five aspects of virtue: the abandoning of taking life is virtue, abstention is virtue, volition is virtue, restraint is virtue, non-transgression is virtue. Virtue is the abandoning of taking what is not given, of sexual misconduct, of false speech, of divisive speech, of harsh speech, of idle chatter, of covetousness, of ill will, of wrong view; by renunciation, the abandoning of sensual desire; by non-ill will, the abandoning of ill will; by the perception of light, the abandoning of sloth and torpor; by non-distraction, the abandoning of restlessness; by the discrimination of phenomena, the abandoning of doubt; by knowledge, the abandoning of ignorance; by joy, the abandoning of discontent; by the first jhāna, the abandoning of the hindrances; by the second jhāna, the abandoning of applied thought and sustained thought; by the third jhāna, the abandoning of rapture; by the fourth jhāna, the abandoning of pleasure and pain; by the attainment of the base of infinite space, the abandoning of the perception of form, the perception of resistance, and the perception of diversity; by the attainment of the base of infinite consciousness, the abandoning of the perception of the base of infinite space; by the attainment of the base of nothingness, the abandoning of the perception of the base of infinite consciousness; by the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception, the abandoning of the perception of the base of nothingness; by contemplation of impermanence, the abandoning of the perception of permanence; by contemplation of suffering, the abandoning of the perception of pleasure; by contemplation of non-self, the abandoning of the perception of self; by contemplation of disenchantment, the abandoning of delight; by contemplation of dispassion, the abandoning of passion; by contemplation of cessation, the abandoning of origination; by contemplation of relinquishment, the abandoning of grasping; by contemplation of destruction, the abandoning of the perception of solidity; by contemplation of dissolution, the abandoning of accumulation; by contemplation of change, the abandoning of the perception of stability; by contemplation of the signless, the abandoning of signs; by contemplation of the desireless, the abandoning of desire; by contemplation of emptiness, the abandoning of insistence; by insight into phenomena with higher wisdom, the abandoning of insistence on taking things as essential; by knowledge and vision of things as they are, the abandoning of insistence on delusion; by contemplation of drawbacks, the abandoning of insistence on attachment; by contemplation of reflection, the abandoning of non-reflection; by contemplation of turning away, the abandoning of insistence on bondage; by the path of stream-entry, the abandoning of defilements rooted in fixed view; by the path of once-returning, the abandoning of gross defilements; by the path of non-returning, the abandoning of subtle defilements; by the path of arahantship, the abandoning of all defilements is virtue; abstention, volition, restraint, and non-transgression are also virtue. Such virtues conduce to non-remorse of mind, to delight, to rapture, to tranquility, to gladness, to cultivation, to development, to making much of, to adornment, to requisites, to accompaniment, to completion, to utter disenchantment, to dispassion, to cessation, to calm, to direct knowledge, to full enlightenment, to Nibbāna.

එත්ථ ච පහානන්ති කොචි ධම්මො නාම නත්ථි අඤ්ඤත්‍ර වුත්තප්පකාරානං පාණාතිපාතාදීනං අනුප්පාදමත්තතො. යස්මා පන තං තං පහානං තස්ස තස්ස කුසලධම්මස්ස පතිට්ඨානට්ඨෙන උපධාරණං හොති, විකම්පාභාවකරණෙන ච සමාදානං. තස්මා පුබ්බෙ වුත්තෙනෙව උපධාරණසමාධානසඞ්ඛාතෙන සීලනට්ඨෙන සීලන්ති වුත්තං. ඉතරෙ චත්තාරො ධම්මා තතො තතො වෙරමණිවසෙන, තස්ස තස්ස සංවරවසෙන, තදුභයසම්පයුත්තචෙතනාවසෙන, තං තං අවීතික්කමන්තස්ස අවීතික්කමනවසෙන ච චෙතසො පවත්තිසබ්භාවං සන්ධාය වුත්තා. සීලට්ඨො පන තෙසං පුබ්බෙ පකාසිතොයෙවාති. එවං පහානසීලාදිවසෙන පඤ්චවිධං.

Here, 'abandoning' is not some phenomenon apart from the mere non-arising of the aforementioned kinds, such as the taking of life. However, since that abandoning serves as the foundation for each corresponding wholesome state by way of upholding, and as a commitment by way of preventing wavering, it is therefore called 'virtue' in the sense of sīla as previously explained, which is characterized by upholding and commitment. The other four phenomena are stated with reference to the existence of mental activity: by way of abstaining from each, by way of restraining each, by way of the volition associated with both, and by way of the non-transgression of one who does not transgress in each instance. But the meaning of virtue for these has already been explained. Thus, it is fivefold, by way of virtue as abandoning and so on.

එත්තාවතා ච කිං සීලං? කෙනට්ඨෙන සීලං? කානස්ස ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි? කිමානිසංසං සීලං? කතිවිධං චෙතං සීලන්ති? ඉමෙසං පඤ්හානං විස්සජ්ජනං නිට්ඨිතං.

And with this, the explanation of these questions is concluded: What is virtue? In what sense is it virtue? What are its characteristic, function, manifestation, and proximate cause? What are the benefits of virtue? And how many kinds of virtue are there?

සීලසංකිලෙසවොදානං

The Defilement and Purification of Virtue

21. යං පන වුත්තං ‘‘කො චස්ස සංකිලෙසො, කිං වොදාන’’න්ති. තත්‍ර වදාම – ඛණ්ඩාදිභාවො සීලස්ස සංකිලෙසො, අඛණ්ඩාදිභාවො වොදානං. සො පන ඛණ්ඩාදිභාවො ලාභයසාදිහෙතුකෙන භෙදෙන ච සත්තවිධමෙථුනසංයොගෙන ච සඞ්ගහිතො.

21. But as it was said, 'What is its defilement, and what is its purification?' In this regard, we say: The state of being broken and so forth is the defilement of virtue; the state of being unbroken and so forth is its purification. That state of being broken and so forth is comprised of breaking due to gain, honor, and so forth, and by the seven kinds of sexual union.

තථා හි යස්ස සත්තසු ආපත්තික්ඛන්ධෙසු ආදිම්හි වා අන්තෙ වා සික්ඛාපදං භින්නං හොති, තස්ස සීලං පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො විය ඛණ්ඩං නාම [Pg.49] හොති. යස්ස පන වෙමජ්ඣෙ භින්නං, තස්ස මජ්ඣෙ ඡිද්දසාටකො විය ඡිද්දං නාම හොති. යස්ස පටිපාටියා ද්වෙ තීණි භින්නානි, තස්ස පිට්ඨියා වා කුච්ඡියා වා උට්ඨිතෙන විසභාගවණ්ණෙන කාළරත්තාදීනං අඤ්ඤතරසරීරවණ්ණා ගාවී විය සබලං නාම හොති. යස්ස අන්තරන්තරා භින්නානි, තස්ස අන්තරන්තරා විසභාගවණ්ණබින්දුවිචිත්‍රා ගාවී විය කම්මාසං නාම හොති. එවං තාව ලාභාදිහෙතුකෙන භෙදෙන ඛණ්ඩාදිභාවො හොති.

For example, if, among the seven groups of offenses, a training rule of someone is broken at the beginning or at the end, their virtue is called 'fragmented,' like a garment cut at the edge. If, however, it is broken in the middle, their virtue is called 'pierced,' like a garment with a hole in the middle. If two or three are broken in sequence, their virtue is called 'spotted,' like a cow of a certain body color, such as black or red, with a dissimilar color appearing on its back or belly. If they are broken intermittently, their virtue is called 'variegated,' like a cow speckled with spots of dissimilar color here and there. Thus, the state of being fragmented and so forth arises from breaking due to gain and so forth.

එවං සත්තවිධමෙථුනසංයොගවසෙන. වුත්තඤ්හි භගවතා –

The state of being broken and so forth also occurs by way of the seven kinds of sexual union. For it was said by the Blessed One—

‘‘ඉධ, බ්‍රාහ්මණ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා සම්මා බ්‍රහ්මචාරී පටිජානමානො න හෙව ඛො මාතුගාමෙන සද්ධිං ද්වයංද්වයසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, අපිච ඛො මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනං පරිමද්දනං න්හාපනං සම්බාහනං සාදියති, සො තදස්සාදෙති, තං නිකාමෙති, තෙන ච විත්තිං ආපජ්ජති, ඉදම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මචරියස්ස ඛණ්ඩම්පි ඡිද්දම්පි සබලම්පි කම්මාසම්පි. අයං වුච්චති, බ්‍රාහ්මණ, අපරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරති සංයුත්තො මෙථුනෙන සංයොගෙන, න පරිමුච්චති ජාතියා. ජරාය මරණෙන…පෙ… න පරිමුච්චති දුක්ඛස්මාති වදාමි.

“Here, brahmin, some ascetic or brahmin, while professing to live the holy life correctly, does not engage in sexual union with women, but still enjoys being anointed, massaged, bathed, and rubbed by women. He relishes that, delights in it, and finds satisfaction in it. This, too, brahmin, is a holy life that is fragmented, pierced, spotted, and variegated. This, brahmin, is called living an impure holy life, bound by sexual union, not freed from birth, aging, death… I say he is not freed from suffering.”

‘‘පුන චපරං, බ්‍රාහ්මණ, ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… පටිජානමානො න හෙව ඛො මාතුගාමෙන සද්ධිං ද්වයං ද්වයසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. නපි මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනං…පෙ… සාදියති. අපිච ඛො මාතුගාමෙන සද්ධිං සඤ්ජග්ඝති සංකීළති සංකෙලායති, සො තදස්සාදෙති…පෙ… න පරිමුච්චති දුක්ඛස්මාති වදාමි.

“Furthermore, brahmin, here some ascetic or brahmin... does not engage in sexual union with women, nor does he enjoy being anointed... by women. Yet he jokes, plays, and frolics with women. He relishes that... I say he is not freed from suffering.”

‘‘පුන චපරං, බ්‍රාහ්මණ, ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන සද්ධිං ද්වයං ද්වයසමාපත්තිං සමාපජ්ජති. නපි මාතුගාමස්ස උච්ඡාදනං…පෙ… සාදියති. නපි මාතුගාමෙන සද්ධිං සඤ්ජග්ඝති සංකීළති සංකෙලායති. අපිච ඛො මාතුගාමස්ස චක්ඛුනා චක්ඛුං උපනිජ්ඣායති පෙක්ඛති, සො තදස්සාදෙති…පෙ… න පරිමුච්චති දුක්ඛස්මාති වදාමි.

“Furthermore, brahmin, here some ascetic or brahmin... does not engage in sexual union with women. Nor does he enjoy being anointed... by women. Nor does he joke, play, or frolic with women. But he looks intently at a woman with his eyes and gazes at her, and he relishes that... I say he is not freed from suffering.”

‘‘පුන [Pg.50] චපරං, බ්‍රාහ්මණ, ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන… නපි මාතුගාමස්ස… නපි මාතුගාමෙන… නපි මාතුගාමස්ස…පෙ… පෙක්ඛති. අපිච ඛො මාතුගාමස්ස සද්දං සුණාති තිරොකුට්ටා වා තිරොපාකාරා වා හසන්තියා වා භණන්තියා වා ගායන්තියා වා රොදන්තියා වා, සො තදස්සාදෙති…පෙ… දුක්ඛස්මාති වදාමි.

“Furthermore, brahmin, here some ascetic or brahmin... does not engage in sexual union with women... nor does he look intently at a woman with his eyes and gaze at her. Yet he hears the sound of a woman from behind a wall or behind a fence, whether laughing, speaking, singing, or crying, and he relishes that... I say he is not freed from suffering.”

‘‘පුන චපරං, බ්‍රාහ්මණ, ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන… නපි මාතුගාමස්ස… නපි මාතුගාමෙන… නපි මාතුගාමස්ස…පෙ… රොදන්තියා වා. අපිච ඛො යානිස්ස තානි පුබ්බෙ මාතුගාමෙන සද්ධිං හසිතලපිතකීළිතානි, තානි අනුස්සරති, සො තදස්සාදෙති…පෙ… දුක්ඛස්මාති වදාමි.

“Furthermore, brahmin, here some ascetic or brahmin... does not engage in sexual union with women... nor does he hear the sound of a woman... crying. Yet he recalls his former laughter, talk, and play with women, and he relishes that... I say he is not freed from suffering.”

‘‘පුන චපරං, බ්‍රාහ්මණ, ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන…පෙ… නපි මාතුගාමස්ස…පෙ… නපි යානිස්ස තානි පුබ්බෙ මාතුගාමෙන සද්ධිං හසිතලපිතකීළිතානි, තානි අනුස්සරති. අපිච ඛො පස්සති ගහපතිං වා ගහපතිපුත්තං වා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතං සමඞ්ගීභූතං පරිචාරයමානං, සො තදස්සාදෙති…පෙ… දුක්ඛස්මාති වදාමි.

“Furthermore, brahmin, here some ascetic or brahmin... does not engage in sexual union with women... nor does he recall his former laughter, talk, and play with women. Yet he sees a householder or a householder’s son endowed with, possessed of, and enjoying the five cords of sensual pleasure, and he relishes that... I say he is not freed from suffering.”

‘‘පුන චපරං, බ්‍රාහ්මණ, ඉධෙකච්චො සමණො වා…පෙ… න හෙව ඛො මාතුගාමෙන…පෙ… නපි පස්සති ගහපතිං වා ගහපතිපුත්තං වා…පෙ… පරිචාරයමානං. අපිච ඛො අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරති ‘ඉමිනාහං සීලෙන වා වතෙන වා තපෙන වා බ්‍රහ්මචරියෙන වා දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’ති. සො තදස්සාදෙති, තං නිකාමෙති, තෙන ච විත්තිං ආපජ්ජති. ඉදම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මචරියස්ස ඛණ්ඩම්පි ඡිද්දම්පි සබලම්පි කම්මාසම්පී’’ති (අ. නි. 7.50).

“Furthermore, brahmin, here some ascetic or brahmin... does not engage in sexual union with women... nor does he see a householder or a householder’s son enjoying the five cords of sensual pleasure. But rather, aspiring to a certain group of gods, he lives the holy life, thinking, ‘By this virtue, or by this observance, or by this austerity, or by this holy life, may I become a god or some other deity!’ He savors that, longs for it, and attains satisfaction in it. This too, brahmin, is a holy life that is broken, holed, spotted, and blemished.”

එවං ලාභාදිහෙතුකෙන භෙදෙන ච සත්තවිධමෙථුනසංයොගෙන ච ඛණ්ඩාදිභාවො සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

Thus, it should be understood that the state of being broken, etc., is comprised of the breaking for the sake of gain and so forth, and by the seven kinds of sexual union.

අඛණ්ඩාදිභාවො පන සබ්බසො සික්ඛාපදානං අභෙදෙන, භින්නානඤ්ච සප්පටිකම්මානං පටිකම්මකරණෙන, සත්තවිධමෙථුනසංයොගාභාවෙන ච, අපරාය [Pg.51] ච ‘‘කොධො උපනාහො මක්ඛො පළාසො ඉස්සා මච්ඡරියං මායා සාථෙය්‍යං ථම්භො සාරම්භො මානො අතිමානො මදො පමාදො’’තිආදීනං පාපධම්මානං අනුප්පත්තියා, අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාසල්ලෙඛතාදීනඤ්ච ගුණානං උප්පත්තියා සඞ්ගහිතො.

The unbroken state, however, is comprised of complete adherence to the precepts without violation, of repairing what is broken by means of appropriate remedial action, of the absence of the seven kinds of sexual union, of the non-arising of evil qualities such as ‘anger, hostility, denigration, malice, envy, miserliness, hypocrisy, craftiness, stubbornness, presumption, conceit, arrogance, intoxication, and heedlessness,’ and of the arising of qualities such as having few wants, contentment, and the paring away of defilements.

යානි හි සීලානි ලාභාදීනම්පි අත්ථාය අභින්නානි, පමාදදොසෙන වා භින්නානිපි පටිකම්මකතානි, මෙථුනසංයොගෙහි වා කොධුපනාහාදීහි වා පාපධම්මෙහි අනුපහතානි, තානි සබ්බසො අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානීති වුච්චන්ති. තානියෙව භුජිස්සභාවකරණතො ච භුජිස්සානි, විඤ්ඤූහි පසත්ථත්තා විඤ්ඤුපසත්ථානි, තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨත්තා අපරාමට්ඨානි, උපචාරසමාධිං වා අප්පනාසමාධිං වා සංවත්තයන්තීති සමාධිසංවත්තනිකානි ච හොන්ති. තස්මා නෙසං එස ‘අඛණ්ඩාදිභාවො වොදාන’න්ති වෙදිතබ්බො.

Those virtues which, even for the sake of gain and so on, remain unbroken, or even if broken through the fault of heedlessness, are restored, or are not corrupted by sexual unions, anger, resentment, and other evil qualities—these are called unbroken, unpierced, unblemished, and unspotted. Because they make one free, they are called ‘freeing.’ Because they are praised by the wise, they are called ‘praised by the wise.’ Because they are not clung to through craving and wrong view, they are called ‘unclung to.’ And because they lead to access concentration or absorption concentration, they are called ‘conducive to concentration.’ Therefore, this quality of being unbroken and so on should be understood as ‘purification.’

තං පනෙතං වොදානං ද්වීහාකාරෙහි සම්පජ්ජති සීලවිපත්තියා ච ආදීනවදස්සනෙන, සීලසම්පත්තියා ච ආනිසංසදස්සනෙන. තත්ථ ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ආදීනවා දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා’’ති (දී. නි. 2.149; අ. නි. 5.213) එවමාදිසුත්තනයෙන සීලවිපත්තියා ආදීනවො දට්ඨබ්බො.

This purification, however, is accomplished in two ways: by seeing the danger in moral failure and by seeing the benefit in moral success. Herein, the danger in moral failure should be seen according to the method of the discourse beginning: "Monks, there are these five dangers for an immoral person, one who has failed in morality" (Dī. Ni. 2.149; A. Ni. 5.213).

අපිච දුස්සීලො පුග්ගලො දුස්සීල්‍යහෙතු අමනාපො හොති දෙවමනුස්සානං, අනනුසාසනීයො සබ්‍රහ්මචාරීනං, දුක්ඛිතො දුස්සීල්‍යගරහාසු, විප්පටිසාරී සීලවතං පසංසාසු, තාය ච පන දුස්සීල්‍යතාය සාණසාටකො විය දුබ්බණ්ණො හොති. යෙ ඛො පනස්ස දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්ති, තෙසං දීඝරත්තං අපායදුක්ඛාවහනතො දුක්ඛසම්ඵස්සො. යෙසං දෙය්‍යධම්මං පටිග්ගණ්හාති, තෙසං නමහප්ඵලකරණතො අප්පග්ඝො. අනෙකවස්සගණිකගූථකූපො විය දුබ්බිසොධනො. ඡවාලාතමිව උභතො පරිබාහිරො. භික්ඛුභාවං පටිජානන්තොපි අභික්ඛුයෙව ගොගණං අනුබන්ධගද්‍රභො විය. සතතුබ්බිග්ගො සබ්බවෙරිකපුරිසො විය. අසංවාසාරහො මතකළෙවරං විය. සුතාදිගුණයුත්තොපි සබ්‍රහ්මචාරීනං අපූජාරහො සුසානග්ගි විය බ්‍රාහ්මණානං. අභබ්බො විසෙසාධිගමෙ අන්ධො විය රූපදස්සනෙ. නිරාසො සද්ධම්මෙ චණ්ඩාලකුමාරකො විය රජ්ජෙ. සුඛිතොස්මීති මඤ්ඤමානොපි දුක්ඛිතොව අග්ගික්ඛන්ධපරියායෙ වුත්තදුක්ඛභාගිතාය.

Furthermore, an immoral person, on account of his immorality, is displeasing to gods and humans, not amenable to instruction from his fellows in the holy life, afflicted when his immorality is censured, and remorseful when the virtuous are praised. Because of that immorality, he becomes of poor appearance like a hempen cloth. He is of painful contact to those who follow his example, bringing them suffering in the lower realms for a long time. He is of little worth to those whose offerings he accepts, as he does not make them of great fruit. He is as hard to purify as a cesspool of excrement accumulated over many years. Like a firebrand from a funeral pyre, he is excluded from both sides. Even while claiming to be a bhikkhu, he is no true bhikkhu, but is like a donkey following a herd of cattle. He is ever agitated, like a man who is an enemy to all. He is unfit for communion, like a corpse. Though endowed with learning and other qualities, he is unworthy of veneration by his fellows in the holy life, like a charnel ground fire for brahmins. He is incapable of attaining distinction, like a blind man in seeing forms. He is without hope in the true Dhamma, like an outcaste boy regarding kingship. Though he may think, 'I am happy,' he is truly miserable, being a partaker of the suffering spoken of in the Discourse on the Mass of Fire.

දුස්සීලානඤ්හි [Pg.52] පඤ්චකාමගුණපරිභොගවන්දනමානනාදිසුඛස්සාදගධිතචිත්තානං තප්පච්චයං අනුස්සරණමත්තෙනාපි හදයසන්තාපං ජනයිත්වා උණ්හලොහිතුග්ගාරප්පවත්තනසමත්ථං අතිකටුකං දුක්ඛං දස්සෙන්තො සබ්බාකාරෙන පච්චක්ඛකම්මවිපාකො භගවා ආහ –

Indeed, to show the extremely bitter suffering of the immoral—whose minds are greedy for the taste of happiness from enjoying the five strands of sensual pleasure, from homage, veneration, and so forth—a suffering capable of causing the vomiting of hot blood, generated by the heart-burning that arises even from the mere recollection of that cause, the Blessed One, who in every way directly perceived the result of kamma, said:

‘‘පස්සථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, අමුං මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං ආදිත්තං සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූත’න්ති? එවං, භන්තෙති. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං අමුං මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං ආදිත්තං සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූතං ආලිඞ්ගෙත්වා උපනිසීදෙය්‍ය වා උපනිපජ්ජෙය්‍ය වා, යං ඛත්තියකඤ්ඤං වා බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤං වා ගහපතිකඤ්ඤං වා මුදුතලුනහත්ථපාදං ආලිඞ්ගෙත්වා උපනිසීදෙය්‍ය වා උපනිපජ්ජෙය්‍ය වාති. එතදෙව, භන්තෙ, වරං යං ඛත්තියකඤ්ඤං වා…පෙ… උපනිපජ්ජෙය්‍ය වා. දුක්ඛං හෙතං, භන්තෙ, යං අමුං මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං…පෙ… උපනිපජ්ජෙය්‍ය වාති. ආරොචයාමි වො, භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො, භික්ඛවෙ, යථා එතදෙව තස්ස වරං දුස්සීලස්ස පාපධම්මස්ස අසුචිසඞ්කස්සරසමාචාරස්ස පටිච්ඡන්නකම්මන්තස්ස අස්සමණස්ස සමණපටිඤ්ඤස්ස අබ්‍රහ්මචාරිස්ස බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤස්ස අන්තොපූතිකස්ස අවස්සුතස්ස කසම්බුජාතස්ස යං අමුං මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං…පෙ… උපනිපජ්ජෙය්‍ය වා. තං කිස්ස හෙතු? තතොනිදානං හි සො, භික්ඛවෙ, මරණං වා නිගච්ඡෙය්‍ය මරණමත්තං වා දුක්ඛං, න ත්වෙව තප්පච්චයා කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජෙය්‍යා’’ති (අ. නි. 7.72).

“Bhikkhus, do you see that great mass of fire, blazing, flaming, and glowing?” “Yes, venerable sir.” “What do you think, bhikkhus? Which would be better—to embrace and sit or lie down beside that great mass of fire, blazing, flaming, and glowing, or to embrace and sit or lie down beside a khattiya maiden, a brahmin maiden, or a householder's maiden with soft, tender hands and feet?” “Venerable sir, it would be better to embrace and sit or lie down beside a khattiya maiden, a brahmin maiden, or a householder's maiden with soft, tender hands and feet. For it is painful, venerable sir, to embrace and sit or lie down beside that great mass of fire, blazing, flaming, and glowing.” “I declare to you, bhikkhus, I make known to you, that for an immoral person—of evil nature, of impure and dubious conduct, with secret deeds, not an ascetic but one who claims to be an ascetic, not a celibate but one who claims to be a celibate, rotten within, oozing with desire, having become like rubbish—it would indeed be better to embrace and sit or lie down beside that great mass of fire, blazing, flaming, and glowing. For what reason? Because of that, bhikkhus, he might meet with death or suffering equal to death, but not on that account would he, with the breakup of the body, after death, be reborn in a state of misery, a bad destination, a lower realm, in hell.”

එවං අග්ගික්ඛන්ධුපමාය ඉත්ථිපටිබද්ධපඤ්චකාමගුණපරිභොගපච්චයං දුක්ඛං දස්සෙත්වා එතෙනෙව උපායෙන –

Thus, having shown the suffering caused by indulgence in the five strands of sensual pleasure connected with women through the simile of a mass of fire, in this same way—

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං බලවා පුරිසො දළ්හාය වාළරජ්ජුයා උභො ජඞ්ඝා වෙඨෙත්වා ඝංසෙය්‍ය, සා ඡවිං ඡින්දෙය්‍ය, ඡවිං ඡෙත්වා චම්මං ඡින්දෙය්‍ය, චම්මං ඡෙත්වා මංසං ඡින්දෙය්‍ය, මංසං ඡෙත්වා න්හාරුං ඡින්දෙය්‍ය, න්හාරුං ඡෙත්වා අට්ඨිං ඡින්දෙය්‍ය, අට්ඨිං ඡෙත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච තිට්ඨෙය්‍ය, යං වා ඛත්තියමහාසාලානං [Pg.53] වා බ්‍රාහ්මණමහාසාලානං වා ගහපතිමහාසාලානං වා අභිවාදනං සාදියෙය්‍යා’’ති ච.

“What do you think, bhikkhus? Which would be better: that a strong man should bind both shins with a strong horsehair rope and rub them, so that it cuts through the outer skin; and having cut through the outer skin, it cuts through the inner skin; and having cut through the inner skin, it cuts through the flesh; and having cut through the flesh, it cuts through the sinews; and having cut through the sinews, it cuts through the bone; and having cut through the bone, it should strike the bone marrow and stop there; or that one should consent to the homage of wealthy khattiyas, wealthy brahmins, or wealthy householders?”

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං බලවා පුරිසො තිණ්හාය සත්තියා තෙලධොතාය පච්චොරස්මිං පහරෙය්‍ය, යං වා ඛත්තියමහාසාලානං වා බ්‍රාහ්මණමහාසාලානං වා ගහපතිමහාසාලානං වා අඤ්ජලිකම්මං සාදියෙය්‍යා’’ති ච.

“What do you think, bhikkhus? Which would be better: that a strong man should strike one on the chest with a sharp, oil-polished spear, or that one should consent to the gesture of reverence from wealthy khattiyas, wealthy brahmins, or wealthy householders?”

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං බලවා පුරිසො තත්තෙන අයොපට්ටෙන ආදිත්තෙන සම්පජ්ජලිතෙන සජොතිභූතෙන කායං සම්පලිවෙඨෙය්‍ය, යං වා ඛත්තියමහාසාලානං වා බ්‍රාහ්මණමහාසාලානං වා ගහපතිමහාසාලානං වා සද්ධාදෙය්‍යං චීවරං පරිභුඤ්ජෙය්‍යා’’ති ච.

“What do you think, bhikkhus? Which would be better: that a strong man should wrap one's body with a hot iron plate—blazing, flaming, and glowing—or that one should use robes given in faith by wealthy khattiyas, wealthy brahmins, or wealthy householders?”

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං බලවා පුරිසො තත්තෙන අයොසඞ්කුනා ආදිත්තෙන සම්පජ්ජලිතෙන සජොතිභූතෙන මුඛං විවරිත්වා තත්තං ලොහගුළං ආදිත්තං සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූතං මුඛෙ පක්ඛිපෙය්‍ය, තං තස්ස ඔට්ඨම්පි ඩහෙය්‍ය, මුඛම්පි, ජිව්හම්පි, කණ්ඨම්පි, උදරම්පි ඩහෙය්‍ය, අන්තම්පි අන්තගුණම්පි ආදාය අධොභාගං නික්ඛමෙය්‍ය, යං වා ඛත්තිය… බ්‍රාහ්මණ… ගහපතිමහාසාලානං වා සද්ධාදෙය්‍යං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජෙය්‍යා’’ති ච.

“What do you think, bhikkhus? Which would be better: that a strong man, having opened one’s mouth with a red-hot iron pincer—blazing, flaming, and glowing—were to thrust a red-hot iron ball—blazing, flaming, and glowing—into one’s mouth? It would burn one’s lips, mouth, tongue, throat, and stomach, and taking with it the intestines and mesentery, would exit from the lower part. Or that one were to partake of the almsfood given in faith by wealthy khattiyas, wealthy brahmins, or wealthy householders?”

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං බලවා පුරිසො සීසෙ වා ගහෙත්වා ඛන්ධෙ වා ගහෙත්වා තත්තං අයොමඤ්චං වා අයොපීඨං වා ආදිත්තං සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූතං අභිනිසීදාපෙය්‍ය වා අභිනිපජ්ජාපෙය්‍ය වා, යං වා ඛත්තිය… බ්‍රාහ්මණ… ගහපතිමහාසාලානං වා සද්ධාදෙය්‍යං මඤ්චපීඨං පරිභුඤ්ජෙය්‍යා’’ති ච.

“What do you think, bhikkhus? Which would be better: that a strong man, seizing one by the head or shoulders, were to force one to sit or lie upon a red-hot iron couch or seat—blazing, flaming, and glowing; or that one were to use a couch or seat given in faith by wealthy khattiyas, wealthy brahmins, or wealthy householders?”

‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, කතමං නු ඛො වරං යං බලවා පුරිසො උද්ධංපාදං අධොසිරං ගහෙත්වා තත්තාය අයොකුම්භියා පක්ඛිපෙය්‍ය ආදිත්තාය සම්පජ්ජලිතාය සජොතිභූතාය[Pg.54], සො තත්ථ ඵෙණුද්දෙහකං පච්චමානො සකිම්පි උද්ධං ගච්ඡෙය්‍ය, සකිම්පි අධො ගච්ඡෙය්‍ය, සකිම්පි තිරියං ගච්ඡෙය්‍ය, යං වා ඛත්තිය… බ්‍රාහ්මණ… ගහපතිමහාසාලානං වා සද්ධාදෙය්‍යං විහාරං පරිභුඤ්ජෙය්‍යා’’ති චාති (අ. නි. 7.72).

“What do you think, monks? Which is better—that a strong man, having seized him with feet up and head down, were to plunge him into a red-hot iron cauldron, ablaze, flaming, and glowing, where he would be cooked, emitting foam, sometimes rising up, sometimes going down, sometimes moving sideways; or that one were to enjoy a dwelling given in faith by nobles, brahmins, or wealthy householders?”

ඉමාහි වාළරජ්ජුතිණ්හසත්තිඅයොපට්ටඅයොගුළඅයොමඤ්චඅයොපීඨඅයොකුම්භීඋපමාහි අභිවාදනඅඤ්ජලිකම්මචීවරපිණ්ඩපාතමඤ්චපීඨවිහාරපරිභොගපච්චයං දුක්ඛං දස්සෙසි. තස්මා –

Through these similes—the horse-hair rope, the sharp spear, the iron plate, the iron ball, the iron bed, the iron seat, and the iron cauldron—he showed the suffering that is contingent upon the enjoyment of respectful greetings, reverential salutations, robes, almsfood, beds, seats, and dwellings. Therefore:

අග්ගික්ඛන්ධාලිඞ්ගනදුක්ඛාධිකදුක්ඛකටුකඵලං;

අවිජහතො කාමසුඛං, සුඛං කුතො භින්නසීලස්ස.

For one who does not abandon sensual pleasure, the fruit is bitter suffering, exceeding the pain of embracing a mass of fire; for one of broken virtue, whence is happiness?

අභිවාදනසාදියනෙ, කිං නාම සුඛං විපන්නසීලස්ස;

දළ්හවාළරජ්ජුඝංසනදුක්ඛාධිකදුක්ඛභාගිස්ස.

In delighting in reverential homage, what happiness is there for one whose virtue has failed, for one who partakes of suffering exceeding the pain of being rubbed by a strong horse-hair rope?

සද්ධානමඤ්ජලිකම්මසාදියනෙ කිං සුඛං අසීලස්ස;

සත්තිප්පහාරදුක්ඛාධිමත්තදුක්ඛස්ස යංහෙතු.

In delighting in the reverential gestures of the faithful, what happiness is there for the immoral, for whom this is a cause of suffering far exceeding the pain of a spear thrust?

චීවරපරිභොගසුඛං, කිං නාම අසංයතස්ස;

යෙන චිරං අනුභවිතබ්බො, නිරයෙ ජලිතඅයොපට්ටසම්ඵස්සො.

The pleasure of using robes—what is it for the unrestrained, by which one must long endure contact with blazing iron sheets in hell?

මධුරොපි පිණ්ඩපාතො, හලාහලවිසූපමො අසීලස්ස;

ආදිත්තා ගිලිතබ්බා, අයොගුළා යෙන චිරරත්තං.

Even sweet almsfood is like deadly poison to the immoral, by which one must swallow blazing iron balls for a long time.

සුඛසම්මතොපි දුක්ඛො, අසීලිනො මඤ්චපීඨපරිභොගො;

යං බාධිස්සන්ති චිරං, ජලිතඅයොමඤ්චපීඨානි.

Even what is considered pleasant, the use of beds and seats, is suffering for the immoral, who will long be tormented by beds and seats of blazing iron.

දුස්සීලස්ස විහාරෙ, සද්ධාදෙය්‍යම්හි කා නිවාස රති;

ජලිතෙසු නිවසිතබ්බං, යෙන අයොකුම්භිමජ්ඣෙසු.

For the immoral one, what delight is there in dwelling in a monastery given in faith, who must dwell amidst blazing iron cauldrons?

සඞ්කසරසමාචාරො, කසම්බුජාතො අවස්සුතො පාපො;

අන්තොපූතීති ච යං, නින්දන්තො ආහ ලොකගරු.

“He whose conduct is like a cesspool, born of defilement, corrupt, and wicked, is inwardly rotten”—so the Teacher of the world declared in censure.

ධී ජීවිතං අසඤ්ඤතස්ස, තස්ස සමණජනවෙසධාරිස්ස;

අස්සමණස්ස උපහතං, ඛතමත්තානං වහන්තස්ස.

Fie on the life of the unrestrained, of him who wears the guise of an ascetic but is no ascetic, bearing a ruined and wounded self.

ගූථං [Pg.55] විය කුණපං විය, මණ්ඩනකාමා විවජ්ජයන්තීධ;

යං නාම සීලවන්තො, සන්තො කිං ජීවිතං තස්ස.

Just as those fond of adornment shun excrement or a corpse, so do the virtuous and peaceful shun him. Indeed, what is the life of such a one?

සබ්බභයෙහි අමුත්තො, මුත්තො සබ්බෙහි අධිගමසුඛෙහි;

සුපිහිතසග්ගද්වාරො, අපායමග්ගං සමාරූළ්හො.

Not freed from all fears, deprived of all the happiness of attainment, with the gates of heaven firmly shut, he has ascended the path to the woeful states.

කරුණාය වත්ථුභූතො, කාරුණිකජනස්ස නාම කො අඤ්ඤො;

දුස්සීලසමො දුස්සී, ලතාය ඉති බහුවිධා දොසාති.

Indeed, who else is an object of compassion for compassionate people than one like the immoral person? Thus, the faults of immorality are manifold.

එවමාදිනා පච්චවෙක්ඛණෙන සීලවිපත්තියං ආදීනවදස්සනං වුත්තප්පකාරවිපරීතතො සීලසම්පත්තියා ආනිසංසදස්සනඤ්ච වෙදිතබ්බං. අපිච –

By such reflection, the danger in the failure of virtue should be seen, and by the opposite of the way described, the benefit in the accomplishment of virtue should be understood. Furthermore:

තස්ස පාසාදිකං හොති, පත්තචීවරධාරණං;

පබ්බජ්ජා සඵලා තස්ස, යස්ස සීලං සුනිම්මලං.

For him whose virtue is perfectly pure, the bearing of the bowl and robes is inspiring, and his going forth is fruitful.

අත්තානුවාදාදිභයං, සුද්ධසීලස්ස භික්ඛුනො;

අන්ධකාරං විය රවිං, හදයං නාවගාහති.

The fear of self-reproach and so forth does not enter the heart of a monk of pure virtue, just as darkness does not enter the sun.

සීලසම්පත්තියා භික්ඛු, සොභමානො තපොවනෙ;

පභාසම්පත්තියා චන්දො, ගගනෙ විය සොභති.

A monk, shining with the accomplishment of virtue in the ascetic’s grove, is as beautiful as the moon shining in the sky with the accomplishment of light.

කායගන්ධොපි පාමොජ්ජං, සීලවන්තස්ස භික්ඛුනො;

කරොති අපි දෙවානං, සීලගන්ධෙ කථාව කා.

Even the bodily fragrance of a virtuous monk brings joy to the devas; what then is there to say of the fragrance of his virtue?

සබ්බෙසං ගන්ධජාතානං, සම්පත්තිං අභිභුය්‍යති;

අවිඝාතී දිසා සබ්බා, සීලගන්ධො පවායති.

The fragrance of virtue surpasses the excellence of all kinds of fragrances; unhindered, the fragrance of virtue wafts in all directions.

අප්පකාපි කතා කාරා, සීලවන්තෙ මහප්ඵලා;

හොන්තීති සීලවා හොති, පූජාසක්කාරභාජනං.

Even small deeds done for the virtuous become of great fruit; thus, the virtuous one becomes a worthy recipient of homage and offerings.

සීලවන්තං න බාධන්ති, ආසවා දිට්ඨධම්මිකා;

සම්පරායිකදුක්ඛානං, මූලං ඛනති සීලවා.

The taints pertaining to this present life do not afflict the virtuous one; the virtuous one digs up the root of suffering in future lives.

යා මනුස්සෙසු සම්පත්ති, යා ච දෙවෙසු සම්පදා;

න සා සම්පන්නසීලස්ස, ඉච්ඡතො හොති දුල්ලභා.

Whatever prosperity there is among humans, and whatever success among the devas, is not difficult for one accomplished in virtue to attain, should he desire it.

අච්චන්තසන්තා පන යා, අයං නිබ්බානසම්පදා;

මනො සම්පන්නසීලස්ස, තමෙව අනුධාවති.

The mind of one accomplished in virtue, however, runs towards that very accomplishment of Nibbāna, which is supremely peaceful.

සබ්බසම්පත්තිමූලම්හි[Pg.56], සීලම්හි ඉති පණ්ඩිතො;

අනෙකාකාරවොකාරං, ආනිසංසං විභාවයෙති.

Thus, the wise one should discern the benefit in virtue—the root of all attainments—which is of many kinds and forms.

එවඤ්හි විභාවයතො සීලවිපත්තිතො උබ්බිජ්ජිත්වා සීලසම්පත්තිනින්නං මානසං හොති. තස්මා යථාවුත්තං ඉමං සීලවිපත්තියා ආදීනවං ඉමඤ්ච සීලසම්පත්තියා ආනිසංසං දිස්වා සබ්බාදරෙන සීලං වොදාපෙතබ්බන්ති.

Indeed, for one who discerns in this way, the mind recoils from the failure of virtue and inclines towards the accomplishment of virtue. Therefore, having seen this danger of the failure of virtue and this benefit of the accomplishment of virtue as stated, one should purify virtue with all respect.

එත්තාවතා ච ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො’’ති ඉමිස්සා ගාථාය සීලසමාධිපඤ්ඤාමුඛෙන දෙසිතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ සීලං තාව පරිදීපිතං හොති.

And thus far, in the Path of Purification, which is expounded by way of virtue, concentration, and wisdom, virtue has been elucidated through this verse: “A wise person established in virtue.”

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, made for the joy of good people,

සීලනිද්දෙසො නාම පඨමො පරිච්ඡෙදො.

The First Chapter, called the Exposition of Virtue.

2. ධුතඞ්ගනිද්දෙසො

2. Exposition of the Ascetic Practices

22. ඉදානි [Pg.57] යෙහි අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාදීහි ගුණෙහි වුත්තප්පකාරස්ස සීලස්ස වොදානං හොති, තෙ ගුණෙ සම්පාදෙතුං යස්මා සමාදින්නසීලෙන යොගිනා ධුතඞ්ගසමාදානං කාතබ්බං. එවඤ්හිස්ස අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාසල්ලෙඛපවිවෙකාපචයවීරියාරම්භසුභරතාදිගුණසලිලවික්ඛාලිතමලං සීලඤ්චෙව සුපරිසුද්ධං භවිස්සති, වතානි ච සම්පජ්ජිස්සන්ති. ඉති අනවජ්ජසීලබ්බතගුණපරිසුද්ධසබ්බසමාචාරො පොරාණෙ අරියවංසත්තයෙ පතිට්ඨාය චතුත්ථස්ස භාවනාරාමතාසඞ්ඛාතස්ස අරියවංසස්ස අධිගමාරහො භවිස්සති. තස්මා ධුතඞ්ගකථං ආරභිස්සාම.

22. Now, since the purification of virtue of the kind described comes about by means of such qualities as fewness of wishes, contentment, and so forth, a yogin who has undertaken virtue should undertake the ascetic practices in order to bring about those qualities. For in this way, his virtue—its defilement washed away by the water of such qualities as fewness of wishes, contentment, effacement, seclusion, non-accumulation, arousal of energy, and ease of maintenance—will become thoroughly purified, and his observances will be fulfilled. Thus, with all his conduct purified by the quality of blameless virtue and observances, established in the three ancient noble lineages, he will become worthy of attaining the fourth noble lineage, known as delight in meditative cultivation. Therefore, we shall begin the discourse on the ascetic practices.

භගවතා හි පරිච්චත්තලොකාමිසානං කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛානං අනුලොමපටිපදංයෙව ආරාධෙතුකාමානං කුලපුත්තානං තෙරසධුතඞ්ගානි අනුඤ්ඤාතානි. සෙය්‍යථිදං – පංසුකූලිකඞ්ගං, තෙචීවරිකඞ්ගං, පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං, සපදානචාරිකඞ්ගං, එකාසනිකඞ්ගං, පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං, ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගං, ආරඤ්ඤිකඞ්ගං, රුක්ඛමූලිකඞ්ගං, අබ්භොකාසිකඞ්ගං, සොසානිකඞ්ගං, යථාසන්ථතිකඞ්ගං, නෙසජ්ජිකඞ්ගන්ති. තත්ථ –

Indeed, the Blessed One has permitted thirteen ascetic practices for sons of good families who have abandoned worldly allurements, are indifferent to body and life, and wish to accomplish the conforming practice. They are as follows: the rag-robe-wearer's practice, the triple-robe-wearer's practice, the alms-food-eater's practice, the house-to-house-wanderer's practice, the one-sessioner's practice, the bowl-food-eater's practice, the later-food-refuser's practice, the forest-dweller's practice, the tree-root-dweller's practice, the open-air-dweller's practice, the charnel-ground-dweller's practice, the any-lodging-user's practice, and the sitter's practice. Therein—

අත්ථතො ලක්ඛණාදීහි, සමාදානවිධානතො;

පභෙදතො භෙදතො ච, තස්ස තස්සානිසංසතො.

By meaning, by characteristic, and so forth; by the method of undertaking; by classification and by breaking; and by the benefits of each.

කුසලත්තිකතො චෙව, ධුතාදීනං විභාගතො;

සමාසබ්‍යාසතො චාපි, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

And from the wholesome triad, by the classification of the ascetic practices and so forth, and also by concise and extended explanation, the determination is to be understood.

23. තත්ථ අත්ථතොති තාව රථිකසුසානසඞ්කාරකූටාදීනං යත්ථ කත්ථචි පංසූනං උපරි ඨිතත්තා අබ්භුග්ගතට්ඨෙන තෙසු තෙසු පංසුකූලමිවාති පංසුකූලං, අථ වා පංසු විය කුච්ඡිතභාවං උලතීති පංසුකූලං, කුච්ඡිතභාවං ගච්ඡතීති වුත්තං හොති. එවං ලද්ධනිබ්බචනස්ස පංසුකූලස්ස ධාරණං පංසුකූලං, තං සීලමස්සාති පංසුකූලිකො. පංසුකූලිකස්ස අඞ්ගං පංසුකූලිකඞ්ගං. අඞ්ගන්ති කාරණං වුච්චති. තස්මා යෙන සමාදානෙන සො පංසුකූලිකො හොති, තස්සෙතං අධිවචනන්ති වෙදිතබ්බං.

23. Herein, first, as to meaning: because it stands upon dust anywhere on roads, in cemeteries, on rubbish heaps, and so forth, and is thus prominent like a dust-heap, it is called 'paṃsukūla.' Alternatively, because it goes to a foul state like dust, it is 'paṃsukūla'; that is to say, it becomes foul. The wearing of a 'paṃsukūla' (rag-robe), which has this etymology, is also called 'paṃsukūla.' One for whom that is his practice is a 'paṃsukūlika.' The factor of a 'paṃsukūlika' is the 'paṃsukūlikaṅga.' The word 'aṅga' is used in the sense of 'cause.' Therefore, it should be understood that this is a designation for the undertaking by which one becomes a 'paṃsukūlika.'

එතෙනෙව නයෙන සඞ්ඝාටිඋත්තරාසඞ්ගඅන්තරවාසකසඞ්ඛාතං තිචීවරං සීලමස්සාති තෙචීවරිකො. තෙචීවරිකස්ස අඞ්ගං තෙචීවරිකඞ්ගං.

By this same method, one for whom the three robes—namely the double-robe, the upper robe, and the inner robe—are his practice is a 'tecīvariko' (triple-robe wearer). The factor of a 'tecīvariko' is the 'tecīvarikaṅga' (triple-robe-wearer's practice).

භික්ඛාසඞ්ඛාතානං [Pg.58] පන ආමිසපිණ්ඩානං පාතොති පිණ්ඩපාතො, පරෙහි දින්නානං පිණ්ඩානං පත්තෙ නිපතනන්ති වුත්තං හොති. තං පිණ්ඩපාතං උඤ්ඡති තං තං කුලං උපසඞ්කමන්තො ගවෙසතීති පිණ්ඩපාතිකො. පිණ්ඩාය වා පතිතුං වතමෙතස්සාති පිණ්ඩපාතී, පතිතුන්ති චරිතුං, පිණ්ඩපාතී එව පිණ්ඩපාතිකො. පිණ්ඩපාතිකස්ස අඞ්ගං පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං.

Now, 'piṇḍapāta' is the falling of lumps of material food designated as alms; that is to say, the falling into the bowl of lumps given by others. One who seeks that alms-food, approaching family after family, is a 'piṇḍapātiko.' Or, one whose vow it is to go for alms is a 'piṇḍapātī'; 'to go' means to wander. A 'piṇḍapātī' is just a 'piṇḍapātiko.' The factor of a 'piṇḍapātika' is the 'piṇḍapātikaṅga.'

දානං වුච්චති අවඛණ්ඩනං, අපෙතං දානතොති අපදානං, අනවඛණ්ඩනන්ති අත්ථො. සහ අපදානෙන සපදානං, අවඛණ්ඩනරහිතං අනුඝරන්ති වුත්තං හොති. සපදානං චරිතුං ඉදමස්ස සීලන්ති සපදානචාරී, සපදානචාරී එව සපදානචාරිකො. තස්ස අඞ්ගං සපදානචාරිකඞ්ගං.

'Dāna' is said to be 'breaking off.' 'Apadāna' is 'without breaking off'; the meaning is 'uninterrupted.' 'Sapadāna' is 'with non-breaking'; that is to say, from house to house without interruption. One for whom it is his practice to wander without interruption is a 'sapadānacārī'; a 'sapadānacārī' is just a 'sapadānacāriko.' His factor is the 'sapadānacārikaṅga.'

එකාසනෙ භොජනං එකාසනං, තං සීලමස්සාති එකාසනිකො. තස්ස අඞ්ගං එකාසනිකඞ්ගං.

Eating in one sitting is 'ekāsana.' One for whom that is his practice is an 'ekāsaniko.' His factor is the 'ekāsanikaṅga.'

දුතියභාජනස්ස පටික්ඛිත්තත්තා කෙවලං එකස්මිංයෙව පත්තෙ පිණ්ඩො පත්තපිණ්ඩො. ඉදානි පත්තපිණ්ඩගහණෙ පත්තපිණ්ඩසඤ්ඤං කත්වා පත්තපිණ්ඩො සීලමස්සාති පත්තපිණ්ඩිකො. තස්ස අඞ්ගං පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං.

Because a second vessel is rejected, the alms-food in only one bowl is 'pattapiṇḍa.' Now, applying the designation 'pattapiṇḍa' to the act of eating from a single bowl, one for whom that is his practice is a 'pattapiṇḍika.' The factor of such a one is the 'pattapiṇḍikaṅga.'

ඛලූති පටිසෙධනත්ථෙ නිපාතො. පවාරිතෙන සතා පච්ඡා ලද්ධං භත්තං පච්ඡාභත්තං නාම, තස්ස පච්ඡාභත්තස්ස භොජනං පච්ඡාභත්තභොජනං, තස්මිං පච්ඡාභත්තභොජනෙ පච්ඡාභත්තසඤ්ඤං කත්වා පච්ඡාභත්තං සීලමස්සාති පච්ඡාභත්තිකො. න පච්ඡාභත්තිකො ඛලුපච්ඡාභත්තිකො. සමාදානවසෙන පටික්ඛිත්තාතිරිත්තභොජනස්සෙතං නාමං. අට්ඨකථායං පන වුත්තං ඛලූති එකො සකුණො. සො මුඛෙන ඵලං ගහෙත්වා තස්මිං පතිතෙ පුන අඤ්ඤං න ඛාදති. තාදිසො අයන්ති ඛලුපච්ඡාභත්තිකො. තස්ස අඞ්ගං ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගං.

'Khalu' is a particle in the sense of prohibition. Food obtained afterwards by one who has indicated satisfaction is called 'pacchābhatta.' The eating of that 'pacchābhatta' is 'pacchābhattabhojana.' Applying the designation 'pacchābhatta' to the eating of that later food, one for whom that is his practice is a 'pacchābhattika.' One who is not a 'pacchābhattika' is a 'khalupacchābhattika.' This is the designation for one who has rejected extra food by way of undertaking the practice. In the commentary, however, it is said: 'Khalu' is a certain bird. Having taken a fruit in its beak, if that fruit falls, it does not eat another. One who is like that is a 'khalupacchābhattika.' The factor of such a one is the 'khalupacchābhattikaṅga.'

අරඤ්ඤෙ නිවාසො සීලමස්සාති ආරඤ්ඤිකො. තස්ස අඞ්ගං ආරඤ්ඤිකඞ්ගං.

One for whom dwelling in the forest is his practice is a forest-dweller ('āraññika'). The factor of such a one is the 'āraññikaṅga.'

රුක්ඛමූලෙ නිවාසො රුක්ඛමූලං, තං සීලමස්සාති රුක්ඛමූලිකො. රුක්ඛමූලිකස්ස අඞ්ගං රුක්ඛමූලිකඞ්ගං. අබ්භොකාසිකසොසානිකඞ්ගෙසුපි එසෙව නයො.

Dwelling at the root of a tree is 'rukkhamūla.' One for whom that is his practice is a 'rukkhamūliko.' The factor of a 'rukkhamūliko' is the 'rukkhamūlikaṅga.' This same method applies also to the open-air dweller's factor ('abbhokāsikaṅga') and the charnel-ground dweller's factor ('sosānikaṅga').

යදෙව [Pg.59] සන්ථතං යථාසන්ථතං, ඉදං තුය්හං පාපුණාතීති එවං පඨමං උද්දිට්ඨසෙනාසනස්සෙතං අධිවචනං. තස්මිං යථාසන්ථතෙ විහරිතුං සීලමස්සාති යථාසන්ථතිකො. තස්ස අඞ්ගං යථාසන්ථතිකඞ්ගං.

'Yathāsanthata' means 'just as it is spread out.' This is the designation for a lodging assigned first with the words, 'This falls to you.' One for whom it is his practice to dwell in that which is 'as spread out' is a 'yathāsanthatiko.' The factor of such a one is the 'yathāsanthatikaṅga.'

සයනං පටික්ඛිපිත්වා නිසජ්ජාය විහරිතුං සීලමස්සාති නෙසජ්ජිකො. තස්ස අඞ්ගං නෙසජ්ජිකඞ්ගං.

Having rejected lying down, one for whom it is his practice to dwell in the sitting posture is a 'nesajjiko' (a sitter). The factor of such a one is the 'nesajjikaṅga.'

සබ්බානෙව පනෙතානි තෙන තෙන සමාදානෙන ධුතකිලෙසත්තා ධුතස්ස භික්ඛුනො අඞ්ගානි, කිලෙසධුනනතො වා ධුතන්ති ලද්ධවොහාරං ඤාණං අඞ්ගං එතෙසන්ති ධුතඞ්ගානි. අථ වා ධුතානි ච තානි පටිපක්ඛනිද්ධුනනතො අඞ්ගානි ච පටිපත්තියාතිපි ධුතඞ්ගානි. එවං තාවෙත්ථ අත්ථතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

Moreover, all these are factors of a monk who is 'one who has shaken off' ('dhuta') because he has shaken off defilements by means of this or that undertaking. Or, they are 'dhutaṅgas' because knowledge—which has received the designation 'dhuta' from its shaking off of defilements—is a factor ('aṅga') of them. Alternatively, they are also 'dhutaṅgas' because they are both 'dhuta' (things that shake off), due to their shaking off of opposing states, and they are 'aṅgas' (factors) of the practice. Thus, the analysis here is to be understood in terms of its meaning.

සබ්බානෙව පනෙතානි සමාදානචෙතනාලක්ඛණානි. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘යො සමාදියති, සො පුග්ගලො. යෙන සමාදියති, චිත්තචෙතසිකා එතෙ ධම්මා. යා සමාදානචෙතනා, තං ධුතඞ්ගං. යං පටික්ඛිපති, තං වත්ථූ’’ති. සබ්බානෙව ච ලොලුප්පවිද්ධංසනරසානි, නිල්ලොලුප්පභාවපච්චුපට්ඨානානි අප්පිච්ඡතාදිඅරියධම්මපදට්ඨානානි. එවමෙත්ථ ලක්ඛණාදීහි වෙදිතබ්බො විනිච්ඡයො.

Moreover, all these have the characteristic of the volition of undertaking. It has also been said: 'The person who undertakes is the individual. The mental states and their concomitants by which one undertakes are these phenomena. The volition of undertaking is the ascetic practice. That which one rejects is the object.' Moreover, all these have the function of dispelling craving, the manifestation of non-craving, and are the proximate cause for noble qualities such as having few wishes. Thus, the determination here should be understood by means of these characteristics and so on.

සමාදානවිධානතොතිආදීසු පන පඤ්චසු සබ්බානෙව ධුතඞ්ගානි ධරමානෙ භගවති භගවතොව සන්තිකෙ සමාදාතබ්බානි. පරිනිබ්බුතෙ මහාසාවකස්ස සන්තිකෙ. තස්මිං අසති ඛීණාසවස්ස, අනාගාමිස්ස, සකදාගාමිස්ස, සොතාපන්නස්ස, තිපිටකස්ස, ද්විපිටකස්ස, එකපිටකස්ස, එකසඞ්ගීතිකස්ස, අට්ඨකථාචරියස්ස. තස්මිං අසති ධුතඞ්ගධරස්ස, තස්මිම්පි අසති චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා උක්කුටිකං නිසීදිත්වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ වදන්තෙන විය සමාදාතබ්බානි, අපිච සයම්පි සමාදාතුං වට්ටති එව. එත්ථ ච චෙතියපබ්බතෙ ද්වෙ භාතිකත්ථෙරානං ජෙට්ඨකභාතු ධුතඞ්ගප්පිච්ඡතාය වත්ථු කථෙතබ්බං. අයං තාව සාධාරණකථා.

Furthermore, concerning the five points beginning with the method of undertaking, all the ascetic practices should be undertaken in the presence of the Blessed One himself while he is living. After his final passing, they should be undertaken in the presence of a great disciple. In his absence, in the presence of one who has destroyed the corruptions, a non-returner, a once-returner, a stream-enterer, a master of the Three Piṭakas, of the Two Piṭakas, of one Piṭaka, of one Collection, or a teacher of the commentaries. In the absence of such a one, in the presence of an observer of the ascetic practices. In the absence of even that one, after sweeping the courtyard of a shrine and sitting on one's heels, they should be undertaken as if speaking in the presence of the Perfectly Enlightened One. Moreover, it is also permissible to undertake them by oneself. Here, the story of the elder brother of the two sibling elders on Cetiyapabbata, on account of his having few wishes with regard to the ascetic practices, should be told. This, for now, is the general discussion.

1. පංසුකූලිකඞ්ගකථා

1. The Explanation of the Refuse-Rag Wearer's Practice

24. ඉදානි එකෙකස්ස සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසෙ වණ්ණයිස්සාම. පංසුකූලිකඞ්ගං තාව ‘‘ගහපතිදානචීවරං පටික්ඛිපාමි, පංසුකූලිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති [Pg.60] ඉමෙසු ද්වීසු වචනෙසු අඤ්ඤතරෙන සමාදින්නං හොති. ඉදං තාවෙත්ථ සමාදානං.

24. Now we shall explain for each practice its method of undertaking, procedure, grades, breaking, and benefits. The refuse-rag wearer's practice, to begin with, is undertaken with one of these two phrases: 'I refuse a robe given by a householder,' or 'I undertake the refuse-rag wearer's practice.' This, then, is the undertaking.

එවං සමාදින්නධුතඞ්ගෙන පන තෙන සොසානිකං, පාපණිකං, රථියචොළං, සඞ්කාරචොළං, සොත්ථියං, න්හානචොළං, තිත්ථචොළං, ගතපච්චාගතං, අග්ගිඩඩ්ඪං, ගොඛායිතං, උපචිකාඛායිතං, උන්දූරඛායිතං, අන්තච්ඡින්නං, දසාච්ඡින්නං, ධජාහටං, ථූපචීවරං, සමණචීවරං, ආභිසෙකිකං, ඉද්ධිමයං, පන්ථිකං, වාතාහටං, දෙවදත්තියං, සාමුද්දියන්තිඑතෙසු අඤ්ඤතරං චීවරං ගහෙත්වා ඵාලෙත්වා දුබ්බලට්ඨානං පහාය ථිරට්ඨානානි ධොවිත්වා චීවරං කත්වා පොරාණං ගහපතිචීවරං අපනෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං.

One who has thus undertaken this ascetic practice should take a cloth from any of these sources: a charnel ground, a shop, a street, a refuse heap, childbirth, a bathing place, a ford, from one who has gone to and returned from a charnel ground, one scorched by fire, chewed by a cow, eaten by termites, gnawed by rats, torn at the center, torn at the fringe, a banner, a stupa-offering, a monk's possession, a royal consecration, one created by psychic power, the wayside, one carried by the wind, one given by a deity, or one cast up by the sea. Having taken such a cloth, he should tear it, discard the weak parts, wash the strong parts, and make it into a robe. Then, having set aside his old householder's robe, he should use it.

තත්ථ සොසානිකන්ති සුසානෙ පතිතකං. පාපණිකන්ති ආපණද්වාරෙ පතිතකං. රථියචොළන්ති පුඤ්ඤත්ථිකෙහි වාතපානන්තරෙන රථිකාය ඡඩ්ඩිතචොළකං. සඞ්කාරචොළන්ති සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩිතචොළකං. සොත්ථියන්ති ගබ්භමලං පුඤ්ඡිත්වා ඡඩ්ඩිතවත්ථං. තිස්සාමච්චමාතා කිර සතග්ඝනකෙන වත්ථෙන ගබ්භමලං පුඤ්ඡාපෙත්වා පංසුකූලිකා ගණ්හිස්සන්තීති තාලවෙළිමග්ගෙ ඡඩ්ඩාපෙසි. භික්ඛූ ජිණ්ණකට්ඨානත්ථමෙව ගණ්හන්ති. න්හානචොළන්ති යං භූතවෙජ්ජෙහි සසීසං න්හාපිතා කාළකණ්ණිචොළන්ති ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡන්ති.

Therein, 'from a charnel ground' means fallen in a charnel ground. 'From a shop' means fallen at a shop door. 'From a street' refers to a rag discarded in the street through a window by those seeking merit. 'From a refuse heap' is a rag discarded in a rubbish heap. 'From childbirth' is a cloth discarded after wiping away uterine blood. It is said that the mother of the minister Tissa, after having uterine blood wiped with a cloth worth a hundred, had it discarded on the Tālaveḷi road, intending that the refuse-rag wearers would take it. Bhikkhus take it only for the purpose of mending worn-out parts. 'From a bathing place' refers to what is discarded by those who, having been bathed from head to toe by exorcists, depart, considering it an 'inauspicious cloth' (kāḷakaṇṇicoḷa).

තිත්ථචොළන්ති න්හානතිත්ථෙ ඡඩ්ඩිතපිලොතිකා. ගතපච්චාගතන්ති යං මනුස්සා සුසානං ගන්ත්වා පච්චාගතා න්හත්වා ඡඩ්ඩෙන්ති. අග්ගිඩඩ්ඪන්ති අග්ගිනා ඩඩ්ඪප්පදෙසං. තඤ්හි මනුස්සා ඡඩ්ඩෙන්ති. ගොඛායිතාදීනි පාකටානෙව. තාදිසානිපි හි මනුස්සා ඡඩ්ඩෙන්ති. ධජාහටන්ති නාවං ආරොහන්තා ධජං බන්ධිත්වා ආරූහන්ති. තං තෙසං දස්සනාතික්කමෙ ගහෙතුං වට්ටති. යම්පි යුද්ධභූමියං ධජං බන්ධිත්වා ඨපිතං, තං ද්වින්නම්පි සෙනානං ගතකාලෙ ගහෙතුං වට්ටති.

'From a ford' means a worn cloth discarded at a bathing ford. 'From one who has gone to and returned' refers to what people discard after going to a charnel ground, returning, and then bathing. 'Scorched by fire' means a cloth with a part burned by fire. For people discard such a thing. 'Chewed by a cow' and the like are self-evident. For people discard such things too. 'A banner' refers to a flag that is tied when boarding a ship. It is permissible to take it after they are out of sight. Also, a flag that has been set up on a battlefield may be taken after both armies have departed.

ථූපචීවරන්ති වම්මිකං පරික්ඛිපිත්වා බලිකම්මං කතං. සමණචීවරන්ති භික්ඛුසන්තකං. ආභිසෙකිකන්ති රඤ්ඤො අභිසෙකට්ඨානෙ ඡඩ්ඩිතචීවරං. ඉද්ධිමයන්ති එහිභික්ඛුචීවරං. පන්ථිකන්ති අන්තරාමග්ගෙ පතිතකං. යං පන සාමිකානං සතිසම්මොසෙන පතිතං, තං ථොකං රක්ඛිත්වා ගහෙතබ්බං. වාතාහටන්ති වාතෙන පහරිත්වා දූරෙ පාතිතං, තං පන සාමිකෙ අපස්සන්තෙන [Pg.61] ගහෙතුං වට්ටති. දෙවදත්තියන්ති අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස විය දෙවතාහි දින්නකං. සාමුද්දියන්ති සමුද්දවීචීහි ථලෙ උස්සාරිතං.

A 'stupa-offering' is a cloth with which an anthill has been draped and a ritual offering made. A 'monk's possession' is that which belongs to a bhikkhu. A 'royal consecration' cloth is a robe discarded at a king’s consecration site. One 'created by psychic power' is the robe of an 'ehi bhikkhu.' 'From the wayside' is that which has fallen in the middle of a road. However, that which has fallen due to an owner’s lapse of memory should be watched for a short time before being taken. 'Carried by the wind' is that which has been blown by the wind and cast far away; it is permissible for one who does not see the owner to take it. 'Given by a deity' is that which is given by deities, as in the case of the Elder Anuruddha. 'Cast up by the sea' is that which is cast ashore by ocean waves.

යං පන සඞ්ඝස්ස දෙමාති දින්නං, චොළකභික්ඛාය වා චරමානෙහි ලද්ධං, න තං පංසුකූලං. භික්ඛුදත්තියෙපි යං වස්සග්ගෙන ගාහෙත්වා වා දීයති, සෙනාසනචීවරං වා හොති, න තං පංසුකූලං. නො ගාහාපෙත්වා දින්නමෙව පංසුකූලං. තත්‍රපි යං දායකෙහි භික්ඛුස්ස පාදමූලෙ නික්ඛිත්තං, තෙන පන භික්ඛුනා පංසුකූලිකස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා දින්නං, තං එකතොසුද්ධිකං නාම. යං භික්ඛුනො හත්ථෙ ඨපෙත්වා දින්නං, තෙන පන පාදමූලෙ ඨපිතං, තම්පි එකතොසුද්ධිකං. යං භික්ඛුනොපි පාදමූලෙ ඨපිතං, තෙනාපි තථෙව දින්නං, තං උභතොසුද්ධිකං. යං හත්ථෙ ඨපෙත්වා ලද්ධං, හත්ථෙයෙව ඨපිතං, තං අනුක්කට්ඨචීවරං නාම. ඉති ඉමං පංසුකූලභෙදං ඤත්වා පංසුකූලිකෙන චීවරං පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති ඉදමෙත්ථ විධානං.

However, that which is given with the words, 'We give this to the Saṅgha,' or that which is obtained by those going about for cloth-alms, is not a refuse-rag. In the case of a gift from a bhikkhu, that which is given after having been accepted according to seniority, or that which is a robe belonging to the lodging, is not a refuse-rag. Only that which is given without one having been made to accept it is a refuse-rag. Therein, when donors place a robe at a bhikkhu’s feet, and that bhikkhu then gives it to a refuse-rag wearer by placing it in his hands, it is called 'pure on one side' (ekatosuddhika). When it is given by placing it in a bhikkhu’s hands, and he then places it at the refuse-rag wearer's feet, that too is 'pure on one side.' When it is placed at a bhikkhu’s feet, and he gives it in that same way, it is 'pure on both sides' (ubhatosuddhika). When it is received by being placed in the hands and given by being placed in the hands, it is called a 'non-superior robe' (anukkaṭṭhacīvara). Having understood this classification of refuse-rags, the refuse-rag wearer should use the robe. This is the procedure in this matter.

අයං පන පභෙදො, තයො පංසුකූලිකා උක්කට්ඨො මජ්ඣිමො මුදූති. තත්ථ සොසානිකංයෙව ගණ්හන්තො උක්කට්ඨො හොති. පබ්බජිතා ගණ්හිස්සන්තීති ඨපිතකං ගණ්හන්තො මජ්ඣිමො. පාදමූලෙ ඨපෙත්වා දින්නකං ගණ්හන්තො මුදූති.

This, furthermore, is the classification: there are three types of refuse-rag wearers—the superior, the middling, and the inferior. Among them, one who takes only from a charnel ground is the superior. One who takes what has been set aside with the thought, 'Renunciants will take it,' is the middling. One who takes what has been given by being placed at his feet is the inferior.

තෙසු යස්ස කස්සචි අත්තනො රුචියා ගිහිදින්නකං සාදිතක්ඛණෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

For any one of these, should he, following his own preference, consent to a robe given by a householder, the ascetic practice is broken at the moment of consent. This is the breaking in this case.

අයං පනානිසංසො, ‘‘පංසුකූලචීවරං නිස්සාය පබ්බජ්ජා’’ති (මහාව. 128) වචනතො නිස්සයානුරූපපටිපත්තිසබ්භාවො, පඨමෙ අරියවංසෙ පතිට්ඨානං, ආරක්ඛදුක්ඛාභාවො, අපරායත්තවුත්තිතා, චොරභයෙන අභයතා, පරිභොගතණ්හාය අභාවො, සමණසාරුප්පපරික්ඛාරතා, ‘‘අප්පානි චෙව සුලභානි ච තානි ච අනවජ්ජානී’’ති (අ. නි. 4.27; ඉතිවු. 101) භගවතා සංවණ්ණිතපච්චයතා, පාසාදිකතා, අප්පිච්ඡතාදීනං ඵලනිප්ඵත්ති, සම්මාපටිපත්තියා අනුබ්‍රූහනං, පච්ඡිමාය ජනතාය දිට්ඨානුගතිආපාදනන්ති.

These, now, are the benefits: in accordance with the words, 'The going-forth is dependent on rag-robes' (Mahāvagga 128), there is the presence of a practice that is in conformity with the dependence; establishment in the first noble lineage; the absence of the suffering of guarding; a life not dependent on others; freedom from fear of thieves; the absence of craving for their use; suitability as a recluse's requisite; being a requisite praised by the Blessed One as 'few, easily obtained, and blameless' (Aṅguttara Nikāya 4.27; Itivuttaka 101); inspiring confidence; the accomplishment of the fruit of fewness of wishes and so on; the fostering of right practice; and setting an example for future generations to follow.

මාරසෙනවිඝාතාය, පංසුකූලධරො යති;

සන්නද්ධකවචො යුද්ධෙ, ඛත්තියො විය සොභති.

For destroying the army of Māra, the ascetic who wears rag-robes shines like a warrior in battle, clad in armor.

පහාය [Pg.62] කාසිකාදීනි, වරවත්ථානි ධාරිතං;

යං ලොකගරුනා කො තං, පංසුකූලං න ධාරයෙ.

Having abandoned fine cloths such as those from Kāsi, who would not wear that rag-robe which was worn by the Teacher of the world?

තස්මා හි අත්තනො භික්ඛු, පටිඤ්ඤං සමනුස්සරං;

යොගාචාරානුකූලම්හි, පංසුකූලෙ රතො සියාති.

Therefore, a bhikkhu, remembering his own pledge, should delight in the rag-robe, which is suitable for a yogī's practice.

අයං තාව පංසුකූලිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

This, for now, is the explanation of the undertaking, procedure, grades, breaking, and benefits of the rag-robe-wearer's practice.

2. තෙචීවරිකඞ්ගකථා

2. The Exposition on the Triple-Robe-Wearer's Practice

25. තදනන්තරං පන තෙචීවරිකඞ්ගං ‘‘චතුත්ථකචීවරං පටික්ඛිපාමි, තෙචීවරිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

25. Next, the triple-robe-wearer's practice is undertaken with one of these statements: 'I refuse a fourth robe; I undertake the triple-robe-wearer's practice.'

තෙන පන තෙචීවරිකෙන චීවරදුස්සං ලභිත්වා යාව අඵාසුකභාවෙන කාතුං වා න සක්කොති, විචාරකං වා න ලභති, සූචිආදීසු වාස්ස කිඤ්චි න සම්පජ්ජති, තාව නික්ඛිපිතබ්බං. නික්ඛිත්තපච්චයා දොසො නත්ථි. රජිතකාලතො පන පට්ඨාය නික්ඛිපිතුං න වට්ටති, ධුතඞ්ගචොරො නාම හොති. ඉදමස්ස විධානං.

When one who observes the triple-robe-wearer's practice has obtained robe-cloth, it may be set aside for as long as he is unable to make it up due to some difficulty, or does not find someone to see to it, or is not supplied with a needle and so on. There is no fault on account of its having been set aside. But from the time it is dyed, it is not allowable to set it aside; he becomes what is called a 'thief of the ascetic practice.' This is the procedure for him.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨෙන රජනකාලෙ පඨමං අන්තරවාසකං වා උත්තරාසඞ්ගං වා රජිත්වා තං නිවාසෙත්වා ඉතරං රජිතබ්බං. තං පාරුපිත්වා සඞ්ඝාටි රජිතබ්බා. සඞ්ඝාටිං පන නිවාසෙතුං න වට්ටති. ඉදමස්ස ගාමන්තසෙනාසනෙ වත්තං. ආරඤ්ඤකෙ පන ද්වෙ එකතො ධොවිත්වා රජිතුං වට්ටති. යථා පන කඤ්චි දිස්වා සක්කොති කාසාවං ආකඩ්ඪිත්වා උපරිකාතුං, එවං ආසන්නෙ ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. මජ්ඣිමස්ස රජනසාලායං රජනකාසාවං නාම හොති, තං නිවාසෙත්වා වා පාරුපිත්වා වා රජනකම්මං කාතුං වට්ටති. මුදුකස්ස සභාගභික්ඛූනං චීවරානි නිවාසෙත්වා වා පාරුපිත්වා වා රජනකම්මං කාතුං වට්ටති. තත්‍රට්ඨකපච්චත්ථරණම්පි තස්ස වට්ටති. පරිහරිතුං පන න වට්ටති. සභාගභික්ඛූනං චීවරම්පි අන්තරන්තරා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. ධුතඞ්ගතෙචීවරිකස්ස පන චතුත්ථං වත්තමානං අංසකාසාවමෙව වට්ටති. තඤ්ච ඛො විත්ථාරතො විදත්ථි, දීඝතො තිහත්ථමෙව වට්ටති.

In terms of grades, this practitioner is also threefold. Herein, for the strict practitioner, at the time of dyeing, first either the inner robe or the upper robe should be dyed, and having worn that, the other should be dyed. Having put on that one, the outer robe should be dyed. However, it is not permissible to wear the outer robe as an inner robe. This is his practice in a monastery near a village. But in a forest monastery, it is permissible to wash and dye two together. However, one should sit in a nearby place so that if one sees anyone, one is able to pull the robe over oneself. For the moderate practitioner, there is a so-called 'dyeing robe' in the dyeing hall; it is permissible to wear or wrap it while doing the dyeing work. For the lenient practitioner, it is permissible to wear or wrap the robes of fellow monks while doing the dyeing work. A sitting-cloth spread out there is also permissible for him. However, it is not permissible to carry it around. The robes of fellow monks are also permissible to be used from time to time. However, for one observing the three-robe ascetic practice, only a shoulder-cloth is permissible as a fourth robe that is in use. And that, indeed, is permissible to be only one span in width and three cubits in length.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි චතුත්ථකචීවරං සාදිතක්ඛණෙයෙව ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

For all three of these, however, the ascetic practice is broken at the very moment of consenting to a fourth robe. This is the breaking in this matter.

අයං [Pg.63] පනානිසංසො, තෙචීවරිකො භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති කායපරිහාරිකෙන චීවරෙන. තෙනස්ස පක්ඛිනො විය සමාදායෙව ගමනං, අප්පසමාරම්භතා, වත්ථසන්නිධිපරිවජ්ජනං, සල්ලහුකවුත්තිතා, අතිරෙකචීවරලොලුප්පප්පහානං, කප්පියෙ මත්තකාරිතාය සල්ලෙඛවුත්තිතා, අප්පිච්ඡතාදීනං ඵලනිප්ඵත්තීති එවමාදයො ගුණා සම්පජ්ජන්තීති.

These, now, are the benefits: a bhikkhu who wears the three robes is content with a robe sufficient to protect the body. For him, like a bird, travel is simply a matter of taking his wings with him. There is little activity, avoidance of accumulating cloth, lightness of living, abandonment of greed for additional robes, a life of austerity through moderation in what is permissible, and the accomplishment of fruits such as fewness of wishes and so on—such qualities are thus attained.

අතිරෙකවත්ථතණ්හං, පහාය සන්නිධිවිවජ්ජිතො ධීරො;

සන්තොසසුඛරසඤ්ඤූ, තිචීවරධරො භවති යොගී.

Having abandoned craving for extra cloth, the wise one, avoiding accumulation, knows the taste of the happiness of contentment; the yogī becomes a wearer of the three robes.

තස්මා සපත්තචරණො, පක්ඛීව සචීවරොව යොගිවරො;

සුඛමනුවිචරිතුකාමො, චීවරනියමෙ රතිං කයිරාති.

Therefore, just as a bird moves about with its own wings, the supreme yogī, desiring to wander happily with only his robes, should take delight in the limitation of robes.

අයං තෙචීවරිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

This is the explanation of the undertaking, procedure, grades, breaking, and benefits of the triple-robe-wearer's practice.

3. පිණ්ඩපාතිකඞ්ගකථා

3. The Exposition on the Alms-Food-Eater's Practice

26. පිණ්ඩපාතිකඞ්ගම්පි ‘‘අතිරෙකලාභං පටික්ඛිපාමි, පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

26. The alms-food-eater's practice is also undertaken with one of these statements: “I refuse extra gains; I undertake the alms-food-eater's practice.”

තෙන පන පිණ්ඩපාතිකෙන ‘‘සඞ්ඝභත්තං, උද්දෙසභත්තං, නිමන්තනභත්තං, සලාකභත්තං, පක්ඛිකං, උපොසථිකං, පාටිපදිකං, ආගන්තුකභත්තං, ගමිකභත්තං, ගිලානභත්තං, ගිලානුපට්ඨාකභත්තං, විහාරභත්තං, ධුරභත්තං, වාරකභත්ත’’න්ති එතානි චුද්දස භත්තානි න සාදිතබ්බානි. සචෙ පන ‘‘සඞ්ඝභත්තං ගණ්හථා’’තිආදිනා නයෙන අවත්වා ‘‘අම්හාකං ගෙහෙ සඞ්ඝො භික්ඛං ගණ්හාතු, තුම්හෙපි භික්ඛං ගණ්හථා’’ති වත්වා දින්නානි හොන්ති, තානි සාදිතුං වට්ටන්ති. සඞ්ඝතො නිරාමිසසලාකාපි විහාරෙ පක්කභත්තම්පි වට්ටතියෙවාති ඉදමස්ස විධානං.

That alms-food-eater should not consent to these fourteen kinds of meals: a meal for the Sangha, a meal for a specific group, a meal by invitation, a meal by ticket, a fortnightly meal, an observance-day meal, a first-day-of-the-fortnight meal, a meal for newcomers, a meal for those departing, a meal for the sick, a meal for those nursing the sick, a meal offered at a monastery, a meal offered at the entrance to the village, and a meal given by turn. But if, without using phrases such as, “Accept the meal for the Sangha,” it is given by saying, “Let the Sangha receive alms-food in our house; you too may receive alms-food,” then it is allowable to consent to it. A ticket from the Sangha for requisites other than food and a meal cooked in the monastery are also allowable. This is the procedure for him.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො පුරතොපි පච්ඡතොපි ආහටභික්ඛං ගණ්හති, පත්තද්වාරෙ ඨත්වා පත්තං ගණ්හන්තානම්පි දෙති, පටික්කමනං ආහරිත්වා දින්නභික්ඛම්පි ගණ්හති, තං දිවසං පන නිසීදිත්වා භික්ඛං න ගණ්හති. මජ්ඣිමො තං දිවසං නිසීදිත්වාපි ගණ්හති, ස්වාතනාය පන නාධිවාසෙති. මුදුකොස්වාතනායපි පුනදිවසායපි භික්ඛං අධිවාසෙති. තෙ උභොපි සෙරිවිහාරසුඛං න ලභන්ති, උක්කට්ඨොව ලභති. එකස්මිං කිර [Pg.64] ගාමෙ අරියවංසො හොති, උක්කට්ඨො ඉතරෙ ආහ – ‘‘ආයාමාවුසො, ධම්මසවනායා’’ති. තෙසු එකො එකෙනම්හි, භන්තෙ, මනුස්සෙන නිසීදාපිතොති ආහ. අපරො මයා, භන්තෙ, ස්වාතනාය එකස්ස භික්ඛා අධිවාසිතාති. එවං තෙ උභො පරිහීනා. ඉතරො පාතොව පිණ්ඩාය චරිත්වා ගන්ත්වා ධම්මරසං පටිසංවෙදෙසි.

By way of division, this practitioner is also of three kinds. Herein, the strict one accepts alms brought from a house further on his route or from one already passed; standing at the door of the house he has reached, he also gives his bowl to those who would take it; and he also accepts alms brought to the eating hall. However, on that day, he does not accept alms by sitting and waiting for them. The moderate one accepts alms even while sitting and waiting on that day, but he does not consent to an invitation for the next day. The lenient one consents to an invitation for the next day and also for the day after. Both of these latter two do not obtain the happiness of living at will; only the strict one obtains it. It is said that in a certain village, a discourse on the Noble Traditions was being held. The strict practitioner said to the others, “Come, venerable sirs, let us go to listen to the Dhamma.” One of them said, “Venerable sir, I have been asked by a certain person to sit and wait for a meal.” The other said, “Venerable sir, I have consented to receive alms from someone for tomorrow.” Thus, both of them missed out. The other one, having gone for alms early in the morning, went and experienced the taste of the Dhamma.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි සඞ්ඝභත්තාදිඅතිරෙකලාභං සාදිතක්ඛණෙව ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

However, for all three of these, the ascetic observance is broken at the very moment of consenting to an extra gain, such as a meal for the Sangha. This is the breaking of the observance in this case.

අයං පනානිසංසො, ‘‘පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සාය පබ්බජ්ජා’’ති (අ. නි. 4.27; ඉතිවු. 101) වචනතො නිස්සයානුරූපපටිපත්තිසබ්භාවො, දුතියෙ අරියවංසෙ පතිට්ඨානං, අපරායත්තවුත්තිතා, ‘‘අප්පානි චෙව සුලභානි ච තානි ච අනවජ්ජානී’’ති භගවතා සංවණ්ණිතපච්චයතා, කොසජ්ජනිම්මද්දනතා, පරිසුද්ධාජීවතා, සෙඛියපටිපත්තිපූරණං, අපරපොසිතා, පරානුග්ගහකිරියා, මානප්පහානං, රසතණ්හානිවාරණං, ගණභොජනපරම්පරභොජනචාරිත්තසික්ඛාපදෙහි අනාපත්තිතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතා, සම්මාපටිපත්තිබ්‍රූහනං, පච්ඡිමජනතානුකම්පනන්ති.

These are the benefits: (1) having a practice that conforms to the dependence, according to the saying, “The going forth depends on the morsel of almsfood”; (2) establishment in the second noble tradition; (3) living without dependence on others; (4) possessing requisites praised by the Blessed One as “few, easily obtained, and blameless”; (5) the subduing of idleness; (6) purity of livelihood; (7) fulfillment of the Sekhiya training; (8) not being supported by others; (9) the act of helping others; (10) the abandonment of conceit; (11) the prevention of craving for tastes; (12) not incurring an offense regarding the training rules on group meals, consecutive meals, and meal-round practice; (13) a way of life that conforms to fewness of wishes and other such virtues; (14) the cultivation of right practice; and (15) compassion for future generations.

පිණ්ඩියාලොපසන්තුට්ඨො, අපරායත්තජීවිකො;

පහීනාහාරලොලුප්පො, හොති චාතුද්දිසො යති.

Content with morsels of almsfood, with a livelihood not dependent on others, and having abandoned greed for food, the ascetic wanders unhindered in the four directions.

විනොදයති කොසජ්ජං, ආජීවස්ස විසුජ්ඣති;

තස්මා හි නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, භික්ඛාචරියාය සුමෙධසො.

He dispels idleness, his livelihood is purified; therefore, indeed, one of good wisdom should not disdain the practice of going for alms.

එවරූපස්ස හි –

For of such a one:

‘‘පිණ්ඩපාතිකස්ස භික්ඛුනො,අත්තභරස්ස අනඤ්ඤපොසිනො;

දෙවාපි පිහයන්ති තාදිනො,නො චෙ ලාභසිලොකනිස්සිතො’’ති.

Even the gods hold dear that steadfast monk who lives on alms, who supports himself and not another, so long as he is not dependent on gain and fame.

අයං පිණ්ඩපාතිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

This is the exposition on the ascetic practice of eating only almsfood, concerning its undertaking, procedure, grades, breaking, and benefits.

4. සපදානචාරිකඞ්ගකථා

4. The Discourse on the Ascetic Practice of Going for Alms in Unbroken Sequence

27. සපදානචාරිකඞ්ගම්පි [Pg.65] ‘‘ලොලුප්පචාරං පටික්ඛිපාමි, සපදානචාරිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

27. The ascetic practice of going for alms in unbroken sequence is undertaken with one of the following statements: “I reject selective wandering for alms. I undertake the ascetic practice of going for alms in unbroken sequence.”

තෙන පන සපදානචාරිකෙන ගාමද්වාරෙ ඨත්වා පරිස්සයාභාවො සල්ලක්ඛෙතබ්බො. යස්සා රච්ඡාය වා ගාමෙ වා පරිස්සයො හොති, තං පහාය අඤ්ඤත්ථ චරිතුං වට්ටති. යස්මිං ඝරද්වාරෙ වා රච්ඡාය වා ගාමෙ වා කිඤ්චි න ලභති, අගාමසඤ්ඤං කත්වා ගන්තබ්බං. යත්ථ කිඤ්චි ලභති, තං පහාය ගන්තුං න වට්ටති. ඉමිනා ච භික්ඛුනා කාලතරං පවිසිතබ්බං, එවඤ්හි අඵාසුකට්ඨානං පහාය අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං සක්ඛිස්සති. සචෙ පනස්ස විහාරෙ දානං දෙන්තා අන්තරාමග්ගෙ වා ආගච්ඡන්තා මනුස්සා පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතං දෙන්ති වට්ටති. ඉමිනා ච මග්ගං ගච්ඡන්තෙනාපි භික්ඛාචාරවෙලායං සම්පත්තගාමං අනතික්කමිත්වා චරිතබ්බමෙව. තත්ථ අලභිත්වා වා ථොකං ලභිත්වා වා ගාමපටිපාටියා චරිතබ්බන්ති ඉදමස්ස විධානං.

Now, that practitioner of going for alms in unbroken sequence should, while standing at the village gate, ascertain that there is no danger. If there is danger in a certain street or village, it is permissible to leave it and go elsewhere. If he receives nothing at a certain house door, street, or village, he should consider it a 'non-village' and proceed. Where he does receive something, it is not permissible to leave that area and go on. This monk should enter the village rather early, for in that way he will be able to leave an unsuitable place and go elsewhere. Furthermore, if people giving alms in the monastery, or people approaching him on the path, take his bowl and offer almsfood, it is permissible. And this monk, even while travelling, upon reaching a village at the time for the alms-round, must not bypass it but should go for alms there. Whether he receives nothing there or only a little, he should proceed through the village in sequential order. This is the procedure for him.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො පුරතො ආහටභික්ඛම්පි පච්ඡතො ආහටභික්ඛම්පි පටික්කමනං ආහරිත්වා දිය්‍යමානම්පි න ගණ්හති, පත්තද්වාරෙ පන පත්තං විස්සජ්ජෙති. ඉමස්මිඤ්හි ධුතඞ්ගෙ මහාකස්සපත්ථෙරෙන සදිසො නාම නත්ථි. තස්සපි පත්තවිස්සට්ඨට්ඨානමෙව පඤ්ඤායති. මජ්ඣිමො පුරතො වා පච්ඡතො වා ආහටම්පි පටික්කමනං ආහටම්පි ගණ්හති, පත්තද්වාරෙපි පත්තං විස්සජ්ජෙති, න පන භික්ඛං ආගමයමානො නිසීදති. එවං සො උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකස්ස අනුලොමෙති. මුදුකො තං දිවසං නිසීදිත්වා ආගමෙති.

By way of division, this practitioner is also of three kinds. Herein, the strict one does not accept alms brought from a house in front, nor from a house behind, nor those brought to the eating hall; he only hands over his bowl at the door of the house he has reached. Indeed, in this ascetic practice, there is none like the Elder Mahākassapa. For him, too, only the instance of handing over his bowl is known. The moderate one accepts alms brought from in front or from behind, and those brought to the eating hall; he also hands over his bowl at the door of the house he has reached; however, he does not sit and wait for alms. In this respect, he is similar to the strict practitioner of eating only almsfood. The lenient one sits and waits for an invitation on that day.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි ලොලුප්පචාරෙ උප්පන්නමත්තෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

However, for all three of these, the ascetic observance is broken the very moment they engage in selective wandering for alms. This is the breaking of the observance in this case.

අයං පනානිසංසො, කුලෙසු නිච්චනවකතා, චන්දූපමතා, කුලමච්ඡෙරප්පහානං, සමානුකම්පිතා, කුලූපකාදීනවාභාවො, අව්හානානභිනන්දනා, අභිහාරෙන අනත්ථිකතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

These are the benefits: one is always new to the families; one is like the moon; one abandons possessiveness regarding families; one has equal compassion for all; there is an absence of the faults associated with being intimate with families; one does not delight in invitations; one has no need for specially brought food; and one’s conduct conforms with fewness of wishes and other such virtues.

චන්දූපමො [Pg.66] නිච්චනවො කුලෙසු,අමච්ඡරී සබ්බසමානුකම්පො;

කුලූපකාදීනවවිප්පමුත්තො,හොතීධ භික්ඛු සපදානචාරී.

Like the moon, ever new among families, free from possessiveness, and with equal compassion for all; liberated from the faults of being intimate with families—such is the monk in this world who goes for alms in unbroken sequence.

ලොලුප්පචාරඤ්ච පහාය තස්මා,ඔක්ඛිත්තචක්ඛු යුගමත්තදස්සී;

ආකඞ්ඛමානො භුවි සෙරිචාරං,චරෙය්‍ය ධීරො සපදානචාරන්ති.

Therefore, abandoning selective wandering for alms, with downcast eyes, seeing only a yoke’s length ahead, the wise one who desires to roam freely on the earth should practice the observance of going for alms in unbroken sequence.

අයං සපදානචාරිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

This is the exposition on the ascetic practice of going for alms in unbroken sequence, concerning its undertaking, procedure, grades, breaking, and benefits.

5. එකාසනිකඞ්ගකථා

5. The Discourse on the Ascetic Practice of Eating in One Session

28. එකාසනිකඞ්ගම්පි ‘‘නානාසනභොජනං පටික්ඛිපාමි, එකාසනිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

28. The ascetic practice of eating in one session is undertaken with one of the following statements: “I reject eating in various sessions. I undertake the ascetic practice of eating in one session.”

තෙන පන එකාසනිකෙන ආසනසාලායං නිසීදන්තෙන ථෙරාසනෙ අනිසීදිත්වා ‘‘ඉදං මය්හං පාපුණිස්සතී’’ති පතිරූපං ආසනං සල්ලක්ඛෙත්වා නිසීදිතබ්බං. සචස්ස විප්පකතෙ භොජනෙ ආචරියො වා උපජ්ඣායො වා ආගච්ඡති, උට්ඨාය වත්තං කාතුං වට්ටති. තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො පනාහ ‘‘ආසනං වා රක්ඛෙය්‍ය භොජනං වා, අයඤ්ච විප්පකතභොජනො, තස්මා වත්තං කරොතු, භොජනං පන මා භුඤ්ජතූ’’ති. ඉදමස්ස විධානං.

Now, that practitioner of eating in one sitting, when sitting in the meal hall, should not sit on an elder's seat but, having marked a suitable seat with the thought, 'This will be for me,' should sit down. If his teacher or preceptor arrives while his meal is unfinished, it is proper to rise and perform his duties. The Elder Tipiṭakacūḷābhaya, however, said: 'He should guard either the seat or the meal. And this one's meal is unfinished; therefore, let him perform his duties, but let him not eat the meal.' This is the procedure for him.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො අප්පං වා හොතු බහු වා, යම්හි භොජනෙ හත්ථං ඔතාරෙති, තතො අඤ්ඤං ගණ්හිතුං න ලභති. සචෙපි මනුස්සා ‘‘ථෙරෙන න කිඤ්චි භුත්ත’’න්ති සප්පිආදීනි ආහරන්ති, භෙසජ්ජත්ථමෙව වට්ටන්ති, න ආහාරත්ථං. මජ්ඣිමො යාව පත්තෙ භත්තං න ඛීයති, තාව අඤ්ඤං ගණ්හිතුං ලභති. අයඤ්හි භොජනපරියන්තිකො නාම හොති. මුදුකො යාව ආසනා න වුට්ඨාති තාව භුඤ්ජිතුං ලභති. සො හි උදකපරියන්තිකො වා හොති යාව පත්තධොවනං න ගණ්හාති තාව භුඤ්ජනතො, ආසනපරියන්තිකො වා යාව න වුට්ඨාති තාව භුඤ්ජනතො.

As to the distinctions, this practitioner is also of three kinds. Therein, the strict practitioner, whether it be little or much, once he has lowered his hand into the food, is not allowed to take anything else. Even if people, thinking, “The elder has not eaten anything,” bring ghee and other items, these are permissible only for the purpose of medicine, not for the purpose of food. The moderate practitioner is allowed to take more as long as the food in his bowl is not exhausted. Indeed, this one is called “one for whom the meal is the limit.” The mild practitioner is allowed to eat as long as he does not rise from his seat. Indeed, he is either one who is “limited by water,” in that he eats as long as he has not taken the bowl-washing water, or one who is “limited by the seat,” in that he eats as long as he has not risen.

ඉමෙසං [Pg.67] පන තිණ්ණම්පි නානාසනභොජනං භුත්තක්ඛණෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

For all three of these, however, the ascetic practice is broken at the moment of eating a meal at various sittings. This is the breaking in this case.

අයං පනානිසංසො, අප්පාබාධතා, අප්පාතඞ්කතා, ලහුට්ඨානං, බලං, ඵාසුවිහාරො, අනතිරිත්තපච්චයා අනාපත්ති, රසතණ්හාවිනොදනං අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

And these are the benefits: fewness of illness, fewness of affliction, lightness of body, strength, dwelling at ease, not incurring an offense regarding leftover food, the dispelling of craving for tastes, and conduct that is in conformity with such qualities as fewness of wishes.

එකාසනභොජනෙ රතං,න යතිං භොජනපච්චයා රුජා;

විසහන්ති රසෙ අලොලුපො,පරිහාපෙති න කම්මමත්තනො.

Illnesses arising from food do not overcome the monk who delights in eating in one sitting. Not being greedy for tastes, he does not neglect his own task.

ඉති ඵාසුවිහාරකාරණෙ,සුචිසල්ලෙඛරතූපසෙවිතෙ;

ජනයෙථ විසුද්ධමානසො,රතිමෙකාසනභොජනෙ යතීති.

Therefore, in this practice of eating in one sitting—a cause for dwelling at ease, frequented by those delighting in pure austerity—a monk with a purified mind should generate delight.

අයං එකාසනිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

This is the explanation of the undertaking, procedure, distinctions, breaking, and benefits of the one-sessioner's practice.

6. පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගකථා

6. The Explanation of the Bowl-Food-Eater's Practice

29. පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගම්පි ‘‘දුතියකභාජනං පටික්ඛිපාමි, පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

29. The bowl-food-eater's practice is also undertaken with one of these statements: 'I reject a second vessel,' or 'I undertake the bowl-food-eater's practice.'

තෙන පන පත්තපිණ්ඩිකෙන යාගුපානකාලෙ භාජනෙ ඨපෙත්වා බ්‍යඤ්ජනෙ ලද්ධෙ බ්‍යඤ්ජනං වා පඨමං ඛාදිතබ්බං, යාගු වා පාතබ්බා. සචෙ පන යාගුයං පක්ඛිපති, පූතිමච්ඡකාදිම්හි බ්‍යඤ්ජනෙ පක්ඛිත්තෙ යාගු පටිකූලා හොති, අප්පටිකූලමෙව ච කත්වා භුඤ්ජිතුං වට්ටති. තස්මා තථාරූපං බ්‍යඤ්ජනං සන්ධාය ඉදං වුත්තං. යං පන මධුසක්කරාදිකං අප්පටිකූලං හොති, තං පක්ඛිපිතබ්බං. ගණ්හන්තෙන ච පමාණයුත්තමෙව ගණ්හිතබ්බං. ආමකසාකං හත්ථෙන ගහෙත්වා ඛාදිතුං වට්ටති. තථා පන අකත්වා පත්තෙයෙව පක්ඛිපිතබ්බං. දුතියකභාජනස්ස පන පටික්ඛිත්තත්තා අඤ්ඤං රුක්ඛපණ්ණම්පි න වට්ටතීති ඉදමස්ස විධානං.

Now, by that bowl-food-eater, at the time of drinking gruel, when a condiment is received placed in a vessel, either the condiment should be eaten first or the gruel should be drunk. But if one puts it into the gruel, when a condiment such as rotten fish is put in, the gruel becomes disagreeable, and it is proper to eat only after making it not disagreeable. Therefore, this was said in reference to such a condiment. But whatever is not disagreeable, such as honey and sugar, may be put in. And when receiving, only a suitable amount should be received. It is proper to take raw greens with the hand and eat them. However, not doing so, they should be put into the bowl itself. And since a second vessel is rejected, not even another tree leaf is proper. This is the procedure for him.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨස්ස අඤ්ඤත්‍ර උච්ඡුඛාදනකාලා කචවරම්පි ඡඩ්ඩෙතුං න වට්ටති. ඔදනපිණ්ඩමච්ඡමංසපූවෙපි භින්දිත්වා [Pg.68] ඛාදිතුං න වට්ටති. මජ්ඣිමස්ස එකෙන හත්ථෙන භින්දිත්වා ඛාදිතුං වට්ටති, හත්ථයොගී නාමෙස. මුදුකො පන පත්තයොගී නාම හොති, තස්ස යං සක්කා හොති පත්තෙ පක්ඛිපිතුං, තං සබ්බං හත්ථෙන වා දන්තෙහි වා භින්දිත්වා ඛාදිතුං වට්ටති.

As to the distinctions, this practitioner is also of three kinds. Therein, for the strict practitioner, apart from the time of eating sugarcane, it is not proper to discard even refuse. It is not proper to eat even lumps of rice, fish, meat, or cakes after breaking them. For the moderate practitioner, it is proper to break and eat with one hand; he is called a 'hand-user.' But the mild practitioner is called a 'bowl-user'; for him, whatever can be put into the bowl, all that may be broken by hand or teeth and eaten.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි දුතියකභාජනං සාදිතක්ඛණෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

For all three of these, the ascetic practice is broken at the moment of accepting a second vessel. This is the breaking in this case.

අයං පනානිසංසො, නානාරසතණ්හාවිනොදනං. අත්‍රිච්ඡතාය පහානං, ආහාරෙ පයොජනමත්තදස්සිතා, ථාලකාදිපරිහරණඛෙදාභාවො, අවික්ඛිත්තභොජිතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

And these are the benefits: the dispelling of craving for various tastes, the abandoning of excessive desire, seeing only the purpose in food, the absence of weariness from carrying plates and the like, undistracted eating, and conduct in conformity with qualities like fewness of wishes.

නානාභාජනවික්ඛෙපං, හිත්වා ඔක්ඛිත්තලොචනො;

ඛණන්තො විය මූලානි, රසතණ්හාය සුබ්බතො.

Having abandoned the distraction of various vessels, with downcast eyes, the well-disciplined one digs up, as it were, the roots of craving for tastes.

සරූපං විය සන්තුට්ඨිං, ධාරයන්තො සුමානසො;

පරිභුඤ්ජෙය්‍ය ආහාරං, කො අඤ්ඤො පත්තපිණ්ඩිකොති.

Bearing contentment as if it were his very form, with a joyful mind, he should partake of food. Who else is a practitioner of eating only from the bowl?

අයං පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

This is the explanation of the undertaking, procedure, distinctions, breaking, and benefits concerning the practice of eating only from the bowl.

7. ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගකථා

7. The Explanation of the Practice of Refusing Subsequent Food

30. ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගම්පි ‘‘අතිරිත්තභොජනං පටික්ඛිපාමි, ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

30. The practice of refusing subsequent food is also undertaken by one of these statements: 'I reject leftover food; I undertake the practice of refusing subsequent food.'

තෙන පන ඛලුපච්ඡාභත්තිකෙන පවාරෙත්වා පුන භොජනං කප්පියං කාරෙත්වා න භුඤ්ජිතබ්බං. ඉදමස්ස විධානං.

By that practitioner of refusing subsequent food, having made a declaration of sufficiency, one should not have food made allowable again and eat it. This is the procedure for him.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො යස්මා පඨමපිණ්ඩෙ පවාරණා නාම නත්ථි, තස්මිං පන අජ්ඣොහරියමානෙ අඤ්ඤං පටික්ඛිපතො හොති, තස්මා එවං පවාරිතො පඨමපිණ්ඩං අජ්ඣොහරිත්වා දුතියපිණ්ඩං න භුඤ්ජති. මජ්ඣිමො යස්මිං භොජනෙ පවාරිතො, තදෙව භුඤ්ජති. මුදුකො පන යාව ආසනා න වුට්ඨාති තාව භුඤ්ජති.

As to the distinctions, this practitioner is also of three kinds. Therein, for the strict practitioner, since there is no declaration of sufficiency regarding the first morsel, but when that is being consumed, he refuses another, therefore, having thus made a declaration of sufficiency, he consumes the first morsel but does not eat a second morsel. The moderate practitioner eats only that food with which he was eating when he made the declaration of sufficiency. But the mild practitioner eats as long as he does not rise from his seat.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි පවාරිතානං කප්පියං කාරාපෙත්වා භුත්තක්ඛණෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

For all three of these, having made the declaration of sufficiency, the ascetic practice is broken at the moment of eating after having had food made allowable. This is the breaking in this case.

අයං [Pg.69] පනානිසංසො, අනතිරිත්තභොජනාපත්තියා දූරභාවො, ඔදරිකත්තාභාවො, නිරාමිසසන්නිධිතා, පුන පරියෙසනාය අභාවො, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

And these are the benefits: being far from the offense of eating food that is not a leftover, absence of gluttony, not storing up provisions, absence of further searching, and conduct in conformity with qualities such as fewness of wishes.

පරියෙසනාය ඛෙදං, න යාති න කරොති සන්නිධිං ධීරො;

ඔදරිකත්තං පජහති, ඛලුපච්ඡාභත්තිකො යොගී.

The wise one does not experience weariness from searching, nor does he make a store. The yogi who refuses subsequent food abandons gluttony.

තස්මා සුගතපසත්ථං, සන්තොසගුණාදිවුඩ්ඪිසඤ්ජනනං;

දොසෙ විධුනිතුකාමො, භජෙය්‍ය යොගී ධුතඞ්ගමිදන්ති.

Therefore, wishing to shake off faults, the yogi should cultivate this ascetic practice, praised by the Sugata, which generates growth in virtues like contentment.

අයං ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

This is the explanation of the undertaking, procedure, grades, breaking, and benefits of the practice of refusing subsequent food.

8. ආරඤ්ඤිකඞ්ගකථා

8. Discourse on the Forest-Dweller's Practice

31. ආරඤ්ඤිකඞ්ගම්පි ‘‘ගාමන්තසෙනාසනං පටික්ඛිපාමි, ආරඤ්ඤිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

31. The forest-dweller's practice is also undertaken by one of these statements: "I reject a dwelling near a village; I undertake the forest-dweller's practice."

තෙන පන ආරඤ්ඤිකෙන ගාමන්තසෙනාසනං පහාය අරඤ්ඤෙ අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං. තත්ථ සද්ධිං උපචාරෙන ගාමොයෙව ගාමන්තසෙනාසනං.

That forest-dweller, having abandoned a dwelling near a village, should let the dawn rise upon him in the forest. Therein, a dwelling near a village is the village itself together with its vicinity.

ගාමො නාම යො කොචි එකකුටිකො වා අනෙකකුටිකො වා පරික්ඛිත්තො වා අපරික්ඛිත්තො වා සමනුස්සො වා අමනුස්සො වා අන්තමසො අතිරෙකචාතුමාසනිවිට්ඨො යො කොචි සත්ථොපි.

A village is any place with one hut or many huts, enclosed or unenclosed, inhabited by humans or uninhabited, or even any caravan that has been settled for more than four months.

ගාමූපචාරො නාම පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස සචෙ අනුරාධපුරස්සෙව ද්වෙ ඉන්දඛීලා හොන්ති, අබ්භන්තරිමෙ ඉන්දඛීලෙ ඨිතස්ස ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො. තස්ස ලක්ඛණං යථා තරුණමනුස්සා අත්තනො බලං දස්සෙන්තා බාහං පසාරෙත්වා ලෙඩ්ඩුං ඛිපන්ති, එවං ඛිත්තස්ස ලෙඩ්ඩුස්ස පතනට්ඨානබ්භන්තරන්ති විනයධරා. සුත්තන්තිකා පන කාකනිවාරණනියමෙන ඛිත්තස්සාති වදන්ති. අපරික්ඛිත්තගාමෙ යං සබ්බපච්චන්තිමස්ස ඝරස්ස ද්වාරෙ ඨිතො මාතුගාමො භාජනෙන උදකං ඡඩ්ඩෙති, තස්ස පතනට්ඨානං ඝරූපචාරො. තතො වුත්තනයෙන එකො ලෙඩ්ඩුපාතො ගාමො, දුතියො ගාමූපචාරො.

The vicinity of a village is defined as follows: For an enclosed village, if, like Anurādhapura, it has two gate-posts, it is the distance of a clod-throw by a man of medium strength standing at the inner gate-post. Its characteristic is this: The Vinaya experts say it is the area within the landing spot of a clod thrown as young men, displaying their strength, throw a clod by extending their arm. But the Sutta experts say it is the distance of a clod thrown according to the rule for scaring away crows. In an unenclosed village, the landing spot of water that a woman standing at the door of the outermost house throws from a vessel is the vicinity of the house. From that point, by the method stated, one clod-throw is the village, and a second is the village-vicinity.

අරඤ්ඤං පන විනයපරියායෙ තාව ‘‘ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (පාරා. 92) වුත්තං. අභිධම්මපරියායෙ ‘‘නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා, සබ්බමෙතං [Pg.70] අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) වුත්තං. ඉමස්මිං පන සුත්තන්තිකපරියායෙ ‘‘ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති ඉදං ලක්ඛණං. තං ආරොපිතෙන ආචරියධනුනා පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඉන්දඛීලතො අපරික්ඛිත්තස්ස පඨමලෙඩ්ඩුපාතතො පට්ඨාය යාව විහාරපරික්ඛෙපා මිනිත්වා වවත්ථපෙතබ්බං.

In the Vinaya context, it is said, 'Excluding the village and its vicinity, all of that is wilderness' (Pārā. 92). In the Abhidhamma context, it is said, 'Everything outside the gate-post is wilderness' (Vibh. 529). But in this Sutta context, the characteristic is this: 'A wilderness dwelling is at a minimum distance of five hundred bow-lengths.' That should be measured and determined using a teacher's bow, starting from the gate-post of an enclosed village or from the first clod-throw of an unenclosed one, up to the monastery's boundary.

සචෙ පන විහාරො අපරික්ඛිත්තො හොති, යං සබ්බපඨමං සෙනාසනං වා භත්තසාලා වා ධුවසන්නිපාතට්ඨානං වා බොධි වා චෙතියං වා දූරෙ චෙපි සෙනාසනතො හොති, තං පරිච්ඡෙදං කත්වා මිනිතබ්බන්ති විනයට්ඨකථාසු වුත්තං. මජ්ඣිමට්ඨකථායං පන විහාරස්සපි ගාමස්සෙව උපචාරං නීහරිත්වා උභින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අන්තරා මිනිතබ්බන්ති වුත්තං. ඉදමෙත්ථ පමාණං.

If the monastery is unenclosed, it is said in the Vinaya commentaries that the measurement should be made by defining a boundary that includes the very first lodging, or dining hall, or regular assembly place, or Bodhi tree, or shrine, even if it is far from the lodging. But in the Majjhima commentary, it is said that the vicinity of the monastery should be drawn out just like that of a village, and the measurement taken between the two clod-throws. This is the measure here.

සචෙපි ආසන්නෙ ගාමො හොති, විහාරෙ ඨිතෙහි මානුසකානං සද්දො සුය්‍යති, පබ්බතනදීආදීහි පන අන්තරිතත්තා න සක්කා උජුං ගන්තුං. යො තස්ස පකතිමග්ගො හොති, සචෙපි නාවාය සඤ්චරිතබ්බො, තෙන මග්ගෙන පඤ්චධනුසතිකං ගහෙතබ්බං. යො පන ආසන්නගාමස්ස අඞ්ගසම්පාදනත්ථං තතො තතො මග්ගං පිදහති, අයං ධුතඞ්ගචොරො හොති.

Even if a village is nearby, and the voices of people are heard by those staying in the monastery, but it is not possible to go directly because of being obstructed by mountains, rivers, and so on. Whatever its natural path may be, even if it must be traversed by boat, the five hundred bow-lengths should be measured along that path. But whoever blocks paths here and there in order to fulfill the factor of distance from a nearby village is a thief of the ascetic practice.

සචෙ පන ආරඤ්ඤිකස්ස භික්ඛුනො උපජ්ඣායො වා ආචරියො වා ගිලානො හොති, තෙන අරඤ්ඤෙ සප්පායං අලභන්තෙන ගාමන්තසෙනාසනං නෙත්වා උපට්ඨාතබ්බො. කාලස්සෙව පන නික්ඛමිත්වා අඞ්ගයුත්තට්ඨානෙ අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං. සචෙ අරුණුට්ඨානවෙලායං තෙසං ආබාධො වඩ්ඪති, තෙසංයෙව කිච්චං කාතබ්බං. න ධුතඞ්ගසුද්ධිකෙන භවිතබ්බන්ති ඉදමස්ස විධානං.

If a wilderness-dwelling bhikkhu's preceptor or teacher is ill, and he cannot find what is suitable in the wilderness, he should take them to a village dwelling and attend to them. But he should leave early and cause the dawn to arise in a place that fulfills the conditions for the practice. If their illness worsens at the time of dawn's arising, their needs should be attended to. He should not be one whose purification is merely by the ascetic practice—this is its regulation.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨෙන සබ්බකාලං අරඤ්ඤෙ අරුණං උට්ඨාපෙතබ්බං. මජ්ඣිමො චත්තාරො වස්සිකෙ මාසෙ ගාමන්තෙ වසිතුං ලභති. මුදුකො හෙමන්තිකෙපි.

In terms of its divisions, this practice is also threefold. Among these, for the strict practitioner, dawn must be made to arise in the forest at all times. The moderate practitioner is permitted to dwell near a village for the four months of the rainy season. The lenient practitioner may do so even during the cool season.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි යථා පරිච්ඡින්නෙ කාලෙ අරඤ්ඤතො ආගන්ත්වා ගාමන්තසෙනාසනෙ ධම්මස්සවනං සුණන්තානං අරුණෙ උට්ඨිතෙපි ධුතඞ්ගං න භිජ්ජති. සුත්වා ගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගෙ උට්ඨිතෙපි න භිජ්ජති. සචෙ පන උට්ඨිතෙපි ධම්මකථිකෙ මුහුත්තං නිපජ්ජිත්වා ගමිස්සාමාති නිද්දායන්තානං අරුණං උට්ඨහති, අත්තනො වා රුචියා ගාමන්තසෙනාසනෙ අරුණං උට්ඨපෙන්ති, ධුතඞ්ගං භිජ්ජතීති අයමෙත්ථ භෙදො.

For all three of these, if they return from the forest at the appointed time and listen to the Dhamma in a village dwelling, their ascetic practice is not broken even if dawn arises while they are listening. Nor is it broken if dawn arises on the way back after listening. However, if, even after the Dhamma-speaker has risen, they lie down for a moment, thinking, "We will leave after a short rest," and dawn arises while they are sleeping, or if they willingly cause dawn to arise in a village dwelling, their ascetic practice is broken—this is the breaking here.

අයං [Pg.71] පනානිසංසො, ආරඤ්ඤිකො භික්ඛු අරඤ්ඤසඤ්ඤං මනසිකරොන්තො භබ්බො අලද්ධං වා සමාධිං පටිලද්ධුං ලද්ධං වා රක්ඛිතුං, සත්ථාපිස්ස අත්තමනො හොති. යථාහ – ‘‘තෙනාහං, නාගිත, තස්ස භික්ඛුනො අත්තමනො හොමි අරඤ්ඤවිහාරෙනා’’ති (අ. නි. 6.42; 8.86). පන්තසෙනාසනවාසිනො චස්ස අසප්පායරූපාදයො චිත්තං න වික්ඛිපන්ති, විගතසන්තාසො හොති, ජීවිතනිකන්තිං ජහති, පවිවෙකසුඛරසං අස්සාදෙති, පංසුකූලිකාදිභාවොපි චස්ස පතිරූපො හොතීති.

This is the benefit: A forest-dwelling bhikkhu, attending to the perception of the forest, is capable of attaining unobtained concentration or maintaining what has been obtained. The Teacher is also pleased with him, as it is said: "Therefore, Nāgita, I am pleased with that bhikkhu because of his forest dwelling" (AN 6.42; 8.86). For one who dwells in remote lodgings, unsuitable sights and so forth do not distract the mind; he becomes free from dread, abandons craving for life, savors the taste of the bliss of seclusion, and the state of being a rag-robe wearer and so forth is suitable for him.

පවිවිත්තො අසංසට්ඨො, පන්තසෙනාසනෙ රතො;

ආරාධයන්තො නාථස්ස, වනවාසෙන මානසං.

Secluded, unassociated, delighting in remote lodgings, gladdening the Protector's mind with forest dwelling.

එකො අරඤ්ඤෙ නිවසං, යං සුඛං ලභතෙ යති;

රසං තස්ස න වින්දන්ති, අපි දෙවා සඉන්දකා.

The happiness a striving one obtains dwelling alone in the forest—even the gods with Indra do not find its flavor.

පංසුකූලඤ්ච එසොව, කවචං විය ධාරයං;

අරඤ්ඤසඞ්ගාමගතො, අවසෙසධුතායුධො.

Wearing the rag-robe like armor, having gone to the forest battle, armed with the remaining ascetic practices.

සමත්ථො නචිරස්සෙව, ජෙතුං මාරං සවාහිනිං;

තස්මා අරඤ්ඤවාසම්හි, රතිං කයිරාථ පණ්ඩිතොති.

He is capable of conquering Māra with his army before long; therefore, a wise one should cultivate delight in forest dwelling.

අයං ආරඤ්ඤිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

This is the explanation of the undertaking, procedure, divisions, grounds for breaking, and benefits of the forest-dweller's practice.

9. රුක්ඛමූලිකඞ්ගකථා

9. The Discourse on the Tree-Root Dweller's Practice

32. රුක්ඛමූලිකඞ්ගම්පි ‘‘ඡන්නං පටික්ඛිපාමි, රුක්ඛමූලිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

32. The tree-root-dweller's practice is also undertaken with one of these statements: 'I reject a roofed dwelling,' or 'I undertake the tree-root-dweller's practice.'

තෙන පන රුක්ඛමූලිකෙන සීමන්තරිකරුක්ඛං, චෙතියරුක්ඛං, නිය්‍යාසරුක්ඛං, ඵලරුක්ඛං, වග්ගුලිරුක්ඛං, සුසිරරුක්ඛං, විහාරමජ්ඣෙ ඨිතරුක්ඛන්ති ඉමෙ රුක්ඛෙ විවජ්ජෙත්වා විහාරපච්චන්තෙ ඨිතරුක්ඛො ගහෙතබ්බොති ඉදමස්ස විධානං.

However, a tree-root dweller should avoid these trees: a tree on a boundary, a shrine tree, a tree that exudes sap, a fruit tree, a tree inhabited by bats, a hollow tree, and a tree standing in the middle of a monastery. A tree standing at the edge of the monastery should be chosen—this is the rule for him.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො යථාරුචිතං රුක්ඛං ගහෙත්වා පටිජග්ගාපෙතුං න ලභති. පාදෙන පණ්ණසටං අපනෙත්වා වසිතබ්බං. මජ්ඣිමො තං ඨානං සම්පත්තෙහියෙව පටිජග්ගාපෙතුං ලභති. මුදුකෙන ආරාමිකසමණුද්දෙසෙ පක්කොසිත්වා සොධාපෙත්වා සමං කාරාපෙත්වා වාලුකං ඔකිරාපෙත්වා පාකාරපරික්ඛෙපං කාරාපෙත්වා ද්වාරං [Pg.72] යොජාපෙත්වා වසිතබ්බං. මහදිවසෙ පන රුක්ඛමූලිකෙන තත්ථ අනිසීදිත්වා අඤ්ඤත්ථ පටිච්ඡන්නෙ ඨානෙ නිසීදිතබ්බං.

In terms of classification, this practice is also of three kinds. Herein, the strict practitioner is not allowed to have his chosen tree tended; he must remove the fallen leaves with his foot and dwell there. The moderate practitioner is allowed to have the place tended only by those who happen to come there. The mild practitioner may call a monastery attendant or a novice to have the place cleaned, leveled, have sand scattered, a surrounding wall built, and a gate installed before dwelling there. On great festival days, however, a tree-root dweller should not sit there, but should sit elsewhere in a sheltered place.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි ඡන්නෙ වාසං කප්පිතක්ඛණෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. ජානිත්වා ඡන්නෙ අරුණං උට්ඨාපිතමත්තෙති අඞ්ගුත්තරභාණකා. අයමෙත්ථ භෙදො.

For all three of these, the ascetic practice is broken the moment they resolve to dwell under a roof. The Aṅguttara reciters say it is broken merely by allowing the dawn to arise while one is knowingly under a roof. This is the breaking point herein.

අයං පනානිසංසො, රුක්ඛමූලසෙනාසනං නිස්සාය පබ්බජ්ජාති (මහාව. 128) වචනතො නිස්සයානුරූපපටිපත්තිසබ්භාවො, අප්පානි චෙව සුලභානි ච තානි ච අනවජ්ජානීති (අ. නි. 4.27; ඉතිවු. 101) භගවතා සංවණ්ණිතපච්චයතා, අභිණ්හං තරුපණ්ණවිකාරදස්සනෙන අනිච්චසඤ්ඤාසමුට්ඨාපනතා, සෙනාසනමච්ඡෙරකම්මාරාමතානං අභාවො, දෙවතාහි සහවාසිතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

This, in turn, is the benefit: the existence of a practice suitable for the 'dependence,' in accordance with the statement, “The going forth is dependent on the lodging at the root of a tree”; the quality of having requisites praised by the Blessed One as being “few, easily obtained, and blameless”; the arising of the perception of impermanence by frequently seeing the changing of the tree's leaves; the absence of stinginess regarding lodging and of delight in construction work; dwelling together with deities; and conduct that conforms with having few desires and so forth.

වණ්ණිතො බුද්ධසෙට්ඨෙන, නිස්සයොති ච භාසිතො;

නිවාසො පවිවිත්තස්ස, රුක්ඛමූලසමො කුතො.

Praised by the Best of Buddhas, and spoken of as a 'dependence'; for one who is secluded, what dwelling is there equal to the root of a tree?

ආවාසමච්ඡෙරහරෙ, දෙවතා පරිපාලිතෙ;

පවිවිත්තෙ වසන්තො හි, රුක්ඛමූලම්හි සුබ්බතො.

Indeed, the well-disciplined one dwells in seclusion at the root of a tree—a place that removes stinginess regarding dwellings and is guarded by deities.

අභිරත්තානි නීලානි, පණ්ඩූනි පතිතානි ච;

පස්සන්තො තරුපණ්ණානි, නිච්චසඤ්ඤං පනූදති.

Beholding the reddish, dark-hued, yellow, and fallen leaves of trees, one dispels the perception of permanence.

තස්මා හි බුද්ධදායජ්ජං, භාවනාභිරතාලයං;

විවිත්තං නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, රුක්ඛමූලං විචක්ඛණොති.

Therefore, a wise person should not disdain the secluded root of a tree, the heritage of the Buddha, an abode for delighting in spiritual cultivation.

අයං රුක්ඛමූලිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

This is the explanation of the undertaking, procedure, classification, breaking, and benefits of the tree-root-dweller's practice.

10. අබ්භොකාසිකඞ්ගකථා

10. The Discourse on the Open-Air-Dweller's Practice

33. අබ්භොකාසිකඞ්ගම්පි ‘‘ඡන්නඤ්ච රුක්ඛමූලඤ්ච පටික්ඛිපාමි, අබ්භොකාසිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

33. The open-air-dweller's practice is also undertaken with one of these statements: 'I reject a roofed dwelling and the root of a tree,' or 'I undertake the open-air-dweller's practice.'

තස්ස පන අබ්භොකාසිකස්ස ධම්මස්සවනාය වා උපොසථත්ථාය වා උපොසථාගාරං පවිසිතුං වට්ටති. සචෙ පවිට්ඨස්ස දෙවො වස්සති, දෙවෙ වස්සමානෙ අනික්ඛමිත්වා වස්සූපරමෙ නික්ඛමිතබ්බං. භොජනසාලං වා අග්ගිසාලං වා පවිසිත්වා වත්තං කාතුං, භොජනසාලාය ථෙරෙ භික්ඛූ භත්තෙන ආපුච්ඡිතුං, උද්දිසන්තෙන වා උද්දිසාපෙන්තෙන වා ඡන්නං පවිසිතුං, බහි දුන්නික්ඛිත්තානි මඤ්චපීඨාදීනි අන්තො පවෙසෙතුඤ්ච වට්ටති. සචෙ මග්ගං ගච්ඡන්තෙන වුඩ්ඪතරානං [Pg.73] පරික්ඛාරො ගහිතො හොති, දෙවෙ වස්සන්තෙ මග්ගමජ්ඣෙ ඨිතං සාලං පවිසිතුං වට්ටති. සචෙ න කිඤ්චි ගහිතං හොති, සාලාය ඨස්සාමීති වෙගෙන ගන්තුං න වට්ටති. පකතිගතියා ගන්ත්වා පවිට්ඨෙන පන යාව වස්සූපරමා ඨත්වා ගන්තබ්බන්ති ඉදමස්ස විධානං. රුක්ඛමූලිකස්සාපි එසෙව නයො.

However, for such an open-air dweller, it is allowable to enter an observance hall for listening to the Dhamma or for the purpose of the observance day. If it rains after he has entered, he should not leave while it is raining but should leave when the rain stops. It is also allowable for him to enter a meal hall or a fire hall to perform his duties; to inform the elder bhikkhus in the meal hall about the meal; to enter a roofed place when reciting or having a recitation done; and to bring inside any beds, benches, and so forth, that have been left outside in a disorderly way. If, while traveling, he is carrying the requisites of elder bhikkhus and it begins to rain, it is allowable for him to enter a hall situated on the road. If he is carrying nothing, it is not allowable for him to hurry to a hall with the thought, 'I will take shelter in the hall.' Rather, having proceeded at his normal pace and entered, he should remain there until the rain stops and then depart. This is the procedure for him. This same principle also applies to the tree-root dweller.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨස්ස රුක්ඛං වා පබ්බතං වා ගෙහං වා උපනිස්සාය වසිතුං න වට්ටති. අබ්භොකාසෙයෙව චීවරකුටිං කත්වා වසිතබ්බං. මජ්ඣිමස්ස රුක්ඛපබ්බතගෙහානි උපනිස්සාය අන්තො අප්පවිසිත්වා වසිතුං වට්ටති. මුදුකස්ස අච්ඡන්නමරියාදං පබ්භාරම්පි සාඛාමණ්ඩපොපි පීඨපටොපි ඛෙත්තරක්ඛකාදීහි ඡඩ්ඩිතා තත්‍රට්ඨකකුටිකාපි වට්ටතීති.

In terms of classification, this practice is also of three kinds. For the strict practitioner, it is not allowable to dwell in dependence on a tree, a mountain, or a house. He should make a hut of robes right in the open and dwell there. For the moderate practitioner, it is allowable to dwell in dependence on a tree, a mountain, or a house, without entering inside. For the mild practitioner, an open-fronted cave, a bower of branches, a screen of cloth, or a small temporary hut abandoned by field-watchers and others is also allowable.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි වාසත්ථාය ඡන්නං වා රුක්ඛමූලං වා පවිට්ඨක්ඛණෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. ජානිත්වා තත්ථ අරුණං උට්ඨාපිතමත්තෙති අඞ්ගුත්තරභාණකා. අයමෙත්ථ භෙදො.

For all three of these, however, the ascetic practice is broken at the moment they enter a roofed dwelling or the root of a tree for the purpose of dwelling. The Aṅguttara reciters say that it is broken merely by knowingly allowing dawn to arise there. This is the breaking point herein.

අයං පනානිසංසො, ආවාසපලිබොධුපච්ඡෙදො, ථිනමිද්ධපනූදනං, ‘‘මිගා විය අසඞ්ගචාරිනො, අනිකෙතා විහරන්ති භික්ඛවො’’ති (සං. නි. 1.224) පසංසාය අනුරූපතා, නිස්සඞ්ගතා, චාතුද්දිසතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

This, however, is the benefit: the cutting off of the impediment of dwellings, the dispelling of sloth and torpor, conformity with the praise, 'Like deer, bhikkhus wander unattached, living without a home,' non-attachment, being able to go in any of the four directions, and a mode of conduct in accordance with such qualities as having few wants.

අනගාරියභාවස්ස, අනුරූපෙ අදුල්ලභෙ;

තාරාමණිවිතානම්හි, චන්දදීපප්පභාසිතෙ.

In a dwelling fitting for the homeless state, not difficult to obtain, under a canopy of star-jewels, illuminated by the lamp of the moon,

අබ්භොකාසෙ වසං භික්ඛු, මිගභූතෙන චෙතසා;

ථිනමිද්ධං විනොදෙත්වා, භාවනාරාමතං සිතො.

A bhikkhu dwelling in the open air, with a mind that has become like a deer's, having dispelled sloth and torpor, resorts to delight in meditation.

පවිවෙකරසස්සාදං, නචිරස්සෙව වින්දති;

යස්මා තස්මා හි සප්පඤ්ඤො, අබ්භොකාසරතො සියාති.

Soon he finds the savor of seclusion; therefore, indeed, a wise person should delight in the open air.

අයං අබ්භොකාසිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

This is the explanation of the undertaking, procedure, classification, breaking, and benefits of the open-air-dweller's practice.

11. සොසානිකඞ්ගකථා

11. The Discourse on the Charnel-Ground-Dweller's Practice

34. සොසානිකඞ්ගම්පි [Pg.74] ‘‘න සුසානං පටික්ඛිපාමි, සොසානිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

34. The charnel-ground-dweller's practice is also undertaken with one of these statements: 'I reject a non-charnel ground,' or 'I undertake the charnel-ground-dweller's practice.'

තෙන පන සොසානිකෙන යං මනුස්සා ගාමං නිවෙසන්තා ‘‘ඉදං සුසාන’’න්ති වවත්ථපෙන්ති, න තත්ථ වසිතබ්බං. න හි මතසරීරෙ අජ්ඣාපිතෙ තං සුසානං නාම හොති, ඣාපිතකාලතො පන පට්ඨාය සචෙපි ද්වාදසවස්සානි ඡඩ්ඩිතං, තං සුසානමෙව.

However, such a charnel-ground dweller should not dwell in a place that people, when establishing a village, designate as 'this is a charnel ground.' For it is not called a charnel ground before a dead body has been cremated there. But from the time of cremation onwards, even if it has been abandoned for twelve years, it is still a charnel ground.

තස්මිං පන වසන්තෙන චඞ්කමමණ්ඩපාදීනි කාරෙත්වා මඤ්චපීඨං පඤ්ඤපෙත්වා පානීයපරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙත්වා ධම්මං වාචෙන්තෙන න වසිතබ්බං. ගරුකං හි ඉදං ධුතඞ්ගං, තස්මා උප්පන්නපරිස්සයවිඝාතත්ථාය සඞ්ඝත්ථෙරං වා රාජයුත්තකං වා ජානාපෙත්වා අප්පමත්තෙන වසිතබ්බං. චඞ්කමන්තෙන අද්ධක්ඛිකෙන ආළාහනං ඔලොකෙන්තෙන චඞ්කමිතබ්බං.

However, while dwelling there, one should not do so having had walking paths, pavilions, and so on constructed, having had a bed and chair set up, having had water for drinking and use provided, or while teaching the Dhamma. For this is a weighty ascetic practice. Therefore, to ward off any danger that has arisen, one should inform a senior elder of the Saṅgha or a royal official and dwell with heedfulness. While doing walking meditation, one should walk looking at the cremation ground with half-closed eyes.

සුසානං ගච්ඡන්තෙනාපි මහාපථා උක්කම්ම උප්පථමග්ගෙන ගන්තබ්බං. දිවායෙව ආරම්මණං වවත්ථපෙතබ්බං. එවඤ්හිස්ස තං රත්තිං භයානකං න භවිස්සති, අමනුස්සා රත්තිං විරවිත්වා විරවිත්වා ආහිණ්ඩන්තාපි න කෙනචි පහරිතබ්බා. එකදිවසම්පි සුසානං අගන්තුං න වට්ටති. මජ්ඣිමයාමං සුසානෙ ඛෙපෙත්වා පච්ඡිමයාමෙ පටික්කමිතුං වට්ටතීති අඞ්ගුත්තරභාණකා. අමනුස්සානං පියං තිලපිට්ඨමාසභත්තමච්ඡමංසඛීරතෙලගුළාදිඛජ්ජභොජ්ජං න සෙවිතබ්බං. කුලගෙහං න පවිසිතබ්බන්ති ඉදමස්ස විධානං.

Even when going to the charnel ground, one should deviate from the main road and go by a side path. An object should be marked out during the day itself. Thus, it will not be terrifying for him at night. And although non-human beings wander around at night, crying out repeatedly, they should not be struck by anyone. One must not fail to go to the charnel ground even for a single day. The Aṅguttara reciters say that it is proper to spend the middle watch in the charnel ground and return in the last watch. Food dear to non-human beings—such as sesame paste, bean-rice, fish, meat, milk, oil, and molasses—should not be consumed. One should not enter a family's home. This is the rule for him.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨෙන යත්ථ ධුවඩාහධුවකුණපධුවරොදනානි අත්ථි, තත්ථෙව වසිතබ්බං. මජ්ඣිමස්ස තීසු එකස්මිම්පි සති වට්ටති. මුදුකස්ස වුත්තනයෙන සුසානලක්ඛණං පත්තමත්තෙ වට්ටති.

By way of division, this practitioner is also of three kinds. Therein, the strict practitioner should dwell only where there are constant burnings, constant corpses, and constant lamentations. For the middling practitioner, it is allowable if even one of these three is present. For the mild practitioner, it is allowable in a place that has merely attained the characteristics of a charnel ground in the way described.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි න සුසානම්හි වාසං කප්පනෙන ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. සුසානං අගතදිවසෙති අඞ්ගුත්තරභාණකා. අයමෙත්ථ භෙදො.

However, for all three of these, the ascetic practice is broken by making one's dwelling in a place that is not a charnel ground. The Aṅguttara reciters say it is broken on the day one does not go to the charnel ground. This is the breaking here.

අයං පනානිසංසො මරණස්සතිපටිලාභො, අප්පමාදවිහාරිතා, අසුභනිමිත්තාධිගමො, කාමරාගවිනොදනං, අභිණ්හං කායසභාවදස්සනං, සංවෙගබහුලතා [Pg.75] ආරොග්‍යමදාදිප්පහානං, භයභෙරවසහනතා, අමනුස්සානං ගරුභාවනීයතා, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

And these are the benefits: the gaining of mindfulness of death, dwelling heedfully, attainment of the sign of the unattractive, removal of sensual desire, frequent seeing of the nature of the body, abundance of spiritual urgency, abandoning intoxication with health and so on, endurance of fear and dread, being regarded with respect by non-humans, and conduct in conformity with fewness of wishes and so on.

සොසානිකඤ්හි මරණානුසතිප්පභාවා,නිද්දාගතම්පි න ඵුසන්ති පමාදදොසා;

සම්පස්සතො ච කුණපානි බහූනි තස්ස,කාමානුභාවවසගම්පි න හොති චිත්තං.

For the charnel-ground dweller, by the power of mindfulness of death, the faults of heedlessness do not touch him even when asleep. And for him, seeing many corpses, his mind does not come under the sway of sensual power.

සංවෙගමෙති විපුලං න මදං උපෙති,සම්මා අථො ඝටති නිබ්බුතිමෙසමානො;

සොසානිකඞ්ගමිතිනෙකගුණාවහත්තා,නිබ්බානනින්නහදයෙන නිසෙවිතබ්බන්ති.

He attains abundant spiritual urgency, he does not fall into intoxication, and then strives rightly, seeking Nibbāna. Because the charnel-ground practice brings forth these many qualities, it should be cultivated by one whose heart is inclined towards Nibbāna.

අයං සොසානිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

This is the explanation of the undertaking, procedure, divisions, breaking, and benefits of the charnel-ground practice.

12. යථාසන්ථතිකඞ්ගකථා

12. The Discourse on the Any-Lodging-As-Allotted Practice

35. යථාසන්ථතිකඞ්ගම්පි ‘‘සෙනාසනලොලුප්පං පටික්ඛිපාමි, යථාසන්ථතිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

35. The any-lodging-as-allotted practice is also undertaken by means of one of these statements: "I reject greed for lodgings," or "I undertake the any-lodging-as-allotted practice."

තෙන පන යථාසන්ථතිකෙන යදස්ස සෙනාසනං ‘‘ඉදං තුය්හං පාපුණාතී’’ති ගාහිතං හොති, තෙනෙව තුට්ඨබ්බං, න අඤ්ඤො උට්ඨාපෙතබ්බො. ඉදමස්ස විධානං.

That practitioner of the any-lodging-as-allotted practice should be content with whatever lodging has been assigned to him with the words, "This falls to you," and he should not displace another. This is his rule.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨො අත්තනො පත්තසෙනාසනං දූරෙති වා අච්චාසන්නෙති වා අමනුස්සදීඝජාතිකාදීහි උපද්දුතන්ති වා උණ්හන්ති වා සීතලන්ති වා පුච්ඡිතුං න ලභති. මජ්ඣිමො පුච්ඡිතුං ලභති. ගන්ත්වා පන ඔලොකෙතුං න ලභති. මුදුකො ගන්ත්වා ඔලොකෙත්වා සචස්ස තං න රුච්චති, අඤ්ඤං ගහෙතුං ලභති.

By way of division, this practitioner is also of three kinds. Herein, the strict practitioner is not allowed to ask about the lodging he has received, whether it is far or too near, or troubled by non-human beings, serpents, and so on, or whether it is hot or cold. The middling practitioner is allowed to ask, but he is not allowed to go and inspect it. The mild practitioner is allowed to go and inspect it, and if it does not suit him, he is allowed to take another.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි සෙනාසනලොලුප්පෙ උප්පන්නමත්තෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජතීති අයමෙත්ථ භෙදො.

However, for all three of these, the ascetic practice is broken the moment greed for lodgings arises. This is the breaking here.

අයං පනානිසංසො, ‘‘යං ලද්ධං තෙන තුට්ඨබ්බ’’න්ති (ජා. 1.1.136; පාචි. 793) වුත්තොවාදකරණං, සබ්‍රහ්මචාරීනං හිතෙසිතා, හීනපණීතවිකප්පපරිච්චාගො, අනුරොධවිරොධප්පහානං, අත්‍රිච්ඡතාය ද්වාරපිදහනං, අප්පිච්ඡතාදීනං අනුලොමවුත්තිතාති.

And these are the benefits: following the advice, "one should be content with what has been obtained"; seeking the welfare of fellow practitioners; abandoning the discrimination between inferior and superior; abandoning partiality and opposition; closing the door to excessive desire; and conduct in conformity with fewness of wishes, and so on.

යං [Pg.76] ලද්ධං තෙන සන්තුට්ඨො, යථාසන්ථතිකො යති;

නිබ්බිකප්පො සුඛං සෙති, තිණසන්ථරකෙසුපි.

Content with what he has gained, the ascetic who accepts his allotted place, free from discrimination, sleeps happily, even on a pallet of grass.

න සො රජ්ජති සෙට්ඨම්හි, හීනං ලද්ධා න කුප්පති;

සබ්‍රහ්මචාරිනවකෙ, හිතෙන අනුකම්පති.

He is not attached to the best; having received the inferior, he is not angered. He has compassion for junior fellow practitioners for their welfare.

තස්මා අරියසතාචිණ්ණං, මුනිපුඞ්ගවවණ්ණිතං;

අනුයුඤ්ජෙථ මෙධාවී, යථාසන්ථතරාමතන්ති.

Therefore, let the wise one diligently apply himself to the delight in whatever lodging is allotted, a practice frequented by the noble ones and praised by the bull among sages.

අයං යථාසන්ථතිකඞ්ගෙ සමාදානවිධානප්පභෙදභෙදානිසංසවණ්ණනා.

This is the explanation of the undertaking, procedure, divisions, breaking, and benefits concerning the any-lodging-as-allotted practice.

13. නෙසජ්ජිකඞ්ගකථා

13. The Discourse on the Sitter's Practice

36. නෙසජ්ජිකඞ්ගම්පි ‘‘සෙය්‍යං පටික්ඛිපාමි, නෙසජ්ජිකඞ්ගං සමාදියාමී’’ති ඉමෙසං අඤ්ඤතරවචනෙන සමාදින්නං හොති.

36. The sitter's practice, too, is undertaken by one of these statements: "I reject lying down; I undertake the sitter's practice."

තෙන පන නෙසජ්ජිකෙන රත්තියා තීසු යාමෙසු එකං යාමං උට්ඨාය චඞ්කමිතබ්බං. ඉරියාපථෙසු හි නිපජ්ජිතුමෙව න වට්ටති. ඉදමස්ස විධානං.

That practitioner of the sitter's practice should rise and walk during one of the three watches of the night. For among the postures, it is only lying down that is not permissible. This is his rule.

පභෙදතො පන අයම්පි තිවිධො හොති. තත්ථ උක්කට්ඨස්ස නෙව අපස්සෙනං, න දුස්සපල්ලත්ථිකා, න ආයොගපට්ටො වට්ටති. මජ්ඣිමස්ස ඉමෙසු තීසු යංකිඤ්චි වට්ටති. මුදුකස්ස අපස්සෙනම්පි දුස්සපල්ලත්ථිකාපි ආයොගපට්ටොපි බිබ්බොහනම්පි පඤ්චඞ්ගොපි සත්තඞ්ගොපි වට්ටති. පඤ්චඞ්ගො පන පිට්ඨිඅපස්සයෙන සද්ධිං කතො. සත්තඞ්ගො නාම පිට්ඨිඅපස්සයෙන ච උභතොපස්සෙසු අපස්සයෙහි ච සද්ධිං කතො. තං කිර මිළාභයත්ථෙරස්ස අකංසු. ථෙරො අනාගාමී හුත්වා පරිනිබ්බායි.

By way of division, this practitioner is also of three kinds. Therein, for the strict practitioner, neither a back-rest, nor a cloth-binding, nor a supporting strap is permissible. For the middling practitioner, any one of these three is permissible. For the mild practitioner, a back-rest, a cloth-binding, a supporting strap, a pillow, a five-limbed chair, and a seven-limbed chair are permissible. The five-limbed chair is made with a back-rest. The seven-limbed chair is made with a back-rest and with supports on both sides. They say that they made it for the Elder Miḷābhaya. The Elder, having become a non-returner, attained final Nibbāna.

ඉමෙසං පන තිණ්ණම්පි සෙය්‍යං කප්පිතමත්තෙ ධුතඞ්ගං භිජ්ජති. අයමෙත්ථ භෙදො.

However, for all three of these, the ascetic practice is broken the moment one lies down. This is the breaking here.

අයං පනානිසංසො, ‘‘සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරතී’’ති (දී. නි. 3.320; ම. නි. 1.186) වුත්තස්ස චෙතසො විනිබන්ධස්ස උපච්ඡෙදනං, සබ්බකම්මට්ඨානානුයොගසප්පායතා, පාසාදිකඉරියාපථතා, වීරියාරම්භානුකූලතා, සම්මාපටිපත්තියා අනුබ්‍රූහනන්ති.

And this is the benefit: the cutting off of the mind's bondage, spoken of thus: “He dwells devoted to the pleasure of lying down, the pleasure of reclining, and the pleasure of drowsiness” (Dī. Ni. 3.320; Ma. Ni. 1.186); suitability for engaging in all meditation subjects; having an inspiring deportment; being conducive to the arousal of energy; and the furtherance of right practice.

ආභුජිත්වාන පල්ලඞ්කං, පණිධාය උජුං තනුං;

නිසීදන්තො විකම්පෙති, මාරස්ස හදයං යති.

Having folded his legs crosswise and set his body erect, the ascetic, as he sits, makes Māra's heart tremble.

සෙය්‍යසුඛං [Pg.77] මිද්ධසුඛං, හිත්වා ආරද්ධවීරියො;

නිසජ්ජාභිරතො භික්ඛු, සොභයන්තො තපොවනං.

Having abandoned the pleasure of lying down and the pleasure of drowsiness, with energy aroused, the bhikkhu delighting in sitting beautifies the ascetic grove.

නිරාමිසං පීතිසුඛං, යස්මා සමධිගච්ඡති;

තස්මා සමනුයුඤ්ජෙය්‍ය, ධීරො නෙසජ්ජිකං වතන්ති.

Since one attains joy and happiness free from sensual pleasures, therefore, the wise one should devote himself to the sitter's vow.

අයං නෙසජ්ජිකඞ්ගෙ සමාදාන විධානප්පභෙද භෙදානිසංසවණ්ණනා.

This is the explanation of the undertaking, procedure, divisions, breaking, and benefits concerning the sitter's practice.

ධුතඞ්ගපකිණ්ණකකථා

Miscellaneous Discourse on the Ascetic Practices

37. ඉදානි –

37. Now:

කුසලත්තිකතො චෙව, ධුතාදීනං විභාගතො;

සමාසබ්‍යාසතො චාපි, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයොති. –

From the wholesome triad, and from the classification of the ascetic practices and so forth, and from the concise and the extended, the determination should be understood.

ඉමිස්සා ගාථාය වසෙන වණ්ණනා හොති.

The explanation proceeds by way of this verse.

තත්ථ කුසලත්තිකතොති සබ්බානෙව හි ධුතඞ්ගානි සෙක්ඛපුථුජ්ජනඛීණාසවානං වසෙන සියා කුසලානි, සියා අබ්‍යාකතානි, නත්ථි ධුතඞ්ගං අකුසලන්ති.

Herein, 'from the wholesome triad' means: indeed, all ascetic practices, with respect to trainees, worldlings, and those with cankers destroyed, may be wholesome or they may be indeterminate. There is no ascetic practice that is unwholesome.

යො පන වදෙය්‍ය ‘‘පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො ආරඤ්ඤිකො හොතීති ආදිවචනතො (අ. නි. 5.181; පරි. 325) අකුසලම්පි ධුතඞ්ග’’න්ති. සො වත්තබ්බො – න මයං ‘‘අකුසලචිත්තෙන අරඤ්ඤෙ න වසතී’’ති වදාම. යස්ස හි අරඤ්ඤෙ නිවාසො, සො ආරඤ්ඤිකො. සො ච පාපිච්ඡො වා භවෙය්‍ය අප්පිච්ඡො වා. ඉමානි පන තෙන තෙන සමාදානෙන ධුතකිලෙසත්තා ධුතස්ස භික්ඛුනො අඞ්ගානි, කිලෙසධුනනතො වා ධුතන්ති ලද්ධවොහාරං ඤාණං අඞ්ගමෙතෙසන්ති ධුතඞ්ගානි. අථ වා ධුතානි ච තානි පටිපක්ඛනිද්ධුනනතො අඞ්ගානි ච පටිපත්තියාතිපි ධුතඞ්ගානීති වුත්තං. න ච අකුසලෙන කොචි ධුතො නාම හොති, යස්සෙතානි අඞ්ගානි භවෙය්‍යුං, න ච අකුසලං කිඤ්චි ධුනාති, යෙසං තං අඞ්ගන්තිකත්වා ධුතඞ්ගානීති වුච්චෙය්‍යුං. නාපි අකුසලං චීවරලොලුප්පාදීනි චෙව නිද්ධුනාති පටිපත්තියා ච අඞ්ගං හොති. තස්මා සුවුත්තමිදං ‘‘නත්ථි අකුසලං ධුතඞ්ග’’න්ති.

If someone were to say, 'Even an unwholesome thing is an ascetic practice, due to the statement that “a forest dweller is one with evil wishes, overcome by desire” (A. Ni. 5.181; Pari. 325) and so on,' they should be told: We do not say, 'One does not dwell in the forest with an unwholesome mind.' For whoever dwells in the forest is a forest dweller, and he may be one with evil wishes or one with few wishes. However, these are ascetic practices (dhutaṅga) because, through this or that undertaking, they are limbs (aṅga) of a bhikkhu who has shaken off (dhuta) defilements; or because the knowledge which, from shaking off defilements, is termed 'dhuta' is their limb (aṅga). Or alternatively, it is said that they are ascetic practices because they are both 'shaking' (dhuta) since they shake off opposing factors, and they are 'limbs' (aṅga) of the practice. But no one is called 'shaken off' (dhuta) by means of the unwholesome, for whom these might be limbs; nor does the unwholesome shake off anything, that it should become their 'dhuta' component, causing them to be called ascetic practices. Nor does the unwholesome shake off things like greed for robes, nor is it a limb of practice. Therefore, it is well said: 'There is no unwholesome ascetic practice.'

‘‘යෙසම්පි [Pg.78] කුසලත්තිකවිනිමුත්තං ධුතඞ්ගං, තෙසං අත්ථතො ධුතඞ්ගමෙව නත්ථි. අසන්තං කස්ස ධුනනතො ධුතඞ්ගං නාම භවිස්සති. ධුතගුණෙ සමාදාය වත්තතීති වචනවිරොධොපි ච නෙසං ආපජ්ජති, තස්මා තං න ගහෙතබ්බ’’න්ති අයං තාව කුසලත්තිකතො වණ්ණනා.

For those for whom an ascetic practice is devoid of the wholesome triad, in reality there is no ascetic practice at all. By shaking off what non-existent thing would there be something called an ascetic practice? Furthermore, for them a contradiction also arises with the statement, 'One lives having undertaken the qualities that shake off defilements.' Therefore, that view should not be accepted. This, in the first place, is the explanation from the wholesome triad.

ධුතාදීනං විභාගතොති ධුතො වෙදිතබ්බො. ධුතවාදො වෙදිතබ්බො. ධුතධම්මා වෙදිතබ්බා. ධුතඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි. කස්ස ධුතඞ්ගසෙවනා සප්පායාති වෙදිතබ්බං.

'From the classification of the dhuta and so forth' means: the dhuta should be understood. The dhutavāda should be understood. The dhuta qualities should be understood. The ascetic practices should be understood. For whom the cultivation of the ascetic practices is suitable should be understood.

තත්ථ ධුතොති ධුතකිලෙසො වා පුග්ගලො කිලෙසධුනනො වා ධම්මො.

Herein, 'dhuta' means either a person who has shaken off defilements, or a state that shakes off defilements.

ධුතවාදොති එත්ථ පන අත්ථි ධුතො න ධුතවාදො, අත්ථි න ධුතො ධුතවාදො, අත්ථි නෙව ධුතො න ධුතවාදො, අත්ථි ධුතො චෙව ධුතවාදො ච.

Now, in this context of 'dhutavāda', there is one who is dhuta but not a dhutavāda; there is one who is not dhuta but is a dhutavāda; there is one who is neither dhuta nor a dhutavāda; and there is one who is both dhuta and a dhutavāda.

තත්ථ යො ධුතඞ්ගෙන අත්තනො කිලෙසෙ ධුනි, පරං පන ධුතඞ්ගෙන න ඔවදති, නානුසාසති බාකුලත්ථෙරො විය, අයං ධුතො න ධුතවාදො. යථාහ, ‘‘තයිදං ආයස්මා බාකුලො ධුතො න ධුතවාදො’’ති. යො පන න ධුතඞ්ගෙන අත්තනො කිලෙසෙ ධුනි, කෙවලං අඤ්ඤෙ ධුතඞ්ගෙන ඔවදති අනුසාසති උපනන්දත්ථෙරො විය, අයං න ධුතො ධුතවාදො. යථාහ, ‘‘තයිදං ආයස්මා උපනන්දො සක්‍යපුත්තො න ධුතො ධුතවාදො’’ති. යො උභයවිපන්නො ලාළුදායී විය, අයං නෙව ධුතො න ධුතවාදො. යථාහ, ‘‘තයිදං ආයස්මා ලාළුදායී නෙව ධුතො න ධුතවාදො’’ති. යො පන උභයසම්පන්නො ධම්මසෙනාපති විය, අයං ධුතො චෙව ධුතවාදො ච. යථාහ, ‘‘තයිදං ආයස්මා සාරිපුත්තො ධුතො චෙව ධුතවාදො චාති.

Herein, one who has shaken off his own defilements by means of an ascetic practice, but does not advise or instruct others by means of an ascetic practice, like the Elder Bākula, is dhuta but not a dhutavāda. As it is said: 'Indeed, the Venerable Bākula is dhuta but not a dhutavāda.' One who has not shaken off his own defilements by means of an ascetic practice, but only advises and instructs others by means of an ascetic practice, like the Elder Upananda the Sakyan, is not dhuta but is a dhutavāda. As it is said: 'Indeed, the Venerable Upananda the Sakyan is not dhuta but is a dhutavāda.' One who is deficient in both, like the Elder Lāḷudāyī, is neither dhuta nor a dhutavāda. As it is said: 'Indeed, the Venerable Lāḷudāyī is neither dhuta nor a dhutavāda.' One who is accomplished in both, like the General of the Dhamma, is both dhuta and a dhutavāda. As it is said: 'Indeed, the Venerable Sāriputta is both dhuta and a dhutavāda.'

ධුතධම්මා වෙදිතබ්බාති අප්පිච්ඡතා, සන්තුට්ඨිතා, සල්ලෙඛතා, පවිවෙකතා, ඉදමත්ථිතාති ඉමෙ ධුතඞ්ගචෙතනාය පරිවාරකා පඤ්ච ධම්මා ‘‘අප්පිච්ඡතංයෙව නිස්සායා’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 5.181; පරි. 325) ධුතධම්මා නාම, තත්ථ අප්පිච්ඡතා ච සන්තුට්ඨිතා ච අලොභො. සල්ලෙඛතා ච පවිවෙකතා ච ද්වීසු ධම්මෙසු අනුපතන්ති අලොභෙ ච අමොහෙ ච. ඉදමත්ථිතා ඤාණමෙව. තත්ථ [Pg.79] ච අලොභෙන පටික්ඛෙපවත්ථූසු ලොභං, අමොහෙන තෙස්වෙව ආදීනවපටිච්ඡාදකං මොහං ධුනාති. අලොභෙන ච අනුඤ්ඤාතානං පටිසෙවනමුඛෙන පවත්තං කාමසුඛානුයොගං, අමොහෙන ධුතඞ්ගෙසු අතිසල්ලෙඛමුඛෙන පවත්තං අත්තකිලමථානුයොගං ධුනාති. තස්මා ඉමෙ ධම්මා ධුතධම්මාති වෙදිතබ්බා.

'The dhuta qualities should be understood' means: having few wishes, contentment, the expunging of defilements, seclusion, and principled aspiration—these five qualities, which are accessories to the volition for the ascetic practices, are called 'dhuta qualities' because of such statements as 'relying on having few wishes' (A. Ni. 5.181; Pari. 325). Herein, having few wishes and contentment are non-greed. The expunging of defilements and seclusion fall under two states: non-greed and non-delusion. Principled aspiration is simply wisdom. And herein, by non-greed one shakes off greed for objects to be rejected, and by non-delusion one shakes off the delusion that obscures the dangers in those same objects. By non-greed one shakes off indulgence in sensual pleasure that arises through the partaking of what is allowed, and by non-delusion one shakes off the practice of self-mortification that arises through excessive austerity in the ascetic practices. Therefore, these qualities should be understood as the dhuta qualities.

ධුතඞ්ගානි වෙදිතබ්බානීති තෙරස ධුතඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි පංසුකූලිකඞ්ගං…පෙ… නෙසජ්ජිකඞ්ගන්ති. තානි අත්ථතො ලක්ඛණාදීහි ච වුත්තානෙව.

'The ascetic practices should be understood' means: the thirteen ascetic practices should be understood, namely, the rag-robe wearer's practice... up to... the sitter's practice. These have already been explained in terms of their meaning, characteristics, and so on.

කස්ස ධුතඞ්ගසෙවනා සප්පායාති රාගචරිතස්ස චෙව මොහචරිතස්ස ච. කස්මා? ධුතඞ්ගසෙවනා හි දුක්ඛාපටිපදා චෙව සල්ලෙඛවිහාරො ච. දුක්ඛාපටිපදඤ්ච නිස්සාය රාගො වූපසම්මති. සල්ලෙඛං නිස්සාය අප්පමත්තස්ස මොහො පහීයති. ආරඤ්ඤිකඞ්ගරුක්ඛමූලිකඞ්ගපටිසෙවනා වා එත්ථ දොසචරිතස්සාපි සප්පායා. තත්ථ හිස්ස අසඞ්ඝට්ටියමානස්ස විහරතො දොසොපි වූපසම්මතීති අයං ධුතාදීනං විභාගතො වණ්ණනා.

For whom is the cultivation of the ascetic practices suitable? It is suitable for one of a lustful temperament and for one of a deluded temperament. Why? Because the cultivation of the ascetic practices is both a difficult practice and a life of effacement. By relying on the difficult practice, lust is allayed. By relying on effacement, the delusion of a heedful one is abandoned. Here, the cultivation of the forest-dweller's practice and the tree-root-dweller's practice are also suitable for one of a hateful temperament. For there, by dwelling without friction, his hatred is also allayed. This is the explanation by way of the classification of the ascetic practices and so forth.

සමාසබ්‍යාසතොති ඉමානි පන ධුතඞ්ගානි සමාසතො තීණි සීසඞ්ගානි, පඤ්ච අසම්භින්නඞ්ගානීති අට්ඨෙව හොන්ති. තත්ථ සපදානචාරිකඞ්ගං, එකාසනිකඞ්ගං, අබ්භොකාසිකඞ්ගන්ති ඉමානි තීණි සීසඞ්ගානි. සපදානචාරිකඞ්ගඤ්හි රක්ඛන්තො පිණ්ඩපාතිකඞ්ගම්පි රක්ඛිස්සති. එකාසනිකඞ්ගඤ්ච රක්ඛතො පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගානිපි සුරක්ඛනීයානි භවිස්සන්ති. අබ්භොකාසිකඞ්ගං රක්ඛන්තස්ස කිං අත්ථි රුක්ඛමූලිකඞ්ගයථාසන්ථතිකඞ්ගෙසු රක්ඛිතබ්බං නාම. ඉති ඉමානි තීණි සීසඞ්ගානි, ආරඤ්ඤිකඞ්ගං, පංසුකූලිකඞ්ගං, තෙචීවරිකඞ්ගං, නෙසජ්ජිකඞ්ගං, සොසානිකඞ්ගන්ති ඉමානි පඤ්ච අසම්භින්නඞ්ගානි චාති අට්ඨෙව හොන්ති.

By way of the concise and the extended: Now, these ascetic practices, in brief, are indeed eight: three chief practices and five unmixed practices. Therein, the practice of eating almsfood in sequence, the practice of eating in one session, and the practice of dwelling in the open air—these are the three chief practices. For one who maintains the practice of eating almsfood in sequence will also maintain the practice of eating only almsfood. And for one who maintains the practice of eating in one session, the practice of eating from one bowl and the practice of refusing food offered later will also be easy to maintain. For one who maintains the practice of dwelling in the open air, what is there to maintain regarding the practice of dwelling at the root of a tree and the practice of accepting any lodging? Thus, these are the three chief practices; and the practice of dwelling in the forest, the practice of wearing rag-robes, the practice of wearing only three robes, the sitter's practice, and the practice of dwelling in a charnel ground—these are the five unmixed practices. Thus there are indeed eight.

පුන ද්වෙ චීවරපටිසංයුත්තානි, පඤ්ච පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තානි, පඤ්ච සෙනාසනපටිසංයුත්තානි, එකං වීරියපටිසංයුත්තන්ති එවං චත්තාරොව හොන්ති. තත්ථ නෙසජ්ජිකඞ්ගං වීරියපටිසංයුත්තං. ඉතරානි පාකටානෙව.

Furthermore, there are two connected with robes, five connected with almsfood, five connected with lodgings, and one connected with energy—thus there are just four groups. Therein, the sitter's practice is connected with energy. The others are evident.

පුන සබ්බානෙව නිස්සයවසෙන ද්වෙ හොන්ති පච්චයනිස්සිතානි ද්වාදස, වීරියනිස්සිතං එකන්ති. සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බවසෙනපි ද්වෙයෙව හොන්ති. යස්ස හි ධුතඞ්ගං සෙවන්තස්ස කම්මට්ඨානං වඩ්ඪති, තෙන සෙවිතබ්බානි. යස්ස සෙවතො හායති, තෙන න සෙවිතබ්බානි. යස්ස පන සෙවතොපි අසෙවතොපි වඩ්ඪතෙව, න හායති, තෙනාපි පච්ඡිමං ජනතං අනුකම්පන්තෙන සෙවිතබ්බානි. යස්සාපි [Pg.80] සෙවතොපි අසෙවතොපි න වඩ්ඪති, තෙනාපි සෙවිතබ්බානියෙව ආයතිං වාසනත්ථායාති.

Again, all of them are twofold by way of dependence: twelve are dependent on requisites, and one is dependent on energy. They are also twofold by way of what is to be cultivated and what is not to be cultivated. For one whose meditation subject grows by cultivating an ascetic practice, it should be cultivated by him. For one whose meditation subject declines by cultivating it, it should not be cultivated by him. However, for one for whom it grows and does not decline, whether cultivating it or not, it should also be cultivated by him out of compassion for future generations. And for one for whom it does not grow, whether cultivating it or not, it should still be cultivated by him for the sake of imprinting a habit for the future.

එවං සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බවසෙන දුවිධානිපි සබ්බානෙව චෙතනාවසෙන එකවිධානි හොන්ති. එකමෙව හි ධුතඞ්ගං සමාදානචෙතනාති. අට්ඨකථායම්පි වුත්තං ‘‘යා චෙතනා, තං ධුතඞ්ගන්ති වදන්තී’’ති.

Thus, although they are twofold by way of what is to be cultivated and what is not to be cultivated, all of them become of a single kind by way of volition. For an ascetic practice is simply the volition of undertaking. It is also said in the Commentary: 'That which is volition, they call an ascetic practice.'

බ්‍යාසතො පන භික්ඛූනං තෙරස, භික්ඛුනීනං අට්ඨ, සාමණෙරානං ද්වාදස, සික්ඛමානසාමණෙරීනං සත්ත, උපාසකඋපාසිකානං ද්වෙති ද්වාචත්තාලීස හොන්ති. සචෙ පන අබ්භොකාසෙ ආරඤ්ඤිකඞ්ගසම්පන්නං සුසානං හොති, එකොපි භික්ඛු එකප්පහාරෙන සබ්බධුතඞ්ගානි පරිභුඤ්ජිතුං සක්කොති. භික්ඛුනීනං පන ආරඤ්ඤිකඞ්ගං ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගඤ්ච ද්වෙපි සික්ඛාපදෙනෙව පටික්ඛිත්තානි, අබ්භොකාසිකඞ්ගං, රුක්ඛමූලිකඞ්ගං, සොසානිකඞ්ගන්ති ඉමානි තීණි දුප්පරිහාරානි. භික්ඛුනියා හි දුතියිකං විනා වසිතුං න වට්ටති. එවරූපෙ ච ඨානෙ සමානච්ඡන්දා දුතියිකා දුල්ලභා. සචෙපි ලභෙය්‍ය සංසට්ඨවිහාරතො න මුච්චෙය්‍ය. එවං සති යස්සත්ථාය ධුතඞ්ගං සෙවෙය්‍ය, ස්වෙවස්සා අත්ථො න සම්පජ්ජෙය්‍ය. එවං පරිභුඤ්ජිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය පඤ්ච හාපෙත්වා භික්ඛුනීනං අට්ඨෙව හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. යථාවුත්තෙසු පන ඨපෙත්වා තෙචීවරිකඞ්ගං සෙසානි ද්වාදස සාමණෙරානං, සත්ත සික්ඛමානසාමණෙරීනං වෙදිතබ්බානි. උපාසකඋපාසිකානං පන එකාසනිකඞ්ගං, පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගන්ති ඉමානි ද්වෙ පතිරූපානි චෙව සක්කා ච පරිභුඤ්ජිතුන්ති ද්වෙ ධුතඞ්ගානීති එවං බ්‍යාසතො ද්වෙචත්තාලීස හොන්තීති අයං සමාසබ්‍යාසතො වණ්ණනා.

By way of expansion, however, there are thirteen for monks, eight for nuns, twelve for male novices, seven for female probationers and female novices, and two for laymen and laywomen, thus making forty-two. However, if there is an open-air charnel ground endowed with the qualities of a forest dwelling, even a single monk can undertake all the ascetic practices at once. For nuns, however, the forest-dweller's practice and the practice of refusing food offered later are both prohibited by the training rules themselves. The open-air-dweller's practice, the tree-root-dweller's practice, and the charnel-ground-dweller's practice—these three are difficult to maintain. Indeed, it is not proper for a nun to dwell without a companion. And in such a place, a companion of like mind is rare. Even if she should find one, she would not be freed from living in association. In that case, the very purpose for which she might undertake an ascetic practice would not be fulfilled for her. Thus, due to the inability to undertake five of them, it should be understood that for nuns there are only eight. Among those mentioned, however, omitting the three-robe-wearer's practice, the remaining twelve should be understood as being for male novices, and seven for female probationers and female novices. For laymen and laywomen, however, the one-sessioner's practice and the bowl-food-eater's practice—these two are both suitable and possible to undertake; thus, there are two ascetic practices. In this way, by way of expansion, there are forty-two. This is the description by way of summary and expansion.

එත්තාවතා ච ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො’’ති ඉමිස්සා ගාථාය සීලසමාධිපඤ්ඤාමුඛෙන දෙසිතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ යෙහි අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාදීහි ගුණෙහි වුත්තප්පකාරස්ස සීලස්ස වොදානං හොති, තෙසං සම්පාදනත්ථං සමාදාතබ්බධුතඞ්ගකථා භාසිතා හොති.

And thus far, in the Path of Purification, which is taught by way of virtue, concentration, and wisdom in accordance with the verse, 'A wise person, established in virtue...,' the discourse on the ascetic practices to be undertaken has been delivered for the accomplishment of those qualities—such as fewness of wishes and contentment—by which the purification of virtue of the kind described takes place.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus, in the Path of Purification, composed for the delight of good people,

ධුතඞ්ගනිද්දෙසො නාම දුතියො පරිච්ඡෙදො.

The Second Chapter, named the Exposition of the Ascetic Practices.

3. කම්මට්ඨානග්ගහණනිද්දෙසො

3. The Exposition of the Taking Up of Meditation Subjects

38. ඉදානි [Pg.81] යස්මා එවං ධුතඞ්ගපරිහරණසම්පාදිතෙහි අප්පිච්ඡතාදීහි ගුණෙහි පරියොදාතෙ ඉමස්මිං සීලෙ පතිට්ඨිතෙන ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවය’’න්ති වචනතො චිත්තසීසෙන නිද්දිට්ඨො සමාධි භාවෙතබ්බො. සො ච අතිසඞ්ඛෙපදෙසිතත්තා විඤ්ඤාතුම්පි තාව න සුකරො, පගෙව භාවෙතුං, තස්මා තස්ස විත්ථාරඤ්ච භාවනානයඤ්ච දස්සෙතුං ඉදං පඤ්හාකම්මං හොති.

38. Now, since one established in this virtue—purified by qualities such as fewness of wishes, accomplished through the observance of the ascetic practices—should develop the concentration indicated by the heading 'mind,' in accordance with the saying, 'A wise person, established in virtue, should develop mind and wisdom'; and since this concentration, because it has been taught too briefly, is not easy even to understand, let alone to develop; therefore, to show its details and the method of development, this questioning is undertaken.

කො සමාධි? කෙනට්ඨෙන සමාධි? කානස්ස ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානි? කතිවිධො සමාධි? කො චස්ස සංකිලෙසො? කිං වොදානං? කථං භාවෙතබ්බො? සමාධිභාවනාය කො ආනිසංසොති?

What is concentration? In what sense is it concentration? What are its characteristic, function, manifestation, and proximate cause? How many kinds of concentration are there? What is its defilement? What is its purification? How should it be developed? What is the benefit of developing concentration?

තත්‍රිදං විස්සජ්ජනං. කො සමාධීති සමාධි බහුවිධො නානප්පකාරකො. තං සබ්බං විභාවයිතුං ආරබ්භමානං විස්සජ්ජනං අධිප්පෙතඤ්චෙව අත්ථං න සාධෙය්‍ය, උත්තරි ච වික්ඛෙපාය සංවත්තෙය්‍ය, තස්මා ඉධාධිප්පෙතමෙව සන්ධාය වදාම, කුසලචිත්තෙකග්ගතා සමාධි.

Here is the answer. As to 'What is concentration?': Concentration is of many kinds and various types. An explanation that attempts to analyze all of that would not accomplish the intended purpose and would, moreover, lead to distraction. Therefore, we speak here only with reference to what is intended: one-pointedness of wholesome mind is concentration.

කෙනට්ඨෙන සමාධීති සමාධානට්ඨෙන සමාධි. කිමිදං සමාධානං නාම? එකාරම්මණෙ චිත්තචෙතසිකානං සමං සම්මා ච ආධානං, ඨපනන්ති වුත්තං හොති. තස්මා යස්ස ධම්මස්සානුභාවෙන එකාරම්මණෙ චිත්තචෙතසිකා සමං සම්මා ච අවික්ඛිපමානා අවිප්පකිණ්ණා ච හුත්වා තිට්ඨන්ති, ඉදං සමාධානන්ති වෙදිතබ්බං.

As to 'In what sense is it concentration?': It is concentration in the sense of composing (samādhāna). What is this composing? It is said to be the even and right placing, the establishing, of mind and mental factors on a single object. Therefore, that by the power of which the mind and mental factors, having become undistracted and unscattered, stand evenly and rightly on a single object—this should be understood as composing.

කානස්ස ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානානීති එත්ථ පන අවික්ඛෙපලක්ඛණො සමාධි, වික්ඛෙපවිද්ධංසනරසො, අවිකම්පනපච්චුපට්ඨානො. ‘‘සුඛිනො චිත්තං සමාධියතී’’ති වචනතො පන සුඛමස්ස පදට්ඨානං.

Here, as to 'What are its characteristic, function, manifestation, and proximate cause?': Concentration has the characteristic of non-distraction, the function of destroying distraction, and the manifestation of non-wavering. However, happiness is its proximate cause, in accordance with the saying, 'The mind of the happy one becomes concentrated.'

39. කතිවිධො සමාධීති අවික්ඛෙපලක්ඛණෙන තාව එකවිධො. උපචාරඅප්පනාවසෙන දුවිධො, තථා ලොකියලොකුත්තරවසෙන සප්පීතිකනිප්පීතිකවසෙන සුඛසහගතඋපෙක්ඛාසහගතවසෙන ච. තිවිධො හීනමජ්ඣිමපණීතවසෙන[Pg.82], තථා සවිතක්කසවිචාරාදිවසෙන පීතිසහගතාදිවසෙන පරිත්තමහග්ගතප්පමාණවසෙන ච. චතුබ්බිධො දුක්ඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදිවසෙන, තථා පරිත්තපරිත්තාරම්මණාදිවසෙන චතුඣානඞ්ගවසෙන හානභාගියාදිවසෙන කාමාවචරාදිවසෙන අධිපතිවසෙන ච. පඤ්චවිධො පඤ්චකනයෙ පඤ්චඣානඞ්ගවසෙනාති.

39. As to the question, 'How many kinds of concentration are there?': Firstly, it is of one kind by the characteristic of non-distraction. It is of two kinds by way of access and absorption; likewise, by way of mundane and supramundane, by way of being with joy and without joy, and by way of being accompanied by pleasure and accompanied by equanimity. It is of three kinds by way of inferior, middling, and superior; likewise, by way of being with initial and sustained thought, etc., by way of being accompanied by joy, etc., and by way of being limited, sublime, and immeasurable. It is of four kinds by way of painful practice with slow direct knowledge, etc.; likewise, by way of limited concentration with a limited object, etc., by way of the four jhāna factors, by way of being conducive to decline, etc., by way of pertaining to the sense sphere, etc., and by way of dominance. It is of five kinds in the fivefold method by way of the five jhāna factors.

සමාධිඑකකදුකවණ්ණනා

The Exposition of the Ones and Twos Concerning Concentration

තත්ථ එකවිධකොට්ඨාසො උත්තානත්ථොයෙව. දුවිධකොට්ඨාසෙ ඡන්නං අනුස්සතිට්ඨානානං මරණස්සතියා උපසමානුස්සතියා ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤාය චතුධාතුවවත්ථානස්සාති ඉමෙසං වසෙන ලද්ධචිත්තෙකග්ගතා, යා ච අප්පනාසමාධීනං පුබ්බභාගෙ එකග්ගතා, අයං උපචාරසමාධි. ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස පරිකම්මං පඨමස්ස ඣානස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති ආදිවචනතො පන යා පරිකම්මානන්තරා එකග්ගතා, අයං අප්පනාසමාධීති එවං උපචාරප්පනාවසෙන දුවිධො.

Therein, the onefold division is of plain meaning. In the twofold division, the one-pointedness of mind obtained by way of these ten subjects—the six recollection subjects, mindfulness of death, mindfulness of peace, perception of repulsiveness in food, and the analysis of the four elements—and the one-pointedness that occurs in the preliminary stage of the absorption concentrations, this is access concentration. However, from the statement beginning, “The preparation for the first jhāna is a condition for the first jhāna by way of an immediately proximate condition,” the one-pointedness that is immediately after the preparation is absorption concentration. Thus, by way of access and absorption, it is twofold.

දුතියදුකෙ තීසු භූමීසු කුසලචිත්තෙකග්ගතා ලොකියො සමාධි. අරියමග්ගසම්පයුත්තා එකග්ගතා ලොකුත්තරො සමාධීති එවං ලොකියලොකුත්තරවසෙන දුවිධො.

In the second dyad, the one-pointedness of wholesome consciousness in the three planes is mundane concentration. The one-pointedness associated with the Noble Path is supramundane concentration. Thus, by way of mundane and supramundane, it is twofold.

තතියදුකෙ චතුක්කනයෙ ද්වීසු පඤ්චකනයෙ තීසු ඣානෙසු එකග්ගතා සප්පීතිකො සමාධි. අවසෙසෙසු ද්වීසු ඣානෙසු එකග්ගතා නිප්පීතිකො සමාධි. උපචාරසමාධි පන සියා සප්පීතිකො, සියා නිප්පීතිකොති එවං සප්පීතිකනිප්පීතිකවසෙන දුවිධො.

In the third dyad, the one-pointedness in the two jhānas of the fourfold system and the three jhānas of the fivefold system is concentration with joy. In the remaining two jhānas, the one-pointedness is concentration without joy. Access concentration, however, may be with joy or it may be without joy; thus, by way of being with joy and without joy, it is twofold.

චතුත්ථදුකෙ චතුක්කනයෙ තීසු පඤ්චකනයෙ චතූසු ඣානෙසු එකග්ගතා සුඛසහගතො සමාධි. අවසෙසස්මිං උපෙක්ඛාසහගතො සමාධි. උපචාරසමාධි පන සියා සුඛසහගතො, සියා උපෙක්ඛාසහගතොති එවං සුඛසහගතඋපෙක්ඛාසහගතවසෙන දුවිධො.

In the fourth dyad, the one-pointedness of mind in the three jhānas of the fourfold system and the four jhānas of the fivefold system is concentration accompanied by pleasure. In the remaining jhāna, it is concentration accompanied by equanimity. Access concentration, however, may be accompanied by pleasure or by equanimity; thus, it is twofold by way of being accompanied by pleasure and accompanied by equanimity.

සමාධිතිකවණ්ණනා

The Exposition of the Triad of Concentration

තිකෙසු පඨමත්තිකෙ පටිලද්ධමත්තො හීනො, නාතිසුභාවිතො මජ්ඣිමො, සුභාවිතො වසිප්පත්තො පණීතොති එවං හීනමජ්ඣිමපණීතවසෙන තිවිධො.

Among the triads, in the first triad, concentration that is merely obtained is inferior; that which is not very well-developed is middling; and that which is well-developed and has reached mastery is superior. Thus, it is threefold by way of being inferior, middling, and superior.

දුතියත්තිකෙ [Pg.83] පඨමජ්ඣානසමාධි සද්ධිං උපචාරසමාධිනා සවිතක්කසවිචාරො. පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානසමාධි අවිතක්කවිචාරමත්තො. යො හි විතක්කමත්තෙයෙව ආදීනවං දිස්වා විචාරෙ අදිස්වා කෙවලං විතක්කප්පහානමත්තං ආකඞ්ඛමානො පඨමජ්ඣානං අතික්කමති, සො අවිතක්කවිචාරමත්තං සමාධිං පටිලභති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. චතුක්කනයෙ පන දුතියාදීසු පඤ්චකනයෙ තතියාදීසු තීසු ඣානෙසු එකග්ගතා අවිතක්කාවිචාරො සමාධීති එවං සවිතක්කසවිචාරාදිවසෙන තිවිධො.

In the second triad, the concentration of the first jhāna together with access concentration is with initial and sustained thought. In the fivefold system, the concentration of the second jhāna is without initial thought, with sustained thought only. For one who, seeing a drawback only in initial thought but not in sustained thought, wishes for merely the abandoning of initial thought and transcends the first jhāna, attains concentration without initial thought, with sustained thought only. This was said with reference to that. However, in the fourfold system, the one-pointedness in the second and following jhānas, and in the fivefold system, in the three jhānas from the third onwards, is concentration without initial and sustained thought. Thus, it is threefold by way of being with initial and sustained thought, etc.

තතියත්තිකෙ චතුක්කනයෙ ආදිතො ද්වීසු පඤ්චකනයෙ ච තීසු ඣානෙසු එකග්ගතා පීතිසහගතො සමාධි. තෙස්වෙව තතියෙ ච චතුත්ථෙ ච ඣානෙ එකග්ගතා සුඛසහගතො සමාධි. අවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතො. උපචාරසමාධි පන පීතිසුඛසහගතො වා හොති උපෙක්ඛාසහගතො වාති එවං පීතිසහගතාදිවසෙන තිවිධො.

In the third triad, the one-pointedness of mind in the first two jhānas of the fourfold system and in the first three jhānas of the fivefold system is concentration accompanied by joy. In those same systems, in the third jhāna and in the fourth jhāna, the one-pointedness of mind is concentration accompanied by pleasure. In the final jhāna, it is accompanied by equanimity. Access concentration, however, is accompanied by joy and pleasure or by equanimity; thus it is threefold by way of being accompanied by joy, etc.

චතුත්ථත්තිකෙ උපචාරභූමියං එකග්ගතා පරිත්තො සමාධි. රූපාවචරාරූපාවචරකුසලෙ එකග්ගතා මහග්ගතො සමාධි. අරියමග්ගසම්පයුත්තා එකග්ගතා අප්පමාණො සමාධීති එවං පරිත්තමහග්ගතප්පමාණවසෙන තිවිධො.

In the fourth triad, one-pointedness in the access realm is limited concentration. One-pointedness in wholesome states of the form and formless realms is sublime concentration. One-pointedness associated with the Noble Path is immeasurable concentration. Thus, it is threefold by way of being limited, sublime, and immeasurable.

සමාධිචතුක්කවණ්ණනා

The Exposition of the Tetrad of Concentration

චතුක්කෙසු පඨමචතුක්කෙ අත්ථි සමාධි දුක්ඛාපටිපදො දන්ධාභිඤ්ඤො, අත්ථි දුක්ඛාපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො, අත්ථි සුඛාපටිපදො දන්ධාභිඤ්ඤො, අත්ථි සුඛාපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤොති.

In the first tetrad, there is concentration with painful practice and slow direct knowledge; there is concentration with painful practice and quick direct knowledge; there is concentration with pleasant practice and slow direct knowledge; and there is concentration with pleasant practice and quick direct knowledge.

තත්ථ පඨමසමන්නාහාරතො පට්ඨාය යාව තස්ස තස්ස ඣානස්ස උපචාරං උප්පජ්ජති, තාව පවත්තා සමාධිභාවනා පටිපදාති වුච්චති. උපචාරතො පන පට්ඨාය යාව අප්පනා, තාව පවත්තා පඤ්ඤා අභිඤ්ඤාති වුච්චති. සා පනෙසා පටිපදා එකච්චස්ස දුක්ඛා හොති, නීවරණාදිපච්චනීකධම්මසමුදාචාරගහණතාය කිච්ඡා අසුඛාසෙවනාති අත්ථො. එකච්චස්ස තදභාවෙන සුඛා. අභිඤ්ඤාපි එකච්චස්ස දන්ධා හොති මන්දා අසීඝප්පවත්ති. එකච්චස්ස ඛිප්පා අමන්දා සීඝප්පවත්ති.

Herein, starting from the initial application of mind until the access concentration of each respective jhāna arises, the development of concentration that occurs during that time is called 'the path.' And starting from access concentration until absorption, the wisdom that occurs during that time is called 'direct knowledge.' For some, this path is painful—meaning it is difficult and its cultivation is unpleasant—due to the denseness of the constant occurrence of opposing states, such as the hindrances. For some, due to the absence of that, it is pleasant. Direct knowledge, too, for some is slow: it is dull, and its arising is not swift. For another, it is quick: not dull, with a swift arising.

තත්ථ යානි පරතො සප්පායාසප්පායානි ච පලිබොධුපච්ඡෙදාදීනි පුබ්බකිච්චානි ච අප්පනාකොසල්ලානි ච වණ්ණයිස්සාම, තෙසු යො අසප්පායසෙවී [Pg.84] හොති, තස්ස දුක්ඛා පටිපදා දන්ධා ච අභිඤ්ඤා හොති. සප්පායසෙවිනො සුඛා පටිපදා ඛිප්පා ච අභිඤ්ඤා. යො පන පුබ්බභාගෙ අසප්පායං සෙවිත්වා අපරභාගෙ සප්පායසෙවී හොති, පුබ්බභාගෙ වා සප්පායං සෙවිත්වා අපරභාගෙ අසප්පායසෙවී, තස්ස වොමිස්සකතා වෙදිතබ්බා. තථා පලිබොධුපච්ඡෙදාදිකං පුබ්බකිච්චං අසම්පාදෙත්වා භාවනමනුයුත්තස්ස දුක්ඛා පටිපදා හොති. විපරියායෙන සුඛා. අප්පනාකොසල්ලානි පන අසම්පාදෙන්තස්ස දන්ධා අභිඤ්ඤා හොති. සම්පාදෙන්තස්ස ඛිප්පා.

Herein, we will describe later the suitable and unsuitable conditions, the preliminary duties such as cutting off impediments, and the skills in absorption. Among these, for one who resorts to what is unsuitable, the practice is painful and direct knowledge is slow. For one who resorts to what is suitable, the practice is pleasant and direct knowledge is quick. But for one who, having resorted to the unsuitable in the earlier stage, resorts to the suitable in the later stage—or having resorted to the suitable in the earlier stage, resorts to the unsuitable in the later stage—it should be understood as mixed. Furthermore, for one who engages in the development without having accomplished the preliminary duties, such as cutting off impediments, the practice is painful. In the opposite case, it is pleasant. And for one who does not accomplish the skills in absorption, direct knowledge is slow. For one who accomplishes them, it is quick.

අපිච තණ්හාඅවිජ්ජාවසෙන සමථවිපස්සනාධිකාරවසෙන චාපි එතාසං පභෙදො වෙදිතබ්බො. තණ්හාභිභූතස්ස හි දුක්ඛා පටිපදා හොති. අනභිභූතස්ස සුඛා. අවිජ්ජාභිභූතස්ස ච දන්ධා අභිඤ්ඤා හොති. අනභිභූතස්ස ඛිප්පා. යො ච සමථෙ අකතාධිකාරො, තස්ස දුක්ඛා පටිපදා හොති. කතාධිකාරස්ස සුඛා. යො පන විපස්සනාය අකතාධිකාරො හොති, තස්ස දන්ධා අභිඤ්ඤා හොති, කතාධිකාරස්ස ඛිප්පා. කිලෙසින්ද්‍රියවසෙන චාපි එතාසං පභෙදො වෙදිතබ්බො. තිබ්බකිලෙසස්ස හි මුදින්ද්‍රියස්ස දුක්ඛා පටිපදා හොති දන්ධා ච අභිඤ්ඤා, තික්ඛින්ද්‍රියස්ස පන ඛිප්පා අභිඤ්ඤා. මන්දකිලෙසස්ස ච මුදින්ද්‍රියස්ස සුඛා පටිපදා හොති දන්ධා ච අභිඤ්ඤා. තික්ඛින්ද්‍රියස්ස පන ඛිප්පා අභිඤ්ඤාති.

Furthermore, the distinction among these is to be understood by way of craving and ignorance, and also by way of proficiency in serenity and insight. For one oppressed by craving, the practice is painful; for one not oppressed, it is pleasant. For one oppressed by ignorance, direct knowledge is slow; for one not oppressed, it is quick. For one who has not made proficiency in serenity, the practice is painful; for one who has made proficiency, it is pleasant. But for one who has not made proficiency in insight, direct knowledge is slow; for one who has made proficiency, it is quick. The distinction among these is also to be understood by way of the defilements and faculties. For one with intense defilements and dull faculties, the practice is painful and direct knowledge is slow; but for one with sharp faculties, direct knowledge is quick. For one with mild defilements and dull faculties, the practice is pleasant and direct knowledge is slow; but for one with sharp faculties, direct knowledge is quick.

ඉති ඉමාසු පටිපදාඅභිඤ්ඤාසු යො පුග්ගලො දුක්ඛාය පටිපදාය දන්ධාය ච අභිඤ්ඤාය සමාධිං පාපුණාති, තස්ස සො සමාධි දුක්ඛාපටිපදො දන්ධාභිඤ්ඤොති වුච්චති. එස නයො සෙසත්තයෙපීති එවං දුක්ඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදිවසෙන චතුබ්බිධො.

Thus, among these practices and direct knowledges, for the person who attains concentration through a painful practice and slow direct knowledge, that concentration of his is called 'that of painful practice and slow direct knowledge.' This method is to be understood for the remaining three as well. Thus, it is fourfold by way of 'painful practice and slow direct knowledge,' and so on.

දුතියචතුක්කෙ අත්ථි සමාධි පරිත්තො පරිත්තාරම්මණො, අත්ථි පරිත්තො අප්පමාණාරම්මණො, අත්ථි අප්පමාණො පරිත්තාරම්මණො, අත්ථි අප්පමාණො අප්පමාණාරම්මණොති. තත්ථ යො සමාධි අප්පගුණො උපරිඣානස්ස පච්චයො භවිතුං න සක්කොති, අයං පරිත්තො. යො පන අවඩ්ඪිතෙ ආරම්මණෙ පවත්තො, අයං පරිත්තාරම්මණො. යො පගුණො සුභාවිතො, උපරිඣානස්ස පච්චයො භවිතුං සක්කොති, අයං අප්පමාණො. යො ච වඩ්ඪිතෙ ආරම්මණෙ පවත්තො, අයං අප්පමාණාරම්මණො. වුත්තලක්ඛණවොමිස්සතාය පන වොමිස්සකනයො වෙදිතබ්බො. එවං පරිත්තපරිත්තාරම්මණාදිවසෙන චතුබ්බිධො.

In the second tetrad: there is concentration that is limited with a limited object; there is concentration that is limited with an immeasurable object; there is concentration that is immeasurable with a limited object; there is concentration that is immeasurable with an immeasurable object. Therein, that concentration which is of little quality and cannot serve as a condition for a higher jhāna, this is 'limited.' But that which occurs in an unexpanded object, this is 'with a limited object.' That which is proficient and well-developed, and can serve as a condition for a higher jhāna, this is 'immeasurable.' And that which occurs in an expanded object, this is 'with an immeasurable object.' But by the mixing of the stated characteristics, the mixed method is to be understood. Thus, it is fourfold by way of 'limited with a limited object,' and so on.

තතියචතුක්කෙ [Pg.85] වික්ඛම්භිතනීවරණානං විතක්කවිචාරපීතිසුඛසමාධීනං වසෙන පඤ්චඞ්ගිකං පඨමං ඣානං, තතො වූපසන්තවිතක්කවිචාරං තිවඞ්ගිකං දුතියං, තතො විරත්තපීතිකං දුවඞ්ගිකං තතියං, තතො පහීනසුඛං උපෙක්ඛාවෙදනාසහිතස්ස සමාධිනො වසෙන දුවඞ්ගිකං චතුත්ථං. ඉති ඉමෙසං චතුන්නං ඣානානං අඞ්ගභූතා චත්තාරො සමාධී හොන්ති. එවං චතුඣානඞ්ගවසෙන චතුබ්බිධො.

In the third tetrad, for one with hindrances suppressed, the first jhāna is five-factored by means of applied thought, sustained thought, joy, bliss, and concentration. Then, with applied and sustained thought subsided, the second jhāna is three-factored. Then, with joy faded away, the third jhāna is two-factored. Then, with bliss abandoned, the fourth jhāna is two-factored by means of concentration together with equanimous feeling. Thus, there are four concentrations that are the constituent parts of these four jhānas. In this way, it is fourfold by way of the factors of the four jhānas.

චතුත්ථචතුක්කෙ අත්ථි සමාධි හානභාගියො, අත්ථි ඨිතිභාගියො, අත්ථි විසෙසභාගියො, අත්ථි නිබ්බෙධභාගියො. තත්ථ පච්චනීකසමුදාචාරවසෙන හානභාගියතා, තදනුධම්මතාය සතියා සණ්ඨානවසෙන ඨිතිභාගියතා, උපරිවිසෙසාධිගමවසෙන විසෙසභාගියතා, නිබ්බිදාසහගතසඤ්ඤාමනසිකාරසමුදාචාරවසෙන නිබ්බෙධභාගියතා ච වෙදිතබ්බා. යථාහ, ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභිං කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති හානභාගිනී පඤ්ඤා. තදනුධම්මතා සති සන්තිට්ඨති ඨිතිභාගිනී පඤ්ඤා. අවිතක්කසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති විසෙසභාගිනී පඤ්ඤා. නිබ්බිදාසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති විරාගූපසඤ්හිතා නිබ්බෙධභාගිනී පඤ්ඤා’’ති (විභ. 799). තාය පන පඤ්ඤාය සම්පයුත්තා සමාධීපි චත්තාරො හොන්තීති. එවං හානභාගියාදිවසෙන චතුබ්බිධො.

In the fourth tetrad, there is concentration that partakes of decline, concentration that partakes of stability, concentration that partakes of distinction, and concentration that partakes of penetration. Herein, the state of partaking of decline is to be understood by means of the arising of what is opposed; the state of partaking of stability, by means of the establishment of mindfulness in conformity with that; the state of partaking of distinction, by means of the attainment of a higher distinction; and the state of partaking of penetration, by means of the arising of perception and attention accompanied by disenchantment. As it is said: 'For one who has attained the first jhāna, perceptions and attention accompanied by sensual desire arise—this is wisdom partaking of decline. Mindfulness in conformity with that stands firm—this is wisdom partaking of stability. Perceptions and attention accompanied by the non-discursive arise—this is wisdom partaking of distinction. Perceptions and attention accompanied by disenchantment arise—this is wisdom associated with dispassion, partaking of penetration' (Vibh. 799). Now, the concentrations associated with that wisdom are also four. Thus, it is fourfold by way of that which partakes of decline, and so on.

පඤ්චමචතුක්කෙ කාමාවචරො සමාධි, රූපාවචරො සමාධි, අරූපාවචරො සමාධි, අපරියාපන්නො සමාධීති එවං චත්තාරො සමාධී. තත්ථ සබ්බාපි උපචාරෙකග්ගතා කාමාවචරො සමාධි. තථා රූපාවචරාදිකුසලචිත්තෙකග්ගතා ඉතරෙ තයොති එවං කාමාවචරාදිවසෙන චතුබ්බිධො.

In the fifth tetrad, there is concentration pertaining to the sense-sphere, concentration pertaining to the form-sphere, concentration pertaining to the formless-sphere, and unincluded concentration; thus there are four concentrations. Herein, all one-pointedness of access is concentration pertaining to the sense-sphere. Likewise, the one-pointedness in wholesome consciousness of the form-sphere and so on are the other three. Thus, it is fourfold by way of that pertaining to the sense-sphere, and so on.

ඡට්ඨචතුක්කෙ ‘‘ඡන්දං චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධිං, ලභති චිත්තස්සෙකග්ගතං, අයං වුච්චති ඡන්දසමාධි…පෙ… වීරියං චෙ භික්ඛු…පෙ… චිත්තං චෙ භික්ඛු…පෙ… වීමංසං චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධිං, ලභති චිත්තස්සෙකග්ගතං, අයං වුච්චති වීමංසාසමාධී’’ති (විභ. 432; සං. නි. 3.825) එවං අධිපතිවසෙන චතුබ්බිධො.

In the sixth tetrad: "If a bhikkhu, making desire the dominant factor, attains concentration, attains one-pointedness of mind, this is called concentration with desire as the dominant factor... If a bhikkhu, making investigation the dominant factor, attains concentration, attains one-pointedness of mind, this is called concentration with investigation as the dominant factor" (Vibh. 432; SN 51.20). Thus, it is fourfold by way of dominance.

පඤ්චකෙ [Pg.86] යං චතුක්කභෙදෙ වුත්තං දුතියං ඣානං, තං විතක්කමත්තාතික්කමෙන දුතියං, විතක්කවිචාරාතික්කමෙන තතියන්ති එවං ද්විධා භින්දිත්වා පඤ්ච ඣානානි වෙදිතබ්බානි. තෙසං අඞ්ගභූතා ච පඤ්ච සමාධීති එවං පඤ්චඣානඞ්ගවසෙන පඤ්චවිධතා වෙදිතබ්බා.

In the pentad, the second jhāna mentioned in the tetrad classification is to be understood as divided into two: the second by transcending mere applied thought, and the third by transcending applied and sustained thought. Thus, there are five jhānas to be understood. And the concentrations that are their constituent factors are also five. Thus, the fivefold nature of concentration is to be understood by way of the factors of the five jhānas.

40. කො චස්ස සංකිලෙසො කිං වොදානන්ති එත්ථ පන විස්සජ්ජනං විභඞ්ගෙ වුත්තමෙව. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘සංකිලෙසන්ති හානභාගියො ධම්මො. වොදානන්ති විසෙසභාගියො ධම්මො’’ති (විභ. 828). තත්ථ ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභිං කාමසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති හානභාගිනී පඤ්ඤා’’ති (විභ. 799) ඉමිනා නයෙන හානභාගියධම්මො වෙදිතබ්බො. ‘‘අවිතක්කසහගතා සඤ්ඤාමනසිකාරා සමුදාචරන්ති විසෙසභාගිනී පඤ්ඤා’’ති (විභ. 799) ඉමිනා නයෙන විසෙසභාගියධම්මො වෙදිතබ්බො.

40. Furthermore, regarding 'What is its defilement, and what is its purification?', the answer is indeed stated in the Vibhaṅga. For it is said there: 'Defilement is a state belonging to the part of decline. Purification is a state belonging to the part of distinction' (Vibh. 828). Therein, the state belonging to the part of decline is to be understood by this method: 'For one who has attained the first jhāna, perceptions and instances of attention accompanied by sensual pleasures arise; the wisdom belongs to the part of decline' (Vibh. 799). The state belonging to the part of distinction is to be understood by this method: 'Perceptions and instances of attention accompanied by that which is without initial thought arise; the wisdom belongs to the part of distinction' (Vibh. 799).

දසපලිබොධවණ්ණනා

An Exposition on the Ten Impediments

41. කථං භාවෙතබ්බොති එත්ථ පන යො තාව අයං ලොකියලොකුත්තරවසෙන දුවිධොතිආදීසු අරියමග්ගසම්පයුත්තො සමාධි වුත්තො, තස්ස භාවනානයො පඤ්ඤාභාවනානයෙනෙව සඞ්ගහිතො. පඤ්ඤාය හි භාවිතාය සො භාවිතො හොති. තස්මා තං සන්ධාය එවං භාවෙතබ්බොති න කිඤ්චි විසුං වදාම.

41. Now, regarding 'How should it be developed?': that concentration associated with the Noble Path, which was previously mentioned in passages such as 'twofold by way of mundane and supramundane,' its method of development is included only within the method for developing wisdom. For when wisdom is developed, that concentration is also developed. Therefore, with reference to it, we do not state anything separately, such as, 'It should be developed in this way.'

යො පනායං ලොකියො, සො වුත්තනයෙන සීලානි විසොධෙත්වා සුපරිසුද්ධෙ සීලෙ පතිට්ඨිතෙන ය්වාස්ස දසසු පලිබොධෙසු පලිබොධො අත්ථි, තං උපච්ඡින්දිත්වා කම්මට්ඨානදායකං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො චරියානුකූලං චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු අඤ්ඤතරං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සමාධිභාවනාය අනනුරූපං විහාරං පහාය අනුරූපෙ විහාරෙ විහරන්තෙන ඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා සබ්බං භාවනාවිධානං අපරිහාපෙන්තෙන භාවෙතබ්බොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

As for this mundane concentration, it is to be developed by one who, having purified the moral precepts in the manner described and being established in perfectly pure morality, has cut off whatever impediment he has among the ten impediments; has approached a good friend who gives a meditation subject; has taken up a meditation subject from among the forty suitable to his own temperament; has abandoned a dwelling unsuitable for the development of concentration and dwells in a suitable one; has cut off the minor impediments; and does not neglect any part of the procedure of development. This is the summary here.

අයං පන විත්ථාරො, යං තාව වුත්තං ‘‘ය්වාස්ස දසසු පලිබොධෙසු පලිබොධො අත්ථි, තං උපච්ඡින්දිත්වා’’ති, එත්ථ –

This, however, is the detailed explanation. Regarding what was first said, “For whom there is an impediment among the ten impediments, having cut it off,” here—

ආවාසො ච කුලං ලාභො, ගණො කම්මඤ්ච පඤ්චමං;

අද්ධානං ඤාති ආබාධො, ගන්ථො ඉද්ධීති තෙ දසාති. –

A dwelling, supporters, gain, a group, and new work as the fifth; travel, relatives, illness, the study of scriptures, and supernormal power—these are the ten.

ඉමෙ [Pg.87] දස පලිබොධා නාම. තත්ථ ආවාසොයෙව ආවාසපලිබොධො. එස නයො කුලාදීසු.

These are called the ten impediments. Therein, a dwelling itself is the impediment of a dwelling. This is the method for supporters and the others.

තත්ථ ආවාසොති එකොපි ඔවරකො වුච්චති එකම්පි පරිවෙණං සකලොපි සඞ්ඝාරාමො. ස්වායං න සබ්බස්සෙව පලිබොධො හොති. යො පනෙත්ථ නවකම්මාදීසු උස්සුක්කං වා ආපජ්ජති, බහුභණ්ඩසන්නිචයො වා හොති, යෙන කෙනචි වා කාරණෙන අපෙක්ඛවා පටිබද්ධචිත්තො, තස්සෙව පලිබොධො හොති, න ඉතරස්ස.

Therein, 'dwelling' refers to a single cell, a single monastic compound, or an entire monastery. This is not an impediment for everyone. It is an impediment only for one who becomes anxious about new work and so on, or accumulates many possessions, or for whatever reason has longing and a bound mind; it is not an impediment for another.

තත්‍රිදං වත්ථු – ද්වෙ කිර කුලපුත්තා අනුරාධපුරා නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන ථූපාරාමෙ පබ්බජිංසු. තෙසු එකො ද්වෙ මාතිකා පගුණා කත්වා පඤ්චවස්සිකො හුත්වා පවාරෙත්වා පාචිනඛණ්ඩරාජිං නාම ගතො. එකො තත්ථෙව වසති. පාචිනඛණ්ඩරාජිගතො තත්ථ චිරං වසිත්වා ථෙරො හුත්වා චින්තෙසි ‘‘පටිසල්ලානසාරුප්පමිදං ඨානං, හන්ද නං සහායකස්සාපි ආරොචෙමී’’ති. තතො නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන ථූපාරාමං පාවිසි. පවිසන්තංයෙව ච නං දිස්වා සමානවස්සිකත්ථෙරො පච්චුග්ගන්ත්වා පත්තචීවරං පටිග්ගහෙත්වා වත්තං අකාසි. ආගන්තුකත්ථෙරො සෙනාසනං පවිසිත්වා චින්තෙසි ‘‘ඉදානි මෙ සහායො සප්පිං වා ඵාණිතං වා පානකං වා පෙසෙස්සති. අයඤ්හි ඉමස්මිං නගරෙ චිරනිවාසී’’ති. සො රත්තිං අලද්ධා පාතො චින්තෙසි ‘‘ඉදානි උපට්ඨාකෙහි ගහිතං යාගුඛජ්ජකං පෙසෙස්සතී’’ති. තම්පි අදිස්වා ‘‘පහිණන්තා නත්ථි, පවිට්ඨස්ස මඤ්ඤෙ දස්සතී’’ති පාතොව තෙන සද්ධිං ගාමං පාවිසි. තෙ ද්වෙ එකං වීථිං චරිත්වා උළුඞ්කමත්තං යාගුං ලභිත්වා ආසනසාලායං නිසීදිත්වා පිවිංසු. තතො ආගන්තුකො චින්තෙසි ‘‘නිබද්ධයාගු මඤ්ඤෙ නත්ථි, භත්තකාලෙ ඉදානි මනුස්සා පණීතං භත්තං දස්සන්තී’’ති, තතො භත්තකාලෙපි පිණ්ඩාය චරිත්වා ලද්ධමෙව භුඤ්ජිත්වා ඉතරො ආහ – ‘‘කිං, භන්තෙ, සබ්බකාලං එවං යාපෙථා’’ති? ආමාවුසොති. භන්තෙ, පාචිනඛණ්ඩරාජි ඵාසුකා, තත්ථ ගච්ඡාමාති. ථෙරො නගරතො දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛමන්තො කුම්භකාරගාමමග්ගං පටිපජ්ජි. ඉතරො ආහ – ‘‘කිං පන, භන්තෙ, ඉමං මග්ගං පටිපන්නත්ථා’’ති? නනු ත්වමාවුසො, පාචිනඛණ්ඩරාජියා වණ්ණං අභාසීති? කිං පන, භන්තෙ, තුම්හාකං එත්තකං කාලං වසිතට්ඨානෙ න කොචි අතිරෙකපරික්ඛාරො අත්ථීති? ආමාවුසො මඤ්චපීඨං සඞ්ඝිකං, තං පටිසාමිතමෙව, අඤ්ඤං කිඤ්චි නත්ථීති. මය්හං පන, භන්තෙ[Pg.88], කත්තරදණ්ඩො තෙලනාළි උපාහනත්ථවිකා ච තත්ථෙවාති. තයාවුසො, එකදිවසං වසිත්වා එත්තකං ඨපිතන්ති? ආම, භන්තෙ. සො පසන්නචිත්තො ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘තුම්හාදිසානං, භන්තෙ, සබ්බත්ථ අරඤ්ඤවාසොයෙව. ථූපාරාමො චතුන්නං බුද්ධානං ධාතුනිධානට්ඨානං, ලොහපාසාදෙ සප්පායං ධම්මස්සවනං මහාචෙතියදස්සනං ථෙරදස්සනඤ්ච ලබ්භති, බුද්ධකාලො විය පවත්තති. ඉධෙව තුම්හෙ වසථා’’ති දුතියදිවසෙ පත්තචීවරං ගහෙත්වා සයමෙව අගමාසීති. ඊදිසස්ස ආවාසො න පලිබොධො හොති.

Here is the story: Two sons of good family, it is said, departed from Anurādhapura and, in due course, went forth at the Thūpārāma. Among them, one, having made the two Mātikās proficient, having become of five vassas and performed the Pavāraṇā, went to a place named Pācinakhaṇḍarāji. The other dwelt right there. The one who went to Pācinakhaṇḍarāji, having dwelt there for a long time and become a Thera, thought: “This place is suitable for seclusion. Come now, let me inform my companion also.” Having departed from there, he, in due course, entered the Thūpārāma. Seeing him just as he was entering, the Thera of equal seniority went out to meet him, received his bowl and robe, and performed the duties. The visiting Thera, having entered the dwelling, thought: “Now my companion will send me ghee, or molasses, or a drink, for he has been a long-term resident in this city.” Having received nothing during the night, in the morning he thought: “Now he will send the gruel and solid food brought by the supporters.” Not seeing that either, he thought: “There are no supporters sending anything; I suppose they will give to him when he has entered the village for alms.” Early in the morning, he entered the village together with him. The two of them, having walked one street and received gruel of about a ladle’s measure, sat down in a sitting hall and drank it. Then the visitor thought: “I suppose there is no regular gruel. Now at mealtime, people will give fine food.” Then, at mealtime also, having gone for alms and eaten only what was received, the visitor asked: “Venerable sir, do you always sustain yourselves in this way?” “Yes, friend.” “Venerable sir, Pācinakhaṇḍarāji is comfortable; let us go there.” As the Thera was leaving the city by the southern gate, he took the road to the potters’ village. The other asked: “But why, venerable sir, have you taken this road?” “Friend, did you not praise Pācinakhaṇḍarāji?” “But venerable sir, in the place where you have lived for so long, is there not any extra requisite?” “Yes, friend. The bed and chair are communal property and were put away. There is nothing else.” “But as for me, venerable sir, my walking staff, oil tube, and sandal bag are still right there.” “Friend, having stayed for only one day, you have left behind so much?” “Yes, venerable sir.” He, with a confident mind, having paid homage to the Thera, said: “For noble ones like you, venerable sir, every place is a forest dwelling. The Thūpārāma is the place where the relics of the four Buddhas are enshrined. In the Lohapāsāda, one obtains suitable hearing of the Dhamma, seeing the Great Cetiya, and seeing the great elders. It is as if it were the time of a Buddha. You should dwell right here.” On the second day, taking his bowl and robe, he went away by himself. For such a one, an abode is not an impediment.

කුලන්ති ඤාතිකුලං වා උපට්ඨාකකුලං වා. එකච්චස්ස හි උපට්ඨාකකුලම්පි ‘‘සුඛිතෙසු සුඛිතො’’තිආදිනා (විභ. 888; සං. නි. 4.241) නයෙන සංසට්ඨස්ස විහරතො පලිබොධො හොති, සො කුලමානුසකෙහි විනා ධම්මස්සවනාය සාමන්තවිහාරම්පි න ගච්ඡති. එකච්චස්ස මාතාපිතරොපි පලිබොධා න හොන්ති, කොරණ්ඩකවිහාරවාසිත්ථෙරස්ස භාගිනෙය්‍යදහරභික්ඛුනො විය.

Family means a family of relatives or a family of supporters. Indeed, for a certain monk who dwells intimately associated, even a family of supporters becomes an impediment by the method of 'when they are happy, he is happy,' etc. (Vibh. 888; Saṃ. Ni. 4.241). That monk cannot go even to a nearby monastery to hear the Dhamma without the people of the family. For a certain monk, even his mother and father are not impediments, as in the case of the young monk, the nephew of the elder who lived at the Koraṇḍaka monastery.

සො කිර උද්දෙසත්ථං රොහණං අගමාසි. ථෙරභගිනීපි උපාසිකා සදා ථෙරං තස්ස පවත්තිං පුච්ඡති. ථෙරො එකදිවසං දහරං ආනෙස්සාමීති රොහණාභිමුඛො පායාසි. දහරොපි ‘‘චිරං මෙ ඉධ වුත්ථං, උපජ්ඣායං දානි පස්සිත්වා උපාසිකාය ච පවත්තිං ඤත්වා ආගමිස්සාමී’’ති රොහණතො නික්ඛමි. තෙ උභොපි ගඞ්ගාතීරෙ සමාගච්ඡිංසු. සො අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ ථෙරස්ස වත්තං කත්වා ‘‘කුහිං යාසී’’ති පුච්ඡිතො තමත්ථං ආරොචෙසි. ථෙරො සුට්ඨු තෙ කතං, උපාසිකාපි සදා පුච්ඡති, අහම්පි එතදත්ථමෙව ආගතො, ගච්ඡ ත්වං, අහං පන ඉධෙව ඉමං වස්සං වසිස්සාමීති තං උය්‍යොජෙසි. සො වස්සූපනායිකදිවසෙයෙව තං විහාරං පත්තො. සෙනාසනම්පිස්ස පිතරා කාරිතමෙව පත්තං.

It is said that he went to Rohaṇa for instruction. The elder's sister, a lay devotee, always asked the elder about his news. One day, the elder set out towards Rohaṇa, thinking, "I will bring the young one." The young one also thought, "I have stayed here a long time. Now, having seen my preceptor and learned of the lay devotee's news, I will return," and he left Rohaṇa. The two of them met on the bank of the Ganges. After performing his duties for the elder at the foot of a certain tree, when asked, "Where are you going?", he informed him of the matter. The elder said, "It is well done by you. The lay devotee also always asks, and I too have come for this very purpose. You go. As for me, I will stay right here for this rains-retreat." So he sent him on his way. That young monk reached that monastery on the very day of entering the rains-retreat. The very lodging that had been built by his father fell to his lot.

අථස්ස පිතා දුතියදිවසෙ ආගන්ත්වා ‘‘කස්ස, භන්තෙ, අම්හාකං සෙනාසනං පත්ත’’න්ති පුච්ඡන්තො ‘‘ආගන්තුකස්ස දහරස්සා’’ති සුත්වා තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං සෙනාසනෙ වස්සං උපගතස්ස වත්තං අත්ථී’’ති. කිං උපාසකාති? තෙමාසං අම්හාකංයෙව ඝරෙ භික්ඛං ගහෙත්වා පවාරෙත්වා ගමනකාලෙ ආපුච්ඡිතබ්බන්ති. සො තුණ්හිභාවෙන අධිවාසෙසි. උපාසකොපි ඝරං ගන්ත්වා ‘‘අම්හාකං ආවාසෙ එකො [Pg.89] ආගන්තුකො අය්‍යො උපගතො සක්කච්චං උපට්ඨාතබ්බො’’ති ආහ. උපාසිකා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදෙසි. දහරොපි භත්තකාලෙ ඤාතිඝරං අගමාසි. න නං කොචි සඤ්ජානි.

Then, on the second day, his father came and, while asking, 'Venerable sirs, to whom has our dwelling been assigned?' and hearing, 'To a young visiting monk,' he approached him, paid homage, and said, 'Venerable sir, there is a duty for one who has entered the rains-retreat in our dwelling.' 'What is it, lay follower?' 'For the three months, you are to receive alms-food only in our house, and having performed the Pavāraṇā, you are to take leave at the time of departure.' He consented by his silence. The lay follower also went home and said, 'A visiting noble one has entered the rains-retreat in our dwelling; he should be respectfully attended to.' The female lay supporter, saying, 'Very well,' accepted and prepared excellent hard and soft food. The young monk also went to his relatives' house at mealtime. No one recognized him.

සො තෙමාසම්පි තත්ථ පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා වස්සංවුත්ථො ‘‘අහං ගච්ඡාමී’’ති ආපුච්ඡි. අථස්ස ඤාතකා ‘‘ස්වෙ, භන්තෙ, ගච්ඡථා’’ති දුතියදිවසෙ ඝරෙයෙව භොජෙත්වා තෙලනාළිං පූරෙත්වා එකං ගුළපිණ්ඩං නවහත්ථඤ්ච සාටකං දත්වා ‘‘ගච්ඡථ, භන්තෙ’’ති ආහංසු. සො අනුමොදනං කත්වා රොහණාභිමුඛො පායාසි.

Having consumed alms-food there for the three months, and having completed the rains-retreat, he took leave, saying, 'I am going.' Then his relatives said, 'Venerable sir, please go tomorrow.' On the second day, having fed him right there at home, and having filled a nāḷi measure with oil, they gave him a lump of jaggery and a nine-cubit cloth, and said, 'Venerable sir, please go.' Having given a blessing, he departed, facing towards Rohaṇa.

උපජ්ඣායොපිස්ස පවාරෙත්වා පටිපථං ආගච්ඡන්තො පුබ්බෙ දිට්ඨට්ඨානෙයෙව තං අද්දස. සො අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ ථෙරස්ස වත්තං අකාසි. අථ නං ථෙරො පුච්ඡි ‘‘කිං, භද්දමුඛ, දිට්ඨා තෙ උපාසිකා’’ති? සො ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති සබ්බං පවත්තිං ආරොචෙත්වා තෙන තෙලෙන ථෙරස්ස පාදෙ මක්ඛෙත්වා ගුළෙන පානකං කත්වා තම්පි සාටකං ථෙරස්සෙව දත්වා ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘මය්හං, භන්තෙ, රොහණංයෙව සප්පාය’’න්ති අගමාසි. ථෙරොපි විහාරං ආගන්ත්වා දුතියදිවසෙ කොරණ්ඩකගාමං පාවිසි.

His preceptor also, having performed the Pavāraṇā and coming to meet him on the path, saw him right at the place where he had been seen before. The young monk performed his duties for the elder at the root of a certain tree. Then the elder asked him, 'My good man, did you see the lay supporter?' He replied, 'Yes, venerable sir,' and having related the whole affair, he anointed the elder’s feet with that oil, made a drink with the jaggery, and gave that cloth also to the elder himself. Having paid homage to the elder, he departed, saying, 'Venerable sir, Rohaṇa alone is suitable for me.' The elder also, having come to the monastery, entered the village of Koraṇḍaka on the second day.

උපාසිකාපි ‘‘මය්හං භාතා මම පුත්තං ගහෙත්වා ඉදානි ආගච්ඡතී’’ති සදා මග්ගං ඔලොකයමානාව තිට්ඨති. සා තං එකකමෙව ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘මතො මෙ මඤ්ඤෙ පුත්තො, අයං ථෙරො එකකොව ආගච්ඡතී’’ති ථෙරස්ස පාදමූලෙ නිපතිත්වා පරිදෙවමානා රොදි. ථෙරො ‘‘නූන දහරො අප්පිච්ඡතාය අත්තානං අජානාපෙත්වාව ගතො’’ති තං සමස්සාසෙත්වා සබ්බං පවත්තිං ආරොචෙත්වා පත්තත්ථවිකතො තං සාටකං නීහරිත්වා දස්සෙති.

The laywoman also stood always watching the road, thinking, 'My brother is now coming, having brought my son.' Seeing him coming all alone, she thought, 'I think my son is dead; this elder comes all alone!' and falling at the elder's feet, she lamented and wept. The elder, thinking, 'Surely the young one, due to having few wishes, has gone without making himself known,' consoled her, related the whole matter, and taking that cloth out from his bowl-bag, showed it to her.

උපාසිකා පසීදිත්වා පුත්තෙන ගතදිසාභිමුඛා උරෙන නිපජ්ජිත්වා නමස්සමානා ආහ – ‘‘මය්හං පුත්තසදිසං වත මඤ්ඤෙ භික්ඛුං කායසක්ඛිං කත්වා භගවා රථවිනීතපටිපදං (ම. නි. 1.252 ආදයො), නාලකපටිපදං (සු. නි. 684 ආදයො), තුවට්ටකපටිපදං (සු. නි. 921 ආදයො), චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමතාදීපකං මහාඅරියවංසපටිපදඤ්ච (අ. නි. 4.28; දී. නි. 3.309) දෙසෙසි. විජාතමාතුයා නාම ගෙහෙ තෙමාසං භුඤ්ජමානොපි ‘අහං [Pg.90] පුත්තො ත්වං මාතා’ති න වක්ඛති, අහො අච්ඡරියමනුස්සො’’ති. එවරූපස්ස මාතාපිතරොපි පලිබොධා න හොන්ති, පගෙව අඤ්ඤං උපට්ඨාකකුල’’න්ති.

The laywoman, filled with faith, lay down on her chest facing the direction her son had gone, and paying homage, said: 'Surely, I think, the Blessed One, having made a monk like my son a personal witness, taught the practice of the Rathavinīta, the practice of the Nālakapaṭipada, the practice of the Tuvaṭṭaka, and the practice of the Great Noble Traditions, which illuminates contentment with the four requisites and delight in cultivation. Even while eating for three months in the house of the very mother who gave him birth, he would not say, “I am your son, you are my mother.” Oh, what a wonderful man! For such a one, even his mother and father are not impediments; how much more so another supporting family!'

ලාභොති චත්තාරො පච්චයා. තෙ කථං පලිබොධා හොන්ති? පුඤ්ඤවන්තස්ස හි භික්ඛුනො ගතගතට්ඨානෙ මනුස්සා මහාපරිවාරෙ පච්චයෙ දෙන්ති. සො තෙසං අනුමොදෙන්තො ධම්මං දෙසෙන්තො සමණධම්මං කාතුං න ඔකාසං ලභති. අරුණුග්ගමනතො යාව පඨමයාමො, තාව මනුස්සසංසග්ගො න උපච්ඡිජ්ජති. පුන බලවපච්චූසෙයෙව බාහුල්ලිකපිණ්ඩපාතිකා ආගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ, අසුකො උපාසකො උපාසිකා අමච්චො අමච්චධීතා තුම්හාකං දස්සනකාමා’’ති වදන්ති, සො ගණ්හාවුසො, පත්තචීවරන්ති ගමනසජ්ජොව හොතීති නිච්චබ්‍යාවටො, තස්සෙව තෙ පච්චයා පලිබොධා හොන්ති. තෙන ගණං පහාය යත්ථ නං න ජානන්ති, තත්ථ එකකෙන චරිතබ්බං. එවං සො පලිබොධො උපච්ඡිජ්ජතීති.

Gain means the four requisites. How do they become impediments? Indeed, for a monk of great merit, wherever he goes, people give requisites with a large retinue. While giving blessings to them and teaching the Dhamma, he finds no opportunity to practice the duties of a recluse. From the rising of the dawn until the first watch, his association with people does not cease. Again, very early in the morning, alms-gathering monks who desire many things come and say, 'Venerable sir, such-and-such a male lay devotee, female lay devotee, minister, or minister's daughter wishes to see you.' He, ready to go, says, 'Friend, take the bowl and robe.' Thus, he is constantly busy, and for such a one, those very requisites become impediments. Therefore, having abandoned the group, he should wander alone where they do not know him. In this way, that impediment is cut off.

ගණොති සුත්තන්තිකගණො වා ආභිධම්මිකගණො වා, යො තස්ස උද්දෙසං වා පරිපුච්ඡං වා දෙන්තො සමණධම්මස්ස ඔකාසං න ලභති, තස්සෙව ගණො පලිබොධො හොති, තෙන සො එවං උපච්ඡින්දිතබ්බො. සචෙ තෙසං භික්ඛූනං බහු ගහිතං හොති, අප්පං අවසිට්ඨං, තං නිට්ඨපෙත්වා අරඤ්ඤං පවිසිතබ්බං. සචෙ අප්පං ගහිතං, බහු අවසිට්ඨං, යොජනතො පරං අගන්ත්වා අන්තොයොජනපරිච්ඡෙදෙ අඤ්ඤං ගණවාචකං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉමෙ ආයස්මා උද්දෙසාදීහි සඞ්ගණ්හතූ’’ති වත්තබ්බං. එවං අලභමානෙන ‘‘මය්හමාවුසො, එකං කිච්චං අත්ථි, තුම්හෙ යථාඵාසුකට්ඨානානි ගච්ඡථා’’ති ගණං පහාය අත්තනො කම්මං කත්තබ්බන්ති.

A group means a group of Suttanta experts or a group of Abhidhamma experts. If a monk, while giving recitation or instruction to that group, does not get an opportunity to practice the duties of a recluse, for that very monk, the group becomes an impediment. Therefore, it should be cut off by him in this way: If those monks have learned much and little remains, having completed that remainder, he should enter the forest. If little has been learned and much remains, without going beyond a yojana, within the boundary of a yojana, he should approach another teacher of the group and say, 'May the venerable one support these monks with recitation and so on.' If unable to find such a teacher, he should say, 'Friends, I have a certain duty; you may go to places of comfort,' and, having abandoned the group, he should do his own task.

කම්මන්ති නවකම්මං. තං කරොන්තෙන වඩ්ඪකීආදීහි ලද්ධාලද්ධං ජානිතබ්බං, කතාකතෙ උස්සුක්කං ආපජ්ජිතබ්බන්ති සබ්බදා පලිබොධො හොති. සොපි එවං උපච්ඡින්දිතබ්බො, සචෙ අප්පං අවසිට්ඨං හොති නිට්ඨපෙතබ්බං. සචෙ බහු, සඞ්ඝිකඤ්චෙ නවකම්මං, සඞ්ඝස්ස වා සඞ්ඝභාරහාරකභික්ඛූනං වා නිය්‍යාදෙතබ්බං. අත්තනො සන්තකඤ්චෙ, අත්තනො භාරහාරකානං නිය්‍යාදෙතබ්බං. තාදිසෙ අලභන්තෙන සඞ්ඝස්ස පරිච්චජිත්වා ගන්තබ්බන්ති.

Undertaking means new construction. While engaged in this, one must ascertain what has been received and what has not been received from carpenters and others, and be zealous regarding what has been done and what remains to be done; for this reason, it is always an impediment. It, too, should be severed thus: If little remains, it should be completed. If much remains, and it is the Sangha's new construction, it should be handed over to the Sangha or to monks responsible for the Sangha’s burdens. If it is his own property, it should be handed over to those who bear his burden. If such a person is not found, he should relinquish it to the Sangha and depart.

අද්ධානන්ති [Pg.91] මග්ගගමනං. යස්ස හි කත්ථචි පබ්බජ්ජාපෙක්ඛො වා හොති, පච්චයජාතං වා කිඤ්චි ලද්ධබ්බං හොති. සචෙ තං අලභන්තො න සක්කොති අධිවාසෙතුං, අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කරොන්තස්සපි ගමිකචිත්තං නාම දුප්පටිවිනොදනීයං හොති, තස්මා ගන්ත්වා තං කිච්චං තීරෙත්වාව සමණධම්මෙ උස්සුක්කං කාතබ්බන්ති.

Journey means traveling on a path. Indeed, for someone who anticipates ordination somewhere, or who needs to obtain some requisite, if, being unable to obtain it, he cannot bear it, even while dwelling in the forest and performing the duties of a recluse, the thought of traveling is difficult to remove. Therefore, he should go, complete that task, and only then strive diligently in the duties of a recluse.

ඤාතීති විහාරෙ ආචරියුපජ්ඣායසද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකසමානුපජ්ඣායකසමානාචරියකා, ඝරෙ මාතා පිතා භාතාති එවමාදිකා. තෙ ගිලානා ඉමස්ස පලිබොධා හොන්ති, තස්මා සො පලිබොධො උපට්ඨහිත්වා තෙසං පාකතිකකරණෙන උපච්ඡින්දිතබ්බො.

Relatives are those in the monastery such as teachers, preceptors, co-residents, pupils, those under the same preceptor, or those under the same teacher; and at home, mother, father, brother, and so forth. If they are sick, they become an impediment for this person; therefore, that impediment should be severed by attending to them and restoring them to their normal condition.

තත්ථ උපජ්ඣායො තාව ගිලානො සචෙ ලහුං න වුට්ඨාති, යාවජීවම්පි පටිජග්ගිතබ්බො. තථා පබ්බජ්ජාචරියො උපසම්පදාචරියො සද්ධිවිහාරිකො උපසම්පාදිතපබ්බාජිතඅන්තෙවාසිකසමානුපජ්ඣායකා ච. නිස්සයාචරියඋද්දෙසාචරියනිස්සයන්තෙවාසිකඋද්දෙසන්තෙවාසිකසමානාචරියකා පන යාව නිස්සයඋද්දෙසා අනුපච්ඡින්නා, තාව පටිජග්ගිතබ්බා. පහොන්තෙන තතො උද්ධම්පි පටිජග්ගිතබ්බා එව. මාතාපිතූසු උපජ්ඣායෙ විය පටිපජ්ජිතබ්බං. සචෙපි හි තෙ රජ්ජෙ ඨිතා හොන්ති, පුත්තතො ච උපට්ඨානං පච්චාසීසන්ති, කාතබ්බමෙව. අථ තෙසං භෙසජ්ජං නත්ථි, අත්තනො සන්තකං දාතබ්බං. අසති භික්ඛාචරියාය පරියෙසිත්වාපි දාතබ්බමෙව. භාතුභගිනීනං පන තෙසං සන්තකමෙව යොජෙත්වා දාතබ්බං. සචෙ නත්ථි අත්තනො සන්තකං තාවකාලිකං දත්වා පච්ඡා ලභන්තෙන ගණ්හිතබ්බං. අලභන්තෙන න චොදෙතබ්බා. අඤ්ඤාතකස්ස භගිනිසාමිකස්ස භෙසජ්ජං නෙව කාතුං න දාතුං වට්ටති. ‘‘තුය්හං සාමිකස්ස දෙහී’’ති වත්වා පන භගිනියා දාතබ්බං. භාතුජායායපි එසෙව නයො. තෙසං පන පුත්තා ඉමස්ස ඤාතකා එවාති තෙසං කාතුං වට්ටතීති.

Among these, first, if the preceptor is sick and does not recover quickly, he should be cared for even for his entire life. Similarly, the teacher who gives the going-forth, the teacher who gives the higher ordination, the co-resident, the pupil to whom one has given the higher ordination, the pupil to whom one has given the going-forth, and those who have the same preceptor should also be cared for throughout their lives. However, the dependence teacher, the instruction teacher, the dependence pupil, the instruction pupil, and those who have the same teacher should be cared for as long as the dependence and instruction are not severed. By one who is able, they should be cared for even after that. One should attend to one's mother and father as one would to a preceptor. Indeed, even if they are established in kingship, if they expect attendance from their son, it must be done. Then, if they have no medicine, one's own property should be given. If one does not have any, having sought it by going for alms, it should be given. For brothers and sisters, however, having prepared only their own property, it should be given. If they have none, having given one's own property for a temporary period, it should be taken back later when one receives it. If one does not receive it back, they should not be pressed for it. It is not proper to either prepare or give medicine for a sister's husband who is not a relative. However, having said, 'Give this to your husband,' it should be given to the sister. This same method should be understood for a brother's wife as well. However, their children are indeed this monk's relatives, therefore it is proper to prepare it for them.

ආබාධොති යොකොචි රොගො. සො බාධයමානො පලිබොධො හොති, තස්මා භෙසජ්ජකරණෙන උපච්ඡින්දිතබ්බො. සචෙ පන කතිපාහං භෙසජ්ජං කරොන්තස්සපි න වූපසම්මති, නාහං තුය්හං දාසො, න භටකො, තංයෙව [Pg.92] හි පොසෙන්තො අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ දුක්ඛං පත්තොති අත්තභාවං ගරහිත්වා සමණධම්මො කාතබ්බොති.

Illness is any disease whatsoever. When it is afflicting, it is an impediment; therefore, it should be cut off by the preparation of medicine. However, if it does not subside for one who is preparing medicine for a few days, having reproached one's own individuality, thinking: 'I am not your slave, nor your hired servant. Indeed, by nourishing only you, I have attained suffering in this round of saṃsāra which has an inconceivable beginning,' the duty of a recluse should be performed.

ගන්ථොති පරියත්තිහරණං. තං සජ්ඣායාදීහි නිච්චබ්‍යාවටස්ස පලිබොධො හොති, න ඉතරස්ස. තත්‍රිමානි වත්ථූනි –

Scriptural study is the mastery of the teachings. It is an impediment for one who is constantly occupied with recitation and so on, but not for another. Herein, these are the stories:

මජ්ඣිමභාණකදෙවත්ථෙරො කිර මලයවාසිදෙවත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා කම්මට්ඨානං යාචි. ථෙරො කීදිසොසි, ආවුසො, පරියත්තියන්ති පුච්ඡි. මජ්ඣිමො මෙ, භන්තෙ, පගුණොති. ආවුසො, මජ්ඣිමො නාමෙසො දුප්පරිහාරො, මූලපණ්ණාසං සජ්ඣායන්තස්ස මජ්ඣිමපණ්ණාසකො ආගච්ඡති, තං සජ්ඣායන්තස්ස උපරිපණ්ණාසකො. කුතො තුය්හං කම්මට්ඨානන්ති? භන්තෙ, තුම්හාකං සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ලභිත්වා පුන න ඔලොකෙස්සාමීති කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා එකූනවීසතිවස්සානි සජ්ඣායං අකත්වා වීසතිමෙ වස්සෙ අරහත්තං පත්වා සජ්ඣායත්ථාය ආගතානං භික්ඛූනං ‘‘වීසති මෙ, ආවුසො, වස්සානි පරියත්තිං අනොලොකෙන්තස්ස, අපිච ඛො කතපරිචයො අහමෙත්ථ ආරභථා’’ති වත්වා ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා එකබ්‍යඤ්ජනෙපිස්ස කඞ්ඛා නාහොසි.

It is said that the Elder Deva, a reciter of the Majjhima Nikāya, went to the Elder Deva of Malayavāsa and requested a subject of meditation. The Elder asked, 'Friend, what is your proficiency in the scriptures?' 'Venerable sir, the Majjhima Nikāya is well-practiced by me,' he replied. 'Friend, this Majjhima Nikāya is difficult to maintain; while reciting the Mūlapaṇṇāsa, the Majjhimapaṇṇāsa comes to mind, and while reciting that, the Uparipaṇṇāsa comes to mind. Whence will there be a subject of meditation for you?' 'Venerable sir, having received a subject of meditation from you, I will not look back at the texts again.' Having taken the subject of meditation, for nineteen years he did not recite, and in the twentieth year, he attained Arahantship. To the monks who came for the purpose of recitation, he said, 'Friends, for twenty years I have not looked at the scriptures; yet I am well-practiced in this. You may begin.' Having spoken thus, from the beginning to the very end, not even in a single syllable did any doubt arise for him.

කරුළියගිරිවාසීනාගත්ථෙරොපි අට්ඨාරසවස්සානි පරියත්තිං ඡඩ්ඩෙත්වා භික්ඛූනං ධාතුකථං උද්දිසි. තෙසං ගාමවාසිකත්ථෙරෙහි සද්ධිං සංසන්දෙන්තානං එකපඤ්හොපි උප්පටිපාටියා ආගතො නාහොසි.

The Elder Nāga residing at Karuḷiyagiri also, having abandoned the study of the scriptures for eighteen years, taught the Dhātukathā to the monks. When those monks compared their learning with the village-dwelling elders, not even a single point came forth out of its proper sequence.

මහාවිහාරෙපි තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො නාම අට්ඨකථං අනුග්ගහෙත්වාව පඤ්චනිකායමණ්ඩලෙ තීණි පිටකානි පරිවත්තෙස්සාමීති සුවණ්ණභෙරිං පහරාපෙසි. භික්ඛුසඞ්ඝො කතමාචරියානං උග්ගහො, අත්තනො ආචරියුග්ගහඤ්ඤෙව වදතු, ඉතරථා වත්තුං න දෙමාති ආහ. උපජ්ඣායොපි නං අත්තනො උපට්ඨානමාගතං පුච්ඡි ‘‘ත්වමාවුසො, භෙරිං පහරාපෙසී’’ති? ආම, භන්තෙ. කිං කාරණාති? පරියත්තිං, භන්තෙ, පරිවත්තෙස්සාමීති. ආවුසො අභය, ආචරියා ඉදං පදං කථං වදන්තීති? එවං වදන්ති, භන්තෙති. ථෙරො හුන්ති පටිබාහි. පුන සො අඤ්ඤෙන අඤ්ඤෙන පරියායෙන එවං වදන්ති භන්තෙති තික්ඛත්තුං ආහ. ථෙරො සබ්බං හුන්ති පටිබාහිත්වා ‘‘ආවුසො, තයා [Pg.93] පඨමං කථිතො එව ආචරියමග්ගො, ආචරියමුඛතො පන අනුග්ගහිතත්තා ‘එවං ආචරියා වදන්තී’ති සණ්ඨාතුං නාසක්ඛි. ගච්ඡ අත්තනො ආචරියානං සන්තිකෙ සුණාහී’’ති. කුහිං, භන්තෙ, ගච්ඡාමීති? ගඞ්ගාය පරතො රොහණජනපදෙ තුලාධාරපබ්බතවිහාරෙ සබ්බපරියත්තිකො මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරො නාම වසති, තස්ස සන්තිකං ගච්ඡාති. සාධු, භන්තෙති ථෙරං වන්දිත්වා පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසීදි. ථෙරො කස්මා ආගතොසීති පුච්ඡි. ධම්මං සොතුං, භන්තෙති. ආවුසො අභය, දීඝමජ්ඣිමෙසු මං කාලෙන කාලං පුච්ඡන්ති. අවසෙසං පන මෙ තිංසමත්තානි වස්සානි න ඔලොකිතපුබ්බං. අපිච ත්වං රත්තිං මම සන්තිකෙ පරිවත්තෙහි. අහං තෙ දිවා කථයිස්සාමීති. සො සාධු, භන්තෙති තථා අකාසි. පරිවෙණද්වාරෙ මහාමණ්ඩපං කාරෙත්වා ගාමවාසිනො දිවසෙ දිවසෙ ධම්මස්සවනත්ථාය ආගච්ඡන්ති. ථෙරො රත්තිං පරිවත්ති. තං දිවා කථයන්තො අනුපුබ්බෙන දෙසනං නිට්ඨපෙත්වා අභයත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ තට්ටිකාය නිසීදිත්වා ‘‘ආවුසො, මය්හං කම්මට්ඨානං කථෙහී’’ති ආහ. භන්තෙ, කිං භණථ, නනු මයා තුම්හාකමෙව සන්තිකෙ සුතං? කිමහං තුම්හෙහි අඤ්ඤාතං කථෙස්සාමීති? තතො නං ථෙරො අඤ්ඤො එස, ආවුසො, ගතකස්ස මග්ගො නාමාති ආහ. අභයථෙරො කිර තදා සොතාපන්නො හොති. අථස්ස සො කම්මට්ඨානං දත්වා ආගන්ත්වා ලොහපාසාදෙ ධම්මං පරිවත්තෙන්තො ථෙරො පරිනිබ්බුතොති අස්සොසි. සුත්වා ‘‘ආහරථාවුසො, චීවර’’න්ති චීවරං පාරුපිත්වා ‘‘අනුච්ඡවිකො, ආවුසො, අම්හාකං ආචරියස්ස අරහත්තමග්ගො. ආචරියො නො, ආවුසො, උජු ආජානීයො. සො අත්තනො ධම්මන්තෙවාසිකස්ස සන්තිකෙ තට්ටිකාය නිසීදිත්වා ‘මය්හං කම්මට්ඨානං කථෙහී’ති ආහ. අනුච්ඡවිකො, ආවුසො, ථෙරස්ස අරහත්තමග්ගො’’ති. එවරූපානං ගන්ථො පලිබොධො න හොතීති.

At the Mahāvihāra, an Elder named Tipiṭaka Cūḷābhaya, without having mastered the commentaries, had a golden drum beaten, announcing, 'I will recite the three Piṭakas in the assembly that has learned the five Nikāyas.' The Saṅgha of bhikkhus said, 'Of which teachers is his learning? Let him state only his own teachers’ method of learning; otherwise, we will not permit him to speak.' His preceptor, when he came to attend upon him, asked, 'Friend, did you have the drum beaten?' 'Yes, venerable sir.' 'For what reason?' 'Friend Abhaya, how do the teachers explain this passage?' 'Thus they explain it, venerable sir.' The Elder rejected it with a 'Hum!' Again, he answered with another and another explanation, saying three times, 'Thus they explain it, venerable sir.' The Elder, having rejected all of them with a 'Hum!', said, 'Friend, what you first spoke was indeed the path of the teachers, but since you did not receive it from the teachers' own mouths, you were not able to establish firmly that "thus the teachers explain it." Go and listen in the presence of your own teachers.' 'Where, venerable sir, should I go?' 'Beyond the river Gaṅgā, in the Rohaṇa country, at the Tulādhārapabbata monastery, dwells an Elder named Mahādhammarakkhita, who has mastered all the scriptures. Go to him.' 'Very well, venerable sir,' he said, and having paid homage to the Elder, he went with five hundred bhikkhus into the presence of the other Elder. Having paid homage, he sat down. That Elder asked, 'Why have you come?' 'To hear the Dhamma, venerable sir.' 'Friend Abhaya, they question me from time to time on the Dīgha and Majjhima Nikāyas. But as for the rest, it has been about thirty years since I have looked at them. However, you should recite in my presence at night, and I will explain it to you by day.' 'Very well, venerable sir,' he said, and did so. Having had a great pavilion built at the gate of the monastic cell, the villagers came day by day to listen to the Dhamma. Elder Abhaya recited at night. Explaining that by day, the other Elder gradually completed the exposition. Then, sitting on a rush mat near Elder Abhaya, he said, 'Friend, explain the meditation subject to me.' 'Venerable sir, what are you saying? Was it not in your very presence that I learned it? What could I explain that is unknown to you?' Then the Elder said to him, 'Friend, this path of one who has practiced is another path.' It is said that Elder Abhaya at that time became a stream-enterer. Then, having given him the meditation subject, Abhaya returned. While reciting the Dhamma in the Lohapāsāda, he heard that the Elder had attained Parinibbāna. Hearing this, he said, 'Friends, bring the robe!' and having donned the robe, he said, 'Friends, fitting for our teacher was the path to Arahantship. Friends, our teacher was upright, a thoroughbred. He sat on a rush mat near his own pupil of the Dhamma and requested, "Explain the meditation subject to me." Friends, fitting for the Elder was the path to Arahantship.' For such ones, the scriptures are no obstacle.

ඉද්ධීති පොථුජ්ජනිකා ඉද්ධි. සා හි උත්තානසෙය්‍යකදාරකො විය තරුණසස්සං විය ච දුප්පරිහාරා හොති. අප්පමත්තකෙනෙව භිජ්ජති. සා පන විපස්සනාය පලිබොධො හොති, න සමාධිස්ස, සමාධිං පත්වා පත්තබ්බතො. තස්මා විපස්සනත්ථිකෙන ඉද්ධිපලිබොධො උපච්ඡින්දිතබ්බො, ඉතරෙන අවසෙසාති අයං තාව පලිබොධකථාය විත්ථාරො.

By 'supernormal power' is meant the supernormal power of an ordinary person. For it is as difficult to maintain as an infant who can only lie on its back or as a tender crop. It is destroyed by even a slight disturbance. That supernormal power is an obstacle to insight, but not to concentration, because it is to be attained only after having reached concentration. Therefore, one who desires insight should cut off the obstacle of supernormal power; the other, only the remaining obstacles. This, for now, is the detailed account in the discussion of obstacles.

කම්මට්ඨානදායකවණ්ණනා

The Exposition on the Giver of a Meditation Subject

42. කම්මට්ඨානදායකං [Pg.94] කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වාති එත්ථ පන දුවිධං කම්මට්ඨානං සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානං පාරිහාරියකම්මට්ඨානඤ්ච. තත්ථ සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානං නාම භික්ඛුසඞ්ඝාදීසු මෙත්තා මරණස්සති ච. අසුභසඤ්ඤාතිපි එකෙ.

42. Now, here in the text beginning 'having approached a good friend, a giver of a meditation subject,' the meditation subject is of two kinds: the meditation subject suitable for all situations and the meditation subject to be constantly maintained. Among these, loving-kindness towards the community of monks and others, and mindfulness of death, are called the meditation subject suitable for all situations. Some also say that the perception of unattractiveness is a meditation subject suitable for all situations.

කම්මට්ඨානිකෙන හි භික්ඛුනා පඨමං තාව පරිච්ඡින්දිත්වා සීමට්ඨකභික්ඛුසඞ්ඝෙ සුඛිතා හොන්තු අබ්‍යාපජ්ජාති මෙත්තා භාවෙතබ්බා. තතො සීමට්ඨකදෙවතාසු. තතො ගොචරගාමම්හි ඉස්සරජනෙ. තතො තත්ථ මනුස්සෙ උපාදාය සබ්බසත්තෙසු. සො හි භික්ඛුසඞ්ඝෙ මෙත්තාය සහවාසීනං මුදුචිත්තතං ජනෙති. අථස්ස තෙ සුඛසංවාසා හොන්ති. සීමට්ඨකදෙවතාසු මෙත්තාය මුදුකතචිත්තාහි දෙවතාහි ධම්මිකාය රක්ඛාය සුසංවිහිතරක්ඛො හොති. ගොචරගාමම්හි ඉස්සරජනෙ මෙත්තාය මුදුකතචිත්තසන්තානෙහි ඉස්සරෙහි ධම්මිකාය රක්ඛාය සුරක්ඛිතපරික්ඛාරො හොති. තත්ථ මනුස්සෙසු මෙත්තාය පසාදිතචිත්තෙහි තෙහි අපරිභූතො හුත්වා විචරති. සබ්බසත්තෙසු මෙත්තාය සබ්බත්ථ අප්පටිහතචාරො හොති. මරණස්සතියා පන අවස්සං මයා මරිතබ්බන්ති චින්තෙන්තො අනෙසනං පහාය උපරූපරි වඩ්ඪමානසංවෙගො අනොලීනවුත්තිකො හොති. අසුභසඤ්ඤාපරිචිතචිත්තස්ස පනස්ස දිබ්බානිපි ආරම්මණානි ලොභවසෙන චිත්තං න පරියාදියන්ති.

For a monk devoted to meditation should, first of all, having delimited the scope, develop loving-kindness towards the community of monks within the boundary, thinking: 'May they be happy, may they be free from distress.' Then, towards the deities within the boundary. Then, towards the ruling people in the alms-village. Then, towards all beings, beginning with the humans there. Indeed, by means of loving-kindness towards the community of monks, he generates a gentleness of heart in his fellow residents. Then they become pleasant to live with for him. By means of loving-kindness towards the deities of the boundary, he becomes one who is well-protected with righteous protection by those deities whose minds have been made gentle. By means of loving-kindness towards the ruling people in the alms-village, he becomes one whose requisites are well-protected with righteous protection by those rulers whose mental continuums have been made gentle. By means of loving-kindness towards the people there, he moves about without being despised by those people whose minds have been made confident. By means of loving-kindness towards all beings, he becomes one whose movement is unobstructed everywhere. Furthermore, with mindfulness of death, reflecting, 'I must surely die,' having abandoned improper seeking, he has a sense of urgency that grows ever stronger and becomes one whose conduct is unshrinking. And for one whose mind is familiar with the perception of unattractiveness, even divine objects do not overwhelm his mind through the power of greed.

එවං බහූපකාරත්තා සබ්බත්ථ අත්ථයිතබ්බං ඉච්ඡිතබ්බන්ති ච අධිප්පෙතස්ස යොගානුයොගකම්මස්ස ඨානඤ්චාති සබ්බත්ථකකම්මට්ඨානන්ති වුච්චති.

Thus, because it is of great benefit, and because it is to be desired in all situations, and because it is the basis for the intended task of meditative practice, it is called the 'meditation subject for all situations'.

චත්තාලීසාය පන කම්මට්ඨානෙසු යං යස්ස චරියානුකූලං, තං තස්ස නිච්චං පරිහරිතබ්බත්තා උපරිමස්ස ච උපරිමස්ස භාවනාකම්මස්ස පදට්ඨානත්තා පාරිහාරියකම්මට්ඨානන්ති වුච්චති. ඉති ඉමං දුවිධම්පි කම්මට්ඨානං යො දෙති, අයං කම්මට්ඨානදායකො නාම. තං කම්මට්ඨානදායකං.

Now, among the forty meditation subjects, that which is suitable to one's temperament is called the 'meditation subject to be maintained' (pārihāriya-kammaṭṭhāna), because it should always be maintained by that person and because it is the proximate cause for higher and higher meditative practice. Thus, one who gives this twofold meditation subject is called a 'giver of meditation subjects' (kammaṭṭhānadāyaka). That giver of meditation subjects...

කල්‍යාණමිත්තන්ති –

...the 'good friend' (kalyāṇamitta) is one who is:

පියො ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො;

ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, නො චට්ඨානෙ නියොජකොති. (අ. නි. 7.37);

He is dear, venerable, and worthy of esteem, an admonisher and patient of speech, a speaker of profound discourse, and one who does not engage you in a wrong place.

එවමාදිගුණසමන්නාගතං එකන්තෙන හිතෙසිං වුද්ධිපක්ඛෙ ඨිතං කල්‍යාණමිත්තං.

...a good friend who is endowed with such virtues, solely intent on one's welfare, and established in the faction of growth.

‘‘මමං [Pg.95] හි, ආනන්ද, කල්‍යාණමිත්තං ආගම්ම ජාතිධම්මා සත්තා ජාතියා පරිමුච්චන්තී’’ති (සං. නි. 1.129; 5.2) ආදිවචනතො පන සම්මාසම්බුද්ධොයෙව සබ්බාකාරසම්පන්නො කල්‍යාණමිත්තො. තස්මා තස්මිං සති තස්සෙව භගවතො සන්තිකෙ ගහිතකම්මට්ඨානං සුගහිතං හොති. පරිනිබ්බුතෙ පන තස්මිං අසීතියා මහාසාවකෙසු යො ධරති, තස්ස සන්තිකෙ ගහෙතුං වට්ටති. තස්මිං අසති යං කම්මට්ඨානං ගහෙතුකාමො හොති, තස්සෙව වසෙන චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා ඣානපදට්ඨානං විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා ආසවක්ඛයප්පත්තස්ස ඛීණාසවස්ස සන්තිකෙ ගහෙතබ්බං.

From the saying beginning, 'Indeed, Ānanda, by relying on me as a good friend, beings subject to birth are freed from birth,' it follows that the Perfectly Self-Enlightened One is the good friend complete in all aspects. Therefore, while he is present, a meditation subject taken in the presence of that very Blessed One is well-taken. But when he has attained Parinibbāna, it is proper to take it from whichever of the eighty great disciples is still living. If such a one is not present, one who wishes to take a meditation subject should, by means of that very subject, produce the fourfold and fivefold jhānas, develop insight that has jhāna as its proximate cause, and then take it in the presence of one who has destroyed the taints, who has reached the destruction of the cankers.

කිං පන ඛීණාසවො අහං ඛීණාසවොති අත්තානං පකාසෙතීති? කිං වත්තබ්බං, කාරකභාවං හි ජානිත්වා පකාසෙති. නනු අස්සගුත්තත්ථෙරො ආරද්ධකම්මට්ඨානස්ස භික්ඛුනො ‘‘කම්මට්ඨානකාරකො අය’’න්ති ජානිත්වා ආකාසෙ චම්මඛණ්ඩං පඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නො කම්මට්ඨානං කථෙසීති.

But does one who has destroyed the taints reveal himself, saying, 'I am one who has destroyed the taints'? What need is there to ask? Indeed, knowing the state of the practitioner, he reveals himself. Did not the Elder Assagutta, knowing of a monk who was practicing the meditation subject, 'This is a practitioner of the meditation subject,' spread out a piece of leather in the sky and, sitting there cross-legged, teach the meditation subject?

තස්මා සචෙ ඛීණාසවං ලභති, ඉච්චෙතං කුසලං, නො චෙ ලභති, අනාගාමිසකදාගාමිසොතාපන්නඣානලාභීපුථුජ්ජනතිපිටකධරද්විපිටකධරඑකපිටකධරෙසු පුරිමස්ස පුරිමස්ස සන්තිකෙ. එකපිටකධරෙපි අසති යස්ස එකසඞ්ගීතිපි අට්ඨකථාය සද්ධිං පගුණා, අයඤ්ච ලජ්ජී හොති, තස්ස සන්තිකෙ ගහෙතබ්බං. එවරූපො හි තන්තිධරො වංසානුරක්ඛකො පවෙණීපාලකො ආචරියො ආචරියමතිකොව හොති, න අත්තනොමතිකො හොති. තෙනෙව පොරාණකත්ථෙරා ‘‘ලජ්ජී රක්ඛිස්සති ලජ්ජී රක්ඛිස්සතී’’ති තික්ඛත්තුං ආහංසු.

Therefore, if one finds one who has destroyed the taints, that is excellent. If one does not, then one should learn from a Non-returner, a Once-returner, a Stream-enterer, a worldling who has attained jhāna, one who knows the three Piṭakas, one who knows two Piṭakas, or one who knows one Piṭaka—in the presence of each preceding one in turn. If even one who knows one Piṭaka is not available, one should learn in the presence of a person who is proficient in even a single Nikāya together with its commentary, and who is also conscientious. For such a person—a bearer of the scriptures, a preserver of the lineage, a guardian of the teaching-tradition—is a teacher who adheres to the teachers' view and is not one who follows his own opinion. For that very reason, the ancient elders said three times: 'The conscientious one will protect! The conscientious one will protect!'

පුබ්බෙ වුත්තඛීණාසවාදයො චෙත්ථ අත්තනා අධිගතමග්ගමෙව ආචික්ඛන්ති. බහුස්සුතො පන තං තං ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා උග්ගහපරිපුච්ඡානං විසොධිතත්තා ඉතො චිතො ච සුත්තඤ්ච කාරණඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා සප්පායාසප්පායං යොජෙත්වා ගහනට්ඨානෙ ගච්ඡන්තො මහාහත්ථී විය මහාමග්ගං දස්සෙන්තො කම්මට්ඨානං කථෙස්සති. තස්මා එවරූපං කම්මට්ඨානදායකං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා තස්ස වත්තපටිපත්තිං කත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙතබ්බං.

Among these, the aforementioned destroyers of the taints and so on declare only the path they themselves have attained. A very learned person, however, having approached various teachers and having clarified his learning and questioning, having marked well the Sutta passages and the reasoning from here and there, and having applied what is suitable and unsuitable, will teach the meditation subject like a great elephant that, when going into a dense place, shows a great path. Therefore, having approached such a good friend who is a giver of a meditation subject, and having performed the duties towards him, one should receive the meditation subject.

සචෙ [Pg.96] පනෙතං එකවිහාරෙයෙව ලභති, ඉච්චෙතං කුසලං, නො චෙ ලභති, යත්ථ සො වසති, තත්ථ ගන්තබ්බං. ගච්ඡන්තෙන ච න ධොතමක්ඛිතෙහි පාදෙහි උපාහනා ආරූහිත්වා ඡත්තං ගහෙත්වා තෙලනාළිමධුඵාණිතාදීනි ගාහාපෙත්වා අන්තෙවාසිකපරිවුතෙන ගන්තබ්බං. ගමිකවත්තං පන පූරෙත්වා අත්තනො පත්තචීවරං සයමෙව ගහෙත්වා අන්තරාමග්ගෙ යං යං විහාරං පවිසති සබ්බත්ථ වත්තපටිපත්තිං කුරුමානෙන සල්ලහුකපරික්ඛාරෙන පරමසල්ලෙඛවුත්තිනා හුත්වා ගන්තබ්බං.

If one finds such a teacher in the very same monastery, that is excellent. If one does not, one should go to where he dwells. And when going, one should not go with feet washed and anointed, wearing sandals, holding a sunshade, having oil-tubes, honey, molasses, and so on carried by others, and surrounded by pupils. Rather, one should go having fulfilled the duties of a traveler, carrying one's own bowl and robes oneself; and on the way, in every monastery one enters, one should be performing the proper duties, having light requisites and a life of utmost austerity.

තං විහාරං පවිසන්තෙන අන්තරාමග්ගෙයෙව දන්තකට්ඨං කප්පියං කාරාපෙත්වා ගහෙත්වා පවිසිතබ්බං, න ච ‘‘මුහුත්තං විස්සමෙත්වා පාදධොවනමක්ඛනාදීනි කත්වා ආචරියස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති අඤ්ඤං පරිවෙණං පවිසිතබ්බං. කස්මා? සචෙ හිස්ස තත්‍ර ආචරියස්ස විසභාගා භික්ඛූ භවෙය්‍යුං, තෙ ආගමනකාරණං පුච්ඡිත්වා ආචරියස්ස අවණ්ණං පකාසෙත්වා ‘‘නට්ඨොසි, සචෙ තස්ස සන්තිකං ආගතො’’ති විප්පටිසාරං උප්පාදෙය්‍යුං, යෙන තතොව පටිනිවත්තෙය්‍ය, තස්මා ආචරියස්ස වසනට්ඨානං පුච්ඡිත්වා උජුකං තත්ථෙව ගන්තබ්බං.

When entering that monastery, one should have a tooth-cleaner made allowable on the way and take it with one when entering. And one should not think, "I will rest a while, wash my feet, anoint them, and then go to the teacher’s presence," and enter another enclosure. Why? For if there should be monks there who are incompatible with the teacher, they might ask the reason for coming, speak ill of the teacher, and cause remorse by saying, "You are ruined if you have come to his presence," by which one might turn back from that very spot. Therefore, one should ask for the teacher’s dwelling place and go straight there.

සචෙ ආචරියො දහරතරො හොති, පත්තචීවරපටිග්ගහණාදීනි න සාදිතබ්බානි. සචෙ වුඩ්ඪතරො හොති, ගන්ත්වා ආචරියං වන්දිත්වා ඨාතබ්බං. ‘‘නික්ඛිපාවුසො, පත්තචීවර’’න්ති වුත්තෙන නික්ඛිපිතබ්බං. ‘‘පානීයං පිවා’’ති වුත්තෙන සචෙ ඉච්ඡති පාතබ්බං. ‘‘පාදෙ ධොවාහී’’ති වුත්තෙන න තාව පාදා ධොවිතබ්බා. සචෙ හි ආචරියෙන ආභතං උදකං භවෙය්‍ය, න සාරුප්පං සියා. ‘‘ධොවාහාවුසො, න මයා ආභතං, අඤ්ඤෙහි ආභත’’න්ති වුත්තෙන පන යත්ථ ආචරියො න පස්සති, එවරූපෙ පටිච්ඡන්නෙ වා ඔකාසෙ, අබ්භොකාසෙ විහාරස්සාපි වා එකමන්තෙ නිසීදිත්වා පාදා ධොවිතබ්බා.

If the teacher is younger, one should not consent to his taking of one's bowl and robes, and so on. If he is older, one should go, pay respects to the teacher, and stand. When told, “Friend, put down the bowl and robes,” one should put them down. When told, “Drink water,” if one wishes, one should drink. When told, “Wash your feet,” the feet should not be washed right away. For if it were water brought by the teacher, it would not be suitable. But when told, “Wash, friend; it was not brought by me, but by others,” then one should wash the feet, having sat down in a place where the teacher does not see, such as in a secluded place, or in an open space, or at one side of the monastery.

සචෙ ආචරියො තෙලනාළිං ආහරති උට්ඨහිත්වා උභොහි හත්ථෙහි සක්කච්චං ගහෙතබ්බා. සචෙ හි න ගණ්හෙය්‍ය, ‘‘අයං භික්ඛු ඉතො එව පට්ඨාය සම්භොගං කොපෙතී’’ති ආචරියස්ස අඤ්ඤථත්තං භවෙය්‍ය. ගහෙත්වා පන න ආදිතොව පාදා මක්ඛෙතබ්බා. සචෙ හි තං ආචරියස්ස ගත්තබ්භඤ්ජනතෙලං භවෙය්‍ය, න සාරුප්පං සියා. තස්මා සීසං මක්ඛෙත්වා [Pg.97] ඛන්ධාදීනි මක්ඛෙතබ්බානි. ‘‘සබ්බපාරිහාරියතෙලමිදං, ආවුසො, පාදෙපි මක්ඛෙහී’’ති වුත්තෙන පන ථොකං සීසෙ කත්වා පාදෙ මක්ඛෙත්වා ‘‘ඉමං තෙලනාළිං ඨපෙමි, භන්තෙ’’ති වත්වා ආචරියෙ ගණ්හන්තෙ දාතබ්බා.

If the teacher brings an oil-tube, one should rise and receive it respectfully with both hands. For if one does not take it, the teacher might have a change of mind, thinking: “This monk, from this very moment, is violating the communion.” Having received it, one should not immediately anoint the feet. For if it is the teacher’s body-anointing oil, it would not be suitable. Therefore, one should anoint the head and then the shoulders and other parts. But if told, “Friend, this is oil for all purposes, anoint the feet too,” then after placing a little on the head, one should anoint the feet and say, “Venerable sir, I will set this oil-tube down,” and give it to the teacher as he takes it.

ආගතදිවසතො පට්ඨාය කම්මට්ඨානං මෙ, භන්තෙ, කථෙථ ඉච්චෙවං න වත්තබ්බං. දුතියදිවසතො පන පට්ඨාය සචෙ ආචරියස්ස පකතිඋපට්ඨාකො අත්ථි, තං යාචිත්වා වත්තං කාතබ්බං. සචෙ යාචිතොපි න දෙති, ඔකාසෙ ලද්ධෙයෙව කාතබ්බං. කරොන්තෙන ඛුද්දකමජ්ඣිමමහන්තානි තීණි දන්තකට්ඨානි උපනාමෙතබ්බානි. සීතං උණ්හන්ති දුවිධං මුඛධොවනඋදකඤ්ච න්හානොදකඤ්ච පටියාදෙතබ්බං. තතො යං ආචරියො තීණි දිවසානි පරිභුඤ්ජති, තාදිසමෙව නිච්චං උපනාමෙතබ්බං. නියමං අකත්වා යං වා තං වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස යථාලද්ධං උපනාමෙතබ්බං. කිං බහුනා වුත්තෙන? යං තං භගවතා ‘‘අන්තෙවාසිකෙන, භික්ඛවෙ, ආචරියම්හි සම්මා වත්තිතබ්බං. තත්‍රායං සම්මා වත්තනා, කාලස්සෙව උට්ඨාය උපාහනා ඔමුඤ්චිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා දන්තකට්ඨං දාතබ්බං, මුඛොදකං දාතබ්බං, ආසනං පඤ්ඤපෙතබ්බං. සචෙ යාගු හොති, භාජනං ධොවිත්වා යාගු උපනාමෙතබ්බා’’ති (මහාව. 78) ආදිකං ඛන්ධකෙ සම්මාවත්තං පඤ්ඤත්තං, තං සබ්බම්පි කාතබ්බං.

From the day of arrival, one should not say, “Venerable sir, teach me the meditation subject.” But starting from the second day, if the teacher has a regular attendant, one should request him and perform the duties. If, even after being requested, he does not give permission, it should be done only when an opportunity is found. While doing so, one should present three tooth-sticks—small, medium, and large. Both cold and hot water for washing the face and for bathing should be prepared. Then, whatever kind of water the teacher uses for three days, that same kind should always be presented. For a teacher who uses whatever is at hand without a fixed preference, whatever is obtained should be presented. What need is there to say more? Whatever proper conduct was prescribed by the Blessed One in the Khandhaka—such as: “Monks, a resident pupil should conduct himself properly towards his teacher. Herein, this is the proper conduct: rising early, removing the sandals, arranging the upper robe over one shoulder, a tooth-stick should be given, water for the face should be given, a seat should be prepared. If there is rice gruel, having washed the bowl, the rice gruel should be presented”—all of that should be done.

එවං වත්තසම්පත්තියා ගරුං ආරාධයමානෙන සායං වන්දිත්වා යාහීති විස්සජ්ජිතෙන ගන්තබ්බං, යදා සො කිස්සාගතොසීති පුච්ඡති, තදා ආගමනකාරණං කථෙතබ්බං. සචෙ සො නෙව පුච්ඡති, වත්තං පන සාදියති, දසාහෙ වා පක්ඛෙ වා වීතිවත්තෙ එකදිවසං විස්සජ්ජිතෙනාපි අගන්ත්වා ඔකාසං කාරෙත්වා ආගමනකාරණං ආරොචෙතබ්බං. අකාලෙ වා ගන්ත්වා කිමත්ථමාගතොසීති පුට්ඨෙන ආරොචෙතබ්බං. සචෙ සො පාතොව ආගච්ඡාති වදති, පාතොව ගන්තබ්බං.

Thus, while pleasing the teacher by the fulfillment of duties, having paid respects in the evening, one should depart when dismissed with ‘Go!’ When he asks, “Why have you come?”, then the reason for coming should be stated. If he does not ask but approves of the duties, after ten days or a fortnight has passed, on one day, even though dismissed, one should not depart, but having created an opportunity, one should inform him of the reason for coming. Or, having gone at an improper time and being asked, “For what purpose have you come?”, one should inform him. If he says, “Come in the early morning,” one should go in the early morning.

සචෙ පනස්ස තාය වෙලාය පිත්තාබාධෙන වා කුච්ඡි පරිඩය්හති, අග්ගිමන්දතාය වා භත්තං න ජීරති, අඤ්ඤො වා කොචි රොගො බාධති, තං යථාභූතං ආවිකත්වා අත්තනො සප්පායවෙලං ආරොචෙත්වා තාය වෙලාය උපසඞ්කමිතබ්බං. අසප්පායවෙලාය හි වුච්චමානම්පි කම්මට්ඨානං න සක්කා හොති මනසිකාතුන්ති. අයං කම්මට්ඨානදායකං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වාති එත්ථ විත්ථාරො.

However, if at that time his stomach burns due to a bile disorder, or his food is not digested due to weak digestion, or some other illness afflicts him, having revealed that illness truthfully and having informed of his own suitable time, he should approach at that time. For, a meditation subject, even when taught at an unsuitable time, cannot be attended to. This is the detailed explanation here regarding “having approached a virtuous friend, a giver of a meditation subject.”

චරියාවණ්ණනා

Description of Temperaments

43. ඉදානි [Pg.98] අත්තනො චරියානුකූලන්ති එත්ථ චරියාති ඡ චරියා රාගචරියා, දොසචරියා, මොහචරියා, සද්ධාචරියා, බුද්ධිචරියා, විතක්කචරියාති. කෙචි පන රාගාදීනං සංසග්ගසන්නිපාතවසෙන අපරාපි චතස්සො, තථා සද්ධාදීනන්ති ඉමාහි අට්ඨහි සද්ධිං චුද්දස ඉච්ඡන්ති. එවං පන භෙදෙ වුච්චමානෙ රාගාදීනං සද්ධාදීහිපි සංසග්ගං කත්වා අනෙකා චරියා හොන්ති, තස්මා සඞ්ඛෙපෙන ඡළෙව චරියා වෙදිතබ්බා. චරියා, පකති, උස්සන්නතාති අත්ථතො එකං. තාසං වසෙන ඡළෙව පුග්ගලා හොන්ති රාගචරිතො, දොසචරිතො, මොහචරිතො, සද්ධාචරිතො, බුද්ධිචරිතො, විතක්කචරිතොති.

43. Now, regarding the phrase 'suitable for one's own temperament': here, 'temperament' refers to six temperaments: lustful temperament, hateful temperament, deluded temperament, faithful temperament, intelligent temperament, and discursive temperament. Some, however, desire fourteen temperaments, positing four others by way of the combination and conjunction of lust, etc., and similarly four more from faith, etc., thus making eight additional temperaments. However, if the division is spoken of in this way, by making a combination of lust, etc., with faith, etc., there would be many temperaments. Therefore, in brief, only six temperaments should be understood. 'Temperament' (cariyā), 'nature' (pakati), and 'predominance' (ussannatā) are one in meaning. According to these, there are six types of individuals: one of lustful temperament, one of hateful temperament, one of deluded temperament, one of faithful temperament, one of intelligent temperament, and one of discursive temperament.

තත්ථ යස්මා රාගචරිතස්ස කුසලප්පවත්තිසමයෙ සද්ධා බලවතී හොති, රාගස්ස ආසන්නගුණත්තා. යථා හි අකුසලපක්ඛෙ රාගො සිනිද්ධො නාතිලූඛො, එවං කුසලපක්ඛෙ සද්ධා. යථා රාගො වත්ථුකාමෙ පරියෙසති, එවං සද්ධා සීලාදිගුණෙ. යථා රාගො අහිතං න පරිච්චජති, එවං සද්ධා හිතං න පරිච්චජති, තස්මා රාගචරිතස්ස සද්ධාචරිතො සභාගො.

Among them, because for a person of lustful temperament, faith is strong at the time of the arising of wholesome consciousness, due to its qualities being proximate to lust. For, just as in the unwholesome aspect, lust is smooth and not too harsh, so too in the wholesome aspect is faith. Just as lust seeks sensual objects, so faith seeks virtues such as morality. Just as lust does not abandon what is unbeneficial, so faith does not abandon what is beneficial. Therefore, a person of faithful temperament is akin to one of lustful temperament.

යස්මා පන දොසචරිතස්ස කුසලප්පවත්තිසමයෙ පඤ්ඤා බලවතී හොති, දොසස්ස ආසන්නගුණත්තා. යථා හි අකුසලපක්ඛෙ දොසො නිස්සිනෙහො න ආරම්මණං අල්ලීයති, එවං කුසලපක්ඛෙ පඤ්ඤා. යථා ච දොසො අභූතම්පි දොසමෙව පරියෙසති, එවං පඤ්ඤා භූතං දොසමෙව. යථා දොසො සත්තපරිවජ්ජනාකාරෙන පවත්තති, එවං පඤ්ඤා සඞ්ඛාරපරිවජ්ජනාකාරෙන, තස්මා දොසචරිතස්ස බුද්ධිචරිතො සභාගො.

Furthermore, because for a person of hateful temperament, wisdom is strong at the time of the arising of wholesome consciousness, due to its qualities being proximate to hatred. For, just as in the unwholesome aspect, hatred is without affection and does not cling to an object, so too in the wholesome aspect is wisdom. And just as hatred seeks out even a non-existent fault, so wisdom seeks out a real fault. Just as hatred proceeds in the manner of avoiding beings, so wisdom proceeds in the manner of avoiding conditioned formations. Therefore, a person of intelligent temperament is akin to one of hateful temperament.

යස්මා පන මොහචරිතස්ස අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය වායමමානස්ස යෙභුය්‍යෙන අන්තරායකරා විතක්කා උප්පජ්ජන්ති, මොහස්ස ආසන්නලක්ඛණත්තා. යථා හි මොහො පරිබ්‍යාකුලතාය අනවට්ඨිතො, එවං විතක්කො නානප්පකාරවිතක්කනතාය. යථා ච මොහො අපරියොගාහණතාය චඤ්චලො. තථා විතක්කො ලහුපරිකප්පනතාය, තස්මා මොහචරිතස්ස විතක්කචරිතො සභාගොති.

Furthermore, because for a person of deluded temperament, when striving for the arising of unarisen wholesome states, obstructive thoughts mostly arise, due to its characteristic being proximate to delusion. For, just as delusion is unsettled due to perplexity, so discursive thought is unsettled due to thinking in various ways. And just as delusion is unsteady due to not fathoming, so discursive thought is unsteady due to quick conceptualization. Therefore, a person of discursive temperament is akin to one of deluded temperament.

අපරෙ තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන අපරාපි තිස්සො චරියා වදන්ති. තත්ථ තණ්හා රාගොයෙව, මානො ච තංසම්පයුත්තොති තදුභයං රාගචරියං නාතිවත්තති[Pg.99]. මොහනිදානත්තා ච දිට්ඨියා දිට්ඨිචරියා මොහචරියමෙව අනුපතති.

Other teachers speak of three other temperaments by way of craving, conceit, and views. Therein, craving is just lust, and conceit is associated with it; therefore, the two of them do not go beyond the lustful temperament. And because views have delusion as their cause, the temperament of views follows only the deluded temperament.

44. තා පනෙතා චරියා කින්නිදානා? කථඤ්ච ජානිතබ්බං ‘‘අයං පුග්ගලො රාගචරිතො, අයං පුග්ගලො දොසාදීසු අඤ්ඤතරචරිතො’’ති? කිං චරිතස්ස පුග්ගලස්ස කිං සප්පායන්ති?

44. Now, what is the cause of these temperaments? And how is it to be known: “This person is of a lustful temperament; this person is of one of the other temperaments, such as the hateful one”? For a person of which temperament, what is suitable?

තත්‍ර පුරිමා තාව තිස්සො චරියා පුබ්බාචිණ්ණනිදානා, ධාතුදොසනිදානා චාති එකච්චෙ වදන්ති. පුබ්බෙ කිර ඉට්ඨප්පයොගසුභකම්මබහුලො රාගචරිතො හොති, සග්ගා වා චවිත්වා ඉධූපපන්නො. පුබ්බෙ ඡෙදනවධබන්ධනවෙරකම්මබහුලො දොසචරිතො හොති, නිරයනාගයොනීහි වා චවිත්වා ඉධූපපන්නො. පුබ්බෙ මජ්ජපානබහුලො සුතපරිපුච්ඡාවිහීනො ච මොහචරිතො හොති, තිරච්ඡානයොනියා වා චවිත්වා ඉධූපපන්නොති එවං පුබ්බාචිණ්ණනිදානාති වදන්ති. ද්වින්නං පන ධාතූනං උස්සන්නත්තා පුග්ගලො මොහචරිතො හොති පථවීධාතුයා ච ආපොධාතුයා ච. ඉතරාසං ද්වින්නං උස්සන්නත්තා දොසචරිතො. සබ්බාසං සමත්තා පන රාගචරිතොති. දොසෙසු ච සෙම්හාධිකො රාගචරිතො හොති. වාතාධිකො මොහචරිතො. සෙම්හාධිකො වා මොහචරිතො. වාතාධිකො රාගචරිතොති එවං ධාතුදොසනිදානාති වදන්ති.

Herein, some say that, firstly, the first three temperaments have past habitual practice as their cause and have the elements and humors as their cause. It is said that in a past life, one who abounded in desirable conduct and beautiful deeds is of a lustful temperament, or one who has passed away from a heavenly realm and arisen here. In a past life, one who abounded in deeds of cutting, killing, binding, and hostility is of a hateful temperament, or one who has passed away from the realms of hell or nāgas and arisen here. In a past life, one who abounded in consuming intoxicants and was devoid of learning and inquiry is of a deluded temperament, or one who has passed away from the animal realm and arisen here. Thus, they say, 'they have past habitual practice as their cause.' Furthermore, a person is of a deluded temperament due to the predominance of two elements: the earth element and the water element. Due to the predominance of the other two, one is of a hateful temperament. However, due to the balance of all, one is of a lustful temperament. And among the humors, one with an excess of phlegm is of a lustful temperament. One with an excess of wind is of a deluded temperament. Or, one with an excess of phlegm is of a deluded temperament; one with an excess of wind is of a lustful temperament. Thus, they say, 'they have the elements and humors as their cause.'

තත්ථ යස්මා පුබ්බෙ ඉට්ඨප්පයොගසුභකම්මබහුලාපි සග්ගා චවිත්වා ඉධූපපන්නාපි ච න සබ්බෙ රාගචරිතායෙව හොන්ති, න ඉතරෙ වා දොසමොහචරිතා. එවං ධාතූනඤ්ච යථාවුත්තෙනෙව නයෙන උස්සදනියමො නාම නත්ථි. දොසනියමෙ ච රාගමොහද්වයමෙව වුත්තං, තම්පි ච පුබ්බාපරවිරුද්ධමෙව. සද්ධාචරියාදීසු ච එකිස්සාපි නිදානං න වුත්තමෙව. තස්මා සබ්බමෙතං අපරිච්ඡින්නවචනං.

In that regard, because not all who in a past life abounded in desirable conduct and beautiful deeds, nor all who have passed away from a heavenly realm and arisen here, are exclusively of a lustful temperament; nor are the others exclusively of hateful or deluded temperaments. Similarly, for the elements, too, in the manner just stated, there is no such thing as a fixed rule of predominance. And in the fixed rule concerning the humors, only the pair of lust and delusion was stated, and that, too, is self-contradictory. Moreover, concerning the faithful temperament and so on, the cause of not even one was stated. Therefore, all this is an indeterminate statement.

අයං පනෙත්ථ අට්ඨකථාචරියානං මතානුසාරෙන විනිච්ඡයො, වුත්තඤ්හෙතං උස්සදකිත්තනෙ (ධ. ස. අට්ඨ. 498) ‘‘ඉමෙ සත්තා පුබ්බහෙතුනියාමෙන ලොභුස්සදා දොසුස්සදා මොහුස්සදා අලොභුස්සදා අදොසුස්සදා අමොහුස්සදා ච හොන්ති.

Now, herein, this is the decision in accordance with the view of the commentary teachers. For this was stated in the 'Enumeration of Predominances': 'These beings, by the fixed rule of a past cause, are predominant in greed, predominant in hatred, predominant in delusion, predominant in non-greed, predominant in non-hatred, and predominant in non-delusion.'

යස්ස [Pg.100] හි කම්මායූහනක්ඛණෙ ලොභො බලවා හොති අලොභො මන්දො, අදොසාමොහා බලවන්තො දොසමොහා මන්දා, තස්ස මන්දො අලොභො ලොභං පරියාදාතුං න සක්කොති. අදොසාමොහා පන බලවන්තො දොසමොහෙ පරියාදාතුං සක්කොති. තස්මා සො තෙන කම්මෙන දින්නපටිසන්ධිවසෙන නිබ්බත්තො ලුද්ධො හොති සුඛසීලො අක්කොධනො පඤ්ඤවා වජිරූපමඤාණො.

For one in whom, at the moment of accumulating kamma, greed is strong and non-greed is weak, while non-hatred and non-delusion are strong and hatred and delusion are weak, that person's weak non-greed is not able to overcome greed. But the strong non-hatred and non-delusion are able to overcome hatred and delusion. Therefore, having been reborn by means of the rebirth-linking given by that kamma, that person becomes greedy, of pleasant disposition, unangered, wise, and possessing diamond-like knowledge.

යස්ස පන කම්මායූහනක්ඛණෙ ලොභදොසා බලවන්තො හොන්ති අලොභාදොසා මන්දා, අමොහො බලවා මොහො මන්දො, සො පුරිමනයෙනෙව ලුද්ධො චෙව හොති දුට්ඨො ච. පඤ්ඤවා පන හොති වජිරූපමඤාණො දත්තාභයත්ථෙරො විය.

Furthermore, for one in whom, at the moment of accumulating kamma, greed and hatred are strong and non-greed and non-hatred are weak, while non-delusion is strong and delusion is weak, such a person, by the previous method, is both greedy and malicious. But he is wise, possessing diamond-like knowledge, like the Elder Dattābhaya.

යස්ස කම්මායූහනක්ඛණෙ ලොභාදොසමොහා බලවන්තො හොන්ති ඉතරෙ මන්දා, සො පුරිමනයෙනෙව ලුද්ධො චෙව හොති දන්ධො ච, සීලකො පන හොති අක්කොධනො (බාකුලත්ථෙරො විය).

For one in whom, at the moment of accumulating kamma, greed, non-hatred, and delusion are strong while the others are weak, that person, by the previous method, is both greedy and sluggish, but is virtuous and unangered, like the Elder Bākula.

තථා යස්ස කම්මායූහනක්ඛණෙ තයොපි ලොභදොසමොහා බලවන්තො හොන්ති අලොභාදයො මන්දා, සො පුරිමනයෙනෙව ලුද්ධො චෙව හොති දුට්ඨො ච මූළ්හො ච.

Similarly, for one in whom, at the moment of accumulating kamma, all three—greed, hatred, and delusion—are strong, and non-greed and the others are weak, that person, by the previous method, is greedy, malicious, and deluded.

යස්ස පන කම්මායූහනක්ඛණෙ අලොභදොසමොහා බලවන්තො හොන්ති ඉතරෙ මන්දා, සො පුරිමනයෙනෙව අලුද්ධො අප්පකිලෙසො හොති දිබ්බාරම්මණම්පි දිස්වා නිච්චලො, දුට්ඨො පන හොති දන්ධපඤ්ඤො ච.

Furthermore, for one in whom, at the moment of accumulating kamma, non-greed, hatred, and delusion are strong while the others are weak, that person, by the previous method, is ungreedy and has few defilements, remaining unperturbed even upon seeing a divine object; but he is malicious and of slow wisdom.

යස්ස පන කම්මායූහනක්ඛණෙ අලොභාදොසමොහා බලවන්තො හොන්ති ඉතරෙ මන්දා, සො පුරිමනයෙනෙව අලුද්ධො චෙව හොති අදුට්ඨො සීලකො ච, දන්ධො පන හොති.

Furthermore, for one in whom, at the moment of accumulating kamma, non-greed, non-hatred, and delusion are strong while the others are weak, that person, by the previous method, is both ungreedy and non-hating, and virtuous; but he is sluggish.

තථා යස්ස කම්මායූහනක්ඛණෙ අලොභදොසාමොහා බලවන්තො හොන්ති ඉතරෙ මන්දා, සො පුරිමනයෙනෙව අලුද්ධො චෙව හොති පඤ්ඤවා ච, දුට්ඨො ච පන හොති කොධනො.

Similarly, for one in whom, at the moment of accumulating kamma, non-greed, hatred, and non-delusion are strong while the others are weak, that person, by the previous method, is both ungreedy and wise; but he is malicious and angry.

යස්ස [Pg.101] පන කම්මායූහනක්ඛණෙ තයොපි අලොභාදොසාමොහා බලවන්තො හොන්ති ලොභාදයො මන්දා, සො පුරිමනයෙනෙව මහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරො විය අලුද්ධො අදුට්ඨො පඤ්ඤවා ච හොතී’’ති.

Furthermore, for one in whom, at the moment of accumulating kamma, all three—non-greed, non-hatred, and non-delusion—are strong while greed and the others are weak, that person, by the previous method, like the Elder Mahāsaṅgharakkhita, is ungreedy, non-hating, and wise.

එත්ථ ච යො ලුද්ධොති වුත්තො, අයං රාගචරිතො. දුට්ඨදන්ධා දොසමොහචරිතා. පඤ්ඤවා බුද්ධිචරිතො. අලුද්ධඅදුට්ඨා පසන්නපකතිතාය සද්ධාචරිතා. යථා වා අමොහපරිවාරෙන කම්මුනා නිබ්බත්තො බුද්ධිචරිතො, එවං බලවසද්ධාපරිවාරෙන කම්මුනා නිබ්බත්තො සද්ධාචරිතො. කාමවිතක්කාදිපරිවාරෙන කම්මුනා නිබ්බත්තො විතක්කචරිතො. ලොභාදිනා වොමිස්සපරිවාරෙන කම්මුනා නිබ්බත්තො වොමිස්සචරිතොති. එවං ලොභාදීසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරපරිවාරං පටිසන්ධිජනකං කම්මං චරියානං නිදානන්ති වෙදිතබ්බං.

Furthermore, among these, the one who is called 'greedy' is of a lustful temperament. The malicious and the dull are of hateful and deluded temperaments respectively. The one with wisdom is of an intelligent temperament. The non-greedy and non-malicious, due to their naturally serene disposition, are of a faithful temperament. Or, just as one produced by kamma accompanied by non-delusion is of an intelligent temperament, so too one produced by kamma accompanied by strong faith is of a faithful temperament. One produced by kamma accompanied by sensual thought and the like is of a discursive temperament. One produced by kamma with a mixed accompaniment of greed and so on is of a mixed temperament. Thus, it should be known that the kamma which produces rebirth-linking, accompanied by one or another of these factors like greed, is the cause of the temperaments.

45. යං පන වුත්තං කථඤ්ච ජානිතබ්බං අයං පුග්ගලො රාගචරිතොතිආදි. තත්‍රායං නයො.

45. Now, as for what was said, 'And how is it to be known that this person is of a lustful temperament?' and so on, herein is the method.

ඉරියාපථතො කිච්චා, භොජනා දස්සනාදිතො;

ධම්මප්පවත්තිතො චෙව, චරියායො විභාවයෙති.

By way of deportment, duties, food, seeing and so on, and by the occurrence of mental states, one should discern the temperaments.

තත්ථ ඉරියාපථතොති රාගචරිතො හි පකතිගමනෙන ගච්ඡන්තො චාතුරියෙන ගච්ඡති, සණිකං පාදං නික්ඛිපති, සමං නික්ඛිපති, සමං උද්ධරති, උක්කුටිකඤ්චස්ස පදං හොති. දොසචරිතො පාදග්ගෙහි ඛණන්තො විය ගච්ඡති, සහසා පාදං නික්ඛිපති, සහසා උද්ධරති, අනුකඩ්ඪිතඤ්චස්ස පදං හොති. මොහචරිතො පරිබ්‍යාකුලාය ගතියා ගච්ඡති, ඡම්භිතො විය පදං නික්ඛිපති, ඡම්භිතො විය උද්ධරති, සහසානුපීළිතඤ්චස්ස පදං හොති. වුත්තම්පි චෙතං මාගණ්ඩියසුත්තුප්පත්තියං –

Therein, regarding 'by way of deportment': a person of lustful temperament, when walking with a natural gait, walks with grace; they place their foot gently, place it evenly, and lift it evenly; and their footprint is arched. A person of hateful temperament walks as if digging the ground with the tips of their feet; they place their foot abruptly, lift it abruptly, and their footprint is dragged at the rear. A person of deluded temperament walks with a confused gait; they place their foot as if startled, lift it as if startled, and their footprint is hastily pressed down. And this was also said in the origin story of the Māgaṇḍiya Sutta:

‘‘රත්තස්ස හි උක්කුටිකං පදං භවෙ,දුට්ඨස්ස හොති අනුකඩ්ඪිතං පදං;

මූළ්හස්ස හොති සහසානුපීළිතං,විවට්ටච්ඡදස්ස ඉදමීදිසං පද’’න්ති.

For one who is passionate, the footprint would be arched; for one who is malicious, the footprint is dragged at the rear; for one who is deluded, the footprint is hastily pressed down; for one whose covering is removed, the footprint is of this kind.

ඨානම්පි [Pg.102] රාගචරිතස්ස පාසාදිකං හොති මධුරාකාරං, දොසචරිතස්ස ථද්ධාකාරං, මොහචරිතස්ස ආකුලාකාරං. නිසජ්ජායපි එසෙව නයො. රාගචරිතො ච අතරමානො සමං සෙය්‍යං පඤ්ඤපෙත්වා සණිකං නිපජ්ජිත්වා අඞ්ගපච්චඞ්ගානි සමොධාය පාසාදිකෙන ආකාරෙන සයති, වුට්ඨාපියමානො ච සීඝං අවුට්ඨාය සඞ්කිතො විය සණිකං පටිවචනං දෙති. දොසචරිතො තරමානො යථා වා තථා වා සෙය්‍යං පඤ්ඤපෙත්වා පක්ඛිත්තකායො භාකුටිං කත්වා සයති, වුට්ඨාපියමානො ච සීඝං වුට්ඨාය කුපිතො විය පටිවචනං දෙති. මොහචරිතො දුස්සණ්ඨානං සෙය්‍යං පඤ්ඤපෙත්වා වික්ඛිත්තකායො බහුලං අධොමුඛො සයති, වුට්ඨාපියමානො ච හුඞ්කාරං කරොන්තො දන්ධං වුට්ඨාති. සද්ධාචරිතාදයො පන යස්මා රාගචරිතාදීනං සභාගා, තස්මා තෙසම්පි තාදිසොව ඉරියාපථො හොතීති. එවං තාව ඉරියාපථතො චරියායො විභාවයෙ.

Even the standing of one with a lustful temperament is inspiring of confidence and has a graceful manner; for one with a hateful temperament, it has a stiff manner; for one with a deluded temperament, it has a confused manner. This same method applies also to sitting. One with a lustful temperament, not hurrying, prepares the bed evenly, lies down gently, composes their limbs and members, and sleeps in a manner that inspires confidence. And when being roused, not rising quickly, as if reluctant, they reply gently. One with a hateful temperament, hurrying, prepares the bed haphazardly, throws their body down, and sleeps with a frown. And when being roused, they rise quickly and reply as if angry. One with a deluded temperament prepares the bed in a disorderly manner, lies down with scattered limbs, and mostly sleeps face down. And when being roused, making a groaning sound, they rise sluggishly. Furthermore, since those of faithful temperament and so on are of a similar nature to those of lustful temperament and so on, their deportment is also of a similar kind. Thus, in the first place, one should discern the temperaments by way of deportment.

කිච්චාති සම්මජ්ජනාදීසු ච කිච්චෙසු රාගචරිතො සාධුකං සම්මජ්ජනිං ගහෙත්වා අතරමානො වාලිකං අවිප්පකිරන්තො සින්දුවාරකුසුමසන්ථරමිව සන්ථරන්තො සුද්ධං සමං සම්මජ්ජති. දොසචරිතො ගාළ්හං සම්මජ්ජනිං ගහෙත්වා තරමානරූපො උභතො වාලිකං උස්සාරෙන්තො ඛරෙන සද්දෙන අසුද්ධං විසමං සම්මජ්ජති. මොහචරිතො සිථිලං සම්මජ්ජනිං ගහෙත්වා සම්පරිවත්තකං ආළොලයමානො අසුද්ධං විසමං සම්මජ්ජති.

Furthermore, regarding duties: In duties such as sweeping, one with a lustful temperament takes the broom well and, not hurrying, not scattering the sand, but spreading it as if strewing sinduvāra flowers, sweeps cleanly and evenly. One with a hateful temperament takes the broom tightly and, being of a hurried nature, pushes the sand to both sides with a harsh sound, sweeping uncleanly and unevenly. One with a deluded temperament takes the broom loosely and, turning it this way and that while stirring up the sand and rubbish, sweeps uncleanly and unevenly.

යථා සම්මජ්ජනෙ, එවං චීවරධොවනරජනාදීසුපි සබ්බකිච්චෙසු නිපුණමධුරසමසක්කච්චකාරී රාගචරිතො. ගාළ්හථද්ධවිසමකාරී දොසචරිතො. අනිපුණබ්‍යාකුලවිසමාපරිච්ඡින්නකාරී මොහචරිතො. චීවරධාරණම්පි ච රාගචරිතස්ස නාතිගාළ්හං නාතිසිථිලං හොති පාසාදිකං පරිමණ්ඩලං. දොසචරිතස්ස අතිගාළ්හං අපරිමණ්ඩලං. මොහචරිතස්ස සිථිලං පරිබ්‍යාකුලං. සද්ධාචරිතාදයො තෙසංයෙවානුසාරෙන වෙදිතබ්බා, තං සභාගත්තාති. එවං කිච්චතො චරියායො විභාවයෙ.

As in sweeping, so too in all duties such as washing and dyeing robes, the one of lustful temperament acts skillfully, finely, evenly, and respectfully. The one of hateful temperament acts firmly, stiffly, and unevenly. The one of deluded temperament acts unskillfully, confusedly, unevenly, and indistinctly. Furthermore, the wearing of the robe by one of lustful temperament is neither too tight nor too loose; it is pleasing and well-rounded. For one of hateful temperament, it is too tight and not well-rounded. For one of deluded temperament, it is loose and disarranged. The faithful type and others should be understood in accordance with these, because of sharing their nature. Thus, one should distinguish the temperaments by their actions.

භොජනාති රාගචරිතො සිනිද්ධමධුරභොජනප්පියො හොති, භුඤ්ජමානො ච නාතිමහන්තං පරිමණ්ඩලං ආලොපං කත්වා රසපටිසංවෙදී අතරමානො භුඤ්ජති, කිඤ්චිදෙව ච සාදුං ලභිත්වා සොමනස්සං ආපජ්ජති[Pg.103]. දොසචරිතො ලූඛඅම්බිලභොජනප්පියො හොති, භුඤ්ජමානො ච මුඛපූරකං ආලොපං කත්වා අරසපටිසංවෙදී තරමානො භුඤ්ජති, කිඤ්චිදෙව ච අසාදුං ලභිත්වා දොමනස්සං ආපජ්ජති. මොහචරිතො අනියතරුචිකො හොති, භුඤ්ජමානො ච අපරිමණ්ඩලං පරිත්තං ආලොපං කත්වා භාජනෙ ඡඩ්ඩෙන්තො මුඛං මක්ඛෙන්තො වික්ඛිත්තචිත්තො තං තං විතක්කෙන්තො භුඤ්ජති. සද්ධාචරිතාදයොපි තෙසංයෙවානුසාරෙන වෙදිතබ්බා, තංසභාගත්තාති. එවං භොජනතො චරියායො විභාවයෙ.

Regarding food, the one of lustful temperament is fond of rich and sweet food. While eating, they make a moderately-sized, well-rounded morsel, savor the various tastes, eat unhurriedly, and experience joy upon receiving something delicious. The one of hateful temperament is fond of coarse and sour food. While eating, they make a mouthful, do not savor the taste, eat hurriedly, and experience displeasure upon receiving something unpleasant. The one of deluded temperament has unfixed tastes. While eating, they make an irregular, small morsel, drop food in the bowl, smear their mouth, and eat with a distracted mind, thinking of this and that. The faithful type and others should also be understood in accordance with these, because of sharing their nature. Thus, one should distinguish the temperaments by their eating.

දස්සනාදිතොති රාගචරිතො ඊසකම්පි මනොරමං රූපං දිස්වා විම්හයජාතො විය චිරං ඔලොකෙති, පරිත්තෙපි ගුණෙ සජ්ජති, භූතම්පි දොසං න ගණ්හාති, පක්කමන්තොපි අමුඤ්චිතුකාමොව හුත්වා සාපෙක්ඛො පක්කමති. දොසචරිතො ඊසකම්පි අමනොරමං රූපං දිස්වා කිලන්තරූපො විය න චිරං ඔලොකෙති, පරිත්තෙපි දොසෙ පටිහඤ්ඤති, භූතම්පි ගුණං න ගණ්හාති, පක්කමන්තොපි මුඤ්චිතුකාමොව හුත්වා අනපෙක්ඛො පක්කමති. මොහචරිතො යංකිඤ්චි රූපං දිස්වා පරපච්චයිකො හොති, පරං නින්දන්තං සුත්වා නින්දති, පසංසන්තං සුත්වා පසංසති, සයං පන අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාය උපෙක්ඛකොව හොති. එස නයො සද්දසවනාදීසුපි. සද්ධාචරිතාදයො පන තෙසංයෙවානුසාරෙන වෙදිතබ්බා, තංසභාගත්තාති. එවං දස්සනාදිතො චරියායො විභාවයෙ.

Regarding seeing and so on: one of lustful temperament, upon seeing even a slightly pleasing form, gazes at it for a long time as if amazed, becomes attached to even a minor virtue, and does not take note of even an actual fault. Even when departing, they leave with longing, as if unwilling to let go. One of hateful temperament, upon seeing even a slightly unpleasing form, does not gaze at it for long, as if weary, is offended by even a minor fault, and does not take note of even an actual virtue. Even when departing, they leave without longing, as if eager to be free of it. One of deluded temperament, upon seeing any form whatsoever, relies on others; hearing another criticize it, they criticize it; hearing another praise it, they praise it. They themselves, however, are merely indifferent through an equanimity of ignorance. This same method applies also to hearing sounds and so on. As for those of faithful temperament and so on, they are to be understood in accordance with those very ones, due to having a similar nature. Thus, one should discern the temperaments from seeing and so on.

ධම්මප්පවත්තිතො චෙවාති රාගචරිතස්ස ච මායා, සාඨෙය්‍යං, මානො, පාපිච්ඡතා, මහිච්ඡතා, අසන්තුට්ඨිතා, සිඞ්ගං, චාපල්‍යන්ති එවමාදයො ධම්මා බහුලං පවත්තන්ති. දොසචරිතස්ස කොධො, උපනාහො, මක්ඛො, පළාසො, ඉස්සා, මච්ඡරියන්ති එවමාදයො. මොහචරිතස්ස ථිනං, මිද්ධං, උද්ධච්චං, කුක්කුච්චං, විචිකිච්ඡා, ආධානග්ගාහිතා, දුප්පටිනිස්සග්ගිතාති එවමාදයො. සද්ධාචරිතස්ස මුත්තචාගතා, අරියානං දස්සනකාමතා, සද්ධම්මං සොතුකාමතා, පාමොජ්ජබහුලතා, අසඨතා, අමායාවිතා, පසාදනීයෙසු ඨානෙසු පසාදොති එවමාදයො. බුද්ධිචරිතස්ස සොවචස්සතා, කල්‍යාණමිත්තතා, භොජනෙමත්තඤ්ඤුතා, සතිසම්පජඤ්ඤං, ජාගරියානුයොගො, සංවෙජනීයෙසු ඨානෙසු සංවෙගො, සංවිග්ගස්ස ච යොනිසො පධානන්ති එවමාදයො. විතක්කචරිතස්ස භස්සබහුලතා, ගණාරාමතා, කුසලානුයොගෙ අරති, අනවට්ඨිතකිච්චතා, රත්තිං ධූමායනා[Pg.104], දිවා පජ්ජලනා, හුරාහුරං ධාවනාති එවමාදයො ධම්මා බහුලං පවත්තන්තීති. එවං ධම්මප්පවත්තිතො චරියායො විභාවයෙ.

And by the manifestation of qualities: For one of a lustful nature, deceit, fraud, conceit, evil desires, great desires, discontent, craftiness, and fickleness—these and other such evil qualities frequently arise. For one of a hateful nature, anger, resentment, contempt, rivalry, envy, and stinginess—these and other such qualities frequently arise. For one of a deluded nature, sloth, torpor, restlessness, worry, doubt, obstinate adherence, and difficulty in relinquishing—these and other such evil qualities frequently arise. For one of a faithful nature, open-handed generosity, desire to see the noble ones, desire to hear the true Dhamma, abundance of joy, honesty, absence of deceit, and confidence in inspiring situations—these and other such wholesome qualities frequently arise. For one of an intelligent nature, obedience, good friendship, moderation in food, mindfulness and clear comprehension, dedication to wakefulness, a sense of urgency in stirring situations, and for one who is stirred, wise effort—these and other such qualities frequently arise. For one of a speculative nature, excessive talk, delight in company, lack of delight in wholesome pursuits, instability in tasks, smoldering by night, blazing by day, and rushing here and there—these and other such qualities frequently arise. In this way, one should discern the temperaments by the manifestation of qualities.

යස්මා පන ඉදං චරියාවිභාවනවිධානං සබ්බාකාරෙන නෙව පාළියං න අට්ඨකථායං ආගතං, කෙවලං ආචරියමතානුසාරෙන වුත්තං, තස්මා න සාරතො පච්චෙතබ්බං. රාගචරිතස්ස හි වුත්තානි ඉරියාපථාදීනි දොසචරිතාදයොපි අප්පමාදවිහාරිනො කාතුං සක්කොන්ති. සංසට්ඨචරිතස්ස ච පුග්ගලස්ස එකස්සෙව භින්නලක්ඛණා ඉරියාපථාදයො න උපපජ්ජන්ති. යං පනෙතං අට්ඨකථාසු චරියාවිභාවනවිධානං වුත්තං, තදෙව සාරතො පච්චෙතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘චෙතොපරියඤාණස්ස ලාභී ආචරියො චරියං ඤත්වා කම්මට්ඨානං කථෙස්සති, ඉතරෙන අන්තෙවාසිකො පුච්ඡිතබ්බො’’ති. තස්මා චෙතොපරියඤාණෙන වා තං වා පුග්ගලං පුච්ඡිත්වා ජානිතබ්බං. අයං පුග්ගලො රාගචරිතො, අයං දොසාදීසු අඤ්ඤතරචරිතොති.

However, since this method of explaining temperaments has not come in the Pāḷi or the commentaries in any way, but is stated merely according to the views of the teachers, it should not be trusted as authoritative. For the postures and deportments stated for one of a lustful temperament can also be performed by those of a hateful temperament and others who dwell heedfully. And for a single person of mixed temperament, postures and so forth with distinct characteristics are not suitable. But that method of explaining temperaments which is stated in the commentaries, that indeed should be trusted as authoritative. For it has been said: 'A teacher who is an obtainer of the knowledge of discerning others' minds, having known the temperament, will declare the meditation subject; by another, the pupil should be questioned.' Therefore, it should be known either by the knowledge of discerning others' minds or by questioning that person thus: 'This person is of a lustful temperament; this one is of one or another temperament among hate and the others.'

46. කිං චරිතස්ස පුග්ගලස්ස කිං සප්පායන්ති එත්ථ පන සෙනාසනං තාව රාගචරිතස්ස අධොතවෙදිකං භූමට්ඨකං අකතපබ්භාරකං තිණකුටිකං පණ්ණසාලාදීනං අඤ්ඤතරං රජොකිණ්ණං ජතුකාභරිතං ඔලුග්ගවිලුග්ගං අතිඋච්චං වා අතිනීචං වා උජ්ජඞ්ගලං සාසඞ්කං අසුචිවිසමමග්ගං, යත්ථ මඤ්චපීඨම්පි මඞ්කුණභරිතං දුරූපං දුබ්බණ්ණං, යං ඔලොකෙන්තස්සෙව ජිගුච්ඡා උප්පජ්ජති, තාදිසං සප්පායං. නිවාසනපාරුපනං අන්තච්ඡින්නං ඔලම්බවිලම්බසුත්තකාකිණ්ණං ජාලපූවසදිසං සාණි විය ඛරසම්ඵස්සං කිලිට්ඨං භාරිකං කිච්ඡපරිහරණං සප්පායං. පත්තොපි දුබ්බණ්ණො මත්තිකාපත්තො වා ආණිගණ්ඨිකාහතො අයොපත්තො වා ගරුකො දුස්සණ්ඨානො සීසකපාලමිව ජෙගුච්ඡො වට්ටති. භික්ඛාචාරමග්ගොපි අමනාපො අනාසන්නගාමො විසමො වට්ටති. භික්ඛාචාරගාමොපි යත්ථ මනුස්සා අපස්සන්තා විය චරන්ති, යත්ථ එකකුලෙපි භික්ඛං අලභිත්වා නික්ඛමන්තං ‘‘එහි, භන්තෙ’’ති ආසනසාලං පවෙසෙත්වා යාගුභත්තං දත්වා ගච්ඡන්තා ගාවී විය වජෙ පවෙසෙත්වා අනපලොකෙන්තා ගච්ඡන්ති, තාදිසො වට්ටති. පරිවිසකමනුස්සාපි දාසා වා කම්මකරා වා දුබ්බණ්ණා දුද්දසිකා කිලිට්ඨවසනා දුග්ගන්ධා ජෙගුච්ඡා, යෙ අචිත්තීකාරෙන යාගුභත්තං ඡඩ්ඩෙන්තා විය පරිවිසන්ති, තාදිසා සප්පායා. යාගුභත්තඛජ්ජකම්පි ලූඛං දුබ්බණ්ණං සාමාකකුද්‍රූසකකණාජකාදිමයං [Pg.105] පූතිතක්කං බිලඞ්ගං ජිණ්ණසාකසූපෙය්‍යං යංකිඤ්චිදෙව කෙවලං උදරපූරමත්තං වට්ටති. ඉරියාපථොපිස්ස ඨානං වා චඞ්කමො වා වට්ටති. ආරම්මණං නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු යංකිඤ්චි අපරිසුද්ධවණ්ණන්ති ඉදං රාගචරිතස්ස සප්පායං.

46. Herein, as to what is suitable for a person of what temperament, first, for one of a lustful temperament, a dwelling is suitable that is one among such as a monastery with an unwashed platform, one standing on the ground, an unprepared mountain slope, a grass hut, or a leaf hut; which is strewn with dust, filled with bats, dilapidated and crumbling, either too high or too low, with rough and saline ground, inspiring dread, and with an unclean and uneven path; where even the bed and chair are filled with bedbugs, of deteriorated appearance and poor shape, which arouses disgust in one merely upon looking at it. The lower and upper robes are suitable if they are torn at the edges, strewn with dangling and trailing threads, like a net-cake, rough to the touch like hemp cloth, soiled, heavy, and difficult to maintain. The alms-bowl, too, is suitable if it is of poor color—either a clay bowl or an iron bowl whose beauty is ruined by pegs and patches—heavy, ill-shaped, and disgusting like a human skull. The path for the alms-round, too, is suitable if it is unpleasant, not near a village, and uneven. The village for the alms-round, too, is suitable if it is one where people act as if they do not see him; where, upon his leaving even a single house without receiving alms, they do not call out, “Come, venerable sir,” lead him into a seating hall, and give him gruel and rice; and where, after giving, they depart without looking back, just as they herd cows into a pen and depart. Such a village is suitable. The people who serve, too, are suitable if they are slaves or laborers—of poor appearance, unpleasant to behold, wearing soiled clothes, foul-smelling, and disgusting, who serve gruel and rice disrespectfully, as if throwing it away. Gruel, rice, and hard food, too, are suitable if they are coarse, of poor color, made of millet, kudrūsaka, broken rice, and so forth; or if it is putrid buttermilk, sour gruel, or a curry of old vegetables; or just anything at all that is merely for filling the stomach. For him, the suitable bodily postures are standing or walking. As for the meditation object, among the color kasiṇas—blue and so on—any one with an impure color is suitable. All this is suitable for one of a lustful temperament.

දොසචරිතස්ස සෙනාසනං නාතිඋච්චං නාතිනීචං ඡායූදකසම්පන්නං සුවිභත්තභිත්තිථම්භසොපානං සුපරිනිට්ඨිතමාලාකම්මලතාකම්මනානාවිධචිත්තකම්මසමුජ්ජලසමසිනිද්ධමුදුභූමිතලං බ්‍රහ්මවිමානමිව කුසුමදාමවිචිත්‍රවණ්ණචෙලවිතානසමලඞ්කතං සුපඤ්ඤත්තසුචිමනොරමත්ථරණමඤ්චපීඨං තත්ථ තත්ථ වාසත්ථාය නික්ඛිත්තකුසුමවාසගන්ධසුගන්ධං යං දස්සනමත්තෙනෙව පීතිපාමොජ්ජං ජනයති, එවරූපං සප්පායං. තස්ස පන සෙනාසනස්ස මග්ගොපි සබ්බපරිස්සයවිමුත්තො සුචිසමතලො අලඞ්කතපටියත්තොව වට්ටති. සෙනාසනපරික්ඛාරොපෙත්ථ කීටමඞ්කුණදීඝජාතිමූසිකානං නිස්සයපරිච්ඡින්දනත්ථං නාතිබහුකො, එකමඤ්චපීඨමත්තමෙව වට්ටති. නිවාසනපාරුපනම්පිස්ස චීනපට්ටසොමාරපට්ටකොසෙය්‍යකප්පාසිකසුඛුමඛොමාදීනං යං යං පණීතං, තෙන තෙන එකපට්ටං වා දුපට්ටං වා සල්ලහුකං සමණසාරුප්පෙන සුරත්තං සුද්ධවණ්ණං වට්ටති. පත්තො උදකපුප්ඵුළමිව සුසණ්ඨානො මණි විය සුමට්ඨො නිම්මලො සමණසාරුප්පෙන සුපරිසුද්ධවණ්ණො අයොමයො වට්ටති. භික්ඛාචාරමග්ගො පරිස්සයවිමුත්තො සමො මනාපො නාතිදූරනාච්චාසන්නගාමො වට්ටති. භික්ඛාචාරගාමොපි යත්ථ මනුස්සා ‘‘ඉදානි අය්‍යො ආගමිස්සතී’’ති සිත්තසම්මට්ඨෙ පදෙසෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා පච්චුග්ගන්ත්වා පත්තං ආදාය ඝරං පවෙසෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා සක්කච්චං සහත්ථා පරිවිසන්ති, තාදිසො වට්ටති. පරිවෙසකා පනස්ස යෙ හොන්ති අභිරූපා පාසාදිකා සුන්හාතා සුවිලිත්තා ධූපවාසකුසුමගන්ධසුරභිනො නානාවිරාගසුචිමනුඤ්ඤවත්ථාභරණපටිමණ්ඩිතා සක්කච්චකාරිනො, තාදිසා සප්පායා. යාගුභත්තඛජ්ජකම්පි වණ්ණගන්ධරසසම්පන්නං ඔජවන්තං මනොරමං සබ්බාකාරපණීතං යාවදත්ථං වට්ටති. ඉරියාපථොපිස්ස සෙය්‍යා වා නිසජ්ජා වා වට්ටති, ආරම්මණං නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු යංකිඤ්චි සුපරිසුද්ධවණ්ණන්ති ඉදං දොසචරිතස්ස සප්පායං.

For one of a hateful temperament, a dwelling is suitable that is not too high and not too low, endowed with shade and water, having well-divided walls, pillars, and stairs; having a ground surface that is radiant, even, smooth, and soft, with well-finished garland-work, creeper-work, and various kinds of artistic designs; like a Brahma-mansion, well-adorned with canopies of cloth of variegated colors and with garlands of flowers; having well-arranged, clean, and delightful coverings, beds, and chairs; fragrant with the scent of perfumes and flowers placed here and there for perfuming; which by its mere sight generates rapture and joy—such a dwelling is suitable. Furthermore, the path to that dwelling should be free from all dangers, clean, level, and adorned and well-prepared; this is suitable. In this dwelling, the furnishings should not be too many, for the purpose of preventing insects, bedbugs, snakes, and mice from taking up residence; only a single bed and chair are suitable. For him, as for the under-robe and outer-robe, whatever is excellent among cloths from China, cloths from the Somāra country, silk, fine cotton, fine linen, and so on—a single-layered or double-layered one that is light, well-dyed, of pure color, and suitable for a recluse, is suitable. The bowl should be well-formed like a water bubble, well-polished like a gem, spotless, of a perfectly pure color suitable for a recluse, and made of iron; this is suitable. The alms-round path should be free from dangers, even, pleasant, with a village for alms that is not too far and not too near; this is suitable. The alms-round village is also suitable if it is one where people, thinking, 'Now the noble one will come,' having prepared a seat in a place that has been sprinkled with water and swept, having gone out to meet him, taking his bowl, having led him into the house, having seated him on the prepared seat, serve him respectfully with their own hands—such a one is suitable. Furthermore, his servers are suitable if they are beautiful, pleasing, well-bathed, well-anointed, fragrant with the scent of incense, perfumes, and flowers, adorned with clean and delightful clothes and ornaments of various dyes, and acting respectfully—such ones are suitable. Gruel, rice, and hard food are also suitable if they are endowed with color, scent, and taste, nutritious, delightful, excellent in all aspects, and as much as is wanted. For him, the posture of either lying down or sitting is suitable. The object of meditation should be any one among the color kasiṇas, such as blue, etc., that is of a perfectly pure color. This is suitable for one of a hateful temperament.

මොහචරිතස්ස [Pg.106] සෙනාසනං දිසාමුඛං අසම්බාධං වට්ටති, යත්ථ නිසින්නස්ස විවටා දිසා ඛායන්ති, ඉරියාපථෙසු චඞ්කමො වට්ටති. ආරම්මණං පනස්ස පරිත්තං සුප්පමත්තං සරාවමත්තං වා (ඛුද්දකං) න වට්ටති. සම්බාධස්මිඤ්හි ඔකාසෙ චිත්තං භිය්‍යො සම්මොහමාපජ්ජති, තස්මා විපුලං මහාකසිණං වට්ටති. සෙසං දොසචරිතස්ස වුත්තසදිසමෙවාති ඉදං මොහචරිතස්ස සප්පායං.

For one of a deluded temperament, a dwelling that is uncrowded and faces an open direction, where the directions appear open when one is seated, is suitable. Among the postures, walking is suitable. However, for him, a small meditation object—the size of a small measuring bowl or the size of a large pot lid—is not suitable. For in a confined space, the mind falls into even greater delusion. Therefore, a vast, great kasiṇa is suitable. The rest is just as was said for one of a hateful temperament. This is what is suitable for one of a deluded temperament.

සද්ධාචරිතස්ස සබ්බම්පි දොසචරිතම්හි වුත්තවිධානං සප්පායං. ආරම්මණෙසු චස්ස අනුස්සතිට්ඨානම්පි වට්ටති.

For one of a faithful temperament, all the provisions stated in the section on the hateful temperament are suitable. And among the meditation objects, the recollection subjects are also suitable for him.

බුද්ධිචරිතස්ස සෙනාසනාදීසු ඉදං නාම අසප්පායන්ති නත්ථි.

For one of an intelligent temperament, there is nothing among dwellings and so forth that can be called unsuitable.

විතක්කචරිතස්ස සෙනාසනං විවටං දිසාමුඛං යත්ථ නිසින්නස්ස ආරාමවනපොක්ඛරණීරාමණෙය්‍යකානි ගාමනිගමජනපදපටිපාටියො නීලොභාසා ච පබ්බතා පඤ්ඤායන්ති, තං න වට්ටති, තඤ්හි විතක්කවිධාවනස්සෙව පච්චයො හොති, තස්මා ගම්භීරෙ දරීමුඛෙ වනප්පටිච්ඡන්නෙ හත්ථිකුච්ඡිපබ්භාරමහින්දගුහාසදිසෙ සෙනාසනෙ වසිතබ්බං. ආරම්මණම්පිස්ස විපුලං න වට්ටති. තාදිසඤ්හි විතක්කවසෙන සන්ධාවනස්ස පච්චයො හොති. පරිත්තං පන වට්ටති.

For one of a speculative temperament, a dwelling that is open and faces a direction where, when one is seated, delightful parks, groves, and ponds, rows of villages, towns, and districts, and mountains with a blue-green hue are visible, is not suitable. For such a place is a condition for the wandering of speculative thought. Therefore, one should dwell in a dwelling at the entrance of a deep ravine, covered by the forest, like the Mahinda Cave on the Hatthikucchi mountain slope. A vast meditation object is also not suitable for him, for such an object is a condition for the mind's wandering by way of speculative thought. A small one, however, is suitable.

සෙසං රාගචරිතස්ස වුත්තසදිසමෙවාති ඉදං විතක්කචරිතස්ස සප්පායං. අයං අත්තනො චරියානුකූලන්ති එත්ථ ආගතචරියානං පභෙදනිදානවිභාවනසප්පායපරිච්ඡෙදතො විත්ථාරො. න ච තාව චරියානුකූලං කම්මට්ඨානං සබ්බාකාරෙන ආවිකතං. තඤ්හි අනන්තරස්ස මාතිකාපදස්ස විත්ථාරෙ සයමෙව ආවිභවිස්සති.

The rest is just as was said for one of a lustful temperament. This is what is suitable for one of a speculative temperament. This is the detailed explanation—by way of the sections on classification, cause, analysis, and suitability—of the temperaments that have been discussed in the context of the phrase 'in accordance with one's own temperament.' And yet, the meditation subject suitable for one's temperament has not yet been revealed in all its aspects. For it will become clear by itself in the detailed explanation of the immediately following matrix heading.

චත්තාලීසකම්මට්ඨානවණ්ණනා

Explanation of the Forty Meditation Subjects

47. තස්මා යං වුත්තං චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු අඤ්ඤතරං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාති එත්ථ සඞ්ඛාතනිද්දෙසතො, උපචාරප්පනාවහතො, ඣානප්පභෙදතො, සමතික්කමතො, වඩ්ඪනාවඩ්ඪනතො, ආරම්මණතො, භූමිතො, ගහණතො, පච්චයතො, චරියානුකූලතොති ඉමෙහි තාව දසහාකාරෙහි කම්මට්ඨානවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

47. Therefore, regarding what was said—'having taken one of the forty meditation subjects'—herein the discernment of meditation subjects should be known for now by these ten aspects: by way of enumeration and explanation, by way of leading to access and absorption, by way of the classification of jhānas, by way of transcending, by way of development and non-development, by way of the object, by way of the plane, by way of grasping, by way of conditions, and by way of suitability to one's temperament.

තත්ථ [Pg.107] සඞ්ඛාතනිද්දෙසතොති චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසූති හි වුත්තං, තත්‍රිමානි චත්තාලීස කම්මට්ඨානානි දස කසිණා, දස අසුභා, දස අනුස්සතියො, චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා, චත්තාරො ආරුප්පා, එකා සඤ්ඤා, එකං වවත්ථානන්ති.

Therein, as to 'by way of enumeration and explanation': for it was said, 'among forty meditation subjects.' Therein, these are the forty meditation subjects: ten kasiṇas, ten foulnesses, ten recollections, four divine abidings, four formless states, one perception, and one defining.

තත්ථ පථවීකසිණං, ආපොකසිණං, තෙජොකසිණං, වායොකසිණං, නීලකසිණං, පීතකසිණං, ලොහිතකසිණං, ඔදාතකසිණං, ආලොකකසිණං, පරිච්ඡින්නාකාසකසිණන්ති ඉමෙ දස කසිණා.

Therein, the earth kasiṇa, water kasiṇa, fire kasiṇa, air kasiṇa, blue kasiṇa, yellow kasiṇa, red kasiṇa, white kasiṇa, light kasiṇa, and the delimited-space kasiṇa—these are the ten kasiṇas.

උද්ධුමාතකං, විනීලකං, විපුබ්බකං, විච්ඡිද්දකං, වික්ඛායිතකං, වික්ඛිත්තකං, හතවික්ඛිත්තකං, ලොහිතකං, පුළුවකං, අට්ඨිකන්ති ඉමෙ දස අසුභා.

The bloated, the livid, the festering, the cut-up, the gnawed, the scattered, the hacked-and-scattered, the bloody, the worm-infested, and the skeleton—these are the ten foulnesses.

බුද්ධානුස්සති, ධම්මානුස්සති, සඞ්ඝානුස්සති, සීලානුස්සති, චාගානුස්සති, දෙවතානුස්සති, මරණානුස්සති, කායගතාසති, ආනාපානස්සති, උපසමානුස්සතීති ඉමා දස අනුස්සතියො.

Recollection of the Buddha, recollection of the Dhamma, recollection of the Saṅgha, recollection of virtue, recollection of generosity, recollection of deities, recollection of death, mindfulness directed to the body, mindfulness of breathing, and recollection of peace—these are the ten recollections.

මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපෙක්ඛාති ඉමෙ චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා.

Loving-kindness, compassion, sympathetic joy, and equanimity—these are the four divine abidings.

ආකාසානඤ්චායතනං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති ඉමෙ චත්තාරො ආරුප්පා. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා එකා සඤ්ඤා. චතුධාතුවවත්ථානං එකං වවත්ථානන්ති එවං සඞ්ඛාතනිද්දෙසතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

The base of infinite space, the base of infinite consciousness, the base of nothingness, and the base of neither-perception-nor-non-perception—these are the four formless states. The perception of loathsomeness in food is the one perception. The defining of the four elements is the one defining. Thus the discernment should be known by way of enumeration and explanation.

උපචාරප්පනාවහතොති ඨපෙත්වා කායගතාසතිඤ්ච ආනාපානස්සතිඤ්ච අවසෙසා අට්ඨ අනුස්සතියො, ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා, චතුධාතුවවත්ථානන්ති ඉමානෙව හෙත්ථ දසකම්මට්ඨානානි උපචාරවහානි. සෙසානි අප්පනාවහානි. එවං උපචාරප්පනාවහතො.

As to 'by way of leading to access and absorption': setting aside mindfulness directed to the body and mindfulness of breathing, the remaining eight recollections, the perception of loathsomeness in food, and the defining of the four elements—herein, these ten meditation subjects alone lead to access. The remaining ones lead to absorption. Thus it is by way of leading to access and absorption.

ඣානප්පභෙදතොති අප්පනාවහෙසු චෙත්ථ ආනාපානස්සතියා සද්ධිං දස කසිණා චතුක්කජ්ඣානිකා හොන්ති. කායගතාසතියා සද්ධිං දස අසුභා පඨමජ්ඣානිකා. පුරිමා තයො බ්‍රහ්මවිහාරා තිකජ්ඣානිකා. චතුත්ථබ්‍රහ්මවිහාරො චත්තාරො ච ආරුප්පා චතුත්ථජ්ඣානිකාති එවං ඣානප්පභෙදතො.

By way of the classification of jhānas: Herein, among those meditation subjects leading to absorption, the ten kasiṇas together with mindfulness of breathing are associated with four jhānas. The ten kinds of foulness together with mindfulness of the body are associated with the first jhāna. The first three divine abidings are associated with three jhānas. The fourth divine abiding and the four formless attainments are associated with the fourth jhāna. Thus, by way of the classification of jhānas.

සමතික්කමතොති ද්වෙ සමතික්කමා අඞ්ගසමතික්කමො ච ආරම්මණසමතික්කමො ච. තත්ථ සබ්බෙසුපි තිකචතුක්කජ්ඣානිකෙසු කම්මට්ඨානෙසු අඞ්ගසමතික්කමො [Pg.108] හොති විතක්කවිචාරාදීනි ඣානඞ්ගානි සමතික්කමිත්වා තෙස්වෙවාරම්මණෙසු දුතියජ්ඣානාදීනං පත්තබ්බතො. තථා චතුත්ථබ්‍රහ්මවිහාරෙ. සොපි හි මෙත්තාදීනංයෙව ආරම්මණෙ සොමනස්සං සමතික්කමිත්වා පත්තබ්බොති. චතූසු පන ආරුප්පෙසු ආරම්මණසමතික්කමො හොති. පුරිමෙසු හි නවසු කසිණෙසු අඤ්ඤතරං සමතික්කමිත්වා ආකාසානඤ්චායතනං පත්තබ්බං. ආකාසාදීනි ච සමතික්කමිත්වා විඤ්ඤාණඤ්චායතනාදීනි. සෙසෙසු සමතික්කමො නත්ථීති එවං සමතික්කමතො.

By way of transcending: There are two kinds of transcending—the transcending of factors and the transcending of object. Herein, in all meditation subjects associated with the three or four jhānas, there is transcending of factors, since having transcended the jhāna factors such as initial thought and sustained thought, one attains the second jhāna, etc., in the same objects. Similarly, in the fourth divine abiding, one attains it by transcending joy in the same object as loving-kindness, etc. But in the four formless attainments, there is transcending of object. For by transcending any one of the first nine kasiṇas, the base of the infinity of space is to be attained; and by transcending space, etc., the base of the infinity of consciousness, etc., are to be attained. In the remaining ones, there is no transcending. Thus, by way of transcending.

වඩ්ඪනාවඩ්ඪනතොති ඉමෙසු චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු දස කසිණානෙව වඩ්ඪෙතබ්බානි. යත්තකඤ්හි ඔකාසං කසිණෙන ඵරති, තදබ්භන්තරෙ දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සොතුං දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපානි පස්සිතුං පරසත්තානඤ්ච චෙතසා චිත්තමඤ්ඤාතුං සමත්ථො හොති. කායගතාසති පන අසුභානි ච න වඩ්ඪෙතබ්බානි. කස්මා? ඔකාසෙන පරිච්ඡින්නත්තා ආනිසංසාභාවා ච. සා ච නෙසං ඔකාසෙන පරිච්ඡින්නතා භාවනානයෙ ආවිභවිස්සති. තෙසු පන වඩ්ඪිතෙසු කුණපරාසියෙව වඩ්ඪති, න කොචි ආනිසංසො අත්ථි. වුත්තම්පි චෙතං සොපාකපඤ්හාබ්‍යාකරණෙ, ‘‘විභූතා භගවා රූපසඤ්ඤා අවිභූතා අට්ඨිකසඤ්ඤා’’ති. තත්‍ර හි නිමිත්තවඩ්ඪනවසෙන රූපසඤ්ඤා විභූතාති වුත්තා. අට්ඨිකසඤ්ඤා අවඩ්ඪනවසෙන අවිභූතාති වුත්තා.

Regarding development and non-development: Among these forty meditation subjects, only the ten kasiṇas are to be developed. For to whatever extent one pervades a region with a kasiṇa, within that area one becomes capable of hearing sounds with the divine ear-element, of seeing forms with the divine eye, and of knowing the minds of other beings with one's own mind. However, mindfulness directed to the body and the foulness meditations are not to be developed. Why? Because they are limited by their location and because there is no benefit. And their being limited by location will become apparent in the method of development. For when these are developed, only a heap of corpses increases; there is no benefit whatsoever. This was also stated in the explanation of Sopāka's question: 'O Blessed One, the perception of form is expansive; the perception of a skeleton is not expansive.' For there, the perception of form is said to be expansive by way of the development of the sign, whereas the perception of a skeleton is said to be not expansive by way of its non-development.

යං පනෙතං ‘‘කෙවලං අට්ඨිසඤ්ඤාය, අඵරී පථවිං ඉම’’න්ති (ථෙරගා. 18) වුත්තං, තං ලාභිස්ස සතො උපට්ඨානාකාරවසෙන වුත්තං. යථෙව හි ධම්මාසොකකාලෙ කරවීකසකුණො සමන්තා ආදාසභිත්තීසු අත්තනො ඡායං දිස්වා සබ්බදිසාසු කරවීකසඤ්ඤී හුත්වා මධුරං ගිරං නිච්ඡාරෙසි, එවං ථෙරොපි අට්ඨිකසඤ්ඤාය ලාභිත්තා සබ්බදිසාසු උපට්ඨිතං නිමිත්තං පස්සන්තො කෙවලාපි පථවී අට්ඨිකභරිතාති චින්තෙසීති.

As for that which was stated, 'With the perception of a skeleton, he pervaded this entire earth' (Theragāthā 18), that was said by way of the mode of its appearance to one who is an obtainer of that perception. For just as in the time of King Dhammāsoka, a karavīka bird, seeing its own reflection on the mirror-walls all around and thus perceiving karavīka birds in all directions, uttered a sweet sound; so too the elder, being an obtainer of the perception of a skeleton and seeing the sign appearing in all directions, thought, 'The entire earth is filled with skeletons.'

යදි එවං යා අසුභජ්ඣානානං අප්පමාණාරම්මණතා වුත්තා, සා විරුජ්ඣතීති. සා ච න විරුජ්ඣති. එකච්චො හි උද්ධුමාතකෙ වා අට්ඨිකෙ වා මහන්තෙ නිමිත්තං ගණ්හාති. එකච්චො අප්පකෙ. ඉමිනා පරියායෙන එකච්චස්ස පරිත්තාරම්මණං ඣානං හොති. එකච්චස්ස අප්පමාණාරම්මණන්ති. යො වා එතං වඩ්ඪනෙ ආදීනවං අපස්සන්තො වඩ්ඪෙති. තං සන්ධාය ‘‘අප්පමාණාරම්මණ’’න්ති වුත්තං. ආනිසංසාභාවා පන න වඩ්ඪෙතබ්බානීති.

If so, it might be argued that this contradicts the statement that the foulness jhānas have an immeasurable object. But it is not contradicted. For one person takes up the sign in a large bloated corpse or skeleton, while another takes it up in a small one. In this way, for one person the jhāna has a limited object, while for another it has an immeasurable object. Or else, it was said with reference to one who, not seeing the danger in developing it, develops it nonetheless. However, because there is no benefit, they are not to be developed.

යථා [Pg.109] ච එතානි, එවං සෙසානිපි න වඩ්ඪෙතබ්බානි. කස්මා? තෙසු හි ආනාපානනිමිත්තං තාව වඩ්ඪයතො වාතරාසියෙව වඩ්ඪති, ඔකාසෙන ච පරිච්ඡින්නං. ඉති සාදීනවත්තා ඔකාසෙන ච පරිච්ඡින්නත්තා න වඩ්ඪෙතබ්බං. බ්‍රහ්මවිහාරා සත්තාරම්මණා, තෙසං නිමිත්තං වඩ්ඪයතො සත්තරාසියෙව වඩ්ඪෙය්‍ය, න ච තෙන අත්ථො අත්ථි, තස්මා තම්පි න වඩ්ඪෙතබ්බං. යං පන වුත්තං ‘‘මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා’’ති (දී. නි. 1.556) ආදි, තං පරිග්ගහවසෙනෙව වුත්තං. එකාවාසද්විආවාසාදිනා හි අනුක්කමෙන එකිස්සා දිසාය සත්තෙ පරිග්ගහෙත්වා භාවෙන්තො එකං දිසං ඵරිත්වාති වුත්තො. න නිමිත්තං වඩ්ඪෙන්තො. පටිභාගනිමිත්තමෙව චෙත්ථ නත්ථි. යදයං වඩ්ඪෙය්‍ය, පරිත්තඅප්පමාණාරම්මණතාපෙත්ථ පරිග්ගහවසෙනෙව වෙදිතබ්බා. ආරුප්පාරම්මණෙසුපි ආකාසං කසිණුග්ඝාටිමත්තා. තඤ්හි කසිණාපගමවසෙනෙව මනසි කාතබ්බං. තතො පරං වඩ්ඪයතොපි න කිඤ්චි හොති. විඤ්ඤාණං සභාවධම්මත්තා. න හි සක්කා සභාවධම්මං වඩ්ඪෙතුං. විඤ්ඤාණාපගමො විඤ්ඤාණස්ස අභාවමත්තත්තා. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනාරම්මණං සභාවධම්මත්තායෙව න වඩ්ඪෙතබ්බං. සෙසානි අනිමිත්තත්තා. පටිභාගනිමිත්තඤ්හි වඩ්ඪෙතබ්බං නාම භවෙය්‍ය. බුද්ධානුස්සතිආදීනඤ්ච නෙව පටිභාගනිමිත්තං ආරම්මණං හොති, තස්මා තං න වඩ්ඪෙතබ්බන්ති එවං වඩ්ඪනාවඩ්ඪනතො.

And just as these should not be developed, so too the rest should not be developed. Why? For among those, in the case of one who develops the sign of mindfulness of breathing, only the mass of wind increases, and it is delimited by location. Thus, because of its faultiness and because of being delimited by location, it should not be developed. The divine abidings have beings as their object; for one who develops their sign, only the mass of beings would increase, and there is no benefit in that. Therefore, that too should not be developed. As for what was said, "With a mind accompanied by loving-kindness, pervading one direction," etc., that was said only in the sense of encompassing. Indeed, one who develops meditation by successively encompassing beings in one direction—by way of those in one residence, two residences, etc.—is said to be "pervading one direction," not one who is developing the sign. And here there is no counterpart sign at all that this yogi might develop. Here, the state of having a limited or immeasurable object should also be understood only in the sense of encompassing. Also among the objects of the formless attainments, space is merely the removal of the kasiṇa. Indeed, it should be attended to only by way of the removal of the kasiṇa. For one who develops it beyond that, nothing further arises. Consciousness should not be developed because it is a phenomenon with its own intrinsic nature; indeed, it is not possible to develop a phenomenon with its own intrinsic nature. The absence of consciousness should not be developed because it is merely the absence of consciousness. The object of the base of neither-perception-nor-non-perception should not be developed precisely because it is a phenomenon with its own intrinsic nature. The remaining subjects should not be developed because they are without a counterpart sign. Indeed, it is the counterpart sign that would be what is called 'to be developed'. And the object of recollection of the Buddha, etc., is not a counterpart sign; therefore, it should not be developed. Thus, by way of what is to be developed and what is not to be developed.

ආරම්මණතොති ඉමෙසු ච චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු දසකසිණා, දසඅසුභා, ආනාපානස්සති, කායගතාසතීති ඉමානි ද්වාවීසතිපටිභාගනිමිත්තාරම්මණානි. සෙසානි න පටිභාගනිමිත්තාරම්මණානි. තථා දසසු අනුස්සතීසු ඨපෙත්වා ආනාපානස්සතිඤ්ච කායගතාසතිඤ්ච අවසෙසා අට්ඨ අනුස්සතියො, ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා, චතුධාතුවවත්ථානං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති ඉමානි ද්වාදස සභාවධම්මාරම්මණානි. දස කසිණා, දස අසුභා, ආනාපානස්සති, කායගතාසතීති ඉමානි ද්වාවීසති නිමිත්තාරම්මණානි. සෙසානි ඡ න වත්තබ්බාරම්මණානි. තථා විපුබ්බකං, ලොහිතකං, පුළුවකං, ආනාපානස්සති, ආපොකසිණං, තෙජොකසිණං, වායොකසිණං, යඤ්ච ආලොකකසිණෙ සූරියාදීනං ඔභාසමණ්ඩලාරම්මණන්ති ඉමානි අට්ඨ චලිතාරම්මණානි, තානි ච ඛො පුබ්බභාගෙ, පටිභාගං පන සන්නිසින්නමෙව හොති. සෙසානි න චලිතාරම්මණානීති එවං ආරම්මණතො.

The determination by way of the object is to be understood. Among these forty meditation subjects, the ten kasiṇas, the ten kinds of foulness, mindfulness of breathing, and mindfulness of the body—these twenty-two have the counterpart sign as their object. The remaining do not have the counterpart sign as their object. Similarly, among the ten recollections, having set aside mindfulness of breathing and mindfulness of the body, the remaining eight recollections, the perception of repulsiveness in regard to food, the defining of the four elements, the base of infinite consciousness, and the base of neither-perception-nor-non-perception—these twelve have natural phenomena as their object. The ten kasiṇas, the ten kinds of foulness, mindfulness of breathing, and mindfulness of the body—these twenty-two have a sign as their object. The remaining six have objects that are not to be specified. Likewise, the festering corpse, the bloody corpse, the worm-infested corpse, mindfulness of breathing, the water kasiṇa, the fire kasiṇa, the air kasiṇa, and that which has as its object the luminous disc of the sun, etc., in the light kasiṇa—these eight have a moving object. And indeed, they are moving only in the preliminary stage; the counterpart sign, however, is indeed still. The remaining do not have a moving object. Thus is the determination by way of the object.

භූමිතොති [Pg.110] එත්ථ ච දස අසුභා, කායගතාසති, ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤාති ඉමානි ද්වාදස දෙවෙසු නප්පවත්තන්ති. තානි ද්වාදස, ආනාපානස්සති චාති ඉමානි තෙරස බ්‍රහ්මලොකෙ නප්පවත්තන්ති. අරූපභවෙ පන ඨපෙත්වා චත්තාරො ආරුප්පෙ අඤ්ඤං නප්පවත්තති. මනුස්සෙසු සබ්බානිපි පවත්තන්තීති එවං භූමිතො.

The determination by way of the plane is to be understood. Herein, the ten kinds of foulness, mindfulness of the body, and the perception of repulsiveness in regard to food—these twelve do not occur among the devas. Those twelve, and also mindfulness of breathing—these thirteen do not occur in the Brahma world. In the formless existence, however, having set aside the four formless attainments, no other meditation subject occurs. Among humans, all of them occur. Thus is the determination by way of the plane.

ගහණතොති දිට්ඨඵුට්ඨසුතග්ගහණතොපෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. තත්‍ර ඨපෙත්වා වායොකසිණං සෙසා නව කසිණා, දස අසුභාති ඉමානි එකූනවීසති දිට්ඨෙන ගහෙතබ්බානි. පුබ්බභාගෙ චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වා නිමිත්තං නෙසං ගහෙතබ්බන්ති අත්ථො. කායගතාසතියං තචපඤ්චකං දිට්ඨෙන, සෙසං සුතෙනාති එවං තස්සා ආරම්මණං දිට්ඨසුතෙන ගහෙතබ්බං. ආනාපානස්සති ඵුට්ඨෙන, වායොකසිණං දිට්ඨඵුට්ඨෙන, සෙසානි අට්ඨාරස සුතෙන ගහෙතබ්බානි. උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරො, චත්තාරො ආරුප්පාති ඉමානි චෙත්ථ න ආදිකම්මිකෙන ගහෙතබ්බානි. සෙසානි පඤ්චතිංස ගහෙතබ්බානීති එවං ගහණතො.

The determination by way of grasping is to be understood by way of grasping through what is seen, touched, or heard. Among these, setting aside the air kasiṇa, the remaining nine kasiṇas and the ten kinds of foulness—these nineteen—are to be grasped by what is seen. The meaning is that in the preliminary stage, their sign is to be grasped by looking with the eye. In mindfulness of the body, the pentad of the skin is to be grasped by what is seen, and the rest by what is heard; thus its object is to be grasped by what is seen and heard. Mindfulness of breathing is to be grasped by what is touched, the air kasiṇa by what is seen and touched, and the remaining eighteen by what is heard. Furthermore, the divine abiding of equanimity and the four immaterial attainments—these are not to be grasped here by a beginner. The remaining thirty-five are to be grasped. Thus is the determination by way of grasping.

පච්චයතොති ඉමෙසු පන කම්මට්ඨානෙසු ඨපෙත්වා ආකාසකසිණං සෙසා නව කසිණා ආරුප්පානං පච්චයා හොන්ති, දස කසිණා අභිඤ්ඤානං, තයො බ්‍රහ්මවිහාරා චතුත්ථබ්‍රහ්මවිහාරස්ස, හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමං ආරුප්පං උපරිමස්ස උපරිමස්ස, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං නිරොධසමාපත්තියා, සබ්බානිපි සුඛවිහාරවිපස්සනාභවසම්පත්තීනන්ති එවං පච්චයතො.

The determination by way of condition is to be understood. Now, among these meditation subjects, setting aside the space kasiṇa, the remaining nine kasiṇas are conditions for the immaterial attainments; the ten kasiṇas are conditions for the direct knowledges; the three divine abidings are conditions for the fourth divine abiding; each lower immaterial attainment is a condition for the one above it; the base of neither-perception-nor-non-perception is a condition for the attainment of cessation; and all of them are conditions for pleasant abiding in the present life, for insight, and for the accomplishment of existence. Thus is the determination by way of condition.

චරියානුකූලතොති චරියානං අනුකූලතොපෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථිදං – රාගචරිතස්ස තාව එත්ථ දස අසුභා, කායගතාසතීති එකාදස කම්මට්ඨානානි අනුකූලානි. දොසචරිතස්ස චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා, චත්තාරි වණ්ණකසිණානීති අට්ඨ. මොහචරිතස්ස, විතක්කචරිතස්ස ච එකං ආනාපානස්සති කම්මට්ඨානමෙව. සද්ධාචරිතස්ස පුරිමා ඡ අනුස්සතියො. බුද්ධිචරිතස්ස මරණස්සති, උපසමානුස්සති, චතුධාතුවවත්ථානං, ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤාති චත්තාරි. සෙසකසිණානි, චත්තාරො ච ආරුප්පා සබ්බචරිතානං අනුකූලානි. කසිණෙසු ච යංකිඤ්චි පරිත්තං විතක්කචරිතස්ස, අප්පමාණං මොහචරිතස්සාති.

The determination by way of suitability to temperament is to be understood. It is as follows: for one of greedy temperament, the ten kinds of foulness and mindfulness of the body—these eleven meditation subjects—are suitable. For one of hateful temperament, the four divine abidings and the four color kasiṇas—these eight—are suitable. For one of deluded temperament and for one of discursive temperament, only the one meditation subject of mindfulness of breathing is suitable. For one of faithful temperament, the first six recollections are suitable. For one of intelligent temperament, mindfulness of death, recollection of peace, defining of the four elements, and perception of repulsiveness in food—these four—are suitable. The remaining kasiṇas and the four immaterial attainments are suitable for all temperaments. And among the kasiṇas, any small one is suitable for one of discursive temperament, while an immeasurable one is suitable for one of deluded temperament.

එවමෙත්ථ [Pg.111] චරියානුකූලතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති සබ්බඤ්චෙතං උජුවිපච්චනීකවසෙන ච අතිසප්පායවසෙන ච වුත්තං. රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා සද්ධාදීනං වා අනුපකාරා කුසලභාවනා නාම නත්ථි. වුත්තම්පි චෙතං මෙඝියසුත්තෙ –

Thus, the determination here by way of suitability to temperament is to be understood. And all this has been stated by way of direct opposition and by way of extreme suitability. However, there is no so-called wholesome development that does not suppress greed and so forth, or that is not helpful to faith and so forth. This was also stated in the Meghiya Sutta:

‘‘චත්තාරො ධම්මා උත්තරි භාවෙතබ්බා. අසුභා භාවෙතබ්බා රාගස්ස පහානාය. මෙත්තා භාවෙතබ්බා බ්‍යාපාදස්ස පහානාය. ආනාපානස්සති භාවෙතබ්බා විතක්කුපච්ඡෙදාය. අනිච්චසඤ්ඤා භාවෙතබ්බා අස්මිමානසමුග්ඝාතායා’’ති.

“Four things are to be further developed. The meditation on foulness is to be developed for the abandoning of greed. Loving-kindness is to be developed for the abandoning of ill will. Mindfulness of breathing is to be developed for the cutting off of discursive thought. The perception of impermanence is to be developed for the uprooting of the conceit ‘I am.’”

රාහුලසුත්තෙපි ‘‘මෙත්තං, රාහුල, භාවනං භාවෙහී’’තිආදිනා (ම. නි. 2.120) නයෙන එකස්සෙව සත්ත කම්මට්ඨානානි වුත්තානි. තස්මා වචනමත්තෙ අභිනිවෙසං අකත්වා සබ්බත්ථ අධිප්පායො පරියෙසිතබ්බොති අයං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාති එත්ථ කම්මට්ඨානකථා විනිච්ඡයො.

In the Rāhula Sutta too, seven meditation subjects were taught to a single individual, in the manner beginning with, “Rāhula, develop the meditation on loving-kindness.” Therefore, without clinging to mere words, the underlying intention should be sought in all cases. This is the determination of the discussion on meditation subjects in the context of “having taken up a meditation subject.”

48. ගහෙත්වාති ඉමස්ස පන පදස්ස අයමත්ථදීපනා. ‘‘තෙන යොගිනා කම්මට්ඨානදායකං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා’’ති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව වුත්තප්පකාරං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා බුද්ධස්ස වා භගවතො ආචරියස්ස වා අත්තානං නිය්‍යාතෙත්වා සම්පන්නජ්ඣාසයෙන සම්පන්නාධිමුත්තිනා ච හුත්වා කම්මට්ඨානං යාචිතබ්බං.

48. Now, of this term “having taken up,” this is the elucidation of the meaning. Following the very method stated in the context of “That yogī, having approached a good friend who is a giver of a meditation subject,” one should approach a good friend of the kind described, surrender oneself to the Buddha, the Blessed One, or to one's teacher, and with a perfected intention and a perfected resolve, request a meditation subject.

තත්‍ර ‘‘ඉමාහං භගවා අත්තභාවං තුම්හාකං පරිච්චජාමී’’ති එවං බුද්ධස්ස භගවතො අත්තා නිය්‍යාතෙතබ්බො. එවඤ්හි අනිය්‍යාතෙත්වා පන්තෙසු සෙනාසනෙසු විහරන්තො භෙරවාරම්මණෙ ආපාථමාගතෙ සන්ථම්භිතුං අසක්කොන්තො ගාමන්තං ඔසරිත්වා ගිහීහි සංසට්ඨො හුත්වා අනෙසනං ආපජ්ජිත්වා අනයබ්‍යසනං පාපුණෙය්‍ය. නිය්‍යාතිතත්තභාවස්ස පනස්ස භෙරවාරම්මණෙ ආපාථමාගතෙපි භයං න උප්පජ්ජති. ‘‘නනු තයා, පණ්ඩිත, පුරිමමෙව අත්තා බුද්ධානං නිය්‍යාතිතො’’ති පච්චවෙක්ඛතො පනස්ස සොමනස්සමෙව උප්පජ්ජති. යථා හි පුරිසස්ස උත්තමං කාසිකවත්ථං භවෙය්‍ය, තස්ස තස්මිං මූසිකාය වා කීටෙහි වා ඛාදිතෙ උප්පජ්ජෙය්‍ය දොමනස්සං[Pg.112]. සචෙ පන තං අචීවරකස්ස භික්ඛුනො දදෙය්‍ය, අථස්ස තං තෙන භික්ඛුනා ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කරියමානං දිස්වාපි සොමනස්සමෙව උප්පජ්ජෙය්‍ය. එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං.

Therein, one should surrender oneself to the Buddha, the Blessed One, thinking: 'I relinquish this being of mine to you, O Blessed One.' For if one does not surrender in this way, while dwelling in remote abodes, when terrifying objects appear, one may be unable to compose oneself and might descend to the village, mingle with householders, engage in improper seeking, and meet with ruin and misfortune. But for one who has surrendered their being, even when terrifying objects appear, fear does not arise. On the contrary, for one reflecting thus: 'O wise one, have you not already surrendered yourself to the Buddhas?'—only joy arises. Just as if a man possessed the finest Kāsi cloth, sorrow might arise for him if it were eaten by rats or insects. But if he were to give it to a robe-less monk, even seeing it being torn to shreds by that monk, only joy would arise in him. This accomplishment is to be understood in this way.

ආචරියස්ස නිය්‍යාතෙන්තෙනාපි ‘‘ඉමාහං, භන්තෙ, අත්තභාවං තුම්හාකං පරිච්චජාමී’’ති වත්තබ්බං. එවං අනිය්‍යාතිතත්තභාවො හි අතජ්ජනීයො වා හොති, දුබ්බචො වා අනොවාදකරො, යෙනකාමංගමො වා ආචරියං අනාපුච්ඡාව යත්ථිච්ඡති, තත්ථ ගන්තා, තමෙනං ආචරියො ආමිසෙන වා ධම්මෙන වා න සඞ්ගණ්හාති, ගූළ්හං ගන්ථං න සික්ඛාපෙති. සො ඉමං දුවිධං සඞ්ගහං අලභන්තො සාසනෙ පතිට්ඨං න ලභති, නචිරස්සෙව දුස්සීල්‍යං වා ගිහිභාවං වා පාපුණාති. නිය්‍යාතිතත්තභාවො පන නෙව අතජ්ජනීයො හොති, න යෙනකාමංගමො, සුවචො ආචරියායත්තවුත්තියෙව හොති. සො ආචරියතො දුවිධං සඞ්ගහං ලභන්තො සාසනෙ වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණාති චූළපිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරස්ස අන්තෙවාසිකා විය.

When surrendering oneself to the teacher, one should say, 'Venerable sir, I relinquish this being of mine to you.' For one who has not so surrendered their being is either not to be reproved, or is difficult to admonish and unamenable to advice; they go wherever they please without asking the teacher. The teacher does not support them with material aid or with the Dhamma, nor teach them profound texts. Not receiving these two forms of support, they find no footing in the Dispensation and before long fall into immorality or revert to lay life. But one who has surrendered their being is not beyond reproof, nor do they go wherever they please; they are easy to admonish and their livelihood is dependent on the teacher. Receiving the two forms of support from the teacher, they attain growth, development, and abundance in the Dispensation, like the pupils of the Elder Cūḷapiṇḍapātikatissa.

ථෙරස්ස කිර සන්තිකං තයො භික්ඛූ ආගමංසු. තෙසු එකො ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හාකමත්ථායා’’ති වුත්තෙ සතපොරිසෙ පපාතෙ පතිතුං උස්සහෙය්‍යන්ති ආහ. දුතියො ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හාකමත්ථායා’’ති වුත්තෙ ඉමං අත්තභාවං පණ්හිතො පට්ඨාය පාසාණපිට්ඨෙ ඝංසෙන්තො නිරවසෙසං ඛෙපෙතුං උස්සහෙය්‍යන්ති ආහ. තතියො ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හාකමත්ථායා’’ති වුත්තෙ අස්සාසපස්සාසෙ උපරුන්ධිත්වා කාලකිරියං කාතුං උස්සහෙය්‍යන්ති ආහ. ථෙරො භබ්බාවතිමෙ භික්ඛූති කම්මට්ඨානං කථෙසි. තෙ තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා තයොපි අරහත්තං පාපුණිංසූති අයමානිසංසො අත්තනිය්‍යාතනෙ. තෙන වුත්තං ‘‘බුද්ධස්ස වා භගවතො ආචරියස්ස වා අත්තානං නිය්‍යාතෙත්වා’’ති.

It is said that three monks came to the Elder. Among them, one said: 'Venerable sir, if it were for your sake, I would dare to leap from a cliff a hundred men high.' The second said: 'Venerable sir, if it were for your sake, I would dare to grind this being on a stone slab, starting from the heel, until it was completely worn away.' The third said: 'Venerable sir, if it were for your sake, I would dare to stop my in-and-out breathing and die.' The Elder, thinking, 'These monks are truly capable,' taught them a meditation subject. Abiding in his instruction, all three attained arahantship. This is the benefit of surrendering oneself. Therefore it was said: 'Having surrendered oneself to the Buddha, the Blessed One, or to one’s teacher.'

49. සම්පන්නජ්ඣාසයෙන සම්පන්නාධිමුත්තිනා ච හුත්වාති එත්ථ පන තෙන යොගිනා අලොභාදීනං වසෙන ඡහාකාරෙහි සම්පන්නජ්ඣාසයෙන භවිතබ්බං. එවං සම්පන්නජ්ඣාසයො හි තිස්සන්නං බොධීනං අඤ්ඤතරං පාපුණාති. යථාහ, ‘‘ඡ අජ්ඣාසයා බොධිසත්තානං බොධිපරිපාකාය සංවත්තන්ති, අලොභජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා ලොභෙ දොසදස්සාවිනො, අදොසජ්ඣාසයා [Pg.113] ච බොධිසත්තා දොසෙ දොසදස්සාවිනො, අමොහජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා මොහෙ දොසදස්සාවිනො, නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා ඝරාවාසෙ දොසදස්සාවිනො, පවිවෙකජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා සඞ්ගණිකාය දොසදස්සාවිනො, නිස්සරණජ්ඣාසයා ච බොධිසත්තා සබ්බභවගතීසු දොසදස්සාවිනො’’ති. යෙ හි කෙචි අතීතානාගතපච්චුප්පන්නා සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිඛීණාසවපච්චෙකබුද්ධසම්මාසම්බුද්ධා, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව ඡහාකාරෙහි අත්තනා අත්තනා පත්තබ්බං විසෙසං පත්තා. තස්මා ඉමෙහි ඡහාකාරෙහි සම්පන්නජ්ඣාසයෙන භවිතබ්බං. තදධිමුත්තතාය පන අධිමුත්තිසම්පන්නෙන භවිතබ්බං. සමාධාධිමුත්තෙන සමාධිගරුකෙන සමාධිපබ්භාරෙන, නිබ්බානාධිමුත්තෙන නිබ්බානගරුකෙන නිබ්බානපබ්භාරෙන ච භවිතබ්බන්ති අත්ථො.

49. Herein, regarding the phrase 'having become one with a perfected disposition and perfected resolve,' furthermore, that yogi should be possessed of a perfected disposition in six aspects by way of non-greed and so forth. For one who is thus possessed of a perfected disposition attains one of the three kinds of enlightenment. As it is said: 'Six dispositions of bodhisattas conduce to the maturation of enlightenment. Bodhisattas with a disposition of non-greed see the fault in greed; bodhisattas with a disposition of non-hatred see the fault in hatred; bodhisattas with a disposition of non-delusion see the fault in delusion; bodhisattas with a disposition of renunciation see the fault in the household life; bodhisattas with a disposition of seclusion see the fault in company; and bodhisattas with a disposition of escape see the fault in all states of existence and destinies.' For whosoever, in the past, future, or present, are stream-enterers, once-returners, non-returners, arahants, Paccekabuddhas, or Sammāsambuddhas, all of them have attained the special state that was to be attained by each of them respectively through these very six aspects. Therefore, one should be possessed of a perfected disposition through these six aspects. Furthermore, through being resolved on that goal, one should be possessed of perfected resolve. The meaning is that one should be inclined towards concentration, revere concentration, and gravitate towards concentration; and be inclined towards Nibbāna, revere Nibbāna, and gravitate towards Nibbāna.

50. එවං සම්පන්නජ්ඣාසයාධිමුත්තිනො පනස්ස කම්මට්ඨානං යාචතො චෙතොපරියඤාණලාභිනා ආචරියෙන චිත්තාචාරං ඔලොකෙත්වා චරියා ජානිතබ්බා. ඉතරෙන කිං චරිතොසි? කෙ වා තෙ ධම්මා බහුලං සමුදාචරන්ති? කිං වා තෙ මනසිකරොතො ඵාසු හොති? කතරස්මිං වා තෙ කම්මට්ඨානෙ චිත්තං නමතීති එවමාදීහි නයෙහි පුච්ඡිත්වා ජානිතබ්බා. එවං ඤත්වා චරියානුකූලං කම්මට්ඨානං කථෙතබ්බං.

50. Furthermore, when a meditation subject is requested by this person who is possessed of a perfected disposition and resolve, a teacher who has obtained the knowledge of others' minds should know his temperament by observing the conduct of his mind. Another teacher should know the temperament by asking with such methods as these: 'What is your temperament? Or what states frequently arise in you? Or what, when you attend to it, becomes comfortable for you? Or towards which meditation subject does your mind incline?' Having known thus, a meditation subject suitable to the temperament should be taught.

කථෙන්තෙන ච තිවිධෙන කථෙතබ්බං. පකතියා උග්ගහිතකම්මට්ඨානස්ස එකං ද්වෙ නිසජ්ජානි සජ්ඣායං කාරෙත්වා දාතබ්බං. සන්තිකෙ වසන්තස්ස ආගතාගතක්ඛණෙ කථෙතබ්බං. උග්ගහෙත්වා අඤ්ඤත්‍ර ගන්තුකාමස්ස නාතිසංඛිත්තං නාතිවිත්ථාරිකං කත්වා කථෙතබ්බං.

And it should be explained by the teacher in three ways. For one who has previously taken up a meditation subject, it should be given after having him recite it for one or two sittings. For a disciple living nearby, it should be explained at the moment of each arrival. For a disciple who wishes to go elsewhere after learning it, it should be explained neither too briefly nor too elaborately.

තත්ථ පථවීකසිණං තාව කථෙන්තෙන චත්තාරො කසිණදොසා, කසිණකරණං, කතස්ස භාවනානයො, දුවිධං නිමිත්තං, දුවිධො සමාධි, සත්තවිධං සප්පායාසප්පායං, දසවිධං අප්පනාකොසල්ලං, වීරියසමතා, අප්පනාවිධානන්ති ඉමෙ නව ආකාරා කථෙතබ්බා. සෙසකම්මට්ඨානෙසුපි තස්ස තස්ස අනුරූපං කථෙතබ්බං. තං සබ්බං තෙසං භාවනාවිධානෙ ආවිභවිස්සති.

Therein, when explaining the earth kasiṇa first, these nine aspects should be explained: the four faults of a kasiṇa, the making of a kasiṇa, the method for developing what has been made, the two kinds of sign, the two kinds of concentration, the seven kinds of suitability and unsuitability, the tenfold skill in absorption, the balancing of energy, and the procedure for absorption. In the remaining meditation subjects as well, what is appropriate to each should be explained. All of that will become clear in the section on the method of their development.

එවං කථියමානෙ පන කම්මට්ඨානෙ තෙන යොගිනා නිමිත්තං ගහෙත්වා සොතබ්බං. නිමිත්තං ගහෙත්වාති ඉදං හෙට්ඨිමපදං, ඉදං උපරිමපදං, අයමස්ස අත්ථො[Pg.114], අයමධිප්පායො, ඉදමොපම්මන්ති එවං තං තං ආකාරං උපනිබන්ධිත්වාති අත්ථො. එවං නිමිත්තං ගහෙත්වා සක්කච්චං සුණන්තෙන හි කම්මට්ඨානං සුග්ගහිතං හොති. අථස්ස තං නිස්සාය විසෙසාධිගමො සම්පජ්ජති, න ඉතරස්සාති අයං ගහෙත්වාති ඉමස්ස පදස්ස අත්ථපරිදීපනා.

While the meditation subject is being explained in this way, the yogi should grasp the key points and listen. 'Grasping the key points' means: 'This is the lower phrase, this is the upper phrase, this is its meaning, this is its intention, this is the simile'—thus connecting each such aspect. For by grasping the key points in this way and listening attentively, the meditation subject is well-grasped. Then, relying on that, special attainment is accomplished for him, but not for the other. This is the explanation of the meaning of this word, gahetvā (having grasped).

එත්තාවතා කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො චරියානුකූලං චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු අඤ්ඤතරං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාති ඉමානි පදානි සබ්බාකාරෙන විත්ථාරිතානි හොන්තීති.

Thus far, the words 'having approached a good friend and taken up a meditation subject suitable to one's disposition from among the forty meditation subjects' have been explained in detail in every way.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, made for the delight of good people,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

in the section on the development of concentration,

කම්මට්ඨානග්ගහණනිද්දෙසො නාම

the exposition named 'The Taking Up of a Meditation Subject',

තතියො පරිච්ඡෙදො.

is the Third Chapter.

4. පථවීකසිණනිද්දෙසො

4. 4. The Exposition of the Earth Kasiṇa

51. ඉදානි [Pg.115] යං වුත්තං ‘‘සමාධිභාවනාය අනනුරූපං විහාරං පහාය අනුරූපෙ විහාරෙ විහරන්තෙනා’’ති එත්ථ යස්ස තාවාචරියෙන සද්ධිං එකවිහාරෙ වසතො ඵාසු හොති, තෙන තත්ථෙව කම්මට්ඨානං පරිසොධෙන්තෙන වසිතබ්බං. සචෙ තත්ථ ඵාසු න හොති, යො අඤ්ඤො ගාවුතෙ වා අඩ්ඪයොජනෙ වා යොජනමත්තෙපි වා සප්පායො විහාරො හොති, තත්ථ වසිතබ්බං. එවඤ්හි සති කම්මට්ඨානස්ස කිස්මිඤ්චිදෙව ඨානෙ සන්දෙහෙ වා සතිසම්මොසෙ වා ජාතෙ කාලස්සෙව විහාරෙ වත්තං කත්වා අන්තරාමග්ගෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙයෙව ආචරියස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා තංදිවසමාචරියස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං සොධෙත්වා දුතියදිවසෙ ආචරියං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා අන්තරාමග්ගෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා අකිලමන්තොයෙව අත්තනො වසනට්ඨානං ආගන්තුං සක්ඛිස්සති. යො පන යොජනප්පමාණෙපි ඵාසුකට්ඨානං න ලභති, තෙන කම්මට්ඨානෙ සබ්බං ගණ්ඨිට්ඨානං ඡින්දිත්වා සුවිසුද්ධං ආවජ්ජනපටිබද්ධං කම්මට්ඨානං කත්වා දූරම්පි ගන්ත්වා සමාධිභාවනාය අනනුරූපං විහාරං පහාය අනුරූපෙ විහාරෙ විහාතබ්බං.

51. Now, regarding what was said, 'Having abandoned a monastery unsuitable for the development of concentration, one should dwell in a suitable monastery': Herein, for whichever meditator it is comfortable to live in the same monastery with his teacher, he should dwell right there, purifying the meditation subject. If it is not comfortable there, he should dwell in whatever other suitable monastery there is, a gāvuta, half a yojana, or even a yojana away. For, this being so, if doubt or forgetfulness should arise in any place regarding the meditation subject, he can perform his duties in the monastery early, wander for alms on the way, and only after the meal is finished, go to the teacher's dwelling place. Having purified the meditation subject in the teacher's presence on that day, and on the second day, having paid respects to the teacher and departed, he can wander for alms on the way and will be able to return to his own dwelling place without fatigue. But whoever does not find a comfortable place even within the measure of a yojana, he, having cut off all knotty points in the meditation subject and having made the meditation subject thoroughly purified and connected with attention, should go even far, and having abandoned a monastery unsuitable for the development of concentration, should dwell in a suitable monastery.

අනනුරූපවිහාරො

The Unsuitable Monastery

52. තත්ථ අනනුරූපො නාම අට්ඨාරසන්නං දොසානං අඤ්ඤතරෙන සමන්නාගතො. තත්‍රිමෙ අට්ඨාරස දොසා – මහත්තං, නවත්තං, ජිණ්ණත්තං, පන්ථනිස්සිතත්තං, සොණ්ඩී, පණ්ණං, පුප්ඵං, ඵලං, පත්ථනීයතා, නගරසන්නිස්සිතතා, දාරුසන්නිස්සිතතා, ඛෙත්තසන්නිස්සිතතා, විසභාගානං පුග්ගලානං අත්ථිතා, පට්ටනසන්නිස්සිතතා, පච්චන්තසන්නිස්සිතතා, රජ්ජසීමසන්නිස්සිතතා, අසප්පායතා, කල්‍යාණමිත්තානං අලාභොති ඉමෙසං අට්ඨාරසන්නං දොසානං අඤ්ඤතරෙන දොසෙන සමන්නාගතො අනනුරූපො නාම. න තත්ථ විහාතබ්බං.

52. Therein, what is called an unsuitable monastery is one endowed with any one of eighteen faults. Herein, these are the eighteen faults: being too large, being new, being dilapidated, being situated by a road, having a pond, proximity to vegetables, proximity to flowers, proximity to fruit trees, being an object of desire, being situated near a town, being situated near a forest for timber, being situated near a field, the presence of uncongenial persons, being situated near a port, being situated near a border region, being situated near the border of a kingdom, unsuitability, and the lack of good friends. A monastery endowed with any one of these eighteen faults is called unsuitable. One should not dwell there.

කස්මා? මහාවිහාරෙ තාව බහූ නානාඡන්දා සන්නිපතන්ති, තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිවිරුද්ධතාය වත්තං න කරොන්ති. බොධියඞ්ගණාදීනි අසම්මට්ඨානෙව හොන්ති. අනුපට්ඨාපිතං පානීයං පරිභොජනීයං. තත්‍රායං ගොචරගාමෙ පිණ්ඩාය [Pg.116] චරිස්සාමීති පත්තචීවරමාදාය නික්ඛන්තො සචෙ පස්සති වත්තං වා අකතං පානීයඝටං වා රිත්තං, අථානෙන වත්තං කාතබ්බං හොති, පානීයං උපට්ඨාපෙතබ්බං. අකරොන්තො වත්තභෙදෙ දුක්කටං ආපජ්ජති. කරොන්තස්ස කාලො අතික්කමති, අතිදිවා පවිට්ඨො නිට්ඨිතාය භික්ඛාය කිඤ්චි න ලභති. පටිසල්ලානගතොපි සාමණෙරදහරභික්ඛූනං උච්චාසද්දෙන සඞ්ඝකම්මෙහි ච වික්ඛිපති. යත්ථ පන සබ්බං වත්තං කතමෙව හොති, අවසෙසාපි ච සඞ්ඝට්ටනා නත්ථි. එවරූපෙ මහාවිහාරෙපි විහාතබ්බං.

Why? In a great monastery, for instance, many of various inclinations gather, and due to being in opposition to one another, they do not perform their duties. The Bodhi-tree enclosure and other such places remain unswept. Drinking water and water for use are not set up. Therein, if this yogi, having taken his bowl and robe thinking, 'I will wander for alms in the alms-resort village,' goes out and sees that a duty is undone or that a water pot is empty, then the duty must be done by him, and water must be set up. One who does not do so incurs a dukkaṭa offense for the breach of duty. For the one who does it, time passes by; having entered very late in the day, when the alms-food is finished, he gets nothing. Even when gone to seclusion, he is distracted by the loud noise of the novices and young monks, and by the formal acts of the Sangha. However, where all duties are already done, and there is no remaining conflict, one should dwell even in such a great monastery.

නවවිහාරෙ බහු නවකම්මං හොති, අකරොන්තං උජ්ඣායන්ති. යත්ථ පන භික්ඛූ එවං වදන්ති ‘‘ආයස්මා යථාසුඛං සමණධම්මං කරොතු, මයං නවකම්මං කරිස්සාමා’’ති එවරූපෙ විහාතබ්බං.

In a new monastery, there is much new work; they criticize one who does not do it. However, where the monks speak thus: 'Let the Venerable Sir practice the duty of a recluse at ease; we will do the new work,' in such a place one should dwell.

ජිණ්ණවිහාරෙ පන බහු පටිජග්ගිතබ්බං හොති, අන්තමසො අත්තනො සෙනාසනමත්තම්පි අප්පටිජග්ගන්තං උජ්ඣායන්ති, පටිජග්ගන්තස්ස කම්මට්ඨානං පරිහායති.

Furthermore, in an old monastery, there is much to be repaired. They criticize one who does not repair even so much as his own lodging. For one who does the repairing, the meditation subject declines.

පන්ථනිස්සිතෙ මහාපථවිහාරෙ රත්තින්දිවං ආගන්තුකා සන්නිපතන්ති. විකාලෙ ආගතානං අත්තනො සෙනාසනං දත්වා රුක්ඛමූලෙ වා පාසාණපිට්ඨෙ වා වසිතබ්බං හොති. පුනදිවසෙපි එවමෙවාති කම්මට්ඨානස්ස ඔකාසො න හොති. යත්ථ පන එවරූපො ආගන්තුකසම්බාධො න හොති, තත්ථ විහාතබ්බං.

In a monastery situated on a great road, visitors gather day and night. To those who have arrived at an unseemly hour, having given one's own lodging, one must dwell at the foot of a tree or on a stone slab. On the next day also, it is just the same; therefore, there is no opportunity for the meditation subject. However, where such crowding by visitors does not occur, there one should dwell.

සොණ්ඩී නාම පාසාණපොක්ඛරණී හොති, තත්ථ පානීයත්ථං මහාජනො සමොසරති, නගරවාසීනං රාජකුලූපකත්ථෙරානං අන්තෙවාසිකා රජනකම්මත්ථාය ආගච්ඡන්ති, තෙසං භාජනදාරුදොණිකාදීනි පුච්ඡන්තානං අසුකෙ ච අසුකෙ ච ඨානෙති දස්සෙතබ්බානි හොන්ති, එවං සබ්බකාලම්පි නිච්චබ්‍යාවටො හොති.

A soṇḍī is a stone reservoir. Many people gather there for water. The disciples of the city-dwelling great elders, who are teachers to the royal family, come for the purpose of dyeing robes. When they ask for vessels, wooden troughs, and the like, it must be pointed out to them, 'It is in such and such a place and in such and such a place.' In this way, he is constantly occupied at all times.

යත්ථ නානාවිධං සාකපණ්ණං හොති, තත්ථස්ස කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා දිවාවිහාරං නිසින්නස්සාපි සන්තිකෙ සාකහාරිකා ගායමානා පණ්ණං උච්චිනන්තියො විසභාගසද්දසඞ්ඝට්ටනෙන කම්මට්ඨානන්තරායං කරොන්ති.

In a monastery where there is a grove of various edible greens, even for one who is sitting in daytime seclusion having taken up a meditation subject, women gathering greens nearby, singing as they pluck them, create an obstacle to his meditation subject through the impact of their unsuitable voices.

යත්ථ පන නානාවිධා මාලාගච්ඡා සුපුප්ඵිතා හොන්ති, තත්‍රාපි තාදිසොයෙව උපද්දවො.

Again, in a monastery where various flowering shrubs are in full bloom, there too the trouble should be understood as being of the very same kind.

යත්ථ [Pg.117] නානාවිධං අම්බජම්බුපනසාදිඵලං හොති, තත්ථ ඵලත්ථිකා ආගන්ත්වා යාචන්ති, අදෙන්තස්ස කුජ්ඣන්ති, බලක්කාරෙන වා ගණ්හන්ති, සායන්හසමයෙ විහාරමජ්ඣෙ චඞ්කමන්තෙන තෙ දිස්වා ‘‘කිං උපාසකා එවං කරොථා’’ති වුත්තා යථාරුචි අක්කොසන්ති. අවාසායපිස්ස පරක්කමන්ති.

In a monastery where there are various kinds of fruits such as mango, rose-apple, and jackfruit, those who desire fruit come and beg. Towards the monk who does not give, they become angry, or they take by force. In the evening, when they are seen by a monk walking in the middle of the monastery and are asked, 'Lay disciples, why do you do this?', they revile him as they please. They also strive to make him unable to live there.

පත්ථනීයෙ පන ලෙණසම්මතෙ දක්ඛිණගිරිහත්ථිකුච්ඡිචෙතියගිරිචිත්තලපබ්බතසදිසෙ විහාරෙ විහරන්තං අයමරහාති සම්භාවෙත්වා වන්දිතුකාමා මනුස්සා සමන්තා ඔසරන්ති, තෙනස්ස න ඵාසු හොති, යස්ස පන තං සප්පායං හොති, තෙන දිවා අඤ්ඤත්‍ර ගන්ත්වා රත්තිං වසිතබ්බං.

Again, in a desirable monastery regarded by the world as a place of Arahants, similar to Dakkhiṇagiri, Hatthikucchi, Cetiyagiri, and Cittalapabbata, people esteem a yogi dwelling there, thinking, 'This one is an Arahant,' and desiring to pay homage, they gather all around. Because of that, it is not comfortable for him. However, for whomever that place is suitable, he should go elsewhere by day and dwell there at night.

නගරසන්නිස්සිතෙ විසභාගාරම්මණානි ආපාථමාගච්ඡන්ති, කුම්භදාසියොපි ඝටෙහි නිඝංසන්තියො ගච්ඡන්ති, ඔක්කමිත්වා මග්ගං න දෙන්ති, ඉස්සරමනුස්සාපි විහාරමජ්ඣෙ සාණිං පරික්ඛිපිත්වා නිසීදන්ති.

In a monastery situated near a city, unsuitable sense-objects come into the range of the senses. Water-carrying slave women also go along, jostling with their pots; stepping aside from the path, they do not give way. Powerful men also sit in the middle of the monastery, having set up a curtain enclosure.

දාරුසන්නිස්සයෙ පන යත්ථ කට්ඨානි ච දබ්බුපකරණරුක්ඛා ච සන්ති, තත්ථ කට්ඨහාරිකා පුබ්බෙ වුත්තසාකපුප්ඵහාරිකා විය අඵාසුං කරොන්ති, විහාරෙ රුක්ඛා සන්ති, තෙ ඡින්දිත්වා ඝරානි කරිස්සාමාති මනුස්සා ආගන්ත්වා ඡින්දන්ති. සචෙ සායන්හසමයං පධානඝරා නික්ඛමිත්වා විහාරමජ්ඣෙ චඞ්කමන්තො තෙ දිස්වා ‘‘කිං උපාසකා එවං කරොථා’’ති වදති, යථාරුචි අක්කොසන්ති, අවාසායපිස්ස පරක්කමන්ති.

Again, in a monastery that is dependent on a forest, where there is firewood and trees suitable for building materials, female wood-gatherers cause discomfort like the previously mentioned female vegetable-gatherers and flower-gatherers. People come and cut the trees in the monastery, thinking, 'Having cut these, we will make houses.' If a meditator, having come out from the meditation hall in the evening and walking in the middle of the monastery, sees them and says, 'Lay devotees, why do you do this?', they revile him as they please and even strive to make him unable to dwell there.

යො පන ඛෙත්තසන්නිස්සිතො හොති සමන්තා ඛෙත්තෙහි පරිවාරිතො, තත්ථ මනුස්සා විහාරමජ්ඣෙයෙව ඛලං කත්වා ධඤ්ඤං මද්දන්ති, පමුඛෙසු සයන්ති, අඤ්ඤම්පි බහුං අඵාසුං කරොන්ති. යත්‍රාපි මහාසඞ්ඝභොගො හොති, ආරාමිකා කුලානං ගාවො රුන්ධන්ති, උදකවාරං පටිසෙධෙන්ති, මනුස්සා වීහිසීසං ගහෙත්වා ‘‘පස්සථ තුම්හාකං ආරාමිකානං කම්ම’’න්ති සඞ්ඝස්ස දස්සෙන්ති. තෙන තෙන කාරණෙන රාජරාජමහාමත්තානං ඝරද්වාරං ගන්තබ්බං හොති, අයම්පි ඛෙත්තසන්නිස්සිතෙනෙව සඞ්ගහිතො.

Again, a monastery that is dependent on fields is surrounded on all sides by fields. There, people make a threshing floor right in the middle of the monastery and thresh grain, they sleep in the monastery entrances, and they cause much other discomfort. Also, where there is great property of the Sangha, the monastery attendants impound the cattle of the families, and they block the turn for water. People, taking an ear of grain, show it to the Sangha, saying, 'Behold the deed of your monastery attendants!' For these various reasons, it becomes necessary to go to the house-doors of kings and great ministers. This case is also included under being dependent on fields.

විසභාගානං පුග්ගලානං අත්ථිතාති යත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤං විසභාගවෙරී භික්ඛූ විහරන්ති, යෙ කලහං කරොන්තා මා, භන්තෙ, එවං කරොථාති වාරියමානා එතස්ස පංසුකූලිකස්ස ආගතකාලතො පට්ඨාය නට්ඨාම්හාති වත්තාරො භවන්ති.

Regarding 'the presence of persons of dissimilar nature': this is where monks, who are mutually hostile due to their dissimilar natures, dwell. When they are making a quarrel and are restrained, being told, 'Venerable sirs, do not do so,' they are ones who say, 'From the time this rag-robe wearer arrived, we have been ruined.'

යොපි [Pg.118] උදකපට්ටනං වා ථලපට්ටනං වා නිස්සිතො හොති, තත්ථ අභිණ්හං නාවාහි ච සත්ථෙහි ච ආගතමනුස්සා ඔකාසං දෙථ, පානීයං දෙථ, ලොණං දෙථාති ඝට්ටයන්තා අඵාසුං කරොන්ති.

Also, a monastery may be dependent on a water-port or a land-port. There, people who have constantly arrived by boats and by caravans cause discomfort, harassing the monks by saying, 'Give us a place to stay! Give us drinking water! Give us salt!'

පච්චන්තසන්නිස්සිතෙ පන මනුස්සා බුද්ධාදීසු අප්පසන්නා හොන්ති.

Again, in a monastery dependent on a border region, the people are not devout towards the Buddha and so on.

රජ්ජසීමසන්නිස්සිතෙ රාජභයං හොති. තඤ්හි පදෙසං එකො රාජා න මය්හං වසෙ වත්තතීති පහරති, ඉතරොපි න මය්හං වසෙ වත්තතීති. තත්‍රායං භික්ඛු කදාචි ඉමස්ස රඤ්ඤො විජිතෙ විචරති, කදාචි එතස්ස. අථ නං ‘‘චරපුරිසො අය’’න්ති මඤ්ඤමානා අනයබ්‍යසනං පාපෙන්ති.

In the vicinity of a kingdom's border, there is fear of kings. For in that region, one king attacks, thinking, 'This does not fall under my authority,' and the other also attacks, thinking, 'This does not fall under my authority.' There, this monk sometimes wanders in the territory of this king, and sometimes in that of the other. Then, thinking, 'This is a spy,' they bring him to misfortune and ruin.

අසප්පායතාති විසභාගරූපාදිආරම්මණසමොසරණෙන වා අමනුස්සපරිග්ගහිතතාය වා අසප්පායතා. තත්‍රිදං වත්ථු. එකො කිර ථෙරො අරඤ්ඤෙ වසති. අථස්ස එකා යක්ඛිනී පණ්ණසාලද්වාරෙ ඨත්වා ගායි. සො නික්ඛමිත්වා ද්වාරෙ අට්ඨාසි, සා ගන්ත්වා චඞ්කමනසීසෙ ගායි. ථෙරො චඞ්කමනසීසං අගමාසි. සා සතපොරිසෙ පපාතෙ ඨත්වා ගායි. ථෙරො පටිනිවත්ති. අථ නං සා වෙගෙනාගන්ත්වා ගහෙත්වා ‘‘මයා, භන්තෙ, න එකො න ද්වෙ තුම්හාදිසා ඛාදිතා’’ති ආහ.

Unsuitability is due to the convergence of dissimilar objects, such as forms, or due to being possessed by non-human beings. In this regard, there is this story. A certain elder, it is said, was living in the forest. Then a certain female yakkha stood at the door of his leaf-hut and sang. He came out and stood at the door. She went and sang at the head of the walking path. The elder went to the head of the walking path. She stood on a precipice a hundred persons deep and sang. The elder turned back. Then she, approaching swiftly, seized him and said, 'Venerable sir, I have eaten not one, not two, like you.'

කල්‍යාණමිත්තානං අලාභොති යත්ථ න සක්කා හොති ආචරියං වා ආචරියසමං වා උපජ්ඣායං වා උපජ්ඣායසමං වා කල්‍යාණමිත්තං ලද්ධුං. තත්ථ සො කල්‍යාණමිත්තානං අලාභො මහාදොසොයෙවාති ඉමෙසං අට්ඨාරසන්නං දොසානං අඤ්ඤතරෙන සමන්නාගතො අනනුරූපොති වෙදිතබ්බො. වුත්තම්පි චෙතං අට්ඨකථාසු –

The non-obtaining of good friends is where it is not possible to find a good friend who is a teacher, or like a teacher, a preceptor, or like a preceptor. There, this non-obtaining of good friends is indeed a great fault. A dwelling endowed with any one of these eighteen faults should be known as unsuitable. And this has been stated in the commentaries:

මහාවාසං නවාවාසං, ජරාවාසඤ්ච පන්ථනිං;

සොණ්ඩිං පණ්ණඤ්ච පුප්ඵඤ්ච, ඵලං පත්ථිතමෙව ච.

A dwelling that is too large, a new dwelling, a dilapidated dwelling, and one near a road; one with a pond, one near edible greens, one near flowers, one near fruit, and one that is much sought-after.

නගරං දාරුනා ඛෙත්තං, විසභාගෙන පට්ටනං;

පච්චන්තසීමාසප්පායං, යත්ථ මිත්තො න ලබ්භති.

One near a city, one near timber, one near a field, one with those of dissimilar views, one near a port; one in a border region, one on a boundary, an unsuitable one, and one where a good friend is not to be found.

අට්ඨාරසෙතානි ඨානානි, ඉති විඤ්ඤාය පණ්ඩිතො;

ආරකා පරිවජ්ජෙය්‍ය, මග්ගං සප්පටිභයං යථාති.

Having understood these eighteen places, the wise one should avoid them from afar, just as one would a path fraught with danger.

අනුරූපවිහාරො

The Suitable Dwelling

53. යො [Pg.119] පන ගොචරගාමතො නාතිදූරනාච්චාසන්නතාදීහි පඤ්චහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො, අයං අනුරූපො නාම. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං නාතිදූරං හොති නාච්චාසන්නං ගමනාගමනසම්පන්නං, දිවා අප්පාකිණ්ණං රත්තිං අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොසං, අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සං, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස අප්පකසිරෙනෙව උප්පජ්ජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා. තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමා ධම්මධරා විනයධරා මාතිකාධරා, තෙ කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හති ‘ඉදං, භන්තෙ, කථං ඉමස්ස කො අත්ථො’ති, තස්ස තෙ ආයස්මන්තො අවිවටඤ්චෙව විවරන්ති, අනුත්තානීකතඤ්ච උත්තානීකරොන්ති, අනෙකවිහිතෙසු ච කඞ්ඛට්ඨානියෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්ති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොතී’’ති (අ. නි. 10.11).

53. Furthermore, that monastery which is endowed with five factors, such as being neither too far from nor too near to the alms-resort village, is called a suitable one. For this was said by the Blessed One: 'And how, bhikkhus, is a lodging endowed with five factors? Here, bhikkhus, a lodging is neither too far nor too near, and is convenient for coming and going; by day it is not crowded, and at night it is quiet and free from noise; it is free from contact with gadflies, mosquitoes, wind, sun, and creeping things. Moreover, for one dwelling in that lodging, the requisites of robes, almsfood, lodging, and medicines as a support for the sick arise with little difficulty. Furthermore, in that lodging dwell elder bhikkhus who are learned, who have mastered the traditions, who are bearers of the Dhamma, bearers of the Vinaya, and bearers of the Mātikās. From time to time, one approaches them to question and inquire: ‘Venerable sirs, how is this? What is the meaning of this?’ Those venerable ones then reveal what has not been revealed, make plain what has not been made plain, and they dispel doubt concerning various matters that are grounds for doubt. In this way, bhikkhus, a lodging is endowed with five factors.' (A. Ni. 10.11)

අයං ‘‘සමාධිභාවනාය අනනුරූපං විහාරං පහාය අනුරූපෙ විහාරෙ විහරන්තෙනා’’ති එත්ථ විත්ථාරො.

This is the detailed explanation here of the phrase: 'by one who dwells in a suitable monastery, having abandoned a monastery unsuitable for the development of concentration.'

ඛුද්දකපලිබොධා

The Minor Impediments

54. ඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වාති එවං පතිරූපෙ විහාරෙ විහරන්තෙන යෙපිස්ස තෙ හොන්ති ඛුද්දකපලිබොධා, තෙපි උපච්ඡින්දිතබ්බා. සෙය්‍යථිදං, දීඝානි කෙසනඛලොමානි ඡින්දිතබ්බානි. ජිණ්ණචීවරෙසු දළ්හීකම්මං වා තුන්නකම්මං වා කාතබ්බං. කිලිට්ඨානි වා රජිතබ්බානි. සචෙ පත්තෙ මලං හොති, පත්තො පචිතබ්බො. මඤ්චපීඨාදීනි සොධෙතබ්බානීති. ‘‘අයං ඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා’’ති එත්ථ විත්ථාරො.

54. Regarding the phrase 'having cut off the minor impediments': by one dwelling thus in a suitable monastery, whatever minor impediments there may be for him, those too should be cut off. That is to say: long hair of the head, nails, and body hair should be cut. On worn-out robes, the work of reinforcement or darning should be done. Or, soiled robes should be dyed. If there is dirt in the bowl, the bowl should be fired. Beds, chairs, and so forth should be cleaned. This is the detailed explanation here of 'having cut off the minor impediments.'

භාවනාවිධානං

The Method of Development

55. ඉදානි සබ්බං භාවනාවිධානං අපරිහාපෙන්තෙන භාවෙතබ්බොති එත්ථ අයං පථවීකසිණං ආදිං කත්වා සබ්බකම්මට්ඨානවසෙන විත්ථාරකථා හොති.

55. Now, in the context of the statement, 'One should develop, not neglecting any part of the entire method of development,' this will be a detailed exposition by means of all meditation subjects, beginning with the earth kasiṇa.

එවං [Pg.120] උපච්ඡින්නඛුද්දකපලිබොධෙන හි භික්ඛුනා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තෙන භත්තසම්මදං පටිවිනොදෙත්වා පවිවිත්තෙ ඔකාසෙ සුඛනිසින්නෙන කතාය වා අකතාය වා පථවියා නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං –

Indeed, a bhikkhu who has thus cut off the minor impediments, having returned from the alms-round after the meal, having dispelled the drowsiness from the meal, and sitting comfortably in a secluded place, should apprehend the sign on the earth, whether it is prepared or unprepared. For this has been said:

‘‘පථවීකසිණං උග්ගණ්හන්තො පථවියං නිමිත්තං ගණ්හාති කතෙ වා අකතෙ වා සාන්තකෙ, නො අනන්තකෙ, සකොටියෙ, නො අකොටියෙ, සවට්ටුමෙ, නො අවට්ටුමෙ, සපරියන්තෙ, නො අපරියන්තෙ, සුප්පමත්තෙ වා සරාවමත්තෙ වා. සො තං නිමිත්තං සුග්ගහිතං කරොති, සූපධාරිතං උපධාරෙති, සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙති. සො තං නිමිත්තං සුග්ගහිතං කත්වා සූපධාරිතං උපධාරෙත්වා සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙත්වා ආනිසංසදස්සාවී රතනසඤ්ඤී හුත්වා චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා සම්පියායමානො තස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තං උපනිබන්ධති ‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණම්හා මුච්චිස්සාමී’ති. සො විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති.

“One who apprehends the earth kasiṇa apprehends the sign on the earth—whether prepared or unprepared; with a limit, not without a limit; with a boundary, not without a boundary; circular, not non-circular; with a perimeter, not without a perimeter; about the size of a small winnowing basket or a dish. He makes that sign well-grasped; he retains it well; he establishes it well. Having made that sign well-grasped, having retained it well, and having established it well, seeing its benefit, perceiving it as a treasure, establishing regard, and delighting in it, he binds his mind to that object, thinking: ‘Surely, by this practice, I shall be freed from aging and death.’ He, quite secluded from sensual pleasures… enters and dwells in the first jhāna.”

තත්ථ යෙන අතීතභවෙපි සාසනෙ වා ඉසිපබ්බජ්ජාය වා පබ්බජිත්වා පථවීකසිණෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තිතපුබ්බානි, එවරූපස්ස පුඤ්ඤවතො උපනිස්සයසම්පන්නස්ස අකතාය පථවියා කසිතට්ඨානෙ වා ඛලමණ්ඩලෙ වා නිමිත්තං උප්පජ්ජති, මල්ලකත්ථෙරස්ස විය. තස්ස කිරායස්මතො කසිතට්ඨානං ඔලොකෙන්තස්ස තංඨානප්පමාණමෙව නිමිත්තං උදපාදි. සො තං වඩ්ඪෙත්වා පඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා ඣානපදට්ඨානං විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි.

Therein, for one who in a past existence had also gone forth either in the Dispensation or in the ascetic life and had previously produced the fourfold and fivefold jhānas in the earth kasiṇa—for such a meritorious person endowed with supporting conditions—the sign arises on unprepared earth, on a plowed place, or on a threshing floor, as it did for the Elder Mallaka. It is said that for that venerable one, while he was looking at the plowed place, a sign of the very size of that place arose. He, having developed it, produced the fivefold jhānas, and having established insight which has jhāna as its proximate cause, attained Arahantship.

යො පනෙවං අකතාධිකාරො හොති, තෙන ආචරියසන්තිකෙ උග්ගහිතකම්මට්ඨානවිධානං අවිරාධෙත්වා චත්තාරො කසිණදොසෙ පරිහරන්තෙන කසිණං කාතබ්බං. නීලපීතලොහිතඔදාතසම්භෙදවසෙන හි චත්තාරො පථවීකසිණදොසා. තස්මා නීලාදිවණ්ණං මත්තිකං අග්ගහෙත්වා ගඞ්ගාවහෙ මත්තිකාසදිසාය අරුණවණ්ණාය මත්තිකාය කසිණං කාතබ්බං. තඤ්ච ඛො විහාරමජ්ඣෙ සාමණෙරාදීනං සඤ්චරණට්ඨානෙ න කාතබ්බං. විහාරපච්චන්තෙ පන පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ පබ්භාරෙ වා පණ්ණසාලාය වා සංහාරිමං වා තත්‍රට්ඨකං වා කාතබ්බං. තත්‍ර සංහාරිමං චතූසු දණ්ඩකෙසු පිලොතිකං [Pg.121] වා චම්මං වා කටසාරකං වා බන්ධිත්වා තත්ථ අපනීතතිණමූලසක්ඛරකථලිකාය සුමද්දිතාය මත්තිකාය වුත්තප්පමාණං වට්ටං ලිම්පෙත්වා කාතබ්බං. තං පරිකම්මකාලෙ භූමියං අත්ථරිත්වා ඔලොකෙතබ්බං. තත්‍රට්ඨකං භූමියං පදුමකණ්ණිකාකාරෙන ඛාණුකෙ ආකොටෙත්වා වල්ලීහි විනන්ධිත්වා කාතබ්බං. යදි සා මත්තිකා නප්පහොති, අධො අඤ්ඤං පක්ඛිපිත්වා උපරිභාගෙ සුපරිසොධිතාය අරුණවණ්ණාය මත්තිකාය විදත්ථිචතුරඞ්ගුලවිත්ථාරං වට්ටං කාතබ්බං. එතදෙව හි පමාණං සන්ධාය ‘‘සුප්පමත්තං වා සරාවමත්තං වා’’ති වුත්තං. ‘‘සාන්තකෙ නො අනන්තකෙ’’තිආදි පනස්ස පරිච්ඡෙදත්ථාය වුත්තං.

But a person who has not made such a supporting condition should make the kasiṇa without failing in the method for the meditation subject learned in the presence of a teacher, while avoiding the four kasiṇa faults. For there are four faults of the earth kasiṇa due to the admixture of blue, yellow, red, or white. Therefore, not taking clay of blue or other such colors, the kasiṇa should be made with dawn-colored clay similar to that on a riverbank. And it should not be made in the middle of the monastery in a place where novices and others walk about. But it should be made at the edge of the monastery, in a concealed place, on a mountain slope or in a leaf hut, either as a portable one or a fixed one. Among these, the portable one should be made by tying a piece of old cloth, leather, or a mat to four sticks, and on that, plastering a circle of the prescribed size with well-kneaded clay from which grass, roots, gravel, and potsherds have been removed. During the preliminary work, it should be spread on the ground and looked at. The fixed one should be made on the ground in the shape of a lotus pericarp by driving in stakes and binding them with creepers. If that clay is not sufficient, other clay should be put underneath, and on the upper part, a circle with a diameter of one span and four finger-breadths should be made with well-cleaned, dawn-colored clay. Indeed, it was with reference to this very measure that it was said: “about the size of a small winnowing basket or a dish.” But “with a limit, not without a limit,” and so forth, was said for the purpose of defining its boundary.

56. තස්මා එවං වුත්තප්පමාණපරිච්ඡෙදං කත්වා රුක්ඛපාණිකා විසභාගවණ්ණං සමුට්ඨපෙති. තස්මා තං අග්ගහෙත්වා පාසාණපාණිකාය ඝංසෙත්වා සමං භෙරීතලසදිසං කත්වා තං ඨානං සම්මජ්ජිත්වා න්හත්වා ආගන්ත්වා කසිණමණ්ඩලතො අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථන්තරෙ පදෙසෙ පඤ්ඤත්තෙ විදත්ථිචතුරඞ්ගුලපාදකෙ සුඅත්ථතෙ පීඨෙ නිසීදිතබ්බං. තතො දූරතරෙ නිසින්නස්ස හි කසිණං න උපට්ඨාති, ආසන්නතරෙ කසිණදොසා පඤ්ඤායන්ති. උච්චතරෙ නිසින්නෙන ගීවං ඔනමිත්වා ඔලොකෙතබ්බං හොති, නීචතරෙ ජණ්ණුකානි රුජන්ති. තස්මා වුත්තනයෙනෙව නිසීදිත්වා ‘‘අප්පස්සාදා කාමා’’තිආදිනා නයෙන කාමෙසු ආදීනවං පච්චවෙක්ඛිත්වා කාමනිස්සරණෙ සබ්බදුක්ඛසමතික්කමුපායභූතෙ නෙක්ඛම්මෙ ජාතාභිලාසෙන බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණානුස්සරණෙන පීතිපාමොජ්ජං ජනයිත්වා ‘‘අයං දානි සා සබ්බබුද්ධ පච්චෙකබුද්ධ අරියසාවකෙහි පටිපන්නා නෙක්ඛම්මපටිපදා’’ති පටිපත්තියා සඤ්ජාතගාරවෙන ‘‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය පවිවෙකසුඛරසස්ස භාගී භවිස්සාමී’’ති උස්සාහං ජනයිත්වා සමෙන ආකාරෙන චක්ඛූනි උම්මීලෙත්වා නිමිත්තං ගණ්හන්තෙන භාවෙතබ්බං.

56. Therefore, having made the boundary of the prescribed measure, a wooden trowel produces a dissimilar color. Therefore, not taking that, one should smooth it with a stone trowel, make it even like the surface of a great drum, sweep that place, bathe, and come to sit on a well-spread seat with legs a span and four finger-breadths high, placed in a spot within two and a half cubits from the kasiṇa-circle. Indeed, for one sitting too far away, the kasiṇa does not appear; for one sitting too close, the kasiṇa's faults become apparent. For one sitting on a seat that is too high, one must bend the neck to look; for one sitting on a seat that is too low, the knees ache. Therefore, having sat down in the prescribed manner, one should reflect on the danger in sensual pleasures by the method beginning with, “Sensual pleasures are of little delight.” With desire arisen for renunciation—which is the escape from sensual pleasures and the means for overcoming all suffering—and having generated rapture and gladness by recollecting the virtues of the Buddha, Dhamma, and Sangha; with respect arisen for the practice, thinking, “This is now that path of renunciation practiced by all Buddhas, Paccekabuddhas, and noble disciples,” and having generated enthusiasm by thinking, “Surely, by this practice I shall become a partaker of the taste of the bliss of seclusion,” one should develop it by opening the eyes in a balanced manner while apprehending the sign.

අතිඋම්මීලයතො හි චක්ඛු කිලමති, මණ්ඩලඤ්ච අතිවිභූතං හොති, තෙනස්ස නිමිත්තං නුප්පජ්ජති. අතිමන්දං උම්මීලයතො මණ්ඩලමවිභූතං හොති, චිත්තඤ්ච ලීනං හොති, එවම්පි නිමිත්තං නුප්පජ්ජති. තස්මා ආදාසතලෙ මුඛනිමිත්තදස්සිනා විය සමෙනාකාරෙන චක්ඛූනි උම්මීලෙත්වා නිමිත්තං ගණ්හන්තෙන භාවෙතබ්බං, න වණ්ණො පච්චවෙක්ඛිතබ්බො, න ලක්ඛණං මනසිකාතබ්බං. අපිච වණ්ණං [Pg.122] අමුඤ්චිත්වා නිස්සයසවණ්ණං කත්වා උස්සදවසෙන පණ්ණත්තිධම්මෙ චිත්තං පට්ඨපෙත්වා මනසි කාතබ්බං. පථවී මහී, මෙදිනී, භූමි, වසුධා, වසුන්ධරාතිආදීසු පථවීනාමෙසු යමිච්ඡති, යදස්ස සඤ්ඤානුකූලං හොති, තං වත්තබ්බං. අපිච පථවීති එතදෙව නාමං පාකටං, තස්මා පාකටවසෙනෙව පථවී පථවීති භාවෙතබ්බං. කාලෙන උම්මීලෙත්වා කාලෙන නිමීලෙත්වා ආවජ්ජිතබ්බං. යාව උග්ගහනිමිත්තං නුප්පජ්ජති, තාව කාලසතම්පි කාලසහස්සම්පි තතො භිය්‍යොපි එතෙනෙව නයෙන භාවෙතබ්බං.

Indeed, for one opening the eyes too widely, the eye becomes fatigued, and the circle becomes too distinct; thereby the sign does not arise for him. For one opening the eyes too faintly, the circle is indistinct, and the mind is sluggish; even so the sign does not arise. Therefore, like one seeing the reflection of one’s face in a mirror, it should be developed by opening the eyes in a balanced manner and apprehending the sign; the color should not be reviewed, nor should the characteristic be attended to. Moreover, without abandoning the color, taking the support together with its color, one should establish the mind on the conceptual object by way of its prominence and attend to it. Among the names for earth—such as pathavī, mahī, medinī, bhūmi, vasudhā, vasundharā, and so forth—one should utter whichever one wishes, whichever is agreeable to one’s perception. However, this very name ‘pathavī’ is well-known; therefore, by the power of the well-known name, it should be developed as ‘pathavī, pathavī’. One should attend, at times opening the eyes and at times closing them. For as long as the learning sign does not arise, for that long it should be developed by this very method, even for a hundred periods of time, a thousand periods of time, or even more than that.

57. තස්සෙවං භාවයතො යදා නිමීලෙත්වා ආවජ්ජන්තස්ස උම්මීලිතකාලෙ විය ආපාථමාගච්ඡති, තදා උග්ගහනිමිත්තං ජාතං නාම හොති. තස්ස ජාතකාලතො පට්ඨාය න තස්මිං ඨානෙ නිසීදිතබ්බං. අත්තනො වසනට්ඨානං පවිසිත්වා තත්ථ නිසින්නෙන භාවෙතබ්බං. පාදධොවනපපඤ්චපරිහාරත්ථං පනස්ස එකපටලිකුපාහනා ච කත්තරදණ්ඩො ච ඉච්ඡිතබ්බො. අථානෙන සචෙ තරුණො සමාධි කෙනචිදෙව අසප්පායකාරණෙන නස්සති, උපාහනා ආරුය්හ කත්තරදණ්ඩං ගහෙත්වා තං ඨානං ගන්ත්වා නිමිත්තං ආදාය ආගන්ත්වා සුඛනිසින්නෙන භාවෙතබ්බං, පුනප්පුනං සමන්නාහරිතබ්බං, තක්කාහතං විතක්කාහතං කාතබ්බං. තස්සෙවං කරොන්තස්ස අනුක්කමෙන නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, කිලෙසා සන්නිසීදන්ති, උපචාරසමාධිනා චිත්තං සමාධියති, පටිභාගනිමිත්තං උප්පජ්ජති.

57. When, as he thus develops, the sign comes into range for him when he attends with eyes closed, just as it does when his eyes are open, then the learning sign is said to have arisen. From the time of its arising, one should not sit in that place. Having entered one’s dwelling place, one should develop it while seated there. But for the sake of avoiding the trouble of washing the feet, single-soled slippers and a walking stick should be desired by him. Then, if the tender concentration is lost due to some unsuitable cause, he should put on the slippers, take the walking stick, go to that place, apprehend the sign, return, and develop it while comfortably seated. It should be repeatedly attended to; it should be struck by thought and struck by applied thought. As he does so, the hindrances are gradually suppressed, the defilements subside, the mind becomes concentrated with access concentration, and the counterpart sign arises.

තත්‍රායං පුරිමස්ස ච උග්ගහනිමිත්තස්ස ඉමස්ස ච විසෙසො, උග්ගහනිමිත්තෙ කසිණදොසො පඤ්ඤායති, පටිභාගනිමිත්තං ථවිකතො නිහතාදාසමණ්ඩලං විය සුධොතසඞ්ඛථාලං විය වලාහකන්තරා නික්ඛන්තචන්දමණ්ඩලං විය මෙඝමුඛෙ බලාකා විය උග්ගහනිමිත්තං පදාලෙත්වා නික්ඛන්තමිව තතො සතගුණං සහස්සගුණං සුපරිසුද්ධං හුත්වා උපට්ඨාති. තඤ්ච ඛො නෙව වණ්ණවන්තං, න සණ්ඨානවන්තං. යදි හි තං ඊදිසං භවෙය්‍ය, චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං සියා ඔළාරිකං සම්මසනුපගං තිලක්ඛණබ්භාහතං, න පනෙතං තාදිසං. කෙවලඤ්හි සමාධිලාභිනො උපට්ඨානාකාරමත්තං සඤ්ඤජමෙතන්ති.

Herein, this is the difference between the former learning sign and this one: in the learning sign, the kasiṇa faults are apparent; but the counterpart sign appears—as if having broken through the learning sign and emerged—having become a hundred times, a thousand times, more purified than that, like a mirror-disc taken out of its case, like a well-polished conch-bowl, like the moon-disc emerged from among the clouds, or like a heron in the mouth of a cloud. And indeed, it is neither possessed of color nor possessed of shape. For if it were such, it would be cognizable by eye-consciousness, gross, subject to comprehension, and struck by the three characteristics; but it is not like that. For it is merely a mode of appearance for one who has gained concentration, something born of perception.

58. උප්පන්නකාලතො ච පනස්ස පට්ඨාය නීවරණානි වික්ඛම්භිතානෙව හොන්ති, කිලෙසා සන්නිසින්නාව, උපචාරසමාධිනා චිත්තං සමාහිතමෙවාති.

58. Furthermore, from the time of its arising, the hindrances are indeed suppressed, the defilements are indeed settled, and the mind is indeed concentrated with access concentration.

දුවිධො [Pg.123] හි සමාධි උපචාරසමාධි ච අප්පනාසමාධි ච. ද්වීහාකාරෙහි චිත්තං සමාධියති උපචාරභූමියං වා පටිලාභභූමියං වා. තත්ථ උපචාරභූමියං නීවරණප්පහානෙන චිත්තං සමාහිතං හොති. පටිලාභභූමියං අඞ්ගපාතුභාවෙන.

Indeed, concentration is of two kinds: access concentration and absorption concentration. The mind is concentrated in two ways: either in the access stage or in the attainment stage. Therein, in the access stage, the mind is concentrated through the abandonment of the hindrances. In the attainment stage, it is through the manifestation of the factors.

ද්වින්නං පන සමාධීනං ඉදං නානාකාරණං, උපචාරෙ අඞ්ගානි න ථාමජාතානි හොන්ති, අඞ්ගානං අථාමජාතත්තා, යථා නාම දහරො කුමාරකො උක්ඛිපිත්වා ඨපියමානො පුනප්පුනං භූමියං පතති, එවමෙව උපචාරෙ උප්පන්නෙ චිත්තං කාලෙන නිමිත්තමාරම්මණං කරොති, කාලෙන භවඞ්ගමොතරති. අප්පනායං පන අඞ්ගානි ථාමජාතානි හොන්ති, තෙසං ථාමජාතත්තා, යථා නාම බලවා පුරිසො ආසනා වුට්ඨාය දිවසම්පි තිට්ඨෙය්‍ය, එවමෙව අප්පනාසමාධිම්හි උප්පන්නෙ චිත්තං සකිං භවඞ්ගවාරං ඡින්දිත්වා කෙවලම්පි රත්තිං කෙවලම්පි දිවසං තිට්ඨති, කුසලජවනපටිපාටිවසෙනෙව පවත්තතීති.

Now, this is the distinction between the two concentrations: in access concentration, the factors are not possessed of strength. Because the factors are not possessed of strength, just as a tender young boy, when lifted up and placed, repeatedly falls to the ground, even so, when access concentration has arisen, the mind at times takes the sign as its object and at times sinks into the life-continuum. But in absorption, the factors are possessed of strength; because they are possessed of strength, just as a strong man, having risen from his seat, could stand even for a whole day, even so, when absorption concentration has arisen, the mind, having cut off the turn of the life-continuum just once, remains for an entire night or an entire day, proceeding solely by the power of the sequence of wholesome impulsion.

තත්‍ර යදෙතං උපචාරසමාධිනා සද්ධිං පටිභාගනිමිත්තං උප්පන්නං, තස්ස උප්පාදනං නාම අතිදුක්කරං. තස්මා සචෙ තෙනෙව පල්ලඞ්කෙන තං නිමිත්තං වඩ්ඪෙත්වා අප්පනං අධිගන්තුං සක්කොති, සුන්දරං. නො චෙ සක්කොති, අථානෙන තං නිමිත්තං අප්පමත්තෙන චක්කවත්තිගබ්භො විය රක්ඛිතබ්බං. එවඤ්හි –

Therein, the causing of this counterpart sign to arise together with access concentration is extremely difficult to accomplish. Therefore, if one is able, with that very same cross-legged posture, to develop that sign and attain absorption, it is excellent. If one is not able, then that sign should be guarded by this yogi with diligence, like the embryo of a wheel-turning monarch. For thus—

නිමිත්තං රක්ඛතො ලද්ධ-පරිහානි න විජ්ජති;

ආරක්ඛම්හි අසන්තම්හි, ලද්ධං ලද්ධං විනස්සති.

For one who guards the sign, there is no decline of what has been gained; when there is no guarding, whatever is gained is lost.

සත්තසප්පායා

The Seven Suitable Things

59. තත්‍රායං රක්ඛණවිධි –

59. Therein, this is the method of guarding:

ආවාසො ගොචරො භස්සං, පුග්ගලො භොජනං උතු;

ඉරියාපථොති සත්තෙතෙ, අසප්පායෙ විවජ්ජයෙ.

Dwelling, alms-resort, speech, person, food, climate, and posture—these seven, being unsuitable, should be avoided.

සප්පායෙ සත්ත සෙවෙථ, එවඤ්හි පටිපජ්ජතො;

නචිරෙනෙව කාලෙන, හොති කස්සචි අප්පනා.

One should resort to the seven suitable things; for one who practices thus, in a short time indeed, absorption occurs for a certain one.

තත්‍රස්ස යස්මිං ආවාසෙ වසන්තස්ස අනුප්පන්නං වා නිමිත්තං නුප්පජ්ජති, උප්පන්නං වා විනස්සති, අනුපට්ඨිතා ච සති න උපට්ඨාති, අසමාහිතඤ්ච චිත්තං න සමාධියති, අයං අසප්පායො. යත්ථ නිමිත්තං උප්පජ්ජති චෙව ථාවරඤ්ච හොති[Pg.124], සති උපට්ඨාති, චිත්තං සමාධියති නාගපබ්බතවාසීපධානියතිස්සත්ථෙරස්ස විය, අයං සප්පායො. තස්මා යස්මිං විහාරෙ බහූ ආවාසා හොන්ති, තත්ථ එකමෙකස්මිං තීණි තීණි දිවසානි වසිත්වා යත්ථස්ස චිත්තං එකග්ගං හොති, තත්ථ වසිතබ්බං. ආවාසසප්පායතාය හි තම්බපණ්ණිදීපම්හි චූළනාගලෙණෙ වසන්තා තත්ථෙව කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා පඤ්චසතා භික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිංසු. සොතාපන්නාදීනං පන අඤ්ඤත්ථ අරියභූමිං පත්වා තත්ථ අරහත්තප්පත්තානඤ්ච ගණනා නත්ථි. එවමඤ්ඤෙසුපි චිත්තලපබ්බතවිහාරාදීසු.

Therein, for one residing in a dwelling where an unarisen sign does not arise, or an arisen sign vanishes, and unestablished mindfulness does not become established, and an unconcentrated mind does not become concentrated—this is unsuitable. Where a sign arises and is also stable, mindfulness is established, and the mind becomes concentrated—like for the Elder Padhāniyatissa, resident of Nāgapabbata—this is suitable. Therefore, in a monastery where there are many dwellings, one should reside for three days in each, and wherever one's mind becomes one-pointed, one should reside there. Indeed, due to the suitability of the dwelling, five hundred monks residing in the Cūḷanāga cave on the island of Tambapaṇṇī, having taken up their meditation subject right there, attained Arahantship. Furthermore, there is no counting of the stream-enterers and so on, and of those who, having attained the noble stage elsewhere, then attained Arahantship there. The same applies to other places like the Cittalapabbata Monastery and so on.

ගොචරගාමො පන යො සෙනාසනතො උත්තරෙන වා දක්ඛිණෙන වා නාතිදූරෙ දියඩ්ඪකොසබ්භන්තරෙ හොති සුලභසම්පන්නභික්ඛො, සො සප්පායො. විපරීතො අසප්පායො.

Furthermore, an alms-resort village that is not too far from the dwelling—within one and a half kosas to the north or to the south—and where alms-food is easily obtained and abundant, that is suitable. The opposite is unsuitable.

භස්සන්ති ද්වත්තිංසතිරච්ඡානකථාපරියාපන්නං අසප්පායං, තඤ්හිස්ස නිමිත්තන්තරධානාය සංවත්තති. දසකථාවත්ථුනිස්සිතං සප්පායං, තම්පි මත්තාය භාසිතබ්බං.

Speech that is included in the thirty-two kinds of worldly talk is unsuitable, for it leads to the disappearance of one's sign. Speech that is based on the ten topics of conversation is suitable, but that too should be spoken with measure.

පුග්ගලොපි අතිරච්ඡානකථිකො සීලාදිගුණසම්පන්නො, යං නිස්සාය අසමාහිතං වා චිත්තං සමාධියති, සමාහිතං වා චිත්තං ථිරතරං හොති, එවරූපො සප්පායො. කායදළ්හීබහුලො පන තිරච්ඡානකථිකො අසප්පායො. සො හි තං කද්දමොදකමිව අච්ඡං උදකං මලීනමෙව කරොති, තාදිසඤ්ච ආගම්ම කොටපබ්බතවාසීදහරස්සෙව සමාපත්තිපි නස්සති, පගෙව නිමිත්තං.

A person who does not engage in worldly talk and is endowed with virtues such as morality, by relying on whom an unconcentrated mind becomes concentrated, or a concentrated mind becomes more stable—such a person is suitable. But one who is devoted to strengthening the body and who speaks worldly talk is unsuitable. For he makes that yogi impure, just as muddy water makes clear water muddy. And by associating with such a person, even meditative attainment is lost, as in the case of the young monk, resident of Koṭapabbata—how much more so the sign.

භොජනං පන කස්සචි මධුරං, කස්සචි අම්බිලං සප්පායං හොති. උතුපි කස්සචි සීතො, කස්සචි උණ්හො සප්පායො හොති. තස්මා යං භොජනං වා උතුං වා සෙවන්තස්ස ඵාසු හොති, අසමාහිතං වා චිත්තං සමාධියති, සමාහිතං වා ථිරතරං හොති, තං භොජනං සො ච උතු සප්පායො. ඉතරං භොජනං ඉතරො ච උතු අසප්පායො.

Furthermore, as for food, for some sweet food is suitable, for some sour food is suitable. As for the season, for some a cold season is suitable, for some a hot season is suitable. Therefore, whatever food or season is comfortable for one who partakes of it, and by which an unconcentrated mind becomes concentrated, or a concentrated mind becomes more stable—that food and that season are suitable. Other food and other season are unsuitable.

ඉරියාපථෙසුපි කස්සචි චඞ්කමො සප්පායො හොති, කස්සචි සයනට්ඨානනිසජ්ජානං අඤ්ඤතරො. තස්මා තං ආවාසං විය තීණි දිවසානි උපපරික්ඛිත්වා යස්මිං ඉරියාපථෙ අසමාහිතං වා චිත්තං සමාධියති, සමාහිතං වා ථිරතරං හොති, සො සප්පායො. ඉතරො අසප්පායොති වෙදිතබ්බො.

Among the postures too, for some, walking is suitable; for some, one of the others—lying down, standing, or sitting—is suitable. Therefore, having tested it for three days like a dwelling, in whichever posture an unconcentrated mind becomes concentrated, or a concentrated mind becomes more stable, that posture is suitable. The other should be understood as unsuitable.

ඉති [Pg.125] ඉමං සත්තවිධං අසප්පායං වජ්ජෙත්වා සප්පායං සෙවිතබ්බං. එවං පටිපන්නස්ස හි නිමිත්තාසෙවනබහුලස්ස නචිරෙනෙව කාලෙන හොති කස්සචි අප්පනා.

Thus, having avoided these seven kinds of unsuitable things, one should resort to what is suitable. Indeed, for a certain practitioner who practices thus and frequently resorts to the sign, absorption arises in no long time.

දසවිධඅප්පනාකොසල්ලං

The Tenfold Skill in Absorption

60. යස්ස පන එවම්පි පටිපජ්ජතො න හොති, තෙන දසවිධං අප්පනාකොසල්ලං සම්පාදෙතබ්බං. තත්‍රායං නයො, දසාහාකාරෙහි අප්පනාකොසල්ලං ඉච්ඡිතබ්බං, වත්ථුවිසදකිරියතො, ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතො, නිමිත්තකුසලතො, යස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගහෙතබ්බං තස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගණ්හාති, යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බං තස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගණ්හාති, යස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසිතබ්බං තස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසෙති, යස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බං තස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති, අසමාහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනතො, සමාහිතපුග්ගලසෙවනතො, තදධිමුත්තතොති.

60. Furthermore, for one for whom absorption does not arise even when practicing thus, the tenfold skill in absorption should be accomplished. Herein is the method: skill in absorption should be sought in ten ways: by purification of the basis, by balancing the spiritual faculties, by skill in the sign, by uplifting the mind at the time it should be uplifted, by restraining the mind at the time it should be restrained, by gladdening the mind at the time it should be gladdened, by regarding the mind with equanimity at the time it should be so regarded, by avoiding unconcentrated persons, by associating with concentrated persons, and by being inclined towards that.

61. තත්ථ වත්ථුවිසදකිරියා නාම අජ්ඣත්තිකබාහිරානං වත්ථූනං විසදභාවකරණං. යදා හිස්ස කෙසනඛලොමානි දීඝානි හොන්ති, සරීරං වා සෙදමලග්ගහිතං, තදා අජ්ඣත්තිකවත්ථු අවිසදං හොති අපරිසුද්ධං. යදා පනස්ස චීවරං ජිණ්ණං කිලිට්ඨං දුග්ගන්ධං හොති, සෙනාසනං වා උක්ලාපං හොති, තදා බාහිරවත්ථු අවිසදං හොති අපරිසුද්ධං. අජ්ඣත්තිකබාහිරෙ ච වත්ථුම්හි අවිසදෙ උප්පන්නෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු ඤාණම්පි අපරිසුද්ධං හොති, අපරිසුද්ධානි දීපකපල්ලිකවට්ටිතෙලානි නිස්සාය උප්පන්නදීපසිඛාය ඔභාසො විය. අපරිසුද්ධෙන ඤාණෙන සඞ්ඛාරෙ සම්මසතො සඞ්ඛාරාපි අවිභූතා හොන්ති, කම්මට්ඨානමනුයුඤ්ජතො කම්මට්ඨානම්පි වුඩ්ඪිං විරුළ්හිං වෙපුල්ලං න ගච්ඡති. විසදෙ පන අජ්ඣත්තිකබාහිරෙ වත්ථුම්හි උප්පන්නෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු ඤාණම්පි විසදං හොති පරිසුද්ධං, පරිසුද්ධානි දීපකපල්ලිකවට්ටිතෙලානි නිස්සාය උප්පන්නදීපසිඛාය ඔභාසො විය. පරිසුද්ධෙන ච ඤාණෙන සඞ්ඛාරෙ සම්මසතො සඞ්ඛාරාපි විභූතා හොන්ති, කම්මට්ඨානමනුයුඤ්ජතො කම්මට්ඨානම්පි වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ගච්ඡති.

61. Herein, the act of purifying the basis is the making of the internal and external bases to be clear. For when one’s hair of the head, nails, and body hair are long, or the body is smeared with sweat and grime, then the internal basis is unclear and impure. But when one’s robe is worn out, stained, and foul-smelling, or the lodging is untidy, then the external basis is unclear and impure. And when the internal and external bases are unclear, the knowledge that arises in dependence on mind and mental factors is also impure, just as the light of a lamp flame that has arisen in dependence on an impure lamp-dish, wick, and oil is impure. For one contemplating formations with impure knowledge, the formations are also indistinct, and for one practicing a meditation subject, the meditation subject also does not attain growth, increase, or abundance. But when the internal and external bases are clear, the knowledge that arises in dependence on mind and mental factors is also clear and pure, just as the light of a lamp flame that has arisen in dependence on a pure lamp-dish, wick, and oil is pure. And for one contemplating formations with pure knowledge, the formations are also distinct, and for one practicing a meditation subject, the meditation subject also attains growth, increase, and abundance.

62. ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනං නාම සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං සමභාවකරණං. සචෙ හිස්ස සද්ධින්ද්‍රියං බලවං හොති ඉතරානි මන්දානි, තතො වීරියින්ද්‍රියං පග්ගහකිච්චං[Pg.126], සතින්ද්‍රියං උපට්ඨානකිච්චං, සමාධින්ද්‍රියං අවික්ඛෙපකිච්චං, පඤ්ඤින්ද්‍රියං දස්සනකිච්චං කාතුං න සක්කොති, තස්මා තං ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙන වා යථා වා මනසිකරොතො බලවං ජාතං, තථා අමනසිකාරෙන හාපෙතබ්බං. වක්කලිත්ථෙරවත්ථු චෙත්ථ නිදස්සනං. සචෙ පන වීරියින්ද්‍රියං බලවං හොති, අථ නෙව සද්ධින්ද්‍රියං අධිමොක්ඛකිච්චං කාතුං සක්කොති, න ඉතරානි ඉතරකිච්චභෙදං, තස්මා තං පස්සද්ධාදිභාවනාය හාපෙතබ්බං. තත්‍රාපි සොණත්ථෙරවත්ථු දස්සෙතබ්බං. එවං සෙසෙසුපි එකස්ස බලවභාවෙ සති ඉතරෙසං අත්තනො කිච්චෙසු අසමත්ථතා වෙදිතබ්බා. විසෙසතො පනෙත්ථ සද්ධාපඤ්ඤානං සමාධිවීරියානඤ්ච සමතං පසංසන්ති. බලවසද්ධො හි මන්දපඤ්ඤො මුද්ධප්පසන්නො හොති, අවත්ථුස්මිං පසීදති. බලවපඤ්ඤො මන්දසද්ධො කෙරාටිකපක්ඛං භජති, භෙසජ්ජසමුට්ඨිතො විය රොගො අතෙකිච්ඡො හොති. උභින්නං සමතාය වත්ථුස්මිංයෙව පසීදති. බලවසමාධිං පන මන්දවීරියං සමාධිස්ස කොසජ්ජපක්ඛත්තා කොසජ්ජං අභිභවති. බලවවීරියං මන්දසමාධිං වීරියස්ස උද්ධච්චපක්ඛත්තා උද්ධච්චං අභිභවති. සමාධි පන වීරියෙන සංයොජිතො කොසජ්ජෙ පතිතුං න ලභති. වීරියං සමාධිනා සංයොජිතං උද්ධච්චෙ පතිතුං න ලභති, තස්මා තදුභයං සමං කාතබ්බං. උභයසමතාය හි අප්පනා හොති. අපිච සමාධිකම්මිකස්ස බලවතීපි සද්ධා වට්ටති. එවං සද්දහන්තො ඔකප්පෙන්තො අප්පනං පාපුණිස්සති. සමාධිපඤ්ඤාසු පන සමාධිකම්මිකස්ස එකග්ගතා බලවතී වට්ටති. එවඤ්හි සො අප්පනං පාපුණාති. විපස්සනාකම්මිකස්ස පඤ්ඤා බලවතී වට්ටති. එවඤ්හි සො ලක්ඛණපටිවෙධං පාපුණාති. උභින්නං පන සමතායපි අප්පනා හොතියෙව. සති පන සබ්බත්ථ බලවතී වට්ටති. සති හි චිත්තං උද්ධච්චපක්ඛිකානං සද්ධාවීරියපඤ්ඤානං වසෙන උද්ධච්චපාතතො කොසජ්ජපක්ඛෙන ච සමාධිනා කොසජ්ජපාතතො රක්ඛති, තස්මා සා ලොණධූපනං විය සබ්බබ්‍යඤ්ජනෙසු, සබ්බකම්මිකඅමච්චො විය ච සබ්බරාජකිච්චෙසු සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බා. තෙනාහ – ‘‘සති ච පන සබ්බත්ථිකා වුත්තා භගවතා. කිං කාරණා? චිත්තඤ්හි සතිපටිසරණං, ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා ච සති, න විනා සතියා චිත්තස්ස පග්ගහනිග්ගහො හොතී’’ති.

62. Balancing the faculties means making the faculties of faith and so on equal in function. For if a yogi's faith faculty is strong and the others are weak, then the energy faculty cannot perform its function of exertion, the mindfulness faculty its function of establishing, the concentration faculty its function of non-distraction, and the wisdom faculty its function of seeing. Therefore, that faith faculty should be reduced by reviewing the true nature of things or by not attending to it in the way that it became strong. The story of Elder Vakkali is an example here. But if the energy faculty is strong, then the faith faculty cannot perform its function of conviction, nor can the others perform their respective functions. Therefore, it should be reduced by developing tranquility and so on. In that case, the story of Elder Soṇa should be cited. Similarly, when any one faculty is strong, it should be understood that the others are incapable of performing their own functions. Specifically, the equality of faith and wisdom, and of concentration and energy, is praised here. For one with strong faith and weak wisdom is foolishly credulous and places faith in an unworthy object. One with strong wisdom and weak faith tends towards craftiness; like a disease caused by a remedy, he becomes difficult to cure. With the equality of the two, one places faith only in a worthy object. One with strong concentration and weak energy is overcome by laziness, since concentration is on the side of laziness. One with strong energy and weak concentration is overcome by restlessness, since energy is on the side of restlessness. Concentration yoked with energy, however, cannot fall into laziness. Energy yoked with concentration cannot fall into restlessness. Therefore, the two pairs should be made equal. For with the equality of the two pairs, absorption is achieved. Moreover, for one devoted to concentration, even strong faith is fitting. Thus, believing and placing full confidence, one will attain absorption. In the case of concentration and wisdom, for one devoted to concentration, strong one-pointedness is fitting, for in this way one attains absorption. For one devoted to insight, strong wisdom is fitting, for in this way one attains the penetration of the characteristics. But with the equality of the two as well, absorption is certainly achieved. Mindfulness, however, should be strong everywhere. For mindfulness protects the mind from falling into restlessness by means of faith, energy, and wisdom, which are on the side of restlessness, and from falling into laziness by means of concentration, which is on the side of laziness. Therefore, it is to be desired everywhere, like the flavoring of salt in all sauces, and like an all-purpose minister in all the king's affairs. Hence it is said: 'Mindfulness is declared by the Blessed One to be universally applicable. For what reason? Because the mind has mindfulness as its recourse, and mindfulness has protection as its manifestation. Without mindfulness, there is no uplifting and restraining of the mind.'

63. නිමිත්තකොසල්ලං නාම පථවීකසිණාදිකස්ස චිත්තෙකග්ගතානිමිත්තස්ස අකතස්ස කරණකොසල්ලං, කතස්ස ච භාවනාකොසල්ලං, භාවනාය ලද්ධස්ස රක්ඛණකොසල්ලඤ්ච, තං ඉධ අධිප්පෙතං.

63. Skill in the sign is skill in producing the sign that is the cause for one-pointedness of mind, such as the earth kasiṇa, when it has not yet been produced; skill in developing it when it has been produced; and skill in protecting it when it has been attained through development. It is this skill in protecting that is intended here.

64. කථඤ්ච [Pg.127] යස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගහෙතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගණ්හාති? යදාස්ස අතිසිථිලවීරියතාදීහි ලීනං චිත්තං හොති, තදා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො තයො අභාවෙත්වා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො භාවෙති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

64. And how does one uplift the mind when it should be uplifted? When one’s mind is sluggish due to excessive laxity of energy and so on, then, without developing the three enlightenment factors beginning with tranquility, one develops the enlightenment factors beginning with investigation of states. For this has been said by the Blessed One:

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ අල්ලානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍ය, අල්ලානි ච ගොමයානි පක්ඛිපෙය්‍ය, අල්ලානි ච කට්ඨානි පක්ඛිපෙය්‍ය, උදකවාතඤ්ච දදෙය්‍ය, පංසුකෙන ච ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො, භික්ඛවෙ, පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුන්ති? නො හෙතං, භන්තෙ. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යස්මිං සමයෙ ලීනං චිත්තං හොති, අකාලො තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, අකාලො සමාධි…පෙ… අකාලො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? ලීනං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තං එතෙහි ධම්මෙහි දුසමුට්ඨාපයං හොති. යස්මිං ච ඛො, භික්ඛවෙ, ලීනං චිත්තං හොති, කාලො තස්මිං සමයෙ ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? ලීනං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තං එතෙහි ධම්මෙහි සුසමුට්ඨාපයං හොති. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ සුක්ඛානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍ය, සුක්ඛානි ච ගොමයානි පක්ඛිපෙය්‍ය, සුක්ඛානි ච කට්ඨානි පක්ඛිපෙය්‍ය, මුඛවාතඤ්ච දදෙය්‍ය, න ච පංසුකෙන ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො, භික්ඛවෙ, පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුන්ති? එවං භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.234).

“Suppose, bhikkhus, a man wanted to kindle a small fire. If he were to throw wet grass on it, wet cow-dung, and wet sticks, apply a wind mixed with water, and scatter dust on it, would that man be able to kindle a small fire?” “Certainly not, venerable sir.” “So too, bhikkhus, when the mind is sluggish, it is not the time to develop the tranquility enlightenment factor, not the time to develop the concentration enlightenment factor… not the time to develop the equanimity enlightenment factor. Why is that? Because a sluggish mind is hard to rouse with those factors. But when the mind is sluggish, it is the time to develop the investigation of phenomena enlightenment factor, the time to develop the energy enlightenment factor, the time to develop the rapture enlightenment factor. Why is that? Because a sluggish mind is easy to rouse with those factors. Suppose, bhikkhus, a man wanted to kindle a small fire. If he were to throw dry grass on it, dry cow-dung, and dry sticks, blow on it with his mouth, and not scatter dust on it, would that man be able to kindle a small fire?” “Yes, venerable sir.”

එත්ථ ච යථාසකමාහාරවසෙන ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං භාවනා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං –

Here, the development of the investigation of phenomena enlightenment factor and the others should be understood according to their respective foods. For this has been said:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, කුසලාකුසලා ධම්මා සාවජ්ජානවජ්ජා ධම්මා හීනප්පණීතා ධම්මා කණ්හසුක්කසප්පටිභාගා ධම්මා. තත්ථ යොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස [Pg.128] භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232).

“Bhikkhus, there are wholesome and unwholesome phenomena, blameworthy and blameless phenomena, inferior and superior phenomena, dark and bright phenomena with their counterparts. Therein, the frequent practice of wise attention is the nutriment for the arising of the unarisen enlightenment factor of investigation of phenomena, and for the increase, expansion, development, and fulfillment of the arisen enlightenment factor of investigation of phenomena.”

තථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, ආරම්භධාතු නික්කමධාතු පරක්කමධාතු. තත්ථ යොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232).

Similarly: “Bhikkhus, there is the element of initiative, the element of exertion, and the element of striving. Therein, the frequent practice of wise attention is the nutriment for the arising of the unarisen enlightenment factor of energy, and for the increase, expansion, development, and fulfillment of the arisen enlightenment factor of energy.”

තථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානියා ධම්මා. තත්ථ යොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232).

Similarly: “Bhikkhus, there are phenomena that are a basis for the enlightenment factor of rapture. Therein, the frequent practice of wise attention is the nutriment for the arising of the unarisen enlightenment factor of rapture, and for the increase, expansion, development, and fulfillment of the arisen enlightenment factor of rapture.”

තත්ථ සභාවසාමඤ්ඤලක්ඛණපටිවෙධවසෙන පවත්තමනසිකාරො කුසලාදීසු යොනිසො මනසිකාරො නාම. ආරම්භධාතුආදීනං උප්පාදනවසෙන පවත්තමනසිකාරො ආරම්භධාතුආදීසු යොනිසො මනසිකාරො නාම. තත්ථ ආරම්භධාතූති පඨමවීරියං වුච්චති. නික්කමධාතූති කොසජ්ජතො නික්ඛන්තත්තා තතො බලවතරං. පරක්කමධාතූති පරං පරං ඨානං අක්කමනතො තතොපි බලවතරං. පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානියා ධම්මාති පන පීතියා එව එතං නාමං. තස්සාපි උප්පාදකමනසිකාරොව යොනිසො මනසිකාරො නාම.

Therein, attention that occurs by means of penetrating the intrinsic and general characteristics is called 'wise attention' in regard to wholesome states, etc. Attention that occurs by means of producing the element of initiative, etc., is called 'wise attention' in regard to the element of initiative, etc. Therein, 'the element of initiative' is called initial effort. 'The element of exertion' is stronger than that because of having departed from laziness. 'The element of striving' is even stronger than that because of advancing to stage after stage. But 'phenomena that are a basis for the enlightenment factor of rapture' is just a name for preceding rapture itself. The attention that produces it is also called 'wise attention'.

අපිච සත්ත ධම්මා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති පරිපුච්ඡකතා, වත්ථුවිසදකිරියා, ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා, දුප්පඤ්ඤපුග්ගලපරිවජ්ජනා, පඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනා, ගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණා, තදධිමුත්තතාති.

Furthermore, seven things conduce to the arising of the enlightenment factor of investigation of phenomena: being inquisitive; clarifying the basis; bringing the faculties to equipoise; avoiding persons of dull wisdom; associating with persons of wisdom; reflecting on the domain of profound knowledge; and inclination to that.

එකාදසධම්මා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති අපායාදිභයපච්චවෙක්ඛණතා, වීරියායත්තලොකියලොකුත්තරවිසෙසාධිගමානිසංසදස්සිතා, ‘‘බුද්ධපච්චෙකබුද්ධමහාසාවකෙහි ගතමග්ගො මයා ගන්තබ්බො, සො ච න සක්කා කුසීතෙන ගන්තු’’න්ති එවං ගමනවීථිපච්චවෙක්ඛණතා, දායකානං මහප්ඵලභාවකරණෙන පිණ්ඩාපචායනතා, ‘‘වීරියාරම්භස්ස වණ්ණවාදී මෙ සත්ථා, සො ච අනතික්කමනීයසාසනො අම්හාකඤ්ච බහූපකාරො පටිපත්තියා ච පූජියමානො පූජිතො හොති න ඉතරථා’’ති එවං සත්ථු [Pg.129] මහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, ‘‘සද්ධම්මසඞ්ඛාතං මෙ මහාදායජ්ජං ගහෙතබ්බං, තඤ්ච න සක්කා කුසීතෙන ගහෙතු’’න්ති එවං දායජ්ජමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, ආලොකසඤ්ඤාමනසිකාරඉරියාපථපරිවත්තනඅබ්භොකාසසෙවනාදීහි ථිනමිද්ධවිනොදනතා, කුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, ආරද්ධවීරියපුග්ගලසෙවනතා, සම්මප්පධානපච්චවෙක්ඛණතා, තදධිමුත්තතාති.

Eleven things conduce to the arising of the enlightenment factor of energy: reflecting on the dangers beginning with the lower realms; seeing the benefits of attaining worldly and supramundane distinctions through energy; reflecting on the course of practice thus: “The path trodden by the Buddhas, Paccekabuddhas, and great disciples must be trodden by me, and it cannot be trodden by a lazy person”; honoring the alms-food by making it of great fruit for the donors; reflecting on the greatness of the Teacher thus: “My Teacher praises the undertaking of energy, his teaching is not to be transgressed, and he is greatly helpful to us; and being honored by practice, he is honored, not otherwise”; reflecting on the greatness of the inheritance thus: “I must receive the great inheritance known as the true Dhamma, and it cannot be received by a lazy person”; dispelling sloth and torpor by means of attending to the perception of light, changing postures, frequenting open spaces, and so on; avoiding lazy persons; associating with energetic persons; reflecting on the right exertions; and inclination to that.

එකාදසධම්මා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති බුද්ධානුස්සති, ධම්ම… සඞ්ඝ… සීල… චාග… දෙවතානුස්සති, උපසමානුස්සති, ලූඛපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සිනිද්ධපුග්ගලසෙවනතා, පසාදනියසුත්තන්තපච්චවෙක්ඛණතා, තදධිමුත්තතාති. ඉති ඉමෙහි ආකාරෙහි එතෙ ධම්මෙ උප්පාදෙන්තො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො භාවෙති නාම. එවං යස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගහෙතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගණ්හාති.

Eleven things conduce to the arising of the enlightenment factor of rapture: recollection of the Buddha, recollection of the Dhamma, recollection of the Sangha, recollection of virtue, recollection of generosity, recollection of deities, recollection of peace, avoiding coarse persons, associating with gentle persons, reflecting on inspiring discourses, and inclination to that. Thus, by these means, by giving rise to these states, one is said to develop the enlightenment factors beginning with investigation of phenomena. In this way, at a time when the mind should be roused, one rouses the mind.

65. කථං යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගණ්හාති? යදාස්ස අච්චාරද්ධවීරියතාදීහි උද්ධතං චිත්තං හොති, තදා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො තයො අභාවෙත්වා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො භාවෙති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

65. How does one restrain the mind when it should be restrained? When one's mind is agitated due to excessively exerted energy and so on, then, not having developed the three enlightenment factors beginning with investigation-of-dhammas, one develops the three enlightenment factors beginning with tranquility. For this was said by the Blessed One:

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ සුක්ඛානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍ය…පෙ… න ච පංසුකෙන ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො, භික්ඛවෙ, පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුන්ති? නො හෙතං, භන්තෙ. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යස්මිං සමයෙ උද්ධතං චිත්තං හොති, අකාලො තස්මිං සමයෙ ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, අකාලො වීරිය…පෙ… අකාලො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? උද්ධතං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තං එතෙහි ධම්මෙහි දුවූපසමයං හොති. යස්මිං ච ඛො, භික්ඛවෙ, සමයෙ උද්ධතං චිත්තං හොති, කාලො තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? උද්ධතං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තං එතෙහි ධම්මෙහි සුවූපසමයං හොති. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ අල්ලානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍ය…පෙ… පංසුකෙන [Pg.130] ච ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො, භික්ඛවෙ, පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුන්ති? එවං, භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.234).

“Suppose, monks, a person wanted to extinguish a great mass of fire. If he were to throw dry grass into it… and not sprinkle it with dust, would that person, monks, be able to extinguish that great mass of fire?” “Certainly not, venerable sir.” “So too, monks, when the mind is agitated, that is not the time for developing the enlightenment factor of investigation-of-dhammas, not the time for energy… not the time for developing the enlightenment factor of rapture. For what reason? An agitated mind, monks, is difficult to calm with these states. And when, monks, the mind is agitated, that is the time for developing the enlightenment factor of tranquility, the time for developing the enlightenment factor of concentration, the time for developing the enlightenment factor of equanimity. For what reason? An agitated mind, monks, is easily calmed with these states. Suppose, monks, a person wanted to extinguish a great mass of fire. If he were to throw wet grass into it… and sprinkle it with dust, would that person, monks, be able to extinguish that great mass of fire?” “Yes, venerable sir.”

එත්ථාපි යථාසකං ආහාරවසෙන පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං භාවනා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

Here too, the development of the enlightenment factors beginning with tranquility should be understood by way of their respective nutriment. For this was said by the Blessed One:

‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, කායපස්සද්ධි චිත්තපස්සද්ධි. තත්ථ යොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232).

“There is, monks, bodily tranquility and mental tranquility. Frequent wise attention to that is the nutriment for the arising of the unarisen enlightenment factor of tranquility, and for the increase, growth, development, and fulfillment of the arisen enlightenment factor of tranquility.”

තථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, සමථනිමිත්තං අබ්‍යග්ගනිමිත්තං. තත්ථ යොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232).

Similarly: “There is, monks, the sign of serenity and the sign of non-agitation. Frequent wise attention to that is the nutriment for the arising of the unarisen enlightenment factor of concentration, and for the increase, growth, development, and fulfillment of the arisen enlightenment factor of concentration.”

තථා ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානියා ධම්මා. තත්ථ යොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය උප්පන්නස්ස වා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත්තතී’’ති (සං. නි. 5.232).

Similarly: “There are, monks, things that are a foundation for the enlightenment factor of equanimity. Frequent wise attention to that is the nutriment for the arising of the unarisen enlightenment factor of equanimity, and for the increase, growth, development, and fulfillment of the arisen enlightenment factor of equanimity.”

තත්ථ යථාස්ස පස්සද්ධිආදයො උප්පන්නපුබ්බා, තං ආකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා තෙසං උප්පාදනවසෙන පවත්තමනසිකාරොව තීසුපි පදෙසු යොනිසො මනසිකාරො නාම. සමථනිමිත්තන්ති ච සමථස්සෙවෙතමධිවචනං. අවික්ඛෙපට්ඨෙන ච තස්සෙව අබ්‍යග්ගනිමිත්තන්ති.

Here, according to how tranquility and the others have previously arisen, observing that manner, the very attention that proceeds for the sake of their arising is called ‘wise attention’ in all three instances. And ‘the sign of serenity’ is a designation for serenity itself. And ‘the sign of non-agitation’ is a designation for that very thing in the sense of non-distraction.

අපිච සත්ත ධම්මා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති පණීතභොජනසෙවනතා, උතුසුඛසෙවනතා, ඉරියාපථසුඛසෙවනතා, මජ්ඣත්තපයොගතා, සාරද්ධකායපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, පස්සද්ධකායපුග්ගලසෙවනතා, තදධිමුත්තතාති.

Furthermore, seven things conduce to the arising of the enlightenment factor of tranquility: partaking of fine food, partaking of pleasant weather, partaking of a comfortable posture, maintaining a balanced effort, avoiding persons with agitated bodies, associating with persons with tranquil bodies, and being inclined towards that.

එකාදස [Pg.131] ධම්මා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති වත්ථුවිසදතා, නිමිත්තකුසලතා, ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතා, සමයෙ චිත්තස්ස නිග්ගහණතා, සමයෙ චිත්තස්ස පග්ගහණතා, නිරස්සාදස්ස චිත්තස්ස සද්ධාසංවෙගවසෙන සම්පහංසනතා, සම්මාපවත්තස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛනතා, අසමාහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සමාහිතපුග්ගලසෙවනතා, ඣානවිමොක්ඛපච්චවෙක්ඛණතා, තදධිමුත්තතාති.

Eleven things conduce to the arising of the enlightenment factor of concentration: clarity of the object, skill in the meditative sign, bringing the faculties to equipoise, restraining the mind when appropriate, arousing the mind when appropriate, gladdening a dispirited mind by means of faith and a sense of urgency, looking on with equanimity at a mind that is proceeding well, avoiding a person who is unconcentrated, associating with a person who is concentrated, reviewing the jhānas and liberations, and inclination towards that.

පඤ්ච ධම්මා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති සත්තමජ්ඣත්තතා, සඞ්ඛාරමජ්ඣත්තතා, සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සත්තසඞ්ඛාරමජ්ඣත්තපුග්ගලසෙවනතා, තදධිමුත්තතාති. ඉති ඉමෙහාකාරෙහි එතෙ ධම්මෙ උප්පාදෙන්තො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො භාවෙති නාම. එවං යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බං තස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගණ්හාති.

Five things conduce to the arising of the enlightenment factor of equanimity: impartiality towards beings, impartiality towards formations, avoiding a person who is attached to beings and formations, associating with a person who is impartial towards beings and formations, and inclination towards that. Thus, in these ways, by causing these states to arise, one is said to develop the enlightenment factors beginning with tranquility. Thus, at a time when the mind should be restrained, one restrains the mind.

66. කථං යස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසෙති? යදාස්ස පඤ්ඤාපයොගමන්දතාය වා උපසමසුඛානධිගමෙන වා නිරස්සාදං චිත්තං හොති, තදා නං අට්ඨසංවෙගවත්ථුපච්චවෙක්ඛණෙන සංවෙජෙති. අට්ඨ සංවෙගවත්ථූනි නාම ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි චත්තාරි, අපායදුක්ඛං පඤ්චමං, අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛන්ති. බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණානුස්සරණෙන චස්ස පසාදං ජනෙති. එවං යස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසෙති.

66. How does one gladden the mind at a time when it should be gladdened? When that yogi's mind is dispirited due to weakness in the application of wisdom or through not attaining the bliss of tranquility, one should arouse a sense of urgency in it by reviewing the eight bases for spiritual urgency. The eight bases for spiritual urgency are: birth, aging, sickness, and death (these four); the suffering of the plane of misery as the fifth; suffering in the past rooted in the round of existence; suffering in the future rooted in the round of existence; and suffering in the present rooted in the search for food. And one generates confidence in that mind by recollecting the qualities of the Buddha, Dhamma, and Sangha. Thus, at a time when the mind should be gladdened, one gladdens the mind.

කථං යස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති? යදාස්ස එවං පටිපජ්ජතො අලීනං අනුද්ධතං අනිරස්සාදං ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං සමථවීථිපටිපන්නං චිත්තං හොති, තදාස්ස පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු න බ්‍යාපාරං ආපජ්ජති, සාරථි විය සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු. එවං යස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති.

How, at the time when the mind should be regarded with equanimity, does one regard it with equanimity? When, for one practicing thus, the mind is not sluggish, not agitated, not without savor, is proceeding evenly regarding the object, and has entered upon the path of tranquility, then one does not engage in uplifting, suppressing, or gladdening it—like a charioteer with horses that are proceeding evenly. Thus, at the time when the mind should be regarded with equanimity, one regards it with equanimity.

අසමාහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා නාම නෙක්ඛම්මපටිපදං අනාරුළ්හපුබ්බානං අනෙකකිච්චපසුතානං වික්ඛිත්තහදයානං පුග්ගලානං ආරකා පරිච්චාගො.

Avoiding unconcentrated persons means the abandoning from afar of those individuals who have not previously ascended the path of renunciation, are engaged in many activities, and have scattered minds.

සමාහිතපුග්ගලසෙවනතා නාම නෙක්ඛම්මපටිපදං පටිපන්නානං සමාධිලාභීනං පුග්ගලානං කාලෙන කාලං උපසඞ්කමනං.

Associating with concentrated persons means approaching from time to time those individuals who have entered upon the path of renunciation and have gained concentration.

තදධිමුත්තතා [Pg.132] නාම සමාධිඅධිමුත්තතා සමාධිගරුසමාධිනින්නසමාධිපොණසමාධිපබ්භාරතාති අත්ථො.

Inclination towards that means inclination towards concentration; that is, regarding concentration as important, inclining towards concentration, sloping towards concentration, and being disposed towards concentration—such is the meaning.

එවමෙතං දසවිධං අප්පනාකොසල්ලං සම්පාදෙතබ්බං.

Thus, this tenfold skill in absorption should be accomplished.

67.

67.

එවඤ්හි සම්පාදයතො, අප්පනාකොසල්ලං ඉමං;

පටිලද්ධෙ නිමිත්තස්මිං, අප්පනා සම්පවත්තති.

For one who thus accomplishes this skill in absorption, when the counterpart sign is gained, absorption proceeds.

එවඤ්හි පටිපන්නස්ස, සචෙ සා නප්පවත්තති;

තථාපි න ජහෙ යොගං, වායමෙථෙව පණ්ඩිතො.

If, for one who practices thus, that absorption does not proceed, still the wise one should not abandon the effort, but should indeed continue to strive.

හිත්වා හි සම්මාවායාමං, විසෙසං නාම මාණවො;

අධිගච්ඡෙ පරිත්තම්පි, ඨානමෙතං න විජ්ජති.

For, having abandoned right effort, that a person might attain even a slight distinction—such a case does not exist.

චිත්තප්පවත්තිආකාරං, තස්මා සල්ලක්ඛයං බුධො;

සමතං වීරියස්සෙව, යොජයෙථ පුනප්පුනං.

Therefore, the wise one, discerning the mode of the mind's proceeding, should again and again apply balance to their energy.

ඊසකම්පි ලයං යන්තං, පග්ගණ්හෙථෙව මානසං;

අච්චාරද්ධං නිසෙධෙත්වා, සමමෙව පවත්තයෙ.

One should indeed uplift the mind when it tends even slightly towards sluggishness; having restrained the over-exerted mind, one should make it proceed evenly.

රෙණුම්හි උප්පලදලෙ, සුත්තෙ නාවාය නාළියා;

යථා මධුකරාදීනං, පවත්ති සම්මවණ්ණිතා.

As the proceeding of bees and the like on pollen, on a lotus petal, on a spider's thread, in a boat, or in an oil-tube is well-described;

ලීනඋද්ධතභාවෙහි, මොචයිත්වාන සබ්බසො;

එවං නිමිත්තාභිමුඛං, මානසං පටිපාදයෙති.

Thus, having completely freed the mind from the states of sluggishness and agitation, one should direct it towards the counterpart sign.

නිමිත්තාභිමුඛපටිපාදනං

Directing Towards the Sign

68. තත්‍රායමත්ථදීපනා – යථා හි අඡෙකො මධුකරො අසුකස්මිං රුක්ඛෙ පුප්ඵං පුප්ඵිතන්ති ඤත්වා තික්ඛෙන වෙගෙන පක්ඛන්දො තං අතික්කමිත්වා පටිනිවත්තෙන්තො ඛීණෙ රෙණුම්හි සම්පාපුණාති. අපරො අඡෙකො මන්දෙන ජවෙන පක්ඛන්දො ඛීණෙයෙව සම්පාපුණාති. ඡෙකො පන සමෙන ජවෙන පක්ඛන්දො සුඛෙන පුප්ඵරාසිං සම්පත්වා යාවදිච්ඡකං රෙණුං ආදාය මධුං සම්පාදෙත්වා මධුරසමනුභවති.

68. Here is the explanation of the meaning: Just as an unskilled bee, knowing that flowers have bloomed on a certain tree, flies forth with sharp speed, overshoots it, and turning back, arrives when the pollen is exhausted. Another unskilled one, flying forth with sluggish speed, arrives only when it is exhausted. But a skilled one, flying forth with even speed, easily reaches the mass of flowers, takes as much pollen as it desires, prepares honey, and experiences the taste of honey.

යථා [Pg.133] ච සල්ලකත්තඅන්තෙවාසිකෙසු උදකථාලගතෙ උප්පලපත්තෙ සත්ථකම්මං සික්ඛන්තෙසු එකො අඡෙකො වෙගෙන සත්ථං පාතෙන්තො උප්පලපත්තං ද්විධා වා ඡින්දති, උදකෙ වා පවෙසෙති. අපරො අඡෙකො ඡිජ්ජනපවෙසනභයා සත්ථකෙන ඵුසිතුම්පි න විසහති. ඡෙකො පන සමෙන පයොගෙන තත්ථ සත්ථපහාරං දස්සෙත්වා පරියොදාතසිප්පො හුත්වා තථාරූපෙසු ඨානෙසු කම්මං කත්වා ලාභං ලභති.

And just as when the apprentices of a surgeon are practicing their knife-work on a lotus leaf placed in a water vessel, one unskilled apprentice, striking swiftly with the knife, either cuts the lotus leaf in two or makes it sink into the water. Another unskilled apprentice, fearing it might be cut or sink, does not even dare to touch it with the knife. But a skilled apprentice, demonstrating the knife-strike there with even application, and having become perfected in skill, performs the work in such places and obtains a profit.

යථා ච යො චතුබ්‍යාමප්පමාණං මක්කටසුත්තමාහරති, සො චත්තාරි සහස්සානි ලභතීති රඤ්ඤා වුත්තෙ එකො අඡෙකපුරිසො වෙගෙන මක්කටසුත්තමාකඩ්ඪන්තො තහිං තහිං ඡින්දතියෙව. අපරො අඡෙකො ඡෙදනභයා හත්ථෙන ඵුසිතුම්පි න විසහති. ඡෙකො පන කොටිතො පට්ඨාය සමෙන පයොගෙන දණ්ඩකෙ වෙධෙත්වා ආහරිත්වා ලාභං ලභති.

And just as when the king declared, “Whoever brings a spider's thread four fathoms in measure receives four thousand,” one unskilled man, hastily pulling the spider's thread, breaks it here and there. Another unskilled man, fearing it might break, does not even dare to touch it with his hand. But a skilled man, starting from the end, with even application, winds it onto a stick and brings it, thus obtaining the reward.

යථා ච අඡෙකො නියාමකො බලවවාතෙ ලඞ්කාරං පූරෙන්තො නාවං විදෙසං පක්ඛන්දාපෙති. අපරො අඡෙකො මන්දවාතෙ ලඞ්කාරං ඔරොපෙන්තො නාවං තත්ථෙව ඨපෙති. ඡෙකො පන මන්දවාතෙ ලඞ්කාරං පූරෙත්වා බලවවාතෙ අඩ්ඪලඞ්කාරං කත්වා සොත්ථිනා ඉච්ඡිතට්ඨානං පාපුණාති.

And just as an unskilled pilot, when the wind is strong, fills the sail and makes the ship rush to a foreign land. Another unskilled pilot, when the wind is weak, lowers the sail and keeps the ship right there. But the skilled pilot, when the wind is weak, fills the sail, and when the wind is strong, makes it half-sail, and reaches the desired place safely.

යථා ච යො තෙලෙන අඡඩ්ඩෙන්තො නාළිං පූරෙති, සො ලාභං ලභතීති ආචරියෙන අන්තෙවාසිකානං වුත්තෙ එකො අඡෙකො ලාභලුද්ධො වෙගෙන පූරෙන්තො තෙලං ඡඩ්ඩෙති. අපරො අඡෙකො තෙලඡඩ්ඩනභයා ආසිඤ්චිතුම්පි න විසහති. ඡෙකො පන සමෙන පයොගෙන පූරෙත්වා ලාභං ලභති.

Furthermore, just as when a teacher said to his disciples, 'Whoever fills a tube with a fine opening with oil without spilling it obtains a reward,' one unskilled disciple, greedy for the reward, while filling it with speed, spills the oil. Another unskilled one, from fear of spilling the oil, does not even dare to pour it. The skilled one, however, having filled it with even application, obtains the reward.

එවමෙව එකො භික්ඛු උප්පන්නෙ නිමිත්තෙ සීඝමෙව අප්පනං පාපුණිස්සාමීති ගාළ්හං වීරියං කරොති, තස්ස චිත්තං අච්චාරද්ධවීරියත්තා උද්ධච්චෙ පතති, සො න සක්කොති අප්පනං පාපුණිතුං. එකො අච්චාරද්ධවීරියතාය දොසං දිස්වා කිං දානිමෙ අප්පනායාති වීරියං හාපෙති, තස්ස චිත්තං අතිලීනවීරියත්තා කොසජ්ජෙ පතති, සොපි න සක්කොති අප්පනං පාපුණිතුං. යො පන ඊසකම්පි ලීනං ලීනභාවතො උද්ධතං උද්ධච්චතො මොචෙත්වා සමෙන පයොගෙන [Pg.134] නිමිත්තාභිමුඛං පවත්තෙති, සො අප්පනං පාපුණාති, තාදිසෙන භවිතබ්බං. ඉමමත්ථං සන්ධාය එතං වුත්තං –

Just so, when the counterpart sign has arisen for a certain bhikkhu, he makes strong effort, thinking, 'I will quickly reach absorption!' His mind, due to excessively exerted effort, falls into agitation, and he is not able to reach absorption. Another, seeing the fault in excessively exerted effort, relaxes his effort, thinking, 'What now is the use of absorption for me?' His mind, due to overly slack effort, falls into laziness, and he too is not able to reach absorption. But whichever bhikkhu, having freed a mind that is even slightly slack from its state of slackness and an agitated mind from its state of agitation, makes it proceed towards the counterpart sign with even application, he reaches absorption. One should be like such a one. With reference to this meaning, this was said:

රෙණුම්හි උප්පලදලෙ, සුත්තෙ නාවාය නාළියා;

යථා මධුකරාදීනං, පවත්ති සම්මවණ්ණිතා.

On pollen, on a lotus petal, on a thread, in a boat, in a tube; just as the proceeding of bees and the like is well described,

ලීනඋද්ධතභාවෙහි, මොචයිත්වාන සබ්බසො;

එවං නිමිත්තාභිමුඛං, මානසං පටිපාදයෙති.

Having freed it completely from the states of slackness and agitation, thus one should direct the mind towards the counterpart sign.

පඨමජ්ඣානකථා

The Discourse on the First Jhāna

69. ඉති එවං නිමිත්තාභිමුඛං මානසං පටිපාදයතො පනස්ස ඉදානි අප්පනා ඉජ්ඣිස්සතීති භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා පථවී පථවීති අනුයොගවසෙන උපට්ඨිතං තදෙව පථවීකසිණං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනමුප්පජ්ජති. තතො තස්මිංයෙවාරම්මණෙ චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති. තෙසු අවසානෙ එකං රූපාවචරං, සෙසානි කාමාවචරානි. පකතිචිත්තෙහි බලවතරවිතක්කවිචාරපීතිසුඛචිත්තෙකග්ගතානි යානි අප්පනාය පරිකම්මත්තා පරිකම්මානීතිපි, යථා ගාමාදීනං ආසන්නපදෙසො ගාමූපචාරො නගරූපචාරොති වුච්චති, එවං අප්පනාය ආසන්නත්තා සමීපචාරත්තා වා උපචාරානීතිපි, ඉතො පුබ්බෙ පරිකම්මානං, උපරි අප්පනාය ච අනුලොමතො අනුලොමානීතිපි වුච්චන්ති. යඤ්චෙත්ථ සබ්බන්තිමං, තං පරිත්තගොත්තාභිභවනතො, මහග්ගතගොත්තභාවනතො ච ගොත්‍රභූතිපි වුච්චති. අගහිතග්ගහණෙන පනෙත්ථ පඨමං පරිකම්මං, දුතියං උපචාරං, තතියං අනුලොමං, චතුත්ථං ගොත්‍රභු. පඨමං වා උපචාරං, දුතියං අනුලොමං, තතියං ගොත්‍රභු, චතුත්ථං පඤ්චමං වා අප්පනාචිත්තං. චතුත්ථමෙව හි පඤ්චමං වා අප්පෙති, තඤ්ච ඛො ඛිප්පාභිඤ්ඤදන්ධාභිඤ්ඤවසෙන. තතො පරං ජවනං පතති. භවඞ්ගස්ස වාරො හොති.

69. Furthermore, for this yogi who directs his meditation mind towards the counterpart sign, when the thought arises, 'Now absorption will be accomplished,' the mind-door adverting consciousness arises. It does so after cutting off the life-continuum and taking as its object that very earth-kasiṇa which has appeared through the application, 'earth, earth.' After that, on that very object, four or five impulsions run. Among these, the one at the end is a fine-material sphere consciousness, while the remaining are sense-sphere consciousnesses. These sense-sphere impulsions, possessing stronger initial application, sustained application, rapture, happiness, and one-pointedness than ordinary consciousnesses, are also called 'preparatory' (parikamma) because they are a preparation for absorption. And just as the area near a village is called the 'village-approach' (gāmūpacāra) or 'town-approach' (nagarūpacāra), so too, because of their nearness to absorption or because they move in its vicinity, they are also called 'access' (upacāra). And because they conform to the preceding preparatory states and the subsequent absorption, they are also called 'conformity' (anuloma). And that which is the very last among these is also called 'change-of-lineage' (gotrabhū) because it overcomes the lineage of the limited and develops the lineage of the exalted. Herein, by grasping what has not been grasped, the first is preparatory, the second is access, the third is conformity, and the fourth is change-of-lineage. Alternatively, the first is access, the second is conformity, the third is change-of-lineage, and the fourth or fifth is the absorption consciousness. For indeed, it is the fourth or the fifth that attains absorption, and that is in accordance with whether one has quick or slow direct knowledge. After that, the impulsion lapses, and it becomes the turn of the life-continuum.

ආභිධම්මිකගොදත්තත්ථෙරො පන ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ධම්මානං ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.12) ඉමං සුත්තං වත්වා ආසෙවනපච්චයෙන පච්ඡිමො පච්ඡිමො ධම්මො බලවා හොති, තස්මා ඡට්ඨෙපි සත්තමෙපි අප්පනා හොතීති ආහ, තං අට්ඨකථාසු ‘‘අත්තනො මතිමත්තං ථෙරස්සෙත’’න්ති වත්වා පටික්ඛිත්තං. චතුත්ථපඤ්චමෙසුයෙව පන අප්පනා හොති. පරතො ජවනං පතිතං නාම හොති, භවඞ්ගස්ස ආසන්නත්තාති වුත්තං[Pg.135]. තමෙව විචාරෙත්වා වුත්තත්තා න සක්කා පටික්ඛිපිතුං. යථා හි පුරිසො ඡින්නපපාතාභිමුඛො ධාවන්තො ඨාතුකාමොපි පරියන්තෙ පාදං කත්වා ඨාතුං න සක්කොති පපාතෙ එව පතති, එවං ඡට්ඨෙ වා සත්තමෙ වා අප්පෙතුං න සක්කොති, භවඞ්ගස්ස ආසන්නත්තා. තස්මා චතුත්ථපඤ්චමෙසුයෙව අප්පනා හොතීති වෙදිතබ්බා.

The Venerable Godatta, the Abhidhammika, however, having stated the text, "Preceding wholesome states are a condition for succeeding wholesome states by way of the repetition condition" (Paṭṭhāna 1.1.12), declared that, due to the repetition condition, the succeeding state becomes strong; therefore, absorption occurs even in the sixth or seventh moment. But the commentaries have rejected this, stating, "This is merely the elder's personal opinion." Absorption, in fact, occurs only in the fourth or fifth moments. The subsequent impulsion is said to be 'fallen' because of its proximity to the life-continuum, as has been stated. Since this very point was stated after due consideration, it cannot be rejected. For just as a man running toward a precipice, though wishing to stop, cannot place his foot at the edge and stand, but instead falls over the precipice, so too is it impossible to attain absorption in the sixth or seventh moment due to proximity to the life-continuum. Therefore, it should be understood that absorption occurs only in the fourth or fifth moments.

සා ච පන එකචිත්තක්ඛණිකායෙව. සත්තසු හි ඨානෙසු අද්ධානපරිච්ඡෙදො නාම නත්ථි පඨමප්පනායං, ලොකියාභිඤ්ඤාසු, චතූසු මග්ගෙසු, මග්ගානන්තරඵලෙ, රූපාරූපභවෙසු භවඞ්ගජ්ඣානෙ, නිරොධස්ස පච්චයෙ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ, නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස ඵලසමාපත්තියන්ති. එත්ථ මග්ගානන්තරඵලං තිණ්ණං උපරි න හොති. නිරොධස්ස පච්චයො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ද්වින්නමුපරි න හොති. රූපාරූපෙසු භවඞ්ගස්ස පරිමාණං නත්ථි, සෙසට්ඨානෙසු එකමෙව චිත්තන්ති. ඉති එකචිත්තක්ඛණිකායෙව අප්පනා. තතො භවඞ්ගපාතො. අථ භවඞ්ගං වොච්ඡින්දිත්වා ඣානපච්චවෙක්ඛණත්ථාය ආවජ්ජනං, තතො ඣානපච්චවෙක්ඛණන්ති.

And that absorption, however, lasts for only a single mind-moment. For in seven instances, there is no delimitation of duration: in the first absorption; in the mundane direct knowledges; in the four paths; in the fruition immediately following the path; in the life-continuum absorption in the form and formless existences; in the base of neither-perception-nor-non-perception as a condition for cessation; and in the fruition attainment of one emerging from cessation. Herein, the fruition immediately following the path does not occur for more than three moments. The base of neither-perception-nor-non-perception as a condition for cessation does not occur for more than two moments. In the form and formless realms, there is no measure for the life-continuum; in the remaining instances, there is only a single mind-moment. Thus, absorption lasts for only a single mind-moment. After that, there is a falling into the life-continuum. Then, having cut off the life-continuum, adverting arises for the purpose of reviewing the absorption, followed by the reviewing of the absorption.

එත්තාවතා ච පනෙස විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති (ධ. ස. 160; දී. නි. 1.226). එවමනෙන පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං පඨමං ඣානං අධිගතං හොති පථවීකසිණං.

Furthermore, by this much, this meditator, being secluded indeed from sensual pleasures and secluded from unwholesome states, enters and abides in the first jhāna, which is accompanied by initial and sustained application, with rapture and happiness born of seclusion. Thus, this meditator has attained the first jhāna with the earth kasiṇa as its object, which has five factors abandoned, is endowed with five factors, possesses threefold goodness, and is complete with ten characteristics.

70. තත්ථ විවිච්චෙව කාමෙහීති කාමෙහි විවිච්චිත්වා විනා හුත්වා අපක්කමිත්වා. යො පනායමෙත්ථ එවකාරො, සො නියමත්ථොති වෙදිතබ්බො. යස්මා ච නියමත්ථො, තස්මා තස්මිං පඨමජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරණසමයෙ අවිජ්ජමානානම්පි කාමානං තස්ස පඨමජ්ඣානස්ස පටිපක්ඛභාවං කාමපරිච්චාගෙනෙව චස්ස අධිගමං දීපෙති.

70. Herein, 'being secluded indeed from sensual pleasures' means: having been secluded from sensual pleasures, having become free from them, having moved away from them. Furthermore, as for this particle 'eva' herein, it should be known as having the meaning of definiteness. And because it has the meaning of definiteness, it therefore clarifies that, at the time of entering and abiding in the first jhāna, sensual pleasures are an opponent to that first jhāna—even though they are not present—and that the attainment of this jhāna is only through the abandoning of sensual pleasures.

කථං? ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති එවඤ්හි නියමෙ කරියමානෙ ඉදං පඤ්ඤායති, නූන ඣානස්ස කාමා පටිපක්ඛභූතා යෙසු සති ඉදං නප්පවත්තති, අන්ධකාරෙ සති පදීපොභාසො විය. තෙසං පරිච්චාගෙනෙව චස්ස [Pg.136] අධිගමො හොති, ඔරිමතීරපරිච්චාගෙන පාරිමතීරස්සෙව. තස්මා නියමං කරොතීති.

How so? For when the definite statement, 'Being secluded indeed from sensual pleasures,' is made, this becomes clear: surely, sensual pleasures are the opponents of this jhāna, in the presence of which this jhāna does not arise, just as the light of a lamp does not arise in the presence of darkness. And the attainment of this jhāna occurs only through their abandoning, just like the attainment of the far shore through the abandoning of the near shore. Therefore, He makes a definite statement.

තත්ථ සියා, කස්මා පනෙස පුබ්බපදෙයෙව වුත්තො, න උත්තරපදෙ, කිං අකුසලෙහි ධම්මෙහි අවිවිච්චාපි ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍යාති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. තංනිස්සරණතො හි පුබ්බපදෙ එස වුත්තො. කාමධාතුසමතික්කමනතො හි කාමරාගපටිපක්ඛතො ච ඉදං ඣානං කාමානමෙව නිස්සරණං. යථාහ, ‘‘කාමානමෙතං නිස්සරණං යදිදං නෙක්ඛම්ම’’න්ති (දී. නි. 3.353). උත්තරපදෙපි පන යථා ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො, ඉධ දුතියො සමණො’’ති (ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241) එත්ථ එවකාරො ආනෙත්වා වුච්චති, එවං වත්තබ්බො. න හි සක්කා ඉතො අඤ්ඤෙහිපි නීවරණසඞ්ඛාතෙහි අකුසලධම්මෙහි අවිවිච්ච ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං. තස්මා ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්චෙව අකුසලෙහි ධම්මෙහී’’ති එවං පදද්වයෙපි එස දට්ඨබ්බො. පදද්වයෙපි ච කිඤ්චාපි විවිච්චාති ඉමිනා සාධාරණවචනෙන තදඞ්ගවිවෙකාදයො, කායවිවෙකාදයො ච සබ්බෙපි විවෙකා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තථාපි කායවිවෙකො චිත්තවිවෙකො වික්ඛම්භනවිවෙකොති තයො එව ඉධ දට්ඨබ්බා.

Herein, a question might arise: 'Why is this particle eva stated only in the first phrase and not in the latter? Could one attain and dwell in jhāna even without being secluded from unwholesome states?' But this should not be seen in such a way. For this particle eva is stated in the first phrase because [jhāna] is the escape from them [i.e., sensual pleasures]. Indeed, because it is the means for transcending the sensual realm and because it is the opponent of sensual lust, this jhāna is specifically the escape from sensual pleasures. As it is said: 'This is the escape from sensual pleasures, namely, renunciation.' However, in the latter phrase also, just as in the text, 'Here only, O monks, is the ascetic; here is the second ascetic,' the particle eva is brought in and stated, so too should it be brought in and stated here. For it is not possible to attain and dwell in jhāna without being secluded from other unwholesome states known as the hindrances. Therefore, this [particle] should be understood in both phrases thus: 'secluded indeed from sensual pleasures, secluded indeed from unwholesome states.' And although in both phrases, by this general term 'secluded,' all seclusions—such as seclusion by substitution and so on, and bodily seclusion and so on—are included, nevertheless, here, only three are to be understood: bodily seclusion, mental seclusion, and seclusion by suppression.

කාමෙහීති ඉමිනා පන පදෙන යෙ ච නිද්දෙසෙ ‘‘කතමෙ වත්ථුකාමා, මනාපියා රූපා’’තිආදිනා (මහානි. 1) නයෙන වත්ථුකාමා වුත්තා, යෙ ච තත්ථෙව විභඞ්ගෙ ච ‘‘ඡන්දො කාමො, රාගො කාමො, ඡන්දරාගො කාමො, සඞ්කප්පො කාමො, රාගො කාමො, සඞ්කප්පරාගො කාමො, ඉමෙ වුච්චන්ති කාමා’’ති (මහානි. 1; විභ. 564) එවං කිලෙසකාමා වුත්තා, තෙ සබ්බෙපි සඞ්ගහිතාඉච්චෙව දට්ඨබ්බා. එවඤ්හි සති විවිච්චෙව කාමෙහීති වත්ථුකාමෙහිපි විවිච්චෙවාති අත්ථො යුජ්ජති, තෙන කායවිවෙකො වුත්තො හොති. විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහීති කිලෙසකාමෙහි සබ්බාකුසලෙහි වා විවිච්චාති අත්ථො යුජ්ජති, තෙන චිත්තවිවෙකො වුත්තො හොති. පුරිමෙන චෙත්ථ වත්ථුකාමෙහි විවෙකවචනතො එව කාමසුඛපරිච්චාගො, දුතියෙන කිලෙසකාමෙහි විවෙකවචනතො නෙක්ඛම්මසුඛපරිග්ගහො විභාවිතො හොති. එවං වත්ථුකාමකිලෙසකාමවිවෙකවචනතොයෙව ච එතෙසං පඨමෙන සංකිලෙසවත්ථුප්පහානං, දුතියෙන සංකිලෙසප්පහානං. පඨමෙන ලොලභාවස්ස හෙතුපරිච්චාගො, දුතියෙන බාලභාවස්ස. පඨමෙන ච පයොගසුද්ධි[Pg.137], දුතියෙන ආසයපොසනං විභාවිතං හොතීති විඤ්ඤාතබ්බං. එස තාව නයො කාමෙහීති එත්ථ වුත්තකාමෙසු වත්ථුකාමපක්ඛෙ.

Now, by this phrase 'from sensual pleasures' (kāmehi), it should be understood that all are indeed included: both the sensual objects (vatthukāma) spoken of in the Niddesa by the method beginning, 'What are the sensual objects? Agreeable, dear forms...' and the sensual defilements (kilesakāma) spoken of in that same text and in the Vibhaṅga thus, 'Desire is sensual pleasure, lust is sensual pleasure, desirous lust is sensual pleasure, intention is sensual pleasure, lust is sensual pleasure, intentional lust is sensual pleasure—these are called sensual pleasures.' For when this is so, the meaning of 'secluded indeed from sensual pleasures' as 'secluded indeed from sensual objects' is fitting; by that, bodily seclusion is spoken of. The meaning of 'secluded from unwholesome states' as 'secluded from sensual defilements or from all unwholesome states' is fitting; by that, mental seclusion is spoken of. And here, by the former phrase, through the very statement of seclusion from sensual objects, the abandoning of sensual pleasure is clarified; by the second, through the statement of seclusion from sensual defilements, the embracing of the bliss of renunciation is clarified. And thus, precisely by this statement of seclusion from sensual objects and sensual defilements, the abandoning of the basis of defilement is clarified by the first of these phrases, and the abandoning of defilement by the second. By the first, the abandoning of the cause of flightiness is clarified; by the second, that of the state of foolishness. And by the first, purity of application is clarified; by the second, the nurturing of the disposition. Thus it should be understood. This, for now, is the method regarding the aspect of sensual objects among the sensual pleasures spoken of here in the phrase 'from sensual pleasures'.

කිලෙසකාමපක්ඛෙ පන ඡන්දොති ච රාගොති ච එවමාදීහි අනෙකභෙදො කාමච්ඡන්දොයෙව කාමොති අධිප්පෙතො. සො ච අකුසලපරියාපන්නොපි සමානො ‘‘තත්ථ කතමො කාමො ඡන්දො කාමො’’තිආදිනා (විභ. 564) නයෙන විභඞ්ගෙ ඣානපටිපක්ඛතො විසුං වුත්තො. කිලෙසකාමත්තා වා පුරිමපදෙ වුත්තො, අකුසලපරියාපන්නත්තා දුතියපදෙ. අනෙකභෙදතො චස්ස කාමතොති අවත්වා කාමෙහීති වුත්තං.

Now, in the aspect of sensual defilements (kilesakāma), by such terms as 'desire' (chanda) and 'lust' (rāga), it is sensual desire (kāmacchanda) itself, which has many divisions, that is intended by 'sensual pleasure' (kāma). And although it is included in the unwholesome, it is spoken of separately in the Vibhaṅga by the method beginning, 'Therein, what is sensual pleasure? Desire is sensual pleasure...' because it is an opponent to jhāna. Alternatively, it is spoken of in the first phrase because it is a sensual defilement, and in the second phrase because it is included in the unwholesome. And because of its many divisions, instead of saying kāmato (from sensual pleasure), the plural kāmehi (from sensual pleasures) is used.

අඤ්ඤෙසම්පි ච ධම්මානං අකුසලභාවෙ විජ්ජමානෙ ‘‘තත්ථ කතමෙ අකුසලා ධම්මා, කාමච්ඡන්දො’’තිආදිනා නයෙන විභඞ්ගෙ උපරි ඣානඞ්ගානං පච්චනීකපටිපක්ඛභාවදස්සනතො නීවරණානෙව වුත්තානි. නීවරණානි හි ඣානඞ්ගපච්චනීකානි, තෙසං ඣානඞ්ගානෙව පටිපක්ඛානි විද්ධංසකානි විඝාතකානීති වුත්තං හොති. තථා හි සමාධි කාමච්ඡන්දස්ස පටිපක්ඛො, පීති බ්‍යාපාදස්ස, විතක්කො ථිනමිද්ධස්ස, සුඛං උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස, විචාරො විචිකිච්ඡායාති පෙටකෙ වුත්තං.

Although other states also have an unwholesome nature, only the hindrances are mentioned in the Vibhaṅga—by the method beginning, 'Therein, what are the unwholesome states? Sensual desire...'—because it shows that they are the adversaries of the jhāna factors to be discussed later, and that those jhāna factors are their counterparts. For the hindrances are indeed the adversaries of the jhāna factors, and it is said that the jhāna factors themselves are their counterparts, destroyers, and suppressors. For so it is stated in the Peṭakopadesa: concentration is the counterpart to sensual desire, rapture to ill will, applied thought to sloth and torpor, happiness to restlessness and remorse, and sustained thought to doubt.

එවමෙත්ථ විවිච්චෙව කාමෙහීති ඉමිනා කාමච්ඡන්දස්ස වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො හොති. විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහීති ඉමිනා පඤ්චන්නම්පි නීවරණානං, අගහිතග්ගහණෙන පන පඨමෙන කාමච්ඡන්දස්ස, දුතියෙන සෙසනීවරණානං. තථා පඨමෙන තීසු අකුසලමූලෙසු පඤ්චකාමගුණභෙදවිසයස්ස ලොභස්ස, දුතියෙන ආඝාතවත්ථුභෙදාදිවිසයානං දොසමොහානං. ඔඝාදීසු වා ධම්මෙසු පඨමෙන කාමොඝකාමයොගකාමාසවකාමුපාදානඅභිජ්ඣාකායගන්ථකාමරාගසංයොජනානං, දුතියෙන අවසෙසඔඝයොගාසවඋපාදානගන්ථසංයොජනානං. පඨමෙන ච තණ්හාය තංසම්පයුත්තකානඤ්ච, දුතියෙන අවිජ්ජාය තංසම්පයුත්තකානඤ්ච. අපිච පඨමෙන ලොභසම්පයුත්තානං අට්ඨන්නං චිත්තුප්පාදානං, දුතියෙන සෙසානං චතුන්නං අකුසලචිත්තුප්පාදානං වික්ඛම්භනවිවෙකො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො. අයං තාව විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහීති එත්ථ අත්ථප්පකාසනා.

Thus, herein, by 'secluded indeed from sensual pleasures' is meant the seclusion by suppression of sensual desire. By 'secluded from unwholesome states' is meant the seclusion by suppression of all five hindrances. Alternatively, by way of taking up what was not yet taken, the first phrase refers to sensual desire, and the second to the remaining hindrances. Similarly, among the three unwholesome roots, the first phrase refers to greed, which has as its object the various five strands of sensual pleasure, while the second refers to aversion and delusion, which have as their objects the various grounds for resentment and so on. Or, among states such as the floods, the first phrase refers to the flood of sensuality, the yoke of sensuality, the taint of sensuality, the clinging to sensuality, the bodily knot of covetousness, and the fetter of sensual passion; the second refers to the remaining floods, yokes, taints, clingings, bodily knots, and fetters. And the first refers to craving and its associated states, while the second refers to ignorance and its associated states. Furthermore, it should be understood that the seclusion by suppression is spoken of in reference to, with the first phrase, the eight consciousness-arisings associated with greed, and with the second, the remaining four unwholesome consciousness-arisings. This, for now, is the explanation of the meaning herein of 'secluded indeed from sensual pleasures, secluded from unwholesome states.'

71. එත්තාවතා [Pg.138] ච පඨමස්ස ඣානස්ස පහානඞ්ගං දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයොගඞ්ගං දස්සෙතුං සවිතක්කං සවිචාරන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ විතක්කනං විතක්කො, ඌහනන්ති වුත්තං හොති. ස්වායං ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අභිනිරොපනලක්ඛණො, ආහනනපරියාහනනරසො. තථා හි තෙන යොගාවචරො ආරම්මණං විතක්කාහතං විතක්කපරියාහතං කරොතීති වුච්චති. ආරම්මණෙ චිත්තස්ස ආනයනපච්චුපට්ඨානො.

71. And thus, having shown the factor of abandonment of the first jhāna, now, to show its associated factor, the phrase 'with applied thought, with sustained thought,' etc., is stated. Therein, applying the mind is applied thought (vitakka); it is said to be directing. This has the characteristic of directing the mind onto an object. Its function is striking and striking all around. For so it is said that by means of it, the yogī makes the object struck and struck all around by applied thought. Its manifestation is the leading of the mind to the object.

විචරණං විචාරො, අනුසඤ්චරණන්ති වුත්තං හොති. ස්වායං ආරම්මණානුමජ්ජනලක්ඛණො, තත්ථ සහජාතානුයොජනරසො, චිත්තස්ස අනුප්පබන්ධනපච්චුපට්ඨානො.

Moving about is sustained thought (vicāra); it is said to be moving about continuously. This has the characteristic of repeatedly examining the object. Its function is to yoke the co-arisen states to that object. Its manifestation is the continuous binding of the mind.

සන්තෙපි ච නෙසං කත්ථචි අවිප්පයොගෙ ඔළාරිකට්ඨෙන පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ච ඝණ්ඩාභිඝාතො විය චෙතසො පඨමාභිනිපාතො විතක්කො. සුඛුමට්ඨෙන අනුමජ්ජනසභාවෙන ච ඝණ්ඩානුරවො විය අනුප්පබන්ධො විචාරො. විප්ඵාරවා චෙත්ථ විතක්කො පඨමුප්පත්තිකාලෙ පරිප්ඵන්දනභූතො චිත්තස්ස ආකාසෙ උප්පතිතුකාමස්ස පක්ඛිනො පක්ඛවික්ඛෙපො විය පදුමාභිමුඛපාතො විය ච ගන්ධානුබන්ධචෙතසො භමරස්ස. සන්තවුත්ති විචාරො නාතිපරිප්ඵන්දනභාවො චිත්තස්ස ආකාසෙ උප්පතිතස්ස පක්ඛිනො පක්ඛප්පසාරණං විය, පරිබ්භමනං විය ච පදුමාභිමුඛපතිතස්ස භමරස්ස පදුමස්ස උපරිභාගෙ. දුකනිපාතට්ඨකථායං පන ‘‘ආකාසෙ ගච්ඡතො මහාසකුණස්ස උභොහි පක්ඛෙහි වාතං ගහෙත්වා පක්ඛෙ සන්නිසීදාපෙත්වා ගමනං විය ආරම්මණෙ චෙතසො අභිනිරොපනභාවෙන පවත්තො විතක්කො. වාතග්ගහණත්ථං පක්ඛෙ ඵන්දාපයමානස්ස ගමනං විය අනුමජ්ජනභාවෙන පවත්තො විචාරො’’ති වුත්තං, තං අනුප්පබන්ධෙන පවත්තියං යුජ්ජති. සො පන නෙසං විසෙසො පඨමදුතියජ්ඣානෙසු පාකටො හොති.

And although in some cases they are not dissociated, applied thought (vitakka) is the initial impact of the mind, due to its grossness and its being a forerunner, like the initial striking of a bell. Sustained thought (vicāra), which is the continuous binding, is due to its subtlety and its nature of repeatedly examining, like the reverberation of a bell. Herein, applied thought is agitated, being the mind's trembling at the time of its first arising, like the flapping of the wings of a bird that wishes to fly up into the sky, and like the descent towards a lotus of a bee whose mind follows the scent. Sustained thought has a calm activity, being the state of the mind's non-excessive agitation, like the spreading of the wings of a bird that has flown up into the sky, and like the circling above the upper part of the lotus by a bee that has descended towards the lotus. But in the commentary to the Dukanipāta, it is said: 'Applied thought, which occurs by way of directing the mind onto an object, is like the flight of a great bird going in the sky, which, having caught the wind with both wings, flies with its wings settled. Sustained thought, which occurs by way of examining, is like the flight of one who makes the wings tremble in order to catch the wind.' That statement is suitable for its continuous occurrence. But that distinction between them becomes manifest in the first and second jhānas.

අපිච මලග්ගහිතං කංසභාජනං එකෙන හත්ථෙන දළ්හං ගහෙත්වා ඉතරෙන හත්ථෙන චුණ්ණතෙලවාලණ්ඩුපකෙන පරිමජ්ජන්තස්ස දළ්හගහණහත්ථො විය විතක්කො, පරිමජ්ජනහත්ථො විය විචාරො. තථා කුම්භකාරස්ස දණ්ඩප්පහාරෙන චක්කං භමයිත්වා භාජනං කරොන්තස්ස උප්පීළනහත්ථො විය විතක්කො, ඉතො චිතො ච සඤ්චරණහත්ථො විය විචාරො. තථා මණ්ඩලං කරොන්තස්ස මජ්ඣෙ [Pg.139] සන්නිරුම්භිත්වා ඨිතකණ්ටකො විය අභිනිරොපනො විතක්කො, බහි පරිබ්භමනකණ්ටකො විය අනුමජ්ජනො විචාරො. ඉති ඉමිනා ච විතක්කෙන ඉමිනා ච විචාරෙන සහ වත්තති රුක්ඛො විය පුප්ඵෙන ඵලෙන චාති ඉදං ඣානං ‘‘සවිතක්කං සවිචාර’’න්ති වුච්චති. විභඞ්ගෙ පන ‘‘ඉමිනා ච විතක්කෙන ඉමිනා ච විචාරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’තිආදිනා (විභ. 565) නයෙන පුග්ගලාධිට්ඨානා දෙසනා කතා. අත්ථො පන තත්‍රාපි එවමෙව දට්ඨබ්බො.

Furthermore, for one polishing a soiled bronze bowl, having firmly grasped it with one hand and polishing it with the other hand using a polishing brush with powder and oil, applied thought should be understood as being like the hand that holds firmly, and sustained thought as being like the hand that polishes. Likewise, for a potter who, having made the wheel spin by striking it with a stick, is making a pot, applied thought should be understood as being like the hand that presses down, and sustained thought as being like the hand that moves here and there. Likewise, for one drawing a circle, the directing applied thought should be understood as being like the pin fixed in the center, while the examining sustained thought should be understood as being like the pin revolving around the outside. Thus, because this jhāna occurs together with this applied thought and this sustained thought—like a tree with its flower and fruit—it is called 'with applied thought and with sustained thought.' In the Vibhaṅga, however, the teaching is given with the person as its basis, by the method beginning with, 'He is endowed and fully endowed with this applied thought and this sustained thought.' However, the meaning even there should be understood in just this same way.

විවෙකජන්ති එත්ථ විවිත්ති විවෙකො, නීවරණවිගමොති අත්ථො. විවිත්තොති වා විවෙකො, නීවරණවිවිත්තො ඣානසම්පයුත්තධම්මරාසීති අත්ථො. තස්මා විවෙකා, තස්මිං වා විවෙකෙ ජාතන්ති විවෙකජං.

Herein, regarding 'born of seclusion' (vivekajaṃ): seclusion (vivitti) is viveka; the meaning is the removal of the hindrances. Or, viveka is that which is secluded (vivitto); the meaning is the aggregate of states associated with jhāna which is secluded from the hindrances. Therefore, it is 'born of seclusion' (vivekajaṃ) because it is born from that seclusion (vivekā), or born in that seclusion (viveke).

72. පීතිසුඛන්ති එත්ථ පීණයතීති පීති. සා සම්පියායනලක්ඛණා, කායචිත්තපීනනරසා, ඵරණරසා වා, ඔදග්‍යපච්චුපට්ඨානා. සා පනෙසා ඛුද්දිකා පීති, ඛණිකාපීති, ඔක්කන්තිකාපීති, උබ්බෙගාපීති, ඵරණාපීතීති පඤ්චවිධා හොති. තත්ථ ඛුද්දිකාපීති සරීරෙ ලොමහංසමත්තමෙව කාතුං සක්කොති. ඛණිකාපීති ඛණෙ ඛණෙ විජ්ජුප්පාදසදිසා හොති. ඔක්කන්තිකාපීති සමුද්දතීරං වීචි විය කායං ඔක්කමිත්වා ඔක්කමිත්වා භිජ්ජති. උබ්බෙගාපීති බලවතී හොති කායං උද්ධග්ගං කත්වා ආකාසෙ ලඞ්ඝාපනප්පමාණප්පත්තා. තථා හි පුණ්ණවල්ලිකවාසී මහාතිස්සත්ථෙරො පුණ්ණමදිවසෙ සායං චෙතියඞ්ගණං ගන්ත්වා චන්දාලොකං දිස්වා මහාචෙතියාභිමුඛො හුත්වා ‘‘ඉමාය වත වෙලාය චතස්සො පරිසා මහාචෙතියං වන්දන්තී’’ති පකතියා දිට්ඨාරම්මණවසෙන බුද්ධාරම්මණං උබ්බෙගාපීතිං උප්පාදෙත්වා සුධාතලෙ පහටචිත්‍රගෙණ්ඩුකො විය ආකාසෙ උප්පතිත්වා මහාචෙතියඞ්ගණෙයෙව පතිට්ඨාසි. තථා ගිරිකණ්ඩකවිහාරස්ස උපනිස්සයෙ වත්තකාලකගාමෙ එකා කුලධීතාපි බලවබුද්ධාරම්මණාය උබ්බෙගාපීතියා ආකාසෙ ලඞ්ඝෙසි.

72. Herein, in the term pītisukha, 'that which gladdens' (pīṇayati) is pīti (joy). Its characteristic is delighting, its function is to cause the body and mind to flourish, or to pervade, and its manifestation is exhilaration. Now, this joy is of five kinds: minor joy, momentary joy, showering joy, uplifting joy, and all-pervading joy. Among these, minor joy is only able to cause the hairs of the body to stand on end. Momentary joy occurs moment by moment, like flashes of lightning. Showering joy, like a wave on the seashore, repeatedly descends upon the body and breaks. Uplifting joy is powerful, able to make the body rise up and leap into the air. For so it is that the Elder Mahātissa, a resident of Puṇṇavallika, went to the shrine courtyard in the evening on a full-moon day. Seeing the moonlight and facing the Great Shrine, he thought, 'Indeed, at this very time, the four assemblies are worshipping the Great Shrine!' By way of an object habitually seen, he aroused uplifting joy with the Buddha as its object and, like a decorated ball struck on a plastered surface, leapt up into the air and landed right in the Great Shrine courtyard. Similarly, in the village of Vattakālaka, a dependency of the Girikaṇḍaka Monastery, a certain daughter of a good family, by means of powerful uplifting joy with the Buddha as its object, also leapt into the air.

තස්සා කිර මාතාපිතරො සායං ධම්මස්සවනත්ථාය විහාරං ගච්ඡන්තා ‘‘අම්ම ත්වං ගරුභාරා අකාලෙ විචරිතුං න සක්කොසි, මයං තුය්හං පත්තිං කත්වා ධම්මං සොස්සාමා’’ති අගමංසු. සා ගන්තුකාමාපි තෙසං වචනං පටිබාහිතුං [Pg.140] අසක්කොන්තී ඝරෙ ඔහීයිත්වා ඝරාජිරෙ ඨත්වා චන්දාලොකෙන ගිරිකණ්ඩකෙ ආකාසචෙතියඞ්ගණං ඔලොකෙන්තී චෙතියස්ස දීපපූජං අද්දස, චතස්සො ච පරිසා මාලාගන්ධාදීහි චෙතියපූජං කත්වා පදක්ඛිණං කරොන්තියො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච ගණසජ්ඣායසද්දං අස්සොසි. අථස්සා ‘‘ධඤ්ඤාවතිමෙ, යෙ විහාරං ගන්ත්වා එවරූපෙ චෙතියඞ්ගණෙ අනුසඤ්චරිතුං, එවරූපඤ්ච මධුරධම්මකථං සොතුං ලභන්තී’’ති මුත්තරාසිසදිසං චෙතියං පස්සන්තියා එව උබ්බෙගාපීති උදපාදි. සා ආකාසෙ ලඞ්ඝිත්වා මාතාපිතූනං පුරිමතරංයෙව ආකාසතො චෙතියඞ්ගණෙ ඔරුය්හ චෙතියං වන්දිත්වා ධම්මං සුණමානා අට්ඨාසි. අථ නං මාතාපිතරො ආගන්ත්වා ‘‘අම්ම ත්වං කතරෙන මග්ගෙන ආගතාසී’’ති පුච්ඡිංසු. සා ‘‘ආකාසෙන ආගතාම්හි, න මග්ගෙනා’’ති වත්වා ‘‘අම්ම ආකාසෙන නාම ඛීණාසවා සඤ්චරන්ති, ත්වං කථං ආගතා’’ති වුත්තා ආහ – ‘‘මය්හං චන්දාලොකෙන චෙතියං ආලොකෙන්තියා ඨිතාය බුද්ධාරම්මණා බලවපීති උප්පජ්ජි. අථාහං නෙව අත්තනො ඨිතභාවං, න නිසින්නභාවං අඤ්ඤාසිං, ගහිතනිමිත්තෙනෙව පන ආකාසෙ ලඞ්ඝිත්වා චෙතියඞ්ගණෙ පතිට්ඨිතාම්හී’’ති.

Her parents, it is said, going to the monastery in the evening to listen to the Dhamma, told her, 'Dear daughter, you are heavy with child and cannot go about at an unsuitable time. We will listen to the Dhamma after making a share of merit for you,' and they went. Although she wished to go, being unable to refuse their words, she remained at home. Standing in the forecourt of the house, she gazed in the moonlight at the courtyard of the cetiya on the mountain peak and saw the offering of lamps to the cetiya. She also saw the four assemblies making offerings to the cetiya with flowers, scents, and so on while circumambulating it, and she heard the sound of the Saṅgha of bhikkhus chanting in unison. Then, as she was looking at the cetiya, which resembled a heap of pearls, this thought arose: 'Fortunate indeed are these people who, having gone to the monastery, get to circumambulate in such a cetiya courtyard and to hear such a sweet Dhamma discourse!' At that, uplifting joy arose in her. She leaped into the sky and, descending from the sky into the cetiya courtyard even before her parents, she paid homage to the cetiya and stood listening to the Dhamma. Then her parents arrived and asked her, 'Dear daughter, by which path did you come?' She replied, 'I came through the sky, not by the road.' When they said, 'Dear daughter, only those whose taints are destroyed travel through the sky. How did you come?' she answered, 'As I stood gazing at the cetiya in the moonlight, a strong joy with the Buddha as its object arose in me. Then I was not aware of my state of standing, nor of my state of sitting. But, by the very meritorious sign that had been grasped, I leaped into the sky and was established in the cetiya courtyard.'

එවං උබ්බෙගාපීති ආකාසෙ ලඞ්ඝාපනප්පමාණා හොති. ඵරණාපීතියා පන උප්පන්නාය සකලසරීරං ධමිත්වා පූරිතවත්ථි විය මහතා උදකොඝෙන පක්ඛන්දපබ්බතකුච්ඡි විය ච අනුපරිප්ඵුටං හොති.

Thus, uplifting joy is capable of making one leap in the sky. But when pervading joy arises, the entire body is completely pervaded, like a bladder filled by blowing, or like a mountain cavern inundated by a great flood of water.

සා පනෙසා පඤ්චවිධා පීති ගබ්භං ගණ්හන්තී පරිපාකං ගච්ඡන්තී දුවිධං පස්සද්ධිං පරිපූරෙති කායපස්සද්ධිඤ්ච චිත්තපස්සද්ධිඤ්ච. පස්සද්ධි ගබ්භං ගණ්හන්තී පරිපාකං ගච්ඡන්තී දුවිධම්පි සුඛං පරිපූරෙති කායිකඤ්ච චෙතසිකඤ්ච. සුඛං ගබ්භං ගණ්හන්තං පරිපාකං ගච්ඡන්තං තිවිධං සමාධිං පරිපූරෙති ඛණිකසමාධිං උපචාරසමාධිං අප්පනා සමාධින්ති. තාසු යා අප්පනාසමාධිස්ස මූලං හුත්වා වඩ්ඪමානා සමාධිසම්පයොගං ගතා ඵරණාපීති, අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතා පීතීති.

Furthermore, this fivefold rapture, by conceiving and maturing, fulfills the twofold tranquility: tranquility of body and tranquility of mind. Tranquility, by conceiving and maturing, fulfills the twofold happiness: bodily and mental. Happiness, by conceiving and maturing, fulfills the threefold concentration: momentary concentration, access concentration, and absorption concentration. Among these, that pervasive rapture which, having become the root of absorption concentration, develops and attains association with concentration—this is intended as 'rapture' in this context.

73. ඉතරං පන සුඛනං සුඛං, සුට්ඨු වා ඛාදති, ඛනති ච කායචිත්තාබාධන්ති සුඛං, තං සාතලක්ඛණං, සම්පයුත්තානං උපබ්‍රූහනරසං, අනුග්ගහපච්චුපට්ඨානං. සතිපි ච නෙසං කත්ථචි අවිප්පයොගෙ ඉට්ඨාරම්මණපටිලාභතුට්ඨි පීති. පටිලද්ධරසානුභවනං සුඛං. යත්ථ පීති, තත්ථ සුඛං. යත්ථ සුඛං, තත්ථ න නියමතො පීති. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහිතා පීති. වෙදනාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතං සුඛං. කන්තාරඛින්නස්ස [Pg.141] වනන්තුදකදස්සනසවනෙසු විය පීති. වනච්ඡායාපවෙසනඋදකපරිභොගෙසු විය සුඛං. තස්මිං තස්මිං සමයෙ පාකටභාවතො චෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉති අයඤ්ච පීති ඉදඤ්ච සුඛං අස්ස ඣානස්ස, අස්මිං වා ඣානෙ අත්ථීති ඉදං ඣානං පීතිසුඛන්ති වුච්චති.

73. Furthermore, as for the other term, happiness (sukha) is a state of well-being; or, because it thoroughly consumes (suṭṭhu khādati) and destroys (khanati) bodily and mental affliction, it is called 'happiness' (sukha). It has the characteristic of gratification, the function of enhancing associated states, and its manifestation is support. And although they are inseparable in certain cases, rapture is the delight in obtaining a desirable object, while happiness is the experience of the flavor of what has been obtained. Where there is rapture, there is happiness. Where there is happiness, there is not necessarily rapture. Rapture is included in the aggregate of formations. Happiness is included in the aggregate of feeling. Rapture is like the delight of a person exhausted in the wilderness upon seeing or hearing of a forest grove and water. Happiness is like entering the forest shade and making use of the water. And it should be understood that this is said because of their prominence at their respective times. Thus, because this rapture and this happiness belong to this jhāna, or exist in this jhāna, this jhāna is called 'possessing rapture and happiness' (pītisukha).

අථ වා පීති ච සුඛඤ්ච පීතිසුඛං, ධම්මවිනයාදයො විය. විවෙකජං පීතිසුඛමස්ස ඣානස්ස, අස්මිං වා ඣානෙ අත්ථීති එවම්පි විවෙකජංපීතිසුඛං. යථෙව හි ඣානං, එවං පීතිසුඛම්පෙත්ථ විවෙකජමෙව හොති, තඤ්චස්ස අත්ථි, තස්මා එකපදෙනෙව ‘‘විවෙකජංපීතිසුඛ’’න්තිපි වත්තුං යුජ්ජති. විභඞ්ගෙ පන ‘‘ඉදං සුඛං ඉමාය පීතියා සහගත’’න්තිආදිනා (විභ. 567) නයෙන වුත්තං. අත්ථො පන තත්ථාපි එවමෙව දට්ඨබ්බො.

Alternatively, rapture and happiness are rapture-and-happiness, like the Dhamma and Vinaya, etc. The rapture-and-happiness born of seclusion belongs to this jhāna, or exists in this jhāna; thus, this jhāna is also called 'possessing rapture-and-happiness born of seclusion'. For just as the jhāna is born of seclusion, so too the rapture-and-happiness herein is born of seclusion alone, and it exists for this jhāna; therefore, it is fitting to say 'born-of-seclusion-rapture-and-happiness' even as a single term. In the Vibhaṅga, however, it is stated by the method beginning with, “This happiness is accompanied by this rapture,” etc. Yet, the meaning there too should be understood in just this same way.

පඨමං ඣානන්ති ඉදං පරතො ආවිභවිස්සති. උපසම්පජ්ජාති උපගන්ත්වා, පාපුණිත්වාති වුත්තං හොති. උපසම්පාදයිත්වා වා, නිප්ඵාදෙත්වාති වුත්තං හොති. විභඞ්ගෙ පන ‘‘උපසම්පජ්ජාති පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා’’ති වුත්තං. තස්සාපි එවමෙවත්ථො දට්ඨබ්බො. විහරතීති තදනුරූපෙන ඉරියාපථවිහාරෙන ඉතිවුත්තප්පකාරඣානසමඞ්ගී හුත්වා අත්තභාවස්ස ඉරියං වුත්තිං පාලනං යපනං යාපනං චාරං විහාරං අභිනිප්ඵාදෙති. වුත්තඤ්හෙතං විභඞ්ගෙ ‘‘විහරතීති ඉරියති වත්තති පාලෙති යපෙති යාපෙති චරති විහරති, තෙන වුච්චති විහරතී’’ති (විභ. 540).

The phrase 'the first jhāna' will become clear later. 'Enters upon' means having approached, having attained. Or, it means having produced, having accomplished. In the Vibhaṅga, however, it is said: “'Enters upon' means the gaining, re-gaining, attainment, complete attainment, contact, realization, and entering upon of the first jhāna.” Its meaning should also be understood in just this same way. ‘Dwells’ means that, being endowed with the jhāna of the kind thus described, by means of a posture and mode of dwelling suitable to it, one accomplishes the deportment, occurrence, maintenance, sustenance, carrying on, moving about, and abiding of one's individual existence. For this has been said in the Vibhaṅga: “'Dwells' means one moves, continues, maintains, sustains, carries on, behaves, abides; therefore, it is said 'one dwells'”.

පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනාදි

The abandoning of the five factors, and so on.

74. යං පන වුත්තං ‘‘පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගත’’න්ති, තත්ථ කාමච්ඡන්දො, බ්‍යාපාදො, ථිනමිද්ධං, උද්ධච්චකුක්කුච්චං, විචිකිච්ඡාති ඉමෙසං පඤ්චන්නං නීවරණානං පහානවසෙන පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනතා වෙදිතබ්බා. න හි එතෙසු අප්පහීනෙසු ඣානං උප්පජ්ජති. තෙනස්සෙතානි පහානඞ්ගානීති වුච්චන්ති. කිඤ්චාපි හි ඣානක්ඛණෙ අඤ්ඤෙපි අකුසලා ධම්මා පහීයන්ති, තථාපි එතානෙව විසෙසෙන ඣානන්තරායකරානි. කාමච්ඡන්දෙන හි නානාවිසයප්පලොභිතං චිත්තං න එකත්තාරම්මණෙ සමාධියති. කාමච්ඡන්දාභිභූතං වා තං න කාමධාතුප්පහානාය පටිපදං පටිපජ්ජති. බ්‍යාපාදෙන චාරම්මණෙ පටිහඤ්ඤමානං න නිරන්තරං පවත්තති[Pg.142]. ථිනමිද්ධාභිභූතං අකම්මඤ්ඤං හොති. උද්ධච්චකුක්කුච්චපරෙතං අවූපසන්තමෙව හුත්වා පරිබ්භමති. විචිකිච්ඡාය උපහතං ඣානාධිගමසාධිකං පටිපදං නාරොහති. ඉති විසෙසෙන ඣානන්තරායකරත්තා එතානෙව පහානඞ්ගානීති වුත්තානීති.

74. Now, as for what was said—'having abandoned five factors, possessing five factors'—herein, the state of having abandoned five factors should be understood through the abandonment of the five hindrances: sensual desire, ill will, sloth and torpor, restlessness and remorse, and doubt. For jhāna does not arise unless these are abandoned. Therefore, they are called its factors of abandonment. Although other unwholesome states are also abandoned at the moment of jhāna, these alone are specifically obstructive to jhāna. For a mind allured by sensual desire toward various objects does not become concentrated on a single object. Or, overcome by sensual desire, it does not undertake the path for abandoning the sensual realm. A mind afflicted by ill will toward an object does not proceed uninterruptedly. Overcome by sloth and torpor, it becomes unwieldy. Afflicted by restlessness and remorse, it remains unquiet and wanders about. Afflicted by doubt, it does not ascend the path leading to the attainment of jhāna. Thus, because they are specifically obstructive to jhāna, these alone are called the factors of abandonment.

යස්මා පන විතක්කො ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති, විචාරො අනුප්පබන්ධති, තෙහි අවික්ඛෙපාය සම්පාදිතප්පයොගස්ස චෙතසො පයොගසම්පත්තිසම්භවා පීති පීණනං, සුඛඤ්ච උපබ්‍රූහනං කරොති. අථ නං සසෙසසම්පයුත්තධම්මං එතෙහි අභිනිරොපනානුප්පබන්ධනපීණනඋපබ්‍රූහනෙහි අනුග්ගහිතා එකග්ගතා එකත්තාරම්මණෙ සමං සම්මා ච ආධියති, තස්මා විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තෙකග්ගතාති ඉමෙසං පඤ්චන්නං උප්පත්තිවසෙන පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතතා වෙදිතබ්බා. උප්පන්නෙසු හි එතෙසු පඤ්චසු ඣානං උප්පන්නං නාම හොති. තෙනස්ස එතානි පඤ්ච සමන්නාගතඞ්ගානීති වුච්චන්ති. තස්මා න එතෙහි සමන්නාගතං අඤ්ඤදෙව ඣානං නාම අත්ථීති ගහෙතබ්බං. යථා පන අඞ්ගමත්තවසෙනෙව චතුරඞ්ගිනී සෙනා, පඤ්චඞ්ගිකං තූරියං, අට්ඨඞ්ගිකො ච මග්ගොති වුච්චති, එවමිදම්පි අඞ්ගමත්තවසෙනෙව පඤ්චඞ්ගිකන්ති වා පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතන්ති වා වුච්චතීති වෙදිතබ්බං.

Furthermore, because applied thought applies the mind to the object and sustained thought keeps it connected, joy—arising from the accomplishment of the effort—brings gratification to the mind whose effort has been accomplished by these two for the sake of non-distraction, and happiness brings about its augmentation. Then, one-pointedness, assisted by these acts of applying, sustaining, gratifying, and augmenting, places that mind, together with its remaining associated states, evenly and rightly upon a single object. Therefore, the state of being endowed with five factors is to be understood by way of the arising of these five: applied thought, sustained thought, joy, happiness, and one-pointedness of mind. For when these five have arisen, jhāna is said to have arisen. Therefore, these five are called its constituent factors. Thus, it should not be held that there exists any other jhāna apart from that which is endowed with these. Just as an army is called 'four-limbed,' a musical ensemble 'five-factored,' and the path 'eight-factored' merely on the basis of their components, so too, it should be understood that this jhāna is called 'five-factored' or 'endowed with five factors' merely on the basis of its components.

එතානි ච පඤ්චඞ්ගානි කිඤ්චාපි උපචාරක්ඛණෙපි අත්ථි, අථ ඛො උපචාරෙ පකතිචිත්තතො බලවතරානි. ඉධ පන උපචාරතොපි බලවතරානි රූපාවචරලක්ඛණප්පත්තානි. එත්ථ හි විතක්කො සුවිසදෙන ආකාරෙන ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපයමානො උප්පජ්ජති. විචාරො අතිවිය ආරම්මණං අනුමජ්ජමානො. පීතිසුඛං සබ්බාවන්තම්පි කායං ඵරමානං. තෙනෙවාහ – ‘‘නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අප්ඵුටං හොතී’’ති (දී. නි. 1.228). චිත්තෙකග්ගතාපි හෙට්ඨිමම්හි සමුග්ගපටලෙ උපරිමං සමුග්ගපටලං විය ආරම්මණෙසු ඵුසිතා හුත්වා උප්පජ්ජති, අයමෙතෙසං ඉතරෙහි විසෙසො. තත්ථ චිත්තෙකග්ගතා කිඤ්චාපි සවිතක්කං සවිචාරන්ති ඉමස්මිං පාඨෙ න නිද්දිට්ඨා, තථාපි විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 569) එවං වුත්තත්තා අඞ්ගමෙව. යෙන හි අධිප්පායෙන භගවතා උද්දෙසො කතො, සොයෙව තෙන විභඞ්ගෙ පකාසිතොති.

And although these five factors exist even at the moment of access concentration, in access they are stronger than in an ordinary mind. Here, however, they are even stronger than in access, having attained the characteristic of the fine-material sphere. For here, applied thought arises, directing the mind onto the object with a very clear aspect. Sustained thought arises, exceedingly examining the object. Joy and happiness arise, pervading the entire body. For that reason, He said: 'There is nothing whatsoever of his entire body that is not pervaded by the joy and happiness born of seclusion.' One-pointedness of mind also arises, having made firm contact with the objects like an upper lid on a lower casket; this is their distinction from the others. Therein, although one-pointedness of mind is not specified in this text—'with applied thought, with sustained thought'—nevertheless, because it is stated thus in the Vibhaṅga: 'Jhāna is applied thought, sustained thought, joy, happiness, and one-pointedness of mind,' it is indeed a factor. For with whatever intention the summary was made by the Blessed One, that very intention was declared by Him in the Vibhaṅga.

තිවිධකල්‍යාණං

The Threefold Goodness

75. තිවිධකල්‍යාණං [Pg.143] දසලක්ඛණසම්පන්නන්ති එත්ථ පන ආදිමජ්ඣපරියොසානවසෙන තිවිධකල්‍යාණතා. තෙසංයෙව ච ආදිමජ්ඣපරියොසානානං ලක්ඛණවසෙන දසලක්ඛණසම්පන්නතා වෙදිතබ්බා.

75. Furthermore, in the phrase 'of threefold goodness, endowed with ten characteristics,' the state of threefold goodness is to be understood by way of the beginning, middle, and end. And the state of being endowed with ten characteristics is to be understood by way of the characteristics of these very beginning, middle, and end.

තත්‍රායං පාළි –

Therein, this is the Pāli text:

‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස පටිපදාවිසුද්ධි ආදි, උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා මජ්ඣෙ, සම්පහංසනා පරියොසානං, පඨමස්ස ඣානස්ස පටිපදාවිසුද්ධි ආදි, ආදිස්ස කති ලක්ඛණානි? ආදිස්ස තීණි ලක්ඛණානි, යො තස්ස පරිබන්ධො, තතො චිත්තං විසුජ්ඣති, විසුද්ධත්තා චිත්තං මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති, පටිපන්නත්තා තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. යඤ්ච පරිබන්ධතො චිත්තං විසුජ්ඣති, යඤ්ච විසුද්ධත්තා චිත්තං මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති, යඤ්ච පටිපන්නත්තා තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. පඨමස්ස ඣානස්ස පටිපදාවිසුද්ධි ආදි, ආදිස්ස ඉමානි තීණි ලක්ඛණානි. තෙන වුච්චති පඨමං ඣානං ආදිකල්‍යාණඤ්චෙව හොති තිලක්ඛණසම්පන්නඤ්ච.

“For the first jhāna, the purity of the path is the beginning, the cultivation of equanimity is the middle, and gladdening is the end. The purity of the path is the beginning of the first jhāna. How many characteristics does the beginning have? The beginning has three characteristics. Whatever impediment it has, the mind is purified from that. Because it is purified, the mind enters upon the intermediate sign of serenity. Because it has entered upon it, the mind rushes forward there. That the mind is purified from the impediment, that because it is purified the mind enters upon the intermediate sign of serenity, and that because it has entered upon it the mind rushes forward there—these are the three characteristics of the beginning. Therefore, it is said that the first jhāna is good in the beginning and is endowed with three characteristics.

‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා මජ්ඣෙ, මජ්ඣස්ස කති ලක්ඛණානි? මජ්ඣස්ස තීණි ලක්ඛණානි, විසුද්ධං චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති, සමථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති, එකත්තුපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛති. යඤ්ච විසුද්ධං චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති, යඤ්ච සමථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති, යඤ්ච එකත්තුපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛති. පඨමස්ස ඣානස්ස උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා මජ්ඣෙ, මජ්ඣස්ස ඉමානි තීණි ලක්ඛණානි. තෙන වුච්චති පඨමං ඣානං මජ්ඣෙකල්‍යාණඤ්චෙව හොති තිලක්ඛණසම්පන්නඤ්ච.

The cultivation of equanimity is the middle of the first jhāna. How many characteristics does the middle have? The middle has three characteristics. One regards the purified mind with equanimity; one regards the mind that has entered upon serenity with equanimity; one regards the mind established in oneness with equanimity. That one regards the purified mind with equanimity, that one regards the mind that has entered upon serenity with equanimity, and that one regards the mind established in oneness with equanimity—these are the three characteristics of the middle. Therefore, it is said that the first jhāna is good in the middle and is endowed with three characteristics.”

‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස සම්පහංසනා පරියොසානං, පරියොසානස්ස කති ලක්ඛණානි? පරියොසානස්ස චත්තාරි ලක්ඛණානි, තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන සම්පහංසනා, ඉන්ද්‍රියානං එකරසට්ඨෙන සම්පහංසනා, තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන සම්පහංසනා, ආසෙවනට්ඨෙන සම්පහංසනා. පඨමස්ස ඣානස්ස සම්පහංසනා පරියොසානං, පරියොසානස්ස ඉමානි චත්තාරි ලක්ඛණානි. තෙන වුච්චති පඨමං ඣානං පරියොසානකල්‍යාණඤ්චෙව හොති චතුලක්ඛණසම්පන්නඤ්චා’’ති (පටි. ම. 1.158).

“Elation is the culmination of the first jhāna. How many characteristics does the culmination have? The culmination has four characteristics: elation by way of the non-transgression of the states that have arisen there; elation by way of the single function of the faculties; elation by way of bearing the appropriate energy; and elation by way of repeated practice. Elation is the culmination of the first jhāna, and the culmination has these four characteristics. Therefore, it is said that the first jhāna is excellent in its culmination and endowed with four characteristics.”

තත්‍ර [Pg.144] පටිපදාවිසුද්ධි නාම සසම්භාරිකො උපචාරො. උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා නාම අප්පනා. සම්පහංසනා නාම පච්චවෙක්ඛණාති එවමෙකෙ වණ්ණයන්ති. යස්මා පන ‘‘එකත්තගතං චිත්තං පටිපදාවිසුද්ධිපක්ඛන්දඤ්චෙව හොති උපෙක්ඛානුබ්‍රූහිතඤ්ච ඤාණෙන ච සම්පහංසිත’’න්ති (පටි. ම. 1.158) පාළියං වුත්තං, තස්මා අන්තොඅප්පනායමෙව ආගමනවසෙන පටිපදාවිසුද්ධි, තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චවසෙන උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා, ධම්මානං අනතිවත්තනාදිභාවසාධනෙන පරියොදාපකස්ස ඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන සම්පහංසනා ච වෙදිතබ්බා.

Therein, some explain thus: purification of the path is the access concentration with its requisites; development of equanimity is absorption; elation is reviewing. However, since it is said in the Pāli, “The mind that has attained unification is an approach to the purification of the path, is developed by equanimity, and is made elated by knowledge,” therefore, within absorption itself, purification of the path should be understood by way of the approach; development of equanimity should be understood by way of the function of equanimity as neutrality therein; and elation should be understood by way of the accomplishment of the function of the knowledge that purifies by establishing the state of the non-transgression, etc., of phenomena.

කථං? යස්මිඤ්හි වාරෙ අප්පනා උප්පජ්ජති, තස්මිං යො නීවරණසඞ්ඛාතො කිලෙසගණො තස්ස ඣානස්ස පරිබන්ධො, තතො චිත්තං විසුජ්ඣති. විසුද්ධත්තා ආවරණවිරහිතං හුත්වා මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති. මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං නාම සමප්පවත්තො අප්පනාසමාධියෙව. තදනන්තරං පන පුරිමචිත්තං එකසන්තතිපරිණාමනයෙන තථත්තමුපගච්ඡමානං මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති නාම, එවං පටිපන්නත්තා තථත්තුපගමනෙන තත්ථ පක්ඛන්දති නාම. එවං තාව පුරිමචිත්තෙ විජ්ජමානාකාරනිප්ඵාදිකා පඨමස්ස ඣානස්ස උප්පාදක්ඛණෙයෙව ආගමනවසෙන පටිපදාවිසුද්ධි වෙදිතබ්බා.

How so? Indeed, at the time when absorption arises, the mind is purified from that which is the impediment to that jhāna, namely, the group of defilements called the hindrances. Due to being purified, having become free from obstruction, it enters upon the intermediate sign of serenity. The intermediate sign of serenity is simply the absorption-concentration itself, which proceeds evenly. Furthermore, the preceding consciousness, by attaining that very state through the method of transformation into a single continuity, is said to enter upon the intermediate sign of serenity. Because it has thus entered upon it, through the attainment of that state, it is said to leap into it. Thus, for now, the purification of the path—which accomplishes the modes existing in the preceding consciousness—should be understood by way of the approach at the very moment of the arising of the first jhāna.

එවං විසුද්ධස්ස පන තස්ස පුන විසොධෙතබ්බාභාවතො විසොධනෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො විසුද්ධං චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. සමථභාවුපගමනෙන සමථපටිපන්නස්ස පුන සමාධානෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො සමථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. සමථපටිපන්නභාවතො එව චස්ස කිලෙසසංසග්ගං පහාය එකත්තෙන උපට්ඨිතස්ස පුන එකත්තුපට්ඨානෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො එකත්තුපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. එවං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චවසෙන උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා වෙදිතබ්බා.

Furthermore, with regard to that mind thus purified, since there is no need for it to be purified again, one, not making an effort in purifying, is said to regard the purified mind with equanimity. With regard to the mind that has entered upon serenity through having attained the state of serenity, one, not making an effort in concentrating it again, is said to regard that which has entered upon serenity with equanimity. And with regard to this mind, which, just because of its state of having entered upon serenity, is established in unification after having abandoned association with defilements, one, not making an effort again in establishing unification, is said to regard that which is established in unification with equanimity. Thus, the development of equanimity should be understood by way of the function of equanimity as neutrality therein.

යෙ පනෙතෙ එවං උපෙක්ඛානුබ්‍රූහිතෙ තත්ථ ජාතා සමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා යුගනද්ධධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තමානා හුත්වා පවත්තා, යානි ච සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි නානාකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තිරසෙන එකරසානි හුත්වා පවත්තානි, යඤ්චෙස තදුපගං තෙසං අනතිවත්තනඑකරසභාවානං අනුච්ඡවිකං වීරියං වාහයති, යා චස්ස තස්මිං ඛණෙ පවත්තා ආසෙවනා, සබ්බෙපි තෙ ආකාරා යස්මා ඤාණෙන සංකිලෙසවොදානෙසු තං තං ආදීනවඤ්ච ආනිසංසඤ්ච [Pg.145] දිස්වා තථා තථා සම්පහංසිතත්තා විසොධිතත්තා පරියොදාපිතත්තා නිප්ඵන්නාව, තස්මා ‘‘ධම්මානං අනතිවත්තනාදිභාවසාධනෙන පරියොදාපකස්ස ඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන සම්පහංසනා වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං.

Furthermore, those paired states called concentration and wisdom, born therein and thus developed by equanimity, proceed without transgressing one another. And the faculties, such as faith, being liberated from various defilements, proceed with a single taste through the taste of liberation. And one produces that energy which is suitable for their state of non-transgression and single taste. And whatever repeated practice occurs at that moment—all these aspects are indeed accomplished because, through knowledge, having seen the respective danger and benefit in defilements and purifications, they are in that way gladdened, purified, and thoroughly cleansed. Therefore, it was said: “Elation should be understood as the accomplishment of the function of the knowledge that purifies by establishing the state of non-transgression and other qualities of phenomena.”

තත්ථ යස්මා උපෙක්ඛාවසෙන ඤාණං පාකටං හොති. යථාහ – ‘‘තථාපග්ගහිතං චිත්තං සාධුකං අජ්ඣුපෙක්ඛති, උපෙක්ඛාවසෙන පඤ්ඤාවසෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති, උපෙක්ඛාවසෙන නානත්තකිලෙසෙහි චිත්තං විමුච්චති, විමොක්ඛවසෙන පඤ්ඤාවසෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොති. විමුත්තත්තා තෙ ධම්මා එකරසා හොන්ති. එකරසට්ඨෙන භාවනා’’ති (පටි. ම. 1.201). තස්මා ඤාණකිච්චභූතා සම්පහංසනා පරියොසානන්ති වුත්තා.

Therein, knowledge becomes evident by way of equanimity. As it is said: “One regards well with equanimity the mind thus well-exerted. By way of equanimity and by way of wisdom, the wisdom faculty becomes predominant. By way of equanimity, the mind is liberated from various defilements. By way of liberation and by way of wisdom, the wisdom faculty becomes predominant. Because of being liberated, those states become of one taste. Development is by way of the single taste.” Therefore, elation, being the function of knowledge, is called the culmination.

ඉදානි පඨමං ඣානං අධිගතං හොති පථවීකසිණන්ති එත්ථ ගණනානුපුබ්බතා පඨමං, පඨමං උප්පන්නන්තිපි පඨමං. ආරම්මණූපනිජ්ඣානතො පච්චනීකඣාපනතො වා ඣානං. පථවීමණ්ඩලං පන සකලට්ඨෙන පථවීකසිණන්ති වුච්චති, තං නිස්සාය පටිලද්ධනිමිත්තම්පි, පථවීකසිණනිමිත්තෙ පටිලද්ධඣානම්පි. තත්‍ර ඉමස්මිං අත්ථෙ ඣානං පථවීකසිණන්ති වෙදිතබ්බං. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘පඨමං ඣානං අධිගතං හොති පථවීකසිණ’’න්ති.

Now, regarding the phrase “the first jhāna is attained, the earth kasiṇa”: herein, “first” is due to the sequence of enumeration, and it is also “first” because it arises first. It is “jhāna” either from closely contemplating the object or from burning up the opposing factors. The earth disk, however, is called “earth kasiṇa” in the sense of “the whole.” Also the counterpart sign obtained by relying on it is called “earth kasiṇa,” and also the jhāna obtained in the earth kasiṇa counterpart sign. Therein, in this context, the jhāna should be understood as the “earth kasiṇa.” Referring to that, it was said: “the first jhāna is attained, the earth kasiṇa.”

චිරට්ඨිතිසම්පාදනං

Accomplishing Long-Lasting Stability

76. එවමධිගතෙ පන එතස්මිං තෙන යොගිනා වාලවෙධිනා විය, සූදෙන විය ච ආකාරා පරිග්ගහෙතබ්බා. යථා හි සුකුසලො ධනුග්ගහො වාලවෙධාය කම්මං කුරුමානො යස්මිං වාරෙ වාලං විජ්ඣති, තස්මිං වාරෙ අක්කන්තපදානඤ්ච ධනුදණ්ඩස්ස ච ජියාය ච සරස්ස ච ආකාරං පරිග්ගණ්හෙය්‍ය. ‘‘එවං මෙ ඨිතෙන එවං ධනුදණ්ඩං එවං ජියං එවං සරං ගහෙත්වා වාලො විද්ධො’’ති. සො තතො පට්ඨාය තථෙව තෙ ආකාරෙ සම්පාදෙන්තො අවිරාධෙත්වා වාලං විජ්ඣෙය්‍ය. එවමෙව යොගිනාපි ‘‘ඉමං නාම මෙ භොජනං භුඤ්ජිත්වා එවරූපං පුග්ගලං සෙවමානෙන එවරූපෙ සෙනාසනෙ ඉමිනා නාම ඉරියාපථෙන ඉමස්මිං කාලෙ ඉදං අධිගත’’න්ති එතෙ භොජනසප්පායාදයො ආකාරා පරිග්ගහෙතබ්බා. එවඤ්හි සො නට්ඨෙ [Pg.146] වා තස්මිං තෙ ආකාරෙ සම්පාදෙත්වා පුන උප්පාදෙතුං, අප්පගුණං වා පගුණං කරොන්තො පුනප්පුනං අප්පෙතුං සක්ඛිස්සති.

76. Furthermore, when this has been thus attained, the yogi, like a hair-piercing archer and like a cook, should grasp the conditions. For just as a highly skilled archer, while performing the task of piercing a hair, should grasp the aspect of the placement of his feet, the bow-staff, the string, and the arrow at the very moment he pierces the hair, thinking: 'By me, standing thus, having taken up the bow-staff thus, the string thus, and the arrow thus, the hair was pierced.' Then, from that point onwards, by accomplishing those same conditions in that very way, he would pierce the hair without fail. In this very way, the yogi, too, should grasp these conditions, such as suitable food and so on, thinking: 'By me, having eaten this particular food, while associating with such a person, in such a lodging, with this particular posture, at this time, this was attained.' For in this way, should that concentration be lost, he will be able to produce it again by accomplishing those conditions; or, by making what is not yet proficient, proficient, he will be able to attain absorption again and again.

යථා ච කුසලො සූදො භත්තාරං පරිවිසන්තො තස්ස යං යං රුචියා භුඤ්ජති, තං තං සල්ලක්ඛෙත්වා තතො පට්ඨාය තාදිසමෙව උපනාමෙන්තො ලාභස්ස භාගී හොති, එවමයම්පි අධිගතක්ඛණෙ භොජනාදයො ආකාරෙ ගහෙත්වා තෙ සම්පාදෙන්තො නට්ඨෙ නට්ඨෙ පුනප්පුනං අප්පනාය ලාභී හොති. තස්මා තෙන වාලවෙධිනා විය සූදෙන විය ච ආකාරා පරිග්ගහෙතබ්බා. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා –

And just as a skilled cook, while serving his master, having noted whatever food the master eats with relish, from then on presents that very same kind of food and thus becomes a sharer of gain; so too this yogi, having grasped the conditions such as food at the moment of attainment, by accomplishing them, becomes a gainer of absorption again and again whenever it is lost. Therefore, the conditions should be grasped by him like the hair-piercing archer and like the cook. And this was said by the Blessed One:

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො සූදො රාජානං වා රාජමහාමත්තං වා නානච්චයෙහි සූපෙහි පච්චුපට්ඨිතො අස්ස අම්බිලග්ගෙහිපි තිත්තකග්ගෙහිපි කටුකග්ගෙහිපි මධුරග්ගෙහිපි ඛාරිකෙහිපි අඛාරිකෙහිපි ලොණිකෙහිපි අලොණිකෙහිපි. ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො සූදො සකස්ස භත්තු නිමිත්තං උග්ගණ්හාති ‘ඉදං වා මෙ අජ්ජ භත්තු සූපෙය්‍යං රුච්චති, ඉමස්ස වා අභිහරති, ඉමස්ස වා බහුං ගණ්හාති, ඉමස්ස වා වණ්ණං භාසති, අම්බිලග්ගං වා මෙ අජ්ජ භත්තු සූපෙය්‍යං රුච්චති, අම්බිලග්ගස්ස වා අභිහරති, අම්බිලග්ගස්ස වා බහුං ගණ්හාති, අම්බිලග්ගස්ස වා වණ්ණං භාසති…පෙ… අලොණිකස්ස වා වණ්ණං භාසතී’ති. ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො සූදො ලාභී චෙව හොති අච්ඡාදනස්ස, ලාභී වෙතනස්ස, ලාභී අභිහාරානං. තං කිස්ස හෙතු? තථා හි සො, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො සූදො සකස්ස භත්තු නිමිත්තං උග්ගණ්හාති. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති…පෙ… වෙදනාසු වෙදනා… චිත්තෙ චිත්තා… ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. තස්ස ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සිනො විහරතො චිත්තං සමාධියති, උපක්කිලෙසා පහීයන්ති, සො තං නිමිත්තං උග්ගණ්හාති. ස ඛො සො, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො භික්ඛු ලාභී චෙව හොති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානං, ලාභී සතිසම්පජඤ්ඤස්ස. තං කිස්ස හෙතු? තථා [Pg.147] හි සො, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො කුසලො භික්ඛු සකස්ස චිත්තස්ස නිමිත්තං උග්ගණ්හාතී’’ති (සං. නි. 5.374).

“Bhikkhus, it is as if a wise, competent, and skilled cook were to attend upon a king or a great minister of the king with various kinds of curries: sour, bitter, pungent, sweet, alkaline, non-alkaline, salty, and unsalted. That wise, competent, and skilled cook, bhikkhus, grasps the sign of his master: ‘Today this curry is pleasing to my master, or he extends his hand toward this one, or he takes much of this one, or he praises this one. Perhaps today the sour curry is pleasing to my master, or he extends his hand toward the sour one, or he takes much of the sour one, or he praises the sour one… or he praises the unsalted one.’ That wise, competent, and skilled cook, bhikkhus, is a receiver of clothing, a receiver of wages, and a receiver of gifts. For what reason? Because, bhikkhus, that wise, competent, and skilled cook grasps the sign of his master. In this very same way, bhikkhus, some wise, competent, and skilled bhikkhu here dwells contemplating the body in the body… feelings in feelings… the mind in the mind… dhammas in dhammas—ardent, clearly comprehending, and mindful, having removed covetousness and displeasure in regard to the world. As he dwells contemplating dhammas in dhammas, his mind becomes concentrated and his defilements are abandoned; he grasps that sign. That wise, competent, and skilled bhikkhu, bhikkhus, is a receiver of pleasant abidings in this very life and a receiver of mindfulness and clear comprehension. For what reason? Because, bhikkhus, that wise, competent, and skilled bhikkhu grasps the sign of his own mind.”

නිමිත්තග්ගහණෙන චස්ස පුන තෙ ආකාරෙ සම්පාදයතො අප්පනාමත්තමෙව ඉජ්ඣති, න චිරට්ඨානං. චිරට්ඨානං පන සමාධිපරිබන්ධානං ධම්මානං සුවිසොධිතත්තා හොති. යො හි භික්ඛු කාමාදීනවපච්චවෙක්ඛණාදීහි කාමච්ඡන්දං න සුට්ඨු වික්ඛම්භෙත්වා, කායපස්සද්ධිවසෙන කායදුට්ඨුල්ලං න සුප්පටිපස්සද්ධං කත්වා, ආරම්භධාතුමනසිකාරාදිවසෙන ථිනමිද්ධං න සුට්ඨු පටිවිනොදෙත්වා, සමථනිමිත්තමනසිකාරාදිවසෙන උද්ධච්චකුක්කුච්චං න සුසමූහතං කත්වා, අඤ්ඤෙපි සමාධිපරිබන්ධෙ ධම්මෙ න සුට්ඨු විසොධෙත්වා ඣානං සමාපජ්ජති, සො අවිසොධිතං ආසයං පවිට්ඨභමරො විය අවිසුද්ධං උය්‍යානං පවිට්ඨරාජා විය ච ඛිප්පමෙව නික්ඛමති. යො පන සමාධිපරිබන්ධෙ ධම්මෙ සුට්ඨු විසොධෙත්වා ඣානං සමාපජ්ජති, සො සුවිසොධිතං ආසයං පවිට්ඨභමරො විය සුපරිසුද්ධං උය්‍යානං පවිට්ඨරාජා විය ච සකලම්පි දිවසභාගං අන්තොසමාපත්තියංයෙව හොති. තෙනාහු පොරාණා –

Furthermore, for a yogi who, by grasping the sign, again accomplishes those features, only absorption is achieved, not long-lasting stability. Long-lasting stability, however, comes about through the thorough purification of the states that are obstacles to concentration. Indeed, a bhikkhu who enters jhāna without having properly suppressed sensual desire by reflecting on the danger in sensual pleasures, etc.; without having fully calmed the body's distress by means of bodily tranquility; without having properly dispelled sloth and torpor by means of attending to the element of exertion, etc.; without having thoroughly removed restlessness and remorse by means of attending to the sign of serenity, etc.; and without having properly purified other states that are obstacles to concentration—he quickly emerges, like a bee entering an uncleaned hive or a king entering an unpurified garden. But a bhikkhu who enters jhāna after having thoroughly purified the states that are obstacles to concentration remains within the attainment for the entire portion of the day, like a bee entering a well-cleaned hive or a king entering a perfectly pure garden. Therefore, the ancients said:

‘‘කාමෙසු ඡන්දං පටිඝං විනොදයෙ,උද්ධච්චමිද්ධං විචිකිච්ඡපඤ්චමං;

විවෙකපාමොජ්ජකරෙන චෙතසා,රාජාව සුද්ධන්තගතො තහිං රමෙ’’ති.

“One should dispel desire for sensual pleasures, ill will, restlessness and remorse, sloth and torpor, and doubt as the fifth. With a mind that produces joy born of seclusion, one should delight therein, like a king who has gone to a perfectly pure garden.”

තස්මා චිරට්ඨිතිකාමෙන පරිබන්ධකධම්මෙ විසොධෙත්වා ඣානං සමාපජ්ජිතබ්බං. චිත්තභාවනාවෙපුල්ලත්ථඤ්ච යථාලද්ධං පටිභාගනිමිත්තං වඩ්ඪෙතබ්බං. තස්ස ද්වෙ වඩ්ඪනාභූමියො උපචාරං වා අප්පනං වා. උපචාරං පත්වාපි හි තං වඩ්ඪෙතුං වට්ටති අප්පනං පත්වාපි. එකස්මිං පන ඨානෙ අවස්සං වඩ්ඪෙතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘යථාලද්ධං පටිභාගනිමිත්තං වඩ්ඪෙතබ්බ’’න්ති.

Therefore, one who desires long-lasting stability should enter jhāna after purifying the obstructing states. And for the sake of the flourishing of the development of concentration, the counterpart sign, as it has been acquired, should be developed. There are two grounds for its development: either access or absorption. For it is suitable to develop it having reached access, and it is also suitable to develop it having reached absorption. However, in one or the other stage, it must certainly be developed. Therefore, it was said: “The counterpart sign, as it has been acquired, should be developed.”

නිමිත්තවඩ්ඪනනයො

The Method of Developing the Sign

77. තත්‍රායං වඩ්ඪනනයො, තෙන යොගිනා තං නිමිත්තං පත්තවඩ්ඪනපූවවඩ්ඪනභත්තවඩ්ඪනලතාවඩ්ඪනදුස්සවඩ්ඪනයොගෙන අවඩ්ඪෙත්වා යථා නාම කස්සකො කසිතබ්බට්ඨානං [Pg.148] නඞ්ගලෙන පරිච්ඡින්දිත්වා පරිච්ඡෙදබ්භන්තරෙ කසති, යථා වා පන භික්ඛූ සීමං බන්ධන්තා පඨමං නිමිත්තානි සල්ලක්ඛෙත්වා පච්ඡා බන්ධන්ති, එවමෙව තස්ස යථාලද්ධස්ස නිමිත්තස්ස අනුක්කමෙන එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලතිවඞ්ගුලචතුරඞ්ගුලමත්තං මනසා පරිච්ඡින්දිත්වා යථාපරිච්ඡෙදං වඩ්ඪෙතබ්බං. අපරිච්ඡින්දිත්වා පන න වඩ්ඪෙතබ්බං. තතො විදත්ථිරතනපමුඛපරිවෙණවිහාරසීමානං ගාමනිගමජනපදරජ්ජසමුද්දසීමානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන වඩ්ඪයන්තෙන චක්කවාළපරිච්ඡෙදෙන වා තතො වාපි උත්තරි පරිච්ඡින්දිත්වා වඩ්ඪෙතබ්බං.

77. Herein is the method of expansion. That yogī should not expand that sign by the method of expanding a bowl, a cake, rice, a creeper, or a cloth. Just as a farmer, having delimited the place to be plowed with a plow, plows within the delimited area; or just as monks, when establishing a boundary, first mark the landmarks and afterwards establish it; in the very same way, one should mentally delimit that sign as it has been obtained, and it should be expanded gradually by the measure of one, two, three, or four finger-breadths, according to the delimitation. But it should not be expanded without having delimited it. Then, expanding by way of delimiting the boundaries of monastic residences and monasteries—beginning with a span and a cubit—and the boundaries of villages, towns, districts, kingdoms, and oceans, one should expand it, having delimited it up to the boundary of the world-system, or even beyond that.

යථා හි හංසපොතකා පක්ඛානං උට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය පරිත්තං පරිත්තං පදෙසං උප්පතන්තා පරිචයං කත්වා අනුක්කමෙන චන්දිමසූරියසන්තිකං ගච්ඡන්ති, එවමෙව භික්ඛු වුත්තනයෙන නිමිත්තං පරිච්ඡින්දිත්වා වඩ්ඪෙන්තො යාව චක්කවාළපරිච්ඡෙදා තතො වා උත්තරි වඩ්ඪෙති. අථස්ස තං නිමිත්තං වඩ්ඪිතවඩ්ඪිතට්ඨානෙ පථවියා උක්කූලවිකූලනදීවිදුග්ගපබ්බතවිසමෙසු සඞ්කුසතසමබ්භාහතං උසභචම්මං විය හොති.

For just as young haṃsas, from the time their wings have grown, flying up to a very small region and gaining familiarity, gradually go to the vicinity of the moon and sun; in the very same way, a monk, having delimited the sign by the aforesaid method and expanding it, expands it up to the boundary of the world-system, or even beyond that. Then, for that yogī, that sign, in the place where it has been repeatedly expanded, becomes like the hide of a great bull struck by a hundred pegs on the high places, low places, river-chasms, and uneven mountains of the earth.

තස්මිං පන නිමිත්තෙ පත්තපඨමජ්ඣානෙන ආදිකම්මිකෙන සමාපජ්ජනබහුලෙන භවිතබ්බං, න පච්චවෙක්ඛණබහුලෙන. පච්චවෙක්ඛණබහුලස්ස හි ඣානඞ්ගානි ථූලානි දුබ්බලානි හුත්වා උපට්ඨහන්ති. අථස්ස තානි එවං උපට්ඨිතත්තා උපරි උස්සුක්කනාය පච්චයතං ආපජ්ජන්ති. සො අප්පගුණෙ ඣානෙ උස්සුක්කමානො පත්තපඨමජ්ඣානා ච පරිහායති, න ච සක්කොති දුතියං පාපුණිතුං. තෙනාහ භගවා –

Furthermore, with regard to that sign, a beginner who has attained the first jhāna should be one who frequently enters it, not one who frequently reviews it. For, in one who frequently reviews, the jhāna factors appear, having become coarse and weak. Then, because they appear thus, they become a condition for striving for what is higher. Striving when the jhāna is undeveloped, that yogī falls away from the first jhāna that has been attained and is not able to attain the second. Therefore, the Blessed One said:

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ගාවී පබ්බතෙය්‍යා බාලා අබ්‍යත්තා අඛෙත්තඤ්ඤූ අකුසලා විසමෙ පබ්බතෙ චරිතුං. තස්සා එවමස්ස ‘යංනූනාහං අගතපුබ්බඤ්චෙව දිසං ගච්ඡෙය්‍යං, අඛාදිතපුබ්බානි ච තිණානි ඛාදෙය්‍යං, අපීතපුබ්බානි ච පානීයානි පිවෙය්‍ය’න්ති. සා පුරිමං පාදං න සුපතිට්ඨිතං පතිට්ඨාපෙත්වා පච්ඡිමං පාදං උද්ධරෙය්‍ය, සා න චෙව අගතපුබ්බං දිසං ගච්ඡෙය්‍ය, න ච අඛාදිතපුබ්බානි තිණානි ඛාදෙය්‍ය, න ච අපීතපුබ්බානි පානීයානි පිවෙය්‍ය. යස්මිඤ්චස්සා පදෙසෙ ඨිතාය එවමස්ස ‘යංනූනාහං අගතපුබ්බඤ්චෙව…පෙ… පිවෙය්‍ය’න්ති. තඤ්ච පදෙසං න සොත්ථිනා පච්චාගච්ඡෙය්‍ය. තං කිස්ස හෙතු[Pg.149]? තථා හි සා, භික්ඛවෙ, ගාවී පබ්බතෙය්‍යා බාලා අබ්‍යත්තා අඛෙත්තඤ්ඤූ අකුසලා විසමෙ පබ්බතෙ චරිතුං, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චො භික්ඛු බාලො අබ්‍යත්තො අඛෙත්තඤ්ඤූ අකුසලො විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං. සො තං නිමිත්තං නාසෙවති, න භාවෙති, න බහුලීකරොති, න ස්වාධිට්ඨිතං අධිට්ඨාති, තස්ස එවං හොති ‘යංනූනාහං විතක්කවිචාරානං වූපසමා…පෙ… දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍ය’න්ති. සො න සක්කොති විතක්කවිචාරානං වූපසමා…පෙ… දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං. තස්සෙවං හොති ‘යංනූනාහං විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍ය’න්ති. සො න සක්කොති විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරිතුං. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, භික්ඛු උභතො භට්ඨො උභතො පරිහීනො, සෙය්‍යථාපි සා ගාවී පබ්බතෙය්‍යා බාලා අබ්‍යත්තා අඛෙත්තඤ්ඤූ අකුසලා විසමෙ පබ්බතෙ චරිතු’’න්ති (අ. නි. 9.35).

“Monks, suppose there is a mountain cow—foolish, inexperienced, ignorant of the terrain, and unskillful at roaming on uneven mountains. She might think: ‘Let me go to a direction I have not gone before, eat grasses I have not eaten before, and drink waters I have not drunk before.’ But without having established her front foot firmly, she would lift her hind foot. She would not go to a direction she had not gone before, nor eat grasses she had not eaten before, nor drink waters she had not drunk before. And from whatever place she stood, she would think: ‘Let me go to a direction I have not gone before… and drink.’ Yet she would not return safely to that place. For what reason? Because, monks, that mountain cow is foolish, inexperienced, ignorant of the terrain, and unskillful at roaming on uneven mountains. In the same way, monks, some monk here is foolish, inexperienced, ignorant of the terrain, and unskillful at entering and dwelling in the first jhāna, secluded from sensual pleasures… He does not resort to that sign, does not develop it, does not make much of it, and does not firmly establish it. He thinks: ‘Let me, with the stilling of thought and examination… enter and dwell in the second jhāna.’ He is unable to enter and dwell in the second jhāna with the stilling of thought and examination… Then he thinks: ‘Let me, secluded from sensual pleasures… enter and dwell in the first jhāna.’ He is unable to enter and dwell in the first jhāna, secluded from sensual pleasures… This, monks, is called a monk who has fallen away on both sides, who has declined on both sides—just like that foolish, inexperienced, ignorant of the terrain, and unskillful mountain cow, unskillful at roaming on uneven mountains.”

තස්මානෙන තස්මිංයෙව තාව පඨමජ්ඣානෙ පඤ්චහාකාරෙහි චිණ්ණවසිනා භවිතබ්බං.

Therefore, one should first become one who has practiced mastery in the five aspects of that very first jhāna.

පඤ්චවසීකථා

The Account of the Five Masteries

78. තත්‍රිමා පඤ්ච වසියො ආවජ්ජනවසී, සමාපජ්ජනවසී, අධිට්ඨානවසී, වුට්ඨානවසී, පච්චවෙක්ඛණවසීති. පඨමං ඣානං යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවදිච්ඡකං ආවජ්ජෙති, ආවජ්ජනාය දන්ධායිතත්තං නත්ථීති ආවජ්ජනවසී. පඨමං ඣානං යත්ථිච්ඡකං…පෙ… සමාපජ්ජති, සමාපජ්ජනාය දන්ධායිතත්තං නත්ථීති සමාපජ්ජනවසී. එවං සෙසාපි විත්ථාරෙතබ්බා.

78. Herein are these five masteries: mastery of adverting, mastery of attainment, mastery of resolution, mastery of emerging, and mastery of reviewing. One adverts to the first jhāna wherever one wishes, whenever one wishes, for as long as one wishes; there is no sluggishness in adverting: this is mastery of adverting. One attains the first jhāna wherever one wishes… there is no sluggishness in attaining: this is mastery of attainment. Thus the remaining ones should also be elaborated.

අයං පනෙත්ථ අත්ථප්පකාසනා, පඨමජ්ඣානතො වුට්ඨාය පඨමං විතක්කං ආවජ්ජයතො භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං විතක්කාරම්මණානෙව චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති. තතො ද්වෙ භවඞ්ගානි, තතො පුන විචාරාරම්මණං ආවජ්ජනං, වුත්තනයානෙව ජවනානීති එවං පඤ්චසු ඣානඞ්ගෙසු යදා නිරන්තරං චිත්තං පෙසෙතුං සක්කොති, අථස්ස ආවජ්ජනවසී සිද්ධා හොති. අයං පන මත්ථකප්පත්තා වසී භගවතො යමකපාටිහාරියෙ ලබ්භති[Pg.150], අඤ්ඤෙසං වා එවරූපෙ කාලෙ. ඉතො පරං සීඝතරා ආවජ්ජනවසී නාම නත්ථි.

Herein is the exposition of the meaning: When one emerges from the first jhāna and first adverts to initial thought, the life-continuum is interrupted, and immediately after the arising of that adverting, four or five impulsions having only initial thought as their object arise. After that, two life-continuum moments arise, and after that, an adverting with sustained thought as its object arises again, and impulsions occur in the very way that was stated. Thus, when one is able to direct the mind uninterruptedly to the five jhāna factors, then one's mastery in adverting is accomplished. This mastery, however, which has reached its peak, is obtained by the Blessed One at the time of the Twin Miracle, or by others on such an occasion. Beyond this, there is no mastery in adverting that is quicker.

ආයස්මතො පන මහාමොග්ගල්ලානස්ස නන්දොපනන්දනාගරාජදමනෙ විය සීඝං සමාපජ්ජනසමත්ථතා සමාපජ්ජනවසී නාම.

Furthermore, the ability to attain quickly, like that of the Venerable Mahāmoggallāna in the taming of the Nāga king Nandopananda, is called mastery of attainment.

අච්ඡරාමත්තං වා දසච්ඡරාමත්තං වා ඛණං ඨපෙතුං සමත්ථතා අධිට්ඨානවසී නාම. තථෙව ලහුං වුට්ඨාතුං සමත්ථතා වුට්ඨානවසී නාම. තදුභයදස්සනත්ථං බුද්ධරක්ඛිතත්ථෙරස්ස වත්ථුං කථෙතුං වට්ටති.

The ability to maintain it for the duration of a finger-snap or ten finger-snaps is called mastery of resolution. Similarly, the ability to emerge quickly is called mastery of emerging. To show both of these, it is fitting to tell the story of the Elder Buddharakkhita.

සො හායස්මා උපසම්පදාය අට්ඨවස්සිකො හුත්වා ථෙරම්බත්ථලෙ මහාරොහණගුත්තත්ථෙරස්ස ගිලානුපට්ඨානං ආගතානං තිංසමත්තානං ඉද්ධිමන්තසහස්සානං මජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරස්ස යාගුං පටිග්ගාහයමානං උපට්ඨාකනාගරාජානං ගහෙස්සාමීති ආකාසතො පක්ඛන්දන්තං සුපණ්ණරාජානං දිස්වා තාවදෙව පබ්බතං නිම්මිනිත්වා නාගරාජානං බාහායං ගහෙත්වා තත්ථ පාවිසි. සුපණ්ණරාජා පබ්බතෙ පහාරං දත්වා පලායි. මහාථෙරො ආහ – ‘‘සචෙ, ආවුසො, බුද්ධරක්ඛිතො නාභවිස්ස, සබ්බෙව ගාරය්හා අස්සාමා’’ති.

That venerable one, having been eight years since his higher ordination, was sitting in Therambatthala among thirty thousand powerful ones who had come to attend to the Great Elder Mahārohaṇagutta. He saw the Supaṇṇa king swooping down from the sky, intending to seize the Nāga king who was serving gruel to the elder. Instantly, having created a mountain, he took the Nāga king by the arm and entered there. The Supaṇṇa king struck the mountain and fled. The Great Elder said: 'Friends, if Buddharakkhita had not been here, we all would have been blameworthy.'

පච්චවෙක්ඛණවසී පන ආවජ්ජනවසියා එව වුත්තා. පච්චවෙක්ඛණජවනානෙව හි තත්ථ ආවජ්ජනානන්තරානීති.

The mastery of reviewing, however, is spoken of in terms of the mastery of adverting itself. For, in that case, the reviewing impulsions are immediately subsequent to the adverting.

දුතියජ්ඣානකථා

Discourse on the Second Jhāna

79. ඉමාසු පන පඤ්චසු වසීසු චිණ්ණවසිනා පගුණපඨමජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘අයං සමාපත්ති ආසන්නනීවරණපච්චත්ථිකා, විතක්කවිචාරානං ඔළාරිකත්තා අඞ්ගදුබ්බලා’’ති ච තත්ථ දොසං දිස්වා දුතියජ්ඣානං සන්තතො මනසිකත්වා පඨමජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය දුතියාධිගමාය යොගො කාතබ්බො. අථස්ස යදා පඨමජ්ඣානා වුට්ඨාය සතස්ස සම්පජානස්ස ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛතො විතක්කවිචාරා ඔළාරිකතො උපට්ඨහන්ති, පීතිසුඛඤ්චෙව චිත්තෙකග්ගතා ච සන්තතො උපට්ඨාති, තදාස්ස ඔළාරිකඞ්ගං පහානාය සන්තඅඞ්ගපටිලාභාය ච තදෙව නිමිත්තං ‘‘පථවී පථවී’’ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො ‘‘ඉදානි දුතියජ්ඣානං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා තදෙව පථවීකසිණං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං උප්පජ්ජති[Pg.151]. තතො තස්මිංයෙවාරම්මණෙ චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති, යෙසමවසානෙ එකං රූපාවචරං දුතියජ්ඣානිකං. සෙසානි වුත්තප්පකාරානෙව කාමාවචරානීති.

79. Furthermore, in these five masteries, a yogi with practiced mastery, emerging from the proficient first jhāna and seeing the fault in it that 'this attainment has the hindrances as a near enemy, and its factors are weak due to the coarseness of initial and sustained thought,' should attend to the second jhāna as peaceful, abandon delight in the first jhāna, and make an effort to attain the second. Then, when emerging from the first jhāna, being mindful and clearly comprehending, one reviews the jhāna factors, and initial and sustained thought appear as coarse, while rapture, bliss, and one-pointedness of mind appear as peaceful. At that time, for the abandoning of the coarse factor and for the acquisition of the peaceful factor, one should repeatedly attend to that same sign, thinking 'earth, earth.' When it is known, 'Now the second jhāna will arise,' the life-continuum is interrupted, and mind-door adverting arises, taking that very earth kasiṇa as its object. Then, on that same object, four or five impulsions run their course, at the end of which is a single fine-material second jhāna consciousness. The remaining impulsions are of the sense-sphere, as previously described.

එත්තාවතා චෙස විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. එවමනෙන ද්වඞ්ගවිප්පහීනං තිවඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං දුතියං ඣානං අධිගතං හොති පථවීකසිණං.

By this much, this yogi, with the stilling of initial and sustained thought, enters and abides in the second jhāna, which has internal confidence and unification of mind, is without initial and sustained thought, and has rapture and bliss born of concentration. Thus, by this yogi, the second jhāna related to the earth kasiṇa is attained, which has abandoned two factors, is endowed with three factors, possesses threefold excellence, and is endowed with ten characteristics.

80. තත්ථ විතක්කවිචාරානං වූපසමාති විතක්කස්ස ච විචාරස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං වූපසමා සමතික්කමා, දුතියජ්ඣානක්ඛණෙ අපාතුභාවාති වුත්තං හොති. තත්ථ කිඤ්චාපි දුතියජ්ඣානෙ සබ්බෙපි පඨමජ්ඣානධම්මා න සන්ති. අඤ්ඤෙයෙව හි පඨමජ්ඣානෙ ඵස්සාදයො, අඤ්ඤෙ ඉධ. ඔළාරිකස්ස පන ඔළාරිකස්ස අඞ්ගස්ස සමතික්කමා පඨමජ්ඣානතො පරෙසං දුතියජ්ඣානාදීනං අධිගමො හොතීති දීපනත්ථං ‘‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’’ති එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

80. Herein, 'with the stilling of initial and sustained thought' means the stilling, the transcending, and the non-manifestation of these two—initial thought and sustained thought—at the moment of the second jhāna. Although in the second jhāna none of the states of the first jhāna are present—for the states such as contact in the first jhāna are different, and those here are different—it should be understood that the phrase 'with the stilling of initial and sustained thought' is stated in order to clarify that the attainment of the second jhāna and so on, beyond the first jhāna, occurs by transcending the grosser and grosser factor.

අජ්ඣත්තන්ති ඉධ නියකජ්ඣත්තමධිප්පෙතං. විභඞ්ගෙ පන ‘‘අජ්ඣත්තං පච්චත්ත’’න්ති එත්තකමෙව වුත්තං. යස්මා ච නියකජ්ඣත්තමධිප්පෙතං, තස්මා අත්තනි ජාතං අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. සම්පසාදනන්ති සම්පසාදනං වුච්චති සද්ධා. සම්පසාදනයොගතො ඣානම්පි සම්පසාදනං. නීලවණ්ණයොගතො නීලවත්ථං විය. යස්මා වා තං ඣානං සම්පසාදනසමන්නාගතත්තා විතක්කවිචාරක්ඛොභවූපසමනෙන ච චෙතසො සම්පසාදයති, තස්මාපි සම්පසාදනන්ති වුත්තං. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථවිකප්පෙ සම්පසාදනං චෙතසොති එවං පදසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. පුරිමස්මිං පන අත්ථවිකප්පෙ චෙතසොති එතං එකොදිභාවෙන සද්ධිං යොජෙතබ්බං.

'Internal': here, one's own internality is intended. In the Vibhaṅga, however, only this much is said: 'internal, personal.' And since one's own internality is intended, therefore the meaning here is this: born in oneself, arisen in one's own continuum. 'Confidence': faith is called confidence. Due to its connection with confidence, the jhāna is also called 'confidence,' just as a blue cloth is called 'blue' due to its connection with the color blue. Or, because that jhāna—being endowed with confidence and through the stilling of the disturbance caused by initial and sustained thought—makes the mind confident, it is therefore also called 'confidence.' And in this alternative meaning, the connection of the words should be understood as 'that which makes the mind confident.' But in the former alternative meaning, 'of the mind' should be connected with 'unification.'

තත්‍රායමත්ථයොජනා, එකො උදෙතීති එකොදි, විතක්කවිචාරෙහි අනජ්ඣාරූළ්හත්තා අග්ගො සෙට්ඨො හුත්වා උදෙතීති අත්ථො. සෙට්ඨොපි හි ලොකෙ එකොති වුච්චති. විතක්කවිචාරවිරහතො වා එකො අසහායො හුත්වා ඉතිපි වත්තුං වට්ටති. අථ වා සම්පයුත්තධම්මෙ උදායතීති උදි, උට්ඨාපෙතීති අත්ථො. සෙට්ඨට්ඨෙන එකො ච සො උදි චාති එකොදි, සමාධිස්සෙතං [Pg.152] අධිවචනං. ඉති ඉමං එකොදිං භාවෙති වඩ්ඪෙතීති ඉදං දුතියජ්ඣානං එකොදිභාවං. සො පනායං එකොදි යස්මා චෙතසො, න සත්තස්ස, න ජීවස්ස, තස්මා එතං චෙතසො එකොදිභාවන්ති වුත්තං.

Herein is the explanation of the meaning. It is excellent (`eko`) and it arises (`udeti`), thus it is `ekodi`. The meaning is: because it is not overwhelmed by initial and sustained thought, it arises as supreme (`aggo`) and excellent (`seṭṭho`). Indeed, in the world, even the supreme is called `eka`. Alternatively, it is also suitable to say thus: due to the absence of initial and sustained thought, it arises as one (`eko`), without a companion (`asahāyo`). Or alternatively, because it causes associated states to arise (`udāyati`), it is `udi`; 'it raises them up' is the meaning. In the sense of 'supreme,' it is `eka`, and it is also that `udi`; thus, it is `ekodi`. This is a designation for concentration. Thus, because one develops and increases this `ekodi`, this second jhāna is called `ekodibhāva`. Now, because this `ekodi` is of the mind—not of a being, not of a life-principle—therefore it is called `cetaso ekodibhāva`.

නනු චායං සද්ධා පඨමජ්ඣානෙපි අත්ථි, අයඤ්ච එකොදිනාමකො සමාධි, අථ කස්මා ඉදමෙව ‘‘සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවඤ්චා’’ති වුත්තන්ති. වුච්චතෙ, අදුඤ්හි පඨමජ්ඣානං විතක්කවිචාරක්ඛොභෙන වීචිතරඞ්ගසමාකුලමිව ජලං න සුප්පසන්නං හොති, තස්මා සතියාපි සද්ධාය ‘‘සම්පසාදන’’න්ති න වුත්තං. න සුප්පසන්නත්තායෙව චෙත්ථ සමාධිපි න සුට්ඨු පාකටො, තස්මා ‘‘එකොදිභාව’’න්තිපි න වුත්තං. ඉමස්මිං පන ඣානෙ විතක්කවිචාරපලිබොධාභාවෙන ලද්ධොකාසා බලවතී සද්ධා, බලවසද්ධාසහායපටිලාභෙනෙව ච සමාධිපි පාකටො, තස්මා ඉදමෙව එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. විභඞ්ගෙ පන ‘‘සම්පසාදනන්ති යා සද්ධා සද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො. චෙතසො එකොදිභාවන්ති යා චිත්තස්ස ඨිති…පෙ… සම්මාසමාධී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. එවං වුත්තෙන පන තෙන සද්ධිං අයමත්ථවණ්ණනා යථා න විරුජ්ඣති, අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති චෙව සමෙති ච, එවං වෙදිතබ්බා.

Is it not so that this faith is also present in the first jhāna, and this concentration named ‘ekodi’ as well? If so, why is only this second jhāna called ‘serenity and unification of mind’? The reply is given: because that first jhāna, due to the agitation of initial and sustained thought, is like water turbulent with ripples and waves and is not well-serene. Therefore, even though faith is present, it is not called ‘sampasādana’ (serenity). And because it is not well-serene, the concentration herein is also not very evident; therefore, it is also not called ‘ekodibhāva’. In this jhāna, however, due to the absence of the obstruction of initial and sustained thought, faith gains its opportunity and becomes strong. And precisely by gaining the assistance of strong faith, concentration also becomes evident. Therefore, it should be understood that only this jhāna is spoken of thus. In the Vibhaṅga, however, only this much is said: ‘“Sampasādana” is that which is faith, believing, commitment, confidence. “Cetaso ekodibhāva” is that which is the stability of mind… right concentration.’ It should be understood that this explanation of the meaning does not contradict what was stated there; on the contrary, it is consistent and in agreement with it.

81. අවිතක්කං අවිචාරන්ති භාවනාය පහීනත්තා එතස්මිං, එතස්ස වා විතක්කො නත්ථීති අවිතක්කං. ඉමිනාව නයෙන අවිචාරං. විභඞ්ගෙපි වුත්තං ‘‘ඉති අයඤ්ච විතක්කො අයඤ්ච විචාරො සන්තා හොන්ති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා බ්‍යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා බ්‍යන්තිකතා, තෙන වුච්චති අවිතක්කං අවිචාර’’න්ති (විභ. 576).

81. “Without initial thought, without sustained thought” means that because initial thought has been abandoned by means of development, in this jhāna, or for this jhāna, there is no initial thought—thus it is called “without initial thought.” In this same way, it is “without sustained thought.” As it is said in the Vibhaṅga: “Thus, this initial thought and this sustained thought are calmed, are quieted, are stilled, have ceased, have utterly ceased, are made to cease, are thoroughly made to cease, are dried up, are utterly dried up, are made to be without remainder; therefore it is called ‘without initial thought, without sustained thought.’”

එත්ථාහ ‘‘නනු ච ‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’ති ඉමිනාපි අයමත්ථො සිද්ධො, අථ කස්මා පුන වුත්තං ‘අවිතක්කං අවිචාර’න්ති’’. වුච්චතෙ, එවමෙතං සිද්ධොවායමත්ථො, න පනෙතං තදත්ථදීපකං. නනු අවොචුම්හ ‘‘ඔළාරිකස්ස පන ඔළාරිකස්ස අඞ්ගස්ස සමතික්කමා පඨමජ්ඣානතො පරෙසං දුතියජ්ඣානාදීනං සමධිගමො හොතීති දස්සනත්ථං විතක්කවිචාරානං වූපසමාති එවං වුත්ත’’න්ති.

Here one asks: “But is this meaning not already established by ‘from the stilling of initial and sustained thought’? Why then is it said again, ‘without initial thought, without sustained thought’?” It is replied: It is so; this meaning is indeed established. However, that phrase does not illuminate that meaning. Have we not said previously: “It is said thus, ‘from the stilling of initial and sustained thought,’ in order to show that by transcending the grosser factor, the attainment of the second jhāna and so on, which are beyond the first jhāna, occurs”?

අපිච විතක්කවිචාරානං වූපසමා ඉදං සම්පසාදනං, න කිලෙසකාලුස්සියස්ස. විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා එකොදිභාවං, න උපචාරජ්ඣානමිව නීවරණප්පහානා[Pg.153], පඨමජ්ඣානමිව ච න අඞ්ගපාතුභාවාති එවං සම්පසාදනඑකොදිභාවානං හෙතුපරිදීපකමිදං වචනං. තථා විතක්කවිචාරානං වූපසමා ඉදං අවිතක්කං අවිචාරං, න තතියචතුත්ථජ්ඣානානි විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි විය ච අභාවාති එවං අවිතක්කඅවිචාරභාවස්ස හෙතුපරිදීපකඤ්ච, න විතක්කවිචාරාභාවමත්තපරිදීපකං. විතක්කවිචාරාභාවමත්තපරිදීපකමෙව පන ‘‘අවිතක්කං අවිචාර’’න්ති ඉදං වචනං. තස්මා පුරිමං වත්වාපි වත්තබ්බමෙවාති.

Furthermore, it is because of the stilling of initial and sustained thought that this second jhāna is serene, not because of the stilling of the turbidity of defilements. And it is because of the stilling of initial and sustained thought that there is unification of mind; not, as in access concentration, because of the abandoning of the hindrances, nor, as in the first jhāna, because of the manifestation of the factors. Thus, this phrase, ‘from the stilling of initial and sustained thought,’ illuminates the cause for serenity and unification of mind. Similarly, it is because of the stilling of initial and sustained thought that this jhāna is without initial thought and without sustained thought; it is not so because of their natural absence, as in the third and fourth jhānas or as in eye-consciousness and so on. Thus, this phrase also illuminates the cause for the state of being without initial and sustained thought, and does not merely illuminate their absence. This phrase, ‘without initial thought, without sustained thought,’ however, only illuminates the mere absence of initial and sustained thought. Therefore, even after stating the former, the latter should indeed be said.

සමාධිජන්ති පඨමජ්ඣානසමාධිතො සම්පයුත්තසමාධිතො වා ජාතන්ති අත්ථො. තත්ථ කිඤ්චාපි පඨමම්පි සම්පයුත්තසමාධිතො ජාතං, අථ ඛො අයමෙව සමාධි ‘‘සමාධී’’ති වත්තබ්බතං අරහති විතක්කවිචාරක්ඛොභවිරහෙන අතිවිය අචලත්තා, සුප්පසන්නත්තා ච, තස්මා ඉමස්ස වණ්ණභණනත්ථං ඉදමෙව ‘‘සමාධිජ’’න්ති වුත්තං. පීතිසුඛන්ති ඉදං වුත්තනයමෙව.

“Born of concentration” means born from the concentration of the first jhāna or from associated concentration. Although the first jhāna is also born from associated concentration, yet this concentration alone deserves to be called “concentration” because it is exceedingly steady due to the absence of agitation from initial and sustained thought, and because it is very serene. Therefore, to speak of its excellence, only this is called “born of concentration.” “Rapture and bliss”—this is just as has been explained.

දුතියන්ති ගණනානුපුබ්බතා දුතියං. ඉදං දුතියං සමාපජ්ජතීතිපි දුතියං. යං පන වුත්තං ‘‘ද්වඞ්ගවිප්පහීනං තිවඞ්ගසමන්නාගත’’න්ති, තත්ථ විතක්කවිචාරානං පහානවසෙන ද්වඞ්ගවිප්පහීනතා වෙදිතබ්බා. යථා ච පඨමජ්ඣානස්ස උපචාරක්ඛණෙ නීවරණානි පහීයන්ති, න තථා ඉමස්ස විතක්කවිචාරා. අප්පනාක්ඛණෙයෙව ච පනෙතං විනා තෙහි උප්පජ්ජති. තෙනස්ස තෙ ‘‘පහානඞ්ග’’න්ති වුච්චන්ති. පීති සුඛං චිත්තෙකග්ගතාති ඉමෙසං පන තිණ්ණං උප්පත්තිවසෙන තිවඞ්ගසමන්නාගතතා වෙදිතබ්බා. තස්මා යං විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති සම්පසාදො පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා’’ති (විභ. 580) වුත්තං, තං සපරික්ඛාරං ඣානං දස්සෙතුං පරියායෙන වුත්තං. ඨපෙත්වා පන සම්පසාදනං නිප්පරියායෙන උපනිජ්ඣානලක්ඛණප්පත්තානං අඞ්ගානං වසෙන තිවඞ්ගිකමෙව එතං හොති. යථාහ – ‘‘කතමං තස්මිං සමයෙ තිවඞ්ගිකං ඣානං හොති, පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා’’ති (ධ. ස. 161; විභ. 628). සෙසං පඨමජ්ඣානෙ වුත්තනයමෙව.

“Second”: by way of the sequence of counting, it is the second. It is also “second” because one attains this for a second time. As for what was stated, “with two factors abandoned, possessed of three factors,” therein, the state of having two factors abandoned should be understood by way of the abandoning of initial and sustained thought. And just as the hindrances are abandoned at the moment of access of the first jhāna, initial and sustained thought are not abandoned in the same way for this jhāna. However, this jhāna arises without them only at the moment of absorption. Therefore, they are called its “factors of abandonment.” The state of being possessed of three factors, however, should be understood by way of the arising of these three: rapture, bliss, and one-pointedness of mind. Therefore, what is stated in the Vibhaṅga—“Jhāna is confidence, rapture, bliss, and one-pointedness of mind”—is stated figuratively to show the jhāna together with its accessories. However, setting aside confidence, in the direct sense, by way of the factors that have reached the characteristic of close contemplation, this jhāna is only threefold. As it is said: “What at that time is the threefold jhāna? Rapture, bliss, and one-pointedness of mind.” The rest is just as explained in the first jhāna.

තතියජ්ඣානකථා

The Explanation of the Third Jhāna

82. එවමධිගතෙ පන තස්මිම්පි වුත්තනයෙනෙව පඤ්චහාකාරෙහි චිණ්ණවසිනා හුත්වා පගුණදුතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘අයං සමාපත්ති ආසන්නවිතක්කවිචාරපච්චත්ථිකා, ‘යදෙව තත්ථ පීතිගතං චෙතසො උප්පිලාවිතං, එතෙනෙතං [Pg.154] ඔළාරිකං අක්ඛායතී’ති (දී. නි. 1.96) වුත්තාය පීතියා ඔළාරිකත්තා අඞ්ගදුබ්බලා’’ති ච තත්ථ දොසං දිස්වා තතියජ්ඣානං සන්තතො මනසිකරිත්වා දුතියජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය තතියාධිගමාය යොගො කාතබ්බො. අථස්ස යදා දුතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය සතස්ස සම්පජානස්ස ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛතො පීති ඔළාරිකතො උපට්ඨාති, සුඛඤ්චෙව එකග්ගතා ච සන්තතො උපට්ඨාති. තදාස්ස ඔළාරිකඞ්ගප්පහානාය සන්තඅඞ්ගපටිලාභාය ච තදෙව නිමිත්තං ‘‘පථවී පථවී’’ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො ‘‘ඉදානි තතියජ්ඣානං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා තදෙව පථවීකසිණං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං උප්පජ්ජති. තතො තස්මිංයෙවාරම්මණෙ චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි ජවන්ති, යෙසං අවසානෙ එකං රූපාවචරං තතියජ්ඣානිකං, සෙසානි වුත්තනයෙනෙව කාමාවචරානීති. එත්තාවතා ච පනෙස පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො ච සම්පජානො, සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙති, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරීති, තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති (දී. නි. 1.230; ධ. ස. 163). එවමනෙන එකඞ්ගවිප්පහීනං දුවඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං තතියං ඣානං අධිගතං හොති පථවීකසිණං.

82. Furthermore, when the second jhāna has been thus attained and one has become proficient in it through the fivefold method as previously described, one emerges from the proficient second jhāna and reflects: "This attainment has initial and sustained thought as its near enemies, and its factors are weak due to the grossness of the aforesaid rapture, of which it is said: ‘Whatever rapture of mind is present there, that is called gross’ (Dī. Ni. 1.96)." Seeing this fault therein, one should attend to the third jhāna as tranquil, exhaust attachment to the second jhāna, and make effort for the attainment of the third. Then, when one emerges from the second jhāna, mindful and clearly comprehending, and reviews the jhāna factors, rapture appears as gross, while pleasure and one-pointedness appear as tranquil. At that time, for the abandoning of the gross factor and the acquisition of the tranquil factors, one should repeatedly attend to that same sign, thinking, "Earth, earth." As one does so, at the point when it can be said, "Now the third jhāna will arise," the life-continuum is interrupted, and the mind-door adverting consciousness arises, taking that very earth kasiṇa as its object. Following this, four or five impulsions occur on that same object, the last of which is a single form-sphere impulsion belonging to the third jhāna, while the rest are sense-sphere impulsions as previously described. And by this much, with the fading away of rapture, one dwells equanimous, mindful, and clearly comprehending, experiencing pleasure with the body—that which the noble ones declare: 'equanimous, mindful, dwelling pleasantly'—thus entering and abiding in the third jhāna (Dī. Ni. 1.230; Dha. Sa. 163). In this way, the third jhāna of the earth kasiṇa, which is devoid of one factor, endowed with two factors, threefold in its excellence, and complete with ten characteristics, is attained by this person.

83. තත්ථ පීතියා ච විරාගාති විරාගො නාම වුත්තප්පකාරාය පීතියා ජිගුච්ඡනං වා සමතික්කමො වා. උභින්නං පන අන්තරා චසද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, සො වූපසමං වා සම්පිණ්ඩෙති විතක්කවිචාරානං වූපසමං වා. තත්ථ යදා වූපසමමෙව සම්පිණ්ඩෙති, තදා ‘‘පීතියා ච විරාගා කිඤ්ච භිය්‍යො වූපසමා චා’’ති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. ඉමිස්සා ච යොජනාය විරාගො ජිගුච්ඡනත්ථො හොති, තස්මා ‘‘පීතියා ජිගුච්ඡනා ච වූපසමා චා’’ති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො. යදා පන විතක්කවිචාරවූපසමං සම්පිණ්ඩෙති, තදා ‘‘පීතියා ච විරාගා, කිඤ්ච භිය්‍යො විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා’’ති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. ඉමිස්සා ච යොජනාය විරාගො සමතික්කමනත්ථො හොති, තස්මා ‘‘පීතියා ච සමතික්කමා විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා’’ති අයමත්ථො දට්ඨබ්බො.

83. Herein, in the phrase 'pītiyā ca virāgā' (and through the fading away of rapture), the term `virāga` means either disgust with or transcendence of rapture of the kind described. The particle `ca` between the two, however, has the meaning of combination; it combines either with 'quiescence' or with 'the quiescence of initial and sustained thought'. Therein, when it combines only with 'quiescence', the construction should be understood thus: 'and through the fading away of rapture, and furthermore, through its quiescence.' And in this construction, `virāga` has the meaning of disgust; therefore, the meaning should be seen as: 'through disgust with rapture and through its quiescence.' But when it combines with 'the quiescence of initial and sustained thought', the construction should be understood thus: 'and through the fading away of rapture, and furthermore, through the quiescence of initial and sustained thought.' And in this construction, `virāga` has the meaning of transcendence; therefore, the meaning should be seen as: 'through the transcendence of rapture and through the quiescence of initial and sustained thought.'

කාමඤ්චෙතෙ විතක්කවිචාරා දුතියජ්ඣානෙයෙව වූපසන්තා, ඉමස්ස පන ඣානස්ස මග්ගපරිදීපනත්ථං වණ්ණභණනත්ථඤ්චෙතං වුත්තං. විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමාති හි වුත්තෙ ඉදං පඤ්ඤායති, නූන විතක්කවිචාරවූපසමො මග්ගො ඉමස්ස [Pg.155] ඣානස්සාති. යථා ච තතියෙ අරියමග්ගෙ අප්පහීනානම්පි සක්කායදිට්ඨාදීනං ‘‘පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පහානා’’ති (දී. නි. 1.373; ම. නි. 2.133; සං. නි. 5.184; අ. නි. 3.88) එවං පහානං වුච්චමානං වණ්ණභණනං හොති, තදධිගමාය උස්සුක්කානං උස්සාහජනකං, එවමෙව ඉධ අවූපසන්තානම්පි විතක්කවිචාරානං වූපසමො වුච්චමානො වණ්ණභණනං හොති. තෙනායමත්ථො වුත්තො ‘‘පීතියා ච සමතික්කමා විතක්කවිචාරානඤ්ච වූපසමා’’ති.

Although these initial and sustained thoughts have indeed ceased in the second jhāna, this is stated for this jhāna for the purpose of clarifying the path and for the purpose of praise. For when it is said, 'and the quiescence of initial and sustained thought,' this becomes apparent: 'Surely, the quiescence of initial and sustained thought is the path to this jhāna.' Just as in the case of the third noble path, the abandoning of the five lower fetters is spoken of—even though fetters such as identity view are not abandoned by it, having already been abandoned—which is a form of praise that generates enthusiasm in those striving for its attainment; even so here, speaking of the quiescence of initial and sustained thought—although they are not quelled in this jhāna—is a form of praise. Therefore, this meaning is stated: 'through the transcendence of rapture and through the quiescence of initial and sustained thought.'

84. උපෙක්ඛකො ච විහරතීති එත්ථ උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා. සමං පස්සති, අපක්ඛපතිතා හුත්වා පස්සතීති අත්ථො. තාය විසදාය විපුලාය ථාමගතාය සමන්නාගතත්තා තතියජ්ඣානසමඞ්ගී උපෙක්ඛකොති වුච්චති.

84. Herein, regarding the phrase 'and he dwells equanimous,' it is called upekkhā because it looks on (ikkhati) fittingly (upapattito). The meaning is that it sees evenly (samaṃ passati); it sees having become impartial. Because one is endowed with that equanimity which is clear, extensive, and has attained steadfastness, one who is possessed of the third jhāna is called 'equanimous'.

උපෙක්ඛා පන දසවිධා හොති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා, බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා, බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා, වීරියුපෙක්ඛා, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා, වෙදනුපෙක්ඛා, විපස්සනුපෙක්ඛා, තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා, ඣානුපෙක්ඛා, පාරිසුද්ධුපෙක්ඛාති.

Equanimity, however, is of ten kinds: six-factored equanimity, divine abiding equanimity, enlightenment factor equanimity, energy equanimity, formation equanimity, feeling equanimity, insight equanimity, equanimity as neutrality, jhāna equanimity, and purity equanimity.

තත්ථ යා ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නෙව සුමනො හොති, න දුම්මනො, උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො සම්පජානො’’ති (අ. නි. 6.1) එවමාගතා ඛීණාසවස්ස ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨානිට්ඨඡළාරම්මණාපාථෙ පරිසුද්ධපකතිභාවාවිජහනාකාරභූතා උපෙක්ඛා, අයං ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා නාම.

Among these, the equanimity described as: "Here, monks, a bhikkhu, having seen a form with the eye, is neither pleased nor displeased but dwells equanimous, mindful, and clearly comprehending"—this equanimity, which arises in the six sense-doors of one whose taints are destroyed, being characterized by not abandoning its pure natural state in the presence of the six kinds of desirable and undesirable objects, is called six-factored equanimity.

යා පන ‘‘උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’ති (දී. නි. 1.556; ම. නි. 1.77) එවමාගතා සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරභූතා උපෙක්ඛා, අයං බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා නාම.

The equanimity described as: "With a mind accompanied by equanimity, he dwells pervading one direction"—this equanimity, which is characterized by neutrality towards beings, is called divine abiding equanimity.

යා ‘‘උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති විවෙකනිස්සිත’’න්ති (ම. නි. 1.27) එවමාගතා සහජාතධම්මානං මජ්ඣත්තාකාරභූතා උපෙක්ඛා, අයං බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා නාම.

The equanimity described as: "He develops the equanimity enlightenment factor, which is based on seclusion"—this equanimity, which is characterized by neutrality towards co-arisen states, is called enlightenment factor equanimity.

යා [Pg.156] පන ‘‘කාලෙනකාලං උපෙක්ඛානිමිත්තං මනසිකරොතී’’ති (අ. නි. 3.103) එවමාගතා අනච්චාරද්ධනාතිසිථිලවීරියසඞ්ඛාතා උපෙක්ඛා, අයං වීරියුපෙක්ඛා නාම.

That which is described as "from time to time directing attention to the sign of equanimity"—this equanimity, reckoned as energy that is neither too strenuous nor too slack, is called energy equanimity.

යා ‘‘කති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සමථවසෙන උප්පජ්ජන්ති, කති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා විපස්සනාවසෙන උප්පජ්ජන්ති. අට්ඨ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා සමථවසෙන උප්පජ්ජන්ති. දස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා විපස්සනාවසෙන උප්පජ්ජන්තී’’ති (පටි. ම. 1.57) එවමාගතා නීවරණාදිපටිසඞ්ඛාසන්තිට්ඨනා ගහණෙ මජ්ඣත්තභූතා උපෙක්ඛා, අයං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා නාම.

That equanimity which is described thus: 'How many kinds of equanimity regarding formations arise by way of serenity? How many kinds of equanimity regarding formations arise by way of insight? Eight kinds of equanimity regarding formations arise by way of serenity. Ten kinds of equanimity regarding formations arise by way of insight' (Paṭis. M. 1.57)—this equanimity, which is well-established through contemplation of the hindrances and so forth and is neutral in grasping, is called equanimity regarding formations.

යා පන ‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගත’’න්ති (ධ. ස. 150) එවමාගතා අදුක්ඛමසුඛසඤ්ඤිතා උපෙක්ඛා, අයං වෙදනුපෙක්ඛා නාම.

Furthermore, that equanimity which is described thus: 'At the time when a wholesome consciousness of the sense sphere has arisen, accompanied by equanimity' (Dhs. 150), and is designated as neither-painful-nor-pleasant, this is called equanimity as feeling.

යා ‘‘යදත්ථි යං භූතං, තං පජහති, උපෙක්ඛං පටිලභතී’’ති (ම. නි. 3.71; අ. නි. 7.55) එවමාගතා විචිනනෙ මජ්ඣත්තභූතා උපෙක්ඛා, අයං විපස්සනුපෙක්ඛා නාම.

That equanimity which is described thus: 'Whatever exists, whatever has come to be, that one abandons and attains equanimity' (M. 3.71; A. 7.55), being neutral in investigation, this is called equanimity of insight.

යා පන ඡන්දාදීසු යෙවාපනකෙසු ආගතා සහජාතානං සමවාහිතභූතා උපෙක්ඛා, අයං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා නාම.

Furthermore, that equanimity which is found among the miscellaneous factors such as desire, and which balances the co-nascent states, this is called specific neutrality.

යා ‘‘උපෙක්ඛකො ච විහරතී’’ති (දී. නි. 1.230; ධ. ස. 163) එවමාගතා අග්ගසුඛෙපි තස්මිං අපක්ඛපාතජනනී උපෙක්ඛා, අයං ඣානුපෙක්ඛා නාම.

That equanimity which is described thus: 'And one dwells equanimous' (D. 1.75; Dhs. 163), which does not give rise to partiality even towards that supreme pleasure, this is called equanimity of jhāna.

යා පන ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣාන’’න්ති (දී. නි. 1.232; ධ. ස. 165) එවමාගතා සබ්බපච්චනීකපරිසුද්ධා පච්චනීකවූපසමනෙපි අබ්‍යාපාරභූතා උපෙක්ඛා, අයං පාරිසුද්ධුපෙක්ඛා නාම.

Furthermore, that equanimity which is described thus: 'The fourth jhāna, which has purity of mindfulness due to equanimity' (D. 1.75; Dhs. 167), which is purified of all opposing factors and is without exertion even in the pacification of opposing factors, this is called equanimity of purity.

තත්‍ර ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා ච බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා ච බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා ච තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා ච ඣානුපෙක්ඛා ච පාරිසුද්ධුපෙක්ඛා ච අත්ථතො එකා, තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාව හොති. තෙන තෙන අවත්ථාභෙදෙන පනස්සා අයං භෙදො. එකස්සාපි සතො සත්තස්ස කුමාරයුවථෙරසෙනාපතිරාජාදිවසෙන භෙදො විය. තස්මා තාසු යත්ථ ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා, න තත්ථ බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛාදයො. යත්ථ වා පන බොජ්ඣඞ්ගුපෙක්ඛා, න තත්ථ ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාදයො හොන්තීති වෙදිතබ්බා.

Among these, six-limbed equanimity, equanimity of the divine abidings, equanimity as an enlightenment factor, specific neutrality, equanimity of jhāna, and equanimity of purity are one in essence; they are simply specific neutrality. However, this distinction arises for it due to this or that difference in state, just as for one and the same being there is the distinction by way of being a boy, a youth, an elder, a general, or a king. Therefore, among them, it should be understood that where there is six-limbed equanimity, equanimity as an enlightenment factor and the others are not present; or where there is equanimity as an enlightenment factor, six-limbed equanimity and the others are not present.

යථා [Pg.157] චෙතාසමත්ථතො එකීභාවො, එවං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා විපස්සනුපෙක්ඛානම්පි. පඤ්ඤා එව හි සා කිච්චවසෙන ද්විධා භින්නා. යථා හි පුරිසස්ස සායං ගෙහං පවිට්ඨං සප්පං අජපදදණ්ඩං ගහෙත්වා පරියෙසමානස්ස තං ථුසකොට්ඨකෙ නිපන්නං දිස්වා ‘‘සප්පො නු ඛො, නො’’ති අවලොකෙන්තස්ස සොවත්තිකත්තයං දිස්වා නිබ්බෙමතිකස්ස ‘‘සප්පො, න සප්පො’’ති විචිනනෙ මජ්ඣත්තතා හොති, එවමෙව යා ආරද්ධවිපස්සකස්ස විපස්සනාඤාණෙන ලක්ඛණත්තයෙ දිට්ඨෙ සඞ්ඛාරානං අනිච්චභාවාදිවිචිනනෙ මජ්ඣත්තතා උප්පජ්ජති, අයං විපස්සනුපෙක්ඛා නාම. යථා පන තස්ස පුරිසස්ස අජපදදණ්ඩෙන ගාළ්හං සප්පං ගහෙත්වා ‘‘කිං තාහං ඉමං සප්පං අවිහෙඨෙන්තො අත්තානඤ්ච ඉමිනා අඩංසාපෙන්තො මුඤ්චෙය්‍ය’’න්ති මුඤ්චනාකාරමෙව පරියෙසතො ගහණෙ මජ්ඣත්තතා හොති. එවමෙව යා ලක්ඛණත්තයස්ස දිට්ඨත්තා ආදිත්තෙ විය තයො භවෙ පස්සතො සඞ්ඛාරග්ගහණෙ මජ්ඣත්තතා, අයං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා නාම. ඉති විපස්සනුපෙක්ඛාය සිද්ධාය සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාපි සිද්ධාව හොති. ඉමිනා පනෙසා විචිනනග්ගහණෙසු මජ්ඣත්තසඞ්ඛාතෙන කිච්චෙන ද්විධා භින්නාති. වීරියුපෙක්ඛා පන වෙදනුපෙක්ඛා ච අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අවසෙසාහි ච අත්ථතො භින්නා එවාති.

Just as these are one in essence, so too are equanimity regarding formations and equanimity of insight. For it is wisdom itself that is divided into two by way of function. It is as when a man, searching for a snake that entered his house in the evening, takes a forked staff and, seeing it lying in a chaff-bin, looks on thinking, 'Is this a snake or not?' Upon seeing its three hood-markings and becoming free of doubt, he has neutrality in investigating 'Is it a snake or not?' In the same way, for a practitioner who has begun insight, when the three characteristics have been seen with the knowledge of insight, the neutrality that arises in investigating the impermanent nature of formations is called equanimity of insight. Furthermore, it is as when that man, having firmly pinned the snake with the forked staff, seeks only a way to release it, thinking, 'How can I release this snake without harming it, and without being bitten by it?' In this, there is neutrality in the act of grasping. In the same way, because the three characteristics have been seen, for one who sees the three realms of existence as if ablaze, the neutrality in grasping at formations is called equanimity regarding formations. Thus, when equanimity of insight is accomplished, equanimity regarding formations is also accomplished. Yet this wisdom is divided in two by this function, which is designated as neutrality in investigation and in grasping. As for equanimity of energy and equanimity as feeling, they are distinct in essence both from each other and from the remaining eight.

ඉති ඉමාසු උපෙක්ඛාසු ඣානුපෙක්ඛා ඉධාධිප්පෙතා. සා මජ්ඣත්තලක්ඛණා, අනාභොගරසා, අබ්‍යාපාරපච්චුපට්ඨානා, පීතිවිරාගපදට්ඨානාති. එත්ථාහ, නනු චායමත්ථතො තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාව හොති, සා ච පඨමදුතියජ්ඣානෙසුපි අත්ථි. තස්මා තත්‍රාපි උපෙක්ඛකො ච විහරතීති එවමයං වත්තබ්බා සියා, සා කස්මා න වුත්තාති. අපරිබ්‍යත්තකිච්චතො. අපරිබ්‍යත්තඤ්හි තස්සා තත්ථ කිච්චං විතක්කාදීහි අභිභූතත්තා. ඉධ පනායං විතක්කවිචාරපීතීහි අනභිභූතත්තා උක්ඛිත්තසිරා විය හුත්වා පරිබ්‍යත්තකිච්චා ජාතා, තස්මා වුත්තාති.

Thus, among these kinds of equanimity, it is the equanimity of jhāna that is intended here. It has the characteristic of neutrality, the function of non-application, the manifestation of non-exertion, and its proximate cause is dispassion for rapture. Here it is asked: 'Is this not, in essence, simply specific neutrality, which also exists in the first and second jhānas? Therefore, in those states too, it should be said, "and one dwells equanimous." Why is this not stated?' Because its function is not manifest. For in those states its function is not manifest, since it is overwhelmed by initial application and so on. But here, not being overwhelmed by initial application, sustained application, and rapture, it becomes like one with head held high, and its function becomes manifest; therefore, it is stated.

නිට්ඨිතා උපෙක්ඛකො ච විහරතීති එතස්ස

The commentary on 'and one dwells equanimous' is concluded.

සබ්බසො අත්ථවණ්ණනා.

The explanation of the meaning in its entirety.

85. ඉදානි සතො ච සම්පජානොති එත්ථ සරතීති සතො. සම්පජානාතීති සම්පජානො. පුග්ගලෙන සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච වුත්තං. තත්ථ සරණලක්ඛණා සති, අසම්මුස්සනරසා, ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා. අසම්මොහලක්ඛණං සම්පජඤ්ඤං, තීරණරසං, පවිචයපච්චුපට්ඨානං.

85. Now, regarding 'mindful and clearly comprehending': one is 'mindful' (sato) because one remembers (sarati). One is 'clearly comprehending' (sampajāno) because one comprehends clearly (sampajānāti). Thus, mindfulness (sati) and clear comprehension (sampajañña) are spoken of by way of the person. Therein, mindfulness has the characteristic of remembering, its function is not-forgetting, and its manifestation is guarding. Clear comprehension has the characteristic of non-delusion, its function is judgment, and its manifestation is investigation.

තත්ථ [Pg.158] කිඤ්චාපි ඉදං සතිසම්පජඤ්ඤං පුරිමජ්ඣානෙසුපි අත්ථි. මුට්ඨසතිස්ස හි අසම්පජානස්ස උපචාරමත්තම්පි න සම්පජ්ජති, පගෙව අප්පනා. ඔළාරිකත්තා පන තෙසං ඣානානං භූමියං විය පුරිසස්ස චිත්තස්ස ගති සුඛා හොති, අබ්‍යත්තං තත්ථ සතිසම්පජඤ්ඤකිච්චං. ඔළාරිකඞ්ගප්පහානෙන පන සුඛුමත්තා ඉමස්ස ඣානස්ස පුරිසස්ස ඛුරධාරායං විය සතිසම්පජඤ්ඤකිච්චපරිග්ගහිතා එව චිත්තස්ස ගති ඉච්ඡිතබ්බාති ඉධෙව වුත්තං. කිඤ්ච භිය්‍යො, යථා ධෙනුපගො වච්ඡො ධෙනුතො අපනීතො අරක්ඛියමානො පුනදෙව ධෙනුං උපගච්ඡති, එවමිදං තතියජ්ඣානසුඛං පීතිතො අපනීතං, තං සතිසම්පජඤ්ඤාරක්ඛෙන අරක්ඛියමානං පුනදෙව පීතිං උපගච්ඡෙය්‍ය, පීතිසම්පයුත්තමෙව සියා. සුඛෙ වාපි සත්තා සාරජ්ජන්ති, ඉදඤ්ච අතිමධුරං සුඛං, තතො පරං සුඛාභාවා. සතිසම්පජඤ්ඤානුභාවෙන පනෙත්ථ සුඛෙ අසාරජ්ජනා හොති, නො අඤ්ඤථාති ඉමම්පි අත්ථවිසෙසං දස්සෙතුං ඉදමිධෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

Herein, although this mindfulness and clear comprehension exist even in the preceding jhānas, indeed, for one with lapsed mindfulness and without clear comprehension, not even access concentration is accomplished, let alone absorption. However, due to the grossness of those jhānas, the movement of the mind is easy, like that of a person on the ground, and the function of mindfulness and clear comprehension is not manifest there. But, due to the abandoning of the gross factors and the subtlety of this jhāna, the movement of the mind should be desired as being solely grasped by the function of mindfulness and clear comprehension, like that of a person on a razor's edge; therefore, this was stated right here. Furthermore, just as a suckling calf, removed from its mother cow and left unguarded, approaches the mother cow once again, so too this happiness of the third jhāna is removed from rapture. If it is left unguarded by the protection of mindfulness and clear comprehension, it would approach rapture once again; it would become conjoined with rapture. Moreover, beings become attached to happiness, and this happiness is exceedingly sweet, for there is no happiness beyond it. Through the power of mindfulness and clear comprehension, there is non-attachment to this happiness here, and not otherwise. It should be known that this was stated right here in order to show this special meaning as well.

ඉදානි සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙතීති එත්ථ කිඤ්චාපි තතියජ්ඣානසමඞ්ගිනො සුඛපටිසංවෙදනාභොගො නත්ථි. එවං සන්තෙපි යස්මා තස්ස නාමකායෙන සම්පයුත්තං සුඛං. යං වා තං නාමකායසම්පයුත්තං සුඛං, තංසමුට්ඨානෙනස්ස යස්මා අතිපණීතෙන රූපෙන රූපකායො ඵුටො, යස්ස ඵුටත්තා ඣානා වුට්ඨිතොපි සුඛං පටිසංවෙදෙය්‍ය. තස්මා එතමත්ථං දස්සෙන්තො සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙතීති ආහ.

Now, regarding the statement 'and he experiences happiness with the body': although one endowed with the third jhāna has no intention to experience happiness, even so, there is happiness associated with his mental body. Or, because of that happiness associated with the mental body, his physical body is pervaded by extremely subtle matter arisen therefrom; due to which pervasion, even having emerged from the jhāna, he would experience happiness. Therefore, showing this meaning, He said, 'and he experiences happiness with the body'.

86. ඉදානි යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරීති එත්ථ යංඣානහෙතු යංඣානකාරණා තං තතියජ්ඣානසමඞ්ගිපුග්ගලං බුද්ධාදයො අරියා ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විවරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති පකාසෙන්ති, පසංසන්තීති අධිප්පායො. කින්ති? උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරීති. තං තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

86. Now, regarding the passage 'That which the noble ones declare: “He dwells in happiness, mindful and equanimous”': here, the intention is that on account of that jhāna, the noble ones, beginning with the Buddhas, declare, teach, make known, establish, disclose, analyze, make plain, reveal, and praise that person endowed with the third jhāna. How so? As 'equanimous, mindful, a dweller in happiness.' The construction here should be understood thus: 'Having attained that third jhāna, one dwells.'

කස්මා පන තං තෙ එවං පසංසන්තීති? පසංසාරහතො. අයඤ්හි යස්මා අතිමධුරසුඛෙ සුඛපාරමිප්පත්තෙපි තතියජ්ඣානෙ උපෙක්ඛකො, න තත්ථ සුඛාභිසඞ්ගෙන ආකඩ්ඪියති. යථා ච පීති න උප්පජ්ජති, එවං උපට්ඨිතසතිතාය සතිමා. යස්මා ච අරියකන්තං අරියජනසෙවිතමෙව ච අසංකිලිට්ඨං සුඛං නාමකායෙන පටිසංවෙදෙති, තස්මා පසංසාරහො හොති[Pg.159]. ඉති පසංසාරහතො නං අරියා තෙ එවං පසංසාහෙතුභූතෙ ගුණෙ පකාසෙන්තො ‘‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’’ති එවං පසංසන්තීති වෙදිතබ්බං.

But why do they praise him thus? Because he is worthy of praise. For this person, being equanimous even in the third jhāna with its exceedingly sweet happiness that has reached the pinnacle of happiness, is not drawn by attachment to that happiness. And he is mindful, with mindfulness so well-established that rapture does not arise. Furthermore, because he experiences with the mental body the undefiled happiness that is pleasing to the noble ones and frequented only by noble persons, he is therefore worthy of praise. Thus, it should be understood that because he is worthy of praise, the noble ones praise him in this way, revealing the qualities that are the cause for praise: 'equanimous, mindful, a dweller in happiness.'

තතියන්ති ගණනානුපුබ්බතා තතියං, ඉදං තතියං සමාපජ්ජතීතිපි තතියං. යං පන වුත්තං ‘‘එකඞ්ගවිප්පහීනං දුවඞ්ගසමන්නාගත’’න්ති, එත්ථ පීතියා පහානවසෙන එකඞ්ගවිප්පහීනතා වෙදිතබ්බා. සා පනෙසා දුතියජ්ඣානස්ස විතක්කවිචාරා විය අප්පනාක්ඛණෙයෙව පහීයති. තෙන නස්ස සා පහානඞ්ගන්ති වුච්චති. සුඛං චිත්තෙකග්ගතාති ඉමෙසං පන ද්වින්නං උප්පත්තිවසෙන දුවඞ්ගසමන්නාගතතා වෙදිතබ්බා. තස්මා යං විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති උපෙක්ඛා සති සම්පජඤ්ඤං සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 591) වුත්තං, තං සපරික්ඛාරං ඣානං දස්සෙතුං පරියායෙන වුත්තං. ඨපෙත්වා පන උපෙක්ඛාසතිසම්පජඤ්ඤානි නිප්පරියායෙන උපනිජ්ඣානලක්ඛණප්පත්තානං අඞ්ගානං වසෙන දුවඞ්ගිකමෙවෙතං හොති. යථාහ – ‘‘කතමං තස්මිං සමයෙ දුවඞ්ගිකං ඣානං හොති, සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (ධ. ස. 163; විභ. 624). සෙසං පඨමජ්ඣානෙ වුත්තනයමෙව.

It is the third by sequence of counting; it is also the third because one attains this as the third. As for what was said, 'having abandoned one factor, it is endowed with two factors,' here the state of having abandoned one factor is to be understood by way of abandoning rapture. But this rapture is abandoned at the very moment of absorption, just as applied and sustained thought are for the second jhāna. Therefore, it is called the factor to be abandoned for this jhāna. The endowment with two factors is to be understood by way of the arising of these two: happiness and one-pointedness of mind. Therefore, what was stated in the Vibhaṅga—'jhāna is equanimity, mindfulness, clear comprehension, happiness, and one-pointedness of mind'—was said indirectly to show the jhāna with its accessories. But setting aside equanimity, mindfulness, and clear comprehension, in the direct sense, by way of the factors that have attained the characteristic of close contemplation, this jhāna is indeed two-factored. As it is said: 'What at that time is the two-factored jhāna? Happiness and one-pointedness of mind.' The rest is just as was explained in the section on the first jhāna.

චතුත්ථජ්ඣානකථා

Exposition of the Fourth Jhāna

87. එවමධිගතෙ පන තස්මිංපි වුත්තනයෙනෙව පඤ්චහාකාරෙහි චිණ්ණවසිනා හුත්වා පගුණතතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘අයං සමාපත්ති ආසන්නපීතිපච්චත්ථිකා, ‘යදෙව තත්ථ සුඛමිති චෙතසො ආභොගො, එතෙනෙතං ඔළාරිකං අක්ඛායතී’ති (දී. නි. 1.96) එවං වුත්තස්ස සුඛස්ස ඔළාරිකත්තා අඞ්ගදුබ්බලා’’ති ච තත්ථ දොසං දිස්වා චතුත්ථං ඣානං සන්තතො මනසිකත්වා තතියජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය චතුත්ථාධිගමාය යොගො කාතබ්බො. අථස්ස යදා තතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය සතස්ස සම්පජානස්ස ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛතො චෙතසිකසොමනස්සසඞ්ඛාතං සුඛං ඔළාරිකතො උපට්ඨාති, උපෙක්ඛාවෙදනා චෙව චිත්තෙකග්ගතා ච සන්තතො උපට්ඨාති, තදාස්ස ඔළාරිකඞ්ගප්පහානාය සන්තඅඞ්ගපටිලාභාය ච තදෙව නිමිත්තං ‘‘පථවී පථවී’’ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො ‘‘ඉදානි චතුත්ථං ඣානං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා තදෙව පථවීකසිණං ආරම්මණං කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං උප්පජ්ජති. තතො තස්මිංයෙවාරම්මණෙ චත්තාරි පඤ්ච වා ජවනානි උප්පජ්ජන්ති[Pg.160], යෙසං අවසානෙ එකං රූපාවචරං චතුත්ථජ්ඣානිකං, සෙසානි වුත්තප්පකාරානෙව කාමාවචරානි. අයං පන විසෙසො, යස්මා සුඛවෙදනා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො න හොති, චතුත්ථජ්ඣානෙ ච අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය උප්පජ්ජිතබ්බං, තස්මා තානි උපෙක්ඛාවෙදනාසම්පයුත්තානි හොන්ති. උපෙක්ඛාසම්පයුත්තත්තායෙව චෙත්ථ පීතිපි පරිහායතීති. එත්තාවතා චෙස සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති (දී. නි. 1.232; ධ. ස. 165). එවමනෙන එකඞ්ගවිප්පහීනං දුවඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං චතුත්ථං ඣානං අධිගතං හොති පථවීකසිණං.

87. Furthermore, when that third jhāna has also been attained, and having become skilled in the five ways as previously described, emerging from the proficient third jhāna, one sees the fault in it thus: “This attainment has rapture as its near enemy; and, because of the grossness of the happiness spoken of thus, ‘Whatever happiness is there in it is an advertence of the mind; by this it is called gross,’ its factors are weak.” Having seen this fault, having attended to the fourth jhāna as peaceful, and having overcome delight in the third jhāna, effort should be made to attain the fourth. Then, for one who has emerged from the third jhāna, who is mindful and clearly comprehending, and who is reviewing the jhāna factors, happiness appears as gross, while the feeling of equanimity and one-pointedness of mind appear as peaceful. At that time, for the abandoning of the gross factor and for the acquisition of the peaceful factors, as one repeatedly attends to that same sign as “earth, earth,” the mind-door adverting arises, having interrupted the life-continuum and having taken that very earth kasiṇa as its object, with the thought “Now the fourth jhāna will arise.” Following that, four or five impulsions arise on that very same object, at the end of which one is a fourth-jhāna impulsion of the fine-material sphere, while the rest are sense-sphere impulsions of the kind already described. This, however, is the difference: since pleasant feeling is not a condition for neither-painful-nor-pleasant feeling by way of repetition condition, and since a neither-painful-nor-pleasant feeling must arise in the fourth jhāna, therefore those impulsions are associated with the feeling of equanimity. And it is because of being associated with equanimity that rapture also disappears here. By this much, with the abandoning of pleasure and the abandoning of pain, and with the earlier disappearance of joy and grief, one enters and dwells in the fourth jhāna, which is neither-painful-nor-pleasant and is the purification of mindfulness by equanimity. Thus, by this yogī, the fourth jhāna on the earth kasiṇa is attained, which is abandoned in one factor, endowed with two factors, threefold in excellence, and possessed of ten characteristics.

88. තත්ථ සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානාති කායිකසුඛස්ස ච කායිකදුක්ඛස්ස ච පහානා. පුබ්බෙවාති තඤ්ච ඛො පුබ්බෙව, න චතුත්ථජ්ඣානක්ඛණෙ. සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමාති චෙතසිකසුඛස්ස ච චෙතසිකදුක්ඛස්ස චාති ඉමෙසම්පි ද්වින්නං පුබ්බෙව අත්ථඞ්ගමා, පහානා ඉච්චෙව වුත්තං හොති.

88. Herein, “by the abandoning of pleasure and by the abandoning of pain” means by the abandoning of bodily pleasure and bodily pain. And “previously” means that this occurs indeed previously, not at the moment of the fourth jhāna. “With the disappearance of joy and sorrow” means that because of the disappearance of mental pleasure and mental pain—that is, of these two—indeed previously, it is thus stated as “by the abandoning.”

කදා පන නෙසං පහානං හොතීති. චතුන්නං ඣානානං උපචාරක්ඛණෙ. සොමනස්සඤ්හි චතුත්ථජ්ඣානස්ස උපචාරක්ඛණෙයෙව පහීයති. දුක්ඛදොමනස්සසුඛානි පඨමදුතියතතියජ්ඣානානං උපචාරක්ඛණෙසු. එවමෙතෙසං පහානක්කමෙන අවුත්තානම්පි ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ පන ඉන්ද්‍රියානං උද්දෙසක්කමෙනෙව ඉධාපි වුත්තානං සුඛදුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සානං පහානං වෙදිතබ්බං.

But when does their abandoning occur? At the access moment of the four jhānas. For joy is abandoned at the access moment of the fourth jhāna itself. Pain, displeasure, and pleasure are abandoned at the access moments of the first, second, and third jhānas respectively. Thus, even though the order of abandoning these has not been stated, the abandoning of pleasure, pain, joy, and displeasure, which are mentioned here, should be understood according to the order of exposition of the faculties in the Analysis of the Faculties.

යදි පනෙතානි තස්ස තස්ස ඣානස්ස උපචාරක්ඛණෙයෙව පහීයන්ති, අථ කස්මා ‘‘කත්ථ චුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති, ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහිපි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. එත්ථ චුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති. කත්ථ චුප්පන්නං දොමනස්සින්ද්‍රියං සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣති, ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්ථ චුප්පන්නං සොමනස්සින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’ති (සං. නි. 5.510) එවං ඣානෙස්වෙව නිරොධො වුත්තොති? අතිසයනිරොධත්තා. අතිසයනිරොධො හි නෙසං පඨමජ්ඣානාදීසු, න නිරොධොයෙව. නිරොධොයෙව පන උපචාරක්ඛණෙ, නාතිසයනිරොධො.

If, however, these are abandoned only at the access moment of their respective jhānas, then why is it said: “And where does the arisen faculty of pain cease without remainder? Here, bhikkhus, a bhikkhu, secluded from sensual pleasures… enters and dwells in the first jhāna. It is here that the arisen faculty of pain ceases without remainder. And where do the arisen faculty of displeasure, faculty of pleasure, and faculty of joy cease without remainder? Here, bhikkhus, a bhikkhu, with the abandoning of pleasure… enters and dwells in the fourth jhāna. It is here that the arisen faculty of joy ceases without remainder”? Thus, why is their cessation spoken of as being in the jhānas themselves? It is because of the surpassing cessation. For their surpassing cessation occurs in the first jhāna and so on, not merely cessation. Mere cessation, however, occurs at the access moment, not surpassing cessation.

තථා [Pg.161] හි නානාවජ්ජනෙ පඨමජ්ඣානුපචාරෙ නිරුද්ධස්සාපි දුක්ඛින්ද්‍රියස්ස ඩංසමකසාදිසම්ඵස්සෙන වා විසමාසනුපතාපෙන වා සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව අන්තොඅප්පනායං. උපචාරෙ වා නිරුද්ධම්පෙතං න සුට්ඨු නිරුද්ධං හොති, පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා. අන්තොඅප්පනායං පන පීතිඵරණෙන සබ්බො කායො සුඛොක්කන්තො හොති, සුඛොක්කන්තකායස්ස ච සුට්ඨු නිරුද්ධං හොති දුක්ඛින්ද්‍රියං, පටිපක්ඛෙන විහතත්තා. නානාවජ්ජනෙයෙව ච දුතියජ්ඣානුපචාරෙ පහීනස්ස දොමනස්සින්ද්‍රියස්ස යස්මා එතං විතක්කවිචාරපච්චයෙපි කායකිලමථෙ චිත්තුපඝාතෙ ච සති උප්පජ්ජති. විතක්කවිචාරාභාවෙ ච නෙව උප්පජ්ජති. යත්ථ පන උප්පජ්ජති, තත්ථ විතක්කවිචාරභාවෙ, අප්පහීනා එව ච දුතියජ්ඣානුපචාරෙ විතක්කවිචාරාති තත්ථස්ස සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව දුතියජ්ඣානෙ, පහීනපච්චයත්තා. තථා තතියජ්ඣානුපචාරෙ පහීනස්සාපි සුඛින්ද්‍රියස්ස පීතිසමුට්ඨානපණීතරූපඵුටකායස්ස සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව තතියජ්ඣානෙ. තතියජ්ඣානෙ හි සුඛස්ස පච්චයභූතා පීති සබ්බසො නිරුද්ධාති. තථා චතුත්ථජ්ඣානුපචාරෙ පහීනස්සාපි සොමනස්සින්ද්‍රියස්ස ආසන්නත්තා අප්පනාප්පත්තාය උපෙක්ඛාය අභාවෙන සම්මා අනතික්කන්තත්තා ච සියා උප්පත්ති, න ත්වෙව චතුත්ථජ්ඣානෙ. තස්මා එව ච එත්ථුප්පන්නං දුක්ඛින්ද්‍රියං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතීති තත්ථ තත්ථ අපරිසෙසග්ගහණං කතන්ති.

For in the access concentration of the first jhāna, which has various advertings, even though the faculty of pain has ceased, it may arise due to contact with gadflies, mosquitoes, and the like, or due to the discomfort of an uneven seat—but not within absorption. Or, even if it has ceased in the access stage, it is not thoroughly ceased, because it has not been overcome by its opponent. Within absorption, however, the whole body is suffused with pleasure by the pervasion of rapture, and for one whose body is suffused with pleasure, the faculty of pain is thoroughly ceased, because it has been overcome by its opponent. And in the access concentration of the second jhāna, which has various advertings, though the faculty of displeasure has been abandoned, it may arise; for this faculty arises when there is bodily fatigue and mental affliction, which are conditioned by initial and sustained thought. And when initial and sustained thought are absent, it does not arise at all. But where it arises, there initial and sustained thought are present; and in the access of the second jhāna, initial and sustained thought are not abandoned. Therefore, it may arise there—but not in the second jhāna itself, because its conditions have been abandoned. Likewise, in the access of the third jhāna, even though the faculty of pleasure has been abandoned, it may arise for one whose body is pervaded by refined matter born of rapture—but not in the third jhāna itself. For in the third jhāna, rapture, which is the condition for pleasure, has completely ceased. Similarly, in the access of the fourth jhāna, even though the faculty of joy has been abandoned, it may arise due to its nearness, the absence of equanimity that has reached absorption, and its not having been thoroughly overcome—but not in the fourth jhāna itself. And for this very reason, in those respective places, the inclusion of 'without remainder' is made in the statement, 'The faculty of pain that has arisen here... ceases without remainder'.

එත්ථාහ ‘‘අථෙවං තස්ස තස්ස ඣානස්සුපචාරෙ පහීනාපි එතා වෙදනා ඉධ කස්මා සමාහටා’’ති? සුඛග්ගහණත්ථං. යා හි අයං අදුක්ඛමසුඛන්ති එත්ථ අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා වුත්තා, සා සුඛුමා දුවිඤ්ඤෙය්‍යා න සක්කා සුඛෙන ගහෙතුං, තස්මා යථා නාම දුට්ඨස්ස යථා වා තථා වා උපසඞ්කමිත්වා ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යස්ස ගොණස්ස සුඛග්ගහණත්ථං ගොපො එකස්මිං වජෙ සබ්බා ගාවො සමාහරති, අථෙකෙකං නීහරන්තො පටිපාටියා ආගතං ‘‘අයං සො ගණ්හථ න’’න්ති තම්පි ගාහයති, එවමෙව භගවා සුඛග්ගහණත්ථං සබ්බා එතා සමාහරි. එවඤ්හි සමාහටා එතා දස්සෙත්වා යං නෙව සුඛං න දුක්ඛං න සොමනස්සං න දොමනස්සං, අයං අදුක්ඛමසුඛා වෙදනාති සක්කා හොති එසා ගාහයිතුං.

Here it is said: “If so, these feelings being abandoned even in the access of each respective jhāna, why are they gathered together here?” For the sake of easy grasping. Indeed, this neither-painful-nor-pleasant feeling, which is spoken of in the phrase ‘neither-painful-nor-pleasant,’ is subtle and difficult to discern; it cannot be easily grasped. Therefore, just as a cowherd, for the sake of easily catching an unruly bull that cannot be caught by approaching it in any which way, gathers all the cows into one enclosure, and then, while leading them out one by one, when the one he wants comes along in its turn, he has it caught, saying, “This is that one, catch it!”; in this very way, the Blessed One gathered all these feelings for the sake of easy grasping. For, having shown these feelings thus gathered, it is possible to make one grasp: “That which is neither pleasure nor pain, nor joy nor displeasure, this is the neither-painful-nor-pleasant feeling.”

අපිච අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා පච්චයදස්සනත්ථඤ්චාපි එතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. දුක්ඛප්පහානාදයො හි තස්සා පච්චයා. යථාහ – ‘‘චත්තාරො [Pg.162] ඛො, ආවුසො, පච්චයා අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා සමාපත්තියා. ඉධාවුසො, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉමෙ ඛ්වාවුසො, චත්තාරො පච්චයා අදුක්ඛමසුඛාය චෙතොවිමුත්තියා සමාපත්තියා’’ති (ම. නි. 1.458).

Furthermore, it should be understood that these are also stated for the purpose of showing the conditions for the attainment of the neither-painful-nor-pleasant liberation of mind. For the abandoning of pain and so on are its conditions. As it was said: “Friends, there are indeed four conditions for the attainment of the neither-painful-nor-pleasant liberation of mind. Here, friends, a bhikkhu, with the abandoning of pleasure… enters and abides in the fourth jhāna. These, friends, are indeed the four conditions for the attainment of the neither-painful-nor-pleasant liberation of mind.”

යථා වා අඤ්ඤත්ථ පහීනාපි සක්කායදිට්ඨිආදයො තතියමග්ගස්ස වණ්ණභණනත්ථං තත්ථ පහීනාති වුත්තා, එවං වණ්ණභණනත්ථම්පෙතස්ස ඣානස්සෙතා ඉධ වුත්තාතිපි වෙදිතබ්බා.

Or, just as elsewhere self-identity view and so on, though already abandoned, are said to be abandoned there for the purpose of extolling the third path, so too, it should be understood that these feelings are stated here for the purpose of extolling this jhāna.

පච්චයඝාතෙන වා එත්ථ රාගදොසානමතිදූරභාවං දස්සෙතුම්පෙතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. එතාසු හි සුඛං සොමනස්සස්ස පච්චයො, සොමනස්සං රාගස්ස. දුක්ඛං දොමනස්සස්ස පච්චයො, දොමනස්සං දොසස්ස. සුඛාදිඝාතෙන චස්ස සප්පච්චයා රාගදොසා හතාති අතිදූරෙ හොන්තීති.

Or, it should be understood that these are stated here to show the extreme distance of lust and hatred through the destruction of their conditions. For among these, pleasure is a condition for joy, and joy is a condition for lust. Pain is a condition for displeasure, and displeasure is a condition for hatred. And by the destruction of pleasure and so on, its lust and hatred, together with their conditions, are destroyed—thus, they become extremely distant.

අදුක්ඛමසුඛන්ති දුක්ඛාභාවෙන අදුක්ඛං. සුඛාභාවෙන අසුඛං. එතෙනෙත්ථ දුක්ඛසුඛපටිපක්ඛභූතං තතියවෙදනං දීපෙති, න දුක්ඛසුඛාභාවමත්තං. තතියවෙදනා නාම අදුක්ඛමසුඛා, උපෙක්ඛාතිපි වුච්චති. සා ඉට්ඨානිට්ඨවිපරීතානුභවනලක්ඛණා, මජ්ඣත්තරසා, අවිභූතපච්චුපට්ඨානා, සුඛදුක්ඛනිරොධපදට්ඨානාති වෙදිතබ්බා.

Neither-painful-nor-pleasant means not painful due to the absence of pain, and not pleasant due to the absence of pleasure. By this, it indicates the third feeling, which is the opposite of pain and pleasure, not merely the absence of pain and pleasure. The third feeling is called neither-painful-nor-pleasant, and is also termed equanimity. It should be understood as having the characteristic of experiencing what is contrary to the desirable and undesirable, having the function of neutrality, having an indistinct manifestation, and having the cessation of pleasure and pain as its proximate cause.

89. උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධින්ති උපෙක්ඛාය ජනිතසතියා පාරිසුද්ධිං. ඉමස්මිඤ්හි ඣානෙ සුපරිසුද්ධා සති, යා ච තස්සා සතියා පාරිසුද්ධි, සා උපෙක්ඛාය කතා, න අඤ්ඤෙන. තස්මා එතං ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති වුච්චති. විභඞ්ගෙපි වුත්තං ‘‘අයං සති ඉමාය උපෙක්ඛාය විසදා හොති පරිසුද්ධා පරියොදාතා. තෙන වුච්චති උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධී’’ති (විභ. 597). යාය ච උපෙක්ඛාය එත්ථ සතියා පාරිසුද්ධි හොති, සා අත්ථතො තත්‍රමජ්ඣත්තතාතිවෙදිතබ්බා. න කෙවලඤ්චෙත්ථ තාය සතියෙව පරිසුද්ධා, අපිච ඛො සබ්බෙපි සම්පයුත්තධම්මා, සතිසීසෙන පන දෙසනා වුත්තා.

89. “Purity of mindfulness due to equanimity”: For in this jhāna, mindfulness is very pure, and the purity of that mindfulness is accomplished by equanimity, not by anything else. Therefore, this is called “purity of mindfulness due to equanimity.” In the Vibhaṅga it is also said: “This mindfulness becomes clear, purified, and bright through this equanimity. Hence, it is called ‘purity of mindfulness due to equanimity.’” The equanimity by which the purity of mindfulness is effected here should be understood as, in essence, neutrality. And not only is mindfulness purified here by it, but indeed all associated states are as well; however, the teaching is given with mindfulness as the principal factor.

තත්ථ කිඤ්චාපි අයං උපෙක්ඛා හෙට්ඨාපි තීසු ඣානෙසු විජ්ජති. යථා පන දිවා සූරියප්පභාභිභවා සොම්මභාවෙන ච අත්තනො උපකාරකත්තෙන වා [Pg.163] සභාගාය රත්තියා අලාභා දිවා විජ්ජමානාපි චන්දලෙඛා අපරිසුද්ධා හොති අපරියොදාතා, එවමයම්පි තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාචන්දලෙඛා විතක්කාදිපච්චනීකධම්මතෙජාභිභවා සභාගාය ච උපෙක්ඛාවෙදනාරත්තියා අප්පටිලාභා විජ්ජමානාපි පඨමාදිජ්ඣානභෙදෙසු අපරිසුද්ධා හොති. තස්සා ච අපරිසුද්ධාය දිවා අපරිසුද්ධචන්දලෙඛාය පභා විය සහජාතාපි සතිආදයො අපරිසුද්ධාව හොන්ති. තස්මා තෙසු එකම්පි ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති න වුත්තං. ඉධ පන විතක්කාදිපච්චනීකධම්මතෙජාභිභවාභාවා සභාගාය ච උපෙක්ඛාවෙදනාරත්තියා පටිලාභා අයං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාචන්දලෙඛා අතිවිය පරිසුද්ධා. තස්සා පරිසුද්ධත්තා පරිසුද්ධචන්දලෙඛාය පභා විය සහජාතාපි සතිආදයො පරිසුද්ධා හොන්ති පරියොදාතා. තස්මා ඉදමෙව ‘‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’’න්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

Among these, although this equanimity also exists in the three lower jhānas, just as the crescent moon, though present during the day, is not pure or bright because it is overpowered by the sun’s radiance and because it lacks its kindred night, which is gentle and beneficial to it—so too, this crescent moon of equanimity that is specific neutrality, though present in the various lower jhānas beginning with the first, is not pure, because it is overpowered by the force of opposing states such as applied thought, and because it does not obtain its kindred night of equanimity-feeling. And due to its impurity, like the radiance of an impure crescent moon during the day, the co-arisen states such as mindfulness are also impure. Therefore, not one of those jhānas is called 'the purity of mindfulness due to equanimity.' Here, however, due to the absence of being overpowered by the force of opposing states such as applied thought, and due to obtaining its kindred night of equanimity-feeling, this crescent moon of equanimity that is specific neutrality becomes exceedingly pure. Due to its purity, like the radiance of a pure crescent moon, the co-arisen states such as mindfulness also become pure and bright. Therefore, it should be understood that only this jhāna is called 'the purity of mindfulness due to equanimity.'

චතුත්ථන්ති ගණනානුපුබ්බතා චතුත්ථං. ඉදං චතුත්ථං සමාපජ්ජතීතිපි චතුත්ථං. යං පන වුත්තං ‘‘එකඞ්ගවිප්පහීනං දුවඞ්ගසමන්නාගත’’න්ති, තත්ථ සොමනස්සස්ස පහානවසෙන එකඞ්ගවිප්පහීනතා වෙදිතබ්බා. තඤ්ච පන සොමනස්සං එකවීථියං පුරිමජවනෙසුයෙව පහීයති. තෙනස්ස තං පහානඞ්ගන්ති වුච්චති. උපෙක්ඛාවෙදනා චිත්තස්සෙකග්ගතාති ඉමෙසං පන ද්වින්නං උප්පත්තිවසෙන දුවඞ්ගසමන්නාගතතා වෙදිතබ්බා. සෙසං පඨමජ්ඣානෙ වුත්තනයමෙව. එස තාව චතුක්කජ්ඣානෙ නයො.

'Fourth' means the fourth in numerical sequence. It is also called 'fourth' because one attains this as the fourth. As for what was said, 'with one factor abandoned and possessing two factors,' the abandonment of one factor should be understood as the abandonment of joy. And that joy is abandoned in the earlier javanas of a single cognitive process; therefore, that is called its factor of abandonment. The possession of two factors should be understood by way of the arising of these two: equanimous feeling and one-pointedness of mind. The rest is as explained in the first jhāna. This, for now, is the method in the fourfold jhāna system.

පඤ්චකජ්ඣානකථා

Discourse on the Fivefold Jhāna

90. පඤ්චකජ්ඣානං පන නිබ්බත්තෙන්තෙන පගුණපඨමජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘අයං සමාපත්ති ආසන්නනීවරණපච්චත්ථිකා, විතක්කස්ස ඔළාරිකත්තා අඞ්ගදුබ්බලා’’ති ච තත්ථ දොසං දිස්වා දුතියජ්ඣානං සන්තතො මනසිකරිත්වා පඨමජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය දුතියාධිගමාය යොගො කාතබ්බො. අථස්ස යදා පඨමජ්ඣානා වුට්ඨාය සතස්ස සම්පජානස්ස ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛතො විතක්කමත්තං ඔළාරිකතො උපට්ඨාති, විචාරාදයො සන්තතො. තදාස්ස ඔළාරිකඞ්ගප්පහානාය සන්තඞ්ගපටිලාභාය ච තදෙව නිමිත්තං ‘‘පථවී පථවී’’ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව දුතියජ්ඣානං උප්පජ්ජති. තස්ස විතක්කමත්තමෙව පහානඞ්ගං. විචාරාදීනි චත්තාරි සමන්නාගතඞ්ගානි. සෙසං වුත්තප්පකාරමෙව.

90. Furthermore, one who would produce the fivefold jhānas, having emerged from the proficient first jhāna, and having seen the fault in it thus: “This attainment has the near enemy of the hindrances, and because of the coarseness of applied thought, its factors are weak,” should attend to the second jhāna as peaceful, overcome delight in the first jhāna, and make an effort for the attainment of the second. Then, when, having emerged from the first jhāna, while being mindful and clearly comprehending, one reviews the jhāna factors, only applied thought presents itself as coarse, while sustained thought and the other factors present themselves as peaceful. At that time, for that yogi who, for the sake of abandoning the coarse factor and attaining the peaceful factors, repeatedly attends to that very sign as “earth, earth,” the second jhāna arises in the very manner already described. Its abandoned factor is only applied thought. The four factors, sustained thought and the others, are the associated factors. The rest is just as has been described.

එවමධිගතෙ [Pg.164] පන තස්මිම්පි වුත්තනයෙනෙව පඤ්චහාකාරෙහි චිණ්ණවසිනා හුත්වා පගුණදුතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘අයං සමාපත්ති ආසන්නවිතක්කපච්චත්ථිකා, විචාරස්ස ඔළාරිකත්තා අඞ්ගදුබ්බලා’’ති ච තත්ථ දොසං දිස්වා තතියං ඣානං සන්තතො මනසිකරිත්වා දුතියජ්ඣානෙ නිකන්තිං පරියාදාය තතියාධිගමාය යොගො කාතබ්බො. අථස්ස යදා දුතියජ්ඣානතො වුට්ඨාය සතස්ස සම්පජානස්ස ඣානඞ්ගානි පච්චවෙක්ඛතො විචාරමත්තං ඔළාරිකතො උපට්ඨාති, පීතිආදීනි සන්තතො. තදාස්ස ඔළාරිකඞ්ගප්පහානාය සන්තඞ්ගපටිලාභාය ච තදෙව නිමිත්තං ‘‘පථවී පථවී’’ති පුනප්පුනං මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව තතියං ඣානං උප්පජ්ජති. තස්ස විචාරමත්තමෙව පහානඞ්ගං චතුක්කනයස්ස දුතියජ්ඣානෙ විය පීතිආදීනි තීණි සමන්නාගතඞ්ගානි. සෙසං වුත්තප්පකාරමෙව.

Furthermore, even when that jhāna has been attained, having become one who has gained mastery through practice in the five ways in the very manner described, and having emerged from the proficient second jhāna, one sees the fault in it thus: “This attainment has the near enemy of applied thought, and because of the coarseness of sustained thought, its factors are weak.” Then, having attended to the third jhāna as peaceful, and having overcome delight in the second jhāna, effort should be made for the attainment of the third. Then, when, having emerged from the second jhāna, while being mindful and clearly comprehending, one reviews the jhāna factors, only sustained thought presents itself as coarse, while rapture and the other factors present themselves as peaceful. At that time, for that yogi who, for the sake of abandoning the coarse factor and attaining the peaceful factors, repeatedly attends to that very sign as “earth, earth,” the third jhāna arises in the very manner described. Its abandoned factor is only sustained thought. Just as in the second jhāna of the fourfold method, the three factors, rapture and the others, are the associated factors. The rest is just as has been described.

ඉති යං චතුක්කනයෙ දුතියං, තං ද්විධා භින්දිත්වා පඤ්චකනයෙ දුතියඤ්චෙව තතියඤ්ච හොති. යානි ච තත්ථ තතියචතුත්ථානි, තානි ච චතුත්ථපඤ්චමානි හොන්ති. පඨමං පඨමමෙවාති.

Thus, that which is the second jhāna in the fourfold method, when divided in two, becomes the second and the third in the fivefold method. And those that are the third and fourth jhānas there, become the fourth and fifth. The first remains the first.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus, in the Path of Purification, composed for the sake of the delight of good people,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

in the Section on the Development of Concentration,

පථවීකසිණනිද්දෙසො නාම

named the Description of the Earth Kasiṇa,

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

the Fourth Chapter.

5. සෙසකසිණනිද්දෙසො

5. Description of the Remaining Kasiṇas

ආපොකසිණකථා

Discourse on the Water Kasiṇa

91. ඉදානි [Pg.165] පථවීකසිණානන්තරෙ ආපොකසිණෙ විත්ථාරකථා හොති. යථෙව හි පථවීකසිණං, එවං ආපොකසිණම්පි භාවෙතුකාමෙන සුඛනිසින්නෙන ආපස්මිං නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං, කතෙ වා අකතෙ වාති සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ. ඉතො පරඤ්හි එත්තකම්පි අවත්වා විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාම.

91. Now, following the earth kasiṇa, there is the detailed discourse on the water kasiṇa. For just as with the earth kasiṇa, so too should one who wishes to develop the water kasiṇa sit comfortably and apprehend the sign in water. The entire method, beginning with 'whether prepared or unprepared,' should be elaborated. And as it is here, so it is in all cases. From this point on, without stating even this much, we shall speak only of the specific details.

ඉධාපි පුබ්බෙකතාධිකාරස්ස පුඤ්ඤවතො අකතෙ ආපස්මිං පොක්ඛරණියා වා තළාකෙ වා ලොණියං වා සමුද්දෙ වා නිමිත්තං උප්පජ්ජති චූළසිවත්ථෙරස්ස විය. තස්ස කිරායස්මතො ලාභසක්කාරං පහාය විවිත්තවාසං වසිස්සාමීති මහාතිත්ථෙ නාවමාරූහිත්වා ජම්බුදීපං ගච්ඡතො අන්තරා මහාසමුද්දං ඔලොකයතො තප්පටිභාගං කසිණනිමිත්තං උදපාදි.

Here also, for a person of merit who has made a foundation in the past, the sign arises in unprepared water—in a lotus pond, a lake, a salt-pan, or the ocean—just as it did for the Elder Cūḷasīva. It is said that for this venerable one, as he was abandoning gain and honor with the thought, 'I will live in seclusion,' and had boarded a ship at Mahātittha to go to Jambudīpa, a counterpart kasiṇa sign arose while he was looking upon the great ocean along the way.

අකතාධිකාරෙන චත්තාරො කසිණදොසෙ පරිහරන්තෙන නීලපීතලොහිතොදාතවණ්ණානමඤ්ඤතරවණ්ණං ආපං අගහෙත්වා යං පන භූමිං අසම්පත්තමෙව ආකාසෙ සුද්ධවත්ථෙන ගහිතං උදකං, අඤ්ඤං වා තථාරූපං විප්පසන්නං අනාවිලං, තෙන පත්තං වා කුණ්ඩිකං වා සමතිත්තිකං පූරෙත්වා විහාරපච්චන්තෙ වුත්තප්පකාරෙ පටිච්ඡන්නෙ ඔකාසෙ ඨපෙත්වා සුඛනිසින්නෙන න වණ්ණො පච්චවෙක්ඛිතබ්බො. න ලක්ඛණං මනසි කාතබ්බං. නිස්සයසවණ්ණමෙව කත්වා උස්සදවසෙන පණ්ණත්තිධම්මෙ චිත්තං ඨපෙත්වා අම්බු, උදකං, වාරි, සලිලන්තිආදීසු ආපොනාමෙසු පාකටනාමවසෙනෙව ‘‘ආපො ආපො’’ති භාවෙතබ්බං.

One who has not made a foundation in the past should, while avoiding the four kasiṇa faults, not take water that has any of the colors blue, yellow, red, or white. Rather, one should take rainwater that has been caught with a clean cloth in the sky before it has reached the ground, or other such water that is clear and limpid. With that water, having filled a bowl or a water pot to the brim and placed it in a secluded location at the edge of the monastery as previously described, one should sit comfortably. The color should not be reflected upon, nor should the characteristic be attended to. Taking the support itself along with its color, and by way of its predominance, having established the mind on the concept, one should develop it by way of a common name from among the names for water—such as ambu, udaka, vāri, salila—repeating 'āpo, āpo'.

තස්සෙවං භාවයතො අනුක්කමෙන වුත්තනයෙනෙව නිමිත්තද්වයං උප්පජ්ජති. ඉධ පන උග්ගහනිමිත්තං චලමානං විය උපට්ඨාති, සචෙ ඵෙණපුප්ඵුළකමිස්සං උදකං හොති, තාදිසමෙව උපට්ඨාති, කසිණදොසො පඤ්ඤායති. පටිභාගනිමිත්තං පන නිප්පරිප්ඵන්දං ආකාසෙ ඨපිතමණිතාලවණ්ටං විය මණිමයාදාසමණ්ඩලමිව ච හුත්වා උපට්ඨාති. සො තස්ස සහ උපට්ඨානෙනෙව [Pg.166] උපචාරජ්ඣානං, වුත්තනයෙනෙව චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි ච පාපුණාතීති. ආපොකසිණං.

For one thus developing, the two signs gradually arise by the very method already described. Here, however, the learning sign appears as if moving. If the water is mixed with foam and bubbles, it appears just so, and the defect of the kasiṇa is discerned. The counterpart sign, however, being motionless, appears like a jeweled fan-disc placed in the sky and like a jeweled mirror-disc. Together with its very appearance, one attains access concentration and, by the very method already described, the fourfold and fivefold jhānas. The Water Kasiṇa.

තෙජොකසිණකථා

The Explanation of the Fire Kasiṇa

92. තෙජොකසිණං භාවෙතුකාමෙනාපි තෙජස්මිං නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං. තත්ථ කතාධිකාරස්ස පුඤ්ඤවතො අකතෙ නිමිත්තං ගණ්හන්තස්ස දීපසිඛාය වා උද්ධනෙ වා පත්තපචනට්ඨානෙ වා දවදාහෙ වා යත්ථ කත්ථචි අග්ගිජාලං ඔලොකෙන්තස්ස නිමිත්තං උප්පජ්ජති චිත්තගුත්තත්ථෙරස්ස විය. තස්ස හායස්මතො ධම්මස්සවනදිවසෙ උපොසථාගාරං පවිට්ඨස්ස දීපසිඛං ඔලොකෙන්තස්සෙව නිමිත්තං උප්පජ්ජි.

92. By one who wishes to develop the fire kasiṇa, the sign should be apprehended in fire. Therein, for a meritorious person who has made the necessary foundation, while apprehending the sign in an unprepared object, the sign arises when looking at a flame anywhere whatsoever—in a lamp flame, in a stove, in a place for baking bowls, or in a forest fire—as it did for the Elder Cittagutta. Indeed, for that venerable one, the sign arose just from looking at a lamp flame upon entering the Uposatha hall on the day of hearing the Dhamma.

ඉතරෙන පන කාතබ්බං. තත්‍රිදං කරණවිධානං, සිනිද්ධානි සාරදාරූනි ඵාලෙත්වා සුක්ඛාපෙත්වා ඝටිකං ඝටිකං කත්වා පතිරූපං රුක්ඛමූලං වා මණ්ඩපං වා ගන්ත්වා පත්තපචනාකාරෙන රාසිං කත්වා ආලිම්පෙත්වා කටසාරකෙ වා චම්මෙ වා පටෙ වා විදත්ථිචතුරඞ්ගුලප්පමාණං ඡිද්දං කාතබ්බං. තං පුරතො ඨපෙත්වා වුත්තනයෙනෙව නිසීදිත්වා හෙට්ඨා තිණකට්ඨං වා උපරි ධූමසිඛං වා අමනසිකරිත්වා වෙමජ්ඣෙ ඝනජාලාය නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං, නීලන්ති වා පීතන්ති වාතිආදිවසෙන වණ්ණො න පච්චවෙක්ඛිතබ්බො, උණ්හත්තවසෙන ලක්ඛණං න මනසි කාතබ්බං. නිස්සයසවණ්ණමෙව කත්වා උස්සදවසෙන පණ්ණත්තිධම්මෙ චිත්තං ඨපෙත්වා පාවකො, කණ්හවත්තනී, ජාතවෙදො, හුතාසනොතිආදීසු අග්ගිනාමෙසු පාකටනාමවසෙනෙව ‘‘තෙජො තෙජො’’ති භාවෙතබ්බං.

For the other, however, it must be prepared. Herein, this is the method of preparation: split resinous heartwood, dry it, and cut it into pieces. Then, go to a suitable tree root or a pavilion, arrange the wood in a pile in the manner of firing an alms-bowl, and set it alight. Make a hole of a span and four fingers in measure in a straw mat, a hide, or a cloth. Place this in front, sit as previously described, and without attending to the grass or wood below or the plume of smoke above, apprehend the sign in the dense flame in the middle. The color should not be reflected upon as 'blue' or 'yellow,' etc., nor should the characteristic be attended to by way of its hotness. Taking the support itself along with its color, and establishing the mind on the concept by way of predominance, one should develop it by way of a well-known name among the names for fire—such as Pāvaka, Kaṇhavattanī, Jātavedo, and Hutāsana—as 'tejo, tejo'.

තස්සෙවං භාවයතො අනුක්කමෙන වුත්තනයෙනෙව නිමිත්තද්වයං උප්පජ්ජති. තත්ථ උග්ගහනිමිත්තං ජාලං ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතනසදිසං හුත්වා උපට්ඨාති. අකතෙ ගණ්හන්තස්ස පන කසිණදොසො පඤ්ඤායති, අලාතඛණ්ඩං වා අඞ්ගාරපිණ්ඩො වා ඡාරිකා වා ධූමො වා උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං නිච්චලං ආකාසෙ ඨපිතරත්තකම්බලක්ඛණ්ඩං විය සුවණ්ණතාලවණ්ටං විය කඤ්චනත්ථම්භො විය ච උපට්ඨාති. සො තස්ස සහ උපට්ඨානෙනෙව උපචාරජ්ඣානං, වුත්තනයෙනෙව චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි ච පාපුණාතීති. තෙජොකසිණං.

As he develops it in this way, the pair of signs arises in due course in the way already described. Therein, the learning sign appears like a flame breaking up repeatedly and falling. But for one who apprehends it in an unprepared object, a fault of the kasiṇa appears: a piece of firebrand, or a mass of embers, or ash, or smoke appears. The counterpart sign appears motionless, like a piece of red blanket placed in the sky, like a golden fan, or like a golden pillar. Simultaneously with its appearance, he attains access concentration and, in the way already described, the fourfold and fivefold jhānas. The Fire Kasiṇa.

වායොකසිණකථා

The Explanation of the Wind Kasiṇa

93. වායොකසිණං [Pg.167] භාවෙතුකාමෙනාපි වායුස්මිං නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං. තඤ්ච ඛො දිට්ඨවසෙන වා ඵුට්ඨවසෙන වා. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථාසු ‘‘වායොකසිණං උග්ගණ්හන්තො වායුස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති, උච්ඡග්ගං වා එරිතං සමෙරිතං උපලක්ඛෙති, වෙළග්ගං වා…පෙ… රුක්ඛග්ගං වා කෙසග්ගං වා එරිතං සමෙරිතං උපලක්ඛෙති, කායස්මිං වා ඵුට්ඨං උපලක්ඛෙතී’’ති. තස්මා සමසීසට්ඨිතං ඝනපත්තං උච්ඡුං වා වෙළුං වා රුක්ඛං වා චතුරඞ්ගුලප්පමාණං ඝනකෙසස්ස පුරිසස්ස සීසං වා වාතෙන පහරියමානං දිස්වා ‘‘අයං වාතො එතස්මිං ඨානෙ පහරතී’’ති සතිං ඨපෙත්වා, යං වා පනස්ස වාතපානන්තරිකාය වා භිත්තිඡිද්දෙන වා පවිසිත්වා වාතො කායප්පදෙසං පහරති, තත්ථ සතිං ඨපෙත්වා වාතමාලුතඅනිලාදීසු වායුනාමෙසු පාකටනාමවසෙනෙව ‘‘වාතො වාතො’’ති භාවෙතබ්බං. ඉධ උග්ගහනිමිත්තවඩ්ඪනතො ඔතාරිතමත්තස්ස පායාසස්ස උසුමවට්ටිසදිසං චලං හුත්වා උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං සන්නිසින්නං හොති නිච්චලං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. වායොකසිණං.

93. One who wishes to develop the wind kasiṇa should grasp the sign in the wind, either by sight or by touch. For it is stated in the commentaries: 'When learning the wind kasiṇa, one grasps the sign in the wind. One observes the tip of a sugarcane swaying back and forth, the tip of a bamboo... the top of a tree, or the tip of hair swaying back and forth; or one observes the touch of wind on the body.' Therefore, having seen a dense-leaved sugarcane, bamboo, or tree standing with a level top, or the head of a man with thick hair about four finger-breadths long being struck by the wind, one should establish mindfulness, thinking, 'This wind strikes in this place.' Or else, when wind enters through a window opening or a crack in the wall and strikes a part of one's body, one should establish mindfulness there and, by means of a common name for wind—such as vāta, māluta, and anila—develop the meditation by repeating, 'wind, wind.' Here, the learning sign appears as something moving, like a wisp of steam from rice porridge just taken off the fire. The counterpart sign becomes settled and motionless. The rest should be understood in the way already explained. The Wind Kasiṇa.

නීලකසිණකථා

The Explanation of the Blue Kasiṇa

94. තදනන්තරං පන නීලකසිණං උග්ගණ්හන්තො නීලකස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වාති වචනතො කතාධිකාරස්ස පුඤ්ඤවතො තාව තථාරූපං මාලාගච්ඡං වා පූජාඨානෙසු පුප්ඵසන්ථරං වා නීලවත්ථමණීනං වා අඤ්ඤතරං දිස්වාව නිමිත්තං උප්පජ්ජති. ඉතරෙන නීලුප්පලගිරිකණ්ණිකාදීනි පුප්ඵානි ගහෙත්වා යථා කෙසරං වා වණ්ටං වා න පඤ්ඤායති, එවං චඞ්ගොටකං වා කරණ්ඩපටලං වා පත්තෙහියෙව සමතිත්තිකං පූරෙත්වා සන්ථරිතබ්බං. නීලවණ්ණෙන වා වත්ථෙන භණ්ඩිකං බන්ධිත්වා පූරෙතබ්බං. මුඛවට්ටියං වා අස්ස භෙරිතලමිව බන්ධිතබ්බං. කංසනීලපලාසනීලඅඤ්ජනනීලානං වා අඤ්ඤතරෙන ධාතුනා පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙන සංහාරිමං වා භිත්තියංයෙව වා කසිණමණ්ඩලං කත්වා විසභාගවණ්ණෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බං. තතො පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙන ‘‘නීලං නීල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. ඉධාපි උග්ගහනිමිත්තෙ කසිණදොසො පඤ්ඤායති, කෙසරදණ්ඩකපත්තන්තරිකාදීනි උපට්ඨහන්ති. පටිභාගනිමිත්තං කසිණමණ්ඩලතො මුඤ්චිත්වා ආකාසෙ [Pg.168] මණිතාලවණ්ටසදිසං උපට්ඨාති. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. නීලකසිණං.

94. Next, one who undertakes the blue kasiṇa grasps the sign in what is blue—whether in a flower, in a cloth, or in a color-element. Because it is said thus, for a meritorious person who has done the preparatory work, the sign arises just by seeing such a thing as a bush of blue flowers, a carpet of flowers in a place of worship, or one among blue cloths and gems. For another person, having taken flowers such as blue water lilies or Girikaṇṇikā, a basket or the lid of a casket should be filled level to the brim with only the petals and arranged well, in such a way that no stamen or stalk is visible. Alternatively, having tied a bundle with a blue cloth, it should be filled. Or, on its rim, it should be tied taut like a drum-skin. Or, with one of the elements—bronze-blue, leaf-blue, or collyrium-blue—a portable kasiṇa-disk or one right on a wall should be made by the method stated in the earth kasiṇa, and it should be demarcated with a dissimilar color. Thereafter, by the method stated in the earth kasiṇa, attention should be applied thus: “Blue, blue.” Here also, in the learning sign, a kasiṇa-fault appears: stamens, stalks, gaps between petals, and so on, appear. The counterpart sign, having been released from the kasiṇa-disk, appears in space like a fan made of jewels. The rest should be understood by the method already stated. The Blue Kasiṇa.

පීතකසිණකථා

The Discourse on the Yellow Kasiṇa

95. පීතකසිණෙපි එසෙව නයො. වුත්තඤ්හෙතං පීතකසිණං උග්ගණ්හන්තො පීතකස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වාති. තස්මා ඉධාපි කතාධිකාරස්ස පුඤ්ඤවතො තථාරූපං මාලාගච්ඡං වා පුප්ඵසන්ථරං වා පීතවත්ථධාතූනං වා අඤ්ඤතරං දිස්වාව නිමිත්තං උප්පජ්ජති චිත්තගුත්තත්ථෙරස්ස විය. තස්ස කිරායස්මතො චිත්තලපබ්බතෙ පත්තඞ්ගපුප්ඵෙහි කතං ආසනපූජං පස්සතො සහ දස්සනෙනෙව ආසනප්පමාණං නිමිත්තං උදපාදි. ඉතරෙන කණිකාරපුප්ඵාදිනා වා පීතවත්ථෙන වා ධාතුනා වා නීලකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව කසිණං කත්වා ‘‘පීතකං පීතක’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. සෙසං තාදිසමෙවාති. පීතකසිණං.

95. This same method should be understood for the yellow kasiṇa as well. For it is said: “One learning the yellow kasiṇa apprehends the sign in something yellow—whether in a flower, a cloth, or a color-element.” Therefore, here too, for a meritorious person who has done the preparatory work, upon seeing such a flower bush, a spread of flowers, or any one among yellow cloths and color-elements, the sign arises—just as it did for the Elder Cittagutta. It is said that for that venerable one, while looking at a seat-offering made with pattaṅga flowers on Mount Cittalapabbata, a sign the size of the seat arose simultaneously with the seeing of it. For another person, having prepared the kasiṇa with kaṇikāra flowers and so on, or with a yellow cloth, or with a color-element, by the same method stated in the blue kasiṇa section, attention should be directed to it as “yellow, yellow.” The rest is just the same. The Yellow Kasiṇa.

ලොහිතකසිණකථා

The Discourse on the Red Kasiṇa

96. ලොහිතකසිණෙපි එසෙව නයො. වුත්තඤ්හෙතං ලොහිතකසිණං උග්ගණ්හන්තො ලොහිතකස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වාති. තස්මා ඉධාපි කතාධිකාරස්ස පුඤ්ඤවතො තථාරූපං බන්ධුජීවකාදිමාලාගච්ඡං වා පුප්ඵසන්ථරං වා ලොහිතකවත්ථමණිධාතූනං වා අඤ්ඤතරං දිස්වාව නිමිත්තං උප්පජ්ජති. ඉතරෙන ජයසුමනබන්ධුජීවකරත්තකොරණ්ඩකාදිපුප්ඵෙහි වා රත්තවත්ථෙන වා ධාතුනා වා නීලකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව කසිණං කත්වා ‘‘ලොහිතකං ලොහිතක’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. සෙසං තාදිසමෙවාති. ලොහිතකසිණං.

96. This same method should be understood for the red kasiṇa as well. For it is said: “One learning the red kasiṇa apprehends the sign in something red—whether in a flower, a cloth, or a color-element.” Therefore, here too, for a meritorious person who has done the preparatory work, upon seeing such a flower bush of bandhujīvaka and so on, a spread of flowers, or any one among red cloths, gems, and color-elements, the sign arises. For another person, having prepared the kasiṇa with flowers such as jayasumana, bandhujīvaka, rattakoraṇḍaka, and so on, or with a red cloth, or with a color-element, by the same method stated in the blue kasiṇa section, attention should be directed to it as “red, red.” The rest is just the same. The Red Kasiṇa.

ඔදාතකසිණකථා

The Discourse on the White Kasiṇa

97. ඔදාතකසිණෙපි ඔදාතකසිණං උග්ගණ්හන්තො ඔදාතස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වාති වචනතො කතාධිකාරස්ස තාව පුඤ්ඤවතො තථාරූපං මාලාගච්ඡං වා වස්සිකසුමනාදිපුප්ඵසන්ථරං වා කුමුදපදුමරාසිං වා ඔදාතවත්ථධාතූනං වා අඤ්ඤතරං දිස්වාව නිමිත්තං උප්පජ්ජති, තිපුමණ්ඩලරජතමණ්ඩලචන්දමණ්ඩලෙසුපි උප්පජ්ජතියෙව. ඉතරෙන [Pg.169] වුත්තප්පකාරෙහි ඔදාතපුප්ඵෙහි වා ඔදාතවත්ථෙන වා ධාතුනා වා නීලකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව කසිණං කත්වා ‘‘ඔදාතං ඔදාත’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. සෙසං තාදිසමෙවාති. ඔදාතකසිණං.

97. In the white kasiṇa also, one learning the white kasiṇa takes the sign in something white—whether in a flower, a cloth, or a color element. Thus, for a meritorious person who has done the preparatory work, the sign arises just upon seeing such a garland-bush, a spread of vassika jasmine or other flowers, a heap of kumuda water lilies or paduma lotuses, or any one among white cloths or elements. It also arises in a disc of lead, a disc of silver, and the moon-disc. For another person, using the aforementioned white flowers, white cloth, or element, the kasiṇa should be prepared by the very method described for the blue kasiṇa, and attention should be directed with the thought, “white, white.” The rest is just the same. The White Kasiṇa.

ආලොකකසිණකථා

The Discourse on the Light Kasiṇa

98. ආලොකකසිණෙ පන ආලොකකසිණං උග්ගණ්හන්තො ආලොකස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති භිත්තිඡිද්දෙ වා තාළච්ඡිද්දෙ වා වාතපානන්තරිකාය වාති වචනතො කතාධිකාරස්ස තාව පුඤ්ඤවතො යං භිත්තිඡිද්දාදීනං අඤ්ඤතරෙන සූරියාලොකො වා චන්දාලොකො වා පවිසිත්වා භිත්තියං වා භූමියං වා මණ්ඩලං සමුට්ඨාපෙති, ඝනපණ්ණරුක්ඛසාඛන්තරෙන වා ඝනසාඛාමණ්ඩපන්තරෙන වා නික්ඛමිත්වා භූමියමෙව මණ්ඩලං සමුට්ඨාපෙති, තං දිස්වාව නිමිත්තං උප්පජ්ජති. ඉතරෙනාපි තදෙව වුත්තප්පකාරමොභාසමණ්ඩලං ‘‘ඔභාසො ඔභාසො’’ති වා ‘‘ආලොකො ආලොකො’’ති වා භාවෙතබ්බං. තථා අසක්කොන්තෙන ඝටෙ දීපං ජාලෙත්වා ඝටමුඛං පිදහිත්වා ඝටෙ ඡිද්දං කත්වා භිත්තිමුඛං ඨපෙතබ්බං. තෙන ඡිද්දෙන දීපාලොකො නික්ඛමිත්වා භිත්තියං මණ්ඩලං කරොති, තං ආලොකො ආලොකොති භාවෙතබ්බං. ඉදමිතරෙහි චිරට්ඨිතිකං හොති. ඉධ උග්ගහනිමිත්තං භිත්තියං වා භූමියං වා උට්ඨිතමණ්ඩලසදිසමෙව හොති. පටිභාගනිමිත්තං ඝනවිප්පසන්නආලොකපුඤ්ජසදිසං. සෙසං තාදිසමෙවාති. ආලොකකසිණං.

98. Now, regarding the light kasiṇa, one learning the light kasiṇa takes the sign in the light entering through a hole in a wall, a keyhole, or an interstice of a window. Thus, for a meritorious person who has done the preparatory work, when sunlight or moonlight enters through one of these and forms a circle on a wall or the ground; or when it emerges through the dense foliage of a tree or a thick canopy of branches and forms a circle on the ground, upon seeing that, the sign arises. For another person, that same kind of luminous circle should be developed with the thought, “radiance, radiance” or “light, light.” If unable to do so, one should light a lamp inside a pot, cover the mouth of the pot, make a hole in the pot, and place it facing a wall. The light from the lamp passes through the hole and forms a circle on the wall, which should then be developed as “light, light.” This is more long-lasting than the others. Here, the learning sign is just like the circle that appears on the wall or ground. The counterpart sign resembles a mass of dense and very clear light. The rest is just the same. The Light Kasiṇa.

පරිච්ඡින්නාකාසකසිණකථා

The Discourse on the Bounded Space Kasiṇa

99. පරිච්ඡින්නාකාසකසිණෙපි ආකාසකසිණං උග්ගණ්හන්තො ආකාසස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති භිත්තිඡිද්දෙ වා තාළච්ඡිද්දෙ වා වාතපානන්තරිකාය වාති වචනතො කතාධිකාරස්ස තාව පුඤ්ඤවතො භිත්තිඡිද්දාදීසු අඤ්ඤතරං දිස්වාව නිමිත්තං උප්පජ්ජති. ඉතරෙන සුච්ඡන්නමණ්ඩපෙ වා චම්මකටසාරකාදීනං වා අඤ්ඤතරස්මිං විදත්ථිචතුරඞ්ගුලප්පමාණං ඡිද්දං කත්වා තදෙව වා භිත්තිඡිද්දාදිභෙදං ඡිද්දං ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති භාවෙතබ්බං. ඉධ උග්ගහනිමිත්තං සද්ධිං භිත්තිපරියන්තාදීහි ඡිද්දසදිසමෙව හොති, වඩ්ඪියමානම්පි න වඩ්ඪති. පටිභාගනිමිත්තමාකාසමණ්ඩලමෙව හුත්වා උපට්ඨාති, වඩ්ඪියමානඤ්ච වඩ්ඪති. සෙසං පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති. පරිච්ඡින්නාකාසකසිණං.

99. In the bounded space kasiṇa also, it is said: 'One who is apprehending the space kasiṇa takes the sign in space, such as in a hole in a wall, a keyhole, or the gap of a window.' Therefore, for a fortunate person who has made the requisite preparations, the sign arises simply upon seeing one among such things as a hole in a wall. For another, in a well-covered pavilion or on one among such things as a leather mat, a hole measuring a span and four fingers should be made, or that very hole, being one of the various kinds such as a hole in a wall, should be developed as “space, space.” Here, the learning sign is just like the hole itself, together with the edges of the wall and so on; even when one tries to expand it, it does not expand. The counterpart sign appears, having become a mere circle of space; and when one tries to expand it, it expands. The rest should be understood in the very way spoken of in the earth kasiṇa. The Bounded Space Kasiṇa.

ඉති [Pg.170] කසිණානි දසබලො,දස යානි අවොච සබ්බධම්මදසො;

රූපාවචරම්හි චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානහෙතූනි.

Thus, the Ten-Powered One, the Seer of all things, taught the ten kasiṇas which are the causes of the fourfold and fivefold jhānas in the form sphere.

එවං තානි ච තෙසඤ්ච,භාවනානයමිමං විදිත්වාන;

තෙස්වෙව අයං භිය්‍යො,පකිණ්ණකකථාපි විඤ්ඤෙය්‍යා.

Thus, having known those kasiṇas and this method for their development, this miscellaneous discourse concerning them should also be further understood.

පකිණ්ණකකථා

Miscellaneous Discourse

100. ඉමෙසු හි පථවීකසිණවසෙන එකොපි හුත්වා බහුධා හොතීතිආදිභාවො, ආකාසෙ වා උදකෙ වා පථවිං නිම්මිනිත්වා පදසා ගමනං, ඨානනිසජ්ජාදිකප්පනං වා, පරිත්තඅප්පමාණනයෙන අභිභායතනපටිලාභොති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

100. Indeed, among these kasiṇas, by means of the earth kasiṇa, such things as the state of 'having been one, he becomes many'; creating earth in the sky or on water and walking on foot; or the arranging of postures such as standing and sitting; and the attainment of the spheres of mastery by the method of the limited and the unlimited—these and other such things are accomplished.

ආපොකසිණවසෙන පථවියං උම්මුජ්ජනනිම්මුජ්ජනං, උදකවුට්ඨිසමුප්පාදනං, නදීසමුද්දාදිනිම්මානං, පථවීපබ්බතපාසාදාදීනං කම්පනන්ති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

By means of the water kasiṇa, emerging from and diving into the earth, causing a shower of water to arise, creating rivers and oceans, and causing the earth, mountains, palaces, and so forth to shake—these and other such things are accomplished.

තෙජොකසිණවසෙන ධූමායනා, පජ්ජලනා, අඞ්ගාරවුට්ඨිසමුප්පාදනං, තෙජසා තෙජොපරියාදානං, යදෙව සො ඉච්ඡති තස්ස ඩහනසමත්ථතා, දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපදස්සනත්ථාය ආලොකකරණං, පරිනිබ්බානසමයෙ තෙජොධාතුයා සරීරජ්ඣාපනන්ති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

By means of the fire kasiṇa, emitting smoke, emitting flames, causing a shower of embers to arise, overpowering another's heat with one's own heat, the ability to burn whatsoever one wishes, creating light for the purpose of seeing forms with the divine eye, and the burning of the body by means of the fire element at the time of final Nibbāna—these and other such things are accomplished.

වායොකසිණවසෙන වායුගතිගමනං, වාතවුට්ඨිසමුප්පාදනන්ති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

By means of the air kasiṇa, traveling with the speed of wind and producing a great wind—these and other such things are accomplished.

නීලකසිණවසෙන නීලරූපනිම්මානං, අන්ධකාරකරණං, සුවණ්ණදුබ්බණ්ණනයෙන අභිභායතනපටිලාභො, සුභවිමොක්ඛාධිගමොති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

By means of the blue kasiṇa, creating blue forms, producing darkness, the attainment of the spheres of mastery by the method of pure and impure colors, and the attainment of the beautiful liberation—these and other such things are accomplished.

පීතකසිණවසෙන පීතකරූපනිම්මානං, සුවණ්ණන්ති අධිමුච්චනා, වුත්තනයෙනෙව අභිභායතනපටිලාභො, සුභවිමොක්ඛාධිගමො චාති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

By means of the yellow kasiṇa, creating yellow forms, the determination 'let it be gold,' the attainment of the spheres of mastery by the method already described, and the attainment of the beautiful liberation—these and other such things are accomplished.

ලොහිතකසිණවසෙන ලොහිතකරූපනිම්මානං, වුත්තනයෙනෙව අභිභායතනපටිලාභො, සුභවිමොක්ඛාධිගමොති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

By means of the red kasiṇa, creating red forms, the attainment of the spheres of mastery by the method already described, and the attainment of the beautiful liberation—these and other such things are accomplished.

ඔදාතකසිණවසෙන [Pg.171] ඔදාතරූපනිම්මානං, ථිනමිද්ධස්ස දූරභාවකරණං, අන්ධකාරවිධමනං, දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපදස්සනත්ථාය ආලොකකරණන්ති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

By means of the white kasiṇa, creating white forms, making sloth and torpor far away, dispelling darkness, and producing light for the purpose of seeing forms with the divine eye—these and other such things are accomplished.

ආලොකකසිණවසෙන සප්පභාරූපනිම්මානං, ථිනමිද්ධස්ස දූරභාවකරණං, අන්ධකාරවිධමනං, දිබ්බෙන චක්ඛුනා රූපදස්සනත්ථං ආලොකකරණන්ති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

By means of the light kasiṇa, creating radiant forms, making sloth and torpor far away, dispelling darkness, and producing light for the purpose of seeing forms with the divine eye—these and other such things are accomplished.

ආකාසකසිණවසෙන පටිච්ඡන්නානං විවටකරණං, අන්තොපථවීපබ්බතාදීසුපි ආකාසං නිම්මිනිත්වා ඉරියාපථකප්පනං, තිරොකුඩ්ඩාදීසු අසජ්ජමානගමනන්ති එවමාදීනි ඉජ්ඣන්ති.

By means of the space kasiṇa, uncovering what is concealed, creating space even within earth, mountains, and so forth to establish a posture, and passing unhindered through walls and so forth—these and other such things are accomplished.

සබ්බානෙව උද්ධං අධො තිරියං අද්වයං අප්පමාණන්ති ඉමං පභෙදං ලභන්ති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘පථවීකසිණමෙකො සඤ්ජානාති. උද්ධමධොතිරියං අද්වයමප්පමාණ’’න්තිආදි.

All ten kasiṇas indeed attain this distinction: 'above, below, across, non-dual, immeasurable.' For it was said: 'One perceives the earth kasiṇa: above, below, across, non-dual, immeasurable,' and so forth.

තත්ථ උද්ධන්ති උපරිගගනතලාභිමුඛං. අධොති හෙට්ඨාභූමිතලාභිමුඛං. තිරියන්ති ඛෙත්තමණ්ඩලමිව සමන්තා පරිච්ඡින්දිතං. එකච්චො හි උද්ධමෙව කසිණං වඩ්ඪෙති, එකච්චො අධො, එකච්චො සමන්තතො. තෙන තෙන වා කාරණෙන එවං පසාරෙති. ආලොකමිව දිබ්බචක්ඛුනා රූපදස්සනකාමො. තෙන වුත්තං උද්ධමධොතිරියන්ති. අද්වයන්ති ඉදං පන එකස්ස අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථං වුත්තං. යථා හි උදකං පවිට්ඨස්ස සබ්බදිසාසු උදකමෙව හොති, න අඤ්ඤං, එවමෙව පථවීකසිණං පථවීකසිණමෙව හොති, නත්ථි තස්ස අඤ්ඤො කසිණසම්භෙදොති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. අප්පමාණන්ති ඉදං තස්ස ඵරණඅප්පමාණවසෙන වුත්තං. තඤ්හි චෙතසා ඵරන්තො සකලමෙව ඵරති. න අයමස්ස ආදි ඉදං මජ්ඣන්ති පමාණං ගණ්හාතීති.

Therein, 'above' means facing upwards towards the surface of the sky. 'Below' means facing downwards towards the surface of the earth. 'Across' means bounded on all sides, like the perimeter of a field. For indeed, a certain person develops the kasiṇa only upwards, another downwards, and another all around. For this or that reason, one extends it thus, just as one who desires to see forms with the divine eye extends the light. Therefore, it is said: 'above, below, across.' Now, the term 'non-dual' is said to indicate that one kasiṇa does not pass into the state of another. For just as for one who has entered water there is only water in all directions and nothing else, so too the earth kasiṇa is only the earth kasiṇa; there is no intermixture with another kasiṇa. This same method should be understood in all cases. The term 'immeasurable' is said with reference to the immeasurability of its pervasion. For in pervading it with the mind, one pervades it completely. One does not take a measure, thinking, 'This is its beginning, this is the middle.'

101. යෙ ච තෙ සත්තා කම්මාවරණෙන වා සමන්නාගතා කිලෙසාවරණෙන වා සමන්නාගතා විපාකාවරණෙන වා සමන්නාගතා අසද්ධා අච්ඡන්දිකා දුප්පඤ්ඤා අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති වුත්තා, තෙසමෙකස්සාපෙකකසිණෙපි භාවනා න ඉජ්ඣති. තත්ථ කම්මාවරණෙන සමන්නාගතාති ආනන්තරියකම්මසමඞ්ගිනො. කිලෙසාවරණෙන සමන්නාගතාති නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකා චෙව උභතොබ්‍යඤ්ජනකපණ්ඩකා ච. විපාකාවරණෙන සමන්නාගතාති අහෙතුකද්විහෙතුකපටිසන්ධිකා. අසද්ධාති බුද්ධාදීසු සද්ධාවිරහිතා. අච්ඡන්දිකාති අපච්චනීකපටිපදායං ඡන්දවිරහිතා[Pg.172]. දුප්පඤ්ඤාති ලොකියලොකුත්තරසම්මාදිට්ඨියා විරහිතා. අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තන්ති කුසලෙසු ධම්මෙසු නියාමසඞ්ඛාතං සම්මත්තසඞ්ඛාතඤ්ච අරියමග්ගං ඔක්කමිතුං අභබ්බාති අත්ථො. න කෙවලඤ්ච කසිණෙයෙව, අඤ්ඤෙසුපි කම්මට්ඨානෙසු එතෙසමෙකස්සපි භාවනා න ඉජ්ඣති. තස්මා විගතවිපාකාවරණෙනපි කුලපුත්තෙන කම්මාවරණඤ්ච කිලෙසාවරණඤ්ච ආරකා පරිවජ්ජෙත්වා සද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයාදීහි සද්ධඤ්ච ඡන්දඤ්ච පඤ්ඤඤ්ච වඩ්ඪෙත්වා කම්මට්ඨානානුයොගෙ යොගො කරණීයොති.

101. And for those beings who are said to be endowed with the obstruction of kamma, or endowed with the obstruction of defilements, or endowed with the obstruction of result; who are faithless, lacking in zeal, unwise, and incapable of entering the fixed state, the right state, in wholesome dhammas—for not even one of them does the development succeed, even in a single kasiṇa. Therein, 'endowed with the obstruction of kamma' refers to those who possess a deed with immediate result. 'Endowed with the obstruction of defilements' refers to those with fixed wrong views and also to hermaphrodites and eunuchs. 'Endowed with the obstruction of result' refers to those with a rootless or two-rooted relinking-consciousness. 'Faithless' means devoid of faith in the Buddha and so on. 'Lacking in zeal' means devoid of zeal for the practice that is not contrary to the path. 'Unwise' means devoid of mundane and supramundane right view. 'Incapable of entering the fixed state, the right state, in wholesome dhammas' means incapable of entering the noble path, which is designated as the fixed state and the right state, in wholesome dhammas. And not only in the kasiṇas, but also in other meditation subjects, development does not succeed for even one of these persons. Therefore, a son of good family who is free from the obstruction of result, having avoided from afar the obstruction of kamma and the obstruction of defilements, and having developed faith, zeal, and wisdom through such means as listening to the true Dhamma and associating with good persons, should make an exertion in the application to the meditation subject.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus, in the Visuddhimagga, made for the delight of good people,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

In the Division on the Development of Concentration,

සෙසකසිණනිද්දෙසො නාම

The Description of the Remaining Kasiṇas,

පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

The Fifth Chapter.

6. අසුභකම්මට්ඨානනිද්දෙසො

6. The Exposition of the Asubha Meditation Subject

උද්ධුමාතකාදිපදත්ථවණ්ණනා

The Explanation of the Meaning of the Words 'Uddhumātaka' and So On

102. කසිණානන්තරමුද්දිට්ඨෙසු [Pg.173] පන උද්ධුමාතකං, විනීලකං, විපුබ්බකං, විච්ඡිද්දකං, වික්ඛායිතකං, වික්ඛිත්තකං, හතවික්ඛිත්තකං, ලොහිතකං, පුළවකං, අට්ඨිකන්ති දසසු අවිඤ්ඤාණකාසුභෙසු භස්තා විය වායුනා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා යථානුක්කමං සමුග්ගතෙන සූනභාවෙන උද්ධුමාතත්තා උද්ධුමාතං, උද්ධුමාතමෙව උද්ධුමාතකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං උද්ධුමාතන්ති උද්ධුමාතකං. තථාරූපස්ස ඡවසරීරස්සෙතං අධිවචනං.

102. Now, as for the section on the ten inanimate foul objects enumerated after the kasiṇas—the bloated (uddhumātaka), the livid (vinīlaka), the festering (vipubbaka), the cut-up (vicchiddaka), the gnawed (vikkhāyitaka), the scattered (vikkhittaka), the hacked and scattered (hatavikkhittaka), the bloody (lohitaka), the worm-infested (puḷavaka), and the skeletal (aṭṭhika)—it is called 'bloated' (uddhumāta) because, like a leather bag inflated with air, it is bloated due to the swollen state that arises in due course after the cessation of life. 'Uddhumāta' itself is 'uddhumātaka'. Or, because it is repulsive, it is a contemptible bloated thing (kucchitaṃ uddhumātaṃ); therefore, it is 'uddhumātaka'. This is a designation for a corpse of such a nature.

විනීලං වුච්චති විපරිභින්නනීලවණ්ණං, විනීලමෙව විනීලකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං විනීලන්ති විනීලකං. මංසුස්සදට්ඨානෙසු රත්තවණ්ණස්ස පුබ්බසන්නිචයට්ඨානෙසු සෙතවණ්ණස්ස යෙභුය්‍යෙන ච නීලවණ්ණස්ස නීලට්ඨානෙ නීලසාටකපාරුතස්සෙව ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

A corpse that is of a discolored dark blue color is called 'livid' (vinīla). 'Vinīla' itself is 'vinīlaka'. Or, because it is repulsive, it is a contemptible livid thing; therefore, it is 'vinīlaka'. This is a designation for a corpse that is of a red color in places with much flesh, of a white color in places where pus has collected, and is predominantly of a dark blue color, appearing as if wrapped in a blue cloth in the dark blue areas.

පරිභින්නට්ඨානෙසු විස්සන්දමානං පුබ්බං විපුබ්බං, විපුබ්බමෙව විපුබ්බකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං විපුබ්බන්ති විපුබ්බකං. තථාරූපස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

A corpse with pus oozing in places torn apart is called 'festering' (vipubba). 'Vipubba' itself is 'vipubbaka'. Or, because it is repulsive, it is a contemptible festering thing; therefore, it is 'vipubbaka'. This is a designation for a corpse of such a nature.

විච්ඡිද්දං වුච්චති ද්විධා ඡින්දනෙන අපධාරිතං, විච්ඡිද්දමෙව විච්ඡිද්දකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං විච්ඡිද්දන්ති විච්ඡිද්දකං. වෙමජ්ඣෙ ඡින්නස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

A corpse that has been split by being cut in two is called 'cut-up' (vicchidda). 'Vicchidda' itself is 'vicchiddaka'. Or, because it is repulsive, it is a contemptible cut-up thing; therefore, it is 'vicchiddaka'. This is a designation for a corpse cut in the middle.

ඉතො ච එත්තො ච විවිධාකාරෙන සොණසිඞ්ගාලාදීහි ඛාදිතන්ති වික්ඛායිතං, වික්ඛායිතමෙව වික්ඛායිතකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං වික්ඛායිතන්ති වික්ඛායිතකං. තථාරූපස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

It is called 'gnawed' (vikkhāyita) because it is a corpse eaten from here and there in various ways by dogs, jackals, and so on. 'Vikkhāyita' itself is 'vikkhāyitaka'. Or, because it is repulsive, it is a contemptible gnawed thing; therefore, it is 'vikkhāyitaka'. This is a designation for a corpse of such a nature.

විවිධං ඛිත්තං වික්ඛිත්තං, වික්ඛිත්තමෙව වික්ඛිත්තකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං වික්ඛිත්තන්ති වික්ඛිත්තකං. අඤ්ඤෙන හත්ථං අඤ්ඤෙන පාදං අඤ්ඤෙන සීසන්ති එවං තතො තතො ඛිත්තස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

Scattered in various ways, it is 'scattered' (vikkhitta). 'Vikkhitta' itself is 'vikkhittaka'. Or, because it is repulsive, it is a contemptible scattered thing; therefore, it is 'vikkhittaka'. This is a designation for a corpse scattered about, with a hand in one place, a foot in another, and the head in yet another.

හතඤ්ච තං පුරිමනයෙනෙව වික්ඛිත්තකඤ්චාති හතවික්ඛිත්තකං. කාකපදාකාරෙන අඞ්ගපච්චඞ්ගෙසු සත්ථෙන හනිත්වා වුත්තනයෙන වික්ඛිත්තස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

It is both hacked and scattered in the aforementioned manner; therefore, it is called 'hacked and scattered' (hatavikkhittaka). This is a designation for a corpse whose major and minor limbs have been hacked with a weapon in the shape of a crow's foot and scattered in the manner previously stated.

ලොහිතං [Pg.174] කිරති වික්ඛිපති ඉතො චිතො ච පග්ඝරතීති ලොහිතකං. පග්ඝරිතලොහිතමක්ඛිතස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

It is 'lohitaka' because it sheds and scatters blood, and it oozes from here and there. This is a designation for a corpse smeared with blood that has oozed from it.

පුළවා වුච්චන්ති කිමයො, පුළවෙ කිරතීති පුළවකං. කිමිපරිපුණ්ණස්ස ඡවසරීරස්සෙතමධිවචනං.

Worms are called 'puḷavā'; it is 'puḷavaka' because it discharges worms. This is a designation for a corpse full of worms.

අට්ඨියෙව අට්ඨිකං. පටික්කූලත්තා වා කුච්ඡිතං අට්ඨීති අට්ඨිකං. අට්ඨිසඞ්ඛලිකායපි එකට්ඨිකස්සපෙතමධිවචනං. ඉමානි ච පන උද්ධුමාතකාදීනි නිස්සාය උප්පන්නනිමිත්තානම්පි නිමිත්තෙසු පටිලද්ධජ්ඣානානම්පෙතානෙව නාමානි.

The bone itself is 'aṭṭhika'. Or, because of its repulsiveness, it is a loathsome bone; therefore, it is called 'aṭṭhika'. This is a designation for both a chain of bones (a skeleton) and for a single bone. Furthermore, these very names, 'bloated corpse' and so on, are also the names for the learning signs that have arisen depending on these foul objects, and for the jhānas that have been attained in the counterpart signs.

උද්ධුමාතකකම්මට්ඨානං

The Meditation Subject of the Bloated Corpse

103. තත්ථ උද්ධුමාතකසරීරෙ උද්ධුමාතකනිමිත්තං උප්පාදෙත්වා උද්ධුමාතකසඞ්ඛාතං ඣානං භාවෙතුකාමෙන යොගිනා පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව වුත්තප්පකාරං ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා කම්මට්ඨානං උග්ගහෙතබ්බං. තෙනස්ස කම්මට්ඨානං කථෙන්තෙන අසුභනිමිත්තත්ථාය ගමනවිධානං, සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණං, එකාදසවිධෙන නිමිත්තග්ගාහො, ගතාගතමග්ගපච්චවෙක්ඛණන්ති එවං අප්පනාවිධානපරියොසානං සබ්බං කථෙතබ්බං. තෙනාපි සබ්බං සාධුකං උග්ගහෙත්වා පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරං සෙනාසනං උපගන්ත්වා උද්ධුමාතකනිමිත්තං පරියෙසන්තෙන විහාතබ්බං.

103. Herein, a yogī who wishes to develop the jhāna known as 'bloated' by producing the sign of the bloated corpse on a bloated body should, in the very manner described in the case of the earth kasiṇa, approach a teacher of the kind described and properly learn the meditation subject. That teacher, when explaining this meditation subject to the yogī, should explain the entire procedure, ending with the procedure for absorption: namely, the procedure for going for the purpose of taking the foul sign, the marking of the learning sign all around, the grasping of the sign in eleven ways, and the reviewing of the path gone and returned. That yogī, too, having properly learned everything, should go to a dwelling of the kind previously described and should dwell while searching for the sign of a bloated corpse.

104. එවං විහරන්තෙන ච අසුකස්මිං නාම ගාමද්වාරෙ වා අටවිමුඛෙ වා පන්ථෙ වා පබ්බතපාදෙ වා රුක්ඛමූලෙ වා සුසානෙ වා උද්ධුමාතකසරීරං නික්ඛිත්තන්ති කථෙන්තානං වචනං සුත්වාපි න තාවදෙව අතිත්ථෙන පක්ඛන්දන්තෙන විය ගන්තබ්බං. කස්මා? අසුභං හි නාමෙතං වාළමිගාධිට්ඨිතම්පි අමනුස්සාධිට්ඨිතම්පි හොති. තත්‍රස්ස ජීවිතන්තරායොපි සියා. ගමනමග්ගො වා පනෙත්ථ ගාමද්වාරෙන වා නහානතිත්ථෙන වා කෙදාරකොටියා වා හොති. තත්ථ විසභාගරූපං ආපාථමාගච්ඡති, තදෙව වා සරීරං විසභාගං හොති. පුරිසස්ස හි ඉත්ථිසරීරං ඉත්ථියා ච පුරිසසරීරං විසභාගං, තදෙතං අධුනාමතං සුභතොපි උපට්ඨාති, තෙනස්ස බ්‍රහ්මචරියන්තරායොපි සියා. සචෙ පන ‘‘නයිදං මාදිසස්ස භාරිය’’න්ති අත්තානං තක්කයති, එවං තක්කයමානෙන ගන්තබ්බං.

104. And for one dwelling thus, even having heard the words of those who say, 'A bloated corpse has been discarded at such-and-such a village gate, or at the entrance of a forest, or on a path, or at the foot of a mountain, or at the root of a tree, or in a charnel ground,' one should not go at that very moment, like one descending hastily by an improper landing-place. Why? For this foul object may be guarded by wild beasts or guarded by non-human beings. There, a danger to one's life might also arise. Or else, the path to it may be through a village gate, or by a bathing ford, or by the edge of a paddy field. There, an incompatible form comes into the range of vision, or that very corpse itself is incompatible. Indeed, for a man, a woman's body is incompatible, and for a woman, a man's body is incompatible. That incompatible body, being recently dead, can also appear as beautiful. Thereby, a danger to one's holy life might also arise. But if one considers oneself, thinking, 'This is not a heavy matter for one like me,' then one who considers thus should go.

105. ගච්ඡන්තෙන [Pg.175] ච සඞ්ඝත්ථෙරස්ස වා අඤ්ඤතරස්ස වා අභිඤ්ඤාතස්ස භික්ඛුනො කථෙත්වා ගන්තබ්බං. කස්මා? සචෙ හිස්ස සුසානෙ අමනුස්සසීහබ්‍යග්ඝාදීනං රූපසද්දාදිඅනිට්ඨාරම්මණාභිභූතස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගානි වා පවෙධෙන්ති, භුත්තං වා න පරිසණ්ඨාති, අඤ්ඤො වා ආබාධො හොති. අථස්ස සො විහාරෙ පත්තචීවරං සුරක්ඛිතං කරිස්සති. දහරෙ වා සාමණෙරෙ වා පහිණිත්වා තං භික්ඛුං පටිජග්ගිස්සති. අපිච සුසානං නාම නිරාසඞ්කට්ඨානන්ති මඤ්ඤමානා කතකම්මාපි අකතකම්මාපි චොරා සමොසරන්ති. තෙ මනුස්සෙහි අනුබද්ධා භික්ඛුස්ස සමීපෙ භණ්ඩකං ඡඩ්ඩෙත්වාපි පලායන්ති. මනුස්සා ‘‘සහොඩ්ඪං චොරං අද්දසාමා’’ති භික්ඛුං ගහෙත්වා විහෙඨෙන්ති. අථස්ස සො ‘‘මා ඉමං විහෙඨයිත්ථ, මමායං කථෙත්වා ඉමිනා නාම කම්මෙන ගතො’’ති තෙ මනුස්සෙ සඤ්ඤාපෙත්වා සොත්ථිභාවං කරිස්සති. අයං ආනිසංසො කථෙත්වා ගමනෙ. තස්මා වුත්තප්පකාරස්ස භික්ඛුනො කථෙත්වා අසුභනිමිත්තදස්සනෙ සඤ්ජාතාභිලාසෙන යථානාම ඛත්තියො අභිසෙකට්ඨානං, යජමානො යඤ්ඤසාලං, අධනො වා පන නිධිට්ඨානං පීතිසොමනස්සජාතො ගච්ඡති, එවං පීතිසොමනස්සං උප්පාදෙත්වා අට්ඨකථාසු වුත්තෙන විධිනා ගන්තබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං –

105. When going, one should inform the Sangha elder or any other well-known bhikkhu before going. Why? Because if, while in the charnel ground, one is overwhelmed by unpleasant objects such as the sights and sounds of non-human beings, lions, tigers, and so on, causing one's limbs to tremble, or if the food one has eaten does not settle, or if some other illness arises, then that bhikkhu will ensure the bowl and robe are well-protected in the monastery. Or he may send young bhikkhus or novices to attend to that bhikkhu. Moreover, thieves—both those who have committed theft and those who wish to do so—may gather there, considering the charnel ground to be a place free from suspicion. Pursued by people, they might drop stolen goods near the bhikkhu and flee. People, thinking, 'We saw the thief together with the stolen goods,' may seize and harass the bhikkhu. Then, that bhikkhu who was informed can explain, 'Do not harass him; he informed me before he went to perform such-and-such an action,' and thus make the people understand, ensuring his safety. This is the benefit of informing someone before going. Therefore, having informed a bhikkhu of the kind described, one should go with the desire to see the sign of foulness, filled with joy and happiness—just as a khattiya goes to the place of consecration, a sacrificer to the sacrificial hall, or a poor person to a place of hidden treasure—generating such joy and happiness, following the method explained in the commentaries. For it is said:

‘‘උද්ධුමාතකං අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තො එකො අදුතියො ගච්ඡති උපට්ඨිතාය සතියා අසම්මුට්ඨාය අන්තොගතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි අබහිගතෙන මානසෙන ගතාගතමග්ගං පච්චවෙක්ඛමානො. යස්මිං පදෙසෙ උද්ධුමාතකං අසුභනිමිත්තං නික්ඛිත්තං හොති, තස්මිං පදෙසෙ පාසාණං වා වම්මිකං වා රුක්ඛං වා ගච්ඡං වා ලතං වා සනිමිත්තං කරොති, සාරම්මණං කරොති. සනිමිත්තං කත්වා සාරම්මණං කත්වා උද්ධුමාතකං අසුභනිමිත්තං සභාවභාවතො උපලක්ඛෙති, වණ්ණතොපි ලිඞ්ගතොපි සණ්ඨානතොපි දිසතොපි ඔකාසතොපි පරිච්ඡෙදතොපි සන්ධිතො විවරතො නින්නතො ථලතො සමන්තතො. සො තං නිමිත්තං සුග්ගහිතං කරොති, සූපධාරිතං උපධාරෙති, සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙති. සො තං නිමිත්තං සුග්ගහිතං කත්වා සූපධාරිතං උපධාරෙත්වා සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙත්වා එකො අදුතියො ගච්ඡති උපට්ඨිතාය සතියා [Pg.176] අසම්මුට්ඨාය අන්තොගතෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි අබහිගතෙන මානසෙන ගතාගතමග්ගං පච්චවෙක්ඛමානො. සො චඞ්කමන්තොපි තබ්භාගියඤ්ඤෙව චඞ්කමං අධිට්ඨාති. නිසීදන්තොපි තබ්භාගියඤ්ඤෙව ආසනං පඤ්ඤපෙති.

One who is grasping the foul sign of a bloated corpse goes alone, without a companion, with established and unconfused mindfulness, with inwardly directed faculties, with a mind not gone abroad, reflecting on the path gone and returned. In whatever place the foul sign of a bloated corpse is laid down, in that place he makes a mark of a stone, or an anthill, or a tree, or a bush, or a creeper; he makes it an object. Having made a mark, having made it an object, he discerns the foul sign of a bloated corpse by its own nature: by color, by characteristic, by shape, by direction, by location, by delimitation, by joint, by opening, by depression, by elevation, and from all around. He makes that sign well-grasped, bears it well in mind, and establishes it well. Having made that sign well-grasped, having borne it well in mind, and having established it well, he goes alone, without a companion, with established and unconfused mindfulness, with inwardly directed faculties, with a mind not gone abroad, reflecting on the path gone and returned. When walking, he resolves upon only a walking path related to that. When sitting, he prepares only a seat related to that.

‘‘සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණා කිමත්ථියා කිමානිසංසාති? සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණා අසම්මොහත්ථා අසම්මොහානිසංසා. එකාදසවිධෙන නිමිත්තග්ගාහො කිමත්ථියො කිමානිසංසොති? එකාදසවිධෙන නිමිත්තග්ගාහො උපනිබන්ධනත්ථො උපනිබන්ධනානිසංසො. ගතාගතමග්ගපච්චවෙක්ඛණා කිමත්ථියා කිමානිසංසාති? ගතාගතමග්ගපච්චවෙක්ඛණා වීථිසම්පටිපාදනත්ථා වීථිසම්පටිපාදනානිසංසා.

What is the purpose, what is the benefit of marking the sign from all around? Marking the sign from all around is for the purpose of non-confusion and has the benefit of non-confusion. What is the purpose, what is the benefit of grasping the sign in eleven ways? Grasping the sign in eleven ways is for the purpose of binding the mind and has the benefit of binding the mind. What is the purpose, what is the benefit of reflecting on the path gone and returned? Reflecting on the path gone and returned is for the purpose of establishing the course and has the benefit of establishing the course.

‘‘සො ආනිසංසදස්සාවී රතනසඤ්ඤී හුත්වා චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා සම්පියායමානො තස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තං උපනිබන්ධති ‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණම්හා පරිමුච්චිස්සාමී’ති. සො විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. තස්සාධිගතං හොති රූපාවචරං පඨමං ඣානං දිබ්බො ච විහාරො භාවනාමයඤ්ච පුඤ්ඤකිරියවත්ථු’’න්ති.

That yogi, seeing the benefit and perceiving it as a jewel, having established reverence and greatly cherishing it, binds his mind to that object, thinking, ‘Surely, by this practice I shall be liberated from aging and death.’ He, quite secluded from sensual pleasures... enters and abides in the first jhāna. He has attained the first jhāna of the form realm, a divine abiding, and a basis of meritorious action consisting of development.

106. තස්මා යො චිත්තසඤ්ඤත්තත්ථාය සිවථිකදස්සනං ගච්ඡති, සො ඝණ්ඩිං පහරිත්වා ගණං සන්නිපාතෙත්වාපි ගච්ඡතු. කම්මට්ඨානසීසෙන පන ගච්ඡන්තෙන එකකෙන අදුතියෙන මූලකම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වා තං මනසිකරොන්තෙනෙව සුසානෙ සොණාදිපරිස්සයවිනොදනත්ථං කත්තරදණ්ඩං වා යට්ඨිං වා ගහෙත්වා, සූපට්ඨිත භාවසම්පාදනෙන අසම්මුට්ඨං සතිං කත්වා, මනච්ඡට්ඨානඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං අන්තොගතභාවසම්පාදනතො අබහිගතමනෙන හුත්වා ගන්තබ්බං.

106. Therefore, a bhikkhu who goes to see a charnel ground for the purpose of training the mind may go even after striking the gong and assembling the community of monks. However, one going with the meditation subject as primary should go alone, without a companion. Not abandoning the root meditation subject and keeping it in mind, one should go having taken a walking stick or a staff to dispel dangers such as dogs in the charnel ground, having established unconfused mindfulness by accomplishing a well-established state, and having become one with a mind not directed outwards by bringing the six sense faculties to an inward-directed state.

විහාරතො නික්ඛමන්තෙනෙව අසුකදිසාය අසුකද්වාරෙන නික්ඛන්තොම්හීති ද්වාරං සල්ලක්ඛෙතබ්බං. තතො යෙන මග්ගෙන ගච්ඡති, සො මග්ගො වවත්ථපෙතබ්බො, අයං මග්ගො පාචිනදිසාභිමුඛො වා ගච්ඡති, පච්ඡිමඋත්තරදක්ඛිණදිසාභිමුඛො වා විදිසාභිමුඛොවාති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ වාමතො ගච්ඡති, ඉමස්මිං ඨානෙ දක්ඛිණතො, ඉමස්මිං චස්ස ඨානෙ පාසාණො[Pg.177], ඉමස්මිං වම්මිකො, ඉමස්මිං රුක්ඛො, ඉමස්මිං ගච්ඡො, ඉමස්මිං ලතාති. එවං ගමනමග්ගං වවත්ථපෙන්තෙන නිමිත්තට්ඨානං ගන්තබ්බං. නො ච ඛො පටිවාතං. පටිවාතං ගච්ඡන්තස්ස හි කුණපගන්ධො ඝානං පහරිත්වා මත්ථලුඞ්ගං වා සඞ්ඛොභෙය්‍ය, ආහාරං වා ඡඩ්ඩාපෙය්‍ය, විප්පටිසාරං වා ජනෙය්‍ය ‘‘ඊදිසං නාම කුණපට්ඨානං ආගතොම්හී’’ති. තස්මා පටිවාතං වජ්ජෙත්වා අනුවාතං ගන්තබ්බං. සචෙ අනුවාතමග්ගෙන න සක්කා හොති ගන්තුං, අන්තරා පබ්බතො වා පපාතො වා පාසාණො වා වති වා කණ්ටකට්ඨානං වා උදකං වා චික්ඛල්ලං වා හොති, චීවරකණ්ණෙන නාසං පිදහිත්වා ගන්තබ්බං. ඉදමස්ස ගමනවත්තං.

Upon the very act of leaving the monastery, one should note the door, thinking, 'I am exiting in such-and-such a direction, through such-and-such a door.' Then, the path by which one goes should be determined: 'This path goes facing eastward,' or 'facing westward, northward, or southward,' or 'facing an intermediate direction.' Furthermore, 'In this place, the path goes to the left; in this place, to the right. And in this place on the path there is a rock; in this place, an anthill; in this place, a tree; in this place, a bush; in this place, a vine.' Thus, while determining the path of travel, one should go to the location of the sign. But one should not go upwind. For one who goes upwind, the stench of a corpse might strike the nose and agitate the brain, or cause one to vomit food, or give rise to remorse, thinking, 'Alas, I have come to such a place of corpses!' Therefore, having avoided the upwind direction, one should go downwind. If it is not possible to go by the downwind path because there is a mountain, a precipice, a rock, a fence, a thorny place, water, or mud in the way, one should cover the nose with the corner of the robe and go. This is the duty concerning going.

107. එවං ගතෙන පන න තාව අසුභනිමිත්තං ඔලොකෙතබ්බං. දිසා වවත්ථපෙතබ්බා. එකස්මිං හි දිසාභාගෙ ඨිතස්ස ආරම්මණඤ්ච න විභූතං හුත්වා ඛායති, චිත්තඤ්ච න කම්මනියං හොති. තස්මා තං වජ්ජෙත්වා යත්ථ ඨිතස්ස ආරම්මණඤ්ච විභූතං හුත්වා ඛායති, චිත්තඤ්ච කම්මනියං හොති, තත්ථ ඨාතබ්බං. පටිවාතානුවාතඤ්ච පහාතබ්බං. පටිවාතෙ ඨිතස්ස හි කුණපගන්ධෙන උබ්බාළ්හස්ස චිත්තං විධාවති. අනුවාතෙ ඨිතස්ස සචෙ තත්ථ අධිවත්ථා අමනුස්සා හොන්ති, තෙ කුජ්ඣිත්වා අනත්ථං කරොන්ති. තස්මා ඊසකං උක්කම්ම නාතිඅනුවාතෙ ඨාතබ්බං. එවං තිට්ඨමානෙනාපි නාතිදූරෙ නාච්චාසන්නෙ නානුපාදං නානුසීසං ඨාතබ්බං. අතිදූරෙ ඨිතස්ස හි ආරම්මණං අවිභූතං හොති. අච්චාසන්නෙ භයමුප්පජ්ජති. අනුපාදං වා අනුසීසං වා ඨිතස්ස සබ්බං අසුභං සමං න පඤ්ඤායති. තස්මා නාතිදූරෙ නාච්චාසන්නෙ ඔලොකෙන්තස්ස ඵාසුකට්ඨානෙ සරීරවෙමජ්ඣභාගෙ ඨාතබ්බං.

107. Having gone thus, one should not yet look at the sign of foulness. The directions should be determined. For, when standing in one direction, the object may not appear distinctly, and the mind may not be workable. Therefore, avoiding that place, one should stand where the object does appear distinctly and the mind is workable. Both upwind and downwind positions should be abandoned. For when standing upwind, the mind of one oppressed by the stench of the corpse is scattered. When standing downwind, if there are non-human beings dwelling there, they may become angry and cause harm. Therefore, having moved slightly aside, one should stand in a place that is not excessively downwind. Even when standing thus, one should stand neither too far nor too near, not at the foot-end nor at the head-end. For if one stands too far, the object is indistinct. If one stands too near, fear arises. If one stands at the foot-end or the head-end, the entire foul object is not perceived equally. Therefore, one should stand neither too far nor too near, at a comfortable place for viewing, in line with the middle part of the body.

108. එවං ඨිතෙන ‘‘තස්මිං පදෙසෙ පාසාණං වා…පෙ… ලතං වා සනිමිත්තං කරොතී’’ති එවං වුත්තානි සමන්තා නිමිත්තානි උපලක්ඛෙතබ්බානි. තත්‍රිදං උපලක්ඛණවිධානං, සචෙ තස්ස නිමිත්තස්ස සමන්තා චක්ඛුපථෙ පාසාණො හොති, සො ‘‘අයං පාසාණො උච්චො වා නීචො වා ඛුද්දකො වා මහන්තො වා තම්බො වා කාළො වා සෙතො වා දීඝො වා පරිමණ්ඩලො වා’’ති වවත්ථපෙතබ්බො. තතො ‘‘ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ අයං පාසාණො ඉදං අසුභනිමිත්තං, ඉදං අසුභනිමිත්තං අයං පාසාණො’’ති සල්ලක්ඛෙතබ්බං. සචෙ වම්මිකො හොති, සොපි ‘‘උච්චො වා නීචො වා ඛුද්දකො [Pg.178] වා මහන්තො වා තම්බො වා කාළො වා සෙතො වා දීඝො වා පරිමණ්ඩලො වා’’ති වවත්ථපෙතබ්බො. තතො ‘‘ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ අයං වම්මිකො ඉදං අසුභනිමිත්ත’’න්ති සල්ලක්ඛෙතබ්බං. සචෙ රුක්ඛො හොති, සොපි ‘‘අස්සත්ථො වා නිග්‍රොධො වා කච්ඡකො වා කපීතනො වා උච්චො වා නීචො වා ඛුද්දකො වා මහන්තො වා තම්බො වා කාළො වා සෙතො වා’’ති වවත්ථපෙතබ්බො. තතො ‘‘ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ අයං රුක්ඛො ඉදං අසුභනිමිත්ත’’න්ති සල්ලක්ඛෙතබ්බං. සචෙ ගච්ඡො හොති, සොපි ‘‘සින්දිවා කරමන්දො වා කණවීරො වා කුරණ්ඩකො වා උච්චො වා නීචො වා ඛුද්දකො වා මහන්තො වා’’ති වවත්ථපෙතබ්බො. තතො ‘‘ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ අයං ගච්ඡො ඉදං අසුභනිමිත්ත’’න්ති සල්ලක්ඛෙතබ්බං. සචෙ ලතා හොති, සාපි ‘‘ලාබු වා කුම්භණ්ඩී වා සාමා වා කාළවල්ලි වා පූතිලතා වා’’ති වවත්ථපෙතබ්බා. තතො ‘‘ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ අයං ලතා ඉදං අසුභනිමිත්තං, ඉදං අසුභනිමිත්තං අයං ලතා’’ති සල්ලක්ඛෙතබ්බං.

108. Having stood thus, the surrounding signs should be noted, in accordance with what was said: 'In that place, one makes a stone… or a creeper into a sign.' Herein, this is the method for noting: If, within the range of vision around that sign, there is a stone, it should be determined thus: 'This stone is high or low, small or large, red or black or white, long or round.' Then it should be well noted: 'In this particular spot, this is the stone, this is the sign of foulness; this is the sign of foulness, this is the stone.' If there is an anthill, it too should be determined thus: 'high or low, small or large, red or black or white, long or round.' Then it should be well noted: 'In this particular spot, this is the anthill, this is the sign of foulness.' If there is a tree, it too should be determined thus: 'an assattha or a nigrodha or a kacchaka or a kapītana; high or low, small or large, red or black or white.' Then it should be well noted: 'In this particular spot, this is the tree, this is the sign of foulness.' If there is a bush, it too should be determined thus: 'a sindi or a karamanda or a kaṇavīra or a kuraṇḍaka; high or low, small or large.' Then it should be well noted: 'In this particular spot, this is the bush, this is the sign of foulness.' If there is a creeper, it too should be determined thus: 'a lābu or a kumbhaṇḍī or a sāmā or a kāḷavalli or a pūtilatā.' Then it should be well noted: 'In this particular spot, this is the creeper, this is the sign of foulness; this is the sign of foulness, this is the creeper.'

109. යං පන වුත්තං සනිමිත්තං කරොති සාරම්මණං කරොතීති, තං ඉධෙව අන්තොගධං. පුනප්පුනං වවත්ථපෙන්තො හි සනිමිත්තං කරොති නාම. අයං පාසාණො ඉදං අසුභනිමිත්තං, ඉදං අසුභනිමිත්තං අයං පාසාණොති එවං ද්වෙ ද්වෙ සමාසෙත්වා සමාසෙත්වා වවත්ථපෙන්තො සාරම්මණං කරොති නාම.

109. As for what was said—'one makes it with its sign, one makes it with its object'—that is included right here. For one who determines this again and again is said to 'make it with its sign.' By combining the two again and again and determining them thus—'This is the stone, this is the sign of foulness; this is the sign of foulness, this is the stone'—one is said to 'make it with its object.'

එවං සනිමිත්තං සාරම්මණඤ්ච කත්වා පන සභාවභාවතො වවත්ථපෙතීති වුත්තත්තා ය්වාස්ස සභාවභාවො අනඤ්ඤසාධාරණො අත්තනියො උද්ධුමාතකභාවො, තෙන මනසිකාතබ්බං. වණිතං උද්ධුමාතකන්ති එවං සභාවෙන සරසෙන වවත්ථපෙතබ්බන්ති අත්ථො.

Furthermore, having thus made it with its sign and with its object, since it is said, 'One determines it according to its intrinsic state,' one should attend to it by means of that intrinsic state which is its own, not shared with others—the state of being bloated. The meaning is that it should be determined by its intrinsic nature and its essential characteristic thus: 'The bloated is like a boil.'

110. එවං වවත්ථපෙත්වා වණ්ණතොපි ලිඞ්ගතොපි සණ්ඨානතොපි දිසතොපි ඔකාසතොපි පරිච්ඡෙදතොපීති ඡබ්බිධෙන නිමිත්තං ගහෙතබ්බං. කථං? තෙන හි යොගිනා ඉදං සරීරං කාළස්ස වා ඔදාතස්ස වා මඞ්ගුරච්ඡවිනො වාති වණ්ණතො වවත්ථපෙතබ්බං. ලිඞ්ගතො පන ඉත්ථිලිඞ්ගං වා පුරිසලිඞ්ගං වාති අවවත්ථපෙත්වා පඨමවයෙ වා මජ්ඣිමවයෙ වා පච්ඡිමවයෙ වා ඨිතස්ස ඉදං සරීරන්ති වවත්ථපෙතබ්බං. සණ්ඨානතො උද්ධුමාතකස්ස [Pg.179] සණ්ඨානවසෙනෙව ඉදමස්ස සීසසණ්ඨානං, ඉදං ගීවාසණ්ඨානං, ඉදං හත්ථසණ්ඨානං, ඉදං උදරසණ්ඨානං, ඉදං නාභිසණ්ඨානං, ඉදං කටිසණ්ඨානං, ඉදං ඌරුසණ්ඨානං, ඉදං ජඞ්ඝාසණ්ඨානං, ඉදං පාදසණ්ඨානන්ති වවත්ථපෙතබ්බං. දිසතො පන ඉමස්මිං සරීරෙ ද්වෙ දිසා නාභියා අධො හෙට්ඨිමදිසා උද්ධං උපරිමදිසාති වවත්ථපෙතබ්බං. අථ වා අහං ඉමිස්සා දිසාය ඨිතො අසුභනිමිත්තං ඉමිස්සාති වවත්ථපෙතබ්බං. ඔකාසතො පන ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ හත්ථා, ඉමස්මිං පාදා, ඉමස්මිං සීසං, ඉමස්මිං මජ්ඣිමකායො ඨිතොති වවත්ථපෙතබ්බං. අථ වා අහං ඉමස්මිං ඔකාසෙ ඨිතො අසුභනිමිත්තං ඉමස්මින්ති වවත්ථපෙතබ්බං. පරිච්ඡෙදතො ඉදං සරීරං අධො පාදතලෙන උපරි කෙසමත්ථකෙන තිරියං තචෙන පරිච්ඡින්නං, යථාපරිච්ඡින්නෙ ච ඨානෙ ද්වත්තිංසකුණපභරිතමෙවාති වවත්ථපෙතබ්බං. අථ වා අයමස්ස හත්ථපරිච්ඡෙදො, අයං පාදපරිච්ඡෙදො, අයං සීසපරිච්ඡෙදො, අයං මජ්ඣිමකායපරිච්ඡෙදොති වවත්ථපෙතබ්බං. යත්තකං වා පන ඨානං ගණ්හති, තත්තකමෙව ඉදං ඊදිසං උද්ධුමාතකන්ති පරිච්ඡින්දිතබ්බං. පුරිසස්ස පන ඉත්ථිසරීරං ඉත්ථියා වා පුරිසසරීරං න වට්ටති. විසභාගෙ සරීරෙ ආරම්මණං න උපට්ඨාති, විප්ඵන්දනස්සෙව පච්චයො හොති. ‘‘උග්ඝාටිතාපි හි ඉත්ථී පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතී’’ති (අ. නි. 5.55) මජ්ඣිමට්ඨකථායං වුත්තං. තස්මා සභාගසරීරෙයෙව එවං ඡබ්බිධෙන නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං.

110. Having thus determined, the sign should be grasped in six ways: by color, by characteristic, by shape, by direction, by location, and by delimitation. How? That yogi should determine this body by color, as: 'It is the body of a dark person,' or 'of a fair person,' or 'of one with a dusky complexion.' By characteristic: without determining it as 'a female characteristic' or 'a male characteristic,' it should be determined by age: 'This is the body of one who was in the first stage of life,' or 'in the middle stage of life,' or 'in the final stage of life.' By shape, in accordance with the shape of the bloated corpse itself, one should determine: 'This is the shape of its head, this is the shape of its neck, this is the shape of its hands, this is the shape of its belly, this is the shape of its navel, this is the shape of its waist, this is the shape of its thighs, this is the shape of its calves, this is the shape of its feet.' By direction, one should determine: 'In this body, there are two directions—below the navel is the lower direction, and above is the upper direction.' Alternatively, one should determine: 'I am standing in this direction, and the sign of foulness is situated in this direction.' By location, one should determine: 'In this particular location are the hands, in this the feet, in this the head, in this the middle part of the body.' Alternatively, one should determine: 'I am standing in this location, and the sign of foulness is situated in this location.' By delimitation, one should determine: 'This body is delimited below by the soles of the feet, above by the tips of the hair, and across by the skin; and in the place thus delimited, it is simply filled with thirty-two kinds of impurities.' Alternatively, one should determine: 'This is the delimitation of its hand, this is the delimitation of its foot, this is the delimitation of its head, this is the delimitation of the middle part of its body.' Or, whatever part one apprehends, just that much should be delimited thus: 'This bloated corpse is of such a nature.' However, a woman's body is not suitable for a man, nor is a man's body for a woman. In a dissimilar body, the meditation object does not become manifest; it is only a condition for the agitation of defilements. For it is said in the Majjhimaṭṭhakathā: 'Indeed, a woman, even when bloated, seizes and overcomes a man’s mind.' Therefore, the sign should be grasped in these six ways only in a body of the same sex.

111. යො පන පුරිමබුද්ධානං සන්තිකෙ ආසෙවිතකම්මට්ඨානො පරිහතධුතඞ්ගො පරිමද්දිතමහාභූතො පරිග්ගහිතසඞ්ඛාරො වවත්ථාපිතනාමරූපො උග්ඝාටිතසත්තසඤ්ඤො කතසමණධම්මො වාසිතවාසනො භාවිතභාවනො සබීජො ඤාණුත්තරො අප්පකිලෙසො කුලපුත්තො, තස්ස ඔලොකිතොලොකිතට්ඨානෙයෙව පටිභාගනිමිත්තං උපට්ඨාති. නො චෙ එවං උපට්ඨාති, අථෙවං ඡබ්බිධෙන නිමිත්තං ගණ්හතො උපට්ඨාති. යස්ස පන එවම්පි න උපට්ඨාති, තෙන සන්ධිතො විවරතො නින්නතො ථලතො සමන්තතොති පුනපි පඤ්චවිධෙන නිමිත්තං ගහෙතබ්බං.

111. Moreover, for a noble son who, in the presence of former Buddhas, has practiced the meditation subject, has undertaken the ascetic practices, has subdued the great elements, has comprehended the formations, has determined mind-and-matter, has removed the perception of a being, has fulfilled the duty of a recluse, whose dispositions have been perfumed, whose development has been cultivated, who possesses the seed, who has superior knowledge, and who has few defilements—for him the counterpart sign appears in the very place he looks. If it does not appear thus, then it appears for one who grasps the sign in six ways. But for one for whom it does not appear even in this way, the sign should be grasped by him again in five ways: by the joints, by the openings, by the depressions, by the elevations, and all around.

112. තත්ථ සන්ධිතොති අසීතිසතසන්ධිතො. උද්ධුමාතකෙ පන කථං අසීතිසතසන්ධයො වවත්ථපෙස්සති. තස්මානෙන තයො දක්ඛිණහත්ථසන්ධී, තයො වාමහත්ථසන්ධී, තයො දක්ඛිණපාදසන්ධී, තයො වාමපාදසන්ධී[Pg.180], එකො ගීවසන්ධි, එකො කටිසන්ධීති එවං චුද්දසමහාසන්ධිවසෙන සන්ධිතො වවත්ථපෙතබ්බං. විවරතොති විවරං නාම හත්ථන්තරං පාදන්තරං උදරන්තරං කණ්ණන්තරන්ති එවං විවරතො වවත්ථපෙතබ්බං. අක්ඛීනම්පි නිම්මීලිතභාවො වා උම්මීලිතභාවො වා මුඛස්ස ච පිහිතභාවො වා විවටභාවො වා වවත්ථපෙතබ්බො. නින්නතොති යං සරීරෙ නින්නට්ඨානං අක්ඛිකූපො වා අන්තොමුඛං වා ගලවාටකො වා, තං වවත්ථපෙතබ්බං. අථ වා අහං නින්නෙ ඨිතො සරීරං උන්නතෙති වවත්ථපෙතබ්බං. ථලතොති යං සරීරෙ උන්නතට්ඨානං ජණ්ණුකං වා උරො වා නලාටං වා, තං වවත්ථපෙතබ්බං. අථ වා අහං ථලෙ ඨිතො සරීරං නින්නෙති වවත්ථපෙතබ්බං. සමන්තතොති සබ්බං සරීරං සමන්තතො වවත්ථපෙතබ්බං. සකලසරීරෙ ඤාණං චාරෙත්වා යං ඨානං විභූතං හුත්වා උපට්ඨාති, තත්ථ ‘‘උද්ධුමාතකං උද්ධුමාතක’’න්ති චිත්තං ඨපෙතබ්බං. සචෙ එවම්පි න උපට්ඨාති, උදරපරියොසානං අතිරෙකං උද්ධුමාතකං හොති, තත්ථ ‘‘උද්ධුමාතකං උද්ධුමාතක’’න්ති චිත්තං ඨපෙතබ්බං.

112. Herein, 'by the joints' refers to the one hundred and eighty joints. However, in a bloated corpse, how will one determine the one hundred and eighty joints? Therefore, it should be determined 'by the joints' by means of the fourteen great joints thus: three joints in the right hand, three joints in the left hand, three joints in the right foot, three joints in the left foot, one joint in the neck, and one joint in the waist. 'By the openings' means that an opening is namely the space between the hands, the space between the feet, the space within the belly, and the ear canals; thus it should be determined by the openings. The state of the eyes being closed or open, and of the mouth being shut or open, should also be determined. 'By the depressions' means that whatever depressed place exists in the body—such as the eye sockets, the inside of the mouth, or the gullet—that should be determined. Alternatively, one should determine, 'I am standing in a low place, the body is in a high place.' 'By the elevations' means that whatever elevated place exists in the body—such as the knee, the chest, or the forehead—that should be determined. Alternatively, one should determine, 'I am standing on high ground, the body is in a low place.' 'All around' means the entire body should be determined from all sides. Having made awareness circulate over the whole body, in whatever place the bloated state becomes manifest and appears, there the mind should be fixed, thinking, 'A bloated corpse, a bloated corpse.' If even in this way it does not appear, the upper body ending at the belly is exceedingly bloated; there the mind should be fixed, thinking, 'A bloated corpse, a bloated corpse.'

113. ඉදානි ‘‘සො තං නිමිත්තං සුග්ගහිතං කරොතී’’තිආදීසු අයං විනිච්ඡයකථා –

113. Now, in the passages beginning with, 'He makes that sign well grasped,' this is the detailed explanation:

තෙන යොගිනා තස්මිං සරීරෙ යථාවුත්තනිමිත්තග්ගාහවසෙන සුට්ඨු නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං. සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා ආවජ්ජිතබ්බං. එවං පුනප්පුනං කරොන්තෙන සාධුකං උපධාරෙතබ්බඤ්චෙව වවත්ථපෙතබ්බඤ්ච. සරීරතො නාතිදූරෙ නාච්චාසන්නෙ පදෙසෙ ඨිතෙන වා නිසින්නෙන වා චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙත්වා නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බං. ‘‘උද්ධුමාතකපටික්කූලං උද්ධුමාතකපටික්කූල’’න්ති සතක්ඛත්තුං සහස්සක්ඛත්තුං උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙතබ්බං, නිම්මීලෙත්වා ආවජ්ජිතබ්බං. එවං පුනප්පුනං කරොන්තස්ස උග්ගහනිමිත්තං සුග්ගහිතං හොති. කදා සුග්ගහිතං හොති? යදා උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙන්තස්ස නිම්මීලෙත්වා ආවජ්ජෙන්තස්ස ච එකසදිසං හුත්වා ආපාථමාගච්ඡති, තදා සුග්ගහිතං නාම හොති.

By that yogi, the sign in that body should be thoroughly grasped by means of apprehending the sign in the way described. Having well-established mindfulness, he should advert to it. By doing so again and again, it should be well noted and well determined. Standing or sitting in a place not too far from nor too close to the body, having opened the eyes and looked, the sign should be grasped. As “Bloated and repulsive, bloated and repulsive,” having opened the eyes, he should look a hundred times, a thousand times; having closed them, he should advert to it. For one doing so again and again, the learning sign becomes well-grasped. When does it become well-grasped? When, for one looking with eyes open and for one adverting with eyes closed, it appears as one and the same, then it is called well-grasped.

සො තං නිමිත්තං එවං සුග්ගහිතං කත්වා සූපධාරිතං උපධාරෙත්වා සුවවත්ථිතං වවත්ථපෙත්වා සචෙ තත්ථෙව භාවනාපරියොසානං පත්තුං න සක්කොති, අථානෙන ආගමනකාලෙ වුත්තනයෙනෙව එකකෙන අදුතියෙන තදෙව කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තෙන සූපට්ඨිතං සතිං කත්වා අන්තොගතෙහි [Pg.181] ඉන්ද්‍රියෙහි අබහිගතෙන මානසෙන අත්තනො සෙනාසනමෙව ගන්තබ්බං.

Having thus made that sign well-grasped, having well-noted it, and having well-determined it, if he cannot reach the culmination of the meditation right there, then he should go to his own dwelling place by the method already stated at the time of his coming: alone, without a companion, attending to that very meditation subject, having established mindfulness well, with faculties turned inward and with a mind not directed outward.

සුසානා නික්ඛමන්තෙනෙව ච ආගමනමග්ගො වවත්ථපෙතබ්බො, යෙන මග්ගෙන නික්ඛන්තොස්මි, අයං මග්ගො පාචීනදිසාභිමුඛො වා ගච්ඡති, පච්ඡිමඋත්තරදක්ඛිණදිසාභිමුඛො වා ගච්ඡති, විදිසාභිමුඛො වා ගච්ඡති. ඉමස්මිං පන ඨානෙ වාමතො ගච්ඡති, ඉමස්මිං දක්ඛිණතො, ඉමස්මිං චස්ස ඨානෙ පාසාණො, ඉමස්මිං වම්මිකො, ඉමස්මිං රුක්ඛො, ඉමස්මිං ගච්ඡො, ඉමස්මිං ලතාති එවං ආගමනමග්ගං වවත්ථපෙත්වා ආගතෙන චඞ්කමන්තෙනාපි තබ්භාගියොව චඞ්කමො අධිට්ඨාතබ්බො, අසුභනිමිත්තදිසාභිමුඛෙ භූමිප්පදෙසෙ චඞ්කමිතබ්බන්ති අත්ථො. නිසීදන්තෙන ආසනම්පි තබ්භාගියමෙව පඤ්ඤපෙතබ්බං. සචෙ පන තස්සං දිසායං සොබ්භො වා පපාතො වා රුක්ඛො වා වති වා කලලං වා හොති, න සක්කා තංදිසාභිමුඛෙ භූමිප්පදෙසෙ චඞ්කමිතුං, ආසනම්පි අනොකාසත්තා න සක්කා පඤ්ඤපෙතුං. තං දිසං අනපලොකෙන්තෙනාපි ඔකාසානුරූපෙ ඨානෙ චඞ්කමිතබ්බඤ්චෙව නිසීදිතබ්බඤ්ච. චිත්තං පන තංදිසාභිමුඛංයෙව කාතබ්බං.

Furthermore, just upon leaving the charnel ground, the path of return should be determined: 'The path by which I have departed goes facing the eastern direction, or it goes facing the western, northern, or southern direction, or it goes facing an intermediate direction. Furthermore, in this place it goes to the left, in this place to the right. And in this place on the path there is a stone, in this place an anthill, in this place a tree, in this place a thicket, in this place a creeper.' Having thus determined the path of return, the yogi who has returned, even when practicing walking meditation, should resolve upon a walking path that is related to that sign. The meaning is that one should walk on a plot of ground facing the direction of the repulsive sign. When sitting, a seat related to that very sign should also be prepared. But if in that direction there is a pit, a precipice, a tree, a fence, or mud, and it is not possible to walk on a plot of ground facing that direction, and it is not possible to prepare a seat due to lack of space, then even without looking at that direction, one should both walk and sit in a suitable place. However, the mind should be directed towards that very direction.

114. ඉදානි ‘‘සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණා කිමත්ථියා’’තිආදිපඤ්හානං ‘‘අසම්මොහත්ථා’’තිආදිවිස්සජ්ජනෙ අයං අධිප්පායො. යස්ස හි අවෙලායං උද්ධුමාතකනිමිත්තට්ඨානං ගන්ත්වා සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණං කත්වා නිමිත්තග්ගහණත්ථං චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙන්තස්සෙව තං මතසරීරං උට්ඨහිත්වා ඨිතං විය අජ්ඣොත්ථරමානං විය අනුබන්ධමානං විය ච හුත්වා උපට්ඨාති, සො තං බීභච්ඡං භෙරවාරම්මණං දිස්වා වික්ඛිත්තචිත්තො උම්මත්තකො විය හොති, භයං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසං පාපුණාති. පාළියං හි විභත්තඅට්ඨතිංසාරම්මණෙසු අඤ්ඤං එවරූපං භෙරවාරම්මණං නාම නත්ථි. ඉමස්මිං හි කම්මට්ඨානෙ ඣානවිබ්භන්තකො නාම හොති. කස්මා? අතිභෙරවත්තා කම්මට්ඨානස්ස. තස්මා තෙන යොගිනා සන්ථම්භෙත්වා සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා මතසරීරං උට්ඨහිත්වා අනුබන්ධනකං නාම නත්ථි. සචෙ හි සො ‘‘එතස්ස සමීපෙ ඨිතො පාසාණො වා ලතා වා ආගච්ඡෙය්‍ය, සරීරම්පි ආගච්ඡෙය්‍ය. යථා පන සො පාසාණො වා ලතා වා නාගච්ඡති, එවං සරීරම්පි නාගච්ඡති. අයං පන තුය්හං උපට්ඨානාකාරො සඤ්ඤජො සඤ්ඤාසම්භවො, කම්මට්ඨානං [Pg.182] තෙ අජ්ජ උපට්ඨිතං, මා භායි භික්ඛූ’’ති තාසං විනොදෙත්වා හාසං උප්පාදෙත්වා තස්මිං නිමිත්තෙ චිත්තං සඤ්චරාපෙතබ්බං. එවං විසෙසමධිගච්ඡති. ඉදමෙතං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සමන්තා නිමිත්තුපලක්ඛණා අසම්මොහත්ථා’’ති.

114. Now, the intention behind the questions such as, “What is the purpose of marking the signs all around?” and the answers such as, “for the sake of non-bewilderment,” is this: For when a certain meditator, at an unsuitable time, goes to a place where there is the sign of a bloated corpse, marks the signs all around, and opens his eyes to look in order to grasp the sign—if that very dead body appears to him as if it has risen up, as if it is rushing upon him, or as if it is pursuing him—then, seeing that repulsive and terrifying object, his mind becomes scattered, he becomes as if insane, and he experiences fear, stiffness, and horripilation. Indeed, in the Pāḷi, among the thirty-eight analyzed objects of meditation, there is no other so-called object that is as terrifying as this. In this meditation subject, one can become what is called a “jhāna-deviator.” Why? Because the meditation subject is extremely terrifying. Therefore, that meditator should compose himself, establish mindfulness well, and reflect thus: “There is no such thing as a dead body rising up and pursuing. For if a rock or a vine standing near it were to come, the body too would come. But just as that rock or vine does not come, so too the body does not come. This mode of appearance to you, however, is born of perception, has its origin in perception. The meditation subject has appeared to you today. Do not be afraid, monk!”—thus dispelling that terror and arousing joy, he should direct his mind to that sign. In this way, he attains a special state. It is with reference to this that it is said, “Marking the signs all around is for the sake of non-bewilderment.”

එකාදසවිධෙන පන නිමිත්තග්ගාහං සම්පාදෙන්තො කම්මට්ඨානං උපනිබන්ධති. තස්ස හි චක්ඛූනි උම්මීලෙත්වා ඔලොකනපච්චයා උග්ගහනිමිත්තං උප්පජ්ජති. තස්මිං මානසං චාරෙන්තස්ස පටිභාගනිමිත්තං උප්පජ්ජති. තත්ථ මානසං චාරෙන්තො අප්පනං පාපුණාති. අප්පනායං ඨත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තො අරහත්තං සච්ඡිකරොති. තෙන වුත්තං ‘‘එකාදසවිධෙන නිමිත්තග්ගාහො උපනිබන්ධනත්ථො’’ති.

Furthermore, one who accomplishes the grasping of the sign in eleven ways binds the meditation subject. Indeed, for that yogi, the learning sign arises conditioned by opening the eyes and looking. For one repeatedly applying the mind to that learning sign, the counterpart sign arises. Repeatedly applying the mind to that counterpart sign, one attains absorption. Having stood firm in absorption and developing insight, one realizes Arahantship. Therefore, it was said: 'The grasping of the sign in eleven ways has the purpose of binding.'

115. ගතාගතමග්ගපච්චවෙක්ඛණා වීථිසම්පටිපාදනත්ථාති එත්ථ පන යා ගතමග්ගස්ස ච ආගතමග්ගස්ස ච පච්චවෙක්ඛණා වුත්තා, සා කම්මට්ඨානවීථියා සම්පටිපාදනත්ථාති අත්ථො. සචෙ හි ඉමං භික්ඛුං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තං අන්තරාමග්ගෙ කෙචි අජ්ජ, භන්තෙ, කතිමීති දිවසං වා පුච්ඡන්ති, පඤ්හං වා පුච්ඡන්ති, පටිසන්ථාරං වා කරොන්ති, අහං කම්මට්ඨානිකොති තුණ්හීභූතෙන ගන්තුං න වට්ටති. දිවසො කථෙතබ්බො, පඤ්හො විස්සජ්ජෙතබ්බො. සචෙ න ජානාති, න ජානාමීති වත්තබ්බං. ධම්මිකො පටිසන්ථාරො කාතබ්බො. තස්සෙවං කරොන්තස්ස උග්ගහිතං තරුණනිමිත්තං නස්සති. තස්මිං නස්සන්තෙපි දිවසං පුට්ඨෙන කථෙතබ්බමෙව. පඤ්හං අජානන්තෙන න ජානාමීති වත්තබ්බං. ජානන්තෙන එකදෙසෙන කථෙතුම්පි වට්ටති, පටිසන්ථාරොපි කාතබ්බො. ආගන්තුකං පන භික්ඛුං දිස්වා ආගන්තුකපටිසන්ථාරො කාතබ්බොව. අවසෙසානිපි චෙතියඞ්ගණවත්තබොධියඞ්ගණවත්තඋපොසථාගාරවත්තභොජනසාලාජන්තාඝරආචරියුපජ්ඣායආගන්තුකගමිකවත්තාදීනි සබ්බානි ඛන්ධකවත්තානි පූරෙතබ්බානෙව. තස්ස තානි පූරෙන්තස්සාපි තං තරුණනිමිත්තං නස්සති, පුන ගන්ත්වා නිමිත්තං ගණ්හිස්සාමීති ගන්තුකාමස්සාපි අමනුස්සෙහි වා වාළමිගෙහි වා අධිට්ඨිතත්තා සුසානම්පි ගන්තුං න සක්කා හොති, නිමිත්තං වා අන්තරධායති. උද්ධුමාතකං හි එකමෙව වා ද්වෙ වා දිවසෙ ඨත්වා විනීලකාදිභාවං ගච්ඡති. සබ්බකම්මට්ඨානෙසු එතෙන සමං දුල්ලභං කම්මට්ඨානං නාම නත්ථි. තස්මා එවං නට්ඨෙ නිමිත්තෙ තෙන භික්ඛුනා රත්තිට්ඨානෙ වා දිවාඨානෙ වා නිසීදිත්වා අහං ඉමිනා නාම ද්වාරෙන විහාරා නික්ඛමිත්වා අසුකදිසාභිමුඛං මග්ගං පටිපජ්ජිත්වා අසුකස්මිං [Pg.183] නාම ඨානෙ වාමං ගණ්හි, අසුකස්මිං දක්ඛිණං. තස්ස අසුකස්මිං ඨානෙ පාසාණො, අසුකස්මිං වම්මිකරුක්ඛගච්ඡලතානමඤ්ඤතරං. සොහං තෙන මග්ගෙන ගන්ත්වා අසුකස්මිං නාම ඨානෙ අසුභං අද්දසං. තත්ථ අසුකදිසාභිමුඛො ඨත්වා එවඤ්චෙවඤ්ච සමන්තා නිමිත්තානි සල්ලක්ඛෙත්වා එවං අසුභනිමිත්තං උග්ගහෙත්වා අසුකදිසාය සුසානතො නික්ඛමිත්වා එවරූපෙන නාම මග්ගෙන ඉදඤ්චිදඤ්ච කරොන්තො ආගන්ත්වා ඉධ නිසින්නොති එවං යාව පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නට්ඨානං, තාව ගතාගතමග්ගො පච්චවෙක්ඛිතබ්බො. තස්සෙවං පච්චවෙක්ඛතො තං නිමිත්තං පාකටං හොති, පුරතො නික්ඛිත්තං විය උපට්ඨාති. කම්මට්ඨානං පුරිමාකාරෙනෙව වීථිං පටිපජ්ජති. තෙන වුත්තං ‘‘ගතාගතමග්ගපච්චවෙක්ඛණා වීථිසම්පටිපාදනත්ථා’’ති.

115. Furthermore, regarding the phrase 'the reflection on the path of going and returning is for the purpose of setting the meditation subject on its course,' the meaning is this: the reflection on the path gone and the path returned, which was mentioned, is for the purpose of properly setting the meditation subject on its course. For if, while this monk is returning after having apprehended a meditation subject, some people on the way ask him about the day, saying, 'Venerable sir, what day of the month is it today?', or ask him a question, or offer a friendly greeting, it is not proper for him to go on in silence, thinking, 'I am a meditator.' The day should be told; the question should be answered. If he does not know, he should say, 'I do not know.' A righteous friendly greeting should be made. For him, while doing so, the tender sign that had been apprehended is lost. Even when it is lost, when asked about the day, it must indeed be told. Not knowing the answer to a question, he should say, 'I do not know.' Knowing it, it is proper to speak of it in part; a friendly greeting should also be made. Furthermore, upon seeing a visiting monk, the friendly greeting due to a visitor must certainly be made. And all the remaining duties of the Khandhakas—such as the duties for the stupa-courtyard, the Bodhi-tree-courtyard, the Uposatha hall, the dining hall, the steam-bath, for one's teacher, preceptor, for visitors, for those departing, etc.—must certainly be fulfilled. For him, while fulfilling those duties, that tender sign is also lost. And even if he wishes to go again and apprehend the sign, thinking, 'I will go and apprehend the sign,' it may not be possible to go to the charnel ground due to it being guarded by non-human beings or by savage beasts, or the sign itself may disappear. Indeed, a bloated corpse, having remained for just one or two days, reaches a state of being discolored, and so on. Among all meditation subjects, there is none so difficult to obtain as this one. Therefore, when the sign is lost in this way, that monk, having sat down in his night-time place or his day-time place, should reflect: 'I, having left the monastery by such-and-such a gate, having taken the path facing such-and-such a direction, at such-and-such a place I turned left, at such-and-such a place I turned right. At such-and-such a place on that path there was a stone; at such-and-such a place there was one among a termite-mound, tree, shrub, or creeper. I, having gone by that path, saw the unlovely object at such-and-such a place. There, having stood facing such-and-such a direction and having marked the signs all around in this and that way, I thus apprehended the sign of the unlovely. Having left the charnel ground in such-and-such a direction, and having come by such-and-such a path while doing this and that, I am now seated here.' In this way, up to the very place where he is seated with his legs crossed, the path of going and returning should be reflected upon. For him who is reflecting thus, that sign becomes manifest; it appears as if placed in front of him. The meditation subject proceeds onto its course in just the same way as before. Therefore, it was said: 'The reflection on the path of going and returning is for the purpose of setting the meditation subject on its course.'

116. ඉදානි ආනිසංසදස්සාවී රතනසඤ්ඤී හුත්වා චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා සම්පියායමානො තස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තං උපනිබන්ධතීති එත්ථ උද්ධුමාතකපටික්කූලෙ මානසං චාරෙත්වා ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා ඣානපදට්ඨානං විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තො ‘‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණම්හා පරිමුච්චිස්සාමී’’ති එවං ආනිසංසදස්සාවිනා භවිතබ්බං.

116. Now, regarding the statement: 'Seeing the benefits, perceiving it as a jewel, establishing respect, and cherishing it, one binds the mind to that object.' Herein, having directed the mind to a bloated and repulsive corpse and produced jhāna, one who is developing insight that has jhāna as its proximate cause should become one who sees the benefits in this way, thinking: 'Surely, by this practice, I will be liberated from aging and death.'

යථා පන දුග්ගතො පුරිසො මහග්ඝං මණිරතනං ලභිත්වා දුල්ලභං වත මෙ ලද්ධන්ති තස්මිං රතනසඤ්ඤී හුත්වා ගාරවං ජනෙත්වා විපුලෙන පෙමෙන සම්පියායමානො තං රක්ඛෙය්‍ය, එවමෙව ‘‘දුල්ලභං මෙ ඉදං කම්මට්ඨානං ලද්ධං දුග්ගතස්ස මහග්ඝමණිරතනසදිසං. චතුධාතුකම්මට්ඨානිකො හි අත්තනො චත්තාරො මහාභූතෙ පරිග්ගණ්හාති, ආනාපානකම්මට්ඨානිකො අත්තනො නාසිකවාතං පරිග්ගණ්හාති, කසිණකම්මට්ඨානිකො කසිණං කත්වා යථාසුඛං භාවෙති, එවං ඉතරානි කම්මට්ඨානානි සුලභානි. ‘ඉදං පන එකමෙව වා ද්වෙ වා දිවසෙ තිට්ඨති, තතො පරං විනීලකාදිභාවං පාපුණාතී’ති නත්ථි ඉතො දුල්ලභතර’’න්ති තස්මිං රතනසඤ්ඤිනා හුත්වා චිත්තීකාරං උපට්ඨපෙත්වා සම්පියායමානෙන තං නිමිත්තං රක්ඛිතබ්බං. රත්තිට්ඨානෙ ච දිවාඨානෙ ච ‘‘උද්ධුමාතකපටික්කූලං උද්ධුමාතකපටික්කූල’’න්ති තත්ථ පුනප්පුනං චිත්තං උපනිබන්ධිතබ්බං. පුනප්පුනං තං නිමිත්තං ආවජ්ජිතබ්බං, මනසිකාතබ්බං. තක්කාහතං විතක්කාහතං කාතබ්බං.

Just as a poor man, having obtained a priceless gem, would think, 'Rare indeed is what I have obtained!', and perceiving it as a treasure, generating respect, and cherishing it with great affection, would guard it; in the very same way, one should think: 'Rare indeed is this meditation subject I have obtained, like a priceless gem for a poor person. For one who practices the four-elements meditation comprehends their own four great elements; one who practices mindfulness of breathing comprehends their own breath at the nose; one who practices the kasiṇa meditation, having made a kasiṇa, develops it as they please. Thus, other meditation subjects are easy to obtain. But this one lasts for only one or two days, after which it reaches the state of becoming blue-black and so forth. There is nothing rarer than this.' Perceiving that sign as a treasure, having established respect and cherishing it, that sign should be guarded. At one's place for the night and one's place for the day, the mind should be repeatedly bound to it with the thought, 'The bloated corpse is repulsive, the bloated corpse is repulsive.' Again and again, that sign should be adverted to and attended to. It should be struck by reflection, struck by initial application.

117. තස්සෙවං කරොතො පටිභාගනිමිත්තං උප්පජ්ජති. තත්‍රිදං නිමිත්තද්වයස්ස නානාකරණං, උග්ගහනිමිත්තං විරූපං බීභච්ඡං භෙරවදස්සනං හුත්වා උපට්ඨාති[Pg.184]. පටිභාගනිමිත්තං පන යාවදත්ථං භුඤ්ජිත්වා නිපන්නො ථූලඞ්ගපච්චඞ්ගපුරිසො විය. තස්ස පටිභාගනිමිත්තපටිලාභසමකාලමෙව බහිද්ධා කාමානං අමනසිකාරා වික්ඛම්භනවසෙන කාමච්ඡන්දො පහීයති. අනුනයප්පහානෙනෙව චස්ස ලොහිතප්පහානෙන පුබ්බො විය බ්‍යාපාදොපි පහීයති. තථා ආරද්ධවීරියතාය ථිනමිද්ධං, අවිප්පටිසාරකරසන්තධම්මානුයොගවසෙන උද්ධච්චකුක්කුච්චං, අධිගතවිසෙසස්ස පච්චක්ඛතාය පටිපත්තිදෙසකෙ සත්ථරි පටිපත්තියං පටිපත්තිඵලෙ ච විචිකිච්ඡා පහීයතීති පඤ්ච නීවරණානි පහීයන්ති. තස්මිඤ්ඤෙව ච නිමිත්තෙ චෙතසො අභිනිරොපනලක්ඛණො විතක්කො, නිමිත්තානුමජ්ජනකිච්චං සාධයමානො විචාරො, පටිලද්ධවිසෙසාධිගමපච්චයා පීති, පීතිමනස්ස පස්සද්ධිසම්භවතො පස්සද්ධි, තන්නිමිත්තං සුඛං, සුඛිතස්ස චිත්තසමාධිසම්භවතො සුඛනිමිත්තා එකග්ගතා චාති ඣානඞ්ගානි පාතුභවන්ති. එවමස්ස පඨමජ්ඣානපටිබිම්බභූතං උපචාරජ්ඣානම්පි තඞ්ඛණඤ්ඤෙව නිබ්බත්තති. ඉතො පරං යාව පඨමජ්ඣානස්ස අප්පනා චෙව වසිප්පත්ති ච, තාව සබ්බං පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

117. For one who practices thus, the counterpart sign arises. Herein is the distinction between the two signs: the learning sign appears distorted, repulsive, and frightful to behold. The counterpart sign, however, appears like a man with stout major and minor limbs who, having eaten to his heart's content, is lying down. For him, at the very same time as the acquisition of the counterpart sign, sensual desire is abandoned by way of suppression due to non-attention to external sensual pleasures. And for him, just by the abandonment of attachment, ill will is also abandoned, like pus is removed by the removal of blood. Likewise, due to having aroused energy, sloth and torpor are abandoned; by way of application to peaceful states that cause no remorse, restlessness and remorse are abandoned; and due to the direct experience of the distinction that has been attained, doubt is abandoned regarding the Teacher who teaches the practice, the practice, and the fruit of the practice. In this way, the five hindrances are abandoned. And on that very sign, the absorption factors become manifest: initial application, characterized by directing the mind onto the object; sustained application, accomplishing the task of repeatedly examining the sign; joy, caused by attaining the acquired distinction; and since tranquility arises for one with a joyful mind, there is happiness, which has that tranquility as its cause; and since concentration of mind arises for one who is happy, there is one-pointedness, which has happiness as its cause. Thus, for him, access concentration, which is a reflection of the first absorption, also arises at that very moment. Hereafter, up to the full absorption and mastery of the first absorption, everything should be understood by the same method as was stated in the section on the earth kasiṇa.

විනීලකාදිකම්මට්ඨානානි

The Meditation Subjects Beginning with the Livid One

118. ඉතො පරෙසු පන විනීලකාදීසුපි යං තං ‘‘උද්ධුමාතකං අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තො එකො අදුතියො ගච්ඡති උපට්ඨිතාය සතියා’’තිආදිනා නයෙන ගමනං ආදිං කත්වා ලක්ඛණං වුත්තං, තං සබ්බං ‘‘විනීලකං අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තො, විපුබ්බකං අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තො’’ති එවං තස්ස තස්ස වසෙන තත්ථ තත්ථ උද්ධුමාතකපදමත්තං පරිවත්තෙත්වා වුත්තනයෙනෙව සවිනිච්ඡයාධිප්පායං වෙදිතබ්බං.

118. Furthermore, in the subsequent meditation subjects, such as the livid one and so on, whatever characteristic has been stated—beginning with the going [to the charnel ground] in the manner of 'apprehending the sign of the foulness of a bloated corpse, one goes alone, without a companion, with mindfulness established,' and so on—all that should be understood, with its analysis and meaning, by the same method as was stated, by replacing just the term 'bloated' in each respective case according to each respective type of foulness, thus: 'apprehending the sign of the foulness of a livid corpse,' 'apprehending the sign of the foulness of a festering corpse.'

අයං පන විසෙසො – විනීලකෙ ‘‘විනීලකපටික්කූලං විනීලකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. උග්ගහනිමිත්තඤ්චෙත්ථ කබරකබරවණ්ණං හුත්වා උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං පන උස්සදවසෙන උපට්ඨාති.

This, however, is the distinction: In the case of the livid one, attention should be directed thus: 'Livid and repulsive, livid and repulsive.' And here, the learning sign appears having a variegated, mottled color. The counterpart sign, however, appears by way of the predominant color.

විපුබ්බකෙ ‘‘විපුබ්බකපටික්කූලං විපුබ්බකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. උග්ගහනිමිත්තං පනෙත්ථ පග්ඝරන්තමිව උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං නිච්චලං සන්නිසින්නං හුත්වා උපට්ඨාති.

In the case of the festering one, attention should be directed thus: 'Festering and repulsive, festering and repulsive.' Here, the learning sign appears as if oozing. The counterpart sign appears motionless and settled.

විච්ඡිද්දකං යුද්ධමණ්ඩලෙ වා චොරාටවියං වා සුසානෙ වා යත්ථ රාජානො [Pg.185] චොරෙ ඡින්දාපෙන්ති. අරඤ්ඤෙ වා පන සීහබ්‍යග්ඝෙහි ඡින්නපුරිසට්ඨානෙ ලබ්භති. තස්මා තථාරූපං ඨානං ගන්ත්වා සචෙ නානාදිසායං පතිතම්පි එකාවජ්ජනෙන ආපාථමාගච්ඡති ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ ආගච්ඡති, සයං හත්ථෙන න පරාමසිතබ්බං. පරාමසන්තො හි විස්සාසං ආපජ්ජති. තස්මා ආරාමිකෙන වා සමණුද්දෙසෙන වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි එකට්ඨානෙ කාරෙතබ්බං. අලභන්තෙන කත්තරයට්ඨියා වා දණ්ඩකෙන වා එකඞ්ගුලන්තරං කත්වා උපනාමෙතබ්බං. එවං උපනාමෙත්වා ‘‘විච්ඡිද්දකපටික්කූලං විච්ඡිද්දකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. තත්ථ උග්ගහනිමිත්තං මජ්ඣෙ ඡිද්දං විය උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං පන පරිපුණ්ණං හුත්වා උපට්ඨාති.

The dismembered one is found on a battlefield, or in a robber-infested forest, or in a charnel ground where kings have thieves executed. Or, in the wilderness, it is found in a place where a person has been torn apart by lions and tigers. Therefore, having gone to such a place, if the parts of the corpse, though fallen in various directions, come into range with a single advertence of mind, this is skillful. If they do not come into range, one should not touch them with one’s own hand. For in touching them, one might attain familiarity. Therefore, they should be caused to be put in one place by a monastery attendant, or a novice, or by some other person. If one cannot obtain such a person, one should bring them near with a walking stick or a staff, leaving a one-finger-breadth gap. Having brought them near in this way, attention should be directed thus: 'Dismembered and repulsive, dismembered and repulsive.' There, the learning sign appears as if with a gap in the middle. The counterpart sign, however, appears as complete.

වික්ඛායිතකෙ වික්ඛායිතකපටික්කූලං වික්ඛායිතකපටික්කූලන්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. උග්ගහනිමිත්තං පනෙත්ථ තහිං තහිං ඛායිතසදිසමෙව උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං පරිපුණ්ණංව හුත්වා උපට්ඨාති.

In the case of the gnawed-at one, attention should be directed thus: 'The gnawed-at one is repulsive, the gnawed-at one is repulsive.' Herein, the learning sign appears just like the object gnawed in various places. The counterpart sign appears as if complete.

වික්ඛිත්තකම්පි විච්ඡිද්දකෙ වුත්තනයෙනෙව අඞ්ගුලඞ්ගුලන්තරං කාරෙත්වා වා කත්වා වා ‘‘වික්ඛිත්තකපටික්කූලං වික්ඛිත්තකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. එත්ථ උග්ගහනිමිත්තං පාකටන්තරං හුත්වා උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං පන පරිපුණ්ණංව හුත්වා උපට්ඨාති.

For the scattered one as well, in the same way as stated for the dismembered one, having either made or caused to be made a finger's breadth interval, attention should be directed thus: 'The scattered one is repulsive, the scattered one is repulsive.' Herein, the learning sign appears with clear intervals. The counterpart sign, however, appears as if complete.

හතවික්ඛිත්තකම්පි විච්ඡිද්දකෙ වුත්තප්පකාරෙසුයෙව ඨානෙසු ලබ්භති. තස්මා තත්ථ ගන්ත්වා වුත්තනයෙනෙව අඞ්ගුලඞ්ගුලන්තරං කාරෙත්වා වා කත්වා වා ‘‘හතවික්ඛිත්තකපටික්කූලං හතවික්ඛිත්තකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. උග්ගහනිමිත්තං පනෙත්ථ පඤ්ඤායමානං පහාරමුඛං විය හොති. පටිභාගනිමිත්තං පරිපුණ්ණමෙව හුත්වා උපට්ඨාති.

The hacked and scattered one is also found in the very same kinds of places as mentioned for the dismembered one. Therefore, having gone there and, in the same way as stated, having either made or caused to be made a finger's breadth interval, attention should be directed thus: 'The hacked and scattered one is repulsive, the hacked and scattered one is repulsive.' Herein, the learning sign is like a visible opening of a wound. The counterpart sign appears as truly complete.

ලොහිතකං යුද්ධමණ්ඩලාදීසු ලද්ධප්පහාරානං හත්ථපාදාදීසු වා ඡින්නෙසු භින්නගණ්ඩපීළකාදීනං වා මුඛතො පග්ඝරමානකාලෙ ලබ්භති. තස්මා තං දිස්වා ‘‘ලොහිතකපටික්කූලං ලොහිතකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. එත්ථ උග්ගහනිමිත්තං වාතප්පහතා විය රත්තපටාකා චලමානාකාරං උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං පන සන්නිසින්නං හුත්වා උපට්ඨාති.

The bloody one is found on battlefields and so on, at the time when blood is gushing from the opening of wounds of those who have received blows, or when their hands, feet, and so on, are severed, or from broken boils, pustules, and the like. Therefore, having seen it, attention should be directed thus: 'The bloody one is repulsive, the bloody one is repulsive.' Herein, the learning sign appears in a state of motion, like a red banner struck by the wind. The counterpart sign, however, appears as still.

පුළවකං ද්වීහතීහච්චයෙන කුණපස්ස නවහි වණමුඛෙහි කිමිරාසිපග්ඝරණකාලෙ හොති. අපිච තං සොණසිඞ්ගාලමනුස්සගොමහිංසහත්ථිඅස්සඅජගරාදීනං සරීරප්පමාණමෙව හුත්වා සාලිභත්තරාසි විය තිට්ඨති[Pg.186]. තෙසු යත්ථ කත්ථචි ‘‘පුළවකපටික්කූලං පුළවකපටික්කූල’’න්ති මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. චූළපිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරස්ස හි කාළදීඝවාපියා අන්තො හත්ථිකුණපෙ නිමිත්තං උපට්ඨාසි. උග්ගහනිමිත්තං පනෙත්ථ චලමානං විය උපට්ඨාති. පටිභාගනිමිත්තං සාලිභත්තපිණ්ඩො විය සන්නිසින්නං හුත්වා උපට්ඨාති.

The worm-infested foulness occurs when, after two or three days, a mass of worms oozes out from the nine openings of a corpse. Moreover, being of the same size as the bodies of dogs, jackals, humans, cattle, buffaloes, elephants, horses, pythons, and so on, it remains like a heap of fine rice. In any of these bodies, one should direct one's attention thus: 'The worm-infested is repulsive, the worm-infested is repulsive.' Indeed, for the Elder Cūḷapiṇḍapātika Tissa, the sign appeared in an elephant's corpse inside the Kāḷadīghavāpī pond. Herein, the learning sign appears as if stirring. The counterpart sign appears still, like a lump of fine rice.

අට්ඨිකං ‘‘සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං අට්ඨිසඞ්ඛලිකං සමංසලොහිතං නහාරුසම්බන්ධ’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.154) නයෙන නානප්පකාරතො වුත්තං. තත්ථ යත්ථ තං නික්ඛිත්තං හොති, තත්ථ පුරිමනයෙනෙව ගන්ත්වා සමන්තා පාසාණාදීනං වසෙන සනිමිත්තං සාරම්මණං කත්වා ඉදං අට්ඨිකන්ති සභාවභාවතො උපලක්ඛෙත්වා වණ්ණාදිවසෙන එකාදසහාකාරෙහි නිමිත්තං උග්ගහෙතබ්බං.

The skeleton foulness is described in various ways by the method beginning: 'Just as one might see a body cast away in a charnel ground, a skeleton with flesh and blood, held together by tendons...' There, wherever it has been discarded, one should go to that place by the very same method as before and, by means of rocks and so on from all around, establish the object together with its landmarks. Having firmly noted by its intrinsic nature, 'This is a skeleton,' the sign should be grasped by means of the eleven aspects, such as color and so on.

119. තං පන වණ්ණතො සෙතන්ති ඔලොකෙන්තස්ස න උපට්ඨාති, ඔදාතකසිණසම්භෙදො හොති. තස්මා අට්ඨිකන්ති පටික්කූලවසෙනෙව ඔලොකෙතබ්බං. ලිඞ්ගන්ති ඉධ හත්ථාදීනං නාමං. තස්මා හත්ථපාදසීසඋරබාහුකටිඌරුජඞ්ඝානං වසෙන ලිඞ්ගතො වවත්ථපෙතබ්බං. දීඝරස්සවට්ටචතුරස්සඛුද්දකමහන්තවසෙන පන සණ්ඨානතො වවත්ථපෙතබ්බං. දිසොකාසා වුත්තනයා එව. තස්ස තස්ස අට්ඨිනො පරියන්තවසෙන පරිච්ඡෙදතො වවත්ථපෙත්වා යදෙවෙත්ථ පාකටං හුත්වා උපට්ඨාති, තං ගහෙත්වා අප්පනා පාපුණිතබ්බා. තස්ස තස්ස අට්ඨිනො නින්නට්ඨානථලට්ඨානවසෙන පන නින්නතො ච ථලතො ච වවත්ථපෙතබ්බං. පදෙසවසෙනාපි අහං නින්නෙ ඨිතො, අට්ඨි ථලෙ, අහං ථලෙ, අට්ඨි නින්නෙතිපි වවත්ථපෙතබ්බං. ද්වින්නං පන අට්ඨිකානං ඝටිතඝටිතට්ඨානවසෙන සන්ධිතො වවත්ථපෙතබ්බං. අට්ඨිකානංයෙව අන්තරවසෙන විවරතො වවත්ථපෙතබ්බං. සබ්බත්ථෙව පන ඤාණං චාරෙත්වා ඉමස්මිං ඨානෙ ඉදමට්ඨීති සමන්තතො වවත්ථපෙතබ්බං. එවම්පි නිමිත්තෙ අනුපට්ඨහන්තෙ නලාටට්ඨිම්හි චිත්තං සණ්ඨපෙතබ්බං.

119. Furthermore, for one who looks at it by way of color as 'white,' it does not appear as a repulsive object; it becomes mingled with the white kasiṇa. Therefore, it should be looked at only by way of repulsiveness as 'a bone.' Here, 'feature' is the name for the hand and so on. Therefore, it should be determined by feature by way of the hand, foot, head, chest, arm, hip, thigh, and shin. Furthermore, by shape, it should be determined by way of being long, short, round, square, small, or large. Direction and location are just as has been stated. Having determined the boundary of each and every bone by way of its limits, and having taken up whichever bone among them becomes manifest and appears, one should attain absorption. Furthermore, by way of the low-lying places and high places of each and every bone, it should be determined by what is low-lying and what is high. Also by way of location, it should be determined thus: 'I am standing in a low-lying place, the bone is on high ground,' or 'I am on high ground, the bone is in a low-lying place.' Furthermore, by way of the place where two bones are joined, it should be determined by the joint. By way of the interval between the bones themselves, it should be determined by the opening. Furthermore, having made one's knowledge range over the entire skeleton, it should be determined all around thus: 'In this place is this bone.' Even so, if the sign does not appear, the mind should be established on the forehead bone.

120. යථා චෙත්ථ, එවං ඉදං එකාදසවිධෙන නිමිත්තග්ගහණං ඉතො පුරිමෙසු පුළවකාදීසුපි යුජ්ජමානවසෙන සල්ලක්ඛෙතබ්බං. ඉදඤ්ච පන කම්මට්ඨානං සකලායපි අට්ඨිකසඞ්ඛලිකාය එකස්මිම්පි අට්ඨිකෙ සම්පජ්ජති. තස්මා තෙසු යත්ථකත්ථචි එකාදසවිධෙන නිමිත්තං උග්ගහෙත්වා ‘‘අට්ඨිකපටික්කූලං අට්ඨිකපටික්කූල’’න්ති [Pg.187] මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. ඉධ උග්ගහනිමිත්තම්පි පටිභාගනිමිත්තම්පි එකසදිසමෙව හොතීති වුත්තං, තං එකස්මිං අට්ඨිකෙ යුත්තං. අට්ඨිකසඞ්ඛලිකාය පන උග්ගහනිමිත්තෙ පඤ්ඤායමානෙ විවරතා. පටිභාගනිමිත්තෙ පරිපුණ්ණභාවො යුජ්ජති. එකට්ඨිකෙපි ච උග්ගහනිමිත්තෙන බීභච්ඡෙන භයානකෙන භවිතබ්බං. පටිභාගනිමිත්තෙන පීතිසොමනස්සජනකෙන, උපචාරාවහත්තා.

120. Just as in this case, so too this elevenfold taking up of the sign should be understood as applicable in the previous cases beginning with the worm-infested. Furthermore, this meditation subject is accomplished both with a complete skeleton and with a single bone. Therefore, in any of these cases, having taken up the sign in the elevenfold way, attention should be directed thus: 'The bone is repulsive, the bone is repulsive.' Here it is said that both the learning sign and the counterpart sign are just the same; that is suitable for a single bone. In the case of a skeleton, however, the learning sign has apparent gaps, whereas the counterpart sign is suitably complete. And even in the case of a single bone, the learning sign should be disgusting and frightening, while the counterpart sign should produce joy and gladness, as it leads to access concentration.

ඉමස්මිං හි ඔකාසෙ යං අට්ඨකථාසු වුත්තං, තං ද්වාරං දත්වාව වුත්තං. තථා හි තත්ථ ‘‘චතූසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසු දසසු ච අසුභෙසු පටිභාගනිමිත්තං නත්ථි. බ්‍රහ්මවිහාරෙසු හි සීමසම්භෙදොයෙව නිමිත්තං. දසසු ච අසුභෙසු නිබ්බිකප්පං කත්වා පටික්කූලභාවෙයෙව දිට්ඨෙ නිමිත්තං නාම හොතී’’ති වත්වාපි පුන අනන්තරමෙව ‘‘දුවිධං ඉධ නිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තං පටිභාගනිමිත්තං. උග්ගහනිමිත්තං විරූපං බීභච්ඡං භයානකං හුත්වා උපට්ඨාතී’’තිආදි වුත්තං. තස්මා යං විචාරෙත්වා අවොචුම්හ, ඉදමෙවෙත්ථ යුත්තං.

For in this context, what is said in the commentaries is stated by way of giving an opening. For there, even after saying: 'In the four divine abidings and in the ten foulnesses, there is no counterpart sign. For in the divine abidings, the very breaking of boundaries is the sign. And in the ten foulnesses, when the repulsive nature itself is seen without conceptualization, it is called the sign,' it is then stated immediately after: 'Here the sign is twofold: the learning sign and the counterpart sign. The learning sign appears, being deformed, disgusting, and frightening,' and so on. Therefore, what we have said after investigation, that very thing is suitable here.

අපිච මහාතිස්සත්ථෙරස්ස දන්තට්ඨිකමත්තාවලොකනෙන සකලිත්ථිසරීරස්ස අට්ඨිසඞ්ඝාතභාවෙන උපට්ඨානාදීනි චෙත්ථ නිදස්සනානීති.

Moreover, the appearance of the entire woman's body as a heap of bones to the Elder Mahātissa through the mere sight of a tooth-bone, and so on, are examples here.

ඉති අසුභානි සුභගුණො, දසසතලොචනෙන ථුතකිත්ති;

යානි අවොච දසබලො, එකෙකජ්ඣානහෙතුනීති.

Thus, the Ten-Powered One—He of excellent qualities, whose fame is praised by the thousand-eyed one—declared those foulnesses, each of which is a cause for the first jhāna.

එවං තානි ච තෙසඤ්ච, භාවනානයමිමං විදිත්වාන;

තෙස්වෙව අයං භිය්‍යො, පකිණ්ණකකථාපි විඤ්ඤෙය්‍යා.

Thus, having known both those ten foulnesses and this method of their development, this miscellaneous talk concerning them should be further understood.

පකිණ්ණකකථා

Miscellaneous Discourse

121. එතෙසු හි යත්ථ කත්ථචි අධිගතජ්ඣානො සුවික්ඛම්භිතරාගත්තා වීතරාගො විය නිල්ලොලුප්පචාරො හොති. එවං සන්තෙපි ය්වායං අසුභප්පභෙදො වුත්තො, සො සරීරසභාවප්පත්තිවසෙන ච රාගචරිතභෙදවසෙන චාති වෙදිතබ්බො. ඡවසරීරං හි පටික්කූලභාවං ආපජ්ජමානං උද්ධුමාතකසභාවප්පත්තං වා සියා, විනීලකාදීනං වා අඤ්ඤතරසභාවප්පත්තං. ඉති යාදිසං යාදිසං සක්කා හොති ලද්ධුං, තාදිසෙ තාදිසෙ උද්ධුමාතකපටික්කූලං විනීලකපටික්කූලන්ති එවං නිමිත්තං ගණ්හිතබ්බමෙවාති සරීරසභාවප්පත්තිවසෙන දසධා අසුභප්පභෙදො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

121. Indeed, among these, in any one whatsoever, a yogi who has attained jhāna, due to the thorough suppression of lust, is free from fickle behavior, like one who is free from lust. Even so, it should be understood that this division of foulness that has been taught is by way of the state the corpse has reached and by way of the different types of lustful temperament. For a corpse, on becoming repulsive, might reach the state of a bloated one, or it might reach the state of one of the others, such as the livid. Therefore, whatever kind of corpse it is possible to obtain, in that very kind the sign should be grasped thus: 'the foulness of the bloated,' 'the foulness of the livid.' Thus, it should be understood that the tenfold division of foulness is taught by way of the state the corpse has reached.

විසෙසතො [Pg.188] චෙත්ථ උද්ධුමාතකං සරීරසණ්ඨානවිපත්තිප්පකාසනතො සණ්ඨානරාගිනො සප්පායං. විනීලකං ඡවිරාගවිපත්තිප්පකාසනතො සරීරවණ්ණරාගිනො සප්පායං. විපුබ්බකං කායවණපටිබද්ධස්ස දුග්ගන්ධභාවස්ස පකාසනතො මාලාගන්ධාදිවසෙන සමුට්ඨාපිතසරීරගන්ධරාගිනො සප්පායං. විච්ඡිද්දකං අන්තොසුසිරභාවප්පකාසනතො සරීරෙ ඝනභාවරාගිනො සප්පායං. වික්ඛායිතකං මංසුපචයසම්පත්තිවිනාසප්පකාසනතො ථනාදීසු සරීරප්පදෙසෙසු මංසුපචයරාගිනො සප්පායං. වික්ඛිත්තකං අඞ්ගපච්චඞ්ගානං වික්ඛෙපප්පකාසනතො අඞ්ගපච්චඞ්ගලීලාරාගිනො සප්පායං. හතවික්ඛිත්තකං සරීරසඞ්ඝාතභෙදවිකාරප්පකාසනතො සරීරසඞ්ඝාතසම්පත්තිරාගිනො සප්පායං. ලොහිතකං ලොහිතමක්ඛිතපටික්කූලභාවප්පකාසනතො අලඞ්කාරජනිතසොභරාගිනො සප්පායං. පුළවකං කායස්ස අනෙකකිමිකුලසාධාරණභාවප්පකාසනතො කායෙ මමත්තරාගිනො සප්පායං. අට්ඨිකං සරීරට්ඨීනං පටික්කූලභාවප්පකාසනතො දන්තසම්පත්තිරාගිනො සප්පායන්ති එවං රාගචරිතභෙදවසෙනාපි දසධා අසුභප්පභෙදො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

Here, especially, the bloated corpse is suitable for one with lust for form, as it reveals the destruction of the body’s form. The livid corpse is suitable for one with lust for the body’s complexion, as it reveals the corruption of the skin’s beauty. The festering corpse is suitable for one with lust for bodily scents produced by means of garlands, perfumes, and so on, as it reveals the state of foul smell connected with the body as a wound. The cut-up corpse is suitable for one with lust for the body’s solidity, as it reveals the state of being hollow inside. The gnawed corpse is suitable for one with lust for the accumulation of flesh in regions of the body such as the breasts, as it reveals the destruction of the fullness of the accumulation of flesh. The scattered corpse is suitable for one with lust for the gracefulness of the major and minor limbs, as it reveals the scattering of the limbs. The hacked and scattered corpse is suitable for one with lust for the perfection of the body’s cohesion, as it reveals the alteration which is the breaking of the body’s cohesion. The bloody corpse is suitable for one with lust for beauty produced by adornments, as it reveals the repulsive state of being smeared with blood. The worm-infested corpse is suitable for one with lust for ‘mineness’ regarding the body, as it reveals the state of being common to many families of worms. The skeleton is suitable for one with lust for the perfection of the teeth, as it reveals the repulsive state of the body’s bones. Thus, it should be understood that the tenfold division of foulness is also taught by way of the different types of lustful temperament.

යස්මා පන දසවිධෙපි එතස්මිං අසුභෙ සෙය්‍යථාපි නාම අපරිසණ්ඨිතජලාය සීඝසොතාය නදියා අරිත්තබලෙනෙව නාවා තිට්ඨති, විනා අරිත්තෙන න සක්කා ඨපෙතුං, එවමෙව දුබ්බලත්තා ආරම්මණස්ස විතක්කබලෙනෙව චිත්තං එකග්ගං හුත්වා තිට්ඨති, විනා විතක්කෙන න සක්කා ඨපෙතුං, තස්මා පඨමජ්ඣානමෙවෙත්ථ හොති, න දුතියාදීනි.

Furthermore, in this tenfold foulness, just as in a swiftly flowing river with unsettled waters a boat is held steady only by the strength of a steering-pole, and without a steering-pole it cannot be made to stay, even so, due to the weakness of the object, the mind becomes one-pointed and stays only by the strength of initial thought. Without initial thought, it cannot be made to stay. Therefore, only the first jhāna occurs here, not the second and so on.

පටික්කූලෙපි ච එතස්මිං ආරම්මණෙ ‘‘අද්ධා ඉමාය පටිපදාය ජරාමරණම්හා පරිමුච්චිස්සාමී’’ති එවමානිසංසදස්සාවිතාය චෙව නීවරණසන්තාපප්පහානෙන ච පීතිසොමනස්සං උප්පජ්ජති, ‘‘බහුං දානි වෙතනං ලභිස්සාමී’’ති ආනිසංසදස්සාවිනො පුප්ඵඡඩ්ඩකස්ස ගූථරාසිම්හි විය, උස්සන්නබ්‍යාධිදුක්ඛස්ස රොගිනො වමනවිරෙචනප්පවත්තියං විය ච.

And although this object is repulsive, joy and mental happiness arise both from seeing the benefit—thinking, “Surely, by this practice, I will be freed from aging and death”—and from the abandoning of the torment of the hindrances; just as for a scavenger who, seeing the benefit, thinks, “Now I will get a great wage” in regard to a heap of filth, and just as for a sick person afflicted with intense suffering from illness during the occurrence of vomiting and purging.

122. දසවිධම්පි චෙතං අසුභං ලක්ඛණතො එකමෙව හොති. දසවිධස්සාපි හෙතස්ස අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලභාවො එව ලක්ඛණං. තදෙතං ඉමිනා ලක්ඛණෙන න කෙවලං මතසරීරෙ, දන්තට්ඨිකදස්සාවිනො පන චෙතියපබ්බතවාසිනො මහාතිස්සත්ථෙරස්ස විය, හත්ථික්ඛන්ධගතං රාජානං ඔලොකෙන්තස්ස සඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරූපට්ඨාකසාමණෙරස්ස විය ච ජීවමානකසරීරෙපි [Pg.189] උපට්ඨාති. යථෙව හි මතසරීරං, එවං ජීවමානකම්පි අසුභමෙව. අසුභලක්ඛණං පනෙත්ථ ආගන්තුකෙන අලඞ්කාරෙන පටිච්ඡන්නත්තා න පඤ්ඤායති. පකතියා පන ඉදං සරීරං නාම අතිරෙකතිසතඅට්ඨිකසමුස්සයං අසීතිසතසන්ධිසඞ්ඝටිතං නවන්හාරුසතනිබන්ධනං නවමංසපෙසිසතානුලිත්තං අල්ලචම්මපරියොනද්ධං ඡවියා පටිච්ඡන්නං ඡිද්දාවඡිද්දං මෙදකථාලිකා විය නිච්චුග්ඝරිතපග්ඝරිතං කිමිසඞ්ඝනිසෙවිතං රොගානං ආයතනං දුක්ඛධම්මානං වත්ථු පරිභින්නපුරාණගණ්ඩො විය නවහි වණමුඛෙහි සතතවිස්සන්දනං. යස්ස උභොහි අක්ඛීහි අක්ඛිගූථකො පග්ඝරති, කණ්ණබිලෙහි කණ්ණගූථකො, නාසාපුටෙහි සිඞ්ඝාණිකා, මුඛතො ආහාරපිත්තසෙම්හරුධිරානි, අධොද්වාරෙහි උච්චාරපස්සාවා, නවනවුතියා ලොමකූපසහස්සෙහි අසුචිසෙදයූසො පග්ඝරති. නීලමක්ඛිකාදයො සම්පරිවාරෙන්ති. යං දන්තකට්ඨමුඛධොවනසීසමක්ඛනනහානනිවාසනපාරුපනාදීහි අප්පටිජග්ගිත්වා යථාජාතොව ඵරුසවිප්පකිණ්ණකෙසො හුත්වා ගාමෙන ගාමං විචරන්තො රාජාපි පුප්ඵඡඩ්ඩකචණ්ඩාලාදීසු අඤ්ඤතරොපි සමසරීරපටික්කූලතාය නිබ්බිසෙසො හොති, එවං අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලතාය රඤ්ඤො වා චණ්ඩාලස්ස වා සරීරෙ වෙමත්තං නාම නත්ථි. දන්තකට්ඨමුඛධොවනාදීහි පනෙත්ථ දන්තමලාදීනි පමජ්ජිත්වා නානාවත්ථෙහි හිරිකොපීනං පටිච්ඡාදෙත්වා නානාවණ්ණෙන සුරභිවිලෙපනෙන විලිම්පිත්වා පුප්ඵාභරණාදීහි අලඞ්කරිත්වා ‘‘අහං මම’’න්ති ගහෙතබ්බාකාරප්පත්තං කරොන්ති. තතො ඉමිනා ආගන්තුකෙන අලඞ්කාරෙන පටිච්ඡන්නත්තා තදස්ස යාථාවසරසං අසුභලක්ඛණං අසඤ්ජානන්තා පුරිසා ඉත්ථීසු, ඉත්ථියො ච පුරිසෙසු රතිං කරොන්ති. පරමත්ථතො පනෙත්ථ රජ්ජිතබ්බකයුත්තට්ඨානං නාම අණුමත්තම්පි නත්ථි. තථා හි කෙසලොමනඛදන්තඛෙළසිඞ්ඝාණිකඋච්චාරපස්සාවාදීසු එකකොට්ඨාසම්පි සරීරතො බහි පතිතං සත්තා හත්ථෙන ඡුපිතුම්පි න ඉච්ඡන්ති, අට්ටීයන්ති හරායන්ති ජිගුච්ඡන්ති. යං යං පනෙත්ථ අවසෙසං හොති, තං තං එවං පටික්කූලම්පි සමානං අවිජ්ජන්ධකාරපරියොනද්ධා අත්තසිනෙහරාගරත්තා ‘‘ඉට්ඨං කන්තං නිච්චං සුඛං අත්තා’’ති ගණ්හන්ති. තෙ එවං ගණ්හන්තා අටවියං කිංසුකරුක්ඛං දිස්වා රුක්ඛතො අපතිතපුප්ඵං ‘‘අයං මංසපෙසී’’ති විහඤ්ඤමානෙන ජරසිඞ්ගාලෙන සමානතං ආපජ්ජන්ති. තස්මා –

122. And this tenfold foulness is indeed one in characteristic. For the characteristic of this tenfold foulness is simply the state of being impure, foul-smelling, disgusting, and repulsive. And this foulness, with this characteristic, appears not only in a dead body, but indeed it also appears in a living body, just as it appeared to the Elder Mahātissa, a resident of Cetiyapabbata, who saw the bones in a woman's teeth as she smiled, and just as it appeared to the novice attendant of the Elder Saṅgharakkhita, who was looking at the king seated on the back of an elephant. For just as a dead body is foul, so too a living body is simply foul. However, in this living body, the characteristic of foulness is not apparent because it is concealed by adventitious adornment. For by nature, this body is built up of over three hundred bones, connected by one hundred and eighty joints, bound by nine hundred sinews, plastered with nine hundred pieces of flesh, wrapped in moist hide, covered by skin, with holes and crevices, constantly oozing and trickling like a pot of fat, frequented by hosts of worms, a resort for diseases, a basis for states of suffering, and like an old, burst boil, it constantly discharges from its nine orifices. From both its eyes flows eye-filth, from its ear-holes ear-filth, from its nostrils snot, from its mouth food, bile, phlegm, and blood, and from its lower openings excrement and urine. From its ninety-nine thousand hair pores oozes impure, sweaty fluid. Bluebottles and the like swarm around it. If this body, not being tended to with things like tooth-sticks, mouth-washing, anointing the head, bathing, dressing, and covering, wanders from village to village just as it was born, with rough and dishevelled hair, then even a king is no different from one such as a scavenger or an outcaste, due to the equal repulsiveness of the body. Thus, in terms of being impure, foul-smelling, disgusting, and repulsive, there is no difference whatsoever between the body of a king and that of an outcaste. Yet people, by cleaning off things like tooth-grime with tooth-sticks, washing their mouths, concealing the shameful parts of the body with various clothes, anointing themselves with fragrant ointments of various colors, and adorning themselves with flowers, jewelry, and so on, make it reach a state to be grasped as 'I' and 'mine.' Therefore, because it is concealed by this adventitious adornment, not understanding its foul characteristic which is its actual nature, men take delight in women, and women in men. In ultimate reality, there is not even an atom's measure of a place in this body that is fit to be lusted after. For it is so: if even one part—such as head-hair, body-hair, nails, teeth, saliva, snot, excrement, or urine—falls away from the body, beings do not wish even to touch it with their hand; they are distressed, ashamed, and disgusted. And yet, whatever part remains in this body, though it is equally repulsive, beings who are enveloped in the darkness of ignorance and dyed with the dye of lust and affection for the self, grasp it as 'desirable, pleasant, permanent, happiness, and self.' Thus grasping, they become like a tormented old jackal that, seeing a flame-of-the-forest tree in the forest, mistakes a flower that has not fallen from the tree for a piece of flesh. Therefore—

යථාපි [Pg.190] පුප්ඵිතං දිස්වා, සිඞ්ගාලො කිංසුකං වනෙ;

මංසරුක්ඛො මයා ලද්ධො, ඉති ගන්ත්වාන වෙගසා.

Just as a jackal in the forest, seeing a blossoming kiṃsuka tree, thinks, 'A meat tree I have found,' and rushes there in haste.

පතිතං පතිතං පුප්ඵං, ඩංසිත්වා අතිලොලුපො;

නයිදං මංසං අදුං මංසං, යං රුක්ඛස්මින්ති ගණ්හති.

Being exceedingly greedy, he bites each and every fallen flower, thinking, 'This is not flesh; that which is on the tree is flesh,' thus he perceives.

කොට්ඨාසං පතිතංයෙව, අසුභන්ති තථා බුධො;

අග්ගහෙත්වාන ගණ්හෙය්‍ය, සරීරට්ඨම්පි නං තථා.

Likewise, a wise person, not taking only a fallen portion of the body as foul, should regard that same portion remaining in the body as likewise foul.

ඉමඤ්හි සුභතො කායං, ගහෙත්වා තත්ථ මුච්ඡිතා;

බාලා කරොන්තා පාපානි, දුක්ඛා න පරිමුච්චරෙ.

For fools, having taken this body to be beautiful and being infatuated with it, commit evil deeds and are not freed from suffering.

තස්මා පස්සෙය්‍ය මෙධාවී, ජීවතො වා මතස්ස වා;

සභාවං පූතිකායස්ස, සුභභාවෙන වජ්ජිතං.

Therefore the wise should see, whether of the living or of the dead, the nature of this putrid body, which is devoid of beauty.

වුත්තඤ්හෙතං –

For this has been said:

දුග්ගන්ධො අසුචි කායො, කුණපො උක්කරූපමො;

නින්දිතො චක්ඛුභූතෙහි, කායො බාලාභිනන්දිතො.

Foul-smelling and unclean is this body, a corpse, like a dung heap; censured by those with the eye of wisdom, it is a body delighted in by fools.

අල්ලචම්මපටිච්ඡන්නො, නවද්වාරො මහාවණො;

සමන්තතො පග්ඝරති, අසුචි පූතිගන්ධියො.

Covered with moist skin, with nine openings, a great wound; from all around it oozes that which is impure and of putrid smell.

සචෙ ඉමස්ස කායස්ස, අන්තො බාහිරකො සියා;

දණ්ඩං නූන ගහෙත්වාන, කාකෙ සොණෙ නිවාරයෙති.

If the inside of this body were on the outside, one would surely take a stick to ward off the crows and dogs.

තස්මා දබ්බජාතිකෙන භික්ඛුනා ජීවමානසරීරං වා හොතු

Therefore, by a monk of capable nature, whether it be a living body,

මතසරීරං වා යත්ථ යත්ථ අසුභාකාරො පඤ්ඤායති, තත්ථ තත්ථෙව නිමිත්තං ගහෙත්වා කම්මට්ඨානං අප්පනං පාපෙතබ්බන්ති.

or a dead body, wherever an aspect of foulness is perceived, right there the sign should be taken and the meditation subject brought to absorption.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus, in the Path of Purification, composed for the delight of good people,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

in the section on the Development of Concentration,

අසුභකම්මට්ඨානනිද්දෙසො නාම

the Exposition of the Foulness Meditation Subject, so named,

ඡට්ඨො පරිච්ඡෙදො.

is the Sixth Chapter.

7. ඡඅනුස්සතිනිද්දෙසො

7. The Exposition of the Six Recollections

1. බුද්ධානුස්සතිකථා

1. The Discourse on the Recollection of the Buddha

123. අසුභානන්තරං [Pg.191] උද්දිට්ඨාසු පන දසසු අනුස්සතීසු පුනප්පුනං උප්පජ්ජනතො සතියෙව අනුස්සති, පවත්තිතබ්බට්ඨානම්හියෙව වා පවත්තත්තා සද්ධාපබ්බජිතස්ස කුලපුත්තස්ස අනුරූපා සතීතිපි අනුස්සති, බුද්ධං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති බුද්ධානුස්සති, බුද්ධගුණාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. ධම්මං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති ධම්මානුස්සති, ස්වාක්ඛාතතාදිධම්මගුණාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. සඞ්ඝං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති සඞ්ඝානුස්සති, සුප්පටිපන්නතාදිසඞ්ඝගුණාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. සීලං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති සීලානුස්සති, අඛණ්ඩතාදිසීලගුණාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. චාගං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති චාගානුස්සති, මුත්තචාගතාදිචාගගුණාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. දෙවතා ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති දෙවතානුස්සති, දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. මරණං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති මරණානුස්සති, ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. කෙසාදිභෙදං රූපකායං ගතා, කායෙ වා ගතාති කායගතා, කායගතා ච සා සති චාති කායගතසතීති වත්තබ්බෙ රස්සං අකත්වා කායගතාසතීති වුත්තා, කෙසාදිකායකොට්ඨාසනිමිත්තාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. ආනාපානෙ ආරබ්භ උප්පන්නා සති ආනාපානස්සති, අස්සාසපස්සාසනිමිත්තාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං. උපසමං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති උපසමානුස්සති, සබ්බදුක්ඛූපසමාරම්මණාය සතියා එතමධිවචනං.

123. Now, among the ten recollections enumerated after the meditations on foulness, mindfulness itself is recollection (anussati) because it arises again and again. Or, because it occurs only in a suitable place, it is mindfulness appropriate for a clansman who has gone forth out of faith; for this reason also, it is recollection. The recollection that arises with the Buddha as its object is recollection of the Buddha (buddhānussati); this is a designation for mindfulness that has the qualities of the Buddha as its object. The recollection that arises with the Dhamma as its object is recollection of the Dhamma (dhammānussati); this is a designation for mindfulness that has as its object the qualities of the Dhamma, beginning with its being well-proclaimed. The recollection that arises with the Sangha as its object is recollection of the Sangha (saṅghānussati); this is a designation for mindfulness that has as its object the qualities of the Sangha, beginning with their practicing the good way. The recollection that arises with virtue (sīla) as its object is recollection of virtue (sīlānussati); this is a designation for mindfulness that has as its object the qualities of one's own virtue, beginning with its being unbroken. The recollection that arises with generosity (cāga) as its object is recollection of generosity (cāgānussati); this is a designation for mindfulness that has as its object the qualities of one's own generosity, beginning with open-handed generosity. The recollection that arises with the deities as its object is recollection of the deities (devatānussati); this is a designation for mindfulness that has as its object one's own qualities, beginning with faith, having placed the deities in the position of a witness. The recollection that arises with death as its object is recollection of death (maraṇānussati); this is a designation for mindfulness that has the cutting off of the life faculty as its object. Mindfulness that has gone to the material body, which is divided into parts beginning with the hair of the head, or has gone into the body, is called kāyagatā (gone to the body). And since that mindfulness is kāyagatā, it should be called kāyagatasati; but without shortening the vowel, it is called kāyagatāsati. This is a designation for mindfulness that has as its object the sign in the bodily parts, beginning with the hair of the head. The mindfulness that arises with the in-breaths and out-breaths as its object is mindfulness of breathing (ānāpānassati); this is a designation for mindfulness that has the sign of in-breaths and out-breaths as its object. The recollection that arises with peace (upasama) as its object is recollection of peace (upasamānussati); this is a designation for mindfulness that has as its object the stilling of all suffering.

124. ඉති ඉමාසු දසසු අනුස්සතීසු බුද්ධානුස්සතිං තාව භාවෙතුකාමෙන අවෙච්චප්පසාදසමන්නාගතෙන යොගිනා පතිරූපසෙනාසනෙ රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි [Pg.192] සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’’ති (අ. නි. 6.10) එවං බුද්ධස්ස භගවතො ගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

124. Thus, among these ten recollections, a yogī who wishes to develop the recollection of the Buddha, endowed with unwavering confidence, should first of all, in a suitable dwelling, having gone to a secluded place and being in solitude, recollect the qualities of the Buddha, the Blessed One, in this way: 'For this reason, the Blessed One is an Arahant, a Perfectly Self-Enlightened One, accomplished in knowledge and conduct, a Well-Gone One, a Knower of the World, an Unexcelled Trainer of persons to be tamed, a Teacher of gods and humans, an Enlightened One, a Blessed One.'

තත්‍රායං අනුස්සරණනයො – සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… ඉතිපි භගවාති අනුස්සරති. ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොති.

Therein, this is the method of recollection: one recollects, 'That Blessed One is an Arahant for this reason; a Perfectly Self-Enlightened One for this reason; ... a Blessed One for this reason.' This is to say, 'For this reason and for that reason.'

125. තත්ථ ආරකත්තා අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා පච්චයාදීනං අරහත්තා පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි තාව කාරණෙහි සො භගවා අරහන්ති අනුස්සරති. ආරකා හි සො සබ්බකිලෙසෙහි සුවිදූරවිදූරෙ ඨිතො මග්ගෙන සවාසනානං කිලෙසානං විද්ධංසිතත්තාති ආරකත්තා අරහං.

125. Therein, one first of all recollects that the Blessed One is an Arahant for these reasons: because of being far, because of having destroyed the enemies, because of having destroyed the spokes, because of being worthy of requisites and so on, and because of the absence of a secret place for doing evil. Indeed, He is far from all defilements; He stands very, very far away, because the defilements together with their latent tendencies have been destroyed by the path. Thus, because of being far, He is an Arahant.

සො තතො ආරකා නාම, යස්ස යෙනාසමඞ්ගිතා;

අසමඞ්ගී ච දොසෙහි, නාථො තෙනාරහං මතොති.

He is called 'far' from that with which He has no association; and since the Protector is unassociated with faults, for that reason He is considered an Arahant.

126. තෙ චානෙන කිලෙසාරයො මග්ගෙන හතාති අරීනං හතත්තාපි අරහං.

126. Furthermore, since those enemies, the defilements, have been destroyed by Him with the path, He is also an Arahant because of having destroyed the enemies.

යස්මා රාගාදිසඞ්ඛාතා, සබ්බෙපි අරයො හතා;

පඤ්ඤාසත්ථෙන නාථෙන, තස්මාපි අරහං මතොති.

Since all enemies, known as lust and so on, have been destroyed by the Protector with the sword of wisdom, for that reason also He is considered an Arahant.

127. යඤ්චෙතං අවිජ්ජාභවතණ්හාමයනාභි පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරාරං ජරාමරණනෙමි ආසවසමුදයමයෙන අක්ඛෙන විජ්ඣිත්වා තිභවරථෙ සමායොජිතං අනාදිකාලප්පවත්තං සංසාරචක්කං, තස්සානෙන බොධිමණ්ඩෙ වීරියපාදෙහි සීලපථවියං පතිට්ඨාය සද්ධාහත්ථෙන කම්මක්ඛයකරං ඤාණඵරසුං ගහෙත්වා සබ්බෙ අරා හතාති අරානං හතත්තාපි අරහං.

127. Furthermore, of that wheel of saṃsāra—which has turned since beginningless time, is yoked to the chariot of the three existences, has a hub made of ignorance, existence, and craving, spokes of meritorious and other formations, a rim of aging and death, and is pierced by an axle made of the arising of taints—all the spokes were destroyed by Him. At the seat of enlightenment, standing firmly on the ground of virtue with the feet of energy, and taking up with the hand of faith the axe of knowledge that brings about the destruction of kamma, He destroyed all the spokes. Thus, also because of having destroyed the spokes, He is an Arahant.

128. අථ වා සංසාරචක්කන්ති අනමතග්ගං සංසාරවට්ටං වුච්චති. තස්ස ච අවිජ්ජා නාභි, මූලත්තා. ජරාමරණං නෙමි, පරියොසානත්තා. සෙසා දස ධම්මා අරා, අවිජ්ජාමූලකත්තා ජරාමරණපරියන්තත්තා ච, තත්ථ දුක්ඛාදීසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජා. කාමභවෙ ච අවිජ්ජා කාමභවෙ සඞ්ඛාරානං පච්චයො හොති, රූපභවෙ අවිජ්ජා රූපභවෙ සඞ්ඛාරානං පච්චයො හොති, අරූපභවෙ අවිජ්ජා [Pg.193] අරූපභවෙ සඞ්ඛාරානං පච්චයො හොති. කාමභවෙ සඞ්ඛාරා කාමභවෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයා හොන්ති, එස නයො ඉතරෙසු. කාමභවෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං කාමභවෙ නාමරූපස්ස පච්චයො හොති, තථා රූපභවෙ. අරූපභවෙ නාමස්සෙව පච්චයො හොති. කාමභවෙ නාමරූපං කාමභවෙ සළායතනස්ස පච්චයො හොති, රූපභවෙ නාමරූපං රූපභවෙ තිණ්ණං ආයතනානං පච්චයො හොති, අරූපභවෙ නාමං අරූපභවෙ එකස්ස ආයතනස්ස පච්චයො හොති. කාමභවෙ සළායතනං කාමභවෙ ඡබ්බිධස්ස ඵස්සස්ස පච්චයො හොති, රූපභවෙ තීණි ආයතනානි රූපභවෙ තිණ්ණං ඵස්සානං පච්චයා හොන්ති, අරූපභවෙ එකං ආයතනං අරූපභවෙ එකස්ස ඵස්සස්ස පච්චයො හොති. කාමභවෙ ඡ ඵස්සා කාමභවෙ ඡන්නං වෙදනානං පච්චයා හොන්ති, රූපභවෙ තයො ඵස්සා තත්ථෙව තිස්සන්නං, අරූපභවෙ එකො තත්ථෙව එකිස්සා වෙදනාය පච්චයො හොති. කාමභවෙ ඡ වෙදනා කාමභවෙ ඡන්නං තණ්හාකායානං පච්චයා හොන්ති, රූපභවෙ තිස්සො තත්ථෙව තිණ්ණං, අරූපභවෙ එකා වෙදනා අරූපභවෙ එකස්ස තණ්හාකායස්ස පච්චයො හොති. තත්ථ තත්ථ සා සා තණ්හා තස්ස තස්ස උපාදානස්ස, උපාදානාදයො භවාදීනං.

128. Alternatively, the beginningless round of saṃsāra is called the wheel of saṃsāra. And of this, ignorance is the hub, because it is the root. Aging and death are the rim, because they are the end. The remaining ten factors are the spokes, because they are rooted in ignorance and have aging-and-death as their end. Therein, ignorance is not knowing the truths of suffering and so on. And in the sensual realm, ignorance is a condition for formations in the sensual realm; in the form realm, ignorance is a condition for formations in the form realm; in the formless realm, ignorance is a condition for formations in the formless realm. In the sensual realm, formations are conditions for rebirth-consciousness in the sensual realm; this method applies to the others. In the sensual realm, rebirth-consciousness is a condition for name-and-form in the sensual realm, and likewise in the form realm. In the formless realm, it is a condition for name alone. In the sensual realm, name-and-form is a condition for the six sense bases in the sensual realm; in the form realm, name-and-form is a condition for three sense bases in the form realm; in the formless realm, name is a condition for one sense base in the formless realm. In the sensual realm, the six sense bases are a condition for sixfold contact in the sensual realm; in the form realm, three sense bases are conditions for three contacts in the form realm; in the formless realm, one sense base is a condition for one contact in the formless realm. In the sensual realm, six contacts are conditions for six feelings in the sensual realm; in the form realm, three contacts are conditions for three feelings right there; in the formless realm, one contact is a condition for one feeling right there. In the sensual realm, six feelings are conditions for six bodies of craving in the sensual realm; in the form realm, three feelings are conditions for three right there; in the formless realm, one feeling is a condition for one body of craving in the formless realm. In each respective case, that respective craving is a condition for that respective clinging; clinging and so on are conditions for becoming and so on.

කථං? ඉධෙකච්චො කාමෙ පරිභුඤ්ජිස්සාමීති කාමුපාදානපච්චයා කායෙන දුච්චරිතං චරති, වාචාය දුච්චරිතං චරති, මනසා දුච්චරිතං චරති, දුච්චරිතපාරිපූරියා අපායෙ උපපජ්ජති. තත්ථස්ස උපපත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවො, කම්මනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො, ඛන්ධානං නිබ්බත්ති ජාති, පරිපාකො ජරා, භෙදො මරණං.

How? Here, a certain person, thinking, 'I will enjoy sensual pleasures,' with clinging to sensual pleasures as the condition, engages in misconduct by body, misconduct by speech, and misconduct by mind. Due to the fulfillment of misconduct, they are reborn in a state of deprivation. Therein, the kamma that is the cause of their rebirth is kamma-becoming; the aggregates produced by kamma are rebirth-becoming; the arising of the aggregates is birth; their maturation is aging; and their breaking up is death.

අපරො සග්ගසම්පත්තිං අනුභවිස්සාමීති තථෙව සුචරිතං චරති, සුචරිතපාරිපූරියා සග්ගෙ උපපජ්ජති. තත්ථස්ස උපපත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවොති සො එව නයො.

Another, thinking, 'I will experience heavenly prosperity,' in the same way engages in good conduct. Through the fulfillment of good conduct, they are reborn in heaven. Therein, the kamma that is the cause of their rebirth is kamma-becoming; this is the same method.

අපරො පන බ්‍රහ්මලොකසම්පත්තිං අනුභවිස්සාමීති කාමුපාදානපච්චයාඑව මෙත්තං භාවෙති, කරුණං, මුදිතං, උපෙක්ඛං භාවෙති, භාවනාපාරිපූරියා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. තත්ථස්ස නිබ්බත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවොති සො එව නයො.

Furthermore, another, thinking, 'I will experience the prosperity of the Brahma world,' with clinging to sensual pleasures as the very condition, develops loving-kindness, compassion, appreciative joy, and equanimity. Through the fulfillment of this development, they are reborn in the Brahma world. Therein, the kamma that is the cause of their rebirth is kamma-becoming; this is the same method.

අපරො [Pg.194] අරූපභවෙ සම්පත්තිං අනුභවිස්සාමීති තථෙව ආකාසානඤ්චායතනාදිසමාපත්තියො භාවෙති, භාවනාපාරිපූරියා තත්ථ තත්ථ නිබ්බත්තති. තත්ථස්ස නිබ්බත්තිහෙතුභූතං කම්මං කම්මභවො, කම්මනිබ්බත්තා ඛන්ධා උපපත්තිභවො, ඛන්ධානං නිබ්බත්ති ජාති, පරිපාකො ජරා, භෙදො මරණන්ති. එස නයො සෙසුපාදානමූලිකාසුපි යොජනාසු.

Another, thinking, 'I will experience the prosperity of the formless existence,' in the same way develops the attainments such as the base of infinite space. Through the fulfillment of this development, they are reborn in those respective realms. Therein, the kamma that is the cause of their rebirth is kamma-becoming; the aggregates produced by kamma are rebirth-becoming; the arising of the aggregates is birth; their maturation is aging; and their breaking up is death. This method also applies to the applications rooted in the remaining types of clinging.

එවං අයං අවිජ්ජා හෙතු, සඞ්ඛාරා හෙතුසමුප්පන්නා, උභොපෙතෙ හෙතුසමුප්පන්නාති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං අනාගතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජා හෙතු, සඞ්ඛාරා හෙතුසමුප්පන්නා, උභොපෙතෙ හෙතුසමුප්පන්නාති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති එතෙනෙව නයෙන සබ්බපදානි විත්ථාරෙතබ්බානි.

Thus: 'This ignorance is a cause; formations are causally arisen; both these are causally arisen.' In this way, the wisdom in the grasping of conditions is the knowledge of the stability of the Dhamma. In the past time and in the future time as well: 'Ignorance is a cause; formations are causally arisen; both these are causally arisen.' In this way, the wisdom in the grasping of conditions is the knowledge of the stability of the Dhamma. By this same method, all terms should be expanded.

තත්ථ අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා එකො සඞ්ඛෙපො, විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනා එකො, තණ්හුපාදානභවා එකො, ජාතිජරාමරණං එකො. පුරිමසඞ්ඛෙපො චෙත්ථ අතීතො අද්ධා, ද්වෙ මජ්ඣිමා පච්චුප්පන්නො, ජාතිජරාමරණං අනාගතො. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙන චෙත්ථ තණ්හුපාදානභවා ගහිතාව හොන්තීති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා අතීතෙ කම්මවට්ටං, විඤ්ඤාණාදයො පඤ්ච එතරහි විපාකවට්ටං, තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා ගහිතාව හොන්තීති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා එතරහි කම්මවට්ටං, ජාතිජරාමරණාපදෙසෙන විඤ්ඤාණාදීනං නිද්දිට්ඨත්තා ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ආයතිං විපාකවට්ටං. තෙ ආකාරතො වීසතිවිධා හොන්ති. සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානඤ්චෙත්ථ අන්තරා එකො සන්ධි, වෙදනාතණ්හානමන්තරා එකො, භවජාතීනමන්තරා එකොති, ඉති භගවා එතං චතුසඞ්ඛෙපං තියද්ධං වීසතාකාරං තිසන්ධිං පටිච්චසමුප්පාදං සබ්බාකාරතො ජානාති පස්සති අඤ්ඤාති පටිවිජ්ඣති. තං ඤාතට්ඨෙන ඤාණං, පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා, තෙන වුච්චති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණන්ති. ඉමිනා ධම්මට්ඨිතිඤාණෙන භගවා තෙ ධම්මෙ යථාභූතං ඤත්වා තෙසු නිබ්බින්දන්තො විරජ්ජන්තො විමුච්චන්තො වුත්තප්පකාරස්ස ඉමස්ස සංසාරචක්කස්ස අරෙ හනි විහනි විද්ධංසෙසි. එවම්පි අරානං හතත්තා අරහං.

Therein, ignorance and volitional formations are one section; consciousness, mentality-materiality, the six sense bases, contact, and feeling are one section; craving, clinging, and becoming are one section; and birth, aging, and death are one section. Herein, the first section is the past period; the two middle ones are the present; and birth, aging, and death are the future. And herein, by the taking up of ignorance and volitional formations, craving, clinging, and becoming are also taken up. Thus, these five phenomena in the past are the round of kamma. The five beginning with consciousness are now the round of result. By the taking up of craving, clinging, and becoming, ignorance and volitional formations are also taken up. Thus, these five phenomena are now the round of kamma. Because those beginning with consciousness are indicated by the designation of birth, aging, and death, these five phenomena are the round of result in the future. They are twentyfold in their aspects. And herein, there is one connection between volitional formations and consciousness, one between feeling and craving, and one between becoming and birth. Thus, the Blessed One knows, sees, understands, and penetrates this dependent origination—with its four sections, three periods, twenty aspects, and three connections—in all its modes. That is knowledge in the sense of knowing, wisdom in the sense of thorough understanding; hence it is called 'the wisdom in the comprehension of conditions, the knowledge of the stability of the Dhamma.' With this knowledge of the stability of the Dhamma, the Blessed One, having known those phenomena as they truly are, and becoming disenchanted with them, dispassionate towards them, and liberated from them, destroyed, demolished, and shattered the spokes of this wheel of saṃsāra as described. In this way too, because of having destroyed the spokes, he is an Arahant.

අරා සංසාරචක්කස්ස, හතා ඤාණාසිනා යතො;

ලොකනාථෙන තෙනෙස, අරහන්ති පවුච්චති.

Because the spokes of the wheel of saṃsāra have been destroyed by the Lord of the World with the sword of wisdom, therefore he is called an 'Arahant'.

129. අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යත්තා [Pg.195] ච චීවරාදිපච්චයෙ අරහති පූජාවිසෙසඤ්ච. තෙනෙව ච උප්පන්නෙ තථාගතෙ යෙකෙචි මහෙසක්ඛා දෙවමනුස්සා, න තෙ අඤ්ඤත්ථ පූජං කරොන්ති. තථා හි බ්‍රහ්මා සහම්පති සිනෙරුමත්තෙන රතනදාමෙන තථාගතං පූජෙසි. යථාබලඤ්ච අඤ්ඤෙ දෙවා මනුස්සා ච බිම්බිසාරකොසලරාජාදයො. පරිනිබ්බුතම්පි ච භගවන්තං උද්දිස්ස ඡන්නවුතිකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා අසොකමහාරාජා සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි පතිට්ඨාපෙසි. කො පන වාදො අඤ්ඤෙසං පූජාවිසෙසානන්ති පච්චයාදීනං අරහත්තාපි අරහං.

129. And because of being worthy of the highest offerings, He is worthy of the requisites such as robes and so forth, and of special veneration. For that very reason, when a Tathāgata has arisen, whatever deities and humans of great power there are, they do not make offerings elsewhere. Indeed, Brahmā Sahampati venerated the Tathāgata with a jeweled garland the size of Mount Sineru. And according to their ability, other deities and humans, such as King Bimbisāra and the King of Kosala, also venerate Him. Furthermore, even after the Blessed One had attained Parinibbāna, the great King Asoka, having spent ninety-six crores of wealth in dedication to Him, established eighty-four thousand monasteries throughout all of Jambudīpa. What need is there to speak of His worthiness of other special venerations? Thus, also because of being worthy of requisites and so forth, He is an Arahant.

පූජාවිසෙසං සහ පච්චයෙහි,යස්මා අයං අරහති ලොකනාථො;

අත්ථානුරූපං අරහන්ති ලොකෙ,තස්මා ජිනො අරහති නාමමෙතං.

Because this Lord of the World is worthy of special veneration together with the requisites, therefore, in the world, that Conqueror is worthy of this name 'Arahant', which is in accordance with its meaning.

130. යථා ච ලොකෙ යෙකෙචි පණ්ඩිතමානිනො බාලා අසිලොකභයෙන රහො පාපං කරොන්ති, එවමෙස න කදාචි කරොතීති පාපකරණෙ රහාභාවතොපි අරහං.

130. Furthermore, just as in the world some fools who fancy themselves wise commit evil in secret out of fear of ill-repute, so this Blessed One never does so. Thus, also because of the absence of a secret place for committing evil, He is an Arahant.

යස්මා නත්ථි රහො නාම, පාපකම්මෙසු තාදිනො;

රහාභාවෙන තෙනෙස, අරහං ඉති විස්සුතො.

Because for one such as this (Tādin), there is no such thing as a secret place for evil deeds, by that absence of a secret place, this Blessed One is renowned as 'Arahant'.

එවං සබ්බථාපි –

Thus, in all ways—

ආරකත්තා හතත්තා ච, කිලෙසාරීන සො මුනි;

හතසංසාරචක්කාරො, පච්චයාදීන චාරහො;

න රහො කරොති පාපානි, අරහං තෙන වුච්චතීති.

Because that Sage is far away from defilements, and because the enemies, the defilements, have been destroyed; because the spokes of the wheel of saṃsāra have been destroyed; and because He is worthy of requisites and so forth; and because He does not commit evil in secret—for these reasons He is called an 'Arahant'.

131. සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා පන සම්මාසම්බුද්ධො. තථාහි එස සබ්බධම්මෙ සම්මා සාමඤ්ච බුද්ධො, අභිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යතො බුද්ධො, පරිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ පරිඤ්ඤෙය්‍යතො, පහාතබ්බෙ ධම්මෙ පහාතබ්බතො, සච්ඡිකාතබ්බෙ ධම්මෙ සච්ඡිකාතබ්බතො, භාවෙතබ්බෙ ධම්මෙ භාවෙතබ්බතො. තෙනෙව චාහ –

131. Furthermore, He is the Perfectly Self-Enlightened One (Sammāsambuddha) because He has rightly and by Himself awakened to all dhammas. Indeed, this Blessed One has awakened to all dhammas rightly and by Himself: He has awakened to the dhammas that are to be known by direct knowledge as things to be known by direct knowledge; to the dhammas that are to be fully understood as things to be fully understood; to the dhammas that are to be abandoned as things to be abandoned; to the dhammas that are to be realized as things to be realized; and to the dhammas that are to be developed as things to be developed. For that very reason, He said—

අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිඤ්ඤාතං, භාවෙතබ්බඤ්ච භාවිතං;

පහාතබ්බං පහීනං මෙ, තස්මා බුද්ධොස්මි බ්‍රාහ්මණාති. (ම. නි. 2.399;

සු. නි. 563);

What is to be known by direct knowledge has been directly known by me; what is to be developed has been developed; and what is to be abandoned has been abandoned. Therefore, O brahmin, I am the Buddha.

132. අපිච [Pg.196] චක්ඛුං දුක්ඛසච්චං, තස්ස මූලකාරණභාවෙන සමුට්ඨාපිකා පුරිමතණ්හා සමුදයසච්චං, උභින්නං අප්පවත්ති නිරොධසච්චං, නිරොධපජානනා පටිපදා මග්ගසච්චන්ති එවං එකෙකපදුද්ධාරෙනාපි සබ්බධම්මෙ සම්මා සාමඤ්ච බුද්ධො, එස නයො සොතඝානජිව්හාකායමනෙසු. එතෙනෙව නයෙන රූපාදීනි ඡ ආයතනානි, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො ඡවිඤ්ඤාණකායා, චක්ඛුසම්ඵස්සාදයො ඡ ඵස්සා, චක්ඛුසම්ඵස්සජාදයො ඡ වෙදනා, රූපසඤ්ඤාදයො ඡ සඤ්ඤා, රූපසඤ්චෙතනාදයො ඡ චෙතනා, රූපතණ්හාදයො ඡ තණ්හාකායා, රූපවිතක්කාදයො ඡ විතක්කා, රූපවිචාරාදයො ඡ විචාරා, රූපක්ඛන්ධාදයො පඤ්චක්ඛන්ධා, දස කසිණානි, දස අනුස්සතියො, උද්ධුමාතකසඤ්ඤාදිවසෙන දස සඤ්ඤා, කෙසාදයො ද්වත්තිංසාකාරා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, කාමභවාදයො නව භවා, පඨමාදීනි චත්තාරි ඣානානි, මෙත්තාභාවනාදයො චතස්සො අප්පමඤ්ඤා, චතස්සො අරූපසමාපත්තියො, පටිලොමතො ජරාමරණාදීනි, අනුලොමතො අවිජ්ජාදීනි පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානි ච යොජෙතබ්බානි.

132. Moreover, the eye is the Truth of Suffering; the preceding craving which produces it by being its root cause is the Truth of the Origin; the non-occurrence of both is the Truth of Cessation; and the practice for the thorough knowledge of cessation is the Truth of the Path. Thus, even by the extraction of each single term, He has rightly and by Himself understood all phenomena. This same method applies to the ear, nose, tongue, body, and mind. By this very method, the six sense bases beginning with form, the six classes of consciousness beginning with eye-consciousness, the six contacts beginning with eye-contact, the six feelings born of eye-contact and so forth, the six perceptions beginning with perception of form, the six volitions beginning with volition regarding form, the six groups of craving beginning with craving for form, the six initial thoughts beginning with initial thought about form, the six sustained thoughts beginning with sustained thought on form, the five aggregates beginning with the form-aggregate, the ten kasiṇas, the ten recollections, the ten perceptions by way of the perception of a bloated corpse and so forth, the thirty-two parts of the body beginning with hair of the head, the twelve sense bases, the eighteen elements, the nine types of existence beginning with sensual existence, the four jhānas beginning with the first, the four immeasurables beginning with the development of loving-kindness, the four formless attainments, and the factors of dependent origination—in reverse order beginning with aging-and-death, and in forward order beginning with ignorance—should be applied.

තත්‍රායං එකපදයොජනා, ජරාමරණං දුක්ඛසච්චං, ජාති සමුදයසච්චං, උභින්නම්පි නිස්සරණං නිරොධසච්චං, නිරොධපජානනා පටිපදා මග්ගසච්චන්ති එවමෙකෙකපදුද්ධාරෙන සබ්බධම්මෙ සම්මා සාමඤ්ච බුද්ධො අනුබුද්ධො පටිබුද්ධො. තෙන වුත්තං – ‘‘සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා පන සම්මාසම්බුද්ධො’’ති.

Herein is the application of a single term: aging-and-death is the Truth of Suffering; birth is the Truth of the Origin; the escape from both is the Truth of Cessation; and the practice for the thorough knowledge of cessation is the Truth of the Path. Thus, by the extraction of each single term, He has rightly and by Himself awakened, subsequently awakened, and penetratively awakened to all phenomena. Therefore it is said: “Because of having rightly and by Himself awakened to all phenomena, He is the Perfectly Self-Enlightened One.”

133. විජ්ජාහි පන චරණෙන ච සම්පන්නත්තා විජ්ජාචරණසම්පන්නො. තත්ථ විජ්ජාති තිස්සොපි විජ්ජා අට්ඨපි විජ්ජා. තිස්සො විජ්ජා භයභෙරවසුත්තෙ (ම. නි. 1.52 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා, අට්ඨ අම්බට්ඨසුත්තෙ (දී. නි. 1.278 ආදයො). තත්‍ර හි විපස්සනාඤාණෙන මනොමයිද්ධියා ච සහ ඡ අභිඤ්ඤා පරිග්ගහෙත්වා අට්ඨ විජ්ජා වුත්තා. චරණන්ති සීලසංවරො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ජාගරියානුයොගො, සත්ත සද්ධම්මා, චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානීති ඉමෙ පන්නරස ධම්මා වෙදිතබ්බා. ඉමෙයෙව හි පන්නරස ධම්මා යස්මා එතෙහි චරති අරියසාවකො ගච්ඡති අමතං දිසං, තස්මා චරණන්ති වුත්තා. යථාහ – ‘‘ඉධ, මහානාම, අරියසාවකො සීලවා හොතී’’ති (ම. නි. 2.24) සබ්බං මජ්ඣිමපණ්ණාසකෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. භගවා ඉමාහි විජ්ජාහි ඉමිනා ච චරණෙන සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති විජ්ජාචරණසම්පන්නොති.

133. Moreover, because He is endowed with knowledge and conduct, He is called 'Accomplished in Knowledge and Conduct.' Herein, by 'knowledge' is meant both the threefold knowledge and the eightfold knowledge. The threefold knowledge should be understood as explained in the Bhayabherava Sutta, and the eightfold knowledge as in the Ambaṭṭha Sutta. There, indeed, the eight knowledges are stated, having included the six higher knowledges together with insight-knowledge and the mind-made psychic power. By 'conduct,' these fifteen factors should be understood: moral restraint, guarding the doors of the sense faculties, moderation in eating, devotion to wakefulness, the seven qualities of a good person, and the four form-sphere jhānas. For it is by these very fifteen factors that the noble disciple fares on and goes to the deathless realm; therefore, they are called 'conduct.' As it is said: 'Here, Mahānāma, a noble disciple is virtuous...' All of this should be understood in the way stated in the Majjhimapaṇṇāsaka. The Blessed One is endowed with these knowledges and with this conduct. Therefore, He is called 'Accomplished in Knowledge and Conduct.'

තත්ථ [Pg.197] විජ්ජාසම්පදා භගවතො සබ්බඤ්ඤුතං පූරෙත්වා ඨිතා. චරණසම්පදා මහාකාරුණිකතං. සො සබ්බඤ්ඤුතාය සබ්බසත්තානං අත්ථානත්ථං ඤත්වා මහාකාරුණිකතාය අනත්ථං පරිවජ්ජෙත්වා අත්ථෙ නියොජෙති. යථා තං විජ්ජාචරණසම්පන්නො. තෙනස්ස සාවකා සුප්පටිපන්නා හොන්ති, නො දුප්පටිපන්නා විජ්ජාචරණවිපන්නානං සාවකා අත්තන්තපාදයො විය.

Therein, the accomplishment of knowledge, having fulfilled the Blessed One's omniscience, stands. The accomplishment of conduct, in turn, fulfills His great compassion. Through omniscience, knowing the benefit and harm for all beings, and through great compassion, avoiding what is harmful, He engages them in what is beneficial. This is characteristic of one accomplished in knowledge and conduct. Therefore, His disciples are of good practice, not of wrong practice—unlike the disciples of those deficient in knowledge and conduct, such as the practitioners of self-mortification and the like.

134. සොභනගමනත්තා, සුන්දරං ඨානං ගතත්තා, සම්මා ගතත්තා, සම්මා ච ගදත්තා සුගතො. ගමනම්පි හි ගතන්ති වුච්චති. තඤ්ච භගවතො සොභනං පරිසුද්ධමනවජ්ජං. කිං පන තන්ති? අරියමග්ගො. තෙන හෙස ගමනෙන ඛෙමං දිසං අසජ්ජමානො ගතොති සොභනගමනත්තා සුගතො. සුන්දරඤ්චෙස ඨානං ගතො අමතං නිබ්බානන්ති සුන්දරං ඨානං ගතත්තාපි සුගතො. සම්මා ච ගතො තෙන තෙන මග්ගෙන පහීනෙ කිලෙසෙ පුන අපච්චාගච්ඡන්තො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සොතාපත්තිමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතො…පෙ… අරහත්තමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡතීති සුගතො’’ති, සම්මා වා ගතො දීපඞ්කරපාදමූලතො පභුති යාව බොධිමණ්ඩා තාව සමතිංසපාරමීපූරිකාය සම්මාපටිපත්තියා සබ්බලොකස්ස හිතසුඛමෙව කරොන්තො සස්සතං, උච්ඡෙදං, කාමසුඛං, අත්තකිලමථන්ති ඉමෙ ච අන්තෙ අනුපගච්ඡන්තො ගතොති සම්මා ගතත්තාපි සුගතො. සම්මා චෙස ගදති යුත්තට්ඨානෙ යුත්තමෙව වාචං භාසතීති සම්මා ගදත්තාපි සුගතො. තත්‍රිදං සාධකසුත්තං ‘‘යං තථාගතො වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. යම්පි තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසඤ්හිතං, සා ච පරෙසං අප්පියා අමනාපා, තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණාය. යං තථාගතො වාචං ජානාති අභූතං අතච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, න තං තථාගතො වාචං භාසති. යම්පි තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අනත්ථසඤ්හිතං, සා ච පරෙසං පියා මනාපා, තම්පි තථාගතො වාචං න භාසති. යඤ්ච ඛො තථාගතො වාචං ජානාති භූතං තච්ඡං අත්ථසඤ්හිතං, සා [Pg.198] ච පරෙසං පියා මනාපා, තත්‍ර කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති තස්සා වාචාය වෙය්‍යාකරණායා’’ති (ම. නි. 2.86). එවං සම්මා ගදත්තාපි සුගතොති වෙදිතබ්බො.

134. He is the Sugata because of His beautiful going, because of His going to a beautiful place, because of His going rightly, and because of His speaking rightly. For the going itself is also called ‘gata’ (gone). And that going of the Blessed One is beautiful, utterly pure, and blameless. What, then, is that? The Noble Path. For by that going, He has gone to the safe direction without getting stuck; thus, He is the Sugata because of His beautiful going. And He has gone to the beautiful place, the deathless Nibbāna; thus, He is also the Sugata because of His going to a beautiful place. And He has gone rightly, not returning again to the defilements abandoned by this or that path. And this has been said: ‘Whatever defilements are abandoned by the path of stream-entry, He does not return to those defilements, does not go back, does not come back; thus, He is the Sugata… and so on… Whatever defilements are abandoned by the path of Arahantship, He does not return to those defilements, does not go back, does not come back; thus, He is the Sugata.’ Or, He has gone rightly from the feet of the Buddha Dīpaṅkara up to the seat of Awakening, by the right practice of fulfilling the thirty perfections, working only for the welfare and happiness of the whole world, not approaching these extremes of eternalism, annihilationism, indulgence in sensual pleasure, and self-mortification; thus, He is also the Sugata because of His going rightly. And He speaks rightly, uttering only fitting speech in a fitting place; thus, He is also the Sugata because of speaking rightly. In this regard, there is this supporting sutta: ‘Whatever speech the Tathāgata knows to be untrue, incorrect, and unbeneficial, and which is also disagreeable and unpleasant to others, the Tathāgata does not speak that speech. Whatever speech the Tathāgata knows to be true, correct, but unbeneficial, and which is also disagreeable and unpleasant to others, that speech the Tathāgata also does not speak. And whatever speech the Tathāgata knows to be true, correct, and beneficial, but which is disagreeable and unpleasant to others, the Tathāgata is a knower of the right time for the speaking of that speech. Whatever speech the Tathāgata knows to be untrue, incorrect, and unbeneficial, but which is agreeable and pleasant to others, the Tathāgata does not speak that speech. Whatever speech the Tathāgata knows to be true, correct, but unbeneficial, and which is also agreeable and pleasant to others, that speech the Tathāgata also does not speak. And whatever speech the Tathāgata knows to be true, correct, and beneficial, and which is also agreeable and pleasant to others, the Tathāgata is a knower of the right time for the speaking of that speech’ (MN 58). Thus, He is to be understood as the Sugata also because of speaking rightly.

135. සබ්බථාපි විදිතලොකත්තා පන ලොකවිදූ. සො හි භගවා සභාවතො සමුදයතො නිරොධතො නිරොධූපායතොති සබ්බථා ලොකං අවෙදි අඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි. යථාහ – ‘‘යත්ථ ඛො, ආවුසො, න ජායති න ජීයති න මීයති න චවති න උපපජ්ජති, නාහං තං ගමනෙන ලොකස්ස අන්තං ඤාතෙය්‍යං දට්ඨෙය්‍යං පත්තෙය්‍යන්ති වදාමි, න චාහං, ආවුසො, අපත්වාව ලොකස්ස අන්තං දුක්ඛස්ස අන්තකිරියං වදාමි. අපි චාහං, ආවුසො, ඉමස්මිඤ්ඤෙව බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙ ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙමි ලොකසමුදයඤ්ච ලොකනිරොධඤ්ච ලොකනිරොධගාමිනිඤ්ච පටිපදං.

135. Furthermore, because He has known the world in every way, He is the Lokavidū, the Knower of the World. For that Blessed One knew, understood, and penetrated the world in every way: by way of its nature, its origin, its cessation, and the way to its cessation. As was said: ‘Friend, where one is not born, does not age, does not die, does not pass away, and is not reborn—I do not say that by going one can know, see, or reach that end of the world. And I do not say, friend, that without having reached the end of the world, one can make an end of suffering. Yet, friend, in this very fathom-long body, with its perception and mind, I declare the world, the origin of the world, the cessation of the world, and the practice leading to the cessation of the world.’

ගමනෙන න පත්තබ්බො, ලොකස්සන්තො කුදාචනං;

න ච අපත්වා ලොකන්තං, දුක්ඛා අත්ථි පමොචනං.

By going, the end of the world is never to be reached; and without having reached the end of the world, there is no release from suffering.

තස්මා හවෙ ලොකවිදූ සුමෙධො,ලොකන්තගූ වූසිතබ්‍රහ්මචරියො;

ලොකස්ස අන්තං සමිතාවි ඤත්වා,නාසීසති ලොකමිමං පරඤ්චාති. (සං. නි. 1.107;

අ. නි. 4.45);

Therefore, indeed, the wise one, the knower of the world, who has gone to the world's end and lived the holy life; having known the end of the world, the pacified one does not long for this world or the next.

136. අපිච තයො ලොකා සඞ්ඛාරලොකො සත්තලොකො ඔකාසලොකොති. තත්ථ එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති (පටි. ම. 1.112) ආගතට්ඨානෙ සඞ්ඛාරලොකො වෙදිතබ්බො. සස්සතො ලොකොති වා අසස්සතො ලොකොති වාති (දී. නි. 1.421) ආගතට්ඨානෙ සත්තලොකො.

136. Furthermore, there are three worlds: the world of formations, the world of beings, and the world of location. Therein, in the passage where it is stated, ‘One world: all beings are sustained by nutriment,’ the world of formations is to be understood. In the passage where it is stated, ‘The world is eternal’ or ‘The world is not eternal,’ the world of beings is to be understood.

යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති, දිසා භන්ති විරොචමානා;

තාව සහස්සධා ලොකො, එත්ථ තෙ වත්තතී වසොති. (ම. නි. 1.503) –

As far as the moon and sun revolve, lighting up the regions with their radiance, so far extends the thousandfold world; here your power prevails.

ආගතට්ඨානෙ ඔකාසලොකො. තම්පි භගවා සබ්බථා අවෙදි. තථා හිස්ස ‘‘එකො ලොකො සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා. ද්වෙ ලොකා නාමඤ්ච රූපඤ්ච. තයො ලොකා තිස්සො වෙදනා. චත්තාරො ලොකා [Pg.199] චත්තාරො ආහාරා. පඤ්ච ලොකා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. ඡ ලොකා ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි. සත්ත ලොකා සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො. අට්ඨ ලොකා අට්ඨ ලොකධම්මා. නව ලොකා නව සත්තාවාසා. දස ලොකා දසායතනානි. ද්වාදස ලොකා ද්වාදසායතනානි. අට්ඨාරස ලොකා අට්ඨාරස ධාතුයො’’ති (පටි. ම. 1.112) අයං සඞ්ඛාරලොකොපි සබ්බථා විදිතො.

In the passage cited, the world of location is to be understood. The Blessed One knew this threefold world also in every way. For thus it is said of Him: ‘One world: all beings are sustained by nutriment. Two worlds: name and form. Three worlds: the three feelings. Four worlds: the four kinds of nutriment. Five worlds: the five aggregates subject to clinging. Six worlds: the six internal sense bases. Seven worlds: the seven stations of consciousness. Eight worlds: the eight worldly conditions. Nine worlds: the nine abodes of beings. Ten worlds: the ten sense bases. Twelve worlds: the twelve sense bases. Eighteen worlds: the eighteen elements.’ In this way, this world of formations was also known to Him in every way.

යස්මා පනෙස සබ්බෙසම්පි සත්තානං ආසයං ජානාති, අනුසයං ජානාති, චරිතං ජානාති, අධිමුත්තිං ජානාති, අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක්ඛෙ, තික්ඛින්ද්‍රියෙ මුදින්ද්‍රියෙ, ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙ, සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙ, භබ්බෙ අභබ්බෙ සත්තෙ ජානාති. තස්මාස්ස සත්තලොකොපි සබ්බථා විදිතො.

Furthermore, because He knows the inclination of all beings, knows their underlying tendency, knows their conduct, knows their disposition; because He knows beings with little dust in their eyes and with much, with keen faculties and with dull faculties, of good character and of bad character, those who are easy to teach and those who are difficult to teach, those who are capable and those who are incapable—therefore, the world of beings was also known to Him in every way.

137. යථා ච සත්තලොකො, එවං ඔකාසලොකොපි. තථා හෙස එකං චක්කවාළං ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච යොජනානං ද්වාදසසතසහස්සානි චතුතිංසසතානි ච පඤ්ඤාසඤ්ච යොජනානි. පරික්ඛෙපතො පන –

137. And just as the world of beings, so too the world of location was known to Him. For this single world-system is one million, two hundred and three thousand, four hundred and fifty yojanas in length and breadth. In circumference, however—

සබ්බං සතසහස්සානි, ඡත්තිංසපරිමණ්ඩලං;

දස චෙව සහස්සානි, අඩ්ඪුඩ්ඪානි සතානි ච.

The entire circumference is thirty-six hundred-thousand, and ten thousand, and three hundred and fifty.

තත්ථ –

Therein—

දුවෙ සතසහස්සානි, චත්තාරි නහුතානි ච;

එත්තකං බහලත්තෙන, සඞ්ඛාතායං වසුන්ධරා.

Two hundred thousand and forty thousand yojanas; this earth is reckoned to be of such a thickness.

තස්සායෙව සන්ධාරකං –

That which supports that very earth—

චත්තාරි සතසහස්සානි, අට්ඨෙව නහුතානි ච;

එත්තකං බහලත්තෙන, ජලං වාතෙ පතිට්ඨිතං.

Four hundred thousand and eighty thousand yojanas; of such a thickness, the water is established on the wind.

තස්සාපි සන්ධාරකො –

And that which supports it—

නව සතසහස්සානි, මාලුතො නභමුග්ගතො;

සට්ඨිඤ්චෙව සහස්සානි, එසා ලොකස්ස සණ්ඨිති.

Nine hundred thousand and sixty thousand more, the wind extends into the space below; this is the foundation of the world.

එවං සණ්ඨිතෙ චෙත්ථ යොජනානං –

It being thus established, here in this world-system—

චතුරාසීති [Pg.200] සහස්සානි, අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවෙ;

අච්චුග්ගතො තාවදෙව, සිනෙරු පබ්බතුත්තමො.

Eighty-four thousand yojanas submerged in the great ocean; just as high, towering aloft, is the excellent Mount Sineru.

තතො උපඩ්ඪුපඩ්ඪෙන, පමාණෙන යථාක්කමං;

අජ්ඣොගාළ්හුග්ගතා දිබ්බා, නානාරතනචිත්තිතා.

Thence, by half and half in measure, in due order, are mountains submerged and risen, divine, and variegated with various jewels.

යුගන්ධරො ඊසධරො, කරවීකො සුදස්සනො;

නෙමින්ධරො විනතකො, අස්සකණ්ණො ගිරි බ්‍රහා.

Yugandhara, Īsadhara, Karavīka, Sudassana, Nemindhara, Vinataka, and Assakaṇṇa—these are the great mountains.

එතෙ සත්ත මහාසෙලා, සිනෙරුස්ස සමන්තතො;

මහාරාජානමාවාසා, දෙවයක්ඛනිසෙවිතා.

These seven great mountains are all around Sineru, abodes of the Great Kings, frequented by devas and yakkhas.

යොජනානං සතානුච්චො, හිමවා පඤ්ච පබ්බතො;

යොජනානං සහස්සානි, තීණි ආයතවිත්ථතො.

The Himavā mountain is five hundred yojanas high and extends three thousand yojanas in length and breadth.

චතුරාසීතිසහස්සෙහි, කූටෙහි පටිමණ්ඩිතො;

තිපඤ්චයොජනක්ඛන්ධ-පරික්ඛෙපා නගව්හයා.

It is adorned with eighty-four thousand peaks. The Jambu tree, called Naga, has a trunk-circumference of fifteen yojanas.

පඤ්ඤාසයොජනක්ඛන්ධ-සාඛායාමා සමන්තතො;

සතයොජනවිත්ථිණ්ණා, තාවදෙව ච උග්ගතා;

ජම්බූ යස්සානුභාවෙන, ජම්බුදීපො පකාසිතො.

The Jambu tree has a trunk and branches fifty yojanas in length; it is one hundred yojanas wide all around and just as high. By its power, Jambudīpa is proclaimed.

යඤ්චෙතං ජම්බුයා පමාණං, එතදෙව අසුරානං චිත්‍රපාටලියා, ගරුළානං සිම්බලිරුක්ඛස්ස, අපරගොයානෙ කදම්බස්ස, උත්තරකුරූසු කප්පරුක්ඛස්ස, පුබ්බවිදෙහෙ සිරීසස්ස, තාවතිංසෙසු පාරිච්ඡත්තකස්සාති. තෙනාහු පොරාණා –

And this measure of the Jambu tree is the same for the Citrapāṭali of the asuras, the Simbali tree of the garuḷas, the Kadamba tree in Aparagoyāna, the Kapparukkha in Uttarakuru, the Sirīsa tree in Pubbavideha, and the Pāricchattaka in Tāvatiṃsa. Therefore, the ancients have said:

‘‘පාටලී සිම්බලී ජම්බූ, දෙවානං පාරිච්ඡත්තකො;

කදම්බො කප්පරුක්ඛො ච, සිරීසෙන භවති සත්තමන්ති.

“Pāṭalī, Simbalī, Jambu, the Pāricchattaka of the devas; Kadamba and Kapparukkha, with Sirīsa as the seventh.”

‘‘ද්වෙඅසීති සහස්සානි, අජ්ඣොගාළ්හො මහණ්ණවෙ;

අච්චුග්ගතො තාවදෙව, චක්කවාළසිලුච්චයො;

පරික්ඛිපිත්වා තං සබ්බං, ලොකධාතුමයං ඨිතො’’ති.

The Cakkavāḷa mountain range, submerged eighty-two thousand yojanas in the great ocean and risen up just as high, stands encircling that entire world-system.

තත්ථ චන්දමණ්ඩලං එකූනපඤ්ඤාසයොජනං. සූරියමණ්ඩලං පඤ්ඤාසයොජනං. තාවතිංසභවනං දසසහස්සයොජනං. තථා අසුරභවනං අවීචිමහානිරයො ජම්බුදීපො ච. අපරගොයානං සත්තසහස්සයොජනං. තථා [Pg.201] පුබ්බවිදෙහං. උත්තරකුරු අට්ඨසහස්සයොජනං. එකමෙකො චෙත්ථ මහාදීපො පඤ්චසතපඤ්චසතපරිත්තදීපපරිවාරො. තං සබ්බම්පි එකං චක්කවාළං එකා ලොකධාතු. තදන්තරෙසු ලොකන්තරිකනිරයා.

Therein, the moon's disk is forty-nine yojanas. The sun's disk is fifty yojanas. The Tāvatiṃsa realm is ten thousand yojanas. Likewise are the asura realm, the Avīci great hell, and Jambudīpa. Aparagoyāna is seven thousand yojanas. Likewise is Pubbavideha. Uttarakuru is eight thousand yojanas. Each great continent here is surrounded by five hundred lesser islands. All this is one Cakkavāḷa, one world-system. In the interstices between them are the Lokantarika hells.

එවං අනන්තානි චක්කවාළානි අනන්තා ලොකධාතුයො භගවා අනන්තෙන බුද්ධඤාණෙන අවෙදි අඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි. එවමස්ස ඔකාසලොකොපි සබ්බථා විදිතො. එවම්පි සබ්බථා විදිතලොකත්තා ලොකවිදූ.

Thus, with infinite Buddha-knowledge, the Blessed One knew, understood, and penetratively understood the endless world-systems and infinite world-elements. In this way, the world of location was also known to him in every way. Thus also, because the world is known to him in every way, he is the Knower of the World (Lokavidū).

138. අත්තනා පන ගුණෙහි විසිට්ඨතරස්ස කස්සචි අභාවතො නත්ථි එතස්ස උත්තරොති අනුත්තරො. තථා හෙස සීලගුණෙනාපි සබ්බං ලොකමභිභවති, සමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනගුණෙනාපි. සීලගුණෙනාපි අසමො අසමසමො අප්පටිමො අප්පටිභාගො අප්පටිපුග්ගලො…පෙ… විමුත්තිඤාණදස්සනගුණෙනාපි. යථාහ – ‘‘න ඛො පනාහං සමනුපස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය පජාය අත්තනා සීලසම්පන්නතර’’න්ති විත්ථාරො. එවං අග්ගපසාදසුත්තාදීනි (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථී’’තිආදිකා (ම. නි. 1.285; මහාව. 11) ගාථායො ච විත්ථාරෙතබ්බා.

138. Furthermore, because there is no one more distinguished than himself in virtues, 'there is no superior to him,' thus he is the Unsurpassed (Anuttara). Indeed, he surpasses the entire world by the virtue of morality, and also by the virtues of concentration, wisdom, liberation, and the knowledge and vision of liberation. By the virtue of morality, he is without equal, equal to the unequalled, without a peer, without a counterpart, and without a rival person... and so on... and also by the virtue of the knowledge and vision of liberation. As it is said: “I do not see anyone in this world with its devas, its Māra... and so on... in this generation with its devas and humans, who is more accomplished in morality than myself.” This should be elaborated. In this way, the Aggappasāda Sutta and others, and the verses beginning, “There is no teacher for me,” should also be elaborated.

139. පුරිසදම්මෙ සාරෙතීති පුරිසදම්මසාරථි. දමෙති විනෙතීති වුත්තං හොති. තත්ථ පුරිසදම්මාති අදන්තා දමෙතුං යුත්තා තිරච්ඡානපුරිසාපි මනුස්සපුරිසාපි අමනුස්සපුරිසාපි. තථා හි භගවතා තිරච්ඡානපුරිසාපි අපලාලො නාගරාජා, චූළොදරො, මහොදරො, අග්ගිසිඛො, ධූමසිඛො, අරවාළො නාගරාජා, ධනපාලකො හත්ථීති එවමාදයො දමිතා නිබ්බිසා කතා සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාපිතා, මනුස්සපුරිසාපි සච්චකනිගණ්ඨපුත්තඅම්බට්ඨමාණවපොක්ඛරසාති සොණදන්තකූටදන්තාදයො, අමනුස්සපුරිසාපි ආළවකසූචිලොමඛරලොමයක්ඛසක්කදෙවරාජාදයො දමිතා විනීතා විචිත්‍රෙහි විනයනූපායෙහි. ‘‘අහං ඛො, කෙසි, පුරිසදම්මෙ සණ්හෙනපි විනෙමි, ඵරුසෙනපි විනෙමි, සණ්හඵරුසෙනපි විනෙමී’’ති (අ. නි. 4.11) ඉදඤ්චෙත්ථ සුත්තං විත්ථාරෙතබ්බං.

139. He trains persons who are to be tamed (purisadamme), thus he is the Trainer of Persons to be Tamed (Purisadammasārathi). This means, it is said, 'He tames, he disciplines.' Therein, 'persons to be tamed' (purisadammā) are the untamed who are fit to be tamed, whether they be animal-persons, human-persons, or non-human-persons. Indeed, by the Blessed One, animal-persons such as the nāga king Apalāla, Cūḷodara, Mahodara, Aggisikha, Dhūmasikha, the nāga king Aravāḷa, the elephant Dhanapālaka, and others were tamed, made free from venom, and established in the refuges and precepts. Human-persons such as Saccaka son of the Nigaṇṭhas, the youth Ambaṭṭha, Pokkharasāti, Soṇadaṇḍa, Kūṭadanta, and others were also tamed. Non-human-persons such as the yakkhas Āḷavaka, Sūciloma, and Kharaloma, Sakka king of the devas, and others were tamed and disciplined by various skillful means of discipline. And this sutta should be elaborated here: “I, Kesi, discipline persons who are to be tamed sometimes gently, sometimes harshly, and sometimes both gently and harshly.”

අපිච භගවා විසුද්ධසීලාදීනං පඨමජ්ඣානාදීනි සොතාපන්නාදීනඤ්ච උත්තරි මග්ගපටිපදං ආචික්ඛන්තො දන්තෙපි දමෙතියෙව.

Furthermore, the Blessed One, while explaining the first jhāna and so forth to those of purified virtue and so forth, and the higher path of practice to stream-enterers and so forth, indeed tames even those who are already tamed.

අථ [Pg.202] වා අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථීති එකමෙවිදං අත්ථපදං. භගවා හි තථා පුරිසදම්මෙ සාරෙති, යථා එකපල්ලඞ්කෙනෙව නිසින්නා අට්ඨ දිසා අසජ්ජමානා ධාවන්ති. තස්මා අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථීති වුච්චති. ‘‘හත්ථිදමකෙන, භික්ඛවෙ, හත්ථිදම්මො සාරිතො එකංයෙව දිසං ධාවතී’’ති ඉදඤ්චෙත්ථ සුත්තං (ම. නි. 3.312) විත්ථාරෙතබ්බං.

Alternatively, 'unsurpassed trainer of persons to be tamed' is a single term expressing the meaning. For the Blessed One trains persons to be tamed in such a way that, while seated in a single cross-legged posture, they run unimpeded towards the eight directions of the eight attainments. Therefore, he is called 'the unsurpassed trainer of persons to be tamed'. Here, this discourse should be elaborated: “Monks, an elephant to be tamed, when guided by an elephant trainer, runs in only one direction.”

140. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං අනුසාසතීති සත්ථා. අපිච සත්ථා වියාති සත්ථා, භගවා සත්ථවාහො. යථා සත්ථවාහො සත්ථෙ කන්තාරං තාරෙති චොරකන්තාරං තාරෙති වාළකන්තාරං තාරෙති දුබ්භික්ඛකන්තාරං තාරෙති නිරුදකකන්තාරං තාරෙති උත්තාරෙති නිත්තාරෙති පතාරෙති ඛෙමන්තභූමිං සම්පාපෙති, එවමෙව භගවා සත්ථා සත්ථවාහො සත්තෙ කන්තාරං තාරෙති, ජාතිකන්තාරං තාරෙතීතිආදිනා නිද්දෙසනයෙනපෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. දෙවමනුස්සානන්ති දෙවානඤ්ච මනුස්සානඤ්ච. උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන, භබ්බපුග්ගලපරිච්ඡෙදවසෙන චෙතං වුත්තං. භගවා පන තිරච්ඡානගතානම්පි අනුසාසනිප්පදානෙන සත්ථායෙව. තෙපි හි භගවතො ධම්මස්සවනෙන උපනිස්සයසම්පත්තිං පත්වා තාය එව උපනිස්සයසම්පත්තියා දුතියෙ වා තතියෙ වා අත්තභාවෙ මග්ගඵලභාගිනො හොන්ති. මණ්ඩූකදෙවපුත්තාදයො චෙත්ථ නිදස්සනං.

140. He is the Teacher (Satthā) because he instructs appropriately with the benefits in this present life, the benefits in the life to come, and the ultimate benefit. Furthermore, he is the Teacher (Satthā) because he is like a caravan leader (satthavāha); the Blessed One is a caravan leader. Just as a caravan leader guides a caravan across a wilderness—guides them across a wilderness of thieves, guides them across a wilderness of wild beasts, guides them across a wilderness of famine, guides them across a waterless wilderness; leads them across, leads them out, leads them over, and brings them to a place of safety—even so, the Blessed One, the Teacher, the caravan leader, guides beings across the wilderness, guides them across the wilderness of birth, and so forth. Here, the meaning of the term Satthā should also be understood according to the method of the Niddesa. The phrase 'of devas and humans' refers to both devas and humans. This is stated by way of distinguishing superior beings and by way of distinguishing capable individuals. However, the Blessed One is indeed the Teacher even for those born in the animal realm by his giving of instruction. For even they, by hearing the Dhamma from the Blessed One, attain the accomplishment of a supporting condition, and through that very accomplishment of a supporting condition, in their second or third existence, they become partakers of the path and fruit. The frog-deva and others are an example here.

භගවති කිර ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙ චම්පානගරවාසීනං ධම්මං දෙසියමානෙ එකො මණ්ඩූකො භගවතො සරෙ නිමිත්තං අග්ගහෙසි, තං එකො වච්ඡපාලකො දණ්ඩං ඔලුබ්භ තිට්ඨන්තො සීසෙ සන්නිරුම්භිත්වා අට්ඨාසි. සො තාවදෙව කාලඞ්කත්වා තාවතිංසභවනෙ ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. සුත්තප්පබුද්ධො විය ච තත්ථ අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතං අත්තානං දිස්වා ‘‘අරෙ අහම්පි නාම ඉධ නිබ්බත්තො, කිං නු ඛො කම්මමකාසි’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො න අඤ්ඤං කිඤ්චි අද්දස අඤ්ඤත්‍ර භගවතො සරෙ නිමිත්තග්ගාහා. සො තාවදෙව සහ විමානෙන ආගන්ත්වා භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දි. භගවා ජානන්තොව පුච්ඡි –

It is said that while the Blessed One was teaching the Dhamma to the residents of the city of Campā on the bank of the Gaggarā lotus pond, a certain frog grasped the sign in the Blessed One’s voice. A certain cowherd, while standing leaning on a stick, pressed down on its head with the stick and stood there. That frog, having died at that very moment, was reborn in the Tāvatiṃsa abode in a golden celestial mansion twelve yojanas in extent. And there, as if awakening from sleep, seeing himself surrounded by a host of celestial nymphs, he reflected, 'Oh! I have indeed been reborn here. What kamma, I wonder, have I done?' Reflecting, he saw no other cause whatsoever apart from grasping the sign in the Blessed One's voice. At that very moment, he came together with his celestial mansion and worshipped the Blessed One’s feet with his head. The Blessed One, although knowing, asked:

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති.

“Who is it that worships my feet, blazing with power and glory, with a most pleasing complexion, illuminating all directions?”

මණ්ඩූකොහං [Pg.203] පුරෙ ආසිං, උදකෙ වාරිගොචරො;

තව ධම්මං සුණන්තස්ස, අවධි වච්ඡපාලකොති.

“In a former existence, I was a frog, an aquatic creature living in the water. While I was listening to your Dhamma, a cowherd killed me.”

භගවා තස්ස ධම්මං දෙසෙසි. චතුරාසීතියා පාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි. දෙවපුත්තොපි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය සිතං කත්වා පක්කමීති.

The Blessed One taught the Dhamma to him. There was a penetration of the Dhamma for eighty-four thousand beings. The devaputta, too, having been established in the fruit of stream-entry, smiled and departed.

141. යං පන කිඤ්චි අත්ථි ඤෙය්‍යං නාම, සබ්බස්සෙව බුද්ධත්තා විමොක්ඛන්තිකඤ්ඤාණවසෙන බුද්ධො. යස්මා වා චත්තාරි සච්චානි අත්තනාපි බුජ්ඣි, අඤ්ඤෙපි සත්තෙ බොධෙසි, තස්මා එවමාදීහිපි කාරණෙහි බුද්ධො. ඉමස්ස ච පනත්ථස්ස විඤ්ඤාපනත්ථං ‘‘බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො. බොධෙතා පජායාති බුද්ධො’’ති එවං පවත්තො සබ්බොපි නිද්දෙසනයො (මහානි. 192) පටිසම්භිදානයො (පටි. ම. 1.162) වා විත්ථාරෙතබ්බො.

141. Furthermore, whatever is called knowable, because he has understood all of it by means of the knowledge that culminates in final liberation, he is the Buddha. Or, because he himself understood the Four Truths and he causes other beings to understand them, for these and similar reasons he is the Buddha. And furthermore, to make this meaning known, this entire method of exposition from the Niddesa or the Paṭisambhidāmagga should be elaborated: 'Because he is one who has understood the truths, he is the Buddha. Because he is one who causes the populace to understand, he is the Buddha.'

142. භගවාති ඉදං පනස්ස ගුණවිසිට්ඨසබ්බසත්තුත්තමගරුගාරවාධිවචනං. තෙනාහු පොරාණා –

142. Furthermore, this term 'Bhagavā' is an appellation of honor and respect for him, who is distinguished by virtues, supreme among all beings, and a master worthy of esteem and reverence. Therefore the ancients have said:

‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨං, භගවාති වචනමුත්තමං;

ගරුගාරවයුත්තො සො, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

“'Bhagavā' is an excellent term; 'Bhagavā' is a supreme term. He is endowed with the qualities of being esteemed and revered; therefore, he is called 'Bhagavā'.”

චතුබ්බිධං වා නාමං ආවත්ථිකං ලිඞ්ගිකං නෙමිත්තිකං අධිච්චසමුප්පන්නන්ති. අධිච්චසමුප්පන්නං නාම ලොකියවොහාරෙන යදිච්ඡකන්ති වුත්තං හොති. තත්ථ වච්ඡො දම්මො බලීබද්දොති එවමාදි ආවත්ථිකං. දණ්ඩී ඡත්තී සිඛී කරීති එවමාදි ලිඞ්ගිකං. තෙවිජ්ජො ඡළභිඤ්ඤොති එවමාදි නෙමිත්තිකං. සිරිවඩ්ඪකො ධනවඩ්ඪකොති එවමාදි වචනත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා පවත්තං අධිච්චසමුප්පන්නං. ඉදං පන භගවාති නාමං නෙමිත්තිකං, න මහාමායාය, න සුද්ධොදනමහාරාජෙන, න අසීතියා ඤාතිසහස්සෙහි කතං, න සක්කසන්තුසිතාදීහි දෙවතාවිසෙසෙහි. වුත්තම්පි චෙතං ධම්මසෙනාපතිනා ‘‘භගවාති නෙතං නාමං මාතරා කතං…පෙ… විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං භගවා’’ති (මහානි. 84).

Alternatively, a name is of four kinds: a name based on a temporary state, a name based on a characteristic sign, a name based on a quality, and an adventitious name. An adventitious name is what is called, in worldly usage, an arbitrary name. Among these, names such as 'calf,' 'a bullock fit for taming,' and 'a draught ox' are names based on a temporary state. Names such as 'one with a staff,' 'one with an umbrella,' 'one with a top-knot,' and 'one with a trunk' are names based on a characteristic sign. Names such as 'one with the three knowledges' and 'one with the six supernormal knowledges' are names based on a quality. Names such as 'Sirivaḍḍhaka' and 'Dhanavaḍḍhaka,' which arise without regard to the meaning of the word, are adventitious names. This name 'Bhagavā,' however, is a name based on a quality. It was not given by Mahāmāyā, nor by King Suddhodana, nor by the eighty thousand relatives, nor by distinguished deities such as Sakka and Santusita. And this was stated by the General of the Dhamma: 'This name, “Bhagavā,” was not given by his mother… this is a term of final liberation for the Buddhas, the Blessed Ones, a designation personally realized at the root of the Bodhi tree along with the attainment of omniscience—that is, “Bhagavā”'.

143. යංගුණනෙමිත්තිකඤ්චෙතං නාමං, තෙසං ගුණානං පකාසනත්ථං ඉමං ගාථං වදන්ති –

143. And since this name is one based on qualities as its cause, to show those qualities, they recite this verse:

‘‘භගී [Pg.204] භජී භාගි විභත්තවා ඉති,අකාසි භග්ගන්ති ගරූති භාග්‍යවා;

බහූහි ඤායෙහි සුභාවිතත්තනො,භවන්තගො සො භගවාති වුච්චතී’’ති. –

“He possessed glory (bhagī), he resorted (bhajī), he had a share (bhāgi), he analyzed (vibhattavā); He accomplished the breaking (bhaggaṃ akāsi), he is revered (garū), he is fortunate (bhāgyavā); His being is well-developed by many methods, He has gone to the end of existence (bhavantago), thus he is called Bhagavā.”

නිද්දෙසෙ (මහානි. 84) වුත්තනයෙනෙව චෙත්ථ තෙසං තෙසං පදානං අත්ථො දට්ඨබ්බො.

Herein, the meaning of those respective words should be understood in the very manner explained in the Niddesa.

144. අයං පන අපරො නයො.

144. This, however, is another method.

භාග්‍යවා භග්ගවා යුත්තො, භගෙහි ච විභත්තවා;

භත්තවා වන්තගමනො, භවෙසු භගවා තතොති.

“He is fortunate (bhāgyavā), has broken (bhaggavā), is endowed with the glories (yutto bhagehi), and has analyzed (vibhattavā); He has frequented (bhattavā), and has relinquished the going in existences (vantagamano bhavesu); therefore (tato) he is Bhagavā.”

තත්ථ වණ්ණාගමො වණ්ණවිපරියයොතිආදිකං නිරුත්තිලක්ඛණං ගහෙත්වා සද්දනයෙන වා පිසොදරාදිපක්ඛෙපලක්ඛණං ගහෙත්වා යස්මා ලොකියලොකුත්තරසුඛාභිනිබ්බත්තකං දානසීලාදිපාරප්පත්තං භාග්‍යමස්ස අත්ථි, තස්මා භාග්‍යවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චතීති ඤාතබ්බං.

Therein, by employing the characteristics of etymology such as letter augmentation and letter transposition, or by the method of grammar, employing the characteristic of inclusion in the pisodara group and so on, it should be understood thus: because he possesses that fortune (bhāgya) which generates worldly and supramundane happiness and has reached the perfection of giving, virtue, and so on, therefore, although he should be called 'Bhāgyavā,' he is called 'Bhagavā'.

යස්මා පන අහිරිකානොත්තප්පකොධූපනාහමක්ඛපළාසඉස්සාමච්ඡරියමායාසාඨෙය්‍යථම්භසාරම්භමානාතිමානමදපමාදතණ්හාඅවිජ්ජා- තිවිධාකුසලමූලදුච්චරිතසංකිලෙසමලවිසමසඤ්ඤාවිතක්කපපඤ්චචතුබ්බිධවිපරියෙස- ආසවගන්ථඔඝයොගඅගතිතණ්හුප්පාදුපාදානපඤ්චචෙතොඛීලවිනිබන්ධනීවරණාභිනන්දනා- ඡවිවාදමූලතණ්හාකායසත්තානුසයඅට්ඨමිච්ඡත්තනවතණ්හාමූලකදසාකුසලකම්මපථද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගත- අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතප්පභෙදසබ්බදරථපරිළාහකිලෙසසතසහස්සානි, සඞ්ඛෙපතො වා පඤ්ච කිලෙසඛන්ධඅභිසඞ්ඛාරදෙවපුත්තමච්චුමාරෙ අභඤ්ජි. තස්මා භග්ගත්තා එතෙසං පරිස්සයානං භග්ගවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චති. ආහ චෙත්ථ –

Moreover, because he has broken hundreds of thousands of varieties of all defilements that cause torment and feverish heat—namely: shamelessness and lack of conscience; anger and enmity; denigration and rivalry; envy and stinginess; deceit and hypocrisy; obstinacy and presumption; pride and arrogance; intoxication and heedlessness; craving and ignorance; the three unwholesome roots; the three kinds of misconduct; the three kinds of defilements; the three kinds of stains; the three kinds of crookedness; the three kinds of wrong perceptions; the three kinds of wrong thoughts; the three kinds of proliferation; the four perversions; the four taints; the four bonds; the four floods; the four yokes; the four wrong courses; the four arisings of craving; the four kinds of clinging; the five mental barrennesses; the five mental bondages; the five hindrances; the five kinds of delight; the six roots of dispute; the six bodies of craving; the seven underlying tendencies; the eight wrongnesses; the nine roots of craving; the ten unwholesome courses of action; the sixty-two wrong views; and the one hundred and eight kinds of craving-impelled conduct—or, in brief, because he has broken the five Māras, namely, the Māras of defilements, aggregates, formations, the deity, and death; therefore, because of having broken these dangers, although he should be called 'Bhaggavā', he is called 'Bhagavā'. And in this regard, it is said:

‘‘භග්ගරාගො භග්ගදොසො, භග්ගමොහො අනාසවො;

භග්ගාස්ස පාපකා ධම්මා, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

His passion is broken, his hatred is broken, his delusion is broken; he is without taints. His evil states have been broken; for that reason, he is called 'Bhagavā'.

භාග්‍යවතාය චස්ස සතපුඤ්ඤලක්ඛණධරස්ස රූපකායසම්පත්ති දීපිතා හොති. භග්ගදොසතාය ධම්මකායසම්පත්ති. තථා ලොකියසරික්ඛකානං බහුමතභාවො, ගහට්ඨපබ්බජිතෙහි අභිගමනීයතා, අභිගතානඤ්ච නෙසං කායචිත්තදුක්ඛාපනයනෙ [Pg.205] පටිබලභාවො, ආමිසදානධම්මදානෙහි උපකාරිතා, ලොකියලොකුත්තරසුඛෙහි ච සංයොජනසමත්ථතා දීපිතා හොති.

And through his good fortune (bhāgyavatā), the perfection of the physical body of him who bears the marks resulting from innumerable merits is revealed. Through his having broken the faults (bhaggadosatā), the perfection of his Dhamma-body is revealed. Likewise, the following are also revealed: his state of being highly esteemed by worldly people and investigators; his approachability by householders and renunciants; for those who have approached him, his capability in dispelling their bodily and mental suffering; his helpfulness through the gift of material things and the gift of the Dhamma; and his ability to unite them with worldly and supramundane happiness.

යස්මා ච ලොකෙ ඉස්සරියධම්මයසසිරිකාමපයත්තෙසු ඡසු ධම්මෙසු භගසද්දො පවත්තති, පරමඤ්චස්ස සකචිත්තෙ ඉස්සරියං, අණිමාලඞ්ඝිමාදිකං වා ලොකියසම්මතං සබ්බාකාරපරිපූරං අත්ථි. තථා ලොකුත්තරො ධම්මො. ලොකත්තයබ්‍යාපකො යථාභුච්චගුණාධිගතො අතිවිය පරිසුද්ධො යසො. රූපකායදස්සනබ්‍යාවටජනනයනප්පසාදජනනසමත්ථා සබ්බාකාරපරිපූරා සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගසිරී. යං යං එතෙන ඉච්ඡිතං පත්ථිතං අත්තහිතං පරහිතං වා, තස්ස තස්ස තථෙව අභිනිප්ඵන්නත්තා ඉච්ඡිතත්ථනිබ්බත්තිසඤ්ඤිතො කාමො. සබ්බලොකගරුභාවප්පත්තිහෙතුභූතො සම්මාවායාමසඞ්ඛාතො පයත්තො ච අත්ථි. තස්මා ඉමෙහි භගෙහි යුත්තත්තාපි භගා අස්ස සන්තීති ඉමිනා අත්ථෙන භගවාති වුච්චති.

Furthermore, because in the world the term 'bhaga' is applied to six things—sovereignty, Dhamma, fame, glory, desire, and effort—and because for Him there exists supreme sovereignty in His own mind, or the worldly-esteemed sovereignty complete in all aspects, such as Aṇimā, Laghimā, and so on. Likewise, there is the supramundane Dhamma. There is fame, exceedingly pure, pervading the three worlds, and acquired through true qualities. There is the glory of all major and minor limbs, complete in all aspects, capable of producing delight in the eyes of the people who strive to see the form-body. There is desire, known as the accomplishment of what is wished for, because whatever benefit for Himself or for others is wished for or aspired to by Him, that very thing is accomplished just so. And there is effort, known as right effort, which is the cause for attaining the state of being the venerable one for the entire world. Therefore, because He is endowed with these glories (bhagas), and because the glories are His, for this reason He is called Bhagavā.

යස්මා පන කුසලාදීහි භෙදෙහි සබ්බධම්මෙ, ඛන්ධායතනධාතුසච්චඉන්ද්‍රියපටිච්චසමුප්පාදාදීහි වා කුසලාදිධම්මෙ, පීළනසඞ්ඛතසන්තාපවිපරිණාමට්ඨෙන වා දුක්ඛං අරියසච්චං, ආයූහනනිදානසංයොගපලිබොධට්ඨෙන සමුදයං, නිස්සරණවිවෙකාසඞ්ඛතඅමතට්ඨෙන නිරොධං, නිය්‍යානිකහෙතුදස්සනාධිපතෙය්‍යට්ඨෙන මග්ගං විභත්තවා, විභජිත්වා විවරිත්වා දෙසිතවාති වුත්තං හොති. තස්මා විභත්තවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චති.

Furthermore, because He has analyzed all dhammas by way of divisions such as wholesome, etc., or wholesome and other dhammas by way of the aggregates, sense bases, elements, truths, faculties, dependent origination, and so on; or because He has analyzed the Noble Truth of Suffering in the sense of oppression, being conditioned, torment, and change; the Noble Truth of the Origin in the sense of accumulation, source, bondage, and obstruction; the Noble Truth of Cessation in the sense of escape, seclusion, the unconditioned, and the deathless; and the Noble Truth of the Path in the sense of leading out, cause, vision, and dominion—it is said that having analyzed, explained, and taught them. Therefore, when 'Vibhattavā' (He who has analyzed) should be said, He is called 'Bhagavā'.

යස්මා ච එස දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙ කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙ සුඤ්ඤතප්පණිහිතානිමිත්තවිමොක්ඛෙ අඤ්ඤෙ ච ලොකියලොකුත්තරෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ භජි සෙවි බහුලං අකාසි, තස්මා භත්තවාති වත්තබ්බෙ භගවාති වුච්චති.

And because this Supreme Person frequented, cultivated, and abundantly practiced the divine, Brahma, and noble abidings; seclusion from the body, mind, and substrates of existence; the liberations of emptiness, the desireless, and the signless; and other mundane and supramundane states that are beyond the human, therefore, when 'Bhattavā' (He who has frequented) should be said, He is called 'Bhagavā'.

යස්මා පන තීසු භවෙසු තණ්හාසඞ්ඛාතං ගමනං අනෙන වන්තං, තස්මා භවෙසු වන්තගමනොති වත්තබ්බෙ භවසද්දතො භකාරං ගමනසද්දතො ගකාරං වන්තසද්දතො වකාරඤ්ච දීඝං කත්වා ආදාය භගවාති වුච්චති යථා ලොකෙ මෙහනස්ස ඛස්ස මාලාති වත්තබ්බෙ මෙඛලාති.

Furthermore, because in the three existences the going, designated as craving, has been abandoned by him, therefore, instead of saying 'bhavesu vantagamano' (one who has abandoned going in the existences), he is called 'Bhagavā' by taking the syllable 'bha' from the word 'bhava,' 'ga' from the word 'gamana,' and 'va' from the word 'vanta,' and lengthening the vowel. This is just as in the world, 'mekhalā' is said when 'mehanassa khassa mālā' should be said.

145. තස්සෙවං ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙන සො භගවා අරහං…පෙ… ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙන භගවාති බුද්ධගුණෙ අනුස්සරතො නෙව තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොසපරියුට්ඨිතං, න මොහපරියුට්ඨිතං [Pg.206] චිත්තං හොති. උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති තථාගතමාරබ්භ (අ. නි. 6.10). ඉච්චස්ස එවං රාගාදිපරියුට්ඨානාභාවෙන වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස කම්මට්ඨානාභිමුඛතාය උජුගතචිත්තස්ස බුද්ධගුණපොණා විතක්කවිචාරා පවත්තන්ති. බුද්ධගුණෙ අනුවිතක්කයතො අනුවිචාරයතො පීති උප්පජ්ජති. පීතිමනස්ස පීතිපදට්ඨානාය පස්සද්ධියා කායචිත්තදරථා පටිප්පස්සම්භන්ති. පස්සද්ධදරථස්ස කායිකම්පි චෙතසිකම්පි සුඛං උප්පජ්ජති. සුඛිනො බුද්ධගුණාරම්මණං හුත්වා චිත්තං සමාධියතීති අනුක්කමෙන එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. බුද්ධගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං බුද්ධගුණානුස්සරණවසෙන උප්පන්නත්තා බුද්ධානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

145. For one who thus recollects the virtues of the Buddha—'For this reason and that, the Blessed One is an Arahant... for this reason and that, he is the Blessed One'—at that time the mind is not overcome by lust, nor by aversion, nor by delusion. At that time, his mind is indeed upright, directed toward the Tathāgata. Thus, for him, due to the absence of being overcome by lust and so on, with the hindrances subdued, and with the mind upright and inclined towards the meditation subject, initial and sustained thoughts inclining towards the virtues of the Buddha arise. For one who repeatedly applies initial and sustained thought to the virtues of the Buddha, joy arises. For one with a joyful mind, bodily and mental distresses are tranquilized by means of tranquility, which has joy as its proximate cause. For one whose distress has been tranquilized, bodily and mental happiness arises. For one who is happy, the mind, having the virtues of the Buddha as its object, becomes concentrated; thus, the factors of absorption arise successively in a single moment. However, due to the profundity of the Buddha’s virtues or due to the disposition to recollect their diverse qualities, absorption is not attained, and the jhāna only reaches the level of access concentration. Because this arises through the recollection of the Buddha’s virtues, it is reckoned as 'recollection of the Buddha'.

ඉමඤ්ච පන බුද්ධානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු සත්ථරි සගාරවො හොති සප්පතිස්සො, සද්ධාවෙපුල්ලං සතිවෙපුල්ලං පඤ්ඤාවෙපුල්ලං පුඤ්ඤවෙපුල්ලඤ්ච අධිගච්ඡති, පීතිපාමොජ්ජබහුලො හොති, භයභෙරවසහො දුක්ඛාධිවාසනසමත්ථො, සත්ථාරා සංවාසසඤ්ඤං පටිලභති. බුද්ධගුණානුස්සතියා අජ්ඣාවුත්ථඤ්චස්ස සරීරම්පි චෙතියඝරමිව පූජාරහං හොති. බුද්ධභූමියං චිත්තං නමති. වීතික්කමිතබ්බවත්ථුසමායොගෙ චස්ස සම්මුඛා සත්ථාරං පස්සතො විය හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨාති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

Furthermore, to speak of the benefits: a monk who is devoted to this recollection of the Buddha is respectful and deferential toward the Teacher. He attains an abundance of faith, an abundance of mindfulness, an abundance of wisdom, and an abundance of merit. He is full of joy and gladness, able to overcome fear and dread, and capable of enduring suffering. He gains the perception of dwelling with the Teacher. Even his body, being pervaded by the recollection of the Buddha’s qualities, becomes worthy of veneration like a shrine-house. His mind inclines toward the Buddha-ground. When an occasion for transgression is encountered, shame and moral dread are present in him as if he were beholding the Teacher in person. And if he does not penetrate further, he is destined for a happy bourn.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, බුද්ධානුස්සතියා සදාති.

Therefore, indeed, the wise one should always practice diligence in this recollection of the Buddha, which is of such great power.

ඉදං තාව බුද්ධානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

This, for now, is the introduction to the detailed exposition on the recollection of the Buddha.

2. ධම්මානුස්සතිකථා

2. The Exposition on the Recollection of the Dhamma

146. ධම්මානුස්සතිං භාවෙතුකාමෙනාපි රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො සන්දිට්ඨිකො අකාලිකො එහිපස්සිකො ඔපනෙය්‍යිකො පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහී’’ති (අ. නි. 6.10) එවං පරියත්තිධම්මස්ස චෙව නවවිධස්ස ච ලොකුත්තරධම්මස්ස ගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

146. By one who wishes to develop the recollection of the Dhamma, having gone to a secluded place and being in solitude, the qualities of both the scriptural Dhamma and the ninefold supramundane Dhamma should be recollected thus: 'Well-proclaimed is the Dhamma by the Blessed One, visible here and now, timeless, inviting one to come and see, leading onward, to be experienced by the wise for themselves.'

147. ස්වාක්ඛාතොති ඉමස්මිං හි පදෙ පරියත්තිධම්මොපි සඞ්ගහං ගච්ඡති, ඉතරෙසු ලොකුත්තරධම්මොව. තත්ථ පරියත්තිධම්මො තාව ස්වාක්ඛාතො ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණත්තා [Pg.207] සාත්ථසබ්‍යඤ්ජනකෙවලපරිපුණ්ණපරිසුද්ධබ්‍රහ්මචරියප්පකාසනත්තා ච. යඤ්හි භගවා එකගාථම්පි දෙසෙති, සා සමන්තභද්දකත්තා ධම්මස්ස පඨමපාදෙන ආදිකල්‍යාණා, දුතියතතියපාදෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණා, පච්ඡිමපාදෙන පරියොසානකල්‍යාණා. එකානුසන්ධිකං සුත්තං නිදානෙන ආදිකල්‍යාණං, නිගමනෙන පරියොසානකල්‍යාණං, සෙසෙන මජ්ඣෙකල්‍යාණං. නානානුසන්ධිකං සුත්තං පඨමානුසන්ධිනා ආදිකල්‍යාණං, පච්ඡිමෙන පරියොසානකල්‍යාණං, සෙසෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණං. අපිච සනිදානසඋප්පත්තිකත්තා ආදිකල්‍යාණං, වෙනෙය්‍යානං අනුරූපතො අත්ථස්ස අවිපරීතතාය ච හෙතුදාහරණයුත්තතො ච මජ්ඣෙකල්‍යාණං, සොතූනං සද්ධාපටිලාභජනනෙන නිගමනෙන ච පරියොසානකල්‍යාණං.

147. Indeed, in this term 'well-proclaimed', the scriptural Dhamma is also included, whereas in the others, only the supramundane Dhamma is included. Therein, the scriptural Dhamma is 'well-proclaimed' because it is excellent in the beginning, excellent in the middle, and excellent in the end, and because it proclaims the holy life which is complete with meaning and phrasing, entirely complete, and utterly pure. For whatever single verse the Blessed One teaches, that verse—because the Dhamma is good in all its parts—is excellent in the beginning with the first line, excellent in the middle with the second and third lines, and excellent in the end with the final line. A discourse with a single connection is excellent in the beginning with its introduction, excellent in the end with its conclusion, and excellent in the middle with the remainder. A discourse with various connections is excellent in the beginning with the first connection, excellent in the end with the last, and excellent in the middle with the remaining ones. Furthermore, it is excellent in the beginning because it has an introduction and an origin story; excellent in the middle because of its suitability for the disciples, the non-perversion of its meaning, and its endowment with reason and example; and excellent in the end because it generates the acquisition of faith in the listeners and because of its conclusion.

සකලොපි සාසනධම්මො අත්තනො අත්ථභූතෙන සීලෙන ආදිකල්‍යාණො, සමථවිපස්සනාමග්ගඵලෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො, නිබ්බානෙන පරියොසානකල්‍යාණො. සීලසමාධීහි වා ආදිකල්‍යාණො, විපස්සනාමග්ගෙහි මජ්ඣෙකල්‍යාණො, ඵලනිබ්බානෙහි පරියොසානකල්‍යාණො. බුද්ධසුබොධිතාය වා ආදිකල්‍යාණො, ධම්මසුධම්මතාය මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සඞ්ඝසුප්පටිප්පත්තියා පරියොසානකල්‍යාණො. තං සුත්වා තථත්ථාය පටිපන්නෙන අධිගන්තබ්බාය අභිසම්බොධියා වා ආදිකල්‍යාණො, පච්චෙකබොධියා මජ්ඣෙකල්‍යාණො, සාවකබොධියා පරියොසානකල්‍යාණො.

The entire teaching-Dhamma is excellent in the beginning with virtue, which is its own meaning; excellent in the middle with serenity, insight, the paths, and the fruits; and excellent in the end with Nibbāna. Or, it is excellent in the beginning with virtue and concentration; excellent in the middle with insight and the paths; and excellent in the end with the fruits and Nibbāna. Or, it is excellent in the beginning because of the Buddha's perfect enlightenment; excellent in the middle because of the excellent nature of the Dhamma; and excellent in the end because of the Sangha's good practice. Or, for one who, having heard it, practices for that purpose, it is excellent in the beginning with the perfect self-enlightenment to be attained, excellent in the middle with the enlightenment of a Private Buddha, and excellent in the end with the enlightenment of a disciple.

සුය්‍යමානො චෙස නීවරණවික්ඛම්භනතො සවනෙනපි කල්‍යාණමෙව ආවහතීති ආදිකල්‍යාණො, පටිපජ්ජියමානො සමථවිපස්සනාසුඛාවහනතො පටිපත්තියාපි කල්‍යාණං ආවහතීති මජ්ඣෙකල්‍යාණො, තථාපටිපන්නො ච පටිපත්තිඵලෙ නිට්ඨිතෙ තාදිභාවාවහනතො පටිපත්තිඵලෙනපි කල්‍යාණං ආවහතීති පරියොසානකල්‍යාණොති එවං ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණත්තා ස්වාක්ඛාතො.

Furthermore, this Dhamma, when being heard, brings only well-being even by the mere act of hearing, due to the suppression of the hindrances; thus, it is excellent in the beginning. When being practiced, it brings well-being also through practice, due to its bringing the happiness of serenity and insight; thus, it is excellent in the middle. And when one has practiced accordingly and the fruit of the practice is accomplished, it brings well-being also through the fruit of the practice, due to its bringing about the 'tādi' state; thus, it is excellent in the end. In this way, because of being excellent in the beginning, middle, and end, it is 'well-proclaimed'.

යං පනෙස භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො සාසනබ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච පකාසෙති නානානයෙහි දීපෙති, තං යථානුරූපං අත්ථසම්පත්තියා සාත්ථං, බ්‍යඤ්ජනසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. සඞ්කාසනපකාසනවිවරණවිභජනඋත්තානීකරණපඤ්ඤත්තිඅත්ථපදසමායොගතො සාත්ථං, අක්ඛරපදබ්‍යඤ්ජනාකාරනිරුත්තිනිද්දෙසසම්පත්තියා සබ්‍යඤ්ජනං. අත්ථගම්භීරතාපටිවෙධගම්භීරතාහි සාත්ථං, ධම්මගම්භීරතාදෙසනාගම්භීරතාහි [Pg.208] සබ්‍යඤ්ජනං. අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාවිසයතො සාත්ථං, ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාවිසයතො සබ්‍යඤ්ජනං. පණ්ඩිතවෙදනීයතො පරික්ඛකජනප්පසාදකන්ති සාත්ථං, සද්ධෙය්‍යතො ලොකියජනප්පසාදකන්ති සබ්‍යඤ්ජනං. ගම්භීරාධිප්පායතො සාත්ථං, උත්තානපදතො සබ්‍යඤ්ජනං. උපනෙතබ්බස්ස අභාවතො සකලපරිපුණ්ණභාවෙන කෙවලපරිපුණ්ණං. අපනෙතබ්බස්ස අභාවතො නිද්දොසභාවෙන පරිසුද්ධං.

Moreover, when the Blessed One teaches the Dhamma, he proclaims and clarifies in various ways the holy life of the teaching and the holy life of the path. That holy life is, in accordance with its nature, with meaning due to its accomplishment in meaning, and with expression due to its accomplishment in phrasing. It is with meaning due to its connection with the components of meaning: concise exposition, initial exposition, detailed explanation, analysis, making plain, and designation. It is with expression due to its accomplishment in the components of phrasing: letters, words, sentences, methodology, etymology, and exposition. It is with meaning due to the profundity of meaning and the profundity of penetration; it is with expression due to the profundity of the Dhamma and the profundity of the teaching. It is with meaning as it is the domain of the analytical knowledge of meaning and of discernment; it is with expression as it is the domain of the analytical knowledge of the Dhamma and of language. It is with meaning as it is to be understood by the wise and inspires confidence in discerning people; it is with expression as it is to be believed and inspires confidence in worldly people. It is with meaning due to its profound intention; it is with expression due to its plain wording. Because there is nothing to be added, it is entirely complete, being perfect in all its parts. Because there is nothing to be removed, it is utterly pure, being flawless.

අපිච පටිපත්තියා අධිගමබ්‍යත්තිතො සාත්ථං, පරියත්තියා ආගමබ්‍යත්තිතො සබ්‍යඤ්ජනං, සීලාදිපඤ්චධම්මක්ඛන්ධයුත්තතො කෙවලපරිපුණ්ණං, නිරුපක්කිලෙසතො නිත්තරණත්ථාය පවත්තිතො ලොකාමිසනිරපෙක්ඛතො ච පරිසුද්ධන්ති එවං සාත්ථසබ්‍යඤ්ජනකෙවලපරිපුණ්ණපරිසුද්ධබ්‍රහ්මචරියප්පකාසනතො ස්වාක්ඛාතො.

Furthermore, it is with meaning due to the manifestation of attainment through practice, and with expression due to the manifestation of the scriptural tradition through study. It is entirely complete due to being endowed with the five aggregates of the Dhamma beginning with virtue. It is utterly pure due to being without defilements, because it proceeds for the purpose of crossing over, and because it is without regard for worldly allurements. Thus, because it proclaims a holy life that is with meaning, with expression, entirely complete, and utterly pure, it is 'well-proclaimed'.

අත්ථවිපල්ලාසාභාවතො වා සුට්ඨු අක්ඛාතොති ස්වාක්ඛාතො. යථා හි අඤ්ඤතිත්ථියානං ධම්මස්ස අත්ථො විපල්ලාසමාපජ්ජති, අන්තරායිකාති වුත්තධම්මානං අන්තරායිකත්තාභාවතො, නිය්‍යානිකාති වුත්තධම්මානං නිය්‍යානිකත්තාභාවතො. තෙන තෙ දුරක්ඛාතධම්මායෙව හොන්ති, න තථා භගවතො ධම්මස්ස අත්ථො විපල්ලාසමාපජ්ජති. ඉමෙ ධම්මා අන්තරායිකා, ඉමෙ ධම්මා නිය්‍යානිකාති එවං වුත්තධම්මානං තථාභාවානතික්කමනතොති. එවං තාව පරියත්තිධම්මො ස්වාක්ඛාතො.

Alternatively, it is 'well-proclaimed' because of the absence of distortion in its meaning. For, just as the meaning of the doctrine of other sectarians becomes distorted—because the things they have declared as 'obstructive' lack the quality of being obstructive, and the things they have declared as 'leading out' lack the quality of leading out—and thereby they are indeed those with a poorly proclaimed doctrine, not so does the meaning of the Blessed One's Dhamma become distorted. This is because the things declared thus, 'These dhammas are obstructive,' and 'These dhammas are leading out,' do not transgress that very state. In this way, first, the Dhamma as scripture is well-proclaimed.

ලොකුත්තරධම්මො පන නිබ්බානානුරූපාය පටිපත්තියා පටිපදානුරූපස්ස ච නිබ්බානස්ස අක්ඛාතත්තා ස්වාක්ඛාතො. යථාහ – ‘‘සුපඤ්ඤත්තා ඛො පන තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා ච. සෙය්‍යථාපි නාම ගඞ්ගොදකං යමුනොදකෙන සංසන්දති සමෙති, එවමෙව සුපඤ්ඤත්තා (දී. නි. 2.296) තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා චා’’ති. අරියමග්ගො චෙත්ථ අන්තද්වයං අනුපගම්ම මජ්ඣිමා පටිපදාභූතොව ‘‘මජ්ඣිමා පටිපදා’’ති අක්ඛාතත්තා ස්වාක්ඛාතො. සාමඤ්ඤඵලානි පටිපස්සද්ධකිලෙසානෙව ‘‘පටිපස්සද්ධකිලෙසානී’’ති අක්ඛාතත්තා ස්වාක්ඛාතානි. නිබ්බානං සස්සතාමතතාණලෙණාදිසභාවමෙව සස්සතාදිසභාවවසෙන අක්ඛාතත්තා ස්වාක්ඛාතන්ති එවං ලොකුත්තරධම්මොපි ස්වාක්ඛාතො.

The supramundane Dhamma, however, is well-proclaimed because it is proclaimed as the practice that is in conformity with Nibbāna, and as the Nibbāna that is in conformity with the practice. As it is said: 'Well-proclaimed indeed by that Blessed One for the disciples is the practice leading to Nibbāna; Nibbāna and the practice converge. Just as the water of the Ganges converges and meets with the water of the Yamunā, even so is the practice leading to Nibbāna well-proclaimed by that Blessed One for the disciples; Nibbāna and the practice converge.' And here, the Noble Path, by not approaching the two extremes and being the Middle Way itself, is well-proclaimed because it is proclaimed as the 'Middle Way.' The fruits of recluseship, being themselves states where defilements are allayed, are well-proclaimed because they are proclaimed as 'states where defilements are allayed.' Nibbāna, being itself of the nature of the permanent, the deathless, the shelter, the refuge, and so on, is well-proclaimed because it is proclaimed by way of its nature as permanent, and so on. Thus, the supramundane Dhamma is also well-proclaimed.

148. සන්දිට්ඨිකොති [Pg.209] එත්ථ පන අරියමග්ගො තාව අත්තනො සන්තානෙ රාගාදීනං අභාවං කරොන්තෙන අරියපුග්ගලෙන සාමං දට්ඨබ්බොති සන්දිට්ඨිකො. යථාහ –‘‘රත්තො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, රාගෙන අභිභූතො පරියාදිණ්ණචිත්තො අත්තබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, පරබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති, උභයබ්‍යාබාධායපි චෙතෙති. චෙතසිකං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙති. රාගෙ පහීනෙ නෙව අත්තබ්‍යාබාධාය චෙතෙති, න පරබ්‍යාබාධාය චෙතෙති, න උභයබ්‍යාබාධාය චෙතෙති, න චෙතසිකං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙති. එවම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, සන්දිට්ඨිකො ධම්මො හොතී’’ති(අ. නි. 3.54). අපිච නවවිධොපි ලොකුත්තරධම්මො යෙන යෙන අධිගතො හොති, තෙන තෙන පරසද්ධාය ගන්තබ්බතං හිත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන සයං දට්ඨබ්බොති සන්දිට්ඨිකො. අථ වා පසත්ථා දිට්ඨි සන්දිට්ඨි, සන්දිට්ඨියා ජයතීති සන්දිට්ඨිකො. තථා හෙත්ථ අරියමග්ගො සම්පයුත්තාය, අරියඵලං කාරණභූතාය, නිබ්බානං විසයිභූතාය සන්දිට්ඨියා කිලෙසෙ ජයති. තස්මා යථා රථෙන ජයතීති රථිකො, එවං නවවිධොපි ලොකුත්තරධම්මො සන්දිට්ඨියා ජයතීති සන්දිට්ඨිකො.

148. Regarding `sandiṭṭhiko` (visible here and now): Herein, first, the Noble Path is to be seen by the noble person themselves by bringing about the absence of lust and other defilements in their own continuum; thus, it is `sandiṭṭhiko`. As it is said: "Brahmin, a lustful person, overcome by lust, with a mind obsessed, intends for their own affliction, for the affliction of others, and for the affliction of both. They experience mental suffering and displeasure. When lust is abandoned, they intend neither for their own affliction, nor for the affliction of others, nor for the affliction of both. They do not experience mental suffering and displeasure. In this way, Brahmin, the Dhamma is `sandiṭṭhiko` (visible here and now)." Furthermore, the ninefold supramundane Dhamma, by whichever noble disciple it is attained, is to be seen by that noble disciple themselves through the knowledge of reviewing, having abandoned the need to proceed by faith in others; thus, it is `sandiṭṭhiko`. Alternatively, an excellent view (`pasatthā diṭṭhi`) is `sandiṭṭhi`. One conquers by `sandiṭṭhi`; thus, it is `sandiṭṭhiko`. Indeed, herein, the Noble Path conquers the defilements by the excellent view associated with it; the Noble Fruit, by the excellent view which was its cause; and Nibbāna, by the excellent view which took it as an object. Therefore, just as one who conquers by a chariot (`rathena`) is called a charioteer (`rathiko`), so too the ninefold supramundane Dhamma conquers by an excellent view (`sandiṭṭhiyā`); thus, it is `sandiṭṭhiko`.

අථ වා දිට්ඨන්ති දස්සනං වුච්චති. දිට්ඨමෙව සන්දිට්ඨං, දස්සනන්ති අත්ථො. සන්දිට්ඨං අරහතීති සන්දිට්ඨිකො. ලොකුත්තරධම්මො හි භාවනාභිසමයවසෙන සච්ඡිකිරියාභිසමයවසෙන ච දිස්සමානොයෙව වට්ටභයං නිවත්තෙති. තස්මා යථා වත්ථං අරහතීති වත්ථිකො, එවං සන්දිට්ඨං අරහතීති සන්දිට්ඨිකො.

Alternatively, `diṭṭha` is said to mean seeing (`dassanaṃ`). `Diṭṭha` itself is `sandiṭṭhaṃ`, meaning 'seeing.' It is worthy of `sandiṭṭhaṃ` (seeing); thus, it is `sandiṭṭhiko`. Indeed, the supramundane Dhamma turns back the danger of the round of rebirth only when it is being seen through the full understanding by means of development and the full understanding by means of realization. Therefore, just as one who is worthy of cloth (`vatthaṃ`) is called `vatthiko`, so too, it is worthy of seeing (`sandiṭṭhaṃ`); thus, it is `sandiṭṭhiko`.

149. අත්තනො ඵලදානං සන්ධාය නාස්ස කාලොති අකාලො. අකාලොයෙව අකාලිකො. න පඤ්චාහසත්තාහාදිභෙදං කාලං ඛෙපෙත්වා ඵලං දෙති, අත්තනො පන පවත්තිසමනන්තරමෙව ඵලදොති වුත්තං හොති. අථ වා අත්තනො ඵලදානෙ පකට්ඨො කාලො පත්තො අස්සාති කාලිකො. කො සො? ලොකියො කුසලධම්මො. අයං පන සමනන්තරඵලත්තා න කාලිකොති අකාලිකො. ඉදං මග්ගමෙව සන්ධාය වුත්තං.

149. With reference to the giving of its own fruit, for this there is no time; therefore, it is `akālo` (timeless). `Akālo` itself is `akāliko` (not subject to time). It does not give its fruit after a period of time, such as five or seven days, has passed; rather, it is said that it gives its fruit immediately after its own arising. Alternatively, that for which, in the giving of its own fruit, there is a remote time that has been reached, is `kāliko` (subject to time). What is that? The worldly wholesome dhamma. But this, because it has an immediate fruit, is not `kāliko`; therefore, it is `akāliko`. This is said with reference to the path alone.

150. ‘‘එහි පස්ස ඉමං ධම්ම’’න්ති එවං පවත්තං එහිපස්සවිධිං අරහතීති එහිපස්සිකො. කස්මා පනෙස තං විධිං අරහතීති? විජ්ජමානත්තා පරිසුද්ධත්තා ච[Pg.210]. රිත්තමුට්ඨියං හි හිරඤ්ඤං වා සුවණ්ණං වා අත්ථීති වත්වාපි ‘‘එහි පස්ස ඉම’’න්ති න සක්කා වත්තුං. කස්මා? අවිජ්ජමානත්තා. විජ්ජමානම්පි ච ගූථං වා මුත්තං වා මනුඤ්ඤභාවප්පකාසනෙන චිත්තසම්පහංසනත්ථං ‘‘එහි පස්ස ඉම’’න්ති න සක්කා වත්තුං. අපිච ඛො පන තිණෙහි වා පණ්ණෙහි වා පටිච්ඡාදෙතබ්බමෙව හොති. කස්මා? අපරිසුද්ධත්තා. අයං පන නවවිධොපි ලොකුත්තරධම්මො සභාවතොව විජ්ජමානො විගතවලාහකෙ ආකාසෙ සම්පුණ්ණචන්දමණ්ඩලං විය පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තජාතිමණි විය ච පරිසුද්ධො. තස්මා විජ්ජමානත්තා පරිසුද්ධත්තා ච එහිපස්සවිධිං අරහතීති එහිපස්සිකො.

150. It is worthy of the exhortation that proceeds as, 'Come, see this Dhamma'; therefore, it is `ehipassiko`. But why is it worthy of that exhortation? Because of its actual existence and its purity. Indeed, even after saying, 'There is silver or gold in this empty fist,' it is not possible to say, 'Come, see this.' Why? Because of its non-existence. And even though it exists, it is not possible to say, 'Come, see this' regarding feces or urine for the purpose of gladdening the mind by showing its pleasant nature. To the contrary, it should only be covered with grass or leaves. Why? Because of its impurity. But this ninefold supramundane Dhamma, existing by its own intrinsic nature, is thoroughly pure, like the full moon disc in a cloudless sky and like a genuine jewel placed on a pale woolen blanket. Therefore, because of its actual existence and its purity, it is worthy of the exhortation 'come and see'; thus, it is `ehipassiko`.

151. උපනෙතබ්බොති ඔපනෙය්‍යිකො. අයං පනෙත්ථ විනිච්ඡයො, උපනයනං උපනයො, ආදිත්තං චෙලං වා සීසං වා අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වාපි භාවනාවසෙන අත්තනො චිත්තෙ උපනයනං අරහතීති ඔපනයිකො. ඔපනයිකොව ඔපනෙය්‍යිකො. ඉදං සඞ්ඛතෙ ලොකුත්තරධම්මෙ යුජ්ජති. අසඞ්ඛතෙ පන අත්තනො චිත්තෙන උපනයනං අරහතීති ඔපනෙය්‍යිකො. සච්ඡිකිරියාවසෙන අල්ලීයනං අරහතීති අත්ථො.

151. It is fit to be led up to; therefore, it is `opaneyyiko`. Herein is the analysis: `upanayanaṃ` is `upanayo` (leading up to). Even while disregarding a blazing cloth or head, by means of cultivation, it is worthy of being led up to in one's own mind; therefore, it is `opanayiko`. `Opanayiko` itself is `opaneyyiko`. This is applicable to the conditioned supramundane dhamma. But regarding the unconditioned, it is worthy of being led up to by one's own mind; therefore, it is `opaneyyiko`. The meaning is this: by means of realization, it is worthy of being adhered to.

අථ වා නිබ්බානං උපනෙතීති අරියමග්ගො උපනෙය්‍යො. සච්ඡිකාතබ්බතං උපනෙතබ්බොති ඵලනිබ්බානධම්මො උපනෙය්‍යො. උපනෙය්‍යො එව ඔපනෙය්‍යිකො.

Alternatively, because the Noble Path leads to Nibbāna, it is `upaneyyo`. Because it is to be brought to the state of being realized, the Dhamma of fruit and Nibbāna is `upaneyyo`. `Upaneyyo` itself is `opaneyyiko`.

152. පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහීති සබ්බෙහිපි උග්ඝටිතඤ්ඤූආදීහි විඤ්ඤූහි අත්තනි අත්තනි වෙදිතබ්බො ‘‘භාවිතො මෙ මග්ගො, අධිගතං ඵලං, සච්ඡිකතො නිරොධො’’ති. න හි උපජ්ඣායෙන භාවිතෙන මග්ගෙන සද්ධිවිහාරිකස්ස කිලෙසා පහීයන්ති, න සො තස්ස ඵලසමාපත්තියා ඵාසුවිහරති, න තෙන සච්ඡිකතං නිබ්බානං සච්ඡිකරොති. තස්මා න එස පරස්ස සීසෙ ආභරණං විය දට්ඨබ්බො, අත්තනො පන චිත්තෙයෙව දට්ඨබ්බො, අනුභවිතබ්බො විඤ්ඤූහීති වුත්තං හොති. බාලානං පන අවිසයො චෙස.

152. ‘To be known personally by the wise’ means: it is to be known in oneself by all wise ones—such as the ugghaṭitaññū, vipañcitaññū, and neyya individuals who have penetrated the Four Truths—thus: ‘The path has been developed by me, the fruit has been attained, and cessation has been realized.’ Indeed, the defilements of a co-resident are not abandoned by the path developed by his preceptor; he does not dwell at ease through that preceptor's attainment of fruition; he does not realize the Nibbāna that was realized by that preceptor. Therefore, this supramundane Dhamma should not be seen like an ornament on another’s head; rather, it is said, it is to be seen and experienced only in one’s own mind by the wise. But for fools, this is not their domain at all.

අපිච [Pg.211] ස්වාක්ඛාතො අයං ධම්මො. කස්මා? සන්දිට්ඨිකත්තා. සන්දිට්ඨිකො, අකාලිකත්තා. අකාලිකො, එහිපස්සිකත්තා. යො ච එහිපස්සිකො, සො නාම ඔපනෙය්‍යිකො හොතීති.

Furthermore, this Dhamma is well-proclaimed. Why? Because it is to be seen for oneself. It is to be seen for oneself because it is timeless. It is timeless because it is worthy of the invitation 'come and see'. And that which is worthy of the invitation 'come and see' is indeed leading onward.

153. තස්සෙවං ස්වාක්ඛාතතාදිභෙදෙ ධම්මගුණෙ අනුස්සරතො නෙව තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති ධම්මං ආරබ්භාති (අ. නි. 6.10) පුරිමනයෙනෙව වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. ධම්මගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං ධම්මගුණානුස්සරණවසෙන උප්පන්නත්තා ධම්මානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

153. When one recollects in this way the qualities of the Dhamma, such as its being well-proclaimed, at that time the mind is not overcome by lust, nor by hatred, nor by delusion. At that time his mind is quite upright, based on the Dhamma. Just as explained before, with the hindrances suppressed, the factors of absorption arise in a single moment. However, due to the profundity of the qualities of the Dhamma or due to the strong inclination towards recollecting the various diverse qualities, the jhāna does not reach absorption but only attains access. Because it arises by way of recollecting the qualities of the Dhamma, this is designated as 'recollection of the Dhamma'.

ඉමඤ්ච පන ධම්මානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු එවං ඔපනෙය්‍යිකස්ස ධම්මස්ස දෙසෙතාරං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාමි, න පනෙතරහි අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතාති එවං ධම්මගුණදස්සනෙනෙව සත්ථරි සගාරවො හොති සප්පතිස්සො. ධම්මෙ ගරුචිත්තීකාරො සද්ධාදිවෙපුල්ලං අධිගච්ඡති, පීතිපාමොජ්ජබහුලො හොති, භයභෙරවසහො, දුක්ඛාධිවාසනසමත්ථො, ධම්මෙන සංවාසසඤ්ඤං පටිලභති, ධම්මගුණානුස්සතියා අජ්ඣාවුත්ථඤ්චස්ස සරීරම්පි චෙතියඝරමිව පූජාරහං හොති, අනුත්තරධම්මාධිගමාය චිත්තං නමති, වීතික්කමිතබ්බවත්ථුසමායොගෙ චස්ස ධම්මසුධම්මතං සමනුස්සරතො හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨාති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

Furthermore, a bhikkhu devoted to this recollection of the Dhamma reflects thus: 'I do not see, either in the past or at present, a teacher endowed with this quality as an expounder of a Dhamma that leads inwards, other than that Blessed One.' In this way, just by seeing the qualities of the Dhamma, he becomes respectful and deferential toward the Teacher. He has profound regard for the Dhamma, attains an abundance of faith and the like, abounds in joy and gladness, is able to overcome fear and dread, and is capable of enduring suffering. He obtains the perception of living together with the Dhamma. His body, steeped in the recollection of the Dhamma's qualities, becomes worthy of veneration like a shrine-house. His mind inclines toward the attainment of the unsurpassed Dhamma. And when he is confronted with an occasion for transgression, as he recollects the well-expounded nature of the Dhamma, conscience and shame are present in him. If he does not penetrate further, he is nevertheless destined for a fortunate bourn.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, ධම්මානුස්සතියා සදාති.

Therefore, the wise should indeed always be heedful in this recollection of the Dhamma, which is so greatly powerful.

ඉදං ධම්මානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed explanation on the recollection of the Dhamma.

3. සඞ්ඝානුස්සතිකථා

3. The Exposition on the Recollection of the Sangha

154. සඞ්ඝානුස්සතිං භාවෙතුකාමෙනාපි රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, උජුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, ඤායප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, සාමීචිප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, යදිදං චත්තාරි පුරිසයුගානි අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා[Pg.212], එස භගවතො සාවකසඞ්ඝො ආහුනෙය්‍යො, පාහුනෙය්‍යො, දක්ඛිණෙය්‍යො, අඤ්ජලිකරණීයො, අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා’’ති (අ. නි. 6.10) එවං අරියසඞ්ඝගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

154. One who wishes to develop the recollection of the Sangha should, having gone to a solitary place and being in seclusion, recollect the qualities of the noble Sangha thus: "The Sangha of the Blessed One's disciples is practicing the good way, practicing the straight way, practicing the way to Nibbāna, practicing the proper way; that is, the four pairs of persons, the eight types of individuals—this Sangha of the Blessed One's disciples is worthy of offerings, worthy of hospitality, worthy of gifts, worthy of reverential salutation, the unsurpassed field of merit for the world."

155. තත්ථ සුප්පටිපන්නොති සුට්ඨු පටිපන්නො, සම්මාපටිපදං අනිවත්තිපටිපදං අනුලොමපටිපදං අපච්චනීකපටිපදං ධම්මානුධම්මපටිපදං පටිපන්නොති වුත්තං හොති. භගවතො ඔවාදානුසාසනිං සක්කච්චං සුණන්තීති සාවකා. සාවකානං සඞ්ඝො සාවකසඞ්ඝො, සීලදිට්ඨිසාමඤ්ඤතාය සඞ්ඝාතභාවමාපන්නො සාවකසමූහොති අත්ථො. යස්මා පන සා සම්මාපටිපදා උජු අවඞ්කා අකුටිලා අජිම්හා, අරියො ච ඤායොතිපි වුච්චති, අනුච්ඡවිකත්තා ච සාමීචීතිපි සඞ්ඛං ගතා. තස්මා තම්පටිපන්නො අරියසඞ්ඝො උජුප්පටිපන්නො ඤායප්පටිපන්නො සාමීචිප්පටිපන්නොතිපි වුත්තො.

155. Herein, regarding `suppaṭipanno`, it means one who has practiced well. It is said that one has practiced the right practice, the non-reverting practice, the conforming practice, the non-opposing practice, and the practice in accordance with the Dhamma. They are called `sāvakā` (disciples) because they listen respectfully to the Blessed One's advice and instruction. The community of disciples is the `sāvakasaṅgho`; the meaning is an assembly of disciples that has reached a state of being bound together due to the commonality of noble virtue and noble view. Furthermore, because that right practice is `uju` (straight), being not crooked, not bent, and not curved; and is also called `ariyo ñāyo` (the noble methodical way); and has also come to be designated as `sāmīci` (proper) on account of its suitability, therefore the noble Saṅgha that has practiced it is also called `ujuppaṭipanno` (one who has practiced the straight way), `ñāyappaṭipanno` (one who has practiced the methodical way), and `sāmīcippaṭipanno` (one who has practiced properly).

එත්ථ ච යෙ මග්ගට්ඨා, තෙ සම්මාපටිපත්තිසමඞ්ගිතාය සුප්පටිපන්නා. යෙ ඵලට්ඨා, තෙ සම්මාපටිපදාය අධිගන්තබ්බස්ස අධිගතත්තා අතීතං පටිපදං සන්ධාය සුප්පටිපන්නාති වෙදිතබ්බා.

And herein, those who are established in the path are `suppaṭipannā` (well-practiced) because they are endowed with the right practice. Those who are established in the fruit should be understood as `suppaṭipannā` (well-practiced) with reference to the past practice, because they have already attained that which is to be attained by the right practice.

අපිච ස්වාක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙ යථානුසිට්ඨං පටිපන්නත්තාපි අපණ්ණකපටිපදං පටිපන්නත්තාපි සුප්පටිපන්නො.

Moreover, one is `suppaṭipanno` (well-practiced) both because of having practiced in the well-expounded Dhamma-Vinaya according to how it was taught, and also because of having practiced the unerring practice.

මජ්ඣිමාය පටිපදාය අන්තද්වයමනුපගම්ම පටිපන්නත්තා කායවචීමනොවඞ්කකුටිලජිම්හදොසප්පහානාය පටිපන්නත්තා ච උජුප්පටිපන්නත්තා ච උජුප්පටිපන්නො.

One is `ujuppaṭipanno` (practicing the straight way) because of having practiced by way of the Middle Path without approaching the two extremes, and because of having practiced for the abandoning of the faults of crookedness, bent-ness, and curved-ness of body, speech, and mind.

ඤායො වුච්චති නිබ්බානං. තදත්ථාය පටිපන්නත්තා ඤායප්පටිපන්නො.

Nibbāna is called the `ñāya` (methodical way). Because of having practiced for its sake, one is `ñāyappaṭipanno` (one who has practiced the methodical way).

යථා පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නාරහා හොන්ති, තථා පටිපන්නත්තා සාමීචිප්පටිපන්නො.

Because one has practiced in such a way as to be worthy of respectful acts, one is `sāmīcippaṭipanno` (one who has practiced properly).

156. යදිදන්ති යානි ඉමානි. චත්තාරි පුරිසයුගානීති යුගළවසෙන පඨමමග්ගට්ඨො ඵලට්ඨොති ඉදමෙකං යුගළන්ති එවං චත්තාරි පුරිසයුගළානි හොන්ති. අට්ඨ පුරිසපුග්ගලාති පුරිසපුග්ගලවසෙන එකො පඨමමග්ගට්ඨො එකො ඵලට්ඨොති ඉමිනා නයෙන අට්ඨෙව පුරිසපුග්ගලා හොන්ති. එත්ථ ච පුරිසොති වා පුග්ගලොති වා එකත්ථානි එතානි පදානි. වෙනෙය්‍යවසෙන පනෙතං වුත්තං. එස භගවතො සාවකසඞ්ඝොති යානිමානි යුගවසෙන [Pg.213] චත්තාරි පුරිසයුගානි, පාටිඑක්කතො අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා, එස භගවතො සාවකසඞ්ඝො, ආහුනෙය්‍යොතිආදීසු ආනෙත්වා හුනිතබ්බන්ති ආහුනං, දූරතොපි ආනෙත්වා සීලවන්තෙසු දාතබ්බන්ති අත්ථො. චතුන්නං පච්චයානමෙතමධිවචනං. තං ආහුනං පටිග්ගහෙතුං යුත්තො තස්ස මහප්ඵලකරණතොති ආහුනෙය්‍යො. අථ වා දූරතොපි ආගන්ත්වා සබ්බසාපතෙය්‍යම්පි එත්ථ හුනිතබ්බන්ති ආහවනීයො. සක්කාදීනම්පි වා ආහවනං අරහතීති ආහවනීයො. යො චායං බ්‍රාහ්මණානං ආහවනීයො නාම අග්ගි, යත්ථ හුතං මහප්ඵලන්ති තෙසං ලද්ධි. සචෙ හුතස්ස මහප්ඵලතාය ආහවනීයො, සඞ්ඝොව ආහවනීයො. සඞ්ඝෙ හුතඤ්හි මහප්ඵලං හොති. යථාහ –

156. The phrase `yadidaṃ` means: these which are. As to 'four pairs of persons': by way of pairs, the person established in the first path and the person established in its fruit—this is one pair. In this way, there are four pairs of persons. As to 'eight individual persons': by way of individual persons, the one established in the first path is one, and the one established in its fruit is one—by this method, there are indeed eight individual persons. And here, the words 'person' (`purisa`) and 'individual' (`puggala`) have the same meaning. But this was stated for the sake of those to be trained. As to 'This is the Blessed One's community of disciples': these four pairs of persons by way of pairs, and eight individual persons taken one by one—this is the Blessed One's community of disciples. In 'worthy of gifts' (`āhuneyyo`), etc., that which is to be brought and offered is a gift (`āhunaṃ`); the meaning is that it is to be brought even from afar and given to those endowed with virtue. This is a designation for the four requisites. One is 'worthy of gifts' because one is fit to receive that gift, making it of great fruit. Alternatively, because even coming from afar, all of one's wealth should be offered here, one is 'worthy of oblations' (`āhavanīyo`). Or, because one is worthy of the offering of Sakka and others, one is 'worthy of oblations'. And there is this fire of the brahmins named 'āhavanīya', in which what is offered is of great fruit—this is their belief. If something is 'worthy of oblations' because what is offered has great fruit, then the Sangha alone is 'worthy of oblations'. For indeed, what is offered to the Sangha is of great fruit. As it is said:

‘‘යො ච වස්සසතං ජන්තු, අග්ගිං පරිචරෙ වනෙ;

එකඤ්ච භාවිතත්තානං, මුහුත්තමපි පූජයෙ;

සායෙව පූජනා සෙය්‍යො, යඤ්චෙ වස්සසතං හුත’’න්ති. (ධ. ප. 107);

“And should a person tend the fire in the forest for a hundred years; and should one honor a person of developed self for even a moment; that honoring is indeed better than what is sacrificed for a hundred years.”

තදෙතං නිකායන්තරෙ ආහවනීයොති පදං ඉධ ආහුනෙය්‍යොති ඉමිනා පදෙන අත්ථතො එකං. බ්‍යඤ්ජනතො පනෙත්ථ කිඤ්චිමත්තමෙව නානං. ඉති ආහුනෙය්‍යො.

This term, which is `āhavanīyo` (worthy of oblations) in another school, is here the same in meaning as this term `āhuneyyo` (worthy of gifts). In wording, however, there is only a slight difference. Thus, `āhuneyyo`.

පාහුනෙය්‍යොති එත්ථ පන පාහුනං වුච්චති දිසාවිදිසතො ආගතානං පියමනාපානං ඤාතිමිත්තානමත්ථාය සක්කාරෙන පටියත්තං ආගන්තුකදානං. තම්පි ඨපෙත්වා තෙ තථාරූපෙ පාහුනකෙ සඞ්ඝස්සෙව දාතුං යුත්තං, සඞ්ඝොව තං පටිග්ගහෙතුං යුත්තො. සඞ්ඝසදිසො හි පාහුනකො නත්ථි. තථා හෙස එකබුද්ධන්තරෙ ච දිස්සති, අබ්බොකිණ්ණඤ්ච පියමනාපත්තකරෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතොති. එවං පාහුනමස්ස දාතුං යුත්තං පාහුනඤ්ච පටිග්ගහෙතුං යුත්තොති පාහුනෙය්‍යො. යෙසං පන පාහවනීයොති පාළි, තෙසං යස්මා සඞ්ඝො පුබ්බකාරමරහති, තස්මා සබ්බපඨමං ආනෙත්වා එත්ථ හුනිතබ්බන්ති පාහවනීයො. සබ්බප්පකාරෙන වා ආහවනමරහතීති පාහවනීයො. ස්වායමිධ තෙනෙව අත්ථෙන පාහුනෙය්‍යොති වුච්චති.

Herein, `pāhuna` is said to be a gift for guests, prepared with honor for the sake of beloved and dear relatives and friends who have come from various directions. Setting aside such guests, it is fitting to give even that gift only to the Sangha, and the Sangha alone is worthy to receive it. For indeed, there is no guest comparable to the Sangha. Thus, this Sangha is seen even in the interval between Buddhas, and is unmixed and endowed with qualities that make one beloved and dear. In this way, because it is fitting to give a guest-offering to the Sangha, and it is worthy to receive a guest-offering, it is called `pāhuneyyo`. For those, however, whose text reads `pāhavanīyo`, their explanation is: because the Sangha is worthy of the first honor, it should be brought before all others and offered here; hence, `pāhavanīyo`. Or, because the Sangha is worthy of an offering in every way, it is called `pāhavanīyo`. This very word is here called `pāhuneyyo` with that same meaning.

දක්ඛිණාති පන පරලොකං සද්දහිත්වා දාතබ්බදානං වුච්චති. තං දක්ඛිණං අරහති, දක්ඛිණාය වා හිතො යස්මා නං මහප්ඵලකරණතාය විසොධෙතීති දක්ඛිණෙය්‍යො.

Furthermore, `dakkhiṇā` is said to be a gift that should be given with faith in the next world. One is called `dakkhiṇeyyo` because one is worthy of that `dakkhiṇā`, or is beneficial to the `dakkhiṇā`, for one purifies it by making it highly fruitful.

උභො [Pg.214] හත්ථෙ සිරස්මිං පතිට්ඨපෙත්වා සබ්බලොකෙන කයිරමානං අඤ්ජලිකම්මං අරහතීති අඤ්ජලිකරණීයො.

Because one is worthy of the act of reverential salutation (`añjalikamma`)—performed by the whole world by placing both hands on the head—one is therefore called `añjalikaraṇīyo`.

අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සාති සබ්බලොකස්ස අසදිසං පුඤ්ඤවිරූහනට්ඨානං. යථා හි රඤ්ඤො වා අමච්චස්ස වා සාලීනං වා යවානං වා විරූහනට්ඨානං රඤ්ඤො සාලික්ඛෙත්තං රඤ්ඤො යවක්ඛෙත්තන්ති වුච්චති, එවං සඞ්ඝො සබ්බලොකස්ස පුඤ්ඤානං විරූහනට්ඨානං. සඞ්ඝං නිස්සාය හි ලොකස්ස නානප්පකාරහිතසුඛසංවත්තනිකානි පුඤ්ඤානි විරූහන්ති. තස්මා සඞ්ඝො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සාති.

`Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa` (the unsurpassed field of merit for the world) means it is the incomparable place for the growth of merit for the entire world. For just as a place for the growth of rice or barley belonging to a king or a minister is called 'the king's rice field' or 'the king's barley field,' so too the Sangha is the place for the growth of merit for the entire world. For, by depending on the Sangha, merits of various kinds that bring about welfare and happiness for the world do grow. Therefore, the Sangha is the unsurpassed field of merit for the world.

157. එවං සුප්පටිපන්නතාදිභෙදෙ සඞ්ඝගුණෙ අනුස්සරතො නෙව තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති සඞ්ඝං ආරබ්භාති (අ. නි. 6.10) පුරිමනයෙනෙව වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. සඞ්ඝගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං සඞ්ඝගුණානුස්සරණවසෙන උප්පන්නත්තා සඞ්ඝානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

157. When one recollects the virtues of the Sangha in this way—as being of good practice and so forth—at that time, the mind is not overcome by lust, hatred, or delusion. At that moment, with the Sangha as its object, one's mind becomes upright. As in the previous method, with the hindrances suppressed, the jhāna factors arise in a single moment. However, due to the profundity of the Sangha’s virtues or due to the inclination to recollect their various kinds of virtues, absorption is not reached, and only access jhāna is attained. Because this arises by way of recollecting the virtues of the Sangha, it is reckoned simply as 'recollection of the Sangha.'

ඉමඤ්ච පන සඞ්ඝානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු සඞ්ඝෙ සගාරවො හොති සප්පතිස්සො. සද්ධාදිවෙපුල්ලං අධිගච්ඡති, පීතිපාමොජ්ජබහුලො හොති, භයභෙරවසහො, දුක්ඛාධිවාසනසමත්ථො, සඞ්ඝෙන සංවාසසඤ්ඤං පටිලභති. සඞ්ඝගුණානුස්සතියා අජ්ඣාවුත්ථඤ්චස්ස සරීරං සන්නිපතිතසඞ්ඝමිව උපොසථාගාරං පූජාරහං හොති, සඞ්ඝගුණාධිගමාය චිත්තං නමති, වීතික්කමිතබ්බවත්ථුසමායොගෙ චස්ස සම්මුඛා සඞ්ඝං පස්සතො විය හිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨාති, උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

Furthermore, a bhikkhu devoted to this recollection of the Sangha becomes respectful and deferential towards the Sangha. He attains an abundance of faith and other virtues, becomes full of rapture and joy, is an endurer of fear and terror, and becomes capable of enduring pain. He obtains the perception of living together with the Sangha. And his body, being dwelt in by the recollection of the Sangha's virtues, becomes worthy of veneration like an Uposatha hall where the Sangha has assembled. His mind inclines towards the attainment of the Sangha's virtues. And when he encounters an occasion for transgression, moral shame and moral dread are present to him as if he were seeing the Sangha in his presence. Moreover, while not penetrating further, he is bound for a happy destination.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, සඞ්ඝානුස්සතියා සදාති.

Therefore, indeed, the wise should practice diligence and constantly cultivate the recollection of the Sangha, which is so greatly efficacious.

ඉදං සඞ්ඝානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed discourse on the recollection of the Sangha.

4. සීලානුස්සතිකථා

4. The Discourse on the Recollection of Virtue

158. සීලානුස්සතිං [Pg.215] භාවෙතුකාමෙන පන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘අහො වත මෙ සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි භුජිස්සානි විඤ්ඤුප්පසත්ථානි අපරාමට්ඨානි සමාධිසංවත්තනිකානී’’ති (අ. නි. 6.10) එවං අඛණ්ඩතාදිගුණවසෙන අත්තනො සීලානි අනුස්සරිතබ්බානි. තානි ච ගහට්ඨෙන ගහට්ඨසීලානි, පබ්බජිතෙන පබ්බජිතසීලානි.

158. Furthermore, one who wishes to develop the recollection of virtue should, having gone to a solitary place and being in seclusion, recollect one's own virtues by way of their qualities, beginning with being unbroken, thus: 'Oh, indeed my virtues are unbroken, without holes, unvariegated, unmottled, liberating, praised by the wise, unmisappropriated, and conducive to concentration.' And those virtues should be recollected by a householder as the householder's virtues, and by one who has gone forth as the virtues of one who has gone forth.

ගහට්ඨසීලානි වා හොන්තු පබ්බජිතසීලානි වා, යෙසං ආදිම්හි වා අන්තෙ වා එකම්පි න භින්නං, තානි පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො විය න ඛණ්ඩානීති අඛණ්ඩානි. යෙසං වෙමජ්ඣෙ එකම්පි න භින්නං, තානි මජ්ඣෙ විනිවිද්ධසාටකො විය න ඡිද්දානීති අච්ඡිද්දානි. යෙසං පටිපාටියා ද්වෙ වා තීණි වා න භින්නානි, තානි පිට්ඨියා වා කුච්ඡියා වා උට්ඨිතෙන දීඝවට්ටාදිසණ්ඨානෙන විසභාගවණ්ණෙන කාළරත්තාදීනං අඤ්ඤතරසරීරවණ්ණා ගාවී විය න සබලානීති අසබලානි. යානි අන්තරන්තරා න භින්නානි, තානි විසභාගබින්දුවිචිත්‍රා ගාවී විය න කම්මාසානීති අකම්මාසානි. අවිසෙසෙන වා සබ්බානිපි සත්තවිධෙන මෙථුනසංයොගෙන කොධුපනාහාදීහි ච පාපධම්මෙහි අනුපහතත්තා අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි. තානියෙව තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචෙත්වා භුජිස්සභාවකරණෙන භුජිස්සානි. බුද්ධාදීහි විඤ්ඤූහි පසත්ථත්තා විඤ්ඤුප්පසත්ථානි. තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨතාය කෙනචි වා අයං තෙ සීලෙසු දොසොති එවං පරාමට්ඨුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අපරාමට්ඨානි. උපචාරසමාධිං අප්පනාසමාධිං වා, අථ වා පන මග්ගසමාධිං ඵලසමාධිඤ්චාපි සංවත්තෙන්තීති සමාධිසංවත්තනිකානි.

Whether they are the virtues of a householder or the virtues of one gone forth, those in which not even one is broken at the beginning or at the end are unbroken (akhaṇḍāni), like a cloth not torn at its edges. Those in which not even one is broken in the middle are unperforated (acchiddāni), like a cloth not pierced in the middle. Those in which two or three are not broken in sequence are unspotted (asabalāni), like a cow whose body is not marked with patches of a dissimilar color—such as black or dark red—of a long or round shape appearing on its back or belly. Those which are not broken here and there are undappled (akammāsāni), like a cow not variegated with spots of a dissimilar color. Alternatively, all of them, without distinction, are unbroken, unperforated, unspotted, and undappled because they are undamaged by the seven kinds of sexual union and by evil states such as anger and resentment. These same virtues are liberating (bhujissāni) because they free one from the slavery of craving and make one a free person. They are praised by the wise (viññuppasatthāni) because they are praised by the wise, such as the Buddhas. They are untouched (aparāmaṭṭhāni) because they are not grasped by craving and wrong view, or because no one can find fault with them by saying, “This is a fault in your virtues.” They are conducive to concentration (samādhisaṃvattanikāni) because they lead to access concentration or absorption concentration, or even to path concentration and fruition concentration.

159. එවං අඛණ්ඩතාදිගුණවසෙන අත්තනො සීලානි අනුස්සරතො නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති, සීලං ආරබ්භාති පුරිමනයෙනෙව වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. සීලගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං [Pg.216] සීලගුණානුස්සරණවසෙන උප්පන්නත්තා සීලානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

159. Thus, when one recollects one’s own virtues by way of their qualities of being unbroken and so forth, at that time one's mind is not beset by lust, nor beset by hatred... nor beset by delusion. At that time, taking virtue as its object, one's mind becomes truly upright. Thus, in the way previously explained, for one whose hindrances are suppressed, the jhāna factors arise in a single moment. However, due to the profundity of the qualities of virtue or to the strong inclination to recollect their diverse qualities, without reaching absorption, the jhāna attained is only that which has reached access. This, having arisen by way of recollecting the qualities of virtue, is reckoned as the 'recollection of virtue'.

ඉමඤ්ච පන සීලානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු සික්ඛාය සගාරවො හොති සභාගවුත්ති, පටිසන්ථාරෙ අප්පමත්තො, අත්තානුවාදාදිභයවිරහිතො, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී, සද්ධාදිවෙපුල්ලං අධිගච්ඡති, පීතිපාමොජ්ජබහුලො හොති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

Moreover, a bhikkhu who cultivates this recollection of virtue is respectful towards the training, lives harmoniously with his fellows, is diligent in exchanging courtesies, is free from the fear of self-reproach and the like, and sees danger in the slightest faults. He attains to an abundance of faith and so on, and is full of joy and gladness. If he does not penetrate further, he is destined for a good bourn.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, සීලානුස්සතියා සදාති.

Therefore, let the wise indeed always practice diligence in this recollection of virtue, which is of such great power.

ඉදං සීලානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed exposition on the recollection of virtue.

5. චාගානුස්සතිකථා

5. The Exposition on the Recollection of Generosity

160. චාගානුස්සතිං භාවෙතුකාමෙන පන පකතියා චාගාධිමුත්තෙන නිච්චප්පවත්තදානසංවිභාගෙන භවිතබ්බං. අථ වා පන භාවනං ආරභන්තෙන ඉතො දානි පභුති සති පටිග්ගාහකෙ අන්තමසො එකාලොපමත්තම්පි දානං අදත්වා න භුඤ්ජිස්සාමීති සමාදානං කත්වා තංදිවසං ගුණවිසිට්ඨෙසු පටිග්ගාහකෙසු යථාසත්ති යථාබලං දානං දත්වා තත්ථ නිමිත්තං ගණ්හිත්වා රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘ලාභා වත මෙ සුලද්ධං වත මෙ, යොහං මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතාය පජාය විගතමලමච්ඡෙරෙන චෙතසා විහරාමි මුත්තචාගො පයතපාණි වොස්සග්ගරතො යාචයොගො දානසංවිභාගරතො’’ති එවං විගතමලමච්ඡෙරතාදිගුණවසෙන අත්තනො චාගො අනුස්සරිතබ්බො.

160. One who wishes to develop the recollection of generosity should, by nature, be inclined towards generosity, constantly engaged in giving and sharing. Alternatively, when beginning the development, one should make the resolution: “From this day forward, if there is a recipient, I will not eat without first giving a gift of at least a small morsel.” On that day, one should give according to one’s capacity and strength to recipients distinguished by virtue, then take that as the object for recollection. Having gone into solitude and seclusion, one should recollect one’s own generosity by way of its qualities, such as being free from the stain of stinginess, thus: “Truly, it is a gain for me, truly it is well-gained by me, that I, among a populace overwhelmed by the stain of stinginess, dwell with a mind free from the stain of stinginess—with liberated generosity, with hands ready to give, delighting in relinquishment, fit to be requested, and rejoicing in giving and sharing.”

තත්ථ ලාභා වත මෙති මය්හං වත ලාභා, යෙ ඉමෙ ‘‘ආයුං ඛො පන දත්වා ආයුස්ස භාගී හොති දිබ්බස්ස වා මානුසස්ස වා’’ ඉති (අ. නි. 5.37) ච, ‘‘දදං පියො හොති භජන්ති නං බහූ’’ ඉති (අ. නි. 5.34) ච, ‘‘දදමානො පියො හොති, සතං ධම්මං අනුක්කමං’’ ඉති (අ. නි. 5.35) ච එවමාදීහි නයෙහි භගවතා දායකස්ස ලාභා සංවණ්ණිතා, තෙ මය්හං අවස්සං භාගිනොති අධිප්පායො. සුලද්ධං වත මෙති යං මයා ඉදං සාසනං මනුස්සත්තං වා ලද්ධං, තං සුලද්ධං වත මෙ. කස්මා[Pg.217]? යොහං මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතාය පජාය…පෙ… දානසංවිභාගරතොති.

Here, “Truly, it is a gain for me” means: “Indeed, these are gains for me.” The gains for a donor have been praised by the Blessed One through various methods, such as: “Indeed, having given longevity, one becomes a partaker of longevity, whether divine or human” (AN 5.37); and, “A giver is dear; many associate with him” (AN 5.34); and, “A giver is dear, following the tradition of the good” (AN 5.35). The intended meaning is: “Those gains will certainly be my portion.” “Truly, it is well-gained by me” means: “This Dispensation or this human existence that was gained by me is indeed well-gained by me.” Why? “Because I, among a populace overwhelmed by the stain of stinginess… delight in giving and sharing.”

තත්ථ මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතායාති මච්ඡෙරමලෙන අභිභූතාය. පජායාති පජායනවසෙන සත්තා වුච්චන්ති. තස්මා අත්තනො සම්පත්තීනං පරසාධාරණභාවමසහනලක්ඛණෙන චිත්තස්ස පභස්සරභාවදූසකානං කණ්හධම්මානං අඤ්ඤතරෙන මච්ඡෙරමලෙන අභිභූතෙසු සත්තෙසූති අයමෙත්ථ අත්ථො. විගතමලමච්ඡෙරෙනාති අඤ්ඤෙසම්පි රාගදොසාදිමලානඤ්චෙව මච්ඡෙරස්ස ච විගතත්තා විගතමලමච්ඡෙරෙන. චෙතසා විහරාමීති යථාවුත්තප්පකාරචිත්තො හුත්වා වසාමීති අත්ථො. සුත්තෙසු පන මහානාමසක්කස්ස සොතාපන්නස්ස සතො නිස්සයවිහාරං පුච්ඡතො නිස්සයවිහාරවසෙන දෙසිතත්තා අගාරං අජ්ඣාවසාමීති වුත්තං. තත්ථ අභිභවිත්වා වසාමීති අත්ථො.

Here, ‘overwhelmed by the stain of stinginess’ means overpowered by the stain of stinginess. ‘Populace’ refers to beings in the sense of being generated. Thus, the meaning here is: among beings who are overpowered by the stain of stinginess—one of the dark qualities that corrupts the mind’s luminous nature, characterized by the inability to endure one’s own possessions being common to others. ‘Free from the stain of stinginess’ means free from the stain of stinginess, as well as from other stains like greed and hatred. ‘I dwell with a mind’ means: “I abide having a mind of the described nature.” However, in the suttas, when Mahānāma the Sakyan, a stream-enterer, asked about a supportive dwelling, it was taught in terms of a supportive dwelling: “I inhabit the home.” There, the meaning is: “I abide having mastered it.”

මුත්තචාගොති විස්සට්ඨචාගො. පයතපාණීති පරිසුද්ධහත්ථො. සක්කච්චං සහත්ථා දෙය්‍යධම්මං දාතුං සදා ධොතහත්ථොයෙවාති වුත්තං හොති. වොස්සග්ගරතොති වොස්සජ්ජනං වොස්සග්ගො, පරිච්චාගොති අත්ථො. තස්මිං වොස්සග්ගෙ සතතාභියොගවසෙන රතොති වොස්සග්ගරතො. යාචයොගොති යං යං පරෙ යාචන්ති, තස්ස තස්ස දානතො යාචනයොගොති අත්ථො. යාජයොගොතිපි පාඨො. යජනසඞ්ඛාතෙන යාජෙන යුත්තොති අත්ථො. දානසංවිභාගරතොති දානෙ ච සංවිභාගෙ ච රතො. අහඤ්හි දානඤ්ච දෙමි, අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බතොපි ච සංවිභාගං කරොමි, එත්ථෙව චස්මි උභයෙ රතොති එවං අනුස්සරතීති අත්ථො.

‘Freely generous’ means having unhesitating generosity. ‘With a prepared hand’ means with a purified hand. It is said thus: ‘Always with a clean hand, one is ready to give a gift respectfully with one’s own hand.’ ‘Delighting in relinquishment’: Relinquishment is letting go, renunciation; this is the meaning. One who delights in that relinquishment through constant application is ‘one who delights in relinquishment.’ ‘Amenable to requests’: Because one gives whatever others ask for, one is suitable to be asked; this is the meaning. There is also the reading ‘amenable to offerings,’ which means endowed with the gift known as an offering. ‘Delighting in giving and sharing’: Delighting in both giving and sharing. The meaning is that one recollects thus: ‘Indeed, I give gifts, and I also share from what is to be used by myself. I delight in both of these.’

161. තස්සෙවං විගතමලමච්ඡෙරතාදිගුණවසෙන අත්තනො චාගං අනුස්සරතො නෙව තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති චාගං ආරබ්භාති (අ. නි. 5.10) පුරිමනයෙනෙව වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. චාගගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරචාගගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං චාගගුණානුස්සරණවසෙන උප්පන්නත්තා චාගානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

161. When one recollects one’s own generosity in terms of its qualities of being free from the stain of stinginess and so forth, at that time his mind is not beset by lust. It is not beset by hatred… nor by delusion. At that time his mind is simply upright, focused on generosity. As explained before, in that single moment when the hindrances are suppressed, the factors of jhāna arise. However, due to the profundity of the qualities of generosity or the strong inclination to recollect their diverse qualities, without reaching full absorption, only access concentration is attained. This is called the recollection of generosity because it arises from recollecting the qualities of generosity.

ඉමඤ්ච [Pg.218] පන චාගානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු භිය්‍යොසො මත්තාය චාගාධිමුත්තො හොති, අලොභජ්ඣාසයො, මෙත්තාය අනුලොමකාරී, විසාරදො, පීතිපාමොජ්ජබහුලො, උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

A bhikkhu who is devoted to this recollection of generosity becomes further inclined toward generosity, with a disposition for non-greed, acting in conformity with loving-kindness, confident, and abundant in joy and gladness. But even if he does not penetrate further, he is destined for a good bourn.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, චාගානුස්සතියා සදාති.

Therefore, let the wise verily and always practice heedfulness in this recollection of generosity, which is of such great power.

ඉදං චාගානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed exposition on the recollection of generosity.

6. දෙවතානුස්සතිකථා

6. The Exposition on the Recollection of the Devas

162. දෙවතානුස්සතිං භාවෙතුකාමෙන පන අරියමග්ගවසෙන සමුදාගතෙහි සද්ධාදීහි ගුණෙහි සමන්නාගතෙන භවිතබ්බං. තතො රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘සන්ති දෙවා චාතුමහාරාජිකා, සන්ති දෙවා තාවතිංසා, යාමා, තුසිතා, නිම්මානරතිනො, පරනිම්මිතවසවත්තිනො, සන්ති දෙවා බ්‍රහ්මකායිකා, සන්ති දෙවා තතුත්තරි, යථාරූපාය සද්ධාය සමන්නාගතා තා දෙවතා ඉතො චුතා තත්ථ උපපන්නා, මය්හම්පි තථාරූපා සද්ධා සංවිජ්ජති. යථාරූපෙන සීලෙන. යථාරූපෙන සුතෙන. යථාරූපෙන චාගෙන. යථාරූපාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතා තා දෙවතා ඉතො චුතා තත්ථ උපපන්නා, මය්හම්පි තථාරූපා පඤ්ඤා සංවිජ්ජතී’’ති (අ. නි. 6.10) එවං දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

162. Now, one who wishes to develop the recollection of devas should be endowed with the qualities beginning with faith, which have arisen by means of the noble path. Then, having gone to a secluded place and being withdrawn, one should recollect: 'There are the Cātumahārājika devas, there are the Tāvatiṃsa devas, the Yāma devas, the Tusita devas, the Nimmānaratī devas, the Paranimmitavasavattī devas, the Brahmakāyika devas, and devas beyond them. Those devas, endowed with faith of such a nature, having passed away from here, were reborn there; for me too, faith of such a nature exists. Those devas, endowed with virtue of such a nature, with learning of such a nature, with generosity of such a nature, and with wisdom of such a nature, having passed away from here, were reborn there; for me too, wisdom of such a nature exists.' Thus, having placed the devas in the position of a witness, one's own qualities beginning with faith should be recollected.

සුත්තෙ පන යස්මිං මහානාම සමයෙ අරියසාවකො අත්තනො ච තාසඤ්ච දෙවතානං සද්ධඤ්ච සීලඤ්ච සුතඤ්ච චාගඤ්ච පඤ්ඤඤ්ච අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොතීති වුත්තං. කිඤ්චාපි වුත්තං, අථ ඛො තං සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙතබ්බදෙවතානං අත්තනො සද්ධාදීහි සමානගුණදීපනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අට්ඨකථායඤ්හි දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො ගුණෙ අනුස්සරතීති දළ්හං කත්වා වුත්තං.

However, in the Sutta it is said: 'Mahānāma, at whatever time a noble disciple recollects his own faith, virtue, learning, generosity, and wisdom, and also those of the devas, at that time his mind is not assailed by lust.' Although it is said thus, it should be known that this was said for the purpose of illuminating the similarity of one's own qualities beginning with faith with those of the devas who are to be placed in the position of a witness. For indeed, in the commentary it is firmly stated: 'Having placed the devas in the position of a witness, one recollects one's own qualities.'

163. තස්මා පුබ්බභාගෙ දෙවතානං ගුණෙ අනුස්සරිත්වා අපරභාගෙ අත්තනො සංවිජ්ජමානෙ සද්ධාදිගුණෙ අනුස්සරතො චස්ස නෙව තස්මිං සමයෙ [Pg.219] රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති දෙවතා ආරබ්භාති (අ. නි. 6.10) පුරිමනයෙනෙව වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. සද්ධාදිගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං දෙවතානං ගුණසදිසසද්ධාදිගුණානුස්සරණවසෙන දෙවතානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

163. Therefore, when one recollects the qualities of the devas in the preliminary stage, and in the subsequent stage recollects one's own existing qualities of faith and so forth, his mind is not overwhelmed by lust at that time. Nor by hatred... nor by delusion. At that time, his mind is quite upright, focused on the devas. Just as before, with the hindrances suppressed, the factors of jhāna arise for a moment. However, due to the profundity of the qualities of faith and so forth, or the strong inclination to recollect their various aspects, full absorption (appanā) is not reached; only access concentration (upacāra) is attained. This jhāna, by means of recollecting one's own qualities of faith and so forth that are similar to the qualities of the devas, is indeed reckoned as the recollection of the devas.

ඉමඤ්ච පන දෙවතානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු දෙවතානං පියො හොති මනාපො, භිය්‍යොසො මත්තාය සද්ධාදිවෙපුල්ලං අධිගච්ඡති, පීතිපාමොජ්ජබහුලො විහරති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

Moreover, a bhikkhu who is devoted to this recollection of the devas becomes dear and pleasing to the devas. He attains an even greater abundance of faith and other qualities, and dwells experiencing abundant rapture and gladness. But even if he does not penetrate further, he is destined for a good destination.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, දෙවතානුස්සතියා සදාති.

Therefore, let the wise verily and always practice heedfulness in this recollection of the devas, which is of such great power.

ඉදං දෙවතානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed exposition on the recollection of devas.

පකිණ්ණකකථා

Miscellaneous Discourse

164. යං පන එතාසං විත්ථාරදෙසනායං ‘‘උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති තථාගතං ආරබ්භා’’තිආදීනි වත්වා ‘‘උජුගතචිත්තො ඛො පන, මහානාම, අරියසාවකො ලභති අත්ථවෙදං, ලභති ධම්මවෙදං, ලභති ධම්මූපසංහිතං පාමොජ්ජං, පමුදිතස්ස පීති ජායතී’’ති (අ. නි. 6.10) වුත්තං, තත්ථ ඉතිපි සො භගවාතිආදීනං අත්ථං නිස්සාය උප්පන්නං තුට්ඨිං සන්ධාය ලභති අත්ථවෙදන්ති වුත්තං. පාළිං නිස්සාය උප්පන්නං තුට්ඨිං සන්ධාය ලභති ධම්මවෙදං. උභයවසෙන ලභති ධම්මූපසංහිතං පාමොජ්ජන්ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

164. In the detailed exposition where it is said, "At that time, his mind is quite upright towards the Tathāgata," and further, "The noble disciple with an upright mind, Mahānāma, gains understanding of the meaning, gains understanding of the Dhamma, gains joy associated with the Dhamma, and for one who is joyful, rapture arises"—here, 'gains understanding of the meaning' is said with reference to the satisfaction arising in dependence on the meaning of phrases such as 'Indeed, the Blessed One...' 'Gains understanding of the Dhamma' refers to the satisfaction arising in dependence on the Pali text. 'Gains joy associated with the Dhamma' should be understood as being said as arising from both aspects.

යඤ්ච දෙවතානුස්සතියං දෙවතා ආරබ්භාති වුත්තං, තං පුබ්බභාගෙ දෙවතා ආරබ්භ පවත්තචිත්තවසෙන දෙවතාගුණසදිසෙ වා දෙවතාභාවනිප්ඵාදකෙ ගුණෙ ආරබ්භ පවත්තචිත්තවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

And as to what was said in the recollection of devas, 'one takes the devas as the object,' this should be understood as said either by way of a mind that has arisen in the preliminary stage taking the devas as its object, or by way of a mind that has arisen taking as its object one's own qualities that are similar to the qualities of the devas or that bring about the state of being a deva.

165. ඉමා [Pg.220] පන ඡ අනුස්සතියො අරියසාවකානඤ්ඤෙව ඉජ්ඣන්ති. තෙසං හි බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණා පාකටා හොන්ති. තෙ ච අඛණ්ඩතාදිගුණෙහි සීලෙහි, විගතමලමච්ඡෙරෙන චාගෙන, මහානුභාවානං දෙවතානං ගුණසදිසෙහි සද්ධාදිගුණෙහි සමන්නාගතා. මහානාමසුත්තෙ (අ. නි. 6.10) ච සොතාපන්නස්ස නිස්සයවිහාරං පුට්ඨෙන භගවතා සොතාපන්නස්ස නිස්සයවිහාරදස්සනත්ථමෙව එතා විත්ථාරතො කථිතා.

165. These six recollections, however, are successful only for noble disciples. For them, the qualities of the Buddha, Dhamma, and Saṅgha are manifest. And they are endowed with virtues possessing qualities such as being unbroken, with generosity devoid of the stain of stinginess, and with qualities such as faith, which are similar to the qualities of devas of great power. And in the Mahānāma Sutta, these were taught in detail by the Blessed One, when asked about the dependent abiding of a stream-enterer, only for the sake of showing the dependent abiding of a stream-enterer.

ගෙධසුත්තෙපි ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, ඉතිපි සො භගවා…පෙ… උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති නික්ඛන්තං මුත්තං වුට්ඨිතං ගෙධම්හා. ගෙධොති ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නෙතං කාමගුණානමධිවචනං. ඉදම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ආරම්මණං කරිත්වා එවමිධෙකච්චෙ සත්තා විසුජ්ඣන්තී’’ති (අ. නි. 6.25) එවං අරියසාවකස්ස අනුස්සතිවසෙන චිත්තං විසොධෙත්වා උත්තරි පරමත්ථවිසුද්ධිඅධිගමත්ථාය කථිතා.

In the Gedha Sutta, it is said: "Here, monks, a noble disciple recollects the Tathāgata... And at that time, his mind is quite upright, released, freed, and risen above greed. 'Greed,' monks, is a designation for these five cords of sensual pleasure. By making this an object, some beings here are purified." Thus, these recollections were taught for a noble disciple to purify the mind by means of recollection, and for the sake of subsequently attaining ultimate purification.

ආයස්මතා මහාකච්චානෙන දෙසිතෙ සම්බාධොකාසසුත්තෙපි ‘‘අච්ඡරියං, ආවුසො, අබ්භුතං, ආවුසො, යාවඤ්චිදං තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන සම්බාධෙ ඔකාසාධිගමො අනුබුද්ධො සත්තානං විසුද්ධියා…පෙ… නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය යදිදං ඡ අනුස්සතිට්ඨානානි. කතමානි ඡ? ඉධාවුසො, අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති…පෙ… එවමිධෙකච්චෙ සත්තා විසුද්ධිධම්මා භවන්තී’’ති (අ. නි. 6.26) එවං අරියසාවකස්සෙව පරමත්ථවිසුද්ධිධම්මතාය ඔකාසාධිගමවසෙන කථිතා.

In the Sambādhokāsa Sutta, taught by the Venerable Mahākaccāna, it is said: "It is wonderful, friends, it is amazing, friends, how the Blessed One, who knows and sees, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One, has awakened to the attainment of an opening in confinement for the purification of beings... for the realization of Nibbāna, namely, these six grounds for recollection. What six? Here, friends, a noble disciple recollects the Tathāgata... Thus, some beings here are of a purified nature." Thus, they were taught for the noble disciple only, by way of the attainment of an opening, for the sake of his state of ultimate purification.

උපොසථසුත්තෙපි ‘‘කථඤ්ච, විසාඛෙ, අරියූපොසථො හොති? උපක්කිලිට්ඨස්ස, විසාඛෙ, චිත්තස්ස උපක්කමෙන පරියොදපනා හොති. කථඤ්ච, විසාඛෙ, උපක්කිලිට්ඨස්ස චිත්තස්ස උපක්කමෙන පරියොදපනා හොති? ඉධ, විසාඛෙ, අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරතී’’ති (අ. නි. 3.71) එවං අරියසාවකස්සෙව උපොසථං උපවසතො චිත්තවිසොධනකම්මට්ඨානවසෙන උපොසථස්ස මහප්ඵලභාවදස්සනත්ථං කථිතා.

In the Uposatha Sutta too, it is said: “And how, Visākha, is there the noble Uposatha? There is the cleansing, Visākha, by effort, of a defiled mind. And how, Visākha, is there the cleansing, by effort, of a defiled mind? Here, Visākha, a noble disciple recollects the Tathāgata.” Thus, it was taught in order to show the great fruitfulness of the Uposatha for a noble disciple only who observes the Uposatha, by way of the meditation subject for purifying the mind.

එකාදසනිපාතෙපි ‘‘සද්ධො ඛො, මහානාම, ආරාධකො හොති, නො අස්සද්ධො. ආරද්ධවීරියො, උපට්ඨිතසති, සමාහිතො, පඤ්ඤවා, මහානාම[Pg.221], ආරාධකො හොති, නො දුප්පඤ්ඤො. ඉමෙසු ඛො ත්වං, මහානාම, පඤ්චසු ධම්මෙසු පතිට්ඨාය ඡ ධම්මෙ උත්තරි භාවෙය්‍යාසි. ඉධ ත්වං, මහානාම, තථාගතං අනුස්සරෙය්‍යාසි ඉතිපි සො භගවා’’ති (අ. නි. 11.11) එවං අරියසාවකස්සෙව ‘‘තෙසං නො, භන්තෙ, නානාවිහාරෙන විහරතං කෙනස්ස විහාරෙන විහරිතබ්බ’’න්ති පුච්ඡතො විහාරදස්සනත්ථං කථිතා.

In the Eleventh Nipāta, it is also said: “Faithful, Mahānāma, one is capable, not faithless. One with aroused energy, established mindfulness, concentrated, and wise, Mahānāma, is capable, not unwise. Established in these five qualities, Mahānāma, you should further develop six qualities. Here, Mahānāma, you should recollect the Tathāgata: ‘Indeed, the Blessed One…’” Thus, it was spoken to show the proper dwelling for a noble disciple only who asks, “For us, venerable sir, who are dwelling in various ways, by which dwelling should we dwell?”

166. එවං සන්තෙපි පරිසුද්ධසීලාදිගුණසමන්නාගතෙන පුථුජ්ජනෙනාපි මනසි කාතබ්බා. අනුස්සවවසෙනාපි හි බුද්ධාදීනං ගුණෙ අනුස්සරතො චිත්තං පසීදතියෙව. යස්සානුභාවෙන නීවරණානි වික්ඛම්භෙත්වා උළාරපාමොජ්ජො විපස්සනං ආරභිත්වා අරහත්තංයෙව සච්ඡිකරෙය්‍ය කටඅන්ධකාරවාසී ඵුස්සදෙවත්ථෙරො විය.

166. Even so, these recollections should be borne in mind even by an ordinary person who is endowed with such qualities as purified virtue. For even by way of hearsay, the mind of one who recollects the qualities of the Buddha and others certainly becomes serene. By the power of that serenity, having suppressed the hindrances and become possessed of great joy, he might begin insight and realize arahantship itself, like the Elder Phussadeva, who lived in Kaṭaandhakāra.

සො කිරායස්මා මාරෙන නිම්මිතං බුද්ධරූපං දිස්වා ‘‘අයං තාව සරාගදොසමොහො එවං සොභති, කථං නු ඛො භගවා න සොභති, සො හි සබ්බසො වීතරාගදොසමොහො’’ති බුද්ධාරම්මණං පීතිං පටිලභිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණීති.

Reportedly, that venerable one, seeing a Buddha-form created by Māra, thought: ‘If this one, who is still with lust, hatred, and delusion, shines so, how then would the Blessed One not shine, who is in every way free from lust, hatred, and delusion!’ Having gained rapture with the Buddha as its object, he developed insight and attained arahantship.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus, in the Path of Purification, composed for the joy of good people,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

in the section on the development of concentration,

ඡඅනුස්සතිනිද්දෙසො නාම

named the Exposition of the Six Recollections,

සත්තමො පරිච්ඡෙදො.

the Seventh Chapter.

8. අනුස්සතිකම්මට්ඨානනිද්දෙසො

8. Exposition of the Recollection Meditation Subjects

මරණස්සතිකථා

The Discourse on Mindfulness of Death

167. ඉදානි [Pg.222] ඉතො අනන්තරාය මරණස්සතියා භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො. තත්ථ මරණන්ති එකභවපරියාපන්නස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදො. යං පනෙතං අරහන්තානං වට්ටදුක්ඛසමුච්ඡෙදසඞ්ඛාතං සමුච්ඡෙදමරණං, සඞ්ඛාරානං ඛණභඞ්ගසඞ්ඛාතං ඛණිකමරණං, රුක්ඛො මතො ලොහං මතන්තිආදීසු සම්මුතිමරණඤ්ච, න තං ඉධ අධිප්පෙතං.

167. Now, immediately following this, the explanation of the development of mindfulness of death is taken up. Therein, “death” is the cutting off of the life faculty that is included within a single existence. However, that which is the “death by cutting off” of the arahants, reckoned as the complete cutting off of the suffering of the round of existence; that which is the “momentary death,” reckoned as the dissolution of formations at every moment; and that which is “conventional death” in expressions such as “the tree is dead,” “the metal is dead,” and so on—these are not intended here.

යම්පි චෙතං අධිප්පෙතං, තං කාලමරණං අකාලමරණන්ති දුවිධං හොති. තත්ථ කාලමරණං පුඤ්ඤක්ඛයෙන වා ආයුක්ඛයෙන වා උභයක්ඛයෙන වා හොති. අකාලමරණං කම්මුපච්ඡෙදකකම්මවසෙන.

And this death which is intended is of two kinds: timely death and untimely death. Therein, timely death occurs through the exhaustion of merit, through the exhaustion of lifespan, or through the exhaustion of both. Untimely death occurs by the force of kamma that cuts off kamma.

තත්ථ යං විජ්ජමානායපි ආයුසන්තානජනකපච්චයසම්පත්තියා කෙවලං පටිසන්ධිජනකස්ස කම්මස්ස විපක්කවිපාකත්තා මරණං හොති, ඉදං පුඤ්ඤක්ඛයෙන මරණං නාම. යං ගතිකාලාහාරාදිසම්පත්තියා අභාවෙන අජ්ජතනකාලපුරිසානං විය වස්සසතමත්තපරිමාණස්ස ආයුනො ඛයවසෙන මරණං හොති, ඉදං ආයුක්ඛයෙන මරණං නාම. යං පන දූසීමාරකලාබුරාජාදීනං විය තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ඨානාචාවනසමත්ථෙන කම්මුනා උපච්ඡින්නසන්තානානං, පුරිමකම්මවසෙන වා සත්ථහරණාදීහි උපක්කමෙහි උපච්ඡිජ්ජමානසන්තානානං මරණං හොති, ඉදං අකාලමරණං නාම. තං සබ්බම්පි වුත්තප්පකාරෙන ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදෙන සඞ්ගහිතං. ඉති ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදසඞ්ඛාතස්ස මරණස්ස සරණං මරණස්සති.

Herein, that death which occurs, even while there is a sufficiency of conditions that generate the continuity of life, solely because the rebirth-generating kamma has its result ripened, is called “death by the exhaustion of merit.” That death which occurs by the force of the exhaustion of a lifespan of a measure of about one hundred years, like that of people of the present time, due to the absence of favorable conditions of destination, time, nutriment, and so on, is called “death by the exhaustion of lifespan.” Furthermore, that death of those whose continuity is cut off by kamma capable of dislodging them from their place in that very moment, like that of Dūsī Māra, King Kalābu, and others, or the death of beings whose continuity is being cut off by the force of past kamma through assault with weapons and other such violent means, is called “untimely death.” All of this is included by the cutting off of the life faculty in the manner described. Thus, mindfulness of death is the recollection of death, which is reckoned as the cutting off of the life faculty.

168. තං භාවෙතුකාමෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන ‘‘මරණං භවිස්සති, ජීවිතින්ද්‍රියං උපච්ඡිජ්ජිස්සතී’’ති වා, ‘‘මරණං මරණ’’න්ති වා යොනිසො මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. අයොනිසො පවත්තයතො හි ඉට්ඨජනමරණානුස්සරණෙ සොකො උප්පජ්ජති විජාතමාතුයා පියපුත්තමරණානුස්සරණෙ විය. අනිට්ඨජනමරණානුස්සරණෙ පාමොජ්ජං උප්පජ්ජති වෙරීනං වෙරිමරණානුස්සරණෙ විය. මජ්ඣත්තජනමරණානුස්සරණෙ සංවෙගො න උප්පජ්ජති මතකළෙවරදස්සනෙ ඡවඩාහකස්ස විය. අත්තනො මරණානුස්සරණෙ සන්තාසො උප්පජ්ජති උක්ඛිත්තාසිකං වධකං දිස්වා භීරුකජාතිකස්ස [Pg.223] විය. තදෙතං සබ්බම්පි සතිසංවෙගඤාණවිරහතො හොති. තස්මා තත්ථ තත්ථ හතමතසත්තෙ ඔලොකෙත්වා දිට්ඨපුබ්බසම්පත්තීනං සත්තානං මතානං මරණං ආවජ්ජෙත්වා සතිඤ්ච සංවෙගඤ්ච ඤාණඤ්ච යොජෙත්වා ‘‘මරණං භවිස්සතී’’තිආදිනා නයෙන මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. එවං පවත්තෙන්තො හි යොනිසො පවත්තෙති, උපායෙන පවත්තෙතීති අත්ථො. එවං පවත්තයතොයෙව හි එකච්චස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, මරණාරම්මණා සති සණ්ඨාති, උපචාරප්පත්තමෙව කම්මට්ඨානං හොති.

168. By one who wishes to develop this, having gone to a secluded place and being in solitude, attention should be wisely aroused thus: 'Death will be, the life-faculty will be cut off,' or 'Death, death.' For if one arouses it unwisely, sorrow arises when recollecting the death of a loved one, like a mother recollecting the death of her beloved son. Joy arises when recollecting the death of an unloved person, like recollecting the death of an enemy. A sense of urgency does not arise when recollecting the death of a neutral person, like a corpse-burner seeing a dead body. Terror arises when recollecting one's own death, like a timid person seeing an executioner with an upraised sword. All this occurs due to the absence of mindfulness, sense of urgency, and knowledge. Therefore, having observed here and there beings who have been killed or have died, and having reflected upon the death of beings formerly seen in possession of prosperity, one should combine mindfulness, sense of urgency, and knowledge, and arouse attention by the method beginning with, 'Death will be.' Indeed, one who proceeds in this way, proceeds wisely; the meaning is that one proceeds by a suitable method. For a certain person who proceeds in this way, the hindrances are suppressed, mindfulness with death as its object is established, and the meditation subject reaches access concentration.

169. යස්ස පන එත්තාවතා න හොති, තෙන වධකපච්චුපට්ඨානතො, සම්පත්තිවිපත්තිතො, උපසංහරණතො, කායබහුසාධාරණතො, ආයුදුබ්බලතො, අනිමිත්තතො, අද්ධානපරිච්ඡෙදතො, ඛණපරිත්තතොති ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

169. But for one for whom this has not yet come about, death should be recollected by these eight aspects: as an executioner ever-present, by the ruin of prosperity, by comparison, by the body being common to many, by the weakness of life, by its signlessness, by the limitation of the life-span, and by the brevity of the moment.

තත්ථ වධකපච්චුපට්ඨානතොති වධකස්ස විය පච්චුපට්ඨානතො. යථා හි ඉමස්ස සීසං ඡින්දිස්සාමීති අසිං ගහෙත්වා ගීවාය චාරයමානො වධකො පච්චුපට්ඨිතොව හොති, එවං මරණම්පි පච්චුපට්ඨිතමෙවාති අනුස්සරිතබ්බං. කස්මා? සහ ජාතියා ආගතතො, ජීවිතහරණතො ච. යථා හි අහිච්ඡත්තකමකුළං මත්ථකෙන පංසුං ගහෙත්වාව උග්ගච්ඡති, එවං සත්තා ජරාමරණං ගහෙත්වාව නිබ්බත්තන්ති. තථා හි නෙසං පටිසන්ධිචිත්තං උප්පාදානන්තරමෙව ජරං පත්වා පබ්බතසිඛරතො පතිතසිලා විය භිජ්ජති සද්ධිං සම්පයුත්තඛන්ධෙහි. එවං ඛණිකමරණං තාව සහ ජාතියා ආගතං. ජාතස්ස පන අවස්සං මරණතො ඉධාධිප්පෙතමරණම්පි සහ ජාතියා ආගතං. තස්මා එස සත්තො ජාතකාලතො පට්ඨාය යථා නාම උට්ඨිතො සූරියො අත්ථාභිමුඛො ගච්ඡතෙව, ගතගතට්ඨානතො ඊසකම්පි න නිවත්තති. යථා වා නදී පබ්බතෙය්‍යා සීඝසොතා හාරහාරිනී සන්දතෙව වත්තතෙව ඊසකම්පි න නිවත්තති, එවං ඊසකම්පි අනිවත්තමානො මරණාභිමුඛොව යාති. තෙන වුත්තං –

Herein, 'as an executioner ever-present' means like the presence of an executioner. Just as an executioner, taking a sword and brandishing it at the neck, thinking, 'I will cut off this person's head,' is ever-present, so too should death be recollected as ever-present. Why? Because it comes together with birth and because it takes away life. Just as a mushroom sprout emerges from the soil already carrying dust on its head, so too beings are born carrying aging and death. Indeed, their rebirth-linking consciousness, immediately after arising, reaches aging and shatters like a stone falling from a mountain peak, along with its associated aggregates. Thus, momentary death comes with birth itself. Moreover, since death is inevitable for one who is born, the death intended here also comes with birth. Therefore, this being, from the moment of birth, is like the rising sun moving toward its setting, never turning back even slightly from the place it has reached. Or like a swift mountain river, carrying all before it, flowing and rolling on, never turning back even a little, it moves inexorably toward death. Hence it is said:

‘‘යමෙකරත්තිං පඨමං, ගබ්භෙ වසති මාණවො;

අබ්භුට්ඨිතොව සො යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’’ති. (ජා. 1.15.363);

“From the first night a being dwells in the womb, having set out, it journeys on, never turning back.”

එවං ගච්ඡතො චස්ස ගිම්හාභිතත්තානං කුන්නදීනං ඛයො විය, පාතො ආපොරසානුගතබන්ධනානං දුමප්ඵලානං පතනං විය, මුග්ගරාභිතාළිතානං මත්තිකභාජනානං භෙදො [Pg.224] විය, සූරියරස්මිසම්ඵුට්ඨානං උස්සාවබින්දූනං විද්ධංසනං විය ච මරණමෙව ආසන්නං හොති. තෙනාහ –

And for one thus proceeding, death alone is ever near: like the drying up of small rivers scorched by summer heat; like the falling at dawn of tree-fruits with stems weakened by sap; like the shattering of clay pots struck by a hammer; and like the vanishing of dewdrops touched by the sun’s rays. Therefore, it was said:

‘‘අච්චයන්ති අහොරත්තා, ජීවිතමුපරුජ්ඣති;

ආයු ඛීයති මච්චානං, කුන්නදීනංව ඔදකං. (සං. නි. 1.146);

“Days and nights pass by, life is brought to an end; the lifespan of mortals wastes away, like the water of small rivers.”

‘‘ඵලානමිව පක්කානං, පාතො පපතතො භයං;

එවං ජාතාන මච්චානං, නිච්චං මරණතො භයං.

“Just as for ripe fruits, there is fear of falling at dawn, so for mortals who are born, there is constant fear of death.”

‘‘යථාපි කුම්භකාරස්ස, කතං මත්තිකභාජනං;

ඛුද්දකඤ්ච මහන්තඤ්ච, යං පක්කං යඤ්ච ආමකං;

සබ්බං භෙදනපරියන්තං, එවං මච්චාන ජීවිතං’. (සු. නි. 581-582);

Just as any earthen vessel made by a potter, whether small or great, whether baked or raw, all have shattering as their end; so too is the life of mortals.

‘‘උස්සාවොව තිණග්ගම්හි, සූරියුග්ගමනං පති;

එවමායු මනුස්සානං, මා මං අම්ම නිවාරයා’’ති. (ජා. 1.11.79);

“Just as a dewdrop on a blade of grass at sunrise, so is the life of humans. Mother, do not hinder me.”

එවං උක්ඛිත්තාසිකො වධකො විය සහ ජාතියා ආගතං පනෙතං මරණං ගීවාය අසිං චාරයමානො සො වධකො විය ජීවිතං හරතියෙව, න අහරිත්වා නිවත්තති. තස්මා සහ ජාතියා ආගතතො, ජීවිතහරණතො ච උක්ඛිත්තාසිකො වධකො විය මරණම්පි පච්චුපට්ඨිතමෙවාති එවං වධකපච්චුපට්ඨානතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

Thus, like an executioner with a raised sword, this death, which comes together with birth, surely takes away life, just like that executioner who circles the sword at the neck; it does not turn back without having taken it. Therefore, because it comes together with birth and because it takes away life, death is indeed ever-present, like an executioner with a raised sword. In this way, death should be recollected by way of its being ever-present like an executioner.

170. සම්පත්තිවිපත්තිතොති ඉධ සම්පත්ති නාම තාවදෙව සොභති, යාව නං විපත්ති නාභිභවති, න ච සා සම්පත්ති නාම අත්ථි, යා විපත්තිං අතික්කම්ම තිට්ඨෙය්‍ය. තථා හි –

170. As for prosperity and adversity: Here, that which is called prosperity shines only so long as adversity does not overwhelm it. And there is no such thing as a prosperity that could stand, having overcome adversity. For indeed—

‘‘සකලං මෙදිනිං භුත්වා, දත්වා කොටිසතං සුඛී;

අඩ්ඪාමලකමත්තස්ස, අන්තෙ ඉස්සරතං ගතො.

The happy one, having ruled over the entire earth and having given a hundred koṭis, in the end, arrived at a state of mastery over a mere half of a myrobalan fruit.

‘‘තෙනෙව දෙහබන්ධෙන, පුඤ්ඤම්හි ඛයමාගතෙ;

මරණාභිමුඛො සොපි, අසොකො සොකමාගතො’’ති.

With that very same body, when his merit came to be exhausted, facing death, even he, Asoka, the sorrowless one, came to sorrow.

අපිච [Pg.225] සබ්බං ආරොග්‍යං බ්‍යාධිපරියොසානං, සබ්බං යොබ්බනං ජරාපරියොසානං, සබ්බං ජීවිතං මරණපරියොසානං, සබ්බොයෙව ලොකසන්නිවාසො ජාතියා අනුගතො, ජරාය අනුසටො, බ්‍යාධිනා අභිභූතො, මරණෙන අබ්භාහතො. තෙනාහ –

Furthermore, all health has illness as its end, all youth has old age as its end, and all life has death as its end. Every inhabitant of the world is pursued by birth, pervaded by old age, overwhelmed by sickness, and struck down by death. Therefore, it was said:

‘‘යථාපි සෙලා විපුලා, නභං ආහච්ච පබ්බතා;

සමන්තා අනුපරියෙය්‍යුං, නිප්පොථෙන්තා චතුද්දිසා.

Just as massive mountains of rock, reaching up to the sky, might advance from all around, from the four directions, grinding everything to powder.

‘‘එවං ජරා ච මච්චු ච, අධිවත්තන්ති පාණිනෙ;

ඛත්තියෙ බ්‍රාහ්මණෙ වෙස්සෙ, සුද්දෙ චණ්ඩාලපුක්කුසෙ;

න කිඤ්චි පරිවජ්ජෙති, සබ්බමෙවාභිමද්දති.

Thus old age and death overwhelm beings—Khattiyas, Brāhmaṇas, Vessas, Suddas, Caṇḍālas, and Pukkusas. They spare nothing at all; they crush everything completely.

‘‘න තත්ථ හත්ථීනං භූමි, න රථානං න පත්තියා;

න චාපි මන්තයුද්ධෙන, සක්කා ජෙතුං ධනෙන වා’’ති. (සං. නි. 1.136);

There, there is no ground for elephants, no ground for chariots, no ground for infantry. Nor is it possible to conquer by warfare of incantations, or by wealth.

එවං ජීවිතසම්පත්තියා මරණවිපත්තිපරියොසානතං වවත්ථපෙන්තෙන සම්පත්තිවිපත්තිතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

Thus, by determining that the prosperity of life has the adversity that is death as its end, death should be recollected by way of prosperity and adversity.

171. උපසංහරණතොති පරෙහි සද්ධිං අත්තනො උපසංහරණතො. තත්ථ සත්තහාකාරෙහි උපසංහරණතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං, යසමහත්තතො, පුඤ්ඤමහත්තතො, ථාමමහත්තතො, ඉද්ධිමහත්තතො, පඤ්ඤාමහත්තතො, පච්චෙකබුද්ධතො, සම්මාසම්බුද්ධතොති. කථං? ඉදං මරණං නාම මහායසානං මහාපරිවාරානං සම්පන්නධනවාහනානං මහාසම්මතමන්ධාතුමහාසුදස්සන දළ්හනෙමි නිමිප්පභුතීනම්පි උපරි නිරාසඞ්කමෙව පතිතං, කිමඞ්ගං පන මය්හං උපරි න පතිස්සති?

171. By way of comparison means by comparing oneself with others. Therein, death should be recollected by way of comparison in seven aspects: by greatness of fame, by greatness of merit, by greatness of strength, by greatness of psychic power, by greatness of wisdom, by being a Paccekabuddha, and by being a Sammāsambuddha. How? This thing called death has fallen without hesitation even upon those of great fame and large retinues, endowed with wealth and vehicles, such as Mahāsammata, Mandhātu, Mahāsudassana, Daḷhanemi, Nimi, and others. For what reason, then, will it not fall upon me?

මහායසා රාජවරා, මහාසම්මතආදයො;

තෙපි මච්චුවසං පත්තා, මාදිසෙසු කථාව කාති.

Excellent kings of great fame, Mahāsammata and others—even they have come under the power of death. What is there to say of those like me?

එවං තාව යසමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

Thus, first, it should be recollected by way of greatness of fame.

කථං පුඤ්ඤමහත්තතො?

How by way of greatness of merit?

ජොතිකො ජටිලො උග්ගො, මෙණ්ඩකො අථ පුණ්ණකො;

එතෙ චඤ්ඤෙ ච යෙ ලොකෙ, මහාපුඤ්ඤාති විස්සුතා;

සබ්බෙ මරණමාපන්නා, මාදිසෙසු කථාව කාති.

Jotika, Jaṭila, Ugga, Meṇḍaka, and then Puṇṇaka; these and others in the world who are renowned as being of great merit—all have met with death. What is there to say of those like me?

එවං පුඤ්ඤමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

Thus, it should be recollected by way of greatness of merit.

කථං [Pg.226] ථාමමහත්තතො?

How by way of greatness of strength?

වාසුදෙවො බලදෙවො, භීමසෙනො යුධිට්ඨිලො;

චානුරො යො මහාමල්ලො, අන්තකස්ස වසං ගතා.

Vāsudeva, Baladeva, Bhīmasena, Yudhiṭṭhila, and Cāṇura the great wrestler have gone under the power of the Ender.

එවං ථාමබලූපෙතා, ඉති ලොකම්හි විස්සුතා;

එතෙපි මරණං යාතා, මාදිසෙසු කථාව කාති.

Those endowed with strength and power, thus renowned in the world—even they have gone to death. What is there to say of those like me?

එවං ථාමමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

Thus, it should be recollected by way of greatness of strength.

කථං ඉද්ධිමහත්තතො?

How by way of greatness of psychic power?

පාදඞ්ගුට්ඨකමත්තෙන, වෙජයන්තමකම්පයි;

යො නාමිද්ධිමතං සෙට්ඨො, දුතියො අග්ගසාවකො.

He who is the best of those with psychic power, the second chief disciple, shook the Vejayanta palace with just his big toe.

සොපි මච්චුමුඛං ඝොරං, මිගො සීහමුඛං විය;

පවිට්ඨො සහ ඉද්ධීහි, මාදිසෙසු කථාව කාති.

Even he, together with his psychic powers, entered the dreadful mouth of death, like a deer into the mouth of a lion. What is there to say of those like me?

එවං ඉද්ධිමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

Thus, it should be recollected by way of greatness of psychic power.

කථං පඤ්ඤාමහත්තතො?

How by way of greatness of wisdom?

ලොකනාථං ඨපෙත්වාන, යෙ චඤ්ඤෙ අත්ථි පාණිනො;

පඤ්ඤාය සාරිපුත්තස්ස, කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං.

Setting aside the Lord of the World, whatever other beings there are, their wisdom is not worth the sixteenth part of Sāriputta’s wisdom.

එවං නාම මහාපඤ්ඤො, පඨමො අග්ගසාවකො;

මරණස්ස වසං පත්තො, මාදිසෙසු කථාව කාති.

Even he of such great wisdom, the first chief disciple, has come under the power of death. What is there to say of those like me?

එවං පඤ්ඤාමහත්තතො අනුස්සරිතබ්බං.

Thus, it should be recollected by way of greatness of wisdom.

කථං පච්චෙකබුද්ධතො? යෙපි තෙ අත්තනො ඤාණවීරියබලෙන සබ්බකිලෙසසත්තුනිම්මථනං කත්වා පච්චෙකබොධිං පත්තා ඛග්ගවිසාණකප්පා සයම්භුනො, තෙපි මරණතො න මුත්තා, කුතො පනාහං මුච්චිස්සාමීති.

How by way of the Paccekabuddhas? Even those who, by the power of their own energy guided by wisdom, having crushed all the enemies that are the defilements and having attained Paccekabodhi, are like the single horn of a rhinoceros and are self-become—even those Paccekabuddhas are not freed from death. How then could I be freed?

තං තං නිමිත්තමාගම්ම, වීමංසන්තා මහෙසයො;

සයම්භුඤ්ඤාණතෙජෙන, යෙ පත්තා ආසවක්ඛයං.

Relying on this or that sign, the great seers, investigating, attained the destruction of the taints by the power of their self-become knowledge.

එකචරියනිවාසෙන, ඛග්ගසිඞ්ගසමූපමා;

තෙපි නාතිගතා මච්චුං, මාදිසෙසු කථාව කාති.

Through their solitary practice and dwelling, they are comparable to a rhinoceros's horn; even they have not overcome Death. For beings like me, what is there to say?

එවං [Pg.227] පච්චෙකබුද්ධතො අනුස්සරිතබ්බං.

Thus, it should be recollected by way of the Paccekabuddhas.

කථං සම්මාසම්බුද්ධතො? යොපි සො භගවා අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවිචිත්‍රරූපකායො සබ්බාකාරපරිසුද්ධසීලක්ඛන්ධාදිගුණරතනසමිද්ධධම්මකායො යසමහත්තපුඤ්ඤමහත්තථාමමහත්තඉද්ධිමහත්තපඤ්ඤාමහත්තානං පාරං ගතො අසමො අසමසමො අප්පටිපුග්ගලො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො, සොපි සලිලවුට්ඨිනිපාතෙන මහාඅග්ගික්ඛන්ධො විය මරණවුට්ඨිනිපාතෙන ඨානසො වූපසන්තො.

How by way of the Perfectly Self-Enlightened One? Even that Blessed One—whose physical body was made wonderful by the thirty-two major marks of a great man and adorned with the eighty minor characteristics; whose Dhamma-body was complete with the jewels of qualities such as the aggregate of virtue, utterly pure in all aspects; who had gone to the furthest shore of greatness in fame, greatness in merit, greatness in strength, greatness in psychic power, and greatness in wisdom; who is unequaled, equal to the unequaled, and without a rival person; the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One—even he, like a great mass of fire extinguished by a downpour of rain, was quenched in an instant by the downpour of death.

එවං මහානුභාවස්ස, යං නාමෙතං මහෙසිනො;

න භයෙන න ලජ්ජාය, මරණං වසමාගතං.

This death did not submit to the power of the great seer of such great majesty, neither out of fear nor out of shame.

නිල්ලජ්ජං වීතසාරජ්ජං, සබ්බසත්තාභිමද්දනං;

තයිදං මාදිසං සත්තං, කථං නාභිභවිස්සතීති.

Shameless, devoid of hesitation, crushing all beings—how will that very death not overwhelm a being such as me?

එවං සම්මාසම්බුද්ධතො අනුස්සරිතබ්බං.

Thus, it should be recollected by way of the Perfectly Self-Enlightened One.

තස්සෙවං යසමහත්තතාදිසම්පන්නෙහි පරෙහි සද්ධිං මරණසාමඤ්ඤතාය අත්තානං උපසංහරිත්වා තෙසං විය සත්තවිසෙසානං මය්හම්පි මරණං භවිස්සතීති අනුස්සරතො උපචාරප්පත්තං කම්මට්ඨානං හොතීති. එවං උපසංහරණතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

For one who, having thus compared oneself with others endowed with qualities such as greatness of fame by way of the commonality of death, recollects, 'Just as for those special beings, for me too there will be death,' the meditation subject reaches access concentration. Thus, by way of comparison, death should be recollected.

172. කායබහුසාධාරණතොති අයං කායො බහුසාධාරණො. අසීතියා තාව කිමිකුලානං සාධාරණො, තත්ථ ඡවිනිස්සිතා පාණා ඡවිං ඛාදන්ති, චම්මනිස්සිතා චම්මං ඛාදන්ති, මංසනිස්සිතා මංසං ඛාදන්ති, න්හාරුනිස්සිතා න්හාරුං ඛාදන්ති, අට්ඨිනිස්සිතා අට්ඨිං ඛාදන්ති, මිඤ්ජනිස්සිතා මිඤ්ජං ඛාදන්ති. තත්ථෙව ජායන්ති ජීයන්ති මීයන්ති, උච්චාරපස්සාවං කරොන්ති. කායොව නෙසං සූතිඝරඤ්චෙව ගිලානසාලා ච සුසානඤ්ච වච්චකුටි ච පස්සාවදොණිකා ච. ස්වායං තෙසම්පි කිමිකුලානං පකොපෙන මරණං නිගච්ඡතියෙව. යථා ච අසීතියා කිමිකුලානං, එවං අජ්ඣත්තිකානංයෙව අනෙකසතානං රොගානං බාහිරානඤ්ච අහිවිච්ඡිකාදීනං මරණස්ස පච්චයානං සාධාරණො.

172. This body is common to many. Firstly, it is common to eighty families of worms. Among them, creatures that dwell depending on the outer skin eat the outer skin; those that dwell depending on the inner skin eat the inner skin; those that dwell depending on the flesh eat the flesh; those that dwell depending on the sinews eat the sinews; those that dwell depending on the bones eat the bones; those that dwell depending on the marrow eat the marrow. Right there they are born, grow old, and die; they produce feces and urine. The body itself is for them a maternity home, a hospital, a charnel ground, a toilet, and a urinal. This very body certainly goes to death even by the affliction of those families of worms. And just as it is common to the eighty families of worms, so too it is common to the many hundreds of internal diseases and to external causes of death such as snakes, scorpions, and so on.

යථා හි චතුමහාපථෙ ඨපිතෙ ලක්ඛම්හි සබ්බදිසාහි ආගතා සරසත්තිතොමරපාසාණාදයො නිපතන්ති, එවං කායෙපි සබ්බුපද්දවා නිපතන්ති[Pg.228]. ස්වායං තෙසම්පි උපද්දවානං නිපාතෙන මරණං නිගච්ඡතියෙව. තෙනාහ භගවා – ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු දිවසෙ නික්ඛන්තෙ රත්තියා පටිහිතාය ඉති පටිසඤ්චික්ඛති, බහුකා ඛො මෙ පච්චයා මරණස්ස, අහි වා මං ඩංසෙය්‍ය, විච්ඡිකො වා මං ඩංසෙය්‍ය, සතපදී වා මං ඩංසෙය්‍ය, තෙන මෙ අස්ස කාලඞ්කිරියා, සො මමස්ස අන්තරායො, උපක්ඛලිත්වා වා පපතෙය්‍යං, භත්තං වා මෙ භුත්තං බ්‍යාපජ්ජෙය්‍ය, පිත්තං වා මෙ කුප්පෙය්‍ය, සෙම්හං වා මෙ කුප්පෙය්‍ය, සත්ථකා වා මෙ වාතා කුප්පෙය්‍යුං, තෙන මෙ අස්ස කාලඞ්කිරියා, සො මමස්ස අන්තරායො’’ති. එවං (අ. නි. 6.20) කායබහුසාධාරණතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

For just as at a great crossroads where a target is set up, arrows, spears, javelins, bricks, stones, and so on, coming from all directions, fall upon it, so too do all dangers fall upon the body. This very body certainly goes to death by the falling of those dangers. Therefore, the Blessed One said: ‘Here, monks, when the day has passed and night has arrived, a monk reflects thus: “Indeed, the causes of my death are many. A snake might bite me, a scorpion might sting me, or a centipede might bite me. By that, my death could occur; that would be an obstacle for me. Or I might stumble and fall; or the food I have eaten might become disturbed; or my bile might be provoked; or my phlegm might be provoked; or the cutting winds in me might be provoked. By that, my death could occur; that would be an obstacle for me.”’ Thus, death should be recollected by way of the body being common to many.

173. ආයුදුබ්බලතොති ආයු නාමෙතං අබලං දුබ්බලං. තථා හි සත්තානං ජීවිතං අස්සාසපස්සාසූපනිබද්ධඤ්චෙව ඉරියාපථූපනිබද්ධඤ්ච සීතුණ්හූපනිබද්ධඤ්ච මහාභූතූපනිබද්ධඤ්ච ආහාරූපනිබද්ධඤ්ච. තදෙතං අස්සාසපස්සාසානං සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. බහි නික්ඛන්තනාසිකවාතෙ පන අන්තො අපවිසන්තෙ, පවිට්ඨෙ වා අනික්ඛමන්තෙ මතො නාම හොති. චතුන්නං ඉරියාපථානම්පි සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. අඤ්ඤතරඤ්ඤතරස්ස පන අධිමත්තතාය ආයුසඞ්ඛාරා උපච්ඡිජ්ජන්ති. සීතුණ්හානම්පි සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. අතිසීතෙන පන අතිඋණ්හෙන වා අභිභූතස්ස විපජ්ජති. මහාභූතානම්පි සමවුත්තිතං ලභමානමෙව පවත්තති. පථවීධාතුයා පන ආපොධාතුආදීනං වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරස්ස පකොපෙන බලසම්පන්නොපි පුග්ගලො පත්ථද්ධකායො වා අතිසාරාදිවසෙන කිලින්නපූතිකායො වා මහාඩාහපරෙතො වා සම්භිජ්ජමානසන්ධිබන්ධනො වා හුත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපුණාති. කබළීකාරාහාරම්පි යුත්තකාලෙ ලභන්තස්සෙව ජීවිතං පවත්තති, ආහාරං අලභමානස්ස පන පරික්ඛයං ගච්ඡතීති. එවං ආයුදුබ්බලතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

173. By way of the weakness of life: this which is called life is without strength and is feeble. For the life of beings is dependent upon the in-breath and out-breath, the postures, cold and heat, the great elements, and food. This life continues only when it obtains a balanced occurrence of the in-breaths and out-breaths. But when the nasal breath that has gone out does not enter within, or when the breath that has entered does not go out, one is called dead. It continues only when obtaining a balanced occurrence of the four postures as well. But through the excess of any one of them, the life-formations are cut off. It continues only when obtaining a balanced occurrence of cold and heat as well. But for one who is overcome by extreme cold or extreme heat, it perishes. It continues only when obtaining a balanced occurrence of the great elements as well. But through the disturbance of the earth element, or of one or another of the water element and so on, even a person endowed with strength reaches the destruction of life, having become one with a stiff body, or one with a moist and putrid body due to diarrhea and so on, or one overcome by a great burning fever. Life continues only for one who obtains physical food at the proper time; but for one not obtaining food, it goes to destruction. Thus, death should be recollected by way of the weakness of life.

174. අනිමිත්තතොති අවවත්ථානතො, පරිච්ඡෙදාභාවතොති අත්ථො. සත්තානං හි –

174. By way of being without a sign: this means because of non-determination, that is, because of the absence of limitation. For of beings—

ජීවිතං බ්‍යාධි කාලො ච, දෙහනික්ඛෙපනං ගති;

පඤ්චෙතෙ ජීවලොකස්මිං, අනිමිත්තා න නායරෙ.

Life, sickness, and the time of death, the place of casting off the body, and the destination—these five in the world of living beings are without a sign; they cannot be known.

තත්ථ [Pg.229] ජීවිතං තාව ‘‘එත්තකමෙව ජීවිතබ්බං, න ඉතො පර’’න්ති වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තං. කලලකාලෙපි හි සත්තා මරන්ති, අබ්බුදපෙසිඝනමාසිකද්වෙමාසතෙමාසචතුමාසපඤ්චමාසදසමාසකාලෙපි. කුච්ඡිතො නික්ඛන්තසමයෙපි. තතො පරං වස්සසතස්ස අන්තොපි බහිපි මරන්තියෙව. බ්‍යාධිපි ‘‘ඉමිනාව බ්‍යාධිනා සත්තා මරන්ති, නාඤ්ඤෙනා’’ති වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තො. චක්ඛුරොගෙනාපි හි සත්තා මරන්ති, සොතරොගාදීනං අඤ්ඤතරෙනාපි. කාලොපි ‘‘ඉමස්මිංයෙව කාලෙ මරිතබ්බං, නාඤ්ඤස්මි’’න්ති එවං වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තො. පුබ්බණ්හෙපි හි සත්තා මරන්ති, මජ්ඣන්හිකාදීනං අඤ්ඤතරස්මිම්පි. දෙහනික්ඛෙපනම්පි ‘‘ඉධෙව මීයමානානං දෙහෙන පතිතබ්බං, නාඤ්ඤත්‍රා’’ති එවං වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තං. අන්තොගාමෙ ජාතානං හි බහිගාමෙපි අත්තභාවො පතති. බහිගාමෙ ජාතානම්පි අන්තොගාමෙ. තථා ථලජානං වා ජලෙ, ජලජානං වා ථලෙති අනෙකප්පකාරතො විත්ථාරෙතබ්බං. ගතිපි ‘‘ඉතො චුතෙන ඉධ නිබ්බත්තිතබ්බ’’න්ති එවං වවත්ථානාභාවතො අනිමිත්තා. දෙවලොකතො හි චුතා මනුස්සෙසුපි නිබ්බත්තන්ති, මනුස්සලොකතො චුතා දෙවලොකාදීනම්පි යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්තීති එවං යන්තයුත්තගොණො විය ගතිපඤ්චකෙ ලොකො සම්පරිවත්තතීති එවං අනිමිත්තතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

Herein, life is uncertain because there is no established limit such as: “One should live only this long, and no longer.” For beings die even at the kalala stage, the abbuda stage, the pesi stage, the ghana stage, and also at one month, two months, three months, four months, five months, and ten months. They also die at the moment of emerging from the womb. Beyond that, they die even within a hundred years and beyond it. Illness is also uncertain, for there is no established limit such as: “Beings die only from this illness, not from any other.” For beings die from eye diseases, and also from one or another of such ailments as ear diseases. The time of death is also uncertain, as there is no established limit such as: “One must die only at this time, not at any other.” For beings die in the morning, and also at some other time such as midday. The place where the body is cast off is also uncertain, for there is no established limit such as: “The bodies of those dying must fall only in this place, not elsewhere.” For the body of one born within a village may fall outside it, and the body of one born outside may fall within. Similarly, the body of a land-dweller may fall in the water, and that of a water-dweller on land—this should be elaborated in many ways. The destination is also uncertain, as there is no established limit such as: “One who has passed away from here must be reborn there.” For those who pass away from the deva world are reborn among humans, and those who pass away from the human world are reborn anywhere in the deva worlds and so on. Thus, like an ox yoked to a mill, the world revolves through the five destinations. In this way, one should recollect death as being uncertain.

175. අද්ධානපරිච්ඡෙදතොති මනුස්සානං ජීවිතස්ස නාම එතරහි පරිත්තො අද්ධා. යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං, අප්පං වා භිය්‍යො. තෙනාහ භගවා – ‘‘අප්පමිදං, භික්ඛවෙ, මනුස්සානං ආයු, ගමනීයො සම්පරායො, කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං, නත්ථි ජාතස්ස අමරණං. යො, භික්ඛවෙ, චිරං ජීවති, සො වස්සසතං, අප්පං වා භිය්‍යොති.

175. By way of the limited span of life: for humans, the length of life at present is indeed short. One who lives long lives a hundred years or a little more. Therefore, the Blessed One said: “Brief, bhikkhus, is the life of humans—the next world is to be gone to. What is wholesome should be done, the holy life should be lived, for there is no not-dying for one who is born. One who lives long, bhikkhus, lives a hundred years or a little more.”

අප්පමායුමනුස්සානං, හීළෙය්‍ය නං සුපොරිසො;

චරෙය්‍යාදිත්තසීසොව, නත්ථි මච්චුස්ස නාගමොති. (සං. නි. 1.145);

The life of humans is short; a virtuous person should scorn it. One should practice as if one's head were on fire, for there is no non-coming of death.

අපරම්පි ආහ – ‘‘භූතපුබ්බං, භික්ඛවෙ, අරකො නාම සත්ථා අහොසී’’ති සබ්බම්පි සත්තහි උපමාහි අලඞ්කතං සුත්තං විත්ථාරෙතබ්බං.

Furthermore, he said: "Monks, formerly there was a teacher named Araka." The entire discourse, adorned with seven similes, should be elaborated.

අපරම්පි ආහ – ‘‘යොචායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං රත්තින්දිවං ජීවෙය්‍යං, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. යොචායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති[Pg.230], අහො වතාහං දිවසං ජීවෙය්‍යං, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. යො චායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං තදන්තරං ජීවෙය්‍යං, යදන්තරං එකං පිණ්ඩපාතං භුඤ්ජාමි, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. යො චායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං තදන්තරං ජීවෙය්‍යං, යදන්තරං චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ සඞ්ඛාදිත්වා අජ්ඣොහරාමි, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ පමත්තා විහරන්ති, දන්ධං මරණස්සතිං භාවෙන්ති ආසවානං ඛයාය. යො ච ඛ්වායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං තදන්තරං ජීවෙය්‍යං, යදන්තරං එකං ආලොපං සඞ්ඛාදිත්වා අජ්ඣොහරාමි, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. යො චායං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං මරණස්සතිං භාවෙති, අහො වතාහං තදන්තරං ජීවෙය්‍යං, යදන්තරං අස්සසිත්වා වා පස්සසාමි, පස්සසිත්වා වා අස්සසාමි, භගවතො සාසනං මනසිකරෙය්‍යං, බහුං වත මෙ කතං අස්සාති. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ අප්පමත්තා විහරන්ති, තික්ඛං මරණස්සතිං භාවෙන්ති ආසවානං ඛයායා’’ති (අ. නි. 6.19). එවං චතුපඤ්චාලොපසඞ්ඛාදනමත්තං අවිස්සාසියො පරිත්තො ජීවිතස්ස අද්ධාති එවං අද්ධානපරිච්ඡෙදතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

Furthermore, it is said: "Monks, a monk who develops mindfulness of death thus: 'Oh, that I might live for a night and a day, that I might attend to the Blessed One's teaching—much indeed would be done by me!' Monks, a monk who develops mindfulness of death thus: 'Oh, that I might live for a day, that I might attend to the Blessed One's teaching—much indeed would be done by me!' Monks, a monk who develops mindfulness of death thus: 'Oh, that I might live for the interval it takes to eat a single alms-meal, that I might attend to the Blessed One's teaching—much indeed would be done by me!' Monks, a monk who develops mindfulness of death thus: 'Oh, that I might live for the interval it takes to chew and swallow four or five morsels, that I might attend to the Blessed One's teaching—much indeed would be done by me!' These, monks, are called monks who dwell heedlessly, who develop mindfulness of death slowly for the destruction of the taints. But monks, a monk who develops mindfulness of death thus: 'Oh, that I might live for the interval it takes to chew and swallow a single morsel, that I might attend to the Blessed One's teaching—much indeed would be done by me!' Monks, a monk who develops mindfulness of death thus: 'Oh, that I might live for the interval it takes to breathe in after breathing out, or to breathe out after breathing in, that I might attend to the Blessed One's teaching—much indeed would be done by me!' These, monks, are called monks who dwell heedfully, who develop mindfulness of death keenly for the destruction of the taints." Thus, death should be recollected by way of determining the duration, realizing that the span of life is unreliable and brief, lasting only as long as the time it takes to chew four or five morsels.

176. ඛණපරිත්තතොති පරමත්ථතො හි අතිපරිත්තො සත්තානං ජීවිතක්ඛණො එකචිත්තප්පවත්තිමත්තොයෙව. යථා නාම රථචක්කං පවත්තමානම්පි එකෙනෙව නෙමිප්පදෙසෙන පවත්තති, තිට්ඨමානම්පි එකෙනෙව තිට්ඨති, එවමෙව එකචිත්තක්ඛණිකං සත්තානං ජීවිතං. තස්මිං චිත්තෙ නිරුද්ධමත්තෙ සත්තො නිරුද්ධොති වුච්චති. යථාහ – ‘‘අතීතෙ චිත්තක්ඛණෙ ජීවිත්ථ, න ජීවති, න ජීවිස්සති. අනාගතෙ චිත්තක්ඛණෙ න ජීවිත්ථ, න ජීවති, ජීවිස්සති. පච්චුප්පන්නෙ චිත්තක්ඛණෙ න ජීවිත්ථ, ජීවති, න ජීවිස්සති.

176. Regarding the brevity of the moment: indeed, in the ultimate sense, the life-moment of beings is exceedingly brief; it is merely the duration of the occurrence of a single mind-moment. Just as a chariot wheel, even when rolling, rolls on only one point of its rim, and even when standing still, stands on only one point, even so, the life of beings has the duration of a single mind-moment. When that mind has just ceased, the being is said to have ceased. As it is said: 'In a past mind-moment, one lived; one does not live, nor will one live. In a future mind-moment, one did not live, nor does one live; one will live. In the present mind-moment, one did not live; one lives, but one will not live.'

‘‘ජීවිතං අත්තභාවො ච, සුඛදුක්ඛා ච කෙවලා;

එකචිත්තසමායුත්තා, ලහු සො වත්තතෙ ඛණො.

'Life-faculty, individual existence, and feelings of pleasure and pain are purely phenomenal, conjoined with a single mind-moment; that moment proceeds swiftly.'

‘‘යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්ස, තිට්ඨමානස්ස වා ඉධ;

සබ්බෙපි සදිසා ඛන්ධා, ගතා අප්පටිසන්ධිකා.

'The aggregates that have ceased for one who is dying, or for one who is still existing here—all those aggregates are similar: they are gone, without relinking.'

‘‘අනිබ්බත්තෙන [Pg.231] න ජාතො, පච්චුප්පන්නෙන ජීවති;

චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකො, පඤ්ඤත්ති පරමත්ථියා’’ති. (මහානි. 39);

'By that which has not arisen, one is not born; by that which is present, one lives. Due to the breaking of the mind, the world is dead in the ultimate sense; the conventional designation, however, is based on ultimate reality.'

එවං ඛණපරිත්තතො මරණං අනුස්සරිතබ්බං.

Thus, death should be recollected by way of the brevity of the moment.

177. ඉති ඉමෙසං අට්ඨන්නං ආකාරානං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන අනුස්සරතොපි පුනප්පුනං මනසිකාරවසෙන චිත්තං ආසෙවනං ලභති, මරණාරම්මණා සති සන්තිට්ඨති, නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, ඣානඞ්ගානි පාතුභවන්ති. සභාවධම්මත්තා පන සංවෙජනීයත්තා ච ආරම්මණස්ස අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. ලොකුත්තරජ්ඣානං පන දුතියචතුත්ථානි ච ආරුප්පජ්ඣානානි සභාවධම්මෙපි භාවනාවිසෙසෙන අප්පනං පාපුණන්ති. විසුද්ධිභාවනානුක්කමවසෙන හි ලොකුත්තරං අප්පනං පාපුණාති. ආරම්මණාතික්කමභාවනාවසෙන ආරුප්පං. අප්පනාපත්තස්සෙව හි ඣානස්ස ආරම්මණසමතික්කමනමත්තං තත්ථ හොති. ඉධ පන තදුභයම්පි නත්ථි. තස්මා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති. තදෙතං මරණස්සතිබලෙන උප්පන්නත්තා මරණස්සතිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

177. Thus, by recollecting through one or another of these eight aspects, the mind, by way of repeated attention, obtains familiarity. Mindfulness with death as its object becomes established, the hindrances are suppressed, and the jhāna factors arise. However, because the object is a conditioned phenomenon and a basis for spiritual urgency, the jhāna does not reach absorption, being only that which has reached access concentration. On the other hand, supramundane jhāna, as well as the second and fourth immaterial jhānas, reach absorption even with a conditioned phenomenon as an object, by means of a special development of meditation. For, the supramundane reaches absorption by way of the sequence of development of the purifications. The immaterial jhāna does so by way of the development of transcending the object. For in that case, there is merely the transcending of the object of the preceding jhāna that has already reached absorption. Here, in mindfulness of death, however, neither of those two is present. Therefore, the jhāna is only that which has reached access concentration. And since this has arisen through the power of mindfulness of death, it goes by the designation 'mindfulness of death'.

ඉමඤ්ච පන මරණස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු සතතං අප්පමත්තො හොති, සබ්බභවෙසු අනභිරතිසඤ්ඤං පටිලභති, ජීවිතනිකන්තිං ජහාති, පාපගරහී හොති, අසන්නිධිබහුලො පරික්ඛාරෙසු විගතමලමච්ඡෙරො, අනිච්චසඤ්ඤා චස්ස පරිචයං ගච්ඡති, තදනුසාරෙනෙව දුක්ඛසඤ්ඤා අනත්තසඤ්ඤා ච උපට්ඨාති. යථා අභාවිතමරණා සත්තා සහසා වාළමිගයක්ඛසප්පචොරවධකාභිභූතා විය මරණසමයෙ භයං සන්තාසං සම්මොහං ආපජ්ජන්ති, එවං අනාපජ්ජිත්වා අභයො අසම්මූළ්හො කාලං කරොති. සචෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ අමතං නාරාධෙති, කායස්ස භෙදා සුගතිපරායනො හොති.

Furthermore, a monk who is devoted to this mindfulness of death is constantly heedful. He obtains the perception of non-delight in all forms of existence, abandons craving for life, becomes a reproacher of evil, does not make much accumulation of requisites, and is free from the stain of stinginess. The perception of impermanence becomes familiar to him, and in conformity with it, the perceptions of suffering and non-self are also established. Just as beings who have not developed mindfulness of death, when suddenly overcome by beasts of prey, yakkhas, serpents, thieves, or murderers, fall into fear, terror, and confusion at the time of death, so he, not falling into such states, passes away fearless and unconfused. If he does not attain the deathless in this very life, upon the breakup of the body, he is bound for a happy destination.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං, කයිරාථ සුමෙධසො;

එවං මහානුභාවාය, මරණස්සතියා සදාති.

Therefore, let the wise indeed always practice heedfulness in this mindfulness of death of such great power.

ඉදං මරණස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed discourse on mindfulness of death.

කායගතාසතිකථා

Discourse on Mindfulness Directed to the Body

178. ඉදානි [Pg.232] යං තං අඤ්ඤත්‍ර බුද්ධුප්පාදා අප්පවත්තපුබ්බං සබ්බතිත්ථියානං අවිසයභූතං තෙසු තෙසු සුත්තන්තෙසු ‘‘එකධම්මො, භික්ඛවෙ, භාවිතො බහුලීකතො මහතො සංවෙගාය සංවත්තති. මහතො අත්ථාය සංවත්තති. මහතො යොගක්ඛෙමාය සංවත්තති. මහතො සතිසම්පජඤ්ඤාය සංවත්තති. ඤාණදස්සනපටිලාභාය සංවත්තති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සංවත්තති. විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියාය සංවත්තති. කතමො එකධම්මො? කායගතා සති… (අ. නි. 1.563 ආදයො). අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං පරිභුඤ්ජන්ති. අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, න පරිභුඤ්ජන්ති, යෙ කායගතාසතිං න පරිභුඤ්ජන්ති. අමතං තෙසං, භික්ඛවෙ, පරිභුත්තං… අපරිභුත්තං… පරිහීනං… අපරිහීනං… විරද්ධං… අවිරද්ධං, යෙසං කායගතාසති ආරද්ධාති (අ. නි. 1.603) එවං භගවතා අනෙකෙහි ආකාරෙහි පසංසිත්වා ‘‘කථං භාවිතා, භික්ඛවෙ, කායගතාසති කථං බහුලීකතා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරඤ්ඤගතො වා’’තිආදිනා (ම. නි. 3.154) නයෙන ආනාපානපබ්බං, ඉරියාපථපබ්බං, චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බං, පටික්කූලමනසිකාරපබ්බං, ධාතුමනසිකාරපබ්බං, නවසිවථිකපබ්බානීති ඉමෙසං චුද්දසන්නං පබ්බානං වසෙන කායගතාසතිකම්මට්ඨානං නිද්දිට්ඨං, තස්ස භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො.

178. Now, that which was previously unarisen outside the appearance of a Buddha, beyond the scope of all sectarians, is found in various discourses: "Monks, one thing, when developed and cultivated, leads to great urgency, to great benefit, to great security from bondage, to great mindfulness and clear comprehension, to the attainment of knowledge and vision, to a pleasant dwelling in this very life, and to the realization of the fruit of true knowledge and liberation. What is that one thing? Mindfulness directed to the body... Monks, those who partake of mindfulness directed to the body partake of the Deathless. Those who do not partake of mindfulness directed to the body do not partake of the Deathless. For them, monks, the Deathless is partaken of... not partaken of... lost... not lost... missed... not missed. For those by whom mindfulness directed to the body is undertaken, for them the Deathless is undertaken." Thus, having been praised by the Blessed One in many ways, it is said: "How, monks, is mindfulness directed to the body developed and cultivated so that it becomes of great fruit and great benefit? Here, monks, a monk gone to the forest..." and so on. By this method, the meditation subject of mindfulness directed to the body is specified by means of these fourteen sections: the section on mindfulness of breathing, the section on postures, the section on the four kinds of clear comprehension, the section on reflection on repulsiveness, the section on reflection on the elements, and the nine sections on charnel grounds. The exposition on its development has now arrived in due course.

තත්ථ යස්මා ඉරියාපථපබ්බං චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බං ධාතුමනසිකාරපබ්බන්ති ඉමානි තීණි විපස්සනාවසෙන වුත්තානි. නව සිවථිකපබ්බානි විපස්සනාඤාණෙසුයෙව ආදීනවානුපස්සනාවසෙන වුත්තානි. යාපි චෙත්ථ උද්ධුමාතකාදීසු සමාධිභාවනා ඉජ්ඣෙය්‍ය, සා අසුභනිද්දෙසෙ පකාසිතායෙව. ආනාපානපබ්බං පන පටික්කූලමනසිකාරපබ්බඤ්ච ඉමානෙවෙත්ථ ද්වෙ සමාධිවසෙන වුත්තානි. තෙසු ආනාපානපබ්බං ආනාපානස්සතිවසෙන විසුං කම්මට්ඨානංයෙව. යං පනෙතං ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති. අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා…පෙ… මුත්ත’’න්ති (ම. නි. 3.154) එවං මත්ථලුඞ්ගං අට්ඨිමිඤ්ජෙන සඞ්ගහෙත්වා පටික්කූලමනසිකාරවසෙන දෙසිතං ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානං, ඉදමිධ කායගතාසතීති අධිප්පෙතං.

Herein, the section on postures, the section on the four kinds of clear comprehension, and the section on reflection on the elements—these three are spoken of by way of insight. The nine charnel ground sections are spoken of by way of the contemplation of danger within the insight knowledges themselves. And whatever development of concentration might be accomplished here in regard to the bloated corpse and so on, that has already been explained in the exposition on foulness. However, the section on mindfulness of breathing and the section on reflection on repulsiveness—only these two are spoken of here by way of concentration. Among them, the section on mindfulness of breathing is a separate meditation subject in itself by way of mindfulness of breathing. But as for that thirty-two-part meditation subject taught by way of reflection on repulsiveness, including the brain with the bone marrow, thus: “Furthermore, monks, a monk reviews this very body upwards from the soles of the feet, downwards from the crown of the head, bounded by skin, and full of many kinds of impurity: ‘In this body there are head-hairs, body-hairs… urine,’” this is what is intended here as ‘mindfulness directed to the body.’

179. තත්ථායං [Pg.233] පාළිවණ්ණනාපුබ්බඞ්ගමො භාවනානිද්දෙසො. ඉමමෙව කායන්ති ඉමං චතුමහාභූතිකං පූතිකායං. උද්ධං පාදතලාති පාදතලතො උපරි. අධො කෙසමත්ථකාති කෙසග්ගතො හෙට්ඨා. තචපරියන්තන්ති තිරියං තචපරිච්ඡින්නං. පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛතීති නානප්පකාරකෙසාදිඅසුචිභරිතො අයං කායොති පස්සති. කථං? අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා…පෙ… මුත්තන්ති.

179. Therein, this is the exposition on development, which is preceded by the explanation of the Pali. 'This very body' means this foul body which is based on the four great elements. 'Upwards from the soles of the feet' means above from the soles of the feet. 'Downwards from the crown of the head' means below from the tips of the hair. 'Bounded by skin' means enclosed horizontally by skin. 'Reviews as full of many kinds of impurity' means one sees that this body is filled with various kinds of impurities beginning with head-hairs. How? “In this body there are head-hairs… urine.”

තත්ථ අත්ථීති සංවිජ්ජන්ති. ඉමස්මින්ති ය්වායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තො පූරො නානප්පකාරස්ස අසුචිනොති වුච්චති, තස්මිං. කායෙති සරීරෙ. සරීරං හි අසුචිසඤ්චයතො කුච්ඡිතානං කෙසාදීනඤ්චෙව චක්ඛුරොගාදීනඤ්ච රොගසතානං ආයභූතතො කායොති වුච්චති. කෙසා ලොමාති එතෙ කෙසාදයො ද්වත්තිංසාකාරා. තත්ථ අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා, අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ ලොමාති එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

Herein, 'there are' (atthi) means they exist (saṃvijjanti). 'In this' (imasmiṃ) refers to that which is spoken of as being upwards from the soles of the feet, downwards from the crown of the head, bounded by skin, and full of various kinds of impurities. 'Body' (kāye) refers to the physical form (sarīre). Indeed, the physical form (sarīraṃ) is called 'kāya' because it is a collection of impurities, and a place of origin for foul things such as head-hairs and for hundreds of diseases such as eye diseases. 'Head-hairs, body-hairs' (kesā lomā) refers to these thirty-two aspects beginning with head-hairs. Herein, the connection should be understood thus: 'In this body, there are head-hairs; in this body, there are body-hairs.'

ඉමස්මිං හි පාදතලා පට්ඨාය උපරි, කෙසමත්ථකා පට්ඨාය හෙට්ඨා, තචතො පට්ඨාය පරිතොති එත්තකෙ බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සබ්බාකාරෙනපි විචිනන්තො න කොචි කිඤ්චි මුත්තං වා මණිං වා වෙළුරියං වා අගරුං වා කුඞ්කුමං වා කප්පූරං වා වාසචුණ්ණාදිං වා අණුමත්තම්පි සුචිභාවං පස්සති, අථ ඛො පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡං අසිරිකදස්සනං නානප්පකාරං කෙසලොමාදිභෙදං අසුචිංයෙව පස්සති. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා…පෙ… මුත්ත’’න්ති. අයමෙත්ථ පදසම්බන්ධතො වණ්ණනා.

For in this mere fathom-long carcass—starting upwards from the soles of the feet, downwards from the crown of the head, and around from the skin—if anyone were to investigate in every way, they would not see even an atom's measure of purity, be it a pearl, a jewel, lapis lazuli, agarwood, saffron, camphor, or scented powders and the like. Instead, one sees only what is utterly foul-smelling and repulsive, an unlovely sight, and various kinds of impurities divided into head-hairs, body-hairs, and so on. Therefore, it is said: 'In this body, there are head-hairs, body-hairs… up to urine.' This here is the explanation according to the connection of the words.

180. ඉමං පන කම්මට්ඨානං භාවෙතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන වුත්තප්පකාරං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා ඉදං කම්මට්ඨානං ගහෙතබ්බං. තෙනාපිස්ස කම්මට්ඨානං කථෙන්තෙන සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං දසධා ච මනසිකාරකොසල්ලං ආචික්ඛිතබ්බං. තත්ථ වචසා මනසා වණ්ණතො සණ්ඨානතො දිසතො ඔකාසතො පරිච්ඡෙදතොති එවං සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං ආචික්ඛිතබ්බං.

180. Now, a clansman who is a beginner and wishes to develop this meditation subject should approach a good friend of the type described and take up this meditation subject. And when that teacher explains the meditation subject to him, the sevenfold skill in apprehension and the tenfold skill in attention should be taught. Therein, the sevenfold skill in apprehension should be taught thus: by word, by mind, by color, by shape, by direction, by location, and by delimitation.

ඉමස්මිං හි පටික්කූලමනසිකාරකම්මට්ඨානෙ යොපි තිපිටකො හොති, තෙනාපි මනසිකාරකාලෙ පඨමං වාචාය සජ්ඣායො කාතබ්බො. එකච්චස්ස හි සජ්ඣායං කරොන්තස්සෙව කම්මට්ඨානං පාකටං හොති මලයවාසී මහාදෙවත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ උග්ගහිතකම්මට්ඨානානං ද්වින්නං ථෙරානං විය. ථෙරො [Pg.234] කිර තෙහි කම්මට්ඨානං යාචිතො චත්තාරො මාසෙ ඉමංයෙව සජ්ඣායං කරොථාති ද්වත්තිංසාකාරපාළිං අදාසි. තෙ කිඤ්චාපි නෙසං ද්වෙ තයො නිකායා පගුණා, පදක්ඛිණග්ගාහිතාය පන චත්තාරො මාසෙ ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායන්තාව සොතාපන්නා අහෙසුං. තස්මා කම්මට්ඨානං කථෙන්තෙන ආචරියෙන අන්තෙවාසිකො වත්තබ්බො ‘‘පඨමං තාව වාචාය සජ්ඣායං කරොහී’’ති.

Indeed, in this meditation subject of attention to the repulsive, even one who is a master of the Tipiṭaka should first make the recitation verbally at the time of applying the mind. For, to a certain one, the meditation subject becomes clear even while making the recitation, as it did for the two elders who had learned the meditation subject in the presence of the Elder Mahādeva, the resident of Malaya. It is said that the Elder, having been requested for the meditation subject by them, gave the Pāli text on the thirty-two parts, saying, 'For four months, practice this very recitation.' Although they were proficient in two or three Nikāyas, nevertheless, due to their reverential acceptance, they became stream-enterers even while reciting the thirty-two parts for four months. Therefore, a teacher explaining the meditation subject should tell the resident pupil, 'First of all, make the recitation verbally.'

කරොන්තෙන ච තචපඤ්චකාදීනි පරිච්ඡින්දිත්වා අනුලොමපටිලොමවසෙන සජ්ඣායො කාතබ්බො. කෙසා ලොමා නඛා දන්තා තචොති හි වත්වා පුන පටිලොමතො තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

And when reciting, one should demarcate the skin-pentad and other such groups, and the recitation should be done in forward and reverse order. Indeed, having said, 'head hairs, body hairs, nails, teeth, skin,' it should be said again in reverse order: 'skin, teeth, nails, body hairs, head hairs.'

තදනන්තරං වක්කපඤ්චකෙ මංසං න්හාරු අට්ඨි අට්ඨිමිඤ්ජං වක්කන්ති වත්වා පුන පටිලොමතො වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

Immediately after that, in the kidney-pentad, having said, 'flesh, sinews, bones, bone marrow, kidneys,' it should be said again in reverse order: 'kidneys, bone marrow, bones, sinews, flesh; skin, teeth, nails, body hairs, head hairs.'

තතො පප්ඵාසපඤ්චකෙ හදයං යකනං කිලොමකං පිහකං පප්ඵාසන්ති වත්වා පුන පටිලොමතො පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

Then, in the lung-pentad, having said, 'heart, liver, pleura, spleen, lungs,' it should be said again in reverse order: 'lungs, spleen, pleura, liver, heart; kidneys, bone marrow, bones, sinews, flesh; skin, teeth, nails, body hairs, head hairs.'

තතො මත්ථලුඞ්ගපඤ්චකෙ අන්තං අන්තගුණං උදරියං කරීසං මත්ථලුඞ්ගන්ති වත්වා පුන පටිලොමතො මත්ථලුඞ්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං, පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

Then, in the brain-pentad, having said, 'intestines, mesentery, stomach contents, feces, brain,' it should be said again in reverse order: 'brain, feces, stomach contents, mesentery, intestines; lungs, spleen, pleura, liver, heart; kidneys, bone marrow, bones, sinews, flesh; skin, teeth, nails, body hairs, head hairs.'

තතො මෙදඡක්කෙ පිත්තං සෙම්හං පුබ්බො ලොහිතං සෙදො මෙදොති වත්වා පුන පටිලොමතො මෙදො සෙදො ලොහිතං පුබ්බො සෙම්හං පිත්තං, මත්ථලුඞ්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං, පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

Then, in the fat-hexad, having said, 'bile, phlegm, pus, blood, sweat, fat,' it should be said again in reverse order: 'fat, sweat, blood, pus, phlegm, bile; brain, feces, stomach contents, mesentery, intestines; lungs, spleen, pleura, liver, heart; kidneys, bone marrow, bones, sinews, flesh; skin, teeth, nails, body hairs, head hairs.'

තතො මුත්තඡක්කෙ අස්සු වසා ඛෙළො සිඞ්ඝාණිකා ලසිකා මුත්තන්ති වත්වා පුන පටිලොමතො මුත්තං ලසිකා සිඞ්ඝාණිකා ඛෙළො වසා අස්සු, මෙදො සෙදො ලොහිතං පුබ්බො සෙම්හං පිත්තං, මත්ථලුඞ්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං, පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං, වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි න්හාරු මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසාති වත්තබ්බං.

Then, in the urine-hexad, having said, 'tears, grease, saliva, snot, synovial fluid, urine,' it should be said again in reverse order: 'urine, synovial fluid, snot, saliva, grease, tears; fat, sweat, blood, pus, phlegm, bile; brain, feces, stomach contents, mesentery, intestines; lungs, spleen, pleura, liver, heart; kidneys, bone marrow, bones, sinews, flesh; skin, teeth, nails, body hairs, head hairs.'

එවං [Pg.235] කාලසතං කාලසහස්සං කාලසතසහස්සම්පි වාචාය සජ්ඣායො කාතබ්බො. වචසා සජ්ඣායෙන හි කම්මට්ඨානතන්ති පගුණා හොති, න ඉතො චිතො ච චිත්තං විධාවති. කොට්ඨාසා පාකටා හොන්ති, හත්ථසඞ්ඛලිකා විය වතිපාදපන්ති විය ච ඛායන්ති.

In this way, recitation should be done verbally a hundred times, a thousand times, or even a hundred thousand times. For by verbal recitation, the text of the meditation subject becomes fluent, and the mind does not run here and there. The parts become manifest; they appear like a chain of hand-bones and like a row of fence posts.

යථා පන වචසා, තථෙව මනසාපි සජ්ඣායො කාතබ්බො. වචසා සජ්ඣායො හි මනසා සජ්ඣායස්ස පච්චයො හොති. මනසා සජ්ඣායො ලක්ඛණපටිවෙධස්ස පච්චයො හොති.

Moreover, just as recitation should be done verbally, so too should it be done mentally. For verbal recitation is a condition for mental recitation. Mental recitation is a condition for the penetration of the characteristics.

වණ්ණතොති කෙසාදීනං වණ්ණො වවත්ථපෙතබ්බො.

As to color: the color of the head hairs and so on should be determined.

සණ්ඨානතොති තෙසඤ්ඤෙව සණ්ඨානං වවත්ථපෙතබ්බං.

As to shape: the shape of those very parts should be determined.

දිසතොති ඉමස්මිං හි සරීරෙ නාභිතො උද්ධං උපරිමදිසා, අධො හෙට්ඨිමදිසා, තස්මා අයං කොට්ඨාසො ඉමිස්සා නාම දිසායාති දිසා වවත්ථපෙතබ්බා.

As to direction: for in this body, above the navel is the upper direction, and below is the lower direction. Therefore, the direction should be determined thus: 'This part is in such-and-such a direction.'

ඔකාසතොති අයං කොට්ඨාසො ඉමස්මිං නාම ඔකාසෙ පතිට්ඨිතොති එවං තස්ස තස්ස ඔකාසො වවත්ථපෙතබ්බො.

As to location: the location of each and every part should be determined thus: 'This part is established in such-and-such a location.'

පරිච්ඡෙදතොති සභාගපරිච්ඡෙදො විසභාගපරිච්ඡෙදොති ද්වෙ පරිච්ඡෙදා. තත්ථ අයං කොට්ඨාසො හෙට්ඨා ච උපරි ච තිරියඤ්ච ඉමිනා නාම පරිච්ඡින්නොති එවං සභාගපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. කෙසා න ලොමා, ලොමාපි න කෙසාති එවං අමිස්සකතාවසෙන විසභාගපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

As to delimitation: there are two delimitations, namely, delimitation by its own part and delimitation by what is not its own part. Therein, delimitation by its own part should be understood thus: 'This part is delimited below, above, and across by such-and-such.' Delimitation by what is not its own part should be understood by way of being unmixed, thus: 'Hairs of the head are not body hairs, and body hairs are not hairs of the head.'

එවං සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං ආචික්ඛන්තෙන පන ඉදං කම්මට්ඨානං අසුකස්මිං සුත්තෙ පටික්කූලවසෙන කථිතං, අසුකස්මිං ධාතුවසෙනාති ඤත්වා ආචික්ඛිතබ්බං. ඉදඤ්හි මහාසතිපට්ඨානෙ (දී. නි. 2.377) පටික්කූලවසෙනෙව කථිතං. මහාහත්ථිපදොපම(ම. නි. 1.300 ආදයො) මහාරාහුලොවාද(ම. නි. 2.113 ආදයො) ධාතුවිභඞ්ගෙසු(ම. නි. 3.342 ආදයො) ධාතුවසෙන කථිතං. කායගතාසතිසුත්තෙ (ම. නි. 3.153) පන යස්ස වණ්ණතො උපට්ඨාති, තං සන්ධාය චත්තාරි ඣානානි විභත්තානි. තත්ථ ධාතුවසෙන කථිතං විපස්සනාකම්මට්ඨානං හොති. පටික්කූලවසෙන කථිතං සමථකම්මට්ඨානං. තදෙතං ඉධ සමථකම්මට්ඨානමෙවාති.

Furthermore, one who explains the skill in grasping in seven ways should explain this meditation subject after knowing that 'in such-and-such a sutta it is taught by way of repulsiveness, and in such-and-such a sutta by way of the elements.' Indeed, in the Mahāsatipaṭṭhāna Sutta it is taught only by way of repulsiveness. In the Mahāhatthipadopama, Mahārāhulovāda, and Dhātuvibhaṅga Suttas, it is taught by way of the elements. However, in the Kāyagatāsati Sutta, with reference to the person to whom a part appears by way of color, the four jhānas are distinguished. Therein, what is taught by way of the elements is an insight meditation subject. What is taught by way of repulsiveness is a serenity meditation subject. This meditation subject here is solely a serenity meditation subject.

181. එවං [Pg.236] සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං ආචික්ඛිත්වා අනුපුබ්බතො, නාතිසීඝතො, නාතිසණිකතො, වික්ඛෙපපටිබාහනතො, පණ්ණත්තිසමතික්කමනතො, අනුපුබ්බමුඤ්චනතො, අප්පනාතො, තයො ච සුත්තන්තාති එවං දසධා මනසිකාරකොසල්ලං ආචික්ඛිතබ්බං. තත්ථ අනුපුබ්බතොති ඉදඤ්හි සජ්ඣායකරණතො පට්ඨාය අනුපටිපාටියා මනසිකාතබ්බං, න එකන්තරිකාය. එකන්තරිකාය හි මනසිකරොන්තො යථා නාම අකුසලො පුරිසො ද්වත්තිංසපදං නිස්සෙණිං එකන්තරිකාය ආරොහන්තො කිලන්තකායො පතති, න ආරොහනං සම්පාදෙති, එවමෙව භාවනාසම්පත්තිවසෙන අධිගන්තබ්බස්ස අස්සාදස්ස අනධිගමා කිලන්තචිත්තො පතති, න භාවනං සම්පාදෙති.

181. Having thus explained the skill in grasping in seven ways, the skill in attention should be explained in ten ways: sequentially, not too quickly, not too slowly, by warding off distraction, by transcending concepts, by sequentially letting go, by absorption, and the three suttas. Therein, regarding 'sequentially': starting from the act of recitation, this meditation subject should be attended to in sequential order, not by skipping. For one who attends by skipping, just as an unskilled man climbing a thirty-two-rung ladder by skipping rungs becomes weary in body and falls, and does not complete the ascent; even so, due to not attaining the delightful state that is to be obtained through the accomplishment of the development, he falls away with a weary mind and does not complete the development.

අනුපුබ්බතො මනසිකරොන්තෙනාපි ච නාතිසීඝතො මනසිකාතබ්බං. අතිසීඝතො මනසිකරොතො හි යථා නාම තියොජනමග්ගං පටිපජ්ජිත්වා ඔක්කමනවිස්සජ්ජනං අසල්ලක්ඛෙත්වා සීඝෙන ජවෙන සතක්ඛත්තුම්පි ගමනාගමනං කරොතො පුරිසස්ස කිඤ්චාපි අද්ධානං පරික්ඛයං ගච්ඡති, අථ ඛො පුච්ඡිත්වාව ගන්තබ්බං හොති, එවමෙව කෙවලං කම්මට්ඨානං පරියොසානං පාපුණාති, අවිභූතං පන හොති, න විසෙසං ආවහති, තස්මා නාතිසීඝතො මනසිකාතබ්බං.

And even when attending sequentially, one should not attend too quickly. For if one attends too quickly, it is just as with a man traveling a three-yojana road: without taking note of the features of the path, though he may go back and forth a hundred times with great speed, his journey comes to an end, yet he must still proceed by asking. So too, the meditation subject merely reaches its conclusion, but it remains unclear and does not bring about a special attainment. Therefore, one should not attend too quickly.

යථා ච නාතිසීඝතො, එවං නාතිසණිකතොපි. අතිසණිකතො මනසිකරොතො හි යථා නාම තදහෙව තියොජනමග්ගං ගන්තුකාමස්ස පුරිසස්ස අන්තරාමග්ගෙ රුක්ඛපබ්බතතළාකාදීසු විලම්බමානස්ස මග්ගො පරික්ඛයං න ගච්ඡති, ද්වීහතීහෙන පරියොසාපෙතබ්බො හොති, එවමෙව කම්මට්ඨානං පරියොසානං න ගච්ඡති, විසෙසාධිගමස්ස පච්චයො න හොති.

And just as one should not attend too quickly, so too one should not attend too slowly. For if one attends too slowly, it is just as with a man who wishes to travel a three-yojana road on that very day: if he lingers along the way among trees, mountains, ponds, and so on, the journey does not come to an end and must be completed in two or three days. Just so, the meditation subject does not reach its conclusion and does not become a condition for the attainment of a special state.

වික්ඛෙපපටිබාහනතොති කම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ චෙතසො වික්ඛෙපො පටිබාහිතබ්බො. අප්පටිබාහතො හි යථා නාම එකපදිකං පපාතමග්ගං පටිපන්නස්ස පුරිසස්ස අක්කමනපදං අසල්ලක්ඛෙත්වා ඉතො චිතො ච විලොකයතො පදවාරො විරජ්ඣති, තතො සතපොරිසෙ පපාතෙ පතිතබ්බං හොති, එවමෙව බහිද්ධා වික්ඛෙපෙ සති කම්මට්ඨානං පරිහායති පරිධංසති. තස්මා වික්ඛෙපපටිබාහනතො මනසිකාතබ්බං.

By 'warding off distraction' is meant that the distraction of the mind, which abandons the meditation subject for diverse external objects, should be warded off. For if it is not warded off, it is just as with a man who has taken to a one-foot-wide cliff path: if, without taking note of his stepping place, he looks here and there, his footstep fails, and consequently he must fall into a precipice a hundred men deep. Just so, when there is external distraction, the meditation subject deteriorates and is destroyed. Therefore, one should attend by warding off distraction.

පණ්ණත්තිසමතික්කමනතොති [Pg.237] යායං කෙසා ලොමාතිආදිකා පණ්ණත්ති, තං අතික්කමිත්වා පටික්කූලන්ති චිත්තං ඨපෙතබ්බං. යථා හි උදකදුල්ලභකාලෙ මනුස්සා අරඤ්ඤෙ උදපානං දිස්වා තත්ථ තාලපණ්ණාදිකං කිඤ්චිදෙව සඤ්ඤාණං බන්ධිත්වා තෙන සඤ්ඤාණෙන ආගන්ත්වා න්හායන්ති චෙව පිවන්ති ච. යදා පන නෙසං අභිණ්හසඤ්චාරෙන ආගතාගතපදං පාකටං හොති, තදා සඤ්ඤාණෙන කිච්චං න හොති, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ ගන්ත්වා න්හායන්ති චෙව පිවන්ති ච, එවමෙව පුබ්බභාගෙ කෙසා ලොමාතිපණ්ණත්තිවසෙන මනසිකරොතො පටික්කූලභාවො පාකටො හොති. අථ කෙසා ලොමාතිපණ්ණත්තිං සමතික්කමිත්වා පටික්කූලභාවෙයෙව චිත්තං ඨපෙතබ්බං.

'By transcending the designation' means that, having gone beyond the designation such as 'head hair, body hair,' the mind should be established on repulsiveness. For instance, in a time when water is scarce, people, having seen a well in the forest, tie some kind of sign there, such as a palm leaf, and by means of that sign, they come to both bathe and drink. But when the track of their coming and going becomes clear due to their frequent traversing, then there is no need for the sign; going whenever they wish, they both bathe and drink. Just so, in the preliminary stage, for one attending by means of the designation 'head hair, body hair,' the state of repulsiveness becomes clear. Then, having transcended the designation 'head hair, body hair,' the mind should be established on the state of repulsiveness itself.

අනුපුබ්බමුඤ්චනතොති යො යො කොට්ඨාසො න උපට්ඨාති, තං තං මුඤ්චන්තෙන අනුපුබ්බමුඤ්චනතො මනසිකාතබ්බං. ආදිකම්මිකස්ස හි කෙසාති මනසිකරොතො මනසිකාරො ගන්ත්වා මුත්තන්ති ඉමං පරියොසානකොට්ඨාසමෙව ආහච්ච තිට්ඨති. මුත්තන්ති ච මනසිකරොතො මනසිකාරො ගන්ත්වා කෙසාති ඉමං ආදිකොට්ඨාසමෙව ආහච්ච තිට්ඨති. අථස්ස මනසිකරොතො මනසිකරොතො කෙචි කොට්ඨාසා උපට්ඨහන්ති, කෙචි න උපට්ඨහන්ති. තෙන යෙ යෙ උපට්ඨහන්ති, තෙසු තෙසු තාව කම්මං කාතබ්බං. යාව ද්වීසු උපට්ඨිතෙසු තෙසම්පි එකො සුට්ඨුතරං උපට්ඨහති, එවං උපට්ඨිතං පන තමෙව පුනප්පුනං මනසිකරොන්තෙන අප්පනා උප්පාදෙතබ්බා.

'By sequentially letting go' means that one should attend by letting go of whichever part does not appear. For a beginner, when attending as 'head hair,' the attention goes and stops only at this final part, 'urine.' And when attending as 'urine,' the attention goes and stops only at this first part, 'head hair.' Then, for him, as he attends again and again, some parts appear, and some do not. Therefore, he should first work on whichever parts appear, until, when two parts have appeared, one of them appears much more clearly. Then, by repeatedly attending to that very part which has thus appeared clearly, absorption should be produced.

තත්‍රායං උපමා – යථා හි ද්වත්තිංසතාලකෙ තාලවනෙ වසන්තං මක්කටං ගහෙතුකාමො ලුද්දො ආදිම්හි ඨිතතාලස්ස පණ්ණං සරෙන විජ්ඣිත්වා උක්කුට්ඨිං කරෙය්‍ය, අථ ඛො සො මක්කටො පටිපාටියා තස්මිං තස්මිං තාලෙ පතිත්වා පරියන්තතාලමෙව ගච්ඡෙය්‍ය, තත්ථපි ගන්ත්වා ලුද්දෙන තථෙව කතෙ පුන තෙනෙව නයෙන ආදිතාලං ආගච්ඡෙය්‍ය, සො එවං පුනප්පුනං පරිපාතියමානො උක්කුට්ඨුක්කුට්ඨිට්ඨානෙයෙව උට්ඨහිත්වා අනුක්කමෙන එකස්මිං තාලෙ නිපතිත්වා තස්ස වෙමජ්ඣෙ මකුළතාලපණ්ණසූචිං දළ්හං ගහෙත්වා විජ්ඣියමානොපි න උට්ඨහෙය්‍ය, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

Herein is a simile. Just as a hunter, wishing to catch a monkey living in a palm grove with thirty-two palms, might shoot with an arrow the leaf of the palm tree standing at the beginning and make a shout; then that monkey, leaping in sequence to this and that palm tree, would go only to the final palm tree. Having gone there also, when the hunter does the same, it would again, by that same method, come to the first palm tree. That monkey, being thus chased again and again, rising up from the very palm tree where the shout was made, would in due course leap down onto one palm tree, and in its middle, having firmly grasped the spike of a budding palm leaf, would not rise up even while being shot. This accomplishment should be seen thus.

තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – යථා හි තාලවනෙ ද්වත්තිංසතාලා, එවං ඉමස්මිං කායෙ ද්වත්තිංසකොට්ඨාසා. මක්කටො විය චිත්තං. ලුද්දො විය යොගාවචරො. මක්කටස්ස ද්වත්තිංසතාලකෙ තාලවනෙ නිවාසො විය යොගිනො [Pg.238] චිත්තස්ස ද්වත්තිංසකොට්ඨාසකෙ කායෙ ආරම්මණවසෙන අනුසඤ්චරණං. ලුද්දෙන ආදිම්හි ඨිතතාලස්ස පණ්ණං සරෙන විජ්ඣිත්වා උක්කුට්ඨියා කතාය මක්කටස්ස තස්මිං තස්මිං තාලෙ පතිත්වා පරියන්තතාලගමනං විය යොගිනො කෙසාති මනසිකාරෙ ආරද්ධෙ පටිපාටියා ගන්ත්වා පරියොසානකොට්ඨාසෙයෙව චිත්තස්ස සණ්ඨානං. පුන පච්චාගමනෙපි එසෙව නයො. පුනප්පුනං පරිපාතියමානස්ස මක්කටස්ස උක්කුට්ඨුක්කුට්ඨිට්ඨානෙ උට්ඨානං විය පුනප්පුනං මනසිකරොතො කෙසුචි කෙසුචි උපට්ඨිතෙසු අනුපට්ඨහන්තෙ විස්සජ්ජෙත්වා උපට්ඨිතෙසු පරිකම්මකරණං. අනුක්කමෙන එකස්මිං තාලෙ නිපතිත්වා තස්ස මජ්ඣෙ මකුළතාලපණ්ණසූචිං දළ්හං ගහෙත්වා විජ්ඣියමානස්සපි අනුට්ඨානං විය අවසානෙ ද්වීසු උපට්ඨිතෙසු යො සුට්ඨුතරං උපට්ඨාති, තමෙව පුනප්පුනං මනසිකරිත්වා අප්පනාය උප්පාදනං.

Herein is the comparison of the simile. Just as there are thirty-two palms in the palm grove, so in this body there are thirty-two parts. The mind is like the monkey. The yogāvacara is like the hunter. Like the monkey's dwelling in the palm grove with thirty-two palms, is the repeated traversing of the yogī's mind among the thirty-two parts in the body by way of taking them as an object. Like the monkey's leaping to this and that palm tree and going to the final palm tree when the hunter has shot the leaf of the palm tree standing at the beginning with an arrow and made a shout, is the settling of the yogī's mind only on the final part, having gone in sequence, when the attention 'hair,' etc., has been undertaken. Again, in returning, this is the very same method. Like the rising of the monkey, being chased again and again, from the place where the shout was made, is the performing of preliminary work on the manifest parts, having abandoned the non-manifest ones, for one who attends again and again when some parts have become manifest. Like the not rising up of the monkey even while being shot, having leaped in sequence onto one palm tree and firmly grasped in its middle the spike of a budding palm leaf, is the producing of absorption at the end, by attending again and again to whichever of two manifest parts appears more clearly.

අපරාපි උපමා – යථා නාම පිණ්ඩපාතිකො භික්ඛු ද්වත්තිංසකුලං ගාමං උපනිස්සාය වසන්තො පඨමගෙහෙයෙව ද්වෙ භික්ඛා ලභිත්වා පරතො එකං විස්සජ්ජෙය්‍ය. පුනදිවසෙ තිස්සො ලභිත්වා පරතො ද්වෙ විස්සජ්ජෙය්‍ය. තතියදිවසෙ ආදිම්හියෙව පත්තපූරං ලභිත්වා ආසනසාලං ගන්ත්වා පරිභුඤ්ජෙය්‍ය. එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. ද්වත්තිංසකුලගාමො විය හි ද්වත්තිංසාකාරො. පිණ්ඩපාතිකො විය යොගාවචරො. තස්ස තං ගාමං උපනිස්සාය වාසො විය යොගිනො ද්වත්තිංසාකාරෙ පරිකම්මකරණං. පඨමගෙහෙ ද්වෙ භික්ඛා ලභිත්වා පරතො එකිස්සා විස්සජ්ජනං විය දුතියදිවසෙ තිස්සො ලභිත්වා පරතො ද්වින්නං විස්සජ්ජනං විය ච මනසිකරොතො මනසිකරොතො අනුපට්ඨහන්තෙ විස්සජ්ජෙත්වා උපට්ඨිතෙසු යාව කොට්ඨාසද්වයෙ පරිකම්මකරණං. තතියදිවසෙ ආදිම්හියෙව පත්තපූරං ලභිත්වා ආසනසාලායං නිසීදිත්වා පරිභොගො විය ද්වීසු යො සුට්ඨුතරං උපට්ඨාති, තමෙව පුනප්පුනං මනසිකරිත්වා අප්පනාය උප්පාදනං.

Another simile is to be seen. Just as an alms-gathering bhikkhu, dwelling in dependence on a village of thirty-two families, having received two alms-portions at the very first house, might leave aside one house beyond that. On the next day, having received three alms-portions, he might leave aside two houses beyond that. On the third day, having received a bowl-full at the very beginning, he might go to the eating hall and partake of it. This state of affairs should be seen thus. For the thirty-two parts are like the village of thirty-two families. The meditator is like the alms-gatherer. The meditator's preliminary work on the thirty-two parts is like that bhikkhu's dwelling in dependence on that village. The preliminary work on up to two sections among those that have appeared—having abandoned those that do not appear while attending again and again—is like leaving aside one house beyond after receiving two alms-portions at the first house, and on the second day, like leaving aside two houses beyond after receiving three. The production of absorption by repeatedly attending to that very one of the two sections which appears most clearly is like the partaking of food after sitting down in the eating hall, having received a bowl-full at the very beginning on the third day.

අප්පනාතොති අප්පනාකොට්ඨාසතො කෙසාදීසු එකෙකස්මිං කොට්ඨාසෙ අප්පනා හොතීති වෙදිතබ්බාති අයමෙවෙත්ථ අධිප්පායො.

Regarding `appanāto`, this is the intended meaning here: it is to be known that absorption occurs in each and every section among those beginning with head hair, by means of the section that is the basis for absorption.

තයො ච සුත්තන්තාති අධිචිත්තං, සීතිභාවො, බොජ්ඣඞ්ගකොසල්ලන්ති ඉමෙ තයො සුත්තන්තා වීරියසමාධියොජනත්ථං වෙදිතබ්බාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. තත්ථ –

Regarding 'And the three suttantas,' the intended meaning here is this: these three suttantas—on the higher mind, on becoming cool, and on skill in the enlightenment factors—are to be understood as being for the purpose of yoking energy and concentration. Therein—

‘‘අධිචිත්තමනුයුත්තෙන[Pg.239], භික්ඛවෙ, භික්ඛුනා තීණි නිමිත්තානි කාලෙනකාලං මනසිකාතබ්බානි. කාලෙනකාලං සමාධිනිමිත්තං මනසිකාතබ්බං. කාලෙනකාලං පග්ගහනිමිත්තං මනසිකාතබ්බං. කාලෙනකාලං උපෙක්ඛානිමිත්තං මනසිකාතබ්බං. සචෙ, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තො භික්ඛු එකන්තං සමාධිනිමිත්තඤ්ඤෙව මනසිකරෙය්‍ය, ඨානං තං චිත්තං කොසජ්ජාය සංවත්තෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තො භික්ඛු එකන්තං පග්ගහනිමිත්තඤ්ඤෙව මනසිකරෙය්‍ය, ඨානං තං චිත්තං උද්ධච්චාය සංවත්තෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තො භික්ඛු එකන්තං උපෙක්ඛානිමිත්තඤ්ඤෙව මනසිකරෙය්‍ය, ඨානං තං චිත්තං න සම්මා සමාධියෙය්‍ය ආසවානං ඛයාය. යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තො භික්ඛු කාලෙනකාලං සමාධිනිමිත්තං පග්ගහනිමිත්තං උපෙක්ඛානිමිත්තං මනසිකරොති, තං හොති චිත්තං මුදුඤ්ච කම්මඤ්ඤඤ්ච පභස්සරඤ්ච, න ච පභඞ්ගු, සම්මා සමාධියති ආසවානං ඛයාය.

“Bhikkhus, a bhikkhu devoted to the higher mind is to attend to three signs from time to time. From time to time, he is to attend to the sign of concentration. From time to time, he is to attend to the sign of exertion. From time to time, he is to attend to the sign of equanimity. If, bhikkhus, a bhikkhu devoted to the higher mind were to attend only to the sign of concentration, it is possible that his mind would lead to laziness. If, bhikkhus, a bhikkhu devoted to the higher mind were to attend only to the sign of exertion, it is possible that his mind would lead to restlessness. If, bhikkhus, a bhikkhu devoted to the higher mind were to attend only to the sign of equanimity, it is possible that his mind would not be rightly concentrated for the destruction of the taints. But when, bhikkhus, a bhikkhu devoted to the higher mind attends from time to time to the sign of concentration, the sign of exertion, and the sign of equanimity, his mind becomes pliant, workable, radiant, and not brittle, and it is rightly concentrated for the destruction of the taints.

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා උක්කං බන්ධති, උක්කං බන්ධිත්වා උක්කාමුඛං ආලිම්පෙති, උක්කාමුඛං ආලිම්පෙත්වා සණ්ඩාසෙන ජාතරූපං ගහෙත්වා උක්කාමුඛෙ පක්ඛිපිත්වා කාලෙනකාලං අභිධමති, කාලෙනකාලං උදකෙන පරිප්ඵොසෙති, කාලෙනකාලං අජ්ඣුපෙක්ඛති. සචෙ, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං එකන්තං අභිධමෙය්‍ය, ඨානං තං ජාතරූපං ඩහෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං එකන්තං උදකෙන පරිප්ඵොසෙය්‍ය, ඨානං තං ජාතරූපං නිබ්බායෙය්‍ය. සචෙ, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං එකන්තං අජ්ඣුපෙක්ඛෙය්‍ය, ඨානං තං ජාතරූපං න සම්මා පරිපාකං ගච්ඡෙය්‍ය. යතො ච ඛො, භික්ඛවෙ, සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා තං ජාතරූපං කාලෙනකාලං අභිධමති, කාලෙනකාලං උදකෙන පරිප්ඵොසෙති, කාලෙනකාලං අජ්ඣුපෙක්ඛති, තං හොති ජාතරූපං මුදුඤ්ච කම්මඤ්ඤඤ්ච පභස්සරඤ්ච, න ච පභඞ්ගු, සම්මා උපෙති කම්මාය. යස්සා යස්සා ච පිළන්ධනවිකතියා ආකඞ්ඛති යදි පටිකාය යදි කුණ්ඩලාය යදි [Pg.240] ගීවෙය්‍යාය යදි සුවණ්ණමාලාය, තඤ්චස්ස අත්ථං අනුභොති.

“Just as, bhikkhus, a goldsmith or a goldsmith's apprentice sets up a crucible, and having set up the crucible, lights the mouth of the crucible, and having lit the mouth of the crucible, takes gold with tongs, places it in the mouth of the crucible, and from time to time blows on it, from time to time sprinkles water on it, and from time to time looks on. If, bhikkhus, the goldsmith or the goldsmith's apprentice were to blow on that gold exclusively, it is possible that the gold would be burnt. If, bhikkhus, the goldsmith or the goldsmith's apprentice were to sprinkle water on that gold exclusively, it is possible that the gold would be cooled. If, bhikkhus, the goldsmith or the goldsmith's apprentice were to look on at that gold exclusively, it is possible that the gold would not reach proper refinement. But since, bhikkhus, the goldsmith or the goldsmith's apprentice blows on that gold from time to time, sprinkles water on it from time to time, and looks on from time to time, that gold becomes soft, workable, and radiant, and it is not brittle; it is properly fit for work. For whatever kind of ornament he desires—whether a girdle, an earring, a necklace, or a golden garland—it serves that purpose for him.”

‘‘එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, අධිචිත්තමනුයුත්තෙන…පෙ… සමාධියති ආසවානං ඛයාය. යස්ස යස්ස ච අභිඤ්ඤා සච්ඡි කරණීයස්ස ධම්මස්ස චිත්තං අභිනින්නාමෙති අභිඤ්ඤා සච්ඡි කිරියාය, තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සති ආයතනෙ’’ති (අ. නි. 3.103).

In this very way, O monks, for one devoted to the higher mind... the mind becomes concentrated for the destruction of the taints. And for whatever state realizable by direct knowledge he directs his mind for the purpose of realizing it by direct knowledge, in that very state he attains the capability of realization, when the supporting condition is present.

ඉදං සුත්තං අධිචිත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

This sutta should be known as 'The Higher Mind'.

‘‘ඡහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු භබ්බො අනුත්තරං සීතිභාවං සච්ඡිකාතුං. කතමෙහි ඡහි? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගණ්හාති. යස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගහෙතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං පග්ගණ්හාති. යස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං සම්පහංසෙති. යස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බං, තස්මිං සමයෙ චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති. පණීතාධිමුත්තිකො ච හොති නිබ්බානාභිරතො. ඉමෙහි ඛො, භික්ඛවෙ, ඡහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු භබ්බො අනුත්තරං සීතිභාවං සච්ඡිකාතු’’න්ති (අ. නි. 6.85).

“O monks, a monk endowed with six qualities is capable of realizing the unsurpassed coolness. What six? Here, O monks, a monk restrains the mind when it should be restrained, uplifts the mind when it should be uplifted, gladdens the mind when it should be gladdened, and regards the mind with equanimity when it should be regarded with equanimity. And he is one with a disposition towards the sublime, delighting in Nibbāna. O monks, a monk endowed with these six qualities is indeed capable of realizing the unsurpassed coolness.”

ඉදං සුත්තං අනුත්තරං සීතිභාවොති වෙදිතබ්බං.

This sutta should be known as 'The Unsurpassed Coolness'.

බොජ්ඣඞ්ගකොසල්ලං ‘‘පන එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යස්මිං සමයෙ ලීනං චිත්තං හොති, අකාලො තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනායා’’ති (සං. නි. 5.234) අප්පනාකොසල්ලකථායං දස්සිතමෙව.

Skill in the enlightenment factors has indeed been shown in the discourse on skill in absorption thus: “Just so, O monks, when the mind is sluggish, that is the wrong time for developing the tranquility-enlightenment-factor.”

ඉති ඉදං සත්තවිධං උග්ගහකොසල්ලං සුග්ගහිතං කත්වා ඉදඤ්ච දසවිධං මනසිකාරකොසල්ලං සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වා තෙන යොගිනා උභයකොසල්ලවසෙන කම්මට්ඨානං සාධුකං උග්ගහෙතබ්බං. සචෙ පනස්ස ආචරියෙන සද්ධිං එකවිහාරෙයෙව ඵාසු හොති, එවං විත්ථාරෙන අකථාපෙත්වා කම්මට්ඨානං සුට්ඨු වවත්ථපෙත්වා කම්මට්ඨානං අනුයුජ්ජන්තෙන විසෙසං ලභිත්වා උපරූපරි කථාපෙතබ්බං. අඤ්ඤත්ථ වසිතුකාමෙන යථාවුත්තෙන විධිනා විත්ථාරතො කථාපෙත්වා පුනප්පුනං පරිවත්තෙත්වා සබ්බං ගණ්ඨිට්ඨානං ඡින්දිත්වා පථවීකසිණනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව අනනුරූපං සෙනාසනං පහාය අනුරූපෙ [Pg.241] විහාරෙ වසන්තෙන ඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා පටික්කූලමනසිකාරෙ පරිකම්මං කාතබ්බං.

Thus, having well grasped this sevenfold skill in learning and having thoroughly established this tenfold skill in attention, that yogī should properly take up the meditation subject by means of skill in both. If, however, it is comfortable for him to dwell in the very same monastery with his teacher, then without having the meditation subject explained in detail, he should thoroughly establish it and, while applying himself to the meditation subject, upon attaining a distinction, he should have the progressively higher stages explained. One who wishes to dwell elsewhere should have it explained in detail according to the aforesaid method, review it again and again, cut through all knotty points, and—by the very method stated in the Earth Kasiṇa Exposition—abandon an unsuitable lodging and, while dwelling in a suitable monastery, cut off the minor impediments. The preliminary work on the attention to the repulsive should then be done.

කරොන්තෙන පන කෙසෙසු තාව නිමිත්තං ගහෙතබ්බං. කථං? එකං වා ද්වෙ වා කෙසෙ ලුඤ්චිත්වා හත්ථතලෙ ඨපෙත්වා වණ්ණො තාව වවත්ථපෙතබ්බො. ඡින්නට්ඨානෙපි කෙසෙ ඔලොකෙතුං වට්ටති. උදකපත්තෙ වා යාගුපත්තෙ වා ඔලොකෙතුම්පි වට්ටතියෙව. කාළකකාලෙ දිස්වා කාළකාති මනසිකාතබ්බා. සෙතකාලෙ සෙතාති. මිස්සකකාලෙ පන උස්සදවසෙන මනසිකාතබ්බා හොන්ති. යථා ච කෙසෙසු, එවං සකලෙපි තචපඤ්චකෙ දිස්වාව නිමිත්තං ගහෙතබ්බං.

When doing so, a practitioner should first take up the sign in the hairs of the head. How? Having plucked one or two hairs and placed them on the palm of the hand, the color should first be determined. It is also proper to look at the hairs at the place of shaving. It is indeed proper to look at them in a bowl of water or a bowl of rice-gruel. At a time when they are black, having seen them, they should be attended to as 'black.' At a time when they are white, as 'white.' But at a time when they are mixed, they should be attended to by way of the predominant aspect. And just as with the hairs of the head, so too in the entire skin-pentad, the sign should be taken up only after seeing.

කොට්ඨාසවවත්ථාපනකථා

The Discourse on the Determination of the Parts

182. එවං නිමිත්තං ගහෙත්වා සබ්බකොට්ඨාසෙ වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදවසෙන වවත්ථපෙත්වා වණ්ණසණ්ඨානගන්ධආසයොකාසවසෙන පඤ්චධා පටික්කූලතො වවත්ථපෙතබ්බා.

182. Thus, having taken up the sign and having determined all the parts by way of color, shape, direction, location, and delimitation, their repulsiveness should be determined in five ways: by way of color, shape, smell, basis, and location.

තත්‍රායං සබ්බකොට්ඨාසෙසු අනුපුබ්බකථා. කෙසා තාව පකතිවණ්ණෙන කාළකා අද්දාරිට්ඨකවණ්ණා. සණ්ඨානතො දීඝවට්ටලිකා තුලාදණ්ඩසණ්ඨානා. දිසතො උපරිමදිසාය ජාතා. ඔකාසතො උභොසු පස්සෙසු කණ්ණචූළිකාහි, පුරතො නලාටන්තෙන, පච්ඡතො ගලවාටකෙන පරිච්ඡින්නා. සීසකටාහවෙඨනං අල්ලචම්මං කෙසානං ඔකාසො. පරිච්ඡෙදතො කෙසා සීසවෙඨනචම්මෙ වීහග්ගමත්තං පවිසිත්වා පතිට්ඨිතෙන හෙට්ඨා අත්තනො මූලතලෙන, උපරි ආකාසෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා, ද්වෙ කෙසා එකතො නත්ථීති අයං සභාගපරිච්ඡෙදො. කෙසා න ලොමා, ලොමා න කෙසාති එවං අවසෙසඑකතිංසකොට්ඨාසෙහි අමිස්සීකතා කෙසා නාම පාටියෙක්කො එකකොට්ඨාසොති අයං විසභාගපරිච්ඡෙදො. ඉදං කෙසානං වණ්ණාදිතො වවත්ථාපනං.

Herein is the sequential discourse concerning all the parts. First, the hairs of the head: by natural color, they are black, the color of moist, black ariṭṭhaka berries. By way of shape, they are long and round, having the shape of a balance-rod. By way of direction, they are grown in the upper direction. By way of location, they are delimited on both sides by the tufts of hair near the ears, in front by the edge of the forehead, and behind by the nape of the neck. The moist skin covering the skull is the location for the hairs of the head. By way of delimitation, the hairs of the head—established in the skin covering the head, having penetrated to the extent of the tip of a paddy grain—are delimited below by their own root-base, above by space, and laterally by one another. Thus, 'no two hairs are in one place'—this is the delimitation by common part. 'Hairs of the head are not body-hairs, and body-hairs are not hairs of the head'—thus, being unmixed with the remaining thirty-one parts, the so-called hairs of the head are a separate, single part. This is the delimitation by dissimilar part. This is the determination of the hairs of the head by way of color and so forth.

183. ඉදං පන නෙසං වණ්ණාදිවසෙන පඤ්චධා පටික්කූලතො වවත්ථාපනං. කෙසා නාමෙතෙ වණ්ණතොපි පටික්කූලා. සණ්ඨානතොපි ගන්ධතොපි ආසයතොපි ඔකාසතොපි පටික්කූලා.

183. Now, this is the fivefold determination of their repulsiveness by way of color and so forth. These so-called hairs of the head are repulsive by way of color, and also by way of shape, smell, basis, and location.

මනුඤ්ඤෙපි [Pg.242] හි යාගුපත්තෙ වා භත්තපත්තෙ වා කෙසවණ්ණං කිඤ්චි දිස්වා කෙසමිස්සකමිදං හරථ නන්ති ජිගුච්ඡන්ති. එවං කෙසා වණ්ණතො පටික්කූලා. රත්තිං භුඤ්ජන්තාපි කෙසසණ්ඨානං අක්කවාකං වා මකචිවාකං වා ඡුපිත්වාපි තථෙව ජිගුච්ඡන්ති. එවං සණ්ඨානතො පටික්කූලා.

For even in a pleasing bowl of gruel or a bowl of rice, if they see something of hair-color, they are disgusted, saying, 'Take this away, it is mixed with hair!' Thus, hairs of the head are repulsive by way of color. Even while eating at night, if they touch something with the shape of a hair—such as a strand of akkavāka fiber or a strand of makacivāka fiber—they are disgusted in the same way. Thus, they are repulsive by way of shape.

තෙලමක්ඛනපුප්ඵධූපාදි සඞ්ඛාරවිරහිතානඤ්ච කෙසානං ගන්ධො පරමජෙගුච්ඡො හොති. තතො ජෙගුච්ඡතරො අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තානං. කෙසා හි වණ්ණසණ්ඨානතො අප්පටික්කූලාපි සියුං, ගන්ධෙන පන පටික්කූලායෙව. යථා හි දහරස්ස කුමාරස්ස වච්චං වණ්ණතො හලිද්දිවණ්ණං, සණ්ඨානතොපි හලිද්දිපිණ්ඩසණ්ඨානං. සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩිතඤ්ච උද්ධුමාතකකාළසුනඛසරීරං වණ්ණතො තාලපක්කවණ්ණං. සණ්ඨානතො වට්ටෙත්වා විස්සට්ඨමුදිඞ්ගසණ්ඨානං. දාඨාපිස්ස සුමනමකුළසදිසාති උභයම්පි වණ්ණසණ්ඨානතො සියා අප්පටික්කූලං ගන්ධෙන පන පටික්කූලමෙව. එවං කෙසාපි සියුං වණ්ණසණ්ඨානතො අප්පටික්කූලා ගන්ධෙන පන පටික්කූලායෙවාති.

And the smell of hairs devoid of preparations such as anointing with oil, flowers, incense, and so on, is extremely repulsive. More repulsive than that is the smell of those thrown into a fire. For hairs may not be repulsive by way of color and shape, but by way of smell they are indeed repulsive. Just as the excrement of a young child, by way of color, has the color of turmeric, and by way of shape, has the shape of a lump of turmeric; and the bloated corpse of a black dog discarded in a refuse pile, by way of color, has the color of a ripe palm fruit, and by way of shape, has the shape of a fashioned mudiṅga drum that has been rolled, and its fangs are like jasmine buds—thus both may not be repulsive by way of color and shape, but by way of smell they are indeed repulsive. Similarly, hairs too may not be repulsive by way of color and shape, but by way of smell they are indeed repulsive.

යථා පන අසුචිට්ඨානෙ ගාමනිස්සන්දෙන ජාතානි සූපෙය්‍යපණ්ණානි නාගරිකමනුස්සානං ජෙගුච්ඡානි හොන්ති අපරිභොගානි, එවං කෙසාපි පුබ්බලොහිතමුත්තකරීසපිත්තසෙම්හාදිනිස්සන්දෙන ජාතත්තා ජෙගුච්ඡාති ඉදං නෙසං ආසයතො පාටික්කුල්‍යං.

Furthermore, just as vegetables suitable for curry that have grown in an unclean place from the drainage of a village are repulsive and unfit for use by city-dwellers, so too, hairs are repulsive because they are born from the outflow of pus, blood, urine, feces, bile, phlegm, and so on. This is their repulsiveness by way of dependence.

ඉමෙ ච කෙසා නාම ගූථරාසිම්හි උට්ඨිතකණ්ණිකං විය එකතිංසකොට්ඨාසරාසිම්හි ජාතා. තෙ සුසානසඞ්කාරට්ඨානාදීසු ජාතසාකං විය පරික්ඛාදීසු ජාතකමලකුවලයාදිපුප්ඵං විය ච අසුචිට්ඨානෙ ජාතත්තා පරමජෙගුච්ඡාති ඉදං නෙසං ඔකාසතො පාටික්කුල්‍යං.

And these things called hairs, like a mushroom that has sprung up on a heap of excrement, are born in the mass of the thirty-one parts. And like vegetables grown in charnel grounds, refuse heaps, and so on, and like flowers such as lotuses and water lilies grown in moats and so on, because they are born in an unclean place, they are extremely repulsive. This is their repulsiveness by way of location.

යථා ච කෙසානං, එවං සබ්බකොට්ඨාසානං වණ්ණසණ්ඨානගන්ධාසයොකාසවසෙන පඤ්චධා පටික්කූලතා වෙදිතබ්බා. වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදවසෙන පන සබ්බෙපි විසුං විසුං වවත්ථපෙතබ්බා.

Just as for the hairs of the head, so too for all the other parts, repulsiveness is to be determined in five ways: by way of color, shape, smell, dependence, and location. Furthermore, all of them are to be determined separately by way of color, shape, direction, location, and delimitation.

184. තත්ථ ලොමා තාව පකතිවණ්ණතො න කෙසා විය අසම්භින්නකාළකා, කාළපිඞ්ගලා පන හොන්ති. සණ්ඨානතො ඔනතග්ගා තාලමූලසණ්ඨානා. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො ඨපෙත්වා කෙසානං පතිට්ඨිතොකාසඤ්ච හත්ථපාදතලානි ච යෙභුය්‍යෙන අවසෙසසරීරවෙඨනචම්මෙ ජාතා. පරිච්ඡෙදතො සරීරවෙඨනචම්මෙ ලිඛාමත්තං පවිසිත්වා [Pg.243] පතිට්ඨිතෙන හෙට්ඨා අත්තනො මූලතලෙන, උපරි ආකාසෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා, ද්වෙ ලොමා එකතො නත්ථි, අයං නෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

184. Herein, the body-hairs, by way of their natural color, are not unmixedly black like the hairs of the head, but are rather blackish-brown. By way of shape, they have bent tips and the shape of a palm root. By way of direction, they grow in two directions. By way of location, except for the place where the hairs of the head are established and the palms of the hands and soles of the feet, they mostly grow on the skin that wraps the rest of the body. By way of delimitation, being established by penetrating the skin that wraps the body to the extent of a nit, they are delimited below by their own root-base, above by space, and laterally by one another; two body-hairs are not together. This is their delimitation by like parts. Their delimitation by unlike parts, however, is just like that of the hairs of the head.

185. නඛාති වීසතියා නඛපත්තානං නාමං. තෙ සබ්බෙපි වණ්ණතො සෙතා. සණ්ඨානතො මච්ඡසකලිකසණ්ඨානා. දිසතො පාදනඛා හෙට්ඨිමදිසාය, හත්ථනඛා උපරිමදිසායාති ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො අඞ්ගුලීනං අග්ගපිට්ඨෙසු පතිට්ඨිතා. පරිච්ඡෙදතො ද්වීසු දිසාසු අඞ්ගුලිකොටිමංසෙහි, අන්තො අඞ්ගුලිපිට්ඨිමංසෙන, බහි චෙව අග්ගෙ ච ආකාසෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා, ද්වෙ නඛා එකතො නත්ථි, අයං නෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

185. 'Nails' is the name for the twenty nail-plates. All of them are white by way of color. By way of shape, they have the shape of fish scales. By way of direction, the toenails grow in the lower direction and the fingernails in the upper direction; thus they grow in two directions. By way of location, they are established on the top surfaces of the tips of the digits. By way of delimitation, they are delimited below and above by the flesh at the tips of the digits, internally by the flesh on the top surface of the digits, externally and at the tip by space, and laterally by one another; two nails are not together. This is their delimitation by like parts. Their delimitation by unlike parts, however, is just like that of the hairs of the head.

186. දන්තාති පරිපුණ්ණදන්තස්ස ද්වත්තිංස දන්තට්ඨිකානි. තෙපි වණ්ණතො සෙතා. සණ්ඨානතො අනෙකසණ්ඨානා. තෙසං හි හෙට්ඨිමාය තාව දන්තපාළියා මජ්ඣෙ චත්තාරො දන්තා මත්තිකාපිණ්ඩෙ පටිපාටියා ඨපිතඅලාබුබීජසණ්ඨානා. තෙසං උභොසු පස්සෙසු එකෙකො එකමූලකො එකකොටිකො මල්ලිකමකුළසණ්ඨානො. තතො එකෙකො ද්විමූලකො ද්විකොටිකො යානකඋපත්ථම්භිනිසණ්ඨානො. තතො ද්වෙ ද්වෙ තිමූලා තිකොටිකා. තතො ද්වෙ ද්වෙ චතුමූලා චතුකොටිකාති. උපරිමපාළියාපි එසෙව නයො. දිසතො උපරිමදිසාය ජාතා. ඔකාසතො ද්වීසු හනුකට්ඨිකෙසු පතිට්ඨිතා. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා හනුකට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතෙන අත්තනො මූලතලෙන, උපරි ආකාසෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා, ද්වෙ දන්තා එකතො නත්ථි, අයං නෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

186. "Teeth" refers to the thirty-two tooth-bones of one with a full set of teeth. They too are white by way of color. By way of shape, they are of various shapes. Among them, in the lower row of teeth, the four middle teeth are like gourd seeds placed in a row in a lump of clay. On both sides of these, each single-rooted, single-pointed tooth is like a jasmine bud. Next to them, each tooth is double-rooted, double-pointed, and like a chariot's prop. Then two each are triple-rooted and triple-pointed. Then two each are quadruple-rooted and quadruple-pointed. The same method applies to the upper row too. By way of direction, they arise in the upper direction. By way of location, they are fixed in the two jaw-bones. By way of delimitation, they are bounded below by their own root-base fixed in the jaw-bone, above by space, and laterally by each other. No two teeth are together—this is their delimitation by like parts. Their delimitation by unlike parts is just like that of the hairs of the head.

187. තචොති සකලසරීරං වෙඨෙත්වා ඨිතචම්මං. තස්ස උපරි කාළසාමපීතාදිවණ්ණා ඡවි නාම යා සකලසරීරතොපි සඞ්කඩ්ඪියමානා බදරට්ඨිමත්තා හොති. තචො පන වණ්ණතො සෙතොයෙව. සො චස්ස සෙතභාවො අග්ගිජාලාභිඝාතපහරණප්පහාරාදීහි විද්ධංසිතාය ඡවියා පාකටො හොති. සණ්ඨානතො සරීරසණ්ඨානොව හොති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො.

187. "Skin" is the thick skin that envelops the entire body. Above that is the epidermis, called chavi, which has colors such as black, dark, and yellow, and which, when peeled off from the entire body and rolled up, is about the size of a jujube stone. But the skin itself is only white by way of color. And its whiteness becomes apparent when the epidermis is destroyed by the impact of fire-flames, blows, and other assaults. By way of shape, it is just the shape of the body. This is the summary here.

විත්ථාරතො [Pg.244] පන පාදඞ්ගුලිත්තචො කොසකාරකකොසසණ්ඨානො. පිට්ඨිපාදත්තචො පුටබන්ධඋපාහනසණ්ඨානො. ජඞ්ඝත්තචො භත්තපුටකතාලපණ්ණසණ්ඨානො. ඌරුත්තචො තණ්ඩුලභරිතදීඝත්ථවිකසණ්ඨානො. ආනිසදත්තචො උදකපූරිතපටපරිස්සාවනසණ්ඨානො. පිට්ඨිත්තචො ඵලකොනද්ධචම්මසණ්ඨානො. කුච්ඡිත්තචො වීණාදොණිකොනද්ධචම්මසණ්ඨානො. උරත්තචො යෙභුය්‍යෙන චතුරස්සසණ්ඨානො. උභයබාහුත්තචො තූණිරොනද්ධචම්මසණ්ඨානො. පිට්ඨිහත්ථත්තචො ඛුරකොසසණ්ඨානො, ඵණකත්ථවිකසණ්ඨානො වා. හත්ථඞ්ගුලිත්තචො කුඤ්චිකාකොසකසණ්ඨානො. ගීවත්තචො ගලකඤ්චුකසණ්ඨානො. මුඛත්තචො ඡිද්දාවඡිද්දො කීටකුලාවකසණ්ඨානො. සීසත්තචො පත්තත්ථවිකසණ්ඨානොති.

But in detail: The skin of the toes is shaped like a silk-worm's cocoon. The skin of the top of the feet is shaped like a shoe with an instep-cover. The skin of the shins is shaped like a palm-leaf rice-packet. The skin of the thighs is shaped like a long bag filled with rice. The skin of the buttocks is shaped like a cloth water-strainer filled with water. The skin of the back is shaped like a hide stretched on a board. The skin of the belly is shaped like a hide stretched on the body of a lute. The skin of the chest is mostly square in shape. The skin of both arms is shaped like a hide stretched over a quiver. The skin of the back of the hands is shaped like a razor case or a case for a small knife. The skin of the fingers is shaped like a key-case. The skin of the neck is shaped like a neck-covering tunic. The skin of the face, being full of holes, is shaped like an insect's nest. The skin of the head is shaped like a bowl-bag.

තචපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගාවචරෙන උත්තරොට්ඨතො පට්ඨාය උපරිමුඛං ඤාණං පෙසෙත්වා පඨමං තාව මුඛං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතචම්මං වවත්ථපෙතබ්බං. තතො නලාටට්ඨිචම්මං. තතො ථවිකාය පක්ඛිත්තපත්තස්ස ච ථවිකාය ච අන්තරෙන හත්ථමිව සීසට්ඨිකස්ස ච සීසචම්මස්ස ච අන්තරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා අට්ඨිකෙන සද්ධිං චම්මස්ස එකාබද්ධභාවං වියොජෙන්තෙන සීසචම්මං වවත්ථපෙතබ්බං. තතො ඛන්ධචම්මං. තතො අනුලොමෙන පටිලොමෙන ච දක්ඛිණහත්ථචම්මං. අථ තෙනෙව නයෙන වාමහත්ථචම්මං. තතො පිට්ඨිචම්මං තං වවත්ථපෙත්වා අනුලොමෙන පටිලොමෙන ච දක්ඛිණපාදචම්මං. අථ තෙනෙව නයෙන වාමපාදචම්මං. තතො අනුක්කමෙනෙව වත්ථිඋදරහදයගීවචම්මානි වවත්ථපෙතබ්බානි. අථ ගීවචම්මානන්තරං හෙට්ඨිමහනුචම්මං වවත්ථපෙත්වා අධරොට්ඨපරියොසානං පාපෙත්වා නිට්ඨපෙතබ්බං. එවං ඔළාරිකොළාරිකං පරිග්ගණ්හන්තස්ස සුඛුමම්පි පාකටං හොති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො සකලසරීරං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතො. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා පතිට්ඨිතතලෙන, උපරි ආකාසෙන පරිච්ඡින්නො, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

And the yogi who apprehends the skin, beginning from the upper lip, should send forth knowledge towards the upper part of the face and, having first enclosed the face, should determine the skin situated there. Then, the skin of the forehead. Then, like inserting a hand between a bowl placed in a bag and the bag itself, having sent forth knowledge between the skull bone and the scalp-skin, and separating the state of the skin's single attachment with the bone, the scalp-skin should be determined. Then, the skin of the shoulders. Then, forwards and backwards, the skin of the right hand. Then, in the same way, the skin of the left hand. Then, the skin of the back; having determined that, forwards and backwards, the skin of the right foot. Then, in the same way, the skin of the left foot. Then, successively, the skins of the bladder, belly, chest, and neck should be determined. Then, immediately after the skin of the neck, having determined the skin of the lower jaw, and having brought it to the end of the lower lip, it should be concluded. Thus, for one who apprehends the grosser and grosser parts, even the subtle becomes manifest. By way of direction, it is produced in two directions. By way of location, it stands enclosing the entire body. By way of delimitation, it is delimited below by the surface on which it is established, and above by space; this is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

188. මංසන්ති නව මංසපෙසිසතානි. තං සබ්බම්පි වණ්ණතො රත්තං කිංසුකපුප්ඵසදිසං. සණ්ඨානතො ජඞ්ඝපිණ්ඩිකමංසං තාලපණ්ණපුටභත්තසණ්ඨානං. ඌරුමංසං නිසදපොතසණ්ඨානං. ආනිසදමංසං උද්ධනකොටිසණ්ඨානං. පිට්ඨිමංසං තාලගුළපටලසණ්ඨානං. ඵාසුකද්වයමංසං කොට්ඨලිකාය කුච්ඡියං තනුමත්තිකාලෙපසණ්ඨානං. ථනමංසං වට්ටෙත්වා අවක්ඛිත්තමත්තිකාපිණ්ඩසණ්ඨානං. බාහුද්වයමංසං [Pg.245] ද්විගුණං කත්වා ඨපිතනිච්චම්මමහාමූසිකසණ්ඨානං. එවං ඔළාරිකොළාරිකං පරිග්ගණ්හන්තස්ස සුඛුමම්පි පාකටං හොති. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො වීසාධිකානි තීණි අට්ඨිසතානි අනුලිම්පිත්වා ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා අට්ඨිසඞ්ඝාතෙ පතිට්ඨිතතලෙන, උපරි තචෙන, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

188. Flesh consists of nine hundred pieces of flesh. All of it is red in color, like a kiṃsuka flower. By way of shape: the flesh of the calf has the shape of a packet of rice wrapped in a palm leaf. The thigh flesh has the shape of a young grinding stone. The buttock flesh has the shape of the corner of an oven. The back flesh has the shape of a layer of ripe palmyra fruit pulp. The flesh on the two sides of the ribs has the shape of a thin plaster of fine clay on the inside of a granary. The breast flesh has the shape of a lump of clay that has been rolled and thrown down upside down. The flesh of the two arms has the shape of a large, skinless mouse placed doubled up. Thus, for one who apprehends the grosser and grosser parts, even the subtle becomes manifest. By way of direction, it is produced in two directions. By way of location, it stands smeared over the three hundred and twenty bones. By way of delimitation: below, it is delimited by the surface established on the collection of bones; above, by the skin; and laterally, by each other. This is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

189. න්හාරූති නව න්හාරුසතානි. වණ්ණතො සබ්බෙපි න්හාරූ සෙතා. සණ්ඨානතො නානාසණ්ඨානා. එතෙසු හි ගීවාය උපරිමභාගතො පට්ඨාය පඤ්ච මහාන්හාරූ සරීරං විනන්ධමානා පුරිමපස්සෙන ඔතිණ්ණා. පඤ්ච පච්ඡිමපස්සෙන. පඤ්ච දක්ඛිණපස්සෙන. පඤ්ච වාමපස්සෙන. දක්ඛිණහත්ථං විනන්ධමානාපි හත්ථස්ස පුරිමපස්සෙන පඤ්ච. පච්ඡිමපස්සෙන පඤ්ච. තථා වාමහත්ථං විනන්ධමානා. දක්ඛිණපාදං විනන්ධමානාපි පාදස්ස පුරිමපස්සෙන පඤ්ච. පච්ඡිමපස්සෙන පඤ්ච. තථා වාමපාදං විනන්ධමානාපීති එවං සරීරධාරකා නාම සට්ඨිමහාන්හාරූ කායං විනන්ධමානා ඔතිණ්ණා. යෙ කණ්ඩරාතිපි වුච්චන්ති. තෙ සබ්බෙපි කන්දලමකුළසණ්ඨානා. අඤ්ඤෙ පන තං තං පදෙසං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතා. තතො සුඛුමතරා සුත්තරජ්ජුකසණ්ඨානා. අඤ්ඤෙ තතො සුඛුමතරා පූතිලතාසණ්ඨානා, අඤ්ඤෙ තතො සුඛුමතරා මහාවීණාතන්තිසණ්ඨානා. අඤ්ඤෙ ථූලසුත්තකසණ්ඨානා. හත්ථපාදපිට්ඨීසු න්හාරූ සකුණපාදසණ්ඨානා. සීසෙ න්හාරූ දාරකානං සීසජාලකසණ්ඨානා. පිට්ඨියං න්හාරූ ආතපෙ පසාරිතඅල්ලජාලසණ්ඨානා. අවසෙසා තංතංඅඞ්ගපච්චඞ්ගානුගතා න්හාරූ සරීරෙ පටිමුක්කජාලකඤ්චුකසණ්ඨානා. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො සකලසරීරෙ අට්ඨීනි ආබන්ධිත්වා ඨිතා. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා තිණ්ණං අට්ඨිසතානං උපරි පතිට්ඨිතතලෙහි, උපරි මංසචම්මානි ආහච්ච ඨිතප්පදෙසෙහි, තිරියං අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නා, අයං නෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

189. Tendons consist of nine hundred tendons. By way of color, all the tendons are white. By way of shape, they are of various shapes. Indeed, among these, starting from the upper part of the neck, five major tendons, binding the body, descend along the front side. Five descend along the back side. Five along the right side. Five along the left side. Binding the right hand, five descend along its front side and five along its back side. Likewise for those binding the left hand. Binding the right foot, five descend along its front side and five along its back side. Likewise for those binding the left foot. Thus, sixty major tendons, called 'the body's supporters', descend, binding the body. These are also called sinews. All of them have the shape of a plantain bud. The other tendons, however, are situated having pervaded their respective areas. Finer than these have the shape of a thread-rope. Others, finer than these, have the shape of a pūtilatā creeper. Others, finer still, have the shape of the string of a great lute. Others have the shape of a coarse thread. On the backs of the hands and feet, the tendons have the shape of a bird's foot. In the head, the tendons have the shape of a children's hairnet. In the back, the tendons have the shape of a wet fishing net spread out in the sun. The remaining tendons, which follow their respective major and minor limbs, have the shape of a worn mail coat with meshes. By way of direction, they are produced in two directions. By way of location, they are situated throughout the entire body, binding the bones. By way of delimitation: below, they are delimited by the surfaces established upon the three hundred bones; above, by the places situated touching the flesh and skin; and sideways, by one another. This is their homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

190. අට්ඨීති ඨපෙත්වා ද්වත්තිංස දන්තට්ඨීනි අවසෙසානි චතුසට්ඨි හත්ථට්ඨීනි, චතුසට්ඨි පාදට්ඨීනි, චතුසට්ඨි මංසනිස්සිතානි මුදුඅට්ඨීනි, ද්වෙ පණ්හිකට්ඨීනි, එකෙකස්මිං පාදෙ ද්වෙ ද්වෙ ගොප්ඵකට්ඨීනි, ද්වෙ ජඞ්ඝට්ඨීනි, එකං ජණ්ණුකට්ඨි, එකං ඌරුට්ඨි, ද්වෙ කටිට්ඨීනි, අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීනි, චතුවීසති ඵාසුකට්ඨීනි, චුද්දස උරට්ඨීනි[Pg.246], එකං හදයට්ඨි, ද්වෙ අක්ඛකට්ඨීනි, ද්වෙ කොට්ටට්ඨීනි, ද්වෙ බාහුට්ඨීනි, ද්වෙ ද්වෙ අග්ගබාහුට්ඨීනි, සත්ත ගීවට්ඨීනි, ද්වෙ හනුකට්ඨීනි, එකං නාසිකට්ඨි, ද්වෙ අක්ඛිට්ඨීනි, ද්වෙ කණ්ණට්ඨීනි, එකං නලාටට්ඨි. එකං මුද්ධට්ඨි, නව සීසකපාලට්ඨීනීති එවං තිමත්තානි අට්ඨිසතානි, තානි සබ්බානිපි වණ්ණතො සෙතානි. සණ්ඨානතො නානාසණ්ඨානානි.

190. Bones: setting aside the thirty-two tooth-bones, the remainder are sixty-four hand-bones, sixty-four foot-bones, sixty-four soft bones dependent on flesh, two heel-bones, two ankle-bones in each foot, two shin-bones, one knee-bone, one thigh-bone, two hip-bones, eighteen spinal vertebrae, twenty-four rib-bones, fourteen chest-bones, one heart-bone, two collar-bones, two shoulder-blades, two upper-arm-bones, two forearm-bones in each arm, seven neck-bones, two jaw-bones, one nose-bone, two eye-socket-bones, two ear-bones, one forehead-bone, one crown-bone, and nine cranial-bones. Thus, there are three hundred bones in measure. All of them are white by color. By way of shape, they are of various shapes.

තත්ථ හි අග්ගපාදඞ්ගුලිඅට්ඨීනි කතකබීජසණ්ඨානානි. තදනන්තරානි මජ්ඣපබ්බට්ඨීනි පනසට්ඨිසණ්ඨානානි. මූලපබ්බට්ඨීනි පණවසණ්ඨානානි. පිට්ඨිපාදට්ඨීනි කොට්ටිතකන්දලකන්දරාසිසණ්ඨානානි. පණ්හිකට්ඨි එකට්ඨිතාලඵලබීජසණ්ඨානං. ගොප්ඵකට්ඨීනි බද්ධකීළාගොළකසණ්ඨානානි. ජඞ්ඝට්ඨීනං ගොප්ඵකට්ඨීසු පතිට්ඨිතට්ඨානං අපනීතතචසින්දිකළීරසණ්ඨානං. ඛුද්දකජඞ්ඝට්ඨිකං ධනුකදණ්ඩසණ්ඨානං. මහන්තං මිලාතසප්පපිට්ඨිසණ්ඨානං. ජණ්ණුකට්ඨි එකතො පරික්ඛීණඵෙණකසණ්ඨානං. තත්ථ ජඞ්ඝට්ඨිකස්ස පතිට්ඨිතට්ඨානං අතිඛිණග්ගගොසිඞ්ගසණ්ඨානං. ඌරුට්ඨි දුත්තච්ඡිතවාසිපරසුදණ්ඩසණ්ඨානං. තස්ස කටිට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතට්ඨානං කීළාගොළකසණ්ඨානං. තෙන කටිට්ඨිනො පතිට්ඨිතට්ඨානං අග්ගච්ඡින්නමහාපුන්නාගඵලසණ්ඨානං.

Therein, the bones of the tips of the toe joints have the shape of kataka seeds. Next to them, the middle-joint-bones have the shape of jackfruit seeds. The root-joint-bones have the shape of a paṇava drum. The bones of the top of the foot have the shape of a mass of pounded sinews of the kandala plant. The heel-bone has the shape of the seed of a single-seeded palmyra fruit. The ankle-bones have the shape of tied playing-balls. The place where the shin-bones are established on the ankle-bones has the shape of a date palm shoot with its sheath removed. The small shin-bone has the shape of a bow-stave. The large one has the shape of the back of a withered snake. The knee-bone has the shape of a lump of froth worn away on one side. Therein, the place where the shin-bone is established has the shape of a cow's horn with a blunt tip. The thigh-bone has the shape of a badly planed handle of an adze or axe. The place where it is established in the hip-bone has the shape of a playing-top. The place in the hip-bone established by it has the shape of a large punnāga fruit cut at its tip.

කටිට්ඨීනි ද්වෙපි එකාබද්ධානි හුත්වා කුම්භකාරිකඋද්ධනසණ්ඨානානි. පාටියෙක්කං කම්මාරකූටයොත්තකසණ්ඨානානි. කොටියං ඨිතං ආනිසදට්ඨි අධොමුඛං කත්වා ගහිතසප්පඵණසණ්ඨානං, සත්තට්ඨට්ඨානෙසු ඡිද්දාවඡිද්දං. පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීනි අබ්භන්තරතො උපරූපරි ඨපිතසීසපට්ටවෙඨකසණ්ඨානානි. බාහිරතො වට්ටනාවළිසණ්ඨානානි. තෙසං අන්තරන්තරා කකචදන්තසදිසා ද්වෙ තයො කණ්ටකා හොන්ති. චතුවීසතියා ඵාසුකට්ඨීසු අපරිපුණ්ණානි අපරිපුණ්ණඅසිසණ්ඨානානි. පරිපුණ්ණානි පරිපුණ්ණඅසිසණ්ඨානානි. සබ්බානිපි ඔදාතකුක්කුටස්ස පසාරිතපක්ඛසණ්ඨානානි. චුද්දස උරට්ඨීනි ජිණ්ණසන්දමානිකපඤ්ජරසණ්ඨානානි. හදයට්ඨි දබ්බිඵණසණ්ඨානං.

The two hip bones, when joined together, resemble a potter’s oven. Individually, they resemble the strap of a blacksmith's anvil. The sacrum bone, situated at the end and held with its face downwards, resembles a grasped cobra’s hood, perforated in seven or eight places. The spinal bones, from the inside, resemble coiled lead plates placed one upon another. From the outside, they resemble a row of spools of thread. Between them are two or three thorn-like bones resembling saw teeth. Among the twenty-four ribs, the incomplete ones resemble incomplete swords, and the complete ones resemble complete swords. All of them resemble the outstretched wings of a white rooster. The fourteen breastbones resemble a dilapidated carrying-frame. The sternum has the shape of the bowl of a ladle.

අක්ඛකට්ඨීනි ඛුද්දකලොහවාසිදණ්ඩසණ්ඨානානි. කොට්ටට්ඨීනි එකතො පරික්ඛීණසීහළකුද්දාලසණ්ඨානානි. බාහුට්ඨීනි ආදාසදණ්ඩකසණ්ඨානානි. අග්ගබාහුට්ඨීනි යමකතාලකන්දසණ්ඨානානි. මණිබන්ධට්ඨීනි එකතො අල්ලියාපෙත්වා ඨපිතසීසකපට්ටවෙඨකසණ්ඨානානි. පිට්ඨිහත්ථට්ඨීනි කොට්ටිතකන්දලකන්දරාසිසණ්ඨානානි[Pg.247]. හත්ථඞ්ගුලීසු මූලපබ්බට්ඨීනි පණවසණ්ඨානානි. මජ්ඣපබ්බට්ඨීනි අපරිපුණ්ණපනසට්ඨිසණ්ඨානානි. අග්ගපබ්බට්ඨීනි කතකබීජසණ්ඨානානි.

The collarbones resemble the handle of a small iron adze. The shoulder blades resemble a Sinhala hoe worn away on one side. The upper arm bones resemble mirror handles. The forearm bones resemble twin palmyra bulbs. The wrist bones, stuck together, resemble placed and coiled lead plates. The bones of the back of the hand resemble a mass of sinews from a pounded kandala plant. In the fingers, the bones of the basal joints are shaped like small drums, the bones of the middle joints like incomplete jackfruit seeds, and the bones of the tip joints like kataka seeds.

සත්ත ගීවට්ඨීනි දණ්ඩෙන විජ්ඣිත්වා පටිපාටියා ඨපිතවංසකළීරචක්කලකසණ්ඨානානි. හෙට්ඨිමහනුකට්ඨි කම්මාරානං අයොකූටයොත්තකසණ්ඨානං. උපරිමං අවලෙඛනසත්ථකසණ්ඨානං. අක්ඛිකූපනාසකූපට්ඨීනි අපනීතමිඤ්ජතරුණතාලට්ඨිසණ්ඨානානි. නලාටට්ඨි අධොමුඛට්ඨපිතසඞ්ඛථාලකකපාලසණ්ඨානං. කණ්ණචූළිකට්ඨීනි න්හාපිතඛුරකොසසණ්ඨානානි. නලාටකණ්ණචූළිකානං උපරි පට්ටබන්ධනොකාසෙ අට්ඨිසඞ්කුටිතඝටපුණ්ණපටලඛණ්ඩසණ්ඨානං. මුද්ධට්ඨි මුඛච්ඡින්නවඞ්කනාළිකෙරසණ්ඨානං. සීසට්ඨීනි සිබ්බෙත්වා ඨපිතජජ්ජරලාබුකටාහසණ්ඨානානි.

The seven neck bones have the shape of bamboo shoot slices pierced by a stick and placed in order. The lower jawbone has the shape of a blacksmith's iron tongs. The upper jawbone has the shape of a small knife for peeling sugarcane. The bones of the eye sockets and nasal cavities have the shape of a young palm seed from which the kernel has been removed. The forehead bone has the shape of a fragment of a conch-shell bowl placed face down. The temporal bones have the shape of a barber's razor case. Above the forehead and temporal bones, at the place for tying a headband, the bone has the shape of a piece of a curled layer of ghee overflowing from a full pot. The bone at the crown of the head has the shape of a crooked coconut shell ladle with its opening cut. The head bones, sewn together, have the shape of a placed, decaying gourd bowl.

දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතානි. ඔකාසතො අවිසෙසෙන සකලසරීරෙ ඨිතානි. විසෙසෙන පනෙත්ථ සීසට්ඨීනි ගිවට්ඨීසු පතිට්ඨිතානි. ගීවට්ඨීනි පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීසු. පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨීනි කටිට්ඨීසු. කටිට්ඨීනි ඌරුට්ඨීසු. ඌරුට්ඨීනි ජණ්ණුකට්ඨීසු. ජණ්ණුකට්ඨීනි ජඞ්ඝට්ඨීසු. ජඞ්ඝට්ඨීනි ගොප්ඵකට්ඨීසු. ගොප්ඵකට්ඨීනි පිට්ඨිපාදට්ඨීසු පතිට්ඨිතානි. පරිච්ඡෙදතො අන්තො අට්ඨිමිඤ්ජෙන, උපරිතො මංසෙන, අග්ගෙ මූලෙ ච අඤ්ඤමඤ්ඤෙන පරිච්ඡින්නානි, අයං නෙසං සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

By way of direction, they arise in two directions. By way of location, they are situated generally throughout the entire body. Specifically here, the head bones are established on the neck bones. The neck bones are established on the spinal vertebrae. The spinal vertebrae are established on the hip bones. The hip bones are established on the thigh bones. The thigh bones are established on the knee bones. The knee bones are established on the shin bones. The shin bones are established on the ankle bones. The ankle bones are established on the bones of the top of the foot. By way of delimitation, they are delimited internally by marrow, externally by flesh, and at the ends and roots by one another—this is their homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of hair.

191. අට්ඨිමිඤ්ජන්ති තෙසං තෙසං අට්ඨීනං අබ්භන්තරගතං මිඤ්ජං. තං වණ්ණතො සෙතං. සණ්ඨානතො මහන්තමහන්තානං අට්ඨීනං අබ්භන්තරගතං වෙළුනාළියං පක්ඛිත්තසෙදිතමහාවෙත්තග්ගසණ්ඨානං. ඛුද්දානුඛුද්දකානං අබ්භන්තරගතං වෙළුයට්ඨිපබ්බෙසු පක්ඛිත්තසෙදිතතනුවෙත්තග්ගසණ්ඨානං. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො අට්ඨීනං අබ්භන්තරෙ පතිට්ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො අට්ඨීනං අබ්භන්තරතලෙහි පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

191. Bone marrow is the marrow found inside those various bones. By way of color, it is white. By way of shape, the marrow inside very large bones has the shape of a large rattan shoot that has been steamed and placed in a bamboo tube. The marrow inside very small bones has the shape of a thin rattan shoot tip that has been steamed and placed in the nodes of a bamboo stick. By way of direction, it arises in two directions. By way of location, it is established inside the bones. By way of delimitation, it is delimited by the inner surfaces of the bones; this is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of hair.

192. වක්කන්ති එකබන්ධනා ද්වෙ මංසපිණ්ඩිකා. තං වණ්ණතො මන්දරත්තං පාළිභද්දකට්ඨිවණ්ණං. සණ්ඨානතො දාරකානං යමකකීළාගොළකසණ්ඨානං, එකවණ්ටපටිබද්ධඅම්බඵලද්වයසණ්ඨානං වා. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො ගලවාටකා නික්ඛන්තෙන එකමූලෙන ථොකං ගන්ත්වා ද්විධා [Pg.248] භින්නෙන ථූලන්හාරුනා විනිබද්ධං හුත්වා හදයමංසං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො වක්කං වක්කභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

192. The kidneys are two fleshy masses bound together by a single band. In color, they are faintly red, resembling the color of a coral tree seed. In shape, they resemble a pair of play-balls for children or two mango fruits connected by a single stalk. In terms of direction, they arise from the upper direction. In terms of location, they emerge from the throat-passage through a single root, extend a short distance, then split into two and are bound by a thick sinew, situated surrounding the heart-flesh. In terms of delimitation, the kidney is delimited by its own kidney portion—this is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

193. හදයන්ති හදයමංසං. තං වණ්ණතො රත්තපදුමපත්තපිට්ඨිවණ්ණං. සණ්ඨානතො බාහිරපත්තානි අපනෙත්වා අධොමුඛං ඨපිතපදුමමකුළසණ්ඨානං. බහි මට්ඨං, අන්තො කොසාතකීඵලස්ස අබ්භන්තරසදිසං. පඤ්ඤවන්තානං ථොකං විකසිතං, මන්දපඤ්ඤානං මකුළිතමෙව. අන්තො චස්ස පුන්නාගට්ඨිපතිට්ඨානමත්තො ආවාටකො හොති, යත්ථ අද්ධපසතමත්තං ලොහිතං සණ්ඨාති, යං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති. තං පනෙතං රාගචරිතස්ස රත්තං හොති, දොසචරිතස්ස කාළකං, මොහචරිතස්ස මංසධොවනඋදකසදිසං, විතක්කචරිතස්ස කුලත්ථයූසවණ්ණං, සද්ධාචරිතස්ස කණිකාරපුප්ඵවණ්ණං, පඤ්ඤාචරිතස්ස අච්ඡං විප්පසන්නං අනාවිලං පණ්ඩරං පරිසුද්ධං නිද්ධොතජාතිමණි විය ජුතිමන්තං ඛායති. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානං මජ්ඣෙ පතිට්ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො හදයං හදයභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

193. The heart is the heart-flesh. By color, it resembles the back of a red lotus petal. By shape, it resembles a lotus bud placed upside down after removing the outer petals. The exterior is smooth, while the interior resembles the inside of a smooth gourd. For the wise, it is slightly open; for the dull-witted, it remains closed like a bud. Inside, there is a cavity the size of the space occupied by a punnāga seed, where about half a handful of blood resides, upon which the mind-element and mind-consciousness-element depend. Furthermore, this blood is red for one of lustful temperament; dark for one of hateful temperament; like water used to wash meat for one of deluded temperament; like the color of horse-gram soup for one of speculative temperament; like the color of a kaṇikāra flower for one of faithful temperament. For one of wise temperament, it appears clear, very clear, untroubled, white, pure, and radiant like a well-polished, high-quality gem. By direction, it arises from the upper direction. By location, it is established inside the body, between the two breasts. By delimitation, the heart is delimited by its own heart-flesh portion—this is its homogeneous delimitation. Its heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

194. යකනන්ති යමකමංසපටලං. තං වණ්ණතො රත්තං පණ්ඩුකධාතුකං නාතිරත්තකුමුදස්ස පත්තපිට්ඨිවණ්ණං. සණ්ඨානතො මූලෙ එකං අග්ගෙ යමකං කොවිළාරපත්තසණ්ඨානං. තඤ්ච දන්ධානං එකමෙව හොති මහන්තං, පඤ්ඤවන්තානං ද්වෙ වා තීණි වා ඛුද්දකානි. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං, ඔකාසතො ද්වින්නං ථනානං අබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං නිස්සාය ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො යකනං යකනභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

194. The liver is a double layer of flesh. By color, it is red and of a pale nature; it is not overly red, having the color of the back of a white water lily petal. By shape, at its base it is single and at its tip double, having the shape of a koviḷāra leaf. For the dull-witted, it is single and large, whereas for the wise, there are two or three that are small. By direction, it has arisen in the upper direction. By location, it is situated inside, between the two breasts, resting on the right side. By delimitation, the liver is delimited by its own liver portion—this is its homogeneous delimitation. Its heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

195. කිලොමකන්ති පටිච්ඡන්නාපටිච්ඡන්නභෙදතො දුවිධං පරියොනහනමංසං. තං දුවිධම්පි වණ්ණතො සෙතං දුකූලපිලොතිකවණ්ණං. සණ්ඨානතො අත්තනො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො පටිච්ඡන්නකිලොමකං උපරිමාය දිසාය. ඉතරං ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො පටිච්ඡන්නකිලොමකං [Pg.249] හදයඤ්ච වක්කඤ්ච පටිච්ඡාදෙත්වා, අප්පටිච්ඡන්නකිලොමකං සකලසරීරෙ චම්මස්ස හෙට්ඨතො මංසං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා මංසෙන, උපරි චම්මෙන, තිරියං කිලොමකභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

195. The fascia is the enveloping flesh, of two kinds by the division into concealed and unconcealed. Both kinds are white in color, like a worn, fine cloth. By shape, it conforms to the shape of its location. By direction, the concealed fascia has arisen from the upper direction; the other has arisen from two directions. By location, the concealed fascia is situated covering the heart and the kidneys, while the unconcealed fascia is situated enveloping the flesh beneath the skin throughout the entire body. By delimitation, it is delimited below by flesh, above by skin, and transversely by its own fascial portion—this is its homogeneous delimitation. Its heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

196. පිහකන්ති උදරජිව්හාමංසං. තං වණ්ණතො නීලං නිග්ගුණ්ඩිපුප්ඵවණ්ණං. සණ්ඨානතො සත්තඞ්ගුලප්පමාණං අබන්ධනං කාළවච්ඡකජිව්හාසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො හදයස්ස වාමපස්සෙ උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතං, යස්මිං පහරණප්පහාරෙන බහිනික්ඛන්තෙ සත්තානං ජීවිතක්ඛයො හොති. පරිච්ඡෙදතො පිහකභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

196. The spleen is the flesh of the stomach-tongue. By color, it is blue, having the color of the nigguṇḍi flower. By shape, it is seven finger-breadths in measure, unattached, and has the shape of a black calf's tongue. By direction, it has arisen from the upper direction. By location, it is situated on the left side of the heart, resting on the upper side of the stomach lining; when this is forced out by a blow, the life of beings is destroyed. By delimitation, it is delimited by its own splenic portion—this is its homogeneous delimitation. Its heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

197. පප්ඵාසන්ති ද්වත්තිංසමංසඛණ්ඩප්පභෙදං පප්ඵාසමංසං. තං වණ්ණතො රත්තං නාතිපක්කඋදුම්බරඵලවණ්ණං. සණ්ඨානතො විසමච්ඡින්නබහලපූවඛණ්ඩසණ්ඨානං. අබ්භන්තරෙ අසිතපීතානං අභාවෙ උග්ගතෙන කම්මජතෙජුස්මානා අබ්භාහතත්තා සංඛාදිතපලාලපිණ්ඩමිව නිරසං නිරොජං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානං අන්තරෙ හදයඤ්ච යකනඤ්ච උපරි ඡාදෙත්වා ඔලම්බන්තං ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො පප්ඵාසභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

197. The lungs are the flesh of the lungs, divided into thirty-two sections. By color, they are red, like a not-too-ripe fig. By shape, they have the shape of a thick piece of cake unevenly cut. Inside, due to the absence of what has been eaten and drunk, and being afflicted by the arisen kamma-born heat, they are without sap and without nutritive essence, like a lump of well-chewed straw. By direction, they arise from the upper direction. By location, they are situated inside the body between the two breasts, hanging down and covering the heart and the liver from above. By delimitation, they are delimited by the portion of the lungs themselves; this is their homogeneous delimitation. Their heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

198. අන්තන්ති පුරිසස්ස ද්වත්තිංසහත්ථා ඉත්ථියා අට්ඨවීසතිහත්ථා එකවීසතියා ඨානෙසු ඔභග්ගා අන්තවට්ටි. තදෙතං වණ්ණතො සෙතං සක්ඛරසුධාවණ්ණං. සණ්ඨානතො ලොහිතදොණියං ආභුජිත්වා ඨපිතසීසච්ඡින්නසප්පසණ්ඨානං. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො උපරි ගලවාටකෙ හෙට්ඨා ච කරීසමග්ගෙ විනිබන්ධත්තා ගලවාටකකරීසමග්ගපරියන්තෙ සරීරබ්භන්තරෙ ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො අන්තභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

198. The intestines are the intestinal coil, which for a man is thirty-two cubits and for a woman twenty-eight cubits, and is bent in twenty-one places. By color, it is white, the color of plaster made with gravel. By shape, it has the shape of a snake with its head cut off, placed coiled in a trough of blood. By direction, it arises from two directions. By location, being bound to the throat-pipe above and to the feces-passage below, it is situated inside the body between the throat-pipe and the feces-passage as its two ends. By delimitation, it is delimited by the portion of the intestines themselves; this is its homogeneous delimitation. Its heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

199. අන්තගුණන්ති [Pg.250] අන්තභොගට්ඨානෙසු බන්ධනං. තං වණ්ණතො සෙතං දකසීතලිකමූලවණ්ණං. සණ්ඨානතො දකසීතලිකමූලසණ්ඨානමෙව. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො කුද්දාලඵරසුකම්මාදීනි කරොන්තානං යන්තාකඩ්ඪනකාලෙ යන්තසුත්තකමිව යන්තඵලකානි අන්තභොගෙ එකතො අගළන්තෙ ආබන්ධිත්වා පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකස්ස අන්තරා සංසිබ්බිත්වා ඨිතරජ්ජුකා විය එකවීසතියා අන්තභොගානං අන්තරා ඨිතං. පරිච්ඡෙදතො අන්තගුණභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

199. The mesentery is the binding in the places of the intestinal coils. By color, it is white, the color of the root of the water-moss plant. By shape, it has the very shape of the root of the water-moss plant. By direction, it arises from two directions. By location, it is situated between the twenty-one intestinal coils, binding them together so that the intestinal coils of those doing work with hoes, axes, and so on, do not slip, just as a machine-rope binds the machine-boards when a machine is pulled, and like a small rope sewn and fixed within the circle of a foot-wiping rope. By delimitation, it is delimited by the portion of the mesentery itself; this is its homogeneous delimitation. Its heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

200. උදරියන්ති උදරෙ භවං අසිතපීතඛායිතසායිතං. තං වණ්ණතො අජ්ඣොහටාහාරවණ්ණං. සණ්ඨානතො පරිස්සාවනෙ සිථිලබද්ධතණ්ඩුලසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො උදරෙ ඨිතං.

200. Undigested food is what is in the stomach: the food that has been eaten, drunk, chewed, and tasted. By color, it has the color of ingested food. By shape, it has the shape of loosely tied rice in a cloth filter. By direction, it is produced in the upper direction. By location, it is situated in the stomach.

උදරං නාම උභතො නිප්පීළියමානස්ස අල්ලසාටකස්ස මජ්ඣෙ සඤ්ජාතඵොටකසදිසං අන්තපටලං, බහි මට්ඨං, අන්තො මංසකසම්බුපලිවෙඨනකිලිට්ඨපාවාරකපුප්ඵකසදිසං, කුථිතපනසතචස්ස අබ්භන්තරසදිසන්තිපි වත්තුං වට්ටති, යත්ථ තක්කොටකා ගණ්ඩුප්පාදකා තාලහීරකා සූචිමුඛකා පටතන්තසුත්තකා ඉච්චෙවමාදිද්වත්තිංසකුලප්පභෙදා කිමයො ආකුලබ්‍යාකුලා සණ්ඩසණ්ඩචාරිනො හුත්වා නිවසන්ති, යෙ පානභොජනාදිම්හි අවිජ්ජමානෙ උල්ලඞ්ඝිත්වා විරවන්තා හදයමංසං අභිහනන්ති, පානභොජනාදිඅජ්ඣොහරණවෙලායඤ්ච උද්ධංමුඛා හුත්වා පඨමජ්ඣොහටෙ ද්වෙ තයො ආලොපෙ තුරිතතුරිතා විලුප්පන්ති, යං තෙසං කිමීනං සූතිඝරං වච්චකුටි ගිලානසාලා සුසානඤ්ච හොති. යත්ථ සෙය්‍යථාපි නාම චණ්ඩාලගාමද්වාරෙ චන්දනිකාය නිදාඝසමයෙ ථූලඵුසිතකෙ දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකෙන වුය්හමානං මුත්තකරීසචම්මඅට්ඨින්හාරුඛණ්ඩඛෙළසිඞ්ඝාණිකාලොහිතප්පභුතිනානාකුණපජාතං නිපතිත්වා කද්දමොදකාලුළිතං ද්වීහතීහච්චයෙන සඤ්ජාතකිමිකුලං සූරියාතපසන්තාපවෙගකුථිතං උපරි ඵෙණපුප්ඵුළකෙ මුඤ්චන්තං අභිනීලවණ්ණං පරමදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡං නෙව උපගන්තුං, න දට්ඨුං අරහරූපතං ආපජ්ජිත්වා තිට්ඨති, පගෙව [Pg.251] ඝායිතුං වා සායිතුං වා, එවමෙව නානප්පකාරං පානභොජනාදිදන්තමුසලසඤ්චුණ්ණිතං ජිව්හාහත්ථපරිවත්තිතඛෙළලාලාපලිබුද්ධං තඞ්ඛණවිගතවණ්ණගන්ධරසාදිසම්පදං තන්තවායඛලිසුවානවමථුසදිසං නිපතිත්වා පිත්තසෙම්හවාතපලිවෙඨිතං හුත්වා උදරග්ගිසන්තාපවෙගකුථිතං කිමිකුලාකුලං උපරූපරි ඵෙණපුප්ඵුළකානි මුඤ්චන්තං පරමකසම්බුදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡභාවං ආපජ්ජිත්වා තිට්ඨති. යං සුත්වාපි පානභොජනාදීසු අමනුඤ්ඤතා සණ්ඨාති, පගෙව පඤ්ඤාචක්ඛුනා අවලොකෙත්වා. යත්ථ ච පතිතං පානභොජනාදි පඤ්චධා විවෙකං ගච්ඡති, එකං භාගං පාණකා ඛාදන්ති, එකං භාගං උදරග්ගි ඣාපෙති, එකො භාගො මුත්තං හොති, එකො භාගො කරීසං, එකො භාගො රසභාවං ආපජ්ජිත්වා සොණිතමංසාදීනි උපබ්‍රූහයති.

The stomach, it is said, is the inner lining, like a blister formed in the middle of a wet cloth being squeezed from both sides. On the outside, it is smooth; on the inside, it is like the fringe of a soiled rug wrapped around putrid meat and carrion. It is also fitting to say it is like the inside of a rotten jackfruit rind. Therein dwell thirty-two families of worms, such as roundworms, boil-producing worms, tapeworms, pinworms, and threadworms, moving about tangled and intertwined in swarms. When there is no food or drink, they leap up, crying out, and strike the flesh of the heart. And at the time of swallowing food and drink, facing upwards, they hastily plunder the first two or three morsels swallowed. For these worms, that stomach is a delivery house, a latrine, a sick-ward, and a charnel ground. Just as, at the gate of an outcaste village, in a cesspool during the hot season when rain with large drops is falling, various kinds of carrion—such as urine, feces, skin, bones, pieces of sinew, spittle, snot, and blood—are carried along by the water, fall in, and are stirred up with mud and water. After two or three days, it has worms that have arisen, is seething with the force of the heat from the sun's rays, releasing foam and bubbles on its surface, is of a deep blue-black color, and is extremely disgusting with a foul smell. It stands, having reached a state unfit to be approached or seen, let alone to be smelled or tasted. Just so, various kinds of food and drink, ground to a powder by the pestle of the teeth, turned over by the hand that is the tongue and smeared with spittle and saliva, are in that very moment bereft of their endowment of color, smell, and taste. Like a weaver's starch-paste and dog's vomit, it falls in, becomes enveloped by bile, phlegm, and wind, seethes with the force of the heat of the stomach-fire, becomes infested with families of worms, releasing foam and bubbles ever higher, and reaches a state of being extremely disgusting with a foul smell like carrion, and there it remains. Merely upon hearing of this, revulsion towards food and drink is established; how much more so when observing it with the eye of wisdom? And it is in this stomach that the food and drink which has fallen in undergoes a fivefold division: one part the worms eat; one part the stomach-fire cooks; one part becomes urine; one part becomes feces; and one part, having reached the state of nutrient essence, nourishes the blood, flesh, and so on.

පරිච්ඡෙදතො උදරපටලෙන චෙව උදරියභාගෙන ච පරිච්ඡින්නං. අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

By way of delimitation, it is delimited by the stomach lining and by the final part of the undigested food. This is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

201. කරීසන්ති වච්චං. තං වණ්ණතො යෙභුය්‍යෙන අජ්ඣොහටාහාරවණ්ණමෙව හොති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො හෙට්ඨිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො පක්කාසයෙ ඨිතං. පක්කාසයො නාම හෙට්ඨානාභි-පිට්ඨිකණ්ටකමූලානං අන්තරෙ අන්තාවසානෙ උබ්බෙධෙන අට්ඨඞ්ගුලමත්තො වෙළුනාළිකසදිසො, යත්ථ සෙය්‍යථාපි නාම උපරි භූමිභාගෙ පතිතං වස්සොදකං ඔගළිත්වා හෙට්ඨා භූමිභාගං පූරෙත්වා තිට්ඨති, එවමෙව යංකිඤ්චි ආමාසයෙ පතිතං පානභොජනාදිකං උදරග්ගිනා ඵෙණුද්දෙහකං පක්කං පක්කං නිසදාය පිසිතමිව සණ්හභාවං ආපජ්ජිත්වා අන්තබිලෙන ඔගළිත්වා ඔගළිත්වා ඔමද්දිත්වා වෙළුපබ්බෙ පක්ඛිපමානපණ්ඩුමත්තිකා විය සන්නිචිතං හුත්වා තිට්ඨති. පරිච්ඡෙදතො පක්කාසයපටලෙන චෙව කරීසභාගෙන ච පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

201. Feces is excrement. As to color, it generally has the very color of the ingested food. As to shape, it has the shape of its location. As to direction, it is produced in the lower direction. As to location, it is situated in the receptacle for digested food. The receptacle for digested food is a place about eight finger-breadths in height, resembling a hollow bamboo tube, located at the end of the intestines between the area below the navel and the base of the spine. Therein, just as rainwater that has fallen on the upper ground flows down, fills the lower ground, and remains, even so, whatever drink, food, and so on, that has fallen into the receptacle for undigested food, being repeatedly cooked by the stomach-fire, gives off froth, and having attained a state of fineness as if ground on a grinding stone, trickles down again and again through the intestinal passage, is pressed down, and remains accumulated like pale clay being placed in a bamboo joint. By way of delimitation, it is delimited by the lining of the receptacle for digested food and by the final part of the feces. This is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

202. මත්ථලුඞ්ගන්ති සීසකටාහබ්භන්තරෙ ඨිතමිඤ්ජරාසි. තං වණ්ණතො සෙතං අහිච්ඡත්තකපිණ්ඩවණ්ණං. දධිභාවං අසම්පත්තං දුට්ඨඛීරවණ්ණන්තිපි වත්තුං වට්ටති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො සීසකටාහබ්භන්තරෙ චත්තාරො සිබ්බිනිමග්ගෙ නිස්සාය සමොධානෙත්වා ඨපිතා චත්තාරො පිට්ඨපිණ්ඩා විය සමොහිතං තිට්ඨති. පරිච්ඡෙදතො සීසකටාහස්ස අබ්භන්තරතලෙහි චෙව මත්ථලුඞ්ගභාගෙන ච පරිච්ඡින්නං[Pg.252], අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

202. The brain is the mass of marrow situated inside the skull-pan. As to color, it is white, with the color of a lump of an umbrella mushroom. It is also fit to say it has the color of spoiled milk that has not yet reached the state of curd. As to shape, it has the shape of its location. As to direction, it is produced in the upper direction. As to location, it is situated inside the skull-pan, collected together like four lumps of flour-dough placed together, brought together depending on the four suture lines. By way of delimitation, it is delimited by the inner surfaces of the skull-pan and by the final part of the brain. This is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

203. පිත්තන්ති ද්වෙ පිත්තානි බද්ධපිත්තඤ්ච අබද්ධපිත්තඤ්ච. තත්ථ බද්ධපිත්තං වණ්ණතො බහලමධුකතෙලවණ්ණං. අබද්ධපිත්තං මිලාතආකුලිපුප්ඵවණ්ණං. සණ්ඨානතො උභයම්පි ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො බද්ධපිත්තං උපරිමාය දිසාය ජාතං, ඉතරං ද්වීසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො අබද්ධපිත්තං ඨපෙත්වා කෙසලොමදන්තනඛානං මංසවිනිමුත්තට්ඨානඤ්චෙව ථද්ධසුක්ඛචම්මඤ්ච උදකමිව තෙලබින්දු අවසෙසසරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං, යම්හි කුපිතෙ අක්ඛීනි පීතකානි හොන්ති, භමන්ති, ගත්තං කම්පති, කණ්ඩූයති. බද්ධපිත්තං හදයපප්ඵාසානං අන්තරෙ යකනමංසං නිස්සාය පතිට්ඨිතෙ මහාකොසාතකීකොසකසදිසෙ පිත්තකොසකෙ ඨිතං, යම්හි කුපිතෙ සත්තා උම්මත්තකා හොන්ති, විපල්ලත්ථචිත්තා හිරොත්තප්පං ඡඩ්ඩෙත්වා අකාතබ්බං කරොන්ති, අභාසිතබ්බං භාසන්ති, අචින්තිතබ්බං චින්තෙන්ති. පරිච්ඡෙදතො පිත්තභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

203. Bile refers to two kinds of bile: bound bile and unbound bile. Among them, bound bile, by way of color, has the color of thick madhuka oil. Unbound bile has the color of a faded ākuli flower. As to shape, both have the shape of their location. As to direction, bound bile is produced in the upper direction, while the other is produced in two directions. As to location, unbound bile—excluding the places free of flesh of the head-hair, body-hair, teeth, and nails, and the hard, dry skin—pervades the rest of the body like a drop of oil spreading through water. When it is aggravated, the eyes turn yellow, dizziness occurs, the body trembles, and itching arises. Bound bile is located in the gall bladder, which is situated between the heart and lungs, relying on the liver, and resembles the fruit of the great kosātakī gourd. When it is aggravated, beings become insane, their minds deranged; they abandon moral shame and moral fear, do what should not be done, say what should not be said, and think what should not be thought. By way of delimitation, it is delimited by the bile part. This is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

204. සෙම්හන්ති සරීරබ්භන්තරෙ එකපත්ථපූරප්පමාණං සෙම්හං. තං වණ්ණතො සෙතං නාගබලාපණ්ණරසවණ්ණං. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො උදරපටලෙ ඨිතං. යං පානභොජනාදිඅජ්ඣොහරණකාලෙ සෙය්‍යථාපි නාම උදකෙ සෙවාලපණකං කට්ඨෙ වා කථලෙ වා පතන්තෙ ඡිජ්ජිත්වා ද්විධා හුත්වා පුන අජ්ඣොත්ථරිත්වා තිට්ඨති, එවමෙව පානභොජනාදිම්හි නිපතන්තෙ ඡිජ්ජිත්වා ද්විධා හුත්වා පුන අජ්ඣොත්ථරිත්වා තිට්ඨති, යම්හි ච මන්දීභූතෙ පක්කගණ්ඩො විය පූතිකුක්කුටණ්ඩමිව ච උදරං පරමජෙගුච්ඡං කුණපගන්ධං හොති, තතො උග්ගතෙන ච ගන්ධෙන උද්දෙකොපි මුඛම්පි දුග්ගන්ධං පූතිකුණපසදිසං හොති. සො ච පුරිසො අපෙහි දුග්ගන්ධං වායසීති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, යඤ්ච වඩ්ඪිත්වා බහලත්තමාපන්නං පිධානඵලකමිව වච්චකුටියං උදරපටලස්ස අබ්භන්තරෙයෙව කුණපගන්ධං සන්නිරුම්භිත්වා තිට්ඨති. පරිච්ඡෙදතො සෙම්හභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

204. Phlegm is the phlegm inside the body, amounting to about one bowlful. As to color, it is white, the color of the juice of nāgabalā leaves. As to shape, it has the shape of the space it occupies. As to direction, it is produced in the upper direction. As to location, it is situated in the lining of the stomach. When food and drink are being swallowed, just as, in water, when a piece of wood or a potsherd falls, the algae and duckweed break apart, become twofold, and then cover over again, even so, when food and drink fall upon it, it breaks apart, becomes twofold, and then covers over again. And when this phlegm becomes weakened, the stomach becomes extremely disgusting and has the smell of a corpse, like a ripe boil or a rotten chicken egg. And by the smell rising from that, both the belch and the mouth become foul-smelling, like a putrid corpse. And that person becomes liable to be told, 'Go away! You smell foul!' And when it has increased and become thick, it remains blocking the corpse-smell within the lining of the stomach, like a covering-plank in a latrine. As to delimitation, it is delimited by the phlegm-part. This is its delimitation by what is homogeneous. The delimitation by what is heterogeneous, however, is just like that of the hair.

205. පුබ්බොති [Pg.253] පූතිලොහිතවසෙන පවත්තපුබ්බං. තං වණ්ණතො පණ්ඩුපලාසවණ්ණො. මතසරීරෙ පන පූතිබහලාචාමවණ්ණො හොති. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානො. දිසතො ද්වීසු දිසාසු හොති. ඔකාසතො පන පුබ්බස්ස ඔකාසො නාම නිබද්ධො නත්ථි, යත්ථ සො සන්නිචිතො තිට්ඨෙය්‍ය, යත්‍ර යත්‍ර ඛාණුකණ්ටකපහරණග්ගිජාලාදීහි අභිහතෙ සරීරප්පදෙසෙ ලොහිතං සණ්ඨහිත්වා පච්චති, ගණ්ඩපීළකාදයො වා උප්පජ්ජන්ති, තත්‍ර තත්‍ර තිට්ඨති. පරිච්ඡෙදතො පුබ්බභාගෙන පරිච්ඡින්නො, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

205. Pus is that which has arisen by way of putrid blood. As to color, it has the color of a pale, withered leaf. In a dead body, however, it has the color of putrid, thick rice-gruel. As to shape, it has the shape of the space it occupies. As to direction, it is in the two directions. As to location, however, there is no fixed location for pus where it might be accumulated; wherever a region of the body is struck by such things as stumps, thorns, weapons, or flames of fire, and the blood, having coagulated, putrefies, or where boils, abscesses, and so on, arise, there it is situated. As to delimitation, it is delimited by the pus-part. This is its delimitation by what is homogeneous. The delimitation by what is heterogeneous, however, is just like that of the hair.

206. ලොහිතන්ති ද්වෙ ලොහිතානි සන්නිචිතලොහිතඤ්ච සංසරණලොහිතඤ්ච. තත්ථ සන්නිචිතලොහිතං වණ්ණතො නිපක්කබහලලාඛාරසවණ්ණං. සංසරණලොහිතං අච්ඡලාඛාරසවණ්ණං. සණ්ඨානතො උභයම්පි ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො සන්නිචිතලොහිතං උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඉතරං ද්විසු දිසාසු ජාතං. ඔකාසතො සංසරණලොහිතං ඨපෙත්වා කෙසලොමදන්තනඛානං මංසවිනිමුත්තට්ඨානඤ්චෙව ථද්ධසුක්ඛචම්මඤ්ච ධමනිජාලානුසාරෙන සබ්බං උපාදිණ්ණසරීරං ඵරිත්වා ඨිතං. සන්නිචිතලොහිතං යකනට්ඨානස්ස හෙට්ඨාභාගං පූරෙත්වා එකපත්ථපූරමත්තං හදයවක්කපප්ඵාසානං උපරි ථොකං ථොකං පග්ඝරන්තං වක්කහදයයකනපප්ඵාසෙ තෙමයමානං ඨිතං. තස්මිං හි වක්කහදයාදීනි අතෙමෙන්තෙ සත්තා පිපාසිතා හොන්ති. පරිච්ඡෙදතො ලොහිතභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

206. Blood: there are two kinds of blood, accumulated blood and circulating blood. Of these, accumulated blood, as to color, has the color of cooked, thick lac-juice. Circulating blood has the color of clear lac-juice. As to shape, both have the shape of the space they occupy. As to direction, accumulated blood is produced in the upper direction. The other is produced in the two directions. As to location, circulating blood—excepting the places of the hair of the head, body hair, teeth, and nails that are devoid of flesh, as well as hard, dry skin—pervades and remains in the entire karmically-acquired body, following the network of vessels. Accumulated blood, filling the lower part of the liver's location to the measure of one bowlful, dripping little by little over the heart, kidneys, and lungs, remains moistening the kidneys, heart, liver, and lungs. Indeed, when that blood does not moisten the kidneys, heart, and so on, beings become thirsty. As to delimitation, it is delimited by the blood-part; this is its delimitation by what is homogeneous. The delimitation by what is heterogeneous, however, is just like that of the hair.

207. සෙදොති ලොමකූපාදීහි පග්ඝරණකආපොධාතු. සො වණ්ණතො විප්පසන්නතිලතෙලවණ්ණො. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානො. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො සෙදස්සොකාසො නාම නිබද්ධො නත්ථි, යත්ථ සො ලොහිතං විය සදා තිට්ඨෙය්‍ය. යදා පන අග්ගිසන්තාපසූරියසන්තාපඋතුවිකාරාදීහි සරීරං සන්තපති, තදා උදකතො අබ්බූළ්හමත්තවිසමච්ඡින්නභිසමුළාලකුමුදනාළකලාපො විය සබ්බකෙසලොමකූපවිවරෙහි පග්ඝරති, තස්මා තස්ස සණ්ඨානම්පි කෙසලොමකූපවිවරානඤ්ඤෙව වසෙන වෙදිතබ්බං. සෙදපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගිනා කෙසලොමකූපවිවරෙ පූරෙත්වා ඨිතවසෙනෙව සෙදො මනසි කාතබ්බො. පරිච්ඡෙදතො [Pg.254] සෙදභාගෙන පරිච්ඡින්නො, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

207. Sweat is the water element that flows out from the pores of the body hair and so on. As to color, it has the color of very clear sesame oil. As to shape, it has the shape of the space it occupies. As to direction, it is produced in the two directions. As to location, there is no fixed location for sweat where it would always remain, like the accumulated blood. But when the body is heated by the heat of fire, the heat of the sun, changes in season, and so on, it flows out from all the openings of the pores of the hair of the head and body hair, like a bundle of lotus fibers, lotus roots, and water-lily stems just pulled from the water and unevenly cut. Therefore, its shape should be known only by way of the openings of the pores of the hair of the head and body hair. And the yogi who apprehends sweat should attend to it mentally only as filling and remaining in the openings of the pores of the hair of the head and body hair. As to delimitation, it is delimited by the sweat-part; this is its delimitation by what is homogeneous. The delimitation by what is heterogeneous, however, is just like that of the hair.

මෙදොති ථිනසිනෙහො. සො වණ්ණතො ඵාලිතහලිද්දිවණ්ණො. සණ්ඨානතො ථූලසරීරස්ස තාව චම්මමංසන්තරෙ ඨපිතහලිද්දිවණ්ණදුකූලපිලොතිකසණ්ඨානො හොති. කිසසරීරස්ස ජඞ්ඝමංසං ඌරුමංසං පිට්ඨිකණ්ටකනිස්සිතං පිට්ඨිමංසං උදරවට්ටිමංසන්ති එතානි නිස්සාය දිගුණතිගුණං කත්වා ඨපිතහලිද්දිවණ්ණදුකූලපිලොතිකසණ්ඨානො. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතො. ඔකාසතො ථූලස්ස සකලසරීරං ඵරිත්වා කිසස්ස ජඞ්ඝමංසාදීනි නිස්සාය ඨිතො, යං සිනෙහසඞ්ඛං ගතම්පි පරමජෙගුච්ඡත්තා නෙව මුද්ධනි තෙලත්ථාය, න නාසතෙලාදීනමත්ථාය ගණ්හන්ති. පරිච්ඡෙදතො හෙට්ඨා මංසෙන, උපරි චම්මෙන, තිරියං මෙදභාගෙන පරිච්ඡින්නො, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

Fat is thick grease. As to color, it has the color of split turmeric. As to shape, for a stout person, it has the shape of a worn-out, fine, turmeric-colored cloth placed between the skin and flesh. For a lean person, it has the shape of a worn-out, fine, turmeric-colored cloth placed in two or three layers, adhering to these: the flesh of the calves, the flesh of the thighs, the flesh of the back attached to the spine, and the flesh of the abdominal wall. As to direction, it is produced in the two directions. As to location, in a stout person, it pervades the entire body, while in a lean person, it is situated adhering to the flesh of the calves and so on. Although it is counted as grease, due to its extreme loathsomeness, it is not taken for oiling the head, nor for nasal oil and the like. As to delimitation, it is delimited below by flesh, above by skin, and across by the fat-part; this is its delimitation by what is homogeneous. The delimitation by what is heterogeneous, however, is just like that of the hair.

208. අස්සූති අක්ඛීහි පග්ඝරණකආපොධාතු. තං වණ්ණතො විප්පසන්නතිලතෙලවණ්ණං. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානං. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො අක්ඛිකූපකෙසු ඨිතං. න චෙතං පිත්තකොසකෙ පිත්තමිව අක්ඛිකූපකෙසු සදා සන්නිචිතං තිට්ඨති. යදා පන සත්තා සොමනස්සජාතා මහාහසිතං හසන්ති, දොමනස්සජාතා රොදන්ති පරිදෙවන්ති, තථාරූපං වා විසමාහාරං ආහාරෙන්ති, යදා ච නෙසං අක්ඛීනි ධූමරජපංසුකාදීහි අභිහඤ්ඤන්ති. තදා එතෙහි සොමනස්සදොමනස්සවිසභාගාහාරඋතූහි සමුට්ඨහිත්වා අක්ඛිකූපකෙ පූරෙත්වා තිට්ඨති වා පග්ඝරති වා. අස්සුපරිග්ගණ්හකෙන ච යොගිනා අක්ඛිකූපකෙ පූරෙත්වා ඨිතවසෙනෙව පරිග්ගණ්හිතබ්බං. පරිච්ඡෙදතො අස්සුභාගෙන පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

208. Tears are the water element, oozing from the eyes. By color, they are like very clear sesame oil. By shape, they take the shape of their space. By direction, they originate from the upward direction. By location, they reside in the eye sockets. And they do not always remain accumulated in the eye sockets like bile in the gallbladder. However, when beings experience joy and laugh heartily, or experience sorrow and weep and lament, or consume such unsuitable food, or when their eyes are afflicted by smoke, dust, or dirt—then, arising from this joy, sorrow, unsuitable food, and seasonal conditions, tears fill the eye sockets and either remain or flow out. And a yogī who comprehends tears should comprehend them only by way of their state of having filled the eye sockets and remaining there. By way of delimitation, it is delimited by its own portion of tears; this is its homogeneous delimitation. Its heterogeneous delimitation, however, is just like that of hair.

209. වසාති විලීනසිනෙහො. සා වණ්ණතො නාළිකෙරතෙලවණ්ණා. ආචාමෙ ආසිත්තතෙලවණ්ණාතිපි වත්තුං වට්ටති. සණ්ඨානතො න්හානකාලෙ පසන්නඋදකස්ස උපරි පරිබ්භමන්තසිනෙහබින්දුවිසටසණ්ඨානා. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො යෙභුය්‍යෙන හත්ථතලහත්ථපිට්ඨිපාදතලපාදපිට්ඨිනාසපුටනලාටඅංසකූටෙසු ඨිතා. න චෙසා එතෙසු ඔකාසෙසු සදා විලීනාව හුත්වා තිට්ඨති. යදා පන අග්ගිසන්තාපසූරියසන්තාපඋතුවිසභාගධාතුවිසභාගෙහි තෙ පදෙසා උස්මාජාතා [Pg.255] හොන්ති, තදා තත්ථ න්හානකාලෙ පසන්නඋදකූපරි සිනෙහබින්දුවිසටො විය ඉතො චිතො ච සඤ්චරති. පරිච්ඡෙදතො වසාභාගෙන පරිච්ඡින්නා, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොයෙව.

209. Fat is liquefied grease. By color, it has the color of coconut oil. It can also be said to have the color of oil poured into rice gruel. By shape, it has the shape of a spreading drop of oil floating on the surface of clear water during a bath. By direction, it is produced in two directions. By location, it is mostly situated on the palms, the backs of the hands, the soles, the backs of the feet, the nostrils, the forehead, and the shoulder-peaks. And it does not always remain liquefied in these locations. But when those areas become heated by the heat of fire, the heat of the sun, an unsuitable season, or unsuitable elements, then it moves about here and there, like a spreading drop of oil on the surface of clear water during a bath. By way of delimitation, it is delimited by the portion of fat; this is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of hair.

210. ඛෙළොති අන්තොමුඛෙ ඵෙණමිස්සා ආපොධාතු. සො වණ්ණතො සෙතො ඵෙණවණ්ණො. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානො. ඵෙණසණ්ඨානොතිපි වත්තුං වට්ටති. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතො. ඔකාසතො උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරුය්හ ජිව්හාය ඨිතො. න චෙස එත්ථ සදා සන්නිචිතො හුත්වා තිට්ඨති. යදා පන සත්තා තථාරූපමාහාරං පස්සන්ති වා සරන්ති වා, උණ්හතිත්තකටුකලොණම්බිලානං වා කිඤ්චි මුඛෙ ඨපෙන්ති, යදා වා නෙසං හදයං ආගිලායති, කිස්මිඤ්චි දෙව වා ජිගුච්ඡා උප්පජ්ජති, තදා ඛෙළො උප්පජ්ජිත්වා උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරුය්හ ජිව්හාය සණ්ඨාති. අග්ගජිව්හාය චෙස තනුකො හොති, මූලජිව්හාය බහලො, මුඛෙ පක්ඛිත්තඤ්ච පුථුකං වා තණ්ඩුලං වා අඤ්ඤං වා කිඤ්චි ඛාදනීයං නදීපුලිනෙ ඛතකූපකසලිලං විය පරික්ඛයං අගච්ඡන්තොව තෙමෙතුං සමත්ථො හොති. පරිච්ඡෙදතො ඛෙළභාගෙන පරිච්ඡින්නො, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.

210. Saliva is the water element mixed with foam inside the mouth. By color, it is white, having the color of foam. By shape, it has the shape of its location; it can also be said to have the shape of foam. By direction, it is produced in the upper direction. By location, having descended from both sides of the cheeks, it is situated on the tongue. And it does not always remain accumulated there. But when beings see or remember such food, or place in the mouth some food item that is hot, bitter, pungent, salty, or sour, or when their heart is afflicted, or when disgust towards anything whatsoever arises, then saliva, having arisen, descends from both sides of the cheeks and settles on the tongue. It is thin at the tip of the tongue and thick at the root of the tongue. It is able to moisten what is placed in the mouth—be it flattened rice, uncooked rice, or any other edible food—without becoming exhausted, like the water of a well dug in a river's sandbank. By way of delimitation, it is delimited by the portion of saliva; this is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of hair.

211. සිඞ්ඝාණිකාති මත්ථලුඞ්ගතො පග්ඝරණකඅසුචි. සා වණ්ණතො තරුණතාලට්ඨිමිඤ්ජවණ්ණා. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානා. දිසතො උපරිමාය දිසාය ජාතා. ඔකාසතො නාසාපුටෙ පූරෙත්වා ඨිතා. න චෙසා එත්ථ සදා සන්නිචිතා හුත්වා තිට්ඨති, අථ ඛො යථා නාම පුරිසො පදුමිනිපත්තෙ දධිං බන්ධිත්වා හෙට්ඨා කණ්ටකෙන විජ්ඣෙය්‍ය, අථානෙන ඡිද්දෙන දධිමුත්තං ගළිත්වා බහි පතෙය්‍ය, එවමෙව යදා සත්තා රොදන්ති, විසභාගාහාරඋතුවසෙන වා සඤ්ජාතධාතුඛොභා හොන්ති, තදා අන්තො සීසතො පූතිසෙම්හභාවමාපන්නං මත්ථලුඞ්ගං ගළිත්වා තාලුමත්ථකවිවරෙන ඔතරිත්වා නාසාපුටෙ පූරෙත්වා තිට්ඨති වා පග්ඝරති වා. සිඞ්ඝාණිකා පරිග්ගණ්හකෙන ච යොගිනා නාසාපුටෙ පූරෙත්වා ඨිතවසෙනෙව පරිග්ගණ්හිතබ්බා. පරිච්ඡෙදතො සිඞ්ඝාණිකාභාගෙන පරිච්ඡින්නා, අයමස්සා සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.

211. Nasal mucus is an impurity that flows from the brain. By color, it has the color of the kernel of a young palm seed. By shape, it has the shape of its location. By direction, it is produced in the upper direction. By location, it is situated, having filled the nostrils. And it does not always remain accumulated there. But rather, it is as when a man might tie up curd in a lotus leaf and pierce it from below with a thorn, and then the whey from the curd would trickle out through this hole and fall outside. In this very way, when beings cry, or when a disturbance of the elements arises due to unsuitable food or climate, then from within the head, the brain, having reached the state of putrid phlegm, flows down, descends through the opening at the top of the palate, and fills the nostrils, either remaining there or dripping out. And by the yogī who apprehends nasal mucus, it is to be apprehended simply by way of its state of filling the nostrils. By way of delimitation, it is delimited by the portion of nasal mucus; this is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of hair.

212. ලසිකාති [Pg.256] සරීරසන්ධීනං අබ්භන්තරෙ පිච්ඡිලකුණපං. සා වණ්ණතො කණිකාරනිය්‍යාසවණ්ණා. සණ්ඨානතො ඔකාසසණ්ඨානා. දිසතො ද්වීසු දිසාසු ජාතා. ඔකාසතො අට්ඨිසන්ධීනං අබ්භඤ්ජනකිච්චං සාධයමානා අසීතිසතසන්ධීනං අබ්භන්තරෙ ඨිතා. යස්ස චෙසා මන්දා හොති, තස්ස උට්ඨහන්තස්ස නිසීදන්තස්ස අභික්කමන්තස්ස පටික්කමන්තස්ස සමිඤ්ජන්තස්ස පසාරෙන්තස්ස අට්ඨිකානි කටකටායන්ති, අච්ඡරාසද්දං කරොන්තො විය සඤ්චරති. එකයොජනද්වියොජනමත්තං අද්ධානං ගතස්ස වායොධාතු කුප්පති, ගත්තානි දුක්ඛන්ති. යස්ස පන බහුකා හොන්ති, තස්ස උට්ඨානනිසජ්ජාදීසු න අට්ඨීනි කටකටායන්ති, දීඝම්පි අද්ධානං ගතස්ස න වායොධාතු කුප්පති, න ගත්තානි දුක්ඛන්ති. පරිච්ඡෙදතො ලසිකාභාගෙන පරිච්ඡින්නා, අයමස්සා සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.

212. Synovial fluid is the slimy, putrid substance inside the body's joints. By color, it has the color of the sap of the kaṇikāra tree. By shape, it has the shape of the space it occupies. By direction, it arises in two directions. By location, accomplishing the function of lubricating the joints, it is situated within the one hundred and eighty joints. For whomever this is deficient, their bones creak when standing, sitting, walking forward, walking backward, bending, or stretching; they move about as if making a snapping sound. After traveling a distance of one or two yojanas, their wind element becomes disturbed, and their limbs ache. But for whomever it is abundant, their bones do not creak during standing, sitting, and so on; even after traveling a long distance, their wind element does not become disturbed, and their limbs do not ache. By way of delimitation, it is delimited by the portion of synovial fluid—this is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of hair.

213. මුත්තන්ති මුත්තරසං. තං වණ්ණතො මාසඛාරොදකවණ්ණං. සණ්ඨානතො අධොමුඛට්ඨපිතඋදකකුම්භඅබ්භන්තරගතඋදකසණ්ඨානං. දිසතො හෙට්ඨිමාය දිසාය ජාතං. ඔකාසතො වත්ථිස්ස අබ්භන්තරෙ ඨිතං. වත්ථි නාම වත්ථි පුටො වුච්චති. යත්ථ සෙය්‍යථාපි චන්දනිකාය පක්ඛිත්තෙ අමුඛෙ රවණඝටෙ චන්දනිකාරසො පවිසති, න චස්ස පවිසනමග්ගො පඤ්ඤායති, එවමෙව සරීරතො මුත්තං පවිසති, න චස්ස පවිසනමග්ගො පඤ්ඤායති, නික්ඛමනමග්ගො පන පාකටො හොති. යම්හි ච මුත්තස්ස භරිතෙ පස්සාවං කරොමාති සත්තානං ආයූහනං හොති. පරිච්ඡෙදතො වත්ථිඅබ්භන්තරෙන චෙව මුත්තභාගෙන ච පරිච්ඡින්නං, අයමස්ස සභාගපරිච්ඡෙදො. විසභාගපරිච්ඡෙදො පන කෙසසදිසොව.

213. Urine is the fluid of urine. By color, it has the color of water with lye from black gram. By shape, it has the shape of water contained within an inverted water pot. By direction, it arises from the lower direction. By location, it is situated within the bladder. The bladder is called the 'bladder-pouch'. Wherein, just as when a small, mouthless clay pot is placed in a drain, the drain water enters, and its path of entry is not discerned; even so, urine from the body enters it, and its path of entry is not discerned, but its path of exit is evident. And when it is filled with urine, the exertion of beings occurs, thinking, 'We will urinate.' By delimitation, it is delimited by the interior of the bladder and by the portion of urine; this is its homogeneous delimitation. The heterogeneous delimitation, however, is just like that of the hair.

214. එවඤ්හි කෙසාදිකෙ කොට්ඨාසෙ වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදවසෙන වවත්ථපෙත්වා අනුපුබ්බතො නාතිසීඝතොතිආදිනා නයෙන වණ්ණසණ්ඨානගන්ධාසයොකාසවසෙන පඤ්චධා පටික්කූලා පටික්කූලාති මනසිකරොතො පණ්ණත්තිසමතික්කමාවසානෙ සෙය්‍යථාපි චක්ඛුමතො පුරිසස්ස ද්වත්තිංසවණ්ණානං කුසුමානං එකසුත්තකගන්ථිතං මාලං ඔලොකෙන්තස්ස සබ්බපුප්ඵානි අපුබ්බාපරියමිව පාකටානි හොන්ති, එවමෙව අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසාති ඉමං කායං ඔලොකෙන්තස්ස සබ්බෙ තෙ ධම්මා [Pg.257] අපුබ්බාපරියාව පාකටා හොන්ති. තෙන වුත්තං මනසිකාරකොසල්ලකථායං ‘‘ආදිකම්මිකස්ස හි කෙසාති මනසිකරොතො මනසිකාරො ගන්ත්වා මුත්තන්ති ඉමං පරියොසානකොට්ඨාසමෙව ආහච්ච තිට්ඨතී’’ති.

214. For thus, for one who has determined the constituents beginning with hair by way of color, shape, direction, location, and delimitation, and who attends to them as ‘repulsive, repulsive’ in five ways—by way of color, shape, smell, abode, and location—according to the method of ‘gradually, not too quickly,’ etc., at the end of the meditation that transcends conceptualization, it is just as for a person with good eyesight looking at a garland of flowers of thirty-two kinds of colors strung on a single thread, all the flowers become manifest as if without prior or subsequent order; even so, for one looking at this body, thinking, ‘There are hairs in this body,’ all those constituents become manifest as if without prior or subsequent order. Therefore, it was said in the discourse on skill in attention: ‘For a beginner, when attending to “hairs,” the attention proceeds and, reaching the final constituent, “urine,” it stops.’”

සචෙ පන බහිද්ධාපි මනසිකාරං උපසංහරති, අථස්ස එවං සබ්බකොට්ඨාසෙසු පාකටීභූතෙසු ආහිණ්ඩන්තා මනුස්සතිරච්ඡානාදයො සත්තාකාරං විජහිත්වා කොට්ඨාසරාසිවසෙනෙව උපට්ඨහන්ති, තෙහි ච අජ්ඣොහරියමානං පානභොජනාදි කොට්ඨාසරාසිම්හි පක්ඛිපමානමිව උපට්ඨාති.

But if one directs attention externally as well, then for that yogī, when all the constituents have thus become manifest, wandering humans, animals, and so on, having abandoned their aspect as beings, appear only by way of being a heap of constituents. And the drinks, food, etc., being consumed by them appear as if being placed into that heap of constituents.

අථස්ස අනුපුබ්බමුඤ්චනාදිවසෙන පටික්කූලා පටික්කූලාති පුනප්පුනං මනසිකරොතො අනුක්කමෙන අප්පනා උප්පජ්ජති. තත්ථ කෙසාදීනං වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදවසෙන උපට්ඨානං උග්ගහනිමිත්තං. සබ්බාකාරතො පටික්කූලවසෙන උපට්ඨානං පටිභාගනිමිත්තං. තං ආසෙවතො භාවයතො වුත්තනයෙන අසුභකම්මට්ඨානෙසු විය පඨමජ්ඣානවසෙනෙව අප්පනා උප්පජ්ජති.

Then, for that yogī who repeatedly attends to it as ‘repulsive, repulsive’ by way of gradually letting go, etc., absorption arises in due course. Therein, the appearance of hair, etc., by way of color, shape, direction, location, and delimitation is the learning sign. The appearance as repulsive in all aspects is the counterpart sign. For one who resorts to and develops that sign, absorption arises by way of the first jhāna only, in the aforesaid manner, just as in the foulness meditation subjects.

සා යස්ස එකොව කොට්ඨාසො පාකටො හොති, එකස්මිං වා කොට්ඨාසෙ අප්පනං පත්වා පුන අඤ්ඤස්මිං යොගං න කරොති, තස්ස එකාව උප්පජ්ජති. යස්ස පන අනෙකෙ කොට්ඨාසා පාකටා හොන්ති, එකස්මිං වා ඣානං පත්වා පුන අඤ්ඤස්මිංපි යොගං කරොති, තස්ස මල්ලකත්ථෙරස්ස විය කොට්ඨාසගණනාය පඨමජ්ඣානානි නිබ්බත්තන්ති.

If only one constituent becomes evident to someone, or if, having attained absorption in one constituent, he does not apply himself to another, then only one absorption arises for him. But if many constituents become evident to someone, or if, having attained jhāna in one constituent, he also applies himself to another, then first jhānas arise for him corresponding to the number of constituents, like those of the Elder Mallaka.

සො කිරායස්මා දීඝභාණකඅභයත්ථෙරං හත්ථෙ ගහෙත්වා ‘‘ආවුසො අභය, ඉමං තාව පඤ්හං උග්ගණ්හාහී’’ති වත්වා ආහ – ‘‘මල්ලකත්ථෙරො ද්වත්තිංසකොට්ඨාසෙසු ද්වත්තිංසාය පඨමජ්ඣානානං ලාභී. සචෙ රත්තිං එකං, දිවා එකං සමාපජ්ජති, අතිරෙකද්ධමාසෙන පුන සම්පජ්ජති, සචෙ පන දෙවසිකං එකං සමාපජ්ජති, අතිරෙකමාසෙන පුන සම්පජ්ජතී’’ති.

It is said that that venerable one, taking the Elder Abhaya the Dīgha-reciter by the hand, said, 'Friend Abhaya, first learn this question,' and then said: 'The Elder Mallaka was an attainer of thirty-two first jhānas in the thirty-two constituents. If he attains one at night and one during the day, he completes the cycle again in more than half a month. But if he attains one daily, he completes the cycle again in more than a month.'

එවං පඨමජ්ඣානවසෙන ඉජ්ඣමානම්පි චෙතං කම්මට්ඨානං වණ්ණසණ්ඨානාදීසු සතිබලෙන ඉජ්ඣනතො කායගතාසතීති වුච්චති.

And though this meditation subject is thus accomplished by way of the first jhāna, because it is accomplished by the power of mindfulness regarding color, shape, and so on, it is called 'mindfulness directed to the body'.

ඉමඤ්ච කායගතාසතිමනුයුත්තො භික්ඛු අරතිරතිසහො හොති, න ච නං අරති සහති, උප්පන්නං අරතිං අභිභුය්‍ය අභිභුය්‍ය විහරති. භයභෙරවසහො හොති, න ච නං භයභෙරවං සහති, උප්පන්නං භයභෙරවං අභිභුය්‍ය අභිභුය්‍ය විහරති. ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්ස [Pg.258] …පෙ… පාණහරානං අධිවාසකජාතිකො හොති (ම. නි. 3.159). කෙසාදීනං වණ්ණභෙදං නිස්සාය චතුන්නං ඣානානං ලාභී හොති. ඡ අභිඤ්ඤා පටිවිජ්ඣති (ම. නි. 3.159).

And a bhikkhu devoted to this mindfulness directed to the body is able to endure non-delight and delight; non-delight does not overcome him; he dwells having repeatedly overcome arisen non-delight. He is able to endure fear and dread; fear and dread do not overcome him; he dwells having repeatedly overcome arisen fear and dread. He is patient of cold and heat… and is of a nature to endure feelings that can take one's life. Relying on the distinctions in color of the hair and so on, he is an attainer of the four jhānas. He penetrates the six direct knowledges.

තස්මා හවෙ අප්පමත්තො, අනුයුඤ්ජෙථ පණ්ඩිතො;

එවං අනෙකානිසංසං, ඉමං කායගතාසතින්ති.

Therefore, a wise person, being unremitting, should indeed cultivate this mindfulness directed to the body, which has such manifold benefits.

ඉදං කායගතාසතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed discourse on mindfulness directed to the body.

ආනාපානස්සතිකථා

The Discourse on Mindfulness of Breathing

215. ඉදානි යං තං භගවතා ‘‘අයම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ආනාපානස්සතිසමාධි භාවිතො බහුලීකතො සන්තො චෙව පණීතො ච අසෙචනකො ච සුඛො ච විහාරො, උප්පන්නුප්පන්නෙ ච පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ඨානසො අන්තරධාපෙති වූපසමෙතී’’ති එවං පසංසිත්වා –

215. Now, that concentration through mindfulness of breathing which the Blessed One praised thus: 'Bhikkhus, when this concentration through mindfulness of breathing is developed and much cultivated, it is peaceful and sublime, unadulterated and a blissful abiding; and it instantly causes arisen evil, unwholesome states to disappear and be calmed'—

‘‘කථං භාවිතො ච, භික්ඛවෙ, ආනාපානස්සතිසමාධි කථං බහුලීකතො සන්තො චෙව පණීතො ච අසෙචනකො ච සුඛො ච විහාරො, උප්පන්නුප්පන්නෙ ච පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ ඨානසො අන්තරධාපෙති වූපසමෙති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරඤ්ඤගතො වා රුක්ඛමූලගතො වා සුඤ්ඤාගාරගතො වා නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධාය පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා, සො සතොව අස්සසති සතො පස්සසති. දීඝං වා අස්සසන්තො දීඝං අස්සසාමීති පජානාති. දීඝං වා පස්සසන්තො…පෙ… රස්සං වා අස්සසන්තො…පෙ… රස්සං වා පස්සසන්තො රස්සං පස්සසාමීති පජානාති. සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. පීතිපටිසංවෙදී… සුඛපටිසංවෙදී… චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී… පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරං… චිත්තපටිසංවෙදී… අභිප්පමොදයං චිත්තං… සමාදහං චිත්තං… විමොචයං චිත්තං [Pg.259] … අනිච්චානුපස්සී… විරාගානුපස්සී… නිරොධානුපස්සී. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති –

‘How, bhikkhus, is concentration through mindfulness of breathing developed and cultivated so that it is peaceful and sublime, unadulterated, and a pleasant abiding, and on the spot causes evil, unwholesome states that have arisen to disappear and be stilled? Here, bhikkhus, a bhikkhu, having gone to the forest or to the root of a tree or to an empty dwelling, sits down, folds his legs crosswise, sets his body erect, and establishes mindfulness before him. Mindful he breathes in, mindful he breathes out. Breathing in long, he understands, “I breathe in long.” Breathing out long… and so on… breathing in short… breathing out short, he understands, “I breathe out short.” He trains himself, “I will breathe in experiencing the whole body.” He trains himself, “I will breathe out experiencing the whole body.” He trains himself, “I will breathe in calming the bodily formation.” He trains himself, “I will breathe out calming the bodily formation.” He trains himself, “I will breathe in experiencing rapture”… “experiencing pleasure”… “experiencing the mental formation”… “calming the mental formation”… “experiencing the mind”… “gladdening the mind”… “concentrating the mind”… “liberating the mind”… “contemplating impermanence”… “contemplating fading away”… “contemplating cessation.” He trains himself, “I will breathe in contemplating relinquishment.” He trains himself, “I will breathe out contemplating relinquishment.”’

එවං සොළසවත්ථුකං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං නිද්දිට්ඨං. තස්ස භාවනානයො අනුප්පත්තො. සො පන යස්මා පාළිවණ්ණනානුසාරෙනෙව වුච්චමානො සබ්බාකාරපරිපූරො හොති. තස්මා අයමෙත්ථ පාළිවණ්ණනාපුබ්බඞ්ගමො නිද්දෙසො.

Thus, the sixteen-faceted meditation subject of mindfulness of breathing has been indicated. The method of its development is next in sequence. However, since that method becomes complete in all aspects only when explained in accordance with the Pāḷi commentary, this exposition here is therefore preceded by the Pāḷi commentary.

216. කථං භාවිතො ච, භික්ඛවෙ, ආනාපානස්සති සමාධීති එත්ථ තාව කථන්ති ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනං නානප්පකාරතො විත්ථාරෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. භාවිතො ච භික්ඛවෙ ආනාපානස්සතිසමාධීති නානප්පකාරතො විත්ථාරෙතුකම්‍යතාය පුට්ඨධම්මනිදස්සනං. කථං බහුලීකතො…පෙ… වූපසමෙතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. තත්ථ භාවිතොති උප්පාදිතො වඩ්ඪිතො වා. ආනාපානස්සතිසමාධීති ආනාපානපරිග්ගාහිකාය සතියා සද්ධිං සම්පයුත්තො සමාධි. ආනාපානස්සතියං වා සමාධි ආනාපානස්සතිසමාධි. බහුලීකතොති පුනප්පුනං කතො. සන්තොචෙව පණීතො චාති සන්තො චෙව පණීතො චෙව. උභයත්ථ එව සද්දෙන නියමො වෙදිතබ්බො. කිං වුත්තං හොති? අයඤ්හි යථා අසුභකම්මට්ඨානං කෙවලං පටිවෙධවසෙන සන්තඤ්ච පණීතඤ්ච, ඔළාරිකාරම්මණත්තා පන පටික්කූලාරම්මණත්තා ච ආරම්මණවසෙන නෙව සන්තං න පණීතං, න එවං කෙනචි පරියායෙන අසන්තො වා අපණීතො වා, අථ ඛො ආරම්මණසන්තතායපි සන්තො වූපසන්තො නිබ්බුතො, පටිවෙධසඞ්ඛාතඅඞ්ගසන්තතායපි. ආරම්මණපණීතතායපි පණීතො අතිත්තිකරො, අඞ්ගපණීතතායපීති. තෙන වුත්තං ‘‘සන්තො චෙව පණීතො චා’’ති.

216. Regarding the passage, ‘How, bhikkhus, is concentration through mindfulness of breathing developed?’: here, first, ‘how’ is a question prompted by the desire to explain in detail and in various ways the development of concentration through mindfulness of breathing. The statement, ‘Developed, bhikkhus, is concentration through mindfulness of breathing,’ is a demonstration of the teaching that was asked to be explained in detail and in various ways. For the passage beginning, ‘How is it cultivated… and stills,’ this same method applies. Therein, ‘developed’ means produced or increased. ‘Concentration through mindfulness of breathing’ is concentration associated with mindfulness that comprehends the in-breath and out-breath. Or, it is the concentration that arises on account of mindfulness of breathing. ‘Cultivated’ means done again and again. ‘Peaceful and sublime’ means both peaceful and sublime. In both cases, the particle ‘eva’ should be understood as restrictive. What is meant by this? This concentration, unlike the meditation subject of unattractiveness—which is peaceful and sublime only by way of penetration, but on account of its gross and repulsive object is, by way of its object, neither peaceful nor sublime—is in no way unpeaceful or unsublime. Rather, it is peaceful, stilled, and extinguished on account of the peacefulness of its object, and also on account of the peacefulness of its factors, which are reckoned as penetration. It is sublime and brings no satiety on account of the sublimity of its object, and also on account of the sublimity of its factors. Therefore, it was said, ‘peaceful and sublime.’

අසෙචනකො ච සුඛො ච විහාරොති එත්ථ පන නාස්ස සෙචනන්ති අසෙචනකො, අනාසිත්තකො අබ්බොකිණ්ණො පාටියෙක්කො ආවෙණිකො. නත්ථි එත්ථ පරිකම්මෙන වා උපචාරෙන වා සන්තතා. ආදිසමන්නාහාරතො පභුති අත්තනො සභාවෙනෙව සන්තො ච පණීතො චාති අත්ථො. කෙචි පන අසෙචනකොති අනාසිත්තකො ඔජවන්තො සභාවෙනෙව [Pg.260] මධුරොති වදන්ති. එවං අයං අසෙචනකො ච, අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ කායිකචෙතසිකසුඛපටිලාභාය සංවත්තනතො සුඛො ච විහාරොති වෙදිතබ්බො. උප්පන්නුප්පන්නෙති අවික්ඛම්භිතෙ අවික්ඛම්භිතෙ. පාපකෙති ලාමකෙ. අකුසලෙ ධම්මෙති අකොසල්ලසම්භූතෙ ධම්මෙ. ඨානසො අන්තරධාපෙතීති ඛණෙනෙව අන්තරධාපෙති වික්ඛම්භෙති. වූපසමෙතීති සුට්ඨු උපසමෙති. නිබ්බෙධභාගියත්තා වා අනුපුබ්බෙන අරියමග්ගවුද්ධිප්පත්තො සමුච්ඡින්දති, පටිප්පස්සම්භෙතීති වුත්තං හොති.

Herein, regarding ‘unadulterated and a pleasant abiding’: ‘unadulterated’ (asecanako) means there is no adding to it; it is unadulterated, unmixed, separate, and distinct. Herein, its peacefulness is not achieved by means of preliminary work or access concentration. From the initial application of mind, by its own nature it is both peaceful and sublime—this is the meaning. Some, however, say that ‘unadulterated’ (asecanako) means unadulterated, possessing savor, and naturally sweet. Thus, this should be known as ‘unadulterated,’ and because it conduces to the attainment of bodily and mental happiness at every moment of absorption, it is also a ‘pleasant abiding’ (sukho vihāro). Regarding ‘that have arisen’ (uppannuppanne): this refers to those states that have not been suppressed. Regarding ‘evil’ (pāpake): this means base. Regarding ‘unwholesome states’ (akusale dhamme): this means states born of unskillfulness. Regarding ‘it makes them disappear on the spot’ (ṭhānaso antaradhāpeti): it makes them disappear and suppresses them at that very moment. Regarding ‘it stills’ (vūpasameti): it thoroughly calms. Or, because it is conducive to penetration, having gradually attained the growth of the noble path, it eradicates and stills them—so it is said.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. භික්ඛවෙ, කෙන පකාරෙන කෙනාකාරෙන කෙන විධිනා භාවිතො ආනාපානස්සතිසමාධි කෙන පකාරෙන බහුලීකතො සන්තො චෙව…පෙ… වූපසමෙතීති.

Herein is the concise meaning: Bhikkhus, in what manner, in what mode, by what method is the concentration of mindfulness of breathing developed, and in what manner is it cultivated, so that it is peaceful and… stills?

217. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරෙන්තො ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛූති භික්ඛවෙ, ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු. අයඤ්හි එත්ථ ඉධසද්දො සබ්බප්පකාරආනාපානස්සතිසමාධිනිබ්බත්තකස්ස පුග්ගලස්ස සන්නිස්සයභූතසාසනපරිදීපනො අඤ්ඤසාසනස්ස තථාභාවපටිසෙධනො ච. වුත්තඤ්හෙතං – ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො…පෙ… සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙභි අඤ්ඤෙහී’’ති (ම. නි. 1.139). තෙන වුත්තං ‘‘ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛූ’’ති.

217. Now, elaborating on that meaning, the Blessed One said, ‘Here, bhikkhus,’ and so on. Therein, ‘Here, bhikkhus, a bhikkhu’ means: ‘Bhikkhus, a bhikkhu in this Dispensation.’ For in this context, the word ‘here’ illuminates the Dispensation as the foundation for an individual who gives rise to the concentration of mindfulness of breathing in all its aspects, and it also denies that another dispensation has such a quality. As it is said: ‘Here alone, bhikkhus, is there an ascetic… empty are the doctrines of others of other ascetics’ (MN 1.71). Therefore, it was said, ‘a bhikkhu in this Dispensation.’

අරඤ්ඤගතො වා…පෙ… සුඤ්ඤාගාරගතො වාති ඉදමස්ස ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනානුරූපසෙනාසනපරිග්ගහපරිදීපනං. ඉමස්ස හි භික්ඛුනො දීඝරත්තං රූපාදීසු ආරම්මණෙසු අනුවිසටං චිත්තං ආනාපානස්සතිසමාධිආරම්මණං අභිරුහිතුං න ඉච්ඡති, කූටගොණයුත්තරථො විය උප්පථමෙව ධාවති. තස්මා සෙය්‍යථාපි නාම ගොපො කූටධෙනුයා සබ්බං ඛීරං පිවිත්වා වඩ්ඪිතං කූටවච්ඡං දමෙතුකාමො ධෙනුතො අපනෙත්වා එකමන්තෙ මහන්තං ථම්භං නිඛණිත්වා තත්ථ යොත්තෙන බන්ධෙය්‍ය, අථස්ස සො වච්ඡො ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දිත්වා පලායිතුං අසක්කොන්තො තමෙව ථම්භං උපනිසීදෙය්‍ය වා උපනිපජ්ජෙය්‍ය වා, එවමෙව ඉමිනාපි භික්ඛුනා දීඝරත්තං රූපාරම්මණාදිරසපානවඩ්ඪිතං දුට්ඨචිත්තං දමෙතුකාමෙන රූපාදිආරම්මණතො අපනෙත්වා අරඤ්ඤං වා…පෙ… සුඤ්ඤාගාරං වා පවෙසෙත්වා තත්ථ අස්සාසපස්සාසථම්භෙ සතියොත්තෙන බන්ධිතබ්බං. එවමස්ස තං චිත්තං ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දිත්වාපි පුබ්බෙ ආචිණ්ණාරම්මණං අලභමානං සතියොත්තං ඡින්දිත්වා පලායිතුං [Pg.261] අසක්කොන්තං තමෙවාරම්මණං උපචාරප්පනාවසෙන උපනිසීදති චෙව උපනිපජ්ජති ච. තෙනාහු පොරාණා –

Whether he has gone to the forest... or to an empty dwelling—this is the explanation of the selection of a dwelling suitable for the development of concentration through mindfulness of breathing. For this bhikkhu's mind, which for a long time has run about among objects such as forms, does not wish to ascend to the object of concentration through mindfulness of breathing; like a cart yoked to a crooked ox, it runs only along the wrong path. Therefore, just as a cowherd wishing to tame a crooked calf—one that has grown by drinking all the milk of a crooked cow—would take it away from its mother, drive a large post into the ground in a secluded spot, and tie it there with a rope; and then that calf, after struggling here and there, unable to escape, would sit down or lie down by that very post; even so, this bhikkhu, wishing to tame his unruly mind—one that has grown for a long time by drinking the flavor of objects such as forms—should take it away from objects like forms, make it enter the forest... or an empty dwelling, and there bind it with the rope of mindfulness to the post of in-and-out breathing. Thus his mind, though struggling here and there, not obtaining its formerly habitual object and being unable to escape by breaking the rope of mindfulness, settles down and rests upon that very object by way of access and absorption. Therefore, the ancients have said:

‘‘යථා ථම්භෙ නිබන්ධෙය්‍ය, වච්ඡං දමං නරො ඉධ;

බන්ධෙය්‍යෙවං සකං චිත්තං, සතියාරම්මණෙ දළ්හ’’න්ති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165;

දී. නි. අට්ඨ. 3.374;

ම. නි. අට්ඨ. 1.107);

“Just as a man wishing to tame a calf would bind it to a post, even so, here, one should firmly bind one's own mind to the object with mindfulness.”

එවමස්සෙතං සෙනාසනං භාවනානුරූපං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉදමස්ස ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනානුරූපසෙනාසනපරිග්ගහපරිදීපන’’න්ති.

Thus, this dwelling is suitable for the development of meditation. Therefore, it was said: “This is the explanation of the selection of a dwelling suitable for the development of concentration through mindfulness of breathing.”

අථ වා යස්මා ඉදං කම්මට්ඨානප්පභෙදෙ මුද්ධභූතං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකානං විසෙසාධිගමදිට්ඨධම්මසුඛවිහාරපදට්ඨානං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං ඉත්ථිපුරිසහත්ථිඅස්සාදිසද්දසමාකුලං ගාමන්තං අපරිච්චජිත්වා න සුකරං භාවෙතුං, සද්දකණ්ටකත්තා ඣානස්ස. අගාමකෙ පන අරඤ්ඤෙ සුකරං යොගාවචරෙන ඉදං කම්මට්ඨානං පරිග්ගහෙත්වා ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තදෙව පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං සම්පාපුණිතුං. තස්මාස්ස අනුරූපසෙනාසනං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘අරඤ්ඤගතො වා’’තිආදිමාහ.

Alternatively, because this meditation subject of mindfulness of breathing—which is pre-eminent among the varieties of meditation subjects and is the proximate cause for the attainment of special qualities and for a pleasant abiding in this present existence for all Buddhas, certain Paccekabuddhas, and the disciples of the Buddha—is not easy to develop without abandoning a monastery in the vicinity of a village, which is teeming with the sounds of women, men, elephants, horses, and so on, due to sound being a thorn to jhāna. However, in a forest without a village, it is easy for a yogi to undertake this meditation subject, produce the fourth jhāna of mindfulness of breathing, and then, having made that very jhāna the foundation, to contemplate conditioned phenomena and attain the supreme fruit, Arahantship. Therefore, the Blessed One, showing this bhikkhu a suitable dwelling, said, “gone to the forest,” and so on.

වත්ථුවිජ්ජාචරියො විය හි භගවා, සො යථා වත්ථුවිජ්ජාචරියො නගරභූමිං පස්සිත්වා සුට්ඨු උපපරික්ඛිත්වා ‘‘එත්ථ නගරං මාපෙථා’’ති උපදිසති, සොත්ථිනා ච නගරෙ නිට්ඨිතෙ රාජකුලතො මහාසක්කාරං ලභති, එවමෙව යොගාවචරස්ස අනුරූපසෙනාසනං උපපරික්ඛිත්වා ‘‘එත්ථ කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති උපදිසති, තතො තත්ථ කම්මට්ඨානං අනුයුත්තෙන යොගිනා කමෙන අරහත්තෙ පත්තෙ ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා’’ති මහන්තං සක්කාරං ලභති.

Indeed, the Blessed One is like a master of site-knowledge. Just as a master of site-knowledge, having seen a city site and thoroughly examined it, instructs, “Establish the city here,” and when the city is successfully completed, he receives great honor from the royal family; even so, the Blessed One, having examined a suitable dwelling for the yogi, instructs, “Here, the meditation subject should be diligently practiced.” Thereafter, when the yogi who diligently practices the meditation subject there gradually attains Arahantship, that Blessed One receives great honor, with the thought, “Oh, that Blessed One is truly a Perfectly Self-Enlightened One!”

අයං පන භික්ඛු දීපිසදිසොති වුච්චති. යථා හි මහාදීපිරාජා අරඤ්ඤෙ තිණගහනං වා වනගහනං වා පබ්බතගහනං වා නිස්සාය නිලීයිත්වා වනමහිංසගොකණ්ණසූකරාදයො මිගෙ ගණ්හාති, එවමෙව අයං අරඤ්ඤාදීසු කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජන්තො භික්ඛු යථාක්කමෙන සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත්තමග්ගෙ චෙව අරියඵලඤ්ච ගණ්හතීති වෙදිතබ්බො. තෙනාහු පොරාණා –

This bhikkhu, however, is said to be like a leopard. For just as a great leopard-king, relying on a thicket of grass, a thicket of woods, or a mountain thicket in the forest, lies in wait and captures animals such as wild buffalo, gokaṇṇa deer, and boars; even so, it should be understood that this bhikkhu, applying himself to the meditation subject in the forest and other such places, gradually attains the paths of stream-entry, once-returning, non-returning, and Arahantship, as well as the noble fruits. Therefore, the ancients said:

‘‘යථාපි [Pg.262] දීපිකො නාම, නිලීයිත්වා ගණ්හතී මිගෙ;

තථෙවායං බුද්ධපුත්තො, යුත්තයොගො විපස්සකො;

අරඤ්ඤං පවිසිත්වාන, ගණ්හාති ඵලමුත්තම’’න්ති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165;

දී. නි. අට්ඨ. 2.374;

ම. නි. අට්ඨ. 1.107);

“Just as a leopard, lying in wait, captures game; even so, this son of the Buddha, one who has applied himself to the practice, an insight meditator, having entered the forest, attains the supreme fruit.”

තෙනස්ස පරක්කමජවයොග්ගභූමිං අරඤ්ඤසෙනාසනං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘අරඤ්ඤගතො වා’’තිආදිමාහ.

Therefore, the Blessed One, pointing out the forest dwelling as a suitable ground for the power of exertion, said the passage beginning with, “gone to the forest, or...”

218. තත්ථ අරඤ්ඤගතොති ‘‘අරඤ්ඤන්ති නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) ච, ‘‘ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) ච එවං වුත්තලක්ඛණෙසු අරඤ්ඤෙසු යංකිඤ්චි පවිවෙකසුඛං අරඤ්ඤං ගතො. රුක්ඛමූලගතොති රුක්ඛසමීපං ගතො. සුඤ්ඤාගාරගතොති සුඤ්ඤං විවිත්තොකාසං ගතො. එත්ථ ච ඨපෙත්වා අරඤ්ඤඤ්ච රුක්ඛමූලඤ්ච අවසෙසසත්තවිධසෙනාසනගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොති වත්තුං වට්ටති.

218. Herein, ‘gone to the forest’ means having gone to any forest that provides the pleasure of seclusion, among those defined by characteristics stated in such texts as the Vibhaṅga: “Having gone out beyond the city boundary post, all that is forest,” and the Pārājika: “A forest dwelling is at a minimum distance of five hundred bow-lengths.” ‘Gone to the root of a tree’ means having gone near a tree. ‘Gone to an empty dwelling’ means having gone to an empty, secluded place. And here, setting aside the forest and the root of a tree, one who has gone to any of the remaining seven kinds of dwellings may also be called ‘one gone to an empty dwelling.’”

එවමස්ස උතුත්තයානුකූලං ධාතුචරියානුකූලඤ්ච ආනාපානස්සතිභාවනානුරූපං සෙනාසනං උපදිසිත්වා අලීනානුද්ධච්චපක්ඛිකං සන්තං ඉරියාපථං උපදිසන්තො නිසීදතීති ආහ. අථස්ස නිසජ්ජාය දළ්හභාවං අස්සාසපස්සාසානං පවත්තනසුඛතං ආරම්මණපරිග්ගහූපායඤ්ච දස්සෙන්තො පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාතිආදිමාහ. තත්ථ පල්ලඞ්කන්ති සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනං. ආභුජිත්වාති බන්ධිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති උපරිමසරීරං උජුකං ඨපෙත්වා. අට්ඨාරසපිට්ඨිකණ්ටකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙත්වා. එවඤ්හි නිසීදන්තස්ස චම්මමංසන්හාරූනි න පණමන්ති. අථස්ස යා තෙසං පණමනප්පච්චයා ඛණෙ ඛණෙ වෙදනා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තා න උප්පජ්ජන්ති. තාසු අනුප්පජ්ජමානාසු චිත්තං එකග්ගං හොති, කම්මට්ඨානං න පරිපතති, වුද්ධිං ඵාතිං උපගච්ඡති. පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති කම්මට්ඨානාභිමුඛං සතිං ඨපයිත්වා. අථ වා පරීති පරිග්ගහට්ඨො. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො. සතීති උපට්ඨානට්ඨො. තෙන වුච්චති ‘‘පරිමුඛං සති’’න්ති එවං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.164) වුත්තනයෙනපෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපො, පරිග්ගහිතනිය්‍යානං සතිං කත්වාති.

Having thus advised a dwelling suitable for the three seasons, conducive to the elements and temperaments, and appropriate for the development of mindfulness of breathing, and while instructing on a calm posture that is on the side of neither sluggishness nor restlessness, he said, 'he sits down.' Then, to show the firmness of the sitting, the ease with which the in-breaths and out-breaths occur, and the means for grasping the meditation object, he spoke the passage beginning with, 'having folded his legs crosswise.' Therein, 'crosswise' means the sitting posture with the thighs bound all around. 'Having folded' means having bound. 'Having set the body upright' means having placed the upper body straight, causing the eighteen vertebrae to meet end to end. For when one sits in this way, the skin, flesh, and sinews do not bend. Then, for him, the feelings that would arise moment by moment because of their bending do not arise. When those feelings do not arise, the mind becomes one-pointed, the meditation subject does not fall away, and it attains growth and expansion. 'Having established mindfulness at the forefront' means having placed mindfulness facing the meditation subject. Alternatively, 'pari' has the meaning of encompassing, 'mukha' has the meaning of outlet, and 'sati' has the meaning of establishment. Therefore, it is called 'parimukhaṃ satiṃ'. In this way, the meaning here should also be understood according to the method spoken in the Paṭisambhidāmagga. Therein, this is the summary: having made mindfulness the encompassed outlet.

219. සො [Pg.263] සතොව අස්සසති සතො පස්සසතීති සො භික්ඛු එවං නිසීදිත්වා එවඤ්ච සතිං උපට්ඨපෙත්වා තං සතිං අවිජහන්තො සතො එව අස්සසති සතො පස්සසති, සතොකාරී හොතීති වුත්තං හොති. ඉදානි යෙහාකාරෙහි සතොකාරී හොති, තෙ දස්සෙතුං දීඝං වා අස්සසන්තොතිආදිමාහ. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං ‘‘සො සතොව අස්සසති සතො පස්සසතී’’ති එතස්සෙව විභඞ්ගෙ –

219. Regarding 'Mindful, he breathes in; mindful, he breathes out': that monk, having sat down in this manner and established mindfulness in this way, not abandoning that mindfulness, breathes in mindfully and breathes out mindfully; thus, it is said he acts mindfully. Now, to show the ways in which he acts mindfully, he spoke the passage beginning with, 'Breathing in long...' For this has been stated in the Paṭisambhidāmagga in the analysis of this very passage, 'Mindful, he breathes in; mindful, he breathes out':

‘‘බාත්තිංසාය ආකාරෙහි සතො කාරී හොති. දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සතො කාරී හොති. දීඝං පස්සාසවසෙන…පෙ… පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසවසෙන. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී පස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සතො කාරී හොතී’’ති (පටි. ම. 1.165).

One acts with mindfulness in thirty-two aspects. When one knows the one-pointedness and non-distraction of the mind by means of a long in-breath, mindfulness is established. With that mindfulness and that knowledge, one acts with mindfulness. By means of a long out-breath... and so on... contemplating relinquishment by means of the in-breath. When one, contemplating relinquishment by means of the out-breath, knows the one-pointedness and non-distraction of the mind, mindfulness is established. With that mindfulness and that knowledge, one acts with mindfulness.

තත්ථ දීඝං වා අස්සසන්තොති දීඝං වා අස්සාසං පවත්තයන්තො. අස්සාසොති බහි නික්ඛමනවාතො. පස්සාසොති අන්තො පවිසනවාතොති විනයට්ඨකථායං වුත්තං. සුත්තන්තට්ඨකථාසු පන උප්පටිපාටියා ආගතං. තත්ථ සබ්බෙසම්පි ගබ්භසෙය්‍යකානං මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනකාලෙ පඨමං අබ්භන්තරවාතො බහි නික්ඛමති. පච්ඡා බාහිරවාතො සුඛුමරජං ගහෙත්වා අබ්භන්තරං පවිසන්තො තාලුං ආහච්ච නිබ්බායති. එවං තාව අස්සාසපස්සාසා වෙදිතබ්බා.

Herein, 'breathing in long' means producing a long in-breath. 'In-breath' is the wind going out, and 'out-breath' is the wind coming in; so it is said in the Vinaya commentary. In the Sutta commentaries, however, it is given in the opposite order. There, for all beings lying in the womb, at the time of emerging from the mother’s womb, first the internal wind goes out; then the external wind, carrying subtle dust, enters inside and, striking the palate, ceases. Thus, in the first place, are the in-breaths and out-breaths to be understood.

යා පන තෙසං දීඝරස්සතා, සා අද්ධානවසෙන වෙදිතබ්බා. යථා හි ඔකාසද්ධානං ඵරිත්වා ඨිතං උදකං වා වාලිකා වා ‘‘දීඝමුදකං දීඝා වාලිකා, රස්සමුදකං රස්සා වාලිකා’’ති වුච්චති, එවං චුණ්ණවිචුණ්ණාපි අස්සාසපස්සාසා හත්ථිසරීරෙ ච අහිසරීරෙ ච තෙසං අත්තභාවසඞ්ඛාතං දීඝං අද්ධානං සණිකං පූරෙත්වා සණිකමෙව නික්ඛමන්ති. තස්මා දීඝාති වුච්චන්ති. සුනඛසසාදීනං අත්තභාවසඞ්ඛාතං රස්සං අද්ධානං සීඝං පූරෙත්වා සීඝමෙව නික්ඛමන්ති, තස්මා රස්සාති වුච්චන්ති. මනුස්සෙසු පන කෙචි හත්ථිඅහිආදයො විය කාලද්ධානවසෙන දීඝං අස්සසන්ති ච පස්සසන්ති ච. කෙචි සුනඛසසාදයො විය රස්සං, තස්මා තෙසං කාලවසෙන දීඝමද්ධානං [Pg.264] නික්ඛමන්තා ච පවිසන්තා ච තෙ ‘‘දීඝා’’ ඉත්තරමද්ධානං නික්ඛමන්තා ච පවිසන්තා ච ‘‘රස්සා’’ති වෙදිතබ්බා.

However, their quality of being long or short is to be understood by way of duration. For just as water or sand that has spread over an extent of space is called 'long water' or 'long sand,' and 'short water' or 'short sand,' so too, even though they are fine and subtle, the in-breaths and out-breaths in the bodies of elephants and snakes slowly fill the long extent designated as their individual existence and exit just as slowly. Therefore, they are called 'long.' They quickly fill the short extent designated as the individual existence of dogs, rabbits, and the like, and exit just as quickly; therefore, they are called 'short.' Among humans, however, some, like elephants, snakes, and so on, breathe in and out for a long duration by way of time. Some, like dogs, rabbits, and so on, breathe for a short duration. Therefore, for these beings, by way of time, those breaths that exit and enter over a long duration are to be known as 'long,' and those that exit and enter over a shorter duration are to be known as 'short.'

තත්‍රායං භික්ඛු නවහාකාරෙහි දීඝං අස්සසන්තො පස්සසන්තො ච ‘‘දීඝං අස්සසාමි, පස්සසාමී’’ති පජානාති. එවං පජානතො චස්ස එකෙනාකාරෙන කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා සම්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බා. යථාහ පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.166) –

Therein, this monk, breathing in long and breathing out long, knows by nine modes: 'I breathe in long; I breathe out long.' It should be known that for one who knows in this way, the development of the foundation of mindfulness as contemplation of the body is accomplished by one of these modes. As it was said in the Paṭisambhidāmagga:

‘‘කථං දීඝං අස්සසන්තො දීඝං අස්සසාමීති පජානාති. දීඝං පස්සසන්තො දීඝං පස්සසාමීති පජානාති. දීඝං අස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසති. දීඝං පස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ පස්සසති. දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතිපි පස්සසතිපි. දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතොපි පස්සසතොපි ඡන්දො උප්පජ්ජති. ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසති. ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං පස්සාසං…පෙ… දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතිපි පස්සසතිපි. ඡන්දවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතොපි පස්සසතොපි පාමොජ්ජං උප්පජ්ජති. පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසති. පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං පස්සාසං…පෙ… දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතිපි පස්සසතිපි. පාමොජ්ජවසෙන තතො සුඛුමතරං දීඝං අස්සාසපස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ අස්සසතොපි පස්සසතොපි දීඝං අස්සාසපස්සාසා චිත්තං විවත්තති, උපෙක්ඛා සණ්ඨාති. ඉමෙහි නවහි ආකාරෙහි දීඝං අස්සාසපස්සාසා කායො. උපට්ඨානං සති. අනුපස්සනා ඤාණං. කායො උපට්ඨානං, නො සති. සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං කායං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

How does one, when breathing in long, know: ‘I am breathing in long’? When breathing out long, know: ‘I am breathing out long’? One breathes in a long in-breath in a long duration. One breathes out a long out-breath in a long duration. One breathes in and breathes out a long in-and-out-breath in a long duration. For one breathing in and for one breathing out a long in-and-out-breath in a long duration, desire arises. By the power of desire, one thereupon breathes in a subtler long in-breath in a long duration. By the power of desire, one thereupon breathes out a subtler long out-breath… and so on… one breathes in and breathes out a subtler long in-and-out-breath in a long duration. By the power of desire, for one breathing in and for one breathing out a subtler long in-and-out-breath in a long duration, nascent joy arises. By the power of nascent joy, one thereupon breathes in a subtler long in-breath in a long duration. By the power of nascent joy, one thereupon breathes out a subtler long out-breath… and so on… one breathes in and breathes out a subtler long in-and-out-breath in a long duration. By the power of nascent joy, for one breathing in and for one breathing out a subtler long in-and-out-breath in a long duration, the mind turns away from the long in-and-out-breaths; equanimity is established. By these nine modes, the long in-and-out-breaths are the body. Establishment is mindfulness. Contemplation is knowledge. The body is establishment, not mindfulness. Mindfulness is both establishment and mindfulness. With that mindfulness and with that knowledge, one contemplates that body. Therefore, it is called the development of the establishment of mindfulness through contemplation of the body in the body.

එස [Pg.265] නයො රස්සපදෙපි. අයං පන විසෙසො, යථා එත්ථ ‘‘දීඝං අස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ’’ති වුත්තං, එවමිධ ‘‘රස්සං අස්සාසං ඉත්තරසඞ්ඛාතෙ අස්සසතී’’ති ආගතං. තස්මා රස්සවසෙන යාව ‘‘තෙන වුච්චති කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා’’ති, තාව යොජෙතබ්බං.

This same method should be known in the section on the short breath as well. This, however, is the difference: just as here it was said, ‘a long in-breath in a long duration,’ so here it is stated, ‘one breathes in a short in-breath in a short duration.’ Therefore, by way of the short breath, the text should be connected as far as: ‘Therefore, it is called the development of the establishment of mindfulness through contemplation of the body in the body.’

එවං අයං අද්ධානවසෙන ඉත්තරවසෙන ච ඉමෙහාකාරෙහි අස්සාසපස්සාසෙ පජානන්තො දීඝං වා අස්සසන්තො දීඝං අස්සසාමීති පජානාති…පෙ… රස්සං වා පස්සසන්තො රස්සං පස්සසාමීති පජානාතීති වෙදිතබ්බො. එවං පජානතො චස්ස –

Thus, it should be understood that a practitioner who knows the in-breaths and out-breaths by these modes, by way of duration and by way of brevity, when breathing in long knows, ‘I breathe in long,’… and so on… when breathing out short knows, ‘I breathe out short.’ And for one who knows thus:

දීඝො රස්සො ච අස්සාසො,පස්සාසොපි ච තාදිසො;

චත්තාරො වණ්ණා වත්තන්ති,නාසිකග්ගෙව භික්ඛුනොති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165);

The in-breath is long and short, and the out-breath is likewise; for a bhikkhu, these four kinds occur at the very tip of the nose.

220. සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමි…පෙ… පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතීති සකලස්ස අස්සාසකායස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානං විදිතං කරොන්තො පාකටං කරොන්තො අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. සකලස්ස පස්සාසකායස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානං විදිතං කරොන්තො පාකටං කරොන්තො පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. එවං විදිතං කරොන්තො පාකටං කරොන්තො ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන අස්සසති චෙව පස්සසති ච. තස්මා ‘‘අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමී’’ති සික්ඛතීති වුච්චති. එකස්ස හි භික්ඛුනො චුණ්ණවිචුණ්ණවිසටෙ අස්සාසකායෙ පස්සාසකායෙ වා ආදි පාකටො හොති, න මජ්ඣපරියොසානං. සො ආදිමෙව පරිග්ගහෙතුං සක්කොති, මජ්ඣපරියොසානෙ කිලමති. එකස්ස මජ්ඣං පාකටං හොති, න ආදිපරියොසානං. එකස්ස පරියොසානං පාකටං හොති, න ආදිමජ්ඣං. සො පරියොසානංයෙව පරිග්ගහෙතුං සක්කොති, ආදිමජ්ඣෙ කිලමති. එකස්ස සබ්බම්පි පාකටං හොති, සො සබ්බම්පි පරිග්ගහෙතුං සක්කොති, න කත්ථචි කිලමති, තාදිසෙන භවිතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමීති…පෙ… පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති.

220. ‘I will breathe in experiencing the whole body… and so on… I will breathe out experiencing the whole body,’ thus he trains. He trains thus: ‘I will breathe in,’ making known and making manifest the beginning, middle, and end of the entire in-breath body. He trains thus: ‘I will breathe out,’ making known and making manifest the beginning, middle, and end of the entire out-breath body. Thus making them known and manifest, he breathes in and out with a mind conjoined with knowledge. Therefore, he is said to be one who trains thus: ‘I will breathe in, I will breathe out.’ For one bhikkhu, with an in-breath body or out-breath body that is broken up and dispersed, the beginning is manifest, but not the middle and end. He is able to grasp only the beginning; he struggles with the middle and end. For another, the middle is manifest, but not the beginning and end. For another, the end is manifest, but not the beginning and middle. He is able to grasp only the end; he struggles with the beginning and middle. For another, the whole of it is manifest; he is able to grasp the whole of it and does not struggle anywhere. To show that one should become like this, it is said: ‘He trains, “I will breathe in experiencing the whole body… and so on… I will breathe out experiencing the whole body.”’

තත්ථ [Pg.266] සික්ඛතීති එවං ඝටති වායමති. යො වා තථාභූතස්ස සංවරො, අයමෙත්ථ අධිසීලසික්ඛා. යො තථාභූතස්ස සමාධි, අයං අධිචිත්තසික්ඛා. යා තථාභූතස්ස පඤ්ඤා, අයං අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති ඉමා තිස්සො සික්ඛායො තස්මිං ආරම්මණෙ තාය සතියා තෙන මනසිකාරෙන සික්ඛති ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

Herein, ‘he trains’ means he strives and makes an effort thus. Or, the restraint of one who is thus constituted—this is the training in higher virtue here. The concentration of one who is thus constituted—this is the training in higher mind. The wisdom of one who is thus constituted—this is the training in higher wisdom. The meaning here should be understood thus: with that object, with that mindfulness, and with that attention, he trains in, resorts to, develops, and makes much of these three trainings.

තත්ථ යස්මා පුරිමනයෙ කෙවලං අස්සසිතබ්බං පස්සසිතබ්බමෙව, න ච අඤ්ඤං කිඤ්චි කාතබ්බං. ඉතො පට්ඨාය පන ඤාණුප්පාදනාදීසු යොගො කරණීයො. තස්මා තත්ථ අස්සසාමීති පජානාති පස්සසාමීති පජානාතිච්චෙව වත්තමානකාලවසෙන පාළිං වත්වා ඉතො පට්ඨාය කත්තබ්බස්ස ඤාණුප්පාදනාදිනො ආකාරස්ස දස්සනත්ථං සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමීතිආදිනා නයෙන අනාගතවචනවසෙන පාළි ආරොපිතාති වෙදිතබ්බා.

Herein, since in the previous method there was only breathing in and breathing out to be done, and nothing else was to be done, but from this point onward application should be made to the production of knowledge and so on, therefore, it should be understood that after stating the Pāli text there in the present tense—‘he knows, “I am breathing in”; he knows, “I am breathing out”’—from this point onward, to show the mode of what is to be done, such as the production of knowledge, the Pāli text is set down in the future tense with the method beginning, ‘I will breathe in experiencing the whole body,’ and so on.

පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමීති…පෙ… පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතීති ඔළාරිකං කායසඞ්ඛාරං පස්සම්භෙන්තො පටිප්පස්සම්භෙන්තො නිරොධෙන්තො වූපසමෙන්තො අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. තත්‍ර එවං ඔළාරිකසුඛුමතා ච පස්සද්ධි ච වෙදිතබ්බා. ඉමස්ස හි භික්ඛුනො පුබ්බෙ අපරිග්ගහිතකාලෙ කායො ච චිත්තඤ්ච සදරථා හොන්ති ඔළාරිකා. කායචිත්තානං ඔළාරිකත්තෙ අවූපසන්තෙ අස්සාසපස්සාසාපි ඔළාරිකා හොන්ති, බලවතරා හුත්වා පවත්තන්ති, නාසිකා නප්පහොති, මුඛෙන අස්සසන්තොපි පස්සසන්තොපි තිට්ඨති. යදා පනස්ස කායොපි චිත්තම්පි පරිග්ගහිතා හොන්ති, තදා තෙ සන්තා හොන්ති වූපසන්තා. තෙසු වූපසන්තෙසු අස්සාසපස්සාසා සුඛුමා හුත්වා පවත්තන්ති, ‘‘අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති විචෙතබ්බතාකාරප්පත්තා හොන්ති.

'I will breathe in calming the bodily formation... I will breathe out calming the bodily formation,' thus he trains. He trains thus: 'I will breathe in... I will breathe out,' while calming, tranquillizing, causing to cease, and pacifying the gross bodily formation. Herein, grossness, subtlety, and tranquillity should be understood thus. For before this bhikkhu has apprehended the meditation subject, his body and mind are agitated and gross. When the grossness of body and mind is unpacified, the in-breaths and out-breaths are also gross; they occur with great force. The nose is not sufficient, and he stands breathing in and out through the mouth. But when his body and mind are apprehended, they become peaceful and especially pacified. When they are pacified, the in-breaths and out-breaths occur subtly, reaching a state where one must investigate whether they exist or not.

සෙය්‍යථාපි පුරිසස්ස ධාවිත්වා, පබ්බතා වා ඔරොහිත්වා, මහාභාරං වා සීසතො ඔරොපෙත්වා ඨිතස්ස ඔළාරිකා අස්සාසපස්සාසා හොන්ති, නාසිකා නප්පහොති, මුඛෙන අස්සසන්තොපි පස්සසන්තොපි තිට්ඨති. යදා පනෙස තං පරිස්සමං විනොදෙත්වා න්හත්වා ච පිවිත්වා ච අල්ලසාටකං හදයෙ කත්වා සීතාය ඡායාය නිපන්නො හොති, අථස්ස තෙ අස්සාසපස්සාසා [Pg.267] සුඛුමා හොන්ති ‘‘අත්ථි නු ඛො නත්ථී’’ති විචෙතබ්බතාකාරප්පත්තා, එවමෙව ඉමස්ස භික්ඛුනො පුබ්බෙ අපරිග්ගහිතකාලෙ කායො ච…පෙ… විචෙතබ්බතාකාරප්පත්තා හොන්ති. තං කිස්ස හෙතු? තථා හිස්ස පුබ්බෙ අපරිග්ගහිතකාලෙ ‘‘ඔළාරිකොළාරිකෙ කායසඞ්ඛාරෙ පස්සම්භෙමී’’ති ආභොගසමන්නාහාරමනසිකාරපච්චවෙක්ඛණා නත්ථි, පරිග්ගහිතකාලෙ පන අත්ථි. තෙනස්ස අපරිග්ගහිතකාලතො පරිග්ගහිතකාලෙ කායසඞ්ඛාරො සුඛුමො හොති. තෙනාහු පොරාණා –

Just as for a man who has been running, or has descended from a mountain, or has stood up after putting down a heavy load from his head, his in-breaths and out-breaths are gross. His nose is not sufficient; he stands breathing in and out through his mouth. But when this man has dispelled that fatigue, has bathed and drunk, has placed a wet cloth over his heart, and is lying down in a cool shade, then his in-breaths and out-breaths become subtle, having reached a state where it must be investigated, 'Do they exist or not?' Even so, for this bhikkhu, previously at the time of non-apprehension, the body... they reach a state where they must be investigated. What is the reason for that? Because for him, previously at the time of non-apprehension, there is no adverting, applying, attending, or reviewing with the thought, 'I shall calm the gross bodily formations.' But at the time of apprehension, there is. Therefore, the bodily formation at the time of apprehension is subtler than at the time of non-apprehension. Hence the ancients have said:

‘‘සාරද්ධෙ කායෙ චිත්තෙ ච, අධිමත්තං පවත්තති;

අසාරද්ධම්හි කායම්හි, සුඛුමං සම්පවත්තතී’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165);

When body and mind are agitated, the bodily formation proceeds excessively; when the body is unagitated, it proceeds subtly.

221. පරිග්ගහෙපි ඔළාරිකො, පඨමජ්ඣානුපචාරෙ සුඛුමො. තස්මිම්පි ඔළාරිකො, පඨමජ්ඣානෙ සුඛුමො. පඨමජ්ඣානෙ ච දුතියජ්ඣානුපචාරෙ ච ඔළාරිකො, දුතියජ්ඣානෙ සුඛුමො. දුතියජ්ඣානෙ ච තතියජ්ඣානුපචාරෙ ච ඔළාරිකො, තතියජ්ඣානෙ සුඛුමො. තතියජ්ඣානෙ ච චතුත්ථජ්ඣානුපචාරෙ ච ඔළාරිකො, චතුත්ථජ්ඣානෙ අතිසුඛුමො අප්පවත්තිමෙව පාපුණාතීති. ඉදං තාව දීඝභාණකසංයුත්තභාණකානං මතං.

221. Even during apprehension, it is gross; in the access to the first jhāna, it is subtle. In that same access, it is gross; in the first jhāna, it is subtle. In the first jhāna and in the access to the second jhāna, it is gross; in the second jhāna, it is subtle. In the second jhāna and in the access to the third jhāna, it is gross; in the third jhāna, it is subtle. In the third jhāna and in the access to the fourth jhāna, it is gross; in the fourth jhāna, it is extremely subtle, reaching a state of non-occurrence. This, for now, is the view of the reciters of the Dīgha Nikāya and the Saṃyutta Nikāya.

මජ්ඣිමභාණකා පන පඨමජ්ඣානෙ ඔළාරිකො, දුතියජ්ඣානුපචාරෙ සුඛුමොති එවං හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො උපරූපරිජ්ඣානුපචාරෙපි සුඛුමතරමිච්ඡන්ති. සබ්බෙසඤ්ඤෙව පන මතෙන අපරිග්ගහිතකාලෙ පවත්තකායසඞ්ඛාරො පරිග්ගහිතකාලෙ පටිප්පස්සම්භති. පරිග්ගහිතකාලෙ පවත්තකායසඞ්ඛාරො පඨමජ්ඣානුපචාරෙ…පෙ… චතුත්ථජ්ඣානුපචාරෙ පවත්තකායසඞ්ඛාරො චතුත්ථජ්ඣානෙ පටිප්පස්සම්භති. අයං තාව සමථෙ නයො.

The reciters of the Majjhima Nikāya, however, hold that it is gross in the first jhāna and subtle in the access to the second jhāna. Thus they maintain that it becomes progressively more subtle in the access to each higher jhāna than in the lower jhānas themselves. But according to the view of all, the bodily formation that occurs at the time of non-apprehension is tranquillized at the time of apprehension. The bodily formation that occurs at the time of apprehension is tranquillized in the access to the first jhāna... the bodily formation that occurs in the access to the fourth jhāna is tranquillized in the fourth jhāna. This, for now, is the method in regard to serenity.

විපස්සනායං පන අපරිග්ගහෙ පවත්තො කායසඞ්ඛාරො ඔළාරිකො, මහාභූතපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, උපාදාරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, සකලරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, අරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, රූපාරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, පච්චයපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, සප්පච්චයනාමරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො. සොපි ඔළාරිකො, ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාය සුඛුමො. සොපි දුබ්බලවිපස්සනාය ඔළාරිකො, බලවවිපස්සනාය සුඛුමො. තත්ථ පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව පුරිමස්ස පුරිමස්ස පච්ඡිමෙන [Pg.268] පච්ඡිමෙන පටිප්පස්සද්ධි වෙදිතබ්බා. එවමෙත්ථ ඔළාරිකසුඛුමතා ච පස්සද්ධි ච වෙදිතබ්බා.

In the case of insight, however, the bodily formation that occurs during non-apprehension is gross; at the apprehension of the great elements, it is subtle. That too is gross; at the apprehension of derived materiality, it is subtle. That too is gross; at the apprehension of all materiality, it is subtle. That too is gross; at the apprehension of immateriality, it is subtle. That too is gross; at the apprehension of materiality and immateriality, it is subtle. That too is gross; at the apprehension of conditions, it is subtle. That too is gross; at the apprehension of name-and-form with its conditions, it is subtle. That too is gross; in insight that takes the characteristics as its object, it is subtle. That too is gross in the case of weak insight, but subtle in the case of strong insight. Therein, the tranquillization of each preceding one by each succeeding one should be understood in the way stated before. Thus herein, grossness and subtlety, and tranquillity, should be understood.

පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.171) පනස්ස සද්ධිං චොදනාසොධනාහි එවමත්ථො වුත්තො –

In the Paṭisambhidāmagga, however, its meaning has been stated together with objections and clarifications in the following manner:

‘‘කථං පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමි…පෙ… පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති? කතමෙ කායසඞ්ඛාරා? දීඝං අස්සාසපස්සාසා කායිකා එතෙ ධම්මා කායපටිබද්ධා කායසඞ්ඛාරා. තෙ කායසඞ්ඛාරෙ පස්සම්භෙන්තො නිරොධෙන්තො වූපසමෙන්තො සික්ඛති…පෙ… යථාරූපෙහි කායසඞ්ඛාරෙහි කායස්ස ආනමනා, විනමනා, සන්නමනා, පණමනා, ඉඤ්ජනා, ඵන්දනා, චලනා, කම්පනා පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති, පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. යථාරූපෙහි කායසඞ්ඛාරෙහි කායස්ස න ආනමනා, න විනමනා, න සන්නමනා, න පණමනා, අනිඤ්ජනා, අඵන්දනා, අචලනා, අකම්පනා සන්තං සුඛුමං පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති.

How does one train, 'Calming the bodily formation, I shall breathe in... calming the bodily formation, I shall breathe out'? What are the bodily formations? Long in-breaths and out-breaths are bodily; these phenomena, being bound to the body, are bodily formations. He trains calming, causing to cease, and pacifying these bodily formations... With whatever kind of bodily formations there is bending forward, bending sideways, bending all around, bending backward, stirring, throbbing, shaking, and trembling of the body, he trains, 'Calming that bodily formation, I shall breathe in'; he trains, 'Calming that bodily formation, I shall breathe out.' With whatever kind of bodily formations there is no bending forward, no bending sideways, no bending all around, no bending backward of the body, but there is non-stirring, non-throbbing, non-shaking, and non-trembling, he trains, 'Calming that calm and subtle bodily formation, I shall breathe in and I shall breathe out.'

‘‘ඉති කිර පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. එවං සන්තෙ වාතූපලද්ධියා ච පභාවනා න හොති. අස්සාසපස්සාසානඤ්ච පභාවනා න හොති. ආනාපානස්සතියා ච පභාවනා න හොති, ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස ච පභාවනා න හොති, න ච නං තං සමාපත්තිං පණ්ඩිතා සමාපජ්ජන්තිපි වුට්ඨහන්තිපි.

If, it is said, one trains thus: 'Calming the bodily formation, I shall breathe in,' and one trains: 'Calming the bodily formation, I shall breathe out,' this being so, there is no development of the apprehension of the wind, there is no development of the in-breaths and out-breaths, there is no development of mindfulness of breathing, and there is no development of concentration through mindfulness of breathing; and the wise can neither enter upon nor emerge from that attainment.

‘‘ඉති කිර පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. එවං සන්තෙ වාතූපලද්ධියා ච පභාවනා හොති, අස්සාසපස්සාසානඤ්ච පභාවනා හොති, ආනාපානස්සතියා ච පභාවනා හොති, ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස ච පභාවනා හොති, තඤ්ච නං සමාපත්තිං පණ්ඩිතා සමාපජ්ජන්තිපි වුට්ඨහන්තිපි. යථා කථං විය?

If one trains thus: 'Calming the bodily formation, I shall breathe in and I shall breathe out,' this being so, there is development of the apprehension of the wind, there is development of the in-breaths and out-breaths, there is development of mindfulness of breathing, and there is development of concentration through mindfulness of breathing; and the wise can both enter upon and emerge from that attainment. How so?

‘‘සෙය්‍යථාපි කංසෙ ආකොටිතෙ පඨමං ඔළාරිකා සද්දා පවත්තන්ති. ඔළාරිකානං සද්දානං නිමිත්තං සුගහිතත්තා සුමනසිකතත්තා සූපධාරිතත්තා නිරුද්ධෙපි ඔළාරිකෙ සද්දෙ අථ පච්ඡා සුඛුමකා [Pg.269] සද්දා පවත්තන්ති. සුඛුමකානං සද්දානං නිමිත්තං සුග්ගහිතත්තා සුමනසිකතත්තා සූපධාරිතත්තා නිරුද්ධෙපි සුඛුමකෙ සද්දෙ අථ පච්ඡා සුඛුමසද්දනිමිත්තාරම්මණතාපි චිත්තං පවත්තති, එවමෙව පඨමං ඔළාරිකා අස්සාසපස්සාසා පවත්තන්ති. ඔළාරිකානං අස්සාසපස්සාසානං නිමිත්තං සුග්ගහිතත්තා සුමනසිකතත්තා සූපධාරිතත්තා නිරුද්ධෙපි ඔළාරිකෙ අස්සාසපස්සාසෙ අථ පච්ඡා සුඛුමකා අස්සාසපස්සාසා පවත්තන්ති. සුඛුමකානං අස්සාසපස්සාසානං නිමිත්තං සුග්ගහිතත්තා සුමනසිකතත්තා සූපධාරිතත්තා නිරුද්ධෙපි සුඛුමකෙ අස්සාසපස්සාසෙ අථ පච්ඡා සුඛුමඅස්සාසපස්සාසනිමිත්තාරම්මණතාපි චිත්තං න වික්ඛෙපං ගච්ඡති.

Just as when a bronze gong is struck, at first coarse sounds occur. Because the sign of the coarse sounds has been well grasped, well attended to, and well considered, even after the coarse sounds have ceased, then afterwards subtle sounds occur. Because the sign of the subtle sounds has been well grasped, well attended to, and well considered, even after the subtle sounds have ceased, then afterwards the mind proceeds with the subtle sound-sign as its object. So too, at first coarse in-breaths and out-breaths occur. Because the sign of the coarse in-breaths and out-breaths has been well grasped, well attended to, and well considered, even after the coarse in-breaths and out-breaths have ceased, then afterwards subtle in-breaths and out-breaths occur. Because the sign of the subtle in-breaths and out-breaths has been well grasped, well attended to, and well considered, even after the subtle in-breaths and out-breaths have ceased, then afterwards the mind, having the sign of the subtle in-breaths and out-breaths as its object, does not go to distraction.

‘‘එවං සන්තෙ වාතූපලද්ධියා ච පභාවනා හොති, අස්සාසපස්සාසානඤ්ච පභාවනා හොති, ආනාපානස්සතියා ච පභාවනා හොති, ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස ච පභාවනා හොති, තඤ්ච නං සමාපත්තිං පණ්ඩිතා සමාපජ්ජන්තිපි වුට්ඨහන්තිපි. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සාසපස්සාසා කායො, උපට්ඨානං සති, අනුපස්සනා ඤාණං, කායො උපට්ඨානං, නො සති, සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච, තාය සතියා තෙන ඤාණෙන තං කායං අනුපස්සති. තෙන වුච්චති කායෙ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානභාවනා’’ති.

When this is so, there is development of the apprehension of the wind, there is development of in-breaths and out-breaths, there is development of mindfulness of breathing, and there is development of concentration through mindfulness of breathing; and the wise both enter upon and emerge from that attainment. In the phrase ‘calming the bodily formation’: the in-breaths and out-breaths are the ‘body’; mindfulness is the ‘establishment’; contemplation is ‘knowledge.’ The body is the establishment, not mindfulness. But mindfulness is both establishment and mindfulness. With that mindfulness, with that knowledge, one contemplates that body. Therefore this is called ‘the development of the establishment of mindfulness by contemplating the body in the body.’

අයං තාවෙත්ථ කායානුපස්සනාවසෙන වුත්තස්ස පඨමචතුක්කස්ස අනුපුබ්බපදවණ්ණනා.

This, in the first place, is the sequential explanation of the words of the first tetrad spoken by way of the contemplation of the body.

222. යස්මා පනෙත්ථ ඉදමෙව චතුක්කං ආදිකම්මිකස්ස කම්මට්ඨානවසෙන වුත්තං. ඉතරානි පන තීණි චතුක්කානි එත්ථ පත්තජ්ඣානස්ස වෙදනාචිත්තධම්මානුපස්සනාවසෙන වුත්තානි. තස්මා ඉදං කම්මට්ඨානං භාවෙත්වා ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානපදට්ඨානාය විපස්සනාය සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණිතුකාමෙන ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සීලපරිසොධනාදීනි සබ්බකිච්චානි කත්වා වුත්තප්පකාරස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ පඤ්චසන්ධිකං කම්මට්ඨානං උග්ගහෙතබ්බං.

222. Because herein this very tetrad is spoken of by way of the meditation subject for a beginner, while the other three tetrads are spoken of for one who has attained jhāna by way of the contemplation of feelings, mind, and dhammas; therefore, a clansman who is a beginner and wishes to attain Arahantship together with the analytical knowledges by developing this meditation subject with insight that has the fourth Ānāpāna-jhāna as its basis, should first fulfill all duties beginning with the purification of virtue in the way already described, and then learn the five-limbed meditation subject from a teacher of the kind mentioned.

තත්‍රිමෙ [Pg.270] පඤ්ච සන්ධයො උග්ගහො, පරිපුච්ඡා, උපට්ඨානං, අප්පනා, ලක්ඛණන්ති. තත්ථ උග්ගහො නාම කම්මට්ඨානස්ස උග්ගණ්හනං. පරිපුච්ඡා නාම කම්මට්ඨානස්ස පරිපුච්ඡනා. උපට්ඨානං නාම කම්මට්ඨානස්ස උපට්ඨානං. අප්පනා නාම කම්මට්ඨානස්ස අප්පනා. ලක්ඛණං නාම කම්මට්ඨානස්ස ලක්ඛණං. ‘‘එවංලක්ඛණමිදං කම්මට්ඨාන’’න්ති කම්මට්ඨානසභාවූපධාරණන්ති වුත්තං හොති.

Therein, these are the five limbs: learning, inquiry, appearance, absorption, and characteristic. Therein, learning is the learning of the meditation subject. Inquiry is the questioning concerning the meditation subject. Appearance is the noting of the sign's appearance. Absorption is the attainment of absorption. Characteristic is the discerning of the characteristic. This is said to be the determination of the intrinsic nature of the meditation subject, as in: ‘This meditation subject has such a characteristic.’

එවං පඤ්චසන්ධිකං කම්මට්ඨානං උග්ගණ්හන්තො අත්තනාපි න කිලමති, ආචරියම්පි න විහෙසෙති. තස්මා ථොකං උද්දිසාපෙත්වා බහුකාලං සජ්ඣායිත්වා එවං පඤ්චසන්ධිකං කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා ආචරියස්ස සන්තිකෙ වා අඤ්ඤත්‍ර වා පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙ සෙනාසනෙ වසන්තෙන උපච්ඡින්නඛුද්දකපලිබොධෙන කතභත්තකිච්චෙන භත්තසම්මදං පටිවිනොදෙත්වා සුඛනිසින්නෙන රතනත්තයගුණානුස්සරණෙන චිත්තං සම්පහංසෙත්වා ආචරියුග්ගහතො එකපදම්පි අසම්මුය්හන්තෙන ඉදං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං මනසි කාතබ්බං. තත්‍රායං මනසිකාරවිධි –

One who learns this five-limbed meditation subject in this way neither tires himself nor vexes his teacher. Therefore, having had a little pointed out and having recited it for a long time, having thus learned the five-limbed meditation subject, dwelling either in the presence of the teacher or elsewhere in a lodging of the kind already described, having cut off the minor impediments, having finished his meal and dispelled his drowsiness from the food, seated comfortably, having gladdened his mind by recollecting the qualities of the Three Jewels, and without becoming confused about a single phrase of what he learned from the teacher, he should apply his mind to this meditation subject of mindfulness of breathing. Herein, this is the method of application:

223.

223.

ගණනා අනුබන්ධනා, ඵුසනා ඨපනා සල්ලක්ඛණා;

විවට්ටනා පාරිසුද්ධි, තෙසඤ්ච පටිපස්සනාති.

Counting and following, touching and fixing, observing, turning away, purification, and the reviewing of them.

තත්ථ ගණනාති ගණනායෙව. අනුබන්ධනාති අනුවහනා. ඵුසනාති ඵුට්ඨට්ඨානං. ඨපනාති අප්පනා. සල්ලක්ඛණාති විපස්සනා. විවට්ටනාති මග්ගො. පාරිසුද්ධීති ඵලං. තෙසඤ්ච පටිපස්සනාති පච්චවෙක්ඛණා.

Herein, counting is just counting. Following is continuous application. Touching is the place of contact. Fixing is absorption. Observing is insight. Turning away is the path. Purification is the fruit. And the reviewing of them is reviewing.

තත්ථ ඉමිනා ආදිකම්මිකෙන කුලපුත්තෙන පඨමං ගණනාය ඉදං කම්මට්ඨානං මනසි කාතබ්බං. ගණෙන්තෙන ච පඤ්චන්නං හෙට්ඨා න ඨපෙතබ්බං. දසන්නං උපරි න නෙතබ්බං. අන්තරා ඛණ්ඩං න දස්සෙතබ්බං. පඤ්චන්නං හෙට්ඨා ඨපෙන්තස්ස හි සම්බාධෙ ඔකාසෙ චිත්තුප්පාදො විප්ඵන්දති සම්බාධෙ වජෙ සන්නිරුද්ධගොගණො විය. දසන්නම්පි උපරි නෙන්තස්ස ගණනනිස්සිතකො චිත්තුප්පාදො හොති. අන්තරා ඛණ්ඩං දස්සෙන්තස්ස ‘‘සිඛාප්පත්තං නු ඛො මෙ කම්මට්ඨානං, නො’’ති චිත්තං විකම්පති. තස්මා එතෙ දොසෙ වජ්ජෙත්වා ගණෙතබ්බං.

Here, this clansman who is a beginner should first apply his mind to this meditation subject by means of counting. When counting, he should not stop below five and should not go beyond ten. He should not show a break in the middle. For one who stops below five, the mind flutters in the confined space like a herd of cattle shut up in a narrow pen. For one who goes beyond ten, the mind becomes dependent on the counting. For one who shows a break in the middle, his mind wavers, wondering: ‘Has my meditation subject reached its culmination or not?’ Therefore, one should count avoiding these faults.

ගණෙන්තෙන ච පඨමං දන්ධගණනාය ධඤ්ඤමාපකගණනාය ගණෙතබ්බං. ධඤ්ඤමාපකො හි නාළිං පූරෙත්වා ‘‘එක’’න්ති වත්වා ඔකිරති. පුන පූරෙන්තො කිඤ්චි කචවරං දිස්වා තං ඡඩ්ඩෙන්තො ‘‘එකං එක’’න්ති වදති. එස නයො ද්වෙ ද්වෙතිආදීසු. එවමෙව ඉමිනාපි අස්සාසපස්සාසෙසු යො උපට්ඨාති, තං [Pg.271] ගහෙත්වා ‘‘එකං එක’’න්ති ආදිං කත්වා යාව ‘‘දස දසා’’ති පවත්තමානං පවත්තමානං උපලක්ඛෙත්වාව ගණෙතබ්බං. තස්ස එවං ගණයතො නික්ඛමන්තා ච පවිසන්තා ච අස්සාසපස්සාසා පාකටා හොන්ති.

When counting, one should first count with the slow counting, the counting of a grain-measurer. For a grain-measurer, having filled his measure, says ‘one’ and empties it. Then, while filling it again, if he sees some rubbish, he removes it and says, ‘one, one.’ This same method applies to ‘two, two,’ and so on. In the same way, this meditator too should count by taking up whichever in-breath or out-breath presents itself, beginning with ‘one, one,’ and marking them as they occur continuously up to ‘ten, ten.’ For one who counts in this way, the outgoing and incoming breaths become manifest.

අථානෙන තං දන්ධගණනං ධඤ්ඤමාපකගණනං පහාය සීඝගණනාය ගොපාලකගණනාය ගණෙතබ්බං. ඡෙකො හි ගොපාලකො සක්ඛරාදයො උච්ඡඞ්ගෙන ගහෙත්වා රජ්ජුදණ්ඩහත්ථො පාතොව වජං ගන්ත්වා ගාවො පිට්ඨියං පහරිත්වා පලිඝත්ථම්භමත්ථකෙ නිසින්නො ද්වාරප්පත්තං ද්වාරප්පත්තංයෙව ගාවිං එකා ද්වෙති සක්ඛරං ඛිපිත්වා ගණෙති. තියාමරත්තිං සම්බාධෙ ඔකාසෙ දුක්ඛං වුත්ථගොගණො නික්ඛමන්තො නික්ඛමන්තො අඤ්ඤමඤ්ඤං උපනිඝංසන්තො වෙගෙන වෙගෙන පුඤ්ජපුඤ්ජො හුත්වා නික්ඛමති. සො වෙගෙන වෙගෙන ‘‘තීණි චත්තාරි පඤ්ච දසා’’ති ගණෙතියෙව, එවමිමස්සාපි පුරිමනයෙන ගණයතො අස්සාසපස්සාසා පාකටා හුත්වා සීඝං සීඝං පුනප්පුනං සඤ්චරන්ති. තතොනෙන ‘‘පුනප්පුනං සඤ්චරන්තී’’ති ඤත්වා අන්තො ච බහි ච අගහෙත්වා ද්වාරප්පත්තං ද්වාරප්පත්තංයෙව ගහෙත්වා ‘‘එකො ද්වෙ තීණි චත්තාරි පඤ්ච ඡ. එකො ද්වෙ තීණි චත්තාරි පඤ්ච ඡ සත්ත…පෙ… අට්ඨ, නව, දසා’’ති සීඝං සීයං ගණෙතබ්බමෙව. ගණනපටිබද්ධෙ හි කම්මට්ඨානෙ ගණනබලෙනෙව චිත්තං එකග්ගං හොති, අරිත්තුපත්ථම්භනවසෙන චණ්ඩසොතෙ නාවාට්ඨපනමිව.

Then, abandoning that slow counting, the counting of the grain-measurer, he should count with the quick counting, the counting of a cowherd. For a clever cowherd, taking pebbles or the like in his lap, with a rope and stick in his hand, goes to the pen in the morning, and striking the cows on their backs, he sits on top of the gate-post and counts each cow just as it reaches the gate, throwing down a pebble for each, saying, ‘One, two.’ The herd of cattle, having passed the three watches of the night uncomfortably in a confined space, comes out in a great rush, in bunches, rubbing against one another. He counts them very quickly: ‘Three, four, five… ten.’ Similarly, for this meditator counting in the former way, the in-breaths and out-breaths become manifest and move back and forth very quickly and repeatedly. Then, having understood, ‘They move repeatedly,’ without grasping them inside or outside, he should count swiftly just as each reaches the nostril-door: ‘One, two, three, four, five, six; one, two, three, four, five, six, seven… eight, nine, ten.’ For in a meditation subject that is connected with counting, the mind becomes one-pointed by the power of counting alone, like the stationing of a boat in a fierce current by means of a pole.

තස්සෙවං සීඝං සීඝං ගණයතො කම්මට්ඨානං නිරන්තරං පවත්තං විය හුත්වා උපට්ඨාති. අථ නිරන්තරං පවත්තතීති ඤත්වා අන්තො ච බහි ච වාතං අපරිග්ගහෙත්වා පුරිමනයෙනෙව වෙගෙන වෙගෙන ගණෙතබ්බං. අන්තො පවිසනවාතෙන හි සද්ධිං චිත්තං පවෙසයතො අබ්භන්තරං වාතබ්භාහතං මෙදපූරිතං විය හොති. බහි නික්ඛමනවාතෙන සද්ධිං චිත්තං නීහරතො බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ චිත්තං වික්ඛිපති. ඵුට්ඨඵුට්ඨොකාසෙ පන සතිං ඨපෙත්වා භාවෙන්තස්සෙව භාවනා සම්පජ්ජති. තෙන වුත්තං ‘‘අන්තො ච බහි ච වාතං අපරිග්ගහෙත්වා පුරිමනයෙනෙව වෙගෙන වෙගෙන ගණෙතබ්බ’’න්ති.

For one who counts thus swiftly, the meditation subject presents itself as if occurring without interruption. Then, knowing that it occurs without interruption, he should count swiftly in the same manner as before, without grasping the breath inside or outside. For when one directs the mind along with the incoming breath, the inside of the body feels as if struck by wind and filled with fat. When one leads the mind out along with the outgoing breath, the mind becomes distracted by various external objects. But the development of meditation succeeds only for one who establishes mindfulness on the very spot of contact and develops it. Therefore it was said: ‘Without grasping the breath inside or outside, one should count swiftly in the same manner as before.’

කීවචිරං පනෙතං ගණෙතබ්බන්ති? යාව විනා ගණනාය අස්සාසපස්සාසාරම්මණෙ සති සන්තිට්ඨති. බහිවිසටවිතක්කවිච්ඡෙදං කත්වා අස්සාසපස්සාසාරම්මණෙ සතිසණ්ඨාපනත්ථංයෙව හි ගණනාති.

For how long should one count? Until mindfulness is established on the in-and-out breath as its object without counting. For counting is for the purpose of cutting off externally scattered thoughts and establishing mindfulness on the in-and-out breath.

224. එවං [Pg.272] ගණනාය මනසි කත්වා අනුබන්ධනාය මනසි කාතබ්බං. අනුබන්ධනා නාම ගණනං පටිසංහරිත්වා සතියා නිරන්තරං අස්සාසපස්සාසානං අනුගමනං. තඤ්ච ඛො න ආදිමජ්ඣපරියොසානානුගමනවසෙන. බහිනික්ඛමනවාතස්ස හි නාභි ආදි, හදයං මජ්ඣං, නාසිකග්ගං පරියොසානං. අබ්භන්තරං පවිසනවාතස්ස නාසිකග්ගං ආදි, හදයං මජ්ඣං නාභි පරියොසානං. තඤ්චස්ස අනුගච්ඡතො වික්ඛෙපගතං චිත්තං සාරද්ධාය චෙව හොති ඉඤ්ජනාය ච. යථාහ –

224. Having thus attended by way of counting, one should then attend by way of following. Following means withdrawing the counting and continuously pursuing the in-breaths and out-breaths with mindfulness. And this is not by way of following them to their beginning, middle, and end. For the outgoing breath, the navel is the beginning, the heart is the middle, and the tip of the nose is the end. For the incoming breath, the tip of the nose is the beginning, the heart is the middle, and the navel is the end. For one who follows it thus, his scattered mind becomes agitated and stirred. As it is said:

‘‘අස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො අජ්ඣත්තං වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා ච. පස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො බහිද්ධා වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති (පටි. ම. 1.157).

‘When one follows the beginning, middle, and end of the in-breath with mindfulness, with a mind scattered internally, both body and mind become agitated, stirred, and tremble. When one follows the beginning, middle, and end of the out-breath with mindfulness, with a mind scattered externally, both body and mind become agitated, stirred, and tremble.’

තස්මා අනුබන්ධනාය මනසිකරොන්තෙන ආදිමජ්ඣපරියොසානවසෙන න මනසි කාතබ්බං. අපිච ඛො ඵුසනාවසෙන ච ඨපනාවසෙන ච මනසි කාතබ්බං. ගණනානුබන්ධනාවසෙන විය හි ඵුසනාඨපනාවසෙන විසුං මනසිකාරො නත්ථි. ඵුට්ඨඵුට්ඨට්ඨානෙයෙව පන ගණෙන්තො ගණනාය ච ඵුසනාය ච මනසි කරොති. තත්ථෙව ගණනං පටිසංහරිත්වා තෙ සතියා අනුබන්ධන්තො, අප්පනාවසෙන ච චිත්තං ඨපෙන්තො අනුබන්ධනාය ච ඵුසනාය ච ඨපනාය ච මනසි කරොතීති වුච්චති. ස්වායමත්ථො අට්ඨකථාසු වුත්තපඞ්ගුළදොවාරිකූපමාහි පටිසම්භිදායං වුත්තකකචූපමාය ච වෙදිතබ්බො.

Therefore, when attending by way of following, one should not attend by way of the beginning, middle, and end. Rather, one should attend by way of touching and by way of fixing. For, unlike by way of counting and following, there is not a separate act of attention by way of touching and fixing. Instead, while counting at the very spot of contact, one attends by way of counting and by way of touching. When, having withdrawn the counting at that very spot, one follows them with mindfulness while fixing the mind by way of absorption, one is said to attend by way of following, touching, and fixing. This meaning should be understood through the similes of the lame man and the gatekeeper stated in the commentaries, and through the simile of the saw stated in the Paṭisambhidāmagga.

225. තත්‍රායං පඞ්ගුළොපමා – සෙය්‍යථාපි පඞ්ගුළො දොලාය කීළතං මාතාපුත්තානං දොලං ඛිපිත්වා තත්ථෙව දොලාථම්භමූලෙ නිසින්නො කමෙන ආගච්ඡන්තස්ස ච ගච්ඡන්තස්ස ච දොලාඵලකස්ස උභො කොටියො මජ්ඣඤ්ච පස්සති, න ච උභොකොටිමජ්ඣානං දස්සනත්ථං බ්‍යාවටො හොති, එවමෙවායං භික්ඛු සතිවසෙන උපනිබන්ධනථම්භමූලෙ ඨත්වා අස්සාසපස්සාසදොලං ඛිපිත්වා තත්ථෙව නිමිත්තෙ සතියා නිසීදන්තො කමෙන ආගච්ඡන්තානඤ්ච ගච්ඡන්තානඤ්ච ඵුට්ඨට්ඨානෙ අස්සාසපස්සාසානං ආදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡන්තො තත්ථ ච චිත්තං ඨපෙන්තො පස්සති, න ච තෙසං දස්සනත්ථං බ්‍යාවටො හොති, අයං පඞ්ගුළොපමා.

225. Herein, this is the simile of the lame man: Just as a lame man, having pushed the swing for a mother and son playing on it, sits right there at the base of the swing post and sees both ends and the middle of the swing plank as it comes and goes in sequence, and is not occupied with seeing its two ends and middle; so too this bhikkhu, standing by means of mindfulness at the base of the tying-post, having set in motion the swing of the in-and-out breaths, sitting with mindfulness at that very sign, sees the beginning, middle, and end of the in-and-out breaths at the point of contact as they come and go in sequence, following them with mindfulness and placing his mind there, and is not occupied with seeing them. This is the simile of the lame man.

226. අයං [Pg.273] පන දොවාරිකූපමා – සෙය්‍යථාපි දොවාරිකො නගරස්ස අන්තො ච බහි ච පුරිසෙ ‘‘කො ත්වං, කුතො වා ආගතො, කුහිං වා ගච්ඡසි, කිං වා තෙ හත්ථෙ’’ති න වීමංසති. න හි තස්ස තෙ භාරා, ද්වාරප්පත්තං ද්වාරප්පත්තංයෙව පන වීමංසති, එවමෙව ඉමස්ස භික්ඛුනො අන්තොපවිට්ඨවාතා ච බහිනික්ඛන්තවාතා ච න භාරා හොන්ති, ද්වාරප්පත්තා ද්වාරප්පත්තායෙව භාරාති අයං දොවාරිකූපමා.

226. This, however, is the simile of the gatekeeper: Just as a gatekeeper of a city does not investigate people inside or outside the city—asking, 'Who are you? Where have you come from? Where are you going? What is in your hand?'—for they are not his responsibility. He investigates only each and every one who arrives at the gate. So too, for this bhikkhu, the breaths that have entered inside and the breaths that have gone outside are not his responsibility. Only the breaths that arrive at the gate are his responsibility. This is the simile of the gatekeeper.

227. කකචූපමා පන ආදිතො පට්ඨාය එවං වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං –

227. The simile of the saw, however, should be understood from the beginning thus. For this was said:

‘‘නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා, අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස;

අජානතො ච තයො ධම්මෙ, භාවනා නුපලබ්භති.

'The sign, the in-breaths and out-breaths, are not the object of a single consciousness; and for one who does not know these three things, development is not obtained.'

‘‘නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා, අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස;

ජානතො ච තයො ධම්මෙ, භාවනා උපලබ්භතී’’ති. (පටි. ම. 1.159);

'The sign, the in-breaths and out-breaths, are not the object of a single consciousness; and for one who knows these three things, development is obtained.'

‘‘කථං ඉමෙ තයො ධම්මා එකචිත්තස්ස ආරම්මණා න හොන්ති, න චිමෙ තයො ධම්මා අවිදිතා හොන්ති, න ච චිත්තං වික්ඛෙපං ගච්ඡති, පධානඤ්ච පඤ්ඤායති, පයොගඤ්ච සාධෙති, විසෙසමධි ගච්ඡති? සෙය්‍යථාපි රුක්ඛො සමෙ භූමිභාගෙ නික්ඛිත්තො, තමෙනං පුරිසො කකචෙන ඡින්දෙය්‍ය. රුක්ඛෙ ඵුට්ඨකකචදන්තානං වසෙන පුරිසස්ස සති උපට්ඨිතා හොති, න ආගතෙ වා ගතෙ වා කකචදන්තෙ මනසි කරොති, න ආගතා වා ගතා වා කකචදන්තා අවිදිතා හොන්ති, පධානඤ්ච පඤ්ඤායති, පයොගඤ්ච සාධෙති, විසෙසමධිගච්ඡති.

'How is it that these three things are not the objects of a single consciousness, and yet these three things are not unknown, and the mind does not go to distraction, while striving is manifest, application is accomplished, and distinction is attained? Suppose a tree were laid on level ground, and a man were to cut it with a saw. The man’s mindfulness is established by means of the saw’s teeth in contact with the tree. He does not attend to the saw’s teeth that are coming or going, yet the saw’s teeth that are coming or going are not unknown to him; and striving is manifest, application is accomplished, and he attains distinction.'

‘‘යථා රුක්ඛො සමෙ භූමිභාගෙ නික්ඛිත්තො, එවං උපනිබන්ධනානිමිත්තං. යථා කකචදන්තා, එවං අස්සාසපස්සාසා. යථා රුක්ඛෙ ඵුට්ඨකකචදන්තානං වසෙන පුරිසස්ස සති උපට්ඨිතා හොති, න ආගතෙ වා ගතෙ වා කකචදන්තෙ මනසි කරොති, න ආගතා වා ගතා වා කකචදන්තා අවිදිතා හොන්ති, පධානඤ්ච පඤ්ඤායති, පයොගඤ්ච සාධෙති, විසෙසමධිගච්ඡති, එවමෙව භික්ඛු නාසිකග්ගෙ වා මුඛනිමිත්තෙ වා සතිං උපට්ඨපෙත්වා නිසින්නො හොති, න ආගතෙ වා ගතෙ වා අස්සාසපස්සාසෙ මනසි කරොති, න ච ආගතා වා ගතා වා අස්සාසපස්සාසා අවිදිතා [Pg.274] හොන්ති, පධානඤ්ච පඤ්ඤායති, පයොගඤ්ච සාධෙති, විසෙසමධිගච්ඡති.

'As the tree laid on level ground, so is the sign for binding the mind. As the saw’s teeth, so are the in-breaths and out-breaths. Just as the man’s mindfulness is established by means of the saw’s teeth in contact with the tree, and he does not attend to the saw’s teeth that are coming or going, yet the saw’s teeth that are coming or going are not unknown to him, while striving is manifest, application is accomplished, and he attains distinction; so too, a bhikkhu sits having established mindfulness at the tip of the nose or at the sign of the mouth, and he does not attend to the in-breaths and out-breaths that are coming or going, yet the in-breaths and out-breaths that are coming or going are not unknown to him, while striving is manifest, application is accomplished, and he attains distinction.'

‘‘පධානන්ති කතමං පධානං? ආරද්ධවීරියස්ස කායොපි චිත්තම්පි කම්මනියං හොති, ඉදං පධානං. කතමො පයොගො? ආරද්ධවීරියස්ස උපක්කිලෙසා පහීයන්ති, විතක්කා වූපසමන්ති, අයං පයොගො. කතමො විසෙසො? ආරද්ධවීරියස්ස සංයොජනා පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තී හොන්ති, අයං විසෙසො. එවං ඉමෙ තයො ධම්මා එකචිත්තස්ස ආරම්මණා න හොන්ති, න චිමෙ තයො ධම්මා අවිදිතා හොන්ති, න ච චිත්තං වික්ඛෙපං ගච්ඡති, පධානඤ්ච පඤ්ඤායති, පයොගඤ්ච සාධෙති, විසෙසමධිගච්ඡති (පටි. ම. 1.159).

'What is striving? For one with energy aroused, both body and mind become workable—this is striving. What is application? For one with energy aroused, defilements are abandoned and thoughts are stilled—this is application. What is distinction? For one with energy aroused, the fetters are abandoned and the underlying tendencies are brought to an end—this is distinction. Thus these three things are not the objects of a single consciousness, and yet these three things are not unknown, and the mind does not go to distraction; striving is manifest, application is accomplished, and distinction is attained.'

‘‘ආනාපානස්සති යස්ස, පරිපුණ්ණා සුභාවිතා;

අනුපුබ්බං පරිචිතා, යථා බුද්ධෙන දෙසිතා;

සො ඉමං ලොකං පභාසෙති, අබ්භා මුත්තොව චන්දිමා’’ති. (පටි. ම. 1.160);

'One for whom mindfulness of breathing is complete and well-developed, cultivated in sequence as taught by the Buddha, illuminates this world like the moon freed from a cloud.'

අයං කකචූපමා. ඉධ පනස්ස ආගතාගතවසෙන අමනසිකාරමත්තමෙව පයොජනන්ති වෙදිතබ්බං.

This is the simile of the saw. Here, however, it should be understood that its purpose is simply non-attention to the coming and going.

228. ඉදං කම්මට්ඨානං මනසිකරොතො කස්සචි න චිරෙනෙව නිමිත්තඤ්ච උප්පජ්ජති, අවසෙසඣානඞ්ගපටිමණ්ඩිතා අප්පනාසඞ්ඛාතා ඨපනා ච සම්පජ්ජති. කස්සචි පන ගණනාවසෙනෙව මනසිකාරකාලතො පභුති අනුක්කමතො ඔළාරිකඅස්සාසපස්සාසනිරොධවසෙන කායදරථෙ වූපසන්තෙ කායොපි චිත්තම්පි ලහුකං හොති, සරීරං ආකාසෙ ලඞ්ඝනාකාරප්පත්තං විය හොති. යථා සාරද්ධකායස්ස මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා නිසීදතො මඤ්චපීඨං ඔනමති, විකූජති, පච්චත්ථරණං වලිං ගණ්හාති. අසාරද්ධකායස්ස පන නිසීදතො නෙව මඤ්චපීඨං ඔනමති, න විකූජති, න පච්චත්ථරණං වලිං ගණ්හාති, තූලපිචුපූරිතං විය මඤ්චපීඨං හොති. කස්මා? යස්මා අසාරද්ධො කායො ලහුකො හොති. එවමෙව ගණනාවසෙන මනසිකාරකාලතො පභුති අනුක්කමතො ඔළාරිකඅස්සාසපස්සාසනිරොධවසෙන කායදරථෙ වූපසන්තෙ කායොපි චිත්තම්පි ලහුකං හොති, සරීරං ආකාසෙ ලඞ්ඝනාකාරප්පත්තං විය හොති.

228. For one who attends to this meditation subject, the counterpart sign soon arises, and the establishment of mind known as absorption, adorned with the remaining jhāna factors, is accomplished. But for some, from the time of attending by way of counting, as the bodily distress is calmed through the successive cessation of the coarse in-breaths and out-breaths, both body and mind become light, and the body feels as if it were about to leap into the air. Just as when a person with a weary body sits on a bed or chair, the bed or chair bends and creaks, and the covering gathers folds; but when a person with an unweary body sits, the bed or chair does not bend, does not creak, nor does the covering gather folds; it is as if the bed or chair were filled with cotton-wool. Why? Because an unweary body is light. Just so, from the time of attending by way of counting, as the bodily distress is calmed through the successive cessation of the coarse in-breaths and out-breaths, both body and mind become light, and the body feels as if it were about to leap into the air.

තස්ස [Pg.275] ඔළාරිකෙ අස්සාසපස්සාසෙ නිරුද්ධෙ සුඛුමස්සාසපස්සාසනිමිත්තාරම්මණං චිත්තං පවත්තති. තස්මිම්පි නිරුද්ධෙ අපරාපරං තතො සුඛුමතරං සුඛුමතරං නිමිත්තාරම්මණං පවත්තතියෙව. කථං? යථා පුරිසො මහතියා ලොහසලාකාය කංසථාලං ආකොටෙය්‍ය, එකප්පහාරෙන මහාසද්දො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තස්ස ඔළාරිකසද්දාරම්මණං චිත්තං පවත්තෙය්‍ය. නිරුද්ධෙ ඔළාරිකෙ සද්දෙ අථ පච්ඡා සුඛුමසද්දනිමිත්තාරම්මණං, තස්මිම්පි නිරුද්ධෙ අපරාපරං තතො සුඛුමතරං සුඛුමතරං සද්දනිමිත්තාරම්මණං පවත්තතෙව, එවන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තම්පිචෙතං – ‘‘සෙය්‍යථාපි කංසෙ ආකොටිතෙ’’ති (පටි. ම. 1.171) විත්ථාරො.

When his coarse in-breaths and out-breaths have ceased, his mind continues with the subtle sign of the in-breaths and out-breaths as its object. When that too has ceased, the mind indeed proceeds with a successively subtler and subtler sign as its object. How so? Suppose a man strikes a bronze bowl with a large iron rod; with a single stroke a loud sound arises, and his mind proceeds with the coarse sound as its object. When the coarse sound has ceased, afterwards the mind proceeds with the subtle sound-sign as its object; when that too has ceased, the mind indeed proceeds with a successively subtler and subtler sound-sign as its object; so it should be understood. And this was also said: 'Just as when a bronze bowl is struck...' (Paṭis I 171)—the detailed account should be known from there.

229. යථා හි අඤ්ඤානි කම්මට්ඨානානි උපරූපරි විභූතානි හොන්ති, න තථා ඉදං. ඉදං පන උපරූපරි භාවෙන්තස්ස සුඛුමත්තං ගච්ඡති, උපට්ඨානම්පි න උපගච්ඡති, එවං අනුපට්ඨහන්තෙ පන තස්මිං තෙන භික්ඛුනා උට්ඨායාසනා චම්මඛණ්ඩං පප්ඵොටෙත්වා න ගන්තබ්බං. කිං කාතබ්බං? ‘‘ආචරියං පුච්ඡිස්සාමී’’ති වා, ‘‘නට්ඨං දානි මෙ කම්මට්ඨාන’’න්ති වා න වුට්ඨාතබ්බං. ඉරියාපථං විකොපෙත්වා ගච්ඡතො හි කම්මට්ඨානං නවනවමෙව හොති. තස්මා යථානිසින්නෙනෙව දෙසතො ආහරිතබ්බං.

229. For while other meditation subjects become clearer stage by stage, this one does not. Rather, as this one is developed stage by stage, it becomes more subtle and may even fail to appear. Yet when it fails to appear, the bhikkhu should not get up from his seat, shake out his piece of leather, and leave. What is to be done? He should not get up thinking, 'I will ask the teacher,' or, 'My meditation subject is now lost.' For if he goes after breaking his posture, the meditation subject becomes entirely new. Therefore, he should bring it back from its location while remaining seated just as he was.

තත්‍රායං ආහරණූපායො, තෙන හි භික්ඛුනා කම්මට්ඨානස්ස අනුපට්ඨානභාවං ඤත්වා ඉති පටිසඤ්චික්ඛිතබ්බං, ඉමෙ අස්සාසපස්සාසා නාම කත්ථ අත්ථි, කත්ථ නත්ථි. කස්ස වා අත්ථි, කස්ස වා නත්ථීති. අථෙවං පටිසඤ්චික්ඛතා ඉමෙ අන්තොමාතුකුච්ඡියං නත්ථි, උදකෙ නිමුග්ගානං නත්ථි, තථා අසඤ්ඤීභූතානං, මතානං, චතුත්ථජ්ඣානසමාපන්නානං, රූපාරූපභවසමඞ්ගීනං, නිරොධසමාපන්නානන්ති ඤත්වා එවං අත්තනාව අත්තා පටිචොදෙතබ්බො ‘‘නනු ත්වං, පණ්ඩිත, නෙව මාතුකුච්ඡිගතො, න උදකෙ නිමුග්ගො, න අසඤ්ඤීභූතො, න මතො, න චතුත්ථජ්ඣානසමාපන්නො, න රූපාරූපභවසමඞ්ගී, න නිරොධසමාපන්නො. අත්ථියෙව තෙ අස්සාසපස්සාසා, මන්දපඤ්ඤතාය පන පරිග්ගහෙතුං න සක්කොසී’’ති. අථානෙන පකතිඵුට්ඨවසෙන චිත්තං ඨපෙත්වා මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. ඉමෙ හි දීඝනාසිකස්ස නාසාපුටං ඝට්ටෙන්තා පවත්තන්ති. රස්සනාසිකස්ස උත්තරොට්ඨං. තස්මානෙන ඉමං නාම ඨානං ඝට්ටෙන්තීති නිමිත්තං ඨපෙතබ්බං. ඉමමෙව හි අත්ථවසං පටිච්ච වුත්තං භගවතා – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, මුට්ඨසතිස්ස අසම්පජානස්ස ආනාපානස්සතිභාවනං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.149; සං. නි. 5.992).

Here is the method for bringing it back: The bhikkhu, knowing that the meditation subject is not appearing, should reflect thus: 'Where do these in-breaths and out-breaths exist, and where do they not exist? For whom do they exist, and for whom do they not?' Reflecting thus, he understands: 'They do not exist for one in the mother’s womb, nor for those submerged in water, nor for unconscious beings, nor for the dead, nor for those attained to the fourth jhāna, nor for beings of the form and formless existences, nor for those attained to cessation.' Knowing this, he should admonish himself thus: 'Surely, you wise one, are not in the mother’s womb, nor submerged in water, nor unconscious, nor dead, nor attained to the fourth jhāna, nor a being of the form or formless existences, nor attained to cessation. You do have in-breaths and out-breaths, but owing to your dull wisdom, you are unable to grasp them.' Then, establishing the mind on the place of natural contact, he should apply attention. For these breaths occur striking the tip of the nose of one with a long nose, and the upper lip of one with a short nose. Therefore, he should establish the sign thus: 'They strike this particular place.' It is for this very reason that the Blessed One said: 'Bhikkhus, I do not say that the development of mindfulness of breathing is for one who is forgetful and lacks clear comprehension' (Majjhima Nikāya 3.149; Saṃyutta Nikāya 5.992).

230. කිඤ්චාපි [Pg.276] හි යංකිඤ්චි කම්මට්ඨානං සතස්ස සම්පජානස්සෙව සම්පජ්ජති. ඉතො අඤ්ඤං පන මනසිකරොන්තස්ස පාකටං හොති. ඉදං පන ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානං ගරුකං ගරුකභාවනං බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධපුත්තානං මහාපුරිසානංයෙව මනසිකාරභූමිභූතං, න චෙව ඉත්තරං, න ච ඉත්තරසත්තසමාසෙවිතං. යථා යථා මනසි කරීයති, තථා තථා සන්තඤ්චෙව හොති සුඛුමඤ්ච. තස්මා එත්ථ බලවතී සති ච පඤ්ඤා ච ඉච්ඡිතබ්බා.

230. Although it is true that any meditation subject succeeds only for one who is mindful and clearly comprehending, a meditation subject other than this one becomes manifest for one who attends to it. This meditation subject of mindfulness of breathing, however, is weighty and of arduous development, being the very ground for the attention of great beings—that is, of Buddhas, Paccekabuddhas, and the sons of the Buddha. It is by no means trifling, nor is it practiced by trifling beings. In whatever way attention is given to it, in that same way it becomes both peaceful and subtle. Therefore, for this, strong mindfulness and wisdom are to be desired.

යථා හි මට්ඨසාටකස්ස තුන්නකරණකාලෙ සූචිපි සුඛුමා ඉච්ඡිතබ්බා. සූචිපාසවෙධනම්පි තතො සුඛුමතරං, එවමෙව මට්ඨසාටකසදිසස්ස ඉමස්ස කම්මට්ඨානස්ස භාවනාකාලෙ සූචිපටිභාගා සතිපි, සූචිපාසවෙධනපටිභාගා තංසම්පයුත්තා පඤ්ඤාපි බලවතී ඉච්ඡිතබ්බා. තාහි ච පන සතිපඤ්ඤාහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා න තෙ අස්සාසපස්සාසා අඤ්ඤත්‍ර පකතිඵුට්ඨොකාසා පරියෙසිතබ්බා.

For just as when mending a fine cloth, a fine needle is to be desired, and the tool for piercing the needle's eye must be even finer; so too, when developing this meditation subject, which is like a fine cloth, strong mindfulness, which is comparable to the needle, and strong wisdom associated with it, which is comparable to the tool for piercing the needle's eye, are to be desired. And a bhikkhu endowed with such mindfulness and wisdom should not seek those in-breaths and out-breaths elsewhere than at their natural point of contact.

යථා පන කස්සකො කසිං කසිත්වා බලීබද්දෙ මුඤ්චිත්වා ගොචරමුඛෙ කත්වා ඡායාය නිසින්නො විස්සමෙය්‍ය, අථස්ස තෙ බලීබද්දා වෙගෙන අටවිං පවිසෙය්‍යුං. යො හොති ඡෙකො කස්සකො, සො පුන තෙ ගහෙත්වා යොජෙතුකාමො න තෙසං අනුපදං ගන්ත්වා අටවිං ආහිණ්ඩහි, අථ ඛො රස්මිඤ්ච පතොදඤ්ච ගහෙත්වා උජුකමෙව තෙසං නිපාතනතිත්ථං ගන්ත්වා නිසීදති වා නිපජ්ජති වා, අථ තෙ ගොණෙ දිවසභාගං චරිත්වා නිපාතනතිත්ථං ඔතරිත්වා න්හත්වා ච පිවිත්වා ච පච්චුත්තරිත්වා ඨිතෙ දිස්වා රස්මියා බන්ධිත්වා පතොදෙන විජ්ඣන්තො ආනෙත්වා යොජෙත්වා පුන කම්මං කරොති, එවමෙව තෙන භික්ඛුනා න තෙ අස්සාසපස්සාසා අඤ්ඤත්‍ර පකතිඵුට්ඨොකාසා පරියෙසිතබ්බා. සතිරස්මිං පන පඤ්ඤාපතොදඤ්ච ගහෙත්වා පකතිඵුට්ඨොකාසෙ චිත්තං ඨපෙත්වා මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. එවඤ්හිස්ස මනසිකරොතො න චිරස්සෙව තෙ උපට්ඨහන්ති නිපාතනතිත්ථෙ විය ගොණා. තතොනෙන සතිරස්මියා බන්ධිත්වා තස්මිංයෙව ඨානෙ යොජෙත්වා පඤ්ඤාපතොදෙන විජ්ඣන්තෙන පුනප්පුනං කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජිතබ්බං.

Suppose a farmer, having plowed, unyokes his oxen, directs them toward the pasture, and, sitting in the shade, might rest. Those oxen might then quickly enter the forest. A skilled farmer, desiring to catch and yoke them again, does not wander about the forest following their tracks. Instead, taking his rope and goad, he goes straight to their usual watering place and sits or lies down there. When he sees the oxen—after they have roamed for the day, come down to the watering place, bathed and drunk, and climbed back out to stand still—he ties them with the rope, and urging them on with the goad, brings them back, yokes them, and resumes his work. In this very way, that bhikkhu should not seek out the in-breaths and out-breaths anywhere other than their natural place of contact. Rather, taking the rope of mindfulness and the goad of wisdom, he should establish his mind at the natural place of contact and apply attention. For one who attends in this way, the breaths will appear in no long time, just as the oxen appear at the watering place. Then, having tied them with the rope of mindfulness and yoked them in that very place, he should, while urging them on with the goad of wisdom, repeatedly engage with the meditation subject.

231. තස්සෙවමනුයුඤ්ජතො න චිරස්සෙව නිමිත්තං උපට්ඨාති. තං පනෙතං න සබ්බෙසං එකසදිසං හොති. අපිච ඛො කස්සචි සුඛසම්ඵස්සං උප්පාදයමානො තූලපිචු විය කප්පාසපිචු විය වාතධාරා විය ච උපට්ඨාතීති එකච්චෙ ආහු.

231. For one who applies himself in this way, the sign appears in no long time. This sign, however, is not the same for everyone. Moreover, some say that for a certain person it appears producing a pleasant contact, like silk-cotton, like cotton, or like a current of wind.

අයං [Pg.277] පන අට්ඨකථාසු විනිච්ඡයො, ඉදඤ්හි කස්සචි තාරකරූපං විය මණිගුළිකා විය මුත්තාගුළිකා විය ච, කස්සචි ඛරසම්ඵස්සං හුත්වා කප්පාසට්ඨි විය දාරුසාරසූචි විය ච, කස්සචි දීඝපාමඞ්ගසුත්තං විය කුසුමදාමං විය ධූමසිඛා විය ච, කස්සචි විත්ථතං මක්කටකසුත්තං විය වලාහකපටලං විය පදුමපුප්ඵං විය රථචක්කං විය චන්දමණ්ඩලං විය සූරියමණ්ඩලං විය ච උපට්ඨාති. තඤ්ච පනෙතං යථා සම්බහුලෙසු භික්ඛූසු සුත්තන්තං සජ්ඣායිත්වා නිසින්නෙසු එකෙන භික්ඛුනා ‘‘තුම්හාකං කීදිසං හුත්වා ඉදං සුත්තං උපට්ඨාතී’’ති වුත්තෙ එකො ‘‘මය්හං මහතී පබ්බතෙය්‍යා නදී විය හුත්වා උපට්ඨාතී’’ති ආහ. අපරො ‘‘මය්හං එකා වනරාජි විය’’. අඤ්ඤො ‘‘මය්හං එකො සීතච්ඡායො සාඛාසම්පන්නො ඵලභාරභරිතරුක්ඛො වියා’’ති. තෙසං හි තං එකමෙව සුත්තං සඤ්ඤානානතාය නානතො උපට්ඨාති. එවං එකමෙව කම්මට්ඨානං සඤ්ඤානානතාය නානතො උපට්ඨාති. සඤ්ඤජඤ්හි එතං සඤ්ඤානිදානං සඤ්ඤාපභවං. තස්මා සඤ්ඤානානතාය නානතො උපට්ඨාතීති වෙදිතබ්බං.

This, however, is the determination in the commentaries: For this sign appears to some like the form of a star, like a jewel, or like a pearl; to some, having a coarse contact, it appears like a cotton seed or like a splinter of heartwood; to some, it appears like a long carpenter's string, like a garland of flowers, or like a wisp of smoke; to some, it appears spread out like a spider's thread, like a layer of cloud, like a lotus flower, like a chariot wheel, like the moon's disk, or like the sun's disk. It is as when, after many bhikkhus have been sitting and reciting a sutta, one bhikkhu asks, 'To you, what did this sutta seem like?' and one answers, 'To me it seemed like a great mountain river,' another, 'To me, like a line of forest,' and another, 'To me, like a tree with cool shade and spreading branches, laden with the burden of its fruit.' For though the sutta is one and the same, it appears differently to them because of the diversity of their perception. So too, this single meditation subject appears differently because of the diversity of perception. For this sign is born of perception, has perception as its cause, and has perception as its origin. Therefore, it should be understood that it appears differently because of the diversity of perception.

එත්ථ ච අඤ්ඤමෙව අස්සාසාරම්මණං චිත්තං, අඤ්ඤං පස්සාසාරම්මණං, අඤ්ඤං නිමිත්තාරම්මණං. යස්ස හි ඉමෙ තයො ධම්මා නත්ථි, තස්ස කම්මට්ඨානං නෙව අප්පනං, න උපචාරං පාපුණාති. යස්ස පන ඉමෙ තයො ධම්මා අත්ථි, තස්සෙව කම්මට්ඨානං උපචාරඤ්ච අප්පනඤ්ච පාපුණාති. වුත්තඤ්හෙතං –

Herein, the mind with the in-breath as its object is one thing, the mind with the out-breath as its object is another, and the mind with the sign as its object is yet another. For one to whom these three things are not present, their meditation subject attains neither absorption nor access concentration. But for one to whom these three things are present, their meditation subject attains both access concentration and absorption. For this has been said:

‘‘නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා, අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස;

අජානතො තයො ධම්මෙ, භාවනා නුපලබ්භති.

The sign, the in-breaths, and out-breaths, Are not the object of a single mind; For one who does not know these three things, Development is not found.

‘‘නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා, අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස;

ජානතොව තයො ධම්මෙ, භාවනා උපලබ්භතී’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165);

The sign, the in-breaths, and out-breaths, Are not the object of a single mind; For one who knows these three things, Development is found.

232. එවං උපට්ඨිතෙ පන නිමිත්තෙ තෙන භික්ඛුනා ආචරියස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බං ‘‘මය්හං, භන්තෙ, එවරූපං නාම උපට්ඨාතී’’ති. ආචරියෙන පන එතං නිමිත්තන්ති වා න වා නිමිත්තන්ති න වත්තබ්බං. ‘‘එවං හොති, ආවුසො’’ති වත්වා පුනප්පුනං මනසි කරොහීති වත්තබ්බො. නිමිත්තන්ති හි වුත්තෙ වොසානං ආපජ්ජෙය්‍ය. න නිමිත්තන්ති වුත්තෙ නිරාසො විසීදෙය්‍ය. තස්මා තදුභයම්පි අවත්වා මනසිකාරෙයෙව නියොජෙතබ්බොති. එවං තාව දීඝභාණකා.

232. When the sign has appeared in this way, that bhikkhu should go to his teacher and inform him: 'Venerable sir, a sign of such a kind has appeared to me.' The teacher, however, should not say, 'This is the sign,' nor, 'This is not the sign.' Having said, 'Friend, it happens thus,' he should instruct him, saying: 'Apply your mind to it again and again.' For if it were said, 'It is the sign,' he might come to a standstill. If it were said, 'It is not the sign,' he would become hopeless and dejected. Therefore, without saying either of the two, he should be urged only to apply his mind. Thus say the Dīgha Reciters.

මජ්ඣිමභාණකා පනාහු ‘‘නිමිත්තමිදං, ආවුසො, කම්මට්ඨානං පුනප්පුනං මනසි කරොහි සප්පුරිසාති වත්තබ්බො’’ති. අථානෙන නිමිත්තෙයෙව චිත්තං ඨපෙතබ්බං[Pg.278]. එවමස්සායං ඉතො පභුති ඨපනාවසෙන භාවනා හොති. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

The Majjhima Reciters, however, say he should be instructed thus: 'Friend, this is the sign. O good man, apply your mind to the meditation subject again and again.' Then, he should fix his mind on that very sign. Thus, for him, from this point onward, this development occurs by way of fixing. For this was said by the ancients:

‘‘නිමිත්තෙ ඨපයං චිත්තං, නානාකාරං විභාවයං;

ධීරො අස්සාසපස්සාසෙ, සකං චිත්තං නිබන්ධතී’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165);

The wise one, placing the mind on the sign and causing the various characteristics of the in-breaths and out-breaths to disappear, firmly binds their own mind.

තස්සෙවං නිමිත්තුපට්ඨානතො පභුති නීවරණානි වික්ඛම්භිතානෙව හොන්ති, කිලෙසා සන්නිසින්නාව. සති උපට්ඨිතායෙව. චිත්තං උපචාරසමාධිනා සමාහිතමෙව. අථානෙන තං නිමිත්තං නෙව වණ්ණතො මනසි කාතබ්බං, න ලක්ඛණතො පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. අපිච ඛො ඛත්තියමහෙසියා චක්කවත්තිගබ්භො විය කස්සකෙන සාලියවගබ්භො විය ච ආවාසාදීනි සත්ත අසප්පායානි වජ්ජෙත්වා තානෙව සත්ත සප්පායානි සෙවන්තෙන සාධුකං රක්ඛිතබ්බං. අථ නං එවං රක්ඛිත්වා පුනප්පුනං මනසිකාරවසෙන වුද්ධිං විරූළ්හිං ගමයිත්වා දසවිධං අප්පනාකොසල්ලං සම්පාදෙතබ්බං, වීරියසමතා යොජෙතබ්බා. තස්සෙවං ඝටෙන්තස්ස පථවීකසිණෙ වුත්තානුක්කමෙනෙව තස්මිං නිමිත්තෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තන්ති.

For him, from the appearance of the sign in this way, the hindrances are indeed suppressed, and the defilements are stilled. Mindfulness is indeed established. The mind is indeed concentrated with access concentration. Then, he should neither attend to that sign by its color, nor review it by its characteristics. Rather, just as a chief queen protects the embryo of a wheel-turning monarch, or as a farmer protects the budding rice and barley, so too should he carefully protect it by avoiding the seven unsuitable things and cultivating the seven suitable things. Then, having protected it thus, he should bring it to growth and full development by means of repeated attention. The tenfold skill in absorption should be accomplished, and a balance of energy should be applied. For him who strives in this way, following the very sequence described for the earth kasiṇa, the fourfold and fivefold jhānas arise in that sign.

233. එවං නිබ්බත්තචතුක්කපඤ්චකජ්ඣානො පනෙත්ථ භික්ඛු සල්ලක්ඛණාවිවට්ටනාවසෙන කම්මට්ඨානං වඩ්ඪෙත්වා පාරිසුද්ධිං පත්තුකාමො තදෙව ඣානං පඤ්චහාකාරෙහි වසිප්පත්තං පගුණං කත්වා නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙති. කථං? සො හි සමාපත්තිතො වුට්ඨාය අස්සාසපස්සාසානං සමුදයො කරජකායො ච චිත්තඤ්චාති පස්සති. යථා හි කම්මාරගග්ගරියා ධමමානාය භස්තඤ්ච පුරිසස්ස ච තජ්ජං වායාමං පටිච්ච වාතො සඤ්චරති, එවමෙව කායඤ්ච චිත්තඤ්ච පටිච්ච අස්සාසපස්සාසාති. තතො අස්සාසපස්සාසෙ ච කායඤ්ච රූපන්ති චිත්තඤ්ච තංසම්පයුත්තධම්මෙ ච අරූපන්ති වවත්ථපෙති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන නාමරූපවවත්ථානං පරතො ආවිභවිස්සති.

233. Thus, a bhikkhu here who has produced the fourfold and fivefold jhānas, wishing to attain purity—that is, the noble fruit—by developing the meditation subject through the power of insight and the path, makes that very jhāna proficient and mastered in five ways, then establishes insight by determining mentality-materiality. How? Having emerged from the attainment, he sees that the origin of the in-breaths and out-breaths is the kamma-born body and the mind. For just as wind moves dependent on the bellows and the person's corresponding effort when a blacksmith's bellows are being pumped, so too, the in-breaths and out-breaths are dependent on the body and the mind. Then he determines the in-breaths and out-breaths and the body as materiality, and the mind and the mental factors associated with it as immateriality. This is the summary here. But in detail, the determination of mentality-materiality will become clear hereafter.

එවං නාමරූපං වවත්ථපෙත්වා තස්ස පච්චයං පරියෙසති. පරියෙසන්තො ච නං දිස්වා තීසුපි අද්ධාසු නාමරූපස්ස පවත්තිං ආරබ්භ කඞ්ඛං විතරති. විතිණ්ණකඞ්ඛො කලාපසම්මසනවසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා උදයබ්බයානුපස්සනාය පුබ්බභාගෙ උප්පන්නෙ ඔභාසාදයො දස විපස්සනුපක්කිලෙසෙ පහාය [Pg.279] උපක්කිලෙසවිමුත්තං පටිපදාඤාණං මග්ගොති වවත්ථපෙත්වා උදයං පහාය භඞ්ගානුපස්සනං පත්වා නිරන්තරං භඞ්ගානුපස්සනෙන වයතො උපට්ඨිතෙසු සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දන්තො විරජ්ජන්තො විමුච්චන්තො යථාක්කමෙන චත්තාරො අරියමග්ගෙ පාපුණිත්වා අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨාය එකූනවීසතිභෙදස්ස පච්චවෙක්ඛණාඤාණස්ස පරියන්තං පත්තො සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො හොති.

Having thus determined mentality-materiality, he seeks its cause. Having sought and seen it, he overcomes doubt concerning the occurrence of mentality-materiality in the three periods of time. Having overcome doubt, he applies the three characteristics by way of comprehension by groups. He abandons the ten corruptions of insight, such as illumination, that have arisen in the preliminary stage of the contemplation of rise and fall. Having determined that the knowledge of the path of practice, free from corruptions, is the path, he abandons arising and attains the contemplation of dissolution. Through the continuous contemplation of dissolution, as all formations appear to him as perishing, he becomes disenchanted with them, dispassionate towards them, and liberated from them. He then sequentially attains the four noble paths and becomes established in the fruit of arahantship. Having reached the culmination of the nineteen kinds of reviewing knowledge, he becomes the foremost recipient of offerings in the world with its gods.

එත්තාවතා චස්ස ගණනං ආදිං කත්වා විපස්සනාපරියොසානා ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනා සමත්තා හොතීති අයං සබ්බාකාරතො පඨමචතුක්කවණ්ණනා.

With this, for him, the development of concentration through mindfulness of breathing, which begins with counting and culminates in insight, is completed. This is the explanation of the first tetrad in all its aspects.

234. ඉතරෙසු පන තීසු චතුක්කෙසු යස්මා විසුං කම්මට්ඨානභාවනානයො නාම නත්ථි. තස්මා අනුපදවණ්ණනානයෙනෙව තෙසං එවං අත්ථො වෙදිතබ්බො.

234. Furthermore, in the other three tetrads, since there is no separate method for developing the meditation subject, their meaning should be understood by the method of the word-by-word explanation alone.

පීතිපටිසංවෙදීති පීතිං පටිසංවිදිතං කරොන්තො පාකටං කරොන්තො අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. තත්ථ ද්වීහාකාරෙහි පීති පටිසංවිදිතා හොති ආරම්මණතො ච අසම්මොහතො ච.

‘Experiencing rapture’: he trains, ‘I shall breathe in, I shall breathe out,’ making the rapture distinctly known, making it manifest. Herein, rapture is experienced in two ways: by way of the object and by way of non-delusion.

කථං ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජති. තස්ස සමාපත්තික්ඛණෙ ඣානපටිලාභෙන ආරම්මණතො පීති පටිසංවිදිතා හොති, ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තා. කථං අසම්මොහතො? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං පීතිං ඛයතො වයතො සම්මසති. තස්ස විපස්සනාක්ඛණෙ ලක්ඛණපටිවෙධෙන අසම්මොහතො පීති පටිසංවිදිතා හොති. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.172) –

How is rapture experienced by way of the object? One attains the two jhānas accompanied by rapture. At the moment of attainment, through the acquisition of the jhāna, rapture is experienced by way of the object, because the object is experienced. How is it experienced by way of non-delusion? Having attained the two jhānas accompanied by rapture and emerged from them, one comprehends the rapture associated with the jhāna as subject to destruction and vanishing. At the moment of insight, through the penetration of its characteristics, rapture is experienced by way of non-delusion. For this was said in the Paṭisambhidāmagga:

‘‘දීඝං අස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. දීඝං පස්සාසවසෙන… රස්සං අස්සාසවසෙන… රස්සං පස්සාසවසෙන… සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සාසපස්සාසවසෙන… පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සාසපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො සති [Pg.280] උපට්ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙන සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. ආවජ්ජතො සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. ජානතො පස්සතො පච්චවෙක්ඛතො චිත්තං අධිට්ඨහතො සද්ධාය අධිමුච්චතො වීරියං පග්ගණ්හතො සතිං උපට්ඨාපයතො චිත්තං සමාදහතො පඤ්ඤාය පජානතො අභිඤ්ඤෙය්‍යං පරිඤ්ඤෙය්‍යං පහාතබ්බං භාවෙතබ්බං සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොතො සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. එවං සා පීති පටිසංවිදිතා හොතී’’ති.

“When one understands the mind’s one-pointedness and non-distraction by way of long in-breaths, mindfulness is established. With that mindfulness and that knowledge, that rapture is experienced. When one understands the mind’s one-pointedness and non-distraction by way of long out-breaths… by way of short in-breaths… by way of short out-breaths… by way of experiencing the whole body with the in-and-out breaths… by way of tranquilizing the bodily formation with the in-and-out breaths, mindfulness is established. With that mindfulness and that knowledge, that rapture is experienced. When one adverts, that rapture is experienced. When one knows, sees, reviews, resolves the mind, becomes decided by faith, exerts energy, establishes mindfulness, concentrates the mind, understands with wisdom, directly knows what should be directly known, fully understands what should be fully understood, abandons what should be abandoned, develops what should be developed, and realizes what should be realized, that rapture is experienced. Thus that rapture is experienced.”

එතෙනෙව නයෙන අවසෙසපදානිපි අත්ථතො වෙදිතබ්බානි. ඉදම්පනෙත්ථ විසෙසමත්තං, තිණ්ණං ඣානානං වසෙන සුඛපටිසංවෙදිතා, චතුන්නම්පි වසෙන චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදිතා වෙදිතබ්බා. චිත්තසඞ්ඛාරොති වෙදනාදයො ද්වෙ ඛන්ධා. සුඛපටිසංවෙදීපදෙ චෙත්ථ විපස්සනාභූමිදස්සනත්ථං ‘‘සුඛන්ති ද්වෙ සුඛානි කායිකඤ්ච සුඛං චෙතසිකඤ්චා’’ති පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.173) වුත්තං. පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාරන්ති ඔළාරිකං ඔළාරිකං චිත්තසඞ්ඛාරං පස්සම්භෙන්තො, නිරොධෙන්තොති අත්ථො. සො විත්ථාරතො කායසඞ්ඛාරෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

The remaining terms should also be understood in meaning in the same way. This, however, is the specific point here: ‘experiencing happiness’ should be understood by way of the three jhānas, and ‘experiencing the mental formation’ by way of all four. ‘Mental formation’ means the two aggregates, feeling and perception. And here, in the term ‘experiencing happiness,’ in order to show the plane for insight, it is said in the Paṭisambhidāmagga: ‘“Happiness” means two kinds of happiness: bodily happiness and mental happiness.’ ‘Tranquilizing the mental formation’ means tranquilizing, that is, causing to cease, the grosser mental formation. This should be understood in detail in the same way as was explained for the bodily formation.

අපිචෙත්ථ පීතිපදෙ පීතිසීසෙන වෙදනා වුත්තා. සුඛපදෙ සරූපෙනෙව වෙදනා. ද්වීසු චිත්තසඞ්ඛාරපදෙසු ‘‘සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චෙතසිකා එතෙ ධම්මා චිත්තපටිබද්ධා චිත්තසඞ්ඛාරා’’ති (පටි. ම. 1.174; ම. නි. 1.463) වචනතො සඤ්ඤාසම්පයුත්තා වෙදනාති එවං වෙදනානුපස්සනානයෙන ඉදං චතුක්කං භාසිතන්ති වෙදිතබ්බං.

Furthermore, here in the term on rapture, feeling is mentioned with rapture as the heading. In the term on happiness, feeling is mentioned by its own nature. In the two terms on the mental formation, in accordance with the text, ‘Perception and feeling are mental; these things are bound up with the mind; they are mental formations,’ it is feeling associated with perception that is meant. Thus it should be understood that this tetrad has been taught by way of the contemplation of feeling.

235. තතියචතුක්කෙපි චතුන්නං ඣානානං වසෙන චිත්තපටිසංවෙදිතා වෙදිතබ්බා. අභිප්පමොදයං චිත්තන්ති චිත්තං මොදෙන්තො පමොදෙන්තො හාසෙන්තො පහාසෙන්තො අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. තත්ථ ද්වීහාකාරෙහි අභිප්පමොදො හොති සමාධිවසෙන ච විපස්සනාවසෙන ච.

235. In the third tetrad also, ‘experiencing the mind’ should be understood by way of the four jhānas. ‘Gladdening the mind’: he trains, ‘I shall breathe in, I shall breathe out,’ gladdening, delighting, making the mind joyful and elated. Therein, gladdening occurs in two ways: by way of concentration and by way of insight.

කථං සමාධිවසෙන? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජති. සො සමාපත්තික්ඛණෙ සම්පයුත්තපීතියා චිත්තං ආමොදෙති පමොදෙති. කථං විපස්සනාවසෙන? සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තපීතිං ඛයතො වයතො සම්මසති. එවං විපස්සනාක්ඛණෙ ඣානසම්පයුත්තං පීතිං ආරම්මණං කත්වා චිත්තං ආමොදෙති පමොදෙති. එවං [Pg.281] පටිපන්නො ‘‘අභිප්පමොදයං චිත්තං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වුච්චති.

How by way of concentration? One attains the two jhānas accompanied by rapture. At the moment of attainment, one gladdens and delights the mind with the associated rapture. How by way of insight? Having attained the two jhānas accompanied by rapture and emerged from them, one comprehends the rapture associated with the jhāna as subject to destruction and vanishing. Thus, at the moment of insight, having made the rapture associated with the jhāna its object, one gladdens and delights the mind. One who is practicing in this way is said to be training thus: ‘I shall breathe in gladdening the mind; I shall breathe out gladdening the mind.’

සමාදහං චිත්තන්ති පඨමජ්ඣානාදිවසෙන ආරම්මණෙ චිත්තං සමං ආදහන්තො සමං ඨපෙන්තො. තානි වා පන ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං චිත්තං ඛයතො වයතො සම්පස්සතො විපස්සනාක්ඛණෙ ලක්ඛණපටිවෙධෙන උප්පජ්ජති ඛණිකචිත්තෙකග්ගතා. එවං උප්පන්නාය ඛණිකචිත්තෙකග්ගතාය වසෙනපි ආරම්මණෙ චිත්තං සමං ආදහන්තො සමං ඨපෙන්තො ‘‘සමාදහං චිත්තං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වුච්චති.

‘Concentrating the mind’: this means placing the mind evenly, setting it evenly, on the object by way of the first jhāna and so on. Or, when one has attained those jhānas and emerged from them and contemplates the mind associated with the jhāna as subject to destruction and vanishing, at that moment of insight momentary one-pointedness of mind arises through the penetration of the characteristics. By means of that arisen momentary one-pointedness of mind, too, one places the mind evenly, sets it evenly, on the object. Such a one is said to be training thus: ‘I shall breathe in concentrating the mind; I shall breathe out concentrating the mind.’

විමොචයං චිත්තන්ති පඨමජ්ඣානෙන නීවරණෙහි චිත්තං මොචෙන්තො විමොචෙන්තො, දුතියෙන විතක්කවිචාරෙහි, තතියෙන පීතියා, චතුත්ථෙන සුඛදුක්ඛෙහි චිත්තං මොචෙන්තො විමොචෙන්තො. තානි වා පන ඣානානි සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ඣානසම්පයුත්තං චිත්තං ඛයතො වයතො සම්මසති. සො විපස්සනාක්ඛණෙ අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤාතො චිත්තං මොචෙන්තො, දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤාතො, අනත්තානුපස්සනාය අත්තසඤ්ඤාතො, නිබ්බිදානුපස්සනාය නන්දිතො, විරාගානුපස්සනාය රාගතො, නිරොධානුපස්සනාය සමුදයතො, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය ආදානතො චිත්තං මොචෙන්තො අස්සසති චෙව පස්සසති ච. තෙන වුච්චති ‘‘විමොචයං චිත්තං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති. එවං චිත්තානුපස්සනාවසෙන ඉදං චතුක්කං භාසිතන්ති වෙදිතබ්බං.

‘Liberating the mind’ means liberating the mind from the hindrances with the first jhāna; from thought and examination with the second jhāna; from rapture with the third jhāna; and from pleasure and pain with the fourth jhāna. Alternatively, having attained those jhānas and emerged from them, one contemplates the mind associated with the jhāna as subject to destruction and vanishing. At the moment of insight, liberating the mind from the perception of permanence through the contemplation of impermanence; from the perception of pleasure through the contemplation of suffering; from the perception of self through the contemplation of non-self; from delight through the contemplation of disenchantment; from lust through the contemplation of dispassion; from the origin through the contemplation of cessation; and from grasping through the contemplation of relinquishment, he breathes in and breathes out. For this reason it is said: ‘He trains thus: “I shall breathe in liberating the mind; I shall breathe out liberating the mind.”’ In this way, this tetrad should be understood as spoken by way of the contemplation of the mind.

236. චතුත්ථචතුක්කෙ පන අනිච්චානුපස්සීති එත්ථ තාව අනිච්චං වෙදිතබ්බං. අනිච්චතා වෙදිතබ්බා. අනිච්චානුපස්සනා වෙදිතබ්බා. අනිච්චානුපස්සී වෙදිතබ්බො.

236. Now, in the fourth tetrad, regarding the words ‘contemplating impermanence,’ first, the impermanent should be understood. Impermanence should be understood. The contemplation of impermanence should be understood. The one who contemplates impermanence should be understood.

තත්ථ අනිච්චන්ති පඤ්චක්ඛන්ධා. කස්මා? උප්පාදවයඤ්ඤථත්තභාවා. අනිච්චතාති තෙසංයෙව උප්පාදවයඤ්ඤථත්තං, හුත්වා අභාවො වා, නිබ්බත්තානං තෙනෙවාකාරෙන අට්ඨත්වා ඛණභඞ්ගෙන භෙදොති අත්ථො. අනිච්චානුපස්සනාති තස්සා අනිච්චතාය වසෙන රූපාදීසු අනිච්චන්ති අනුපස්සනා. අනිච්චානුපස්සීති තාය අනුපස්සනාය සමන්නාගතො. තස්මා එවංභූතො අස්සසන්තො [Pg.282] පස්සසන්තො ච ඉධ ‘‘අනිච්චානුපස්සී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වෙදිතබ්බො.

Herein, ‘the impermanent’ means the five aggregates. Why? Because of their nature of arising, vanishing, and altering. ‘Impermanence’ is just their arising, vanishing, and altering; or their non-existence after having come to be; or the meaning is the breaking up by momentary dissolution of what has been generated, without its remaining in the same state. ‘Contemplation of impermanence’ is the contemplation of form and so on as impermanent by way of that impermanence. ‘One who contemplates impermanence’ is one endowed with that contemplation. Therefore, being such a one, while breathing in and breathing out, one should be understood here as training thus: ‘I shall breathe in contemplating impermanence; I shall breathe out contemplating impermanence.’

විරාගානුපස්සීති එත්ථ පන ද්වෙ විරාගා ඛයවිරාගො ච අච්චන්තවිරාගො ච. තත්ථ ඛයවිරාගොති සඞ්ඛාරානං ඛණභඞ්ගො. අච්චන්තවිරාගොති නිබ්බානං. විරාගානුපස්සනාති තදුභයදස්සනවසෙන පවත්තා විපස්සනා ච මග්ගො ච. තාය දුවිධායපි අනුපස්සනාය සමන්නාගතො හුත්වා අස්සසන්තො පස්සසන්තො ච ‘‘විරාගානුපස්සී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වෙදිතබ්බො. නිරොධානුපස්සීපදෙපි එසෙව නයො.

Here, regarding ‘contemplating fading away,’ there are two kinds of fading away: the fading away that is destruction and the ultimate fading away. Herein, the fading away that is destruction is the momentary dissolution of formations. The ultimate fading away is Nibbāna. The contemplation of fading away is the insight and the path that proceed by way of seeing both of these. Being endowed with this twofold contemplation, while breathing in and breathing out, one should be understood as training thus: ‘I shall breathe in contemplating fading away; I shall breathe out contemplating fading away.’ The same method applies to the term ‘contemplating cessation.’

පටිනිස්සග්ගානුපස්සීති එත්ථාපි ද්වෙ පටිනිස්සග්ගා පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො ච පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො ච. පටිනිස්සග්ගොයෙව අනුපස්සනා පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා. විපස්සනාමග්ගානං එතමධිවචනං.

Here too, regarding ‘contemplating relinquishment,’ there are two kinds of relinquishment: relinquishment as abandoning and relinquishment as entering. Relinquishment itself is the contemplation; hence, ‘contemplation of relinquishment.’ This is a designation for insight and the paths.

විපස්සනා හි තදඞ්ගවසෙන සද්ධිං ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙහි කිලෙසෙ පරිච්චජති, සඞ්ඛතදොසදස්සනෙන ච තබ්බිපරීතෙ නිබ්බානෙ තන්නින්නතාය පක්ඛන්දතීති පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො චෙව පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගොති ච වුච්චති. මග්ගො සමුච්ඡෙදවසෙන සද්ධිං ඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙහි කිලෙසෙ පරිච්චජති, ආරම්මණකරණෙන ච නිබ්බානෙ පක්ඛන්දතීති පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො චෙව පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගොති ච වුච්චති. උභයම්පි පන පුරිමපුරිමඤ්ඤාණානං අනුඅනුපස්සනතො අනුපස්සනාති වුච්චති. තාය දුවිධායපි පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය සමන්නාගතො හුත්වා අස්සසන්තො පස්සසන්තො ච ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතී’’ති වෙදිතබ්බො.

Indeed, insight, by means of its respective factors, abandons the defilements together with the aggregate-formations; and by seeing the danger in the conditioned, it enters Nibbāna, which is the opposite, through its inclination to that. Thus it is called both relinquishment-as-abandoning and relinquishment-as-entering. The path, by way of eradication, abandons the defilements together with the aggregate-formations; and by making Nibbāna its object, it enters it. Thus it is called both relinquishment-as-abandoning and relinquishment-as-entering. Both, however, are called ‘contemplation’ because they repeatedly contemplate in accordance with the preceding knowledges. It should be understood that, being endowed with this twofold contemplation of relinquishment, while breathing in and breathing out, one trains thus: ‘I shall breathe in, contemplating relinquishment; I shall breathe out, contemplating relinquishment.’

ඉදං චතුත්ථචතුක්කං සුද්ධවිපස්සනාවසෙනෙව වුත්තං. පුරිමානි පන තීණි සමථවිපස්සනාවසෙන. එවං චතුන්නං චතුක්කානං වසෙන සොළසවත්ථුකාය ආනාපානස්සතියා භාවනා වෙදිතබ්බා. එවං සොළසවත්ථුවසෙන ච පන අයං ආනාපානස්සති මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා.

This fourth tetrad is stated by way of pure insight alone. The first three, however, are stated by way of serenity and insight. Thus the development of mindfulness of breathing with its sixteen bases should be understood by way of the four tetrads. And when this mindfulness of breathing is developed in this way by way of the sixteen bases, it is of great fruit, of great benefit.

237. තත්‍රස්ස ‘‘අයම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, ආනාපානස්සතිසමාධි භාවිතො බහුලීකතො සන්තො චෙව පණීතො චා’’තිආදිවචනතො සන්තභාවාදිවසෙනාපි මහානිසංසතා වෙදිතබ්බා, විතක්කුපච්ඡෙදසමත්ථතායපි. අයඤ්හි සන්තපණීතඅසෙචනකසුඛවිහාරත්තා සමාධිඅන්තරායකරානං විතක්කානං වසෙන ඉතො චිතො ච චිත්තස්ස විධාවනං විච්ඡින්දිත්වා ආනාපානාරම්මණාභිමුඛමෙව [Pg.283] චිත්තං කරොති. තෙනෙව වුත්තං ‘‘ආනාපානස්සති භාවෙතබ්බා විතක්කුපච්ඡෙදායා’’ති (අ. නි. 9.1).

237. Therein, its great benefit should be understood by way of its peaceful nature and so on, based on such statements as: ‘This concentration due to mindfulness of breathing, bhikkhus, when developed and made much of, is peaceful and sublime…’; and it should also be understood by its ability to cut off thoughts. For since this is a peaceful, sublime, unadulterated, and blissful abiding, it cuts off the mind’s running about here and there on account of thoughts that obstruct concentration and makes the mind face the breathing object alone. Therefore it is said: ‘Mindfulness of breathing should be developed for cutting off thoughts.’

විජ්ජාවිමුත්තිපාරිපූරියා මූලභාවෙනාපි චස්සා මහානිසංසතා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘ආනාපානස්සති, භික්ඛවෙ, භාවිතා බහුලීකතා චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ පරිපූරෙති, චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවිතා බහුලීකතා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්ති, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා භාවිතා බහුලීකතා විජ්ජාවිමුත්තිං පරිපූරෙන්තී’’ති (ම. නි. 3.147).

Its great benefit should also be understood from its being the root for the perfecting of knowledge and liberation. For this was said by the Blessed One: ‘Mindfulness of breathing, bhikkhus, when developed and made much of, perfects the four establishments of mindfulness. The four establishments of mindfulness, when developed and made much of, perfect the seven enlightenment factors. The seven enlightenment factors, when developed and made much of, perfect knowledge and liberation’ (MN 118).

අපිච චරිමකානං අස්සාසපස්සාසානං විදිතභාවකරණතොපිස්සා මහානිසංසතා වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘එවං භාවිතාය ඛො, රාහුල, ආනාපානස්සතියා එවං බහුලීකතාය යෙපි තෙ චරිමකා අස්සාසපස්සාසා, තෙපි විදිතාව නිරුජ්ඣන්ති, නො අවිදිතා’’ති (ම. නි. 2.121).

Furthermore, its great benefit should be understood from its causing the final in-breaths and out-breaths to be known. For this was said by the Blessed One: ‘When mindfulness of breathing, Rāhula, has been developed and made much of in this way, even the final in-breaths and out-breaths cease while they are known, not while they are unknown’ (MN 62).

238. තත්ථ නිරොධවසෙන තයො චරිමකා භවචරිමකා, ඣානචරිමකා, චුතිචරිමකාති. භවෙසු හි කාමභවෙ අස්සාසපස්සාසා පවත්තන්ති, රූපාරූපභවෙසු නප්පවත්තන්ති, තස්මා තෙ භවචරිමකා. ඣානෙසු පුරිමෙ ඣානත්තයෙ පවත්තන්ති, චතුත්ථෙ නප්පවත්තන්ති, තස්මා තෙ ඣානචරිමකා. යෙ පන චුතිචිත්තස්ස පුරතො සොළසමෙන චිත්තෙන සද්ධිං උප්පජ්ජිත්වා චුතිචිත්තෙන සහ නිරුජ්ඣන්ති, ඉමෙ චුතිචරිමකා නාම. ඉමෙ ඉධ ‘‘චරිමකා’’ති අධිප්පෙතා.

238. Herein, by way of cessation, there are three kinds of final breaths: the final breaths of an existence, the final breaths of a jhāna, and the final breaths of death. For in-breaths and out-breaths occur in the sense-sphere existence but not in the form and formless existences; therefore those are the final breaths of an existence. In the jhānas, they occur in the first three jhānas but not in the fourth; therefore those are the final breaths of a jhāna. But those that arise together with the sixteenth consciousness-moment before the death-consciousness and cease together with the death-consciousness, these are called the final breaths of death. It is these that are intended here by ‘final’.

ඉමං කිර කම්මට්ඨානං අනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො ආනාපානාරම්මණස්ස සුට්ඨු පරිග්ගහිතත්තා චුතිචිත්තස්ස පුරතො සොළසමස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පාදං ආවජ්ජයතො උප්පාදොපි නෙසං පාකටො හොති. ඨිතිං ආවජ්ජයතො ඨිතිපි නෙසං පාකටා හොති. භඞ්ගං ආවජ්ජයතො ච භඞ්ගො නෙසං පාකටො හොති.

It is said that for a bhikkhu devoted to this meditation subject, because the breathing object is well grasped, when he adverts to the arising at the arising-moment of the sixteenth consciousness-moment before the death-consciousness, their arising becomes manifest to him. When he adverts to the presence, their presence becomes manifest to him. And when he adverts to the dissolution, their dissolution becomes manifest to him.

ඉතො අඤ්ඤං කම්මට්ඨානං භාවෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස භික්ඛුනො හි ආයුඅන්තරං පරිච්ඡින්නං වා හොති අපරිච්ඡින්නං වා. ඉදං පන සොළසවත්ථුකං ආනාපානස්සතිං භාවෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස ආයුඅන්තරං පරිච්ඡින්නමෙව හොති. සො ‘‘එත්තකං දානි මෙ ආයුසඞ්ඛාරා පවත්තිස්සන්ති, න ඉතො [Pg.284] පර’’න්ති ඤත්වා අත්තනො ධම්මතාය එව සරීරපටිජග්ගනනිවාසනපාරුපනාදීනි සබ්බකිච්චානි කත්වා අක්ඛීනි නිමීලෙති කොටපබ්බතවිහාරවාසීතිස්සත්ථෙරො විය මහාකරඤ්ජියවිහාරවාසීමහාතිස්සත්ථෙරො විය දෙවපුත්තමහාරට්ඨෙ පිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරො විය චිත්තලපබ්බතවිහාරවාසිනො ද්වෙ භාතියත්ථෙරා විය ච.

Indeed, for a bhikkhu who attains arahantship by developing a meditation subject other than this one, his remaining life-span may be determined or undetermined. But for one who attains arahantship by developing this mindfulness of breathing with its sixteen bases, his remaining life-span is definitely determined. Knowing, ‘My life-formations will now proceed for only this long, not beyond this,’ he does all his duties, such as looking after his body, putting on his robes, etc., by his own nature, and then closes his eyes, like the Elder Tissa, resident of Koṭapabbata Monastery; the Great Elder Tissa, resident of Mahākarañjiya Monastery; the Elder Tissa the Alms-gatherer in the great country of Devaputta; and the two brother Elders, residents of Cittalapabbata Monastery.

තත්‍රිදං එකවත්ථුපරිදීපනං. ද්වෙභාතියත්ථෙරානං කිරෙකො පුණ්ණමුපොසථදිවසෙ පාතිමොක්ඛං ඔසාරෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා චඞ්කමෙ ඨිතො චන්දාලොකං ඔලොකෙත්වා අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරෙ උපධාරෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝමාහ – ‘‘තුම්හෙහි කථං පරිනිබ්බායන්තා භික්ඛූ දිට්ඨපුබ්බා’’ති. තත්‍ර කෙචි ආහංසු ‘‘අම්හෙහි ආසනෙ නිසින්නකාව පරිනිබ්බායන්තා දිට්ඨපුබ්බා’’ති. කෙචි ‘‘අම්හෙහි ආකාසෙ පල්ලඞ්කමාභුජිත්වා නිසින්නකා’’ති. ථෙරො ආහ – ‘‘අහං දානි වො චඞ්කමන්තමෙව පරිනිබ්බායමානං දස්සෙස්සාමී’’ති තතො චඞ්කමෙ ලෙඛං කත්වා ‘‘අහං ඉතො චඞ්කමකොටිතො පරකොටිං ගන්ත්වා නිවත්තමානො ඉමං ලෙඛං පත්වාව පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති වත්වා චඞ්කමං ඔරුය්හ පරභාගං ගන්ත්වා නිවත්තමානො එකෙන පාදෙන ලෙඛං අක්කන්තක්ඛණෙයෙව පරිනිබ්බායි.

Here is an illustration of one case. It is said that on the full-moon observance day, one of the two brother Elders, after reciting the Pātimokkha, surrounded by the Sangha of bhikkhus, went to his own dwelling. Standing on the cloister walk and looking at the moonlight, he reviewed his life-formations and asked the Sangha of bhikkhus: ‘In what posture have you formerly seen bhikkhus attain final Nibbāna?’ Some said: ‘We have seen them attain final Nibbāna while sitting on their seats.’ Others said: ‘We have seen them sitting cross-legged in the air.’ The Elder said: ‘I shall now show you one attaining final Nibbāna while walking.’ Then, having made a line on the cloister walk, he said: ‘I shall go from this end of the cloister walk to the other end, and on returning, I shall attain final Nibbāna just upon reaching this line.’ He then stepped onto the cloister walk, went to the other end, and on returning, at the very moment one foot had trodden on the line, he attained final Nibbāna.

තස්මා හවෙ අප්පමත්තො, අනුයුඤ්ජෙථ පණ්ඩිතො;

එවං අනෙකානිසංසං, ආනාපානස්සතිං සදාති.

Therefore, indeed, a wise person, being heedful, should always be devoted to mindfulness of breathing, which thus has manifold benefits.

ඉදං ආනාපානස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed exposition on mindfulness of breathing.

උපසමානුස්සතිකථා

The Exposition on the Recollection of Peace

239. ආනාපානස්සතියා අනන්තරං උද්දිට්ඨං පන උපසමානුස්සතිං භාවෙතුකාමෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා විරාගො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායති, යදිදං මදනිම්මදනො පිපාසවිනයො ආලයසමුග්ඝාතො වට්ටුපච්ඡෙදො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බාන’’න්ති (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) එවං සබ්බදුක්ඛූපසමසඞ්ඛාතස්ස නිබ්බානස්ස ගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

239. Furthermore, by one who wishes to develop the recollection of peace, taught immediately after mindfulness of breathing, having gone into solitude and seclusion, the qualities of Nibbāna, which is designated as the pacification of all suffering, should be recollected thus: “Bhikkhus, of all things, conditioned or unconditioned, dispassion is declared the foremost; that is, the subduing of intoxication, the elimination of thirst, the uprooting of attachment, the cutting off of the round, the destruction of craving, dispassion, cessation, Nibbāna” (Aṅguttara Nikāya 4.34; Itivuttaka 90).

තත්ථ යාවතාති යත්තකා. ධම්මාති සභාවා. සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වාති සඞ්ගම්ම සමාගම්ම පච්චයෙහි කතා වා අකතා වා. විරාගො තෙසං ධම්මානං [Pg.285] අග්ගමක්ඛායතීති තෙසං සඞ්ඛතාසඞ්ඛතධම්මානං විරාගො අග්ගමක්ඛායති සෙට්ඨො උත්තමොති වුච්චති. තත්ථ විරාගොති න රාගාභාවමත්තමෙව, අථ ඛො යදිදං මදනිම්මදනො…පෙ… නිබ්බානන්ති යො සො මදනිම්මදනොතිආදීනි නාමානි අසඞ්ඛතධම්මො ලභති, සො විරාගොති පච්චෙතබ්බො. සො හි යස්මා තමාගම්ම සබ්බෙපි මානමදපුරිසමදාදයො මදා නිම්මදා අමදා හොන්ති විනස්සන්ති, තස්මා මදනිම්මදනොති වුච්චති. යස්මා ච තමාගම්ම සබ්බාපි කාමපිපාසා විනයං අබ්භත්ථං යාති, තස්මා පිපාසවිනයොති වුච්චති. යස්මා පන තමාගම්ම පඤ්චකාමගුණාලයා සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්ති, තස්මා ආලයසමුග්ඝාතොති වුච්චති. යස්මා ච තමාගම්ම තෙභූමකං වට්ටං උපච්ඡිජ්ජති, තස්මා වට්ටුපච්ඡෙදොති වුච්චති. යස්මා පන තමාගම්ම සබ්බසො තණ්හා ඛයං ගච්ඡති විරජ්ජති නිරුජ්ඣති ච, තස්මා තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධොති වුච්චති. යස්මා පනෙස චතස්සො යොනියො පඤ්ච ගතියො සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො නව ච සත්තාවාසෙ අපරාපරභාවාය විනනතො ආබන්ධනතො සංසිබ්බනතො වානන්ති ලද්ධවොහාරාය තණ්හාය නික්ඛන්තො නිස්සටො විසංයුත්තො, තස්මා නිබ්බානන්ති වුච්චතීති.

Here, ‘yāvatā’ means ‘as many as.’ ‘Dhammā’ refers to intrinsic natures. ‘Saṅkhatā vā asaṅkhatā vā’ means: having come together and assembled, made or not made by causes. ‘Virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyati’ means: among those conditioned and unconditioned dhammas, dispassion is declared the highest; it is called the most excellent, the supreme. Here, ‘virāgo’ is not merely the absence of lust, but rather, that unconditioned dhamma which obtains such names as ‘the subduing of intoxication’… up to ‘Nibbāna,’ that is to be understood as ‘dispassion.’ For, because by depending on it all intoxications—such as the intoxication of pride, the intoxication of manhood, and others—become devoid of intoxication, without intoxication, and are destroyed, it is therefore called ‘the subduing of intoxication.’ And because by depending on it all thirst for sensual pleasures goes to removal and destruction, it is therefore called ‘the dispelling of thirst.’ Moreover, because by depending on it the five strands of sensual pleasure, which are attachments, go to complete uprooting, it is therefore called ‘the uprooting of attachment.’ And because by depending on it the round of the three planes is cut off, it is therefore called ‘the cutting off of the round.’ Furthermore, because by depending on it craving in every way goes to destruction, fades away, and ceases, it is therefore called ‘the destruction of craving, dispassion, cessation.’ And because it has departed from, is released from, and is disjoined from that craving—which has obtained the designation ‘vāna’ because it weaves, binds, and stitches one to a subsequent existence across the four kinds of birth, the five destinations, the seven stations of consciousness, and the nine abodes of beings—it is therefore called Nibbāna.

එවමෙතෙසං මදනිම්මදනතාදීනං ගුණානං වසෙන නිබ්බානසඞ්ඛාතො උපසමො අනුස්සරිතබ්බො. යෙ වා පනඤ්ඤෙපි භගවතා – ‘‘අසඞ්ඛතඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි… සච්චඤ්ච… පාරඤ්ච… සුදුද්දසඤ්ච… අජරඤ්ච… ධුවඤ්ච… නිප්පපඤ්චඤ්ච… අමතඤ්ච… සිවඤ්ච… ඛෙමඤ්ච… අබ්භුතඤ්ච… අනීතිකඤ්ච… අබ්‍යාබජ්ඣඤ්ච… විසුද්ධිඤ්ච… දීපඤ්ච… තාණඤ්ච … ලෙණඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමී’’තිආදීසු (සං. නි. 4.366) සුත්තෙසු උපසමගුණා වුත්තා, තෙසම්පි වසෙන අනුස්සරිතබ්බොයෙව.

Thus, the peace known as Nibbāna should be recollected by way of these qualities, such as the subduing of intoxication. And whatever other qualities of peace have also been spoken by the Blessed One in suttas such as, “Bhikkhus, I will teach you the unconditioned… the truth… the further shore… the very hard to see… the ageless… the stable… the unproliferated… the deathless… the auspicious… the secure… the wonderful… the unafflicted… the unharassed… purity… the island… the shelter… the refuge…” (cf. Saṃyutta Nikāya 43.12–44), by means of these too, it should indeed be recollected.

තස්සෙවං මදනිම්මදනතාදිගුණවසෙන උපසමං අනුස්සරතො නෙව තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොස… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති. උජුගතමෙවස්ස තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති උපසමං ආරබ්භාති බුද්ධානුස්සතිආදීසු වුත්තනයෙනෙව වික්ඛම්භිතනීවරණස්ස එකක්ඛණෙ ඣානඞ්ගානි උප්පජ්ජන්ති. උපසමගුණානං පන ගම්භීරතාය නානප්පකාරගුණානුස්සරණාධිමුත්තතාය වා අප්පනං අප්පත්වා උපචාරප්පත්තමෙව ඣානං හොති[Pg.286]. තදෙතමුපසමගුණානුස්සරණවසෙන උපසමානුස්සතිච්චෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති.

When one recollects peace in this way by way of its qualities such as the subduing of intoxication, at that time one’s mind is not obsessed by lust, nor obsessed by hatred, nor obsessed by delusion. At that time one’s mind is directed straight, taking peace as its object. Then, in the way described for the recollection of the Buddha and so on, with the hindrances suppressed, the jhāna factors arise in a single moment. However, because of the profundity of the qualities of peace, or because of one’s inclination to recollect its various qualities, the jhāna does not reach absorption but only access concentration. This, being a recollection of the qualities of peace, is reckoned as the recollection of peace.

ඡ අනුස්සතියො විය ච අයම්පි අරියසාවකස්සෙව ඉජ්ඣති, එවං සන්තෙපි උපසමගරුකෙන පුථුජ්ජනෙනාපි මනසි කාතබ්බා. සුතවසෙනාපි හි උපසමෙ චිත්තං පසීදති. ඉමඤ්ච පන උපසමානුස්සතිං අනුයුත්තො භික්ඛු සුඛං සුපති, සුඛං පටිබුජ්ඣති, සන්තින්ද්‍රියො හොති සන්තමානසො හිරොත්තප්පසමන්නාගතො පාසාදිකො පණීතාධිමුත්තිකො සබ්‍රහ්මචාරීනං ගරු ච භාවනීයො ච. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තො පන සුගතිපරායනො හොති.

Like the six recollections, this too succeeds only for a noble disciple. Nevertheless, it should be attended to by a worldling who has respect for peace. For even by way of hearing, the mind finds confidence in peace. Furthermore, a bhikkhu devoted to this recollection of peace sleeps in comfort and wakes in comfort; he has tranquil faculties and a tranquil mind; he is endowed with shame and fear of wrongdoing, is inspiring, is intent on the sublime, and is respected and esteemed by his companions in the holy life. And if he penetrates no higher, he is headed for a happy destination.

තස්මා හවෙ අප්පමත්තො, භාවයෙථ විචක්ඛණො;

එවං අනෙකානිසංසං, අරියෙ උපසමෙ සතින්ති.

Therefore, let the discerning one, being diligent, indeed develop mindfulness of the noble peace, which in this way has so many benefits.

ඉදං උපසමානුස්සතියං විත්ථාරකථාමුඛං.

This is the introduction to the detailed explanation on the recollection of peace.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

In the Path of Purification, composed for the gladdening of good people,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

in the division on the development of concentration,

අනුස්සතිකම්මට්ඨානනිද්දෙසො නාම

the Exposition of the Recollection Meditation Subjects, so named,

අට්ඨමො පරිච්ඡෙදො.

is the eighth chapter.

9. බ්‍රහ්මවිහාරනිද්දෙසො

9. Exposition of the Divine Abidings

මෙත්තාභාවනාකථා

The Discourse on the Development of Loving-Kindness

240. අනුස්සතිකම්මට්ඨානානන්තරං [Pg.287] උද්දිට්ඨෙසු පන මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපෙක්ඛාති ඉමෙසු චතූසු බ්‍රහ්මවිහාරෙසු මෙත්තං භාවෙතුකාමෙන තාව ආදිකම්මිකෙන යොගාවචරෙන උපච්ඡින්නපලිබොධෙන ගහිතකම්මට්ඨානෙන භත්තකිච්චං කත්වා භත්තසම්මදං පටිවිනොදෙත්වා විවිත්තෙ පදෙසෙ සුපඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ සුඛනිසින්නෙන ආදිතො තාව දොසෙ ආදීනවො, ඛන්තියඤ්ච ආනිසංසො පච්චවෙක්ඛිතබ්බො.

240. Now, following the recollection meditation subjects that were taught, among these four divine abidings—loving-kindness, compassion, appreciative joy, and equanimity—a beginner yogi who wishes to develop loving-kindness should first, having cut off the impediments and taken up a meditation subject from a teacher, having completed his duties concerning the meal and dispelled his drowsiness from the meal, sit down comfortably in a secluded place on a well-prepared seat. To begin with, the danger in aversion and the benefit in patience should be reviewed.

කස්මා? ඉමාය හි භාවනාය දොසො පහාතබ්බො, ඛන්ති අධිගන්තබ්බා. න ච සක්කා කිඤ්චි අදිට්ඨාදීනවං පහාතුං, අවිදිතානිසංසං වා අධිගන්තුං. තස්මා ‘‘දුට්ඨො ඛො, ආවුසො, දොසෙන අභිභූතො පරියාදිණ්ණචිත්තො පාණම්පි හනතී’’තිආදීනං (අ. නි. 3.72) වසෙන දොසෙ ආදීනවො දට්ඨබ්බො.

Why? For by this development, aversion is to be abandoned and patience is to be attained. And it is not possible to abandon anything whose danger has not been seen, or to attain anything whose benefit is not known. Therefore, the danger in aversion should be seen by way of suttas such as: 'Friend, one who is corrupted by aversion, overcome by it, with a mind seized, even kills a living being' (AN 3.72).

‘‘ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා, නිබ්බානං පරමං වදන්ති බුද්ධා’’;

(දී. නි. 2.90;

ධ. ප. 184);

‘‘ඛන්තිබලං බලානීකං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණං’’. (ධ. ප. 399;

සු. නි. 628);

“Patient forbearance is the supreme austerity; Nibbāna is supreme, say the Buddhas” (DN 2.90; Dhp 184); “One who has the strength of patience, an army of strength—that one I call a brahmin” (Dhp 399; Snp 628);

‘‘ඛන්තා භිය්‍යො න විජ්ජතී’’තිආදීනං (සං. නි. 1.250) වසෙන ඛන්තියං ආනිසංසො වෙදිතබ්බො.

By way of suttas such as, “There is nothing greater than patience” (SN 1.250), the benefit in patience should be known.

අථෙවං දිට්ඨාදීනවතො දොසතො චිත්තං විවෙචනත්ථාය, විදිතානිසංසාය ච ඛන්තියා සංයොජනත්ථාය මෙත්තාභාවනා ආරභිතබ්බා. ආරභන්තෙන ච ආදිතොව පුග්ගලභෙදො ජානිතබ්බො ‘‘ඉමෙසු පුග්ගලෙසු මෙත්තා පඨමං න භාවෙතබ්බා, ඉමෙසු නෙව භාවෙතබ්බා’’ති.

Then, to disengage the mind from aversion, whose danger has been seen, and to unite it with patience, whose benefit is known, the development of loving-kindness should be undertaken. And when undertaking it, one should from the very beginning know the distinction among persons: 'Loving-kindness should not be developed at first towards these persons, and not at all towards these others.'

අයඤ්හි මෙත්තා අප්පියපුග්ගලෙ, අතිප්පියසහායකෙ, මජ්ඣත්තෙ, වෙරීපුග්ගලෙති ඉමෙසු චතූසු පඨමං න භාවෙතබ්බා. ලිඞ්ගවිසභාගෙ ඔධිසො න භාවෙතබ්බා. කාලකතෙ න භාවෙතබ්බාව. කිංකාරණා අප්පියාදීසු පඨමං න භාවෙතබ්බා? අප්පියං හි පියට්ඨානෙ ඨපෙන්තො කිලමති. අතිප්පියසහායකං මජ්ඣත්තට්ඨානෙ ඨපෙන්තො කිලමති, අප්පමත්තකෙපි චස්ස දුක්ඛෙ උප්පන්නෙ ආරොදනාකාරප්පත්තො විය හොති. මජ්ඣත්තං [Pg.288] ගරුට්ඨානෙ ච පියට්ඨානෙ ච ඨපෙන්තො කිලමති. වෙරිමනුස්සරතො කොධො උප්පජ්ජති, තස්මා අප්පියාදීසු පඨමං න භාවෙතබ්බා.

For this loving-kindness should not be developed at first towards these four types of persons: an unliked person, a very dear friend, a neutral person, and a hostile person. It should not be developed specifically towards one of a different sex. And it should not be developed at all towards a person who has died. For what reason should it not be developed at first towards the unliked person and the others? Because one becomes weary when placing an unliked person in the position of a dear one. One becomes weary when placing a very dear friend in the position of a neutral one; and when even a slight suffering befalls that person, one becomes as if about to weep. One becomes weary when placing a neutral person in the position of a respected one or a dear one. When recalling a hostile person, anger arises. Therefore, loving-kindness should not be developed at first towards the unliked person and the others.

ලිඞ්ගවිසභාගෙ පන තමෙව ආරබ්භ ඔධිසො භාවෙන්තස්ස රාගො උප්පජ්ජති. අඤ්ඤතරො කිර අමච්චපුත්තො කුලූපකත්ථෙරං පුච්ඡි ‘‘භන්තෙ, කස්ස මෙත්තා භාවෙතබ්බා’’ති? ථෙරො ‘‘පියපුග්ගලෙ’’ති ආහ. තස්ස අත්තනො භරියා පියා හොති. සො තස්සා මෙත්තං භාවෙන්තො සබ්බරත්තිං භිත්තියුද්ධමකාසි. තස්මා ලිඞ්ගවිසභාගෙ ඔධිසො න භාවෙතබ්බා.

Now, in the case of a person of a different sex, if one develops it specifically taking that very person as the object, lust arises. It is said that a certain minister’s son asked an elder who frequented his family, “Venerable sir, towards whom should loving-kindness be developed?” The elder replied, “Towards a dear person.” Now, his own wife was dear to him. So, while developing loving-kindness towards her, he spent the whole night making war with the wall. Therefore, one should not develop it specifically towards a person of a different sex.

කාලකතෙ පන භාවෙන්තො නෙව අප්පනං, න උපචාරං පාපුණාති. අඤ්ඤතරො කිර දහරභික්ඛු ආචරියං ආරබ්භ මෙත්තං ආරභි. තස්ස මෙත්තා නප්පවත්තති. සො මහාථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ, පගුණාව මෙ මෙත්තාඣානසමාපත්ති, න ච නං සමාපජ්ජිතුං සක්කොමි, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති ආහ. ථෙරො ‘‘නිමිත්තං, ආවුසො, ගවෙසාහී’’ති ආහ. සො ගවෙසන්තො ආචරියස්ස මතභාවං ඤත්වා අඤ්ඤං ආරබ්භ මෙත්තායන්තො සමාපත්තිං අප්පෙසි. තස්මා කාලකතෙ න භාවෙතබ්බාව.

Now, when one develops loving-kindness towards someone who has died, one attains neither absorption nor access concentration. A certain young bhikkhu, it is said, began developing loving-kindness taking his teacher as his object. His loving-kindness did not proceed. He went to a great elder and said, 'Venerable sir, my attainment of the loving-kindness jhāna is indeed well-practiced, and yet I cannot enter into it. What could be the reason?' The elder replied, 'Friend, investigate the sign.' While investigating, he discovered that his teacher had died. Then, taking another as his object and developing loving-kindness, he attained the absorption. Therefore, one should not develop loving-kindness at all towards someone who has died.

241. සබ්බපඨමං පන ‘‘අහං සුඛිතො හොමි නිද්දුක්ඛො’’ති වා, ‘‘අවෙරො අබ්‍යාපජ්ජො අනීඝො සුඛී අත්තානං පරිහරාමී’’ති වා එවං පුනප්පුනං අත්තනියෙව භාවෙතබ්බා.

241. First of all, one should repeatedly cultivate within oneself thus: “May I be happy and free from suffering,” or “May I be free from enmity, free from ill will, free from distress; may I, being happy, maintain myself.”

එවං සන්තෙ යං විභඞ්ගෙ (විභ. 643) වුත්තං –

This being so, there is what was stated in the Vibhaṅga:

‘‘කථඤ්ච භික්ඛු මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති? සෙය්‍යථාපි නාම එකං පුග්ගලං පියං මනාපං දිස්වා මෙත්තායෙය්‍ය, එවමෙව සබ්බෙ සත්තෙ මෙත්තාය ඵරතී’’ති.

“And how does a monk dwell pervading one direction with a mind imbued with loving-kindness? Just as one might extend loving-kindness to a dear and beloved person upon seeing them, even so, one pervades all beings with loving-kindness.”

‘‘යඤ්ච පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 2.22) –

And in the Paṭisambhidāmagga:

‘‘කතමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති භාවෙතබ්බා, සබ්බෙ සත්තා අවෙරා හොන්තු’’ අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා සුඛී අත්තානං පරිහරන්තු. සබ්බෙ පාණා… සබ්බෙ භූතා… සබ්බෙ පුග්ගලා… සබ්බෙ අත්තභාවපරියාපන්නා අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූ’’තිආදි –

“In what five ways should the liberation of mind through loving-kindness, as an unspecified pervasion, be developed? ‘May all beings be free from enmity, free from ill will, free from distress; may they, being happy, maintain themselves!’ ‘May all living beings… may all creatures… may all persons… may all who have come into individual existence be free from enmity, free from ill will, free from distress; may they, being happy, maintain themselves!’ and so on.

වුත්තං. යඤ්ච මෙත්තසුත්තෙ (ඛු. පා. 9.3; සු. නි. 145) –

This was said. And in the Mettā Sutta:

‘‘සුඛිනොව [Pg.289] ඛෙමිනො හොන්තු,සබ්බසත්තා භවන්තු සුඛිතත්තා’’තිආදි. –

“May they be happy and secure; may all beings have happy hearts,” and so on.

වුත්තං, තං විරුජ්ඣති. න හි තත්ථ අත්තනි භාවනා වුත්තාති චෙ. තඤ්ච න විරුජ්ඣති. කස්මා? තඤ්හි අප්පනාවසෙන වුත්තං. ඉදං සක්ඛිභාවවසෙන.

This was said. That is contradicted. If it is said, “For the development of loving-kindness towards oneself is not stated there,” that too is not contradicted. Why? Because that was stated by way of absorption. This is stated by way of taking oneself as a witness.

සචෙපි හි වස්සසතං වස්සසහස්සං වා ‘‘අහං සුඛිතො හොමී’’තිආදිනා නයෙන අත්තනි මෙත්තං භාවෙති, නෙවස්ස අප්පනා උප්පජ්ජති. ‘‘අහං සුඛිතො හොමී’’ති භාවයතො පන යථා අහං සුඛකාමො දුක්ඛපටික්කූලො ජීවිතුකාමො අමරිතුකාමො ච, එවං අඤ්ඤෙපි සත්තාති අත්තානං සක්ඛිං කත්වා අඤ්ඤසත්තෙසු හිතසුඛකාමතා උප්පජ්ජති. භගවතාපි –

For even if one were to develop loving-kindness towards oneself for a hundred years or a thousand years in the manner of “May I be happy,” and so on, absorption would never arise for them. But for one who cultivates “May I be happy,” the desire for the welfare and happiness of other beings arises by taking oneself as a witness, thinking: “Just as I desire happiness, am averse to suffering, wish to live, and do not wish to die, so too do other beings.” By the Blessed One also—

‘‘සබ්බා දිසා අනුපරිගම්ම චෙතසා,නෙවජ්ඣගා පියතරමත්තනා ක්වචි;

එවං පියො පුථු අත්තා පරෙසං,තස්මා න හිංසෙ පරමත්තකාමො’’ති. (සං. නි. 1.119;

උදා. 41);

–

“Having traversed all directions with the mind, one would nowhere find anyone dearer than oneself. In the same way, their own self is dear to each person. Therefore, one who desires their own welfare should not harm another.”

වදතා අයං නයො දස්සිතො.

in saying this, this method was shown.

242. තස්මා සක්ඛිභාවත්ථං පඨමං අත්තානං මෙත්තාය ඵරිත්වා තදනන්තරං සුඛප්පවත්තනත්ථං ය්වායං පියො මනාපො ගරු භාවනීයො ආචරියො වා ආචරියමත්තො වා උපජ්ඣායො වා උපජ්ඣායමත්තො වා තස්ස දානපියවචනාදීනි පියමනාපත්තකාරණානි සීලසුතාදීනි ගරුභාවනීයත්තකාරණානි ච අනුස්සරිත්වා ‘‘එස සප්පුරිසො සුඛී හොතු නිද්දුක්ඛො’’තිආදිනා නයෙන මෙත්තා භාවෙතබ්බා.

242. Therefore, for the sake of being a witness, one should first pervade oneself with loving-kindness. Then, for the sake of its easy progress, toward a person who is dear, agreeable, respected, and venerable—a teacher or one like a teacher, a preceptor or one like a preceptor—one should develop loving-kindness by recalling the reasons for his being dear and agreeable, such as his generosity and kind speech, and the reasons for his being respected and venerable, such as his virtue and learning, by the method beginning: “May this good person be happy and free from suffering.”

එවරූපෙ ච පුග්ගලෙ කාමං අප්පනා සම්පජ්ජති, ඉමිනා පන භික්ඛුනා තාවතකෙනෙව තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා සීමාසම්භෙදං කත්තුකාමෙන තදනන්තරං අතිප්පියසහායකෙ, අතිප්පියසහායකතො මජ්ඣත්තෙ, මජ්ඣත්තතො වෙරීපුග්ගලෙ මෙත්තා භාවෙතබ්බා. භාවෙන්තෙන ච එකෙකස්මිං කොට්ඨාසෙ මුදුං කම්මනියං චිත්තං කත්වා තදනන්තරෙ තදනන්තරෙ උපසංහරිතබ්බං.

And toward such a person, absorption may indeed be accomplished. However, this bhikkhu, not being content with just that and wishing to break down the barriers, should then develop loving-kindness toward a very dear friend; from a very dear friend, toward a neutral person; and from a neutral person, toward a hostile person. And while developing it, having made the mind soft and workable in each section, he should apply it to the next in succession.

යස්ස [Pg.290] පන වෙරීපුග්ගලො වා නත්ථි, මහාපුරිසජාතිකත්තා වා අනත්ථං කරොන්තෙපි පරෙ වෙරීසඤ්ඤාව නුප්පජ්ජති, තෙන ‘‘මජ්ඣත්තෙ මෙ මෙත්තචිත්තං කම්මනියං ජාතං, ඉදානි නං වෙරිම්හි උපසංහරාමී’’ති බ්‍යාපාරොව න කාතබ්බො. යස්ස පන අත්ථි, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මජ්ඣත්තතො වෙරීපුග්ගලෙ මෙත්තා භාවෙතබ්බා’’ති.

But for one who has no hostile person, or for whom, due to being of a great man's nature, the perception of an enemy does not arise even when others do him harm, for such a one, the effort, “My mind of loving-kindness toward the neutral person has become workable; now I will apply it to a hostile one,” should not be made. However, it was with reference to one who does have a hostile person that it was said: “Loving-kindness should be developed from the neutral person toward the hostile person.”

243. සචෙ පනස්ස වෙරිම්හි චිත්තමුපසංහරතො තෙන කතාපරාධානුස්සරණෙන පටිඝමුප්පජ්ජති, අථානෙන පුරිමපුග්ගලෙසු යත්ථ කත්ථචි පුනප්පුනං මෙත්තං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨහිත්වා පුනප්පුනං තං පුග්ගලං මෙත්තායන්තෙන පටිඝං විනොදෙතබ්බං. සචෙ එවම්පි වායමතො න නිබ්බාති, අථ –

243. If, however, while directing his mind toward an enemy, resentment arises in him due to recalling the offense done by that person, then he should repeatedly enter upon loving-kindness toward any of the previous persons, emerge from it, and again and again dispel the resentment by suffusing that person with loving-kindness. If, even while striving thus, it does not subside, then—

කකචූපමඔවාද-ආදීනං අනුසාරතො;

පටිඝස්ස පහානාය, ඝටිතබ්බං පුනප්පුනං.

By following the advice of the Simile of the Saw and other discourses, one must strive again and again for the abandoning of resentment.

තඤ්ච ඛො ඉමිනා ආකාරෙන අත්තානං ඔවදන්තෙනෙව ‘‘අරෙ කුජ්ඣනපුරිස, නනු වුත්තං භගවතා –

And this should be done by admonishing oneself in this way: “O man prone to anger, was it not said by the Blessed One—

‘උභතොදණ්ඩකෙන චෙපි, භික්ඛවෙ, කකචෙන චොරා ඔචරකා අඞ්ගමඞ්ගානි ඔකන්තෙය්‍යුං, තත්‍රාපි යො මනො පදොසෙය්‍ය. න මෙ සො තෙන සාසනකරො’ති (ම. නි. 1.232) ච,

‘Even if, monks, bandits were to sever your limbs one by one with a two-handled saw, whoever would allow his mind to become hateful on that account would not be following my teaching’ (MN 21), and

‘තස්සෙව තෙන පාපියො, යො කුද්ධං පටිකුජ්ඣති;

කුද්ධමප්පටිකුජ්ඣන්තො, සඞ්ගාමං ජෙති දුජ්ජයං.

‘He who repays anger with anger is thereby the worse of the two; he who does not repay anger with anger wins a battle hard to win.

‘‘‘උභින්නමත්ථං චරති, අත්තනො ච පරස්ස ච;

පරං සඞ්කුපිතං ඤත්වා, යො සතො උපසම්මතී’ති ච. (සං. නි. 1.188);

–

‘He works for the good of both, his own and the other's, who, knowing the other is provoked, mindfully becomes calm’ (SN 7.2), and

‘‘‘සත්තිමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සපත්තකන්තා සපත්තකරණා කොධනං ආගච්ඡන්ති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. කතමෙ සත්ත? ඉධ, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති අහො වතායං දුබ්බණ්ණො අස්සාති. තං කිස්සහෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස වණ්ණවතාය නන්දති. කොධනායං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කිඤ්චාපි සො හොති සුන්හාතො සුවිලිත්තො කප්පිතකෙසමස්සු ඔදාතවත්ථවසනො, අථ ඛො සො දුබ්බණ්ණොව හොති කොධාභිභූතො. අයං, භික්ඛවෙ, [Pg.291] පඨමො ධම්මො සපත්තකන්තො සපත්තකරණො කොධනං ආගච්ඡති ඉත්ථිං වා පුරිසං වා. පුන චපරං, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස එවං ඉච්ඡති අහොවතායං දුක්ඛං සයෙය්‍යාති…පෙ… න පචුරත්ථො අස්සාති…පෙ… න භොගවා අස්සාති…පෙ… න යසවා අස්සාති…පෙ… න මිත්තවා අස්සාති…පෙ… න කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජෙය්‍යාති. තං කිස්ස හෙතු? න, භික්ඛවෙ, සපත්තො සපත්තස්ස සුගතිගමනෙන නන්දති. කොධනායං, භික්ඛවෙ, පුරිසපුග්ගලො කොධාභිභූතො කොධපරෙතො කායෙන දුච්චරිතං චරති, වාචාය මනසා දුච්චරිතං චරති. සො කායෙන වාචාය මනසා දුච්චරිතං චරිත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජති කොධාභිභූතො’ති (අ. නි. 7.64) ච,

‘These seven things, monks, desired by an enemy and caused by an enemy, befall an angry man or woman. What seven? Here, monks, an enemy wishes of an enemy: “Oh, may this one be ugly!” For what reason? An enemy, monks, does not delight in the beauty of an enemy. This angry person, monks, overcome by anger, with a mind obsessed by it, even though he may be well-bathed, well-anointed, with trimmed hair and beard, and dressed in white clothes, is still ugly, being overcome by anger. This, monks, is the first thing desired by an enemy and caused by an enemy that befalls an angry man or woman. Furthermore, monks, an enemy wishes of an enemy: “Oh, may this one sleep in misery!”… “May he not be prosperous!”… “May he not be wealthy!”… “May he not be famous!”… “May he not have friends!”… “May he, with the breakup of the body, after death, not be reborn in a good destination, a heavenly world!” For what reason? An enemy, monks, does not delight in an enemy’s good destination. This angry person, monks, overcome by anger, with a mind obsessed by it, engages in misconduct by body, speech, and mind. Having engaged in misconduct by body, speech, and mind, with the breakup of the body, after death, he is reborn in a state of deprivation, a bad destination, the plane of misery, in hell, being overcome by anger.’ (AN 7.64) and

‘‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ඡවාලාතං උභතොපදිත්තං මජ්ඣෙ ගූථගතං නෙව ගාමෙ කට්ඨත්ථං ඵරති, න අරඤ්ඤෙ කට්ඨත්ථං ඵරති. තථූපමාහං, භික්ඛවෙ, ඉමං පුග්ගලං වදාමී’ති ච,

‘Just as, monks, a charnel-ground firebrand burning at both ends and smeared with dung in the middle serves as fuel neither in the village nor in the forest; I say, monks, that this person is a similar example.’ and,

‘‘සො දානි ත්වං එවං කුජ්ඣන්තො න චෙව භගවතො සාසනකරො භවිස්සසි, පටිකුජ්ඣන්තො ච කුද්ධපුරිසතොපි පාපියො හුත්වා න දුජ්ජයං සඞ්ගාමං ජෙස්සසි, සපත්තකරණෙ ච ධම්මෙ අත්තාව අත්තනො කරිස්සසි, ඡවාලාතූපමො ච භවිස්සසී’’ති.

“Now, by being angry in this way, you will not be one who follows the teaching of the Blessed One. And by retaliating with anger, having become more wicked than the person who was first angry, you will not win the battle that is hard to win. You yourself will do to yourself those things that are done by enemies, and you will become like the charnel-ground firebrand.”

244. තස්සෙවං ඝටයතො වායමතො සචෙ තං පටිඝං වූපසම්මති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ වූපසම්මති, අථ යො යො ධම්මො තස්ස පුග්ගලස්ස වූපසන්තො හොති පරිසුද්ධො, අනුස්සරියමානො පසාදං ආවහති, තං තං අනුස්සරිත්වා ආඝාතො පටිවිනෙතබ්බො.

244. For one who is striving and making an effort in this way, if that anger subsides, this is good. If it does not subside, then whatever qualities of that person are tranquil and pure, and which, when recollected, bring about clarity of mind—having repeatedly recollected those very qualities, the grudge should be dispelled.

එකච්චස්ස හි කායසමාචාරොව උපසන්තො හොති. උපසන්තභාවො චස්ස බහුං වත්තපටිපත්තිං කරොන්තස්ස සබ්බජනෙන ඤායති. වචීසමාචාරමනොසමාචාරා පන අවූපසන්තා හොන්ති. තස්ස තෙ අචින්තෙත්වා කායසමාචාරවූපසමොයෙව අනුස්සරිතබ්බො.

For a certain person, only his bodily conduct is tranquil. And his state of tranquility, as he performs many duties and observances, is known by all people. But his verbal and mental conduct are not tranquil. Without thinking of those, only the tranquility of his bodily conduct should be recollected.

එකච්චස්ස [Pg.292] වචීසමාචාරොව උපසන්තො හොති. උපසන්තභාවො චස්ස සබ්බජනෙන ඤායති. සො හි පකතියා ච පටිසන්ථාරකුසලො හොති සඛිලො සුඛසම්භාසො සම්මොදකො උත්තානමුඛො පුබ්බභාසී මධුරෙන සරෙන ධම්මං ඔසාරෙති, පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි ධම්මකථං කථෙති. කායසමාචාරමනොසමාචාරා පන අවූපසන්තා හොන්ති, තස්ස තෙ අචින්තෙත්වා වචීසමාචාරවූපසමොයෙව අනුස්සරිතබ්බො.

For a certain person, only his verbal conduct is tranquil. And his state of tranquility is known by all people. For he, by nature, is skilled in courteous speech, is gentle, is pleasant in conversation, is congenial, has a bright face, and is one who speaks first. He recites the Dhamma with a sweet voice; he gives a Dhamma talk with well-rounded and complete words and phrases. But his bodily and mental conduct are not tranquil. Without thinking of those, only the tranquility of his verbal conduct should be recollected.

එකච්චස්ස මනොසමාචාරොව උපසන්තො හොති, උපසන්තභාවො චස්ස චෙතියවන්දනාදීසු සබ්බජනස්ස පාකටො හොති. යො හි අවූපසන්තචිත්තො හොති, සො චෙතියං වා බොධිං වා ථෙරෙ වා වන්දමානො න සක්කච්චං වන්දති, ධම්මස්සවනමණ්ඩපෙ වික්ඛිත්තචිත්තො වා පචලායන්තො වා නිසීදති. උපසන්තචිත්තො පන ඔකප්පෙත්වා වන්දති, ඔහිතසොතො අට්ඨිංකත්වා කායෙන වා වාචාය වා චිත්තප්පසාදං කරොන්තො ධම්මං සුණාති. ඉති එකච්චස්ස මනොසමාචාරොව උපසන්තො හොති, කායවචීසමාචාරා අවූපසන්තා හොන්ති, තස්ස තෙ අචින්තෙත්වා මනොසමාචාරවූපසමොයෙව අනුස්සරිතබ්බො.

For a certain person, only his mental conduct is tranquil, and this tranquility becomes evident to all in his acts of reverence at shrines and the like. For one whose mind is not tranquil, when paying reverence to a shrine, a Bodhi tree, or elders, does not do so respectfully; in the hall for listening to the Dhamma, he sits with a distracted mind or while drowsing. But one with a tranquil mind pays reverence with conviction and listens to the Dhamma with an attentive ear, making it his own and generating confidence of mind through body or speech. Thus, for a certain person, only mental conduct is tranquil, while bodily and verbal conduct are not tranquil. For him, without considering the latter, only the tranquility of his mental conduct should be recollected.

එකච්චස්ස පන ඉමෙසු තීසු ධම්මෙසු එකොපි අවූපසන්තො හොති, තස්මිං පුග්ගලෙ ‘‘කිඤ්චාපි එස ඉදානි මනුස්සලොකෙ චරති, අථ ඛො කතිපාහස්ස අච්චයෙන අට්ඨමහානිරයසොළසඋස්සදනිරයපරිපූරකො භවිස්සතී’’ති කාරුඤ්ඤං උපට්ඨපෙතබ්බං. කාරුඤ්ඤම්පි හි පටිච්ච ආඝාතො වූපසම්මති.

For a certain person, however, not even one of these three qualities is tranquil. Regarding such a person, compassion should be established, thinking: ‘Although this person now moves about in the human world, yet after a few days he will become a filler of the eight great hells and the sixteen subsidiary hells.’ For, based on compassion, resentment subsides.

එකච්චස්ස තයොපිමෙ ධම්මා වූපසන්තා හොන්ති, තස්ස යං යං ඉච්ඡති, තං තං අනුස්සරිතබ්බං. තාදිසෙ හි පුග්ගලෙ න දුක්කරා හොති මෙත්තාභාවනාති.

For a certain person, all three of these qualities are tranquil. Of these, one should recollect whichever quality one wishes. For toward such a person, the development of loving-kindness is not difficult.

ඉමස්ස ච අත්ථස්ස ආවිභාවත්ථං – ‘‘පඤ්චිමෙ, ආවුසො, ආඝාතපටිවිනයා. යත්ථ භික්ඛුනො උප්පන්නො ආඝාතො සබ්බසො පටිවිනොදෙතබ්බො’’ති (අ. නි. 5.162) ඉදං පඤ්චකනිපාතෙ ආඝාතපටිවිනයසුත්තං විත්ථාරෙතබ්බං.

And to make this meaning clear, this Āghātapaṭivinaya Sutta from the Book of Fives should be elaborated upon: ‘Friends, there are these five ways of removing resentment, by which any resentment that has arisen in a bhikkhu should be entirely dispelled.’

245. සචෙ පනස්ස එවම්පි වායමතො ආඝාතො උප්පජ්ජතියෙව, අථානෙන එවං අත්තා ඔවදිතබ්බො –

245. But if, despite such effort, resentment still arises, then one should advise oneself thus:

‘‘අත්තනො [Pg.293] විසයෙ දුක්ඛං, කතං තෙ යදි වෙරිනා;

කිං තස්සාවිසයෙ දුක්ඛං, සචිත්තෙ කත්තුමිච්ඡසි.

“If an enemy has caused you suffering in his domain, why do you wish to create suffering in your own mind, which is not his domain?

‘‘බහූපකාරං හිත්වාන, ඤාතිවග්ගං රුදම්මුඛං;

මහානත්ථකරං කොධං, සපත්තං න ජහාසි කිං.

“Having left your very helpful relatives with their tearful faces, why do you not abandon anger, your enemy, which causes great harm?

‘‘යානි රක්ඛසි සීලානි, තෙසං මූලනිකන්තනං;

කොධං නාමුපළාලෙසි, කො තයා සදිසො ජළො.

“You cherish anger, which cuts at the root of the very virtues that you guard. What fool is there like you?

‘‘කතං අනරියං කම්මං, පරෙන ඉති කුජ්ඣසි;

කිං නු ත්වං තාදිසංයෙව, යො සයං කත්තුමිච්ඡසි.

“You are angry that another has done an ignoble deed; why then do you wish to do the very same kind of deed yourself?

‘‘දොසෙතුකාමො යදි තං, අමනාපං පරො කරි;

දොසුප්පාදෙන තස්සෙව, කිං පූරෙසි මනොරථං.

If another, wishing to anger you, were to do something disagreeable, why would you fulfill his wish by allowing anger to arise?

‘‘දුක්ඛං තස්ස ච නාම ත්වං, කුද්ධො කාහසි වා නවා;

අත්තානං පනිදානෙව, කොධදුක්ඛෙන බාධසි.

Whether or not you cause him suffering by your anger, you are right now tormenting yourself with the suffering of anger.

‘‘කොධං වා අහිතං මග්ගං, ආරූළ්හා යදි වෙරිනො;

කස්මා තුවම්පි කුජ්ඣන්තො, තෙසංයෙවානුසික්ඛසි.

If your enemies have taken to the harmful path of anger, why, by getting angry, do you imitate them?

‘‘යං දොසං තව නිස්සාය, සත්තුනා අප්පියං කතං;

තමෙව දොසං ඡින්දස්සු, කිමට්ඨානෙ විහඤ්ඤසි.

Cut off that very aversion, on account of which your enemy did you an unpleasantness. Why do you torment yourself over what is not the real issue?

‘‘ඛණිකත්තා ච ධම්මානං, යෙහි ඛන්ධෙහි තෙ කතං;

අමනාපං නිරුද්ධා තෙ, කස්ස දානීධ කුජ්ඣසි.

Because phenomena are momentary, those aggregates by which the unpleasantness was done to you have ceased. At whom, then, are you now angry here?

‘‘දුක්ඛං කරොති යො යස්ස, තං විනා කස්ස සො කරෙ;

සයම්පි දුක්ඛහෙතුත්ත, මිති කිං තස්ස කුජ්ඣසී’’ති.

He who causes suffering to another—without that other, to whom could he cause it? Since you yourself are also a cause of the suffering, why are you angry only at him?

246. සචෙ පනස්ස එවං අත්තානං ඔවදතොපි පටිඝං නෙව වූපසම්මති, අථානෙන අත්තනො ච පරස්ස ච කම්මස්සකතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. තත්ථ අත්තනො තාව එවං පච්චවෙක්ඛිතබ්බා ‘‘අම්භො ත්වං තස්ස කුද්ධො කිං කරිස්සසි? නනු තවෙව චෙතං දොසනිදානං කම්මං අනත්ථාය සංවත්තිස්සති? කම්මස්සකො හි ත්වං කම්මදායාදො කම්මයොනි කම්මබන්ධු කම්මපටිසරණො, යං කම්මං කරිස්සසි, තස්ස දායාදො භවිස්සසි, ඉදඤ්ච තෙ කම්මං නෙව සම්මාසම්බොධිං[Pg.294], න පච්චෙකබොධිං, න සාවකභූමිං, න බ්‍රහ්මත්තසක්කත්තචක්කවත්තිපදෙසරාජාදිසම්පත්තීනං අඤ්ඤතරං සම්පත්තිං සාධෙතුං සමත්ථං, අථ ඛො සාසනතො චාවෙත්වා විඝාසාදාදිභාවස්ස චෙව නෙරයිකාදිදුක්ඛවිසෙසානඤ්ච තෙ සංවත්තනිකමිදං කම්මං. සො ත්වං ඉදං කරොන්තො උභොහි හත්ථෙහි වීතච්චිතෙ වා අඞ්ගාරෙ, ගූථං වා ගහෙත්වා පරං පහරිතුකාමො පුරිසො විය අත්තානමෙව පඨමං දහසි චෙව දුග්ගන්ධඤ්ච කරොසී’’ති.

246. But if, even after admonishing oneself in this way, one’s resentment does not subside, then one should reflect on the ownership of kamma, both one’s own and the other’s. Regarding one’s own, one should reflect thus: “Hey you, angry at him—what will you do? Surely this kamma of yours, rooted in aversion, will lead to your own harm. For you are the owner of your kamma, heir to your kamma, born of your kamma, related to your kamma, with kamma as your resort; whatever kamma you do, you will be its heir. And this kamma of yours is not capable of achieving perfect enlightenment, private enlightenment, the level of a disciple, or any attainment such as the status of Brahmā, Sakka, a wheel-turning monarch, or a regional king; but rather, having made you fall away from the Teaching, this kamma of yours leads to the state of being an eater of scraps and to various kinds of suffering in hell and other such states. You, in doing this, are like a man who, wishing to strike another, takes hold of glowing coals without flames or of excrement with both hands and thereby first burns himself and makes himself stink.”

එවං අත්තනො කම්මස්සකතං පච්චවෙක්ඛිත්වා පරස්සපි එවං පච්චවෙක්ඛිතබ්බා ‘‘එසොපි තව කුජ්ඣිත්වා කිං කරිස්සති? නනු එතස්සෙවෙතං අනත්ථාය සංවත්තිස්සති? කම්මස්සකො හි අයමායස්මා කම්මදායාදො…පෙ… යං කම්මං කරිස්සති, තස්ස දායාදො භවිස්සති. ඉදඤ්චස්ස කම්මං නෙව සම්මාසම්බොධිං, න පච්චෙකබොධිං, න සාවකභූමිං, න බ්‍රහ්මත්තසක්කත්තචක්කවත්තිපදෙසරාජාදිසම්පත්තීනං අඤ්ඤතරං සම්පත්තිං සාධෙතුං සමත්ථං, අථ ඛො සාසනතො චාවෙත්වා විඝාසාදාදිභාවස්ස චෙව නෙරයිකාදිදුක්ඛවිසෙසානඤ්චස්ස සංවත්තනිකමිදං කම්මං. ස්වායං ඉදං කරොන්තො පටිවාතෙ ඨත්වා පරං රජෙන ඔකිරිතුකාමො පුරිසො විය අත්තානංයෙව ඔකිරති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

Having reflected thus on one’s own ownership of kamma, one should then reflect on the other’s in the same way: “What will this person do by being angry with you? Will this not lead to his own harm? For this venerable one is the owner of his kamma, heir to his kamma… Whatever kamma he does, he will be its heir. And this kamma of his is not capable of accomplishing Perfect Enlightenment, Private Enlightenment, the stage of a disciple, or any attainment such as the state of a Brahmā, Sakka, a wheel-turning monarch, or a regional king; but rather, having caused him to fall away from the Teaching, this kamma of his is conducive to the state of being an eater of scraps and to various kinds of suffering, such as in hell. In doing this, he is like a man who, standing against the wind and wishing to sprinkle dust on another, only sprinkles it on himself.” For this was said by the Blessed One:

‘‘‘යො අප්පදුට්ඨස්ස නරස්ස දුස්සති,සුද්ධස්ස පොසස්ස අනඞ්ගණස්ස;

තමෙව බාලං පච්චෙති පාපං,සුඛුමො රජො පටිවාතංව ඛිත්තො’’’ති. (ධ. ප. 125;

සු. නි. 667);

‘Whoever offends an uncorrupted man, a person pure and stainless, upon that very fool the evil recoils, like fine dust thrown against the wind.’

247. සචෙ පනස්ස එවං කම්මස්සකතම්පි පච්චවෙක්ඛතො නෙව වූපසම්මති, අථානෙන සත්ථු පුබ්බචරියගුණා අනුස්සරිතබ්බා.

247. But if, while one is reflecting in this way on the ownership of kamma, it still does not subside, then one should recollect the Teacher's virtues from his former conduct.

තත්‍රායං පච්චවෙක්ඛණානයො – අම්භො පබ්බජිත, නනු තෙ සත්ථා පුබ්බෙව සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධො බොධිසත්තොපි සමානො චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච පාරමියො පූරයමානො තත්ථ තත්ථ වධකෙසුපි පච්චත්ථිකෙසු චිත්තං නප්පදූසෙසි. සෙය්‍යථිදං, සීලවජාතකෙ තාව අත්තනො දෙවියා පදුට්ඨෙන පාපඅමච්චෙන ආනීතස්ස පටිරඤ්ඤො තියොජනසතං [Pg.295] රජ්ජං ගණ්හන්තස්ස නිසෙධනත්ථාය උට්ඨිතානං අමච්චානං ආවුධම්පි ඡුපිතුං න අදාසි. පුන සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන ආමකසුසානෙ ගලප්පමාණං භූමිං ඛණිත්වා නිඛඤ්ඤමානො චිත්තප්පදොසමත්තම්පි අකත්වා කුණපඛාදනත්ථං ආගතානං සිඞ්ගාලානං පංසුවියූහනං නිස්සාය පුරිසකාරං කත්වා පටිලද්ධජීවිතො යක්ඛානුභාවෙන අත්තනො සිරිගබ්භං ඔරුය්හ සිරිසයනෙ සයිතං පච්චත්ථිකං දිස්වා කොපං අකත්වාව අඤ්ඤමඤ්ඤං සපථං කත්වා තං මිත්තට්ඨානෙ ඨපයිත්වා ආහ –

Here is the method of reflection: ‘O recluse, surely your Teacher, even before his enlightenment, while he was still an unenlightened Bodhisatta fulfilling the perfections for four incalculables and a hundred thousand aeons, did not defile his mind even toward executioners and enemies in his various births? For instance, in the Sīlava Jātaka, when a rival king—brought by an evil minister who had misconducted himself with the Bodhisatta's own queen—was seizing his kingdom of three hundred yojanas, he did not even allow the ministers who rose up to stop him to touch a weapon. Again, while being buried up to his neck in the earth in a charnel ground for raw corpses along with a thousand ministers, he did not conceive even the slightest ill will. Instead, relying on the dust scattered by jackals that had come to eat the corpses, he made a manly effort. Having regained his life, through the power of a yakkha he descended into his own royal chamber, and seeing the enemy king lying on the royal bed, he felt no anger at all. After they exchanged oaths, he established him in the position of a friend and said:

‘‘ආසීසෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහමත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහූ’’ති. (ජා. 1.1.51);

‘A man should indeed hope; a wise person should not become disheartened. I see myself: as I wished, so it has come to be.’

ඛන්තිවාදීජාතකෙ දුම්මෙධෙන කාසිරඤ්ඤා ‘‘කිංවාදී ත්වං සමණා’’ති පුට්ඨො ‘‘ඛන්තිවාදී නාමාහ’’න්ති වුත්තෙ සකණ්ටකාහි කසාහි තාළෙත්වා හත්ථපාදෙසු ඡිජ්ජමානෙසු කොපමත්තම්පි නාකාසි.

In the Khantivādī Jātaka, when asked by the foolish king of Kāsī, “What do you profess, recluse?” and he replied, “I am one who professes patience,” the king had him beaten with thorny whips. And while his hands and feet were being severed, he did not show even a trace of anger.

අනච්ඡරියඤ්චෙතං, යං මහල්ලකො පබ්බජ්ජූපගතො එවං කරෙය්‍ය. චූළධම්මපාලජාතකෙ පන උත්තානසෙය්‍යකොපි සමානො –

It is not astonishing that an old man who has gone forth would act in this way. But in the Cūḷadhammapāla Jātaka, while still an infant lying on his back—

‘‘චන්දනරසානුලිත්තා, බාහා ඡිජ්ජන්ති ධම්මපාලස්ස;

දායාදස්ස පථබ්‍යා, පාණා මෙ දෙව රුජ්ඣන්තී’’ති. (ජා. 1.5.49);

‘Anointed with sandalwood essence, the arms of Dhammapāla are cut off; O king, heir to the earth, my life is being destroyed!’

එවං විප්පලපමානාය මාතුයා පිතරා මහාපතාපෙන නාම රඤ්ඤා වංසකළීරෙසු විය චතූසු හත්ථපාදෙසු ඡෙදාපිතෙසු තාවතාපි සන්තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා සීසමස්ස ඡින්දථාති ආණත්තෙ ‘‘අයං දානි තෙ චිත්තපරිග්ගණ්හනකාලො, ඉදානි අම්භො ධම්මපාල, සීසච්ඡෙදාණාපකෙ පිතරි, සීසච්ඡෙදකෙ පුරිසෙ, පරිදෙවමානාය මාතරි, අත්තනි චාති ඉමෙසු චතූසු සමචිත්තො හොහී’’ති දළ්හං සමාදානමධිට්ඨාය පදුට්ඨාකාරමත්තම්පි නාකාසි.

While his mother was lamenting thus, his father, King Mahāpatāpa, had his four hands and feet cut off like tender bamboo shoots. Not satisfied even with that, he commanded, 'Cut off his head!' Then the Bodhisatta made this firm resolution: 'Now is the time for you to properly restrain your mind. Now, O Dhammapāla, be of equanimous mind toward these four: the father who orders your head to be cut off, the man who cuts it off, your lamenting mother, and yourself.' And he did not show even the slightest sign of ill will.

ඉදඤ්චාපි අනච්ඡරියමෙව, යං මනුස්සභූතො එවමකාසි. තිරච්ඡානභූතොපි පන ඡද්දන්තො නාම වාරණො හුත්වා විසප්පිතෙන සල්ලෙන නාභියං විද්ධොපි තාව අනත්ථකාරිම්හි ලුද්දකෙ චිත්තං නප්පදූසෙසි. යථාහ –

This, too, is not surprising, that one who was a human being acted thus. But even when born as an animal, as the great elephant named Chaddanta, though struck in the navel by a poisoned arrow, he did not corrupt his mind toward the malevolent hunter. As it is said:

‘‘සමප්පිතො [Pg.296] පුථුසල්ලෙන නාගො,අදුට්ඨචිත්තො ලුද්දකං අජ්ඣභාසි;

කිමත්ථයං කිස්ස වා සම්ම හෙතු,මමං වධී කස්ස වායං පයොගො’’ති. (ජා. 1.16.124);

‘Pierced by a broad arrow, the great elephant, with an uncorrupted mind, addressed the hunter: “For what purpose, friend, or for what reason do you slay me? At whose instigation is this?”’

එවං වත්වා ච කාසිරඤ්ඤො මහෙසියා තව දන්තානමත්ථාය පෙසිතොම්හි භදන්තෙති වුත්තෙ තස්සා මනොරථං පූරෙන්තො ඡබ්බණ්ණරස්මිනිච්ඡරණසමුජ්ජලිතචාරුසොභෙ අත්තනො දන්තෙ ඡෙත්වා අදාසි.

When the hunter replied, ‘Venerable sir, I have been sent by the chief queen of the king of Kāsī for the sake of your tusks,’ the Bodhisatta, fulfilling her heart's desire, cut off his own tusks—beautifully radiant and resplendent with the emission of six-colored rays—and gave them to him.

මහාකපි හුත්වා අත්තනායෙව පබ්බතපපාතතො උද්ධරිතෙන පුරිසෙන –

When he was a great ape, a man whom he himself had rescued from a mountain precipice thought:

‘‘භක්ඛො අයං මනුස්සානං, යථෙවඤ්ඤෙ වනෙ මිගා;

යංනූනිමං වධිත්වාන, ඡාතො ඛාදෙය්‍ය වානරං.

‘This monkey is food for humans, just like other beasts in the forest. Being hungry, why should I not kill this monkey and eat it?

‘‘ආහිතොව ගමිස්සාමි, මංසමාදාය සම්බලං;

කන්තාරං නිත්ථරිස්සාමි, පාථෙය්‍යං මෙ භවිස්සතී’’ති. (ජා. 1.16.205-206);

–

‘Having eaten my fill, I will go on my way, taking its meat as provisions for the journey. I will cross the wilderness; it will be my sustenance.’

එවං චින්තෙත්වා සිලං උක්ඛිපිත්වා මත්ථකෙ සම්පදාලිතෙ අස්සුපුණ්ණෙහි නෙත්තෙහි තං පුරිසං උදික්ඛමානො –

Having thought thus, the man lifted a stone and smashed the Bodhisatta’s head. Then the Bodhisatta, with eyes full of tears, looked up at that man and said:

‘‘මා අය්‍යොසි මෙ භදන්තෙ, ත්වං නාමෙතාදිසං කරි;

ත්වං ඛොසි නාම දීඝාවු, අඤ්ඤං වාරෙතුමරහසී’’ති. (ජා. 1.16.209);

–

‘My lord, good sir, do not do such a thing! You are indeed long-lived; you ought to be one who prevents others from such acts.’

වත්වා තස්මිං පුරිසෙ චිත්තං අප්පදූසෙත්වා අත්තනො ච දුක්ඛං අචින්තෙත්වා තමෙව පුරිසං ඛෙමන්තභූමිං සම්පාපෙසි.

Having spoken thus, without corrupting his mind toward that man and without considering his own suffering, he led that very man to a place of safety.

භූරිදත්තො නාම නාගරාජා හුත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය වම්මිකමුද්ධනි සයමානො කප්පුට්ඨානග්ගිසදිසෙන ඔසධෙන සකලසරීරෙ සිඤ්චියමානොපි පෙළාය පක්ඛිපිත්වා සකලජම්බුදීපෙ කීළාපියමානොපි තස්මිං බ්‍රාහ්මණෙ මනොපදොසමත්තම්පි න අකාසි. යථාහ –

When he was Bhūridatta, the Nāga king, he undertook the Uposatha precepts and lay down on an anthill. Though his entire body was sprinkled with a drug like the fire at the world-dissolution, and though he was put into a basket and made to perform all over Jambudīpa, he did not conceive even the slightest ill will toward that brahmin. As it is said:

‘‘පෙළාය පක්ඛිපන්තෙපි, මද්දන්තෙපි ච පාණිනා;

අලම්පානෙ න කුප්පාමි, සීලඛණ්ඩභයා මමා’’ති. (චරියා. 2.16);

‘Though they put me in a basket and crush me with their hands, I am not angry with the snake charmer, from fear that my virtue would be broken.’

චම්පෙය්‍යොපි [Pg.297] නාගරාජා හුත්වා අහිතුණ්ඩිකෙන විහෙඨියමානො මනොපදොසමත්තම්පි නුප්පාදෙසි. යථාහ –

When he was the Nāga king Campeyya, though he was being tormented by a snake charmer, he did not generate even a trace of ill will. As it is said:

‘‘තදාපි මං ධම්මචාරිං, උපවුත්ථඋපොසථං;

අහිතුණ්ඩිකො ගහෙත්වාන, රාජද්වාරම්හි කීළති.

‘Then, while I was living righteously, observing the Uposatha, a snake charmer seized me and made me perform at the king’s gate.

‘‘යං සො වණ්ණං චින්තයති, නීලං පීතං ව ලොහිතං;

තස්ස චිත්තානුවත්තන්තො, හොමි චින්තිතසන්නිභො.

‘Whatever color he thinks of—blue, yellow, or red—complying with his mind, I become just as he imagined.

‘‘ථලං කරෙය්‍යං උදකං, උදකම්පි ථලං කරෙ;

යදිහං තස්ස කුප්පෙය්‍යං, ඛණෙන ඡාරිකං කරෙ.

‘I could make dry land water, and water dry land. If I were to get angry with him, in an instant I could reduce him to ashes.

‘‘යදි චිත්තවසී හෙස්සං, පරිහායිස්සාමි සීලතො;

සීලෙන පරිහීනස්ස, උත්තමත්ථො න සිජ්ඣතී’’ති. (චරියා. 2.21-24);

‘But if I were to yield to my mind’s control, I would fall away from my virtue; and for one who has fallen from virtue, the ultimate goal is not achieved.’

සඞ්ඛපාලනාගරාජා හුත්වා තිඛිණාහි සත්තීහි අට්ඨසු ඨානෙසු ඔවිජ්ඣිත්වා පහාරමුඛෙහි සකණ්ටකා ලතායො පවෙසෙත්වා නාසාය දළ්හං රජ්ජුං පක්ඛිපිත්වා සොළසහි භොජපුත්තෙහි කාජෙනාදාය වය්හමානො ධරණීතලෙ ඝංසියමානසරීරො මහන්තං දුක්ඛං පච්චනුභොන්තො කුජ්ඣිත්වා ඔලොකිතමත්තෙනෙව සබ්බෙ භොජපුත්තෙ භස්මං කාතුං සමත්ථොපි සමානො චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා පදුට්ඨාකාරමත්තම්පි න අකාසි.

When he was the Nāga king Saṅkhapāla, he was pierced in eight places with sharp spears, thorny vines were inserted through the wounds, and a strong rope was passed through his nose. He was then carried by sixteen hunters' sons using a carrying pole, and while his body was being scraped along the ground and he was experiencing great suffering, though he was capable of reducing all the hunters' sons to ash with a single angry glance, he opened his eyes but did not show even the slightest sign of ill will.

යථාහ –

As it is said:

‘‘චාතුද්දසිං පඤ්චදසිඤ්චළාර,උපොසථං නිච්චමුපාවසාමි;

අථාගමුං සොළස භොජපුත්තා,රජ්ජුං ගහෙත්වාන දළ්හඤ්ච පාසං.

‘On the fourteenth and the fifteenth, Āḷāra, I always observe the Uposatha. Then sixteen hunters' sons came, taking a rope and a strong noose.

‘‘භෙත්වාන නාසං අතිකස්ස රජ්ජුං,නයිංසු මං සම්පරිගය්හ ලුද්දා;

එතාදිසං දුක්ඛමහං තිතික්ඛං,උපොසථං අප්පටිකොපයන්තො’’ති. (ජා. 2.17.180-181);

‘Having pierced my nose and pulled the rope taut, the hunters led me away, having completely surrounded me. I endured such suffering as this so as not to break my Uposatha observance.’

න [Pg.298] කෙවලඤ්ච එතානෙව, අඤ්ඤානිපි මාතුපොසකජාතකාදීසු අනෙකානි අච්ඡරියානි අකාසි. තස්ස තෙ ඉදානි සබ්බඤ්ඤුතං පත්තං සදෙවලොකෙ කෙනචි අප්පටිසමඛන්තිගුණං තං භගවන්තං සත්ථාරං අපදිසතො පටිඝචිත්තං නාම උප්පාදෙතුං අතිවිය අයුත්තං අප්පතිරූපන්ති.

And He performed not only these, but also many other wondrous deeds in the Mātuposaka Jātaka and others. For you, who point to that Blessed One as your Teacher—one who has now attained omniscience and possesses a virtue of patience unmatched by anyone in the world with its devas—to give rise to a mind of aversion is utterly unsuitable and inappropriate.

248. සචෙ පනස්ස එවං සත්ථු පුබ්බචරිතගුණං පච්චවෙක්ඛතොපි දීඝරත්තං කිලෙසානං දාසබ්‍යං උපගතස්ස නෙව තං පටිඝං වූපසම්මති, අථානෙන අනමතග්ගියානි පච්චවෙක්ඛිතබ්බානි. තත්‍ර හි වුත්තං –

248. But if, for this person who has for a long time come to a state of slavery to the defilements, that aversion does not subside at all even when reflecting in this way on the virtue of the Teacher’s past conduct, then the Anamatagga discourses should be reflected upon by him. For therein it is said:

‘‘න සො, භික්ඛවෙ, සත්තො සුලභරූපො, යො න මාතාභූතපුබ්බො, යො න පිතාභූතපුබ්බො, යො න භාතා, යො න භගිනී, යො න පුත්තො, යො න ධීතාභූතපුබ්බා’’ති (සං. නි. 2.137-142).

“Monks, a being who has not formerly been a mother, who has not formerly been a father, who has not formerly been a brother, who has not formerly been a sister, who has not formerly been a son, who has not formerly been a daughter, is not easy to find.”

තස්මා තස්මිං පුග්ගලෙ එවං චිත්තං උප්පාදෙතබ්බං, ‘‘අයං කිර මෙ අතීතෙ මාතා හුත්වා දසමාසෙ කුච්ඡියා පරිහරිත්වා මුත්තකරීසඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදීනි හරිචන්දනං විය අජිගුච්ඡමානා අපනෙත්වා උරෙ නච්චාපෙන්තී අඞ්ගෙන පරිහරමානා පොසෙසි, පිතා හුත්වා අජපථසඞ්කුපථාදීනි ගන්ත්වා වාණිජ්ජං පයොජයමානො මය්හමත්ථාය ජීවිතම්පි පරිච්චජිත්වා උභතොබ්‍යූළ්හෙ සඞ්ගාමෙ පවිසිත්වා නාවාය මහාසමුද්දං පක්ඛන්දිත්වා අඤ්ඤානි ච දුක්කරානි කරිත්වා ‘පුත්තකෙ පොසෙස්සාමී’ති තෙහි තෙහි උපායෙහි ධනං සංහරිත්වා මං පොසෙසි. භාතා, භගිනී, පුත්තො, ධීතා ච හුත්වාපි ඉදඤ්චිදඤ්චුපකාරං අකාසීති තත්‍ර මෙ නප්පතිරූපං මනං පදූසෙතු’’න්ති.

Therefore, regarding that person, a thought should be aroused thus: ‘It seems that in the past this person, having been my mother, carried me in her womb for ten months; not being disgusted, she removed my urine, feces, saliva, and mucus as if they were yellow sandalwood; making me dance upon her breast and carrying me on her hip, she nourished me. It seems that having been my father, he traveled goat-paths and treacherous paths, engaging in trade; for my sake, having given up even his life, having entered a battle arrayed on both sides, having set forth onto the great ocean by boat, and having performed other difficult deeds, thinking, “I will raise my children,” he gathered wealth by those various means and nourished me. And also having been my brother, sister, son, or daughter, this person rendered me this and that service, it seems. Therefore, it is not proper for me to defile my mind towards that person.’”

249. සචෙ පන එවම්පි චිත්තං නිබ්බාපෙතුං න සක්කොතියෙව, අථානෙන එවං මෙත්තානිසංසා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා – ‘‘අම්භො පබ්බජිත, නනු වුත්තං භගවතා –

249. But if one is still unable to appease one’s mind even in this way, then the benefits of loving-kindness should be reflected upon by him thus: ‘O, recluse, was it not said by the Blessed One:’

‘මෙත්තාය ඛො, භික්ඛවෙ, චෙතොවිමුත්තියා ආසෙවිතාය භාවිතාය බහුලීකතාය යානීකතාය වත්ථුකතාය අනුට්ඨිතාය පරිචිතාය සුසමාරද්ධාය එකාදසානිසංසා පාටිකඞ්ඛා[Pg.299]. කතමෙ එකාදස? සුඛං සුපති, සුඛං පටිබුජ්ඣති, න පාපකං සුපිනං පස්සති, මනුස්සානං පියො හොති, අමනුස්සානං පියො හොති, දෙවතා රක්ඛන්ති, නාස්ස අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමති, තුවටං චිත්තං සමාධියති, මුඛවණ්ණො පසීදති, අසම්මූළ්හො කාලඞ්කරොති, උත්තරිමප්පටිවිජ්ඣන්තො බ්‍රහ්මලොකූපගො හොතී’ති (අ. නි. 11.15).

“Monks, when the liberation of mind by loving-kindness has been pursued, developed, and cultivated, made a vehicle and a basis, established, consolidated, and properly undertaken, eleven benefits can be expected. What are the eleven? One sleeps in comfort, wakes in comfort, and sees no bad dreams; one is dear to human beings and to non-human beings; deities protect one; neither fire nor poison nor a weapon can harm one; one's mind concentrates quickly; one's facial complexion is serene; one dies unconfused; and if one penetrates no higher, one is reborn in the Brahma-world.”

‘‘සචෙ ත්වං ඉදං චිත්තං න නිබ්බාපෙස්සසි, ඉමෙහි ආනිසංසෙහි පරිබාහිරො භවිස්සසී’’ති.

“If you do not quell this mind, you will be deprived of these benefits.”

250. එවම්පි නිබ්බාපෙතුං අසක්කොන්තෙන පන ධාතුවිනිබ්භොගො කාතබ්බො. කථං? ‘‘අම්භො පබ්බජිත, ත්වං එතස්ස කුජ්ඣමානො කස්ස කුජ්ඣසි? කිං කෙසානං කුජ්ඣසි, උදාහු ලොමානං, නඛානං…පෙ… මුත්තස්ස කුජ්ඣසි? අථ වා පන කෙසාදීසු පථවීධාතුයා කුජ්ඣසි, ආපොධාතුයා, තෙජොධාතුයා, වායොධාතුයා කුජ්ඣසි? යෙ වා පඤ්චක්ඛන්ධෙ ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො උපාදාය අයමායස්මා ඉත්ථන්නාමොති වුච්චති, තෙසු කිං රූපක්ඛන්ධස්ස කුජ්ඣසි, උදාහු වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස කුජ්ඣසි? කිං වා චක්ඛායතනස්ස කුජ්ඣසි, කිං රූපායතනස්ස කුජ්ඣසි…පෙ… කිං මනායතනස්ස කුජ්ඣසි, කිං ධම්මායතනස්ස කුජ්ඣසි? කිං වා චක්ඛුධාතුයා කුජ්ඣසි, කිං රූපධාතුයා, කිං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා…පෙ… කිං මනොධාතුයා, කිං ධම්මධාතුයා, කිං මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා’’ති? එවඤ්හි ධාතුවිනිබ්භොගං කරොතො ආරග්ගෙ සාසපස්ස විය ආකාසෙ චිත්තකම්මස්ස විය ච කොධස්ස පතිට්ඨානට්ඨානං න හොති.

250. If one is unable to quell it even in this way, then an analysis of the elements should be undertaken. How? ‘O recluse, when you are angry with this person, at what are you angry? Are you angry at the hairs of the head, or the hairs of the body, the nails… or the urine? Or are you angry at the earth element in the hairs, etc., or at the water element, the fire element, or the air element? Or, with reference to the five aggregates, the twelve sense bases, and the eighteen elements, this venerable one is called so-and-so—are you angry with the aggregate of form, or with the aggregate of feeling, perception, volitional formations, or consciousness? Or are you angry with the eye base, or with the form base… or with the mind base, or with the mental-object base? Or are you angry with the eye element, the form element, the eye-consciousness element… or with the mind element, the mental-object element, or the mind-consciousness element?’ For one who makes an analysis of the elements in this way, anger finds no foothold, just as a mustard seed on the point of an awl or a painting in the sky.

251. ධාතුවිනිබ්භොගං පන කාතුං අසක්කොන්තෙන දානසංවිභාගො කාතබ්බො. අත්තනො සන්තකං පරස්ස දාතබ්බං, පරස්ස සන්තකං අත්තනා ගහෙතබ්බං. සචෙ පන පරො භින්නාජීවො හොති අපරිභොගාරහපරික්ඛාරො, අත්තනො සන්තකමෙව දාතබ්බං. තස්සෙවං කරොතො එකන්තෙනෙව තස්මිං පුග්ගලෙ ආඝාතො වූපසම්මති. ඉතරස්ස ච අතීතජාතිතො පට්ඨාය අනුබන්ධොපි කොධො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව වූපසම්මති, චිත්තලපබ්බතවිහාරෙ තික්ඛත්තුං වුට්ඨාපිතසෙනාසනෙන පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරෙන ‘‘අයං[Pg.300], භන්තෙ, අට්ඨකහාපණග්ඝනකො පත්තො මම මාතරා උපාසිකාය දින්නො ධම්මියලාභො, මහාඋපාසිකාය පුඤ්ඤලාභං කරොථා’’ති වත්වා දින්නං පත්තං ලද්ධමහාථෙරස්ස විය. එවං මහානුභාවමෙතං දානං නාම. වුත්තම්පි චෙතං –

251. If one is unable to perform the analysis of elements, then a sharing of gifts should be done. One should give what belongs to oneself to the other, and accept what belongs to the other. However, if the other person is of corrupt livelihood and possesses requisites that are unsuitable for use, one should only give what belongs to oneself. By doing so, one's resentment toward that person completely subsides. And for the other, even anger that has followed from past lives also subsides in that very moment, just as it did for the Great Elder who received the bowl given by the alms-food-eating elder at Cittalapabbata Monastery—the one who was thrice made to vacate his lodging—who said: ‘Venerable sir, this bowl, worth eight kahāpaṇas, was given to me by my mother, a lay devotee, as a righteous gain. Please let the great lay devotee acquire merit.’ This giving is of such great power. And this has been said:

‘‘අදන්තදමනං දානං, දානං සබ්බත්ථසාධකං;

දානෙන පියවාචාය, උන්නමන්ති නමන්ති චා’’ති.

“Giving tames the untamed, giving accomplishes all objectives; through giving and kind speech, they rise up and defer.”

252. තස්සෙවං වෙරීපුග්ගලෙ වූපසන්තපටිඝස්ස යථා පියාතිප්පියසහායකමජ්ඣත්තෙසු, එවං තස්මිම්පි මෙත්තාවසෙන චිත්තං පවත්තති. අථානෙන පුනප්පුනං මෙත්තායන්තෙන අත්තනි පියපුග්ගලෙ මජ්ඣත්තෙ වෙරීපුග්ගලෙති චතූසු ජනෙසු සමචිත්තතං සම්පාදෙන්තෙන සීමාසම්භෙදො කාතබ්බො. තස්සිදං ලක්ඛණං, සචෙ ඉමස්මිං පුග්ගලෙ පියමජ්ඣත්තවෙරීහි සද්ධිං අත්තචතුත්ථෙ එකස්මිං පදෙසෙ නිසින්නෙ චොරා ආගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ, එකං භික්ඛුං අම්හාකං දෙථා’’ති වත්වා ‘‘කිං කාරණා’’ති වුත්තෙ ‘‘තං මාරෙත්වා ගලලොහිතං ගහෙත්වා බලිකරණත්ථායා’’ති වදෙය්‍යුං, තත්‍ර චෙසො භික්ඛු ‘‘අසුකං වා අසුකං වා ගණ්හන්තූ’’ති චින්තෙය්‍ය, අකතොව හොති සීමාසම්භෙදො. සචෙපි ‘‘මං ගණ්හන්තු, මා ඉමෙ තයො’’තිපි චින්තෙය්‍ය, අකතොව හොති සීමාසම්භෙදො. කස්මා? යස්ස යස්ස හි ගහණමිච්ඡති, තස්ස තස්ස අහිතෙසී හොති, ඉතරෙසංයෙව හිතෙසී හොති.

252. For that yogi, when aversion towards a hostile person has been pacified in this way, the mind proceeds by way of loving-kindness towards that person just as it does towards a dear person, a very dear person, a companion, and a neutral person. Then, by repeatedly practicing loving-kindness and accomplishing impartiality of mind towards the four persons—oneself, a dear person, a neutral person, and a hostile person—the breaking of the boundaries should be done. This is its characteristic: If, while this person is sitting in one place together with a dear person, a neutral person, and a hostile person, with himself as the fourth, robbers were to come and say, ‘Venerable sir, give one monk to us,’ and when asked, ‘For what reason?’ they should reply, ‘To kill him, take the blood from his throat, and make a sacrificial offering,’ and if that monk among them should think, ‘Let them take so-and-so or so-and-so,’ the breaking of the boundaries has not been done. Even if he should think, ‘Let them take me, but not these three,’ the breaking of the boundaries has not been done. Why? Because for whomever he wishes to be taken, he is one who seeks what is unbeneficial for that one, and one who seeks only what is beneficial for the others.

යදා පන චතුන්නං ජනානමන්තරෙ එකම්පි චොරානං දාතබ්බං න පස්සති, අත්තනි ච තෙසු ච තීසු ජනෙසු සමමෙව චිත්තං පවත්තෙති, කතො හොති සීමාසම්භෙදො. තෙනාහු පොරාණා –

But when, among the four persons, he does not see even one who should be given to the robbers, and he causes his mind to proceed equally towards himself and towards those three persons, the breaking of the boundaries has been done. Therefore, the ancients said:

‘‘අත්තනි හිතමජ්ඣත්තෙ, අහිතෙ ච චතුබ්බිධෙ;

යදා පස්සති නානත්තං, හිතචිත්තොව පාණිනං.

“When one still sees a distinction in the fourfold group—oneself, a dear person, a neutral person, and a hostile person—one is then said to have merely a beneficial mind towards beings.

‘‘න නිකාමලාභී මෙත්තාය, කුසලීති පවුච්චති;

යදා චතස්සො සීමායො, සම්භින්නා හොන්ති භික්ඛුනො.

He is not called one who obtains at will in loving-kindness, or one who is skilled. When, however, the four boundaries are broken for a monk,

‘‘සමං ඵරති මෙත්තාය, සබ්බලොකං සදෙවකං;

මහාවිසෙසො පුරිමෙන, යස්ස සීමා න ඤායතී’’ති.

He who pervades the entire world with its devas equally with loving-kindness, for whom a boundary is not known, is greatly superior to the former person.”

253. එවං [Pg.301] සීමාසම්භෙදසමකාලමෙව ච ඉමිනා භික්ඛුනා නිමිත්තඤ්ච උපචාරඤ්ච ලද්ධං හොති. සීමාසම්භෙදෙ පන කතෙ තමෙව නිමිත්තං ආසෙවන්තො භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො අප්පකසිරෙනෙව පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව අප්පනං පාපුණාති.

253. At the very same time as the breaking of the boundaries in this way, this monk has obtained both the sign and access concentration. But when the breaking of the boundaries has been done, by attending to, developing, and cultivating that very sign, he reaches absorption with little difficulty, in the very way described for the earth kasiṇa.

එත්තාවතානෙන අධිගතං හොති පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නං පඨමජ්ඣානං මෙත්තාසහගතං. අධිගතෙ ච තස්මිං තදෙව නිමිත්තං ආසෙවන්තො භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො අනුපුබ්බෙන චතුක්කනයෙ දුතියතතියජ්ඣානානි, පඤ්චකනයෙ දුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානානි ච පාපුණාති.

By this much application to meditation, this yogi has attained the first jhāna accompanied by loving-kindness, which is abandoned of five factors, endowed with five factors, of threefold goodness, and complete with ten characteristics. And when that is attained, by frequenting, developing, and making much of that very sign, one gradually reaches the second and third jhānas in the fourfold system, and the second, third, and fourth jhānas in the fivefold system.

සො හි පඨමජ්ඣානාදීනං අඤ්ඤතරවසෙන මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති. තථා දුතියං, තථා තතියං, තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහරති (විභ. 642; දී. නි. 1.556). පඨමජ්ඣානාදිවසෙන අප්පනාප්පත්තචිත්තස්සෙව හි අයං විකුබ්බනා සම්පජ්ජති.

Truly, that yogi dwells pervading one direction with a mind accompanied by loving-kindness, by way of one or another of the first jhāna and so on. Similarly, the second; similarly, the third; similarly, the fourth. Thus, above, below, and across, everywhere, identifying with all, he dwells pervading the entire world with all its beings with a mind accompanied by loving-kindness that is extensive, exalted, immeasurable, without enmity, and without affliction (Vibh. 642; Dī. Ni. 1.556). For this performance is accomplished only for one whose mind has reached absorption by means of the first jhāna and so on.

254. එත්ථ ච මෙත්තාසහගතෙනාති මෙත්තාය සමන්නාගතෙන. චෙතසාති චිත්තෙන. එකං දිසන්ති එකමෙකිස්සා දිසාය පඨමපරිග්ගහිතං සත්තං උපාදාය එකදිසාපරියාපන්නසත්තඵරණවසෙන වුත්තං. ඵරිත්වාති ඵුසිත්වා ආරම්මණං කත්වා. විහරතීති බ්‍රහ්මවිහාරාධිට්ඨිතං ඉරියාපථවිහාරං පවත්තෙති. තථා දුතියන්ති යථා පුරත්ථිමාදීසු දිසාසු යංකිඤ්චි එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති, තථෙව තදනන්තරං දුතියං තතියං චතුත්ථඤ්චාති අත්ථො. ඉති උද්ධන්ති එතෙනෙව නයෙන උපරිමං දිසන්ති වුත්තං හොති. අධො තිරියන්ති අධොදිසම්පි තිරියංදිසම්පි එවමෙව. තත්ථ ච අධොති හෙට්ඨා. තිරියන්ති අනුදිසාසු. එවං සබ්බදිසාසු අස්සමණ්ඩලෙ අස්සමිව මෙත්තාසහගතං චිත්තං සාරෙතිපි පච්චාසාරෙතිපීති. එත්තාවතා එකං දිසං පරිග්ගහෙත්වා ඔධිසො මෙත්තාඵරණං දස්සිතං.

254. Herein, ‘accompanied by loving-kindness’ means endowed with loving-kindness. ‘With a mind’ means with the mind. ‘One direction’ is said by way of pervading the beings included in one direction, taking as basis a being first apprehended in that one direction. ‘Pervading’ means having touched it and made it an object. ‘He dwells’ means he brings about the dwelling in a posture that is founded on the divine abiding. ‘Similarly, the second’ means that just as one dwells pervading any one direction among the eastern and so on, in that very way, immediately afterward, he pervades the second, the third, and the fourth. ‘Thus, above’ means by this same method, ‘the upper direction’ is said to be. ‘Below, across’ means the lower direction and the transverse directions in the same way. And therein, ‘below’ means underneath. ‘Across’ means in the intermediate directions. In this way, in all directions, like a horse in a training ring, he both drives forth and draws back the mind accompanied by loving-kindness. Thus far, the pervasion of loving-kindness with limitation has been shown, by apprehending one direction.

සබ්බධීතිආදි පන අනොධිසො දස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ සබ්බධීති සබ්බත්ථ. සබ්බත්තතායාති සබ්බෙසු හීනමජ්ඣිමුක්කට්ඨමිත්තසපත්තමජ්ඣත්තාදිප්පභෙදෙසු අත්තතාය[Pg.302]. ‘‘අයං පරසත්තො’’ති විභාගං අකත්වා අත්තසමතායාති වුත්තං හොති. අථ වා සබ්බත්තතායාති සබ්බෙන චිත්තභාගෙන ඊසකම්පි බහි අවික්ඛිපමානොති වුත්තං හොති. සබ්බාවන්තන්ති සබ්බසත්තවන්තං, සබ්බසත්තයුත්තන්ති අත්ථො. ලොකන්ති සත්තලොකං. විපුලෙනාතිඑවමාදිපරියායදස්සනතො පනෙත්ථ පුන මෙත්තාසහගතෙනාති වුත්තං. යස්මා වා එත්ථ ඔධිසො ඵරණෙ විය පුන තථාසද්දො ඉතිසද්දො වා න වුත්තො, තස්මා පුන මෙත්තාසහගතෙන චෙතසාති වුත්තං. නිගමවසෙන වා එතං වුත්තං. විපුලෙනාති එත්ථ ච ඵරණවසෙන විපුලතා දට්ඨබ්බා. භූමිවසෙන පන එතං මහග්ගතං පගුණවසෙන ච අප්පමාණසත්තාරම්මණවසෙන ච අප්පමාණං, බ්‍යාපාදපච්චත්ථිකප්පහානෙන අවෙරං, දොමනස්සප්පහානතො අබ්‍යාපජ්ජං, නිද්දුක්ඛන්ති වුත්තං හොති. අයං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසාතිආදිනා නයෙන වුත්තාය විකුබ්බනාය අත්ථො.

Furthermore, the passage beginning with 'Sabbadhi' is said to show the unspecified pervasion. Therein, 'sabbadhi' means 'in all places.' 'Sabbattatāya' means with the state of self towards all beings, whether distinguished as inferior, middling, or superior; as friend, enemy, or neutral. That is to say, it means with equality to self, without making the division, 'This is another being.' Alternatively, 'sabbattatāya' means with the entire portion of the mind, not diverting even a little of it outward. 'Sabbāvantaṃ' means possessing all beings, endowed with all beings. 'Lokaṃ' means the world of beings. The phrase 'with a mind accompanied by loving-kindness' is repeated here because of the exposition of terms beginning with 'vast' (vipulena). Or, because here, unlike in the specified pervasion, the words 'tathā' (similarly) or 'iti' (thus) are not stated, the phrase 'with a mind accompanied by loving-kindness' is therefore repeated. Or, this is stated by way of a conclusion. And here, regarding 'vast' (vipulena), the vastness should be understood by way of pervasion. Furthermore, by way of plane, this mind is 'exalted' (mahaggataṃ); by way of proficiency and by way of having immeasurable beings as its object, it is 'immeasurable' (appamāṇaṃ); through the abandoning of ill will and enmity, it is 'without enmity' (averaṃ); through the abandoning of mental pain, it is 'without affliction' (abyāpajjaṃ) and 'without suffering' (niddukkhaṃ). This is the meaning of the performance described by the method beginning, 'With a mind accompanied by loving-kindness.'

255. යථා චායං අප්පනාප්පත්තචිත්තස්සෙව විකුබ්බනා සම්පජ්ජති, තථා යම්පි පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 2.22) ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති, සත්තහාකාරෙහි ඔධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති, දසහාකාරෙහි දිසාඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්තී’’ති වුත්තං, තම්පි අප්පනාප්පත්තචිත්තස්සෙව සම්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බං.

255. And just as this performance is accomplished only for one whose mind has reached absorption, so too it should be understood that what is stated in the Paṭisambhidāmagga—'The liberation of mind through loving-kindness with unspecified pervasion in five ways, with specified pervasion in seven ways, and with directional pervasion in ten ways'—is also accomplished only for one whose mind has reached absorption.

තත්ථ ච සබ්බෙ සත්තා අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා සුඛී අත්තානං පරිහරන්තු, සබ්බෙ පාණා, සබ්බෙ භූතා, සබ්බෙ පුග්ගලා, සබ්බෙ අත්තභාවපරියාපන්නා අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තූති ඉමෙහි පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති වෙදිතබ්බා.

And therein, the liberation of mind through loving-kindness with unspecified pervasion should be understood in these five ways: 'May all beings be free from enmity, free from ill will, free from distress; may they maintain themselves in happiness. May all breathing things, all creatures, all persons, all who are included in an individual existence be free from enmity… may they maintain themselves in happiness.'

සබ්බා ඉත්ථියො අවෙරා…පෙ… අත්තානං පරිහරන්තු, සබ්බෙ පුරිසා, සබ්බෙ අරියා, සබ්බෙ අනරියා, සබ්බෙ දෙවා, සබ්බෙ මනුස්සා, සබ්බෙ විනිපාතිකා අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තූති ඉමෙහි සත්තහාකාරෙහි ඔධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති වෙදිතබ්බා.

The liberation of mind through loving-kindness with specified pervasion should be understood in these seven ways: 'May all women be free from enmity… may they maintain themselves. May all men, all noble ones, all non-noble ones, all gods, all humans, all those in the states of woe be free from enmity… may they maintain themselves.'

සබ්බෙ පුරත්ථිමාය දිසාය සත්තා අවෙරා…පෙ… අත්තානං පරිහරන්තු. සබ්බෙ පච්ඡිමාය දිසාය, සබ්බෙ උත්තරාය දිසාය, සබ්බෙ දක්ඛිණාය දිසාය, සබ්බෙ පුරත්ථිමාය අනුදිසාය, සබ්බෙ පච්ඡිමාය අනුදිසාය, සබ්බෙ [Pg.303] උත්තරාය අනුදිසාය, සබ්බෙ දක්ඛිණාය අනුදිසාය, සබ්බෙ හෙට්ඨිමාය දිසාය, සබ්බෙ උපරිමාය දිසාය සත්තා අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තු. සබ්බෙ පුරත්ථිමාය දිසාය පාණා, භූතා, පුග්ගලා, අත්තභාවපරියාපන්නා, අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තු. සබ්බා පුරත්ථිමාය දිසාය ඉත්ථියො, සබ්බෙ පුරිසා, අරියා, අනරියා, දෙවා, මනුස්සා, විනිපාතිකා අවෙරා…පෙ… පරිහරන්තු. සබ්බා පච්ඡිමාය දිසාය, උත්තරාය, දක්ඛිණාය, පුරත්ථිමාය අනුදිසාය, පච්ඡිමාය, උත්තරාය, දක්ඛිණාය අනුදිසාය, හෙට්ඨිමාය දිසාය, උපරිමාය දිසාය ඉත්ථියො…පෙ… විනිපාතිකා අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූති ඉමෙහි දසහාකාරෙහි දිසාඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති වෙදිතබ්බා.

The liberation of mind through loving-kindness with directional pervasion should be understood in these ten ways: 'May all beings in the eastern direction be free from enmity… may they maintain themselves. May all beings in the western direction, the northern direction, the southern direction, the southeastern direction, the northwestern direction, the northeastern direction, the southwestern direction, the downward direction, and the upward direction be free from enmity… may they maintain themselves. May all breathing things, creatures, persons, and all who are embodied in the eastern direction be free from enmity… may they maintain themselves. May all women in the eastern direction, all men, noble ones, non-noble ones, gods, humans, and all those in the states of woe be free from enmity… may they maintain themselves. In the same way, may all women… and all those in the states of woe in the western direction, the northern, the southern, the southeastern, the northwestern, the northeastern, the southwestern, the downward, and the upward direction be free from enmity, free from ill will, free from distress; may they, being happy, maintain themselves.'

256. තත්ථ සබ්බෙති අනවසෙසපරියාදානමෙතං. සත්තාති රූපාදීසු ඛන්ධෙසු ඡන්දරාගෙන සත්තා විසත්තාති සත්තා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

256. Herein, 'all' means inclusion without remainder. 'Beings' (sattā) are so called because they are attached (sattā) and clung (visattā) to the aggregates such as form through desire and lust. For this was said by the Blessed One:

‘‘රූපෙ ඛො, රාධ, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තත්‍ර සත්තො, තත්‍ර විසත්තො, තස්මා සත්තොති වුච්චති… වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා, තත්‍ර සත්තො, තත්‍ර විසත්තො, තස්මා සත්තොති වුච්චතී’’ති (සං. නි. 3.161).

'Rādha, whatever desire, lust, delight, and craving there is for form, one is attached there, clung there; therefore one is called a 'being' (satta). … Whatever desire, lust, delight, and craving there is for feeling… for perception… for volitional formations… for consciousness, one is attached there, clung there; therefore one is called a 'being' (satta).'

රුළ්හීසද්දෙන පන වීතරාගෙසුපි අයං වොහාරො වත්තතියෙව, විලීවමයෙපි බීජනිවිසෙසෙ තාලවණ්ටවොහාරො විය. අක්ඛරචින්තකා පන අත්ථං අවිචාරෙත්වා නාමමත්තමෙතන්ති ඉච්ඡන්ති. යෙපි අත්ථං විචාරෙන්ති, තෙ සත්වයොගෙන සත්තාති ඉච්ඡන්ති.

However, by conventional usage, this term is also applied to those who are free from lust, just as the term 'palm-leaf fan' is used for a particular kind of fan even when it is made of rushes. Grammarians, without considering the meaning, hold that it is merely a name. But those who do consider the meaning hold that they are called 'beings' (sattā) because of their connection with fortitude (satva).

පාණනතාය පාණා, අස්සාසපස්සාසායත්තවුත්තිතායාති අත්ථො. භූතත්තා භූතා, සංභූතත්තා අභිනිබ්බත්තත්තාති අත්ථො. පුන්ති වුච්චති නිරයො. තස්මිං ගලන්තීති පුග්ගලා, ගච්ඡන්තීති අත්ථො. අත්තභාවො වුච්චති සරීරං. ඛන්ධපඤ්චකමෙව වා, තමුපාදාය පඤ්ඤත්තිමත්තසම්භවතො. තස්මිං අත්තභාවෙ පරියාපන්නාති අත්තභාවපරියාපන්නා. පරියාපන්නාති පරිච්ඡින්නා, අන්තොගධාති අත්ථො.

They are 'breathing things' (pāṇā) because of breathing; the meaning is that their life depends on in-breathing and out-breathing. They are 'creatures' (bhūtā) because of having come to be; the meaning is that they are born, have been produced. 'Pun' is said to be hell. They are 'persons' (puggalā) because they fall into it; the meaning is that they go there. 'Individual existence' (attabhāva) is said to be the body, or it is just the five aggregates, since it is a mere concept that arises in dependence on them. They are 'those included in an individual existence' (attabhāvapariyāpannā) because they are included (pariyāpannā) in that individual existence. 'Included' (pariyāpannā) means defined, contained within; that is the meaning.

යථා [Pg.304] ච සත්තාති වචනං, එවං සෙසානිපි රුළ්හීවසෙන ආරොපෙත්වා සබ්බානෙතානි සබ්බසත්තවෙවචනානීති වෙදිතබ්බානි. කාමඤ්ච අඤ්ඤානිපි සබ්බෙ ජන්තූ සබ්බෙ ජීවාතිආදීනි සබ්බසත්තවෙවචනානි අත්ථි, පාකටවසෙන පන ඉමානෙව පඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා මෙත්තා චෙතොවිමුත්තී’’ති වුත්තං.

And just as the word 'beings' (sattā) is applied metaphorically, so too the remaining terms should be understood, by applying them through conventional usage, as all being synonyms for 'all beings.' Although there are indeed other synonyms for 'all beings'—such as 'all creatures' (jantū), 'all living things' (jīvā), and so on—by way of what is prominent only these five have been taken, and it is said: 'The liberation of mind through loving-kindness with unspecified pervasion in five ways.'

යෙ පන සත්තා පාණාතිආදීනං න කෙවලං වචනමත්තතොව, අථ ඛො අත්ථතොපි නානත්තමෙව ඉච්ඡෙය්‍යුං, තෙසං අනොධිසොඵරණා විරුජ්ඣති, තස්මා තථා අත්ථං අගහෙත්වා ඉමෙසු පඤ්චසු ආකාරෙසු අඤ්ඤතරවසෙන අනොධිසො මෙත්තා ඵරිතබ්බා.

But for those who might wish that the terms 'beings,' 'breathing things,' and so on, differ not only merely in wording but also in meaning, for them the unspecified pervasion is contradicted. Therefore, without taking the meaning in that way, loving-kindness should be pervaded without specification by means of any one of these five aspects.

257. එත්ථ ච සබ්බෙ සත්තා අවෙරා හොන්තූති අයමෙකා අප්පනා. අබ්‍යාපජ්ජා හොන්තූති අයමෙකා අප්පනා. අබ්‍යාපජ්ජාති බ්‍යාපාදරහිතා. අනීඝා හොන්තූති අයමෙකා අප්පනා. අනීඝාති නිද්දුක්ඛා. සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූති අයමෙකා අප්පනා. තස්මා ඉමෙසුපි පදෙසු යං යං පාකටං හොති, තස්ස තස්ස වසෙන මෙත්තා ඵරිතබ්බා. ඉති පඤ්චසු ආකාරෙසු චතුන්නං අප්පනානං වසෙන අනොධිසොඵරණෙ වීසති අප්පනා හොන්ති.

257. And herein, 'May all beings be free from enmity' is one absorption. 'May they be free from ill will' is one absorption. 'Free from ill will' (abyāpajjā) means free from malice (byāpāda). 'May they be free from distress' is one absorption. 'Free from distress' (anīghā) means without suffering (niddukkhā). 'May they maintain themselves in happiness' is one absorption. Therefore, in these phrases too, loving-kindness should be pervaded by way of whichever phrase becomes prominent. Thus, in the unspecified pervasion, by way of four absorptions for each of the five aspects, there are twenty absorptions.

ඔධිසොඵරණෙ පන සත්තසු ආකාරෙසු චතුන්නං වසෙන අට්ඨවීසති. එත්ථ ච ඉත්ථියො පුරිසාති ලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. අරියා අනරියාති අරියපුථුජ්ජනවසෙන. දෙවා මනුස්සා විනිපාතිකාති උපපත්තිවසෙන.

In the specified pervasion, however, by way of the four absorptions for each of the seven aspects, there are twenty-eight. And here, 'women' and 'men' is stated in terms of gender; 'noble ones' and 'non-noble ones' in terms of noble ones and worldlings; 'gods,' 'humans,' and 'those in the states of woe' in terms of rebirth.

දිසාඵරණෙ පන සබ්බෙ පුරත්ථිමාය දිසාය සත්තාතිආදිනා නයෙන එකමෙකිස්සා දිසාය වීසති වීසති කත්වා ද්වෙසතානි, සබ්බා පුරත්ථිමාය දිසාය ඉත්ථියොතිආදිනා නයෙන එකමෙකිස්සා දිසාය අට්ඨවීසති අට්ඨවීසති කත්වා අසීති ද්වෙසතානීති චත්තාරි සතානි අසීති ච අප්පනා. ඉති සබ්බානිපි පටිසම්භිදායං වුත්තානි අට්ඨවීසාධිකානි පඤ්ච අප්පනාසතානීති.

In the directional pervasion, however, by the method beginning 'all beings in the eastern direction,' making twenty for each single direction, there are two hundred absorptions; and by the method beginning 'all women in the eastern direction,' making twenty-eight for each single direction, there are two hundred and eighty absorptions. Thus, there are four hundred and eighty absorptions. In this way, all the absorptions spoken of in the Paṭisambhidāmagga are five hundred with an excess of twenty-eight.

ඉති එතාසු අප්පනාසු යස්ස කස්සචි වසෙන මෙත්තං චෙතොවිමුත්තිං භාවෙත්වා අයං යොගාවචරො ‘‘සුඛං සුපතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තෙ එකාදසානිසංසෙ පටිලභති.

Thus, among these absorptions, having developed the liberation of mind through loving-kindness by way of any aspect whatsoever, this meditator obtains the eleven benefits spoken of by the method beginning, 'He sleeps in comfort.'

258. තත්ථ [Pg.305] සුඛං සුපතීති යථා සෙසා ජනා සම්පරිවත්තමානා කාකච්ඡමානා දුක්ඛං සුපන්ති, එවං අසුපිත්වා සුඛං සුපති. නිද්දං ඔක්කන්තොපි සමාපත්තිං සමාපන්නො විය හොති.

258. Therein, as for 'He sleeps in comfort': just as other people sleep with difficulty, tossing and turning and snoring, not sleeping thus, he sleeps in comfort. Even when having entered sleep, he is like one who has entered a meditative attainment.

සුඛං පටිබුජ්ඣතීති යථා අඤ්ඤෙ නිත්ථුනන්තා විජම්භන්තා සම්පරිවත්තන්තා දුක්ඛං පටිබුජ්ඣන්ති, එවං අප්පටිබුජ්ඣිත්වා විකසමානමිව පදුමං සුඛං නිබ්බිකාරං පටිබුජ්ඣති.

As for 'He awakens in comfort': just as others awaken with difficulty—groaning, yawning, and tossing and turning—not awakening thus, he awakens in comfort, without bodily distortion, like a blooming lotus.

න පාපකං සුපිනං පස්සතීති සුපිනං පස්සන්තොපි භද්දකමෙව සුපිනං පස්සති, චෙතියං වන්දන්තො විය පූජං කරොන්තො විය ධම්මං සුණන්තො විය ච හොති. යථා පන අඤ්ඤෙ අත්තානං චොරෙහි සම්පරිවාරිතං විය වාළෙහි උපද්දුතං විය පපාතෙ පතන්තං විය ච පස්සන්ති, එවං පාපකං සුපිනං න පස්සති.

As for 'He does not see a bad dream': even when seeing a dream, he sees only a good dream; he is as if paying homage to a cetiya, as if making an offering, and as if listening to the Dhamma. But just as others see themselves as if surrounded by thieves, as if attacked by wild beasts, and as if falling from a cliff, he does not see a bad dream thus.

මනුස්සානං පියො හොතීති උරෙ ආමුත්තමුත්තාහාරො විය සීසෙ පිළන්ධමාලා විය ච මනුස්සානං පියො හොති මනාපො.

As for 'He is dear to human beings': he is dear and beloved to human beings, like a string of pearls worn on the chest and like a garland worn on the head.

අමනුස්සානං පියො හොතීති යථෙව මනුස්සානං, එවං අමනුස්සානම්පි පියො හොති විසාඛත්ථෙරො විය.

As for 'He is dear to non-human beings': just as he is dear to human beings, so too is he dear to non-human beings, like the Elder Visākha.

සො කිර පාටලිපුත්තෙ කුටුම්බියො අහොසි. සො තත්ථෙව වසමානො අස්සොසි ‘‘තම්බපණ්ණිදීපො කිර චෙතියමාලාලඞ්කතො කාසාවපජ්ජොතො ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානෙයෙව එත්ථ සක්කා නිසීදිතුං වා නිපජ්ජිතුං වා උතුසප්පායං සෙනාසනසප්පායං පුග්ගලසප්පායං ධම්මස්සවනසප්පායන්ති සබ්බමෙත්ථ සුලභ’’න්ති.

He, it is said, was a householder in Pāṭaliputta. While living there, he heard: 'The island of Tambapaṇṇi, they say, is adorned with a series of shrines and is resplendent with the color of the robes. Here one can sit or lie down in any place one wishes. Suitable climate, suitable lodging, suitable persons, and a suitable opportunity to hear the Dhamma—all this suitability is easy to obtain here.'

සො අත්තනො භොගක්ඛන්ධං පුත්තදාරස්ස නිය්‍යාදෙත්වා දුස්සන්තෙ බද්ධෙන එකකහාපණෙනෙව ඝරා නික්ඛමිත්වා සමුද්දතීරෙ නාවං උදික්ඛමානො එකමාසං වසි. සො වොහාරකුසලතාය ඉමස්මිං ඨානෙ භණ්ඩං කිණිත්වා අසුකස්මිං වික්කිණන්තො ධම්මිකාය වණිජ්ජාය තෙනෙවන්තරමාසෙන සහස්සං අභිසංහරි. අනුපුබ්බෙන මහාවිහාරං ආගන්ත්වා පබ්බජ්ජං යාචි.

Having entrusted his mass of wealth to his wife and children, he left home with only a single kahāpaṇa tied in the hem of his garment. He lived for one month on the seashore, looking for a ship. Due to his skill in trade, buying goods in this place and selling them in another, by means of righteous commerce he accumulated a thousand within that very month. In due course he came to the Mahāvihāra and asked for the going forth.

සො [Pg.306] පබ්බාජනත්ථාය සීමං නීතො තං සහස්සත්ථවිකං ඔවට්ටිකන්තරෙන භූමියං පාතෙසි. ‘‘කිමෙත’’න්ති ච වුත්තෙ ‘‘කහාපණසහස්සං, භන්තෙ’’ති වත්වා ‘‘උපාසක, පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය න සක්කා විචාරෙතුං, ඉදානෙවෙතං විචාරෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘විසාඛස්ස පබ්බජ්ජට්ඨානමාගතා මා රිත්තහත්ථා ගමිංසූ’’ති මුඤ්චිත්වා සීමාමාළකෙ විප්පකිරිත්වා පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නො.

When he was led to the boundary for the purpose of the going forth, he dropped the purse with the thousand coins from within his folded upper garment onto the ground. When asked, 'What is this?' he said, 'A thousand kahāpaṇas, venerable sir.' When he was told, 'Lay follower, from the time of the going forth it is not allowable to manage this; dispose of it right now,' he thought, 'May those who have come to the place of Visākha's going forth not depart empty-handed.' Untying the purse, he scattered the coins in the precincts of the boundary hall. Having gone forth, he received the higher ordination.

සො පඤ්චවස්සො හුත්වා ද්වෙමාතිකා පගුණා කත්වා පවාරෙත්වා අත්තනො සප්පායං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා එකෙකස්මිං විහාරෙ චත්තාරො මාසෙ කත්වා සමප්පවත්තවාසං වසමානො චරි. එවං චරමානො –

Having become of five rains-retreats, having made the two Mātikās fluent, he performed the Pavāraṇā and took up a meditation subject suitable for himself. He spent four months in each monastery, dwelling with an equal distribution of his time. As he was journeying thus—

වනන්තරෙ ඨිතො ථෙරො, විසාඛො ගජ්ජමානකො;

අත්තනො ගුණමෙසන්තො, ඉමමත්ථං අභාසථ.

Standing in the midst of the forest, the elder Visākha, roaring, reflected on his own virtues and spoke this matter:

‘‘යාවතා උපසම්පන්නො, යාවතා ඉධ ආගතො;

එත්ථන්තරෙ ඛලිතං නත්ථි, අහො ලාභා තෙ මාරිසා’’ති.

“From the time I was ordained, for as long as I have been here, in this interval there has been no transgression. Oh, Mārisa, what a gain for you!”

සො චිත්තලපබ්බතවිහාරං ගච්ඡන්තො ද්වෙධා පථං පත්වා ‘‘අයං නු ඛො මග්ගො උදාහු අය’’න්ති චින්තයන්තො අට්ඨාසි. අථස්ස පබ්බතෙ අධිවත්ථා දෙවතා හත්ථං පසාරෙත්වා ‘‘එස මග්ගො’’ති වත්වා දස්සෙති. සො චිත්තලපබ්බතවිහාරං ගන්ත්වා තත්ථ චත්තාරො මාසෙ වසිත්වා පච්චූසෙ ගමිස්සාමීති චින්තෙත්වා නිපජ්ජි. චඞ්කමසීසෙ මණිලරුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා සොපානඵලකෙ නිසීදිත්වා පරොදි.

While going to the Cittalapabbata Monastery, he reached a fork in the road and stood there thinking, “Is this the path, or is that one?” Then a deity dwelling on the mountain extended a hand, saying, “This is the path,” and showed him. Having gone to the Cittalapabbata Monastery, he dwelt there for four months. Thinking, “I will go at dawn,” he lay down. A deity dwelling in the Maṇila tree at the head of the walking path sat on a plank of the staircase and wept.

ථෙරො ‘‘කො එසො’’ති ආහ. අහං, භන්තෙ, මණිලියාති. කිස්ස රොදසීති? තුම්හාකං ගමනං පටිච්චාති. මයි ඉධ වසන්තෙ තුම්හාකං කො ගුණොති? තුම්හෙසු, භන්තෙ, ඉධ වසන්තෙසු අමනුස්සා අඤ්ඤමඤ්ඤං මෙත්තං පටිලභන්ති, තෙ දානි තුම්හෙසු ගතෙසු කලහං කරිස්සන්ති, දුට්ඨුල්ලම්පි කථයිස්සන්තීති. ථෙරො ‘‘සචෙ මයි ඉධ වසන්තෙ තුම්හාකං ඵාසුවිහාරො හොති, සුන්දර’’න්ති වත්වා අඤ්ඤෙපි චත්තාරො මාසෙ තත්ථෙව වසිත්වා පුන තථෙව ගමනචිත්තං උප්පාදෙසි. දෙවතාපි පුන තථෙව පරොදි. එතෙනෙවුපායෙන ථෙරො තත්ථෙව වසිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායීති එවං මෙත්තාවිහාරී භික්ඛු අමනුස්සානං පියො හොති.

The elder asked, “Who is that?” “Venerable sir, I am the Maṇila tree-deity.” “For what reason do you weep?” “On account of your departure.” “While I am dwelling here, what benefit is there for you?” “Venerable sir, while you are dwelling here, the non-human beings obtain loving-kindness for one another. Now, when you have gone, they will quarrel and also speak harsh words.” The elder, saying, “If, while I am dwelling here, there is a comfortable abiding for you, it is good,” dwelt in that very place for another four months and again, just as before, produced the thought of going. The deity also wept again just as before. By this very means, the elder dwelt in that very place and in that very place attained Parinibbāna. Thus, a bhikkhu who dwells in loving-kindness is dear to non-human beings.

දෙවතා රක්ඛන්තීති පුත්තමිව මාතාපිතරො දෙවතා රක්ඛන්ති.

“Deities protect him” means: just as parents protect their son, so do deities protect him.

නාස්ස [Pg.307] අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමතීති මෙත්තාවිහාරිස්ස කායෙ උත්තරාය උපාසිකාය විය අග්ගි වා, සංයුත්තභාණකචූළසිවත්ථෙරස්සෙව විසං වා, සංකිච්චසාමණෙරස්සෙව සත්ථං වා න කමති, න පවිසති. නාස්ස කායං විකොපෙතීති වුත්තං හොති. ධෙනුවත්ථුම්පි චෙත්ථ කථයන්ති. එකා කිර ධෙනු වච්ඡකස්ස ඛීරධාරං මුඤ්චමානා අට්ඨාසි. එකො ලුද්දකො තං විජ්ඣිස්සාමීති හත්ථෙන සම්පරිවත්තෙත්වා දීඝදණ්ඩසත්තිං මුඤ්චි. සා තස්සා සරීරං ආහච්ච තාලපණ්ණං විය පවට්ටමානා ගතා, නෙව උපචාරබලෙන, න අප්පනාබලෙන, කෙවලං වච්ඡකෙ බලවපියචිත්තතාය. එවං මහානුභාවා මෙත්තාති.

“Fire, poison, or a weapon does not affect him” means: For one who dwells in loving-kindness, just as fire did not harm the female lay disciple Uttarā, nor poison the Elder Cūḷasiva, the reciter of the Saṃyutta Nikāya, nor a weapon the novice Saṅkicca, so fire, poison, or a weapon does not take effect on or penetrate his body. This means that his body is not injured. Here, the teachers also relate the story of the cow. It is said that a cow once stood letting a stream of milk flow for her calf. A hunter, thinking, “I will pierce her,” brandished a long-shafted spear with his hand and released it. It struck her body but rolled up like a palm leaf and went away. This was not by the power of access concentration or by the power of absorption, but solely because of her powerful affection for her calf. So powerful is loving-kindness.

තුවටං චිත්තං සමාධියතීති මෙත්තාවිහාරිනො ඛිප්පමෙව චිත්තං සමාධියති, නත්ථි තස්ස දන්ධායිතත්තං.

“His mind is quickly concentrated” means: For one who dwells in loving-kindness, the mind becomes concentrated quickly; there is no sluggishness in him.

මුඛවණ්ණො විප්පසීදතීති බන්ධනා පවුත්තං තාලපක්කං විය චස්ස විප්පසන්නවණ්ණං මුඛං හොති.

“The complexion of his face is bright” means: His face becomes especially clear in complexion, like a ripe palm fruit fallen from its stalk.

අසම්මූළ්හො කාලඞ්කරොතීති මෙත්තාවිහාරිනො සම්මොහමරණං නාම නත්ථි, අසම්මූළ්හොව නිද්දං ඔක්කමන්තො විය කාලං කරොති.

“He dies unbewildered” means: For one who dwells in loving-kindness, there is no such thing as a bewildered death; he passes away unbewildered, as if entering into sleep.

උත්තරිමප්පටිවිජ්ඣන්තොති මෙත්තාසමාපත්තිතො උත්තරිං අරහත්තං අධිගන්තුං අසක්කොන්තො ඉතො චවිත්වා සුත්තප්පබුද්ධො විය බ්‍රහ්මලොකමුපපජ්ජතීති.

“If he penetrates no higher” means: Being unable to attain Arahantship, which is higher than the attainment of loving-kindness, when he passes away from here he is reborn in the Brahmā world as if awakening from sleep.

අයං මෙත්තාභාවනායං විත්ථාරකථා.

This is the detailed exposition on the development of loving-kindness.

කරුණාභාවනාකථා

The Exposition on the Development of Compassion

259. කරුණං භාවෙතුකාමෙන පන නික්කරුණතාය ආදීනවං කරුණාය ච ආනිසංසං පච්චවෙක්ඛිත්වා කරුණාභාවනා ආරභිතබ්බා. තඤ්ච පන ආරභන්තෙන පඨමං පියපුග්ගලාදීසු න ආරභිතබ්බා. පියො හි පියට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති. අතිප්පියසහායකො අතිප්පියසහායකට්ඨානෙයෙව. මජ්ඣත්තො මජ්ඣත්තට්ඨානෙයෙව. අප්පියො අප්පියට්ඨානෙයෙව. වෙරී වෙරිට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති. ලිඞ්ගවිසභාගකාලකතා අඛෙත්තමෙව.

259. Furthermore, one who wishes to develop compassion should reflect on the danger in cruelty and the benefit of compassion, and then the development of compassion should be begun. And when beginning it, one should not start at first with a dear person and the others. For a dear person remains only in the position of being dear; a very dear friend, only in the position of being a very dear friend; a neutral person, only in the position of being neutral; a disliked person, only in the position of being disliked; and an enemy, only in the position of being an enemy. Persons of the opposite sex and deceased persons are indeed unsuitable fields.

‘‘කථඤ්ච භික්ඛු කරුණාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති? සෙය්‍යථාපි නාම එකං පුග්ගලං දුග්ගතං දුරූපෙතං දිස්වා කරුණායෙය්‍ය, එවමෙව [Pg.308] සබ්බසත්තෙ කරුණාය ඵරතී’’ති විභඞ්ගෙ (විභ. 653) පන වුත්තත්තා සබ්බපඨමං තාව කිඤ්චිදෙව කරුණායිතබ්බරූපං පරමකිච්ඡප්පත්තං දුග්ගතං දුරූපෙතං කපණපුරිසං ඡින්නාහාරං කපාලං පුරතො ඨපෙත්වා අනාථසාලාය නිසින්නං හත්ථපාදෙහි පග්ඝරන්තකිමිගණං අට්ටස්සරං කරොන්තං දිස්වා ‘‘කිච්ඡං වතායං සත්තො ආපන්නො, අප්පෙව නාම ඉමම්හා දුක්ඛා මුච්චෙය්‍යා’’ති කරුණා පවත්තෙතබ්බා. තං අලභන්තෙන සුඛිතොපි පාපකාරී පුග්ගලො වජ්ඣෙන උපමෙත්වා කරුණායිතබ්බො.

“And how does a bhikkhu dwell pervading one direction with a mind accompanied by compassion? Just as one might feel compassion on seeing an unfortunate and miserable person, so one pervades all beings with compassion.” As it is said thus in the Vibhaṅga, one should first of all see a person who inspires compassion: someone utterly wretched, unfortunate, and miserable, a poor man deprived of food, sitting in a shelter for the destitute with a bowl before him, with swarms of maggots oozing from his hands and feet, uttering cries of pain. Seeing him, one should arouse compassion, thinking: “Alas, this being has fallen into misery! If only he could be freed from this suffering!” If one does not find such a person, one should arouse compassion for a prosperous but evil-doing person, comparing him to one condemned to execution.

කථං? සෙය්‍යථාපි සහ භණ්ඩෙන ගහිතචොරං ‘‘වධෙථ න’’න්ති රඤ්ඤො ආණාය රාජපුරිසා බන්ධිත්වා චතුක්කෙ චතුක්කෙ පහාරසතානි දෙන්තා ආඝාතනං නෙන්ති. තස්ස මනුස්සා ඛාදනීයම්පි භොජනීයම්පි මාලාගන්ධවිලෙපනතම්බුලානිපි දෙන්ති. කිඤ්චාපි සො තානි ඛාදන්තො චෙව පරිභුඤ්ජන්තො ච සුඛිතො භොගසමප්පිතො විය ගච්ඡති, අථ ඛො තං නෙව කොචි ‘‘සුඛිතො අයං මහාභොගො’’ති මඤ්ඤති, අඤ්ඤදත්ථු ‘‘අයං වරාකො ඉදානි මරිස්සති, යං යදෙව හි අයං පදං නික්ඛිපති, තෙන තෙන සන්තිකෙ මරණස්ස හොතී’’ති තං ජනො කරුණායති. එවමෙව කරුණාකම්මට්ඨානිකෙන භික්ඛුනා සුඛිතොපි පුග්ගලො එවං කරුණායිතබ්බො ‘‘අයං වරාකො කිඤ්චාපි ඉදානි සුඛිතො සුසජ්ජිතො භොගෙ පරිභුඤ්ජති, අථ ඛො තීසු ද්වාරෙසු එකෙනාපි කතස්ස කල්‍යාණකම්මස්ස අභාවා ඉදානි අපායෙසු අනප්පකං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදිස්සතී’’ති.

How so? Suppose royal men have caught a thief with the stolen goods. On the king’s order, “Execute him!” they bind him and, giving him hundreds of blows at each crossroads, lead him to the execution ground. People give him food and drink, garlands, perfumes, ointments, and betel. Although he goes along eating and enjoying these things as if he were happy and endowed with possessions, no one thinks, “He is happy, he has great wealth.” On the contrary, people feel compassion for him, thinking: “This poor wretch is about to die. With every step he takes, he draws closer to death.” In the same way, a bhikkhu practicing the compassion meditation should feel compassion even for a prosperous person, thinking: “Though this poor wretch is now happy, well-adorned, and enjoying his possessions, yet because he has not done a single good deed through any of the three doors, he will soon experience immense bodily suffering and mental sorrow in the states of woe.”

එවං තං පුග්ගලං කරුණායිත්වා තතො පරං එතෙනෙව උපායෙන පියපුග්ගලෙ, තතො මජ්ඣත්තෙ, තතො වෙරිම්හීති අනුක්කමෙන කරුණා පවත්තෙතබ්බා. සචෙ පනස්ස පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙරිම්හි පටිඝං උප්පජ්ජති, තං මෙත්තාය වුත්තනයෙනෙව වූපසමෙතබ්බං. යොපි චෙත්ථ කතකුසලො හොති, තම්පි ඤාතිරොගභොගබ්‍යසනාදීනං අඤ්ඤතරෙන බ්‍යසනෙන සමන්නාගතං දිස්වා වා සුත්වා වා තෙසං අභාවෙපි වට්ටදුක්ඛං අනතික්කන්තත්තා ‘‘දුක්ඛිතොව අය’’න්ති එවං සබ්බථාපි කරුණායිත්වා වුත්තනයෙනෙව අත්තනි පියපුග්ගලෙ මජ්ඣත්තෙ වෙරිම්හීති චතූසු ජනෙසු සීමාසම්භෙදං කත්වා [Pg.309] තං නිමිත්තං ආසෙවන්තෙන භාවෙන්තෙන බහුලීකරොන්තෙන මෙත්තාය වුත්තනයෙනෙව තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන අප්පනා වඩ්ඪෙතබ්බා.

Having thus shown compassion for that person, one should then extend it in sequence to a dear person, then to a neutral person, and then to an enemy. If, however, resentment towards the enemy should arise in him, it should be pacified in the very way described for loving-kindness. And even in the case of one here who has done what is wholesome, on seeing or hearing that they are beset by some misfortune such as the loss of relatives, disease, or loss of wealth, or even in the absence of these, since they have not transcended the suffering of the round of rebirths, one should show compassion in every way, thinking, “This person is indeed suffering.” Then, in the very way described, having broken down the boundaries among the four persons—oneself, a dear person, a neutral person, and an enemy—by practicing, developing, and cultivating that sign, one should increase absorption by way of the triad and tetrad of jhānas, in the very way described for loving-kindness.

අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං පන පඨමං වෙරිපුග්ගලො කරුණායිතබ්බො, තස්මිං චිත්තං මුදුං කත්වා දුග්ගතො, තතො පියපුග්ගලො, තතො අත්තාති අයං කමො වුත්තො, සො ‘‘දුග්ගතං දුරූපෙත’’න්ති පාළියා න සමෙති, තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ භාවනමාරභිත්වා සීමාසම්භෙදං කත්වා අප්පනා වඩ්ඪෙතබ්බා. තතො පරං ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා සත්තහාකාරෙහි ඔධිසොඵරණා දසහාකාරෙහි දිසාඵරණා’’ති අයං විකුබ්බනා, ‘‘සුඛං සුපතී’’තිආදයො ආනිසංසා ච මෙත්තායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

In the commentary to the Aṅguttara Nikāya, however, this sequence is given: first, an enemy should be shown compassion; having made the mind tender towards him, then an unfortunate person, then a dear person, and then oneself. That sequence does not agree with the Pāli which says, “an unfortunate person in a bad state.” Therefore, having begun the development here in the very way described and having broken down the boundaries, one should develop absorption. Thereafter, this higher transformation—the unspecified pervasion in five ways, the specified pervasion in seven ways, and the directional pervasion in ten ways—and the benefits, such as “one sleeps in comfort,” should be understood in the very way described for loving-kindness.

අයං කරුණාභාවනාය විත්ථාරකථා.

This is the detailed exposition of the development of compassion.

මුදිතාභාවනාකථා

Exposition on the Development of Sympathetic Joy

260. මුදිතාභාවනං ආරභන්තෙනාපි න පඨමං පියපුග්ගලාදීසු ආරභිතබ්බා. න හි පියො පියභාවමත්තෙනෙව මුදිතාය පදට්ඨානං හොති, පගෙව මජ්ඣත්තවෙරිනො. ලිඞ්ගවිසභාගකාලකතා අඛෙත්තමෙව.

260. Even when beginning the development of sympathetic joy, one should not start first with such persons as a dear one. For a dear person is not a proximate cause for sympathetic joy merely by the fact of being dear, still less a neutral person or an enemy. A person of the opposite sex or a deceased person are an unsuitable field indeed.

අතිප්පියසහායකො පන සියා පදට්ඨානං, යො අට්ඨකථායං සොණ්ඩසහායොති වුත්තො. සො හි මුදිතමුදිතොව හොති, පඨමං හසිත්වා පච්ඡා කථෙති, තස්මා සො වා පඨමං මුදිතාය ඵරිතබ්බො. පියපුග්ගලං වා සුඛිතං සජ්ජිතං මොදමානං දිස්වා වා සුත්වා වා ‘‘මොදති වතායං සත්තො, අහො සාධු අහො සුට්ඨූ’’ති මුදිතා උප්පාදෙතබ්බා. ඉමමෙව හි අත්ථවසං පටිච්ච විභඞ්ගෙ (විභ. 663) වුත්තං ‘‘කථඤ්ච භික්ඛු මුදිතාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති? සෙය්‍යථාපි නාම එකං පුග්ගලං පියං මනාපං දිස්වා මුදිතො අස්ස, එවමෙව සබ්බසත්තෙ මුදිතාය ඵරතී’’ති.

However, a very dear companion can be a proximate cause; he is called a 'boon companion' in the commentary. For he is indeed very joyful; he laughs first and speaks afterwards. Therefore, he should be the first to be pervaded with sympathetic joy. Or, on seeing or hearing that a dear person is happy, prosperous, and rejoicing, one should arouse sympathetic joy, thinking: 'Indeed, this being is rejoicing! How good! How excellent!' It is with reference to this very matter that it is said in the Vibhaṅga: 'And how does a bhikkhu dwell pervading one direction with a mind accompanied by sympathetic joy? Just as he would be joyful on seeing a dear and beloved person, so he pervades all beings with sympathetic joy.'

සචෙපිස්ස සො සොණ්ඩසහායො වා පියපුග්ගලො වා අතීතෙ සුඛිතො අහොසි, සම්පති පන දුග්ගතො දුරූපෙතො, අතීතමෙව චස්ස සුඛිතභාවං අනුස්සරිත්වා ‘‘එස අතීතෙ එවං මහාභොගො මහාපරිවාරො නිච්චප්පමුදිතො අහොසී’’ති තමෙවස්ස මුදිතාකාරං ගහෙත්වා මුදිතා උප්පාදෙතබ්බා ‘‘අනාගතෙ වා පන පුන තං සම්පත්තිං ලභිත්වා [Pg.310] හත්ථික්ඛන්ධඅස්සපිට්ඨිසුවණ්ණසිවිකාදීහි විචරිස්සතී’’ති අනාගතම්පිස්ස මුදිතාකාරං ගහෙත්වා මුදිතා උප්පාදෙතබ්බා.

If that boon companion or dear person was happy in the past but is now unfortunate and of wretched appearance, one should recollect his past state of happiness, thinking, 'In the past this person had great wealth, a great retinue, and was always joyful,' and arouse sympathetic joy by taking that very mode of his joy. Or, thinking, 'In the future, he will again obtain that good fortune and will go about on the backs of elephants and horses, in golden palanquins, and so on,' one should arouse sympathetic joy by taking a mode of his future joy.

එවං පියපුග්ගලෙ මුදිතං උප්පාදෙත්වා අථ මජ්ඣත්තෙ තතො වෙරිම්හීති අනුක්කමෙන මුදිතා පවත්තෙතබ්බා. අප්පනා වඩ්ඪෙතබ්බා. සචෙ පනස්ස පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙරිම්හි පටිඝං උප්පජ්ජති, තං මෙත්තායං වුත්තනයෙනෙව වූපසමෙත්වා ‘‘ඉමෙසු ච තීසු අත්තනි චා’’ති චතූසු ජනෙසු සමචිත්තතාය සීමාසම්භෙදං කත්වා තං නිමිත්තං ආසෙවන්තෙන භාවෙන්තෙන බහුලීකරොන්තෙන මෙත්තායං වුත්තනයෙනෙව තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙනෙව අප්පනා වඩ්ඪෙතබ්බා. තතො පරං ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසොඵරණා සත්තහාකාරෙහි ඔධිසොඵරණා දසහාකාරෙහි දිසාඵරණා’’ති අයං විකුබ්බනා, ‘‘සුඛං සුපතී’’තිආදයො ආනිසංසා ච මෙත්තායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

Having thus aroused sympathetic joy towards a dear person, one should then direct it successively towards a neutral person and then an enemy. Absorption should be developed. If resentment towards the enemy arises in him in the way already described, it should be quieted in the way described for loving-kindness. Then, by making his mind impartial towards the four persons—that is, these three and himself—he should break down the boundaries. By cultivating, developing, and making much of that sign, he should develop absorption by means of the triad and tetrad of jhānas in the way described for loving-kindness. Thereafter, the modes of pervasion—the fivefold unspecified pervasion, the sevenfold specified pervasion, and the tenfold directional pervasion—and the benefits such as 'he sleeps in comfort' should be understood in the very way described for loving-kindness.

අයං මුදිතාභාවනාය විත්ථාරකථා.

This is the detailed exposition on the development of sympathetic joy.

උපෙක්ඛාභාවනාකථා

Exposition on the Development of Equanimity

261. උපෙක්ඛාභාවනං භාවෙතුකාමෙන පන මෙත්තාදීසු පටිලද්ධතිකචතුක්කජ්ඣානෙන පගුණතතියජ්ඣානා වුට්ඨාය ‘‘සුඛිතා හොන්තූ’’තිආදිවසෙන සත්තකෙලායනමනසිකාරයුත්තත්තා, පටිඝානුනයසමීපචාරිත්තා, සොමනස්සයොගෙන ඔළාරිකත්තා ච පුරිමාසු ආදීනවං, සන්තසභාවත්තා උපෙක්ඛාය ආනිසංසඤ්ච දිස්වා ය්වාස්ස පකතිමජ්ඣත්තො පුග්ගලො, තං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා උපෙක්ඛා උප්පාදෙතබ්බා. තතො පියපුග්ගලාදීසු. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘කථඤ්ච භික්ඛු උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති? සෙය්‍යථාපි නාම එකං පුග්ගලං නෙව මනාපං න අමනාපං දිස්වා උපෙක්ඛකො අස්ස, එවමෙව සබ්බෙ සත්තෙ උපෙක්ඛාය ඵරතී’’ති (විභ. 673).

261. Furthermore, one who wishes to develop equanimity, who has attained the triple and quadruple jhānas through loving-kindness and so on, should emerge from the third jhāna in which he is proficient. He should see the danger in the preceding states because they are connected with a fond regard for beings expressed as 'May they be happy!', because they verge on approval and resentment, and because they are coarse through their association with joy; and he should see the benefit in equanimity because of its peaceful nature. Then he should arouse equanimity by looking on with equanimity at a person who is naturally neutral to him. Then he should do so towards a dear person, and so on. For it is said: 'And how does a bhikkhu dwell pervading one direction with a mind accompanied by equanimity? Just as he might be equanimous on seeing a person who is neither pleasing nor displeasing, so he pervades all beings with equanimity.'

තස්මා වුත්තනයෙන මජ්ඣත්තපුග්ගලෙ උපෙක්ඛං උප්පාදෙත්වා අථ පියපුග්ගලෙ, තතො සොණ්ඩසහායකෙ, තතො වෙරිම්හීති එවං ‘‘ඉමෙසු ච තීසු අත්තනි චා’’ති සබ්බත්ථ මජ්ඣත්තවසෙන සීමාසම්භෙදං කත්වා තං නිමිත්තං ආසෙවිතබ්බං භාවෙතබ්බං බහුලීකාතබ්බං. තස්සෙවං කරොතො පථවීකසිණෙ වුත්තනයෙනෙව චතුත්ථජ්ඣානං උප්පජ්ජති.

Therefore, having aroused equanimity towards a neutral person in the way described, then towards a dear person, then a boon companion, and then a hostile person—thus, having broken down the boundaries everywhere by means of neutrality towards 'these three persons and oneself'—that sign should be cultivated, developed, and made much of. For one who does so, the fourth jhāna arises in the very same way as described in the section on the earth kasiṇa.

කිං [Pg.311] පනෙතං පථවීකසිණාදීසු උප්පන්නතතියජ්ඣානස්සාපි උප්පජ්ජතීති? නුප්පජ්ජති. කස්මා? ආරම්මණවිසභාගතාය. මෙත්තාදීසු උප්පන්නතතියජ්ඣානස්සෙව පන උප්පජ්ජති, ආරම්මණසභාගතායාති. තතො පරං පන විකුබ්බනා ච ආනිසංසපටිලාභො ච මෙත්තායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති.

But does this arise for one who has the third jhāna that arose on an earth kasiṇa, etc.? It does not arise. Why? Because of the dissimilarity of the object. But it arises only for one who has the third jhāna that arose on loving-kindness, etc., because of the similarity of the object. Furthermore, the transformations and the attainment of the benefits should be understood in the very same way as described in the section on loving-kindness.

අයං උපෙක්ඛාභාවනාය විත්ථාරකථා.

This is the detailed explanation of the development of equanimity.

පකිණ්ණකකථා

Miscellaneous Exposition

262.

262.

බ්‍රහ්මුත්තමෙන කථිතෙ, බ්‍රහ්මවිහාරෙ ඉමෙ ඉති විදිත්වා;

භිය්‍යො එතෙසු අයං, පකිණ්ණකකථාපි විඤ්ඤෙය්‍යා.

Having known in this way these divine abidings taught by the Buddha, the one supreme among Brahmas, this miscellaneous exposition on them should be further understood.

එතාසු හි මෙත්තාකරුණාමුදිතාඋපෙක්ඛාසු අත්ථතො තාව මෙජ්ජතීති මෙත්තා, සිනිය්හතීති අත්ථො. මිත්තෙ වා භවා, මිත්තස්ස වා එසා පවත්තීතිපි මෙත්තා. පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයකම්පනං කරොතීති කරුණා. කිණාති වා පරදුක්ඛං හිංසති විනාසෙතීති කරුණා. කිරියති වා දුක්ඛිතෙසු ඵරණවසෙන පසාරියතීති කරුණා. මොදන්ති තාය තංසමඞ්ගිනො, සයං වා මොදති, මොදනමත්තමෙව වා තන්ති මුදිතා. ‘‘අවෙරා හොන්තූ’’තිආදිබ්‍යාපාරප්පහානෙන මජ්ඣත්තභාවූපගමනෙන ච උපෙක්ඛතීති උපෙක්ඛා.

For in these—loving-kindness, compassion, sympathetic joy, and equanimity—first, as to their verbal meaning: it is loving-kindness (mettā) because it is tender (mejjati); that is, it is affectionate (siniyhati). Or it is loving-kindness because it occurs in relation to a friend, or it is the conduct of a friend. It is compassion (karuṇā) because when there is the suffering of others, it causes the hearts of good people to tremble. Or, it is karuṇā because it assails (kiṇāti), that is, it harms and destroys the suffering of others. Or, it is karuṇā because it is spread out (kiriyati) by way of pervading those afflicted with suffering. It is sympathetic joy (muditā) because those endowed with it rejoice by means of it, or one rejoices oneself, or it is simply the act of rejoicing. It is equanimity (upekkhā) because one looks on (upekkhati) by abandoning such activities as, 'May they be free from enmity,' etc., and by arriving at a state of neutrality.

263. ලක්ඛණාදිතො පනෙත්ථ හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා මෙත්තා, හිතූපසංහාරරසා, ආඝාතවිනයපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං මනාපභාවදස්සනපදට්ඨානා. බ්‍යාපාදූපසමො එතිස්සා සම්පත්ති, සිනෙහසම්භවො විපත්ති. දුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා කරුණා, පරදුක්ඛාසහනරසා, අවිහිංසාපච්චුපට්ඨානා, දුක්ඛාභිභූතානං අනාථභාවදස්සනපදට්ඨානා. විහිංසූපසමො තස්සා සම්පත්ති, සොකසම්භවො විපත්ති. පමොදනලක්ඛණා මුදිතා, අනිස්සායනරසා, අරතිවිඝාතපච්චුපට්ඨානා, සත්තානං සම්පත්තිදස්සනපදට්ඨානා. අරතිවූපසමො තස්සා සම්පත්ති, පහාසසම්භවො විපත්ති. සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛා, සත්තෙසු සමභාවදස්සනරසා, පටිඝානුනයවූපසමපච්චුපට්ඨානා, ‘‘කම්මස්සකා සත්තා, තෙ කස්ස [Pg.312] රුචියා සුඛිතා වා භවිස්සන්ති, දුක්ඛතො වා මුච්චිස්සන්ති, පත්තසම්පත්තිතො වා න පරිහායිස්සන්තී’’ති එවං පවත්තකම්මස්සකතාදස්සනපදට්ඨානා. පටිඝානුනයවූපසමො තස්සා සම්පත්ති, ගෙහසිතාය අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාය සම්භවො විපත්ති.

263. Furthermore, as to their characteristics and so on, among these: Loving-kindness has the characteristic of occurring in the mode of welfare, the function of bringing benefit, the manifestation of removing resentment, and the proximate cause of seeing the agreeable aspect of beings. The calming of ill will is its success; the arising of affection is its failure. Compassion has the characteristic of occurring in the mode of wishing to remove suffering, the function of not tolerating the suffering of others, the manifestation of non-harming, and the proximate cause of seeing the helplessness of those overwhelmed by suffering. The calming of cruelty is its success; the arising of sorrow is its failure. Sympathetic joy has the characteristic of gladdening, the function of being without envy, the manifestation of dispelling discontent, and the proximate cause of seeing the success of beings. The calming of discontent is its success; the arising of mirth is its failure. Equanimity has the characteristic of occurring in the mode of neutrality toward beings, the function of seeing beings equally, the manifestation of the calming of aversion and approval, and its proximate cause is seeing that beings are owners of their kamma, thus: 'Beings are owners of their kamma. By whose wish will they become happy, or be freed from suffering, or not decline from the success they have attained?' The calming of aversion and approval is its success; the arising of ignorant equanimity based on the household life is its failure.

264. චතුන්නම්පි පනෙතෙසං බ්‍රහ්මවිහාරානං විපස්සනාසුඛඤ්චෙව භවසම්පත්ති ච සාධාරණප්පයොජනං. බ්‍යාපාදාදිපටිඝාතො ආවෙණිකං. බ්‍යාපාදපටිඝාතප්පයොජනා හෙත්ථ මෙත්තා. විහිංසාඅරතිරාගපටිඝාතප්පයොජනා ඉතරා. වුත්තම්පි චෙතං –

264. Furthermore, for all four of these divine abodes, the happiness of insight and the success of existence are the common purpose. The counteracting of ill will and so on is the specific purpose. Herein, loving-kindness has the purpose of counteracting ill will. The others have the purpose of counteracting cruelty, discontent, and lust. And this has been said:

‘‘නිස්සරණඤ්හෙතං, ආවුසො, බ්‍යාපාදස්ස යදිදං මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං, ආවුසො, විහෙසාය යදිදං කරුණා චෙතොවිමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං, ආවුසො, අරතියා යදිදං මුදිතා චෙතොවිමුත්ති. නිස්සරණඤ්හෙතං, ආවුසො, රාගස්ස යදිදං උපෙක්ඛා චෙතොවිමුත්තී’’ති (දී. නි. 3.326; අ. නි. 6.13).

‘Friends, this is indeed the escape from ill will, namely, the liberation of mind through loving-kindness. Friends, this is indeed the escape from cruelty, namely, the liberation of mind through compassion. Friends, this is indeed the escape from discontent, namely, the liberation of mind through sympathetic joy. Friends, this is indeed the escape from lust, namely, the liberation of mind through equanimity.’

265. එකෙකස්ස චෙත්ථ ආසන්නදූරවසෙන ද්වෙ ද්වෙ පච්චත්ථිකා. මෙත්තාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස හි සමීපචාරො විය පුරිසස්ස සපත්තො ගුණදස්සනසභාගතාය රාගො ආසන්නපච්චත්ථිකො, සො ලහුං ඔතාරං ලභති, තස්මා තතො සුට්ඨු මෙත්තා රක්ඛිතබ්බා. පබ්බතාදිගහනනිස්සිතො විය පුරිසස්ස සපත්තො සභාගවිසභාගතාය බ්‍යාපාදො දූරපච්චත්ථිකො, තස්මා තතො නිබ්භයෙන මෙත්තායිතබ්බං. මෙත්තායිස්සති ච නාම, කොපඤ්ච කරිස්සතීති අට්ඨානමෙතං.

265. Herein, for each of these divine abidings, there are two enemies each by way of a near one and a far one. For the divine abiding of loving-kindness, lust is the near enemy due to the similarity of seeing good qualities, like a rival of a person who moves about nearby. It finds an opening quickly; therefore, loving-kindness must be well guarded from it. Ill will is the far enemy due to the dissimilarity in nature, like a rival of a person who relies on a difficult place such as a mountain. Therefore, from it, loving-kindness should be developed fearlessly. For it is an impossible case that one would develop loving-kindness and also produce anger.

කරුණාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යානං රූපානං ඉට්ඨානං කන්තානං මනාපානං මනොරමානං ලොකාමිසපටිසංයුත්තානං අප්පටිලාභං වා අප්පටිලාභතො සමනුපස්සතො පුබ්බෙ වා පටිලද්ධපුබ්බං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං සමනුස්සරතො උප්පජ්ජති දොමනස්සං, යං එවරූපං දොමනස්සං, ඉදං වුච්චති ගෙහසිතං දොමනස්ස’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.307) නයෙන ආගතං ගෙහසිතං දොමනස්සං විපත්තිදස්සනසභාගතාය ආසන්නපච්චත්ථිකං. සභාගවිසභාගතාය විහිංසා දූරපච්චත්ථිකා[Pg.313]. තස්මා තතො නිබ්භයෙන කරුණායිතබ්බං. කරුණඤ්ච නාම කරිස්සති, පාණිආදීහි ච විහෙඨිස්සතීති අට්ඨානමෙතං.

For the divine abiding of compassion, the near enemy is the grief based on the household life, which is mentioned in the passage beginning: 'When one perceives the non-attainment of forms cognizable by the eye that are pleasant, desirable, agreeable, delightful, and connected with the world's material lures, or when one recollects what was formerly attained but is now past, ceased, and changed, sorrow arises; such sorrow is called grief based on the household life.' This is the near enemy due to the similarity of seeing misfortune. Cruelty is the far enemy due to the dissimilarity in nature. Therefore, fearless of it, compassion should be developed. For it is an impossible case that one would practice compassion and also harm with one's hands and so on.

මුදිතාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යානං රූපානං ඉට්ඨානං…පෙ… ලොකාමිසපටිසංයුත්තානං පටිලාභං වා පටිලාභතො සමනුපස්සතො පුබ්බෙ වා පටිලද්ධපුබ්බං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං සමනුස්සරතො උප්පජ්ජති සොමනස්සං, යං එවරූපං සොමනස්සං, ඉදං වුච්චති ගෙහසිතං සොමනස්ස’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.306) නයෙන ආගතං ගෙහසිතං සොමනස්සං සම්පත්තිදස්සනසභාගතාය ආසන්නපච්චත්ථිකං, සභාගවිසභාගතාය අරති දූරපච්චත්ථිකා. තස්මා තතො නිබ්භයෙන මුදිතා භාවෙතබ්බා. මුදිතො ච නාම භවිස්සති, පන්තසෙනාසනෙසු ච අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු වා උක්කණ්ඨිස්සතීති අට්ඨානමෙතං.

For the divine abiding of sympathetic joy, the near enemy is the joy based on the household life, which is mentioned in the passage beginning: 'When one perceives the attainment of forms cognizable by the eye that are pleasant... and connected with the world's material lures, or when one recollects what was formerly attained but is now past, ceased, and changed, joy arises; such joy is called joy based on the household life.' This is the near enemy because it shares the nature of seeing success. Discontent is the far enemy because of the dissimilarity in nature. Therefore, sympathetic joy should be developed fearlessly of it. For it is impossible that one would be sympathetically joyful and also become discontented with remote lodgings or with higher wholesome states.

උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස පන ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා උප්පජ්ජති උපෙක්ඛා බාලස්ස මූළ්හස්ස පුථුජ්ජනස්ස අනොධිජිනස්ස අවිපාකජිනස්ස අනාදීනවදස්සාවිනො අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස යා එවරූපා උපෙක්ඛා, රූපං සා නාතිවත්තති. තස්මා සා උපෙක්ඛා ගෙහසිතාති වුච්චතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.308) නයෙන ආගතා ගෙහසිතා අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා දොසගුණාවිචාරණවසෙන සභාගත්තා ආසන්නපච්චත්ථිකා. සභාගවිසභාගතාය රාගපටිඝා දූරපච්චත්ථිකා. තස්මා තතො නිබ්භයෙන උපෙක්ඛිතබ්බං. උපෙක්ඛිස්සති ච නාම, රජ්ජිස්සති ච පටිහඤ්ඤිස්සති චාති අට්ඨානමෙතං.

Furthermore, for the divine abiding of equanimity, the near enemy is the ignorant equanimity based on the household life, which is mentioned in the passage beginning: 'Having seen a form with the eye, equanimity arises in a foolish, deluded, uninstructed ordinary person who has not conquered the confines or the results, and who does not see the danger. Such equanimity does not transcend the form; therefore it is called equanimity based on the household life.' This is the near enemy because it shares the nature of not investigating faults and virtues. Lust and aversion are the far enemies because of the dissimilarity in nature. Therefore, one should be equanimous fearlessly of them. For it is impossible that one would be equanimous and also be lustful and averse.

266. සබ්බෙසම්පි ච එතෙසං කත්තුකාමතා ඡන්දො ආදි, නීවරණාදිවික්ඛම්භනං මජ්ඣං, අප්පනා පරියොසානං. පඤ්ඤත්තිධම්මවසෙන එකො වා සත්තො අනෙකෙ වා සත්තා ආරම්මණං. උපචාරෙ වා අප්පනාය වා පත්තාය ආරම්මණවඩ්ඪනං.

266. Furthermore, for all of these, the will to practice is the beginning, the suppression of the hindrances and so on is the middle, and absorption is the culmination. By way of concept, the object is one being or many beings. When access or absorption is reached, there is the extension of the object.

තත්‍රායං වඩ්ඪනක්කමො, යථා හි කුසලො කස්සකො කසිතබ්බට්ඨානං පරිච්ඡින්දිත්වා කසති, එවං පඨමමෙව එකමාවාසං පරිච්ඡින්දිත්වා තත්ථ සත්තෙසු ඉමස්මිං ආවාසෙ සත්තා අවෙරා හොන්තූතිආදිනා නයෙන මෙත්තා භාවෙතබ්බා. තත්ථ චිත්තං මුදුං කම්මනියං කත්වා ද්වෙ ආවාසා පරිච්ඡින්දිතබ්බා. තතො අනුක්කමෙන තයො, චත්තාරො, පඤ්ච, ඡ, සත්ත, අට්ඨ, නව, දස, එකා රච්ඡා, උපඩ්ඪගාමො, ගාමො, ජනපදො, රජ්ජං, එකා දිසාති එවං යාව එකං චක්කවාළං, තතො වා පන භිය්‍යො තත්ථ තත්ථ සත්තෙසු මෙත්තා [Pg.314] භාවෙතබ්බා. තථා කරුණාදයොති අයමෙත්ථ ආරම්මණවඩ්ඪනක්කමො.

Herein, this is the method of extension. Just as a skilled farmer, having demarcated the area to be plowed, then plows it, so too, at the very first, having demarcated a single dwelling, loving-kindness should be developed towards the beings therein by the method of: 'May the beings in this dwelling be free from enmity,' and so on. There, having made the mind soft and workable, two dwellings should be demarcated. Then, in sequence, three, four, five, six, seven, eight, nine, ten dwellings, one street, half a village, a village, a district, a kingdom, and one direction should be demarcated. In this way, up to one world-sphere, or even beyond, loving-kindness should be developed towards the beings in each of those respective places. Similarly, compassion and the others are to be developed. This, herein, is the method of extending the object.

267. යථා පන කසිණානං නිස්සන්දො ආරුප්පා, සමාධිනිස්සන්දො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං, විපස්සනානිස්සන්දො ඵලසමාපත්ති, සමථවිපස්සනානිස්සන්දො නිරොධසමාපත්ති, එවං පුරිමබ්‍රහ්මවිහාරත්තයනිස්සන්දො එත්ථ උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරො. යථා හි ථම්භෙ අනුස්සාපෙත්වා තුලාසඞ්ඝාටං අනාරොපෙත්වා න සක්කා ආකාසෙ කූටගොපානසියො ඨපෙතුං, එවං පුරිමෙසු තතියජ්ඣානං විනා න සක්කා චතුත්ථං භාවෙතුන්ති.

267. Furthermore, just as the formless attainments are the outflow of the kasiṇas, the base of neither-perception-nor-non-perception is the outflow of concentration, the attainment of fruition is the outflow of insight, and the attainment of cessation is the outflow of serenity and insight, so too, herein, the divine abiding of equanimity is the outflow of the preceding triad of divine abidings. For just as it is not possible to place the ridge-pole and rafters in the air without having erected the pillars and placed the tie-beams, so too it is not possible to develop the fourth [divine abiding] without the third jhāna in the preceding ones.

268. එත්ථ සියා, කස්මා පනෙතා මෙත්තාකරුණාමුදිතාඋපෙක්ඛා බ්‍රහ්මවිහාරාති වුච්චන්ති? කස්මා ච චතස්සොව? කො ච එතාසං කමො, අභිධම්මෙ ච කස්මා අප්පමඤ්ඤාති වුත්තාති? වුච්චතෙ, සෙට්ඨට්ඨෙන තාව නිද්දොසභාවෙන චෙත්ථ බ්‍රහ්මවිහාරතා වෙදිතබ්බා. සත්තෙසු සම්මාපටිපත්තිභාවෙන හි සෙට්ඨා එතෙ විහාරා. යථා ච බ්‍රහ්මානො නිද්දොසචිත්තා විහරන්ති, එවං එතෙහි සම්පයුත්තා යොගිනො බ්‍රහ්මසමා හුත්වා විහරන්තීති සෙට්ඨට්ඨෙන නිද්දොසභාවෙන ච බ්‍රහ්මවිහාරාති වුච්චන්ති.

268. Herein, this reflection might arise: Why, then, are these—loving-kindness, compassion, sympathetic joy, and equanimity—called the divine abidings? And why are they said to be only four? And what is their sequence? And in the Abhidhamma, why are they called the 'immeasurables'? It is said: Herein, their nature as divine abidings should be known, firstly, in the sense of being sublime and by their faultless nature. For, because they are the state of right conduct towards beings, these abidings are sublime. And just as brahmās dwell with faultless minds, so too, yogis endowed with these dwell having become like brahmās. Thus, they are called divine abidings in the sense of being sublime and by their faultless nature.

269. කස්මා ච චතස්සොවාතිආදි පඤ්හස්ස පන ඉදං විස්සජ්ජනං.

269. As for the question beginning, 'And why only four?' and so on, this is the explanation.

විසුද්ධිමග්ගාදිවසා චතස්සො,හිතාදිආකාරවසා පනාසං;

කමො පවත්තන්ති ච අප්පමාණෙ,තා ගොචරෙ යෙන තදප්පමඤ්ඤා.

By way of being the path of purification and so on, there are four; furthermore, their sequence is by way of the modes of welfare and so on. And because they proceed within an immeasurable range, for that reason they are called the 'immeasurables'.

එතාසු හි යස්මා මෙත්තා බ්‍යාපාදබහුලස්ස, කරුණා විහෙසාබහුලස්ස, මුදිතා අරතිබහුලස්ස, උපෙක්ඛා රාගබහුලස්ස විසුද්ධිමග්ගො. යස්මා ච හිතූපසංහාරඅහිතාපනයනසම්පත්තිමොදනඅනාභොගවසෙන චතුබ්බිධොයෙව සත්තෙසු මනසිකාරො. යස්මා ච යථා මාතා දහරගිලානයොබ්බනප්පත්තසකිච්චපසුතෙසු චතූසු පුත්තෙසු දහරස්ස අභිවුඩ්ඪිකාමා හොති, ගිලානස්ස ගෙලඤ්ඤාපනයනකාමා, යොබ්බනප්පත්තස්ස යොබ්බනසම්පත්තියා චිරට්ඨිතිකාමා, සකකිච්චපසුතස්ස කිස්මිඤ්චි පරියායෙ අබ්‍යාවටා හොති, තථා අප්පමඤ්ඤාවිහාරිකෙනාපි සබ්බසත්තෙසු මෙත්තාදිවසෙන භවිතබ්බං. තස්මා ඉතො විසුද්ධිමග්ගාදිවසා චතස්සොව අප්පමඤ්ඤා.

Indeed, among these, loving-kindness is the path of purification for one who abounds in ill will; compassion for one who abounds in cruelty; sympathetic joy for one who abounds in discontent; and equanimity for one who abounds in lust. And because attention to beings is of just four kinds: by way of promoting welfare, removing harm, rejoicing in their prosperity, and impartiality. And because, just as a mother with her four sons—a young one, a sick one, one who has reached youth, and one diligent in his own affairs—desires the growth of the young one, the removal of the sick one's illness, the long endurance of the prosperity of the one who has reached youth, and on some occasion is not occupied with the one diligent in his own affairs, so too should one who abides in the immeasurables be disposed towards all beings by way of loving-kindness and so on. Therefore, on account of being paths of purification and so on, there are only these four immeasurables.

යස්මා [Pg.315] චතස්සොපෙතා භාවෙතුකාමෙන පඨමං හිතාකාරප්පවත්තිවසෙන සත්තෙසු පටිපජ්ජිතබ්බං, හිතාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා ච මෙත්තා. තතො එවං පත්ථිතහිතානං සත්තානං දුක්ඛාභිභවං දිස්වා වා සුත්වා වා සම්භාවෙත්වා වා දුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තිවසෙන, දුක්ඛාපනයනාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා ච කරුණා. අථෙවං පත්ථිතහිතානං පත්ථිතදුක්ඛාපගමානඤ්ච නෙසං සම්පත්තිං දිස්වා සම්පත්තිපමොදනවසෙන, පමොදනලක්ඛණා ච මුදිතා. තතො පරං පන කත්තබ්බාභාවතො අජ්ඣුපෙක්ඛකත්තසඞ්ඛාතෙන මජ්ඣත්තාකාරෙන පටිපජ්ජිතබ්බං, මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා ච උපෙක්ඛා. තස්මා ඉතො හිතාදිආකාරවසා පනාසං පඨමං මෙත්තා වුත්තා, අථ කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛාති අයං කමො වෙදිතබ්බො.

Because one who wishes to develop these four should first practice towards beings by way of the mode of promoting their welfare, and loving-kindness has the characteristic of the mode of promoting welfare. Then, having seen, heard, or considered that those beings whose welfare has thus been wished for are overcome by suffering, one should practice by way of the mode of removing suffering; and compassion has the characteristic of the mode of removing suffering. Then, having seen the prosperity of those whose welfare has been wished for and whose suffering one has wished to remove, one should practice by way of rejoicing in their prosperity; and gladness has the characteristic of rejoicing. Thereafter, since there is nothing further to be done, one should practice with a neutral mode, which is reckoned as the state of overlooking; and equanimity has the characteristic of proceeding with a neutral mode. Therefore, on account of these modes of promoting welfare and so on, loving-kindness is stated first, then compassion, gladness, and equanimity. This order should be understood.

යස්මා පන සබ්බාපෙතා අප්පමාණෙ ගොචරෙ පවත්තන්ති. අප්පමාණා හි සත්තා එතාසං ගොචරභූතා. එකසත්තස්සාපි ච එත්තකෙ පදෙසෙ මෙත්තාදයො භාවෙතබ්බාති එවං පමාණං අගහෙත්වා සකලඵරණවසෙනෙව පවත්තාති. තෙන වුත්තං –

Furthermore, it is because all of them occur in a boundless field. For boundless are the beings that constitute their object. And even towards a single being, loving-kindness and the others are to be developed not by taking a measure such as 'in just this area,' but by way of pervading the whole. Hence it is said:

විසුද්ධිමග්ගාදිවසා චතස්සො,හිතාදිආකාරවසා පනාසං;

කමො පවත්තන්ති ච අප්පමාණෙ,තා ගොචරෙ යෙන තදප්පමඤ්ඤාති.

By way of the path of purification and so on, they are four; by way of the modes of promoting welfare and so on is their sequence. And they proceed with a boundless object; that is why they are called the 'immeasurables'.

270. එවං අප්පමාණගොචරතාය එකලක්ඛණාසු චාපි එතාසු පුරිමා තිස්සො තිකචතුක්කජ්ඣානිකාව හොන්ති. කස්මා? සොමනස්සාවිප්පයොගතො. කස්මා පනායං සොමනස්සෙන අවිප්පයොගොති? දොමනස්සසමුට්ඨිතානං බ්‍යාපාදාදීනං නිස්සරණත්තා. පච්ඡිමා පන අවසෙසඑකජ්ඣානිකාව. කස්මා? උපෙක්ඛාවෙදනාසම්පයොගතො. න හි සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තා බ්‍රහ්මවිහාරුපෙක්ඛා උපෙක්ඛාවෙදනං විනා වත්තතීති.

270. Thus, although they have the single characteristic of having a boundless object, among these the first three belong only to the jhānas of the triad and tetrad. Why? Because of their non-dissociation from joy. But why are they not dissociated from joy? Because they are the escape from ill will and other states that arise from displeasure. The last one, however, belongs only to the remaining single jhāna. Why? Because of its association with the feeling of equanimity. For the divine abiding of equanimity, which proceeds with a neutral attitude towards beings, does not occur without the feeling of equanimity.

271. යො පනෙවං වදෙය්‍ය ‘‘යස්මා භගවතා අට්ඨකනිපාතෙ චතූසුපි අප්පමඤ්ඤාසු අවිසෙසෙන වුත්තං ‘තතො ත්වං භික්ඛු ඉමං සමාධිං සවිතක්කම්පි සවිචාරං භාවෙය්‍යාසි, අවිතක්කම්පි විචාරමත්තං භාවෙය්‍යාසි, අවිතක්කම්පි අවිචාරං භාවෙය්‍යාසි, සප්පීතිකම්පි භාවෙය්‍යාසි, නිප්පීතිකම්පි භාවෙය්‍යාසි, සාතසහගතම්පි භාවෙය්‍යාසි, උපෙක්ඛාසහගතම්පි භාවෙය්‍යාසී’ති (අ. නි. 8.63), තස්මා [Pg.316] චතස්සො අප්පමඤ්ඤා චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානිකා’’ති. සො මාහෙවන්තිස්ස වචනීයො. එවඤ්හි සති කායානුපස්සනාදයොපි චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානිකා සියුං, වෙදනාදීසු ච පඨමජ්ඣානම්පි නත්ථි, පගෙව දුතියාදීනි. තස්මා බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාමත්තං ගහෙත්වා මා භගවන්තං අබ්භාචික්ඛි, ගම්භීරං හි බුද්ධවචනං, තං ආචරියෙ පයිරුපාසිත්වා අධිප්පායතො ගහෙතබ්බං.

271. If someone were to say: 'Because the Blessed One has said in the Book of the Eights, without distinction concerning the four immeasurables: “Then, bhikkhu, you should develop this concentration with applied thought and sustained thought; you should develop it without applied thought but with sustained thought; you should develop it without applied thought and without sustained thought; you should develop it with rapture; you should develop it without rapture; you should develop it accompanied by happiness; you should develop it accompanied by equanimity” (AN 8.63), therefore the four immeasurables belong to the jhānas of the tetrad and pentad,' he should be told: 'Do not say so.' For if that were the case, then contemplation of the body and so on would also belong to the jhānas of the tetrad and pentad; and in the case of feelings and so on, not even the first jhāna exists, let alone the second and the others. Therefore, do not misrepresent the Blessed One by grasping merely the shadow of the letter. For the word of the Buddha is profound; it should be understood according to its intended meaning after having served the teachers.

272. අයඤ්හි තත්‍රාධිප්පායො – ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු, යමහං භගවතො ධම්මං සුත්වා එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති එවං ආයාචිතධම්මදෙසනං කිර තං භික්ඛුං යස්මා සො පුබ්බෙපි ධම්මං සුත්වා තත්ථෙව වසති, න සමණධම්මං කාතුං ගච්ඡති, තස්මා නං භගවා ‘‘එවමෙව පනිධෙකච්චෙ මොඝපුරිසා මමඤ්ඤෙව අජ්ඣෙසන්ති, ධම්මෙ ච භාසිතෙ මමඤ්ඤෙව අනුබන්ධිතබ්බං මඤ්ඤන්තී’’ති අපසාදෙත්වා පුන යස්මා සො අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පන්නො, තස්මා නං ඔවදන්තො ආහ – ‘‘තස්මාතිහ තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං, අජ්ඣත්තං මෙ චිත්තං ඨිතං භවිස්සති සුසණ්ඨිතං, න චුප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා චිත්තං පරියාදාය ඨස්සන්තීති. එවඤ්හි තෙ භික්ඛු සික්ඛිතබ්බ’’න්ති.

272. For this is the intention there: It is said that a certain bhikkhu requested the teaching of the Dhamma, saying, 'Venerable sir, it would be good if the Blessed One would teach me the Dhamma in brief, so that, having heard the Dhamma from the Blessed One, I might dwell alone, withdrawn, diligent, ardent, and resolute.' Because that bhikkhu, even after hearing the Dhamma before, had remained right there and did not go to practice the ascetic's duties, the Blessed One rebuked him, saying: 'In this way some foolish men here entreat only me, and when the Dhamma has been taught, they think they should just follow me around.' Then, because he was endowed with the supporting condition for Arahantship, the Blessed One advised him, saying: 'Therefore, bhikkhu, you should train thus: “My mind will be internally steady and well-composed, and arisen evil, unwholesome states will not persist, having overpowered the mind.” Thus, bhikkhu, should you train.'

ඉමිනා පනස්ස ඔවාදෙන නියකජ්ඣත්තවසෙන චිත්තෙකග්ගතාමත්තො මූලසමාධි වුත්තො. තතො ‘‘එත්තකෙනෙව සන්තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා එවං සො එව සමාධි වඩ්ඪෙතබ්බො’’ති දස්සෙතුං ‘‘යතො ඛො තෙ භික්ඛු අජ්ඣත්තං චිත්තං ඨිතං හොති සුසණ්ඨිතං, න චුප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති. තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං මෙත්තා මෙ චෙතොවිමුත්ති භාවිතා භවිස්සති බහුලීකතා යානිකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධාති. එවඤ්හි තෙ භික්ඛු සික්ඛිතබ්බ’’න්ති එවමස්ස මෙත්තාවසෙන භාවනං වත්වා පුන ‘‘යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති බහුලීකතො, තතො ත්වං භික්ඛු ඉමං මූලසමාධිං සවිතක්කම්පි සවිචාරං භාවෙය්‍යාසි…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතම්පි භාවෙය්‍යාසී’’ති වුත්තං.

By this instruction, the root concentration was spoken of as mere one-pointedness of mind by way of one's own internal state. Then, to show that 'one should develop that same concentration further without becoming content with just that,' it was said: 'When, bhikkhu, your mind is internally steady and well-composed, and arisen evil, unwholesome states do not persist, having overpowered the mind, then you should train thus: “My liberation of mind through loving-kindness will be developed, cultivated, made a vehicle, made a foundation, established, familiarized, and well undertaken.” Thus, bhikkhu, should you train.' Having thus spoken of the development by way of loving-kindness, it was further said: 'When, bhikkhu, this concentration is thus developed and cultivated, then you, bhikkhu, should develop this root concentration with applied thought and sustained thought… and accompanied by equanimity.'

තස්සත්ථො – යදා තෙ භික්ඛු අයං මූලසමාධි එවං මෙත්තාවසෙන භාවිතො හොති, තදා ත්වං තාවතකෙනාපි තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වාව ඉමං මූලසමාධිං [Pg.317] අඤ්ඤෙසුපි ආරම්මණෙසු චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි පාපයමානො සවිතක්කම්පි සවිචාරන්තිආදිනා නයෙන භාවෙය්‍යාසීති.

The meaning of this is: 'Bhikkhu, when this root concentration has been developed by you in this way by means of loving-kindness, then, without becoming content with just that, you should develop this root concentration, causing it to reach the jhānas of the tetrad and pentad on other objects as well, in accordance with the method beginning “with applied thought and sustained thought…” and so on.'

එවං වත්වා ච පුන කරුණාදිඅවසෙසබ්‍රහ්මවිහාරපුබ්බඞ්ගමම්පිස්ස අඤ්ඤෙසු ආරම්මණෙසු චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානවසෙන භාවනං කරෙය්‍යාසීති දස්සෙන්තො ‘‘යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති බහුලීකතො. තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං කරුණා මෙ චෙතොවිමුත්තී’’තිආදිමාහ.

And having spoken thus, again, in order to show, 'You should undertake the development on other objects by way of the jhānas of the tetrad and pentad, a development which is also preceded by the remaining divine abidings beginning with compassion,' He spoke the text beginning: 'When, bhikkhu, this concentration is thus developed and cultivated, then, bhikkhu, you should train thus: “My liberation of mind through compassion…”' and so on.

එවං මෙත්තාදිපුබ්බඞ්ගමං චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානවසෙන භාවනං දස්සෙත්වා පුන කායානුපස්සනාදිපුබ්බඞ්ගමං දස්සෙතුං ‘‘යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති බහුලීකතො, තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං කායෙ කායානුපස්සී විහරිස්සාමී’’ති ආදිං වත්වා ‘‘යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො භවිස්සති සුභාවිතො, තතො ත්වං භික්ඛු යෙන යෙනෙව ගග්ඝසි, ඵාසුඤ්ඤෙව ගග්ඝසි, යත්ථ යත්ථෙව ඨස්සසි, ඵාසුඤ්ඤෙව ඨස්සසි, යත්ථ යත්ථෙව නිසීදිස්සසි, ඵාසුඤ්ඤෙව නිසීදිස්සසි, යත්ථ යත්ථෙව සෙය්‍යං කප්පෙස්සසි, ඵාසුඤ්ඤෙව සෙය්‍යං කප්පෙස්සසී’’ති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං සමාපෙසි. තස්මා තිකචතුක්කජ්ඣානිකාව මෙත්තාදයො, උපෙක්ඛා පන අවසෙසඑකජ්ඣානිකාවාති වෙදිතබ්බා. තථෙව ච අභිධම්මෙ (ධ. ස. 251 ආදයො; විභ. 673 ආදයො) විභත්තාති.

Having thus shown the development by way of the fourfold and fivefold jhānas preceded by loving-kindness and so on, and again, in order to show the development preceded by contemplation of the body and so on, having spoken the text beginning, ‘When, bhikkhu, this concentration is thus developed and cultivated by you, then, bhikkhu, you should train thus: “I will dwell contemplating the body in the body,”’ He concluded the discourse with the peak of Arahantship, saying: ‘When, bhikkhu, this concentration will have been thus developed and well developed by you, then wherever you shall go, you shall go with ease; wherever you shall stand, you shall stand with ease; wherever you shall sit, you shall sit with ease; wherever you shall lie down, you shall lie down with ease.’ Therefore, it should be understood that loving-kindness and the others are attainable only with the three-fold and four-fold jhānas, while equanimity, on the other hand, is attainable only with the remaining single jhāna. And they are classified in the same way in the Abhidhamma.

273. එවං තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන චෙව අවසෙසඑකජ්ඣානවසෙන ච ද්විධා ඨිතානම්පි එතාසං සුභපරමාදිවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසො ආනුභාවවිසෙසො වෙදිතබ්බො. හලිද්දවසනසුත්තස්මිං හි එතා සුභපරමාදිභාවෙන විසෙසෙත්වා වුත්තා. යථාහ – ‘‘සුභපරමාහං, භික්ඛවෙ, මෙත්තං චෙතොවිමුත්තිං වදාමි. ආකාසානඤ්චායතනපරමාහං, භික්ඛවෙ, කරුණං චෙතොවිමුත්තිං වදාමි. විඤ්ඤාණඤ්චායතනපරමාහං, භික්ඛවෙ, මුදිතං චෙතොවිමුත්තිං වදාමි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනපරමාහං, භික්ඛවෙ, උපෙක්ඛං චෙතොවිමුත්තිං වදාමී’’ති (සං. නි. 5.235).

273. Thus, although they are established in two ways—by way of the three-fold and four-fold jhānas, and by way of the remaining single jhāna—their special power, which is dissimilar from one another, should be understood by way of their having the beautiful as their highest, and so on. For in the Haliddavasana Sutta they are spoken of as distinguished by their state of having the beautiful as their highest, and so on. As it is said: 'Bhikkhus, I say that the liberation of the mind through loving-kindness has the beautiful liberation as its highest. Bhikkhus, I say that the liberation of the mind through compassion has the attainment of the base of infinite space as its highest. Bhikkhus, I say that the liberation of the mind through sympathetic joy has the attainment of the base of infinite consciousness as its highest. Bhikkhus, I say that the liberation of the mind through equanimity has the attainment of the base of nothingness as its highest' (SN 46:54).

කස්මා [Pg.318] පනෙතා එවං වුත්තාති? තස්ස තස්ස උපනිස්සයත්තා. මෙත්තාවිහාරිස්ස හි සත්තා අප්පටික්කූලා හොන්ති. අථස්ස අප්පටික්කූලපරිචයා අප්පටික්කූලෙසු පරිසුද්ධවණ්ණෙසු නීලාදීසු චිත්තං උපසංහරතො අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. ඉති මෙත්තා සුභවිමොක්ඛස්ස උපනිස්සයො හොති, න තතො පරං, තස්මා සුභපරමාති වුත්තා.

But why are they spoken of thus? Because each is a supporting condition for that respective liberation. For to one who abides in loving-kindness, beings are not repulsive. Then, for him, because of his familiarity with the unrepulsive, when he directs his mind to unrepulsive, pure colors such as blue, his mind enters into it with little difficulty. Thus, loving-kindness is a strong supporting condition for the beautiful liberation, but not beyond that; therefore it is said to have the beautiful liberation as its highest.

කරුණාවිහාරිස්ස පන දණ්ඩාභිඝාතාදිරූපනිමිත්තං පත්තදුක්ඛං සමනුපස්සන්තස්ස කරුණාය පවත්තිසම්භවතො රූපෙ ආදීනවො පරිවිදිතො හොති. අථස්ස පරිවිදිතරූපාදීනවත්තා පථවීකසිණාදීසු අඤ්ඤතරං උග්ඝාටෙත්වා රූපනිස්සරණෙ ආකාසෙ චිත්තං උපසංහරතො අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. ඉති කරුණා ආකාසානඤ්චායතනස්ස උපනිස්සයො හොති, න තතො පරං, තස්මා ආකාසානඤ්චායතනපරමාති වුත්තා.

But for one who abides in compassion, who repeatedly observes the suffering experienced which has as its cause form, such as being struck by a stick, the danger in form becomes well discerned, due to the possibility of the arising of compassion. Then, for him, because the danger in form has been well discerned, when he has removed one of the kasiṇas such as the earth kasiṇa and directs his mind to space as the escape from form, his mind enters into it with little difficulty. Thus, compassion is a strong supporting condition for the attainment of the base of infinite space, but not beyond that; therefore it is said to have the attainment of the base of infinite space as its highest.

මුදිතාවිහාරිස්ස පන තෙන තෙන පාමොජ්ජකාරණෙන උප්පන්නපාමොජ්ජසත්තානං විඤ්ඤාණං සමනුපස්සන්තස්ස මුදිතාය පවත්තිසම්භවතො විඤ්ඤාණග්ගහණපරිචිතං චිත්තං හොති. අථස්ස අනුක්කමාධිගතං ආකාසානඤ්චායතනං අතික්කම්ම ආකාසනිමිත්තගොචරෙ විඤ්ඤාණෙ චිත්තං උපසංහරතො අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දතීති මුදිතා විඤ්ඤාණඤ්චායතනස්ස උපනිස්සයො හොති, න තතො පරං, තස්මා විඤ්ඤාණඤ්චායතනපරමාති වුත්තා.

Furthermore, for one who abides in sympathetic joy, since sympathetic joy arises as he observes the consciousness of beings in whom gladness has arisen for this or that reason, his mind becomes familiar with apprehending consciousness. Then, for him, when he has successively attained and transcended the base of the infinity of space, and he directs his mind to the consciousness that has the sign of space as its object, his mind enters into it with little difficulty. Thus, sympathetic joy is a strong supporting condition for the attainment of the base of infinite consciousness, but not beyond that; therefore it is said to have the attainment of the base of infinite consciousness as its highest.

උපෙක්ඛාවිහාරිස්ස පන ‘‘සත්තා සුඛිතා වා හොන්තු දුක්ඛතො වා විමුච්චන්තු, සම්පත්තසුඛතො වා මා විමුච්චන්තූ’’ති ආභොගාභාවතො සුඛදුක්ඛාදිපරමත්ථගාහවිමුඛභාවතො අවිජ්ජමානග්ගහණදුක්ඛං චිත්තං හොති. අථස්ස පරමත්ථගාහතො විමුඛභාවපරිචිතචිත්තස්ස පරමත්ථතො අවිජ්ජමානග්ගහණදුක්ඛචිත්තස්ස ච අනුක්කමාධිගතං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම සභාවතො අවිජ්ජමානෙ පරමත්ථභූතස්ස විඤ්ඤාණස්ස අභාවෙ චිත්තං උපසංහරතො අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දති. ඉති උපෙක්ඛා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස උපනිස්සයො හොති, න තතො පරං, තස්මා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනපරමාති වුත්තාති.

Furthermore, for one who abides in equanimity, since there is no advertence such as, ‘May beings be happy, or be freed from suffering, or not be parted from the good fortune they have acquired!’, and since he is turned away from grasping at the ultimate reality of pleasure, pain, and so on, his mind finds it difficult to apprehend what is non-existent. Then, for one whose mind is familiar with being turned away from grasping at ultimate reality and finds it difficult to apprehend what is non-existent in an ultimate sense, when he has successively attained and transcended the base of the infinity of consciousness and directs his mind to the absence of the ultimately real consciousness, which is non-existent by its intrinsic nature, his mind enters into it with little difficulty. Thus, equanimity is a strong supporting condition for the attainment of the base of nothingness, but not beyond that; therefore it is said to have the attainment of the base of nothingness as its highest.

274. එවං සුභපරමාදිවසෙන එතාසං ආනුභාවං විදිත්වා පුන සබ්බාපෙතා දානාදීනං සබ්බකල්‍යාණධම්මානං පරිපූරිකාති වෙදිතබ්බා. සත්තෙසු [Pg.319] හි හිතජ්ඣාසයතාය සත්තානං දුක්ඛාසහනතාය, පත්තසම්පත්තිවිසෙසානං චිරට්ඨිතිකාමතාය, සබ්බසත්තෙසු ච පක්ඛපාතාභාවෙන සමප්පවත්තචිත්තා මහාසත්තා ‘‘ඉමස්ස දාතබ්බං, ඉමස්ස න දාතබ්බ’’න්ති විභාගං අකත්වා සබ්බසත්තානං සුඛනිදානං දානං දෙන්ති. තෙසං උපඝාතං පරිවජ්ජයන්තා සීලං සමාදියන්ති. සීලපරිපූරණත්ථං නෙක්ඛම්මං භජන්ති. සත්තානං හිතාහිතෙසු අසම්මොහත්ථාය පඤ්ඤං පරියොදපෙන්ති. සත්තානං හිතසුඛත්ථාය නිච්චං වීරියමාරභන්ති. උත්තමවීරියවසෙන වීරභාවං පත්තාපි ච සත්තානං නානප්පකාරකං අපරාධං ඛමන්ති. ‘‘ඉදං වො දස්සාම කරිස්සාමා’’ති කතං පටිඤ්ඤං න විසංවාදෙන්ති. තෙසං හිතසුඛාය අවිචලාධිට්ඨානා හොන්ති. තෙසු අවිචලාය මෙත්තාය පුබ්බකාරිනො හොන්ති. උපෙක්ඛාය පච්චුපකාරං නාසීසන්තීති එවං පාරමියො පූරෙත්වා යාව දසබලචතුවෙසාරජ්ජඡඅසාධාරණඤාණඅට්ඨාරසබුද්ධධම්මප්පභෙදෙ සබ්බෙපි කල්‍යාණධම්මෙ පරිපූරෙන්තීති එවං දානාදිසබ්බකල්‍යාණධම්මපරිපූරිකා එතාව හොන්තීති.

274. Having thus understood their power by way of being supreme in the beautiful and so on, it should be known that, again, all of them are fulfillers of all wholesome qualities beginning with giving. For, with an intention for the welfare of beings, with an inability to endure the suffering of beings, with a desire for the long-lasting stability of the special success they have attained, and with a mind that proceeds evenly towards all beings without partiality, great beings give gifts—the source of happiness—to all beings without making a distinction, not thinking, “This one should be given to, this one should not be given to.” Avoiding harm to them, they undertake the precepts of virtue. To perfect their virtue, they resort to renunciation. To be undeluded about what is for the welfare and what is for the harm of beings, they purify their wisdom. For the welfare and happiness of beings, they constantly arouse their energy. Though they have attained a state of heroism through supreme energy, they forbear the various kinds of offenses of beings. They do not break a promise they have made, saying, “We will give you this, we will do this for you.” For their welfare and happiness, they are of unshakable resolution. With unshakable loving-kindness, they are benefactors to them. With equanimity, they do not hope for a return of favor. Thus, having fulfilled the perfections, they fulfill all wholesome qualities up to and including the various kinds of Buddha-qualities: the ten powers, the four kinds of fearlessness, the six kinds of knowledge not shared by others, and the eighteen distinctive qualities of a Buddha. In this way, they are indeed the fulfillers of all wholesome qualities beginning with giving.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, made for the gladdening of good people,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

in the section on the Development of Concentration,

බ්‍රහ්මවිහාරනිද්දෙසො නාම

the chapter named the Exposition of the Divine Abodes,

නවමො පරිච්ඡෙදො.

is the Ninth Chapter.

10. ආරුප්පනිද්දෙසො

10. The Exposition of the Formless States

පඨමාරුප්පවණ්ණනා

The Explanation of the First Formless State

275. බ්‍රහ්මවිහාරානන්තරං [Pg.320] උද්දිට්ඨෙසු පන චතූසු ආරුප්පෙසු ආකාසානඤ්චායතනං තාව භාවෙතුකාමො ‘‘දිස්සන්තෙ ඛො පන රූපාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදා, නත්ථි ඛො පනෙතං සබ්බසො ආරුප්පෙති. සො ඉති පටිසඞ්ඛාය රූපානංයෙව නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය පටිපන්නො හොතී’’ති (ම. නි. 2.103) වචනතො එතෙසං දණ්ඩාදානාදීනඤ්චෙව චක්ඛුසොතරොගාදීනඤ්ච ආබාධසහස්සානං වසෙන කරජරූපෙ ආදීනවං දිස්වා තස්ස සමතික්කමාය ඨපෙත්වා පරිච්ඡින්නාකාසකසිණං නවසු පථවීකසිණාදීසු අඤ්ඤතරස්මිං චතුත්ථජ්ඣානං උප්පාදෙති.

275. Now, among the four formless states mentioned after the divine abodes, one who wishes to develop the base of the infinity of space should first, in accordance with the saying, “It is seen that because of form there occur the taking up of sticks, the taking up of weapons, quarrels, conflicts, and disputes. But this is not found at all in the formless realm. Having reflected thus, he is practicing for disenchantment with, dispassion for, and cessation of form,” see the danger in the physical body in terms of these takings up of sticks, etc., and also in terms of the thousands of afflictions such as diseases of the eye and ear. In order to transcend it, leaving aside the limited-space kasiṇa, he produces the fourth jhāna in one of the nine kasiṇas beginning with the earth kasiṇa.

තස්ස කිඤ්චාපි රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානවසෙන කරජරූපං අතික්කන්තං හොති, අථ ඛො කසිණරූපම්පි යස්මා තප්පටිභාගමෙව, තස්මා තම්පි සමතික්කමිතුකාමො හොති. කථං? යථා අහිභීරුකො පුරිසො අරඤ්ඤෙ සප්පෙන අනුබද්ධො වෙගෙන පලායිත්වා පලාතට්ඨානෙ ලෙඛාචිත්තං තාලපණ්ණං වා වල්ලිං වා රජ්ජුං වා ඵලිතාය වා පන පථවියා ඵලිතන්තරං දිස්වා භායතෙව උත්තසතෙව, නෙව නං දක්ඛිතුකාමො හොති. යථා ච අනත්ථකාරිනා වෙරිපුරිසෙන සද්ධිං එකගාමෙ වසමානො පුරිසො තෙන වධබන්ධගෙහඣාපනාදීහි උපද්දුතො අඤ්ඤං ගාමං වසනත්ථාය ගන්ත්වා තත්‍රාපි වෙරිනා සමානරූපසද්දසමුදාචාරං පුරිසං දිස්වා භායතෙව උත්තසතෙව, නෙව නං දක්ඛිතුකාමො හොති.

Although his physical body has been transcended by means of the fourth jhāna of the form sphere, yet since the kasiṇa form is its counterpart, he wishes to transcend that too. How? Just as a man who is afraid of snakes, when pursued by a snake in the forest, flees swiftly, and then at the place to which he has fled he sees a palm leaf adorned with drawings, or a creeper, or a rope, or a crack in the cracked ground, he is still afraid and alarmed and does not want to look at it. And just as a man living in the same village with a hostile enemy, being harassed by him with killing, imprisonment, house-burning, and so on, goes to another village to live, and there too, on seeing a man of similar appearance, voice, and behavior to the enemy, he is still afraid and alarmed and does not want to look at him.

තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – තෙසං හි පුරිසානං අහිනා වෙරිනා වා උපද්දුතකාලො විය භික්ඛුනො ආරම්මණවසෙන කරජරූපසමඞ්ගිකාලො. තෙසං වෙගෙන පලායනඅඤ්ඤගාමගමනානි විය භික්ඛුනො රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානවසෙන කරජරූපසමතික්කමනකාලො. තෙසං පලාතට්ඨානෙ ච අඤ්ඤගාමෙ ච ලෙඛාචිත්තතාලපණ්ණාදීනි චෙව වෙරිසදිසං පුරිසඤ්ච දිස්වා භයසන්තාසඅදස්සනකාමතා විය භික්ඛුනො කසිණරූපම්පි තප්පටිභාගමෙව ඉදන්ති සල්ලක්ඛෙත්වා තම්පි සමතික්කමිතුකාමතා. සූකරාභිහතසුනඛපිසාචභීරුකාදිකාපි චෙත්ථ උපමා වෙදිතබ්බා.

Herein is the application of the simile: Indeed, like the time when those men are harassed by a snake or an enemy, so is the time when the bhikkhu is endowed with a physical body by way of it being an object. Like their fleeing and going to another village with speed, so is the time when the bhikkhu transcends the physical body by means of the fourth form-sphere jhāna. Like their seeing intricately drawn palm-leaves and so on, and a man resembling the enemy, in the place they fled to and in the other village, and their consequent fear, terror, and desire not to see, so is the bhikkhu’s wish to transcend that kasiṇa-form also, after having firmly noted, ‘This is just its counterpart.’ And here, similes such as that of a dog attacked by a boar, and one who is afraid of a goblin, should also be understood.

276. එවං [Pg.321] සො තස්මා චතුත්ථජ්ඣානස්ස ආරම්මණභූතා කසිණරූපා නිබ්බිජ්ජ පක්කමිතුකාමො පඤ්චහාකාරෙහි චිණ්ණවසී හුත්වා පගුණරූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨාය තස්මිං ඣානෙ ‘‘ඉමං මයා නිබ්බිණ්ණං රූපං ආරම්මණං කරොතී’’ති ච, ‘‘ආසන්නසොමනස්සපච්චත්ථික’’න්ති ච, ‘‘සන්තවිමොක්ඛතො ඔළාරික’’න්ති ච ආදීනවං පස්සති. අඞ්ගොළාරිකතා පනෙත්ථ නත්ථි. යථෙව හෙතං රූපං දුවඞ්ගිකං, එවං ආරුප්පානිපීති.

276. So, being disgusted with the kasiṇa-form that is the object of the fourth jhāna and wishing to depart from it, having become a master in five ways and emerged from the proficient fourth form-sphere jhāna, he sees the danger in that jhāna thus: “This jhāna takes as its object the form with which I am disgusted,” and “It has gladness as a near enemy,” and “It is grosser than the peaceful liberation.” There is no grossness of factors here, for just as this form-sphere jhāna has two factors, so too do the formless attainments.

සො තත්ථ එවං ආදීනවං දිස්වා නිකන්තිං පරියාදාය ආකාසානඤ්චායතනං සන්තතො අනන්තතො මනසිකරිත්වා චක්කවාළපරියන්තං වා යත්තකං ඉච්ඡති තත්තකං වා කසිණං පත්ථරිත්වා තෙන ඵුට්ඨොකාසං ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති වා, ‘‘අනන්තො ආකාසො’’ති වා මනසිකරොන්තො උග්ඝාටෙති කසිණං. උග්ඝාටෙන්තො හි නෙව කිලඤ්ජං විය සංවෙල්ලෙති, න කපාලතො පූවං විය උද්ධරති, කෙවලං පන තං නෙව ආවජ්ජෙති, න මනසි කරොති, න පච්චවෙක්ඛති, අනාවජ්ජෙන්තො අමනසිකරොන්තො අපච්චවෙක්ඛන්තො ච අඤ්ඤදත්ථු තෙන ඵුට්ඨොකාසං ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති මනසිකරොන්තො කසිණං උග්ඝාටෙති නාම. කසිණම්පි උග්ඝාටියමානං නෙව උබ්බට්ටති න විවට්ටති, කෙවලං ඉමස්ස අමනසිකාරඤ්ච ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති මනසිකාරඤ්ච පටිච්ච උග්ඝාටිතං නාම හොති, කසිණුග්ඝාටිමාකාසමත්තං පඤ්ඤායති. කසිණුග්ඝාටිමාකාසන්ති වා කසිණඵුට්ඨොකාසොති වා කසිණවිවිත්තාකාසන්ති වා සබ්බමෙතං එකමෙව.

That yogī, having thus seen the danger therein and brought his craving to an end, attends to the base of the infinity of space as “peaceful” and “infinite.” Having extended the kasiṇa either to the limit of the world-sphere or as far as he wishes, he removes the kasiṇa by attending to the space touched by it as “space, space” or “infinite space.” Indeed, when removing it, he neither rolls it up like a mat nor lifts it out like a cake from a pan. He simply does not advert to it, does not attend to it, and does not review it. By not adverting, not attending, and not reviewing, but instead attending to the space touched by it as “space, space,” he is said to remove the kasiṇa. And when the kasiṇa is being removed, it neither rises up nor recedes; it is only called “removed” in dependence on his non-attention to it and his attention to “space, space.” Only the space from which the kasiṇa has been removed appears. “The space from which the kasiṇa has been removed,” “the space touched by the kasiṇa,” and “the space secluded from the kasiṇa” are all one and the same.

සො තං කසිණුග්ඝාටිමාකාසනිමිත්තං ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති පුනප්පුනං ආවජ්ජෙති, තක්කාහතං විතක්කාහතං කරොති. තස්සෙවං පුනප්පුනං ආවජ්ජයතො තක්කාහතං විතක්කාහතං කරොතො නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, සති සන්තිට්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො තං නිමිත්තං පුනප්පුනං ආසෙවති, භාවෙති, බහුලීකරොති. තස්සෙවං පුනප්පුනං ආවජ්ජයතො මනසිකරොතො පථවීකසිණාදීසු රූපාවචරචිත්තං විය ආකාසෙ ආකාසානඤ්චායතනචිත්තං අප්පෙති. ඉධාපි හි පුරිමභාගෙ තීණි චත්තාරි වා ජවනානි කාමාවචරානි උපෙක්ඛාවෙදනාසම්පයුත්තානෙව හොන්ති. චතුත්ථං පඤ්චමං වා අරූපාවචරං. සෙසං පථවීකසිණෙ වුත්තනයමෙව.

He repeatedly adverts to that sign of space from which the kasiṇa was removed as “space, space,” applying thought to it and striking it with thought. For him who repeatedly adverts to it in this way, applying thought to it and striking it with thought, the hindrances are suppressed, mindfulness is established, and the mind becomes concentrated through access. He repeatedly cultivates, develops, and practices that sign frequently. For him who repeatedly adverts and attends to it in this way, the mind of the base of the infinity of space attains absorption in space, just as the fine-material-sphere mind does in the earth kasiṇa and others. Here too, indeed, in the preliminary stage, three or four impulsions are of the sense-sphere, associated with equanimous feeling. The fourth or fifth is of the formless sphere. The rest is just as was explained in the earth kasiṇa.

අයං [Pg.322] පන විසෙසො, එවං උප්පන්නෙ අරූපාවචරචිත්තෙ සො භික්ඛු යථා නාම යානප්පුතොළි කුම්භිමුඛාදීනං අඤ්ඤතරං නීලපිලොතිකාය වා පීතලොහිතොදාතාදීනං වා අඤ්ඤතරාය පිලොතිකාය බන්ධිත්වා පෙක්ඛමානො පුරිසො වාතවෙගෙන වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි අපනීතාය පිලොතිකාය ආකාසංයෙව පෙක්ඛමානො තිට්ඨෙය්‍ය, එවමෙව පුබ්බෙ කසිණමණ්ඩලං ඣානචක්ඛුනා පෙක්ඛමානො විහරිත්වා ‘‘ආකාසො ආකාසො’’ති ඉමිනා පරිකම්මමනසිකාරෙන සහසා අපනීතෙ තස්මිං නිමිත්තෙ ආකාසඤ්ඤෙව පෙක්ඛමානො විහරති. එත්තාවතා චෙස ‘‘සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා ‘අනන්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති වුච්චති (විභ. 508; දී. නි. 2.129).

This, however, is the distinction. When the formless-sphere consciousness has thus arisen, that monk is just as a man who, having covered one of the openings of a vehicle such as a covered palanquin, a small doorway, or a pot-mouth with a blue cloth, or with some other cloth such as a yellow, red, or white one, and while looking at it, if that cloth were removed by the force of the wind or by some other person, he would stand looking only at the space demarcated by that opening. Just so, having previously dwelt looking at the kasiṇa-circle with the jhānic eye, with this preliminary-work attention of 'space, space,' when that sign is suddenly removed, he dwells looking only at the space-object. And by this much, this yogi is said to be one who, 'by completely transcending perceptions of form, with the disappearance of perceptions of resistance, through not attending to perceptions of diversity, aware that "space is infinite," enters and dwells in the base of infinite space.'

277. තත්ථ සබ්බසොති සබ්බාකාරෙන, සබ්බාසං වා අනවසෙසානන්ති අත්ථො. රූපසඤ්ඤානන්ති සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තරූපාවචරජ්ඣානානඤ්චෙව තදාරම්මණානඤ්ච. රූපාවචරජ්ඣානම්පි හි රූපන්ති වුච්චති ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.129), තස්ස ආරම්මණම්පි ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’තිආදීසු (දී. නි. 2.173), තස්මා ඉධ රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤාති එවං සඤ්ඤාසීසෙන වුත්තරූපාවචරජ්ඣානස්සෙතං අධිවචනං. රූපං සඤ්ඤා අස්සාති රූපසඤ්ඤං. රූපං අස්ස නාමන්ති වුත්තං හොති. පථවීකසිණාදිභෙදස්ස තදාරම්මණස්ස චෙතං අධිවචනන්ති වෙදිතබ්බං. සමතික්කමාති විරාගා නිරොධා ච. කිං වුත්තං හොති? එතාසං කුසලවිපාකකිරියවසෙන පඤ්චදසන්නං ඣානසඞ්ඛාතානං රූපසඤ්ඤානං, එතෙසඤ්ච පථවීකසිණාදිවසෙන නවන්නං ආරම්මණසඞ්ඛාතානං රූපසඤ්ඤානං සබ්බාකාරෙන අනවසෙසානං වා විරාගා ච නිරොධා ච විරාගහෙතුඤ්චෙව නිරොධහෙතුඤ්ච ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. න හි සක්කා සබ්බසො අනතික්කන්තරූපසඤ්ඤෙන එතං උපසම්පජ්ජ විහරිතුන්ති.

277. Herein, 'completely' means in every way, or of all, without remainder. 'Perceptions of form' refers to both the form-sphere jhānas—spoken of with 'perception' as the principal term—and their objects. For the form-sphere jhāna is indeed called 'form' in passages such as 'one with form sees forms,' and its object is also called 'form' in passages such as 'one sees external forms, beautiful and ugly.' Therefore, here, 'perception in form is perception of form'; thus, this is a designation for the form-sphere jhāna, spoken of with 'perception' as the principal term. As for the object, it has form as its sign, which is to say, 'Form is its name.' This should be understood as a designation for that object, which is differentiated as the earth-kasiṇa, etc. 'Transcends' means through dispassion and cessation. What is said? Having transcended—either in every way or without remainder—these fifteen perceptions of form reckoned as jhāna (by way of wholesome, resultant, and functional) and these nine perceptions of form reckoned as objects (by way of the earth-kasiṇa, etc.), through dispassion and cessation, and through the cause of dispassion and the cause of cessation, one enters and abides in the base of the infinity of space. For it is not possible for one who has not completely transcended the perceptions of form to enter and abide in this.

තත්ථ යස්මා ආරම්මණෙ අවිරත්තස්ස සඤ්ඤාසමතික්කමො න හොති, සමතික්කන්තාසු ච සඤ්ඤාසු ආරම්මණං සමතික්කන්තමෙව හොති. තස්මා ආරම්මණසමතික්කමං අවත්වා ‘‘තත්ථ කතමා රූපසඤ්ඤා? රූපාවචරසමාපත්තිං සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස වා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං[Pg.323], ඉමා වුච්චන්ති රූපසඤ්ඤායො. ඉමා රූපසඤ්ඤායො අතික්කන්තො හොති වීතික්කන්තො සමතික්කන්තො. තෙන වුච්චති සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා’’ති (විභ. 602) එවං විභඞ්ගෙ සඤ්ඤානංයෙව සමතික්කමො වුත්තො. යස්මා පන ආරම්මණසමතික්කමෙන පත්තබ්බා එතා සමාපත්තියො, න එකස්මිඤ්ඤෙව ආරම්මණෙ පඨමජ්ඣානාදීනි විය. තස්මා අයං ආරම්මණසමතික්කමවසෙනාපි අත්ථවණ්ණනා කතාති වෙදිතබ්බා.

Here, because for one not detached from an object, the transcendence of perception does not occur, and when perceptions are transcended, the object itself is also transcended. Therefore, without stating the transcendence of the object, it is said: 'Here, what are the perceptions of form? The perception, perceiving, or state of having perceived, of one who has attained the form-sphere absorption, or of one reborn there, or of one abiding happily in the present life—these are called perceptions of form. These perceptions of form are overcome, surpassed, and transcended. Therefore, it is said: "by completely transcending perceptions of form."' Thus, in the Vibhaṅga, only the transcendence of perceptions is mentioned. However, since these attainments are to be reached by the transcendence of the object, not on a single object as in the first jhāna and so on, it should be understood that this explanation is also given in terms of the transcendence of the object.

278. පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමාති චක්ඛාදීනං වත්ථූනං රූපාදීනං ආරම්මණානඤ්ච පටිඝාතෙන සමුප්පන්නා සඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා. රූපසඤ්ඤාදීනං එතමධිවචනං. යථාහ – ‘‘තත්ථ කතමා පටිඝසඤ්ඤා? රූපසඤ්ඤා සද්දසඤ්ඤා ගන්ධසඤ්ඤා රසසඤ්ඤා ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා, ඉමා වුච්චන්ති පටිඝසඤ්ඤායො’’ති (විභ. 603). තාසං කුසලවිපාකානං පඤ්චන්නං, අකුසලවිපාකානං පඤ්චන්නන්ති සබ්බසො දසන්නම්පි පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා පහානා අසමුප්පාදා අප්පවත්තිං කත්වාති වුත්තං හොති.

278. The cessation of perceptions of resistance: Perception arising from the impact of the bases, such as the eye, and their objects, such as forms, is called perception of resistance. This is a designation for perceptions of form, etc., as it is said: 'Here, what are perceptions of resistance? Perceptions of form, perceptions of sound, perceptions of smell, perceptions of taste, perceptions of touch—these are called perceptions of resistance.' Of these ten perceptions of resistance—five wholesome-resultant and five unwholesome-resultant—the cessation is said to be brought about by their abandonment, non-arising, and non-occurrence.

කාමඤ්චෙතා පඨමජ්ඣානාදීනි සමාපන්නස්සාපි න සන්ති. න හි තස්මිං සමයෙ පඤ්චද්වාරවසෙන චිත්තං පවත්තති. එවං සන්තෙපි අඤ්ඤත්ථ පහීනානං සුඛදුක්ඛානං චතුත්ථජ්ඣානෙ විය, සක්කායදිට්ඨාදීනං තතියමග්ගෙ විය ච ඉමස්මිං ඣානෙ උස්සාහජනනත්ථං ඉමස්ස ඣානස්ස පසංසාවසෙන එතාසමෙත්ථ වචනං වෙදිතබ්බං.

Even though these perceptions of resistance are not present for one who has attained the first jhāna and so forth, for at that time the mind does not function through the five sense doors, still, just as happiness and suffering, which were abandoned elsewhere, are mentioned in the fourth jhāna, and identity view and so forth in the third path, so too the mention of these perceptions here should be understood as being for the purpose of generating effort and in praise of this jhāna.

අථ වා කිඤ්චාපි තා රූපාවචරං සමාපන්නස්සාපි න සන්ති, අථ ඛො න පහීනත්තා න සන්ති. න හි රූපවිරාගාය රූපාවචරභාවනා සංවත්තති, රූපායත්තා ච එතාසං පවත්ති. අයං පන භාවනා රූපවිරාගාය සංවත්තති. තස්මා තා එත්ථ පහීනාති වත්තුං වට්ටති. න කෙවලඤ්ච වත්තුං, එකංසෙනෙව එවං ධාරෙතුම්පි වට්ටති. තාසඤ්හි ඉතො පුබ්බෙ අප්පහීනත්තායෙව පඨමං ඣානං සමාපන්නස්ස සද්දො ‘‘කණ්ටකො’’ති (අ. නි. 10.72) වුත්තො භගවතා. ඉධ ච පහීනත්තායෙව අරූපසමාපත්තීනං ආනෙඤ්ජතා (විභ. 226) සන්තවිමොක්ඛතා (ම. නි. 1.66) ච වුත්තා. ආළාරො ච කාලාමො අරූපසමාපන්නො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කමන්තානි නෙව අද්දස, න පන සද්දං අස්සොසීති (දී. නි. 2.192).

Or alternatively, even though these perceptions of resistance are not present for one who has attained the form-sphere, still, they are not absent due to being abandoned. For the development of the form-sphere does not lead to dispassion toward form, and the occurrence of these perceptions depends on form. But this development leads to dispassion toward form. Therefore, it is proper to say that they are abandoned here. Not only is it proper to say so, but it is also fitting to firmly hold this view. For before this, because they were not abandoned, sound was called a 'thorn' by the Blessed One for one who had attained the first jhāna. Here, however, because they are abandoned, the formless attainments are described as 'imperturbable' and as 'peaceful liberation.' Moreover, Āḷāra Kālāma, while absorbed in the formless attainment, did not see five hundred carts passing close by, nor did he hear their sound.

279. නානත්තසඤ්ඤානං [Pg.324] අමනසිකාරාති නානත්තෙ වා ගොචරෙ පවත්තානං සඤ්ඤානං, නානත්තානං වා සඤ්ඤානං. යස්මා හි එතා ‘‘තත්ථ කතමා නානත්තසඤ්ඤා? අසමාපන්නස්ස මනොධාතුසමඞ්ගිස්ස වා මනොවිඤ්ඤාණධාතුසමඞ්ගිස්ස වා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං, ඉමා වුච්චන්ති නානත්තසඤ්ඤායො’’ති එවං විභඞ්ගෙ (විභ. 604) විභජිත්වා වුත්තා ඉධ අධිප්පෙතා අසමාපන්නස්ස මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ගහිතා සඤ්ඤා රූපසද්දාදිභෙදෙ නානත්තෙ නානාසභාවෙ ගොචරෙ පවත්තන්ති, යස්මා චෙතා අට්ඨ කාමාවචරකුසලසඤ්ඤා, ද්වාදසාකුසලසඤ්ඤා, එකාදස කාමාවචරකුසලවිපාකසඤ්ඤා, ද්වෙ අකුසලවිපාකසඤ්ඤා, එකාදස කාමාවචරකිරියසඤ්ඤාති එවං චතුචත්තාලීසම්පි සඤ්ඤා නානත්තා නානාසභාවා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසදිසා, තස්මා නානත්තසඤ්ඤාති වුත්තා. තාසං සබ්බසො නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා අනාවජ්ජනා අසමන්නාහාරා අපච්චවෙක්ඛණා. යස්මා තා නාවජ්ජෙති, න මනසි කරොති, න පච්චවෙක්ඛති, තස්මාති වුත්තං හොති.

279. ‘By not attending to perceptions of diversity’ means not attending to perceptions that arise in a diverse field, or to diverse perceptions. For in the Vibhaṅga, these are explained as follows: ‘What are perceptions of diversity? The perception, perceiving, or state of having perceived of one who has not attained jhāna and is endowed with either the mind-element or the mind-consciousness-element—these are called perceptions of diversity.’ Here, the intended meaning is the perceptions included in the mind-element and mind-consciousness-element of one who has not attained jhāna, which arise in a diverse field, in the various distinct natures such as forms, sounds, etc. Since these forty-four perceptions—eight sense-sphere wholesome perceptions, twelve unwholesome perceptions, eleven sense-sphere wholesome-resultant perceptions, two unwholesome-resultant perceptions, and eleven sense-sphere functional perceptions—are diverse, of various natures, and dissimilar to one another, they are called ‘perceptions of diversity.’ The non-attention to all these perceptions of diversity is non-adverting, non-consideration, and non-reviewing. Because one does not advert to them, does not attend to them, and does not review them, it is so stated.

යස්මා චෙත්ථ පුරිමා රූපසඤ්ඤා පටිඝසඤ්ඤා ච ඉමිනා ඣානෙන නිබ්බත්තෙ භවෙපි න විජ්ජන්ති. පගෙව තස්මිං භවෙ ඉමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරණකාලෙ, තස්මා තාසං සමතික්කමා අත්ථඞ්ගමාති ද්වෙධාපි අභාවොයෙව වුත්තො. නානත්තසඤ්ඤාසු පන යස්මා අට්ඨ කාමාවචරකුසලසඤ්ඤා, නව කිරියසඤ්ඤා, දසාකුසලසඤ්ඤාති ඉමා සත්තවීසතිසඤ්ඤා ඉමිනා ඣානෙන නිබ්බත්තෙ භවෙ විජ්ජන්ති, තස්මා තාසං අමනසිකාරාති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තත්‍රාපි හි ඉමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරන්තො තාසං අමනසිකාරායෙව උපසම්පජ්ජ විහරති, තා පන මනසිකරොන්තො අසමාපන්නො හොතීති.

Because in this state, the previous perceptions of form and perceptions of resistance do not exist even in the existence produced by this jhāna, let alone at the time of entering and dwelling in this jhāna within that existence. Therefore, their overcoming and cessation is stated as simply their non-existence in both cases. However, regarding diverse perceptions—since these twenty-seven perceptions (eight wholesome sense-sphere perceptions, nine functional perceptions, and ten unwholesome perceptions) exist in the existence produced by this jhāna—it should be understood that their non-attention is stated. For even there, one who enters and dwells in this jhāna does so by not attending to them; but if one attends to them, one is not in attainment.

සඞ්ඛෙපතො චෙත්ථ රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමාති ඉමිනා සබ්බරූපාවචරධම්මානං පහානං වුත්තං. පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරාති ඉමිනා සබ්බෙසං කාමාවචරචිත්තචෙතසිකානං පහානඤ්ච අමනසිකාරො ච වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

Briefly, here, by ‘the overcoming of perceptions of form,’ the abandonment of all form-sphere phenomena is stated. By ‘the disappearance of perceptions of resistance’ and ‘the non-attention to perceptions of diversity,’ the abandonment of and non-attention to all sense-sphere consciousness and mental factors are stated—this should be understood.

280. අනන්තො ආකාසොති එත්ථ නාස්ස උප්පාදන්තො වා වයන්තො වා පඤ්ඤායතීති අනන්තො. ආකාසොති කසිණුග්ඝාටිමාකාසො වුච්චති. මනසිකාරවසෙනාපි චෙත්ථ අනන්තතා වෙදිතබ්බා. තෙනෙව [Pg.325] විභඞ්ගෙ වුත්තං ‘‘තස්මිං ආකාසෙ චිත්තං ඨපෙති, සණ්ඨපෙති, අනන්තං ඵරති, තෙන වුච්චති අනන්තො ආකාසො’’ති (විභ. 605).

280. Herein, regarding ‘infinite space,’ because its limit of arising or limit of passing away is not discerned, it is ‘infinite.’ ‘Space’ refers to the space opened up by removing the kasina. Here, infinity should also be understood by way of attention. Therefore, it is said in the Vibhaṅga: “In that space, one places the mind, establishes it, and pervades it as infinite; for that reason, it is called ‘infinite space.’”

ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එත්ථ පන නාස්ස අන්තොති අනන්තං, ආකාසං අනන්තං ආකාසානන්තං, ආකාසානන්තමෙව ආකාසානඤ්චං, තං ආකාසානඤ්චං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනමස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස දෙවානං දෙවායතනමිවාති ආකාසානඤ්චායතනං.

Herein, regarding ‘having attained the base of the infinitude of space, he dwells’: because there is no end to it, it is ‘infinite’ (anantaṃ). Space is infinite, thus ‘infinite space’ (ākāsānantaṃ). Infinite space itself is ‘the infinitude of space’ (ākāsānañcaṃ). That infinitude of space, in the sense of a foundation, is a ‘base’ (āyatana) for this jhāna with its associated states, just as the divine abode is for the devas; thus, it is the ‘base of the infinitude of space’ (ākāsānañcāyatana).

උපසම්පජ්ජ විහරතීති තමාකාසානඤ්චායතනං පත්වා නිප්ඵාදෙත්වා තදනුරූපෙන ඉරියාපථවිහාරෙන විහරතීති.

‘He dwells having attained’ means that having reached and produced that base of the infinitude of space, he dwells with a mode of conduct conformable to it.

අයං ආකාසානඤ්චායතනකම්මට්ඨානෙ විත්ථාරකථා.

This is the detailed explanation on the meditation subject of the base of the infinitude of space.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනකථා

The Explanation of the Base of the Infinitude of Consciousness

281. විඤ්ඤාණඤ්චායතනං භාවෙතුකාමෙන පන පඤ්චහාකාරෙහි ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියං චිණ්ණවසීභාවෙන ‘‘ආසන්නරූපාවචරජ්ඣානපච්චත්ථිකා අයං සමාපත්ති, නො ච විඤ්ඤාණඤ්චායතනමිව සන්තා’’ති ආකාසානඤ්චායතනෙ ආදීනවං දිස්වා තත්ථ නිකන්තිං පරියාදාය විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සන්තතො මනසිකරිත්වා තං ආකාසං ඵරිත්වා පවත්තවිඤ්ඤාණං ‘‘විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණ’’න්ති පුනප්පුනං ආවජ්ජිතබ්බං, මනසිකාතබ්බං, පච්චවෙක්ඛිතබ්බං, තක්කාහතං විතක්කාහතං කාතබ්බං. ‘‘අනන්තං අනන්ත’’න්ති පන න මනසිකාතබ්බං.

281. However, one who wishes to develop the base of the infinitude of consciousness, having attained mastery in the attainment of the base of the infinitude of space in five ways, should see the danger in the base of the infinitude of space—namely, “This attainment has the fine-material jhāna as its near enemy, and it is not as peaceful as the base of the infinitude of consciousness”—and having overcome attachment to it, and having attended to the base of the infinitude of consciousness as peaceful, the consciousness that has arisen pervading that space should be repeatedly adverted to, attended to, reviewed, and made to be struck by initial and sustained thought as “consciousness, consciousness.” However, one should not attend to it as “infinite, infinite.”

තස්සෙවං තස්මිං නිමිත්තෙ පුනප්පුනං චිත්තං චාරෙන්තස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, සති සන්තිට්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො තං නිමිත්තං පුනප්පුනං ආසෙවති, භාවෙති, බහුලීකරොති. තස්සෙවං කරොතො ආකාසෙ ආකාසානඤ්චායතනං විය ආකාසඵුටෙ විඤ්ඤාණෙ විඤ්ඤාණඤ්චායතනචිත්තං අප්පෙති. අප්පනානයො පනෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. එත්තාවතා චෙස ‘‘සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (විභ. 508; දී. නි. 2.129) වුච්චති.

For him who in this way repeatedly directs his mind to that sign, the hindrances are suppressed, mindfulness is established, and the mind becomes concentrated through access. He repeatedly resorts to, develops, and makes much of that sign. For him who does so, the mind of the base of the infinitude of consciousness attains absorption upon the consciousness that pervaded space, just as the base of the infinitude of space attained absorption upon space. The method of absorption here should be understood in the way already stated. And by this much, it is said of him: “By completely transcending the base of the infinitude of space, attending ‘consciousness is infinite,’ he enters upon and abides in the base of the infinitude of consciousness.”

282. තත්ථ සබ්බසොති ඉදං වුත්තනයමෙව. ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මාති එත්ථ පන පුබ්බෙ වුත්තනයෙන ඣානම්පි ආකාසානඤ්චායතනං, ආරම්මණම්පි[Pg.326]. ආරම්මණම්පි හි පුරිමනයෙනෙව ආකාසානඤ්චඤ්ච තං පඨමස්ස ආරුප්පජ්ඣානස්ස ආරම්මණත්තා දෙවානං දෙවායතනං විය අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති ආකාසානඤ්චායතනං. තථා ආකාසානඤ්චඤ්ච තං තස්ස ඣානස්ස සඤ්ජාතිහෙතුත්තා ‘‘කම්බොජා අස්සානං ආයතන’’න්තිආදීනි විය සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන ආයතනඤ්චාතිපි ආකාසානඤ්චායතනං. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතං එකජ්ඣං කත්වා ‘‘ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මා’’ති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

282. Herein, the word “completely” (sabbaso) is in the manner already stated. In the phrase “having transcended the base of the infinitude of space,” both the jhāna and the object are the base of the infinitude of space, as explained before. For the object, too, in the way previously stated, is the infinitude of space (ākāsānañca); and because it is the object of the first formless jhāna, it is also a base (āyatana) in the sense of a foundation (adhiṭṭhāna), like the divine abode for the devas. Thus, it is the base of the infinitude of space. Likewise, it is the infinitude of space (ākāsānañca); and because it is the cause for the arising of that jhāna, it is also a base (āyatana) in the sense of a place of origin (sañjātidesa)—like “Kamboja is the birthplace of horses,” and so on. Thus, it is the base of the infinitude of space. Since this base of the infinitude of consciousness is to be entered upon and abided in only after having transcended both these—the jhāna and its object—by causing them not to arise and by non-attention, therefore it should be understood that both are grouped together when it is said, “having transcended the base of the infinitude of space.”

අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති තංයෙව අනන්තො ආකාසොති එවං ඵරිත්වා පවත්තවිඤ්ඤාණං ‘‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’’න්ති එවං මනසිකරොන්තොති වුත්තං හොති. මනසිකාරවසෙන වා අනන්තං. සො හි තමාකාසාරම්මණං විඤ්ඤාණං අනවසෙසතො මනසිකරොන්තො ‘‘අනන්ත’’න්ති මනසි කරොති. යං පන විභඞ්ගෙ වුත්තං ‘‘අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති, තංයෙව ආකාසං විඤ්ඤාණෙන ඵුටං මනසි කරොති, අනන්තං ඵරති, තෙන වුච්චති අනන්තං විඤ්ඤාණ’’න්ති (විභ. 610).

“Consciousness is infinite” means that one attends to the consciousness that has arisen pervading that very infinite space as “consciousness is infinite.” Or, it is infinite by way of attention. For when one attends to that consciousness, which has space as its object, without remainder, one attends to it in one's mind as “infinite.” As it is said in the Vibhaṅga: “‘Consciousness is infinite’—one attends to that very space touched by consciousness, pervades it infinitely; therefore, it is called ‘infinite consciousness.’”

තත්ථ විඤ්ඤාණෙනාති උපයොගත්ථෙ කරණවචනං වෙදිතබ්බං. එවඤ්හි අට්ඨකථාචරියා තස්ස අත්ථං වණ්ණයන්ති, අනන්තං ඵරති තඤ්ඤෙව ආකාසං ඵුටං විඤ්ඤාණං මනසි කරොතීති වුත්තං හොති.

Herein, “by consciousness” (viññāṇena) should be understood as an instrumental case used in the sense of the object. For the commentary teachers explain its meaning thus: it means that having pervaded infinitely, one attends to the consciousness that has pervaded that very space.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එත්ථ පන නාස්ස අන්තොති අනන්තං. අනන්තමෙව ආනඤ්චං. විඤ්ඤාණං ආනඤ්චං විඤ්ඤාණානඤ්චන්ති අවත්වා විඤ්ඤාණඤ්චන්ති වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ රූළ්හීසද්දො. තං විඤ්ඤාණඤ්චං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනමස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස දෙවානං දෙවායතනමිවාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. සෙසං පුරිමසදිසමෙවාති.

In the phrase “one dwells having attained the base of the infinitude of consciousness,” herein, there is no end to it, thus it is infinite (ananta). The infinite itself is infinitude (ānañca). Instead of saying “consciousness is infinitude” (viññāṇaṃ ānañcaṃ) or “the infinitude of consciousness” (viññāṇānañcaṃ), it is said “consciousness-infinitude” (viññāṇañcaṃ). This is the established term here. That infinitude of consciousness, in the sense of a foundation, is a base (āyatana) for this jhāna with its associated states, just as the divine abode is for the devas; thus it is the base of the infinitude of consciousness. The rest is just as the preceding.

අයං විඤ්ඤාණඤ්චායතනකම්මට්ඨානෙ විත්ථාරකථා.

This is the detailed explanation on the meditation subject of the base of the infinitude of consciousness.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකථා

The Explanation of the Base of Nothingness

283. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං භාවෙතුකාමෙන පන පඤ්චහාකාරෙහි විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියං චිණ්ණවසීභාවෙන ‘‘ආසන්නආකාසානඤ්චායතනපච්චත්ථිකා අයං සමාපත්ති, නො ච ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමිව සන්තා’’ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනෙ [Pg.327] ආදීනවං දිස්වා තත්ථ නිකන්තිං පරියාදාය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසිකරිත්වා තස්සෙව විඤ්ඤාණඤ්චායතනාරම්මණභූතස්ස ආකාසානඤ්චායතනවිඤ්ඤාණස්ස අභාවො සුඤ්ඤතා විවිත්තාකාරො මනසිකාතබ්බො. කථං? තං විඤ්ඤාණං අමනසිකරිත්වා ‘‘නත්ථි නත්ථී’’ති වා, ‘‘සුඤ්ඤං සුඤ්ඤ’’න්ති වා, ‘‘විවිත්තං විවිත්ත’’න්ති වා පුනප්පුනං ආවජ්ජිතබ්බං, මනසිකාතබ්බං, පච්චවෙක්ඛිතබ්බං, තක්කාහතං විතක්කාහතං කාතබ්බං.

283. Furthermore, one who wishes to develop the base of nothingness, having achieved mastery in five ways in the attainment of the base of infinite consciousness, should see the danger in the base of infinite consciousness thus: 'This attainment has the base of infinite space as a near enemy, and it is not peaceful like the base of nothingness.' Having exhausted craving for it and having attended to the base of nothingness as peaceful, one should attend to the absence, the emptiness, and the secluded aspect of that very consciousness of the base of infinite space which had become the object for the base of infinite consciousness. How? Without attending to that consciousness, one should repeatedly advert to, attend to, and review: 'There is not, there is not,' or 'Empty, empty,' or 'Secluded, secluded.' It should be repeatedly subjected to reasoning and applied thought.

තස්සෙවං තස්මිං නිමිත්තෙ චිත්තං චාරෙන්තස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, සති සන්තිට්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො තං නිමිත්තං පුනප්පුනං ආසෙවති, භාවෙති, බහුලීකරොති. තස්සෙවං කරොතො ආකාසෙ ඵුටෙ මහග්ගතවිඤ්ඤාණෙ විඤ්ඤාණඤ්චායතනං විය තස්සෙව ආකාසං ඵරිත්වා පවත්තස්ස මහග්ගතවිඤ්ඤාණස්ස සුඤ්ඤවිවිත්තනත්ථිභාවෙ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනචිත්තං අප්පෙති. එත්ථාපි ච අප්පනානයො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

For one who thus directs the mind toward that sign, the hindrances are suppressed, mindfulness is established, and the mind becomes concentrated through access concentration. That person repeatedly resorts to, develops, and makes much of that sign. For one who does so, just as the consciousness of the base of infinite consciousness reaches absorption regarding the sublime consciousness that pervaded space, so too the mind of the base of nothingness reaches absorption in the state of emptiness, seclusion, and non-existence of that very sublime consciousness that had arisen pervading space. And here too, the method of absorption should be understood in the way already stated.

අයං පන විසෙසො, තස්මිං හි අප්පනාචිත්තෙ උප්පන්නෙ සො භික්ඛු යථා නාම පුරිසො මණ්ඩලමාළාදීසු කෙනචිදෙව කරණීයෙන සන්නිපතිතං භික්ඛුසඞ්ඝං දිස්වා කත්ථචි ගන්ත්වා සන්නිපාතකිච්චාවසානෙව උට්ඨාය පක්කන්තෙසු භික්ඛූසු ආගන්ත්වා ද්වාරෙ ඨත්වා පුන තං ඨානං ඔලොකෙන්තො සුඤ්ඤමෙව පස්සති, විවිත්තමෙව පස්සති. නාස්ස එවං හොති ‘‘එත්තකා නාම භික්ඛූ කාලඞ්කතා වා දිසාපක්කන්තා වා’’ති, අථ ඛො සුඤ්ඤමිදං විවිත්තන්ති නත්ථිභාවමෙව පස්සති, එවමෙව පුබ්බෙ ආකාසෙ පවත්තිතවිඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණඤ්චායතනජ්ඣානචක්ඛුනා පස්සන්තො විහරිත්වා ‘‘නත්ථි නත්ථී’’තිආදිනා පරිකම්මමනසිකාරෙන අන්තරහිතෙ තස්මිං විඤ්ඤාණෙ තස්ස අපගමසඞ්ඛාතං අභාවමෙව පස්සන්තො විහරති. එත්තාවතා චෙස ‘‘සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම නත්ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (විභ. 508; දී. නි. 2.129) වුච්චති.

This, however, is the distinction. Indeed, when that absorption-consciousness has arisen, that bhikkhu is like a man who, having seen a community of bhikkhus assembled in a circular assembly hall or the like for some business, goes somewhere else. When the bhikkhus have risen and departed at the conclusion of the assembly's business, he returns, stands at the door, and looking again at that place, sees only that it is empty, sees only that it is secluded. It does not occur to him, 'Have so many bhikkhus died, or have they departed to another region?' But rather, he sees only the state of non-existence, thinking, 'This place is empty, it is secluded.' In the very same way, having previously dwelt perceiving—with the eye of the jhāna of the base of infinite consciousness—the first formless consciousness that had been made to occur in space, then, when that consciousness has disappeared through the preparatory attention of 'There is nothing, there is nothing,' etc., he dwells perceiving only the concept of its absence, which is reckoned as its departure. To this extent, it is said of this person: 'By completely transcending the base of infinite consciousness, aware that "There is nothing whatsoever," he attains and dwells in the base of nothingness.'

284. ඉධාපි සබ්බසොති ඉදං වුත්තනයමෙව. විඤ්ඤාණඤ්චායතනන්ති එත්ථාපි ච පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ඣානම්පි විඤ්ඤාණඤ්චායතනං ආරම්මණම්පි. ආරම්මණම්පි හි පුරිමනයෙනෙව විඤ්ඤාණඤ්චඤ්ච තං දුතියස්ස ආරුප්පජ්ඣානස්ස ආරම්මණත්තා දෙවානං දෙවායතනං විය අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං[Pg.328]. තථා විඤ්ඤාණඤ්චඤ්ච තං තස්සෙව ඣානස්ස සඤ්ජාතිහෙතුත්තා ‘‘කම්බොජා අස්සානං ආයතන’’න්තිආදීනි විය සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන ආයතනඤ්චාතිපි විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතං එකජ්ඣං කත්වා විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්මාති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

284. Here too, 'entirely' (sabbaso) should be understood in the same way as explained. Regarding 'the base of infinite consciousness,' here too, as previously explained, both the jhāna and the object are the base of infinite consciousness. For the object, just as before, is both infinite consciousness and a base. It is the object of the second formless jhāna, and because it is a base in the sense of being a foundation, like a dwelling place for devas, it is called the 'base of infinite consciousness.' Similarly, that infinite consciousness is also a cause for the arising of that jhāna, and just as in 'Kamboja is the breeding ground of horses,' and other such examples, it is called the 'base of infinite consciousness' in the sense of being the place of origin. Thus, since this base of nothingness is to be attained and dwelled in only after transcending both—the jhāna and its object—by not causing them to arise and by not attending to them, both are combined into one, and it is said, 'having transcended the base of infinite consciousness.' Thus it should be understood.

නත්ථි කිඤ්චීති නත්ථි නත්ථි, සුඤ්ඤං සුඤ්ඤං, විවිත්තං විවිත්තන්ති එවං මනසිකරොන්තොති වුත්තං හොති. යම්පි විභඞ්ගෙ වුත්තං ‘‘නත්ථි කිඤ්චීති තඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණං අභාවෙති විභාවෙති අන්තරධාපෙති නත්ථි කිඤ්චීති පස්සති, තෙන වුච්චති නත්ථි කිඤ්චී’’ති, තං කිඤ්චාපි ඛයතො සම්මසනං විය වුත්තං, අථ ඛ්වස්ස එවමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. තඤ්හි විඤ්ඤාණං අනාවජ්ජෙන්තො අමනසිකරොන්තො අපච්චවෙක්ඛන්තො කෙවලමස්ස නත්ථිභාවං සුඤ්ඤභාවං විවිත්තභාවමෙව මනසිකරොන්තො අභාවෙති විභාවෙති අන්තරධාපෙතීති වුච්චති, න අඤ්ඤථාති.

“There is nothing whatsoever” means “nothing, nothing,” “empty, empty,” “secluded, secluded”—thus it is said that one attends. And as stated in the Vibhaṅga: “Regarding ‘there is nothing whatsoever,’ one makes that very consciousness not appear, causes it to be devoid of appearance, causes it to disappear, and sees ‘there is nothing whatsoever.’ Therefore, it is called ‘there is nothing whatsoever.’” Although this is stated as if it were a contemplation by way of destruction, its meaning should still be understood in just this way. For it is said that by not adverting to, not attending to, and not reviewing that consciousness, but merely attending to its state of non-existence, its state of emptiness, and its state of seclusion, one makes it not appear, causes it to be devoid of appearance, and causes it to disappear—it is said thus, and not otherwise.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතීති එත්ථ පන නාස්ස කිඤ්චනන්ති අකිඤ්චනං, අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි අස්ස අවසිට්ඨං නත්ථීති වුත්තං හොති. අකිඤ්චනස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං, ආකාසානඤ්චායතනවිඤ්ඤාණාපගමස්සෙතං අධිවචනං. තං ආකිඤ්චඤ්ඤං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනමස්ස ඣානස්ස දෙවානං දෙවායතනමිවාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. සෙසං පුරිමසදිසමෙවාති.

Furthermore, regarding the passage, “Having attained the base of nothingness, one dwells therein”: Herein, because there is nothing for it, it is called “having nothing” (akiñcanaṃ). It is said that not even a remnant the size of a moment of dissolution remains for it. The state of “having nothing” is “nothingness” (ākiñcaññaṃ); this is a designation for the passing away of the consciousness of the base of infinite space. That “nothingness” (ākiñcaññaṃ), in the sense of being a foundation, is a base (āyatana) for this jhāna, just as a divine abode is for the devas; thus, it is the “base of nothingness” (ākiñcaññāyatanaṃ). The rest is just as before.

අයං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානෙ විත්ථාරකථා.

This is the detailed exposition on the meditation subject of the base of nothingness.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකථා

The Discourse on the Base of Neither-Perception-nor-Non-Perception

285. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං භාවෙතුකාමෙන පන පඤ්චහාකාරෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියං චිණ්ණවසීභාවෙන ‘‘ආසන්නවිඤ්ඤාණඤ්චායතනපච්චත්ථිකා අයං සමාපත්ති, නො ච නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං විය සන්තා’’ති වා ‘‘සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො, සඤ්ඤා සල්ලං, එතං සන්තං, එතං පණීතං යදිදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා’’ති වා එවං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ ආදීනවං, උපරි ආනිසංසඤ්ච දිස්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ නිකන්තිං පරියාදාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසිකරිත්වා ‘‘සාව අභාවං ආරම්මණං කත්වා පවත්තිතා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති සන්තා සන්තා’’ති [Pg.329] පුනප්පුනං ආවජ්ජිතබ්බා, මනසිකාතබ්බා, පච්චවෙක්ඛිතබ්බා, තක්කාහතා විතක්කාහතා කාතබ්බා.

285. Now, one who wishes to develop the base of neither-perception-nor-non-perception, having achieved mastery in the attainment of the base of nothingness in five ways, should see the danger in the base of nothingness and the benefit in what is higher, thus: “This attainment has the base of infinite consciousness as its near enemy, and it is not as peaceful as the base of neither-perception-nor-non-perception,” or, “Perception is a disease, perception is a boil, perception is a dart; this is peaceful, this is sublime, namely, neither-perception-nor-non-perception.” Having thus overcome delight in the base of nothingness, and having attended to the base of neither-perception-nor-non-perception as peaceful, that very attainment of the base of nothingness which arose by taking non-existence as its object should be repeatedly adverted to, attended to, reviewed, and subjected to thought and reflection, thinking: “Peaceful, peaceful.”

තස්සෙවං තස්මිං නිමිත්තෙ පුනප්පුනං මානසං චාරෙන්තස්ස නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති, සති සන්තිට්ඨති, උපචාරෙන චිත්තං සමාධියති. සො තං නිමිත්තං පුනප්පුනං ආසෙවති, භාවෙති, බහුලීකරොති. තස්සෙවං කරොතො විඤ්ඤාණාපගමෙ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං විය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිසඞ්ඛාතෙසු චතූසු ඛන්ධෙසු නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචිත්තං අප්පෙති. අප්පනානයො පනෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. එත්තාවතා චෙස ‘‘සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති (විභ. 508; දී. නි. 2.129) වුච්චති.

When he repeatedly directs his mind to that sign, the hindrances are suppressed, mindfulness is established, and the mind becomes concentrated with access concentration. He cultivates, develops, and frequently practices that sign. As he does so, the mind of the base of neither-perception-nor-non-perception attains absorption in the four aggregates reckoned as the attainment of the base of nothingness, just as the base of nothingness attains absorption upon the departure of consciousness. The method of absorption here should be understood in the same way as stated before. To this extent, it is said of this person: “Having completely transcended the base of nothingness, he enters and dwells in the base of neither-perception-nor-non-perception.”

286. ඉධාපි සබ්බසොති ඉදං වුත්තනයමෙව. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්මාති එත්ථාපි පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව ඣානම්පි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ආරම්මණම්පි. ආරම්මණම්පි හි පුරිමනයෙනෙව ආකිඤ්චඤ්ඤඤ්ච තං තතියස්ස ආරුප්පජ්ඣානස්ස ආරම්මණත්තා දෙවානං දෙවායතනං විය අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. තථා ආකිඤ්චඤ්ඤඤ්ච තං තස්සෙව ඣානස්ස සඤ්ජාතිහෙතුත්තා කම්බොජා අස්සානං ආයතනන්තිආදීනි විය සඤ්ජාතිදෙසට්ඨෙන ආයතනඤ්චාතිපි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං. එවමෙතං ඣානඤ්ච ආරම්මණඤ්චාති උභයම්පි අප්පවත්තිකරණෙන ච අමනසිකරණෙන ච සමතික්කමිත්වාව යස්මා ඉදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහාතබ්බං, තස්මා උභයම්පෙතං එකජ්ඣං කත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්මාති ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

286. Here too, this 'sabbaso' (completely) is in the manner already stated. In the phrase 'having transcended the base of nothingness', here also, in the manner previously stated, both the jhāna is the base of nothingness and its object is also the base of nothingness. For the object, as in the previous method, is called the base of nothingness because it is both nothingness (ākiñcañña) and a base (āyatana) in the sense of being a foundation for the third formless jhāna, like the divine abode for the gods. Similarly, it is also called the base of nothingness because it is both nothingness and a base in the sense of being a place of origin for that very jhāna, like in such phrases as 'Kamboja is the base of horses.' Thus, because this base of neither-perception-nor-non-perception is to be attained and abided in only after having transcended both this jhāna and its object by not causing them to arise and by not attending to them, it is for this reason that, taking both of these together, the phrase 'having transcended the base of nothingness' is stated. This should be understood.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති එත්ථ පන යාය සඤ්ඤාය භාවතො තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති වුච්චති. යථා පටිපන්නස්ස සා සඤ්ඤා හොති, තං තාව දස්සෙතුං විභඞ්ගෙ ‘‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’’ති උද්ධරිත්වා ‘‘තඤ්ඤෙව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසි කරොති, සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්තිං භාවෙති, තෙන වුච්චති නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’’ති (විභ. 619) වුත්තං. තත්ථ සන්තතො මනසි කරොතීති ‘‘සන්තා වතායං සමාපත්ති, යත්‍ර හි නාම නත්ථිභාවම්පි ආරම්මණං කරිත්වා ඨස්සතී’’ති එවං සන්තාරම්මණතාය තං සන්තාති මනසි කරොති.

Now, in this term 'the base of neither-perception-nor-non-perception', it is so called because of the existence of a certain kind of perception. In order to first show how that perception arises for one who is practicing, the Vibhaṅga cites the term 'one with neither perception nor non-perception' and states: 'He attends to that very base of nothingness as peaceful, he develops the attainment that has residual formations; therefore he is called one with neither perception nor non-perception' (Vibh. §619). Therein, 'he attends to it as peaceful' means that because of its peaceful object, he attends to that base of nothingness as 'peaceful,' thinking thus: 'Peaceful indeed is this attainment, that it can abide having made even the state of non-existence its object!'

සන්තතො [Pg.330] චෙ මනසි කරොති, කථං සමතික්කමො හොතීති? අසමාපජ්ජිතුකාමතාය. සො හි කිඤ්චාපි තං සන්තතො මනසි කරොති, අථ ඛ්වස්ස ‘‘අහමෙතං ආවජ්ජිස්සාමි, සමාපජ්ජිස්සාමි, අධිට්ඨහිස්සාමි, වුට්ඨහිස්සාමි, පච්චවෙක්ඛිස්සාමී’’ති එස ආභොගො සමන්නාහාරො මනසිකාරො න හොති. කස්මා? ආකිඤ්චඤ්ඤායතනතො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස සන්තතරපණීතතරතාය.

If he attends to it as peaceful, how is there a transcending of it? Through the desire not to enter into attainment. For although he attends to it as peaceful, this engagement, application, and attention: “I will advert to it, I will enter into attainment, I will resolve upon it, I will emerge from it, I will review it,” does not arise for him. Why? Because the base of neither-perception-nor-non-perception is more peaceful and more sublime than the base of nothingness.

යථා හි රාජා මහච්ච රාජානුභාවෙන හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරවීථියං විචරන්තො දන්තකාරාදයො සිප්පිකෙ එකං වත්ථං දළ්හං නිවාසෙත්වා එකෙන සීසං වෙඨෙත්වා දන්තචුණ්ණාදීහි සමොකිණ්ණගත්තෙ අනෙකානි දන්තවිකතිආදීනි සිප්පානි කරොන්තෙ දිස්වා ‘‘අහො වත රෙ ඡෙකා ආචරියා ඊදිසානිපි නාම සිප්පානි කරිස්සන්තී’’ති එවං තෙසං ඡෙකතාය තුස්සති, න චස්ස එවං හොති ‘‘අහො වතාහං රජ්ජං පහාය එවරූපො සිප්පිකො භවෙය්‍ය’’න්ති. තං කිස්ස හෙතු? රජ්ජසිරියා මහානිසංසතාය. සො සිප්පිනො සමතික්කමිත්වාව ගච්ඡති. එවමෙව එස කිඤ්චාපි තං සමාපත්තිං සන්තතො මනසි කරොති, අථ ඛ්වස්ස ‘‘අහමෙතං සමාපත්තිං ආවජ්ජිස්සාමි, සමාපජ්ජිස්සාමි, අධිට්ඨහිස්සාමි, වුට්ඨහිස්සාමි, පච්චවෙක්ඛිස්සාමී’’ති නෙව එස ආභොගො සමන්නාහාරො මනසිකාරො හොති.

For it is like a king who, with great royal power, situated on the back of a noble elephant while traveling in the city street, sees artisans such as ivory-carvers—who have worn one garment firmly, wrapped their heads with one cloth, and have bodies covered all over with ivory dust and so on—doing many crafts such as special works of ivory. He is pleased with their skill, thinking: “Oh, how skilled these masters are! They can indeed do even such fine crafts.” But it does not occur to him thus: “Oh, how good it would be if I, having abandoned the kingdom, were to become such an artisan!” For what reason is that? Because of the great benefit of the glory of kingship. He goes on, having simply passed beyond the artisans. In the same way, although this yogi attends to that attainment as peaceful, yet for him this engagement, application, and attention: “I will advert to this attainment, I will enter into it, I will resolve upon it, I will emerge from it, I will review it,” does not arise at all.

සො තං සන්තතො මනසිකරොන්තො පුබ්බෙ වුත්තනයෙන තං පරමසුඛුමං අප්පනාප්පත්තං සඤ්ඤං පාපුණාති, යාය නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී නාම හොති, සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්තිං භාවෙතීති වුච්චති. සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්තින්ති අච්චන්තසුඛුමභාවප්පත්තසඞ්ඛාරං චතුත්ථාරුප්පසමාපත්තිං.

By attending to that attainment as peaceful in the manner previously stated, he attains that perception which is extremely subtle and has reached absorption, by which he becomes one who has neither perception nor non-perception, and it is said that he develops the attainment with residual formations. ‘The attainment with residual formations’ means the fourth formless attainment, which consists of formations that have reached a state of extreme subtlety.

287. ඉදානි යං තං එවමධිගතාය සඤ්ඤාය වසෙන නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති වුච්චති, තං අත්ථතො දස්සෙතුං ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස වා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා’’ති (විභ. 620) වුත්තං. තෙසු ඉධ සමාපන්නස්ස චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අධිප්පෙතා. වචනත්ථො පනෙත්ථ ඔළාරිකාය සඤ්ඤාය අභාවතො සුඛුමාය ච භාවතො නෙවස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස සඤ්ඤා නාසඤ්ඤන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤඤ්ච තං [Pg.331] මනායතනධම්මායතනපරියාපන්නත්තා ආයතනඤ්චාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. අථ වා යායමෙත්ථ සඤ්ඤා, සා පටුසඤ්ඤාකිච්චං කාතුං අසමත්ථතාය නෙවසඤ්ඤා, සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා නාසඤ්ඤාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා ච සා සෙසධම්මානං අධිට්ඨානට්ඨෙන ආයතනඤ්චාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං.

287. Now, regarding that which is called the 'base of neither-perception-nor-non-perception' by means of the perception thus attained, to show its meaning it is said: “The base of neither-perception-nor-non-perception consists of the mind and mental factors of one who has attained the base of neither-perception-nor-non-perception, or of one who has been reborn there, or of one who is dwelling happily in the present life” (Vibh. §620). Among these, the mind and mental factors of one who has attained it are intended here. As to the meaning of the term: here, because of the absence of gross perception and the presence of subtle perception, for this jhāna with its associated states, there is not perception, nor is it without perception; therefore, it is 'neither-perception-nor-non-perception.' And since it is neither-perception-nor-non-perception and is a base due to its inclusion in the mind-base and the mind-object-base, it is the 'base of neither-perception-nor-non-perception.' Alternatively, whatever perception there is here, it is 'not perception' due to its inability to perform the function of distinct perception; yet, because it exists with the subtle nature of residual formations, it is 'not non-perception.' Thus, it is 'neither-perception-nor-non-perception.' And since it is neither-perception-nor-non-perception and is a base in the sense of being a foundation for the remaining states, it is the 'base of neither-perception-nor-non-perception'.

න කෙවලඤ්චෙත්ථ සඤ්ඤාව එදිසී, අථ ඛො වෙදනාපි නෙවවෙදනානාවෙදනා, චිත්තම්පි නෙවචිත්තංනාචිත්තං, ඵස්සොපි නෙවඵස්සොනාඵස්සො. එස නයො සෙසසම්පයුත්තධම්මෙසු. සඤ්ඤාසීසෙන පනායං දෙසනා කතාති වෙදිතබ්බා. පත්තමක්ඛනතෙලප්පභුතීහි ච උපමාහි එස අත්ථො විභාවෙතබ්බො.

And here, not only is perception of this kind, but feeling is also neither-feeling-nor-non-feeling, consciousness is neither-consciousness-nor-non-consciousness, and contact is neither-contact-nor-non-contact. This method should be applied to the remaining associated states. It should be understood, however, that this discourse is given with perception as the heading. And this meaning should be clarified by similes such as that of the oil for smearing a bowl.

සාමණෙරො කිර තෙලෙන පත්තං මක්ඛෙත්වා ඨපෙසි, තං යාගුපානකාලෙ ථෙරො පත්තමාහරාති ආහ. සො ‘‘පත්තෙ තෙලමත්ථි, භන්තෙ’’ති ආහ. තතො ‘‘ආහර, සාමණෙර, තෙලං, නාළිං පූරෙස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘නත්ථි, භන්තෙ, තෙල’’න්ති ආහ. තත්ථ යථා අන්තොවුත්ථත්තා යාගුයා සද්ධිං අකප්පියට්ඨෙන ‘‘තෙලමත්ථී’’ති හොති. නාළිපූරණාදීනං වසෙන ‘‘නත්ථී’’ති හොති. එවං සාපි සඤ්ඤා පටුසඤ්ඤාකිච්චං කාතුං අසමත්ථතාය නෙවසඤ්ඤා, සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා නාසඤ්ඤා හොති.

A novice, it is said, having smeared a bowl with oil, put it aside. At the time for drinking rice-gruel, the elder said to him, “Bring the bowl.” He replied, “Venerable sir, there is oil in the bowl.” Then, when it was said, “Bring the oil, novice, I will fill a nāḷi,” he replied, “Venerable sir, there is no oil.” Therein, just as it is said, 'There is oil,' on account of its being stored inside and its unsuitability to be taken together with the gruel, and it is said, 'There is no oil,' with regard to filling a nāḷi and so on; in the same way, that perception, due to its inability to perform the function of a clear perception, is 'not perception,' and due to its existence in a very subtle state as a remainder of formations, it is 'not non-perception'.

කිං පනෙත්ථ සඤ්ඤාකිච්චන්ති? ආරම්මණසඤ්ජානනඤ්චෙව විපස්සනාය ච විසයභාවං උපගන්ත්වා නිබ්බිදාජනනං. දහනකිච්චමිව හි සුඛොදකෙ තෙජොධාතු සඤ්ජානනකිච්චං පෙසා පටුං කාතුං න සක්කොති. සෙසසමාපත්තීසු සඤ්ඤා විය විපස්සනාය විසයභාවං උපගන්ත්වා නිබ්බිදාජනනම්පි කාතුං න සක්කොති. අඤ්ඤෙසු හි ඛන්ධෙසු අකතාභිනිවෙසො භික්ඛු නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනක්ඛන්ධෙ සම්මසිත්වා නිබ්බිදං පත්තුං සමත්ථො නාම නත්ථි අපිච ආයස්මා සාරිපුත්තො. පකතිවිපස්සකො පන මහාපඤ්ඤො සාරිපුත්තසදිසොව සක්කුණෙය්‍ය. සොපි ‘‘එවං කිරිමෙ ධම්මා අහුත්වා සම්භොන්ති, හුත්වා පටිවෙන්තී’’ති (ම. නි. 3.95) එවං කලාපසම්මසනවසෙනෙව, නො අනුපදධම්මවිපස්සනාවසෙන. එවං සුඛුමත්තං ගතා එසා සමාපත්ති.

What, then, is the function of perception here? It is the recognition of the object and, by becoming a domain for insight, the generation of disenchantment. For just as the fire element in cool water cannot perform its function of burning, so this perception cannot clearly perform its function of recognition. Unlike perception in the other attainments, it cannot generate disenchantment by becoming a domain for insight. Indeed, a monk who has not directed his mind towards the other aggregates is not able to attain disenchantment by contemplating the aggregates of the base of neither-perception-nor-non-perception; the Venerable Sāriputta, however, is able. But one who is a regular practitioner of insight, of great wisdom and like Sāriputta, would be able. Even he would be able only by way of contemplating in groups—‘Indeed, it seems these phenomena arise without having been; having been, they cease’—not by way of insight into phenomena step-by-step. So subtle has this attainment become.

යථා [Pg.332] ච පත්තමක්ඛනතෙලූපමාය, එවං මග්ගුදකූපමායපි අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. මග්ගප්පටිපන්නස්ස කිර ථෙරස්ස පුරතො ගච්ඡන්තො සාමණෙරො ථොකං උදකං දිස්වා ‘‘උදකං, භන්තෙ, උපාහනා ඔමුඤ්චථා’’ති ආහ. තතො ථෙරෙන ‘‘සචෙ උදකමත්ථි, ආහර න්හානසාටිකං, න්හායිස්සාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘නත්ථි, භන්තෙ’’ති ආහ. තත්ථ යථා උපාහනතෙමනමත්තට්ඨෙන ‘‘උදකමත්ථී’’ති හොති, න්හායනට්ඨෙන ‘‘නත්ථී’’ති හොති. එවම්පි සා පටුසඤ්ඤාකිච්චං කාතුං අසමත්ථතාය නෙවසඤ්ඤා, සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා නාසඤ්ඤා හොති.

And just as with the simile of the oil for smearing a bowl, so too should this meaning be clarified with the simile of water on the path. It is said that a novice walking ahead of an elder on a journey saw a little water and said, 'Venerable sir, there is water; please remove your sandals.' Then, when the elder said, 'If there is water, bring a bathing cloth; we shall bathe,' the novice replied, 'There is none, venerable sir.' Therein, just as it is said 'there is water' in the sense of it being just enough to wet the sandals, and it is said 'there is none' in the sense of it being enough for bathing, so too, that perception, due to its inability to perform the function of a clear perception, is 'not perception'; and due to its existence as a subtle remainder of formations, it is 'not non-perception'.

න කෙවලඤ්ච එතාහෙව, අඤ්ඤාහිපි අනුරූපාහි උපමාහි එස අත්ථො විභාවෙතබ්බො. උපසම්පජ්ජ විහරතීති ඉදං වුත්තනයමෙවාති.

And this meaning should be clarified not only with these similes, but also with other suitable ones. The phrase 'having attained, he abides' is just as has been explained.

අයං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකම්මට්ඨානෙ විත්ථාරකථා.

This is the detailed discourse on the meditation subject of the base of neither-perception-nor-non-perception.

පකිණ්ණකකථා

Miscellaneous Discourse

288. අසදිසරූපො නාථො, ආරුප්පං යං චතුබ්බිධං ආහ.

288. The Protector, of incomparable form, declared the fourfold formless attainment.

තං ඉති ඤත්වා තස්මිං, පකිණ්ණකකථාපි විඤ්ඤෙය්‍යා.

Having thus known that formless attainment, the miscellaneous discourse concerning it should also be understood.

289. ආරුප්පසමාපත්තියො හි –

289. Indeed, the formless attainments:

ආරම්මණාතික්කමතො, චතස්සොපි භවන්තිමා;

අඞ්ගාතික්කමමෙතාසං, න ඉච්ඡන්ති විභාවිනො.

These four arise by way of transcending the object; the discerning do not admit the transcending of factors in these.

එතාසු හි රූපනිමිත්තාතික්කමතො පඨමා, ආකාසාතික්කමතො දුතියා, ආකාසෙ පවත්තිතවිඤ්ඤාණාතික්කමතො තතියා. ආකාසෙ පවත්තිතවිඤ්ඤාණස්ස අපගමාතික්කමතො චතුත්ථීති සබ්බථා ආරම්මණාතික්කමතො චතස්සොපි භවන්තිමා ආරුප්පසමාපත්තියොති වෙදිතබ්බා. අඞ්ගාතික්කමං පන එතාසං න ඉච්ඡන්ති පණ්ඩිතා. න හි රූපාවචරසමාපත්තීසු විය එතාසු අඞ්ගාතික්කමො අත්ථි. සබ්බාසුපි හි එතාසු උපෙක්ඛා, චිත්තෙකග්ගතාති ද්වෙ එව ඣානඞ්ගානි හොන්ති.

For among these, the first arises by transcending the form-sign; the second, by transcending space; the third, by transcending the consciousness that arose in relation to space; and the fourth, by transcending the absence of the consciousness that arose in relation to space. Thus, it should be understood that all four of these formless attainments arise in every way by transcending the object. However, the wise do not admit the transcending of factors in these. For there is no transcending of factors in these as there is in the fine-material sphere attainments. Indeed, in all of these, there are only two jhāna factors: equanimity and one-pointedness of mind.

290. එවං සන්තෙපි –

290. Although this is so:

සුප්පණීතතරා හොන්ති, පච්ඡිමා පච්ඡිමා ඉධ;

උපමා තත්ථ විඤ්ඤෙය්‍යා, පාසාදතලසාටිකා.

Here, each succeeding attainment is progressively more sublime. Therein, the similes of the palace terrace and the fine cloth should be understood.

යථා [Pg.333] හි චතුභූමිකස්ස පාසාදස්ස හෙට්ඨිමතලෙ දිබ්බනච්චගීතවාදිතසුරභිගන්ධමාලාභොජනසයනච්ඡාදනාදිවසෙන පණීතා පඤ්චකාමගුණා පච්චුපට්ඨිතා අස්සු. දුතියෙ තතො පණීතතරා. තතියෙ තතො පණීතතරා. චතුත්ථෙ සබ්බපණීතතරා. තත්ථ කිඤ්චාපි තානි චත්තාරිපි පාසාදතලානෙව, නත්ථි නෙසං පාසාදතලභාවෙන විසෙසො. පඤ්චකාමගුණසමිද්ධවිසෙසෙන පන හෙට්ඨිමතො හෙට්ඨිමතො උපරිමං උපරිමං පණීතතරං හොති.

For instance, just as in a four-storied palace, on the lowest floor, refined five strands of sensual pleasure—by way of divine dancing, singing, music, fragrant garlands, food, beds, and coverings—might be present. On the second floor, they are more refined than those. On the third, they are more refined still. On the fourth, they are the most refined of all. Therein, although those four are all just palace floors, and there is no difference between them by way of being palace floors, yet due to the distinction in the abundance of the five strands of sensual pleasure, each upper floor is more refined than each lower floor.

යථා ච එකාය ඉත්ථියා කන්තිතථූලසණ්හසණ්හතරසණ්හතමසුත්තානං චතුපලතිපලද්විපලඑකපලසාටිකා අස්සු ආයාමෙන ච විත්ථාරෙන ච සමප්පමාණා. තත්ථ කිඤ්චාපි තා සාටිකා චතස්සොපි ආයාමතො ච විත්ථාරතො ච සමප්පමාණා, නත්ථි තාසං පමාණතො විසෙසො. සුඛසම්ඵස්සසුඛුමභාවමහග්ඝභාවෙහි පන පුරිමාය පුරිමාය පච්ඡිමා පච්ඡිමා පණීතතරා හොන්ති, එවමෙව කිඤ්චාපි චතූසු එතාසු උපෙක්ඛා, චිත්තෙකග්ගතාති එතානි ද්වෙයෙව අඞ්ගානි හොන්ති, අථ ඛො භාවනාවිසෙසෙන තෙසං අඞ්ගානි පණීතපණීතතරභාවෙන සුප්පණීතතරා හොන්ති පච්ඡිමා පච්ඡිමා ඉධාති වෙදිතබ්බා.

Furthermore, just as a woman might have cloths of four palas, three palas, two palas, and one pala, made from spun, coarse, fine, finer, and finest threads, all of equal measure in length and width. Therein, although those four cloths are of equal measure in length and width, and there is no difference in their measurement, yet by way of pleasantness of touch, fineness, and great value, each later cloth is more refined than each former one. In this very way, although in these four [formless attainments] there are only these two factors—equanimity and one-pointedness of mind—yet, through the distinction in cultivation, by way of those factors becoming progressively more refined, the later and later attainments become exceedingly refined. Thus it should be understood here.

291. එවං අනුපුබ්බෙන පණීතපණීතා චෙතා –

291. Thus, successively, these [four attainments] are progressively more refined:

අසුචිම්හි මණ්ඩපෙ ලග්ගො, එකො තන්නිස්සිතො පරො;

අඤ්ඤො බහි අනිස්සාය, තං තං නිස්සාය චාපරො.

One is attached to a pavilion in a filthy place, another depends on him; another stands outside, not depending, and yet another depends on that one.

ඨිතො චතූහි එතෙහි, පුරිසෙහි යථාක්කමං;

සමානතාය ඤාතබ්බා, චතස්සොපි විභාවිනා.

By the discerning one, these four attainments should be understood as similar to these four men standing in due order.

තත්‍රායමත්ථයොජනා – අසුචිම්හි කිර දෙසෙ එකො මණ්ඩපො, අථෙකො පුරිසො ආගන්ත්වා තං අසුචිං ජිගුච්ඡමානො තං මණ්ඩපං හත්ථෙහි ආලම්බිත්වා තත්ථ ලග්ගො ලග්ගිතො විය අට්ඨාසි. අථාපරො ආගන්ත්වා තං මණ්ඩපෙ ලග්ගං පුරිසං නිස්සිතො. අථඤ්ඤො ආගන්ත්වා චින්තෙසි ‘‘යො එස මණ්ඩපලග්ගො, යො ච තන්නිස්සිතො, උභොපෙතෙ දුට්ඨිතා. ධුවො [Pg.334] ච නෙසං මණ්ඩපපපාතෙ පාතො, හන්දාහං බහියෙව තිට්ඨාමී’’ති. සො තන්නිස්සිතං අනිස්සාය බහියෙව අට්ඨාසි. අථාපරො ආගන්ත්වා මණ්ඩපලග්ගස්ස ච තන්නිස්සිතස්ස ච අඛෙමභාවං චින්තෙත්වා බහිට්ඨිතඤ්ච සුට්ඨිතොති මන්ත්වා තං නිස්සාය අට්ඨාසි. තත්ථ අසුචිම්හි දෙසෙ මණ්ඩපො විය කසිණුග්ඝාටිමාකාසං දට්ඨබ්බං, අසුචිජිගුච්ඡාය මණ්ඩපලග්ගො පුරිසො විය රූපනිමිත්තජිගුච්ඡාය ආකාසාරම්මණං ආකාසානඤ්චායතනං, මණ්ඩපලග්ගං පුරිසං නිස්සිතො විය ආකාසාරම්මණං ආකාසානඤ්චායතනං ආරබ්භ පවත්තං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං, තෙසං ද්වින්නම්පි අඛෙමභාවං චින්තෙත්වා අනිස්සාය තං මණ්ඩපලග්ගං බහිට්ඨිතො විය ආකාසානඤ්චායතනං ආරම්මණං අකත්වා තදභාවාරම්මණං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, මණ්ඩපලග්ගස්ස තන්නිස්සිතස්ස ච අඛෙමතං චින්තෙත්වා බහිට්ඨිතඤ්ච සුට්ඨිතොති මන්ත්වා තං නිස්සාය ඨිතො විය විඤ්ඤාණාභාවසඞ්ඛාතෙ බහිපදෙසෙ ඨිතං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ආරබ්භ පවත්තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං දට්ඨබ්බං.

Herein, this is the explanation of the meaning. In an impure place, it is said, there was a pavilion. A man came and, being disgusted by the impurity, grasped the pavilion with his hands and stood there as if clinging to it. Then another man came and stood depending on the man clinging to the pavilion. Then another came and thought: 'This one clinging to the pavilion, and the one depending on him, are both badly stood. When the pavilion collapses, their fall is certain. Well now, I shall stand only outside.' So, not depending on the dependent one, he stood only outside. Then another came and, having considered the unsafe state of both the one clinging to the pavilion and the one depending on him, and having thought that the one standing outside was well-stood, stood depending on him. Herein, the space where the kasina is removed should be seen to be like the pavilion in the impure place. The sphere of infinite space, which has space as its object due to disgust for the form-sign, should be seen to be like the man clinging to the pavilion out of disgust for the impurity. The sphere of infinite consciousness, which arises taking as its object the sphere of infinite space, should be seen to be like the man depending on the one clinging to the pavilion. The sphere of nothingness, which, not making the sphere of infinite space its object, has the absence of that first formless consciousness as its object, should be seen to be like the one who stood outside, not depending on the one clinging to the pavilion. The sphere of neither-perception-nor-non-perception, which arises taking as its object the sphere of nothingness established in the external place designated as 'the absence of consciousness,' should be seen to be like the one who stood depending on the one outside.

292. එවං පවත්තමානඤ්ච –

292. And although it proceeds thus—

ආරම්මණං කරොතෙව, අඤ්ඤාභාවෙන තං ඉදං;

දිට්ඨදොසම්පි රාජානං, වුත්තිහෙතු ජනො යථා.

This [sphere] indeed makes that [sphere] its object, due to the absence of another; just as people, for the sake of their livelihood, depend on even a king whose faults are seen.

ඉදඤ්හි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ‘‘ආසන්නවිඤ්ඤාණඤ්චායතනපච්චත්ථිකා අයං සමාපත්තී’’ති එවං දිට්ඨදොසම්පි තං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං අඤ්ඤස්ස ආරම්මණස්ස අභාවා ආරම්මණං කරොතෙව. යථා කිං? දිට්ඨදොසම්පි රාජානං වුත්තිහෙතු යථා ජනො. යථා හි අසංයතං ඵරුසකායවචීමනොසමාචාරං කඤ්චි සබ්බදිසම්පතිං රාජානං ‘‘ඵරුසසමාචාරො අය’’න්ති එවං දිට්ඨදොසම්පි අඤ්ඤත්ථ වුත්තිං අලභමානො ජනො වුත්තිහෙතු නිස්සාය වත්තති, එවං දිට්ඨදොසම්පි තං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං අඤ්ඤං ආරම්මණං අලභමානමිදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ආරම්මණං කරොතෙව.

For this sphere of neither-perception-nor-non-perception, even though a flaw is seen in that sphere of nothingness—'This attainment has the sphere of infinite consciousness as its near enemy'—it still takes that sphere of nothingness as its object due to the absence of another object. How so? Just as a person depends on a king for livelihood, even though a flaw is seen in him. For just as a person who cannot find a livelihood elsewhere depends for livelihood on some unrestrained king, a lord of all directions with harsh bodily, verbal, and mental conduct, even though seeing the flaw, 'This one has harsh conduct'; so too, this sphere of neither-perception-nor-non-perception, unable to find another object, still takes as its object that sphere of nothingness in which a flaw is seen.

293. එවං කුරුමානඤ්ච –

293. And while thus taking it as an object—

ආරුළ්හො දීඝනිස්සෙණිං, යථා නිස්සෙණිබාහුකං;

පබ්බතග්ගඤ්ච ආරුළ්හො, යථා පබ්බතමත්ථකං.

Just as one who has climbed a long ladder leans on the ladder's side-rail; and just as one who has climbed to a mountain peak leans on the very mountain top.

යථා [Pg.335] වා ගිරිමාරූළ්හො, අත්තනොයෙව ජණ්ණුකං;

ඔලුබ්භති තථෙවෙතං, ඣානමොලුබ්භ වත්තතීති.

Or just as one who has climbed a rocky mountain leans on his own knee; so too, this [attainment] proceeds by taking that jhāna as its object.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, made for the delight of good people,

සමාධිභාවනාධිකාරෙ

in the Section on the Development of Concentration,

ආරුප්පනිද්දෙසො නාම

the Exposition of the Immaterial Attainments by name,

දසමො පරිච්ඡෙදො.

is the Tenth Chapter.

11. සමාධිනිද්දෙසො

11. The Exposition of Concentration

ආහාරෙපටික්කූලභාවනා

The Development of the Perception of Repulsiveness in Nutriment

294. ඉදානි [Pg.336] ආරුප්පානන්තරං එකා සඤ්ඤාති එවං උද්දිට්ඨාය ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤාය භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො. තත්ථ ආහරතීති ආහාරො. සො චතුබ්බිධො කබළීකාරාහාරො, ඵස්සාහාරො, මනොසඤ්චෙතනාහාරො, විඤ්ඤාණාහාරොති.

294. Now, immediately after the immaterial attainments, the detailed exposition of the development of the perception of repulsiveness in nutriment—which was pointed out in brief as 'one perception'—has come in due course. Therein, 'nutriment' (āhāra) is so called because it brings (āharati) [its fruit]. It is of four kinds: physical nutriment, contact as nutriment, mental volition as nutriment, and consciousness as nutriment.

කො පනෙත්ථ කිමාහරතීති? කබළීකාරාහාරො ඔජට්ඨමකං රූපං ආහරති. ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා ආහරති. මනොසඤ්චෙතනාහාරො තීසු භවෙසු පටිසන්ධිං ආහරති. විඤ්ඤාණාහාරො පටිසන්ධික්ඛණෙ නාමරූපං ආහරති.

Herein, which [nutriment] brings what? Physical nutriment brings material form that has nutritive essence as its eighth component. Contact as nutriment brings the three feelings. Mental volition as nutriment brings rebirth-linking in the three kinds of existence. Consciousness as nutriment brings name-and-form at the moment of rebirth-linking.

තෙසු කබළීකාරාහාරෙ නිකන්තිභයං. ඵස්සාහාරෙ උපගමනභයං. මනොසඤ්චෙතනාහාරෙ උපපත්තිභයං. විඤ්ඤාණාහාරෙ පටිසන්ධිභයං. එවං සප්පටිභයෙසු ච තෙසු කබළීකාරාහාරො පුත්තමංසූපමෙන (සං. නි. 2.63) දීපෙතබ්බො. ඵස්සාහාරො නිච්චම්මගාවූපමෙන (සං. නි. 2.63). මනොසඤ්චෙතනාහාරො අඞ්ගාරකාසූපමෙන (සං. නි. 2.63). විඤ්ඤාණාහාරො සත්තිසතූපමෙනාති (සං. නි. 2.63). ඉමෙසු පන චතූසු ආහාරෙසු අසිතපීතඛායිතසායිතප්පභෙදො කබළීකාරො ආහාරොව ඉමස්මිං අත්ථෙ ආහාරොති අධිප්පෙතො. තස්මිං ආහාරෙ පටික්කූලාකාරග්ගහණවසෙන උප්පන්නා සඤ්ඤා ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤා.

Among these, in edible food, there is the danger of craving. In the nutriment of contact, there is the danger of approach. In the nutriment of mental volition, there is the danger of arising in a new existence. In the nutriment of consciousness, there is the danger of relinking. And so, among these nutriments fraught with danger, the nutriment of edible food should be illustrated by the simile of a son’s flesh; the nutriment of contact, by the simile of a skinless cow; the nutriment of mental volition, by the simile of a pit of embers; and the nutriment of consciousness, by the simile of a hundred spears. Now, among these four nutriments, only edible food—distinguished as that which is eaten, drunk, chewed, and tasted—is intended as ‘nutriment’ in this context. The perception that has arisen by way of grasping the repulsive aspect in that nutriment is the perception of repulsiveness in nutriment.

තං ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤං භාවෙතුකාමෙන කම්මට්ඨානං උග්ගහෙත්වා උග්ගහතො එකපදම්පි අවිරජ්ඣන්තෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන අසිතපීතඛායිතසායිතප්පභෙදෙ කබළීකාරාහාරෙ දසහාකාරෙහි පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා. සෙය්‍යථිදං, ගමනතො, පරියෙසනතො, පරිභොගතො, ආසයතො, නිධානතො, අපරිපක්කතො, පරිපක්කතො, ඵලතො, නිස්සන්දතො, සම්මක්ඛනතොති.

One who wishes to develop that perception of repulsiveness in nutriment should, having learned the meditation subject and not deviating even in a single phrase from what was learned, while in seclusion and withdrawn, contemplate the repulsiveness of edible food—distinguished as that which is eaten, drunk, chewed, and tasted—in ten aspects. These are: by way of going, seeking, consuming, receptacle, storage, its undigested state, its digested state, its result, its discharge, and its smearing.

295. තත්ථ ගමනතොති එවං මහානුභාවෙ නාම සාසනෙ පබ්බජිතෙන සකලරත්තිං බුද්ධවචනසජ්ඣායං වා සමණධම්මං වා කත්වා කාලස්සෙව වුට්ඨාය චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවත්තං කත්වා පානීයං පරිභොජනීයං උපට්ඨපෙත්වා පරිවෙණං [Pg.337] සම්මජ්ජිත්වා සරීරං පටිජග්ගිත්වා ආසනමාරූය්හ වීසතිංස වාරෙ කම්මට්ඨානං මනසිකරිත්වා උට්ඨාය පත්තචීවරං ගහෙත්වා නිජනසම්බාධානි පවිවෙකසුඛානි ඡායූදකසම්පන්නානි සුචීනි සීතලානි රමණීයභූමිභාගානි තපොවනානි පහාය අරියං විවෙකරතිං අනපෙක්ඛිත්වා සුසානාභිමුඛෙන සිඞ්ගාලෙන විය ආහාරත්ථාය ගාමාභිමුඛෙන ගන්තබ්බං.

295. Therein, as to 'by way of going': One who has gone forth into such a truly powerful Dispensation, after spending the entire night reciting the Buddha’s word or practicing the ascetic’s duties, should rise early, perform the duties in the shrine-courtyard and the Bodhi-tree-courtyard, set out drinking water and water for use, sweep the monastery grounds, and attend to the body. Then, having ascended to one's seat and attended to the meditation subject twenty or thirty times, one should rise, take bowl and robe, and—abandoning the ascetic groves which are free from the crowding of people, pleasant with seclusion, endowed with shade and water, clean, cool, and have delightful tracts of land, and not regarding the noble delight in seclusion—one should go facing the village for the sake of nutriment, just like a jackal facing a charnel ground.

එවං ගච්ඡතා ච මඤ්චම්හා වා පීඨම්හා වා ඔතරණතො පට්ඨාය පාදරජඝරගොලිකවච්චාදිසම්පරිකිණ්ණං පච්චත්ථරණං අක්කමිතබ්බං හොති. තතො අප්පෙකදා මූසිකජතුකවච්චාදීහි උපහතත්තා අන්තොගබ්භතො පටික්කූලතරං පමුඛං දට්ඨබ්බං හොති. තතො උලූකපාරාවතාදිවච්චසම්මක්ඛිතත්තා උපරිමතලතො පටික්කූලතරං හෙට්ඨිමතලං. තතො කදාචි කදාචි වාතෙරිතෙහි පුරාණතිණපණ්ණෙහි ගිලානසාමණෙරානං මුත්තකරීසඛෙළසිඞ්ඝාණිකාහි වස්සකාලෙ උදකචික්ඛල්ලාදීහි ච සංකිලිට්ඨත්තා හෙට්ඨිමතලතො පටික්කූලතරං පරිවෙණං. පරිවෙණතො පටික්කූලතරා විහාරරච්ඡා දට්ඨබ්බා හොති.

While going thus, from the moment of descending from the bed or chair, one must tread upon a floor covering strewn with foot-dust, house-lizard excrement, and the like. Then, sometimes, due to being spoiled by rat excrement, bat excrement, and the like, the porch is to be seen as more repulsive than the inner chamber. Then, because it is smeared with the excrement of owls, pigeons, and the like, the lower level is to be seen as more repulsive than the upper level. Then, occasionally, due to being soiled by old grass and leaves scattered by the wind, by the urine, feces, saliva, and mucus of sick novices, and, during the rainy season, by water, mud, and the like, the monastery compound is to be seen as more repulsive than the lower level. The monastery lane is to be seen as more repulsive than the monastery compound.

අනුපුබ්බෙන පන බොධිඤ්ච චෙතියඤ්ච වන්දිත්වා විතක්කමාළකෙ ඨිතෙන මුත්තරාසිසදිසං චෙතියං මොරපිඤ්ඡකලාපමනොහරං බොධිං දෙවවිමානසම්පත්තිසස්සිරීකං සෙනාසනඤ්ච අනපලොකෙත්වා එවරූපං නාම රමණීයං පදෙසං පිට්ඨිතො කත්වා ආහාරහෙතු ගන්තබ්බං භවිස්සතීති පක්කමිත්වා ගාමමග්ගං පටිපන්නෙන ඛාණුකණ්ටකමග්ගොපි උදකවෙගභින්නවිසමමග්ගොපි දට්ඨබ්බො හොති.

But, in due course, after paying homage to the Bodhi tree and the cetiya, while standing on the terrace of reflection, without looking back at the cetiya resembling a heap of pearls, the Bodhi tree captivating like a peacock's tail-feather plume, and the lodging possessing the graceful splendor of a celestial mansion's perfection—having turned one's back on such a delightful place, thinking, 'It will be necessary to go for the sake of food,' and having departed and entered upon the village path, one is to see even a path with stumps and thorns, and even an uneven path broken by the force of water.

තතො ගණ්ඩං පටිච්ඡාදෙන්තෙන විය නිවාසනං නිවාසෙත්වා වණචොළකං බන්ධන්තෙන විය කායබන්ධනං බන්ධිත්වා අට්ඨිසඞ්ඝාතං පටිච්ඡාදෙන්තෙන විය චීවරං පාරුපිත්වා භෙසජ්ජකපාලං නීහරන්තෙන විය පත්තං නීහරිත්වා ගාමද්වාරසමීපං පාපුණන්තෙන හත්ථිකුණපඅස්සකුණපගොකුණපමහිංසකුණපමනුස්සකුණපඅහිකුණපකුක්කුරකුණපානිපි දට්ඨබ්බානි භවන්ති. න කෙවලඤ්ච දට්ඨබ්බානි, ගන්ධොපි නෙසං ඝානං පටිහනමානො අධිවාසෙතබ්බො හොති. තතො ගාමද්වාරෙ ඨත්වා චණ්ඩහත්ථිඅස්සාදිපරිස්සයපරිවජ්ජනත්ථං ගාමරච්ඡා ඔලොකෙතබ්බා හොන්ති.

Then, one is to put on the lower garment as if covering a sore; fasten the waistband as if tying a bandage; drape the outer robe as if covering a collection of bones; and take out the bowl as if taking out a medicine vessel. Upon arriving near the village gate, even the carcasses of elephants, horses, cattle, buffaloes, humans, snakes, and dogs are to be seen. And not only are they to be seen, but their stench assailing the nose must also be endured. Then, standing at the village gate, the village lanes are to be surveyed to avoid dangers such as fierce elephants and horses.

ඉච්චෙතං [Pg.338] පච්චත්ථරණාදිඅනෙකකුණපපරියොසානං පටික්කූලං ආහාරහෙතු අක්කමිතබ්බඤ්ච දට්ඨබ්බඤ්ච ඝායිතබ්බඤ්ච හොති. අහො වත භො පටික්කූලො ආහාරොති එවං ගමනතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

Thus, this repulsive matter, beginning with the worn-out floor covering and ending with many carcasses, must be stepped on, seen, and smelled for the sake of food. 'Oh, indeed, how repulsive is nutriment!'—in this way, its repulsiveness should be reflected upon by way of going.

296. කථං පරියෙසනතො? එවං ගමනපටික්කූලං අධිවාසෙත්වාපි ගාමං පවිට්ඨෙන සඞ්ඝාටිපාරුතෙන කපණමනුස්සෙන විය කපාලහත්ථෙන ඝරපටිපාටියා ගාමවීථීසු චරිතබ්බං හොති. යත්ථ වස්සකාලෙ අක්කන්තඅක්කන්තට්ඨානෙ යාව පිණ්ඩිකමංසාපි උදකචික්ඛල්ලෙ පාදා පවිසන්ති, එකෙන හත්ථෙන පත්තං ගහෙතබ්බං හොති, එකෙන චීවරං උක්ඛිපිතබ්බං. ගිම්හකාලෙ වාතවෙගෙන සමුට්ඨිතෙහි පංසුතිණරජෙහි ඔකිණ්ණසරීරෙන චරිතබ්බං. තං තං ගෙහද්වාරං පත්වා මච්ඡධොවනමංසධොවනතණ්ඩුලධොවනඛෙළසිඞ්ඝාණිකසුනඛසූකරවච්චාදීහි සම්මිස්සානි කිමිකුලාකුලානි නීලමක්ඛිකපරිකිණ්ණානි ඔළිගල්ලානි චෙව චන්දනිකට්ඨානානි ච දට්ඨබ්බානි හොන්ති අක්කමිතබ්බානිපි. යතො තා මක්ඛිකා උට්ඨහිත්වා සඞ්ඝාටියම්පි පත්තෙපි සීසෙපි නිලීයන්ති.

296. How, by way of seeking? Even after having endured the repulsiveness of going, a monk who has entered a village, covered in his patched outer robe, must walk along the village streets from house to house like a solitary beggar with a bowl in his hand. There, during the rainy season, in every place he steps, his feet sink into the watery mud even up to the calf-flesh. With one hand, the bowl must be held; with the other, the robe must be lifted. During the hot season, he must walk with his body covered in dust, bits of grass, and dirt stirred up by the force of the wind. Arriving at this or that house door, cesspools and drains must be seen and also stepped over—places mixed with fish-washing water, meat-washing water, rice-washing water, spittle, snot, dog excrement, pig excrement, and so on, teeming with worms and swarming with blue flies. From there, those flies rise up and settle on his outer robe, on his bowl, and on his head.

ඝරං පවිට්ඨස්සාපි කෙචි දෙන්ති, කෙචි න දෙන්ති. දදමානාපි එකච්චෙ හිය්‍යො පක්කභත්තම්පි පුරාණඛජ්ජකම්පි පූතිකුම්මාසපූපාදීනිපි දදන්ති. අදදමානාපි කෙචිදෙව ‘‘අතිච්ඡථ, භන්තෙ’’ති වදන්ති, කෙචි පන අපස්සමානා විය තුණ්හී හොන්ති, කෙචි අඤ්ඤෙන මුඛං කරොන්ති, කෙචි ‘‘ගච්ඡ, රෙ මුණ්ඩකා’’තිආදීහි ඵරුසවාචාහි සමුදාචරන්ති. එවං කපණමනුස්සෙන විය ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා නික්ඛමිතබ්බන්ති.

Even for one who has entered a house, some give, and some do not give. Even among those who give, some give rice cooked yesterday, stale hard-food, or rotten barley-cakes and so on. Even among those who do not give, only some say, 'Pass on, venerable sir.' Others, however, are silent as if not seeing. Some turn their faces away. Some address him with harsh words such as, 'Go, you shaveling!' Thus, having wandered for alms in the village like a wretched beggar, he must depart.

ඉච්චෙතං ගාමප්පවෙසනතො පට්ඨාය යාව නික්ඛමනා උදකචික්ඛල්ලාදිපටික්කූලං ආහාරහෙතු අක්කමිතබ්බඤ්චෙව දට්ඨබ්බඤ්ච අධිවාසෙතබ්බඤ්ච හොති. අහො වත භො පටික්කූලො ආහාරොති එවං පරියෙසනතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

Thus, from entering the village up to departing, this repulsive matter such as watery mud must be stepped on, seen, and endured for the sake of food. 'Oh, how truly repulsive food is!'—in this way, its repulsiveness should be reflected upon by means of seeking.

297. කථං පරිභොගතො? එවං පරියිට්ඨාහාරෙන පන බහිගාමෙ ඵාසුකට්ඨානෙ සුඛනිසින්නෙන යාව තත්ථ හත්ථං න ඔතාරෙති, තාව තථාරූපං ගරුට්ඨානියං භික්ඛුං වා ලජ්ජිමනුස්සං වා දිස්වා නිමන්තෙතුම්පි සක්කා හොති. භුඤ්ජිතුකාමතාය පනෙත්ථ හත්ථෙ ඔතාරිතමත්තෙ ‘‘ගණ්හථා’’ති වදන්තෙන [Pg.339] ලජ්ජිතබ්බං හොති. හත්ථං පන ඔතාරෙත්වා මද්දන්තස්ස පඤ්චඞ්ගුලිඅනුසාරෙන සෙදො පග්ඝරමානො සුක්ඛථද්ධභත්තම්පි තෙමෙන්තො මුදුං කරොති.

297. How by way of consumption? Now, for one who has sought food in this way, while comfortably seated in a suitable place outside the village, as long as he has not yet put his hand into it, it is possible, upon seeing a monk worthy of respect or a conscientious person, to invite them. However, as soon as the hand is put into this food out of a desire to eat, one should be ashamed to say, 'Take some.' Furthermore, for one who, having put in his hand, is kneading the food, sweat trickling down along the five fingers moistens even dry, hard rice, making it soft.

අථ තස්මිං පරිමද්දනමත්තෙනාපි සම්භින්නසොභෙ ආලොපං කත්වා මුඛෙ ඨපිතෙ හෙට්ඨිමදන්තා උදුක්ඛලකිච්චං සාධෙන්ති, උපරිමා මුසලකිච්චං, ජිව්හා හත්ථකිච්චං. තං තත්ථ සුවානදොණියං සුවානපිණ්ඩමිව දන්තමුසලෙහි කොට්ටෙත්වා ජිව්හාය සම්පරිවත්තියමානං ජිව්හාග්ගෙ තනුපසන්නඛෙළො මක්ඛෙති, වෙමජ්ඣතො පට්ඨාය බහලඛෙළො මක්ඛෙති, දන්තකට්ඨෙන අසම්පත්තට්ඨානෙ දන්තගූථකො මක්ඛෙති. සො එවං විචුණ්ණිතමක්ඛිතො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව අන්තරහිතවණ්ණගන්ධසඞ්ඛාරවිසෙසො සුවානදොණියං ඨිතසුවානවමථු විය පරමජෙගුච්ඡභාවං උපගච්ඡති. එවරූපොපි සමානො චක්ඛුස්ස ආපාථං අතීතත්තා අජ්ඣොහරිතබ්බො හොතීති එවං පරිභොගතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

Then, its beauty destroyed by the mere act of kneading, a morsel is made and placed in the mouth. The lower teeth accomplish the task of a mortar, the upper teeth the task of a pestle, and the tongue the task of a hand. There, like a dog’s lump of food in a dog’s trough, it is pounded by the tooth-pestles and turned over by the tongue. Thin, clear saliva at the tip of the tongue smears it; from the middle onwards, thick saliva smears it; and in places not reached by a tooth-stick, tooth-filth smears it. Thus pulverized and smeared, that food, its specific qualities of color, smell, and preparation immediately disappearing, attains a state of utmost loathsomeness, like a dog's vomit in a dog's trough. Even being of such a nature, because it has passed beyond the range of the eye, it must be swallowed. In this way, repulsiveness should be contemplated by way of consumption.

298. කථං ආසයතො? එවං පරිභොගං උපගතො ච පනෙස අන්තො පවිසමානො යස්මා බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානම්පි රඤ්ඤොපි චක්කවත්තිස්ස පිත්තසෙම්හපුබ්බලොහිතාසයෙසු චතූසු අඤ්ඤතරො ආසයො හොතියෙව. මන්දපුඤ්ඤානං පන චත්තාරො ආසයා හොන්ති. තස්මා යස්ස පිත්තාසයො අධිකො හොති, තස්ස බහලමධුකතෙලමක්ඛිතො විය පරමජෙගුච්ඡො හොති. යස්ස සෙම්හාසයො අධිකො හොති, තස්ස නාගබලපණ්ණරසමක්ඛිතො විය. යස්ස පුබ්බාසයො අධිකො හොති, තස්ස පූතිතක්කමක්ඛිතො විය. යස්ස ලොහිතාසයො අධිකො හොති, තස්ස රජනමක්ඛිතො විය පරමජෙගුච්ඡො හොතීති එවං ආසයතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

298. How by way of the receptacle? Now, in this way, when this food has been consumed and is entering inside, for even Buddhas, Paccekabuddhas, and a wheel-turning monarch, among the four receptacles—bile, phlegm, pus, and blood—one or another receptacle indeed exists. For those of little merit, however, all four receptacles exist. Therefore, for one in whom the bile receptacle is predominant, it is extremely repulsive, like something smeared with thick madhuka oil. For one in whom the phlegm receptacle is predominant, it is like something smeared with the juice of nāgabalā leaves. For one in whom the pus receptacle is predominant, it is like something smeared with putrid buttermilk. For one in whom the blood receptacle is predominant, it is extremely repulsive, like something smeared with dye. Thus, in this way, repulsiveness should be contemplated by way of the receptacle.

299. කථං නිධානතො? සො ඉමෙසු චතූසු ආසයෙසු අඤ්ඤතරෙන ආසයෙන මක්ඛිතො අන්තොඋදරං පවිසිත්වා නෙව සුවණ්ණභාජනෙ න මණිරජතාදිභාජනෙසු නිධානං ගච්ඡති. සචෙ පන දසවස්සිකෙන අජ්ඣොහරියති දස වස්සානි අධොතවච්චකූපසදිසෙ ඔකාසෙ පතිට්ඨහති. සචෙ වීස, තිංස, චත්තාලීස, පඤ්ඤාස, සට්ඨි, සත්තති, අසීති, නවුතිවස්සිකෙන, සචෙ වස්සසතිකෙන අජ්ඣොහරියති. වස්සසතං අධොතවච්චකූපසදිසෙ [Pg.340] ඔකාසෙ පතිට්ඨහතීති එවං නිධානතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

299. How by way of its place of deposit? That food, having been smeared by one or another of these four receptacles and having entered into the abdomen, is not deposited in a golden vessel, nor in vessels of gems, silver, and so on. But if it is consumed by a ten-year-old, it remains for ten years in a place like an unwashed cesspool. If it is consumed by one who is twenty, thirty, forty, fifty, sixty, seventy, eighty, or ninety years old, or if it is consumed by a hundred-year-old, it remains for a hundred years in a place like an unwashed cesspool. Thus, in this way, repulsiveness should be contemplated by way of its place of deposit.

300. කථං අපරිපක්කතො? සො පනායමාහාරො එවරූපෙ ඔකාසෙ නිධානමුපගතො යාව අපරිපක්කො හොති, තාව තස්මිඤ්ඤෙව යථාවුත්තප්පකාරෙ පරමන්ධකාරතිමිසෙ නානාකුණපගන්ධවාසිතපවනවිචරිතෙ අතිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡෙ පදෙසෙ යථා නාම නිදාඝෙ අකාලමෙඝෙන අභිවුට්ඨම්හි චණ්ඩාලගාමද්වාරආවාටෙ පතිතානි තිණපණ්ණකිලඤ්ජඛණ්ඩඅහිකුක්කුරමනුස්සකුණපාදීනි සූරියාතපෙන සන්තත්තානි ඵෙණපුප්ඵුළකාචිතානි තිට්ඨන්ති, එවමෙව තංදිවසම්පි හිය්‍යොපි තතො පුරිමෙ දිවසෙපි අජ්ඣොහතො සබ්බො එකතො හුත්වා සෙම්හපටලපරියොනද්ධො කායග්ගිසන්තාපකුථිතකුථනසඤ්ජාතඵෙණපුප්ඵුළකාචිතො පරමජෙගුච්ඡභාවං උපගන්ත්වා තිට්ඨතීති එවං අපරිපක්කතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

300. How by way of its undigested state? This food, having been deposited in such a place, for as long as it is undigested, remains in that very place—a region of utter darkness, extremely gloomy, pervaded by winds scented with various corpses, a place of extreme foulness and repulsiveness. Just as in the hot season, when an unseasonal cloud has rained down heavily, grass, leaves, pieces of old mats, and the corpses of snakes, dogs, and humans that have fallen into a cesspit at the gate of an outcaste village are intensely heated by the sun's heat and remain there covered with foam and bubbles; just so, all the food swallowed on that day, yesterday, and the day before, having become one mass, enveloped by a film of phlegm, and covered with foam and bubbles produced by being heated and boiled by the body-fire, reaches a state of extreme repulsiveness and remains there. Thus, repulsiveness should be reflected upon by way of its undigested state.

301. කථං පරිපක්කතො? සො තත්තකායග්ගිනා පරිපක්කො සමානො න සුවණ්ණරජතාදිධාතුයො විය සුවණ්ණරජතාදිභාවං උපගච්ඡති. ඵෙණපුප්ඵුළකෙ පන මුඤ්චන්තො සණ්හකරණියං පිසිත්වා නාළිකෙ පක්ඛිත්තපණ්ඩුමත්තිකා විය කරීසභාවං උපගන්ත්වා පක්කාසයං, මුත්තභාවං උපගන්ත්වා මුත්තවත්ථිඤ්ච පූරෙතීති එවං පරිපක්කතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

301. How by way of its digested state? When digested by the heated body-fire, it does not, like mineral ores of gold, silver, and so on, attain the state of gold, silver, and so on. But rather, releasing foam and bubbles, like pale fine earth ground on a grinding slab and put into a small tube, it reaches the state of feces and fills the repository for digested food; and it reaches the state of urine and fills the bladder. Thus, repulsiveness should be reflected upon by way of its digested state.

302. කථං ඵලතො? සම්මා පරිපච්චමානො ච පනායං කෙසලොමනඛදන්තාදීනි නානාකුණපානි නිප්ඵාදෙති අසම්මාපරිපච්චමානො දද්දුකණ්ඩුකච්ඡුකුට්ඨකිලාසසොසකාසාතිසාරප්පභුතීනි රොගසතානි, ඉදමස්ස ඵලන්ති එවං ඵලතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

302. How by way of its fruit? When properly digested, this food produces various foul things such as hair of the head, body hair, nails, teeth, and so on. When improperly digested, it gives rise to hundreds of diseases such as ringworm, itching, scabies, leprosy, a discoloring skin disease, consumption, cough, dysentery, and so on. This is its fruit. Thus, repulsiveness should be reflected upon by way of its fruit.

303. කථං නිස්සන්දතො? අජ්ඣොහරියමානො චෙස එකෙන ද්වාරෙන පවිසිත්වා නිස්සන්දමානො අක්ඛිම්හා අක්ඛිගූථකො කණ්ණම්හා කණ්ණගූථකොතිආදිනා පකාරෙන අනෙකෙහි ද්වාරෙහි නිස්සන්දති. අජ්ඣොහරණසමයෙ චෙස මහාපරිවාරෙනාපි අජ්ඣොහරියති. නිස්සන්දනසමයෙ පන උච්චාරපස්සාවාදිභාවං උපගතො එකකෙනෙව නීහරියති. පඨමදිවසෙ ච [Pg.341] නං පරිභුඤ්ජන්තො හට්ඨපහට්ඨොපි හොති උදග්ගුදග්ගො පීතිසොමනස්සජාතො. දුතියදිවසෙ නිස්සන්දෙන්තො පිහිතනාසිකො හොති විකුණිතමුඛො ජෙගුච්ඡී මඞ්කුභූතො. පඨමදිවසෙ ච නං රත්තො ගිද්ධො ගධිතො මුච්ඡිතොපි අජ්ඣොහරිත්වා දුතියදිවසෙ එකරත්තිවාසෙන විරත්තො අට්ටීයමානො හරායමානො ජිගුච්ඡමානො නීහරති. තෙනාහු පොරාණා –

303. How by way of its outflow? When being consumed, this food enters through one door, but when flowing out, it flows out from many doors: as eye-discharge from the eye, as earwax from the ear, and so on. Furthermore, at the time of consumption, it is consumed even with a great retinue. But at the time of outflow, having become feces, urine, and so on, it is expelled by oneself alone. Furthermore, on the first day, one who consumes it is also very delighted, uplifted, and filled with joy and gladness. On the second day, when it flows out, one has a contorted face, is disgusted, downcast, and pinches one's nose. Furthermore, on the first day, having swallowed it while being passionate, greedy, attached, and infatuated, on the second day, after it has stayed for just one night, one expels it while being dispassionate, weary, ashamed, and disgusted. Therefore, the ancients have said:

‘‘අන්නං පානං ඛාදනීයං, භොජනඤ්ච මහාරහං;

එකද්වාරෙන පවිසිත්වා, නවද්වාරෙහි සන්දති.

“Food, drink, edibles, and meals worthy of the great— entering through one door, they flow out through nine.”

‘‘අන්නං පානං ඛාදනීයං, භොජනඤ්ච මහාරහං;

භුඤ්ජති සපරිවාරො, නික්ඛාමෙන්තො නිලීයති.

“Food, drink, edibles, and meals worthy of the great— one consumes them with a retinue, but when expelling, one hides.”

‘‘අන්නං පානං ඛාදනීයං, භොජනඤ්ච මහාරහං;

භුඤ්ජති අභිනන්දන්තො, නික්ඛාමෙන්තො ජිගුච්ඡති.

“Food, drink, edibles, and meals worthy of the great— one eats them while greatly delighting, but when expelling, one is disgusted.”

‘‘අන්නං පානං ඛාදනීයං, භොජනඤ්ච මහාරහං;

එකරත්තිපරිවාසා, සබ්බං භවති පූතික’’න්ති.

“Food, drink, edibles, and meals worthy of the great— after staying for a single night, all of it becomes putrid.”

එවං නිස්සන්දතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

Thus, repulsiveness should be contemplated by way of its outflow.

304. කථං සම්මක්ඛනතො? පරිභොගකාලෙපි චෙස හත්ථඔට්ඨජිව්හාතාලූනි සම්මක්ඛෙති. තානි තෙන සම්මක්ඛිතත්තා පටික්කූලානි හොන්ති, යානි ධොතානිපි ගන්ධහරණත්ථං පුනප්පුනං ධොවිතබ්බානි හොන්ති. පරිභුත්තො සමානො යථා නාම ඔදනෙ පච්චමානෙ ථුසකණකුණ්ඩකාදීනි උත්තරිත්වා උක්ඛලිමුඛවට්ටිපිධානියො මක්ඛන්ති, එවමෙව සකලසරීරානුගතෙන කායග්ගිනා ඵෙණුද්දෙහකං පච්චිත්වා උත්තරමානො දන්තෙ දන්තමලභාවෙන සම්මක්ඛෙති. ජිව්හාතාලුප්පභුතීනි ඛෙළසෙම්හාදිභාවෙන, අක්ඛිකණ්ණනාසඅධොමග්ගාදිකෙ අක්ඛිගූථකකණ්ණගූථකසිඞ්ඝාණිකාමුත්තකරීසාදිභාවෙන සම්මක්ඛෙති. යෙන සම්මක්ඛිතානි ඉමානි ද්වාරානි දිවසෙ දිවසෙ ධොවියමානානිපි නෙව සුචීනි, න මනොරමානි හොන්ති. යෙසු එකච්චං ධොවිත්වා හත්ථො පුන උදකෙන ධොවිතබ්බො හොති. එකච්චං ධොවිත්වා ද්වත්තික්ඛත්තුං ගොමයෙනපි මත්තිකායපි ගන්ධචුණ්ණෙනපි ධොවතො පාටිකුල්‍යතා විගච්ඡතීති එවං සම්මක්ඛනතො පටික්කූලතා පච්චවෙක්ඛිතබ්බා.

304. How by way of its smearing? Even while being consumed, this food smears the hands, lips, tongue, and palate. Because they are smeared by it, they become repulsive—which, even when washed, must be washed again and again to remove the smell. When it has been consumed, just as husks, broken rice, and rice stalks rise to the surface when rice is cooking and smear the rim of the pot and the lid, so too, the body’s internal heat, which pervades the entire body, cooks it into a frothy discharge. This, rising up, smears the teeth as dental plaque. It smears the tongue, palate, and so on, as saliva, phlegm, and so on; and the eyes, ears, nose, and lower passages as eye-discharge, earwax, snot, urine, feces, and so on. Smeared in this way, these doors, even though washed day after day, are neither clean nor pleasant. Among them, after washing a certain one, the hand must be washed again with water. After washing a certain other, even when the hand is washed two or three times with cow-dung, clay, or scented powder, its repulsiveness does not depart. Thus, repulsiveness should be contemplated by way of its smearing.

305. තස්සෙවං [Pg.342] දසහාකාරෙහි පටික්කූලතං පච්චවෙක්ඛතො තක්කාහතං විතක්කාහතං කරොන්තස්ස පටික්කූලාකාරවසෙන කබළීකාරාහාරො පාකටො හොති. සො තං නිමිත්තං පුනප්පුනං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තස්සෙවං කරොතො නීවරණානි වික්ඛම්භන්ති. කබළීකාරාහාරස්ස සභාවධම්මතාය ගම්භීරත්තා අප්පනං අප්පත්තෙන උපචාරසමාධිනා චිත්තං සමාධියති. පටික්කූලාකාරග්ගහණවසෙන පනෙත්ථ සඤ්ඤා පාකටා හොති. තස්මා ඉමං කම්මට්ඨානං ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤා ඉච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

305. For one who reflects on repulsiveness in these ten ways, making it struck by thought and repeatedly struck by thought, morsel-food becomes manifest by way of its repulsive aspect. That one repeatedly resorts to, develops, and cultivates that sign. For one who does so, the hindrances are suppressed. Due to the profundity of morsel-food, it being an ultimate reality, the mind becomes concentrated with access concentration, without having reached absorption. Here, perception becomes manifest by means of grasping the repulsive aspect. Therefore, this meditation subject comes to be reckoned simply as 'the perception of repulsiveness in food'.

ඉමඤ්ච පන ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤං අනුයුත්තස්ස භික්ඛුනො රසතණ්හාය චිත්තං පතිලීයති පතිකුටති පතිවට්ටති. සො කන්තාරනිත්ථරණත්ථිකො විය පුත්තමංසං විගතමදො ආහාරං ආහාරෙති යාවදෙව දුක්ඛස්ස නිත්ථරණත්ථාය. අථස්ස අප්පකසිරෙනෙව කබළීකාරාහාරපරිඤ්ඤාමුඛෙන පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පරිඤ්ඤං ගච්ඡති. සො පඤ්චකාමගුණපරිඤ්ඤාමුඛෙන රූපක්ඛන්ධං පරිජානාති. අපරිපක්කාදිපටික්කූලභාවවසෙන චස්ස කායගතාසතිභාවනාපි පාරිපූරිං ගච්ඡති, අසුභසඤ්ඤාය අනුලොමපටිපදං පටිපන්නො හොති. ඉමං පන පටිපත්තිං නිස්සාය දිට්ඨෙව ධම්මෙ අමතපරියොසානතං අනභිසම්භුණන්තො සුගතිපරායනො හොතීති.

Furthermore, for a monk who applies himself to this perception of repulsiveness in food, his mind shrinks, recoils, and turns away from craving for tastes. Like one with the purpose of crossing a wilderness who eats his son’s flesh, being free from intoxication, he partakes of food only for the purpose of crossing over suffering. Then, for him, with little difficulty, through the gateway of fully understanding morsel-food, lust connected with the five strands of sensual pleasure is fully understood. Through the gateway of fully understanding the five strands of sensual pleasure, he fully understands the form aggregate. And for him, by way of the repulsive nature of undigested food and so on, the development of mindfulness directed to the body also reaches fulfillment, and he becomes one who has entered upon the practice that conforms with the perception of unattractiveness. Furthermore, relying on this practice, if he does not realize the state of having the deathless as its final end in this very life, he is bound for a happy destination.

අයං ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤාභාවනාය විත්ථාරකථා.

This is the detailed exposition on the development of the perception of repulsiveness in food.

චතුධාතුවවත්ථානභාවනා

The Development of the Analysis of the Four Elements

306. ඉදානි ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤානන්තරං එකං වවත්ථානන්ති එවං උද්දිට්ඨස්ස චතුධාතුවවත්ථානස්ස භාවනානිද්දෙසො අනුප්පත්තො. තත්ථ වවත්ථානන්ති සභාවූපලක්ඛණවසෙන සන්නිට්ඨානං, චතුන්නං ධාතූනං වවත්ථානං චතුධාතුවවත්ථානං. ධාතුමනසිකාරො, ධාතුකම්මට්ඨානං, චතුධාතුවවත්ථානන්ති අත්ථතො එකං. තයිදං ද්විධා ආගතං සඞ්ඛෙපතො ච විත්ථාරතො ච. සඞ්ඛෙපතො මහාසතිපට්ඨානෙ ආගතං. විත්ථාරතො මහාහත්ථිපදූපමෙ රාහුලොවාදෙ ධාතුවිභඞ්ගෙ ච. තඤ්හි –

306. Now, following the perception of repulsiveness in food, the instruction on the development of the analysis of the four elements, introduced as “one determination,” has been reached. Here, “determination” means ascertainment by way of its intrinsic nature and distinguishing marks. The determination of the four elements is the four-element determination. Attention to the elements, the element meditation subject, and the four-element determination are one in meaning. This has come in two ways: briefly and in detail. Briefly, it is found in the Great Discourse on the Foundations of Mindfulness. In detail, it is found in the Greater Discourse on the Simile of the Elephant’s Footprint, the Advice to Rāhula, and the Discourse on the Analysis of the Elements. For it is said:

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දක්ඛො ගොඝාතකො වා ගොඝාතකන්තෙවාසී වා ගාවිං වධිත්වා චතුමහාපථෙ බිලසො [Pg.343] විභජිත්වා නිසින්නො අස්ස, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං යථාඨිතං යථාපණිහිතං ධාතුසො පච්චවෙක්ඛති, අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’’ති –

“Just as, monks, a skilled butcher or a butcher’s apprentice, having slaughtered a cow, would sit at a crossroads with it divided into portions, so too, monks, a monk reviews this very body, however it is situated or disposed, by way of the elements: ‘In this body there is the earth element, the water element, the fire element, and the air element.’”

එවං තික්ඛපඤ්ඤස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකස්ස වසෙන මහාසතිපට්ඨානෙ (දී. නි. 2.378) සඞ්ඛෙපතො ආගතං.

Thus, for one of sharp wisdom who practices the meditation subject of the elements, it is briefly presented in the Mahāsatipaṭṭhāna Sutta (Dīgha Nikāya 2.378).

තස්සත්ථො – යථා ඡෙකො ගොඝාතකො වා තස්සෙව වා භත්තවෙතනභතො අන්තෙවාසිකො ගාවිං වධිත්වා විනිවිජ්ඣිත්වා චතස්සො දිසා ගතානං මහාපථානං වෙමජ්ඣට්ඨානසඞ්ඛාතෙ චතුමහාපථෙ කොට්ඨාසං කත්වා නිසින්නො අස්ස, එවමෙව භික්ඛු චතුන්නං ඉරියාපථානං යෙන කෙනචි ආකාරෙන ඨිතත්තා යථාඨිතං. යථාඨිතත්තාව යථාපණිහිතං කායං අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ පථවීධාතු…පෙ… වායොධාතූති එවං ධාතුසො පච්චවෙක්ඛති.

The meaning of that is: Just as a skilled cow-butcher or his apprentice, supported by food and wages, having killed a cow and dissected it, would be seated at the four great crossroads—described as the central place of the great highways going to the four directions—having made it into portions; just so, a bhikkhu reviews this body by way of the elements, just as it is established and disposed, on account of its being established in any one of the four postures, thus: 'In this body there is the earth element… the air element.'

කිං වුත්තං හොති? යථා ගොඝාතකස්ස ගාවිං පොසෙන්තස්සපි ආඝාතනං ආහරන්තස්සපි ආහරිත්වා තත්ථ බන්ධිත්වා ඨපෙන්තස්සපි වධන්තස්සපි වධිතං මතං පස්සන්තස්සපි තාවදෙව ගාවීතිසඤ්ඤා න අන්තරධායති, යාව නං පදාලෙත්වා බිලසො න විභජති. විභජිත්වා නිසින්නස්ස පන ගාවීසඤ්ඤා අන්තරධායති, මංසසඤ්ඤා පවත්තති. නාස්ස එවං හොති ‘‘අහං ගාවිං වික්කිණාමි, ඉමෙ ගාවිං හරන්තී’’ති. අථ ඛ්වස්ස ‘‘අහං මංසං වික්කිණාමි, ඉමෙපි මංසං හරන්ති’’ච්චෙව හොති, එවමෙව ඉමස්සාපි භික්ඛුනො පුබ්බෙ බාලපුථුජ්ජනකාලෙ ගිහිභූතස්සපි පබ්බජිතස්සපි තාවදෙව සත්තොති වා පොසොති වා පුග්ගලොති වා සඤ්ඤා න අන්තරධායති, යාව ඉමමෙව කායං යථාඨිතං යථාපණිහිතං ඝනවිනිබ්භොගං කත්වා ධාතුසො න පච්චවෙක්ඛති. ධාතුසො පච්චවෙක්ඛතො පන සත්තසඤ්ඤා අන්තරධායති, ධාතුවසෙනෙව චිත්තං සන්තිට්ඨති. තෙනාහ භගවා ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දක්ඛො ගොඝාතකො වා…පෙ… නිසින්නො අස්ස, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු…පෙ… වායොධාතූ’’ති.

What is meant by this? Just as for a cow-butcher, whether while raising a cow, bringing it to the slaughter-place, having brought and tied it up there, killing it, or seeing it killed and dead, the perception 'cow' does not disappear for as long as he has not cut it up and divided it into portions. But for one who is seated after having divided it, the perception 'cow' disappears, and the perception 'meat' arises. The thought does not occur to him, 'I am selling a cow,' or 'These people are carrying a cow.' Rather, the thought occurs to him, 'I am selling meat,' and 'These people, too, are carrying meat.' Just so, for this bhikkhu too, formerly in the time of being a foolish worldling, whether as a householder or as one who has gone forth, the perception of 'a being,' 'a person,' or 'an individual' does not disappear for as long as he does not, after analytically breaking down the solidity of this very body as it is established and disposed, review it by way of the elements. But for one who reviews it by way of the elements, the perception of 'a being' disappears, and the mind becomes established by the power of the elements alone. Therefore, the Blessed One said: 'Just as, monks, a skilled cow-butcher… would be sitting; just so, monks, a bhikkhu… the air element.'

307. මහාහත්ථිපදූපමෙ (ම. නි. 1.300 ආදයො) පන – ‘‘කතමා චාවුසො, අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං කක්ඛළං ඛරිගතං උපාදින්නං. සෙය්‍යථිදං[Pg.344], කෙසා ලොමා…පෙ… උදරියං කරීසං, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං කක්ඛළං ඛරිගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චති, ආවුසො, අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතූ’’ති ච,

307. Furthermore, in the Mahāhatthipadopama Sutta (The Great Elephant Footprint Simile Sutta), it is stated: "And what, friends, is the internal earth element? Whatever is internal, belonging to oneself, that is hard, coarse, and clung to. That is to say: head hairs, body hairs... stomach contents, feces, or whatever else that is internal, belonging to oneself, that is hard, coarse, and clung to. This, friends, is called the internal earth element."

‘‘කතමා චාවුසො, අජ්ඣත්තිකා ආපොධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං ආපො ආපොගතං උපාදින්නං. සෙය්‍යථිදං, පිත්තං…පෙ… මුත්තං, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං ආපො ආපොගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චතාවුසො, අජ්ඣත්තිකා ආපොධාතූ’’ති ච,

And, "And what, friends, is the internal water element? Whatever is internal, belonging to oneself, that is water, of a watery nature, and clung to. That is to say: bile... urine, or whatever else that is internal, belonging to oneself, that is water, of a watery nature, and clung to. This, friends, is called the internal water element."

‘‘කතමා චාවුසො, අජ්ඣත්තිකා තෙජොධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං තෙජො තෙජොගතං උපාදින්නං. සෙය්‍යථිදං, යෙන ච සන්තප්පති, යෙන ච ජීරීයති, යෙන ච පරිඩය්හති, යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡති, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං තෙජො තෙජොගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චතාවුසො, අජ්ඣත්තිකා තෙජොධාතූ’’ති ච,

And, "And what, friends, is the internal fire element? Whatever is internal, belonging to oneself, that is fire, of a fiery nature, and clung to. That is to say: that by which one is heated, that by which one ages, that by which one is consumed with fever, and that by which what is eaten, drunk, chewed, and savored undergoes proper digestion; or whatever else that is internal, belonging to oneself, that is fire, of a fiery nature, and clung to. This, friends, is called the internal fire element."

‘‘කතමා චාවුසො, අජ්ඣත්තිකා වායොධාතු? යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං වායො වායොගතං උපාදින්නං. සෙය්‍යථිදං, උද්ධඞ්ගමා වාතා, අධොගමා වාතා, කුච්ඡිසයා වාතා, කොට්ඨාසයා වාතා, අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො වාතා, අස්සාසො පස්සාසො ඉති වා, යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං වායො වායොගතං උපාදින්නං, අයං වුච්චතාවුසො, අජ්ඣත්තිකා වායොධාතූ’’ති ච –

And, "And what, friends, is the internal air element? Whatever is internal, belonging to oneself, that is air, of an airy nature, and clung to. That is to say: upward-moving winds, downward-moving winds, winds in the belly, winds in the bowels, winds that course through the limbs, the in-breath and the out-breath; or whatever else that is internal, belonging to oneself, that is air, of an airy nature, and clung to. This, friends, is called the internal air element."

එවං නාතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස ධාතුකම්මට්ඨානිකස්ස වසෙන විත්ථාරතො ආගතං. යථා චෙත්ථ, එවං රාහුලොවාදධාතුවිභඞ්ගෙසුපි.

Thus it has been stated in detail with reference to a practitioner of the element meditation subject whose wisdom is not overly sharp. And as it is stated here, so too is it stated in the Rāhulovāda and Dhātuvibhaṅga Suttas.

තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනා, අජ්ඣත්තං පච්චත්තන්ති ඉදං තාව උභයම්පි නියකස්ස අධිවචනං. නියකං නාම අත්තනි ජාතං සසන්තානපරියාපන්නන්ති අත්ථො. තයිදං යථා ලොකෙ ඉත්ථීසු කථා අධිත්ථීති වුච්චති, එවං අත්තනි පවත්තත්තා අජ්ඣත්තං, අත්තානං පටිච්ච පටිච්ච පවත්තත්තා පච්චත්තන්තිපි වුච්චති. කක්ඛළන්ති ථද්ධං. ඛරිගතන්ති ඵරුසං. තත්ථ පඨමං ලක්ඛණවචනං, දුතියං ආකාරවචනං, කක්ඛළලක්ඛණා හි පථවීධාතු, සා ඵරුසාකාරා හොති, තස්මා ඛරිගතන්ති [Pg.345] වුත්තා. උපාදින්නන්ති දළ්හං ආදින්නං, අහං මමන්ති එවං දළ්හං ආදින්නං, ගහිතං පරාමට්ඨන්ති අත්ථො. සෙය්‍යථිදන්ති නිපාතො. තස්ස තං කතමන්ති චෙති අත්ථො. තතො තං දස්සෙන්තො ‘‘කෙසා ලොමා’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච මත්ථලුඞ්ගං පක්ඛිපිත්වා වීසතියා ආකාරෙහි පථවීධාතු නිද්දිට්ඨාති වෙදිතබ්බා. යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චීති අවසෙසෙසු තීසු කොට්ඨාසෙසු පථවීධාතු සඞ්ගහිතා.

Herein is the explanation of non-obvious terms. ‘Internal’ and ‘personal’—both these terms are, in the first place, designations for what is one's own. What is called ‘one's own’ means that which has arisen in oneself, included in one's own continuum; this is the meaning. Just as in the world, talk concerning women is called `adhitthī`, so too, because it occurs in oneself, it is called ‘internal’; and because it occurs in relation to oneself, it is also called ‘personal’. ‘Hard’ means stiff. ‘Coarse’ means harsh. Therein, the first is a term for the characteristic, the second a term for the manifestation. For the earth element has the characteristic of hardness, and it has a harsh manifestation; therefore, it is called ‘coarse’. ‘Grasped’ means firmly taken; it means firmly taken, held, and misapprehended thus: ‘I,’ ‘mine’. ‘Such as’ is a particle. Its meaning is: ‘Which is that?’ Then, showing that, he said: ‘head hairs, body hairs,’ and so on. And here it should be known that, by including the brain, the earth element is described in twenty aspects. By the phrase ‘Or whatever else there is,’ the earth element in the remaining three portions is also included.

විස්සන්දනභාවෙන තං තං ඨානං අප්පොතීති ආපො. කම්මසමුට්ඨානාදිවසෙන නානාවිධෙසු ආපෙසු ගතන්ති ආපොගතං. කිං තං? ආපොධාතුයා ආබන්ධනලක්ඛණං.

By its nature of flowing, it pervades this and that place; therefore, it is called `āpo` (water). By way of originating from kamma and so on, it is gone into various kinds of water; therefore, it is called `āpogataṃ` (gone to water). What is that? The characteristic of cohesion of the water element.

තෙජනවසෙන තෙජො, වුත්තනයෙනෙව තෙජෙසු ගතන්ති තෙජොගතං. කිං තං? උණ්හත්තලක්ඛණං. යෙන චාති යෙන තෙජොධාතුගතෙන කුපිතෙන අයං කායො සන්තප්පති, එකාහිකජරාදිභාවෙන උසුමජාතො හොති. යෙන ච ජීරීයතීති යෙන අයං කායො ජීරති, ඉන්ද්‍රියවෙකල්ලතං බලපරික්ඛයං වලිපලිතාදිභාවඤ්ච පාපුණාති. යෙන ච පරිඩය්හතීති යෙන කුපිතෙන අයං කායො ඩය්හති. සො ච පුග්ගලො ‘‘ඩය්හාමි ඩය්හාමී’’ති කන්දන්තො සතධොතසප්පිගොසීසචන්දනාදිලෙපඤ්චෙව තාලවණ්ටවාතඤ්ච පච්චාසීසති. යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡතීති යෙනෙතං අසිතං වා ඔදනාදි පීතං වා පානකාදි ඛායිතං වා පිට්ඨඛජ්ජකාදි සායිතං වා අම්බපක්කමධුඵාණිතාදි සම්මා පරිපාකං ගච්ඡති, රසාදිභාවෙන විවෙකං ගච්ඡතීති අත්ථො. එත්ථ ච පුරිමා තයො තෙජොධාතුසමුට්ඨානා. පච්ඡිමො කම්මසමුට්ඨානොව.

It is tejo by way of sharpness. It is called 'included in fire' (tejagata) because it is included in the fire elements in the manner already stated. What is that? It is the fire element which has the characteristic of heat. And by what..., that is, by which agitated fire element this body is heated, becoming feverish by way of a one-day intermittent fever and so on. And by what it ages, that is, by which this body ages, reaching a state of impaired faculties, the exhaustion of strength, and the condition of wrinkled skin, grey hair, and so on. And by what it is consumed by fire, that is, by which agitated fire element this body is burned. And that person, crying out, “I am burning, I am burning!” longs for an ointment of butter washed a hundred times, gosīsa sandalwood, and the like, as well as the breeze of a palm-leaf fan. And by what what is eaten, drunk, chewed, and tasted undergoes proper transformation, that is, by which this which is eaten, such as boiled rice; or drunk, such as beverages; or chewed, such as flour-cakes and savories; or tasted, such as ripe mangoes, honey, and molasses, is properly digested, reaching a state of separation by way of chyle, blood, flesh, fat, sinew, bone, marrow, and semen. Herein, the first three are of fourfold origin. The last is solely of kamma-origin.

වායනවසෙන වායො, වුත්තනයෙනෙව වායෙසු ගතන්ති වායොගතං. කිං තං? විත්ථම්භනලක්ඛණං. උද්ධඞ්ගමා වාතාති උග්ගාරහික්කාදිපවත්තකා උද්ධං ආරොහණවාතා. අධොගමා වාතාති උච්චාරපස්සාවාදිනීහරණකා අධො ඔරොහණවාතා. කුච්ඡිසයා වාතාති අන්තානං බහිවාතා. කොට්ඨාසයා වාතාති අන්තානං අන්තොවාතා. අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො වාතාති ධමනිජාලානුසාරෙන සකලසරීරෙ අඞ්ගමඞ්ගානි අනුසටා සමිඤ්ජනපසාරණාදිනිබ්බත්තකා වාතා. අස්සාසොති අන්තොපවිසනනාසිකවාතො. පස්සාසොති බහිනික්ඛමනනාසිකවාතො. එත්ථ ච පුරිමා පඤ්ච චතුසමුට්ඨානා. අස්සාසපස්සාසා [Pg.346] චිත්තසමුට්ඨානාව. සබ්බත්ථ යං වා පනඤ්ඤම්පි කිඤ්චීති ඉමිනා පදෙන අවසෙසකොට්ඨාසෙසු ආපොධාතුආදයො සඞ්ගහිතා.

It is air by way of motion. It is called 'included in air' (vāyogata) because it is included in the air elements in the manner already stated. What is that? It has the characteristic of supporting. The upward-moving winds are winds that rise upwards, causing belching, hiccupping, and so forth. The downward-moving winds are winds that descend downwards, eliminating excrement, urine, and so forth. The winds that abide in the belly are winds external to the intestines. The winds that abide in the bowels are winds internal to the intestines. The winds that course through the major and minor limbs are winds that, following the network of vessels, pervade the entire body and its major and minor limbs, producing bending, stretching, and so on. In-breath is the wind entering through the nose. Out-breath is the wind exiting through the nose. Herein, the first five are of fourfold origin. In-breath and out-breath are solely of mind-origin. In all cases, by this phrase 'or whatever else there may be,' the water element and others are included in the remaining categories.

ඉති වීසතියා ආකාරෙහි පථවීධාතු, ද්වාදසහි ආපොධාතු, චතූහි තෙජොධාතු, ඡහි වායොධාතූති ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහි චතස්සො ධාතුයො විත්ථාරිතා හොන්තීති අයං තාවෙත්ථ පාළිවණ්ණනා.

Thus, in twenty aspects the earth element, in twelve the water element, in four the fire element, and in six the air element—thus, the four elements are expounded in forty-two aspects. This, for now, is the explanation of the Pāḷi here.

308. භාවනානයෙ පනෙත්ථ තික්ඛපඤ්ඤස්ස භික්ඛුනො කෙසා පථවීධාතු, ලොමා පථවීධාතූති එවං විත්ථාරතො ධාතුපරිග්ගහො පපඤ්චතො උපට්ඨාති. යං ථද්ධලක්ඛණං, අයං පථවීධාතු. යං ආබන්ධනලක්ඛණං, අයං ආපොධාතු. යං පරිපාචනලක්ඛණං, අයං තෙජොධාතු. යං විත්ථම්භනලක්ඛණං, අයං වායොධාතූති එවං මනසිකරොතො පනස්ස කම්මට්ඨානං පාකටං හොති. නාතිතික්ඛපඤ්ඤස්ස පන එවං මනසිකරොතො අන්ධකාරං අවිභූතං හොති. පුරිමනයෙන විත්ථාරතො මනසිකරොන්තස්ස පාකටං හොති.

308. Furthermore, in the method of development here, for a monk of sharp wisdom, the grasping of the elements in detail by way of 'Hairs of the head are the earth element, hairs of the body are the earth element,' and so on, appears to be a slow process. However, for one who attends thus: 'Whatever has the characteristic of hardness, this is the earth element. Whatever has the characteristic of cohesion, this is the water element. Whatever has the characteristic of maturation, this is the fire element. Whatever has the characteristic of support, this is the air element,' for him the meditation subject becomes manifest. But for one not of very sharp wisdom, when attending in this way, it becomes dark and unmanifest. For one who attends in detail according to the former method, it becomes manifest.

කථං? යථා ද්වීසු භික්ඛූසු බහුපෙය්‍යාලං තන්තිං සජ්ඣායන්තෙසු තික්ඛපඤ්ඤො භික්ඛු සකිං වා ද්වික්ඛත්තුං වා පෙය්‍යාලමුඛං විත්ථාරෙත්වා තතො පරං උභතොකොටිවසෙනෙව සජ්ඣායං කරොන්තො ගච්ඡති. තත්‍ර නාතිතික්ඛපඤ්ඤො එවං වත්තා හොති ‘‘කිං සජ්ඣායො නාමෙස ඔට්ඨපරියාහතමත්තං කාතුං න දෙති, එවං සජ්ඣායෙ කරියමානෙ කදා තන්ති පගුණා භවිස්සතී’’ති. සො ආගතාගතං පෙය්‍යාලමුඛං විත්ථාරෙත්වාව සජ්ඣායං කරොති. තමෙනං ඉතරො එවමාහ – ‘‘කිං සජ්ඣායො නාමෙස පරියොසානං ගන්තුං න දෙති, එවං සජ්ඣායෙ කරියමානෙ කදා තන්ති පරියොසානං ගමිස්සතී’’ති. එවමෙව තික්ඛපඤ්ඤස්ස කෙසාදිවසෙන විත්ථාරතො ධාතුපරිග්ගහො පපඤ්චතො උපට්ඨාති. යං ථද්ධලක්ඛණං, අයං පථවීධාතූතිආදිනා නයෙන සඞ්ඛෙපතො මනසිකරොතො කම්මට්ඨානං පාකටං හොති. ඉතරස්ස තථා මනසිකරොතො අන්ධකාරං අවිභූතං හොති. කෙසාදිවසෙන විත්ථාරතො මනසිකරොන්තස්ස පාකටං හොති.

How so? It is as when two monks are reciting a text with many abbreviations. The monk of sharp wisdom, after expanding the opening of the abbreviation once or twice, then proceeds with the recitation only by way of the two ends. Therein, the one not of very sharp wisdom would say: 'What kind of recitation is this? He does not even allow for the mere touching of the lips. When the recitation is done in this way, when will the text become familiar?' So he expands the opening of the abbreviation each time it appears and then recites. The other says to him: 'What kind of recitation is this? He does not allow one to get to the end. When the recitation is done in this way, when will the text reach its conclusion?' In this very same way, for the one of sharp wisdom, the grasping of the elements in detail by way of the hair of the head, etc., appears to be a slow process. For one who attends concisely by the method of 'Whatever has the characteristic of hardness, this is the earth element,' and so on, the meditation subject becomes manifest. For the other, attending in that way, it becomes dark and unmanifest. For one who attends in detail by way of the hair of the head, etc., it becomes manifest.

තස්මා ඉමං කම්මට්ඨානං භාවෙතුකාමෙන තික්ඛපඤ්ඤෙන තාව රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන සකලම්පි අත්තනො රූපකායං ආවජ්ජෙත්වා යො ඉමස්මිං කායෙ ථද්ධභාවො වා ඛරභාවො වා, අයං පථවීධාතු. යො ආබන්ධනභාවො [Pg.347] වා ද්‍රවභාවො වා, අයං ආපොධාතු. යො පරිපාචනභාවො වා උණ්හභාවො වා, අයං තෙජොධාතු. යො විත්ථම්භනභාවො වා සමුදීරණභාවො වා, අයං වායොධාතූති එවං සංඛිත්තෙන ධාතුයො පරිග්ගහෙත්වා පුනප්පුනං පථවීධාතු ආපොධාතූති ධාතුමත්තතො නිස්සත්තතො නිජ්ජීවතො ආවජ්ජිතබ්බං මනසිකාතබ්බං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. තස්සෙවං වායමමානස්ස නචිරෙනෙව ධාතුප්පභෙදාවභාසනපඤ්ඤාපරිග්ගහිතො සභාවධම්මාරම්මණත්තා අප්පනං අප්පත්තො උපචාරමත්තො සමාධි උප්පජ්ජති.

Therefore, one who wishes to develop this meditation subject, being of keen wisdom, should first, having gone to a secluded place and being in solitude, advert to one's own entire physical body thus: 'Whatever in this body is the state of hardness or roughness, this is the earth element. Whatever is the state of binding or fluidity, this is the water element. Whatever is the state of maturing or heat, this is the fire element. Whatever is the state of supporting or impelling, this is the air element.' Having thus briefly grasped the elements, one should again and again advert to, attend to, and review them as 'earth element, water element,' and so on, as mere elements, as non-sentient, as non-living. For one who strives in this way, before long, a concentration arises that is merely access concentration, not having reached absorption; because it has natural phenomena as its object, it is comprehended by the wisdom that illuminates the distinction of the elements.

අථ වා පන යෙ ඉමෙ චතුන්නං මහාභූතානං නිස්සත්තභාවදස්සනත්ථං ධම්මසෙනාපතිනා ‘‘අට්ඨිඤ්ච පටිච්ච න්හාරුඤ්ච පටිච්ච මංසඤ්ච පටිච්ච චම්මඤ්ච පටිච්ච ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති (ම. නි. 1.306) චත්තාරො කොට්ඨාසා වුත්තා. තෙසු තං තං අන්තරානුසාරිනා ඤාණහත්ථෙන විනිබ්භුජිත්වා විනිබ්භුජිත්වා යො එතෙසු ථද්ධභාවො වා ඛරභාවො වා, අයං පථවීධාතූති පුරිමනයෙනෙව ධාතුයො පරිග්ගහෙත්වා පුනප්පුනං පථවීධාතු ආපොධාතූති ධාතුමත්තතො නිස්සත්තතො නිජ්ජීවතො ආවජ්ජිතබ්බං මනසිකාතබ්බං පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. තස්සෙවං වායමමානස්ස නචිරෙනෙව ධාතුප්පභෙදාවභාසනපඤ්ඤාපරිග්ගහිතො සභාවධම්මාරම්මණත්තා අප්පනං අප්පත්තො උපචාරමත්තො සමාධි උප්පජ්ජති. අයං සඞ්ඛෙපතො ආගතෙ චතුධාතුවවත්ථානෙ භාවනානයො.

Or alternatively, for the purpose of showing the non-sentient nature of the four great elements, the General of the Dhamma has stated: 'Depending on bone, and depending on sinew, and depending on flesh, and depending on skin, the enclosed space comes to be designated as "form"' (MN 1.240). These are the four parts that are spoken of. With regard to these, with the hand of wisdom that follows along the interval between each of them, having repeatedly disentangled them, one should grasp the elements by the very same method as before, thinking: 'Whatever in these parts is the state of hardness or roughness, this is the earth element.' Then, one should again and again advert to, attend to, and review them as 'earth element, water element,' and so on, as mere elements, as non-sentient, as non-living. For one who strives in this way, before long, a concentration arises that is merely access concentration, not having reached absorption, which is comprehended by the wisdom that illuminates the distinction of the elements and has natural phenomena as its object. This is the method of development in the determination of the four elements as taught in brief.

309. විත්ථාරතො ආගතෙ පන එවං වෙදිතබ්බො. ඉදං කම්මට්ඨානං භාවෙතුකාමෙන හි නාතිතික්ඛපඤ්ඤෙන යොගිනා ආචරියසන්තිකෙ ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහි විත්ථාරතො ධාතුයො උග්ගණ්හිත්වා වුත්තප්පකාරෙ සෙනාසනෙ විහරන්තෙන කතසබ්බකිච්චෙන රහොගතෙන පටිසල්ලීනෙන සසම්භාරසඞ්ඛෙපතො, සසම්භාරවිභත්තිතො, සලක්ඛණසඞ්ඛෙපතො, සලක්ඛණවිභත්තිතොති එවං චතූහාකාරෙහි කම්මට්ඨානං භාවෙතබ්බං.

309. However, regarding that which is taught in detail, it should be understood thus: A yogī who wishes to develop this meditation subject, one not of excessively sharp wisdom, should first learn the elements in detail in forty-two aspects in the presence of a teacher. Then, dwelling in a dwelling place of the type described, having completed all duties, gone to a secluded place, and withdrawn, the meditation subject should be developed in four ways: concisely with its components, by analysis with its components, concisely with its characteristics, and by analysis with its characteristics.

තත්ථ කථං සසම්භාරසඞ්ඛෙපතො භාවෙති? ඉධ භික්ඛු වීසතියා කොට්ඨාසෙසු ථද්ධාකාරං පථවීධාතූති වවත්ථපෙති. ද්වාදසසු කොට්ඨාසෙසු යූසගතං උදකසඞ්ඛාතං ආබන්ධනාකාරං ආපොධාතූති වවත්ථපෙති. චතූසු කොට්ඨාසෙසු පරිපාචනකං තෙජං තෙජොධාතූති වවත්ථපෙති[Pg.348]. ඡසු කොට්ඨාසෙසු විත්ථම්භනාකාරං වායොධාතූති වවත්ථපෙති. තස්සෙවං වවත්ථාපයතොයෙව ධාතුයො පාකටා හොන්ති. තා පුනප්පුනං ආවජ්ජතො මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව උපචාරසමාධි උප්පජ්ජති.

Therein, how does one develop it concisely with components? Here, a bhikkhu determines the aspect of hardness in the twenty bodily parts as 'the earth element.' In the twelve bodily parts, he determines the aspect of binding, which is included in liquids and designated as water, as 'the water element.' In the four bodily parts, he determines the digestive heat as 'the fire element.' In the six bodily parts, he determines the aspect of supporting as 'the air element.' For one determining thus, the elements become manifest. For one reflecting upon and attending to them again and again, access concentration arises in the very manner described.

310. යස්ස පන එවං භාවයතො කම්මට්ඨානං න ඉජ්ඣති, තෙන සසම්භාරවිභත්තිතො භාවෙතබ්බං. කථං? තෙන හි භික්ඛුනා යං තං කායගතාසතිකම්මට්ඨානනිද්දෙසෙ සත්තධා උග්ගහකොසල්ලං දසධා මනසිකාරකොසල්ලඤ්ච වුත්තං. ද්වත්තිංසාකාරෙ තාව තං සබ්බං අපරිහාපෙත්වා තචපඤ්චකාදීනං අනුලොමපටිලොමතො වචසා සජ්ඣායං ආදිංකත්වා සබ්බං තත්ථ වුත්තවිධානං කාතබ්බං. අයමෙව හි විසෙසො, තත්ථ වණ්ණසණ්ඨානදිසොකාසපරිච්ඡෙදවසෙන කෙසාදයො මනසිකරිත්වාපි පටික්කූලවසෙන චිත්තං ඨපෙතබ්බං, ඉධ ධාතුවසෙන. තස්මා වණ්ණාදිවසෙන පඤ්චධා පඤ්චධා කෙසාදයො මනසිකරිත්වා අවසානෙ එවං මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො.

310. But for one for whom, while developing thus, the meditation subject does not succeed, it should be developed by analysis with its components. How so? That bhikkhu should, without diminishing any of that which was stated in the exposition of the mindfulness-of-the-body meditation subject—namely, the sevenfold skill in learning and the tenfold skill in attending to the thirty-two parts—do all that was instructed there, beginning with the verbal recitation of the skin-pentad and so on, forwards and backwards. This indeed is the difference: there, having attended to the hair, etc., by way of color, shape, direction, location, and delimitation, the mind is to be established by way of repulsiveness; here, it is by way of the elements. Therefore, having attended to the hair, etc., in five ways each by way of color and so on, at the end, attention should be directed thus:

311. ඉමෙ කෙසා නාම සීසකටාහපලිවෙඨනචම්මෙ ජාතා. තත්ථ යථාවම්මිකමත්ථකෙ ජාතෙසු කුණ්ඨතිණෙසු න වම්මිකමත්ථකො ජානාති මයි කුණ්ඨතිණානි ජාතානීති, නපි කුණ්ඨතිණානි ජානන්ති මයං වම්මිකමත්ථකෙ ජාතානීති, එවමෙව න සීසකටාහපලිවෙඨනචම්මං ජානාති මයි කෙසා ජාතාති, නපි කෙසා ජානන්ති මයං සීසකටාහවෙඨනචම්මෙ ජාතාති, අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති කෙසා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

311. These so-called hairs of the head are grown on the skin that wraps the skull-pan. In this regard, just as when blunt grasses have grown on the top of an anthill, the top of the anthill does not know, 'Blunt grasses have grown on me,' nor do the blunt grasses know, 'We have grown on the top of an anthill'; in the very same way, the skin that wraps the skull-pan does not know, 'Hairs of the head have grown on me,' nor do the hairs of the head know, 'We have grown on the skin that wraps the skull-pan.' These phenomena are devoid of mutual advertence and reflection. Thus, the so-called hairs of the head in this body are a separate part, insentient, indeterminate, void, devoid of a being, stiff—the earth element.

312. ලොමා සරීරවෙඨනචම්මෙ ජාතා. තත්ථ යථා සුඤ්ඤගාමට්ඨානෙ ජාතෙසු දබ්බතිණකෙසු න සුඤ්ඤගාමට්ඨානං ජානාති මයි දබ්බතිණකානි ජාතානීති, නපි දබ්බතිණකානි ජානන්ති මයං සුඤ්ඤගාමට්ඨානෙ ජාතානීති, එවමෙව න සරීරවෙඨනචම්මං ජානාති මයි ලොමා ජාතාති. නපි ලොමා ජානන්ති මයං සරීරවෙඨනචම්මෙ ජාතාති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා [Pg.349] එතෙ ධම්මා. ඉති ලොමා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

312. The hairs of the body are grown on the skin that wraps the body. In this regard, just as when dabba grass has grown in a deserted village site, the deserted village site does not know, 'Dabba grass has grown on me,' nor does the dabba grass know, 'We have grown in a deserted village site'; in the very same way, the skin that wraps the body does not know, 'Hairs of the body have grown on me,' nor do the hairs of the body know, 'We have grown on the skin that wraps the body.' These phenomena are devoid of mutual advertence and reflection. Thus, the so-called hairs of the body in this body are a separate part, insentient, indeterminate, void, devoid of a being, stiff—the earth element.

313. නඛා අඞ්ගුලීනං අග්ගෙසු ජාතා. තත්ථ යථා කුමාරකෙසු දණ්ඩකෙහි මධුකට්ඨිකෙ විජ්ඣිත්වා කීළන්තෙසු න දණ්ඩකා ජානන්ති අම්හෙසු මධුකට්ඨිකා ඨපිතාති, නපි මධුකට්ඨිකා ජානන්ති මයං දණ්ඩකෙසු ඨපිතාති, එවමෙව න අඞ්ගුලියො ජානන්ති අම්හාකං අග්ගෙසු නඛා ජාතාති. නපි නඛා ජානන්ති මයං අඞ්ගුලීනං අග්ගෙසු ජාතාති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති නඛා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

313. The nails are grown at the tips of the fingers and toes. In this regard, just as when boys play by piercing licorice seeds with darts, the darts do not know, 'Licorice seeds are placed on us,' nor do the licorice seeds know, 'We are placed on the darts'; in the very same way, the fingers and toes do not know, 'Nails have grown at our tips,' nor do the nails know, 'We have grown at the tips of the fingers and toes.' These phenomena are devoid of mutual advertence and reflection. Thus, the so-called nails in this body are a separate part, insentient, indeterminate, void, devoid of a being, stiff—the earth element.

314. දන්තා හනුකට්ඨිකෙසු ජාතා. තත්ථ යථා වඩ්ඪකීහි පාසාණඋදුක්ඛලකෙසු කෙනචිදෙව සිලෙසජාතෙන බන්ධිත්වා ඨපිතථම්භෙසු න උදුක්ඛලා ජානන්ති අම්හෙසු ථම්භා ඨිතාති. නපි ථම්භා ජානන්ති මයං උදුක්ඛලෙසු ඨිතාති, එවමෙව න හනුකට්ඨීනි ජානන්ති අම්හෙසු දන්තා ජාතාති. නපි දන්තා ජානන්ති මයං හනුකට්ඨීසු ජාතාති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති දන්තා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

314. The teeth are grown in the jawbones. Herein, just as when carpenters set up posts in small stone mortars, having bound them with some kind of adhesive, the mortars do not know, “The posts are set in us,” nor do the posts know, “We are set in the mortars”; even so, the jawbones do not know, “The teeth are grown in us,” nor do the teeth know, “We are grown in the jawbones.” These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, what is called ‘teeth’ in this body is a distinct component—insentient, indeterminate, empty, lifeless, and solid: the earth element.

315. තචො සකලසරීරං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතො. තත්ථ යථා අල්ලගොචම්මපරියොනද්ධාය මහාවීණාය න මහාවීණා ජානාති අහං අල්ලගොචම්මෙන පරියොනද්ධාති. නපි අල්ලගොචම්මං ජානාති මයා මහාවීණා පරියොනද්ධාති, එවමෙව න සරීරං ජානාති අහං තචෙන පරියොනද්ධන්ති. නපි තචො ජානාති මයා සරීරං පරියොනද්ධන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති තචො නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

315. The skin stands enveloping the entire body. Herein, just as in the case of a great lute enveloped by wet cowhide, the great lute does not know, “I am enveloped by wet cowhide,” nor does the wet cowhide know, “The great lute is enveloped by me”; even so, the body does not know, “I am enveloped by the skin,” nor does the skin know, “The body is enveloped by me.” These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, what is called ‘skin’ in this body is a distinct component—insentient, indeterminate, empty, lifeless, and solid: the earth element.

316. මංසං අට්ඨිසඞ්ඝාටං අනුලිම්පිත්වා ඨිතං. තත්ථ යථා මහාමත්තිකලිත්තාය භිත්තියා න භිත්ති ජානාති අහං මහාමත්තිකාය ලිත්තාති. නපි [Pg.350] මහාමත්තිකා ජානාති මයා භිත්ති ලිත්තාති, එවමෙව න අට්ඨිසඞ්ඝාටො ජානාති අහං නවපෙසිසතප්පභෙදෙන මංසෙන ලිත්තොති. නපි මංසං ජානාති මයා අට්ඨිසඞ්ඝාටො ලිත්තොති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති මංසං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

316. The flesh stands plastering the framework of bones. Herein, just as in the case of a wall plastered with thick clay, the wall does not know, “I am plastered with thick clay,” nor does the thick clay know, “The wall is plastered by me”; even so, the framework of bones does not know, “I am plastered with flesh of nine hundred different pieces,” nor does the flesh know, “The framework of bones is plastered by me.” These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, what is called ‘flesh’ in this body is a distinct component—insentient, indeterminate, empty, lifeless, and solid: the earth element.

317. න්හාරු සරීරබ්භන්තරෙ අට්ඨීනි ආබන්ධමානා ඨිතා. තත්ථ යථා වල්ලීහි විනද්ධෙසු කුට්ටදාරූසු න කුට්ටදාරූනි ජානන්ති මයං වල්ලීහි විනද්ධානීති. නපි වල්ලියො ජානන්ති අම්හෙහි කුට්ටදාරූනි විනද්ධානීති, එවමෙව න අට්ඨීනි ජානන්ති මයං න්හාරූහි ආබද්ධානීති. නපි න්හාරූ ජානන්ති අම්හෙහි අට්ඨීනි ආබද්ධානීති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති න්හාරු නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

317. The sinews stand within the body, binding the bones. Herein, just as in the case of wall timbers bound by vines, the timbers do not know, “We are bound by vines,” nor do the vines know, “The wall timbers are bound by us”; even so, the bones do not know, “We are bound by sinews,” nor do the sinews know, “The bones are bound by us.” These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, what is called ‘sinews’ in this body is a distinct component—insentient, indeterminate, empty, lifeless, and solid: the earth element.

318. අට්ඨීසු පණ්හිකට්ඨි ගොප්ඵකට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතං. ගොප්ඵකට්ඨි ජඞ්ඝට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතං. ජඞ්ඝට්ඨි ඌරුට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතං. ඌරුට්ඨි කටිට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතං. කටිට්ඨි පිට්ඨිකණ්ටකං උක්ඛිපිත්වා ඨිතං, පිට්ඨිකණ්ටකො ගීවට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතො. ගීවට්ඨි සීසට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතං. සීසට්ඨි ගීවට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතං. ගීවට්ඨි පිට්ඨිකණ්ටකෙ පතිට්ඨිතං. පිට්ඨිකණ්ටකො කටිට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතො. කටිට්ඨි ඌරුට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතං. ඌරුට්ඨි ජඞ්ඝට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතං. ජඞ්ඝට්ඨි ගොප්ඵකට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතං. ගොප්ඵකට්ඨි පණ්හිකට්ඨිකෙ පතිට්ඨිතං.

318. Among the bones, the heel bone stands supporting the ankle bone. The ankle bone stands supporting the shin bone. The shin bone stands supporting the thigh bone. The thigh bone stands supporting the hip bone. The hip bone stands supporting the backbone. The backbone stands supporting the neck bone. The neck bone stands supporting the skull. The skull is established on the neck bone. The neck bone is established on the backbone. The backbone is established on the hip bone. The hip bone is established on the thigh bone. The thigh bone is established on the shin bone. The shin bone is established on the ankle bone. The ankle bone is established on the heel bone.

තත්ථ යථා ඉට්ඨකදාරුගොමයාදිසඤ්චයෙසු න හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා ජානන්ති මයං උපරිමෙ උපරිමෙ උක්ඛිපිත්වා ඨිතාති. නපි උපරිමා උපරිමා ජානන්ති මයං හෙට්ඨිමෙසු හෙට්ඨිමෙසු පතිට්ඨිතාති, එවමෙව න පණ්හිකට්ඨි ජානාති අහං ගොප්ඵකට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න ගොප්ඵකට්ඨි ජානාති අහං ජඞ්ඝට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න ජඞ්ඝට්ඨි ජානාති අහං ඌරුට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න ඌරුට්ඨි ජානාති අහං කටිට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න කටිට්ඨි ජානාති අහං පිට්ඨිකණ්ටකං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න පිට්ඨිකණ්ටකො ජානාති අහං ගීවට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න ගීවට්ඨි ජානාති අහං සීසට්ඨිං උක්ඛිපිත්වා ඨිතන්ති. න සීසට්ඨි ජානාති අහං ගීවට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතන්ති. න ගීවට්ඨි ජානාති අහං පිට්ඨිකණ්ටකෙ [Pg.351] පතිට්ඨිතන්ති. න පිට්ඨිකණ්ටකො ජානාති අහං කටිට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතොති. න කටිට්ඨි ජානාති අහං ඌරුට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතන්ති. න ඌරුට්ඨි ජානාති අහං ජඞ්ඝට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතන්ති. න ජඞ්ඝට්ඨි ජානාති අහං ගොප්ඵකට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතන්ති. න ගොප්ඵකට්ඨි ජානාති අහං පණ්හිකට්ඨිම්හි පතිට්ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති අට්ඨි නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

Herein, just as in a pile of bricks, wood, cow dung, and so on, the lower ones do not know, “We stand supporting the upper ones,” nor do the upper ones know, “We are established on the lower ones”; even so, the heel bone does not know, “I stand supporting the ankle bone.” The ankle bone does not know, “I stand supporting the shin bone.” The shin bone does not know, “I stand supporting the thigh bone.” The thigh bone does not know, “I stand supporting the hip bone.” The hip bone does not know, “I stand supporting the backbone.” The backbone does not know, “I stand supporting the neck bone.” The neck bone does not know, “I stand supporting the skull.” The skull does not know, “I am established on the neck bone.” The neck bone does not know, “I am established on the backbone.” The backbone does not know, “I am established on the hip bone.” The hip bone does not know, “I am established on the thigh bone.” The thigh bone does not know, “I am established on the shin bone.” The shin bone does not know, “I am established on the ankle bone.” The ankle bone does not know, “I am established on the heel bone.” These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, what is called ‘bone’ in this body is a distinct component—insentient, indeterminate, empty, lifeless, and solid: the earth element.

319. අට්ඨිමිඤ්ජං තෙසං තෙසං අට්ඨීනං අබ්භන්තරෙ ඨිතං. තත්ථ යථා වෙළුපබ්බාදීනං අන්තො පක්ඛිත්තඡින්නවෙත්තග්ගාදීසු න වෙළුපබ්බාදීනි ජානන්ති අම්හෙසු වෙත්තග්ගාදීනි පක්ඛිත්තානීති. නපි වෙත්තග්ගාදීනි ජානන්ති මයං වෙළුපබ්බාදීසු ඨිතානීති, එවමෙව න අට්ඨීනි ජානන්ති අම්හාකං අන්තො මිඤ්ජං ඨිතන්ති. නාපි මිඤ්ජං ජානාති අහං අට්ඨීනං අන්තො ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති අට්ඨිමිඤ්ජං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

319. The bone marrow is situated within those various bones. Herein, just as in the case of bamboo joints and so on, into which cut rattan tips and so on have been inserted, the bamboo joints and so on do not know, “Rattan tips and so on are inserted in us,” nor do the rattan tips and so on know, “We are situated in the bamboo joints and so on”; even so, the bones do not know, “The marrow is situated within us,” nor does the marrow know, “I am situated within the bones.” These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, what is called ‘bone marrow’ in this body is a distinct component—insentient, indeterminate, empty, lifeless, and solid: the earth element.

320. වක්කං ගලවාටකතො නික්ඛන්තෙන එකමූලෙන ථොකං ගන්ත්වා ද්විධා භින්නෙන ථූලන්හාරුනා විනිබද්ධං හුත්වා හදයමංසං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතං. තත්ථ යථා වණ්ටුපනිබද්ධෙ අම්බඵලද්වයෙ න වණ්ටං ජානාති මයා අම්බඵලද්වයං උපනිබද්ධන්ති. නපි අම්බඵලද්වයං ජානාති අහං වණ්ටෙන උපනිබද්ධන්ති, එවමෙව න ථූලන්හාරු ජානාති මයා වක්කං උපනිබද්ධන්ති. නපි වක්කං ජානාති අහං ථූලන්හාරුනා උපනිබද්ධන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති වක්කං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

320. The kidneys are situated surrounding the heart-flesh, having been bound by a thick sinew that emerges from the throat with a single root, goes a little way, and then splits in two. Therein, just as in the case of two mango fruits bound by a stalk, the stalk does not know, 'The two mango fruits are bound by me,' nor do the two mango fruits know, 'We are bound by the stalk,' even so, the thick sinew does not know, 'The kidneys are bound by me,' nor do the kidneys know, 'We are bound by the thick sinew.' These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, the kidneys in this body are a distinct component—inanimate, undeclared, empty, without a living being, stiff—the earth element.

321. හදයං සරීරබ්භන්තරෙ උරට්ඨිපඤ්ජරමජ්ඣං නිස්සාය ඨිතං. තත්ථ යථා ජිණ්ණසන්දමානිකපඤ්ජරං නිස්සාය ඨපිතාය මංසපෙසියා න සන්දමානිකපඤ්ජරබ්භන්තරං ජානාති මං නිස්සාය මංසපෙසි ඨිතාති. නපි මංසපෙසි ජානාති අහං ජිණ්ණසන්දමානිකපඤ්ජරං නිස්සාය ඨිතාති, එවමෙව න උරට්ඨිපඤ්ජරබ්භන්තරං ජානාති මං නිස්සාය හදයං ඨිතන්ති. නපි හදයං ජානාති අහං උරට්ඨිපඤ්ජරං නිස්සාය ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ [Pg.352] ධම්මා. ඉති හදයං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

321. The heart is situated within the body, relying on the middle of the rib cage. Therein, just as with a piece of meat placed relying on a worn-out iron-strip cage, the inside of the iron-strip cage does not know, 'The piece of meat is situated relying on me,' nor does the piece of meat know, 'I am situated relying on the worn-out iron-strip cage'; even so, the inside of the rib cage does not know, 'The heart is situated relying on me,' nor does the heart know, 'I am situated relying on the rib cage.' These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, the heart in this body is a distinct component—inanimate, undeclared, empty, without a living being, stiff—the earth element.

322. යකනං අන්තොසරීරෙ ද්වින්නං ථනානමබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං නිස්සාය ඨිතං. තත්ථ යථා උක්ඛලිකපාලපස්සම්හි ලග්ගෙ යමකමංසපිණ්ඩෙ න උක්ඛලිකපාලපස්සං ජානාති මයි යමකමංසපිණ්ඩො ලග්ගොති. නපි යමකමංසපිණ්ඩො ජානාති අහං උක්ඛලිකපාලපස්සෙ ලග්ගොති, එවමෙව න ථනානමබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං ජානාති මං නිස්සාය යකනං ඨිතන්ති. නපි යකනං ජානාති අහං ථනානමබ්භන්තරෙ දක්ඛිණපස්සං නිස්සාය ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති යකනං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

322. The liver is situated inside the body, relying on the right side in the space between the two breasts. Therein, just as with a pair of meat lumps stuck to the side of a pot sherd, the side of the pot sherd does not know, 'The pair of meat lumps is stuck on me,' nor does the pair of meat lumps know, 'We are stuck on the side of the pot sherd'; even so, the right side in the space between the breasts does not know, 'The liver is situated relying on me,' nor does the liver know, 'I am situated relying on the right side in the space between the breasts.' These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, the liver in this body is a distinct component—inanimate, undeclared, empty, without a living being, stiff—the earth element.

323. කිලොමකෙසු පටිච්ඡන්නකිලොමකං හදයඤ්ච වක්කඤ්ච පරිවාරෙත්වා ඨිතං. අප්පටිච්ඡන්නකිලොමකං සකලසරීරෙ චම්මස්ස හෙට්ඨතො මංසං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං. තත්ථ යථා පිලොතිකපලිවෙඨිතෙ මංසෙ න මංසං ජානාති අහං පිලොතිකාය පලිවෙඨිතන්ති. නපි පිලොතිකා ජානාති මයා මංසං පලිවෙඨිතන්ති, එවමෙව න වක්කහදයානි සකලසරීරෙ ච මංසං ජානාති අහං කිලොමකෙන පටිච්ඡන්නන්ති. නපි කිලොමකං ජානාති මයා වක්කහදයානි සකලසරීරෙ ච මංසං පටිච්ඡන්නන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති කිලොමකං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

323. Of the membranes, the covering membrane is situated enveloping the heart and the kidneys. The uncovered membrane is situated enmeshing the flesh beneath the skin throughout the entire body. Therein, just as when flesh is wrapped in a cloth, the flesh does not know, 'I am wrapped by the cloth,' nor does the cloth know, 'The flesh is wrapped by me'; even so, the kidneys and heart, and the flesh throughout the entire body, do not know, 'I am covered by the membrane,' nor does the membrane know, 'The kidneys, heart, and the flesh of the whole body are covered by me.' These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, the membrane in this body is a distinct component—inanimate, undeclared, empty, without a living being, stiff—the earth element.

324. පිහකං හදයස්ස වාමපස්සෙ උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතං. තත්ථ යථා කොට්ඨමත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතාය ගොමයපිණ්ඩියා න කොට්ඨමත්ථකපස්සං ජානාති ගොමයපිණ්ඩි මං නිස්සාය ඨිතාති. නපි ගොමයපිණ්ඩි ජානාති අහං කොට්ඨමත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතාති, එවමෙව න උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං ජානාති පිහකං මං නිස්සාය ඨිතන්ති. නපි පිහකං ජානාති අහං උදරපටලස්ස මත්ථකපස්සං නිස්සාය ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති පිහකං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

324. The spleen is situated on the left side of the heart, resting on the upper side of the abdominal membrane. Therein, just as when a lump of cow-dung is situated resting on the upper side of a granary, the upper side of the granary does not know, 'The lump of cow-dung is resting on me,' nor does the lump of cow-dung know, 'I am resting on the upper side of the granary'; even so, the upper side of the abdominal membrane does not know, 'The spleen is resting on me,' nor does the spleen know, 'I am resting on the upper side of the abdominal membrane.' These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, the spleen in this body is a distinct component—inanimate, undeclared, empty, without a living being, stiff—the earth element.

325. පප්ඵාසං [Pg.353] සරීරබ්භන්තරෙ ද්වින්නං ථනානමන්තරෙ හදයඤ්ච යකනඤ්ච උපරි ඡාදෙත්වා ඔලම්බන්තං ඨිතං. තත්ථ යථා ජිණ්ණකොට්ඨබ්භන්තරෙ ලම්බමානෙ සකුණකුලාවකෙ න ජිණ්ණකොට්ඨබ්භන්තරං ජානාති මයි සකුණකුලාවකො ලම්බමානො ඨිතොති. නපි සකුණකුලාවකො ජානාති අහං ජිණ්ණකොට්ඨබ්භන්තරෙ ලම්බමානො ඨිතොති, එවමෙව න තං සරීරබ්භන්තරං ජානාති මයි පප්ඵාසං ලම්බමානං ඨිතන්ති. නපි පප්ඵාසං ජානාති අහං එවරූපෙ සරීරබ්භන්තරෙ ලම්බමානං ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති පප්ඵාසං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

325. The lungs hang suspended within the body's interior, between the two breasts, covering the heart and liver from above. Therein, just as the interior of an old granary does not know, 'A bird's nest is hanging within me,' nor does the bird's nest know, 'I am hanging inside the old granary,' even so, the body's interior does not know, 'The lungs are hanging within me,' nor do the lungs know, 'I am hanging within such a body.' These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, the lungs in this body are a distinct component—inanimate, undeclared, empty, without a living being, stiff—the earth element.

326. අන්තං ගලවාටකකරීසමග්ගපරියන්තෙ සරීරබ්භන්තරෙ ඨිතං. තත්ථ යථා ලොහිතදොණිකාය ඔභුජිත්වා ඨපිතෙ ඡින්නසීසධම්මනිකළෙවරෙ න ලොහිතදොණි ජානාති මයි ධම්මනිකළෙවරං ඨිතන්ති. නපි ධම්මනිකළෙවරං ජානාති අහං ලොහිතදොණියා ඨිතන්ති, එවමෙව න සරීරබ්භන්තරං ජානාති මයි අන්තං ඨිතන්ති. නපි අන්තං ජානාති අහං සරීරබ්භන්තරෙ ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති අන්තං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

326. The intestines are situated within the body's interior, extending from the throat passage to the rectum. Therein, just as, when the corpse of a beheaded snake is coiled and placed in a blood trough, the blood trough does not know, 'The snake's corpse is situated in me,' nor does the snake's corpse know, 'I am situated in the blood trough,' so too the body's interior does not know, 'The intestines are situated in me,' nor do the intestines know, 'I am situated in the body's interior.' These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, the intestines in this body are a distinct component—inanimate, undeclared, empty, without a living being, stiff—the earth element.

327. අන්තගුණං අන්තන්තරෙ එකවීසතිඅන්තභොගෙ බන්ධිත්වා ඨිතං. තත්ථ යථා පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකං සිබ්බෙත්වා ඨිතෙසු රජ්ජුකෙසු න පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකං ජානාති රජ්ජුකා මං සිබ්බිත්වා ඨිතාති. නපි රජ්ජුකා ජානන්ති මයං පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලකං සිබ්බිත්වා ඨිතාති, එවමෙව න අන්තං ජානාති අන්තගුණං මං ආබන්ධිත්වා ඨිතන්ති. නපි අන්තගුණං ජානාති අහං අන්තං ආබන්ධිත්වා ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති අන්තගුණං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

327. The small intestine is situated amidst the large intestine, binding its twenty-one coils. Just as, when a coiled rope foot-mat is stitched together with cords, the coiled rope foot-mat does not know, 'The cords have stitched me,' nor do the cords know, 'We have stitched the coiled rope foot-mat,' so too the large intestine does not know, 'The small intestine has bound me,' nor does the small intestine know, 'I have bound the large intestine.' These phenomena are devoid of mutual consideration and reflection. Thus, what is called the small intestine is a distinct part in this body—insentient, indeterminate, empty, without a living being, rigid, the earth element.

328. උදරියං උදරෙ ඨිතං අසිතපීතඛායිතසායිතං. තත්ථ යථා සුවානදොණියං ඨිතෙ සුවානවමථුම්හි න සුවානදොණි ජානාති මයි සුවානවමථු ඨිතොති. නපි සුවානවමථු ජානාති අහං සුවානදොණියං ඨිතොති, එවමෙව න උදරං ජානාති මයි උදරියං ඨිතන්ති[Pg.354]. නපි උදරියං ජානාති අහං උදරෙ ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති උදරියං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

328. The undigested food—that is, what has been eaten, drunk, chewed, and tasted—is situated in the stomach. Just as, when dog vomit is in a dog's trough, the dog's trough does not know, 'Dog vomit is within me,' nor does the dog vomit know, 'I am in the dog's trough,' so too the stomach does not know, 'Undigested food is within me,' nor does the undigested food know, 'I am in the stomach.' These phenomena are devoid of mutual consideration and reflection. Thus, what is called undigested food is a distinct part of this body—insentient, indeterminate, empty, without a living being, rigid, the earth element.

329. කරීසං පක්කාසයසඞ්ඛාතෙ අට්ඨඞ්ගුලවෙළුපබ්බසදිසෙ අන්තපරියොසානෙ ඨිතං. තත්ථ යථා වෙළුපබ්බෙ ඔමද්දිත්වා පක්ඛිත්තාය සණ්හපණ්ඩුමත්තිකාය න වෙළුපබ්බං ජානාති මයි පණ්ඩුමත්තිකා ඨිතාති. නපි පණ්ඩුමත්තිකා ජානාති අහං වෙළුපබ්බෙ ඨිතාති, එවමෙව න පක්කාසයො ජානාති මයි කරීසං ඨිතන්ති. නපි කරීසං ජානාති අහං පක්කාසයෙ ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති කරීසං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

329. Feces is situated at the end of the large intestine, in what is known as the receptacle for digested food, which resembles a bamboo section of eight finger-breadths. Just as when fine, pale clay is kneaded and put into a bamboo section, the bamboo section does not know, 'Pale clay is situated in me,' nor does the pale clay know, 'I am situated in the bamboo section,' so too the receptacle for digested food does not know, 'Feces is situated in me,' nor does the feces know, 'I am situated in the receptacle for digested food.' These phenomena are devoid of mutual consideration and reflection. Thus, what is called feces is a distinct part in this body—insentient, indeterminate, empty, without a living being, rigid, the earth element.

330. මත්ථලුඞ්ගං සීසකටාහබ්භන්තරෙ ඨිතං. තත්ථ යථා පුරාණලාබුකටාහෙ පක්ඛිත්තාය පිට්ඨපිණ්ඩියා න ලාබුකටාහං ජානාති මයි පිට්ඨපිණ්ඩි ඨිතාති. නපි පිට්ඨපිණ්ඩි ජානාති අහං ලාබුකටාහෙ ඨිතාති, එවමෙව න සීසකටාහබ්භන්තරං ජානාති මයි මත්ථලුඞ්ගං ඨිතන්ති. නපි මත්ථලුඞ්ගං ජානාති අහං සීසකටාහබ්භන්තරෙ ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති මත්ථලුඞ්ගං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො ථද්ධො පථවීධාතූති.

330. The brain is situated inside the skull. Just as when a ball of dough is placed in an old gourd bowl, the gourd bowl does not know, 'A ball of dough is within me,' nor does the ball of dough know, 'I am inside the gourd bowl,' so too the inside of the skull does not know, 'The brain is within me,' nor does the brain know, 'I am inside the skull.' These phenomena are devoid of mutual consideration and reflection. Thus, what is called the brain is a distinct part in this body—insentient, indeterminate, empty, without a living being, rigid, the earth element.

331. පිත්තෙසු අබද්ධපිත්තං ජීවිතින්ද්‍රියපටිබද්ධං සකලසරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං. බද්ධපිත්තං පිත්තකොසකෙ ඨිතං. තත්ථ යථා පූවං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතෙ තෙලෙ න පූවං ජානාති තෙලං මං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතන්ති. නපි තෙලං ජානාති අහං පූවං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතන්ති, එවමෙව න සරීරං ජානාති අබද්ධපිත්තං මං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතන්ති. නපි අබද්ධපිත්තං ජානාති අහං සරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතන්ති. යථා වස්සොදකෙන පුණ්ණෙ කොසාතකිකොසකෙ න කොසාතකිකොසකො ජානාති මයි වස්සොදකං ඨිතන්ති. නපි වස්සොදකං ජානාති අහං කොසාතකිකොසකෙ ඨිතන්ති, එවමෙව න පිත්තකොසකො ජානාති මයි බද්ධපිත්තං ඨිතන්ති. නපි බද්ධපිත්තං ජානාති අහං පිත්තකොසකෙ ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා[Pg.355]. ඉති පිත්තං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

331. Among the biles, unbound bile, connected to the life faculty, remains pervading the entire body. Bound bile remains in the bile sac. Therein, just as when oil remains pervading a cake, the cake does not know, 'Oil remains pervading me,' nor does the oil know, 'I remain pervading the cake,' so too, the body does not know, 'Unbound bile remains pervading me,' nor does unbound bile know, 'I remain pervading the body.' And just as when a sponge gourd pod is filled with rainwater, the sponge gourd pod does not know, 'Rainwater remains in me,' nor does the rainwater know, 'I remain in the sponge gourd pod,' so too, the bile sac does not know, 'Bound bile remains in me,' nor does bound bile know, 'I remain in the bile sac.' These phenomena are devoid of mutual consideration and reflection. Thus, what is called bile is a distinct part in this body—insentient, indeterminate, empty, without a living being, of the nature of broth, having the characteristic of binding, the water element.

332. සෙම්හං එකපත්ථපූරප්පමාණං උදරපටලෙ ඨිතං. තත්ථ යථා උපරි සඤ්ජාතඵෙණපටලාය චන්දනිකාය න චන්දනිකා ජානාති මයි ඵෙණපටලං ඨිතන්ති. නපි ඵෙණපටලං ජානාති අහං චන්දනිකාය ඨිතන්ති, එවමෙව න උදරපටලං ජානාති මයි සෙම්හං ඨිතන්ති. නපි සෙම්හං ජානාති අහං උදරපටලෙ ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති සෙම්හං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

332. Phlegm, about the measure of one pattha, is situated on the stomach lining. Just as when a layer of foam forms on the surface of a pond, the pond does not know, 'A layer of foam is upon me,' nor does the layer of foam know, 'I am on the pond,' so too the stomach lining does not know, 'Phlegm is upon me,' nor does the phlegm know, 'I am on the stomach lining.' These phenomena are devoid of mutual consideration and reflection. Thus, what is called phlegm is a distinct part in this body—insentient, indeterminate, empty, without a living being, of the nature of broth, having the characteristic of binding, the water element.

333. පුබ්බො අනිබද්ධොකාසො යත්ථ යත්ථෙව ඛාණුකණ්ටකප්පහරණඅග්ගිජාලාදීහි අභිහතෙ සරීරප්පදෙසෙ ලොහිතං සණ්ඨහිත්වා පච්චති, ගණ්ඩපීළකාදයො වා උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තත්ථ තිට්ඨති. තත්ථ යථා ඵරසුප්පහාරාදිවසෙන පග්ඝරිතනිය්‍යාසෙ රුක්ඛෙ න රුක්ඛස්ස පහාරාදිප්පදෙසා ජානන්ති අම්හෙසු නිය්‍යාසො ඨිතොති, නපි නිය්‍යාසො ජානාති අහං රුක්ඛස්ස පහාරාදිප්පදෙසෙසු ඨිතොති, එවමෙව න සරීරස්ස ඛාණුකණ්ටකාදීහි අභිහතප්පදෙසා ජානන්ති අම්හෙසු පුබ්බො ඨිතොති. නපි පුබ්බො ජානාති අහං තෙසු පදෙසෙසු ඨිතොති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති පුබ්බො නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

333. Pus has no fixed location; it is found wherever in a region of the body that has been struck by stakes, thorns, weapons, flames, and so on, where blood has collected and festered, or where boils, abscesses, and the like arise; it is situated in those very places. Just as when sap flows from a tree due to being struck by an axe and so on, the places on the tree that were struck do not know, 'Sap is in us,' nor does the sap know, 'I am in the places on the tree that were struck,' so too, the regions of the body struck by stakes, thorns, and so on do not know, 'Pus is in us,' nor does the pus know, 'I am in those regions.' These phenomena are devoid of mutual consideration and reflection. Thus, what is called pus is a distinct part in this body—insentient, indeterminate, empty, without a living being, of the nature of broth, having the characteristic of binding, the water element.

334. ලොහිතෙසු සංසරණලොහිතං පිත්තං විය සකලසරීරං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං. සන්නිචිතලොහිතං යකනට්ඨානස්ස හෙට්ඨාභාගං පූරෙත්වා එකපත්ථපූරමත්තං වක්කහදයයකනපප්ඵාසානි තෙමෙන්තං ඨිතං. තත්ථ සංසරණලොහිතෙ අබද්ධපිත්තසදිසොව විනිච්ඡයො. ඉතරං පන යථා ජජ්ජරකපාලෙ ඔවට්ඨෙ උදකෙ හෙට්ඨා ලෙඩ්ඩුඛණ්ඩාදීනි තෙමයමානෙ න ලෙඩ්ඩුඛණ්ඩාදීනි ජානන්ති මයං උදකෙන තෙමියමානාති. නපි උදකං ජානාති අහං [Pg.356] ලෙඩ්ඩුඛණ්ඩාදීනි තෙමෙමීති, එවමෙව න යකනස්ස හෙට්ඨාභාගට්ඨානං වක්කාදීනි වා ජානන්ති මයි ලොහිතං ඨිතං අම්හෙ වා තෙමයමානං ඨිතන්ති. නපි ලොහිතං ජානාති අහං යකනස්ස හෙට්ඨාභාගං පූරෙත්වා වක්කාදීනි තෙමයමානං ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති ලොහිතං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

334. Among the bloods, circulating blood, like bile, stands pervading the entire body. Collected blood, filling the lower part of the liver's location to the measure of one `pattha`, stands moistening the kidneys, heart, liver, and lungs. Therein, regarding circulating blood, the determination is just like that for unbound bile. But as for the other, it is as when, in a crumbling pot that has been rained upon, the water moistens lumps of clay and so on at the bottom: neither do the lumps of clay and so on know, 'We are being moistened by water,' nor does the water know, 'I am moistening the lumps of clay and so on.' In the very same way, neither the lower part of the liver's location nor the kidneys and so on know, 'Blood is in me' or 'it stands moistening us.' Nor does the blood know, 'I stand filling the lower part of the liver's location and moistening the kidneys and so on.' These phenomena are devoid of mutual advertence and reflection. Thus, what is called blood is a particular part in this body; it is non-sentient, indeterminate, empty, lifeless, like broth, has the characteristic of binding, and is the water element.

335. සෙදො අග්ගිසන්තාපාදිකාලෙසු කෙසලොමකූපවිවරානි පූරෙත්වා තිට්ඨති චෙව පග්ඝරති ච. තත්ථ යථා උදකා අබ්බූළ්හමත්තෙසු භිසමුළාලකුමුදනාළකලාපෙසු න භිසාදිකලාපවිවරානි ජානන්ති අම්හෙහි උදකං පග්ඝරතීති. නපි භිසාදිකලාපවිවරෙහි පග්ඝරන්තං උදකං ජානාති අහං භිසාදිකලාපවිවරෙහි පග්ඝරාමීති, එවමෙව න කෙසලොමකූපවිවරානි ජානන්ති අම්හෙහි සෙදො පග්ඝරතීති. නපි සෙදො ජානාති අහං කෙසලොමකූපවිවරෙහි පග්ඝරාමීති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති සෙදො නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

335. Sweat, at times of heat from fire and so on, fills the pores of the head-hair and body-hair, and it both stands there and flows out. Therein, it is as with bundles of lotus stalks, lotus roots, water lilies, and lotus stems that have just been drawn out of the water: neither do the openings in the bundles of lotus stalks and so on know, 'Water is flowing from us,' nor does the water flowing from the openings in the bundles of lotus stalks and so on know, 'I am flowing from the openings in the bundles of lotus stalks and so on.' In the very same way, the pores of the head-hair and body-hair do not know, 'Sweat is flowing from us,' nor does the sweat know, 'I am flowing from the pores of the head-hair and body-hair.' These phenomena are devoid of mutual advertence and reflection. Thus, what is called sweat is a particular part in this body; it is non-sentient, indeterminate, empty, lifeless, like broth, has the characteristic of binding, and is the water element.

336. මෙදො ථූලස්ස සකලසරීරං ඵරිත්වා කිසස්ස ජඞ්ඝමංසාදීනි නිස්සාය ඨිතො පත්ථින්නසිනෙහො. තත්ථ යථා හලිද්දිපිලොතිකපටිච්ඡන්නෙ මංසපුඤ්ජෙ න මංසපුඤ්ජො ජානාති මං නිස්සාය හලිද්දිපිලොතිකා ඨිතාති. නපි හලිද්දිපිලොතිකා ජානාති අහං මංසපුඤ්ජං නිස්සාය ඨිතාති, එවමෙව න සකලසරීරෙ ජඞ්ඝාදීසු වා මංසං ජානාති මං නිස්සාය මෙදො ඨිතොති. නපි මෙදො ජානාති අහං සකලසරීරෙ ජඞ්ඝාදීසු වා මංසං නිස්සාය ඨිතොති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති මෙදො නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො පත්ථින්නයූසො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

336. Fat is the thick grease that stands pervading the entire body of an obese person, and stands depending on the flesh of the calves and so on of a lean person. In this regard, just as in the case of a heap of meat covered with a turmeric-dyed worn-out cloth, the heap of meat does not know, 'The turmeric-dyed worn-out cloth is dependent on me,' nor does the turmeric-dyed worn-out cloth know, 'I am dependent on the heap of meat,' so too, neither does the flesh in the entire body or in the calves and so on know, 'Fat is dependent on me,' nor does the fat know, 'I am dependent on the flesh in the entire body or in the calves and so on.' These phenomena are devoid of mutual advertence and reflection. Thus, what is called fat is a distinct part in this body; it is non-sentient, indeterminate, empty, lifeless, a thick, congealed fluid, having the characteristic of binding, and is the water element.

337. අස්සු [Pg.357] යදා සඤ්ජායති තදා අක්ඛිකූපකෙ පූරෙත්වා තිට්ඨති වා පග්ඝරති වා. තත්ථ යථා උදකපුණ්ණෙසු තරුණතාලට්ඨිකූපකෙසු න තරුණතාලට්ඨිකූපකා ජානන්ති අම්හෙසු උදකං ඨිතන්ති. නපි තරුණතාලට්ඨිකූපකෙසු උදකං ජානාති අහං තරුණතාලට්ඨිකූපකෙසු ඨිතන්ති, එවමෙව න අක්ඛිකූපකා ජානන්ති අම්හෙසු අස්සු ඨිතන්ති. නපි අස්සු ජානාති අහං අක්ඛිකූපකෙසු ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති අස්සු නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

337. Tears, when they arise, fill the eye sockets and either stand or flow out. In this regard, just as the hollows of young palm seeds filled with water do not know, 'Water is in us,' nor does the water in the hollows of young palm seeds know, 'I am in the hollows of young palm seeds,' so too, the eye sockets do not know, 'Tears are in us,' nor do the tears know, 'I am in the eye sockets.' These phenomena are devoid of mutual advertence and reflection. Thus, what is called tears is a distinct part in this body; it is non-sentient, indeterminate, empty, lifeless, like broth, has the characteristic of binding, and is the water element.

338. වසා අග්ගිසන්තාපාදිකාලෙ හත්ථතලහත්ථපිට්ඨිපාදතලපාදපිට්ඨි නාසාපුටනලාටඅංසකූටෙසු ඨිතවිලීනස්නෙහො. තත්ථ යථා පක්ඛිත්තතෙලෙ ආචාමෙ න ආචාමො ජානාති මං තෙලං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතන්ති. නපි තෙලං ජානාති අහං ආචාමං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතන්ති, එවමෙව න හත්ථතලාදිප්පදෙසො ජානාති මං වසා අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතාති. නපි වසා ජානාති අහං හත්ථතලාදිප්පදෙසං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඨිතාති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති වසා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

338. Grease is the dissolved oil that stands, at times of heat from fire and so on, on the palms, the backs of the hands, the soles, the backs of the feet, the bridge of the nose, the forehead, and the shoulder-blades. Therein, just as when oil is put into rice scum, the rice scum does not know, 'The oil stands, overspreading me,' nor does the oil know, 'I stand, overspreading the rice scum,' so too, the areas like the palms and so on do not know, 'Grease stands, overspreading me,' nor does the grease know, 'I stand, overspreading the areas like the palms and so on.' These phenomena are devoid of mutual advertence and reflection. Thus, what is called grease is a distinct part in this body; it is non-sentient, indeterminate, empty, lifeless, like broth, has the characteristic of binding, and is the water element.

339. ඛෙළො තථාරූපෙ ඛෙළුප්පත්තිපච්චයෙ සති උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ජිව්හාතලෙ තිට්ඨති. තත්ථ යථා අබ්බොච්ඡින්නඋදකනිස්සන්දෙ නදීතීරකූපකෙ න කූපතලං ජානාති මයි උදකං සන්තිට්ඨතීති. නපි උදකං ජානාති අහං කූපතලෙ සන්තිට්ඨාමීති, එවමෙව න ජිව්හාතලං ජානාති මයි උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ඛෙළො ඨිතොති. නපි ඛෙළො ජානාති අහං උභොහි කපොලපස්සෙහි ඔරොහිත්වා ජිව්හාතලෙ ඨිතොති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති ඛෙළො නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

339. Saliva, when there is a suitable condition for its production, descends from both sides of the cheeks and stands on the surface of the tongue. Therein, just as in a small well on a riverbank with an uninterrupted flow of water, the bottom of the well does not know, 'Water stands in me,' nor does the water know, 'I stand on the bottom of the well,' so too, the surface of the tongue does not know, 'Saliva, having descended from both sides of the cheeks, stands on me,' nor does the saliva know, 'I, having descended from both sides of the cheeks, stand on the surface of the tongue.' These phenomena are devoid of mutual advertence and reflection. Thus, what is called saliva is a distinct part in this body; it is non-sentient, indeterminate, empty, lifeless, like broth, has the characteristic of binding, and is the water element.

340. සිඞ්ඝාණිකා [Pg.358] යදා සඤ්ජායති, තදා නාසාපුටෙ පූරෙත්වා තිට්ඨති වා පග්ඝරති වා. තත්ථ යථා පූතිදධිභරිතාය සිප්පිකාය න සිප්පිකා ජානාති මයි පූතිදධි ඨිතන්ති. නපි පූතිදධි ජානාති අහං සිප්පිකාය ඨිතන්ති, එවමෙව න නාසාපුටා ජානන්ති අම්හෙසු සිඞ්ඝාණිකා ඨිතාති. නපි සිඞ්ඝාණිකා ජානාති අහං නාසාපුටෙසු ඨිතාති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති සිඞ්ඝාණිකා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

340. When mucus arises, it fills the nostrils and either remains or flows out. Therein, just as a shell filled with putrid curds does not know, 'Putrid curds are in me,' nor do the putrid curds know, 'I am in the shell,' so too, the nostrils do not know, 'Mucus is in us,' nor does the mucus know, 'I am in the nostrils.' These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, what is called mucus is a distinct component in this body—non-sentient, indeterminate, empty, non-living, like broth, having the characteristic of cohesion, the water element.

341. ලසිකා අට්ඨිකසන්ධීනං අබ්භඤ්ජනකිච්චං සාධයමානා අසීතිසතසන්ධීසු ඨිතා. තත්ථ යථා තෙලබ්භඤ්ජිතෙ අක්ඛෙ න අක්ඛො ජානාති මං තෙලං අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිතන්ති. නපි තෙලං ජානාති අහං අක්ඛං අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිතන්ති, එවමෙව න අසීතිසතසන්ධයො ජානන්ති ලසිකා අම්හෙ අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිතාති. නපි ලසිකා ජානාති අහං අසීතිසතසන්ධයො අබ්භඤ්ජිත්වා ඨිතාති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති ලසිකා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

341. Synovial fluid, performing the function of lubricating the bone joints, is present in the one hundred and eighty joints. Therein, just as an axle lubricated with oil does not know, 'Oil has lubricated me and is present,' nor does the oil know, 'I have lubricated the axle and am present,' so too, the one hundred and eighty joints do not know, 'Synovial fluid has lubricated us and is present,' nor does the synovial fluid know, 'I have lubricated the one hundred and eighty joints and am present.' These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, what is called synovial fluid is a distinct component in this body—non-sentient, indeterminate, empty, non-living, like broth, having the characteristic of cohesion, the water element.

342. මුත්තං වත්ථිස්ස අබ්භන්තරෙ ඨිතං. තත්ථ යථා චන්දනිකාය පක්ඛිත්තෙ අමුඛෙ රවණඝටෙ න රවණඝටො ජානාති මයි චන්දනිකාරසො ඨිතොති. නපි චන්දනිකාරසො ජානාති අහං රවණඝටෙ ඨිතොති, එවමෙව න වත්ථි ජානාති මයි මුත්තං ඨිතන්ති. නපි මුත්තං ජානාති අහං වත්ථිම්හි ඨිතන්ති. අඤ්ඤමඤ්ඤං ආභොගපච්චවෙක්ඛණරහිතා එතෙ ධම්මා. ඉති මුත්තං නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො යූසභූතො ආබන්ධනාකාරො ආපොධාතූති.

342. Urine is present inside the bladder. Therein, just as an uncracked pot without an opening placed in a cesspool does not know, 'Cesspool fluid is in me,' nor does the cesspool fluid know, 'I am in the uncracked pot,' so too, the bladder does not know, 'Urine is in me,' nor does the urine know, 'I am in the bladder.' These phenomena are devoid of mutual attention and reflection. Thus, what is called urine is a distinct component in this body—non-sentient, indeterminate, empty, non-living, like broth, having the characteristic of cohesion, the water element.

343. එවං කෙසාදීසු මනසිකාරං පවත්තෙත්වා යෙන සන්තප්පති, අයං ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො පරිපාචනාකාරො තෙජොධාතූති, යෙන ජීරීයති, යෙන [Pg.359] පරිඩය්හති, යෙන අසිතපීතඛායිතසායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡති, අයං ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො පරිපාචනාකාරො තෙජොධාතූති එවං තෙජොකොට්ඨාසෙසු මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො.

343. Having thus applied attention to the hair and other parts, [one should attend thus]: 'That by which [the body] is heated, this in this body is a distinct component, non-sentient, indeterminate, empty, non-living, having the characteristic of maturing—the fire element.' 'That by which it ages...' 'That by which it is consumed by heat...' 'That by which what is eaten, drunk, chewed, and tasted goes to proper digestion, this in this body is a distinct component, non-sentient, indeterminate, empty, non-living, having the characteristic of maturing—the fire element.' In this way, attention should be applied to the components of the fire element.

344. තතො උද්ධඞ්ගමෙ වාතෙ උද්ධඞ්ගමවසෙන පරිග්ගහෙත්වා අධොගමෙ අධොගමවසෙන, කුච්ඡිසයෙ කුච්ඡිසයවසෙන, කොට්ඨාසයෙ කොට්ඨාසයවසෙන, අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිම්හි අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිවසෙන, අස්සාසපස්සාසෙ අස්සාසපස්සාසවසෙන පරිග්ගහෙත්වා උද්ධඞ්ගමා වාතා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො විත්ථම්භනාකාරො වායොධාතූති, අධොගමා වාතා නාම, කුච්ඡිසයා වාතා නාම, කොට්ඨාසයා වාතා නාම, අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො වාතා නාම, අස්සාසපස්සාසා වාතා නාම ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො අචෙතනො අබ්‍යාකතො සුඤ්ඤො නිස්සත්තො විත්ථම්භනාකාරො වායොධාතූති එවං වායොකොට්ඨාසෙසු මනසිකාරො පවත්තෙතබ්බො. තස්සෙවං පවත්තමනසිකාරස්ස ධාතුයො පාකටා හොන්ති. තා පුනප්පුනං ආවජ්ජතො මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව උපචාරසමාධි උප්පජ්ජති.

344. Then, having comprehended the upward-moving winds as upward-moving, the downward-moving winds as downward-moving, the winds in the belly as winds in the belly, the winds in the bowels as winds in the bowels, the winds that move through the limbs as winds that move through the limbs, and the in-breaths and out-breaths as in-breaths and out-breaths, [one should attend thus]: 'What are called the upward-moving winds in this body are a distinct component, non-sentient, indeterminate, empty, non-living, having the characteristic of supporting—the wind element.' 'What are called the downward-moving winds...' 'What are called the winds in the belly...' 'What are called the winds in the bowels...' 'What are called the winds that move through the limbs...' 'What are called the in-breaths and out-breaths in this body are a distinct component, non-sentient, indeterminate, empty, non-living, having the characteristic of supporting—the wind element.' In this way, attention should be applied to the components of the wind element. For one who has thus applied attention, the elements become manifest. For one who repeatedly reflects upon and attends to them, access concentration arises in the very manner described.

345. යස්ස පන එවං භාවයතො කම්මට්ඨානං න ඉජ්ඣති, තෙන සලක්ඛණසඞ්ඛෙපතො භාවෙතබ්බං. කථං? වීසතියා කොට්ඨාසෙසු ථද්ධලක්ඛණං පථවීධාතූති වවත්ථපෙතබ්බං. තත්ථෙව ආබන්ධනලක්ඛණං ආපොධාතූති. පරිපාචනලක්ඛණං තෙජොධාතූති. විත්ථම්භනලක්ඛණං වායොධාතූති.

345. But if for someone, while developing in this way, the meditation subject does not succeed, it should be developed by them by way of a summary of the characteristics. How? In the twenty components, the characteristic of hardness should be determined as the earth element. Therein, the characteristic of cohesion as the water element, the characteristic of maturing as the fire element, and the characteristic of supporting as the wind element.

ද්වාදසසු කොට්ඨාසෙසු ආබන්ධනලක්ඛණං ආපොධාතූති වවත්ථපෙතබ්බං. තත්ථෙව පරිපාචනලක්ඛණං තෙජොධාතූති. විත්ථම්භනලක්ඛණං වායොධාතූති. ථද්ධලක්ඛණං පථවීධාතූති.

In the twelve components, the characteristic of cohesion should be determined as the water element. Therein, the characteristic of maturing as the fire element, the characteristic of supporting as the wind element, and the characteristic of hardness as the earth element.

චතූසු කොට්ඨාසෙසු පරිපාචනලක්ඛණං තෙජොධාතූති වවත්ථපෙතබ්බං. තෙන අවිනිභුත්තං විත්ථම්භනලක්ඛණං වායොධාතූති. ථද්ධලක්ඛණං පථවීධාතූති. ආබන්ධනලක්ඛණං ආපොධාතූති.

In the four components, the characteristic of maturing should be determined as the fire element. Inseparable from that, the characteristic of supporting as the wind element, the characteristic of hardness as the earth element, and the characteristic of cohesion as the water element.

ඡසු [Pg.360] කොට්ඨාසෙසු විත්ථම්භනලක්ඛණං වායොධාතූති වවත්ථපෙතබ්බං. තත්ථෙව ථද්ධලක්ඛණං පථවීධාතූති. ආබන්ධනලක්ඛණං ආපොධාතූති. පරිපාචනලක්ඛණං තෙජොධාතූති. තස්සෙවං වවත්ථාපයතො ධාතුයො පාකටා හොන්ති. තා පුනප්පුනං ආවජ්ජතො මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව උපචාරසමාධි උප්පජ්ජති.

In the six components, the characteristic of supporting should be determined as the wind element. Therein, the characteristic of hardness as the earth element, the characteristic of cohesion as the water element, and the characteristic of maturing as the fire element. For one who determines them in this way, the elements become manifest. For one who repeatedly reflects upon and attends to them, access concentration arises in the very manner described.

346. යස්ස පන එවම්පි භාවයතො කම්මට්ඨානං න ඉජ්ඣති, තෙන සලක්ඛණවිභත්තිතො භාවෙතබ්බං. කථං? පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව කෙසාදයො පරිග්ගහෙත්වා කෙසම්හි ථද්ධලක්ඛණං පථවීධාතූති වවත්ථපෙතබ්බං. තත්ථෙව ආබන්ධනලක්ඛණං ආපොධාතූති. පරිපාචනලක්ඛණං තෙජොධාතූති. විත්ථම්භනලක්ඛණං වායොධාතූති. එවං සබ්බකොට්ඨාසෙසු එකෙකස්මිං කොට්ඨාසෙ චතස්සො චතස්සො ධාතුයො වවත්ථපෙතබ්බා. තස්සෙවං වවත්ථාපයතො ධාතුයො පාකටා හොන්ති. තා පුනප්පුනං ආවජ්ජතො මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව උපචාරසමාධි උප්පජ්ජති.

346. But if for someone the meditation subject does not succeed even when developing it in this way, it should be developed by them by way of distinguishing the characteristics. How? In the very way previously stated, having comprehended the hair and so on, the characteristic of hardness in the hair should be determined as the earth element. Therein, the characteristic of cohesion as the water element, the characteristic of maturing as the fire element, and the characteristic of supporting as the wind element. Thus, in all the components, in each single component, the four elements are to be determined. For one who determines them in this way, the elements become manifest. For one who repeatedly reflects upon and attends to them, access concentration arises in the very manner described.

අපිච ඛො පන වචනත්ථතො, කලාපතො, චුණ්ණතො, ලක්ඛණාදිතො, සමුට්ඨානතො, නානත්තෙකත්තතො, විනිබ්භොගාවිනිබ්භොගතො, සභාගවිසභාගතො, අජ්ඣත්තිකබාහිරවිසෙසතො, සඞ්ගහතො, පච්චයතො, අසමන්නාහාරතො, පච්චයවිභාගතොති ඉමෙහිපි ආකාරෙහි ධාතුයො මනසිකාතබ්බා.

Furthermore, the elements should be attended to by these modes: by way of etymology, by way of groups, by way of minute particles, by way of characteristics and so on, by way of origin, by way of diversity and unity, by way of divisibility and indivisibility, by way of similar and dissimilar nature, by way of the distinction between internal and external, by way of inclusion, by way of conditionality, by way of non-attention, and by way of the analysis of conditions.

347. තත්ථ වචනත්ථතො මනසිකරොන්තෙන පත්ථටත්තා පථවී. අප්පොති ආපියති අප්පායතීති වා ආපො. තෙජතීති තෙජො. වායතීති වායො. අවිසෙසෙන පන සලක්ඛණධාරණතො දුක්ඛාදානතො දුක්ඛාධානතො ච ධාතූති. එවං විසෙසසාමඤ්ඤවසෙන වචනත්ථතො මනසිකාතබ්බා.

347. Herein, one attending by way of etymology understands: it is ‘earth’ (pathavī) because it is spread out (patthaṭa). It is ‘water’ (āpo) because it pervades (appoti), or because it is imbibed (āpīyati), or because it causes increase (appāyati). It is ‘fire’ (tejo) because it torments (tejati). It is ‘wind’ (vāyo) because it moves (vāyati). In a general sense, however, they are called ‘elements’ (dhātu) because they bear their own characteristics, because they produce suffering, and because they are a basis for suffering. Thus, they should be attended to by way of etymology, in terms of the specific and the general.

348. කලාපතොති යා අයං කෙසා ලොමාතිආදිනා නයෙන වීසතියා ආකාරෙහි පථවීධාතු, පිත්තං සෙම්හන්ති ච ආදිනා නයෙන ද්වාදසහාකාරෙහි ආපොධාතු නිද්දිට්ඨා, තත්ථ යස්මා –

348. By way of groups: The earth element is specified in twenty aspects by the method beginning with ‘hair of the head, hair of the body,’ and the water element is specified in twelve aspects by the method beginning with ‘bile, phlegm.’ Therein, because—

වණ්ණො [Pg.361] ගන්ධො රසො ඔජා, චතස්සො චාපි ධාතුයො;

අට්ඨධම්මසමොධානා, හොති කෙසාති සම්මුති;

තෙසංයෙව විනිබ්භොගා, නත්ථි කෙසාති සම්මුති.

Color, odor, taste, nutritive essence, and also the four elements; from the combination of these eight dhammas, there is the convention ‘hair.’ From the separation of these very things, the convention ‘hair’ does not exist.

තස්මා කෙසාපි අට්ඨධම්මකලාපමත්තමෙව. තථා ලොමාදයොති. යො පනෙත්ථ කම්මසමුට්ඨානො කොට්ඨාසො, සො ජීවිතින්ද්‍රියෙන ච භාවෙන ච සද්ධිං දසධම්මකලාපොපි හොති. උස්සදවසෙන පන පථවීධාතු ආපොධාතූති සඞ්ඛං ගතො. එවං කලාපතො මනසිකාතබ්බා.

Therefore, hair is merely a group of eight dhammas. So too are body hairs and the rest. The portion here that is kamma-originated, together with the life faculty and the sex-determining phenomenon, also becomes a group of ten dhammas. But due to prominence, it is counted as the earth element or the water element. Thus, they should be attended to by way of groups.

349. චුණ්ණතොති ඉමස්මිං හි සරීරෙ මජ්ඣිමෙන පමාණෙන පරිග්ගය්හමානා පරමාණුභෙදසඤ්චුණ්ණා සුඛුමරජභූතා පථවීධාතු දොණමත්තා සියා. සා තතො උපඩ්ඪප්පමාණාය ආපොධාතුයා සඞ්ගහිතා, තෙජොධාතුයා අනුපාලිතා වායොධාතුයා විත්ථම්භිතා න විකිරියති න විද්ධංසියති, අවිකිරියමානා අවිද්ධංසියමානා අනෙකවිධං ඉත්ථිපුරිසලිඞ්ගාදිභාවවිකප්පං උපගච්ඡති, අණුථූලදීඝරස්සථිරකථිනාදිභාවඤ්ච පකාසෙති.

349. By way of minute particles: Indeed, in this body, if it were to be comprehended with a medium measure, the earth element—ground into a fine powder of atomic particles and become subtle dust—would amount to one doṇa. It is held together by half that measure of the water element, maintained by the fire element, and supported by the wind element, so it does not scatter or get destroyed. Not scattering and not being destroyed, it undergoes various transformations into the state of female and male characteristics, etc., and manifests the state of being small, large, long, short, firm, hard, and so on.

යූසගතා ආබන්ධනාකාරභූතා පනෙත්ථ ආපොධාතු පථවීපතිට්ඨිතා තෙජානුපාලිතා වායොවිත්ථම්භිතා න පග්ඝරති න පරිස්සවති, අපග්ඝරමානා අපරිස්සවමානා පීණිතපීණිතභාවං දස්සෙති.

The water element herein, having reached a state of liquid consistency and become a binding agent, is established on the earth element, maintained by the fire element, and supported by the wind element, so it does not flow down or seep out. Not flowing down and not seeping out, it shows a state of plumpness.

අසිතපීතාදිපාචකා චෙත්ථ උසුමාකාරභූතා උණ්හත්තලක්ඛණා තෙජොධාතු පථවීපතිට්ඨිතා ආපොසඞ්ගහිතා වායොවිත්ථම්භිතා ඉමං කායං පරිපාචෙති, වණ්ණසම්පත්තිඤ්චස්ස ආවහති. තාය ච පන පරිපාචිතො අයං කායො න පූතිභාවං දස්සෙති.

Furthermore, the fire element herein—which digests what is eaten, drunk, etc., which has the nature of heat, and which has the characteristic of warmth—being established on the earth element, held together by the water element, and supported by the wind element, ripens this body and brings about its accomplishment of complexion. And, being ripened by it, this body does not show a state of putrefaction.

අඞ්ගමඞ්ගානුසටා චෙත්ථ සමුදීරණවිත්ථම්භනලක්ඛණා වායොධාතු පථවීපතිට්ඨිතා ආපොසඞ්ගහිතා තෙජානුපාලිතා ඉමං කායං විත්ථම්භෙති. තාය ච පන විත්ථම්භිතො අයං කායො න පරිපතති, උජුකං සණ්ඨාති. අපරාය වායොධාතුයා සමබ්භාහතො ගමනට්ඨානනිසජ්ජාසයනඉරියාපථෙසු විඤ්ඤත්තිං දස්සෙති, සමිඤ්ජෙති, සම්පසාරෙති, හත්ථපාදං ලාළෙති. එවමෙතං ඉත්ථිපුරිසාදිභාවෙන බාලජනවඤ්චනං මායාරූපසදිසං ධාතුයන්තං පවත්තතීති එවං චුණ්ණතො මනසිකාතබ්බා.

Furthermore, the wind element herein—which pervades the major and minor limbs and has the characteristic of impelling and supporting—being established on the earth element, held together by the water element, and maintained by the fire element, supports this body. And, being supported by it, this body does not fall down but stands upright. Being impelled by another wind element, it shows intimation in the postures of going, standing, sitting, and lying down; it bends, it stretches, it moves the hands and feet. In this way, this mechanism of elements, which is like a conjured form that deceives foolish people through its appearance as a woman, man, etc., proceeds. Thus, the elements should be attended to by way of minute particles.

350. ලක්ඛණාදිතොති [Pg.362] පථවීධාතු කිං ලක්ඛණා, කිං රසා, කිං පච්චුපට්ඨානාති එවං චතස්සොපි ධාතුයො ආවජ්ජෙත්වා පථවීධාතු කක්ඛළත්තලක්ඛණා, පතිට්ඨානරසා, සම්පටිච්ඡනපච්චුපට්ඨානා. ආපොධාතු පග්ඝරණලක්ඛණා, බ්‍රූහනරසා, සඞ්ගහපච්චුපට්ඨානා. තෙජොධාතු උණ්හත්තලක්ඛණා, පරිපාචනරසා, මද්දවානුප්පදානපච්චුපට්ඨානා. වායොධාතු විත්ථම්භනලක්ඛණා, සමුදීරණරසා. අභිනීහාරපච්චුපට්ඨානාති එවං ලක්ඛණාදිතො මනසිකාතබ්බා.

350. By way of characteristics, etc.: Having reflected on all four elements thus—‘What is the characteristic of the earth element? What is its function? What is its manifestation?’—one understands: the earth element has the characteristic of hardness, the function of being a foundation, and the manifestation of receiving. The water element has the characteristic of flowing, the function of augmenting, and the manifestation of holding together. The fire element has the characteristic of heat, the function of ripening, and the manifestation of providing softness. The wind element has the characteristic of supporting, the function of impelling, and the manifestation of conveying forward. Thus, they should be attended to by way of their characteristics, etc.

351. සමුට්ඨානතොති යෙ ඉමෙ පථවීධාතුආදීනං විත්ථාරතො දස්සනවසෙන කෙසාදයො ද්වාචත්තාලීස කොට්ඨාසා දස්සිතා. තෙසු උදරියං කරීසං පුබ්බො මුත්තන්ති ඉමෙ චත්තාරො කොට්ඨාසා උතුසමුට්ඨානාව. අස්සු සෙදො ඛෙළො සිඞ්ඝාණිකාති ඉමෙ චත්තාරො උතුචිත්තසමුට්ඨානා. අසිතාදිපරිපාචකො තෙජො කම්මසමුට්ඨානොව. අස්සාසපස්සාසා චිත්තසමුට්ඨානාව. අවසෙසා සබ්බෙපි චතුසමුට්ඨානාති එවං සමුට්ඨානතො මනසිකාතබ්බා.

351. By way of origin: These forty-two parts, beginning with hair, have been shown by way of a detailed exposition of the earth element and so on. Among them, these four parts—food in the stomach, feces, pus, and urine—arise solely from temperature. These four—tears, sweat, spittle, and nasal mucus—arise from temperature and consciousness. The fire that digests what is eaten, etc., arises solely from kamma. The in-breaths and out-breaths arise solely from consciousness. All the remaining parts arise from the four origins. Thus, they should be attended to by way of origin.

352. නානත්තෙකත්තතොති සබ්බාසම්පි ධාතූනං සලක්ඛණාදිතො නානත්තං. අඤ්ඤානෙව හි පථවීධාතුයා ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානානි. අඤ්ඤානි ආපොධාතුආදීනං. එවං ලක්ඛණාදිවසෙන පන කම්මසමුට්ඨානාදිවසෙන ච නානත්තභූතානම්පි එතාසං රූපමහාභූතධාතුධම්මඅනිච්චාදිවසෙන එකත්තං හොති. සබ්බාපි හි ධාතුයො රුප්පනලක්ඛණං අනතීතත්තා රූපානි. මහන්තපාතුභාවාදීහි කාරණෙහි මහාභූතානි.

352. By way of diversity and unity: All the elements are diverse in terms of their own individual characteristics and so on. For the characteristics, functions, and manifestations of the earth element are indeed different; those of the water element and so on are different. Thus, though these elements are diverse by way of characteristics, etc., and by way of origin from kamma, etc., they have a unity by way of being material form, great elements, elements, phenomena, impermanent, and so on. To clarify, all the elements are material forms (rūpa) because they do not transcend the characteristic of being afflicted (ruppana). They are great elements (mahābhūta) for reasons such as their great manifestation.

මහන්තපාතුභාවාදීහීති එතා හි ධාතුයො මහන්තපාතුභාවතො, මහාභූතසාමඤ්ඤතො, මහාපරිහාරතො, මහාවිකාරතො, මහත්තා භූතත්තා චාති ඉමෙහි කාරණෙහි මහාභූතානීති වුච්චන්ති.

Regarding ‘because of their great manifestation, etc.’: To elaborate, these elements are called ‘great elements’ for these reasons: because of their great manifestation; because of their similarity to great beings (like magicians); because of being maintained by many factors; because of their great alteration; and because of their greatness and their actual existence.

තත්ථ මහන්තපාතුභාවතොති එතානි හි අනුපාදින්නසන්තානෙපි උපාදින්නසන්තානෙපි මහන්තානි පාතුභූතානි. තෙසං අනුපාදින්නසන්තානෙ –

Among these, regarding ‘because of their great manifestation’: Indeed, these elements have manifested as great in both unappropriated and appropriated continuities. Regarding them in an unappropriated continuity:

දුවෙ සතසහස්සානි, චත්තාරි නහුතානි ච;

එත්තකං බහලත්තෙන, සඞ්ඛාතායං වසුන්ධරාති. –

“Two hundred thousand and four myriads; by such a measure in thickness is this earth reckoned.”

ආදිනා නයෙන මහන්තපාතුභාවතා බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තාව.

By this method and so on, their great manifestation was already stated in the Exposition of the Recollection of the Buddha.

උපාදින්නසන්තානෙපි [Pg.363] මච්ඡකච්ඡපදෙවදානවාදිසරීරවසෙන මහන්තානෙව පාතුභූතානි. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දෙ යොජනසතිකාපි අත්තභාවා’’තිආදි.

In appropriated continuities too, they have manifested as great indeed by way of the bodies of fish, turtles, devas, asuras, and so on. For this has been said: “Monks, in the great ocean there are beings with an individual existence of even a hundred yojanas,” and so on.

මහාභූතසාමඤ්ඤතොති එතානි හි යථා මායාකාරො අමණිංයෙව උදකං මණිං කත්වා දස්සෙති, අසුවණ්ණංයෙව ලෙඩ්ඩුං සුවණ්ණං කත්වා දස්සෙති.

As to 'because of their similarity to great beings (like magicians)': For just as a magician shows water, which is not a gem, having made it into a gem, and shows a clod, which is not gold, having made it into gold;

යථා ච සයං නෙව යක්ඛො න යක්ඛී සමානො යක්ඛභාවම්පි යක්ඛිභාවම්පි දස්සෙති, එවමෙව සයං අනීලානෙව හුත්වා නීලං උපාදාරූපං දස්සෙන්ති, අපීතානි අලොහිතානි අනොදාතානෙව හුත්වා ඔදාතං උපාදාරූපං දස්සෙන්තීති මායාකාරමහාභූතසාමඤ්ඤතො මහාභූතානි.

and just as he, though being himself neither a yakkha nor a bird, shows the state of a yakkha and the state of a bird; even so, these elements, being themselves not blue, show the blue derived materiality; being themselves not yellow, not red, and not white, they show derived materiality that is yellow, red, and white. Thus, because of their similarity to a great being that is a magician, they are called great elements.

යථා ච යක්ඛාදීනි මහාභූතානි යං ගණ්හන්ති, නෙව නෙසං තස්ස අන්තො න බහි ඨානං උපලබ්භති, න ච තං නිස්සාය න තිට්ඨන්ති, එවමෙව තානිපි නෙව අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අන්තො න බහි ඨිතානි හුත්වා උපලබ්භන්ති, න ච අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය න තිට්ඨන්තීති අචින්තෙය්‍යට්ඨානතාය යක්ඛාදිමහාභූතසාමඤ්ඤතොපි මහාභූතානි. යථා ච යක්ඛිනීසඞ්ඛාතානි මහාභූතානි මනාපෙහි වණ්ණසණ්ඨානවික්ඛෙපෙහි අත්තනො භයානකභාවං පටිච්ඡාදෙත්වා සත්තෙ වඤ්චෙන්ති, එවමෙව එතානිපි ඉත්ථිපුරිසසරීරාදීසු මනාපෙන ඡවිවණ්ණෙන මනාපෙන අත්තනො අඞ්ගපච්චඞ්ගසණ්ඨානෙන මනාපෙන ච හත්ථපාදඞ්ගුලිභමුකවික්ඛෙපෙන අත්තනො කක්ඛළත්තාදිභෙදං සරසලක්ඛණං පටිච්ඡාදෙත්වා බාලජනං වඤ්චෙන්ති, අත්තනො සභාවං දට්ඨුං න දෙන්තීති වඤ්චකත්තෙන යක්ඛිනීමහාභූතසාමඤ්ඤතොපි මහාභූතානි.

Alternatively, just as when great beings such as yakkhas seize a certain being, their location is found neither inside nor outside that being, and yet it is not that they do not exist depending on that being; in the same way, these elements are found existing neither inside nor outside one another, and yet it is not that they do not exist depending on one another. Thus, because of having an inconceivable location, and also because of their similarity to great beings such as yakkhas, they are called great elements. Alternatively, just as great beings known as yakkhinīs deceive beings by concealing their own fearsome nature with pleasing colors, forms, and gestures, in the same way, these elements, in the bodies of women, men, and so on, deceive foolish people by concealing their own inherent characteristic, which is differentiated as hardness and so forth, with a pleasing skin color, a pleasing form of their own major and minor limbs, and with pleasing movements of the fingers, toes, and eyebrows, not allowing their own nature to be seen. Thus, because of their deceptiveness, and also because of their similarity to the great beings known as yakkhinīs, they are called great elements.

මහාපරිහාරතොති මහන්තෙහි පච්චයෙහි පරිහරිතබ්බතො. එතානි හි දිවසෙ දිවසෙ උපනෙතබ්බත්තා මහන්තෙහි ඝාසච්ඡාදනාදීහි භූතානි පවත්තානීති මහාභූතානි. මහාපරිහාරානි වා භූතානීතිපි මහාභූතානි.

Because of great maintenance: because they must be maintained by great requisites. To elaborate, because these elements must be supplied day by day with great things such as food and clothing, they are beings that are maintained; thus, they are called great elements. Or, they are beings requiring great maintenance; thus also, they are called great elements.

මහාවිකාරතොති එතානි හි අනුපාදින්නානිපි උපාදින්නානිපි මහාවිකාරානි හොන්ති. තත්ථ අනුපාදින්නානං කප්පවුට්ඨානෙ විකාරමහත්තං පාකටං හොති. උපාදින්නානං ධාතුක්ඛොභකාලෙ. තථා හි –

Because of great alteration: To elaborate, these elements, whether unappropriated or appropriated, have great alteration. Among these, the greatness of the alteration of the unappropriated elements becomes manifest at the dissolution of the aeon. For the appropriated elements, it becomes manifest at the time of the disturbance of the elements. For so it is:

භූමිතො [Pg.364] වුට්ඨිතා යාව, බ්‍රහ්මලොකා විධාවති;

අච්චි අච්චිමතො ලොකෙ, ඩය්හමානම්හි තෙජසා.

When the world is being burned by fire, the flame of the fiery one, having arisen from the earth, runs up as far as the Brahma world.

කොටිසතසහස්සෙකං, චක්කවාළං විලීයති;

කුපිතෙන යදා ලොකො, සලිලෙන විනස්සති.

When the world is destroyed by agitated water, then a single world-system of one hundred thousand koṭis dissolves.

කොටිසතසහස්සෙකං, චක්කවාළං විකීරති;

වායොධාතුප්පකොපෙන, යදා ලොකො විනස්සති.

When the world is destroyed by the agitation of the wind element, then a single world-system of one hundred thousand koṭis is scattered.

පත්ථද්ධො භවති කායො, දට්ඨො කට්ඨමුඛෙන වා;

පථවීධාතුප්පකොපෙන, හොති කට්ඨමුඛෙව සො.

A body bitten by a kaṭṭhamukha snake becomes rigid, as it were; due to the agitation of the earth element, that body becomes rigid as if in the mouth of a kaṭṭhamukha snake.

පූතියො භවති කායො, දට්ඨො පූතිමුඛෙන වා;

ආපොධාතුප්පකොපෙන, හොති පූතිමුඛෙව සො.

A body bitten by a pūtimukha snake becomes putrid, as it were; due to the disturbance of the water element, that body becomes putrid as if in the mouth of a pūtimukha snake.

සන්තත්තො භවති කායො, දට්ඨො අග්ගිමුඛෙන වා;

තෙජොධාතුප්පකොපෙන, හොති අග්ගිමුඛෙව සො.

A body bitten by an aggimukha snake becomes thoroughly heated, as it were; due to the disturbance of the fire element, that body becomes thoroughly heated as if in the mouth of an aggimukha snake.

සඤ්ඡින්නො භවති කායො, දට්ඨො සත්ථමුඛෙන වා;

වායොධාතුප්පකොපෙන, හොති සත්ථමුඛෙව සො.

A body bitten by a satthamukha snake is cut to pieces, as it were; due to the disturbance of the wind element, that body is cut to pieces as if in the mouth of a satthamukha snake.

ඉති මහාවිකාරානි භූතානීති මහාභූතානි.

Thus, because they are existent things that have great alterations, they are called the great elements.

මහත්තා භූතත්තා චාති එතානි හි මහන්තානි මහතා වායාමෙන පරිග්ගහෙතබ්බත්තා භූතානි විජ්ජමානත්තාති මහත්තා භූතත්තා ච මහාභූතානි.

Regarding the phrase 'because of greatness and because of being existent': They are 'great' because they must be comprehended with great effort, and they are 'existent things' because they are manifest. Thus, because of greatness and because of being existent, they are called the great elements.

එවං සබ්බාපෙතා ධාතුයො මහන්තපාතුභාවාදීහි කාරණෙහි මහාභූතානි.

In this way, all these elements are called great elements for reasons such as their great manifestation and so on.

සලක්ඛණධාරණතො පන දුක්ඛාදානතො ච දුක්ඛාධානතො ච සබ්බාපි ධාතුලක්ඛණං අනතීතත්තා ධාතුයො. සලක්ඛණධාරණෙන ච අත්තනො ඛණානුරූපධාරණෙන ච ධම්මා. ඛයට්ඨෙන අනිච්චා. භයට්ඨෙන දුක්ඛා. අසාරකට්ඨෙන අනත්තා.

Furthermore, because they bear their own individual characteristics, because they produce suffering, and because they are a basis for suffering, all are called 'elements' (dhātu) as they do not go beyond the characteristic of an element. Because they bear their own individual characteristics and because they are established in accordance with their own momentary nature, they are called 'dhammas'. Because of their nature of perishing, they are 'impermanent' (aniccā). Because of their nature of being a danger, they are 'suffering' (dukkhā). Because of their nature of being without a core, they are 'not-self' (anattā).

ඉති සබ්බාසම්පි රූපමහාභූතධාතුධම්මඅනිච්චාදිවසෙන එකත්තන්ති එවං නානත්තෙකත්තතො මනසිකාතබ්බා.

Thus, there is a oneness of all of them by way of being form, a great element, an element, a dhamma, impermanent, and so on. In this way, they should be attended to in terms of their diversity and oneness.

353. විනිබ්භොගාවිනිබ්භොගතොති [Pg.365] සහුප්පන්නාව එතා එකෙකස්මිං සබ්බපරියන්තිමෙ සුද්ධට්ඨකාදිකලාපෙපි පදෙසෙන අවිනිබ්භුත්තා. ලක්ඛණෙන පන විනිබ්භුත්තාති එවං විනිබ්භොගාවිනිබ්භොගතො මනසිකාතබ්බා.

353. Regarding separability and inseparability: These elements, arising together, are inseparable by location even in each single, most minute kalāpa, such as the pure octad. By characteristic, however, they are separable. In this way, they should be attended to in terms of separability and inseparability.

354. සභාගවිසභාගතොති එවං අවිනිබ්භුත්තාසු චාපි එතාසු පුරිමා ද්වෙ ගරුකත්තා සභාගා. තථා පච්ඡිමා ලහුකත්තා. පුරිමා පන පච්ඡිමාහි පච්ඡිමා ච පුරිමාහි විසභාගාති එවං සභාගවිසභාගතො මනසිකාතබ්බා.

354. Regarding similarity and dissimilarity: Although these elements are inseparable, among them the first two are similar because of heaviness, and likewise the latter two are similar because of lightness. However, the first two are dissimilar to the latter two, and the latter two are dissimilar to the first two. In this way, they should be attended to in terms of similarity and dissimilarity.

355. අජ්ඣත්තිකබාහිරවිසෙසතොති අජ්ඣත්තිකා ධාතුයො විඤ්ඤාණවත්ථුවිඤ්ඤත්තිඉන්ද්‍රියානං නිස්සයා හොන්ති, සඉරියාපථා, චතුසමුට්ඨානා. බාහිරා වුත්තවිපරීතප්පකාරාති එවං අජ්ඣත්තිකබාහිරවිසෙසතො මනසිකාතබ්බා.

355. Regarding the distinction between internal and external: The internal elements are the support for the consciousness-bases, the intimations, and the faculties; they are connected with the postures and arise from four causes. The external elements are of a kind opposite to what has been said. In this way, they should be attended to in terms of the distinction between internal and external.

356. සඞ්ගහතොති කම්මසමුට්ඨානා පථවීධාතු කම්මසමුට්ඨානාහි ඉතරාහි එකසඞ්ගහා හොති සමුට්ඨානනානත්තාභාවතො. තථා චිත්තාදිසමුට්ඨානා චිත්තාදිසමුට්ඨානාහීති එවං සඞ්ගහතො මනසිකාතබ්බා.

356. As for grouping: the earth element that has kamma as its origin is grouped as one with the other elements that have kamma as their origin, because of the absence of difference in their origin. Similarly, that which has mind, etc., as its origin is grouped with those that have mind, etc., as their origin. Thus, the elements should be attended to by way of grouping.

357. පච්චයතොති පථවීධාතු ආපොසඞ්ගහිතා තෙජොඅනුපාලිතා වායොවිත්ථම්භිතා තිණ්ණං මහාභූතානං පතිට්ඨා හුත්වා පච්චයො හොති. ආපොධාතු පථවීපතිට්ඨිතා තෙජොඅනුපාලිතා වායොවිත්ථම්භිතා තිණ්ණං මහාභූතානං ආබන්ධනං හුත්වා පච්චයො හොති. තෙජොධාතු පථවීපතිට්ඨිතා ආපොසඞ්ගහිතා වායොවිත්ථම්භිතා තිණ්ණං මහාභූතානං පරිපාචනං හුත්වා පච්චයො හොති. වායොධාතු පථවීපතිට්ඨිතා ආපොසඞ්ගහිතා තෙජොපරිපාචිතා තිණ්ණං මහාභූතානං විත්ථම්භනං හුත්වා පච්චයො හොතීති එවං පච්චයතො මනසිකාතබ්බා.

357. As for being a condition: The earth element, being held together by water, maintained by fire, and supported by air, becomes a foundation for the three great elements and is a condition. The water element, being established on earth, maintained by fire, and supported by air, becomes a binder for the three great elements and is a condition. The fire element, being established on earth, held together by water, and supported by air, becomes a maturer for the three great elements and is a condition. The air element, being established on earth, held together by water, and matured by fire, becomes a supporter for the three great elements and is a condition. Thus, the elements should be attended to by way of being a condition.

358. අසමන්නාහාරතොති පථවීධාතු චෙත්ථ ‘‘අහං පථවීධාතූ’’ති වා, ‘‘තිණ්ණං මහාභූතානං පතිට්ඨා හුත්වා පච්චයො හොමී’’ති වා න ජානාති. ඉතරානිපි තීණි ‘‘අම්හාකං පථවීධාතු පතිට්ඨා හුත්වා පච්චයො හොතී’’ති න ජානන්ති. එස නයො සබ්බත්ථාති එවං අසමන්නාහාරතො මනසිකාතබ්බා.

358. As for being without awareness: Herein, the earth element does not know, 'I am the earth element,' or, 'Being a foundation for the three great elements, I am a condition.' The other three also do not know, 'For us, the earth element, being a foundation, is a condition.' This is the method in all cases. Thus, the elements should be attended to by way of being without awareness.

359. පච්චයවිභාගතොති [Pg.366] ධාතූනං හි කම්මං, චිත්තං, ආහාරො, උතූති චත්තාරො පච්චයා. තත්ථ කම්මසමුට්ඨානානං කම්මමෙව පච්චයො හොති, න චිත්තාදයො. චිත්තාදිසමුට්ඨානානම්පි චිත්තාදයොව පච්චයා හොන්ති, න ඉතරෙ. කම්මසමුට්ඨානානඤ්ච කම්මං ජනකපච්චයො හොති, සෙසානං පරියායතො උපනිස්සයපච්චයො හොති. චිත්තසමුට්ඨානානං චිත්තං ජනකපච්චයො හොති, සෙසානං පච්ඡාජාතපච්චයො අත්ථිපච්චයො අවිගතපච්චයො ච. ආහාරසමුට්ඨානානං ආහාරො ජනකපච්චයො හොති, සෙසානං ආහාරපච්චයො අත්ථිපච්චයො අවිගතපච්චයො ච. උතුසමුට්ඨානානං උතු ජනකපච්චයො හොති, සෙසානං අත්ථිපච්චයො අවිගතපච්චයො ච. කම්මසමුට්ඨානං මහාභූතං කම්මසමුට්ඨානානම්පි මහාභූතානං පච්චයො හොති චිත්තාදිසමුට්ඨානානම්පි. තථා චිත්තසමුට්ඨානං, ආහාරසමුට්ඨානං. උතුසමුට්ඨානං මහාභූතං උතුසමුට්ඨානානම්පි මහාභූතානං පච්චයො හොති කම්මාදිසමුට්ඨානානම්පි.

359. As to the analysis of conditions: indeed, for the elements, there are four conditions: kamma, mind, nutriment, and temperature. Among these, for those which are kamma-originated, only kamma is the condition, not mind and the others. For those which are mind-originated and the like, only mind and the like are the conditions, not the others. And for those which are kamma-originated, kamma is the generative condition; for the others, it is indirectly the decisive support condition. For those which are mind-originated, mind is the generative condition; for the others, it is the post-nascence condition, presence condition, and non-disappearance condition. For those which are nutriment-originated, nutriment is the generative condition; for the others, it is the nutriment condition, presence condition, and non-disappearance condition. For those which are temperature-originated, temperature is the generative condition; for the others, it is the presence condition and the non-disappearance condition. A great element that is kamma-originated is a condition for great elements that are also kamma-originated, and also for those that are mind-originated and the like. Likewise for a great element that is mind-originated and one that is nutriment-originated. A great element that is temperature-originated is a condition for great elements that are also temperature-originated, and also for those that are kamma-originated and the like.

තත්ථ කම්මසමුට්ඨානා පථවීධාතු කම්මසමුට්ඨානානං ඉතරාසං සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයඅත්ථිඅවිගතවසෙන චෙව පතිට්ඨාවසෙන ච පච්චයො හොති, න ජනකවසෙන. ඉතරෙසං තිසන්තතිමහාභූතානං නිස්සයඅත්ථිඅවිගතවසෙන පච්චයො හොති, න පතිට්ඨාවසෙන න ජනකවසෙන. ආපොධාතු චෙත්ථ ඉතරාසං තිණ්ණං සහජාතාදිවසෙන චෙව ආබන්ධනවසෙන ච පච්චයො හොති, න ජනකවසෙන. ඉතරෙසං තිසන්තතිකානං නිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයවසෙනෙව, න ආබන්ධනවසෙන න ජනකවසෙන. තෙජොධාතුපෙත්ථ ඉතරාසං තිණ්ණං සහජාතාදිවසෙන චෙව පරිපාචනවසෙන ච පච්චයො හොති, න ජනකවසෙන. ඉතරෙසං තිසන්තතිකානං නිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයවසෙනෙව, න පරිපාචනවසෙන, න ජනකවසෙන. වායොධාතුපෙත්ථ ඉතරාසං තිණ්ණං සහජාතාදිවසෙන චෙව විත්ථම්භනවසෙන ච පච්චයො හොති, න ජනකවසෙන. ඉතරෙසං තිසන්තතිකානං නිස්සයඅත්ථිඅවිගතපච්චයවසෙනෙව, න විත්ථම්භනවසෙන, න ජනකවසෙන. චිත්තආහාරඋතුසමුට්ඨානපථවීධාතුආදීසුපි එසෙව නයො.

Therein, the kamma-originated earth element is a condition for the other kamma-originated elements by way of co-nascence, mutuality, support, presence, and non-disappearance, and also by way of foundation, but not by way of generating. For the great elements of the three other continuities, it is a condition by way of support, presence, and non-disappearance, but not by way of foundation nor by way of generating. Herein, the water element is a condition for the other three kamma-originated elements by way of co-nascence and so on, and also by way of cohesion, but not by way of generating. For those of the three other continuities, it is a condition only by way of support, presence, and non-disappearance condition, not by way of cohesion nor by way of generating. Herein, the fire element is also a condition for the other three kamma-originated elements by way of co-nascence and so on, and also by way of maturing, but not by way of generating. For those of the three other continuities, it is a condition only by way of support, presence, and non-disappearance condition, not by way of maturing nor by way of generating. Herein, the air element is also a condition for the other three kamma-originated elements by way of co-nascence and so on, and also by way of supporting, but not by way of generating. For those of the three other continuities, it is a condition only by way of support, presence, and non-disappearance condition, not by way of supporting nor by way of generating. This same method should be understood also for the earth element and so on, originated from mind, nutriment, and temperature.

එවං සහජාතාදිපච්චයවසප්පවත්තාසු ච පනෙතාසු ධාතූසු –

Thus, among these elements that proceed by way of conditions such as co-nascence and so on—

එකං පටිච්ච තිස්සො, චතුධා තිස්සො පටිච්ච එකො ච;

ද්වෙ ධාතුයො පටිච්ච, ද්වෙ ඡද්ධා සම්පවත්තන්ති.

Depending on one, three proceed in four ways; and depending on three, one also proceeds in four ways. Depending on two elements, two proceed in six ways.

පථවීආදීසු [Pg.367] හි එකෙකං පටිච්ච ඉතරා තිස්සො තිස්සොති එවං එකං පටිච්ච තිස්සො චතුධා සම්පවත්තන්ති. තථා පථවීධාතුආදීසු එකෙකා ඉතරා තිස්සො තිස්සො පටිච්චාති එවං තිස්සො පටිච්ච එකා චතුධා සම්පවත්තති. පුරිමා පන ද්වෙ පටිච්ච පච්ඡිමා, පච්ඡිමා ච ද්වෙ පටිච්ච පුරිමා, පඨමතතියා පටිච්ච දුතියචතුත්ථා, දුතියචතුත්ථා පටිච්ච පඨමතතියා, පඨමචතුත්ථා පටිච්ච දුතියතතියා, දුතියතතියා පටිච්ච පඨමචතුත්ථාති එවං ද්වෙ ධාතුයො පටිච්ච ද්වෙ ඡධා සම්පවත්තන්ති.

Indeed, among the earth element and others, depending on each one, the other three elements proceed. Thus, depending on one, three proceed in four ways. Similarly, among the earth element and others, each one proceeds depending on the other three. Thus, depending on three, one proceeds in four ways. Furthermore, depending on the first two, the latter two proceed; and depending on the latter two, the first two proceed. Depending on the first and third, the second and fourth proceed; depending on the second and fourth, the first and third proceed. Depending on the first and fourth, the second and third proceed; depending on the second and third, the first and fourth proceed. Thus, depending on two elements, two elements proceed in six ways.

තාසු පථවීධාතු අභික්කමපටික්කමාදිකාලෙ උප්පීළනස්ස පච්චයො හොති. සාව ආපොධාතුයා අනුගතා පතිට්ඨාපනස්ස. පථවීධාතුයා පන අනුගතා ආපොධාතු අවක්ඛෙපනස්ස. වායොධාතුයා අනුගතා තෙජොධාතු උද්ධරණස්ස. තෙජොධාතුයා අනුගතා වායොධාතු අතිහරණවීතිහරණානං පච්චයො හොතීති එවං පච්චයවිභාගතො මනසිකාතබ්බා.

Among them, the earth element, at the time of stepping forward, stepping back, and so on, is a condition for pressing down. That same earth element, when accompanied by the water element, is a condition for establishing. Furthermore, the water element, when accompanied by the earth element, is a condition for placing down. The fire element, when accompanied by the air element, is a condition for lifting up. The air element, when accompanied by the fire element, is a condition for carrying forward and carrying aside. Thus, the elements should be attended to by way of this analysis of conditions.

එවං වචනත්ථාදිවසෙන මනසි කරොන්තස්සාපි හි එකෙකෙන මුඛෙන ධාතුයො පාකටා හොන්ති. තා පුනප්පුනං ආවජ්ජතො මනසිකරොතො වුත්තනයෙනෙව උපචාරසමාධි උප්පජ්ජති. ස්වායං චතුන්නං ධාතූනං වවත්ථාපකස්ස ඤාණස්සානුභාවෙන උප්පජ්ජනතො චතුධාතුවවත්ථානන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

Indeed, even for one who attends in mind in this way, by way of the meaning of the words and so on, the elements become manifest through each single approach. For one who again and again adverts to and attends in mind to them, access concentration arises in the very way that was stated. Since this concentration arises through the power of the knowledge that determines the four elements, it is called the 'determination of the four elements'.

360. ඉදඤ්ච පන චතුධාතුවවත්ථානං අනුයුත්තො භික්ඛු සුඤ්ඤතං අවගාහති, සත්තසඤ්ඤං සමුග්ඝාතෙති. සො සත්තසඤ්ඤාය සමූහතත්තා වාළමිගයක්ඛරක්ඛසාදිවිකප්පං අනාවජ්ජමානො භයභෙරවසහො හොති, අරතිරතිසහො, න ඉට්ඨානිට්ඨෙසු උග්ඝාතනිග්ඝාතං පාපුණාති. මහාපඤ්ඤො ච පන හොති අමතපරියොසානො වා සුගතිපරායනො වාති.

360. Furthermore, a monk devoted to this analysis of the four elements plunges into emptiness and eradicates the perception of a being. Because the perception of a being is eradicated, not adverting to conceptions of beasts of prey, yakkhas, rakkhasas, and so on, he becomes a withstander of fear and terror. He is a withstander of discontent and delight, and does not experience elation and dejection in regard to the desirable and undesirable. And furthermore, he becomes one of great wisdom, or has the deathless as his culmination, or has a happy destination as his resort.

එවං මහානුභාවං, යොගිවරසහස්ස කීළිතං එතං;

චතුධාතුවවත්ථානං, නිච්චං සෙවෙථ මෙධාවීති.

Thus, this analysis of the four elements is of great power and is the sphere of play for a thousand excellent yogis; a wise one should always resort to it.

අයං චතුධාතුවවත්ථානස්ස භාවනානිද්දෙසො.

This is the exposition of the development of the analysis of the four elements.

361. එත්තාවතා ච යං සමාධිස්ස විත්ථාරං භාවනානයඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘කො සමාධි, කෙනට්ඨෙන සමාධී’’තිආදිනා නයෙන පඤ්හාකම්මං කතං, තත්ථ ‘‘කථං [Pg.368] භාවෙතබ්බො’’ති ඉමස්ස පදස්ස සබ්බප්පකාරතො අත්ථවණ්ණනා සමත්තා හොති.

361. And thus far, regarding the task of questioning undertaken by the method beginning with 'What is concentration? In what sense is it concentration?' in order to explain the scope of concentration and the method of its development, therein the explanation of the meaning of this phrase, 'How is it to be developed?', is complete in every way.

දුවිධොයෙව හයං ඉධ අධිප්පෙතො උපචාරසමාධි චෙව අප්පනාසමාධි ච. තත්ථ දසසු කම්මට්ඨානෙසු, අප්පනාපුබ්බභාගචිත්තෙසු ච එකග්ගතා උපචාරසමාධි. අවසෙසකම්මට්ඨානෙසු චිත්තෙකග්ගතා අප්පනාසමාධි. සො දුවිධොපි තෙසං කම්මට්ඨානානං භාවිතත්තා භාවිතො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘කථං භාවෙතබ්බොති ඉමස්ස පදස්ස සබ්බප්පකාරතො අත්ථවණ්ණනා සමත්තා’’ති.

Here, this concentration is intended as only of two kinds: access concentration and absorption concentration. Therein, in the ten meditation subjects and in the preliminary-part consciousnesses of absorption, one-pointedness is access concentration. In the remaining meditation subjects, one-pointedness of mind is absorption concentration. Both these kinds are developed because those meditation subjects have been developed. Therefore it was said: 'the explanation of the meaning of this phrase, "How is it to be developed?", is complete in every way.'

සමාධිආනිසංසකථා

Discourse on the Benefits of Concentration

362. යං පන වුත්තං ‘‘සමාධිභාවනාය කො ආනිසංසො’’ති, තත්ථ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාදිපඤ්චවිධො සමාධිභාවනාය ආනිසංසො. තථා හි යෙ අරහන්තො ඛීණාසවා සමාපජ්ජිත්වා එකග්ගචිත්තා සුඛං දිවසං විහරිස්සාමාති සමාධිං භාවෙන්ති, තෙසං අප්පනාසමාධිභාවනා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානිසංසා හොති. තෙනාහ භගවා ‘‘න ඛො පනෙතෙ, චුන්ද, අරියස්ස විනයෙ සල්ලෙඛා වුච්චන්ති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා එතෙ අරියස්ස විනයෙ වුච්චන්තී’’ති (ම. නි. 1.82).

362. Now, regarding what was said, 'What is the benefit of the development of concentration?', therein the benefit of the development of concentration is five-fold, beginning with pleasant abiding in the present life. For so it is: when those Arahants whose taints are destroyed develop concentration, thinking, 'Having entered attainment, with one-pointed minds, we will dwell happily for the day,' their development of absorption concentration has the benefit of pleasant abiding in the present life. Therefore the Blessed One said: 'But these, Cunda, are not called practices of effacement in the Noble One’s Discipline. They are called pleasant abidings in the present life in the Noble One’s Discipline' (MN 8).

සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං සමාපත්තිතො වුට්ඨාය සමාහිතෙන චිත්තෙන විපස්සිස්සාමාති භාවයතං විපස්සනාය පදට්ඨානත්තා අප්පනාසමාධිභාවනාපි සම්බාධෙ ඔකාසාධිගමනයෙන උපචාරසමාධිභාවනාපි විපස්සනානිසංසා හොති. තෙනාහ භගවා ‘‘සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථ. සමාහිතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාභූතං පජානාතී’’ති (සං. නි. 3.5).

For learners and worldlings who develop concentration, thinking, 'Having arisen from attainment, we will practice insight with a concentrated mind,' both the development of absorption concentration—because it is the proximate cause for insight—and the development of access concentration—by the method of gaining an opportunity in confinement—have the benefit of insight. Therefore the Blessed One said: 'Monks, develop concentration. A monk who is concentrated, monks, understands things as they really are' (SN 22.5).

යෙ පන අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා අභිඤ්ඤාපාදකං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය එකොපි හුත්වා බහුධා හොතීති වුත්තනයා අභිඤ්ඤායො පත්ථෙන්තො නිබ්බත්තෙන්ති, තෙසං සති සති ආයතනෙ අභිඤ්ඤාපදට්ඨානත්තා අප්පනාසමාධිභාවනා අභිඤ්ඤානිසංසා හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘සො යස්ස යස්ස අභිඤ්ඤාසච්ඡිකරණීයස්ස ධම්මස්ස [Pg.369] චිත්තං අභිනින්නාමෙති අභිඤ්ඤාසච්ඡිකිරියාය, තත්‍ර තත්‍රෙව සක්ඛිභබ්බතං පාපුණාති සති සති ආයතනෙ’’ති (ම. නි. 3.158; අ. නි. 3.102).

For those who, having produced the eight attainments, enter the jhāna that is the basis for the super-knowledges, and emerging from that attainment, desire and produce the super-knowledges in the manner taught as, 'Having been one, he becomes many,' for them, when the supporting condition exists, because it is the proximate cause for the super-knowledges, the development of absorption concentration has the super-knowledges as its benefit. Therefore, the Blessed One said: 'He directs his mind towards whatever phenomenon is to be directly realized by super-knowledge, for the sake of direct realization by super-knowledge; when the supporting condition exists, he attains the state of being capable of directly witnessing it in that very phenomenon.'

යෙ අපරිහීනජ්ඣානා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිස්සාමාති බ්‍රහ්මලොකූපපත්තිං පත්ථෙන්තා අපත්ථයමානා වාපි පුථුජ්ජනා සමාධිතො න පරිහායන්ති, තෙසං භවවිසෙසාවහත්තා අප්පනාසමාධිභාවනා භවවිසෙසානිසංසා හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘පඨමං ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා කත්ථ උපපජ්ජන්ති. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්තී’’තිආදි (විභ. 1024).

For those worldlings who have not declined from jhāna and who, whether aspiring to rebirth in the Brahma world or not, do not fall away from concentration, their development of absorption concentration has the benefit of a special existence because it leads to a special existence. Therefore, the Blessed One said: 'Having developed the first jhāna to a limited extent, where are they reborn? They are reborn into the companionship of the Brahmapārisajja devas,' and so on.

උපචාරසමාධිභාවනාපි පන කාමාවචරසුගතිභවවිසෙසං ආවහතියෙව.

Furthermore, the development of access concentration indeed leads to a special fortunate existence in the sense-sphere.

යෙ පන අරියා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා සත්ත දිවසානි අචිත්තා හුත්වා දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිරොධං නිබ්බානං පත්වා සුඛං විහරිස්සාමාති සමාධිං භාවෙන්ති, තෙසං අප්පනාසමාධිභාවනා නිරොධානිසංසා හොති. තෙනාහ – ‘‘සොළසහි ඤාණචරියාහි නවහි සමාධිචරියාහි වසීභාවතා පඤ්ඤා නිරොධසමාපත්තියා ඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 1.34).

Furthermore, for those noble ones who, having produced the eight attainments, enter the attainment of cessation and, having been without mind for seven days, having reached cessation—Nibbāna—in this very life, develop concentration thinking, 'We will dwell happily,' for them, the development of absorption concentration has the attainment of cessation as its benefit. Therefore, it is said: 'Wisdom which is mastery through the sixteen courses of knowledge and the nine courses of concentration is the knowledge regarding the attainment of cessation.'

එවමයං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාදි පඤ්චවිධො සමාධිභාවනාය ආනිසංසො –

Thus, this is the fivefold benefit of the development of concentration, beginning with pleasant abiding in the present life:

‘‘තස්මා නෙකානිසංසම්හි, කිලෙසමලසොධනෙ;

සමාධිභාවනායොගෙ, නප්පමජ්ජෙය්‍ය පණ්ඩිතො’’ති.

Therefore, in the practice of developing concentration, which has many benefits and cleanses the stains of defilements, a wise person should not be negligent.

363. එත්තාවතා ච ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො’’ති ඉමිස්සා ගාථාය සීලසමාධිපඤ්ඤාමුඛෙන දෙසිතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ සමාධිපි පරිදීපිතො හොති.

363. And thus far, in the Path of Purification—taught by means of virtue, concentration, and wisdom in this verse, 'A wise man, established in virtue...'—concentration also has been fully elucidated.

ඉති සාධුජනපාමොජ්ජත්ථාය කතෙ විසුද්ධිමග්ගෙ

Thus in the Path of Purification, composed for the delight of good people,

සමාධිනිද්දෙසො නාම

The Exposition of Concentration

එකාදසමො පරිච්ඡෙදො.

The Eleventh Chapter.

364. පඨමො [Pg.370] සීලනිද්දෙසො. දුතියො ධුතඞ්ගනිද්දෙසො;. තතියො කම්මට්ඨානග්ගහණනිද්දෙසො. චතුත්ථො පථවීකසිණනිද්දෙසො. පඤ්චමො සෙසකසිණනිද්දෙසො. ඡට්ඨො අසුභනිද්දෙසො. සත්තමො ඡඅනුස්සතිනිද්දෙසො. අට්ඨමො සෙසානුස්සතිනිද්දෙසො. නවමො බ්‍රහ්මවිහාරනිද්දෙසො. දසමො ආරුප්පනිද්දෙසො. පටික්කූලසඤ්ඤාධාතුවවත්ථානද්වයනිද්දෙසො එකාදසමොති.

364. The first is the Exposition of Virtue. The second is the Exposition of the Ascetic Practices. The third is the Exposition of Taking Up a Meditation Subject. The fourth is the Exposition of the Earth Kasiṇa. The fifth is the Exposition of the Remaining Kasiṇas. The sixth is the Exposition of Foulness. The seventh is the Exposition of the Six Recollections. The eighth is the Exposition of the Remaining Recollections. The ninth is the Exposition of the Divine Abidings. The tenth is the Exposition of the Formless Attainments. The Exposition of the Pair—the Perception of Repulsiveness and the Analysis of the Elements—is the eleventh.

විසුද්ධිමග්ගස්ස පඨමො භාගො නිට්ඨිතො.

The first part of the Visuddhimagga is finished.