Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

Visuddhimaggo

विशुद्धिमार्ग

(Paṭhamo bhāgo)

(पहिला भाग)

Nidānādikathā

निदानकथा (प्रस्तावना)

1.

१.

Sīle [Pg.1] patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭanti. (saṃ. ni. 1.23);

जो प्रज्ञावान मनुष्य शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन, चित्त (समाधी) आणि प्रज्ञेचा विकास करतो; तो उद्योगी आणि बुद्धिमान भिक्खू या गुंतागुंतीला (जटा) सोडवू शकतो.

Iti hidaṃ vuttaṃ, kasmā panetaṃ vuttaṃ, bhagavantaṃ kira sāvatthiyaṃ viharantaṃ rattibhāge aññataro devaputto upasaṅkamitvā attano saṃsayasamugghāṭatthaṃ –

असे हे म्हटले गेले आहे. पण हे का म्हटले गेले? असे ऐकिवात आहे की, जेव्हा भगवान श्रावस्तीमध्ये विहार करत होते, तेव्हा रात्रीच्या वेळी एका देवपुत्राने त्यांच्याकडे येऊन स्वतःच्या संशयाचे निरसन करण्यासाठी –

Antojaṭā bahijaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā;

Taṃ taṃ gotama pucchāmi, ko imaṃ vijaṭaye jaṭanti. (saṃ. ni. 1.23) –

आत गुंतागुंत आहे, बाहेर गुंतागुंत आहे; संपूर्ण प्रजा या गुंतागुंतीने वेढलेली आहे. हे गोतमा, मी आपल्याला विचारतो की, या गुंतागुंतीला कोण सोडवू शकतो?

Imaṃ pañhaṃ pucchi. Tassāyaṃ saṅkhepattho – jaṭāti taṇhāya jāliniyā etaṃ adhivacanaṃ. Sā hi rūpādīsu ārammaṇesu heṭṭhupariyavasena punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhena veḷugumbādīnaṃ sākhājālasaṅkhātā jaṭā viyāti jaṭā, sā panesā sakaparikkhāraparaparikkhāresu sakaattabhāvaparaattabhāvesu ajjhattikāyatanabāhirāyatanesu ca uppajjanato antojaṭā bahijaṭāti vuccati. Tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāya jaṭitā pajā. Yathā nāma veḷugumbajaṭādīhi veḷuādayo, evaṃ tāya taṇhājaṭāya sabbāpi ayaṃ sattanikāyasaṅkhātā pajā jaṭitā vinaddhā, saṃsibbitāti attho. Yasmā ca evaṃ jaṭitā. Taṃ taṃ gotama pucchāmīti tasmā taṃ pucchāmi. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Ko imaṃ vijaṭaye jaṭanti imaṃ evaṃ tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ jaṭaṃ ko vijaṭeyya, vijaṭetuṃ ko samatthoti pucchati.

त्याने हा प्रश्न विचारला. त्याचा संक्षेपामध्ये अर्थ असा आहे – 'जटा' हे जाळ्यासारख्या पसरलेल्या तृष्णेचे नाव आहे. ती तृष्णा रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये) वर-खाली अशा प्रकारे वारंवार उत्पन्न होत असल्यामुळे आणि विणल्या जाण्याच्या (गुंफण्याच्या) स्वभावामुळे बांबूच्या झाडांच्या फांद्यांच्या जाळ्याप्रमाणे गुंतागुंतीची (जटा) बनते, म्हणून तिला 'जटा' म्हणतात. ती तृष्णा स्वतःच्या आणि इतरांच्या उपभोग्य वस्तूंमध्ये, स्वतःच्या आणि इतरांच्या शरीरामध्ये (अत्तभाव), तसेच आंतरिक आणि बाह्य आयतनांमध्ये उत्पन्न होत असल्यामुळे तिला 'अंतर्जटा' (आतील गुंतागुंत) आणि 'बहिर्जटा' (बाहेरील गुंतागुंत) असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या या जटेने (गुंतागुंतीने) सर्व प्रजा वेढलेली आहे. ज्याप्रमाणे बांबूच्या झाडांच्या फांद्यांच्या गुंतागुंतीने बांबूचे झाड वेढलेले असते, त्याचप्रमाणे या तृष्णारूपी जटेने ही सर्व प्राणीमात्रांची प्रजा वेढलेली, बांधलेली आणि गुंफलेली आहे, असा याचा अर्थ आहे. आणि ज्याअर्थी ती अशी वेढलेली आहे, म्हणूनच 'हे गोतमा, मी आपल्याला विचारतो' असे म्हटले आहे. 'गोतम' या नावाने तो भगवंतांना त्यांच्या गोत्राने संबोधित करतो. 'या गुंतागुंतीला कोण सोडवू शकतो?' म्हणजे या तिन्ही धातूंना (कामधातू, रूपधातू, अरूपधातू) वेढून राहिलेल्या या गुंतागुंतीला कोण सोडवू शकतो, ती सोडवण्यास कोण समर्थ आहे, असे तो विचारतो.

Evaṃ [Pg.2] puṭṭho panassa sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā catuvesārajjavisārado dasabaladharo anāvaraṇañāṇo samantacakkhu bhagavā tamatthaṃ vissajjento –

अशा प्रकारे विचारले असता, सर्व धर्मांमध्ये (गोष्टींमध्ये) ज्यांचे ज्ञान विनाअडथळा कार्य करते, जे देवांचे देव (देवदेव), शक्रांपेक्षा (इंद्रांपेक्षा) श्रेष्ठ, ब्रह्मांपेक्षाही श्रेष्ठ, चार वैशारद्यांनी (आत्मविश्वासाने) युक्त, दशबलांचे धारक, अनावरण ज्ञानाने संपन्न आणि समंतचक्षू (सर्वदर्शी) आहेत, अशा भगवंतांनी त्या प्रश्नाचे उत्तर देताना –

Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭanti. –

जो प्रज्ञावान मनुष्य शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन, चित्त (समाधी) आणि प्रज्ञेचा विकास करतो; तो उद्योगी आणि बुद्धिमान भिक्खू या गुंतागुंतीला सोडवू शकतो.

Imaṃ gāthamāha.

ही गाथा म्हटली.

2.

२.

Imissā dāni gāthāya, kathitāya mahesinā;

Vaṇṇayanto yathābhūtaṃ, atthaṃ sīlādibhedanaṃ.

आता, महर्षींनी (भगवंतांनी) सांगितलेल्या या गाथेचा शील इत्यादी भेदांनी युक्त असलेला यथार्थ अर्थ स्पष्ट करताना,

Sudullabhaṃ labhitvāna, pabbajjaṃ jinasāsane;

Sīlādisaṅgahaṃ khemaṃ, ujuṃ maggaṃ visuddhiyā.

जिनशासनात (बुद्धांच्या शासनात) अत्यंत दुर्मिळ अशी प्रव्रज्या प्राप्त करूनही, शील इत्यादींनी युक्त, सुरक्षित आणि सरळ अशा विशुद्धीच्या (निर्वाणाच्या) मार्गाला,

Yathābhūtaṃ ajānantā, suddhikāmāpi ye idha;

Visuddhiṃ nādhigacchanti, vāyamantāpi yogino.

जे योगी येथे विशुद्धीची इच्छा बाळगूनही आणि प्रयत्न करत असूनही, यथार्थ ज्ञान नसल्यामुळे विशुद्धीला (निर्वाणाला) प्राप्त करू शकत नाहीत,

Tesaṃ pāmojjakaraṇaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, desanānayanissitaṃ.

त्या योग्यांना आनंद देणारा, अत्यंत शुद्ध निर्णय देणारा आणि महाविहारवासी भिक्खूंच्या उपदेश पद्धतीवर आधारित असलेला,

Visuddhimaggaṃ bhāsissaṃ, taṃ me sakkacca bhāsato;

Visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavoti.

मी 'विशुद्धिमार्ग' सांगणार आहे. मी तो आदरपूर्वक सांगत असताना, विशुद्धीची इच्छा बाळगणाऱ्या सर्व सज्जनांनी तो लक्षपूर्वक ऐकावा.

3. Tattha visuddhīti sabbamalavirahitaṃ accantaparisuddhaṃ nibbānaṃ veditabbaṃ. Tassā visuddhiyā maggoti visuddhimaggo. Maggoti adhigamūpāyo vuccati. Taṃ visuddhimaggaṃ bhāsissāmīti attho.

३. तेथे 'विशुद्धी' म्हणजे सर्व मळांपासून (अशुद्धीपासून) मुक्त असलेले अत्यंत शुद्ध निर्वाण समजावे. त्या विशुद्धीचा मार्ग म्हणजे 'विशुद्धिमार्ग'. 'मार्ग' म्हणजे प्राप्तीचा उपाय होय. तो विशुद्धिमार्ग मी सांगणार आहे, असा याचा अर्थ आहे.

So panāyaṃ visuddhimaggo katthaci vipassanāmattavaseneva desito. Yathāha –

तो हा विशुद्धिमार्ग काही ठिकाणी केवळ विपाशनेच्या (विपस्सना) प्रभावानेच उपदेशिला आहे. जसे म्हटले आहे –

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati;

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 277);

“जेव्हा मनुष्य प्रज्ञेने पाहतो की, 'सर्व संस्कार अनित्य आहेत', तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो. हाच विशुद्धीचा (निर्वाणाचा) मार्ग आहे.”

Katthaci jhānapaññāvasena. Yathāha –

काही ठिकाणी ध्यान आणि प्रज्ञेच्या प्रभावाने (उपदेशिला आहे). जसे म्हटले आहे –

‘‘Yamhi jhānañca paññā ca, sa ve nibbānasantike’’ti. (dha. pa. 372);

“ज्या व्यक्तीमध्ये ध्यान आणि प्रज्ञा दोन्ही आहेत, ती खरोखरच निर्वाणाच्या जवळ आहे.”

Katthaci kammādivasena. Yathāha –

काही ठिकाणी कर्म इत्यादींच्या प्रभावाने (उपदेशिला आहे). जसे म्हटले आहे –

‘‘Kammaṃ [Pg.3] vijjā ca dhammo ca, sīlaṃ jīvitamuttamaṃ;

Etena maccā sujjhanti, na gottena dhanena vā’’ti. (ma. ni. 3.387;

saṃ. ni. 1.48);

“कर्म (मार्ग-चेतना), विद्या (सम्यक दृष्टी), धर्म (इतर मार्ग-घटक), शील आणि उत्तम आजीविका; यांद्वारेच प्राणी शुद्ध होतात, गोत्राने किंवा धनाने नाही.”

Katthaci sīlādivasena. Yathāha –

काही ठिकाणी शील इत्यादींच्या प्रभावाने (उपदेशिला आहे). जसे म्हटले आहे –

‘‘Sabbadā sīlasampanno, paññavā susamāhito;

Āraddhavīriyo pahitatto, oghaṃ tarati duttara’’nti. (saṃ. ni. 1.96);

“जो नेहमी शीलसंपन्न, प्रज्ञावान, सुसमाहित (एकाग्रचित्त), दृढनिश्चयी आणि आत्मसमर्पित असतो, तो पार करण्यास कठीण असा (संसाररूपी) पूर पार करतो.”

Katthaci satipaṭṭhānādivasena. Yathāha –

काही ठिकाणी स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान) इत्यादींच्या प्रभावाने (उपदेशिला आहे). जसे म्हटले आहे –

‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti (dī. ni. 2.373).

“भिक्खूंनो, प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी... आणि निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी हा एकच मार्ग आहे, ज्याला 'चार स्मृतिप्रस्थान' (सतिपट्ठान) म्हणतात.”

Sammappadhānādīsupi eseva nayo. Imasmiṃ pana pañhābyākaraṇe sīlādivasena desito.

सम्यकप्रधान (सम्मदप्पधान) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. परंतु, या प्रश्नाच्या उत्तरात तो शील इत्यादींच्या प्रभावाने उपदेशिला आहे.

4. Tatrāyaṃ saṅkhepavaṇṇanā – sīle patiṭṭhāyāti sīle ṭhatvā, sīlaṃ paripūrayamānoyeva cettha sīle ṭhitoti vuccati. Tasmā sīlaparipūraṇena sīle patiṭṭhahitvāti ayamettha attho. Naroti satto. Sapaññoti kammajatihetukapaṭisandhipaññāya paññavā. Cittaṃ paññañca bhāvayanti samādhiñceva vipassanañca bhāvayamāno, cittasīsena hettha samādhi niddiṭṭho. Paññānāmena ca vipassanāti. Ātāpīti vīriyavā. Vīriyañhi kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena ātāpoti vuccati. Tadassa atthīti ātāpī. Nipakoti nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatoti attho. Iminā padena pārihārikapaññaṃ dasseti. Imasmiñhi pañhābyākaraṇe tikkhattuṃ paññā āgatā. Tattha paṭhamā jātipaññā, dutiyā vipassanāpaññā, tatiyā sabbakiccapariṇāyikā pārihārikapaññā. Saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti bhikkhu. So imaṃ vijaṭaye jaṭanti so iminā ca sīlena iminā ca cittasīsena niddiṭṭhasamādhinā imāya ca tividhāya paññāya iminā ca ātāpenāti chahi dhammehi samannāgato bhikkhu. Seyyathāpi nāma puriso pathaviyaṃ patiṭṭhāya [Pg.4] sunisitaṃ satthaṃ ukkhipitvā mahantaṃ veḷugumbaṃ vijaṭeyya, evameva sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya samādhisilāyaṃ sunisitaṃ vipassanāpaññāsatthaṃ vīriyabalapaggahitena pārihārikapaññāhatthena ukkhipitvā sabbampi taṃ attano santāne patitaṃ taṇhājaṭaṃ vijaṭeyya sañchindeyya sampadāleyya. Maggakkhaṇe panesa taṃ jaṭaṃ vijaṭeti nāma. Phalakkhaṇe vijaṭitajaṭo sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hoti. Tenāha bhagavā –

४. तेथे हा संक्षेपामध्ये अर्थ आहे – 'शीलमध्ये प्रतिष्ठित होऊन' म्हणजे शीलमध्ये स्थित राहून. जो शीलाचे परिपूर्ण पालन करतो, त्यालाच येथे 'शीलमध्ये स्थित' म्हटले जाते. म्हणून, शीलाच्या परिपूर्णतेने शीलमध्ये प्रतिष्ठित होऊन, असा येथे अर्थ आहे. 'नरो' म्हणजे प्राणी (सत्त्व). 'सप्रज्ञ' (सपञ्ञो) म्हणजे कर्मजन्य त्रिहेतुक प्रतिसंधी प्रज्ञेने युक्त असलेला प्रज्ञावान मनुष्य. 'चित्त आणि प्रज्ञेचा विकास करतो' म्हणजे समाधी आणि विपाशनेचा विकास करतो. येथे 'चित्त' या शब्दाने समाधी दर्शविली आहे आणि 'प्रज्ञा' या नावाने विपाशना दर्शविली आहे. 'आतपी' म्हणजे वीर्यवान (उद्योगी). क्लेशांना तप्त करणाऱ्या (नष्ट करणाऱ्या) स्वभावामुळे वीर्याला 'आतप' म्हटले जाते. ज्याच्याकडे ते वीर्य आहे, तो 'आतपी' होय. 'निपक' म्हणजे प्रज्ञा (नेपक्क), तिने युक्त असलेला असा अर्थ आहे. या पदाने 'पारिहारिक प्रज्ञा' (सर्व कार्यांचे नियोजन करणारी प्रज्ञा) दर्शविली आहे. या प्रश्नाच्या उत्तरात तीन वेळा 'प्रज्ञा' हा शब्द आला आहे. त्यापैकी पहिली 'जाती प्रज्ञा' (जन्मजात प्रज्ञा) आहे, दुसरी 'विपाशना प्रज्ञा' आहे आणि तिसरी सर्व कार्यांचे संचालन करणारी 'पारिहारिक प्रज्ञा' आहे. संसारात भय पाहणारा तो 'भिक्खू' होय. 'तो या गुंतागुंतीला सोडवू शकतो' म्हणजे तो या शीलाने, चित्ताने (समाधीने), तीन प्रकारच्या प्रज्ञेने आणि वीर्याने – अशा सहा धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य जमिनीवर उभा राहून, धारदार शस्त्र उपसून मोठ्या बांबूच्या झाडाची गुंतागुंत कापून टाकतो; त्याचप्रमाणे शीलरूपी जमिनीवर उभे राहून, समाधीरूपी दगडावर घासून तीक्ष्ण केलेले विपाशना प्रज्ञारूपी शस्त्र, वीर्याच्या बळाने आणि पारिहारिक प्रज्ञारूपी हाताने उपसून, आपल्या चित्तसंततीमध्ये पसरलेली ती सर्व तृष्णारूपी जटा (गुंतागुंत) कापून टाकू शकतो, नष्ट करू शकतो. मार्गक्षणी (मार्गाच्या क्षणी) तो या जटेला सोडवतो असे म्हटले जाते. फलक्षणी (फलाच्या क्षणी) जटा सोडवलेला तो भिक्खू देवलोकासह संपूर्ण जगासाठी सर्वश्रेष्ठ दान स्वीकारण्यास पात्र (अग्रदक्षिणीय) बनतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti. (saṃ. ni. 1.23);

शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन, प्रज्ञावान मनुष्य, चित्त आणि प्रज्ञेची भावना (विकास) करत, उद्योगी व विवेकशील भिक्खू बनून या जटांना (गुंतागुंतीला) सोडवू शकतो.

5. Tatrāyaṃ yāya paññāya sapaññoti vutto, tatrāssa karaṇīyaṃ natthi. Purimakammānubhāveneva hissa sā siddhā. Ātāpī nipakoti ettha vuttavīriyavasena pana tena sātaccakārinā paññāvasena ca sampajānakārinā hutvā sīle patiṭṭhāya cittapaññāvasena vuttā samathavipassanā bhāvetabbāti imamatra bhagavā sīlasamādhipaññāmukhena visuddhimaggaṃ dasseti.

५. त्या गाथेमध्ये, ज्या प्रज्ञेमुळे या (योग्याला) 'प्रज्ञावान' म्हटले गेले आहे, त्या प्रज्ञेच्या बाबतीत त्याला काहीही कर्तव्य उरलेले नाही. कारण पूर्वकर्माच्या प्रभावानेच त्याला ती प्रज्ञा प्राप्त झालेली असते. परंतु, 'आतापी' (उद्योगी) आणि 'निपको' (विवेकशील) या शब्दांद्वारे सांगितलेल्या वीर्याच्या (उत्साहाच्या) बळावर निरंतर प्रयत्नशील राहून आणि प्रज्ञेच्या बळावर सजगपणे (संप्रजन्यपूर्वक) कर्म करत, शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन, चित्त आणि प्रज्ञेच्या स्वरूपात सांगितलेल्या समथ आणि विपाशनेची भावना (अभ्यास) करावी. अशा प्रकारे, येथे भगवान शीला, समाधी आणि प्रज्ञेच्या माध्यमातून हा 'विशुद्धिमार्ग' दर्शवितात.

Ettāvatā hi tisso sikkhā, tividhakalyāṇaṃ sāsanaṃ, tevijjatādīnaṃ upanissayo, antadvayavajjanamajjhimapaṭipattisevanāni, apāyādisamatikkamanupāyo, tīhākārehi kilesappahānaṃ, vītikkamādīnaṃ paṭipakkho, saṃkilesattayavisodhanaṃ, sotāpannādibhāvassa ca kāraṇaṃ pakāsitaṃ hoti.

यावरून, एवढ्या उपदेशाने तीन शिक्षा (त्रिशिक्षा), तीन प्रकारांनी कल्याणकारी असलेले शासन (बुद्धवचन), त्रिविद्या इत्यादींचा उपनिसय (प्रबळ आधार), दोन्ही टोकांचे वर्जन करून मध्यम प्रतिपदेचे आचरण करणे, अपाय (दुर्गती) इत्यादींचे उल्लंघन करण्याचा उपाय, तीन प्रकारांनी क्लेशांचे प्रहाण (नष्ट करणे), वीतिक्कम (अतिचार/उल्लंघन) इत्यादींचे प्रतिपक्ष (विरोधी), तीन संक्लेशांचे (मळांचे) विशोधन आणि स्रोतापन्न इत्यादी अवस्था प्राप्त करण्याचे कारण स्पष्ट केले गेले आहे.

Kathaṃ? Ettha hi sīlena adhisīlasikkhā pakāsitā hoti, samādhinā adhicittasikkhā, paññāya adhipaññāsikkhā.

ते कसे? येथे शीलाद्वारे 'अधिशील-शिक्षा' प्रकाशित केली गेली आहे, समाधीद्वारे 'अधिचित्त-शिक्षा' आणि प्रज्ञेद्वारे 'अधिप्रज्ञा-शिक्षा' प्रकाशित केली गेली आहे.

Sīlena ca sāsanassa ādikalyāṇatā pakāsitā hoti. ‘‘Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddha’’nti (saṃ. ni. 5.369) hi vacanato, ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti (dī. ni. 2.90) ādivacanato ca sīlaṃ sāsanassa ādi, tañca kalyāṇaṃ, avippaṭisārādiguṇāvahattā. Samādhinā majjhekalyāṇatā pakāsitā hoti. ‘‘Kusalassa upasampadā’’ti (dī. ni. 2.90) ādivacanato hi samādhi sāsanassa majjhe, so ca kalyāṇo, iddhividhādiguṇāvahattā. Paññāya sāsanassa pariyosānakalyāṇatā pakāsitā hoti. ‘‘Sacittapariyodāpanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti (dī. ni. 2.90) hi vacanato, paññuttarato [Pg.5] ca paññā sāsanassa pariyosānaṃ, sā ca kalyāṇaṃ, iṭṭhāniṭṭhesu tādibhāvāvahanato.

आणि शीलाद्वारे शासनाचे 'आदी-कल्याण' (सुरुवातीचे कल्याण) प्रकाशित केले गेले आहे. 'कुशल धर्मांची सुरुवात काय आहे? सुविशुद्ध शील हीच त्यांची सुरुवात आहे' या वचनामुळे आणि 'सर्व पापांचा अकरण' (पाप न करणे) या आदी वचनांमुळे शील हे शासनाचा प्रारंभ आहे; आणि ते पश्चात्ताप न होणे (अविप्पटिसार) इत्यादी गुणांना आणणारे असल्यामुळे कल्याणकारी आहे. समाधीद्वारे 'मध्य-कल्याण' (मध्यातील कल्याण) प्रकाशित केले गेले आहे. 'कुशलाची उपसंपदा' (कुशल गुणांची प्राप्ती) या वचनानुसार समाधी हा शासनाचा मध्य आहे; आणि ती ऋद्धीविधी (विविध सिद्धी) इत्यादी गुणांना आणणारी असल्यामुळे कल्याणकारी आहे. प्रज्ञेद्वारे शासनाचे 'परियोसान-कल्याण' (शेवटचे कल्याण) प्रकाशित केले गेले आहे. 'आपल्या चित्ताचे परिशोधन करणे, हेच बुद्धांचे शासन आहे' या वचनामुळे आणि प्रज्ञा हीच सर्वश्रेष्ठ असल्यामुळे प्रज्ञा हा शासनाचा शेवट आहे; आणि ती इष्ट-अनिष्ट (अनुकूल-प्रतिकूल) परिस्थितीमध्ये तादिभाव (समता/अविचल भाव) आणणारी असल्यामुळे कल्याणकारी आहे.

‘‘Selo yathā ekaghano, vātena na samīrati;

Evaṃ nindāpasaṃsāsu, na samiñjanti paṇḍitā’’ti. (dha. pa. 81);

–

ज्याप्रमाणे एकसंध अखंड खडक वाऱ्याने हलत नाही, त्याचप्रमाणे निंदा आणि स्तुतीमध्ये पंडित (ज्ञानी लोक) विचलित होत नाहीत.

Hi vuttaṃ.

असे म्हटले आहे.

Tathā sīlena tevijjatāya upanissayo pakāsito hoti. Sīlasampattiñhi nissāya tisso vijjā pāpuṇāti, na tato paraṃ. Samādhinā chaḷabhiññatāya upanissayo pakāsito hoti. Samādhisampadañhi nissāya cha abhiññā pāpuṇāti, na tato paraṃ. Paññāya paṭisambhidāpabhedassa upanissayo pakāsito hoti. Paññāsampattiñhi nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇāti, na aññena kāraṇena.

त्याचप्रमाणे, शीलाद्वारे त्रिविद्येचा (तेविज्जा) उपनिसय (प्रबळ आधार) प्रकाशित केला गेला आहे. शीलाच्या संपन्नतेवर अवलंबून राहून मनुष्य तीन विद्या प्राप्त करतो, त्याहून अधिक नाही. समाधीद्वारे षडभिज्ञतेचा (सहा अभिज्ञा) उपनिसय प्रकाशित केला गेला आहे. समाधीच्या संपन्नतेवर अवलंबून राहून मनुष्य सहा अभिज्ञा प्राप्त करतो, त्याहून अधिक नाही. प्रज्ञेद्वारे प्रतिसंभिदा-प्रभेदाचा (चार प्रतिसंभिदा) उपनिसय प्रकाशित केला गेला आहे. प्रज्ञेच्या संपन्नतेवर अवलंबून राहून मनुष्य चार प्रतिसंभिदा प्राप्त करतो, इतर कोणत्याही कारणाने नाही.

Sīlena ca kāmasukhallikānuyogasaṅkhātassa antassa vajjanaṃ pakāsitaṃ hoti, samādhinā attakilamathānuyogasaṅkhātassa. Paññāya majjhimāya paṭipattiyā sevanaṃ pakāsitaṃ hoti.

आणि शीलाद्वारे 'कामसुखल्लिकानुयोग' (इंद्रियसुखांमध्ये रममाण होणे) नावाच्या टोकाचे वर्जन (त्याग) प्रकाशित केले गेले आहे, समाधीद्वारे 'अत्तकिलमथानुयोग' (स्वतःला क्लेश देणे) या टोकाचे वर्जन प्रकाशित केले गेले आहे. प्रज्ञेद्वारे 'मध्यम प्रतिपदेचे' (मध्यम मार्गाचे) आचरण प्रकाशित केले गेले आहे.

Tathā sīlena apāyasamatikkamanupāyo pakāsito hoti, samādhinā kāmadhātusamatikkamanupāyo, paññāya sabbabhavasamatikkamanupāyo.

त्याचप्रमाणे, शीलाद्वारे अपाय (दुर्गती) ओलांडण्याचा उपाय प्रकाशित केला गेला आहे, समाधीद्वारे कामधातू ओलांडण्याचा उपाय आणि प्रज्ञेद्वारे सर्व भवांतून (अस्तित्वाच्या सर्व पातळ्यांवरून) मुक्त होण्याचा उपाय प्रकाशित केला गेला आहे.

Sīlena ca tadaṅgappahānavasena kilesappahānaṃ pakāsitaṃ hoti, samādhinā vikkhambhanappahānavasena, paññāya samucchedappahānavasena.

आणि शीलाद्वारे 'तदंग-प्रहाण' (तात्पुरते नष्ट करणे) या पद्धतीने क्लेशांचे प्रहाण प्रकाशित केले गेले आहे, समाधीद्वारे 'विष्खंभन-प्रहाण' (दडपून टाकणे) या पद्धतीने आणि प्रज्ञेद्वारे 'समुच्छेद-प्रहाण' (समूळ नष्ट करणे) या पद्धतीने क्लेशांचे प्रहाण प्रकाशित केले गेले आहे.

Tathā sīlena kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkho pakāsito hoti, samādhinā pariyuṭṭhānapaṭipakkho, paññāya anusayapaṭipakkho.

त्याचप्रमाणे, शीलाद्वारे क्लेशांच्या 'वीतिक्कम' (शारीरिक व वाचिक उल्लंघन) या अवस्थेचा प्रतिपक्ष (विरोध) प्रकाशित केला गेला आहे, समाधीद्वारे 'परियुठ्ठान' (चित्तात उफाळून येणारे क्लेश) या अवस्थेचा प्रतिपक्ष आणि प्रज्ञेद्वारे 'अनुसय' (सुप्त क्लेश) या अवस्थेचा प्रतिपक्ष प्रकाशित केला गेला आहे.

Sīlena ca duccaritasaṃkilesavisodhanaṃ pakāsitaṃ hoti, samādhinā taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ, paññāya diṭṭhisaṃkilesavisodhanaṃ.

आणि शीलाद्वारे 'दुश्चरित-संक्लेश' (वाईट वर्तनाचा मळ) शुद्ध करणे प्रकाशित केले गेले आहे, समाधीद्वारे 'तण्हा-संक्लेश' (तृष्णेचा मळ) शुद्ध करणे आणि प्रज्ञेद्वारे 'दिट्ठि-संक्लेश' (मिथ्या दृष्टीचा मळ) शुद्ध करणे प्रकाशित केले गेले आहे.

Tathā sīlena sotāpannasakadāgāmibhāvassa kāraṇaṃ pakāsitaṃ hoti, samādhinā anāgāmibhāvassa, paññāya arahattassa. Sotāpanno hi ‘‘sīlesu paripūrakārī’’ti (a. ni. 3.87) vutto, tathā sakadāgāmī. Anāgāmī [Pg.6] pana ‘‘samādhismiṃ paripūrakārī’’ti (a. ni. 3.87). Arahā pana ‘‘paññāya paripūrakārī’’ti (a. ni. 3.87).

त्याचप्रमाणे, शीलाद्वारे स्रोतापन्न आणि सकदागामी होण्याचे कारण प्रकाशित केले गेले आहे, समाधीद्वारे अनागामी होण्याचे कारण आणि प्रज्ञेद्वारे अर्हतपद (अरहत्त) प्राप्त करण्याचे कारण प्रकाशित केले गेले आहे. कारण स्रोतापन्नाला 'शीलामध्ये परिपूर्णता करणारा' असे म्हटले गेले आहे, तसेच सकदागामीलाही. परंतु, अनागामीला 'समाधीमध्ये परिपूर्णता करणारा' आणि अर्हताला 'प्रज्ञेमध्ये परिपूर्णता करणारा' असे म्हटले गेले आहे.

Evaṃ ettāvatā tisso sikkhā, tividhakalyāṇaṃ sāsanaṃ, tevijjatādīnaṃ upanissayo, antadvayavajjanamajjhimapaṭipattisevanāni, apāyādisamatikkamanupāyo, tīhākārehi kilesappahānaṃ, vītikkamādīnaṃ paṭipakkho, saṃkilesattayavisodhanaṃ, sotāpannādibhāvassa ca kāraṇanti ime nava, aññe ca evarūpā guṇattikā pakāsitā hontīti.

अशा प्रकारे, एवढ्या उपदेशाने (१) तीन शिक्षा, (२) तीन प्रकारांनी कल्याणकारी असलेले शासन, (३) त्रिविद्या इत्यादींचा उपनिसय, (४) दोन्ही टोकांचे वर्जन करून मध्यम प्रतिपदेचे आचरण करणे, (५) अपाय इत्यादींचे उल्लंघन करण्याचा उपाय, (६) तीन प्रकारांनी क्लेशांचे प्रहाण, (७) वीतिक्कम इत्यादींचे प्रतिपक्ष, (८) तीन संक्लेशांचे विशोधन आणि (९) स्रोतापन्न इत्यादी अवस्था प्राप्त करण्याचे कारण, हे नऊ त्रिक (तिक) आणि इतरही अशाच प्रकारचे गुणत्रिक प्रकाशित केले गेले आहेत, असे समजावे.

1. Sīlaniddeso

१. शील-निर्देश (शीलाचे सविस्तर वर्णन)

Sīlasarūpādikathā

शीलाचे स्वरूप इत्यादींचे कथन

6. Evaṃ [Pg.7] anekaguṇasaṅgāhakena sīlasamādhipaññāmukhena desitopi panesa visuddhimaggo atisaṅkhepadesitoyeva hoti. Tasmā nālaṃ sabbesaṃ upakārāyāti vitthāramassa dassetuṃ sīlaṃ tāva ārabbha idaṃ pañhākammaṃ hoti.

६. अशा प्रकारे, अनेक गुणांचा संग्रह करणाऱ्या शील, समाधी आणि प्रज्ञेच्या माध्यमातून हा 'विशुद्धिमार्ग' उपदेशिला असला, तरी तो अत्यंत संक्षेपाने (थोडक्यात) उपदेशिला गेला आहे. त्यामुळे तो सर्वांच्याच उपकारासाठी पुरेसा ठरू शकत नाही. म्हणून, त्याचा सविस्तर विस्तार दर्शविण्यासाठी, समाधी आणि प्रज्ञेच्या आधी, शीलाला अनुसरून खालील प्रश्न विचारले जात आहेत.

Kiṃ sīlaṃ, kenaṭṭhena sīlaṃ, kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni, kimānisaṃsaṃ sīlaṃ, katividhaṃ cetaṃ sīlaṃ, ko cassa saṃkileso, kiṃ vodānanti.

(१) शील म्हणजे काय? (२) कोणत्या अर्थाने याला शील म्हटले जाते? (३) याचे लक्षण, रस (कार्य), प्रत्युपस्थान (प्रकटीकरण) आणि पदस्थान (तात्कालिक कारण) काय आहेत? (४) शीलाचे काय फायदे (आनिसंस) आहेत? (५) हे शील किती प्रकारचे आहे? (६) याचा संक्लेश (मळ/दूषित होणे) काय आहे? आणि (७) याचे वोदान (विशोधन/शुद्धीकरण) काय आहे?

Tatridaṃ vissajjanaṃ. Kiṃ sīlanti pāṇātipātādīhi vā viramantassa vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanādayo dhammā. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘kiṃ sīlanti cetanā sīlaṃ, cetasikaṃ sīlaṃ, saṃvaro sīlaṃ, avītikkamo sīla’’nti (paṭi. ma. 1.39). Tattha cetanā sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi vā viramantassa vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanā. Cetasikaṃ sīlaṃ nāma pāṇātipātādīhi viramantassa virati. Apica cetanā sīlaṃ nāma pāṇātipātādīni pajahantassa satta kammapathacetanā. Cetasikaṃ sīlaṃ nāma ‘‘abhijjhaṃ pahāya vigatābhijjhena cetasā viharatī’’ti (dī. ni. 1.217) ādinā nayena vuttā anabhijjhābyāpādasammādiṭṭhidhammā. Saṃvaro sīlanti ettha pañcavidhena saṃvaro veditabbo pātimokkhasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti. Tattha iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupetoti (vibha. 511) ayaṃ pātimokkhasaṃvaro. Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatīti (dī. ni. 1.213) ayaṃ satisaṃvaro.

यावर हे उत्तर आहे: "शील म्हणजे काय?" या प्रश्नाचे उत्तर असे आहे की, प्राणातिपातादी (प्राणघात इत्यादी) अकुशल कर्मांपासून विरत होणाऱ्या व्यक्तीचे किंवा (उपाध्याय-वत्त इत्यादी) कर्तव्य-पद्धती पूर्ण करणाऱ्या व्यक्तीचे चेतना इत्यादी धर्म म्हणजे शील होय. म्हणूनच पटिसम्भिदामग्ग (प्रतिसंभिदामार्ग) मध्ये म्हटले आहे: "शील म्हणजे काय? चेतना हे शील आहे, चेतसिक हे शील आहे, संवर हे शील आहे, अवितिक्कम (अतिशयोक्ती न करणे/नियम न मोडणे) हे शील आहे." त्यात 'चेतना शील' म्हणजे प्राणातिपातादी कर्मांपासून विरत होणाऱ्या किंवा कर्तव्य-पद्धती पूर्ण करणाऱ्या व्यक्तीची चेतना होय. 'चेतसिक शील' म्हणजे प्राणातिपातादी कर्मांपासून विरत होणाऱ्या व्यक्तीची विरती (विरती चेतसिक) होय. तसेच, प्राणातिपातादी कर्मांचा त्याग करणाऱ्या व्यक्तीच्या सात कुशल कम्मपथ (कर्मपथ) चेतनांना 'चेतना शील' म्हणतात. 'चेतसिक शील' म्हणजे "अभिज्झा (लोभ) त्यागून, अभिज्झारहित चित्ताने विहरतो" इत्यादी पद्धतीने सांगितलेले अनभिज्झा (अलोभ), अव्यापाद (अद्वेष) आणि सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) हे धर्म होत. 'संवर हे शील आहे' यामध्ये संवर पाच प्रकारचा समजावा: पातिमोक्खसंवर (प्रातिमोक्षसंवर), सतिसंवर (स्मृतिसंवर), जाणसंवर (ज्ञानसंवर), खन्तिसंवर (क्षांतिसंवर) आणि विरियसंवर (वीर्यसंवर). त्यापैकी, "या पातिमोक्ख संवराने युक्त असतो, सुयुक्त असतो" या वचनात आलेला संवर म्हणजे 'पातिमोक्खसंवर' होय. "चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो, चक्षुरिंद्रियामध्ये संवर प्राप्त करतो" या वचनात आलेला संवर म्हणजे 'सतिसंवर' होय.

Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā;

)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhiyyareti. (su. ni. 1041);

भगवान (अजिताला उद्देशून) म्हणाले— "हे अजित! लोकात जे (क्लेशांचे) प्रवाह वाहतात, त्यांना रोखणारी 'सति' (स्मृती) आहे. मी त्या प्रवाहांचा संवर (अवरोध) सांगतो, प्रज्ञेने ते प्रवाह बंद केले जातात (रोखले जातात)."

Ayaṃ [Pg.8] ñāṇasaṃvaro. Paccayapaṭisevanampi ettheva samodhānaṃ gacchati. Yo panāyaṃ khamo hoti sītassa uṇhassātiādinā (ma. ni. 1.24; a. ni. 6.58) nayena āgato, ayaṃ khantisaṃvaro nāma. Yo cāyaṃ uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetītiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 6.58) nayena āgato, ayaṃ vīriyasaṃvaro nāma. Ājīvapārisuddhipi ettheva samodhānaṃ gacchati. Iti ayaṃ pañcavidhopi saṃvaro, yā ca pāpabhīrukānaṃ kulaputtānaṃ sampattavatthuto virati, sabbampetaṃ saṃvarasīlanti veditabbaṃ. Avītikkamo sīlanti samādinnasīlassa kāyikavācasiko anatikkamo. Idaṃ tāva kiṃ sīlanti pañhassa vissajjanaṃ.

हा 'जाणसंवर' (ज्ञानसंवर) होय. प्रत्यय-प्रतिसेवन (पच्चयापच्चवेक्खणा - उपभोग्य वस्तूंचा विचारपूर्वक वापर करणे) देखील याच ज्ञानसंवरामध्ये समाविष्ट होते. "जो थंडी आणि उष्णता सहन करतो" इत्यादी पद्धतीने आलेला जो संवर आहे, त्याला 'खन्तिसंवर' (क्षांतिसंवर) म्हणतात. "उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काचा (कामोपभोगाच्या विचारांचा) जो स्वीकार करत नाही" इत्यादी पद्धतीने आलेला जो संवर आहे, त्याला 'विरियसंवर' (वीर्यसंवर) म्हणतात. आजीवपारिसुद्धि (उपजीविकेची शुद्धता) देखील याच वीर्यसंवरामध्ये समाविष्ट होते. अशा प्रकारे हा पाच प्रकारचा संवर आणि पापाची भीती बाळगणाऱ्या कुलपुत्रांची समोर आलेल्या (अकुशल) वस्तूंपासून जी विरती होते, या सर्वांना 'संवर शील' समजावे. 'अवितिक्कम शील' म्हणजे शील ग्रहण केलेल्या (समादान केलेल्या) व्यक्तीचे कायिक आणि वाचिक उल्लंघन न करणे होय. हे "शील म्हणजे काय?" या प्रश्नाचे उत्तर आहे.

7. Avasesesu kenaṭṭhena sīlanti sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Kimidaṃ sīlanaṃ nāma. Samādhānaṃ vā, kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Upadhāraṇaṃ vā, kusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Etadeva hettha atthadvayaṃ saddalakkhaṇavidū anujānanti. Aññe pana siraṭṭho sīlattho, sītalaṭṭho sīlatthoti evamādināpi nayenettha atthaṃ vaṇṇayanti.

७. उर्वरित प्रश्नांपैकी, "कोणत्या अर्थाने शील म्हटले जाते?" या प्रश्नाचे उत्तर असे आहे की, 'शीलन' (सदाचरण/धारण करणे) या अर्थाने शील म्हटले जाते. हे 'शीलन' म्हणजे काय? एक तर 'समाधान' (सुव्यवस्थित ठेवणे), म्हणजेच कायिक कर्म इत्यादींना सुशीलाच्या प्रभावाने विखुरले न जाऊ देणे (अस्ताव्यस्त न होऊ देणे) हा याचा अर्थ आहे. किंवा 'उपधारण' (आधार देणे), म्हणजेच कुशल धर्मांचे अधिष्ठान (पाया) बनून राहणे हा याचा अर्थ आहे. व्याकरण आणि शब्दांचे लक्षण जाणणारे विद्वान या ठिकाणी याच दोन अर्थांना मान्यता देतात. परंतु इतर आचार्य मात्र, "शिर (श्रेष्ठ/डोके) या अर्थाने शील" किंवा "शीतल (शांत/थंड) या अर्थाने शील" अशा प्रकारे देखील शीलाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करतात.

8. Idāni kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti ettha –

८. आता, "त्या शीलाचे लक्षण, रस (कार्य), पच्चुपट्ठान (प्रकटीकरण) आणि पदट्ठान (निकटचे कारण) काय आहेत?" या प्रश्नाचे उत्तर असे आहे—

Sīlanaṃ lakkhaṇaṃ tassa, bhinnassāpi anekadhā;

Sanidassanattaṃ rūpassa, yathā bhinnassanekadhā.

ज्याप्रमाणे अनेक प्रकारे भिन्न असूनही रूपाचे (असे दृश्य रूप) 'सनिदस्सनत्त' (दृश्यमान असणे) हेच त्याचे लक्षण आहे, त्याचप्रमाणे अनेक प्रकारे भिन्न असूनही शीलाचे 'शीलन' (सुव्यवस्थित ठेवणे किंवा आधार देणे) हेच त्याचे लक्षण आहे.

Yathā hi nīlapītādibhedena anekadhā bhinnassāpi rūpāyatanassa sanidassanattaṃ lakkhaṇaṃ, nīlādibhedena bhinnassāpi sanidassana bhāvānatikkamanato. Tathā sīlassa cetanādibhedena anekadhā bhinnassāpi yadetaṃ kāyakammādīnaṃ samādhānavasena kusalānañca dhammānaṃ patiṭṭhānavasena vuttaṃ sīlanaṃ, tadeva lakkhaṇaṃ, cetanādibhedena bhinnassāpi samādhānapatiṭṭhānabhāvānatikkamanato. Evaṃ lakkhaṇassa panassa –

विस्ताराने सांगायचे तर— ज्याप्रमाणे निळा, पिवळा इत्यादी भेदांमुळे अनेक प्रकारे भिन्न असूनही रूपायतनाचे (रूपाचे) 'sनिदस्सनत्त' (दृश्यमानता) हेच लक्षण आहे, कारण निळ्या इत्यादी भेदांनी भिन्न असूनही ते दृश्यमानतेच्या स्वभावाचे उल्लंघन करत नाही. त्याचप्रमाणे, चेतना इत्यादी भेदांमुळे अनेक प्रकारे भिन्न असूनही शीलाचे जे कायिक कर्म इत्यादींना सुव्यवस्थित ठेवण्याच्या सामर्थ्याने आणि कुशल धर्मांना आधार देण्याच्या सामर्थ्याने 'शीलन' सांगितले आहे, तेच त्याचे लक्षण आहे; कारण चेतना इत्यादी भेदांनी भिन्न असूनही ते सुव्यवस्थित ठेवणे आणि आधार देणे या स्वभावाचे उल्लंघन करत नाही. अशा लक्षणांनी युक्त असलेल्या या शीलाचे—

Dussīlyaviddhaṃsanatā, anavajjaguṇo tathā;

Kiccasampattiatthena, raso nāma pavuccati.

दुःशीलाचा (शीलहीनतेचा) नाश करणे आणि दोषरहित असणे (अनावद्य गुण), याला अनुक्रमे कार्य (किच्च) आणि संपत्ती (गुण) या अर्थाने 'रस' म्हटले जाते.

Tasmā [Pg.9] idaṃ sīlaṃ nāma kiccaṭṭhena rasena dussīlyaviddhaṃsanarasaṃ, sampattiatthena rasena anavajjarasanti veditabbaṃ. Lakkhaṇādīsu hi kiccameva sampatti vā rasoti vuccati.

म्हणून हे शील, कार्य या अर्थाने 'दुःशीलतेचा नाश करणारे' (दुस्सीळ्यविद्धंसनरस) आणि संपत्ती (गुण) या अर्थाने 'दोषरहित' (अनावज्जरस) आहे असे समजावे. कारण लक्षण इत्यादींचे वर्णन करताना कार्य किंवा संपत्ती यालाच 'रस' म्हटले जाते.

Soceyyapaccupaṭṭhānaṃ, tayidaṃ tassa viññuhi;

Ottappañca hirī ceva, padaṭṭhānanti vaṇṇitaṃ.

विद्वानांनी या शीलाचे 'सोचेय्य' (शुद्धता) हे पच्चुपट्ठान (प्रकटीकरण) आणि 'हिरी' (लज्जा) व 'ओत्तप्प' (भय) हे पदट्ठान (निकटचे कारण) असल्याचे सांगितले आहे.

Tayidaṃ sīlaṃ kāyasoceyyaṃ vacīsoceyyaṃ manosoceyyanti (a. ni. 3.121) evaṃ vuttasoceyyapaccupaṭṭhānaṃ, soceyyabhāvena paccupaṭṭhāti gahaṇabhāvaṃ gacchati. Hirottappañca panassa viññūhi padaṭṭhānanti vaṇṇitaṃ, āsannakāraṇanti attho. Hirottappe hi sati sīlaṃ uppajjati ceva tiṭṭhati ca. Asati neva uppajjati, na tiṭṭhatīti. Evaṃ sīlassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni veditabbāni.

विस्ताराने सांगायचे तर— हे शील "काय-शुद्धता (कायसोचेय्य), वाक्-शुद्धता (वचीसोचेय्य) आणि मन-शुद्धता (मनोसोचेय्य)" अशा प्रकारे सांगितलेल्या शुद्धतेच्या रूपाने प्रकट होते (पच्चुपट्ठान); ते शुद्धतेच्या भावाने (योग्यांच्या ज्ञानात) समोर प्रकट होते आणि ग्रहण केले जाते. तसेच, विद्वानांनी 'हिरी' (लज्जा) आणि 'ओत्तप्प' (भय) यांना याचे 'पदट्ठान' म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'निकटचे कारण' असा आहे. कारण हिरी आणि ओत्तप्प असतानाच शील उत्पन्न होते आणि टिकून राहते. ते नसताना शील उत्पन्नही होत नाही आणि टिकतही नाही. अशा प्रकारे शीलाचे लक्षण, रस, पच्चुपट्ठान आणि पदट्ठान समजावे.

Sīlānisaṃsakathā

शील-आनिसंस-कथा (शीलाच्या फायद्यांची/फलांची चर्चा)

9. Kimānisaṃsaṃ sīlanti avippaṭisārādianekaguṇapaṭilābhānisaṃsaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘avippaṭisāratthāni kho, ānanda, kusalāni sīlāni avippaṭisārānisaṃsānī’’ti (a. ni. 11.1).

९. "शीलाचे काय फायदे (आनिसंस) आहेत?" या प्रश्नाचे उत्तर असे आहे की, अविप्पटिसार (पश्चात्ताप न होणे/चित्ताची प्रसन्नता) इत्यादी अनेक गुणांची प्राप्ती होणे हा शीलाचा फायदा आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— "हे आनंदा! कुशल शीले ही पश्चात्ताप न होणे (चित्तप्रसन्नता) या प्रयोजनासाठी असतात आणि पश्चात्ताप न होणे हाच त्यांचा फायदा (आनिसंस) आहे."

Aparampi vuttaṃ ‘‘pañcime gahapatayo ānisaṃsā sīlavato sīlasampadāya. Katame pañca? Idha gahapatayo sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṃ mahantaṃ bhogakkhandhaṃ adhigacchati, ayaṃ paṭhamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṃ gahapatayo sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati, ayaṃ dutiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṃ gahapatayo sīlavā sīlasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ, visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto, ayaṃ tatiyo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṃ gahapatayo sīlavā sīlasampanno asammūḷho kālaṃ karoti, ayaṃ catuttho ānisaṃso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṃ gahapatayo sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṃ maraṇā [Pg.10] sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati, ayaṃ pañcamo ānisaṃso sīlavato sīlasampadāyā’’ti (dī. ni. 2.150; a. ni. 5.213; mahāva. 285).

तसेच पुढेही सांगितले आहे— "हे गृहपतींनो! शीलवान व्यक्तीच्या शीलसंपदेचे हे पाच फायदे (आनिसंस) आहेत. कोणते पाच? १. हे गृहपतींनो! या जगात शीलवान आणि शीलसंपन्न व्यक्ती अप्रमादामुळे (जागरूकतेमुळे) विपुल संपत्ती प्राप्त करते. शीलवान व्यक्तीच्या शीलसंपदेचा हा पहिला फायदा आहे. २. पुन्हा, हे गृहपतींनो! शीलवान आणि शीलसंपन्न व्यक्तीची उत्तम कीर्ती सर्वत्र पसरते. शीलवान व्यक्तीच्या शीलसंपदेचा हा दुसरा फायदा आहे. ३. पुन्हा, हे गृहपतींनो! शीलवान आणि शीलसंपन्न व्यक्ती कोणत्याही परिषदेत— मग ती क्षत्रिय परिषद असो, ब्राह्मण परिषद असो, गृहपती परिषद असो वा श्रमण परिषद असो— निर्भयपणे आणि प्रसन्न चेहऱ्याने प्रवेश करते. शीलवान व्यक्तीच्या शीलसंपदेचा हा तिसरा फायदा आहे. ४. पुन्हा, हे गृहपतींनो! शीलवान आणि शीलसंपन्न व्यक्ती संभ्रमरहित (जागृत चित्ताने) मृत्यूला सामोरी जाते. शीलवान व्यक्तीच्या शीलसंपदेचा हा चौथा फायदा आहे. ५. पुन्हा, हे गृहपतींनो! शीलवान आणि शीलसंपन्न व्यक्ती शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात उत्पन्न होते. शीलवान व्यक्तीच्या शीलसंपदेचा हा पाचवा फायदा आहे."

Aparepi ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca assaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cāti, sīlesvevassa paripūrakārī’’tiādinā (ma. ni. 1.65) nayena piyamanāpatādayo āsavakkhayapariyosānā anekā sīlānisaṃsā vuttā. Evaṃ avippaṭisārādianekaguṇānisaṃsaṃ sīlaṃ. Apica –

इतरही, “हे भिक्खूहो! जर भिक्खू अशी इच्छा बाळगत असेल की— 'मी माझ्या सब्रह्मचाऱ्यांचा (सहकाऱ्यांचा) प्रिय, मनाप (आवडता), आदरणीय आणि प्रशंसनीय व्हावे,' तर त्याने शीलांचेच परिपूर्ण पालन करावे” इत्यादी पद्धतीने (म. नि. १.६५) प्रिय आणि मनाप असण्यापासून सुरू होऊन आसवांच्या क्षयापर्यंत (आसवक्खय) संपणारे शीलाचे अनेक फायदे (शीलानिसंस) सांगितले गेले आहेत. अशा प्रकारे शील हे अविप्पटिसार (पश्चात्ताप नसणे) इत्यादी अनेक गुणांचे आणि फायद्यांचे कारण आहे. आणखीही—

Sāsane kulaputtānaṃ, patiṭṭhā natthi yaṃ vinā;

Ānisaṃsaparicchedaṃ, tassa sīlassa ko vade.

शासनात (बुद्धांच्या शासनात) कुलपुत्रांसाठी ज्याच्याशिवाय दुसरा कोणताही आधार नाही, त्या शीलाच्या फायद्यांची मर्यादा कोण सांगू शकेल?

Na gaṅgā yamunā cāpi, sarabhū vā sarasvatī;

Ninnagā vāciravatī, mahī vāpi mahānadī.

गंगा, यमुना, सरभू किंवा सरस्वती, तसेच अचिरवती नदी किंवा मही ही महानदीसुद्धा...

Sakkuṇanti visodhetuṃ, taṃ malaṃ idha pāṇinaṃ;

Visodhayati sattānaṃ, yaṃ ve sīlajalaṃ malaṃ.

...या जगातील प्राण्यांचा तो (रागादी) मळ धुवून टाकण्यास समर्थ नाहीत; जो मळ शीलरूपी जल प्राण्यांचा निश्चितपणे धुवून टाकतो.

Na taṃ sajaladā vātā, na cāpi haricandanaṃ;

Neva hārā na maṇayo, na candakiraṇaṅkurā.

मेघांसह वाहणारे थंड वारे नाही, पिवळे चंदनही नाही, मोत्यांचे हार नाही, मणी नाही आणि चंद्राची शीतल किरणेही नाही...

Samayantīdha sattānaṃ, pariḷāhaṃ surakkhitaṃ;

Yaṃ sameti idaṃ ariyaṃ, sīlaṃ accantasītalaṃ.

...या जगातील प्राण्यांचा तो दाह (ताप) शांत करू शकत नाहीत, जो दाह हे उत्तम प्रकारे रक्षण केलेले, आर्य आणि अत्यंत शीतल शील शांत करते.

Sīlagandhasamo gandho, kuto nāma bhavissati;

Yo samaṃ anuvāte ca, paṭivāte ca vāyati.

शील-गंधासारखा दुसरा कोणता सुगंध असू शकेल, जो वाऱ्याच्या दिशेने आणि वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेनेही सारखाच पसरतो?

Saggārohaṇasopānaṃ, aññaṃ sīlasamaṃ kuto;

Dvāraṃ vā pana nibbāna, nagarassa pavesane.

स्वर्गात चढण्यासाठी शीलासारखी दुसरी शिडी कोठे आहे? किंवा निब्बान नगरात प्रवेश करण्यासाठी शीलासारखे दुसरे द्वार तरी कोठे असू शकेल?

Sobhantevaṃ na rājāno, muttāmaṇivibhūsitā;

Yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā.

मोती आणि मण्यांनी विभूषित झालेले राजे तसे शोभून दिसत नाहीत, जसे शीलरूपी अलंकाराने विभूषित झालेले यती (भिक्खू) शोभून दिसतात.

Attānuvādādibhayaṃ, viddhaṃsayati sabbaso;

Janeti kittihāsañca, sīlaṃ sīlavataṃ sadā.

शील हे शीलवंतांचे स्वतःचीच निंदा करण्याचे भय (अत्तानुवाद भय) इत्यादी सर्व भयांचा पूर्णपणे नाश करते आणि नेहमी कीर्ती व आनंद निर्माण करते.

Guṇānaṃ [Pg.11] mūlabhūtassa, dosānaṃ balaghātino;

Iti sīlassa viññeyyaṃ, ānisaṃsakathāmukhanti.

अशा प्रकारे, गुणांचे मूळ असलेल्या आणि दोषांच्या (क्लेशांच्या) शक्तीचा नाश करणाऱ्या शीलाच्या फायद्यांचे हे प्रास्ताविक कथन (आनिसंसकथामुख) समजावे.

Sīlappabhedakathā

शीलप्रभेदकथा (शीलाचे वर्गीकरण)

10. Idāni yaṃ vuttaṃ katividhaṃ cetaṃ sīlanti, tatridaṃ vissajjanaṃ. Sabbameva tāva idaṃ sīlaṃ attano sīlanalakkhaṇena ekavidhaṃ.

१०. आता, “हे शील किती प्रकारचे आहे?” असे जे विचारले गेले होते, त्याचे हे उत्तर आहे. सर्वप्रथम, हे सर्व शील स्वतःच्या 'शीलन' (संयम/धारण करणे) या लक्षणामुळे एकाच प्रकारचे (एकविध) आहे.

Cārittavārittavasena duvidhaṃ. Tathā ābhisamācārikaādibrahmacariyakavasena, viratiavirativasena, nissitānissitavasena, kālapariyantaāpāṇakoṭikavasena, sapariyantāpariyantavasena, lokiyalokuttaravasena ca.

चारित्र (आचरण) आणि वारित्र (वर्जन) या भेदाने ते दोन प्रकारचे (दुविध) आहे. तसेच, आभिसमाचारिक (उत्तम आचरण) व आदिब्रह्मचर्यक (मूलभूत ब्रह्मचर्य); विरती (विरती शील) व अविरती (अविरती शील); निस्सित (आश्रित) व अनिस्सित (अनाश्रित); कालपरियंत (मर्यादित काळाचे) व आपाणकोटिका (आजीवन); सपरियंत (मर्यादित) व अपरियंत (अमर्यादित); आणि लोकिय (लौकिक) व लोकुत्तर (लोकोत्तर) या भेदानेही ते दोन प्रकारचे आहे.

Tividhaṃ hīnamajjhimapaṇītavasena. Tathā attādhipateyyalokādhipateyyadhammādhipateyyavasena, parāmaṭṭhāparāmaṭṭhapaṭippassaddhivasena, visuddhāvisuddhavematikavasena, sekkhāsekkhanevasekkhanāsekkhavasena ca.

हीन (कनिष्ठ), मज्झिम (मध्यम) आणि पणीत (उत्कृष्ट) या भेदाने ते three प्रकारचे (तिविध) आहे. तसेच, अत्ताधिपतेय्य (स्वतःला प्राधान्य देणारे), लोकाधिपतेय्य (लोकांना प्राधान्य देणारे) व धम्माधिपतेय्य (धम्माला प्राधान्य देणारे); परामट्ठ (तृष्णा-दृष्टीने ग्रासलेले), अपरामट्ठ (मुक्त) व पटिप्पस्सद्धि (शांत झालेले); विसुद्ध (शुद्ध), अविसुद्ध (अशुद्ध) व वेमतिक (शंकेने युक्त); आणि सेक्ख (शैक्ष - साधक), असेक्ख (अशैक्ष - अर्हत) व नेवसेक्खनासेक्ख (दोन्ही नसलेले) या भेदानेही ते तीन प्रकारचे आहे.

Catubbidhaṃ hānabhāgiyaṭhitibhāgiyavisesabhāgiyanibbedhabhāgiyavasena. Tathā bhikkhubhikkhunīanupasampannagahaṭṭhasīlavasena, pakatiācāradhammatāpubbahetukasīlavasena, pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvaraājīvapārisuddhipaccayasannissitasīlavasena ca.

हानभागिय (ऱ्हासाकडे नेणारे), ठितिभागिय (स्थिरतेकडे नेणारे), विसेसभागिय (विशिष्ट गुणांकडे नेणारे) आणि niब्बेधभागिय (भेदक ज्ञानाकडे नेणारे) या भेदाने ते चार प्रकारचे (चतुब्बिध) आहे. तसेच, भिक्खू, भिक्खुणी, अनुपसंपन्न (दीक्षा न घेतलेले) व गृहस्थ यांच्या शील भेदाने; पकती (नैसर्गिक), आचार (पारंपारिक), धम्मता (नियमसिद्ध) व पुब्बहेतुक (पूर्वहेतूने युक्त) शील भेदाने; आणि पातिमोक्खसंवर (पातिमोक्ख संवर), इंद्रियसंवर (इंद्रिय संवर), आजीवपारिसुद्धि (आजीविका शुद्धी) व पच्चयसन्निस्सित (प्रत्यय संनिश्रित - गरजांवर आधारित) शील भेदानेही ते चार प्रकारचे आहे.

Pañcavidhaṃ pariyantapārisuddhisīlādivasena. Vuttampi cetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘pañca sīlāni – pariyantapārisuddhisīlaṃ, apariyantapārisuddhisīlaṃ, paripuṇṇapārisuddhisīlaṃ, aparāmaṭṭhapārisuddhisīlaṃ, paṭippassaddhipārisuddhisīla’’nti (paṭi. ma. 1.37). Tathā pahānaveramaṇīcetanāsaṃvarāvītikkamavasena.

परियंतपारिसुद्धिशील (मर्यादित शुद्ध शील) इत्यादी भेदाने ते पाच प्रकारचे (पंचविध) आहे. पटिसम्भिदामग्गातही असे म्हटले आहे की— “पाच शिले आहेत— परियंतपारिसुद्धिशील, अपरियंतपारिसुद्धिशील, परिपुण्णपारिसुद्धिशील, अपरामट्ठपारिसुद्धिशील आणि पटिप्पस्सद्धिपारिसुद्धिशील.” तसेच, पहाण (त्याग), वेरमणी (विरती), चेतना, संवर आणि अवीतिक्कम (अतिरेक न करणे/उल्लंघन न करणे) या भेदानेही ते पाच प्रकारचे आहे.

11. Tattha ekavidhakoṭṭhāse attho vuttanayeneva veditabbo. Duvidhakoṭṭhāse yaṃ bhagavatā ‘‘idaṃ kattabba’’nti paññattasikkhāpadapūraṇaṃ, taṃ cārittaṃ. Yaṃ ‘‘idaṃ na kattabba’’nti paṭikkhittassa akaraṇaṃ, taṃ vārittaṃ. Tatrāyaṃ vacanattho. Caranti tasmiṃ sīlesu paripūrakāritāya pavattantīti cārittaṃ. Vāritaṃ tāyanti rakkhanti tenāti vārittaṃ. Tattha saddhāvīriyasādhanaṃ cārittaṃ, saddhāsādhanaṃ vārittaṃ. Evaṃ cārittavārittavasena duvidhaṃ.

११. त्यामध्ये, एकविध वर्गात अर्थ आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. दुविध वर्गात, भगवंतांनी “हे केले पाहिजे” असे जे नियम (सिक्खापदे) सांगितले आहेत, यांचे परिपूर्ण पालन करणे म्हणजे 'चारित्र' (चारित्र शील) होय. आणि “हे करू नये” असे जे वर्ज्य केले आहे, ते न करणे म्हणजे 'वारित्र' (वारित्र शील) होय. त्याचा शब्दशः अर्थ असा आहे: शीलांचे परिपूर्ण पालन करत त्यात आचरण करतात (चरन्ति), म्हणून ते 'चारित्र' आहे. ज्याच्याद्वारे वर्ज्य केलेल्या गोष्टींचे रक्षण (तायन्ति) केले जाते, म्हणून ते 'वारित्र' आहे. त्यापैकी, चारित्र हे श्रद्धा आणि वीर्य (प्रयत्न) यांनी साध्य होते, तर वारित्र हे केवळ श्रद्धेने साध्य होते. अशा प्रकारे चारित्र आणि वारित्र या भेदाने ते दोन प्रकारचे आहे.

Dutiyaduke [Pg.12] abhisamācāroti uttamasamācāro. Abhisamācāro eva ābhisamācārikaṃ. Abhisamācāraṃ vā ārabbha paññattaṃ ābhisamācārikaṃ, ājīvaṭṭhamakato avasesasīlassetaṃ adhivacanaṃ. Maggabrahmacariyassa ādibhāvabhūtanti ādibrahmacariyakaṃ, ājīvaṭṭhamakasīlassetaṃ adhivacanaṃ. Tañhi maggassa ādibhāvabhūtaṃ, pubbabhāgeyeva parisodhetabbato. Tenāha – ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431). Yāni vā sikkhāpadāni khuddānukhuddakānīti vuttāni, idaṃ ābhisamācārikasīlaṃ. Sesaṃ ādibrahmacariyakaṃ. Ubhatovibhaṅgapariyāpannaṃ vā ādibrahmacariyakaṃ. Khandhakavattapariyāpannaṃ ābhisamācārikaṃ. Tassa sampattiyā ādibrahmacariyakaṃ sampajjati. Tenevāha – ‘‘so vata, bhikkhave, bhikkhu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ aparipūretvā ādibrahmacariyakaṃ dhammaṃ paripūressatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 5.21). Evaṃ ābhisamācārikaādibrahmacariyakavasena duvidhaṃ.

दुसऱ्या द्विकात (जोडीत), 'अभिसमाचार' म्हणजे उत्तम आचरण होय. अभिसमाचार म्हणजेच 'आभिसमाचारिक' होय. किंवा अभिसमाचाराला अनुसरून जे नियम सांगितले आहेत ते 'आभिसमाचारिक' होय; आजीविका आठवी असणाऱ्या (आजीवट्ठमक) शीलाव्यतिरिक्त उरलेल्या शीलाचे हे नाव आहे. जे मार्गाच्या ब्रह्मचर्याचे (मग्गब्रह्मचर्य) मूळ किंवा आरंभ आहे, ते 'आदिब्रह्मचर्यक' होय; हे आजीवट्ठमक शीलाचे नाव आहे. कारण ते मार्गाचा आरंभ आहे, कारण ते पूर्वभागातच (सुरुवातीलाच) शुद्ध करावे लागते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— “त्या भिक्खूचे कायकर्म, वचीकर्म आणि आजीविका पूर्वभागातच पूर्णपणे शुद्ध असते.” किंवा ज्या नियमांना क्षुद्र आणि अनुक्षुद्र (लहान आणि अतिशय लहान) नियम म्हटले आहे, ते 'आभिसमाचारिक शील' होय. उरलेले 'आदिब्रह्मचर्यक शील' होय. किंवा उभतोविभंगात समाविष्ट असलेले शील 'आदिब्रह्मचर्यक' होय आणि खन्धकवत्तात समाविष्ट असलेले शील 'आभिसमाचारिक' होय. आभिसमाचारिक शीलाच्या परिपूर्तीमुळे आदिब्रह्मचर्यक शील परिपूर्ण होते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— “हे भिक्खूहो! तो भिक्खू आभिसमाचारिक धम्माचे पालन न करता आदिब्रह्मचर्यक धम्माचे पालन करेल, हे शक्य नाही.” अशा प्रकारे आभिसमाचारिक आणि आदिब्रह्मचर्यक या भेदाने ते दोन प्रकारचे आहे.

Tatiyaduke pāṇātipātādīhi veramaṇimattaṃ viratisīlaṃ. Sesaṃ cetanādi aviratisīlanti evaṃ viratiavirativasena duvidhaṃ.

तिसऱ्या द्विकात, प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादींपासून केवळ विरत राहणे म्हणजे 'विरती शील' होय. उरलेले चेतना इत्यादी 'अविरती शील' होय. अशा प्रकारे विरती आणि अविरती या भेदाने ते दोन प्रकारचे आहे.

Catutthaduke nissayoti dve nissayā taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca. Tattha yaṃ ‘‘imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186; a. ni. 5.206; 7.50) evaṃ bhavasampattiṃ ākaṅkhamānena pavattitaṃ, idaṃ taṇhānissitaṃ. Yaṃ ‘‘sīlena suddhī’’ti evaṃ suddhidiṭṭhiyā pavattitaṃ, idaṃ diṭṭhinissitaṃ. Yaṃ pana lokuttaraṃ lokiyañca tasseva sambhārabhūtaṃ, idaṃ anissitanti evaṃ nissitānissitavasena duvidhaṃ.

चौथ्या द्विकात, 'निस्सय' (आश्रय) म्हणजे दोन प्रकारचे आश्रय आहेत: तण्हा-निस्सय (तृष्णा-आश्रय) आणि दिट्ठि-निस्सय (दृष्टी-आश्रय). त्यापैकी, “या शीलाच्या प्रभावाने मी देव किंवा इतर कोणताही दिव्य प्राणी होईन” अशा प्रकारे भवसंपत्तीची (उत्कृष्ट जन्माची) आकांक्षा धरून जे शील पाळले जाते, ते 'तण्हा-निस्सित' (तृष्णेवर आश्रित) शील होय. “शीलानेच शुद्धी होते” अशा शुद्धीच्या दृष्टीने (दृष्टी-भ्रमाने) जे शील पाळले जाते, ते 'दिट्ठि-निस्सित' (दृष्टीवर आश्रित) शील होय. परंतु, जे लोकोत्तर शील आहे आणि जे त्याचे कारण असलेले लौकिक शील आहे, ते 'अनिस्सित' (अनाश्रित) शील होय. अशा प्रकारे निस्सित आणि अनिस्सित या भेदाने ते दोन प्रकारचे आहे.

Pañcamaduke kālaparicchedaṃ katvā samādinnaṃ sīlaṃ kālapariyantaṃ. Yāvajīvaṃ samādiyitvā tatheva pavattitaṃ āpāṇakoṭikanti evaṃ kālapariyantaāpāṇakoṭikavasena duvidhaṃ.

पाचव्या द्विकात, काळाची मर्यादा ठरवून जे शील स्वीकारले जाते, ते 'कालपरियंत' (मर्यादित काळाचे) शील होय. आणि जे आजीवन स्वीकारून त्याच प्रकारे पाळले जाते, ते 'आपाणकोटिका' (आजीवन) शील होय. अशा प्रकारे कालपरियंत आणि आपाणकोटिका या भेदाने ते दोन प्रकारचे आहे.

Chaṭṭhaduke lābhayasañātiaṅgajīvitavasena diṭṭhapariyantaṃ sapariyantaṃ nāma. Viparītaṃ apariyantaṃ. Vuttampi cetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘katamaṃ taṃ sīlaṃ sapariyantaṃ? Atthi sīlaṃ lābhapariyantaṃ, atthi sīlaṃ yasapariyantaṃ, atthi [Pg.13] sīlaṃ ñātipariyantaṃ, atthi sīlaṃ aṅgapariyantaṃ, atthi sīlaṃ jīvitapariyantaṃ. Katamaṃ taṃ sīlaṃ lābhapariyantaṃ? Idhekacco lābhahetu lābhapaccayā lābhakāraṇā yathāsamādinnaṃ sikkhāpadaṃ vītikkamati, idaṃ taṃ sīlaṃ lābhapariyanta’’nti (paṭi. ma. 1.38). Eteneva upāyena itarānipi vitthāretabbāni. Apariyantavissajjanepi vuttaṃ ‘‘katamaṃ taṃ sīlaṃ na lābhapariyantaṃ? Idhekacco lābhahetu lābhapaccayā lābhakāraṇā yathāsamādinnaṃ sikkhāpadaṃ vītikkamāya cittampi na uppādeti, kiṃ so vītikkamissati, idaṃ taṃ sīlaṃ na lābhapariyanta’’nti (paṭi. ma. 1.38). Etenevupāyena itarānipi vitthāretabbāni. Evaṃ sapariyantāpariyantavasena duvidhaṃ.

सहाव्या द्विकामध्ये (छट्ठदुक) - लाभ (प्राप्ती), यश (कीर्ती), नातेवाईक (ज्ञाती), अवयव (अंग) आणि जीवन (आयुष्य) यांच्या मर्यादेमुळे जे मर्यादित (दृष्टमर्यादित) असते, त्याला 'सपरियन्त' (मर्यादित) शील म्हणतात. याच्या उलट असणाऱ्या शीलाला 'अपरियन्त' (अमर्यादित) शील म्हणतात. प्रतिसंभिदामग्ग (पटिसम्भिदामग्ग) मध्ये देखील हेच म्हटले आहे - "सपरियन्त (मर्यादित) शील कोणते? लाभ-मर्यादित शील आहे, यश-मर्यादित शील आहे, ज्ञाती-मर्यादित शील आहे, अंग-मर्यादित शील आहे, आणि जीवन-मर्यादित शील आहे. लाभ-मर्यादित शील कोणते? येथे एखादी व्यक्ती लाभाच्या हेतूने, लाभाच्या प्रत्ययाने (कारणाने), लाभाच्या निमित्ताने स्वतः स्वीकारलेल्या (समादिन्न) शिक्षापदाचे उल्लंघन करते; हे लाभ-मर्यादित शील होय." याच पद्धतीने इतर शीलांचे (यश-मर्यादित इत्यादींचे) देखील सविस्तर वर्णन करावे. अमर्यादित (अपरियन्त) शीलाच्या स्पष्टीकरणात देखील म्हटले आहे - "लाभ-मर्यादित नसलेले (न लाभपरियन्त) शील कोणते? येथे एखादी व्यक्ती लाभाच्या हेतूने, लाभाच्या प्रत्ययाने, लाभाच्या निमित्ताने स्वतः स्वीकारलेल्या शिक्षापदाचे उल्लंघन करण्याचा मनात विचारही आणत नाही, मग ती त्याचे उल्लंघन कशी करेल? हे लाभ-मर्यादित नसलेले शील होय." याच पद्धतीने इतर शीलांचे देखील सविस्तर वर्णन करावे. अशा प्रकारे सपरियन्त आणि अपरियन्त शीलाच्या भेदाने हे दोन प्रकारचे शील आहे.

Sattamaduke sabbampi sāsavaṃ sīlaṃ lokiyaṃ. Anāsavaṃ lokuttaraṃ. Tattha lokiyaṃ bhavavisesāvahaṃ hoti bhavanissaraṇassa ca sambhāro. Yathāha – ‘‘vinayo saṃvaratthāya, saṃvaro avippaṭisāratthāya, avippaṭisāro pāmojjatthāya, pāmojjaṃ pītatthāya, pīti passaddhatthāya, passaddhi sukhatthāya, sukhaṃ samādhatthāya, samādhi yathābhūtañāṇadassanatthāya, yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidatthāya, nibbidā virāgatthāya, virāgo vimuttatthāya, vimutti vimuttiñāṇadassanatthāya, vimuttiñāṇadassanaṃ anupādāparinibbānatthāya, etadatthā kathā, etadatthā mantanā, etadatthā upanisā, etadatthaṃ sotāvadhānaṃ, yadidaṃ anupādācittassa vimokkho’’ti (pari. 366). Lokuttaraṃ bhavanissaraṇāvahaṃ hoti paccavekkhaṇañāṇassa ca bhūmīti evaṃ lokiyalokuttaravasena duvidhaṃ.

सातव्या द्विकामध्ये (सत्तमदुक) - सर्व प्रकारचे सास्रव (आसवांसह असणारे) शील हे 'लौकिक' (लोकिय) शील होय. अनास्रव (आसवरहित) शील हे 'लोकोत्तर' (लोकुत्तर) शील होय. त्यामध्ये, लौकिक शील हे विशिष्ट भवाची (उत्कृष्ट अस्तित्वाची) प्राप्ती करून देणारे असते आणि भवमुक्तीचे (संसारातून सुटकेचे) साधन (संभार) असते. जसे की म्हटले आहे - "विनय हा संवरासाठी (संयमासाठी) आहे, संवर हा अविप्रतिसारासाठी (पश्चात्ताप न होण्यासाठी/चित्तप्रसन्नतेसाठी) आहे, अविप्रतिसार हा प्रामोद्यासाठी (आनंदासाठी) आहे, प्रामोद्य हे प्रीतीसाठी आहे, प्रीती ही प्रस्सद्धीसाठी (चित्त आणि कायेच्या शांततेसाठी) आहे, प्रस्सद्धी ही सुखासाठी आहे, सुख हे समाधीसाठी आहे, समाधी ही यथाभूतज्ञानदर्शनासाठी (गोष्टी जशा आहेत तशा पाहण्यासाठी) आहे, यथाभूतज्ञानदर्शन हे निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी) आहे, निर्वेद हा विरागासाठी (आसक्ती विरहित होण्यासाठी) आहे, विराग हा विमुक्तीसाठी (मुक्ततेसाठी) आहे, विमुक्ती ही विमुक्तीज्ञानदर्शनासाठी (प्रत्यवेक्षण ज्ञानासाठी) आहे, विमुक्तीज्ञानदर्शन हे उपादानरहित परिनिर्वाणासाठी (अनुपादापरिनिब्बान) आहे. या विमुक्तीसाठीच (विनयाची) चर्चा आहे, यासाठीच विचारमंथन आहे, यासाठीच उपनिषद् (कारणपरंपरा) आहे, आणि यासाठीच कान देऊन ऐकणे (श्रवण करणे) आहे, जे की उपादानरहित चित्ताची विमुक्ती (विमोक्ष) होय." लोकोत्तर शील हे भवमुक्ती (संसारातून सुटका) घडवून आणणारे असते आणि ते प्रत्यवेक्षण ज्ञानाची भूमी (आलंबन) असते. अशा प्रकारे लौकिक आणि लोकोत्तर शीलाच्या भेदाने हे दोन प्रकारचे शील आहे.

12. Tikesu paṭhamattike hīnena chandena cittena vīriyena vīmaṃsāya vā pavattitaṃ hīnaṃ. Majjhimehi chandādīhi pavattitaṃ majjhimaṃ. Paṇītehi paṇītaṃ. Yasakāmatāya vā samādinnaṃ hīnaṃ. Puññaphalakāmatāya majjhimaṃ. Kattabbamevidanti ariyabhāvaṃ nissāya samādinnaṃ paṇītaṃ. ‘‘Ahamasmi sīlasampanno, ime panaññe bhikkhū dussīlā pāpadhammā’’ti evaṃ attukkaṃsanaparavambhanādīhi upakkiliṭṭhaṃ vā hīnaṃ. Anupakkiliṭṭhaṃ lokiyaṃ sīlaṃ majjhimaṃ. Lokuttaraṃ paṇītaṃ. Taṇhāvasena vā bhavabhogatthāya pavattitaṃ hīnaṃ. Attano vimokkhatthāya pavattitaṃ majjhimaṃ. Sabbasattānaṃ vimokkhatthāya pavattitaṃ pāramitāsīlaṃ paṇītanti evaṃ hīnamajjhimapaṇītavasena tividhaṃ.

१२. त्रिकांमध्ये (तिकेसु) पहिल्या त्रिकामध्ये - हीन (कनिष्ठ) छंद (इच्छा), चित्त, वीर्य (प्रयत्न) किंवा विमंसा (प्रज्ञा) द्वारे आचरलेले शील हे 'हीन' (कनिष्ठ) शील होय. मध्यम छंद इत्यादींद्वारे आचरलेले शील हे 'मध्यम' शील होय. प्रणीत (उत्कृष्ट) छंद इत्यादींद्वारे आचरलेले शील हे 'प्रणीत' (उत्कृष्ट) शील होय. दुसऱ्या प्रकारे - कीर्ती किंवा यशाच्या इच्छेने स्वीकारलेले शील हे 'हीन' शील होय. पुण्यफलाच्या इच्छेने स्वीकारलेले शील हे 'मध्यम' शील होय. "हे शील आचरणे माझे कर्तव्यच आहे" अशा प्रकारे आर्यभावाचा (सज्जनत्वाचा) आश्रय घेऊन स्वीकारलेले शील हे 'प्रणीत' शील होय. तिसऱ्या प्रकारे - "मी शीलसंपन्न आहे, परंतु हे इतर भिक्खू दुःशील व पापी आहेत" अशा प्रकारे स्वतःची प्रशंसा आणि इतरांची निंदा इत्यादींमुळे मलीन झालेले शील हे 'हीन' शील होय. अशा मलीनतेपासून मुक्त असलेले लौकिक शील हे 'मध्यम' शील होय. लोकोत्तर शील हे 'प्रणीत' शील होय. चौथ्या प्रकारे - तृष्णेच्या प्रभावाने भव आणि भोगाच्या प्राप्तीसाठी आचरलेले शील हे 'हीन' शील होय. स्वतःच्या विमुक्तीसाठी (मोक्षासाठी) आचरलेले शील हे 'मध्यम' शील होय. सर्व प्राण्यांच्या विमुक्तीसाठी आचरलेले पारमिता शील (बोधिसत्त्वांचे पारमिता शील) हे 'प्रणीत' शील होय. अशा प्रकारे हीन, मध्यम आणि प्रणीत शीलाच्या भेदाने हे तीन प्रकारचे शील आहे.

Dutiyattike [Pg.14] attano ananurūpaṃ pajahitukāmena attagarunā attanigāravena pavattitaṃ attādhipateyyaṃ. Lokāpavādaṃ pariharitukāmena lokagarunā loke gāravena pavattitaṃ lokādhipateyyaṃ. Dhammamahattaṃ pūjetukāmena dhammagarunā dhammagāravena pavattitaṃ dhammādhipateyyanti evaṃ attādhipateyyādivasena tividhaṃ.

दुसऱ्या त्रिकामध्ये (दुतियत्तिके) - स्वतःला अयोग्य असणाऱ्या गोष्टींचा त्याग करण्याची इच्छा असणाऱ्या, स्वतःलाच श्रेष्ठ मानणाऱ्या आणि स्वतःबद्दल आदर बाळगून आचरलेले शील हे 'अत्ताधिपतेय्य' (आत्म-अधिपती) शील होय. लोकांच्या अपवादापासून (निंदेपासून) वाचण्याची इच्छा असणाऱ्या, जगाला श्रेष्ठ मानणाऱ्या आणि जगाबद्दल आदर बाळगून आचरलेले शील हे 'लोकाधिपतेय्य' (लोकाधिपती) शील होय. धर्माच्या श्रेष्ठतेचा आदर करण्याची इच्छा असणाऱ्या, धर्माला श्रेष्ठ मानणाऱ्या आणि धर्माबद्दल आदर बाळगून आचरलेले शील हे 'धम्माधिपतेय्य' (धर्माधिपती) शील होय. अशा प्रकारे अत्ताधिपतेय्य इत्यादींच्या भेदाने हे तीन प्रकारचे शील आहे.

Tatiyattike yaṃ dukesu nissitanti vuttaṃ, taṃ taṇhādiṭṭhīhi parāmaṭṭhattā parāmaṭṭhaṃ. Puthujjanakalyāṇakassa maggasambhārabhūtaṃ sekkhānañca maggasampayuttaṃ aparāmaṭṭhaṃ. Sekkhāsekkhānaṃ phalasampayuttaṃ paṭippassaddhanti evaṃ parāmaṭṭhādivasena tividhaṃ.

तिसऱ्या त्रिकामध्ये (ततियत्तिके) - द्विकामध्ये ज्याला 'निस्रित' (आश्रित) शील म्हटले आहे, ते तृष्णा आणि दृष्टी (चुकीचे विचार) यांच्याद्वारे कलंकित (परामट्ठ) झाल्यामुळे 'परामट्ठ' (कलंकित/परामृष्ट) शील होय. कल्याणकारी पृथग्जनाचे (कल्याणकारी पुथुज्जन) जे शील मार्गाचे साधन (मग्गसंभार) बनते, आणि शैक्षांचे (सेक्ख - जे अजून शिकत आहेत) जे शील मार्गाशी संप्रयुक्त (मग्गसंपयुत्त) असते, ते 'अपरामट्ठ' (अकलंकित) शील होय. शैक्ष आणि अशैक्षांचे (सेक्ख आणि असेक्ख) जे शील फलाशी संप्रयुक्त (फलसंपयुत्त) असते, ते 'पटिप्पस्सद्ध' (शांत झालेले/प्रतिप्रस्रब्ध) शील होय. अशा प्रकारे परामट्ठ इत्यादींच्या भेदाने हे तीन प्रकारचे शील आहे.

Catutthattike yaṃ āpattiṃ anāpajjantena pūritaṃ, āpajjitvā vā puna katapaṭikammaṃ, taṃ visuddhaṃ. Āpattiṃ āpannassa akatapaṭikammaṃ avisuddhaṃ. Vatthumhi vā āpattiyā vā ajjhācāre vā vematikassa sīlaṃ vematikasīlaṃ nāma. Tattha yoginā avisuddhasīlaṃ visodhetabbaṃ, vematike vatthujjhācāraṃ akatvā vimati paṭivinetabbā ‘‘iccassa phāsu bhavissatī’’ti evaṃ visuddhādivasena tividhaṃ.

चौथ्या त्रिकामध्ये (चतुत्थत्तिके) - जे शील कोणत्याही आपत्तीला (नियमांच्या उल्लंघनाला) प्राप्त न होता पूर्ण केले जाते, किंवा आपत्ती प्राप्त झाल्यावरही ज्याचे पुन्हा प्रायश्चित्त (प्रतिकर्म) केले जाते, ते 'विशुद्ध' शील होय. आपत्ती प्राप्त झालेल्या भिक्खूचे ज्याचे प्रायश्चित्त केले गेले नाही, ते 'अविशुद्ध' शील होय. वस्तूविषयी, आपत्तीविषयी किंवा आचरणाविषयी शंका (वेमति) असणाऱ्या भिक्खूचे शील हे 'वेमतिक' (शंकास्पद) शील होय. त्यामध्ये, साधकाने (योग्याने) अविशुद्ध शील शुद्ध केले पाहिजे. शंका निर्माण झाल्यास, वस्तूचे उल्लंघन न करता शंकेचे निवारण केले पाहिजे. "असे केल्याने त्याला (ध्यान इत्यादी प्राप्त करणे) सुलभ होईल." अशा प्रकारे विशुद्ध इत्यादींच्या भेदाने हे तीन प्रकारचे शील आहे.

Pañcamattike catūhi ariyamaggehi tīhi ca sāmaññaphalehi sampayuttaṃ sīlaṃ sekkhaṃ. Arahattaphalasampayuttaṃ asekkhaṃ. Sesaṃ nevasekkhanāsekkhanti evaṃ sekkhādivasena tividhaṃ.

पाचव्या त्रिकामध्ये (पञ्चमत्तिके) - चार आर्यमार्ग आणि तीन (कनिष्ठ) सामन्यफलांशी (श्रामण्यफलांशी) संप्रयुक्त असणारे शील हे 'शैक्ष' (सेक्ख - साधक अवस्थेतील) शील होय. अर्हत्त्वाच्या फलाशी संप्रयुक्त असणारे शील हे 'अशैक्ष' (असेक्ख - सिद्ध अवस्थेतील) शील होय. उर्वरित लौकिक शील हे 'नैवशैक्ष-नाशैक्ष' (नेवसेक्खनासेक्ख) शील होय. अशा प्रकारे शैक्ष इत्यादींच्या भेदाने हे तीन प्रकारचे शील आहे.

Paṭisambhidāyaṃ pana yasmā loke tesaṃ tesaṃ sattānaṃ pakatipi sīlanti vuccati, yaṃ sandhāya ‘‘ayaṃ sukhasīlo, ayaṃ dukkhasīlo, ayaṃ kalahasīlo, ayaṃ maṇḍanasīlo’’ti bhaṇanti, tasmā tena pariyāyena ‘‘tīṇi sīlāni, kusalasīlaṃ akusalasīlaṃ abyākatasīlanti (paṭi. ma. 1.39). Evaṃ kusalādivasenapi tividhanti vuttaṃ. Tattha akusalaṃ imasmiṃ atthe adhippetassa sīlassa lakkhaṇādīsu ekenapi na sametīti idha na upanītaṃ, tasmā vuttanayenevassa tividhatā veditabbā.

परंतु प्रतिसंभिदामग्ग (पटिसम्भिदामग्ग) मध्ये, जगात त्या त्या प्राण्यांच्या मूळ स्वभावाला किंवा सवयीला देखील 'शील' म्हटले जाते, ज्याला उद्देशून लोक म्हणतात - "हा चांगल्या स्वभावाचा (सुखशील) आहे, हा वाईट स्वभावाचा (दुःखशील) आहे, हा भांडखोर स्वभावाचा (कलहशील) आहे, हा नटणारा-सजणारा (मंडनशील) आहे." म्हणून त्या व्यावहारिक अर्थाने "कुशल शील, अकुशल शील आणि अव्याकृत शील अशी तीन शिले आहेत" असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे कुशल इत्यादींच्या भेदाने देखील तीन प्रकारचे शील सांगितले आहे. परंतु, त्यामध्ये अकुशल शील हे या संदर्भात अपेक्षित असलेल्या शीलाच्या लक्षणांपैकी एकाशीही जुळत नाही, म्हणून येथे (कुशल त्रिक) आणले गेले नाही. म्हणूनच, आधी सांगितलेल्या (पाच त्रिकांच्या) पद्धतीनेच या शीलाचे three प्रकार समजून घ्यावेत.

13. Catukkesu paṭhamacatukke –

१३. चतुष्कांमध्ये (चतुक्कांमधे) पहिल्या चतुष्कात -

Yodha sevati dussīle, sīlavante na sevati;

Vatthuvītikkame dosaṃ, na passati aviddasu.

जो येथे दुःशीलांची (शील नसलेल्यांची) संगत करतो, शीलवंतांची संगत करत नाही; आणि अज्ञानी असल्यामुळे नियमांच्या उल्लंघनातील (वस्तूच्या उल्लंघनातील) दोष पाहत नाही.

Micchāsaṅkappabahulo[Pg.15], indriyāni na rakkhati;

Evarūpassa ve sīlaṃ, jāyate hānabhāgiyaṃ.

जो मिथ्या संकल्पांनी (चुकीच्या विचारांनी) युक्त असतो, आपल्या इंद्रियांचे रक्षण करत नाही; अशा भिक्खूचे शील निश्चितच 'हानभागी' (ऱ्हास पावणारे) होते.

Yo panattamano hoti, sīlasampattiyā idha;

Kammaṭṭhānānuyogamhi, na uppādeti mānasaṃ.

परंतु जो येथे केवळ शीलसंपन्नतेनेच समाधानी (आनंदी) राहतो, आणि कर्मस्थान (ध्यान) साधनेमध्ये आपले मन लावत नाही.

Tuṭṭhassa sīlamattena, aghaṭantassa uttari;

Tassa taṃ ṭhitibhāgiyaṃ, sīlaṃ bhavati bhikkhuno.

केवळ शीलानेच समाधानी राहणाऱ्या आणि त्याहून अधिक (उच्च गुणांच्या प्राप्तीसाठी) प्रयत्न न करणाऱ्या त्या भिक्खूचे ते शील 'स्थितीभागी' (एकाच ठिकाणी स्थिर राहणारे, प्रगती न होणारे) होते.

Sampannasīlo ghaṭati, samādhatthāya yo pana;

Visesabhāgiyaṃ sīlaṃ, hoti etassa bhikkhuno.

परंतु जो शीलसंपन्न भिक्खू समाधीच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्न करतो, त्या भिक्खूचे शील 'विशेषभागी' (विशिष्ट प्रगती घडवून आणणारे) होते.

Atuṭṭho sīlamattena, nibbidaṃ yonuyuñjati;

Hoti nibbedhabhāgiyaṃ, sīlametassa bhikkhunoti.

जो केवळ शीलानेच समाधानी न राहता, संसाराविषयी वैराग्य (निर्वेद/विपश्यना) निर्माण करणाऱ्या साधनेमध्ये सतत मग्न राहतो, त्या भिक्खूचे शील 'निर्वेधभागी' (क्लेश नष्ट करणारे/सत्य भेदणारे) होते.

Evaṃ hānabhāgiyādivasena catubbidhaṃ.

अशा प्रकारे हानभागी इत्यादींच्या भेदाने हे चार प्रकारचे शील आहे.

Dutiyacatukke bhikkhū ārabbha paññattasikkhāpadāni, yāni ca nesaṃ bhikkhunīnaṃ paññattito rakkhitabbāni, idaṃ bhikkhusīlaṃ. Bhikkhuniyo ārabbha paññattasikkhāpadāni, yāni ca tāsaṃ bhikkhūnaṃ paññattito rakkhitabbāni, idaṃ bhikkhunisīlaṃ. Sāmaṇerasāmaṇerīnaṃ dasasīlāni anupasampannasīlaṃ. Upāsakaupāsikānaṃ niccasīlavasena pañcasikkhāpadāni, sati vā ussāhe dasa, uposathaṅgavasena aṭṭhāti idaṃ gahaṭṭhasīlanti evaṃ bhikkhusīlādivasena catubbidhaṃ.

दुसऱ्या चतुष्कात, भिक्खूंना उद्देशून विहित केलेले नियम (सिक्खापदे) आणि भिक्खुनींसाठी विहित केलेल्या नियमांमधून जे भिक्खूंनी पाळायचे आहेत, ते 'भिक्खूशील' होय. भिक्खुनींना उद्देशून विहित केलेले नियम आणि भिक्खूंसाठी विहित केलेल्या नियमांमधून जे भिक्खुनींनी पाळायचे आहेत, ते 'भिक्खुनीशील' होय. सामणेर आणि सामणेरींचे दहा शील हे 'अनुपसंपन्नशील' होय. उपासक आणि उपासिकांसाठी नित्यशील म्हणून पाच सिक्खापदे, किंवा उत्साह असल्यास दहा, आणि उपोसथ अंगानुसार आठ सिक्खापदे, हे 'गृहस्थशील' होय. अशा प्रकारे भिक्खूशील इत्यादींच्या भेदाने शील चार प्रकारचे आहे.

Tatiyacatukke uttarakurukānaṃ manussānaṃ avītikkamo pakatisīlaṃ. Kuladesapāsaṇḍānaṃ attano attano mariyādācārittaṃ ācārasīlaṃ. ‘‘Dhammatā esā, ānanda, yadā bodhisatto mātukucchiṃ okkanto hoti na bodhisattamātu purisesu mānasaṃ uppajji kāmaguṇūpasaṃhita’’nti evaṃ vuttaṃ bodhisattamātusīlaṃ dhammatāsīlaṃ. Mahākassapādīnaṃ pana suddhasattānaṃ, bodhisattassa ca tāsu tāsu jātīsu sīlaṃ pubbahetukasīlanti evaṃ pakatisīlādivasena catubbidhaṃ.

तिसऱ्या चतुष्कात, उत्तरकुरुमधील मनुष्यांचे (शीलांचे) उल्लंघन न करणे हे 'प्रकृतिशील' (पकृतिसील) होय. विविध कुळे, देश आणि पाखंडी (इतर पंथीय) लोकांचे आपापले मर्यादा व आचरण हे 'आचारशील' होय. "हे आनंदा, हा नियमच (धम्मता) आहे की, जेव्हा बोधिसत्व मातेच्या गर्भात प्रवेश करतात, तेव्हा बोधिसत्वांच्या मातेच्या मनात पुरुषांविषयी कामवासनेने युक्त विचार उत्पन्न होत नाहीत" - असे जे सांगितले गेले आहे, ते बोधिसत्वांच्या मातेचे शील म्हणजे 'धम्मताशील' होय. तसेच महाकस्सप इत्यादी शुद्ध सत्त्वांचे शील आणि बोधिसत्वांचे त्या त्या जन्मांमधील शील हे 'पूर्वहेतुकशील' (पुब्बेहेतुकसील) होय. अशा प्रकारे प्रकृतिशील इत्यादींच्या भेदाने शील चार प्रकारचे आहे.

Catutthacatukke yaṃ bhagavatā ‘‘idha bhikkhu pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya [Pg.16] sikkhati sikkhāpadesū’’ti (vibha. 508; dī. ni. 1.193) vaṃ vuttaṃ sīlaṃ, idaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ nāma. Yaṃ pana ‘‘so cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī, yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī…pe… manindriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (ma. ni. 1.22, 411; dī. ni. 1.213; a. ni. 4.198) vuttaṃ, idaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ. Yā pana ājīvahetupaññattānaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vītikkamassa, ‘‘kuhanā lapanā nemittikatā nippesikatā lābhena lābhaṃ nijigīsanatā’’ti evamādīnañca pāpadhammānaṃ vasena pavattā micchājīvā virati, idaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ. ‘‘Paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevati, yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) ādinā nayena vutto paṭisaṅkhānaparisuddho catupaccayaparibhogo paccayasannissitasīlaṃ nāma.

चौथ्या चतुष्कात, भगवंतांनी जे सांगितले आहे की, "इथे भिक्खू पातिमोक्ख-संवर-संवृत होऊन राहतो, आचार आणि गोचराने संपन्न असतो, अगदी सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो आणि सिक्खापदांचे पूर्णपणे ग्रहण करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो," या शीलाला 'पातिमोक्खसंवरशील' म्हणतात. आणि जे असे म्हटले आहे की, "तो डोळ्यांनी रूप पाहून निमित्त-ग्राही होत नाही, अनुव्यंजन-ग्राही होत नाही. ज्या कारणाने चक्षुरिंद्रिय असंयत ठेवून राहणाऱ्या व्यक्तीच्या मागे अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (द्वेष) हे पापी अकुशल धर्म लागतील, त्याच्या संवरासाठी तो प्रयत्न करतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो, चक्षुरिंद्रियात संयम मिळवतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने धर्माचे ज्ञान करून घेऊन निमित्त-ग्राही होत नाही... मनेंद्रियावर संयम मिळवतो," याला 'इंद्रियसंवरशील' म्हणतात. तसेच, उपजीविकेच्या कारणाने विहित केलेल्या सहा सिक्खापदांचे उल्लंघन करून, आणि "कुहना (ढोंग करणे), लपना (चापलुसी करणे), नैमित्तिकता (इशारे करणे), निष्पेषिकता (दबाव आणणे), लाभेना लाभं निजिगीसनता (मिळालेल्या लाभाने अधिक लाभाची इच्छा करणे)" इत्यादी पापी प्रवृत्तींद्वारे चालणाऱ्या मिथ्या आजीविकेपासून जी विरती आहे, त्याला 'आजीवपारिसुद्धिशील' म्हणतात. "योग्य प्रकारे विचार करून तो चीवराचा उपयोग करतो, केवळ थंडीपासून संरक्षण करण्यासाठी..." इत्यादी पद्धतीने सांगितलेला, विचारपूर्वक शुद्ध केलेला चार प्रत्ययांचा उपभोग म्हणजे 'प्रत्ययसन्निश्रितशील' होय.

Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ

पातिमोक्खसंवरशील

14. Tatrāyaṃ ādito paṭṭhāya anupubbapadavaṇṇanāya saddhiṃ vinicchayakathā. Idhāti imasmiṃ sāsane. Bhikkhūti saṃsāre bhayaṃ ikkhaṇatāya vā bhinnapaṭadharāditāya vā evaṃ laddhavohāro saddhāpabbajito kulaputto. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti ettha pātimokkhanti sikkhāpadasīlaṃ. Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti mocayati āpāyikādīhi dukkhehi, tasmā pātimokkhanti vuccati. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro, kāyikavācasikassa avītikkamassetaṃ nāmaṃ. Pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro. Tena pātimokkhasaṃvarena saṃvuto pātimokkhasaṃvarasaṃvuto, upagato samannāgatoti attho. Viharatīti iriyati. Ācāragocarasampannotiādīnamattho pāḷiyaṃ āgatanayeneva veditabbo. Vuttañhetaṃ –

१४. त्यात (पातिमोक्खसंवर इत्यादींमध्ये) ही सुरुवातीपासून शब्दांच्या अनुक्रमानुसार स्पष्टीकरणासह निर्णयात्मक चर्चा (विनिच्छयकथा) आहे. 'इध' (येथे) म्हणजे या शासनात. 'भिक्खू' म्हणजे संसारात भय पाहणारा असल्यामुळे किंवा फाटलेले वस्त्र धारण करणारा असल्यामुळे, असे नाव मिळालेला आणि श्रद्धेने प्रव्रजित झालेला कुलपुत्र होय. 'पातिमोक्खसंवरसंवृतो' यामध्ये 'पातिमोक्ख' म्हणजे सिक्खापदशील होय. कारण जो कोणी त्याचे 'पाति' (रक्षण) करतो, त्याला ते अपाय (दुर्गती) इत्यादी दुःखांपासून 'मोक्खेति' (मुक्त करते), म्हणून त्याला 'पातिमोक्ख' असे म्हणतात. संवरण म्हणजे 'संवर' होय; हे कायिक आणि वाचिक उल्लंघन न करण्याचे नाव आहे. पातिमोक्ख हाच संवर म्हणजे 'पातिमोक्खसंवर' होय. त्या पातिमोक्खसंवराने संवृत तो 'पातिमोक्खसंवरसंवृत' होय, म्हणजेच तो प्राप्त झालेला किंवा त्याने संपन्न असलेला, असा अर्थ आहे. 'विहरति' म्हणजे राहतो. 'आचारगोचरसंपन्नो' इत्यादी पदांचा अर्थ पाळीमधील पद्धतीनुसारच समजून घ्यावा. कारण असे म्हटले आहे की -

‘‘Ācāragocarasampanno’’ti atthi ācāro, atthi anācāro;

"'आचारगोचरसंपन्न' यामध्ये आचारही आहे आणि अनाचारही आहे;"

Tattha [Pg.17] katamo anācāro? Kāyiko vītikkamo vācasiko vītikkamo kāyikavācasiko vītikkamo, ayaṃ vuccati anācāro. Sabbampi dussīlyaṃ anācāro. Idhekacco veḷudānena vā pattadānena vā pupphaphalasinānadantakaṭṭhadānena vā cāṭukamyatāya vā muggasūpyatāya vā pāribhaṭyatāya vā jaṅghapesanikena vā aññataraññatarena vā buddhapaṭikuṭṭhena micchāājīvena jīvikaṃ kappeti, ayaṃ vuccati anācāro.

त्यात 'अनाचार' कोणता? कायिक उल्लंघन, वाचिक उल्लंघन, कायिक-वाचिक उल्लंघन; याला 'अनाचार' म्हणतात. सर्व प्रकारचे दुःशीलत्व हा अनाचारच होय. येथे एखादा भिक्खू बांबू देणे, पाने देणे, फुले, फळे, स्नानाचे चूर्ण किंवा दंतकाष्ठ देणे, किंवा गोड बोलून खुश करणे, मूगडाळीच्या वरणासारखे खोटे बोलणे, मुलांचे संगोपन करणे, निरोप पोहोचवण्याचे काम करणे, किंवा बुद्धांनी निषिद्ध ठरवलेल्या इतर कोणत्याही मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका करतो; याला 'अनाचार' म्हणतात.

Tattha katamo ācāro? Kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo kāyikavācasiko avītikkamo, ayaṃ vuccati ācāro. Sabbopi sīlasaṃvaro ācāro. Idhekacco na veḷudānena vā na pattana pupphana phalana sinānana dantakaṭṭhadānena vā na cāṭukamyatāya vā na muggasūpyatāya vā na pāribhaṭyatāya vā na jaṅghapesanikena vā na aññataraññatarena vā buddhapaṭikuṭṭhena micchāājīvena jīvikaṃ kappeti, ayaṃ vuccati ācāro.

त्यात 'आचार' कोणता? कायिक उल्लंघन न करणे, वाचिक उल्लंघन न करणे, कायिक-वाचिक उल्लंघन न करणे; याला 'आचार' म्हणतात. सर्व प्रकारचा शीलसंवर हा आचारच होय. येथे एखादा भिक्खू बांबू देऊन उपजीविका करत नाही, पाने देऊन नाही, फुले, फळे, स्नानाचे चूर्ण किंवा दंतकाष्ठ देऊन नाही, गोड बोलून खुश करून नाही, मूगडाळीच्या वरणासारखे खोटे बोलून नाही, मुलांचे संगोपन करून नाही, निरोप पोहोचवण्याचे काम करून नाही, किंवा बुद्धांनी निषिद्ध ठरवलेल्या इतर कोणत्याही मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका करत नाही; याला 'आचार' म्हणतात.

Gocaroti atthi gocaro atthi agocaro.

'गोचर' यामध्ये गोचर (योग्य स्थान) देखील आहे आणि अगोचर (अयोग्य स्थान) देखील आहे.

Tattha katamo agocaro? Idhekacco vesiyāgocaro vā hoti vidhavā, thullakumārikā, paṇḍaka, bhikkhunī, pānāgāragocaro vā hoti, saṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena saṃsaggena, yāni vā pana tāni kulāni assaddhāni appasannāni anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitakāmāni aphāsukakāmāni ayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati, ayaṃ vuccati agocaro.

त्यात 'अगोचर' कोणते? येथे एखादा भिक्खू वेश्यांच्या ठिकाणी जाणारा असतो, किंवा विधवा, प्रौढ कुमारी, नपुंसक (पंडक), भिक्खुनी यांच्या ठिकाणी जाणारा असतो, किंवा मद्यशाळेत जाणारा असतो; राजे, राजांचे महामात्र, तित्थिय (इतर पंथांचे लोक) आणि तित्थियांचे श्रावक यांच्याशी अयोग्य प्रकारे मिसळून राहतो. किंवा जी कुळे अश्रद्ध आहेत, अप्रसन्न आहेत, पाणपोईसारखी नसलेली आहेत, भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक आणि उपासिकांना शिवीगाळ व निंदा करणारी आहेत, त्यांचे अहित व नुकसान इच्छिणारी आहेत, त्यांचे सुख न इच्छिणारी आहेत, आणि त्यांच्या सुरक्षिततेची इच्छा न ठेवणारी आहेत; अशा कुळांचे जो सेवन करतो, त्यांच्याकडे जातो आणि त्यांची संगत करतो, याला 'अगोचर' म्हणतात.

Tattha katamo gocaro? Idhekacco na vesiyāgocaro vā hoti…pe… na pānāgāragocaro vā hoti, asaṃsaṭṭho viharati rājūhi…pe… titthiyasāvakehi ananulomikena saṃsaggena, yāni vā pana tāni kulāni saddhāni pasannāni opānabhūtāni kāsāvapajjotāni isivātapaṭivātāni atthakāmāni…pe… yogakkhemakāmāni bhikkhūnaṃ…pe… upāsikānaṃ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati, ayaṃ vuccati gocaro. Iti iminā ca ācārena iminā ca gocarena upeto [Pg.18] hoti samupeto upagato samupagato upapanno sampanno samannāgato, tena vuccati ‘‘ācāragocarasampanno’’ti (vibha. 511).

त्यात योग्य गोचर (विहारक्षेत्र) कोणते? येथे एखादा भिक्खू वेश्यांच्या ठिकाणी जात नाही... मद्यशाळेत जात नाही, राजांशी... किंवा अन्य धर्मीयांच्या (तीर्थिकांच्या) श्रावकांशी अयोग्य संसर्ग ठेवून राहत नाही. याउलट, जी कुळे श्रद्धावान आहेत, प्रसन्न आहेत, (तहानलेल्यांसाठी) विहिरी किंवा पाणपोईसारखी आहेत, काषाय वस्त्रांच्या (भगव्या रंगाच्या) प्रकाशाने चमकणारी आहेत, ऋषींच्या (भिक्खूंच्या) येण्या-जाण्याने निर्माण होणाऱ्या वाऱ्याने सुवासित आहेत, भिक्खूंच्या आणि... उपासिकांच्या कल्याणाची... आणि योगक्षेमाची (सुरक्षिततेची) इच्छा बाळगणारी आहेत, अशा कुळांचे तो सेवन करतो, त्यांच्याकडे जातो, त्यांची उपासना करतो; याला 'गोचर' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, या आचाराने आणि या गोचराने युक्त असलेला, समुपेत (पूर्णपणे युक्त), उपगत, समुपगत, उपपन्न, संपन्न, समन्वागत (नेहमी युक्त) असतो, म्हणून त्याला 'आचारगोचरसंपन्न' असे म्हटले जाते.

Api cettha imināpi nayena ācāragocarā veditabbā. Duvidho hi anācāro kāyiko vācasiko ca. Tattha katamo kāyiko anācāro? Idhekacco saṅghagatopi acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, sasīsampi pārupitvā nisīdati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati, therānaṃ bhikkhūnaṃ anupāhanānaṃ caṅkamantānaṃ saupāhano caṅkamati, nīce caṅkame caṅkamantānaṃ ucce caṅkame caṅkamati, chamāya caṅkamantānaṃ caṅkame caṅkamati, there bhikkhū anupakhajjāpi tiṭṭhati, anupakhajjāpi nisīdati, navepi bhikkhū āsanena paṭibāhati, jantāgharepi there bhikkhū anāpucchā kaṭṭhaṃ pakkhipati, dvāraṃ pidahati, udakatitthepi there bhikkhū ghaṭṭayantopi otarati, puratopi otarati, ghaṭṭayantopi nhāyati, puratopi nhāyati, ghaṭṭayantopi uttarati, puratopi uttarati, antaragharaṃ pavisantopi there bhikkhū ghaṭṭayantopi gacchati, puratopi gacchati, vokkamma ca therānaṃ bhikkhūnaṃ purato purato gacchati, yānipi tāni honti kulānaṃ ovarakāni gūḷhāni ca paṭicchannāni ca yattha kulitthiyo kulakumāriyo nisīdanti, tatthapi sahasā pavisati, kumārakassapi sīsaṃ parāmasati, ayaṃ vuccati kāyiko anācāro.

शिवाय, येथे या पद्धतीने देखील आचार आणि गोचर समजून घेतले पाहिजेत. अनाचार (अयोग्य वर्तन) दोन प्रकारचा असतो: कायिक (शारीरिक) आणि वाचिक (शाब्दिक). त्यातील कायिक अनाचार कोणता? येथे एखादा भिक्खू संघात गेला असतानाही, आदर न दाखवता, ज्येष्ठ भिक्खूंना धक्का देत उभा राहतो, धक्का देत बसतो, त्यांच्या समोर उभा राहतो, समोर बसतो, उंच आसनावर बसतो, डोक्यावरून पांघरूण घेऊन बसतो, उभा राहून बोलतो, हातवारे करत बोलतो; ज्येष्ठ भिक्खू पादत्राणे न घालता चंक्रमण (चालणे) करत असताना स्वतः पादत्राणे घालून चंक्रमण करतो; ते सखल चंक्रमण मार्गावर चंक्रमण करत असताना स्वतः उंच चंक्रमण मार्गावर चंक्रमण करतो; ते जमिनीवर चालत असताना स्वतः चंक्रमण मार्गावर चंक्रमण करतो; ज्येष्ठ भिक्खूंना धक्का देऊन किंवा त्यांच्या अगदी जवळ उभा राहतो, धक्का देऊन बसतो; नवीन भिक्खूंना आसनावरून अडवतो (आसन नाकारतो); जंताघरात (स्नानगृहात/उष्णतागृहात) ज्येष्ठ भिक्खूंना न विचारता शेकोटीत लाकडे टाकतो, दार बंद करतो; पाणवठ्यावर (नदीकाठी) ज्येष्ठ भिक्खूंना धक्का देत पाण्यात उतरतो, त्यांच्या आधी उतरतो, धक्का देत स्नान करतो, त्यांच्या आधी स्नान करतो, धक्का देत वर येतो, त्यांच्या आधी वर येतो; वस्तीत (गावात) प्रवेश करतानाही ज्येष्ठ भिक्खूंना धक्का देत चालतो, त्यांच्या पुढे चालतो, बाजूला होऊन ज्येष्ठ भिक्खूंच्या पुढे पुढे चालतो; कुळांमधील (घरांमधील) जी शयनगृहे गुप्त आणि पडद्याने झाकलेली असतात, जिथे कुळातील स्त्रिया किंवा कुमारिका बसलेल्या असतात, तिथेही तो अचानक प्रवेश करतो; लहान मुलाच्या डोक्याला स्पर्श करतो (कुरवाळतो); याला 'कायिक अनाचार' असे म्हटले जाते.

Tattha katamo vācasiko anācāro? Idhekacco saṅghagatopi acittīkārakato there bhikkhū anāpucchā dhammaṃ bhaṇati. Pañhaṃ vissajjeti, pātimokkhaṃ uddisati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati, antaragharaṃ paviṭṭhopi itthiṃ vā kumāriṃ vā evamāha – ‘‘itthannāme itthaṃgotte kiṃ atthi, yāgu atthi, bhattaṃ atthi, khādanīyaṃ atthi, kiṃ pivissāma, kiṃ khādissāma, kiṃ bhuñjissāma. Kiṃ vā me dassathā’’ti vippalapati, ayaṃ vuccati vācasiko anācāro (mahāni. 87). Paṭipakkhavasena panassa ācāro veditabbo.

त्यात वाचिक अनाचार कोणता? येथे एखादा भिक्खू संघात गेला असतानाही, आदर न दाखवता, ज्येष्ठ भिक्खूंना न विचारता धम्म उपदेश करतो, प्रश्नांची उत्तरे देतो, पातिमोक्खाचे पठण करतो, उभा राहून बोलतो, हातवारे करत बोलतो; वस्तीत (गावात) प्रवेश केल्यावरही स्त्रीला किंवा कुमारिकेला असे म्हणतो— 'हे अमुक नावाच्या, अमुक गोत्राच्या उपासिके! काय आहे? पेज (यागु) आहे का? भात आहे का? खाण्यासारखे काही आहे का? आम्ही काय पिणार? काय खाणार? काय जेवणार? किंवा मला काय देणार?' असे निरर्थक बडबडतो; याला 'वाचिक अनाचार' असे म्हटले जाते. या अनाचाराच्या विरुद्ध असलेल्या वर्तनाला 'आचार' (योग्य वर्तन) समजावे.

Apica [Pg.19] bhikkhu sagāravo sappatisso hirottappasampanno sunivattho supāruto pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena okkhittacakkhu iriyāpathasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyamanuyutto satisampajaññena samannāgato appiccho santuṭṭho āraddhavīriyo ābhisamācārikesu sakkaccakārī garucittīkārabahulo viharati, ayaṃ vuccati ācāro. Evaṃ tāva ācāro veditabbo.

शिवाय, भिक्खू आदरयुक्त, विनयशील, ह्री (लाज) आणि ओत्तप्प (भय) यांनी संपन्न, सुवस्त्र परिधान केलेला, व्यवस्थित पांघरलेला, पुढे जाताना, मागे वळताना, सरळ पाहताना, बाजूला पाहताना, हात-पाय आकुंचन करताना किंवा प्रसरण करताना शांत व प्रसन्न भाव ठेवणारा, दृष्टी खाली ठेवणारा, उत्तम ईर्यापथाने (चालण्या-बोलण्याच्या पद्धतींनी) युक्त, इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणारा, भोजनात प्रमाण जाणणारा, जागरूकतेचा अभ्यास करणारा, सती (स्मृती) आणि संपजन्य (जाणीव) यांनी युक्त, अल्पेच्छ (कमी इच्छा असणारा), संतुष्ट, वीर्यवान (प्रयत्नशील), आभिसमाचारिक (लहान-सहान) नियमांचे आदराने पालन करणारा आणि आदरणीय व्यक्तींबद्दल अत्यंत आदर बाळगणारा होऊन विहार करतो; याला 'आचार' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे प्रथम 'आचार' समजून घ्यावा.

Gocaro pana tividho upanissayagocaro ārakkhagocaro upanibandhagocaroti. Tattha katamo upanissayagocaro? Dasakathāvatthuguṇasamannāgato kalyāṇamitto, yaṃ nissāya assutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodapeti, kaṅkhaṃ vitarati, diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittaṃ pasādeti. Yassa vā pana anusikkhamāno saddhāya vaḍḍhati, sīlena, sutena, cāgena, paññāya vaḍḍhati, ayaṃ vuccati upanissayagocaro.

गोचर (विहारक्षेत्र) तीन प्रकारचे असते: उपनिश्रय-गोचर (कल्याणमित्राचा आश्रय), आरक्षक-गोचर (इंद्रियांचे रक्षण) आणि उपनिबंध-गोचर (चित्त एकाग्र करण्याचे स्थान/कर्मस्थान). त्यातील उपनिश्रय-गोचर कोणते? दहा प्रकारच्या कथावस्तूंनी (चर्चाविषयांनी) युक्त असलेला कल्याणमित्र, ज्याचा आश्रय घेऊन भिक्खू न ऐकलेला धम्म ऐकतो, ऐकलेला धम्म स्पष्ट व शुद्ध करतो, शंकांचे निरसन करतो, आपली दृष्टी सरळ (सम्यक) करतो आणि चित्त प्रसन्न करतो. किंवा ज्याचे अनुकरण करत असताना भिक्खू श्रद्धेने वाढतो, शीलाने, सुताने (ज्ञानाने), त्यागाने आणि प्रज्ञेने वाढतो; याला 'उपनिश्रय-गोचर' असे म्हटले जाते.

Katamo ārakkhagocaro? Idha bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno okkhittacakkhu yugamattadassāvī susaṃvuto gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ, na rathaṃ, na pattiṃ, na itthiṃ, na purisaṃ olokento, na uddhaṃ ullokento, na adho olokento, na disāvidisaṃ pekkhamāno gacchati, ayaṃ vuccati ārakkhagocaro.

आरक्षक-गोचर कोणते? येथे भिक्खू वस्तीत (गावात) प्रवेश करून, भिक्षेसाठी रस्त्याने जात असताना, दृष्टी खाली ठेवून, केवळ चार हात (एक जू) अंतर पाहत, इंद्रियांवर उत्तम संयम ठेवून चालतो; तो हत्तीकडे न पाहता चालतो, घोड्याकडे, रथाकडे, पायदळ सैनिकाकडे, स्त्रीकडे किंवा पुरुषाकडे न पाहता चालतो; वर न पाहता, खाली न पाहता, दिशा-उपदिशांकडे न पाहता चालतो; याला 'आरक्षक-गोचर' असे म्हटले जाते.

Katamo upanibandhagocaro? Cattāro satipaṭṭhānā yattha cittaṃ upanibandhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo? Yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti (saṃ. ni. 5.372), ayaṃ vuccati upanibandhagocaro. Iti iminā ca ācārena iminā ca gocarena upeto…pe… samannāgato. Tenapi vuccati ācāragocarasampannoti.

उपनिबंध-गोचर कोणते? चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान), जिथे चित्त बांधून ठेवले जाते. भगवंतांनी देखील म्हटले आहे— 'भिक्खूंनो, भिक्खूचे स्वतःचे, पितृक (वडिलोपार्जित) क्षेत्र असणारे गोचर कोणते? ते म्हणजे हे चार स्मृतिप्रस्थान होत.' या चार स्मृतिप्रस्थानांच्या आलंबनाला 'उपनिबंध-गोचर' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, या आचाराने आणि या गोचराने युक्त... समन्वागत असतो. म्हणूनच त्याला 'आचारगोचरसंपन्न' असे म्हटले जाते.

Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti aṇuppamāṇesu asañcicca āpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesu vajjesu bhayadassanasīlo. Samādāya sikkhati sikkhāpadesūti yaṃkiñci sikkhāpadesu sikkhitabbaṃ, taṃ sabbaṃ sammā ādāya sikkhati. Ettha ca ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti ettāvatā [Pg.20] ca puggalādhiṭṭhānāya desanāya pātimokkhasaṃvarasīlaṃ dassitaṃ. ‘‘Ācāragocarasampanno’’tiādi pana sabbaṃ yathāpaṭipannassa taṃ sīlaṃ sampajjati, taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ vuttanti veditabbaṃ.

'अणुमात्र दोषांमध्येही भीती पाहणारा' (अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी) म्हणजे अणुप्रमाण अत्यंत लहान दोषांमध्येही—जे नकळत घडलेले शेखिय नियमभंग किंवा अकुशल चित्ताची उत्पत्ती इत्यादी स्वरूपाचे असतात—त्यांच्यातही मोठा धोका (भीती) पाहण्याचा स्वभाव असणारा. 'शिकावयाच्या नियमांचे (शिक्षापदांचे) पूर्णपणे ग्रहण करून आचरण करतो' (समादाय सिक्खति सिक्खापदेसू) म्हणजे शिक्षापदांमध्ये जे काही आचरणीय शील आहे, त्या सर्वांचे योग्य प्रकारे ग्रहण करून आचरण करतो. आणि येथे 'पातिमोक्ख-संवर-संवरुतो' (पातिमोक्ख संवराने सुरक्षित) या शब्दांद्वारे पुद्गलाधिष्ठान (व्यक्तीला उद्देशून केलेल्या) देशनेने पातिमोक्खसंवर शील दर्शवले आहे. तर 'आचारगोचरसंपन्न' इत्यादी उर्वरित सर्व शब्द, त्या शीलाचे पालन करणाऱ्या व्यक्तीला ते शील कसे प्राप्त होते, ती प्रतिपत्ती (आचरण पद्धती) दर्शवण्यासाठी सांगितले आहेत, असे समजावे.

Indriyasaṃvarasīlaṃ

इंद्रियसंवर शील

15. Yaṃ panetaṃ tadanantaraṃ ‘‘so cakkhunā rūpaṃ disvā’’tiādinā nayena dassitaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ, tattha soti pātimokkhasaṃvarasīle ṭhito bhikkhu. Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvā. Porāṇā panāhu ‘‘cakkhu rūpaṃ na passati, acittakattā, cittaṃ na passati, acakkhukattā, dvārārammaṇasaṅghaṭṭe pana cakkhupasādavatthukena cittena passati. Īdisī panesā ‘dhanunā vijjhatī’tiādīsu viya sasambhārakathā nāma hoti, tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayamevettha attho’’ti. Na nimittaggāhīti itthipurisanimittaṃ vā subhanimittādikaṃ vā kilesavatthubhūtaṃ nimittaṃ na gaṇhāti, diṭṭhamatteyeva saṇṭhāti. Nānubyañjanaggāhīti kilesānaṃ anuanubyañjanato pākaṭabhāvakaraṇato anubyañjananti laddhavohāraṃ hatthapādasitahasitakathitavilokitādibhedaṃ ākāraṃ na gaṇhāti, yaṃ tattha bhūtaṃ, tadeva gaṇhāti, cetiyapabbatavāsī mahātissatthero viya.

१५. शिवाय, या प्रातिमोक्षसंवरशीलाच्या लगेचच नंतर 'तो डोळ्याने रूप पाहून' इत्यादी पद्धतीने जे इंद्रियसंवरशील दर्शविले आहे, त्यामध्ये 'तो' म्हणजे प्रातिमोक्षसंवरशीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेला भिक्खू होय. 'डोळ्याने रूप पाहून' म्हणजे (असाधारण) कारणाच्या सामर्थ्याने 'चक्षू' (डोळा) अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या आणि रूप पाहण्यास समर्थ असलेल्या चक्षुविज्ञानाने रूप पाहून. प्राचीन आचार्य म्हणतात— 'डोळा रूप पाहत नाही, कारण तो अचित्तक (चेतना नसलेला) आहे; चित्त रूप पाहत नाही, कारण त्याला चक्षूचा (डोळ्याचा) आधार नाही. परंतु चक्षुद्वार आणि रूप यांचा परस्पर संबंध (संघट्टन) झाल्यावर, चक्षुप्रसादाचा आधार असलेल्या चित्ताने मनुष्य पाहतो. ही संज्ञा 'धनुष्याने वेध घेतो' इत्यादी वाक्यांप्रमाणेच 'ससंभारकथा' (साधनांसह क्रियेचे वर्णन करणारी) आहे. म्हणून, चक्षुविज्ञानाने रूप पाहून, हाच येथे अर्थ समजला पाहिजे.' 'निमित्त ग्रहण न करणारा' (न निमित्तग्गाही) म्हणजे स्त्री किंवा पुरुष यांचे निमित्त (चिन्ह) किंवा रागादी क्लेशांना उत्पन्न करणारे शुभनिमित्त इत्यादी क्लेशांचे कारण असणारे निमित्त ग्रहण न करणे, केवळ पाहण्यापुरतेच मर्यादित राहणे. 'अनुव्यंजन ग्रहण न करणारा' (नानुब्यञ्जनग्गाही) म्हणजे क्लेशांना वारंवार प्रकट करणारे असल्यामुळे 'अनुव्यंजन' अशी संज्ञा प्राप्त झालेले हात, पाय, हास्य, बोलणे, पाहणे, तिरपे पाहणे इत्यादी विविध प्रकारचे आकार ग्रहण न करणे; त्या शरीरात जे (केस, रोम इत्यादी बत्तीस अपवित्र भाग किंवा भूत-उपादाय रूप) खरोखर अस्तित्वात आहे, तेवढेच ग्रहण करणे; जसे चेतियपर्वतनिवासी महातिस्स थेर यांनी केले होते.

Theraṃ kira cetiyapabbatā anurādhapuraṃ piṇḍacāratthāya āgacchantaṃ aññatarā kulasuṇhā sāmikena saddhiṃ bhaṇḍitvā sumaṇḍitapasādhitā devakaññā viya kālasseva anurādhapurato nikkhamitvā ñātigharaṃ gacchantī antarāmagge disvā vipallatthacittā mahāhasitaṃ hasi. Thero kimetanti olokento tassā dantaṭṭhike asubhasaññaṃ paṭilabhitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ –

असे ऐकिले जाते की, चेतियपर्वतावरून अनुराधपूर येथे पिंडपातासाठी जात असलेल्या महातिस्स थेरांना पाहून, आपल्या पतीशी भांडण करून, देवकन्येप्रमाणे उत्तम प्रकारे नटून-थटून सकाळीच अनुराधपूरहून निघून आपल्या माहेरी जाणाऱ्या एका कुलवधूने वाटेत त्यांना पाहिले आणि रागाने (किंवा विकृत चित्ताने) ती मोठ्याने हसली. 'हे काय आहे?' म्हणून पाहणाऱ्या थेरांनी तिच्या दातांच्या हाडांमध्ये (कवळीमध्ये) अशुभाची संज्ञा (अशुभसंज्ञा) प्राप्त केली आणि अर्हतपद प्राप्त केले. म्हणूनच म्हटले आहे—

‘‘Tassā dantaṭṭhikaṃ disvā, pubbasaññaṃ anussari;

Tattheva so ṭhito thero, arahattaṃ apāpuṇī’’ti.

“तिच्या दातांचे हाड पाहून, त्यांनी पूर्वीच्या (अस्थि) संज्ञेचे स्मरण केले; तिथेच उभे राहून त्या थेरांनी अर्हतपद प्राप्त केले.”

Sāmikopi [Pg.21] kho panassā anumaggaṃ gacchanto theraṃ disvā ‘‘kiñci, bhante, itthiṃ passathā’’ti pucchi. Taṃ thero āha –

तिचा पतीही तिच्या मागोमाग जात असताना थेरांना पाहून विचारू लागला, “भंते, आपण एखाद्या स्त्रीला पाहिले का?” त्यावर थेर त्याला म्हणाले—

‘‘Nābhijānāmi itthī vā, puriso vā ito gato;

Apica aṭṭhisaṅghāṭo, gacchatesa mahāpathe’’ti.

“इथून गेलेली व्यक्ती स्त्री होती की पुरुष, हे मला ठाऊक नाही; परंतु या महामार्गावरून एक अस्थिपंजर (हाडांचा सांगाडा) जात आहे, एवढेच मला माहित आहे।”

Yatvādhikaraṇamenantiādimhi yaṃkāraṇā yassa cakkhundriyāsaṃvarassa hetu etaṃ puggalaṃ satikavāṭena cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ apihitacakkhudvāraṃ hutvā viharantaṃ ete abhijjhādayo dhammā anvāssaveyyuṃ anubandheyyuṃ. Tassa saṃvarāya paṭipajjatīti tassa cakkhundriyassa satikavāṭena pidahanatthāya paṭipajjati. Evaṃ paṭipajjantoyeva ca rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatītipi vuccati. Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhasaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ. Tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ. Tato vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ. Tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati.

'यत्वाधिकरणमेनं' इत्यादी वाक्यांमध्ये— ज्या कारणाने, ज्या चक्षुरिंद्रियाच्या असंवरामुळे, स्मृतीरूपी कवाडाने चक्षुरिंद्रिय असंवरित (उघडे) ठेवून, चक्षुद्वार बंद न करता विहरण करणाऱ्या या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) अभिध्या (लोभ) इत्यादी अकुशल धर्म पाठलाग करतात (अनुगमन करतात). 'त्याच्या संवरासाठी प्रतिपन्न होतो' (तस्स संवराय पटिपज्जति) म्हणजे त्या चक्षुरिंद्रियाला स्मृतीरूपी कवाडाने बंद करण्यासाठी प्रयत्न करतो. अशा प्रकारे आचरण करणाराच चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो आणि तो 'चक्षुरिंद्रियाच्या संवराला प्राप्त होतो' असेही म्हटले जाते. वास्तविक पाहता, चक्षुरिंद्रियामध्ये संवर किंवा असंवर काहीही नसतो. कारण चक्षुप्रसादाचा आश्रय घेऊन स्मृती (सति) किंवा स्मृतिभ्रंश (मुट्ठसच्च) उत्पन्न होत नाही. परंतु, जेव्हा रूपाचे आलंबन डोळ्याच्या टप्प्यात येते, तेव्हा भवांग दोनदा उत्पन्न होऊन निरुद्ध झाल्यावर, क्रिया-मनोधातू आवर्जन कार्य (आवर्जनकृत्य) पूर्ण करत उत्पन्न होऊन निरुद्ध होते. त्यानंतर चक्षुविज्ञान दर्शनकार्य करते. त्यानंतर विपाक-मनोधातू संप्रतीच्छनकार्य (स्वीकारण्याचे कार्य) करते. त्यानंतर विपाक-अहेतुक-मनोविज्ञानधातू संतीरणकार्य (तपासणीचे कार्य) करते. त्यानंतर क्रिया-अहेतुक-मनोविज्ञानधातू व्यवस्थानकार्य (वोट्ठब्बनकृत्य - निर्णय घेण्याचे कार्य) पूर्ण करत उत्पन्न होऊन निरुद्ध होते, आणि त्याच्या लगेचच नंतर जवन (जवनचित्त) वेगाने प्रवृत्त होते.

Tatrāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhasaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Evaṃ honto pana so cakkhundriye asaṃvaroti vuccati. Kasmā? Yasmā tasmiṃ sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? Yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā honti, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchanti, taṃ kareyyuṃ, evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni.

त्यामध्ये देखील, भवांगाच्या वेळी किंवा आवर्जन इत्यादींपैकी कोणत्याही चित्ताच्या वेळी संवर किंवा असंवर नसतो. परंतु जवनाच्या क्षणी जर दुःशीलता (शीलहीनता), स्मृतिभ्रंश, अज्ञान, असहिष्णुता किंवा आळस उत्पन्न झाला, तर असंवर होतो. अशा प्रकारे होणाऱ्या या असंवराला 'चक्षुरिंद्रियातील असंवर' असे म्हटले जाते. का? कारण तो असंवर असताना (चक्षु) द्वार देखील अरक्षित राहते, भवांग देखील आणि आवर्जन इत्यादी वीथिचित्ते देखील अरक्षित राहतात. हे कशासारखे आहे? जसे एखाद्या नगराचे चारही दरवाजे उघडे असताना, जरी घरातील आतील दरवाजे, कोठड्या आणि खोल्या इत्यादी चांगल्या प्रकारे बंद असल्या, तरीही नगरातील सर्व मालमत्ता अरक्षित आणि असुरक्षितच असते. कारण नगराच्या मुख्य दरवाजातून प्रवेश करून चोर त्यांना हवे ते करू शकतात. त्याचप्रमाणे, जवनाच्या वेळी दुःशीलता इत्यादी उत्पन्न झाल्यावर, तो असंवर असताना द्वार देखील अरक्षित राहते, भवांग देखील आणि आवर्जन इत्यादी सर्व वीथिचित्ते देखील अरक्षित राहतात.

Tasmiṃ [Pg.22] pana sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni. Yathā kiṃ? Yathā nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā honti, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṃ paveso natthi, evameva javane sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṃ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīnipi vīthicittāni. Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriye saṃvaroti vutto.

परंतु, त्या जवनाच्या वेळी शील इत्यादी (संवर) उत्पन्न झाले असता, द्वार देखील रक्षित होते, भवांग देखील आणि आवर्जन इत्यादी वीथिचित्ते देखील रक्षित होतात. हे कशासारखे आहे? जसे नगराचे मुख्य दरवाजे बंद असताना, जरी घरातील आतील दरवाजे इत्यादी उघडे असले, तरीही नगरातील सर्व मालमत्ता सुरक्षित आणि सुगोपितच असते. कारण नगराचे दरवाजे बंद असल्यामुळे चोरांना प्रवेश मिळत नाही. त्याचप्रमाणे, जवनाच्या वेळी शील इत्यादी उत्पन्न झाले असता, द्वार देखील रक्षित होते, भवांग देखील आणि आवर्जन इत्यादी वीथिचित्ते देखील रक्षित होतात. म्हणूनच, जवनाच्या क्षणी उत्पन्न होणाऱ्या संवराला देखील 'चक्षुरिंद्रियातील संवर' असे म्हटले गेले आहे.

Sotena saddaṃ sutvātiādīsupi eseva nayo. Evamidaṃ saṅkhepato rūpādīsu kilesānubandhanimittādiggāhaparivajjanalakkhaṇaṃ indriyasaṃvarasīlanti veditabbaṃ.

'कानाने शब्द ऐकून' इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजून घ्यावा. अशा प्रकारे, संक्षेपाने, रूप इत्यादी विषयांमध्ये क्लेशांना जन्म देणारे निमित्त इत्यादी ग्रहण करण्याचे वर्जन करणे हे ज्याचे लक्षण आहे, त्याला 'इंद्रियसंवरशील' असे समजावे.

Ājīvapārisuddhisīlaṃ

आजीवपारिशुद्धिशील

16. Idāni indriyasaṃvarasīlānantaraṃ vutte ājīvapārisuddhisīle ājīvahetu paññattānaṃ channaṃ sikkhāpadānanti yāni tāni ‘‘ājīvahetu ājīvakāraṇā pāpiccho icchāpakato asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapati, āpatti pārājikassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā sañcarittaṃ samāpajjati, āpatti saṅghādisesassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā ‘yo te vihāre vasati so bhikkhu arahā’ti bhaṇati, paṭivijānantassa āpatti thullaccayassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhu paṇītabhojanāni agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti pācittiyassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhunī paṇītabhojanāni agilānā attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti pāṭidesanīyassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā sūpaṃ vā odanaṃ vā agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti dukkaṭassā’’ti (pari. 287) evaṃ paññattāni cha sikkhāpadāni, imesaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ.

१६. आता, इंद्रियसंवरशीलाच्या नंतर सांगितलेल्या आजीवपारिसुद्धिशीलामध्ये (आजीविका शुद्धीच्या शीलामध्ये) आजीविकेच्या कारणाने प्रज्ञप्त केलेल्या (नियमबद्ध केलेल्या) सहा शिक्षापदांविषयी (नियम) स्पष्टीकरण दिले जात आहे. ती सहा शिक्षापदे खालीलप्रमाणे आहेत: (१) 'आजीविकेच्या हेतूने, आजीविकेच्या कारणाने, पापी इच्छेचा (वाईट वासनांचा) होऊन, इच्छेने ग्रस्त झालेला भिक्खू जर स्वतःमध्ये नसलेल्या, असत्य अशा उत्तरमनुष्यधर्माची (ध्यान, मार्ग, फल इत्यादी श्रेष्ठ मानवी गुणांची) बढाई मारतो, तर त्याला पाराजिक आपत्ती (संघामधून निष्कासन) प्राप्त होते. (२) आजीविकेच्या हेतूने, आजीविकेच्या कारणाने, जर तो संचरित्त (स्त्री-पुरुषांमधील मध्यस्थी किंवा जुळवाजुळव) करतो, तर त्याला संघादिसेस आपत्ती प्राप्त होते. (३) आजीविकेच्या हेतूने, आजीविकेच्या कारणाने, जर तो म्हणतो की, “तुमच्या विहारात जो भिक्खू राहतो, तो अरहंत आहे” (स्वतःचाच निर्देश करत) आणि ऐकणाऱ्याला ते समजले, तर त्याला थुल्लच्चय आपत्ती प्राप्त होते. (४) आजीविकेच्या हेतूने, आजीविकेच्या कारणाने, जर एखादा निरोगी भिक्खू स्वतःसाठी उत्तम भोजनाची मागणी करतो आणि ते ग्रहण करतो, तर त्याला पाचित्तिय आपत्ती प्राप्त होते. (५) आजीविकेच्या हेतूने, आजीविकेच्या कारणाने, जर एखादी निरोगी भिक्खुणी स्वतःसाठी उत्तम भोजनाची मागणी करते आणि ते ग्रहण करते, तर तिला पाटिदेसनीय आपत्ती प्राप्त होते. (६) आजीविकेच्या हेतूने, आजीविकेच्या कारणाने, जर एखादा निरोगी भिक्खू स्वतःसाठी वरण (सूप) किंवा भात (ओदन) मागून खातो, तर त्याला दुक्कट आपत्ती प्राप्त होते.' अशा प्रकारे प्रज्ञप्त केलेली ही सहा शिक्षापदे आहेत, या सहा शिक्षापदांच्या संदर्भात...

Kuhanātiādīsu ayaṃ pāḷi, ‘‘tattha katamā kuhanā? Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yā paccayapaṭisevanasaṅkhātena vā sāmantajappitena vā iriyāpathassa vā aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ, ayaṃ vuccati kuhanā.

‘कुहना’ (ढोंग/कपट) इत्यादी शब्दांच्या संदर्भात ही पाळी (विभंग पाळी) आहे: 'त्यात कुहना म्हणजे काय? लाभ, सत्कार आणि कीर्ती यांवर अवलंबून असलेल्या, पापी इच्छा असलेल्या आणि इच्छेने ग्रस्त झालेल्या भिक्खूचे, प्रत्यय-प्रतिसेवनाच्या (चीवर इत्यादी प्रत्ययांचा/साधनांचा वापर करण्याच्या) बहाण्याने किंवा सामंतजप्पिताने (अप्रत्यक्ष बोलण्याने) किंवा इरियापथाच्या (शारीरिक हालचालींच्या) अठ्ठपना (दिखाऊ मांडणी), ठपना (स्थापना), संठपना (सुव्यवस्थित मांडणी), तसेच भकुटिका (कपाळावर आठ्या घालणे), भकुटियं (आठ्या घालण्याची सवय), कुहना (आश्चर्यचकित करणे), कुहायना (आश्चर्य उत्पन्न करणे), कुहितत्तं (आश्चर्यचकित करणाऱ्याची अवस्था) असणे—याला कुहना असे म्हणतात.'

‘‘Tattha [Pg.23] katamā lapanā? Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yā paresaṃ ālapanā lapanā sallapanā ullapanā samullapanā unnahanā samunnahanā ukkācanā samukkācanā anuppiyabhāṇitā cāṭukamyatā muggasūpyatā pāribhaṭyatā, ayaṃ vuccati lapanā.

'त्यात लपना (चापलूसी/बडबड) म्हणजे काय? लाभ, सत्कार आणि कीर्ती यांवर अवलंबून असलेल्या, पापी इच्छा असलेल्या आणि इच्छेने ग्रस्त झालेल्या भिक्खूचे इतरांशी आलपना (प्रथम बोलणे), लपना (पुन्हा बोलणे), सल्लपना (वारंवार बोलणे), उल्लपना (प्रशंसा करणे), समुल्लपना (अतिप्रशंसा करणे), उन्नहना (दात्याला बांधून ठेवणे), समून्नहना (पूर्णपणे बांधून ठेवणे), उक्काचना (बढाई मारणे), समुक्काचना (अतिशय बढाई मारणे), अनुप्पियभाणिता (केवळ प्रिय वाटणारे बोलणे), चाटुकम्यता (खुशमस्करी करणे), मुग्गसूप्यता (मुगाच्या वरणासारखे अर्धसत्य बोलणे) आणि पारिभट्यता (मुलांच्या दाईसारखे लाडिक बोलणे)—याला लपना असे म्हणतात.'

‘‘Tattha katamā nemittikatā? Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yaṃ paresaṃ nimittaṃ nimittakammaṃ obhāso obhāsakammaṃ sāmantajappā parikathā, ayaṃ vuccati nemittikatā.

'त्यात नेमित्तिकता (संकेत देणे/इशारा करणे) म्हणजे काय? लाभ, सत्कार आणि कीर्ती यांवर अवलंबून असलेल्या, पापी इच्छा असलेल्या आणि इच्छेने ग्रस्त झालेल्या भिक्खूचे इतरांना निमित्त (संकेत देणे), निमित्तकम्म (संकेत करण्याचे कृत्य), ओभासो (इशारा करणे), ओभासकम्म (इशारा करण्याचे कृत्य), सामंतजप्पा (अप्रत्यक्ष बोलणे) आणि परिकथा (वस्तू मिळवण्यासाठी फिरवून-फिरवून बोलणे)—याला नेमित्तिकता असे म्हणतात.'

‘‘Tattha katamā nippesikatā? Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yā paresaṃ akkosanā vambhanā garahanā ukkhepanā samukkhepanā khipanā saṃkhipanā pāpanā sampāpanā avaṇṇahārikā parapiṭṭhimaṃsikatā, ayaṃ vuccati nippesikatā.

'त्यात निप्पेसिकता (निंदा करणे/अपमान करणे) म्हणजे काय? लाभ, सत्कार आणि कीर्ती यांवर अवलंबून असलेल्या, पापी इच्छा असलेल्या आणि इच्छेने ग्रस्त झालेल्या भिक्खूचे इतरांना अक्कोसना (गालीगालोच करणे), वंभना (तुच्छ लेखणे), गरहना (निंदा करणे), उक्खेपना (त्याग करणे/बाहेर काढणे), समुक्खेपना (पूर्णपणे बाहेर काढणे), खिपना (टोमणे मारणे), संखिपना (अतिशय टोमणे मारणे), पापना (दान न देणाऱ्याच्या स्थितीत आणणे), संपापना (पूर्णपणे त्या स्थितीत आणणे), अवण्णहारिका (अपकीर्ती पसरवणे) आणि परपिट्ठिमंसिकता (पाठीमागे निंदा करणे/पाठीचे मांस खाणे)—याला निप्पेसिकता असे म्हणतात.'

‘‘Tattha katamā lābhena lābhaṃ nijigīsanatā? Lābhasakkārasilokasannissito pāpiccho icchāpakato ito laddhaṃ āmisaṃ amutra harati, amutra vā laddhaṃ āmisaṃ idha āharati. Yā evarūpā āmisena āmisassa eṭṭhi gaveṭṭhi pariyeṭṭhi esanā gavesanā pariyesanā, ayaṃ vuccati lābhena lābhaṃ nijigīsanatā’’ti (vibha. 862-865).

'त्यात लाभाने लाभाची इच्छा करणे (लाभेने लाभं निजिगीसनता) म्हणजे काय? लाभ, सत्कार आणि कीर्ती यांवर अवलंबून असलेला, पापी इच्छा असलेला आणि इच्छेने ग्रस्त झालेला भिक्खू या घरातून मिळालेले आमिष (अन्न इत्यादी) त्या घरात नेऊन देतो, किंवा त्या घरातून मिळालेले आमिष या घरात आणून देतो. अशा प्रकारे आमिषाने आमिषाची जी एट्ठि (इच्छा), गवेट्ठि (शोध), परियेट्ठि (वारंवार शोध), एसना (आकांक्षा), गवेसना (आकांक्षेने शोध) आणि परियेसना (आकांक्षेने वारंवार शोध) आहे—याला लाभाने लाभाची इच्छा करणे असे म्हणतात.'

17. Imissā pana pāḷiyā evamattho veditabbo. Kuhananiddese tāva lābhasakkārasilokasannissitassāti lābhañca sakkārañca kittisaddañca sannissitassa, patthayantassāti attho. Pāpicchassāti asantaguṇadīpanakāmassa. Icchāpakatassāti icchāya apakatassa, upaddutassāti attho.

१७. परंतु, या पाळीचा अर्थ या प्रकारे समजून घेतला पाहिजे. सर्वप्रथम 'कुहना-निद्देस' (कुहना स्पष्टीकरण) मध्ये 'लाभसक्कारसिलोकसन्निसितस्स' म्हणजे लाभ, सत्कार आणि कीर्ती यांवर अवलंबून असलेला, त्यांची इच्छा करणारा, असा अर्थ आहे. 'पापिच्छस्स' म्हणजे स्वतःमध्ये नसलेले श्रद्धा, शील इत्यादी गुण दाखवण्याची इच्छा असणारा. 'इच्छापकतस्स' म्हणजे पापी इच्छेने सन्मार्गापासून (सम्यक आजीविकेपासून) दूर गेलेला, पीडित झालेला, असा अर्थ आहे.

Ito paraṃ yasmā paccayapaṭisevanasāmantajappanairiyāpathasannissitavasena mahāniddese tividhaṃ kuhanavatthu āgataṃ. Tasmā tividhampetaṃ dassetuṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātena vāti evamādi āraddhaṃ. Tattha cīvarādīhi nimantitassa tadatthikasseva sato pāpicchataṃ nissāya paṭikkhipanena, te ca gahapatike attani suppatiṭṭhitasaddhe ñatvā puna tesaṃ ‘‘aho ayyo appiccho na kiñci paṭiggaṇhituṃ icchati, suladdhaṃ vata no assa sace appamattakampi kiñci paṭiggaṇheyyā’’ti nānāvidhehi upāyehi paṇītāni cīvarādīni [Pg.24] upanentānaṃ tadanuggahakāmataṃyeva āvikatvā paṭiggahaṇena ca tato pabhuti api sakaṭabhārehi upanāmanahetubhūtaṃ vimhāpanaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthūti veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ mahāniddese –

यानंतर, प्रत्यय-प्रतिसेवन (साधनांचा वापर), सामंतजप्पन (अप्रत्यक्ष बोलणे) आणि इरियापथ-सन्निसित (शारीरिक हालचाली) या तीन प्रकारच्या कुहनावस्तू (ढोंगाची कारणे) महानिद्देसामध्ये आल्या आहेत. म्हणून, या तिन्हींना दर्शवण्यासाठी 'पच्चयपटिसेवनसंखातेन वा' इत्यादी शब्दांनी सुरुवात केली आहे. त्यामध्ये, चीवर इत्यादींनी निमंत्रित केलेल्या भिक्खूला जरी त्या चीवरादींची इच्छा असली, तरी पापी इच्छेमुळे तो त्यांचा नकार करतो. त्यानंतर, त्या गृहस्थांची स्वतःवर दृढ श्रद्धा असल्याचे जाणून, आणि पुन्हा त्या गृहस्थांनी 'अहो! हे आर्य किती अल्पइच्छी आहेत, ते काहीही स्वीकारू इच्छित नाहीत. जर त्यांनी अगदी थोडे जरी स्वीकारले, तर आमचे मोठे भाग्य होईल' असा विचार करून विविध उपायांनी उत्तम चीवर इत्यादी आणून दिले असता, केवळ त्यांच्यावर अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने ते स्वीकारत असल्याचे दाखवून ते ग्रहण करणे, आणि त्या दिवसापासून गाड्या भरून आणलेल्या वस्तू देखील अर्पण करण्याचे कारण बनणारे जे आश्चर्य आहे, त्याला प्रत्यय-प्रतिसेवन नावाचे कुहनावस्तू (ढोंगाचे कारण) समजावे. महानिद्देसामध्ये देखील असेच म्हटले आहे—

‘‘Katamaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idha gahapatikā bhikkhuṃ nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi. So pāpiccho icchāpakato atthiko cīvara…pe… parikkhārānaṃ bhiyyokamyataṃ upādāya cīvaraṃ paccakkhāti. Piṇḍapātaṃ…pe… senāsanaṃ. Gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paccakkhāti. So evamāha – ‘kiṃ samaṇassa mahagghena cīvarena, etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo susānā vā saṅkārakūṭā vā pāpaṇikā vā nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ katvā dhāreyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena piṇḍapātena etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo uñchācariyāya piṇḍiyālopena jīvikaṃ kappeyya. Kiṃ samaṇassa mahagghena senāsanena, etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo rukkhamūliko vā assa abbhokāsiko vā. Kiṃ samaṇassa mahagghena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena, etaṃ sāruppaṃ yaṃ samaṇo pūtimuttena vā hariṭakīkhaṇḍena vā osadhaṃ kareyyā’ti. Tadupādāya lūkhaṃ cīvaraṃ dhāreti, lūkhaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati, lūkhaṃ senāsanaṃ paṭisevati, lūkhaṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paṭisevati, tamenaṃ gahapatikā evaṃ jānanti ‘ayaṃ samaṇo appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo dhutavādo’ti. Bhiyyo bhiyyo nimantenti cīvara…pe… parikkhārehi. So evamāha – ‘tiṇṇaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Saddhāya sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Deyyadhammassa…pe… dakkhiṇeyyānaṃ sammukhībhāvāsaddhokulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Tumhākañcevāyaṃ saddhā atthi, deyyadhammo ca saṃvijjati, ahañca paṭiggāhako, sacehaṃ na paṭiggahessāmi, evaṃ tumhe puññena paribāhirā bhavissanti, na mayhaṃ iminā attho. Apica tumhākaṃyeva anukampāya paṭiggaṇhāmī’ti. Tadupādāya bahumpi cīvaraṃ paṭiggaṇhāti. Bahumpi piṇḍapātaṃ…pe… bhesajjaparikkhāraṃ paṭiggaṇhāti[Pg.25]. Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ, idaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhanavatthū’’ti (mahāni. 87).

पच्चयपटिसेवन-संखात (प्रत्यय-सेवनाचे ढोंग) कुहनवत्थु कोणते आहे? या जगात गृहपती एखाद्या भिक्खूला चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज्ज-परिकार (औषधोपचार) यांनी निमंत्रित करतात. तो पापिच्छ (वाईट इच्छा असलेला), इच्छेने ग्रासलेला, लोभी असूनही चीवर इत्यादी परिकारांची अधिक प्राप्ती व्हावी या हेतूने चीवराचा अव्हेर करतो, पिंडपाताचा... सेनासनाचा... ग्लानप्रत्यय-भेषज्ज-परिकाराचा अव्हेर करतो. तो असे म्हणतो - 'श्रमणाला महागड्या चीवराचे काय प्रयोजन? श्रमणाने स्मशानातून, कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यातून किंवा दुकानातून फेकून दिलेले जुने-पुराणे चिंध्यांचे तुकडे गोळा करून, त्यांची संघात (चोळणा/चीवर) बनवून परिधान करणे हेच योग्य आहे. श्रमणाला महागड्या पिंडपाताचे काय प्रयोजन? श्रमणाने भिक्षाटनाने मिळालेल्या अन्नाच्या घासावर उपजीविका करणे हेच योग्य आहे. श्रमणाला महागड्या सेनासनाचे काय प्रयोजन? श्रमणाने वृक्षमूलिक (झाडाच्या खाली राहणारा) किंवा अभ्भोकासिक (उघड्या जागेत राहणारा) असणे हेच योग्य आहे. श्रमणाला महागड्या ग्लानप्रत्यय-भेषज्ज-परिकाराचे काय प्रयोजन? श्रमणाने गोमूत्र किंवा हरड्याचे तुकडे यांपासून औषध तयार करणे हेच योग्य आहे.' या (ढोंगाचा) आधार घेऊन तो निकृष्ट चीवर परिधान करतो, निकृष्ट पिंडपात ग्रहण करतो, निकृष्ट सेनासनाचा वापर करतो, निकृष्ट औषधोपचार घेतो. तेव्हा गृहपती त्याला असे समजतात की, 'हा श्रमण अल्पेच्छ, संतुष्ट, प्रविविक्त (एकांतप्रिय), असंसृष्ट (लोकांपासून अलिप्त), आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) आणि धुतवादी (धुतांगांचे पालन करणारा) आहे.' ते त्याला अधिकाधिक चीवर इत्यादी परिकारांनी निमंत्रित करतात. (तेव्हा) तो असे म्हणतो - 'तीन गोष्टींच्या संमुखतेमुळे (उपस्थितीमुळे) श्रद्धाळू कुलपुत्र पुष्कळ पुण्य मिळवतो. श्रद्धेच्या संमुखतेमुळे श्रद्धाळू कुलपुत्र पुष्कळ पुण्य मिळवतो. देय्यधम्माच्या (दानवस्तूच्या)... आणि दक्षिणय्य (दान स्वीकारण्यास योग्य व्यक्ती) यांच्या संमुखतेमुळे श्रद्धाळू कुलपुत्र पुष्कळ पुण्य मिळवतो. तुमच्याकडे ही श्रद्धा आहे, देय्यधम्मही उपलब्ध आहे आणि मी स्वीकारणारा (प्रतिग्राहक) देखील आहे. जर मी हे स्वीकारले नाही, तर तुम्ही पुण्यापासून वंचित व्हाल. मला या वस्तूची काही गरज नाही. परंतु केवळ तुमच्यावर अनुकंपा (दया) म्हणून मी हे स्वीकारतो.' या (वचनाचा) आधार घेऊन तो पुष्कळ चीवर स्वीकारतो, पुष्कळ पिंडपात... औषधोपचार स्वीकारतो. अशा प्रकारची जी भ्रुकुटी (कपाळावर आट्या घालणे), भ्रुकुटीभाव, कुहना (आश्चर्यचकित करणे/ढोंग), कुहायन (ढोंग करणे) आणि कुहितत्व (ढोंगीपणा) आहे, याला 'पच्चयपटिसेवन-संखात कुहनवत्थु' असे म्हणतात.

Pāpicchasseva pana sato uttarimanussadhammādhigamaparidīpanavācāya tathā tathā vimhāpanaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthūti veditabbaṃ. Yathāha –

शिवाय, पापिच्छ (वाईट इच्छा असलेल्या) भिक्खूने स्वतःला उत्तरिमनुस्सधम्म (अतिमानुषी गुणधर्म) प्राप्त झाल्याचे दर्शवणाऱ्या शब्दांनी वेगवेगळ्या प्रकारे लोकांना विस्मित करणे, याला 'सामन्तजप्पन-संखात कुहनवत्थु' (अप्रत्यक्षपणे स्वतःची स्तुती करण्याचे ढोंग) असे समजावे. जसे म्हटले आहे -

‘‘Katamaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthu? Idhekacco pāpiccho icchāpakato sambhāvanādhippāyo ‘evaṃ maṃ jano sambhāvessatī’ti ariyadhammasannissitaṃ vācaṃ bhāsati ‘yo evarūpaṃ cīvaraṃ dhāreti, so samaṇo mahesakkho’ti bhaṇati. ‘Yo evarūpaṃ pattaṃ lohathālakaṃ. Dhammakaraṇaṃ parissāvanaṃ kuñcikaṃ, kāyabandhanaṃ upāhanaṃ dhāreti, so samaṇo mahesakkho’ti bhaṇati. Yassa evarūpo upajjhāyo ācariyo samānupajjhāyako, samānācariyako mitto sandiṭṭho sambhatto sahāyo. Yo evarūpe vihāre vasati aḍḍhayoge pāsāde hammiye guhāyaṃ leṇe kuṭiyā kūṭāgāre aṭṭe māḷe uddaṇḍe upaṭṭhānasālāyaṃ maṇḍape rukkhamūle vasati, so samaṇo mahesakkho’ti bhaṇati. Atha vā ‘korajikakorajiko bhākuṭikabhākuṭiko kuhakakuhako lapakalapako mukhasambhāviko, ayaṃ samaṇo imāsaṃ evarūpānaṃ santānaṃ vihārasamāpattīnaṃ lābhī’ti tādisaṃ gambhīraṃ gūḷhaṃ nipuṇaṃ paṭicchannaṃ lokuttaraṃ suññatāpaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ kathesi. Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ, idaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhanavatthū’’ti (mahāni. 87).

सामन्तजप्पन-संखात कुहनवत्थु कोणते आहे? या जगात एखादा पापिच्छ, इच्छेने ग्रासलेला, स्वतःची प्रतिष्ठा/स्तुती व्हावी अशी इच्छा बाळगणारा भिक्खू 'लोक माझी अशी स्तुती करतील' या हेतूने आर्यधम्माशी संबंधित बोलतो. तो म्हणतो, 'जो अशा प्रकारचे चीवर परिधान करतो, तो श्रमण महान प्रभावशाली (महेसक्ख) असतो.' तो म्हणतो, 'जो अशा प्रकारचा पत्त (भिक्षापात्र), लोहथालक (तांब्याचे/लोखंडाचे भांडे), धम्मकरण (पाणी गाळण्याचे साधन), परिस्सावन (गाळणी), कुंचिका (किल्ली/लोखंडी आकडा), कायबंधन (कमरपट्टा), उपाहन (पादत्राणे) वापरतो, तो श्रमण महान प्रभावशाली असतो.' ज्याचे असे उपाज्झाय (उपाध्याय), आचार्य, समान-उपाध्याय असलेले सहकारी, समान-आचार्य असलेले सहकारी, मित्र, परिचित (संदिट्ठ), घनिष्ठ स्नेही (संभत्त), सोबती (सहाय) आहेत, (तो श्रमण महान प्रभावशाली असतो). 'जो अशा प्रकारच्या विहारात राहतो, अढ्ढयोग (एका बाजूला उतरते छप्पर असलेले घर), प्रासाद (मजली इमारत), हम्मिय (सपाट छताची इमारत), गुहा, लेण (लेणी), कुटी, कूटागार (शिखर असलेले घर), अट्ट (मचाण/बुरूज), माळ (मंडप/चौक), उद्दण्ड (खजिना ठेवण्याची खोली), उपट्ठानसाला (सभा गृह), मंडप किंवा अशा प्रकारच्या वृक्षमूलापाशी (झाडाच्या खाली) राहतो, तो श्रमण महान प्रभावशाली असतो' असे तो (स्वतःला उद्देशून) म्हणतो. किंवा 'जो अत्यंत कठोर नियम पाळणारा, अत्यंत भ्रुकुटी करणारा, अत्यंत ढोंगी, बडबड करणारा, स्वतःच्या तोंडाने स्वतःची स्तुती करून घेणारा आहे, हा श्रमण अशा प्रकारच्या शांत विहार-समापत्तींचा लाभ घेणारा आहे' असे दर्शवण्यासाठी तो तशा प्रकारची गंभीर, गूढ, निपुण, प्रच्छन्न (झाकलेली), लोकोत्तर आणि शून्यता-प्रतिसंयुक्त (शून्यतेशी संबंधित) चर्चा करतो. अशा प्रकारची जी भ्रुकुटी, भ्रुकुटीभाव, कुहना, कुहायन आणि कुहितत्व आहे, याला 'सामन्तजप्पन-संखात कुहनवत्थु' असे म्हणतात.

Pāpicchasseva pana sato sambhāvanādhippāyakatena iriyāpathena vimhāpanaṃ iriyāpathasannissitaṃ kuhanavatthūti veditabbaṃ. Yathāha – ‘‘katamaṃ iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthu. Idhekacco pāpiccho icchāpakato sambhāvanādhippāyo ‘evaṃ maṃ jano sambhāvessatī’ti gamanaṃ saṇṭhapeti, ṭhānaṃ [Pg.26] saṇṭhapeti, nisajjaṃ saṇṭhapeti, sayanaṃ saṇṭhapeti, paṇidhāya gacchati, paṇidhāya tiṭṭhati, paṇidhāya nisīdati, paṇidhāya seyyaṃ kappeti, samāhito viya gacchati, samāhito viya tiṭṭhati, nisīdati, seyyaṃ kappeti, āpāthakajjhāyī ca hoti, yā evarūpā iriyāpathassa aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭikā bhākuṭiyaṃ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṃ, idaṃ vuccati iriyāpathasaṅkhātaṃ kuhanavatthū’’ti (mahāni. 87).

शिवाय, पापिच्छ भिक्खूने स्वतःची स्तुती व्हावी या हेतूने आपल्या इरियापथाद्वारे (शारीरिक हालचालींद्वारे) लोकांना विस्मित करणे, याला 'इरियापथ-सन्निस्सित कुहनवत्थु' (शारीरिक हालचालींवर आधारित ढोंग) असे समजावे. जसे म्हटले आहे - 'इरियापथ-संखात कुहनवत्थु कोणते आहे? या जगात एखादा पापिच्छ, इच्छेने ग्रासलेला, स्वतःची स्तुती व्हावी अशी इच्छा बाळगणारा भिक्खू 'लोक माझी अशी स्तुती करतील' या हेतूने आपले चालणे व्यवस्थित करतो, उभे राहणे व्यवस्थित करतो, बसणे व्यवस्थित करतो, झोपणे व्यवस्थित करतो. तो अत्यंत सावधपणे (रहाता येईल असे भासवून) चालतो, सावधपणे उभा राहतो, सावधपणे बसतो, सावधपणे झोपतो. तो समाधी प्राप्त झाल्यासारखा चालतो, समाधी प्राप्त झाल्यासारखा उभा राहतो, बसतो, झोपतो. तो लोकांच्या दृष्टीस पडेल अशा ठिकाणी ध्यानात बसल्यासारखा राहतो. अशा प्रकारची जी इरियापथाची अठ्ठपना (प्रथम मांडणी), ठपना (मांडणी), संठपना (सुव्यवस्थित करणे), भ्रुकुटी, भ्रुकुटीभाव, कुहना, कुहायन आणि कुहितत्व आहे, याला 'इरियापथ-संखात कुहनवत्थु' असे म्हणतात.'

Tattha paccayapaṭisevanasaṅkhātenāti paccayapaṭisevananti evaṃ saṅkhātena paccayapaṭisevanena vā saṅkhātena. Sāmantajappitenāti samīpabhaṇitena. Iriyāpathassa vāti catuiriyāpathassa. Aṭṭhapanātiādi ṭhapanā, ādarena vā ṭhapanā. Ṭhapanāti ṭhapanākāro. Saṇṭhapanāti abhisaṅkharaṇā, pāsādikabhāvakaraṇanti vuttaṃ hoti. Bhākuṭikāti padhānapurimaṭṭhitabhāvadassanena bhākuṭikaraṇaṃ, mukhasaṅkocoti vuttaṃ hoti. Bhākuṭikaraṇaṃ sīlamassāti bhākuṭiko. Bhākuṭikassa bhāvo bhākuṭiyaṃ. Kuhanāti vimhāpanā. Kuhassa āyanā kuhāyanā. Kuhitassa bhāvo kuhitattanti.

त्यात, 'पच्चयपटिसेवनसंखातेन' म्हणजे प्रत्यय-सेवन (वस्तूंचा उपभोग घेणे) असे म्हटलेले, किंवा प्रत्यय-सेवनाद्वारे म्हटलेले. 'सामन्तजप्पितेन' म्हणजे (दुसऱ्याच्या निमित्ताने स्वतःच्या) जवळ बोलणे. 'इरियापथस्स वा' म्हणजे चारही इरियापथांचे (शारीरिक अवस्थांचे). 'अठ्ठपना' म्हणजे सुरुवातीला मांडणे किंवा आदराने मांडणे. 'ठपना' म्हणजे मांडण्याची पद्धत. 'संठपना' म्हणजे सुव्यवस्थित करणे, म्हणजेच 'श्रद्धा उत्पन्न होईल अशा प्रकारे करणे' असे म्हटले आहे. 'भाकुटिक' म्हणजे कर्मात मग्न असल्याचे दाखवण्यासाठी कपाळावर आट्या घालणे, म्हणजेच चेहऱ्याचे आकुंचन करणे. कपाळावर आट्या घालणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'भाकुटिक' होय. भाकुटिकाचा भाव म्हणजे 'भाकुटिय'. 'कुहना' म्हणजे विस्मित करणे (आश्चर्यचकित करणे). कुहाचे (ढोंगाचे) आचरण म्हणजे 'कुहायन'. कुहिताचा भाव म्हणजे 'कुहितत्त' (ढोंगीपणा) होय.

Lapanāniddese ālapanāti vihāraṃ āgate manusse disvā ‘‘kimatthāya bhonto āgatā, kiṃ bhikkhū nimantituṃ, yadi evaṃ gacchatha re, ahaṃ pacchato pattaṃ gahetvā āgacchāmī’’ti evaṃ āditova lapanā. Atha vā attānaṃ upanetvā ‘‘ahaṃ tisso, mayi rājā pasanno, mayi asuko ca asuko ca rājamahāmatto pasanno’’ti evaṃ attupanāyikā lapanā ālapanā. Lapanāti puṭṭhassa sato vuttappakārameva lapanaṃ. Sallapanāti gahapatikānaṃ ukkaṇṭhane bhītassa okāsaṃ datvā datvā suṭṭhu lapanā. Ullapanāti mahākuṭumbiko mahānāviko mahādānapatīti evaṃ uddhaṃ katvā lapanā. Samullapanāti sabbatobhāgena uddhaṃ katvā lapanā.

लपनाच्या निर्देशात 'आलपना' म्हणजे विहारात आलेल्या लोकांना पाहून, 'हे महाशयांनो, आपण कशासाठी आला आहात? भिक्खूंना निमंत्रित करण्यासाठी आला आहात का? जर असे असेल तर तुम्ही पुढे व्हा, मी पाठीमागून पात्र घेऊन येतो' अशा प्रकारे स्वतःहूनच (विचारण्यापूर्वीच) बोलणे होय. किंवा स्वतःला पुढे करून (स्वतःची स्तुती करत) 'मी तिस्स आहे, माझ्यावर राजा प्रसन्न आहे, माझ्यावर अमुक-अमुक राजमहामात्र (मंत्री) प्रसन्न आहेत' अशा प्रकारे स्वतःला महत्त्व देऊन बोलणे म्हणजे आलपना होय. 'लपना' म्हणजे (लोकांनी 'आपण कोण आहात?' इत्यादी) विचारले असता, वर सांगितलेल्या प्रकारेच बोलणे. 'सल्लपना' म्हणजे गृहपतींच्या उदासीनतेला घाबरून त्यांना बोलण्याची संधी देऊन-देऊन वारंवार चांगल्या प्रकारे बोलणे. 'उल्लपना' म्हणजे 'महाकुटुंबिक (मोठे सावकार), महानाविक (मोठे जहाजमालक), महादानपती' अशा प्रकारे (लोकांना) चढवून-चढवून (स्तुती करून) बोलणे. 'समूल्लपना' म्हणजे सर्व प्रकारे चढवून-चढवून बोलणे होय.

Unnahanāti ‘‘upāsakā pubbe īdise kāle navadānaṃ detha, idāni kiṃ na dethā’’ti evaṃ yāva ‘‘dassāma, bhante, okāsaṃ na labhāmā’’tiādīni vadanti, tāva uddhaṃ uddhaṃ nahanā, veṭhanāti vuttaṃ hoti. Atha vā ucchuhatthaṃ [Pg.27] disvā ‘‘kuto ābhataṃ upāsakā’’ti pucchati. Ucchukhettato, bhanteti. Kiṃ tattha ucchu madhuranti. Khāditvā, bhante, jānitabbanti. ‘‘Na, upāsaka, bhikkhussa ucchuṃ dethā’’ti vattuṃ vaṭṭatīti. Yā evarūpā nibbeṭhentassāpi veṭhanakathā, sā unnahanā. Sabbatobhāgena punappunaṃ unnahanā samunnahanā.

'उन्नहना' म्हणजे 'उपासकांनो, पूर्वी तुम्ही अशा वेळी नवीन धान्याचे दान देत होतात, आता का देत नाही?' अशा प्रकारे जोपर्यंत ते 'भंते, आम्ही दान देऊ, पण अजून संधी मिळाली नाही' इत्यादी बोलत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना वरचेवर बांधून ठेवणे किंवा वेढून (गुंडाळून) बोलणे होय. किंवा हातात ऊस घेतलेल्या माणसाला पाहून 'उपासकांनो, हा ऊस कोठून आणला?' असे विचारणे. 'भंते, उसाच्या शेतातून आणला' असे म्हटल्यावर, 'तेथील ऊस गोड आहे का?' असे विचारणे. 'भंते, खाऊन पाहिल्यावर समजेल' असे म्हटल्यावर, 'उपासका, भिक्खूला ऊस द्या, असे म्हणणे योग्य नाही' असे बोलणे. अशा प्रकारे सुटू पाहणाऱ्यालाही वेढून (अडकावून) बोलणे म्हणजे उन्नहना होय. सर्व प्रकारे वारंवार बांधून बोलणे म्हणजे 'समून्नहना' होय.

Ukkācanāti ‘‘etaṃ kulaṃ maṃyeva jānāti. Sace ettha deyyadhammo uppajjati, mayhameva detī’’ti evaṃ ukkhipitvā kācanā ukkācanā, uddīpanāti vuttaṃ hoti. Telakandarikavatthu cettha vattabbaṃ. Sabbatobhāgena pana punappunaṃ ukkācanā samukkācanā.

'उक्काचना' म्हणजे 'हे कुटुंब मलाच ओळखते. जर येथे काही दान देण्यासारखी वस्तू निर्माण झाली, तर ती मलाच देतात' अशा प्रकारे (स्वतःला किंवा कुटुंबाला) वर चढवून दाखवणे होय, यालाच 'उद्दीपना' (उत्तेजित करणे/प्रकट करणे) असेही म्हणतात. येथे तेलकंदरिक कथा सांगावी. आणि सर्व प्रकारे वारंवार उक्काचना करणे म्हणजे 'समूक्काचना' होय.

Anuppiyabhāṇitāti saccānurūpaṃ dhammānurūpaṃ vā anapaloketvā punappunaṃ piyabhaṇanameva. Cāṭukamyatāti nīcavuttitā attānaṃ heṭṭhato heṭṭhato ṭhapetvā vattanaṃ. Muggasūpyatāti muggasūpasadisatā. Yathā hi muggesu paccamānesu kocideva na paccati, avasesā paccanti, evaṃ yassa puggalassa vacane kiñcideva saccaṃ hoti, sesaṃ alīkaṃ, ayaṃ puggalo muggasūpyoti vuccati. Tassa bhāvo muggasūpyatā. Pāribhaṭyatāti pāribhaṭyabhāvo. Yo hi kuladārake dhāti viya aṅkena vā khandhena vā paribhaṭati, dhāretīti attho. Tassa paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyuṃ. Pāribhaṭyassa bhāvo pāribhaṭyatāti.

'अनुप्रियभाणिता' म्हणजे सत्याला किंवा धर्माला न जुमानता वारंवार केवळ प्रिय (गोड) बोलणे. 'चाटुकम्यता' म्हणजे खुशामतखोर वृत्ती, स्वतःला अगदी खाली (नम्र) ठेवून वागणे किंवा बोलणे. 'मुग्गसूप्यता' म्हणजे मुगाच्या वरणासारखे (डाळीसारखे) असणे. कारण ज्याप्रमाणे मूग शिजवत असताना एखादाच मूग शिजत नाही आणि बाकीचे सर्व शिजतात, त्याचप्रमाणे ज्या व्यक्तीच्या बोलण्यात थोडेच सत्य असते आणि बाकीचे सर्व असत्य असते, त्या व्यक्तीला 'मुग्गसूप्य' (मुगाच्या वरणासारखा) म्हटले जाते. त्याची ही वृत्ती म्हणजे 'मुग्गसूप्यता' होय. 'पारिभट्यता' म्हणजे दाईसारखे मुलांचे संगोपन करण्याची वृत्ती. जो गृहस्थांच्या लहान मुलांना दाईप्रमाणे कडेवर किंवा खांद्यावर घेऊन फिरवतो, त्यांचे संगोपन करतो. त्या मुलांचे संगोपन करणाऱ्याचे काम म्हणजे 'पारिभट्य' आणि त्या कामाची वृत्ती म्हणजे 'पारिभट्यता' होय.

Nemittikatāniddese nimittanti yaṃkiñci paresaṃ paccayadānasaññājanakaṃ kāyavacīkammaṃ. Nimittakammanti khādanīyaṃ gahetvā gacchante disvā ‘‘kiṃ khādanīyaṃ labhitthā’’tiādinā nayena nimittakaraṇaṃ. Obhāsoti paccayapaṭisaṃyuttakathā. Obhāsakammanti vacchapālake disvā ‘‘kiṃ ime vacchā khīragovacchā udāhu takkagovacchā’’ti pucchitvā ‘‘khīragovacchā, bhante’’ti vutte ‘‘na khīragovacchā, yadi khīragovacchā siyuṃ, bhikkhūpi khīraṃ labheyyu’’nti evamādinā nayena tesaṃ dārakānaṃ mātāpitūnaṃ nivedetvā khīradāpanādikaṃ obhāsakaraṇaṃ. Sāmantajappāti samīpaṃ katvā jappanaṃ. Kulūpakabhikkhu vatthu cettha vattabbaṃ.

नेमित्तिकता निर्देशात 'निमित्त' म्हणजे इतरांच्या मनात प्रत्यय (दान) देण्याची संज्ञा उत्पन्न करणारे कोणतेही कायिक किंवा वाचिक कर्म होय. 'निमित्तकर्म' म्हणजे खाण्याचे पदार्थ घेऊन जाणाऱ्या लोकांना पाहून 'तुम्हाला काय खाण्याचे पदार्थ मिळाले?' इत्यादी प्रकारे निमित्त (इशारा) करणे. 'ओभास' म्हणजे प्रत्ययाशी (दानाच्या वस्तूशी) संबंधित संभाषण. 'ओभासकर्म' म्हणजे वासरू चरवणाऱ्या मुलांना पाहून 'ही वासरे दूध पिणारी आहेत की ताक पिणारी?' असे विचारणे, आणि त्यांनी 'भंते, दूध पिणारी वासरे आहेत' असे म्हटल्यावर, 'ही दूध पिणारी वासरे नाहीत; जर ती दूध पिणारी असती, तर भिक्खूंनाही दूध मिळाले असते' अशा प्रकारे त्या मुलांच्या आई-वडिलांपर्यंत निरोप पोहोचवून दूध इत्यादी दान करवून घेणे म्हणजे ओभासकर्म (इशारा करणे) होय. 'सामंतजप्पा' म्हणजे (इच्छित वस्तूच्या) जवळ आणून बोलणे (अडकावून बोलणे). येथे कुलूपक (कुटुंबाशी जवळीक असलेल्या) भिक्खूची कथा सांगावी.

Kulūpako [Pg.28] kira bhikkhu bhuñjitukāmo gehaṃ pavisitvā nisīdi. Taṃ disvā adātukāmā gharaṇī ‘‘taṇḍulā natthī’’ti bhaṇantī taṇḍule āharitukāmā viya paṭivissakagharaṃ gatā. Bhikkhupi antogabbhaṃ pavisitvā olokento kavāṭakoṇe ucchuṃ, bhājane guḷaṃ, piṭake loṇamacchaphāle, kumbhiyaṃ taṇḍule, ghaṭe ghataṃ disvā nikkhamitvā nisīdi. Gharaṇī ‘‘taṇḍule nālattha’’nti āgatā. Bhikkhu ‘‘upāsike ‘ajja bhikkhā na sampajjissatī’ti paṭikacceva nimittaṃ addasa’’nti āha. Kiṃ, bhanteti. Kavāṭakoṇe nikkhittaṃ ucchuṃ viya sappaṃ addasaṃ, ‘taṃ paharissāmī’ti olokento bhājane ṭhapitaṃ guḷapiṇḍaṃ viya pāsāṇaṃ, leḍḍukena pahaṭena sappena kataṃ piṭake nikkhittaloṇamacchaphālasadisaṃ phaṇaṃ, tassa taṃ leḍḍuṃ ḍaṃsitukāmassa kumbhiyā taṇḍulasadise dante, athassa kupitassa ghaṭe pakkhittaghatasadisaṃ mukhato nikkhamantaṃ visamissakaṃ kheḷanti. Sā ‘‘na sakkā muṇḍakaṃ vañcetu’’nti ucchuṃ datvā odanaṃ pacitvā ghataguḷamacchehi saddhiṃ sabbaṃ adāsīti. Evaṃ samīpaṃ katvā jappanaṃ sāmantajappāti veditabbaṃ. Parikathāti yathā taṃ labhati tassa parivattetvā kathananti.

असे ऐकिवात आहे की, एका कुटुंबाशी जवळीक असलेला एक भिक्खू जेवण्याच्या इच्छेने एका घरात जाऊन बसला. त्याला पाहून दान देण्याची इच्छा नसलेली घरधनीण 'तांदूळ नाहीत' असे म्हणत, तांदूळ आणण्याच्या बहाण्याने शेजाऱ्याच्या घरी गेली. तो भिक्खूही घराच्या आतल्या खोलीत गेला आणि त्याने पाहिले की, दरवाजाच्या कोपऱ्यात ऊस, भांड्यात गूळ, टोपलीत सुक्या माशांचे तुकडे, माठात तांदूळ आणि घागरीत तूप ठेवलेले आहे. हे पाहून तो बाहेर येऊन बसला. घरधनीण 'तांदूळ मिळाले नाहीत' असे म्हणत परत आली. भिक्खू म्हणाला, 'उपासिके, आज भिक्षा मिळणार नाही असा पूर्वसंकेत (निमित्त) मी आधीच पाहिला होता.' 'तो कोणता भंते?' असे तिने विचारले. 'दरवाजाच्या कोपऱ्यात ठेवलेल्या उसासारखा मी एक साप पाहिला. त्याला मारावे म्हणून पाहिले तर भांड्यात ठेवलेल्या गुळाच्या ढेपेसारखा दगड दिसला. दगडाने मारलेल्या सापाने टोपलीत ठेवलेल्या सुक्या माशाच्या तुकड्यासारखा फणा काढला होता. त्या दगडाला चावू इच्छिणाऱ्या सापाचे दात माठातील तांदळासारखे दिसत होते. आणि नंतर त्या क्रुद्ध झालेल्या सापाच्या तोंडातून निघणारी विषारी लाळ घागरीत ठेवलेल्या तुपासारखी दिसत होती.' ती घरधनीण 'या मुंडकाला (मुंडण केलेल्या भिक्खूला) फसवणे शक्य नाही' असे समजून, तिने ऊस दिला, भात शिजवला आणि तूप, गूळ व माशांसह सर्व काही दान केले. अशा प्रकारे इच्छित वस्तूच्या जवळ आणून बोलणे याला 'सामंतजप्पा' समजावे. 'परिकथा' म्हणजे ती वस्तू ज्या प्रकारे मिळेल, त्या प्रकारे फिरवून-फिरवून बोलणे होय.

Nippesikatāniddese akkosanāti dasahi akkosavatthūhi akkosanaṃ. Vambhanāti paribhavitvā kathanaṃ. Garahaṇāti assaddho appasannotiādinā nayena dosāropanā. Ukkhepanāti mā etaṃ ettha kathethāti vācāya ukkhipanaṃ. Sabbatobhāgena savatthukaṃ sahetukaṃ katvā ukkhepanā samukkhepanā. Atha vā adentaṃ disvā ‘‘aho dānapatī’’ti evaṃ ukkhipanaṃ ukkhepanā. Mahādānapatīti evaṃ suṭṭhu ukkhepanā samukkhepanā. Khipanāti kiṃ imassa jīvitaṃ bījabhojinoti evaṃ uppaṇḍanā. Saṃkhipanāti kiṃ imaṃ adāyakoti bhaṇatha, yo niccakālaṃ sabbesampi natthīti vacanaṃ detīti suṭṭhutaraṃ uppaṇḍanā. Pāpanāti adāyakattassa avaṇṇassa vā pāpanaṃ. Sabbatobhāgena pāpanā sampāpanā. Avaṇṇahārikāti evaṃ me avaṇṇabhayāpi dassatīti gehato gehaṃ gāmato gāmaṃ janapadato janapadaṃ avaṇṇaharaṇaṃ. Parapiṭṭhimaṃsikatāti purato madhuraṃ bhaṇitvā parammukhe avaṇṇabhāsitā. Esā hi abhimukhaṃ oloketuṃ [Pg.29] asakkontassa parammukhānaṃ piṭṭhimaṃsaṃ khādanamiva hoti, tasmā parapiṭṭhimaṃsikatāti vuttā. Ayaṃ vuccati nippesikatāti ayaṃ yasmā veḷupesikāya viya abbhaṅgaṃ parassa guṇaṃ nippeseti nipuñchati, yasmā vā gandhajātaṃ nipisitvā gandhamagganā viya paraguṇe nipisitvā vicuṇṇetvā esā lābhamagganā hoti, tasmā nippesikatāti vuccatīti.

'निप्पेसिकता' (Nippesikatā - दुसऱ्याचे गुण चिरडून लाभ मिळवणे) च्या निर्देशात: 'अक्कोसना' (Akkosana - शिवीगाळ करणे) म्हणजे दहा प्रकारच्या शिवीगाळ करण्याच्या कारणांनी शिवीगाळ करणे. 'वम्भना' (Vambhana - अपमान करणे) म्हणजे अपमान करून बोलणे. 'गरहणा' (Garahaṇā - निंदा करणे) म्हणजे 'हा अश्रद्ध (श्रद्धा नसलेला) आहे, अप्रसन्न (भक्ती नसलेला) आहे' इत्यादी प्रकारे दोषारोप करणे. 'उक्खेपना' (Ukkhepana - बाहेर काढणे/उंचावणे) म्हणजे 'या व्यक्तीविषयी येथे बोलू नका' असे शब्दांनी (दात्याच्या पदावरून) बाहेर काढणे. 'समुक्खेपना' (Samukkhepana) म्हणजे सर्व प्रकारे, वस्तू व कारणासहित (दात्याच्या पदावरून) बाहेर काढणे. किंवा दान न देणाऱ्याला पाहून "अहो! हे तर दानपती आहेत!" असे उपरोधाने उंचावून बोलणे म्हणजे 'उक्खेपना' होय. "हे तर महान दानपती आहेत!" असे अतिशय उंचावून बोलणे म्हणजे 'समुक्खेपना' होय. 'खिपना' (Khipana - उपहास करणे) म्हणजे "केवळ जुने बीज (पूर्वकर्माचे फळ) खाणाऱ्या या माणसाच्या जगण्याचा काय उपयोग?" अशा प्रकारे उपहास करणे. 'संखिपना' (Saṃkhipana - तीव्र उपहास करणे) म्हणजे "तुम्ही याला अदाता (दान न देणारा) का म्हणता? हा तर नेहमी सर्वच भिक्खूंना 'काही नाही' (नत्थि) हा शब्द दान देत असतो!" अशा प्रकारे अतिशय तीव्र उपहास करणे. 'पापना' (Pāpanā - अपकीर्ती करणे) म्हणजे अदाता असण्याच्या किंवा अपकीर्तीच्या स्थितीला पोहोचवणे. सर्व प्रकारे पोहोचवणे म्हणजे 'सम्पापना' (Sampāpanā) होय. 'अवण्णहारिकता' (Avaṇṇahārikā - अपकीर्ती पसरवणे) म्हणजे "अशा प्रकारे मी याची अपकीर्ती केली तर अपकीर्तीच्या भयाने तरी हा मला दान देईल" असा विचार करून एका घरातून दुसऱ्या घरात, एका गावातून दुसऱ्या गावात, एका जनपदातून दुसऱ्या जनपदात अपकीर्ती पसरवणे. 'परपिट्ठिमंसिकता' (Parapiṭṭhimaṃsikatā - पाठीमागे निंदा करणे/पीठ-मांस खाणे) म्हणजे समोर गोड बोलून पाठीमागे अपकीर्ती (निंदा) करणे. कारण, हे समोर पाहण्यास असमर्थ असलेल्या व्यक्तीने पाठीमागे तोंड फिरवलेल्या लोकांचे पाठीचे मांस खाण्यासारखे आहे, म्हणून याला 'परपिट्ठिमंसिकता' म्हटले आहे. याला 'निप्पेसिकता' म्हणतात, कारण जसे बांबूच्या काठीने शरीरावर लावलेले तेल खरडून काढले जाते, तसेच हे दुसऱ्याच्या गुणांना खरडून काढते (नष्ट करते). किंवा जसे सुगंधी द्रव्ये वाटून सुगंध शोधला जातो, तसेच दुसऱ्याच्या गुणांना वाटून, चूर्ण करून लाभ मिळवण्याचा हा मार्ग आहे, म्हणून याला 'निप्पेसिकता' (दुसऱ्याचे गुण चिरडून लाभ मिळवणे) असे म्हटले जाते.

Lābhena lābhaṃ nijigīsanatāniddese nijigīsanatāti magganā. Ito laddhanti imamhā gehā laddhaṃ. Amutrāti amukamhi gehe. Eṭṭhīti icchanā. Gaveṭṭhīti magganā. Pariyeṭṭhīti punappunaṃ magganā. Ādito paṭṭhāya laddhaṃ laddhaṃ bhikkhaṃ tatra tatra kuladārakānaṃ datvā ante khīrayāguṃ labhitvā gatabhikkhuvatthu cettha kathetabbaṃ. Esanātiādīni eṭṭhiādīnameva vevacanāni, tasmā eṭṭhīti esanā. Gaveṭṭhīti gavesanā, pariyeṭṭhīti pariyesanā. Iccevamettha yojanā veditabbā. Ayaṃ kuhanādīnaṃ attho.

'लाभेने लाभं निजिगीसनता' (Lābhena lābhaṃ nijigīsanatā - लाभाने लाभ मिळवण्याची इच्छा करणे) च्या निर्देशात: 'निजिगीसनता' (Nijigīsanatā) म्हणजे शोधणे (मिळवण्याची इच्छा करणे). 'इतो लद्धं' (Ito laddhaṃ) म्हणजे या घरातून मिळालेले. 'अमुत्रा' (Amutrā) म्हणजे त्या घरात. 'एट्ठी' (Eṭṭhi) म्हणजे इच्छा करणे. 'गवेट्ठी' (Gaveṭṭhi) म्हणजे शोधणे. 'परियेट्ठी' (Pariyeṭṭhi) म्हणजे पुन्हा पुन्हा शोधणे. येथे पहिल्या घरापासून सुरुवात करून जे काही भिक्षा म्हणून मिळाले ते त्या त्या घरातील मुलांना देऊन शेवटी दुधाची खीर (खीरयागू) मिळवून जाणाऱ्या भिक्खूची कथा सांगावी. 'एसना' (Esanā) इत्यादी शब्द 'एट्ठी' इत्यादी शब्दांचेच समानार्थी शब्द आहेत. म्हणून 'एट्ठी' म्हणजे 'एसना' (इच्छा करणे), 'गवेट्ठी' म्हणजे 'गवेसना' (शोधणे) आणि 'परियेट्ठी' म्हणजे 'परियेसना' (पुन्हा पुन्हा शोधणे) होय. अशा प्रकारे येथे संबंध जाणावा. हा 'कुहना' (Kuhanā - ढोंग करणे) इत्यादी शब्दांचा अर्थ आहे.

Idāni evamādīnañca pāpadhammānanti ettha ādisaddena ‘‘yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti. Seyyathidaṃ, aṅgaṃ, nimittaṃ, uppātaṃ, supinaṃ, lakkhaṇaṃ, mūsikacchinnaṃ, aggihomaṃ, dabbihoma’’nti (dī. ni. 1.21) ādinā nayena brahmajāle vuttānaṃ anekesaṃ pāpadhammānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Iti yvāyaṃ imesaṃ ājīvahetu paññattānaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vītikkamavasena, imesañca ‘‘kuhanā lapanā nemittikatā nippesikatā lābhena lābhaṃ nijigīsanatā’’ti evamādīnaṃ pāpadhammānaṃ vasena pavatto micchājīvo, yā tasmā sabbappakārāpi micchājīvā virati, idaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ. Tatrāyaṃ vacanattho. Etaṃ āgamma jīvantīti ājīvo. Ko so, paccayapariyesanavāyāmo. Pārisuddhīti parisuddhatā. Ājīvassa pārisuddhi ājīvapārisuddhi.

आता, "अशा प्रकारच्या आणि इतर पापकर्मांच्या (पापधम्मांच्या)" या वाक्यात 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने ब्रह्मजाल सुत्तात सांगितलेल्या अनेक पापकर्मांचे ग्रहण करावे, जसे की: "काही श्रमण व ब्राह्मण लोकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, ते अशा प्रकारच्या तिरश्चान-विद्येच्या (हीन विद्येच्या) मिथ्या आजीविकेद्वारे (चुकीच्या मार्गाने) आपली उपजीविका चालवतात. जसे की - अंगविद्या (हस्तसामुद्रिक), निमित्तविद्या (शकुनशास्त्र), उत्पातविद्या (उल्कापात इत्यादींचे ज्ञान), स्वप्नविद्या, लक्षणविद्या, उंदीर कुरतडल्याचे शास्त्र, अग्निहोत्र (अग्नीमध्ये आहुती देणे), दब्बिहोत्र (पळीने आहुती देणे) इत्यादी." अशा प्रकारे, उपजीविकेच्या (आजीविकेच्या) कारणास्तव प्रज्ञप्त केलेल्या (नियमबद्ध केलेल्या) सहा शिक्षापदांचे उल्लंघन करून, आणि "कुहना (ढोंग), लपना (बडबड), नेमित्तिकता (संकेत देणे), niप्पेसिकता (दुसऱ्याचे गुण चिरडणे), लाभेने लाभं निजिगीसनता (लाभाने लाभ मिळवण्याची इच्छा करणे)" इत्यादी पापकर्मांच्या प्रभावाने जी मिथ्या आजीविका (चुकीची उपजीविका) चालते, त्या सर्व प्रकारच्या मिथ्या आजीविकेपासून विरत राहणे (दूर राहणे) म्हणजे 'आजीवपारिसुद्धिसील' (आजीविका शुद्धीचे शील) होय. त्यात शब्दाचा अर्थ असा आहे: ज्याच्या आधारे लोक जगतात ती 'आजीविका' (आजीव) होय. ती कोणती? तर योग्य मार्गाने प्रत्यय (भिक्षा इत्यादी साधने) मिळवण्याचा प्रयत्न (व्यायाम). 'पारिसुद्धि' म्हणजे पूर्ण शुद्धता. आजीविकेची शुद्धता म्हणजेच 'आजीवपारिसुद्धि' होय.

Paccayasannissitasīlaṃ

पच्चयसन्निस्सितसील (प्रत्यय-सन्निश्रित शील / साधनांवर आधारित शील)

18. Yaṃ panetaṃ tadanantaraṃ paccayasannissitasīlaṃ vuttaṃ, tattha paṭisaṅkhā yonisoti upāyena pathena paṭisaṅkhāya ñatvā, paccavekkhitvāti attho[Pg.30]. Ettha ca sītassa paṭighātāyātiādinā nayena vuttapaccavekkhaṇameva ‘‘yoniso paṭisaṅkhā’’ti veditabbaṃ. Tattha cīvaranti antaravāsakādīsu yaṃkiñci. Paṭisevatīti paribhuñjati, nivāseti vā pārupati vā. Yāvadevāti payojanāvadhiparicchedaniyamavacanaṃ, ettakameva hi yogino cīvarapaṭisevane payojanaṃ yadidaṃ sītassa paṭighātāyātiādi, na ito bhiyyo. Sītassāti ajjhattadhātukkhobhavasena vā bahiddhāutupariṇāmanavasena vā uppannassa yassa kassaci sītassa. Paṭighātāyāti paṭihananatthaṃ. Yathā sarīre ābādhaṃ na uppādeti, evaṃ tassa vinodanatthaṃ. Sītabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto yoniso padahituṃ na sakkoti, tasmā sītassa paṭighātāya cīvaraṃ paṭisevitabbanti bhagavā anuññāsi. Esa nayo sabbattha. Kevalañhettha uṇhassāti aggisantāpassa. Tassa vanadāhādīsu sambhavo veditabbo. Ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānanti ettha pana ḍaṃsāti ḍaṃsanamakkhikā, andhamakkhikātipi vuccanti. Makasā makasā eva. Vātāti sarajaarajādibhedā. Ātapoti sūriyātapo. Sarīsapāti ye keci sarantā gacchanti dīghajātikā sappādayo, tesaṃ daṭṭhasamphasso ca phuṭṭhasamphasso cāti duvidho samphasso, sopi cīvaraṃ pārupitvā nisinnaṃ na bādhati, tasmā tādisesu ṭhānesu tesaṃ paṭighātatthāya paṭisevati. Yāvadevāti puna etassa vacanaṃ niyatapayojanāvadhiparicchedadassanatthaṃ, hirikopīnapaṭicchādanañhi niyatapayojanaṃ, itarāni kadāci kadāci honti. Tattha hirikopīnanti taṃ taṃ sambādhaṭṭhānaṃ. Yasmiṃ yasmiñhi aṅge vivariyamāne hirī kuppati vinassati, taṃ taṃ hiriṃ kopanato hirikopīnanti vuccati. Tassa ca hirikopīnassa paṭicchādanatthanti hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ. Hirikopīnaṃ paṭicchādanatthantipi pāṭho.

१८. त्यानंतर जे 'पच्चयसन्निस्सितसील' (प्रत्यय-सन्निश्रित शील) सांगितले आहे, त्यामध्ये 'पटिसंखा योनिसो' (प्रतिसंख्याय योनिशः) म्हणजे योग्य कारणाने, योग्य मार्गाने जाणून घेऊन, विचार करून (पच्चवेक्खित्वा) असा अर्थ आहे. येथे "थंडीचे निवारण करण्यासाठी" इत्यादी प्रकारे सांगितलेले चिंतन म्हणजेच 'योनिसो पटिसंखा' (योग्य कारणाने केलेले चिंतन) असे जाणावे. त्यात 'चीवर' (Cīvara) म्हणजे अंतरवासक (अंथरूण/नेसायचे वस्त्र) इत्यादींपैकी कोणतेही एक वस्त्र. 'पटिषेवति' (Paṭisevati) म्हणजे उपभोग घेणे, नेसणे किंवा पांघरून घेणे. 'यावदेव' (Yāvadeva - केवळ यासाठीच) हा शब्द उद्देशाच्या मर्यादेची निश्चिती दर्शवणारा आहे. योगी भिक्खूच्या चीवर परिधान करण्याचा उद्देश केवळ "थंडीचे निवारण करण्यासाठी" इत्यादी एवढाच आहे, यापेक्षा अधिक नाही. 'सीतस्स' (Sītassa - थंडीचे) म्हणजे शरीरातील धातूंच्या बिघाडामुळे किंवा बाहेरील ऋतूच्या बदलामुळे निर्माण झालेली कोणतीही थंडी. 'पटिघाताय' (Paṭighātāya) म्हणजे निवारण करण्यासाठी. शरीराला त्रास होऊ नये म्हणून त्या थंडीचे निवारण करण्यासाठी (चीवर परिधान करतो). कारण थंडीने पीडित शरीरामुळे मन विचलित होते आणि योग्य प्रकारे ध्यानसाधना (भावना) करणे शक्य होत नाही, म्हणून भगवंतांनी "थंडीच्या निवारणासाठी चीवर वापरावे" अशी अनुमती दिली आहे. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. येथे विशेष म्हणजे 'उण्हस्स' (Uṇhassa - उष्णतेचे) म्हणजे अग्नीच्या उष्णतेचे. वणवा पेटणे इत्यादी प्रसंगी ही उष्णता जाणवू शकते, असे समजावे. 'डंसमकसवाततातपसरीसपसम्फस्सानं' (Ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṃ) या शब्दात: 'डंस' (Ḍaṃsa) म्हणजे चावणारे डास किंवा माश्या (अंधमक्खिका). 'मकस' (Makasa) म्हणजे नेहमीचे डास. 'वात' (Vāta) म्हणजे धुळीसह किंवा धुळीशिवाय वाहणारे विविध प्रकारचे वारे. 'आतप' (Ātapa) म्हणजे सूर्याचे ऊन. 'सरीसप' (Sarīsapa) म्हणजे सरपटणारे, लांब शरीराचे साप इत्यादी सर्व प्राणी. त्यांचा स्पर्श दोन प्रकारचा असतो - चावण्याचा स्पर्श आणि केवळ शरीराला होणारा स्पर्श. चीवर पांघरून बसलेल्या भिक्खूला या दोन्ही प्रकारच्या स्पर्शाने त्रास होत नाही, म्हणून अशा ठिकाणी त्यांच्या निवारणासाठी भिक्खू चीवर परिधान करतो. 'यावदेव' (Yāvadeva) हा शब्द पुन्हा वापरणे हे निश्चित उद्देशाची मर्यादा दाखवण्यासाठी आहे. कारण 'हिरिकोपीनपटिच्छादनं' (Hirikopīnapaṭicchādanaṃ - लज्जा उत्पन्न करणाऱ्या गुप्तांगांचे झाकणे) हाच चीवरचा निश्चित व मुख्य उद्देश आहे, इतर उद्देश (थंडी-उष्णतेपासून रक्षण) हे कधीतरीच उद्भवतात. त्यात 'हिरिकोपीन' (Hirikopīna) म्हणजे शरीराचे ते ते संकोचजनक (गुप्तांग) स्थान. कारण ज्या ज्या अंगाचे प्रकटीकरण (उघडे पडणे) झाल्याने लज्जा (हिरि) नष्ट होते, त्या अंगाला लज्जा नष्ट करणारे म्हणून 'हिरिकोपीन' म्हटले जाते. आणि त्या लज्जा उत्पन्न करणाऱ्या अंगाचे आच्छादन करण्यासाठी (झाकण्यासाठी) असल्यामुळे त्याला 'हिरिकोपीनपटिच्छादनत्थं' (Hirikopīnapaṭicchādanatthaṃ) म्हटले जाते. 'हिरिकोपीनं पटिच्छादनत्थं' असाही पाठभेद आढळतो.

Piṇḍapātanti yaṃkiñci āhāraṃ. Yo hi koci āhāro bhikkhuno piṇḍolyena patte patitattā piṇḍapātoti vuccati. Piṇḍānaṃ vā pāto piṇḍapāto, tattha tattha laddhānaṃ bhikkhānaṃ sannipāto samūhoti vuttaṃ hoti. Neva davāyāti na gāmadārakādayo viya davatthaṃ, kīḷānimittanti vuttaṃ hoti. Na madāyāti na muṭṭhikamallādayo viya madatthaṃ, balamadanimittaṃ porisamadanimittañcāti vuttaṃ hoti. Na maṇḍanāyāti na antepurikavesiyādayo [Pg.31] viya maṇḍanatthaṃ, aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇabhāvanimittanti vuttaṃ hoti. Na vibhūsanāyāti na naṭanaccakādayo viya vibhūsanatthaṃ, pasannacchavivaṇṇatānimittanti vuttaṃ hoti. Ettha ca neva davāyāti etaṃ mohūpanissayappahānatthaṃ vuttaṃ. Na madāyāti etaṃ dosūpanissayappahānatthaṃ. Na maṇḍanāya na vibhūsanāyāti etaṃ rāgūpanissayappahānatthaṃ. Neva davāya na madāyāti cetaṃ attano saṃyojanuppattipaṭisedhanatthaṃ. Na maṇḍanāya na vibhūsanāyāti etaṃ parassapi saṃyojanuppattipaṭisedhanatthaṃ. Catūhipi cetehi ayoniso paṭipattiyā kāmasukhallikānuyogassa ca pahānaṃ vuttanti veditabbaṃ.

पिंडपात म्हणजे कोणतेही अन्न होय. कारण भिक्षेसाठी फिरणाऱ्या भिक्खूच्या पात्रात कोणतेही अन्न पडल्यामुळे (किंवा टाकले गेल्यामुळे) त्याला 'पिंडपात' असे म्हटले जाते. किंवा पिंडपात म्हणजे वेगवेगळ्या घरांतून प्राप्त झालेल्या भिक्षेचा (पिंडांचा) समूह होय; त्या त्या ठिकाणी मिळालेल्या भिक्षेचा तो एकत्र संग्रह आहे, असा याचा अर्थ आहे. 'नेव दवाय' (मौजमजेसाठी नाही) म्हणजे गावातील लहान मुलांप्रमाणे खेळण्यासाठी किंवा मनोरंजनासाठी नाही, असा अर्थ आहे. 'न मदाय' (मदासाठी नाही) म्हणजे मल्ल किंवा पैलवानांप्रमाणे शक्तीच्या किंवा पुरुषत्वाच्या मदासाठी नाही, असा अर्थ आहे. 'न मण्डनाय' (शोभेसाठी नाही) म्हणजे अंतःपुरातील स्त्रिया किंवा गणिकांप्रमाणे शरीराचे अवयव पुष्ट करण्यासाठी नाही, असा अर्थ आहे. 'न विभूसनाय' (सौंदर्यासाठी नाही) म्हणजे नट किंवा नर्तकांप्रमाणे त्वचा उजळ व सुंदर करण्यासाठी नाही, असा अर्थ आहे. आणि येथे, 'नेव दवाय' हे पद मोहाचा आश्रय (मौजमजा) नष्ट करण्यासाठी सांगितले आहे. 'न मदाय' हे पद द्वेषाचा आश्रय (मद) नष्ट करण्यासाठी सांगितले आहे. 'न मण्डनाय न विभूसनाय' ही दोन्ही पदे रागाचा आश्रय (शोभा व सौंदर्य) नष्ट करण्यासाठी सांगितली आहेत. तसेच, 'नेव दवाय न मदाय' ही दोन्ही पदे स्वतःमध्ये संयोजनांची (बंधनांची) उत्पत्ती रोखण्यासाठी सांगितली आहेत. 'न मण्डनाय न विभूसनाय' ही दोन्ही पदे इतरांमध्येही संयोजनांची उत्पत्ती रोखण्यासाठी सांगितली आहेत. या चारही पदांद्वारे अयोग्य आचरण (अयोनिसो प्रतिपत्ती) आणि कामसुखाचा उपभोग (कामसुखल्लिकानुयोग) यांचा त्याग सांगितला आहे, असे समजावे.

Yāvadevāti vuttatthameva. Imassa kāyassāti etassa catumahābhūtikassa rūpakāyassa. Ṭhitiyāti pabandhaṭṭhitatthaṃ. Yāpanāyāti pavattiyā avicchedatthaṃ, cirakālaṭṭhitatthaṃ vā. Gharūpatthambhamiva hi jiṇṇagharasāmiko, akkhabbhañjanamiva ca sākaṭiko kāyassa ṭhitatthaṃ yāpanatthañcesa piṇḍapātaṃ paṭisevati, na davamadamaṇḍanavibhūsanatthaṃ. Apica ṭhitīti jīvitindriyassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāyāti ettāvatā etassa kāyassa jīvitindriyapavattāpanatthantipi vuttaṃ hotīti veditabbaṃ. Vihiṃsūparatiyāti vihiṃsā nāma jighacchā ābādhaṭṭhena. Tassā uparamatthampesa piṇḍapātaṃ paṭisevati, vaṇālepanamiva uṇhasītādīsu tappaṭikāraṃ viya ca. Brahmacariyānuggahāyāti sakalasāsanabrahmacariyassa ca maggabrahmacariyassa ca anuggahatthaṃ. Ayañhi piṇḍapātapaṭisevanapaccayā kāyabalaṃ nissāya sikkhattayānuyogavasena bhavakantāranittharaṇatthaṃ paṭipajjanto brahmacariyānuggahāya paṭisevati, kantāranittharaṇatthikā puttamaṃsaṃ (saṃ. ni. 2.63) viya, nadīnittharaṇatthikā kullaṃ (ma. ni. 1.240) viya, samuddanittharaṇatthikā nāvamiva ca.

'यावदेव' या पदाचा अर्थ आधीच स्पष्ट केला आहे. 'इमस्स कायस्स' म्हणजे चार महाभूतांनी बनलेल्या या रूपकायाचे. 'ठितिया' म्हणजे शरीराच्या सातत्यासाठी (स्थितीसाठी). 'यापनाय' म्हणजे जीवितेंद्रियाच्या अखंड प्रवाहासाठी किंवा दीर्घकाळ टिकून राहण्यासाठी. जसे एखाद्या जुन्या घराचा मालक (घर कोसळू नये म्हणून) त्याला टेकू देतो, किंवा एखादा गाडीवान (गाडी सुरळीत चालण्यासाठी) कण्याला तेल लावतो; त्याचप्रमाणे हा योगी भिक्खू शरीराच्या स्थितीसाठी आणि रक्षणासाठी पिंडपाताचे किमान आवश्यकतेनुसार सेवन करतो, मौजमजा, मद, शोभा किंवा सौंदर्यासाठी नाही. शिवाय, 'ठिती' हे जीवितेंद्रियाचेच नाव आहे. म्हणून, 'इमस्स कायस्स ठितिया यापनाय' या शब्दांद्वारे 'या शरीराच्या जीवितेंद्रियाचे सातत्य राखण्यासाठी' असाही अर्थ होतो, असे समजावे. 'विहिंसूपरतिया' म्हणजे पीडा देण्याच्या स्वभावामुळे भुकेला 'विहिंसा' (हिंसा/पीडा) म्हटले आहे. त्या भुकेच्या शमनासाठी हा योगी पिंडपाताचे सेवन करतो; जसे एखादा रोगी जखमेवर मलम लावतो, किंवा थंडी-उष्णता इत्यादींचा त्रास झाल्यावर त्यावर उपाय करतो, त्याप्रमाणे. 'ब्रह्मचरियानुग्गहाय' म्हणजे संपूर्ण बुद्धशासनातील ब्रह्मचर्याला आणि मार्ग-ब्रह्मचर्याला साहाय्य करण्यासाठी. कारण हा योगी पिंडपाताच्या सेवनामुळे मिळणाऱ्या शारीरिक शक्तीच्या आधारे, त्रिशिक्षेचा (शील, समाधी, प्रज्ञा) अभ्यास करत भव-सागरातून (संसाररूपी अरण्यातून) पार पडण्यासाठी आचरण करतो आणि ब्रह्मचर्याला साहाय्य करण्यासाठी पिंडपाताचे सेवन करतो. हे कसे आहे? जसे वाळवंट पार करू इच्छिणारे पती-पत्नी (आसक्तीशिवाय केवळ जगण्यासाठी) आपल्या पुत्राच्या मांसाचे सेवन करतात, किंवा नदी पार करू इच्छिणारे तराफ्याचा वापर करतात, किंवा समुद्र पार करू इच्छिणारे जहाजाचा वापर करतात, त्याप्रमाणे.

Itipurāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṃ na uppādessāmīti etaṃ iminā piṇḍapātapaṭisevanena purāṇañca jighacchāvedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ aparimitabhojanapaccayaṃ āharahatthakaalaṃsāṭakatatravaṭṭakakākamāsakabhuttavamitakabrāhmaṇānaṃ aññataro viya na uppādessāmītipi paṭisevati, bhesajjamiva gilāno. Atha vā yā adhunā asappāyāparimitabhojanaṃ nissāya purāṇakammapaccayavasena uppajjanato purāṇavedanāti [Pg.32] vuccati. Sappāyaparimitabhojanena tassā paccayaṃ vināsento taṃ purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi. Yā cāyaṃ adhunā kataṃ ayuttaparibhogakammūpacayaṃ nissāya āyatiṃ uppajjanato navavedanāti vuccati. Yuttaparibhogavasena tassā mūlaṃ anibbattento taṃ navañca vedanaṃ na uppādessāmīti evampettha attho daṭṭhabbo. Ettāvatā yuttaparibhogasaṅgaho attakilamathānuyogappahānaṃ dhammikasukhāpariccāgo ca dīpito hotīti veditabbo.

'अशा प्रकारे मी जुन्या वेदनेचा नाश करीन आणि नवीन वेदना उत्पन्न होऊ देणार नाही' याचा अर्थ असा की, या पिंडपाताच्या सेवनाने मी जुनी भुकेची वेदना नष्ट करीन; आणि अतिप्रमाणात खाण्यामुळे निर्माण होणारी नवीन वेदना उत्पन्न होऊ देणार नाही. जसे की—हात धरून उठवावे लागणारा, पोट फुगल्यामुळे वस्त्र नीट नेसू न शकणारा, जडत्वामुळे तेथेच अजगरासारखा लोळणारा, कावळ्याला तोंडातून अन्न काढता येईल इतके खाणारा, किंवा उलटी होईपर्यंत खाणारा—यांपैकी कोणत्याही एका ब्राह्मणासारखे मी स्वतःला बनवणार नाही, असा विचार करून तो पिंडपाताचे सेवन करतो; जसे एखादा रोगी औषध घेतो त्याप्रमाणे. अथवा, जी वेदना सध्याच्या जन्मात अयोग्य व अमर्याद अन्नसेवनामुळे, परंतु पूर्वकर्माच्या प्रभावाने उत्पन्न होते, तिला कारणावरून 'जुनी वेदना' असे म्हटले जाते. योग्य व मर्यादित अन्नसेवनाने त्या जुन्या वेदनेच्या कारणाचा नाश करत मी ती जुनी वेदना नष्ट करीन. आणि जी वेदना सध्याच्या जन्मात केलेल्या अयोग्य उपभोगरूपी कर्माच्या संचयामुळे भविष्यात उत्पन्न होणार आहे, तिला 'नवीन वेदना' असे म्हटले जाते. योग्य उपभोग घेतल्याने (पच्चवेक्खणा करून सेवन केल्याने) त्या नवीन वेदनेचे मूळ असलेले अयोग्य आचरण उत्पन्न न करता, मी ती नवीन वेदना निर्माण होऊ देणार नाही; असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. यावरून योग्य उपभोग घेणे, आत्मक्लेश (शरीराला विनाकारण कष्ट देणे) वर्ज्य करणे आणि धार्मिक सुखाचा त्याग न करणे हे स्पष्ट होते, असे समजावे.

Yātrā ca me bhavissatīti parimitaparibhogena jīvitindriyupacchedakassa iriyāpathabhañjakassa vā parissayassa abhāvato cirakālagamanasaṅkhātā yātrā ca me bhavissati imassa paccayāyattavuttino kāyassātipi paṭisevati, yāpyarogī viya tappaccayaṃ. Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti ayuttapariyesanapaṭiggahaṇaparibhogaparivajjanena anavajjatā, parimitaparibhogena phāsuvihāro. Asappāyāparimitaparibhogapaccayā aratitandīvijambhitā. Viññūgarahādidosābhāvena vā anavajjatā, sappāyaparimitabhojanapaccayā kāyabalasambhavena phāsuvihāro. Yāvadatthaudarāvadehakabhojanaparivajjanena vā seyyasukhapassasukhamiddhasukhānaṃ pahānato anavajjatā, catupañcālopamattaūnabhojanena catuiriyāpathayogyabhāvapaṭipādanato phāsuvihāro ca me bhavissatītipi paṭisevati. Vuttampi hetaṃ –

'माझी जीवनयात्रा चालू राहील' याचा अर्थ असा की, मर्यादित उपभोग घेतल्यामुळे जीवितेंद्रियाचा नाश करणाऱ्या किंवा शारीरिक हालचालींमध्ये (इरियापथात) बाधा आणणाऱ्या संकटांचा अभाव असतो. त्यामुळे कारणांवर अवलंबून असणाऱ्या या शरीराची दीर्घकाळ टिकून राहण्याची जीवनयात्रा चालू राहील, असा विचार करून तो पिंडपाताचे सेवन करतो; जसे एखादा जुनाट पण बरा होऊ शकणारा रोगी त्यावर औषध घेतो त्याप्रमाणे. 'दोषरहितता (अनावद्यता) आणि सुखद वास्तव्य (फासुविहार)' म्हणजे अयोग्य मार्गाने मिळवणे, स्वीकारणे आणि उपभोग घेणे वर्ज्य केल्याने दोषरहितता प्राप्त होते; आणि मर्यादित उपभोग घेतल्याने सुखद वास्तव्य लाभते. किंवा, अयोग्य व अमर्याद उपभोग घेतल्यामुळे निर्माण होणारा असंतोष (अरती), आळस (तंदी), जांभया देणे आणि विद्वानांची निंदा इत्यादी दोषांचा अभाव असणे म्हणजे दोषरहितता होय; आणि योग्य व मर्यादित अन्नसेवनामुळे शारीरिक शक्ती प्राप्त होणे म्हणजे सुखद वास्तव्य होय. अथवा, पोट फुगेपर्यंत खाणे वर्ज्य केल्याने, झोपण्याचे सुख, कुशीवर लोळण्याचे सुख आणि आळसाचे सुख यांचा त्याग होतो, म्हणून ती दोषरहितता होय; आणि चार-पाच घास कमी खाल्ल्याने चारही शारीरिक स्थितींना (इरियापथांना) अनुकूलता प्राप्त होते, म्हणून ते सुखद वास्तव्य होय. 'असे माझ्यासाठी होईल' असा विचार करून तो पिंडपाताचे सेवन करतो. कारण असे म्हटले आहे—

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);

“चार किंवा पाच घास कमी खाऊन पाणी प्यावे; निर्वाणासाठी दृढनिश्चयी (आत्मसंयमी) भिक्खूच्या सुखद वास्तव्यासाठी हे पुरेसे आहे।”

Ettāvatā ca payojanapariggaho majjhimā ca paṭipadā dīpitā hotīti veditabbā.

यावरून, उद्दिष्टाचे (प्रयोजनाचे) आकलन आणि मध्यम मार्ग (मज्झिमा पटिपदा) स्पष्ट होतो, असे समजावे.

Senāsananti senañca āsanañca. Yattha yattha hi seti vihāre vā aḍḍhayogādimhi vā, taṃ senaṃ. Yattha yattha āsati nisīdati, taṃ āsanaṃ. Taṃ ekato katvā senāsananti vuccati. Utuparissayavinodanapaṭisallānārāmatthanti parisahanaṭṭhena utuyeva utuparissayo. Utuparissayassa [Pg.33] vinodanatthañca paṭisallānārāmatthañca. Yo sarīrābādhacittavikkhepakaro asappāyo utu senāsanapaṭisevanena vinodetabbo hoti, tassa vinodanatthaṃ ekībhāvasukhatthañcāti vuttaṃ hoti. Kāmañca sītapaṭighātādināva utuparissayavinodanaṃ vuttameva. Yathā pana cīvarapaṭisevane hirikopīnapaṭicchādanaṃ niyatapayojanaṃ, itarāni kadāci kadāci bhavantīti vuttaṃ, evamidhāpi niyataṃ utuparissayavinodanaṃ sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā ayaṃ vuttappakāro utu utuyeva. Parissayo pana duvidho pākaṭaparissayo ca, paṭicchannaparissayo ca (mahāni. 5). Tattha pākaṭaparissayo sīhabyagghādayo. Paṭicchannaparissayo rāgadosādayo. Ye yattha apariguttiyā ca asappāyarūpadassanādinā ca ābādhaṃ na karonti, taṃ senāsanaṃ evaṃ jānitvā paccavekkhitvā paṭisevanto bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṃ utuparissayavinodanatthaṃ paṭisevatīti veditabbo.

सेनासन म्हणजे शयन (झोपण्याची जागा) आणि आसन (बसण्याची जागा). ज्या ज्या ठिकाणी म्हणजे विहारात किंवा अर्धयोगात (एक बाजू उतरते छप्पर असलेल्या घरात) मनुष्य झोपतो, ते 'शयन' (सेन) होय. ज्या ज्या ठिकाणी तो बसतो, ते 'आसन' होय. या दोन्ही गोष्टी एकत्र करून त्याला 'सेनासन' असे म्हटले जाते. 'ऋतुपरिसह-विनोदन-पटिसल्लानारामत्थं' म्हणजे पीडा देण्याच्या अर्थाने ऋतू (थंडी-उष्णता) हाच 'ऋतूचा उपद्रव' (ऋतुपरिसह) होय. ऋतूच्या उपद्रवाचे निवारण करण्यासाठी आणि एकांतात रममाण होण्याच्या सुखासाठी. शरीराला पीडा देणारा आणि चित्त विचलित करणारा जो अहितकर ऋतू सेनासनाचा वापर केल्याने दूर केला जाऊ शकतो, त्याच्या निवारणासाठी आणि एकाकी राहण्याच्या (विवेक) सुखासाठी, असा याचा अर्थ आहे. थंडी इत्यादींचे निवारण करून ऋतूच्या उपद्रवाचे निवारण करणे हे जरी सांगितले गेले असले, तरी ज्याप्रमाणे चीवराचा (वस्त्राचा) वापर करताना लज्जा उत्पन्न करणाऱ्या अंगांचे झाकणे हा नित्य (कायमचा) उद्देश असतो आणि थंडी-उष्णता निवारण करणे इत्यादी इतर उद्देश कधीकधीचे असतात, त्याचप्रमाणे येथेही सेनासनाचा वापर करताना ऋतूच्या उपद्रवाचे निवारण करणे हा नित्य उद्देश मनात ठेवून हे सांगितले आहे, असे समजावे. किंवा, पूर्वोक्त प्रकारचा हा ऋतू केवळ ऋतूच आहे. उपद्रव (परिसह) मात्र दोन प्रकारचा असतो: प्रकट उपद्रव आणि अप्रकट उपद्रव. त्यापैकी प्रकट उपद्रव म्हणजे सिंह, वाघ इत्यादी. अप्रकट उपद्रव म्हणजे राग (लोभ), द्वेष इत्यादी. ज्या सुरक्षित सेनासनात राहिल्याने असुरक्षिततेमुळे किंवा अयोग्य रूपे दिसल्यामुळे हे उपद्रव पीडा देऊ शकत नाहीत, अशा सेनासनाचा या प्रकारे विचार करून व त्याचे महत्त्व जाणून वापर करणारा भिक्खू 'योग्य प्रकारे विचार करून ऋतूच्या उपद्रवाचे निवारण करण्यासाठी सेनासनाचा वापर करतो' असे समजावे.

Gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti ettha rogassa paṭiayanaṭṭhena paccayo, paccanīkagamanaṭṭhenāti attho. Yassa kassaci sappāyassetaṃ adhivacanaṃ. Bhisakkassa kammaṃ tena anuññātattāti bhesajjaṃ. Gilānapaccayova bhesajjaṃ gilānapaccayabhesajjaṃ, yaṃkiñci gilānassa sappāyaṃ bhisakkakammaṃ telamadhuphāṇitādīti vuttaṃ hoti. Parikkhāroti pana ‘‘sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī’’ti (a. ni. 7.67) ādīsu parivāro vuccati. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) ādīsu alaṅkāro. ‘‘Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’ti (ma. ni. 1.191-192) ādīsu sambhāro. Idha pana sambhāropi parivāropi vaṭṭati. Tañhi gilānapaccayabhesajjaṃ jīvitassa parivāropi hoti, jīvitanāsakābādhuppattiyā antaraṃ adatvā rakkhaṇato sambhāropi. Yathā ciraṃ pavattati, evamassa kāraṇabhāvato, tasmā parikkhāroti vuccati. Evaṃ gilānapaccayabhesajjañca taṃ parikkhāro cāti gilānapaccayabhesajjaparikkhāro. Taṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ. Gilānassa yaṃkiñci sappāyaṃ bhisakkānuññātaṃ telamadhuphāṇitādi jīvitaparikkhāranti vuttaṃ hoti. Uppannānanti [Pg.34] jātānaṃ bhūtānaṃ nibbattānaṃ. Veyyābādhikānanti ettha byābādhoti dhātukkhobho, taṃsamuṭṭhānā ca kuṭṭhagaṇḍapīḷakādayo. Byābādhato uppannattā veyyābādhikā. Vedanānanti dukkhavedanā akusalavipākavedanā. Tāsaṃ veyyābādhikānaṃ vedanānaṃ. Abyābajjhaparamatāyāti niddukkhaparamatāya. Yāva taṃ dukkhaṃ sabbaṃ pahīnaṃ hoti tāvāti attho.

'गिलाणपच्चयभेसज्जपरिक्खारं' (आजारी व्यक्तीसाठी औषधोपचार व जीवनोपयोगी साधने) या पदात, रोगाचा प्रतिकार करण्याच्या अर्थाने 'प्रत्यय' (पच्चय) हा शब्द वापरला आहे; म्हणजेच रोगाच्या विरुद्ध कार्य करणे असा याचा अर्थ आहे. हे कोणत्याही अनुकूल (पथ्यकर) औषधाचे नाव आहे. वैद्याचे (भिषक) कार्य किंवा त्याने अनुमती दिलेले असल्यामुळे त्याला 'भेषज' (भेसज्ज) म्हणतात. आजारी माणसाच्या रोगाचे निवारण करणारे औषध म्हणजेच 'गिलाणपच्चयभेसज्ज' होय. आजारी व्यक्तीसाठी अनुकूल असलेले वैद्याचे कार्य जसे की तेल, मध, गुळवणी इत्यादी औषधे, असा याचा अर्थ आहे. 'परिकार' (परिक्खार) या शब्दाचा अर्थ 'सात नगर-परिकारांनी (तटबंदीने) चांगले वेढलेले आहे' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'संरक्षण' (परिवार) असा होतो. 'शील हाच ज्याचा परिकार (अलंकार) आहे, ध्यान हा आस आणि वीर्य ही चाके असलेला रथ' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'अलंकार' असा होतो. 'प्रव्रजिताने (भिक्खूने) गोळा करावीत अशी ही जीविताची साधने (जीवितपरिक्खारा)' इत्यादी वाक्यांमध्ये 'साधनसामग्री' (संभार) असा होतो. परंतु येथे 'साधनसामग्री' आणि 'संरक्षण' हे दोन्ही अर्थ योग्य ठरतात. कारण ते औषध जीविताचे रक्षण करणारे (परिवार) आहे, कारण ते जीविताचा नाश करणाऱ्या रोगाला संधी न देता रक्षण करते; आणि ते जीविताचे साधन (संभार) देखील आहे, कारण त्यामुळे आयुष्य दीर्घकाळ टिकून राहण्यास मदत होते. म्हणून त्याला 'परिकार' (परिक्खार) म्हणतात. अशा प्रकारे, जे आजारी माणसाचे औषध आहे आणि जे जीविताचे साधन आहे, ते 'गिलाणपच्चयभेसज्जपरिक्खार' होय. आजारी व्यक्तीसाठी अनुकूल असलेले, वैद्याने अनुमत केलेले तेल, मध, गुळवणी इत्यादी जीविताचे साधन, असा याचा अर्थ आहे. 'उप्पन्नानं' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या, अस्तित्वात आलेल्या, प्रकट झालेल्या. 'वेय्याबाधिकानं' या पदात 'व्याबाध' म्हणजे धातूंचा बिघाड (वात, पित्त, कफ इत्यादींचा प्रकोप) आणि त्यापासून उत्पन्न होणारे कुष्ठरोग, गळू, पुरळ इत्यादी रोग होत. व्याबाधापासून (पीडेपासून) उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना 'वैय्याबाधिक' म्हणतात. 'वेदनानां' म्हणजे दुःखद वेदना, अकुशल विपाक वेदना. त्या पीडादायक रोगांमुळे उत्पन्न झालेल्या शारीरिक दुःखद वेदनांचे निवारण करण्यासाठी. 'अब्याबज्झपरमताया' म्हणजे दुःखमुक्ततेच्या अंतिम स्थितीसाठी. 'जोपर्यंत ते सर्व दुःख पूर्णपणे नष्ट होत नाही, तोपर्यंत औषधाचे सेवन करावे' असा याचा अर्थ आहे.

Evamidaṃ saṅkhepato paṭisaṅkhā yoniso paccayaparibhogalakkhaṇaṃ paccayasannissitasīlaṃ veditabbaṃ. Vacanattho panettha – cīvarādayo hi yasmā te paṭicca nissāya paribhuñjamānā pāṇino ayanti pavattanti, tasmā paccayāti vuccanti. Te paccaye sannissitanti paccayasannissitaṃ.

अशा प्रकारे, संक्षेपाने, योग्य प्रकारे विचार करून प्रत्ययांचा (साधनांचा) वापर करण्याचे लक्षण असलेले हे शील 'प्रत्ययसन्निश्रित शील' (पच्चयसन्निस्सितसील) म्हणून जाणावे. येथे शब्दाचा अर्थ असा आहे— चीवर (वस्त्र) इत्यादी साधनांवर अवलंबून राहून त्यांचा वापर करत प्राणी आपले जीवन जगतात (टिकून राहतात), म्हणून त्यांना 'प्रत्यय' (पच्चय) म्हणतात. त्या प्रत्ययांवर (साधनांवर) चांगल्या प्रकारे आश्रित असणे म्हणजेच 'प्रत्ययसन्निश्रित' होय.

Catupārisuddhisampādanavidhi

चतुपारिशुद्धी शील पूर्ण करण्याची विधी

19. Evametasmiṃ catubbidhe sīle saddhāya pātimokkhasaṃvaro sampādetabbo. Saddhāsādhano hi so, sāvakavisayātītattā sikkhāpadapaññattiyā. Sikkhāpadapaññattiyācanapaṭikkhepo cettha nidassanaṃ. Tasmā yathā paññattaṃ sikkhāpadaṃ anavasesaṃ saddhāya samādiyitvā jīvitepi apekkhaṃ akarontena sādhukaṃ sampādetabbaṃ. Vuttampi hetaṃ –

१९. अशा प्रकारे, या观察 प्रकारच्या शीलांमध्ये 'पातिमोक्खसंवर शील' हे श्रद्धेने पूर्ण केले पाहिजे. कारण ते पातिमोक्खसंवर शील श्रद्धेनेच साध्य होते, कारण शिक्षापदे (नियम) प्रस्थापित करणे हे श्रावकांच्या (शिष्यांच्या) कक्षेबाहेरचे आहे. शिक्षापदे प्रस्थापित करण्यासाठी आयुष्मान सारिपुत्रांनी केलेल्या विनंतीचा नकार हे याचेच उदाहरण आहे. म्हणून, प्रस्थापित केलेल्या शिक्षापदांचे श्रद्धेने पूर्णपणे ग्रहण करून, स्वतःच्या प्राणाचीही पर्वा न करता, ते शील चांगल्या प्रकारे पाळले पाहिजे. कारण असे म्हटले आहे—

‘‘Kikīva aṇḍaṃ camarīva vāladhiṃ,Piyaṃva puttaṃ nayanaṃva ekakaṃ;

Tatheva sīlaṃ anurakkhamānakā,Supesalā hotha sadā sagāravā’’ti.

'ज्याप्रमाणे टिटवी पक्षीण (आपल्या प्राणाची पर्वा न करता) आपल्या अंड्याचे रक्षण करते, ज्याप्रमाणे चमरी गाय आपल्या शेपटीच्या केसांचे रक्षण करते, ज्याप्रमाणे माता आपल्या अत्यंत प्रिय एकुलत्या एक पुत्राचे रक्षण करते, आणि ज्याप्रमाणे एका डोळ्याचा माणूस आपल्या उरलेल्या एकाच डोळ्याचे रक्षण करतो; त्याचप्रमाणे तुम्हीही शीलाचे निरंतर रक्षण करणारे, शीलावर अत्यंत प्रेम करणारे आणि नेहमी आदरयुक्त असणारे व्हा.'

Aparampi vuttaṃ – ‘‘evameva kho pahārāda yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (a. ni. 8.19). Imasmiṃ ca panatthe aṭaviyaṃ corehi baddhatherānaṃ vatthūni veditabbāni.

दुसरेही असे म्हटले आहे— 'हे पहाराद! ज्याप्रमाणे (महासागर आपली मर्यादा ओलांडत नाही), त्याचप्रमाणे माझ्या श्रावकांसाठी मी जी शिक्षापदे प्रस्थापित केली आहेत, ती माझे श्रावक आपल्या प्राणाच्या मोहाने देखील ओलांडत नाहीत (भंग करत नाहीत).' आणि या संदर्भात, अरण्यात चोरांनी बांधून ठेवलेल्या स्थविरांच्या (थेरांच्या) कथा समजून घेतल्या पाहिजेत.

Mahāvattaniaṭaviyaṃ kira theraṃ corā kāḷavallīhi bandhitvā nipajjāpesuṃ. Thero yathānipannova sattadivasāni vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmiphalaṃ pāpuṇitvā tattheva kālaṃ katvā brahmaloke nibbatti.

असे ऐकिवात आहे की, महावत्तनी नावाच्या अरण्यात चोरांनी एका स्थविरांना काळ्या वेलींनी बांधून जमिनीवर झोपवून ठेवले. ते स्थविर जसे झोपवले होते तसेच पडून राहून सात दिवसांपर्यंत विपश्यना वाढवत राहिले आणि अनागामी फल प्राप्त करून त्यांनी तेथेच देह ठेवला व ते ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाले.

Aparampi [Pg.35] theraṃ tambapaṇṇidīpe pūtilatāya bandhitvā nipajjāpesuṃ. So vanadāhe āgacchante valliṃ acchinditvāva vipassanaṃ paṭṭhapetvā samasīsī hutvā parinibbāyi. Dīghabhāṇakaabhayatthero pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ āgacchanto disvā therassa sarīraṃ jhāpetvā cetiyaṃ kārāpesi. Tasmā aññopi saddho kulaputto –

दुसऱ्या एका स्थविरांना ताम्रपर्णी द्वीपात (श्रीलंकेत) चोरांनी पूतिलतेने (एका प्रकारच्या वेलीने) बांधून झोपवून ठेवले होते. वणवा जवळ येत असतानाही त्यांनी ती वेल न तोडता विपश्यना सुरू केली आणि 'समसीसी' (क्लेश आणि जीवित एकाच वेळी समाप्त करणारे अर्हत) होऊन ते परिनिर्वाण पावले. दीघनिकायपाठक अभय स्थविर पाचशे भिक्खूंसह तेथून जात असताना त्यांनी हे पाहिले आणि त्या स्थविरांच्या शरीरावर अंत्यसंस्कार करून तेथे एक स्तूप (चेतिय) बांधला. म्हणून, इतर कोणत्याही श्रद्धाळू कुलपुत्राने—

Pātimokkhaṃ visodhento, appeva jīvitaṃ jahe;

Paññattaṃ lokanāthena, na bhinde sīlasaṃvaraṃ.

'पातिमोक्ख शील शुद्ध करताना आपल्या प्राणांचाही त्याग करावा लागला तरी चालेल; परंतु लोकनाथांनी (बुद्धांनी) प्रस्थापित केलेल्या शील संवराचा कधीही भंग करू नये.'

Yathā ca pātimokkhasaṃvaro saddhāya, evaṃ satiyā indriyasaṃvaro sampādetabbo. Satisādhano hi so, satiyā adhiṭṭhitānaṃ indriyānaṃ abhijjhādīhi ananvāssavanīyato. Tasmā ‘‘varaṃ, bhikkhave, tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya cakkhundriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ, na tveva cakkhuviññeyyesu rūpesu anubyañjanaso nimittaggāho’’ti (saṃ. ni. 4.235) ādinā nayena ādittapariyāyaṃ samanussaritvā rūpādīsu visayesu cakkhudvārādipavattassa viññāṇassa abhijjhādīhi anvāssavanīyaṃ nimittādiggāhaṃ asammuṭṭhāya satiyā nisedhentena esa sādhukaṃ sampādetabbo. Evaṃ asampādite hi etasmiṃ pātimokkhasaṃvarasīlampi anaddhaniyaṃ hoti aciraṭṭhitikaṃ, asaṃvihitasākhāparivāramiva sassaṃ. Haññate cāyaṃ kilesacorehi, vivaṭadvāro viya gāmo parassa hārīhi. Cittañcassa rāgo samativijjhati, ducchannamagāraṃ vuṭṭhi viya. Vuttampi hetaṃ –

ज्याप्रमाणे पातिमोक्खसंवर (प्रातिमोक्ष संवर) हा श्रद्धेने साध्य केला जातो, त्याचप्रमाणे इंद्रियसंवर हा सतीच्या (स्मृतीच्या) साहाय्याने साध्य केला पाहिजे. कारण तो इंद्रियसंवर सतीवरच आधारित असतो; सतीद्वारे नियंत्रित केलेल्या इंद्रियांमध्ये अभिज्झा (लोभ) इत्यादी क्लेशांचा शिरकाव होऊ शकत नाही. म्हणूनच, “हे भिक्खूहो! लालभडक, धगधगत्या, जळजळीत आणि विस्तवासारख्या तापलेल्या लोखंडी सळईने डोळे (चक्खुंद्रिय) फोडून घेणे अधिक श्रेयस्कर आहे, परंतु डोळ्यांनी पाहण्याजोग्या रूपांमध्ये अनुव्यंजनांच्या (बारीक तपशिलांच्या) आधारे स्त्री-पुरुष किंवा शुभ इत्यादींचे निमित्त ग्रहण करणे (आसक्त होणे) मुळीच श्रेयस्कर नाही” इत्यादी प्रकारे आदित्तपरियाय सुत्ताचे स्मरण करून, रूप इत्यादी विषयांमध्ये चक्षुद्वाराद्वारे उत्पन्न होणाऱ्या विज्ञानाला अभिज्झा इत्यादी क्लेशांच्या प्रभावाखाली येण्यापासून आणि निमित्त ग्रहण करण्यापासून जागरूक सतीने रोखले पाहिजे आणि या इंद्रिय संवराचे चांगल्या प्रकारे पालन केले पाहिजे. कारण, जर हा इंद्रियसंवर साध्य केला नाही, तर पातिमोक्खसंवर शील देखील दीर्घकाळ टिकू शकत नाही, ज्याप्रमाणे कुंपण नसलेले शेत फार काळ सुरक्षित राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे दारे उघडी असलेले गाव चोरांकडून लुटले जाते, त्याचप्रमाणे इंद्रियांची दारे उघडी ठेवणाऱ्या व्यक्तीला क्लेशरूपी चोर छळतात. आणि ज्याप्रमाणे नीट न शाकारलेल्या घरात पावसाचे पाणी सर्व बाजूंनी झिरपते, त्याचप्रमाणे इंद्रियांचे रक्षण न करणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात राग (आसक्ती) प्रवेश करतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘Rūpesu saddesu atho rasesu,Gandhesu phassesu ca rakkha indriyaṃ;

Ete hi dvārā vivaṭā arakkhitā,Hananti gāmaṃva parassa hārino’’.

“रूप, शब्द, रस, गंध आणि स्पर्श या विषयांमध्ये आपल्या इंद्रियांचे रक्षण करा. कारण, ज्याप्रमाणे दरोडेखोर उघड्या दारांच्या गावाला लुटतात, त्याचप्रमाणे सतीच्या कवाडांनी बंद न केलेली आणि असुरक्षित राहिलेली ही इंद्रियरूपी दारे मनुष्याला नष्ट करतात (किंवा क्लेशांचे विषय असणारे हे रूप इत्यादी विषय असुरक्षित इंद्रियद्वारांमुळे त्या व्यक्तीला पीडा देतात).”

‘‘Yathā agāraṃ ducchannaṃ, vuṭṭhī samativijjhati;

Evaṃ abhāvitaṃ cittaṃ, rāgo samativijjhatī’’ti. (dha. pa. 13);

“ज्याप्रमाणे छप्पर नीट नसलेल्या घरात पावसाचे पाणी सर्व बाजूंनी झिरपते, त्याचप्रमाणे भावना (ध्यान-साधना) न केलेल्या मनात राग (आसक्ती) सहजपणे प्रवेश करतो.”

Sampādite pana tasmiṃ pātimokkhasaṃvarasīlampi addhaniyaṃ hoti ciraṭṭhitikaṃ, susaṃvihitasākhāparivāramiva sassaṃ. Na haññate cāyaṃ kilesacorehi[Pg.36], susaṃvutadvāro viya gāmo parassa hārīhi. Na cassa cittaṃ rāgo samativijjhati, succhannamagāraṃ vuṭṭhi viya. Vuttampi cetaṃ –

परंतु, तो इंद्रियसंवर साध्य केल्यावर पातिमोक्खसंवर शील देखील दीर्घकाळ टिकणारे आणि सुरक्षित राहते, ज्याप्रमाणे मजबूत कुंपण असलेले शेत सुरक्षित राहते. ज्याप्रमाणे दारे नीट बंद केलेले गाव चोरांकडून लुटले जाऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे इंद्रियांची दारे सुरक्षित ठेवणाऱ्या व्यक्तीला क्लेशरूपी चोर छळू शकत नाहीत. आणि ज्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे शाकारलेल्या घरात पावसाचे पाणी झिरपू शकत नाही, त्याचप्रमाणे इंद्रियांचे रक्षण करणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात राग (आसक्ती) प्रवेश करू शकत नाही. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘Rūpesu saddesu atho rasesu,Gandhesu phassesu ca rakkha indriyaṃ;

Ete hi dvārā pihitā susaṃvutā,Na hanti gāmaṃva parassa hārino’’.

“रूप, शब्द, रस, गंध आणि स्पर्श या विषयांमध्ये आपल्या इंद्रियांचे रक्षण करा. कारण, ज्याप्रमाणे दरोडेखोर बंद दारांच्या गावाला लुटू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे सतीच्या कवाडांनी बंद केलेली आणि चांगल्या प्रकारे सुरक्षित ठेवलेली ही इंद्रियरूपी दारे मनुष्याला नष्ट करत नाहीत (किंवा क्लेशांचे विषय असणारे हे रूप इत्यादी विषय सुरक्षित इंद्रियद्वारांमुळे त्या व्यक्तीला पीडा देऊ शकत नाहीत).”

‘‘Yathā agāraṃ succhannaṃ, vuṭṭhī na samativijjhati;

Evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ, rāgo na samativijjhatī’’ti. (dha. pa. 14);

“ज्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे शाकारलेल्या घरात पावसाचे पाणी झिरपू शकत नाही, त्याचप्रमाणे चांगल्या प्रकारे भावना (ध्यान-साधना) केलेल्या मनात राग (आसक्ती) प्रवेश करू शकत नाही.”

Ayaṃ pana atiukkaṭṭhadesanā.

हा उपदेश अत्यंत श्रेष्ठ अशा संवराचे (इंद्रिय संयमाचे) दर्शन घडवणारा आहे.

Cittaṃ nāmetaṃ lahuparivattaṃ, tasmā uppannaṃ rāgaṃ asubhamanasikārena vinodetvā indriyasaṃvaro sampādetabbo, adhunāpabbajitena vaṅgīsattherena viya.

मन हे अत्यंत चंचल आणि वेगाने बदलणारे असते. म्हणूनच, मनात उत्पन्न झालेल्या रागाला (आसक्तीला) अशुभाचे मनसिकार करून (अशुभ भावनेद्वारे) दूर केले पाहिजे आणि नुकतेच प्रव्रजित झालेल्या वंगीस स्थेविरांप्रमाणे इंद्रिय संवराचे पालन केले पाहिजे.

Therassa kira adhunāpabbajitassa piṇḍāya carato ekaṃ itthiṃ disvā rāgo uppajjati. Tato ānandattheraṃ āha –

असे ऐकिवात आहे की, नुकतेच प्रव्रजित झालेले स्थेवीर वंगीस जेव्हा भिक्षेसाठी (पिंडपातासाठी) जात होते, तेव्हा एका स्त्रीला पाहून त्यांच्या मनात राग (कामवासना) उत्पन्न झाला. त्यानंतर त्यांनी स्थेवीर आनंदांना म्हटले –

‘‘Kāmarāgena ḍayhāmi, cittaṃ me pariḍayhati;

Sādhu nibbāpanaṃ brūhi, anukampāya gotamā’’ti. (saṃ. ni. 1.212;

theragā. 1232);

“हे गौतम (आनंद)! मी कामरागाच्या अग्नीने होरपळत आहे, माझे मन जळत आहे. कृपया माझ्यावर अनुकंपा करून हा राग-अग्नी शांत करण्याचा उत्तम मार्ग मला सांगा.”

Thero āha –

स्थेवीर आनंदांनी म्हटले –

‘‘Saññāya vipariyesā, cittaṃ te pariḍayhati;

Nimittaṃ parivajjehi, subhaṃ rāgūpasañhitaṃ;

Asubhāya cittaṃ bhāvehi, ekaggaṃ susamāhitaṃ. (saṃ. ni. 1.212;

theragā. 1233-1234);

“हे आवुसो वंगीस! संज्ञेच्या विपर्यासाने (अशुभाला शुभ मानण्याच्या चुकीच्या धारणेमुळे) तुझे मन जळत आहे. रागाला कारणीभूत ठरणारे हे शुभ निमित्त (सौंदर्याचा आभास) वर्ज्य कर. अशुभाच्या भावनेने आपले मन एकाग्र आणि सुसमाहित कर.”

‘‘Saṅkhāre parato passa, dukkhato no ca attato;

Nibbāpehi mahārāgaṃ, mā ḍayhittho punappuna’’nti. (saṃ. ni. 1.212);

“सर्व संस्कारांकडे (संखारांकडे) परके, दुःखकारक आणि अनात्म म्हणून बघ. या तीव्र रागाचा अग्नी शांत कर, आणि पुन्हा पुन्हा स्वतःला होरपळू देऊ नकोस.”

Thero rāgaṃ vinodetvā piṇḍāya cari. Apica indriyasaṃvarapūrakena bhikkhunā kuraṇḍakamahāleṇavāsinā cittaguttattherena viya corakamahāvihāravāsinā mahāmittattherena viya ca bhavitabbaṃ. Kuraṇḍakamahāleṇe kira sattannaṃ buddhānaṃ abhinikkhamanacittakammaṃ manoramaṃ ahosi, sambahulā bhikkhū senāsanacārikaṃ āhiṇḍantā cittakammaṃ disvā ‘‘manoramaṃ, bhante[Pg.37], cittakamma’’nti āhaṃsu. Thero āha ‘‘atirekasaṭṭhi me, āvuso, vassāni leṇe vasantassa cittakammaṃ atthītipi na jānāmi, ajja dāni cakkhumante nissāya ñāta’’nti. Therena kira ettakaṃ addhānaṃ vasantena cakkhuṃ ummīletvā leṇaṃ na ullokitapubbaṃ. Leṇadvāre cassa mahānāgarukkhopi ahosi. Sopi therena uddhaṃ na ullokitapubbo. Anusaṃvaccharaṃ bhūmiyaṃ kesaranipātaṃ disvāvassa pupphitabhāvaṃ jānāti.

स्थेवीर वंगीसांनी रागाचे शमन केले आणि ते भिक्षेसाठी पुढे गेले. तसेच, इंद्रिय संवराचे पालन करू इच्छिणाऱ्या भिक्खूने कुरुंडक महालेणामध्ये (कुरुंडक गुहेत) राहणाऱ्या स्थेवीर चित्तगुत्तांप्रमाणे किंवा चोरक महाविहारामध्ये राहणाऱ्या स्थेवीर महामित्तांप्रमाणे असावे. असे ऐकिवात आहे की, कुरुंडक महालेणामध्ये विपस्सी इत्यादी सात बुद्धांच्या महाभिनिष्क्रमणाचे (गृहत्यागाचे) एक अत्यंत सुंदर चित्र होते. अनेक भिक्खू विहारांमध्ये फिरत असताना ते चित्र पाहून म्हणाले, “भंते! हे चित्र अत्यंत सुंदर आहे.” त्यावर स्थेवीर चित्तगुत्त म्हणाले, “हे आवुसो! मला या गुहेत राहून साठ वर्षांपेक्षा जास्त काळ झाला आहे, परंतु येथे असे काही चित्र आहे की नाही, हे मला ठाऊक नाही. आज डोळस असलेल्या तुमच्यामुळे मला हे समजले.” स्थेवीर चित्तगुत्तांनी एवढ्या साठ वर्षांहून अधिक काळ गुहेत राहूनही कधी डोळे वर करून गुहेकडे पाहिले नव्हते. गुहेच्या दाराशी एक मोठा नागवृक्ष होता. स्थेवीरांनी कधीही वर बघून त्या झाडाकडे पाहिले नव्हते. दरवर्षी जमिनीवर पडणारे फुलांचे केशर पाहूनच त्यांना समजायचे की त्या झाडाला फुले आली आहेत.

Rājā therassa guṇasampattiṃ sutvā vanditukāmo tikkhattuṃ pesetvā anāgacchante there tasmiṃ gāme taruṇaputtānaṃ itthīnaṃ thane bandhāpetvā lañjāpesi ‘‘tāva dārakā thaññaṃ mā labhiṃsu, yāva thero na āgacchatī’’ti. Thero dārakānaṃ anukampāya mahāgāmaṃ agamāsi. Rājā sutvā ‘‘gacchatha bhaṇe, theraṃ pavesetha sīlāni gaṇhissāmī’’ti antepuraṃ abhiharāpetvā vanditvā bhojetvā ‘‘ajja, bhante, okāso natthi, sve sīlāni gaṇhissāmīti therassa pattaṃ gahetvā thokaṃ anugantvā deviyā saddhiṃ vanditvā nivatti. Thero rājā vā vandatu devī vā, ‘‘sukhī hotu, mahārājā’’ti vadati. Evaṃ sattadivasā gatā. Bhikkhū āhaṃsu ‘‘kiṃ, bhante, tumhe raññepi vandamāne deviyāpi vandamānāya ‘‘sukhī hotu, mahārāja’’icceva vadathāti. Thero ‘‘nāhaṃ, āvuso, rājāti vā devīti vā vavatthānaṃ karomī’’ti vatvā sattāhātikkamena ‘‘therassa idha vāso dukkho’’ti raññā vissajjito kuraṇḍakamahāleṇaṃ gantvā rattibhāge caṅkamaṃ ārūhi. Nāgarukkhe adhivatthā devatā daṇḍadīpikaṃ gahetvā aṭṭhāsi. Athassa kammaṭṭhānaṃ atiparisuddhaṃ pākaṭaṃ ahosi. Thero ‘‘kiṃ nu me ajja kammaṭṭhānaṃ ativiya pakāsatī’’ti attamano majjhimayāmasamanantaraṃ sakalaṃ pabbataṃ unnādayanto arahattaṃ pāpuṇi. Tasmā aññopi attatthakāmo kulaputto –

राजाला जेव्हा स्थेवीरांच्या गुणसंपदेविषयी समजले, तेव्हा त्यांना वंदन करण्याची इच्छा धरून राजाने तीन वेळा निमंत्रण पाठवले. परंतु स्थेवीर आले नाहीत, तेव्हा राजाने त्या महागामातील लहान मुले असलेल्या मातांच्या स्तनांना कापडाने बांधून त्यावर राजमुद्रा लावली आणि असा आदेश दिला की, “जोपर्यंत स्थेवीर चित्तगुत्त येथे येत नाहीत, तोपर्यंत या बालकांना आईचे दूध मिळणार नाही.” स्थेवीरांनी त्या बालकांवर अनुकंपा करून महागामाकडे प्रस्थान केले. राजाला हे समजताच तो म्हणाला, “हे मंत्र्यांनो! जा, स्थेवीरांना राजवाड्यात घेऊन या, मी त्यांच्याकडून शील ग्रहण करीन.” स्थेवीरांना राजवाड्यात आणून, त्यांना वंदन करून आणि भोजन दिल्यानंतर राजा म्हणाला, “भंते! आज शील ग्रहण करण्यास वेळ नाही, उद्या मी शील ग्रहण करीन.” असे सांगून राजाने स्थेवीरांचे पात्र हातात घेतले, काही अंतर त्यांच्यासोबत चालत गेला आणि राणीसह वंदन करून परतला. राजाने वंदन केले असो वा राणीने, स्थेवीर नेहमी “महाराज, सुखी व्हा!” असेच म्हणत असत. अशा प्रकारे सात दिवस निघून गेले. इतर भिक्खूंनी विचारले, “भंते! राजाने वंदन केले किंवा राणीने वंदन केले, तरी आपण केवळ ‘महाराज, सुखी व्हा’ असेच का म्हणता?” स्थेवीर म्हणाले, “हे आवुसो! मी ‘हा राजा आहे’ किंवा ‘ही राणी आहे’ असा कोणताही भेद करत नाही.” सात दिवस पूर्ण झाल्यावर, “स्थेवीरांचे येथे राहणे कठीण होत आहे” असे समजून राजाने त्यांना निरोप दिला. स्थेवीर कुरुंडक महालेणामध्ये परत आले आणि रात्रीच्या वेळी चंक्रमण करू लागले. नागवृक्षावर राहणाऱ्या देवतेने हातात मशाल धरून त्यांना प्रकाश दिला. तेव्हा स्थेवीरांचे कर्मस्थान (ध्यान) अत्यंत शुद्ध आणि स्पष्ट झाले. स्थेवीरांनी विचार केला, “काय आज माझे कर्मस्थान अधिकच स्पष्ट झाले आहे?” आणि अत्यंत प्रसन्न चित्ताने मध्यरात्रीनंतर संपूर्ण पर्वताला आपल्या सिंहनादाने कंपित करत त्यांनी अर्हत्त्व (अर्हंत पद) प्राप्त केले. म्हणूनच, स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या इतर कुलपुत्राने देखील –

Makkaṭova araññamhi, vane bhantamigo viya;

Bālo viya ca utrasto, na bhave lolalocano.

“ज्याप्रमाणे जंगलात माकड चंचल असते, किंवा वनात भयभीत झालेला हरिण इकडेतिकडे धावतो, किंवा अनाथ बालक घाबरलेले असते, त्याप्रमाणे भिक्खूने चंचल डोळ्यांनी इकडेतिकडे पाहत फिरू नये.”

Adho khipeyya cakkhūni, yugamattadaso siyā;

Vanamakkaṭalolassa, na cittassa vasaṃ vaje.

“त्याने आपली नजर खाली ठेवावी, केवळ एका जू (युगमात्र) अंतरापर्यंतच पाहावे. जंगलातील माकडासारख्या चंचल आणि अस्थिर मनाच्या आहारी जाऊ नये.”

Mahāmittattherassāpi [Pg.38] mātu visagaṇḍakarogo uppajji, dhītāpissā bhikkhunīsu pabbajitā hoti. Sā taṃ āha – ‘‘gaccha ayye, bhātu santikaṃ gantvā mama aphāsukabhāvaṃ ārocetvā bhesajjamāharā’’ti. Sā gantvā ārocesi. Thero āha – ‘‘nāhaṃ mūlabhesajjādīni saṃharitvā bhesajjaṃ pacituṃ jānāmi, apica te bhesajjaṃ ācikkhissaṃ – ‘‘ahaṃ yato pabbajito, tato paṭṭhāya na mayā lobhasahagatena cittena indriyāni bhinditvā visabhāgarūpaṃ olokitapubbaṃ, iminā saccavacanena mātuyā me phāsu hotu, gaccha idaṃ vatvā upāsikāya sarīraṃ parimajjā’’ti. Sā gantvā imamatthaṃ ārocetvā tathā akāsi. Upāsikāya taṃkhaṇaṃyeva gaṇḍo pheṇapiṇḍo viya vilīyitvā antaradhāyi, sā uṭṭhahitvā ‘‘sace sammāsambuddho dhareyya, kasmā mama puttasadisassa bhikkhuno jālavicitrena hatthena sīsaṃ na parāmaseyyā’’ti attamanavācaṃ nicchāresi. Tasmā –

शिवाय, महामित्त थेरांच्या मातेलाही विसगंड (विषारी गळू किंवा स्तनाचा गळू) हा रोग झाला. तिची मुलगी देखील भिक्खुणींमध्ये प्रव्रजित झाली होती. त्या मातेने त्या भिक्खुणीला म्हटले—'आर्ये, जा, तुझ्या भावाकडे जाऊन माझ्या आजारपणाविषयी सांग आणि औषध घेऊन ये.' तीने जाऊन (भावाला) सांगितले. थेर म्हणाले—'मी मुळ्या व औषधी वनस्पती गोळा करून औषध शिजवणे जाणत नाही. तरीही मी तुला एक औषध (सत्यवचन) सांगतो—मी जेव्हापासून प्रव्रजित झालो आहे, तेव्हापासून मी कधीही लोभाने युक्त अशा चित्ताने इंद्रियांचा भंग करून विजातीय रूपाकडे (स्त्रीच्या रूपाकडे) पाहिलेले नाही. या सत्यवचनाच्या प्रभावाने माझ्या मातेला आरोग्य लाभो! तू जा आणि हे बोलून उपासिकेच्या शरीराला स्पर्श कर (हात फिरव).' तीने जाऊन ही गोष्ट सांगितली आणि त्याप्रमाणे केले. त्याच क्षणी उपासिकेचा तो गळू पाण्याच्या फेसाच्या गोळ्यासारखा विरघळून नाहीसा झाला. ती उठून उभी राहिली आणि अत्यंत प्रसन्न चित्ताने उद्गारली—'जर सम्यक संबुद्ध हयात असते, तर त्यांनी माझ्या पुत्रासारख्या सुयोग्य भिक्खूच्या मस्तकावर जाळीदार लक्षणांनी सुशोभित अशा आपल्या सुवर्णहस्ताने का बरे स्पर्श केला नसता?' म्हणूनच—

Kulaputtamāni aññopi, pabbajitvāna sāsane;

Mittattherova tiṭṭheyya, vare indriyasaṃvare.

इतर कुलपुत्रांनीही बुद्ध शासनात प्रव्रजित होऊन, मित्त थेरांप्रमाणेच श्रेष्ठ अशा इंद्रिय-संवरामध्ये (इंद्रिय संयमामध्ये) प्रतिष्ठित व्हावे.

Yathā pana indriyasaṃvaro satiyā, tathā vīriyena ājīvapārisuddhi sampādetabbā. Vīriyasādhanā hi sā, sammāraddhavīriyassa micchājīvappahānasambhavato. Tasmā anesanaṃ appatirūpaṃ pahāya vīriyena piṇḍapātacariyādīhi sammā esanāhi esā sampādetabbā parisuddhuppādeyeva paccaye paṭisevamānena aparisuddhuppāde āsīvise viya parivajjayatā. Tattha apariggahitadhutaṅgassa saṅghato, gaṇato, dhammadesanādīhi cassa guṇehi pasannānaṃ gihīnaṃ santikā uppannā paccayā parisuddhuppādā nāma. Piṇḍapātacariyādīhi pana atiparisuddhuppādāyeva. Pariggahitadhutaṅgassa piṇḍapātacariyādīhi dhutaguṇe cassa pasannānaṃ santikā dhutaṅganiyamānulomena uppannā parisuddhuppādā nāma. Ekabyādhivūpasamatthañcassa pūtihariṭakīcatumadhuresu uppannesu ‘‘catumadhuraṃ aññepi sabrahmacārino paribhuñjissantī’’ti cintetvā hariṭakīkhaṇḍameva paribhuñjamānassa dhutaṅgasamādānaṃ patirūpaṃ hoti. Esa hi ‘‘uttamaariyavaṃsiko bhikkhū’’ti vuccati. Ye panete cīvarādayo paccayā, tesu yassa kassaci bhikkhuno ājīvaṃ parisodhentassa [Pg.39] cīvare ca piṇḍapāte ca nimittobhāsaparikathāviññattiyo na vaṭṭanti. Senāsane pana apariggahitadhutaṅgassa nimittobhāsaparikathā vaṭṭanti. Tattha nimittaṃ nāma senāsanatthaṃ bhūmiparikammādīni karontassa ‘‘kiṃ, bhante, kariyati, ko kārāpetī’’ti gihīhi vutte ‘‘na koci’’ti paṭivacanaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ nimittakammaṃ. Obhāso nāma ‘‘upāsakā tumhe kuhiṃ vasathā’’ti. Pāsāde, bhanteti. ‘‘Bhikkhūnaṃ pana upāsakā pāsādo na vaṭṭatī’’ti vacanaṃ, yaṃ vā panaññampi evarūpaṃ obhāsakammaṃ. Parikathā nāma ‘‘bhikkhusaṅghassa senāsanaṃ sambādha’’nti vacanaṃ, yā vā panaññāpi evarūpā pariyāyakathā. Bhesajje sabbampi vaṭṭati. Tathā uppannaṃ pana bhesajjaṃ roge vūpasante paribhuñjituṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti.

ज्याप्रमाणे इंद्रिय-संवराची प्राप्ती सतीने (स्मृतीने) होते, त्याचप्रमाणे आजीव-पारिसुद्धि (उपजीविकेची शुद्धता) ही वीरियाने (प्रयत्नाने) साध्य केली पाहिजे. कारण आजीव-पारिसुद्धि ही वीर्य-साधनेनेच साध्य होते; योग्य प्रकारे वीर्य आरंभ करणाऱ्या भिक्खूला मिच्छा-आजीवाचा (मिथ्या आजीविकेचा) त्याग करणे शक्य होते. म्हणून, बुद्ध शासनाला अयोग्य अशी 'अनेसना' (अयोग्य मार्गाने आजीविका मिळवणे) त्यागून, वीरियाने पिंडपात-चर्या (भिक्षाटन) इत्यादी योग्य मार्गांनी ('सम्मा-एसना') ही आजीव-पारिसुद्धि साध्य केली पाहिजे. यामध्ये केवळ अत्यंत शुद्ध मार्गाने प्राप्त झालेल्या प्रत्ययांचे (जीवनावश्यक वस्तूंचे) सेवन करावे आणि अशुद्ध मार्गाने प्राप्त झालेल्या प्रत्ययांचा विषारी सापाप्रमाणे त्याग करावा. त्यातही, ज्या भिक्खूने धुतांग धारण केलेले नाही, त्याला संघ किंवा गणाकडून, अथवा त्याच्या धम्मदेशना इत्यादी गुणांवर प्रसन्न झालेल्या गृहस्थांकडून जे प्रत्यय प्राप्त होतात, त्यांना 'परिसुद्धुप्पाद' (शुद्ध मार्गाने प्राप्त झालेले) म्हणतात. परंतु, पिंडपात-चर्या इत्यादींद्वारे प्राप्त झालेले प्रत्यय तर अत्यंत शुद्ध मार्गाने प्राप्त झालेले (अतिपरिसुद्धुप्पाद) असतात. धुतांग धारण करणाऱ्या भिक्खूला पिंडपात-चर्या इत्यादींद्वारे, किंवा त्याच्या धुतांग-गुणांवर प्रसन्न झालेल्या गृहस्थांकडून धुतांगाच्या नियमांनुसार जे प्रत्यय प्राप्त होतात, त्यांना 'परिसुद्धुप्पाद' म्हणतात. जर अशा धुतांगधारी भिक्खूला एखाद्या रोगाच्या निवारणासाठी गोमूत्रात भिजवलेले हिरडे आणि चतुमधुर (तूप, मध, साखर, तेल यांचे मिश्रण) प्राप्त झाले, आणि त्याने असा विचार केला की, 'हे चतुमधुर इतर सब्रह्मचारी देखील उपभोगतील' आणि स्वतः केवळ हिरड्याचा तुकडाच सेवन केला, तर त्याचे धुतांग-समादान योग्य ठरते. अशा भिक्खूला 'उत्तम अरियवंसिक भिक्खू' (श्रेष्ठ आर्यवंशातील भिक्खू) म्हटले जाते. परंतु, जे चिवर इत्यादी प्रत्यय आहेत, त्यांपैकी कोणत्याही प्रत्ययाबाबत आपली आजीविका शुद्ध ठेवू इच्छिणाऱ्या भिक्खूसाठी चिवर आणि पिंडपाताच्या बाबतीत निमित्त (संकेत), ओभास (इशारा), परिकथा (अप्रत्यक्ष चर्चा) आणि विञ्ञत्ति (याचना) हे अयोग्य आहेत. परंतु, सेनासनाच्या (निवासस्थानाच्या) बाबतीत, धुतांग धारण न केलेल्या भिक्खूसाठी निमित्त, ओभास आणि परिकथा योग्य आहेत. तेथे 'निमित्त' म्हणजे—सेनासनासाठी जमिनीची स्वच्छता इत्यादी कामे करत असताना गृहस्थांनी विचारले, 'भंते, काय चालले आहे? हे कोण करून घेत आहे?' त्यावर 'कोणीही नाही' असे उत्तर देणे, किंवा अशा प्रकारचे इतर कोणतेही निमित्त-कर्म (संकेत देणे) होय. 'ओभास' म्हणजे—'उпасकांनो, तुम्ही कुठे राहता?' त्यांनी 'भंते, प्रासादात (भवनात) राहतो' असे म्हटल्यावर, 'उпасकांनो, भिक्खूंसाठी प्रासाद योग्य नाही का?' असे बोलणे, किंवा अशा प्रकारचे इतर कोणतेही ओभास-कर्म (इशारा करणे) होय. 'परिकथा' म्हणजे—'भिक्खू संघासाठी सेनासन खूप अरुंद आहे' असे बोलणे, किंवा अशा प्रकारची इतर कोणतीही पर्यायी चर्चा (अप्रत्यक्ष बोलणे) होय. औषधाच्या बाबतीत निमित्त इत्यादी सर्व काही योग्य आहे. परंतु, अशा निमित्त इत्यादींच्या प्रभावाने प्राप्त झालेले औषध रोग बरा झाल्यावर सेवन करणे योग्य आहे की अयोग्य, असा प्रश्न विचारल्यास—

Tattha vinayadharā ‘‘bhagavatā dvāraṃ dinnaṃ, tasmā vaṭṭatī’’ti vadanti. Suttantikā pana ‘‘kiñcāpi āpatti na hoti, ājīvaṃ pana kopeti, tasmā na vaṭṭati’’cceva vadanti.

त्यावर विनयधर (विनयपिटकाचे ज्ञाते आचार्य) म्हणतात, 'भगवंतांनी उपभोगण्याची परवानगी दिली आहे, म्हणून ते योग्य आहे.' परंतु सुत्तंतिक (सुत्तपिटकाचे ज्ञाते आचार्य) म्हणतात, 'जरी यात कोणतीही आपत्ती (नियमभंग) होत नसली, तरी यामुळे आजीविका दूषित होते, म्हणून ते अयोग्यच आहे.'

Yo pana bhagavatā anuññātāpi nimittobhāsaparikathāviññattiyo akaronto appicchatādiguṇeyeva nissāya jīvitakkhayepi paccupaṭṭhite aññatreva obhāsādīhi uppannapaccaye paṭisevati, esa ‘‘paramasallekhavuttī’’ti vuccati, seyyathāpi thero sāriputto.

परंतु, जो भिक्खू भगवंतांनी परवानगी दिली असली तरी निमित्त, ओभास, परिकथा आणि विञ्ञत्ति यांचा वापर करत नाही, आणि केवळ अप्पिच्छता (अल्पेच्छता) इत्यादी गुणांचा आश्रय घेऊन, प्राणांतिक संकट (मरणप्राय आजार) ओढवले तरी ओभास इत्यादींचा त्याग करून केवळ शुद्ध मार्गाने प्राप्त झालेल्या प्रत्ययांचेच सेवन करतो, त्याला 'परम सल्लेखवृत्ती' (अत्यंत निष्पाप व साधे वर्तन असणारा) म्हटले जाते, जसे की थेर सारिपुत्त होते.

So kirāyasmā ekasmiṃ samaye pavivekaṃ brūhayamāno mahāmoggallānattherena saddhiṃ aññatarasmiṃ araññe viharati, athassa ekasmiṃ divase udaravātābādho uppajjitvā atidukkhaṃ janesi. Mahāmoggallānatthero sāyanhasamaye tassāyasmato upaṭṭhānaṃ gato theraṃ nipannaṃ disvā taṃ pavattiṃ pucchitvā ‘‘pubbe te, āvuso, kena phāsu hotī’’ti pucchi. Thero āha, ‘‘gihikāle me, āvuso, mātā sappimadhusakkarādīhi yojetvā asambhinnakhīrapāyāsaṃ adāsi, tena me phāsu ahosī’’ti. Sopi āyasmā ‘‘hotu, āvuso, sace mayhaṃ vā tuyhaṃ vā puññaṃ atthi, appeva nāma sve labhissāmā’’ti āha.

असे ऐकिवात आहे की, ते आयुष्यमान (सारिपुत्त) एके काळी (अर्हत्त्वफल समापत्तीरूप) प्रविवेकाची भावना करत आयुष्यमान महामोग्गल्लान थेरांसोबत एका अरण्यात विहार करत होते. तेव्हा एके दिवशी त्यांना पोटात वायूचा विकार (शूळ) उद्भवला, ज्यामुळे त्यांना तीव्र वेदना होऊ लागल्या. महामोग्गल्लान थेर संध्याकाळच्या वेळी त्या आयुष्यमानांच्या भेटीसाठी गेले. थेरांना निजलेले पाहून त्यांनी त्या आजाराविषयी विचारले, 'आवुसो (मित्रा), पूर्वी तुला कशाने आराम मिळत असे?' थेर म्हणाले, 'आवुसो, मी गृहस्थ असताना माझी माता मला तूप, मध, साखर इत्यादी मिसळून पाणी न घालता शिजवलेली खीर (असंभिन्न-खीर-पायस) देत असे, त्याने मला आराम मिळत असे.' त्यावर ते आयुष्यमान (मोग्गल्लान) म्हणाले, 'असू दे आवुसो, जर माझे किंवा तुझे पुण्य असेल, तर कदाचित उद्या आपल्याला ती खीर मिळेल.'

Imaṃ pana nesaṃ kathāsallāpaṃ caṅkamanakoṭiyaṃ rukkhe adhivatthā devatā sutvā ‘‘sve ayyassa pāyāsaṃ uppādessāmī’’ti tāvadeva therassa upaṭṭhākakulaṃ [Pg.40] gantvā jeṭṭhaputtassa sarīraṃ āvisitvā pīḷaṃ janesi. Athassa tikicchānimittaṃ sannipatite ñātake āha – ‘‘sace sve therassa evarūpaṃ nāma pāyāsaṃ paṭiyādetha, taṃ muñcissāmī’’ti. Te ‘‘tayā avuttepi mayaṃ therānaṃ nibaddhaṃ bhikkhaṃ demā’’ti vatvā dutiyadivase tathārūpaṃ pāyāsaṃ paṭiyādiyiṃsu.

त्या दोन थेरांचे हे संभाषण चंक्रमणाच्या टोकावरील एका झाडावर राहणाऱ्या देवतेने (वृक्षदेवतेने) ऐकले. तिने विचार केला, 'उद्या मी आर्यांसाठी (थेरांसाठी) खीर मिळवून देईन.' तिने त्याच क्षणी थेरांच्या उपस्थायकाच्या (सेवकाच्या) घरी जाऊन त्यांच्या ज्येष्ठ पुत्राच्या शरीरात प्रवेश केला आणि त्याला पीडा दिली (त्रास दिला). त्यानंतर, त्याच्या उपचारासाठी एकत्र आलेल्या नातेवाईकांना ती देवता म्हणाली, 'जर तुम्ही उद्या थेरांसाठी अशा प्रकारची खीर तयार करून दान कराल, तर मी याला सोडून देईन.' त्यावर ते नातेवाईक म्हणाले, 'तू न सांगताही आम्ही थेरांना नियमितपणे भिक्षा देतोच.' असे म्हणून त्यांनी दुसऱ्या दिवशी तशाच प्रकारची खीर तयार केली.

Mahāmoggallānatthero pātova āgantvā ‘‘āvuso, yāva ahaṃ piṇḍāya caritvā āgacchāmi, tāva idheva hohī’’ti vatvā gāmaṃ pāvisi. Te manussā paccuggantvā therassa pattaṃ gahetvā vuttappakārassa pāyāsassa pūretvā adaṃsu. Thero gamanākāraṃ dassesi. Te ‘‘bhuñjatha – bhante, tumhe, aparampi dassāmā’’ti theraṃ bhojetvā puna pattapūraṃ adaṃsu. Thero gantvā ‘‘handāvuso sāriputta, paribhuñjā’’ti upanāmesi. Theropi taṃ disvā ‘‘atimanāpo pāyāso, kathaṃ nu kho uppanno’’ti cintento tassa uppattimūlaṃ disvā āha – ‘‘āvuso moggallāna, aparibhogāraho piṇḍapāto’’ti. Sopāyasmā ‘‘mādisena nāma ābhataṃ piṇḍapātaṃ na paribhuñjatī’’ti cittampi anuppādetvā ekavacaneneva pattaṃ mukhavaṭṭiyaṃ gahetvā ekamante nikujjesi. Pāyāsassa saha bhūmiyaṃ patiṭṭhānā therassa ābādho antaradhāyi, tato paṭṭhāya pañcacattālīsa vassāni na puna uppajji. Tato mahāmoggallānaṃ āha – ‘‘āvuso, vacīviññattiṃ nissāya uppanno pāyāso antesu nikkhamitvā bhūmiyaṃ carantesupi paribhuñjituṃ ayuttarūpo’’ti. Imañca udānaṃ udānesi –

महामोग्गल्लान थेर सकाळीच येऊन, "आवुसो, जोपर्यंत मी भिक्षेसाठी जाऊन परत येत नाही, तोपर्यंत तू येथेच राहा," असे सांगून गावात शिरले. त्या लोकांनी सामोरे जाऊन थेरांचे पात्र घेतले आणि पूर्वोक्त प्रकारच्या खीरीने (पायसाने) ते भरून दिले. थेरांनी जाण्याची इच्छा दर्शवली. ते लोक म्हणाले, "भंते, आपण हे ग्रहण करावे, आम्ही आणखीही पायस देऊ." त्यांनी थेरांना भोजन करवून पुन्हा पात्रभर खीर दिली. थेरांनी जाऊन, "घे आवुसो सारिपुत्त, ग्रहण कर," असे म्हणून ती समोर ठेवली. सारिपुत्त थेरांनीही ती पाहून, "ही खीर अत्यंत उत्कृष्ट आहे, ही कशी काय प्राप्त झाली?" असा विचार करत तिच्या उत्पत्तीचे मूळ कारण पाहिले आणि ते म्हणाले, "आवुसो मोग्गल्लान, हा पिंडपात उपभोगण्यास अयोग्य आहे." त्या आयुष्यमान मोग्गल्लानांनी, "माझ्यासारख्याने आणलेला पिंडपात हे ग्रहण करत नाहीत," असा मनात कोणताही किल्मिष न आणता, एकाच शब्दाने पात्राच्या कडेला धरून ते एका बाजूला पालथे केले. पायस जमिनीवर पडताच थेरांचा (पोटाचा) आजार नाहीसा झाला आणि तेव्हापासून पुढील पंचेचाळीस वर्षे तो पुन्हा कधीही उद्भवला नाही. त्यानंतर त्यांनी महामोग्गल्लानांना म्हटले, "आवुसो, वचीविज्ञप्तीवर (वाचेच्या संकेतावर) अवलंबून मिळालेला पायस, जरी आतडी बाहेर पडून जमिनीवर लोळत असली, तरीही ग्रहण करणे अयोग्य आहे." आणि त्यांनी हा उदान उद्गारला—

‘‘Vacīviññattivipphārā, uppannaṃ madhupāyasaṃ;

Sace bhutto bhaveyyāhaṃ, sājīvo garahito mama.

"वाचेच्या संकेताने (वचीविज्ञप्तीने) प्राप्त झालेली ही गोड खीर (मधुपायस) जर मी खाल्ली असती, तर माझी ती उपजीविका (आजीव) सत्पुरुषांद्वारे निंदनीय ठरली असती."

‘‘Yadipi me antaguṇaṃ, nikkhamitvā bahi care;

Neva bhindeyyaṃ ājīvaṃ, cajamānopi jīvitaṃ.

"जरी माझी आतडी बाहेर पडून शरीराबाहेर पडली असती, तरीही प्राणांचा त्याग करावा लागला तरी मी माझ्या आजीविकेचा (आजीव शील) भंग केला नसता."

‘‘Ārādhemi sakaṃ cittaṃ, vivajjemi anesanaṃ;

Nāhaṃ buddhappaṭikuṭṭhaṃ, kāhāmi ca anesana’’nti.

"मी माझ्या स्वतःच्या चित्ताला संतुष्ट करीन, अयोग्य मार्गाने मिळवलेल्या (अनेषणा) वस्तूंचा त्याग करीन. बुद्धांनी निषिद्ध ठरवलेली अयोग्य मार्गाची उपजीविका मी कधीही करणार नाही."

Ciragumbavāsikaambakhādakamahātissattheravatthupi cettha kathetabbaṃ. Evaṃ sabbathāpi.

येथे चिरगुंबवासी आंबे खाणारे महातिस्स थेर यांची कथाही सांगितली पाहिजे. अशा प्रकारे सर्व प्रकारे (आजीव पारिशुद्धी शील पाळावे).

‘‘Anesanāya [Pg.41] cittampi, ajanetvā vicakkhaṇo;

Ājīvaṃ parisodheyya, saddhāpabbajito yatī’’ti.

"श्रद्धेने प्रव्रजित झालेल्या बुद्धिमान भिक्खूने अयोग्य मार्गाने मिळवण्याचा (अनेषणाचा) मनात विचारही न आणता आपल्या आजीविकेला (आजीव पारिशुद्धी शीलाला) पूर्णपणे शुद्ध ठेवावे."

Yathā ca vīriyena ājīvapārisuddhi, tathā paccayasannissitasīlaṃ paññāya sampādetabbaṃ. Paññāsādhanaṃ hi taṃ, paññavato paccayesu ādīnavānisaṃsadassanasamatthabhāvato. Tasmā pahāya paccayagedhaṃ dhammena samena uppanne paccaye yathāvuttena vidhinā paññāya paccavekkhitvā paribhuñjantena sampādetabbaṃ.

ज्याप्रमाणे वीर्याने (प्रयत्नाने) आजीव पारिशुद्धी शील साध्य केले जाते, त्याचप्रमाणे प्रत्ययसन्निश्रित शील प्रज्ञेने साध्य केले पाहिजे. कारण ते प्रज्ञेनेच साध्य होणारे आहे; प्रज्ञावान व्यक्तीच प्रत्ययांच्या (चार गरजांच्या) मधील दोष आणि त्यांचे फायदे पाहण्यास समर्थ असते. म्हणून, प्रत्ययांवरील आसक्ती सोडून देऊन, धर्मानुसार आणि समतेने प्राप्त झालेल्या प्रत्ययांचा, पूर्वोक्त विधीनुसार प्रज्ञेने विचार (प्रत्यवेक्षण) करून उपभोग घेणाऱ्याने हे शील साध्य केले पाहिजे.

Tattha duvidhaṃ paccavekkhaṇaṃ paccayānaṃ paṭilābhakāle, paribhogakāle ca. Paṭilābhakālepi hi dhātuvasena vā paṭikūlavasena vā paccavekkhitvā ṭhapitāni cīvarādīni tato uttari paribhuñjantassa anavajjova paribhogo, paribhogakālepi. Tatrāyaṃ sanniṭṭhānakaro vinicchayo –

त्यामध्ये प्रत्यवेक्षण (विचार करणे) दोन प्रकारचे असते: प्रत्यय (वस्तू) प्राप्त होण्याच्या वेळी आणि त्यांचा उपभोग घेण्याच्या वेळी. कारण प्राप्त होण्याच्या वेळी देखील धातूच्या दृष्टीने किंवा प्रतिकूलतेच्या दृष्टीने विचार करून ठेवलेल्या चीवरादी वस्तूंचा त्यानंतर उपभोग घेणाऱ्या भिक्खूचा उपभोग निर्दोषच असतो, आणि उपभोग घेण्याच्या वेळी विचार केला तरीही तो निर्दोषच असतो. त्याविषयी हा निश्चित निर्णय आहे—

Cattāro hi paribhogā theyyaparibhogo, iṇaparibhogo, dāyajjaparibhogo, sāmiparibhogoti. Tatra saṅghamajjhepi nisīditvā paribhuñjantassa dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo nāma. Sīlavato apaccavekkhitvā paribhogo iṇaparibhogo nāma. Tasmā cīvaraṃ paribhoge paribhoge paccavekkhitabbaṃ, piṇḍapāto ālope ālope, tathā asakkontena purebhattapacchābhattapurimayāmamajjhimayāmapacchimayāmesu. Sacassa apaccavekkhatova aruṇaṃ uggacchati, iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhati. Senāsanampi paribhoge paribhoge paccavekkhitabbaṃ. Bhesajjassa paṭiggahaṇepi paribhogepi satipaccayatāva vaṭṭati. Evaṃ santepi paṭiggahaṇe satiṃ katvā paribhoge akarontasseva āpatti, paṭiggahaṇe pana satiṃ akatvā paribhoge karontassa anāpatti.

उपभोग चार प्रकारचे असतात: थेय्य-परिभोग (चोरीचा उपभोग), इण-परिभोग (कर्जाचा उपभोग), दायज्ज-परिभोग (वारसा हक्काचा उपभोग) आणि सामी-परिभोग (मालकीचा उपभोग). त्यामध्ये, संघामध्ये बसूनही उपभोग घेणाऱ्या दुःशील (शील नसलेल्या) भिक्खूचा उपभोग म्हणजे 'थेय्य-परिभोग' होय. शीलवान भिक्खूने विचार न करता (अपत्यवेक्षित) उपभोग घेणे म्हणजे 'इण-परिभोग' होय. म्हणून चीवर परिधान करताना प्रत्येक वेळी, पिंडपात ग्रहण करताना प्रत्येक घासाला विचार केला पाहिजे. जर तसे करणे शक्य नसेल, तर दुपारपूर्वी, दुपारनंतर, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात, मध्य प्रहरात आणि अंतिम प्रहरात विचार करावा. जर भिक्खूने विचार न करताच पहाट झाली (अरुणोदय झाला), तर तो इण-परिभोगाच्या स्थितीत राहतो. सेनासनाचा (राहण्याच्या जागेचा) देखील वापर करताना प्रत्येक वेळी विचार केला पाहिजे. औषधाच्या बाबतीत ते स्वीकारताना आणि उपभोग घेताना देखील स्मृती (जागरूकता) असणे योग्य आहे. असे असले तरी, औषध स्वीकारताना स्मृती ठेवून उपभोग घेताना स्मृती न ठेवणाऱ्यालाच आपत्ती (दोष) लागते; परंतु स्वीकारताना स्मृती न ठेवता उपभोग घेताना स्मृती ठेवणाऱ्याला आपत्ती लागत नाही.

Catubbidhā hi suddhi desanāsuddhi, saṃvarasuddhi, pariyeṭṭhisuddhi, paccavekkhaṇasuddhīti. Tattha desanāsuddhi nāma pātimokkhasaṃvarasīlaṃ. Tañhi desanāya sujjhanato desanāsuddhīti vuccati. Saṃvarasuddhi nāma indriyasaṃvarasīlaṃ. Tañhi ‘‘na puna evaṃ karissāmī’’ti cittādhiṭṭhānasaṃvareneva sujjhanato saṃvarasuddhīti vuccati. Pariyeṭṭhisuddhi nāma ājīvapārisuddhisīlaṃ. Tañhi anesanaṃ pahāya dhammena samena paccaye uppādentassa pariyesanāya suddhattā pariyeṭṭhisuddhīti [Pg.42] vuccati. Paccavekkhaṇasuddhi nāma paccayasannissitasīlaṃ. Tañhi vuttappakārena paccavekkhaṇena sujjhanato paccavekkhaṇasuddhīti vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘paṭiggahaṇe pana satiṃ akatvā paribhoge karontassa anāpattī’’ti.

शुद्धी चार प्रकारची असते: देशना-शुद्धी, संवर-शुद्धी, परियेट्ठि-शुद्धी (शोधन-शुद्धी) आणि पच्चवेक्खण-शुद्धी (प्रत्यवेक्षण-शुद्धी). त्यामध्ये देशना-शुद्धी म्हणजे पातिमोक्ख-संवर शील होय. कारण ते देशनेद्वारे (दोष कबूल करून) शुद्ध होत असल्याने त्याला 'देशना-शुद्धी' असे म्हणतात. संवर-शुद्धी म्हणजे इंद्रिय-संवर शील होय. कारण ते 'मी पुन्हा असे करणार नाही' अशा दृढ संकल्पाने शुद्ध होत असल्याने त्याला 'संवर-शुद्धी' असे म्हणतात. परियेट्ठि-शुद्धी म्हणजे आजीव-पारिशुद्धी शील होय. कारण अयोग्य मार्ग (अनेषणा) सोडून देऊन, धर्मानुसार आणि समतेने प्रत्यय मिळवणाऱ्या भिक्खूच्या शोधण्याच्या शुद्धतेमुळे त्याला 'परियेट्ठि-शुद्धी' असे म्हणतात. पच्चवेक्खण-शुद्धी म्हणजे प्रत्ययसन्निश्रित शील होय. कारण ते पूर्वोक्त प्रकारे विचार (प्रत्यवेक्षण) केल्याने शुद्ध होत असल्याने त्याला 'पच्चवेक्खण-शुद्धी' असे म्हणतात. म्हणूनच असे म्हटले आहे की, 'स्वीकारताना स्मृती न ठेवता उपभोग घेताना स्मृती ठेवणाऱ्याला आपत्ती लागत नाही.'

Sattannaṃ sekkhānaṃ paccayaparibhogo dāyajjaparibhogo nāma. Te hi bhagavato puttā, tasmā pitusantakānaṃ paccayānaṃ dāyādā hutvā te paccaye paribhuñjanti. Kiṃpanete bhagavato paccaye paribhuñjanti, udāhu gihīnaṃ paccaye paribhuñjantīti. Gihīhi dinnāpi bhagavatā anuññātattā bhagavato santakā honti, tasmā bhagavato paccaye paribhuñjantīti veditabbā. Dhammadāyādasuttañcettha sādhakaṃ.

सात प्रकारच्या शैक्ष (सेक्ख) पुद्गलांचा प्रत्ययांचा उपभोग म्हणजे 'दायज्ज-परिभोग' होय. कारण ते भगवंतांचे पुत्र आहेत, म्हणून पित्याच्या मालकीच्या प्रत्ययांचे वारसदार होऊन ते त्या प्रत्ययांचा उपभोग घेतात. पण ते भगवंतांच्या प्रत्ययांचा उपभोग घेतात की गृहस्थांच्या प्रत्ययांचा? गृहस्थांनी दिलेले असले तरी भगवंतांनी त्यांना अनुमती दिली असल्याने ते भगवंतांचेच मालकीचे होतात, म्हणून ते भगवंतांच्याच प्रत्ययांचा उपभोग घेतात असे जाणावे. याविषयी 'धम्मदायाद सुत्त' हे सिद्ध करणारे प्रमाण आहे.

Khīṇāsavānaṃ paribhogo sāmiparibhogo nāma. Te hi taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjanti.

क्षीणासवांचा (अर्हतांचा) उपभोग म्हणजे 'सामी-परिभोग' होय. कारण ते तृष्णेच्या गुलामगिरीतून मुक्त झालेले असल्याने स्वतः मालक बनून प्रत्ययांचा उपभोग घेतात.

Imesu paribhogesu sāmiparibhogo ca dāyajjaparibhogo ca sabbesaṃ vaṭṭati. Iṇaparibhogo na vaṭṭati. Theyyaparibhoge kathāyeva natthi. Yo panāyaṃ sīlavato paccavekkhitaparibhogo, so iṇaparibhogassa paccanīkattā āṇaṇyaparibhogo vā hoti, dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchati. Sīlavāpi hi imāya sikkhāya samannāgatattā sekkhotveva saṅkhyaṃ gacchati. Imesu pana paribhogesu yasmā sāmiparibhogo aggo, tasmā taṃ patthayamānena bhikkhunā vuttappakārāya paccavekkhaṇāya paccavekkhitvā paribhuñjantena paccayasannissitasīlaṃ sampādetabbaṃ. Evaṃ karonto hi kiccakārī hoti. Vuttampi cetaṃ –

या उपभोगांमध्ये सामी-परिभोग आणि दायज्ज-परिभोग हे सर्व (आर्य आणि पुथुज्जनांना) योग्य आहेत. इण-परिभोग योग्य नाही. थेय्य-परिभोगाविषयी तर बोलण्याची गरजच नाही. परंतु शीलवानाचा जो हा विचारपूर्वक केलेला उपभोग (प्रत्यवेक्षित परिभोग) आहे, तो इण-परिभोगाच्या विरुद्ध असल्याने 'आणण्य-परिभोग' (ऋणमुक्त उपभोग) होतो किंवा त्याचा अंतर्भाव दायज्ज-परिभोगातच होतो. कारण शीलवान भिक्खू देखील या शिक्षेने युक्त असल्याने 'शैक्ष' (सेक्ख) म्हणूनच गणला जातो. परंतु या उपभोगांमध्ये सामी-परिभोग हा सर्वश्रेष्ठ असल्याने, त्याची इच्छा करणाऱ्या भिक्खूने पूर्वोक्त प्रकारे विचार करून उपभोग घेत प्रत्ययसन्निश्रित शील पूर्ण केले पाहिजे. असे करणारा भिक्खू आपले कर्तव्य पार पाडणारा ठरतो. याविषयी असेही म्हटले आहे—

‘‘Piṇḍaṃ vihāraṃ sayanāsanañca,Āpañca saṅghāṭirajūpavāhanaṃ;

Sutvāna dhammaṃ sugatena desitaṃ,Saṅkhāya seve varapaññasāvako.

सुगतांनी (बुद्धांनी) देशना केलेला धम्म ऐकून, श्रेष्ठ प्रज्ञावान श्रावकाने (भिक्षूने) योग्य प्रकारे विचार करूनच पिंडपात (अन्न), विहार, शयनासन (आसन व बिछाना), पाणी आणि धूळ-मातीचे निवारण करणारे संघात चीवर यांचा उपयोग करावा.

‘‘Tasmā [Pg.43] hi piṇḍe sayanāsane ca,Āpe ca saṅghāṭirajūpavāhane;

Etesu dhammesu anūpalitto,Bhikkhu yathā pokkhare vāribindu. (su. ni. 393-394);

म्हणूनच, पिंडपात, शयनासन, पाणी आणि धूळ-मातीचे निवारण करणारे संघात चीवर या चारही प्रत्ययांमध्ये (वस्तूंमध्ये) भिक्षू हा कमळाच्या पानावरील पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे अलिप्त (अनासक्त) राहतो.

‘‘Kālena laddhā parato anuggahā,Khajjesu bhojjesu ca sāyanesu ca;

Mattaṃ sa jaññā satataṃ upaṭṭhito,Vaṇassa ālepanarūhane yathā.

योग्य वेळी इतरांकडून अनुकंपापूर्वक मिळालेल्या खाद्यान्न, भोज्यान्न आणि चाटण्याजोग्या पदार्थांचे सेवन करताना, जखमेवर मलम लावल्याप्रमाणे नेहमी जागरूक राहून त्याने योग्य प्रमाणाचे भान ठेवावे.

‘‘Kantāre puttamaṃsaṃva, akkhassabbhañjanaṃ yathā;

Evaṃ āhāre āhāraṃ, yāpanatthamamucchito’’ti.

ज्याप्रमाणे वाळवंटात (मरूभूमीत) स्वतःच्या पुत्राचे मांस खाणारे पती-पत्नी किंवा रथाच्या आसाला तेल लावणारा मनुष्य असतो, त्याचप्रमाणे केवळ शरीर टिकवून ठेवण्यासाठी आसक्ती न बाळगता अन्नाचे सेवन करावे.

Imassa ca paccayasannissitasīlassa paripūrakāritāya bhāgineyyasaṅgharakkhitasāmaṇerassa vatthu kathetabbaṃ. So hi sammā paccavekkhitvā paribhuñji. Yathāha –

आणि या प्रत्ययसन्निश्रित शीलाच्या परिपूर्णतेसाठी महासंघरक्खित थेरांचे भाचे संघरक्खित सामणेराची कथा सांगितली पाहिजे. त्यांनी योग्य प्रकारे विचार करूनच (प्रत्ययांचा) उपभोग घेतला. जसे की त्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Upajjhāyo maṃ bhuñjamānaṃ, sālikūraṃ sunibbutaṃ;

Mā heva tvaṃ sāmaṇera, jivhaṃ jhāpesi asaññato.

मी अत्यंत शांतपणे सुवासिक तांदळाचा भात खात असताना माझ्या उपाध्यायांनी मला म्हटले, 'हे सामणेरा! तू असंयत (असावध) होऊन आपली जीभ जळू देऊ नकोस.'

‘‘Upajjhāyassa vaco sutvā, saṃvegamalabhiṃ tadā;

Ekāsane nisīditvā, arahattaṃ apāpuṇiṃ.

उपाध्यायांचे ते वचन ऐकून मला तेव्हा संवेग (तीव्र वैराग्य) प्राप्त झाला. मी एकाच आसनावर बसून अर्हतपद प्राप्त केले.

‘‘Sohaṃ paripuṇṇasaṅkappo, cando pannaraso yathā;

Sabbāsavaparikkhīṇo, natthi dāni punabbhavo’’ti.

तो मी, पंधराव्या रात्रीच्या (पौर्णिमेच्या) चंद्राप्रमाणे परिपूर्ण संकल्प असलेला आणि सर्व आसवांचा क्षय केलेला झालो आहे. आता माझा पुनर्जन्म नाही.

‘‘Tasmā aññopi dukkhassa, patthayanto parikkhayaṃ;

Yoniso paccavekkhitvā, paṭisevetha paccaye’’ti.

म्हणूनच, दुःखाचा क्षय करण्याची इच्छा बाळगणाऱ्या इतर कोणत्याही कुलपुत्राने योग्य प्रकारे विचार करूनच प्रत्ययांचे (साधनांचे) सेवन करावे.

Evaṃ pātimokkhasaṃvarasīlādivasena catubbidhaṃ.

अशा प्रकारे, प्रातिमोक्षसंवरशील इत्यादींच्या भेदाने हे शील चार प्रकारचे आहे.

Paṭhamasīlapañcakaṃ

पहिले शील-पंचक

20. Pañcavidhakoṭṭhāsassa paṭhamapañcake anupasampannasīlādivasena attho veditabbo. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ –

२०. पाच प्रकारच्या विभागांपैकी पहिल्या पंचकात अनुपसंपन्न (सामणेर) यांच्या शीलाच्या आधारे अर्थ समजून घेतला पाहिजे. प्रतिसंभिदामग्गात असे म्हटले आहे –

‘‘Katamaṃ [Pg.44] pariyantapārisuddhisīlaṃ? Anupasampannānaṃ pariyantasikkhāpadānaṃ, idaṃ pariyantapārisuddhisīlaṃ. Katamaṃ apariyantapārisuddhisīlaṃ? Upasampannānaṃ apariyantasikkhāpadānaṃ, idaṃ apariyantapārisuddhisīlaṃ. Katamaṃ paripuṇṇapārisuddhisīlaṃ? Puthujjanakalyāṇakānaṃ kusaladhamme yuttānaṃ sekkhapariyante paripūrakārīnaṃ kāye ca jīvite ca anapekkhānaṃ pariccattajīvitānaṃ, idaṃ paripuṇṇapārisuddhisīlaṃ. Katamaṃ aparāmaṭṭhapārisuddhisīlaṃ? Sattannaṃ sekkhānaṃ, idaṃ aparāmaṭṭhapārisuddhisīlaṃ. Katamaṃ paṭippassaddhipārisuddhisīlaṃ? Tathāgatasāvakānaṃ khīṇāsavānaṃ paccekabuddhānaṃ tathāgatānaṃ arahantānaṃ sammāsambuddhānaṃ, idaṃ paṭippassaddhipārisuddhisīla’’nti (paṭi. ma. 1.37).

'परियंतपारिसुद्धिसील (मर्यादित परिशुद्ध शील) कोणते? अनुपसंपन्नांचे (सामणेरांचे) मर्यादित शिक्षापदांचे जे शील आहे, ते परियंतपारिसुद्धिसील होय. अपरियंतपारिसुद्धिसील (अमर्यादित परिशुद्ध शील) कोणते? उपसंपन्नांचे (भिक्षूंचे) अमर्यादित शिक्षापदांचे जे शील आहे, ते अपरियंतपारिसुद्धिसील होय. परिपुण्णपारिसुद्धिसील (परिपूर्ण परिशुद्ध शील) कोणते? कुशल धम्माच्या अभ्यासात मग्न असलेल्या, शैक्ष भूमीपर्यंतच्या धम्मांचे परिपूर्ण पालन करणाऱ्या, शरीर आणि जीवनाची पर्वा न करता प्राणांचा त्याग करणाऱ्या कल्याणकारी पृथग्जनांचे जे शील आहे, ते परिपुण्णपारिसुद्धिसील होय. अपरामुट्ठपारिसुद्धिसील (अस्पर्शित परिशुद्ध शील) कोणते? सात प्रकारच्या शैक्ष पुद्गलांचे जे शील आहे, ते अपरामुट्ठपारिसुद्धिसील होय. पटिप्पस्सद्धिपारिसुद्धिसील (प्रशांत परिशुद्ध शील) कोणते? तथागतांचे श्रावक असलेल्या क्षीणासवांचे (अर्हतांचे), प्रत्येकबुद्धांचे आणि सम्यक्संबुद्ध तथागतांचे जे शील आहे, ते पटिप्पस्सद्धिपारिसुद्धिसील होय.'

Tattha anupasampannānaṃ sīlaṃ gaṇanavasena sapariyantattā pariyantapārisuddhisīlanti veditabbaṃ. Upasampannānaṃ –

त्यामध्ये, अनुपसंपन्नांचे शील हे संख्येच्या दृष्टीने मर्यादित असल्यामुळे त्याला 'परियंतपारिसुद्धिसील' असे समजावे. उपसंपन्नांचे (भिक्षूंचे) शील –

‘‘Nava koṭisahassāni, asītisatakoṭiyo;

Paññāsasatasahassāni, chattiṃsā ca punāpare.

नऊ हजार कोटी, एकशे ऐंशी कोटी, पन्नास लाख आणि पुन्हा छत्तीस हजार –

‘‘Ete saṃvaravinayā, sambuddhena pakāsitā;

Peyyālamukhena niddiṭṭhā, sikkhā vinayasaṃvare’’ti. –

हे संवर विनय सम्यक्संबुद्धांनी प्रकाशित केले आहेत. विनय संवरातील या शिक्षापदांचे संक्षेपाने (पेय्याल पद्धतीने) निर्देश केले आहेत.

Evaṃ gaṇanavasena sapariyantampi anavasesavasena samādānabhāvañca lābhayasañātiaṅgajīvitavasena adiṭṭhapariyantabhāvañca sandhāya apariyantapārisuddhisīlanti vuttaṃ, ciragumbavāsikaambakhādakamahātissattherassa sīlamiva. Tathā hi so āyasmā –

अशा प्रकारे संख्येच्या दृष्टीने मर्यादित असूनही, संपूर्णपणे स्वीकारण्याच्या भावामुळे आणि लाभ, यश, नातेवाईक, अवयव व जीवन यांच्या दृष्टीने कोणतीही मर्यादा न दिसल्यामुळे याला 'अपरियंतपारिसुद्धिसील' असे म्हटले आहे; जसे की चीरगुंबवासी आंब खाणाऱ्या महातिस्स थेरांचे शील होते. कारण ते आयुष्यमान –

‘‘Dhanaṃ caje aṅgavarassa hetu, aṅgaṃ caje jīvitaṃ rakkhamāno;

Aṅgaṃ dhanaṃ jīvitañcāpi sabbaṃ, caje naro dhammamanussaranto’’ti. –

'उत्कृष्ट अवयवाच्या रक्षणासाठी माणसाने धनाचा त्याग करावा, स्वतःच्या प्राणांचे रक्षण करताना अवयवाचा त्याग करावा; परंतु धम्माचे स्मरण करणाऱ्या मनुष्याने अवयव, धन आणि प्राण या सर्वांचाच त्याग करावा.'

Imaṃ sappurisānussatiṃ avijahanto jīvitasaṃsayepi sikkhāpadaṃ avītikkamma tadeva apariyantapārisuddhisīlaṃ nissāya upāsakassa piṭṭhigatova arahattaṃ pāpuṇi. Yathāha –

या सत्पुरुषांच्या आचरणाचे स्मरण न सोडता, प्राणांचा संशय असतानाही शिक्षापदांचे उल्लंघन न करता, त्याच अपरियंतपारिसुद्धिसीलाचा आश्रय घेऊन ते उपासकाच्या पाठीवर बसलेले असतानाच अर्हतपदाला प्राप्त झाले. जसे की म्हटले आहे –

‘‘Na pitā napi te mātā, na ñāti napi bandhavo;

Karotetādisaṃ kiccaṃ, sīlavantassa kāraṇā.

'हा तुझा पिता नाही, तुझी माता नाही, नातेवाईक नाही आणि मित्रही नाही; तरीही केवळ तू शीलवान असल्यामुळे तो तुझ्यासाठी असे कठीण काम (तुला पाठीवर वाहून नेणे) करत आहे.'

Saṃvegaṃ [Pg.45] janayitvāna, sammasitvāna yoniso;

Tassa piṭṭhigato santo, arahattaṃ apāpuṇī’’ti.

असा संवेग उत्पन्न करून, योग्य प्रकारे चिंतन करत, त्या उपासकाच्या पाठीवर बसलेले असतानाच त्यांनी अर्हतपद प्राप्त केले.

Puthujjanakalyāṇakānaṃ sīlaṃ upasampadato paṭṭhāya sudhotajātimaṇi viya suparikammakatasuvaṇṇaṃ viya ca atiparisuddhattā cittuppādamattakenapi malena virahitaṃ arahattasseva padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā paripuṇṇapārisuddhīti vuccati, mahāsaṅgharakkhitabhāgineyyasaṅgharakkhitattherānaṃ viya.

कल्याणकारी पृथग्जनांचे शील हे उपसंपदेपासूनच चांगल्या प्रकारे घासून स्वच्छ केलेल्या अस्सल मण्याप्रमाणे आणि उत्तम प्रकारे शुद्ध केलेल्या सोन्याप्रमाणे अत्यंत शुद्ध असल्यामुळे, मनात केवळ क्लेशाचा विचार येण्यानेही मलीन न होता ते अर्हतपदाचेच मुख्य कारण (पदस्थान) बनते. म्हणून त्याला 'परिपुण्णपारिसुद्धि' असे म्हणतात; जसे की महासंघरक्खित थेर आणि त्यांचे भाचे चुळसंघरक्खित थेर यांचे शील होते.

Mahāsaṅgharakkhitattheraṃ kira atikkantasaṭṭhivassaṃ maraṇamañce nipannaṃ bhikkhusaṅgho lokuttarādhigamaṃ pucchi. Thero ‘‘natthi me lokuttaradhammo’’ti āha. Athassa upaṭṭhāko daharabhikkhu āha – ‘‘bhante, tumhe parinibbutāti samantā dvādasayojanā manussā sannipatitā, tumhākaṃ puthujjanakālakiriyāya mahājanassa vippaṭisāro bhavissatī’’ti. Āvuso, ahaṃ ‘‘metteyyaṃ bhagavantaṃ passissāmī’’ti na vipassanaṃ paṭṭhapesiṃ. Tena hi maṃ nisīdāpetvā okāsaṃ karohīti. So theraṃ nisīdāpetvā bahi nikkhanto. Thero tassa saha nikkhamanāva arahattaṃ patvā accharikāya saññaṃ adāsi. Saṅgho sannipatitvā āha – ‘‘bhante, evarūpe maraṇakāle lokuttaradhammaṃ nibbattentā dukkaraṃ karitthā’’ti. Nāvuso etaṃ dukkaraṃ, apica vo dukkaraṃ ācikkhissāmi – ‘‘ahaṃ, āvuso, pabbajitakālato paṭṭhāya asatiyā aññāṇapakataṃ kammaṃ nāma na passāmī’’ti. Bhāgineyyopissa paññāsavassakāle evameva arahattaṃ pāpuṇīti.

असे ऐकिवात आहे की, साठ वर्षांहून अधिक काळ भिक्षू राहिलेले महासंघरक्खित थेर जेव्हा मृत्यूशय्येवर पडले होते, तेव्हा भिक्षुसंघाने त्यांना लोकोत्तर प्राप्तीबद्दल विचारले. थेरांनी म्हटले, 'माझ्याकडे कोणताही लोकोत्तर धम्म नाही.' तेव्हा त्यांच्या सेवेत असलेल्या तरुण भिक्षूने म्हटले, 'भंते, आपण परिनिर्वाण पावत आहात असे ऐकून बारा योजनेच्या परिघातील लोक एकत्र आले आहेत. आपण पृथग्जन (साधारण मनुष्य) म्हणून मरण पावल्यास लोकांमध्ये अत्यंत निराशा पसरेल.' थेर म्हणाले, 'मित्रा, मी मैत्रेय बुद्धांचे दर्शन घेईन या इच्छेने विपश्यना केली नाही. जर असे असेल, तर मला उठवून बसव आणि मला थोडा वेळ दे.' त्या तरुण भिक्षूने थेरांना उठवून बसवले आणि तो बाहेर गेला. तो बाहेर जाताच थेरांनी अर्हतपद प्राप्त केले आणि चुटकी वाजवून तसा संकेत दिला. संघाने एकत्र येऊन म्हटले, 'भंते, अशा मृत्यूच्या वेळी लोकोत्तर धम्म प्राप्त करून आपण अत्यंत कठीण कार्य केले आहे.' थेर म्हणाले, 'मित्रांनो, मृत्यूच्या वेळी लोकोत्तर धम्म प्राप्त करणे हे काही कठीण नाही. परंतु मी तुम्हाला खरे कठीण कार्य सांगतो – मित्रांनो, मी प्रव्रजित झाल्यापासून आजपर्यंत विस्मरणामुळे किंवा अज्ञानामुळे कोणतेही चुकीचे कर्म केल्याचे मला आठवत नाही.' त्यांच्या भाच्यानेही पन्नास वर्षांचे असताना अशाच प्रकारे अर्हतपद प्राप्त केले होते.

‘‘Appassutopi ce hoti, sīlesu asamāhito;

Ubhayena naṃ garahanti, sīlato ca sutena ca.

जर एखादा मनुष्य अल्पश्रुत (कमी शिकलेला) असेल आणि शीलामध्येही प्रतिष्ठित नसेल, तर शील आणि श्रुत (ज्ञान) या दोन्ही कारणांमुळे विद्वान लोक त्याची निंदा करतात.

‘‘Appassutopi ce hoti, sīlesu susamāhito;

Sīlato naṃ pasaṃsanti, tassa sampajjate sutaṃ.

जर एखादा मनुष्य अल्पश्रुत असला, तरी शीलामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित असेल, तर शीलामुळे लोक त्याची प्रशंसा करतात आणि त्याचे ते अल्प ज्ञानही परिपूर्ण ठरते.

‘‘Bahussutopi ce hoti, sīlesu asamāhito;

Sīlato naṃ garahanti, nāssa sampajjate sutaṃ.

जर एखादा मनुष्य बहुश्रुत (खूप शिकलेला) असला, परंतु शीलामध्ये प्रतिष्ठित नसेल, तर शीलाच्या अभावामुळे लोक त्याची निंदा करतात आणि त्याचे ते बहुश्रुत असणे निरर्थक ठरते.

‘‘Bahussutopi ce hoti, sīlesu susamāhito;

Ubhayena naṃ pasaṃsanti, sīlato ca sutena ca.

जर एखादा मनुष्य बहुश्रुत असेल आणि शीलामध्येही चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित असेल, तर शील आणि श्रुत या दोन्ही कारणांमुळे विद्वान लोक त्याची प्रशंसा करतात.

‘‘Bahussutaṃ [Pg.46] dhammadharaṃ, sappaññaṃ buddhasāvakaṃ;

Nekkhaṃ jambonadasseva, ko taṃ ninditumarahati;

Devāpi naṃ pasaṃsanti, brahmunāpi pasaṃsito’’ti. (a. ni. 4.6);

जो बहुश्रुत (पुष्कळ ऐकलेला व लक्षात ठेवलेला), धम्मधर (धम्माचे धारण करणारा), प्रज्ञावान आणि बुद्धश्रावक (बुद्धांचा शिष्य) आहे, अशा भिक्खूची निंदा करण्यास कोण पात्र आहे? जणू काही जांबूनद सोन्याचे (शुद्ध सोन्याचे) नाणेच! देवसुद्धा त्याची प्रशंसा करतात आणि ब्रह्मदेवाकडूनही तो प्रशंसित आहे.

Sekkhānaṃ pana sīlaṃ diṭṭhivasena aparāmaṭṭhattā, puthujjanānaṃ vā pana rāgavasena aparāmaṭṭhasīlaṃ aparāmaṭṭhapārisuddhīti veditabbaṃ, kuṭumbiyaputtatissattherassa sīlaṃ viya. So hi āyasmā tathārūpaṃ sīlaṃ nissāya arahatte patiṭṭhātukāmo verike āha –

शिवाय, शैक्षांचे (सेक्ख - अजून पूर्णत्व न पावलेले आर्य श्रावक) शील हे दृष्टीच्या (चुकीच्या समजुतीच्या) प्रभावापासून अलिप्त असल्यामुळे, किंवा पृथग्जनांचे (सामान्य लोकांचे) शील हे भवरागाच्या (अस्तित्वाच्या तृष्णेच्या) प्रभावापासून अलिप्त असल्यामुळे, त्याला 'अपरामट्ठपारिसुद्धि' (परामर्श न केलेले परिशुद्ध शील) असे समजावे; जसे की कुटुंबियपुत्त तिस्स थेरांचे शील होते. कारण ते आयुष्यमान अशा प्रकारच्या शीलाचा आश्रय घेऊन अरहंतपदावर प्रतिष्ठित होण्याची इच्छा धरून शत्रूंना (दरोडेखोरांना) म्हणाले –

‘‘Ubho pādāni bhinditvā, saññapessāmi vo ahaṃ;

Aṭṭiyāmi harāyāmi, sarāgamaraṇaṃ aha’’nti.

“मी स्वतःचे दोन्ही पाय मोडून तुम्हाला खात्री देतो (की मी पळून जाणार नाही); कारण रागासहित (आसक्तीसह) मरणे या गोष्टीचा मला कंटाळा येतो आणि लाज वाटते.”

‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, sammasitvāna yoniso;

Sampatte aruṇuggamhi, arahattaṃ apāpuṇi’’nti. (dī. ni. aṭṭha. 2.373);

“असा विचार करून आणि योग्य प्रकारे (योनिशो) मनन करून, अरुणोदय (पहाट) होताच मी अरहंतपद प्राप्त केले.”

Aññataropi mahāthero bāḷhagilāno sahatthā āhārampi paribhuñjituṃ asakkonto sake muttakarīse palipanno samparivattati, taṃ disvā aññataro daharo ‘‘aho dukkhā jīvitasaṅkhārā’’ti āha. Tamenaṃ mahāthero āha – ‘‘ahaṃ, āvuso, idāni miyyamāno saggasampattiṃ labhissāmi, natthi me ettha saṃsayo, imaṃ pana sīlaṃ bhinditvā laddhasampatti nāma sikkhaṃ paccakkhāya paṭiladdhagihibhāvasadisī’’ti vatvā ‘‘sīleneva saddhiṃ marissāmī’’ti tattheva nipanno tameva rogaṃ sammasanto arahattaṃ patvā bhikkhusaṅghassa imāhi gāthāhi byākāsi –

दुसरे एक महाथेर अत्यंत आजारी होते. ते स्वतःच्या हाताने अन्न खाण्यासही असमर्थ होते आणि स्वतःच्याच मलमूत्रात पडलेले असून इकडेतिकडे लोळत होते. त्यांना पाहून एका तरुण भिक्खूने म्हटले, “अहो! जीवनसंस्कार (जीवितसंखार) किती दुःखद आहेत!” त्यावर ते महाथेर त्याला म्हणाले, “मित्रा, जर मी आता मरण पावलो, तर मला स्वर्गसंपत्ती प्राप्त होईल, यात मला शंका नाही. परंतु, या शीलाचा भंग करून मिळवलेली संपत्ती म्हणजे जणू काही शिक्षेचा (सिक्खाचा) त्याग करून पुन्हा गृहस्थ जीवन स्वीकारण्यासारखेच आहे.” असे म्हणून, “मी शीलासहच मरणार,” असे सांगत ते तिथेच पडून राहिले आणि त्या वेदनादायी रोगाचे मनन करत त्यांनी अरहंतपद प्राप्त केले आणि भिक्खू संघाला या गाथांद्वारे ते स्पष्ट केले –

‘‘Phuṭṭhassa me aññatarena byādhinā,Rogena bāḷhaṃ dukhitassa ruppato;

Parisussati khippamidaṃ kaḷevaraṃ,Pupphaṃ yathā paṃsuni ātape kataṃ.

“एका रोगाने ग्रस्त झालेल्या, तीव्र वेदनेने विव्हळणाऱ्या आणि आजाराने जर्जर झालेल्या माझ्या शरीराची ही अवस्था झाली आहे. उन्हात धुळीवर टाकलेल्या फुलाप्रमाणे हे शरीर लवकरच वाळून जाईल.

‘‘Ajaññaṃ jaññasaṅkhātaṃ, asuciṃ sucisammataṃ;

Nānākuṇapaparipūraṃ, jaññarūpaṃ apassato.

“जे अप्रिय असूनही प्रिय मानले गेले आहे, अशुद्ध असूनही शुद्ध मानले गेले आहे, विविध प्रकारच्या घाणीने (मलमूत्राने) भरलेले असूनही, प्रज्ञाचक्षूने न पाहणाऱ्या अज्ञानी माणसाला ते सुंदर भासते.

‘‘Dhiratthu [Pg.47] maṃ āturaṃ pūtikāyaṃ, duggandhiyaṃ asuci byādhidhammaṃ;

Yatthappamattā adhimucchitā pajā, hāpenti maggaṃ sugatūpapattiyā’’ti.

“या आजारी, दुर्गंधीयुक्त, अशुद्ध आणि रोगट अशा कुजणाऱ्या शरीराचा धिक्कार असो! ज्या शरीराच्या मोहात पडून गाफील आणि आसक्त झालेले लोक सुगतीला (चांगल्या गतीला) जाण्याचा मार्ग गमावून बसतात.”

Arahantādīnaṃ pana sīlaṃ sabbadarathappaṭippassaddhiyā parisuddhattā paṭippassaddhipārisuddhīti veditabbaṃ. Evaṃ pariyantapārisuddhiādivasena pañcavidhaṃ.

परंतु, अरहंत इत्यादींचे शील हे सर्व क्लेशांच्या त्रासाचे शमन झाल्यामुळे आणि अत्यंत शुद्ध असल्यामुळे त्याला 'पटिप्पस्सद्धिपारिसुद्धि' (प्रश्रब्धी-परिशुद्धी शील) असे समजावे. अशा प्रकारे, परियंतपारिसुद्धि इत्यादींच्या भेदाने शील पाच प्रकारचे आहे.

Dutiyasīlapañcakaṃ

दुसरे शील-पंचक (शीलाचा दुसरा पाच प्रकारचा गट)

Dutiyapañcake pāṇātipātādīnaṃ pahānādivasena attho veditabbo. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ –

दुसऱ्या पंचकात प्राणातिपात (प्राणहिंसा) इत्यादींच्या त्यागाच्या (पहानाच्या) आधारे अर्थ समजून घेतला पाहिजे. कारण पटिसम्भिदामग्गात असे म्हटले आहे –

‘‘Pañca sīlāni pāṇātipātassa pahānaṃ sīlaṃ, veramaṇī sīlaṃ, cetanā sīlaṃ, saṃvaro sīlaṃ, avītikkamo sīlaṃ. Adinnādānassa, kāmesumicchācārassa, musāvādassa, pisuṇāya vācāya, pharusāya vācāya, samphappalāpassa, abhijjhāya, byāpādassa, micchādiṭṭhiyā, nekkhammena kāmacchandassa, abyāpādena byāpādassa, ālokasaññāya thinamiddhassa, avikkhepena uddhaccassa, dhammavavatthānena vicikicchāya, ñāṇena avijjāya, pāmojjena aratiyā, paṭhamena jhānena nīvaraṇānaṃ, dutiyena jhānena vitakkavicārānaṃ, tatiyena jhānena pītiyā, catutthena jhānena sukhadukkhānaṃ, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññāya, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññāya, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññāya, aniccānupassanāya niccasaññāya, dukkhānupassanāya sukhasaññāya, anattānupassanāya attasaññāya, nibbidānupassanāya nandiyā, virāgānupassanāya rāgassa, nirodhānupassanāya samudayassa, paṭinissaggānupassanāya ādānassa, khayānupassanāya ghanasaññāya, vayānupassanāya āyūhanassa, vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññāya, animittānupassanāya nimittassa, appaṇihitānupassanāya paṇidhiyā, suññatānupassanāya abhinivesassa, adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesassa, yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesassa, ādīnavānupassanāya ālayābhinivesassa, paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhāya, vivaṭṭanānupassanāya saññogābhinivesassa, sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhānaṃ [Pg.48] kilesānaṃ, sakadāgāmimaggena oḷārikānaṃ kilesānaṃ, anāgāmimaggena aṇusahagatānaṃ kilesānaṃ, arahattamaggena sabbakilesānaṃ pahānaṃ sīlaṃ, veramaṇī, cetanā, saṃvaro, avītikkamo sīlaṃ. Evarūpāni sīlāni cittassa avippaṭisārāya saṃvattanti, pāmojjāya saṃvattanti, pītiyā saṃvattanti, passaddhiyā saṃvattanti, somanassāya saṃvattanti, āsevanāya saṃvattanti, bhāvanāya saṃvattanti, bahulīkammāya saṃvattanti, alaṅkārāya saṃvattanti, parikkhārāya saṃvattanti, parivārāya saṃvattanti, pāripūriyā saṃvattanti, ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattantī’’ti (paṭi. ma. 1.41).

“पाच शिले आहेत: प्राणातिपाताचा (प्राणहिंसेचा) त्याग (पहान) हे शील आहे, विरती (वेरमणी) हे शील आहे, चेतना हे शील आहे, संवर (संयम) हे शील आहे, आणि उल्लंघन न करणे (अवीतिक्कम) हे शील आहे. अदिन्नादानाचे (चोरीचे), कामेसूमिच्छाचाराचे (व्यभिचाराचे), मुसावादाचे (असत्य बोलण्याचे), पिसुणा वाचेचे (चहाडीचे), फरुषा वाचेचे (कठोर बोलण्याचे), सम्फप्पलापाचे (व्यर्थ बडबडीचे), अभिज्झेचे (लोभाचे), ब्यापादाचे (द्वेषाचे), मिच्छादिट्ठीचे (मिथ्या दृष्टीचे) त्याग करणे हे शील आहे. नैष्क्रम्याने (नेक्खम्माने) कामच्छंदाचा त्याग करणे, अब्यापादाने (मैत्रीने) ब्यापादाचा त्याग करणे, आलोकसंज्ञेने थिनमिद्धाचा (आळस व डुलकीचा) त्याग करणे, अविक्षेपाने (एकाग्रतेने) उद्धच्चाचा (उद्वेगाचा) त्याग करणे, धम्मव्यवस्थानाने विचिकित्सेचा (शंकेचा) त्याग करणे, ज्ञानाने अविज्जेचा (अज्ञानाचा) त्याग करणे, प्रामोद्याने अरतीचा (उदासीनतेचा) त्याग करणे, प्रथम ध्यानाने नीवरणांचा त्याग करणे, द्वितीय ध्यानाने वितर्क-विचारांचा त्याग करणे, तृतीय ध्यानाने प्रीतीचा त्याग करणे, चतुर्थ ध्यानाने सुख-दुःखाचा त्याग करणे, आकासानंचायतन समापत्तीने रूपसंज्ञा, पटिघसंज्ञा व नानत्तसंज्ञेचा त्याग करणे, विञ्ञाणंचायतन समापत्तीने आकासानंचायतन संज्ञेचा त्याग करणे, आकिंचञ्ञायतन समापत्तीने विञ्ञाणंचायतन संज्ञेचा त्याग करणे, नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन समापत्तीने आकिंचञ्ञायतन संज्ञेचा त्याग करणे, अनित्यानुपश्यनेने नित्यसंज्ञेचा त्याग करणे, दुःखानुपश्यनेने सुखसंज्ञेचा त्याग करणे, अनत्तानुपश्यनेने आत्मसंज्ञेचा त्याग करणे, निब्बिदानुपश्यनेने नंदीचा (आसक्तीचा) त्याग करणे, विरागानुपश्यनेने रागाचा त्याग करणे, निरोधानुपश्यनेने समुदयाचा (उत्पत्तीचा) त्याग करणे, ptinissaggānupassanāya आदानाचा (ग्रहणाचा) त्याग करणे, खयानुपश्यनेने घनसंज्ञेचा (एकसंधतेच्या भ्रमाचा) त्याग करणे, वयानुपश्यनेने आयूहनाचा (संस्कार गोळा करण्याचा) त्याग करणे, विपरिणामानुपश्यनेने ध्रुवसंज्ञेचा त्याग करणे, अनिमित्तानुपश्यनेने निमित्ताचा त्याग करणे, अप्पणिहितानुपश्यनेने प्रणिधीचा (इच्छेचा) त्याग करणे, सुञ्ञतानुपश्यनेने अभिनिवेशाचा (अहंकाराचा) त्याग करणे, अधिपञ्ञाधम्मविपश्यनेने सारादान-अभिनिवेशाचा (असार गोष्टींना सार मानण्याचा) त्याग करणे, यथाभूतज्ञानदर्शनाने संमोह-अभिनिवेशाचा (भ्रमाचा) त्याग करणे, आदीनवानुपश्यनेने आलय-अभिनिवेशाचा (आसक्तीच्या स्थानाचा) त्याग करणे, पटिसंखानुपश्यनेने अप्पटिसंखाचा (अविचाराचा) त्याग करणे, विवट्टानुपश्यनेने संयोग-अभिनिवेशाचा (बंधनाचा) त्याग करणे, सोतापत्तिमार्गाने दृष्टीसह उत्पन्न होणाऱ्या क्लेशांचा त्याग करणे, सकदागामिमार्गाने स्थूल क्लेशांचा त्याग करणे, अनागामिमार्गाने सूक्ष्म क्लेशांचा त्याग करणे, आणि अरहत्तमार्गाने सर्व क्लेशांचा त्याग (पहान) करणे हे शील आहे, विरती हे शील आहे, चेतना हे शील आहे, संवर हे शील आहे, आणि उल्लंघन न करणे हे शील आहे. अशा प्रकारची शिले चित्ताच्या पश्चात्ताप-रहिततेसाठी (अविप्पटिसारासाठी) कारणीभूत ठरतात, प्रामोद्यासाठी (आनंदासाठी), प्रीतीसाठी, प्रश्रब्धीसाठी (शांततेसाठी), सौमनस्यासाठी, आसेवनासाठी (अभ्यासासाठी), भावनेसाठी (विकासासाठी), बहुलीकर्मासाठी (पुन्हा पुन्हा करण्यासाठी), अलंकारासाठी (शोभेसाठी), परिक्खारासाठी (साधनासाठी), परिवारासाठी (परिवारासाठी), पारिपूरीसाठी (पूर्णतेसाठी), एकांत-निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी), विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी (शांततेसाठी), अभिज्ञासाठी (उच्च ज्ञानासाठी), संबोधासाठी (ज्ञानासाठी) आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरतात.”

Ettha ca pahānanti koci dhammo nāma natthi aññatra vuttappakārānaṃ pāṇātipātādīnaṃ anuppādamattato. Yasmā pana taṃ taṃ pahānaṃ tassa tassa kusaladhammassa patiṭṭhānaṭṭhena upadhāraṇaṃ hoti, vikampābhāvakaraṇena ca samādānaṃ. Tasmā pubbe vutteneva upadhāraṇasamādhānasaṅkhātena sīlanaṭṭhena sīlanti vuttaṃ. Itare cattāro dhammā tato tato veramaṇivasena, tassa tassa saṃvaravasena, tadubhayasampayuttacetanāvasena, taṃ taṃ avītikkamantassa avītikkamanavasena ca cetaso pavattisabbhāvaṃ sandhāya vuttā. Sīlaṭṭho pana tesaṃ pubbe pakāsitoyevāti. Evaṃ pahānasīlādivasena pañcavidhaṃ.

आणि येथे, 'त्याग' (पहान) या नावाने वर उल्लेखिलेल्या प्राणातिपात इत्यादींच्या केवळ अनुत्पादाशिवाय (पुन्हा उत्पन्न न होण्याशिवाय) दुसरा कोणताही स्वतंत्र धम्म अस्तित्वात नाही. परंतु, तो तो त्याग त्या त्या कुशल धम्माचा आधार बनून त्याला धारण करतो (उपधारण करतो) आणि चित्ताला विचलित न होऊ देता चांगल्या प्रकारे एकाग्र करतो (समाधान करतो), म्हणूनच पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे 'धारण करणे' आणि 'एकाग्र करणे' या अर्थाने याला 'शील' असे म्हटले आहे. इतर चार धम्म (विरती, चेतना, संवर आणि उल्लंघन न करणे) हे त्या त्या प्राणातिपात इत्यादींपासून दूर राहण्याच्या (विरतीच्या) रूपाने, त्या त्या संवराच्या रूपाने, त्या दोन्हीशी युक्त असलेल्या चेतनेच्या रूपाने आणि उल्लंघन न करणाऱ्या व्यक्तीच्या उल्लंघन न करण्याच्या रूपाने चित्ताच्या प्रवृत्तीला अनुलक्षून सांगितले आहेत. त्यांच्या शीलाचा अर्थ पूर्वीच स्पष्ट केला गेला आहे. अशा प्रकारे, पहानाशील इत्यादींच्या आधारे शील पाच प्रकारचे आहे.

Ettāvatā ca kiṃ sīlaṃ? Kenaṭṭhena sīlaṃ? Kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni? Kimānisaṃsaṃ sīlaṃ? Katividhaṃ cetaṃ sīlanti? Imesaṃ pañhānaṃ vissajjanaṃ niṭṭhitaṃ.

या विस्तृत विवेचनाने '(१) शील म्हणजे काय? (२) कोणत्या अर्थाने शील म्हटले जाते? (३) त्याचे लक्षण, रस (कार्य), प्रत्युपस्थान (प्रकटीकरण) आणि पदस्थान (तात्कालिक कारण) काय आहेत? (४) शीलाचे काय फायदे (आनिसंस) आहेत? आणि (५) हे शील किती प्रकारचे आहे?' या प्रश्नांची उत्तरे पूर्ण झाली आहेत.

Sīlasaṃkilesavodānaṃ

शीलाची मलीनता (संकिलेस) आणि शुद्धता (वोदान)

21. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ko cassa saṃkileso, kiṃ vodāna’’nti. Tatra vadāma – khaṇḍādibhāvo sīlassa saṃkileso, akhaṇḍādibhāvo vodānaṃ. So pana khaṇḍādibhāvo lābhayasādihetukena bhedena ca sattavidhamethunasaṃyogena ca saṅgahito.

२१. आता, 'त्याची मलीनता काय आहे आणि शुद्धता काय आहे?' असे जे विचारले गेले होते, त्याविषयी आम्ही सांगतो – खंडित होणे (भंग पावणे) इत्यादी शीलाची मलीनता (संकिलेस) आहे, आणि अखंडित राहणे इत्यादी शीलाची शुद्धता (वोदान) आहे. ते खंडित होणे इत्यादी, लाभ, यश इत्यादींच्या कारणाने होणाऱ्या भंगाने आणि सात प्रकारच्या मैथुन-संयोगाने समाविष्ट होते.

Tathā hi yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti, tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma [Pg.49] hoti. Yassa pana vemajjhe bhinnaṃ, tassa majjhe chiddasāṭako viya chiddaṃ nāma hoti. Yassa paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni, tassa piṭṭhiyā vā kucchiyā vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññatarasarīravaṇṇā gāvī viya sabalaṃ nāma hoti. Yassa antarantarā bhinnāni, tassa antarantarā visabhāgavaṇṇabinduvicitrā gāvī viya kammāsaṃ nāma hoti. Evaṃ tāva lābhādihetukena bhedena khaṇḍādibhāvo hoti.

तथ्य असे आहे की, ज्या भिक्खूचे सात आपत्ती-समूहांपैकी (आपत्तिक्खंध) सुरुवातीचे किंवा शेवटीचे एखादे शिक्षापद (नियम) भंग पावले असेल, त्याचे शील हे काठावर फाटलेल्या वस्त्राप्रमाणे 'खंडित' (खंण्ड) म्हटले जाते. परंतु, ज्याचे शिक्षापद मध्यभागी भंग पावले असेल, त्याचे शील हे मध्यभागी छिद्र पडलेल्या वस्त्राप्रमाणे 'छिद्रयुक्त' (छिद्द) म्हटले जाते. ज्याचे लागोपाठ दोन किंवा तीन शिक्षापदे भंग पावली असतील, त्याचे शील हे पाठीवर किंवा पोटावर वेगवेगळ्या रंगाचे डाग असलेल्या काळ्या किंवा तांबड्या रंगाच्या गायीप्रमाणे 'शबल' (सबळ) म्हटले जाते. आणि ज्याचे ठिकठिकाणी (अंतराअंतराने) शिक्षापदे भंग पावली असतील, त्याचे शील हे जागोजागी वेगवेगळ्या रंगांच्या ठिपक्यांनी युक्त असलेल्या गायीप्रमाणे 'कल्माष' (कम्मास) म्हटले जाते. अशा प्रकारे, लाभ इत्यादींच्या कारणाने होणाऱ्या भंगाने शील खंडित इत्यादी होते.

Evaṃ sattavidhamethunasaṃyogavasena. Vuttañhi bhagavatā –

तसेच, सात प्रकारच्या मैथुन-संयोगाच्या प्रभावाने देखील शील खंडित इत्यादी होते. कारण भगवंतांनी (मैथुन सुत्तात) असे म्हटले आहे –

‘‘Idha, brāhmaṇa, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā sammā brahmacārī paṭijānamāno na heva kho mātugāmena saddhiṃ dvayaṃdvayasamāpattiṃ samāpajjati, apica kho mātugāmassa ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ sambāhanaṃ sādiyati, so tadassādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati, idampi kho, brāhmaṇa, brahmacariyassa khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampi. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati saṃyutto methunena saṃyogena, na parimuccati jātiyā. Jarāya maraṇena…pe… na parimuccati dukkhasmāti vadāmi.

“हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण स्वतःला पूर्णपणे ब्रह्मचारी (सम्मा ब्रह्मचारी) म्हणवून घेतो. तो स्त्रीसोबत प्रत्यक्ष मैथुन-धर्माचे आचरण करत नाही, परंतु तो स्त्रीकडून सुगंधी उटणे लावणे, अंग रगडणे, स्नान घालणे आणि मालिश करणे स्वीकारतो. तो त्याचा आनंद घेतो, त्याची इच्छा करतो आणि त्याने तृप्त होतो. हे ब्राह्मणा, हे देखील ब्रह्मचर्याचे खंडित होणे, छिद्र पडणे, शबल होणे आणि कल्माष होणेच आहे. हे ब्राह्मणा, अशा व्यक्तीला मैथुन-संयोगाने युक्त असलेले अशुद्ध ब्रह्मचर्य आचरणारा म्हटले जाते. तो जन्म, जरा (वृद्धत्व), मृत्यू, शोक, क्रंदन, दुःख, दौर्मनस्य आणि उपायासापासून मुक्त होत नाही; तो दुःखापासून मुक्त होत नाही, असे मी सांगतो.

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco samaṇo vā…pe… paṭijānamāno na heva kho mātugāmena saddhiṃ dvayaṃ dvayasamāpattiṃ samāpajjati. Napi mātugāmassa ucchādanaṃ…pe… sādiyati. Apica kho mātugāmena saddhiṃ sañjagghati saṃkīḷati saṃkelāyati, so tadassādeti…pe… na parimuccati dukkhasmāti vadāmi.

“पुन्हा, हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवून घेतो... तो स्त्रीसोबत प्रत्यक्ष मैथुन करत नाही, तसेच स्त्रीकडून उटणे लावणे इत्यादी सेवाही स्वीकारत नाही. परंतु, तो स्त्रीसोबत हसतो-खिदळतो, खेळतो आणि क्रीडा करतो. तो त्याचा आनंद घेतो... तो दुःखापासून मुक्त होत नाही, असे मी सांगतो.

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco samaṇo vā…pe… na heva kho mātugāmena saddhiṃ dvayaṃ dvayasamāpattiṃ samāpajjati. Napi mātugāmassa ucchādanaṃ…pe… sādiyati. Napi mātugāmena saddhiṃ sañjagghati saṃkīḷati saṃkelāyati. Apica kho mātugāmassa cakkhunā cakkhuṃ upanijjhāyati pekkhati, so tadassādeti…pe… na parimuccati dukkhasmāti vadāmi.

“पुन्हा, हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण... स्त्रीसोबत प्रत्यक्ष मैथुन करत नाही, तिची सेवा स्वीकारत नाही, तिच्यासोबत हसत-खेळत नाही. परंतु, तो स्त्रीच्या डोळ्यात डोळे घालून एकटक पाहतो आणि न्याहाळतो. तो त्याचा आनंद घेतो... तो दुःखापासून मुक्त होत नाही, असे मी सांगतो.

‘‘Puna [Pg.50] caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco samaṇo vā…pe… na heva kho mātugāmena… napi mātugāmassa… napi mātugāmena… napi mātugāmassa…pe… pekkhati. Apica kho mātugāmassa saddaṃ suṇāti tirokuṭṭā vā tiropākārā vā hasantiyā vā bhaṇantiyā vā gāyantiyā vā rodantiyā vā, so tadassādeti…pe… dukkhasmāti vadāmi.

“पुन्हा, हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण... स्त्रीच्या डोळ्यात डोळे घालून पाहत नाही. परंतु, तो भिंतीच्या किंवा कुंपणाच्या पलीकडून स्त्रीचा हसण्याचा, बोलण्याचा, गाण्याचा किंवा रडण्याचा आवाज ऐकतो. तो त्याचा आनंद घेतो... तो दुःखापासून मुक्त होत नाही, असे मी सांगतो.

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco samaṇo vā…pe… na heva kho mātugāmena… napi mātugāmassa… napi mātugāmena… napi mātugāmassa…pe… rodantiyā vā. Apica kho yānissa tāni pubbe mātugāmena saddhiṃ hasitalapitakīḷitāni, tāni anussarati, so tadassādeti…pe… dukkhasmāti vadāmi.

“पुन्हा, हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण... स्त्रीचा आवाजही ऐकत नाही. परंतु, पूर्वी (गृहस्थ आश्रमात असताना) स्त्रीसोबत जे हसणे, बोलणे आणि खेळणे झाले होते, त्याचे तो वारंवार स्मरण करतो. तो त्याचा आनंद घेतो... तो दुःखापासून मुक्त होत नाही, असे मी सांगतो.

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco samaṇo vā…pe… na heva kho mātugāmena…pe… napi mātugāmassa…pe… napi yānissa tāni pubbe mātugāmena saddhiṃ hasitalapitakīḷitāni, tāni anussarati. Apica kho passati gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgībhūtaṃ paricārayamānaṃ, so tadassādeti…pe… dukkhasmāti vadāmi.

“पुन्हा, हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण... पूर्वीच्या क्रीडांचे स्मरणही करत नाही. परंतु, तो एखाद्या गृहपतीला किंवा गृहपतीच्या पुत्राला पाच प्रकारच्या कामगुणांनी युक्त होऊन विलास करताना आणि सुख उपभोगताना पाहतो. तो त्याचा आनंद घेतो... तो दुःखापासून मुक्त होत नाही, असे मी सांगतो.

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco samaṇo vā…pe… na heva kho mātugāmena…pe… napi passati gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā…pe… paricārayamānaṃ. Apica kho aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti. So tadassādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati. Idampi kho, brāhmaṇa, brahmacariyassa khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampī’’ti (a. ni. 7.50).

“पुन्हा, हे ब्राह्मणा, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण... विलास करणाऱ्या गृहपतीलाही पाहत नाही. परंतु, तो एखाद्या देवलोकाची आकांक्षा धरून ब्रह्मचर्याचे आचरण करतो की, 'मी या शीलाने, व्रताने, तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने देव किंवा देवांपैकी एक होईन.' तो त्याचा आनंद घेतो, त्याची इच्छा करतो आणि त्याने तृप्त होतो. हे ब्राह्मणा, हे देखील ब्रह्मचर्याचे खंडित होणे, छिद्र पडणे, शबल होणे आणि कल्माष होणेच आहे.” (अंगुत्तर निकाय ७.५०)

Evaṃ lābhādihetukena bhedena ca sattavidhamethunasaṃyogena ca khaṇḍādibhāvo saṅgahitoti veditabbo.

अशा प्रकारे, लाभ इत्यादींच्या कारणाने होणाऱ्या भंगाने आणि सात प्रकारच्या मैथुन-संयोगाने शील खंडित इत्यादी होते, असे समजले पाहिजे.

Akhaṇḍādibhāvo pana sabbaso sikkhāpadānaṃ abhedena, bhinnānañca sappaṭikammānaṃ paṭikammakaraṇena, sattavidhamethunasaṃyogābhāvena ca, aparāya [Pg.51] ca ‘‘kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sātheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo’’tiādīnaṃ pāpadhammānaṃ anuppattiyā, appicchatāsantuṭṭhitāsallekhatādīnañca guṇānaṃ uppattiyā saṅgahito.

परंतु, शीलाचे अखंडित राहणे इत्यादी हे सर्व प्रकारे शिक्षापदांचा भंग न होऊ देण्याने, आणि प्रमादामुळे भंग पावलेल्या शिक्षापदांचे प्रायश्चित्त (प्रतिकर्म) करून त्यांचे निवारण केल्याने, सात प्रकारच्या मैथुन-संयोगाचा अभाव असण्याने, तसेच 'क्रोध (राग), उपनाह (वैरभाव), म्रक्ष (गुण नाहीसे करणे), पलाश (तुलना करणे), ईर्ष्या (मत्सर), मात्सर्य (कंजूषपणा), माया (कपट), शाठ्य (ढोंग), स्तंभ (ताठरपणा), सारंभ (अहंकार), मान (अभिमान), अतिमान (अति-अभिमान), मद (गर्व) आणि प्रमाद (बेसावधपणा)' इत्यादी पापी प्रवृत्ती उत्पन्न न होऊ देण्याने, आणि 'अल्पेच्छा (कमी इच्छा असणे), संतुष्टी (समाधानी असणे), सल्लेखता (क्लेश कमी करणे)' इत्यादी गुणांच्या उत्पत्तीने समाविष्ट होते.

Yāni hi sīlāni lābhādīnampi atthāya abhinnāni, pamādadosena vā bhinnānipi paṭikammakatāni, methunasaṃyogehi vā kodhupanāhādīhi vā pāpadhammehi anupahatāni, tāni sabbaso akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsānīti vuccanti. Tāniyeva bhujissabhāvakaraṇato ca bhujissāni, viññūhi pasatthattā viññupasatthāni, taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā aparāmaṭṭhāni, upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā saṃvattayantīti samādhisaṃvattanikāni ca honti. Tasmā nesaṃ esa ‘akhaṇḍādibhāvo vodāna’nti veditabbo.

कारण, जी शीले लाभ इत्यादींच्या लोभाने देखील भंग पावत नाहीत, आणि प्रमादामुळे भंग पावली तरी ज्यांचे प्रायश्चित्त करून ती पुन्हा शुद्ध केली जातात, तसेच जी मैथुन-संयोगाने किंवा क्रोध, उपनाह इत्यादी पापी प्रवृत्तींनी दूषित होत नाहीत, त्यांना सर्व प्रकारे 'अखंडित, छिद्ररहित, शबलरहित आणि कल्माषरहित' म्हटले जाते. तीच शीले (तृष्णेच्या गुलामगिरीतून मुक्त करून) स्वतंत्र बनवत असल्यामुळे 'भुजिस्स' (स्वतंत्र) म्हटली जातात; विद्वानांनी त्यांची प्रशंसा केल्यामुळे ती 'विज्ञुप्रशस्त' (विञ्ञू पसत्थ) म्हटली जातात; तृष्णा आणि दृष्टी (चुकीचे विचार) यांनी दूषित न झाल्यामुळे ती 'अपरामृष्ट' (अपरामट्ठ) म्हटली जातात; आणि उपचार समाधी किंवा अर्पणा समाधी प्राप्त करून देत असल्यामुळे ती 'समाधी संवर्तनिक' म्हटली जातात. म्हणूनच, शीलाची ही 'अखंडितता इत्यादी' म्हणजेच 'शुद्धता' (वोदान) आहे, असे समजले पाहिजे.

Taṃ panetaṃ vodānaṃ dvīhākārehi sampajjati sīlavipattiyā ca ādīnavadassanena, sīlasampattiyā ca ānisaṃsadassanena. Tattha ‘‘pañcime, bhikkhave, ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā’’ti (dī. ni. 2.149; a. ni. 5.213) evamādisuttanayena sīlavipattiyā ādīnavo daṭṭhabbo.

ती शीलाची शुद्धता दोन प्रकारे साध्य होते - शील-विपत्तीचे (शीलभ्रष्टतेचे) दोष पाहण्याने आणि शील-संपत्तीचे (शीलसंपन्नतेचे) फायदे पाहण्याने. त्यामध्ये, 'भिक्खूंनो, शीलहीन व्यक्तीच्या शील-विपत्तीचे हे पाच दोष आहेत' या सूत्राच्या पद्धतीनुसार शील-विपत्तीचे दोष समजून घेतले पाहिजेत.

Apica dussīlo puggalo dussīlyahetu amanāpo hoti devamanussānaṃ, ananusāsanīyo sabrahmacārīnaṃ, dukkhito dussīlyagarahāsu, vippaṭisārī sīlavataṃ pasaṃsāsu, tāya ca pana dussīlyatāya sāṇasāṭako viya dubbaṇṇo hoti. Ye kho panassa diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ dīgharattaṃ apāyadukkhāvahanato dukkhasamphasso. Yesaṃ deyyadhammaṃ paṭiggaṇhāti, tesaṃ namahapphalakaraṇato appaggho. Anekavassagaṇikagūthakūpo viya dubbisodhano. Chavālātamiva ubhato paribāhiro. Bhikkhubhāvaṃ paṭijānantopi abhikkhuyeva gogaṇaṃ anubandhagadrabho viya. Satatubbiggo sabbaverikapuriso viya. Asaṃvāsāraho matakaḷevaraṃ viya. Sutādiguṇayuttopi sabrahmacārīnaṃ apūjāraho susānaggi viya brāhmaṇānaṃ. Abhabbo visesādhigame andho viya rūpadassane. Nirāso saddhamme caṇḍālakumārako viya rajje. Sukhitosmīti maññamānopi dukkhitova aggikkhandhapariyāye vuttadukkhabhāgitāya.

शिवाय, शीलहीन व्यक्ती आपल्या शीलहीनतेमुळे देव आणि मनुष्यांना अप्रिय असते, सहधर्माचाऱ्यांकडून उपदेश देण्यास अयोग्य ठरते, शीलहीनतेच्या निंदेमुळे दुःखी होते, आणि शीलवानांच्या प्रशंसेमुळे पश्चात्तापग्रस्त होते. तसेच, त्या शीलहीनतेमुळे ती तागाच्या वस्त्राप्रमाणे विद्रूप होते. जे लोक तिच्या वर्तनाचे अनुकरण करतात, त्यांना दीर्घकाळापर्यंत अपाय आणि दुःख प्राप्त होत असल्यामुळे तो स्पर्श अत्यंत दुःखद ठरतो. ज्यांच्याकडून ती दान स्वीकारते, त्यांच्या दानाला मोठे फळ मिळत नसल्यामुळे ते दान अल्पमूल्य ठरते. अनेक वर्षांच्या साठलेल्या विष्ठेच्या विहिरीप्रमाणे ती शुद्ध करण्यास कठीण असते. स्मशानातील जळत्या लाकडाप्रमाणे ती दोन्ही बाजूंनी (गृहस्थ आणि प्रव्रजित या दोन्ही जीवनातून) बहिष्कृत असते. स्वतःला भिक्खू म्हणवून घेत असली तरी ती भिक्खू नसते, जसे गाईंच्या कळपाच्या मागे चालणारे गाढव असते. सर्व लोकांमध्ये शत्रू असलेल्या माणसाप्रमाणे ती सतत भयभीत असते. प्रेताप्रमाणे ती सहवासास अयोग्य असते. बहुश्रुतता इत्यादी गुणांनी युक्त असली तरी, स्मशानातील अग्नी ब्राह्मणांना पूजनीय नसतो, त्याप्रमाणे ती सहधर्माचाऱ्यांना पूजनीय नसते. आंधळा माणूस रूप पाहण्यास असमर्थ असतो, त्याप्रमाणे ती विशेषाधिगम (ध्यान, मार्ग, फल) प्राप्त करण्यास असमर्थ असते. चांडाळाचा मुलगा राजेपदाची आशा करू शकत नाही, त्याप्रमाणे ती सद्धम्माच्या बाबतीत निराश असते. 'मी सुखी आहे' असे मानत असली तरी, 'अग्निकंधोपम सुत्तात' सांगितलेल्या दुःखभागामुळे ती प्रत्यक्षात दुःखीच असते.

Dussīlānañhi [Pg.52] pañcakāmaguṇaparibhogavandanamānanādisukhassādagadhitacittānaṃ tappaccayaṃ anussaraṇamattenāpi hadayasantāpaṃ janayitvā uṇhalohituggārappavattanasamatthaṃ atikaṭukaṃ dukkhaṃ dassento sabbākārena paccakkhakammavipāko bhagavā āha –

कारण, पाच कामगुणांच्या उपभोगामुळे आणि इतरांनी केलेल्या वंदन-सन्मान इत्यादींमुळे मिळणाऱ्या सुखाच्या आस्वादात ज्यांचे चित्त गुंतलेले आहे, अशा शीलहीनांना त्या सुखाच्या केवळ स्मरणानेही हृदयात तीव्र जळजळ निर्माण होऊन उष्ण रक्ताची उलटी होण्यास कारणीभूत ठरणारे अत्यंत दारुण दुःख दाखवून देण्यासाठी, सर्व प्रकारे कर्माचा विपाक प्रत्यक्ष पाहणाऱ्या भगवंतांनी असे म्हटले –

‘‘Passatha no tumhe, bhikkhave, amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūta’nti? Evaṃ, bhanteti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ yaṃ amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, yaṃ khattiyakaññaṃ vā brāhmaṇakaññaṃ vā gahapatikaññaṃ vā mudutalunahatthapādaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vāti. Etadeva, bhante, varaṃ yaṃ khattiyakaññaṃ vā…pe… upanipajjeyya vā. Dukkhaṃ hetaṃ, bhante, yaṃ amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ…pe… upanipajjeyya vāti. Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave, yathā etadeva tassa varaṃ dussīlassa pāpadhammassa asucisaṅkassarasamācārassa paṭicchannakammantassa assamaṇassa samaṇapaṭiññassa abrahmacārissa brahmacāripaṭiññassa antopūtikassa avassutassa kasambujātassa yaṃ amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ…pe… upanipajjeyya vā. Taṃ kissa hetu? Tatonidānaṃ hi so, bhikkhave, maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ, na tveva tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyā’’ti (a. ni. 7.72).

“भिक्खूंनो, तुम्हाला तो पेटलेला, प्रज्वलित झालेला, धगधगता मोठा अग्नीचा लोळ दिसत आहे का?” “होय, भंते!” “भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते? कोणते अधिक श्रेयस्कर आहे? त्या पेटलेल्या, प्रज्वलित झालेल्या, धगधगत्या मोठ्या अग्नीच्या लोळाला आलिंगन देऊन त्यावर बसणे किंवा झोपणे; की मऊ आणि कोमल हातपाय असलेल्या क्षत्रिय कन्येला, ब्राह्मण कन्येला किंवा गृहपती कन्येला आलिंगन देऊन तिच्याजवळ बसणे किंवा झोपणे?” “भंते, क्षत्रिय कन्येला... इत्यादी... आलिंगन देऊन झोपणे हेच अधिक श्रेयस्कर आहे. कारण भंते, त्या मोठ्या अग्नीच्या लोळाला आलिंगन देऊन झोपणे अत्यंत दुःखदायक आहे.” “भिक्खूंनो, मी तुम्हाला सांगतो, मी तुम्हाला जाहीर करतो की, जो शीलहीन, पापधर्मी, अपवित्र, संशयास्पद आचरणाचा, आपली कृत्ये लपवणारा, श्रमण नसताना स्वतःला श्रमण म्हणवून घेणारा, ब्रह्मचारी नसताना स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवून घेणारा, आतून सडलेला, वासनांनी ओला झालेला आणि कचऱ्यासारखा झालेला आहे, अशा शीलहीन भिक्खूसाठी त्या मोठ्या अग्नीच्या लोळाला आलिंगन देऊन बसणे किंवा झोपणे हेच अधिक श्रेयस्कर आहे. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, त्या अग्नीला आलिंगन दिल्यामुळे त्याला मृत्यू येईल किंवा मृत्यूतुल्य दुःख प्राप्त होईल, परंतु त्या कारणामुळे शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर तो अपाय, दुर्गती, विनिपात किंवा नरकात उत्पन्न होणार नाही।”

Evaṃ aggikkhandhupamāya itthipaṭibaddhapañcakāmaguṇaparibhogapaccayaṃ dukkhaṃ dassetvā eteneva upāyena –

अशा प्रकारे, अग्नीच्या लोळाच्या उपमेद्वारे स्त्रीशी संबंधित पाच कामगुणांच्या उपभोगामुळे मिळणारे दुःख दाखवून दिल्यानंतर, याच पद्धतीने –

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ yaṃ balavā puriso daḷhāya vāḷarajjuyā ubho jaṅghā veṭhetvā ghaṃseyya, sā chaviṃ chindeyya, chaviṃ chetvā cammaṃ chindeyya, cammaṃ chetvā maṃsaṃ chindeyya, maṃsaṃ chetvā nhāruṃ chindeyya, nhāruṃ chetvā aṭṭhiṃ chindeyya, aṭṭhiṃ chetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭheyya, yaṃ vā khattiyamahāsālānaṃ [Pg.53] vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā abhivādanaṃ sādiyeyyā’’ti ca.

“भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते? कोणते अधिक श्रेयस्कर आहे? एखाद्या बलवान माणसाने घट्ट अशा घोड्याच्या केसांच्या दोरीने दोन्ही पायांचे घोटे बांधून घासून ओढावे, आणि त्या दोरीने बाह्य त्वचा कापली जावी, बाह्य त्वचा कापून आतील जाड त्वचा कापली जावी, जाड त्वचा कापून मांस कापले जावे, मांस कापून शिरा कापल्या जाव्यात, शिरा कापून हाड कापले जावे आणि हाड कापून ती दोरी थेट हाडाच्या मज्जेला स्पर्श करून राहावी; की महाश्रीमंत क्षत्रिय, महाश्रीमंत ब्राह्मण किंवा महाश्रीमंत गृहपतींनी केलेल्या अभिवादनाचा शीलहीन भिक्खूने स्वीकार करावा?”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ yaṃ balavā puriso tiṇhāya sattiyā teladhotāya paccorasmiṃ pahareyya, yaṃ vā khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā añjalikammaṃ sādiyeyyā’’ti ca.

“भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते? कोणते अधिक श्रेयस्कर आहे? एखाद्या बलवान माणसाने तेलाने घासून धारदार केलेल्या भाल्याने छातीच्या मध्यभागावर प्रहार करावा; की महाश्रीमंत क्षत्रिय, महाश्रीमंत ब्राह्मण किंवा महाश्रीमंत गृहपतींनी केलेल्या अंजलीकर्माचा शीलहीन भिक्खूने स्वीकार करावा?”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ yaṃ balavā puriso tattena ayopaṭṭena ādittena sampajjalitena sajotibhūtena kāyaṃ sampaliveṭheyya, yaṃ vā khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ cīvaraṃ paribhuñjeyyā’’ti ca.

“भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते? कोणते अधिक श्रेयस्कर आहे? एखाद्या बलवान माणसाने तापलेल्या, पेटलेल्या, प्रज्वलित झालेल्या, धगधगत्या लोखंडी पट्ट्याने संपूर्ण शरीराला वेढून टाकावे; की महाश्रीमंत क्षत्रिय, महाश्रीमंत ब्राह्मण किंवा महाश्रीमंत गृहपतींनी श्रद्धेने दान केलेल्या चीवराचा शीलहीन भिक्खूने उपभोग घ्यावा?”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ yaṃ balavā puriso tattena ayosaṅkunā ādittena sampajjalitena sajotibhūtena mukhaṃ vivaritvā tattaṃ lohaguḷaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ mukhe pakkhipeyya, taṃ tassa oṭṭhampi ḍaheyya, mukhampi, jivhampi, kaṇṭhampi, udarampi ḍaheyya, antampi antaguṇampi ādāya adhobhāgaṃ nikkhameyya, yaṃ vā khattiya… brāhmaṇa… gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjeyyā’’ti ca.

“भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते? कोणते अधिक श्रेयस्कर आहे? एखाद्या बलवान माणसाने तापलेल्या, पेटलेल्या, प्रज्वलित झालेल्या, धगधगत्या लोखंडी चिमट्याने तोंड उघडून, तापलेला, पेटलेला, प्रज्वलित झालेला, धगधगता लोखंडाचा गोळा तोंडात टाकावा, ज्याने त्याचे ओठ जळावेत, तोंड, जीभ, घसा आणि पोट जळावे, आणि तो गोळा मोठे आतडे व लहान आतडे सोबत घेऊन शरीराच्या खालच्या भागातून बाहेर पडावा; की महाश्रीमंत क्षत्रिय, महाश्रीमंत ब्राह्मण किंवा महाश्रीमंत गृहपतींनी श्रद्धेने दान केलेल्या पिंडपाताचा शीलहीन भिक्खूने उपभोग घ्यावा?”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ yaṃ balavā puriso sīse vā gahetvā khandhe vā gahetvā tattaṃ ayomañcaṃ vā ayopīṭhaṃ vā ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ abhinisīdāpeyya vā abhinipajjāpeyya vā, yaṃ vā khattiya… brāhmaṇa… gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ mañcapīṭhaṃ paribhuñjeyyā’’ti ca.

“भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते? कोणते अधिक श्रेयस्कर आहे? एखाद्या बलवान माणसाने डोक्याला किंवा खांद्याला पकडून, तापलेल्या, पेटलेल्या, प्रज्वलित झालेल्या, धगधगत्या लोखंडी पलंगावर किंवा लोखंडी पाटावर बळजबरीने बसवावे किंवा झोपवावे; की महाश्रीमंत क्षत्रिय, महाश्रीमंत ब्राह्मण किंवा महाश्रीमंत गृहपतींनी श्रद्धेने दान केलेल्या पलंग-पाटाचा शीलहीन भिक्खूने उपभोग घ्यावा?”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ yaṃ balavā puriso uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya ayokumbhiyā pakkhipeyya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya[Pg.54], so tattha pheṇuddehakaṃ paccamāno sakimpi uddhaṃ gaccheyya, sakimpi adho gaccheyya, sakimpi tiriyaṃ gaccheyya, yaṃ vā khattiya… brāhmaṇa… gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ vihāraṃ paribhuñjeyyā’’ti cāti (a. ni. 7.72).

"भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते? कोणते अधिक चांगले आहे? एखाद्या बलवान माणसाने (एखाद्याला) पाय वर आणि डोके खाली करून पकडावे आणि पेटलेल्या, प्रज्वलित, धगधगत्या लोखंडाच्या मोठ्या कढईत फेकून द्यावे, जिथे तो फेसाळत शिजत असताना कधी वर येईल, कधी खाली जाईल, तर कधी बाजूला जाईल; की क्षत्रिय, ब्राह्मण किंवा गृहपती महाशाल यांनी श्रद्धेने दान केलेल्या विहाराचा उपभोग घेणे?"

Imāhi vāḷarajjutiṇhasattiayopaṭṭaayoguḷaayomañcaayopīṭhaayokumbhīupamāhi abhivādanaañjalikammacīvarapiṇḍapātamañcapīṭhavihāraparibhogapaccayaṃ dukkhaṃ dassesi. Tasmā –

"या केसांच्या दोरीची उपमा, तीक्ष्ण भाल्याची उपमा, लोखंडी पट्टीची उपमा, लोखंडी गोळ्याची उपमा, लोखंडी मंचक व लोखंडी पीठाची उपमा आणि लोखंडी कढईची उपमा यांच्याद्वारे (भगवंतांनी) अभिवादन, हात जोडणे, तसेच चीवर, पिंडपात, मंचक, पीठ आणि विहाराचा उपभोग घेण्यामुळे होणारे दुःख दाखवून दिले आहे. म्हणून -"

Aggikkhandhāliṅganadukkhādhikadukkhakaṭukaphalaṃ;

Avijahato kāmasukhaṃ, sukhaṃ kuto bhinnasīlassa.

"मोठ्या अग्निस्कंधाला (आगीच्या लोळाला) आलिंगन देण्यापासून होणाऱ्या दुःखापेक्षाही अधिक दुःखदायक आणि कटू फळ देणाऱ्या कामसुखाचा त्याग न करणाऱ्या, शीलभ्रष्ट झालेल्या भिक्षूला सुख कोठून मिळणार?"

Abhivādanasādiyane, kiṃ nāma sukhaṃ vipannasīlassa;

Daḷhavāḷarajjughaṃsanadukkhādhikadukkhabhāgissa.

"घट्ट केसांच्या दोरीने घासल्यामुळे होणाऱ्या दुःखापेक्षाही अधिक दुःख भोगणाऱ्या, शीलभ्रष्ट झालेल्या भिक्षूला (लोकांच्या) अभिवादनाचा स्वीकार करण्यात कसले सुख मिळणार?"

Saddhānamañjalikammasādiyane kiṃ sukhaṃ asīlassa;

Sattippahāradukkhādhimattadukkhassa yaṃhetu.

"श्रद्धाळू लोकांच्या अंजलीकर्माचा (हात जोडण्याचा) स्वीकार करण्यात शील नसलेल्या भिक्षूला काय सुख मिळणार? जे (अंजलीकर्म स्वीकारणे) छातीवर भाल्याने प्रहार केल्यामुळे होणाऱ्या दुःखापेक्षाही अधिक तीव्र दुःखाचे कारण बनते।"

Cīvaraparibhogasukhaṃ, kiṃ nāma asaṃyatassa;

Yena ciraṃ anubhavitabbo, niraye jalitaayopaṭṭasamphasso.

"असंयत (स्वतःवर नियंत्रण नसलेल्या) भिक्षूला चीवर परिधान करण्याचे काय सुख मिळणार? ज्या चीवरच्या उपभोगानंतर त्याला नरकात प्रदीप्त लोखंडी पट्टीच्या स्पर्शाचा दीर्घकाळ अनुभव घ्यावा लागेल।"

Madhuropi piṇḍapāto, halāhalavisūpamo asīlassa;

Ādittā gilitabbā, ayoguḷā yena cirarattaṃ.

"शील नसलेल्या भिक्षूसाठी पिंडपात (भोजन) मधुर असला तरी तो हलाहल विषासारखा आहे; कारण त्या पिंडपाताच्या उपभोगामुळे त्याला दीर्घकाळपर्यंत धगधगते लोखंडाचे गोळे गिळावे लागतील।"

Sukhasammatopi dukkho, asīlino mañcapīṭhaparibhogo;

Yaṃ bādhissanti ciraṃ, jalitaayomañcapīṭhāni.

"शील नसलेल्या भिक्षूचा मंचक आणि पीठाचा (खाट आणि पाटाचा) उपभोग जरी सुखाचा मानला गेला, तरी तो दुःखदायकच आहे; कारण प्रदीप्त लोखंडी मंचक आणि पीठ त्याला नरकात दीर्घकाळ पीडा देतील।"

Dussīlassa vihāre, saddhādeyyamhi kā nivāsa rati;

Jalitesu nivasitabbaṃ, yena ayokumbhimajjhesu.

"ज्या दुःशीलाला प्रदीप्त लोखंडी कढईच्या आत राहावे लागणार आहे, त्या दुःशील भिक्षूला श्रद्धेने दान केलेल्या विहारात राहण्याचा काय आनंद मिळणार?"

Saṅkasarasamācāro, kasambujāto avassuto pāpo;

Antopūtīti ca yaṃ, nindanto āha lokagaru.

"ज्या दुःशील भिक्षूची निंदा करत जगद्गुरू (बुद्धांनी) त्याला 'शंकास्पद आचरण असलेला', 'कचऱ्यासारखा', 'कामवासनेने ओला झालेला', 'पापी' आणि 'आतल्या बाजूने सडलेला' असे म्हटले आहे।"

Dhī jīvitaṃ asaññatassa, tassa samaṇajanavesadhārissa;

Assamaṇassa upahataṃ, khatamattānaṃ vahantassa.

"असंयत, श्रमण नसतानाही श्रमणाचा वेष धारण करणाऱ्या, स्वतःचाच घात करणाऱ्या आणि (शीलभ्रष्टतेने) नष्ट झालेल्या व स्वतःलाच उपद्रव देणाऱ्या त्या दुःशीलाच्या जगण्याला धिक्कार असो!"

Gūthaṃ [Pg.55] viya kuṇapaṃ viya, maṇḍanakāmā vivajjayantīdha;

Yaṃ nāma sīlavanto, santo kiṃ jīvitaṃ tassa.

"ज्याप्रमाणे अलंकार प्रिय असणारे तरुण या जगात विष्ठेचा आणि प्रेताचा त्याग करतात, त्याचप्रमाणे शीलवान आणि संत पुरुष ज्या दुःशील भिक्षूचा त्याग करतात, अशा त्याच्या जगण्याचा काय उपयोग?"

Sabbabhayehi amutto, mutto sabbehi adhigamasukhehi;

Supihitasaggadvāro, apāyamaggaṃ samārūḷho.

"तो (दुःशील भिक्षू) सर्व भयांतून मुक्त नसतो, परंतु सर्व अधिगम सुखांपासून (ध्यान, मार्ग, फळ इत्यादींच्या सुखापासून) वंचित असतो. त्याच्यासाठी स्वर्गाचे द्वार घट्ट बंद असते आणि तो अपायमार्गावर (दुर्गतीकडे जाणाऱ्या मार्गावर) आरूढ झालेला असतो।"

Karuṇāya vatthubhūto, kāruṇikajanassa nāma ko añño;

Dussīlasamo dussī, latāya iti bahuvidhā dosāti.

"दयाळू माणसाच्या करुणेचा विषय बनलेल्या दुःशीलासारखा दुसरा कोण असू शकतो? अशा प्रकारे दुःशीलतेमध्ये अनेक प्रकारचे दोष आहेत।"

Evamādinā paccavekkhaṇena sīlavipattiyaṃ ādīnavadassanaṃ vuttappakāraviparītato sīlasampattiyā ānisaṃsadassanañca veditabbaṃ. Apica –

"अशा प्रकारे प्रत्यवेक्षणाद्वारे (चिंतनाद्वारे) शील-विपत्तीमधील (शीलभ्रष्टतेमधील) दोष पाहावेत आणि याच्या उलट शील-संपत्तीचे (शील संपन्नतेचे) फायदे पाहावेत, हे समजून घ्यावे. आणखीही -"

Tassa pāsādikaṃ hoti, pattacīvaradhāraṇaṃ;

Pabbajjā saphalā tassa, yassa sīlaṃ sunimmalaṃ.

"ज्याचे शील अत्यंत निर्मळ असते, त्याचे पात्र आणि चीवर धारण करणे प्रसन्नता देणारे असते आणि त्याची प्रव्रज्या (दीक्षा) यशस्वी होते।"

Attānuvādādibhayaṃ, suddhasīlassa bhikkhuno;

Andhakāraṃ viya raviṃ, hadayaṃ nāvagāhati.

"ज्याप्रमाणे अंधार सूर्याच्या प्रकाशात प्रवेश करू शकत नाही, त्याप्रमाणे स्वतःच्या निंदेचे भय इत्यादी शुद्ध शील असलेल्या भिक्षूच्या हृदयात प्रवेश करू शकत नाही।"

Sīlasampattiyā bhikkhu, sobhamāno tapovane;

Pabhāsampattiyā cando, gagane viya sobhati.

"शीलसंपत्तीने युक्त असलेला भिक्षू तपोवनात तसाच शोभून दिसतो, ज्याप्रमाणे आपल्या प्रकाशाने युक्त असलेला चंद्र आकाशात शोभून दिसतो।"

Kāyagandhopi pāmojjaṃ, sīlavantassa bhikkhuno;

Karoti api devānaṃ, sīlagandhe kathāva kā.

"शीलवान भिक्षूच्या शरीराचा सुगंध देखील देवांना आनंदित करतो, मग त्याच्या शीलाच्या सुगंधाबद्दल काय बोलावे!"

Sabbesaṃ gandhajātānaṃ, sampattiṃ abhibhuyyati;

Avighātī disā sabbā, sīlagandho pavāyati.

"शीलाचा सुगंध इतर सर्व प्रकारच्या सुगंधांच्या श्रेष्ठतेला मागे टाकतो आणि कोणत्याही अडथळ्याशिवाय सर्व दिशांना पसरतो।"

Appakāpi katā kārā, sīlavante mahapphalā;

Hontīti sīlavā hoti, pūjāsakkārabhājanaṃ.

"शीलवान व्यक्तीच्या प्रति केलेले थोडेसेही सत्कर्म महान फळ देणारे ठरते, म्हणूनच शीलवान मनुष्य पूजा आणि सत्काराचा पात्र बनतो।"

Sīlavantaṃ na bādhanti, āsavā diṭṭhadhammikā;

Samparāyikadukkhānaṃ, mūlaṃ khanati sīlavā.

"शीलवान व्यक्तीला या जन्मातील त्रास (आसव) पीडा देत नाहीत; शीलवान मनुष्य परलोकातील दुःखांचे मूळच उखडून टाकतो।"

Yā manussesu sampatti, yā ca devesu sampadā;

Na sā sampannasīlassa, icchato hoti dullabhā.

"मनुष्यांमध्ये जी संपत्ती आहे आणि देवांमध्ये जी संपत्ती आहे, ती शीलसंपन्न व्यक्तीने इच्छा केल्यास मिळणे कठीण नाही।"

Accantasantā pana yā, ayaṃ nibbānasampadā;

Mano sampannasīlassa, tameva anudhāvati.

"परंतु जी अत्यंत शांत अशी ही निर्वाण संपत्ती आहे, शीलसंपन्न व्यक्तीचे मन केवळ त्याच निर्वाण संपत्तीकडे धाव घेते।"

Sabbasampattimūlamhi[Pg.56], sīlamhi iti paṇḍito;

Anekākāravokāraṃ, ānisaṃsaṃ vibhāvayeti.

"म्हणूनच, विद्वानाने सर्व संपत्तीचे मूळ असलेल्या शीलाचे अनेक प्रकारच्या वैशिष्ट्यांनी युक्त असलेले फायदे स्पष्ट करावेत।"

Evañhi vibhāvayato sīlavipattito ubbijjitvā sīlasampattininnaṃ mānasaṃ hoti. Tasmā yathāvuttaṃ imaṃ sīlavipattiyā ādīnavaṃ imañca sīlasampattiyā ānisaṃsaṃ disvā sabbādarena sīlaṃ vodāpetabbanti.

"अशा प्रकारे चिंतन करणाऱ्या भिक्षूचे मन शीलभ्रष्टतेच्या भयाने उद्विग्न होऊन शीलसंपन्नतेकडे झुकते. म्हणून, वर सांगितल्याप्रमाणे शीलभ्रष्टतेचे हे दोष आणि शीलसंपन्नतेचे हे फायदे पाहून अत्यंत आदराने आपले शील पूर्णपणे शुद्ध करावे।"

Ettāvatā ca ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti imissā gāthāya sīlasamādhipaññāmukhena desite visuddhimagge sīlaṃ tāva paridīpitaṃ hoti.

"आणि एवढ्या विवेचनाने 'शीलावर प्रतिष्ठित होऊन बुद्धिमान मनुष्य' या गाथेमध्ये शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांच्याद्वारे उपदेशिलेल्या विशुद्धिमार्गात सर्वप्रथम 'शील' स्पष्ट केले गेले आहे।"

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

"अशा प्रकारे सज्जनांच्या आनंदासाठी रचलेल्या विशुद्धिमार्गामध्ये -"

Sīlaniddeso nāma paṭhamo paricchedo.

"'शीलनिर्देश' नावाचा हा पहिला परिच्छेद (अध्याय) समाप्त झाला।"

2. Dhutaṅganiddeso

२. "धुतंगनिर्देश (धुतांगांचे स्पष्टीकरण)"

22. Idāni [Pg.57] yehi appicchatāsantuṭṭhitādīhi guṇehi vuttappakārassa sīlassa vodānaṃ hoti, te guṇe sampādetuṃ yasmā samādinnasīlena yoginā dhutaṅgasamādānaṃ kātabbaṃ. Evañhissa appicchatāsantuṭṭhitāsallekhapavivekāpacayavīriyārambhasubharatādiguṇasalilavikkhālitamalaṃ sīlañceva suparisuddhaṃ bhavissati, vatāni ca sampajjissanti. Iti anavajjasīlabbataguṇaparisuddhasabbasamācāro porāṇe ariyavaṃsattaye patiṭṭhāya catutthassa bhāvanārāmatāsaṅkhātassa ariyavaṃsassa adhigamāraho bhavissati. Tasmā dhutaṅgakathaṃ ārabhissāma.

२२. "आता, ज्या अल्पेच्छता (कमी इच्छा असणे), संतुष्टता इत्यादी गुणांमुळे वर सांगितलेल्या शीलाची शुद्धी होते, ते गुण प्राप्त करण्यासाठी शील ग्रहण केलेल्या योग्याने (साधकाने) धुतांगांचे ग्रहण केले पाहिजे. कारण असे केल्याने, अल्पेच्छता, संतुष्टता, संलेख (क्लेशांचा क्षय), प्रविवेक (एकांतवास), अपचय (क्लेश कमी करणे), वीर्यारंभ (प्रयत्न करणे) आणि सुभरता (सहज पोषण होणे) इत्यादी गुणांच्या पाण्याने धुऊन काढलेला मळ असलेले त्याचे शील अत्यंत शुद्ध होईल आणि धुतांग-व्रत देखील पूर्ण होतील. अशा प्रकारे निष्पाप शील आणि व्रतांच्या गुणांनी शुद्ध आचरण असलेला योगी प्राचीन अशा तीन आर्यवंशांवर प्रतिष्ठित होऊन, चौथ्या 'भावना-रती' (धर्माचरणात रममाण होणे) नावाच्या आर्यवंशाची प्राप्ती करण्यास पात्र होईल. म्हणून, आपण धुतांगांची चर्चा सुरू करूया।"

Bhagavatā hi pariccattalokāmisānaṃ kāye ca jīvite ca anapekkhānaṃ anulomapaṭipadaṃyeva ārādhetukāmānaṃ kulaputtānaṃ terasadhutaṅgāni anuññātāni. Seyyathidaṃ – paṃsukūlikaṅgaṃ, tecīvarikaṅgaṃ, piṇḍapātikaṅgaṃ, sapadānacārikaṅgaṃ, ekāsanikaṅgaṃ, pattapiṇḍikaṅgaṃ, khalupacchābhattikaṅgaṃ, āraññikaṅgaṃ, rukkhamūlikaṅgaṃ, abbhokāsikaṅgaṃ, sosānikaṅgaṃ, yathāsanthatikaṅgaṃ, nesajjikaṅganti. Tattha –

"कारण भगवंतांनी लौकिक आमिषांचा त्याग केलेल्या, शरीर आणि जीवनाची पर्वा न करणाऱ्या आणि (निर्वाणास) अनुकूल अशा प्रतिपदेचे (साधनेचे) पालन करू इच्छिणाऱ्या कुलपुत्रांसाठी तेरा धुतांगांना अनुमती दिली आहे. ती खालीलप्रमाणे आहेत - पांसुकूलिकंग (पांसुकूलिक धुतांग), तेचीवरिकंग (तेचीवरिक धुतांग), पिंडपातिकंग (पिंडपातिक धुतांग), सपदानचारिकंग (सपदानचारिक धुतांग), एकासनिकंग (एकासनिक धुतांग), पत्तपिंडिकंग (पत्तपिंडिक धुतांग), खलुपच्छाभत्तिकंग (खलुपच्छाभत्तिक धुतांग), आरण्यिकंग (आरण्यिक धुतांग), रुक्खमुलिकंग (रुक्खमुलिक धुतांग), अब्भोकासिकंग (अब्भोकासिक धुतांग), सोसानिकंग (सोसानिक धुतांग), यथासंथतिकंग (यथासंथतिक धुतांग) आणि नेसज्जिकंग (नेसज्जिक धुतांग). त्यामध्ये -"

Atthato lakkhaṇādīhi, samādānavidhānato;

Pabhedato bhedato ca, tassa tassānisaṃsato.

"अर्थाच्या दृष्टीने, लक्षण इत्यादींच्या दृष्टीने, ग्रहण करण्याच्या विधीच्या दृष्टीने, प्रकार आणि भेदाच्या (नष्ट होण्याच्या) दृष्टीने आणि त्या त्या धुतांगाच्या फायद्याच्या दृष्टीने -"

Kusalattikato ceva, dhutādīnaṃ vibhāgato;

Samāsabyāsato cāpi, viññātabbo vinicchayo.

"तसेच कुशल-त्रिकाच्या दृष्टीने, धुतांगांच्या विभाजनाच्या दृष्टीने आणि संक्षेप व विस्ताराच्या दृष्टीने देखील निर्णय समजून घ्यावा।"

23. Tattha atthatoti tāva rathikasusānasaṅkārakūṭādīnaṃ yattha katthaci paṃsūnaṃ upari ṭhitattā abbhuggataṭṭhena tesu tesu paṃsukūlamivāti paṃsukūlaṃ, atha vā paṃsu viya kucchitabhāvaṃ ulatīti paṃsukūlaṃ, kucchitabhāvaṃ gacchatīti vuttaṃ hoti. Evaṃ laddhanibbacanassa paṃsukūlassa dhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃ sīlamassāti paṃsukūliko. Paṃsukūlikassa aṅgaṃ paṃsukūlikaṅgaṃ. Aṅganti kāraṇaṃ vuccati. Tasmā yena samādānena so paṃsukūliko hoti, tassetaṃ adhivacananti veditabbaṃ.

२३. त्यात सर्वप्रथम शब्दाच्या अर्थाच्या दृष्टीने विचार केला असता - रथपथ (रस्ता), स्मशान, कचऱ्याचा ढीग इत्यादींपैकी कोणत्याही अनिश्चित ठिकाणी धुळीवर (टाकलेले असल्यामुळे) राहिलेले असल्यामुळे, वर उचलले जाण्याच्या किंवा पसरण्याच्या अर्थाने, त्या त्या कचऱ्याच्या ढीगावर धुळीच्या वर पसरल्याप्रमाणे राहत असल्यामुळे त्या चीवराला 'पंसुकूल' (पांसुकुल) म्हणतात. किंवा स्मशानासारख्या धुळीप्रमाणे निंदनीय (किंवा घृणास्पद) अवस्थेला प्राप्त होते म्हणून ते 'पंसुकूल' होय; निंदनीय अवस्थेला प्राप्त होते असा याचा अर्थ आहे. अशा प्रकारे व्युत्पत्ती प्राप्त झालेल्या पंसुकूल चीवराचे धारण करणे म्हणजे 'पंसुकूल' होय. ते धारण करणे हा ज्याचा स्वभाव (शील) आहे, तो 'पंसुकूलिक' (पांसुकुलिक) होय. पंसुकूलिक भिक्खूचे जे अंग (कारण) आहे, ते 'पंसुकूलिकंग' (पांसुकुलिकंग) होय. 'अंग' म्हणजे कारण असे म्हटले जाते. म्हणून, ज्या समादानाने (दृढ संकल्पाने) तो पंसुकूलिक होतो, ते त्या समादान-चेतनेचेच नाव आहे, असे समजावे.

Eteneva nayena saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsakasaṅkhātaṃ ticīvaraṃ sīlamassāti tecīvariko. Tecīvarikassa aṅgaṃ tecīvarikaṅgaṃ.

याच पद्धतीने, संघात (दुप्पट चीवर), उत्तरासंग (खांद्यावरील चीवर) आणि अंतरवासक (अंथरवस्त्र/नेसण्याचे चीवर) अशा तीन चीवरांचे (तिचीवर) धारण करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'तेचीवरिक' (तेचीवरिक) होय. तेचीवरिक भिक्खूचे अंग म्हणजे 'तेचीवरिकंग' होय.

Bhikkhāsaṅkhātānaṃ [Pg.58] pana āmisapiṇḍānaṃ pātoti piṇḍapāto, parehi dinnānaṃ piṇḍānaṃ patte nipatananti vuttaṃ hoti. Taṃ piṇḍapātaṃ uñchati taṃ taṃ kulaṃ upasaṅkamanto gavesatīti piṇḍapātiko. Piṇḍāya vā patituṃ vatametassāti piṇḍapātī, patitunti carituṃ, piṇḍapātī eva piṇḍapātiko. Piṇḍapātikassa aṅgaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ.

भिक्षारूपी आमिष पिंडांचे (अन्नाचे गोळे) पात्रात पडणे म्हणजे 'पिंडपात' होय; दुसऱ्यांनी दिलेल्या पिंडांचे पात्रात पडणे असा याचा अर्थ आहे. त्या पिंडपाताचा शोध घेत, वेगवेगळ्या कुळांकडे (घरांकडे) जाऊन जो तो गोळा करतो, तो 'पिंडपातिक' होय. किंवा पिंडासाठी (भिक्षेसाठी) फिरणे (भ्रमण करणे) हे ज्याचे व्रत आहे, तो 'पिंडपाती' होय. 'पतितुं' म्हणजे भ्रमण करणे. पिंडपाती म्हणजेच पिंडपातिक होय. पिंडपातिक भिक्खूचे अंग म्हणजे 'पिंडपातिकंग' होय.

Dānaṃ vuccati avakhaṇḍanaṃ, apetaṃ dānatoti apadānaṃ, anavakhaṇḍananti attho. Saha apadānena sapadānaṃ, avakhaṇḍanarahitaṃ anugharanti vuttaṃ hoti. Sapadānaṃ carituṃ idamassa sīlanti sapadānacārī, sapadānacārī eva sapadānacāriko. Tassa aṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ.

'दान' म्हणजे खंड पडणे (घर वगळणे). दानापासून विरहित ते 'अपदान' होय, म्हणजेच खंड न पडणे (अनावखंडन). अपदानासह ते 'सपदान' होय, म्हणजेच खंड न पाडता घराघरांमध्ये जाणे असा याचा अर्थ आहे. खंड न पाडता (घरोघरी) भ्रमण करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'सपदानचारी' होय. सपदानचारी म्हणजेच 'सपदानचारिक' होय. त्याचे अंग म्हणजे 'सपदानचारिकंग' होय.

Ekāsane bhojanaṃ ekāsanaṃ, taṃ sīlamassāti ekāsaniko. Tassa aṅgaṃ ekāsanikaṅgaṃ.

एकाच आसनावर बसून भोजन करणे म्हणजे 'एकासन' होय. ते ज्याचे शील (स्वभाव) आहे, तो 'एकासनिक' होय. त्याचे अंग म्हणजे 'एकासनिकंग' होय.

Dutiyabhājanassa paṭikkhittattā kevalaṃ ekasmiṃyeva patte piṇḍo pattapiṇḍo. Idāni pattapiṇḍagahaṇe pattapiṇḍasaññaṃ katvā pattapiṇḍo sīlamassāti pattapiṇḍiko. Tassa aṅgaṃ pattapiṇḍikaṅgaṃ.

दुसऱ्या पात्राचा (भांड्याचा) त्याग केल्यामुळे केवळ एकाच पात्रात घेतलेले अन्न म्हणजे 'पत्तपिंड' होय. आता, एकाच पात्रात अन्न ग्रहण करण्याच्या बाबतीत 'पत्तपिंड' अशी संज्ञा करून, एकाच पात्रात भोजन करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'पत्तपिंडिक' होय. त्याचे अंग म्हणजे 'पत्तपिंडिकंग' होय.

Khalūti paṭisedhanatthe nipāto. Pavāritena satā pacchā laddhaṃ bhattaṃ pacchābhattaṃ nāma, tassa pacchābhattassa bhojanaṃ pacchābhattabhojanaṃ, tasmiṃ pacchābhattabhojane pacchābhattasaññaṃ katvā pacchābhattaṃ sīlamassāti pacchābhattiko. Na pacchābhattiko khalupacchābhattiko. Samādānavasena paṭikkhittātirittabhojanassetaṃ nāmaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ khalūti eko sakuṇo. So mukhena phalaṃ gahetvā tasmiṃ patite puna aññaṃ na khādati. Tādiso ayanti khalupacchābhattiko. Tassa aṅgaṃ khalupacchābhattikaṅgaṃ.

'खलु' हा शब्द निषेध दर्शवणारा निपात (अव्यय) आहे. भोजन करत असताना पुरेसे झाले म्हणून नकार दिल्यामुळे (प्रवारित झाल्यावर) नंतर मिळालेले अन्न म्हणजे 'पच्छाभत्त' (पश्चाद्भक्त) होय. त्या पच्छाभत्ताचे भोजन करणे म्हणजे 'पच्छाभत्तभोजन' होय. त्या पच्छाभत्तभोजनामध्ये 'पच्छाभत्त' अशी संज्ञा करून, नंतर मिळालेले अन्न ग्रहण करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'पच्छाभत्तिक' होय. जो पच्छाभत्तिक नाही (म्हणजेच नकार दिल्यानंतर पुन्हा भोजन करत नाही), तो 'खलुपच्छाभत्तिक' होय. धुतांगाच्या समादानाच्या प्रभावाने अतिरिक्त भोजनाचा (अतिरेक अन्नाचा) त्याग करणाऱ्या भिक्खूचे हे नाव आहे. अट्ठकथेत (अट्टकथेत) मात्र असे म्हटले आहे की, 'खलु' नावाचा एक पक्षी असतो. तो आपल्या चोचीने फळ पकडतो, आणि ते फळ खाली पडल्यास पुन्हा दुसरे फळ खात नाही. हा भिक्खू देखील तसाच असतो, म्हणून त्याला 'खलुपच्छाभत्तिक' म्हणतात. त्याचे अंग म्हणजे 'खलुपच्छाभत्तिकंग' होय.

Araññe nivāso sīlamassāti āraññiko. Tassa aṅgaṃ āraññikaṅgaṃ.

अरण्यात (जंगलात) निवास करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'आरञ्ञिक' (आरण्यक) होय. त्याचे अंग म्हणजे 'आरञ्ञिकंग' होय.

Rukkhamūle nivāso rukkhamūlaṃ, taṃ sīlamassāti rukkhamūliko. Rukkhamūlikassa aṅgaṃ rukkhamūlikaṅgaṃ. Abbhokāsikasosānikaṅgesupi eseva nayo.

वृक्षाच्या मुळाशी (झाडाखाली) निवास करणे म्हणजे 'रुक्खमूल' होय. वृक्षाच्या मुळाशी राहणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'रुक्खमूलिक' होय. रुक्खमूलिक भिक्खूचे अंग म्हणजे 'रुक्खमूलिकंग' होय. 'अब्भोकासिकंग' (खुले आकाश अंग) आणि 'सोसानिकंग' (स्मशान अंग) यांमध्ये देखील हाच नियम समजावा.

Yadeva [Pg.59] santhataṃ yathāsanthataṃ, idaṃ tuyhaṃ pāpuṇātīti evaṃ paṭhamaṃ uddiṭṭhasenāsanassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmiṃ yathāsanthate viharituṃ sīlamassāti yathāsanthatiko. Tassa aṅgaṃ yathāsanthatikaṅgaṃ.

जसे अंथरलेले (किंवा नेमून दिलेले) असेल तसेच स्वीकारणे म्हणजे 'यथासंथत' होय. "हे आसन तुला मिळाले आहे" अशा प्रकारे सुरुवातीला नेमून दिलेल्या शयनासनाचा (राहण्याच्या जागेचा) हा वाचक शब्द आहे. त्या यथासंथत (नेमून दिलेल्या) शयनासनात निवास करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'यथासंथतिक' होय. त्याचे अंग म्हणजे 'यथासंथतिकंग' होय.

Sayanaṃ paṭikkhipitvā nisajjāya viharituṃ sīlamassāti nesajjiko. Tassa aṅgaṃ nesajjikaṅgaṃ.

झोपण्याचा (निजण्याचा) त्याग करून केवळ बसूनच राहणे हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'नेसज्जिक' (नैषधिक) होय. त्याचे अंग म्हणजे 'नेसज्जिकंग' होय.

Sabbāneva panetāni tena tena samādānena dhutakilesattā dhutassa bhikkhuno aṅgāni, kilesadhunanato vā dhutanti laddhavohāraṃ ñāṇaṃ aṅgaṃ etesanti dhutaṅgāni. Atha vā dhutāni ca tāni paṭipakkhaniddhunanato aṅgāni ca paṭipattiyātipi dhutaṅgāni. Evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo.

परंतु, हे सर्व (पंसुकूलिकंग इत्यादी) त्या त्या समादानाने क्लेशांना झटकून टाकल्यामुळे (नष्ट केल्यामुळे), क्लेशांना झटकून टाकलेल्या (धुत) भिक्खूची अंगे (साधने) आहेत; किंवा क्लेशांना झटकून टाकणारे असल्यामुळे 'धुत' अशी संज्ञा प्राप्त झालेले जे ज्ञान आहे, ते यांचे अंग (कारण) आहे, म्हणून ही 'धुतांगे' (धुतङ्ग) होत. अथवा, विरोधी क्लेशांना झटकून टाकणारे असल्यामुळे ती 'धुत' देखील आहेत आणि प्रतिपत्तीची (साधनेची) 'अंगे' देखील आहेत, म्हणूनही त्यांना 'धुतांगे' म्हणतात. अशा प्रकारे, येथे सर्वप्रथम अर्थाच्या दृष्टीने निर्णय समजून घ्यावा.

Sabbāneva panetāni samādānacetanālakkhaṇāni. Vuttampi cetaṃ ‘‘yo samādiyati, so puggalo. Yena samādiyati, cittacetasikā ete dhammā. Yā samādānacetanā, taṃ dhutaṅgaṃ. Yaṃ paṭikkhipati, taṃ vatthū’’ti. Sabbāneva ca loluppaviddhaṃsanarasāni, nilloluppabhāvapaccupaṭṭhānāni appicchatādiariyadhammapadaṭṭhānāni. Evamettha lakkhaṇādīhi veditabbo vinicchayo.

शिवाय, ही सर्व धुतांगे समादान-चेतना हेच लक्षण (ओळख) असणारी आहेत. अट्टकथेत असेही म्हटले आहे की - "जो समादान करतो (स्वीकारतो), तो पुद्गल (व्यक्ती) होय. ज्याच्याद्वारे समादान केले जाते, ते चित्त आणि चैतसिक धर्म होत. जी समादान-चेतना आहे, ते धुतांग होय. ज्याचा त्याग केला जातो, ते वस्तू (विषय) होय." आणि ही सर्व धुतांगे लोभीपणाचा (लोलुपतेचा) नाश करण्याचे कार्य (रस) करणारी आहेत, लोभहीनता हे त्यांचे प्रकटीकरण (पच्चुपट्ठान) आहे, आणि अल्पेच्छता इत्यादी आर्यधर्म हे त्यांचे निकटचे कारण (पदट्ठान) आहेत. अशा प्रकारे, येथे लक्षण इत्यादींच्या आधारे निर्णय समजून घ्यावा.

Samādānavidhānatotiādīsu pana pañcasu sabbāneva dhutaṅgāni dharamāne bhagavati bhagavatova santike samādātabbāni. Parinibbute mahāsāvakassa santike. Tasmiṃ asati khīṇāsavassa, anāgāmissa, sakadāgāmissa, sotāpannassa, tipiṭakassa, dvipiṭakassa, ekapiṭakassa, ekasaṅgītikassa, aṭṭhakathācariyassa. Tasmiṃ asati dhutaṅgadharassa, tasmimpi asati cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā sammāsambuddhassa santike vadantena viya samādātabbāni, apica sayampi samādātuṃ vaṭṭati eva. Ettha ca cetiyapabbate dve bhātikattherānaṃ jeṭṭhakabhātu dhutaṅgappicchatāya vatthu kathetabbaṃ. Ayaṃ tāva sādhāraṇakathā.

परंतु, "समादान आणि विधी" इत्यादी पाच बाबींच्या संदर्भात निर्णय खालीलप्रमाणे समजून घ्यावा - भगवान बुद्ध हयात असताना सर्व धुतांगे भगवंतांच्याच सन्निध (जवळ) समादान करावीत. भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर महाश्रावकांच्या सन्निध करावीत. ते नसतील तर क्षीणास्रव (अर्हत), अनागामी, सकदागामी, स्रोतापन्न, त्रिपिटकधारी, द्विपिटकधारी, एकपिटकधारी, एका निकायाचे पाठांतर असणारे भिक्खू किंवा अट्ठकथाचार्यांच्या सन्निध समादान करावीत. तेही नसतील तर धुतांगधारी भिक्खूच्या सन्निध करावीत. तेही नसतील तर चैत्य प्रांगण (स्तुपाचा परिसर) झाडून, उकिडवे बसून, जणू सम्यक्संबुद्धांच्या समोरच बोलत असल्याप्रमाणे समादान करावे. शिवाय, स्वतःच समादान करणे देखील योग्यच आहे. आणि येथे चेतियपब्बत (चैत्यगिरी) वरील दोन बंधू थेरांपैकी मोठ्या थेरांच्या धुतांग पाळण्याच्या आणि अल्पेच्छतेच्या संदर्भातील कथा सांगावी. ही झाली सामान्य चर्चा.

1. Paṃsukūlikaṅgakathā

१. पंसुकूलिकंग-कथा (पांसुकुलिक अंग कथा)

24. Idāni ekekassa samādānavidhānappabhedabhedānisaṃse vaṇṇayissāma. Paṃsukūlikaṅgaṃ tāva ‘‘gahapatidānacīvaraṃ paṭikkhipāmi, paṃsukūlikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti [Pg.60] imesu dvīsu vacanesu aññatarena samādinnaṃ hoti. Idaṃ tāvettha samādānaṃ.

२४. आता आम्ही प्रत्येक धुतांगाचे समादान, विधी, प्रकार, भेद आणि त्यांचे फायदे (आशंस) यांचे वर्णन करू. सर्वप्रथम पंसुकूलिकंगाचे समादान - "गृहपतीने दिलेले चीवर मी नाकारतो (गहपतिदानचीवरं पटिक्खिपामि), मी पंसुकूलिकंग समादान करतो (पंसुकूलिकंगं समादियामि)" या दोन वाक्यांपैकी कोणत्याही एका वाक्याने समादान केले जाते. हे येथे समादान करण्याचे विधान आहे.

Evaṃ samādinnadhutaṅgena pana tena sosānikaṃ, pāpaṇikaṃ, rathiyacoḷaṃ, saṅkāracoḷaṃ, sotthiyaṃ, nhānacoḷaṃ, titthacoḷaṃ, gatapaccāgataṃ, aggiḍaḍḍhaṃ, gokhāyitaṃ, upacikākhāyitaṃ, undūrakhāyitaṃ, antacchinnaṃ, dasācchinnaṃ, dhajāhaṭaṃ, thūpacīvaraṃ, samaṇacīvaraṃ, ābhisekikaṃ, iddhimayaṃ, panthikaṃ, vātāhaṭaṃ, devadattiyaṃ, sāmuddiyantietesu aññataraṃ cīvaraṃ gahetvā phāletvā dubbalaṭṭhānaṃ pahāya thiraṭṭhānāni dhovitvā cīvaraṃ katvā porāṇaṃ gahapaticīvaraṃ apanetvā paribhuñjitabbaṃ.

अशा प्रकारे धुतांग समादान केलेल्या त्या भिक्खूने - (१) सोसानिक (स्मशानात टाकलेले कापड), (२) पापणीक (दुकानाच्या दाराशी टाकलेले कापड), (३) रथियचोळ (रस्त्यावर टाकलेले कापड), (४) संकारचोळ (कचऱ्याच्या ढीगावर टाकलेले कापड), (५) सोत्थिय (बाळंतपणातील अशुद्धता पुसून टाकलेले कापड), (६) न्हानचोळ (अंघोळीनंतर टाकून दिलेले कापड), (७) तित्थचोळ (घाटावर टाकून दिलेले कापड), (८) गतपच्चागत (स्मशानात जाताना व येताना नेसून टाकून दिलेले कापड), (९) अग्गिदड्ढ (आगीने जळालेले कापड), (१०) गोखायित (गाईने चावलेले कापड), (११) उपचिकाखायित (वाळवीने खाल्लेले कापड), (१२) उन्दूरखायित (उंदराने कुरतडलेले कापड), (१३) अन्तच्छिन्न (कडेने फाटलेले कापड), (१४) दसाच्छिन्न (झालर फाटलेले कापड), (१५) धजाहत (ध्वज किंवा निशाण म्हणून वापरलेले कापड), (१६) thūpacīvaraṃ (वारुळाला किंवा स्तुपाला गुंडाळलेले कापड), (१७) समणचीवर (भिक्खूने टाकून दिलेले चीवर), (१८) आभिसेकिक (राजाच्या अभिषेकाच्या ठिकाणी टाकून दिलेले कापड), (१९) इद्धिमय (ऋद्धीने किंवा 'एहि भिक्खू' मुळे प्राप्त झालेले चीवर), (२०) पन्थिक (रस्त्यात पडलेले कापड), (२१) वाताहत (वाऱ्याने उडून आलेले कापड), (२२) देवदत्तिय (देवांनी दिलेले कापड), (२३) सामुद्दिय (समुद्राच्या लाटांनी किनाऱ्यावर टाकलेले कापड) - या २३ प्रकारच्या कापडांपैकी कोणतेही कापड घेऊन, ते फाडून, त्याचा कमकुवत भाग काढून टाकून, मजबूत भाग धुवून, त्याचे चीवर शिवून, गृहपतीने दिलेले जुने चीवर काढून टाकून ते नवीन चीवर वापरावे.

Tattha sosānikanti susāne patitakaṃ. Pāpaṇikanti āpaṇadvāre patitakaṃ. Rathiyacoḷanti puññatthikehi vātapānantarena rathikāya chaḍḍitacoḷakaṃ. Saṅkāracoḷanti saṅkāraṭṭhāne chaḍḍitacoḷakaṃ. Sotthiyanti gabbhamalaṃ puñchitvā chaḍḍitavatthaṃ. Tissāmaccamātā kira satagghanakena vatthena gabbhamalaṃ puñchāpetvā paṃsukūlikā gaṇhissantīti tālaveḷimagge chaḍḍāpesi. Bhikkhū jiṇṇakaṭṭhānatthameva gaṇhanti. Nhānacoḷanti yaṃ bhūtavejjehi sasīsaṃ nhāpitā kāḷakaṇṇicoḷanti chaḍḍetvā gacchanti.

त्यांपैकी, 'सोसानिक' (स्मशान-वस्त्र) म्हणजे स्मशानात पडलेले वस्त्र. 'पापणिक' (आपण-वस्त्र) म्हणजे बाजाराच्या दारापाशी पडलेले वस्त्र. 'रथियचोळ' (रथ्या-वस्त्र) म्हणजे पुण्य इच्छिणाऱ्या लोकांनी खिडकीतून रथाच्या मार्गावर (रस्त्यावर) टाकून दिलेले वस्त्र. 'संकारचोळ' (संकार-वस्त्र) म्हणजे कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर टाकून दिलेले वस्त्र. 'सोत्थिय' म्हणजे गर्भाचा मळ पुसून टाकून दिलेले वस्त्र. असे म्हणतात की, तिस्स अमात्याच्या मातेने शंभर मुद्रा मूल्याच्या वस्त्राने गर्भाचा मळ पुसून घेऊन, "पांसुकूलिक (पांसुकूल धारण करणारे) भिक्खू हे ग्रहण करतील" या विचाराने ते तालवेळि मार्गावर टाकून दिले होते. भिक्खूंनी आपल्या जीर्ण झालेल्या चीवराच्या ठिकाणी ठिगळ लावण्यासाठीच त्याचे भाग घेतले. 'न्हाणचोळ' (स्नान-वस्त्र) म्हणजे भूतवैद्यांनी डोक्यावरून स्नान घातलेल्या रोग्यांनी 'हे अमंगळ (अलक्ष्मी) वस्त्र आहे' असे मानून टाकून दिलेले व निघून गेलेले वस्त्र होय.

Titthacoḷanti nhānatitthe chaḍḍitapilotikā. Gatapaccāgatanti yaṃ manussā susānaṃ gantvā paccāgatā nhatvā chaḍḍenti. Aggiḍaḍḍhanti agginā ḍaḍḍhappadesaṃ. Tañhi manussā chaḍḍenti. Gokhāyitādīni pākaṭāneva. Tādisānipi hi manussā chaḍḍenti. Dhajāhaṭanti nāvaṃ ārohantā dhajaṃ bandhitvā ārūhanti. Taṃ tesaṃ dassanātikkame gahetuṃ vaṭṭati. Yampi yuddhabhūmiyaṃ dhajaṃ bandhitvā ṭhapitaṃ, taṃ dvinnampi senānaṃ gatakāle gahetuṃ vaṭṭati.

'तित्थचोळ' (तीर्थ-वस्त्र) म्हणजे स्नानघाटावर टाकून दिलेले जीर्ण वस्त्र. 'गतपच्चागत' म्हणजे जे वस्त्र परिधान करून लोक स्मशानात जातात आणि तेथून परत आल्यावर स्नान करून ते टाकून देतात. 'अग्गिदड्ढ' (अग्निदग्ध) म्हणजे अग्नीने जळालेला भाग असलेले वस्त्र; कारण लोक ते टाकून देतात. 'गोखायित' (गाईने चावलेले) इत्यादी वस्त्रे तर स्पष्टच आहेत; कारण अशा वस्त्रांनाही लोक टाकून देतात. 'ध्वजाहत' म्हणजे जहाजावर चढणारे लोक जो ध्वज बांधून जहाजावर चढतात; तो ध्वज त्यांच्या दृष्टीआड झाल्यावर ग्रहण करणे योग्य आहे. तसेच युद्धभूमीवर जो ध्वज बांधून ठेवलेला असतो, तो दोन्ही सैन्ये निघून गेल्यावर ग्रहण करणे योग्य आहे.

Thūpacīvaranti vammikaṃ parikkhipitvā balikammaṃ kataṃ. Samaṇacīvaranti bhikkhusantakaṃ. Ābhisekikanti rañño abhisekaṭṭhāne chaḍḍitacīvaraṃ. Iddhimayanti ehibhikkhucīvaraṃ. Panthikanti antarāmagge patitakaṃ. Yaṃ pana sāmikānaṃ satisammosena patitaṃ, taṃ thokaṃ rakkhitvā gahetabbaṃ. Vātāhaṭanti vātena paharitvā dūre pātitaṃ, taṃ pana sāmike apassantena [Pg.61] gahetuṃ vaṭṭati. Devadattiyanti anuruddhattherassa viya devatāhi dinnakaṃ. Sāmuddiyanti samuddavīcīhi thale ussāritaṃ.

'थूपचीवर' (स्तूप-चीवर) म्हणजे वारुळाला गुंडाळून पूजा किंवा बली अर्पण केलेले वस्त्र. 'समणचीवर' (श्रमण-चीवर) म्हणजे भिक्खूच्या मालकीचे चीवर. 'आभिसेकिक' म्हणजे राजाच्या राज्याभिषेकाच्या ठिकाणी टाकून दिलेले चीवर. 'इद्धिभय' (ऋद्धिमय) म्हणजे 'एहि भिक्खू'च्या ऋद्धीने उत्पन्न झालेले चीवर. 'पंथिक' म्हणजे मार्गाच्या मध्यभागी पडलेले वस्त्र. परंतु जे वस्त्र मालकांच्या विस्मरणामुळे पडले आहे, ते काही काळ वाट पाहून (न घेता थांबून) मगच ग्रहण करावे. 'वाताहत' म्हणजे वाऱ्याने उडवून दूर पाडलेले वस्त्र; परंतु ते वस्त्र मालक दिसत नसताना भिक्खूने ग्रहण करणे योग्य आहे. 'देवदत्तिय' म्हणजे स्थवीर अनुरुद्धांना (जाली देवकन्येने) दिल्याप्रमाणे देवतांनी दिलेले वस्त्र. 'सामुद्दिय' म्हणजे समुद्राच्या लाटांनी जमिनीवर (किनाऱ्यावर) फेकून दिलेले वस्त्र.

Yaṃ pana saṅghassa demāti dinnaṃ, coḷakabhikkhāya vā caramānehi laddhaṃ, na taṃ paṃsukūlaṃ. Bhikkhudattiyepi yaṃ vassaggena gāhetvā vā dīyati, senāsanacīvaraṃ vā hoti, na taṃ paṃsukūlaṃ. No gāhāpetvā dinnameva paṃsukūlaṃ. Tatrapi yaṃ dāyakehi bhikkhussa pādamūle nikkhittaṃ, tena pana bhikkhunā paṃsukūlikassa hatthe ṭhapetvā dinnaṃ, taṃ ekatosuddhikaṃ nāma. Yaṃ bhikkhuno hatthe ṭhapetvā dinnaṃ, tena pana pādamūle ṭhapitaṃ, tampi ekatosuddhikaṃ. Yaṃ bhikkhunopi pādamūle ṭhapitaṃ, tenāpi tatheva dinnaṃ, taṃ ubhatosuddhikaṃ. Yaṃ hatthe ṭhapetvā laddhaṃ, hattheyeva ṭhapitaṃ, taṃ anukkaṭṭhacīvaraṃ nāma. Iti imaṃ paṃsukūlabhedaṃ ñatvā paṃsukūlikena cīvaraṃ paribhuñjitabbanti idamettha vidhānaṃ.

परंतु जे चीवर "आम्ही संघाला देत आहोत" असे म्हणून दिले गेले आहे, किंवा वस्त्र-भिक्षेसाठी फिरणाऱ्या भिक्खूंना मिळाले आहे, ते पांसुकूल होत नाही. भिक्खूने दिलेल्या चीवरामध्ये देखील, जे चीवर (पांसुकूलिक भिक्खूच्या) वर्षा-ज्येष्ठतेनुसार ग्रहण करायला लावून दिले जाते, किंवा जे शयनासन-चीवर असते, ते पांसुकूल होत नाही. ज्येष्ठतेनुसार ग्रहण करायला न लावता, स्वतःच्या ज्येष्ठतेने घेऊन भिक्खूने दिलेले चीवरच पांसुकूल ठरते. त्यातही, जे चीवर दायकांनी भिक्खूच्या पायाशी ठेवले होते, आणि त्या भिक्खूने ते पांसुकूलिक भिक्खूच्या हातात आणून दिले, ते 'एकतोसुद्धिक' (एका बाजूने शुद्ध) म्हटले जाते. जे चीवर भिक्खूच्या हातात दिले गेले होते, आणि त्याने ते पांसुकूलिक भिक्खूच्या पायाशी ठेवले, ते देखील 'एकतोसुद्धिक' होय. जे चीवर भिक्खूच्या पायाशी ठेवले गेले होते, आणि त्यानेही तसेच पांसुकूलिक भिक्खूच्या पायाशी ठेवले, ते 'उभतोसुद्धिक' (दोन्ही बाजूंनी शुद्ध) म्हटले जाते. जे चीवर हातात ठेवून मिळाले होते, आणि पांसुकूलिक भिक्खूच्या हातातच दिले गेले, ते 'अनुक्कठ्ठ-चीवर' (उत्कृष्ट नसलेले चीवर) म्हटले जाते. अशा प्रकारे या पांसुकूल-भेदाला जाणून पांसुकूलिक भिक्खूने चीवराचा उपभोग घ्यावा, हा यासंबंधीचा विधी आहे.

Ayaṃ pana pabhedo, tayo paṃsukūlikā ukkaṭṭho majjhimo mudūti. Tattha sosānikaṃyeva gaṇhanto ukkaṭṭho hoti. Pabbajitā gaṇhissantīti ṭhapitakaṃ gaṇhanto majjhimo. Pādamūle ṭhapetvā dinnakaṃ gaṇhanto mudūti.

आणि हा त्याचा प्रभेद (प्रकार) आहे: पांसुकूलिक भिक्खू तीन प्रकारचे असतात - उत्कृष्ट, मध्यम आणि मृदू. त्यांपैकी, केवळ स्मशानातीलच वस्त्र ग्रहण करणारा 'उत्कृष्ट' पांसुकूलिक असतो. "प्रव्रजित ग्रहण करतील" या विचाराने ठेवलेले वस्त्र ग्रहण करणारा 'मध्यम' पांसुकूलिक असतो. पायाशी ठेवून दिलेले वस्त्र ग्रहण करणारा 'मृदू' पांसुकूलिक असतो.

Tesu yassa kassaci attano ruciyā gihidinnakaṃ sāditakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.

त्या तिघांपैकी कोणत्याही भिक्खूने स्वतःच्या इच्छेने किंवा गृहस्थाने दिलेले वस्त्र स्वीकारल्याच्या क्षणीच त्याचे धुतंग भंग पावते. हा या धुतंगाचा भंग होण्याचा विधी आहे.

Ayaṃ panānisaṃso, ‘‘paṃsukūlacīvaraṃ nissāya pabbajjā’’ti (mahāva. 128) vacanato nissayānurūpapaṭipattisabbhāvo, paṭhame ariyavaṃse patiṭṭhānaṃ, ārakkhadukkhābhāvo, aparāyattavuttitā, corabhayena abhayatā, paribhogataṇhāya abhāvo, samaṇasāruppaparikkhāratā, ‘‘appāni ceva sulabhāni ca tāni ca anavajjānī’’ti (a. ni. 4.27; itivu. 101) bhagavatā saṃvaṇṇitapaccayatā, pāsādikatā, appicchatādīnaṃ phalanipphatti, sammāpaṭipattiyā anubrūhanaṃ, pacchimāya janatāya diṭṭhānugatiāpādananti.

आणि हा त्याचा आनिशंस (लाभ) आहे: "पांसुकूल चीवराचा आश्रय घेऊन प्रव्रज्या आहे" या भगवंतांच्या वचनानुसार निश्रयाला (आश्रयाला) अनुरूप अशा प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) अस्तित्व असणे, पहिल्या आर्यवंशात प्रतिष्ठित होणे, चीवराच्या रक्षणाच्या दुःखाचा अभाव असणे, उपजीविकेसाठी इतरांवर अवलंबून न राहणे, चोरांच्या भयापासून मुक्त असणे, उपभोगाच्या तृष्णेचा अभाव असणे, श्रमणाला योग्य असे परिष्कार (साहित्य) असणे, "जे अल्पमूल्य आहे, सहज सुलभ आहे आणि दोषरहित आहे" अशा भगवंतांनी प्रशंसिलेल्या प्रत्ययाचे (साधनाचे) मालक असणे, प्रसन्नता निर्माण करणारे असणे, अल्पेच्छता इत्यादी गुणांच्या फळाची प्राप्ती होणे, सम्यक प्रतिपत्तीची वृद्धी करणे आणि भावी पिढीसाठी आदर्श आचरणाचा वस्तुपाठ घालून देणे.

Mārasenavighātāya, paṃsukūladharo yati;

Sannaddhakavaco yuddhe, khattiyo viya sobhati.

मारसेनेचा विनाश करण्यासाठी पांसुकूल धारण करणारा संयमी भिक्खू, युद्धभूमीवर चिलखत परिधान केलेल्या क्षत्रियाप्रमाणे शोभून दिसतो.

Pahāya [Pg.62] kāsikādīni, varavatthāni dhāritaṃ;

Yaṃ lokagarunā ko taṃ, paṃsukūlaṃ na dhāraye.

काशीच्या वस्त्रांसारख्या उत्कृष्ट वस्त्रांचा त्याग करून, जगद्गुरू भगवंतांनी जे पांसुकूल धारण केले, ते पांसुकूल कोणता भिक्खू धारण करणार नाही?

Tasmā hi attano bhikkhu, paṭiññaṃ samanussaraṃ;

Yogācārānukūlamhi, paṃsukūle rato siyāti.

त्यामुळेच, भिक्खूने आपल्या प्रतिज्ञेचे वारंवार स्मरण करत, योगाचाराला (ध्यानसाधनेला) अनुकूल अशा पांसुकूल चीवरामध्ये रममाण व्हावे.

Ayaṃ tāva paṃsukūlikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही पांसुकूलिक अंगाच्या समादान, विधी, प्रभेद, भेद आणि आनिशंस (लाभ) यांची वर्णना होय.

2. Tecīvarikaṅgakathā

२. त्रिचीवरिक अंग-कथा (तीन चीवरे धारण करण्याच्या धुतंगाचे वर्णन)

25. Tadanantaraṃ pana tecīvarikaṅgaṃ ‘‘catutthakacīvaraṃ paṭikkhipāmi, tecīvarikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.

२५. त्यानंतर, "मी चौथ्या चीवराचा अस्वीकार करतो" किंवा "मी त्रिचीवरिक अंग समादान करतो (स्वीकारतो)" या दोन वचनांपैकी कोणत्याही एका वचनाने त्रिचीवरिक धुतंग समादान केले जाते.

Tena pana tecīvarikena cīvaradussaṃ labhitvā yāva aphāsukabhāvena kātuṃ vā na sakkoti, vicārakaṃ vā na labhati, sūciādīsu vāssa kiñci na sampajjati, tāva nikkhipitabbaṃ. Nikkhittapaccayā doso natthi. Rajitakālato pana paṭṭhāya nikkhipituṃ na vaṭṭati, dhutaṅgacoro nāma hoti. Idamassa vidhānaṃ.

त्या त्रिचीवरिक भिक्खूने चीवरासाठी कापड मिळाल्यावर, जोपर्यंत आजारपणामुळे ते शिवणे शक्य होत नाही, किंवा शिवून देणारा मदतनीस मिळत नाही, किंवा सुई इत्यादी साधनांपैकी काही उपलब्ध होत नाही, तोपर्यंत ते कापड राखून ठेवावे. अशा कारणास्तव ते राखून ठेवल्यास कोणताही दोष नाही. परंतु चीवर रंगवल्याच्या वेळेपासून पुढे ते राखून ठेवणे योग्य नाही; तसे केल्यास तो 'धुतंग-चोर' ठरतो. हा यासंबंधीचा विधी आहे.

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭhena rajanakāle paṭhamaṃ antaravāsakaṃ vā uttarāsaṅgaṃ vā rajitvā taṃ nivāsetvā itaraṃ rajitabbaṃ. Taṃ pārupitvā saṅghāṭi rajitabbā. Saṅghāṭiṃ pana nivāsetuṃ na vaṭṭati. Idamassa gāmantasenāsane vattaṃ. Āraññake pana dve ekato dhovitvā rajituṃ vaṭṭati. Yathā pana kañci disvā sakkoti kāsāvaṃ ākaḍḍhitvā uparikātuṃ, evaṃ āsanne ṭhāne nisīditabbaṃ. Majjhimassa rajanasālāyaṃ rajanakāsāvaṃ nāma hoti, taṃ nivāsetvā vā pārupitvā vā rajanakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Mudukassa sabhāgabhikkhūnaṃ cīvarāni nivāsetvā vā pārupitvā vā rajanakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tatraṭṭhakapaccattharaṇampi tassa vaṭṭati. Pariharituṃ pana na vaṭṭati. Sabhāgabhikkhūnaṃ cīvarampi antarantarā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Dhutaṅgatecīvarikassa pana catutthaṃ vattamānaṃ aṃsakāsāvameva vaṭṭati. Tañca kho vitthārato vidatthi, dīghato tihatthameva vaṭṭati.

प्रभेदाच्या दृष्टीने हा त्रिचीवरिक भिक्खू देखील तीन प्रकारचा असतो - उत्कृष्ट, मध्यम आणि मृदू. त्यांपैकी, उत्कृष्ट भिक्खूने चीवर रंगवण्याच्या वेळी प्रथम अंतरवासक (नेसण्याचे वस्त्र) किंवा उत्तरासंग (उपरणे) रंगवून, ते परिधान करून दुसरे वस्त्र रंगवावे. ते पांघरून मग संघाटी (दुहेरी मोठे चीवर) रंगवावी. परंतु संघाटी नेसणे योग्य नाही. हा त्याचा ग्राम-सीमेवरील विहारात राहण्याचा नियम आहे. परंतु अरण्यवासी भिक्खूसाठी दोन्ही वस्त्रे एकत्र धुवून रंगवणे योग्य आहे. परंतु जर कोणी येताना दिसले तर काषाय वस्त्र ओढून स्वतःला झाकून घेता येईल, अशा प्रकारे वस्त्राच्या जवळच बसावे. मध्यम भिक्खूसाठी रंगशाळेत (चीवर रंगवण्याच्या ठिकाणी) रंगवताना वापरायचे काषाय वस्त्र असते, ते नेसून किंवा पांघरून रंगवण्याचे काम करणे योग्य आहे. मृदू भिक्खूसाठी समान शील असलेल्या भिक्खूंची चीवरे नेसून किंवा पांघरून रंगवण्याचे काम करणे योग्य आहे. त्या विहारातील अंथरूण-पांघरूण देखील त्याला वापरणे योग्य आहे, परंतु ते सोबत घेऊन फिरणे योग्य नाही. समान शील असलेल्या भिक्खूंचे चीवर देखील वेळोवेळी वापरणे योग्य नाही. परंतु त्रिचीवरिक धुतंगधारी भिक्खूसाठी येथे चौथे वस्त्र म्हणून अंसकाषाय (खांद्यावर टाकायचे वस्त्र) वापरणेच योग्य आहे; आणि ते देखील रुंदीने एक वीत आणि लांबीने तीन हात असणेच योग्य आहे.

Imesaṃ pana tiṇṇampi catutthakacīvaraṃ sāditakkhaṇeyeva dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.

शिवाय, या तिन्ही प्रकारच्या (उत्कृष्ट, मध्यम आणि मृदू) भिक्खूंचे धुतंग, त्यांनी वापरण्यासाठी योग्य अशा चौथ्या चीवराचा स्वीकार केल्याच्या क्षणीच भंग पावते. या तेचीवरिक धुतंगामध्ये हाच धुतंग-भंग (भेद) आहे.

Ayaṃ [Pg.63] panānisaṃso, tecīvariko bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena. Tenassa pakkhino viya samādāyeva gamanaṃ, appasamārambhatā, vatthasannidhiparivajjanaṃ, sallahukavuttitā, atirekacīvaraloluppappahānaṃ, kappiye mattakāritāya sallekhavuttitā, appicchatādīnaṃ phalanipphattīti evamādayo guṇā sampajjantīti.

हे याचे फायदे (आनिसंस) आहेत: तेचीवरिक (तीन चीवरे धारण करणारा) भिक्खू केवळ शरीराचे रक्षण करण्यास आणि ते झाकण्यास पुरेशा असणाऱ्या चीवराने संतुष्ट असतो. त्यामुळे, जसा पक्षी आपले पंख घेऊनच उडतो, तसेच तो आपले परिकार घेऊनच कुठेही जाऊ शकतो. याशिवाय, कमी चिंता किंवा कर्तव्ये असणे, अतिरिक्त वस्त्रांचा संग्रह टाळणे, हलके-फुलके (साधे) जीवन जगणे, तीनपेक्षा अधिक चीवरांवरील लोभ (लोलुप्प) नष्ट करणे, कल्पिय (योग्य) अशा तीन चीवरांच्या मर्यादेत राहून अत्यंत साधे जीवन जगणे, आणि अल्पेच्छता (अप्पिच्छता) इत्यादी गुणांचे फळ प्राप्त होणे, असे अनेक गुण त्याला प्राप्त होतात. हा या धुतंगाचा आनिसंस (फायदा) आहे.

Atirekavatthataṇhaṃ, pahāya sannidhivivajjito dhīro;

Santosasukharasaññū, ticīvaradharo bhavati yogī.

जो धीर योगी तीन चीवरे धारण करतो, तो मर्यादेपेक्षा अधिक वस्त्रांची तृष्णा सोडून देतो, संग्रह करणे टाळतो आणि संतोषाच्या सुखाचा रस जाणतो.

Tasmā sapattacaraṇo, pakkhīva sacīvarova yogivaro;

Sukhamanuvicaritukāmo, cīvaraniyame ratiṃ kayirāti.

म्हणूनच, ज्याप्रमाणे पक्षी आपल्या पंखांसह मुक्तपणे उडतो, त्याचप्रमाणे केवळ आपल्या अंगावरील चीवरांसह सुखाने आणि स्वेच्छेने विहार करू इच्छिणाऱ्या श्रेष्ठ योग्याने चीवरांच्या त्रयीच्या (तीन चीवरांच्या) नियमातच आनंद मानला पाहिजे.

Ayaṃ tecīvarikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही तेचीवरिक धुतंगाची समादान (स्वीकार), विधान (नियम), प्रभेद (प्रकार), भेद (भंग) आणि आनिसंस (फायदे) यांची सविस्तर माहिती (वर्णन) आहे.

3. Piṇḍapātikaṅgakathā

३. पिंडपातिक धुतंगाची कथा (पिंडपात धुतंगाविषयीचे विवेचन).

26. Piṇḍapātikaṅgampi ‘‘atirekalābhaṃ paṭikkhipāmi, piṇḍapātikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.

२६. पिंडपातिक धुतंग देखील पुढील दोन वाक्यांपैकी कोणत्याही एका वाक्याने स्वीकारले (समादान केले) जाते: "मी अतिरिक्त लाभ नाकारतो (अतिरेकलाभं पटिक्खिपामि)" किंवा "मी पिंडपातिक धुतंग स्वीकारतो (पिंडपातिकंगं समादियामि)".

Tena pana piṇḍapātikena ‘‘saṅghabhattaṃ, uddesabhattaṃ, nimantanabhattaṃ, salākabhattaṃ, pakkhikaṃ, uposathikaṃ, pāṭipadikaṃ, āgantukabhattaṃ, gamikabhattaṃ, gilānabhattaṃ, gilānupaṭṭhākabhattaṃ, vihārabhattaṃ, dhurabhattaṃ, vārakabhatta’’nti etāni cuddasa bhattāni na sāditabbāni. Sace pana ‘‘saṅghabhattaṃ gaṇhathā’’tiādinā nayena avatvā ‘‘amhākaṃ gehe saṅgho bhikkhaṃ gaṇhātu, tumhepi bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vatvā dinnāni honti, tāni sādituṃ vaṭṭanti. Saṅghato nirāmisasalākāpi vihāre pakkabhattampi vaṭṭatiyevāti idamassa vidhānaṃ.

त्या पिंडपातिक भिक्खूने पुढील चौदा प्रकारचे भोजन (भत्त) स्वीकारू नये: संघभत्त (संघासाठी दिलेले भोजन), उद्देसभत्त (विशिष्ट भिक्खूंसाठी दिलेले भोजन), निमंतनभत्त (आमंत्रण देऊन दिलेले भोजन), सलाकभत्त (चिट्ठ्या टाकून दिलेले भोजन), पक्खिकभत्त (पंधरवड्याचे भोजन), उपोसथिकभत्त (उपोसत दिवसाचे भोजन), पाटिपदिकभत्त (प्रतिपदेचे भोजन), आगंतुकभत्त (पाहुण्या भिक्खूंसाठी दिलेले भोजन), गमिकभत्त (प्रवासाला जाणाऱ्या भिक्खूंसाठी दिलेले भोजन), गिलानभत्त (आजारी भिक्खूंसाठी दिलेले भोजन), गिलानुपट्ठाकभत्त (आजारी भिक्खूंची सेवा करणाऱ्यांसाठी दिलेले भोजन), विहारभत्त (विहारासाठी दिलेले भोजन), धुरभत्त (घराच्या दाराशीच दिलेले भोजन), आणि वारकभत्त (आळीपाळीने दिलेले भोजन). परंतु, जर दात्याने "संघभोजन स्वीकारा" असे न म्हणता, "आमच्या घरी संघ भिक्षा स्वीकारत आहे, आपणही भिक्षा स्वीकारावी" असे भिक्षेच्या स्वरूपात म्हटले आणि भोजन दिले, तर ते स्वीकारणे योग्य आहे. संघाकडून मिळालेली निरामीस-सलाका (औषध इत्यादींसाठीची तिकिटे) आणि विहारात शिजवलेले अन्न (पक्कभत्त) स्वीकारणे देखील योग्यच आहे. हा या पिंडपातिक धुतंगाचा नियम (विधान) आहे.

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭho puratopi pacchatopi āhaṭabhikkhaṃ gaṇhati, pattadvāre ṭhatvā pattaṃ gaṇhantānampi deti, paṭikkamanaṃ āharitvā dinnabhikkhampi gaṇhati, taṃ divasaṃ pana nisīditvā bhikkhaṃ na gaṇhati. Majjhimo taṃ divasaṃ nisīditvāpi gaṇhati, svātanāya pana nādhivāseti. Mudukosvātanāyapi punadivasāyapi bhikkhaṃ adhivāseti. Te ubhopi serivihārasukhaṃ na labhanti, ukkaṭṭhova labhati. Ekasmiṃ kira [Pg.64] gāme ariyavaṃso hoti, ukkaṭṭho itare āha – ‘‘āyāmāvuso, dhammasavanāyā’’ti. Tesu eko ekenamhi, bhante, manussena nisīdāpitoti āha. Aparo mayā, bhante, svātanāya ekassa bhikkhā adhivāsitāti. Evaṃ te ubho parihīnā. Itaro pātova piṇḍāya caritvā gantvā dhammarasaṃ paṭisaṃvedesi.

प्रकारांच्या दृष्टीने, हा पिंडपातिक भिक्खू देखील तीन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये, उत्कृष्ट (उक्कठ्ठ) भिक्खू हा पुढे असणाऱ्या घराकडून किंवा मागे राहिलेल्या घराकडून आणलेली भिक्षा देखील स्वीकारतो. घराच्या दाराशी उभे राहून जे लोक पात्र घेतात, त्यांना तो पात्र देतो. भिक्षाटनावरून परत आल्यावर भोजनशाळेत आणून दिलेली भिक्षा देखील तो स्वीकारतो. परंतु, त्या दिवशी आमंत्रण दिलेल्या भोजनाची वाट पाहत तो बसून राहत नाही. मध्यम (मज्झिम) भिक्खू हा त्या दिवशी वाट पाहत बसून देखील भिक्षा स्वीकारतो, परंतु दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनाचे आमंत्रण स्वीकारत नाही. मृदू (मुदुक) भिक्खू हा दुसऱ्या दिवशीसाठी आणि तिसऱ्या दिवशीसाठी देखील भोजनाचे आमंत्रण स्वीकारतो. हे दोन्ही (मध्यम आणि मृदू) भिक्खू आपल्या इच्छेनुसार विहार करण्याचे (सेरिविहार) सुख मिळवू शकत नाहीत; केवळ उत्कृष्ट भिक्खूच ते सुख मिळवतो. असे ऐकिवात आहे की, एका गावात 'अरियवंस सुत्ता'वर आधारित धर्मप्रवचन चालू होते. उत्कृष्ट भिक्खूने इतरांना (मध्यम व मृदू भिक्खूंना) म्हटले, "आयुष्यमानांनो, चला आपण धम्मश्रवणासाठी जाऊ या." त्यांच्यापैकी एकाने (मध्यम भिक्खूने) म्हटले, "भंते, मला एका दात्याने भोजनासाठी थांबवून ठेवले आहे." दुसऱ्याने (मृदू भिक्खूने) म्हटले, "भंते, मी उद्यासाठी एका दात्याचे भोजनाचे आमंत्रण स्वीकारले आहे." अशा प्रकारे, ते दोघेही (स्वेच्छेने विहार करण्याच्या सुखापासून आणि धम्मरसापासून) वंचित राहिले. परंतु, उत्कृष्ट भिक्खूने सकाळीच भिक्षाटन केले आणि प्रवचनाच्या ठिकाणी जाऊन धम्मरसाचा आस्वाद घेतला.

Imesaṃ pana tiṇṇampi saṅghabhattādiatirekalābhaṃ sāditakkhaṇeva dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.

शिवाय, या तिन्ही प्रकारच्या भिक्खूंचे धुतंग, त्यांनी पिंडपातापेक्षा अतिरिक्त असणारे संघभत्त इत्यादी लाभ स्वीकारल्याच्या क्षणीच भंग पावते. या पिंडपातिक धुतंगामध्ये हाच धुतंग-भंग (भेद) आहे.

Ayaṃ panānisaṃso, ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjā’’ti (a. ni. 4.27; itivu. 101) vacanato nissayānurūpapaṭipattisabbhāvo, dutiye ariyavaṃse patiṭṭhānaṃ, aparāyattavuttitā, ‘‘appāni ceva sulabhāni ca tāni ca anavajjānī’’ti bhagavatā saṃvaṇṇitapaccayatā, kosajjanimmaddanatā, parisuddhājīvatā, sekhiyapaṭipattipūraṇaṃ, aparapositā, parānuggahakiriyā, mānappahānaṃ, rasataṇhānivāraṇaṃ, gaṇabhojanaparamparabhojanacārittasikkhāpadehi anāpattitā, appicchatādīnaṃ anulomavuttitā, sammāpaṭipattibrūhanaṃ, pacchimajanatānukampananti.

हे याचे फायदे (आनिसंस) आहेत: (१) "पिंडपात भोजनावर अवलंबून प्रव्रज्या (दीक्षा) आहे" या भगवंतांच्या वचनानुसार, प्रव्रज्येच्या वेळी घेतलेल्या पहिल्या निस्सयाशी सुसंगत आचरण असणे, (२) दुसऱ्या अरियवंसामध्ये (आर्यवंशात) प्रतिष्ठित असणे, (३) उपजीविकेसाठी इतरांवर अवलंबून न राहणे, (४) "जे अल्पमूल्य आणि सहज मिळणारे आहे, आणि जे निर्दोष आहे" अशा भगवंतांनी प्रशंसिलेल्या प्रत्ययांचा (साधनांचा) स्वीकार असणे, (५) आळसाचे दमन करणे, (६) उपजीविका अत्यंत शुद्ध असणे, (७) सेखिय नियमांचे पालन पूर्ण करणे, (८) इतरांचे पोषण करण्याचे ओझे नसणे, (९) भिक्षा देणाऱ्या इतरांवर अनुग्रह करणे, (१०) मान-सन्मानाचा (अहंकाराचा) त्याग करणे, (११) रस-तृष्णेचे (चवीच्या लोभाचे) निवारण करणे, (१२) गणभोजन, परंपराभोजन आणि चारित्त सिक्खापदांचे उल्लंघन न झाल्यामुळे आपत्ती (दोष) न लागणे, (१३) अल्पेच्छता इत्यादी गुणांशी सुसंगत जीवन जगणे, (१४) सम्यक प्रतिपत्तीची (साधनेची) वृद्धी करणे, आणि (१५) भावी पिढीतील लोकांना (सदाचरणाचा आदर्श दाखवून) अनुकंपा दाखवणे. हा पिंडपातिक धुतंगाचा आनिसंस (फायदा) आहे.

Piṇḍiyālopasantuṭṭho, aparāyattajīviko;

Pahīnāhāraloluppo, hoti cātuddiso yati.

जो यती (भिक्खू) पिंडपाताने मिळालेल्या अन्नाने संतुष्ट असतो, ज्याची उपजीविका इतरांवर अवलंबून नसते, आणि ज्याने आहारावरील लोभ (लोलुप्प) नष्ट केला आहे, तो चारही दिशांना मुक्तपणे संचार करू शकतो.

Vinodayati kosajjaṃ, ājīvassa visujjhati;

Tasmā hi nātimaññeyya, bhikkhācariyāya sumedhaso.

तो आपल्या आळसाचा नाश करतो आणि त्याची उपजीविका शुद्ध होते. म्हणूनच, सुज्ञ (बुद्धिमान) भिक्खूने भिक्षाटनाच्या या आचरणाचा कधीही अवमान करू नये.

Evarūpassa hi –

कारण अशा प्रकारच्या—

‘‘Piṇḍapātikassa bhikkhuno,Attabharassa anaññaposino;

Devāpi pihayanti tādino,No ce lābhasilokanissito’’ti.

"जो पिंडपातिक भिक्खू केवळ स्वतःचेच पोषण करतो, इतरांचे पोषण करण्याचे ओझे बाळगत नाही, आणि जो तादि-गुणाने (सुख-दुःखात सम राहणारा) युक्त आहे; जर तो लाभ आणि कीर्तीच्या आशेने युक्त नसेल, तर देव देखील अशा भिक्खूची प्रशंसा करतात (त्याच्यावर प्रेम करतात)."

Ayaṃ piṇḍapātikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही पिंडपातिक धुतंगाची समादान (स्वीकार), विधान (नियम), प्रभेद (प्रकार), भेद (भंग) आणि आनिसंस (फायदे) यांची सविस्तर माहिती (वर्णन) आहे.

4. Sapadānacārikaṅgakathā

४. सपदानचारिक धुतंगाची कथा (सपदानचार धुतंगाविषयीचे विवेचन).

27. Sapadānacārikaṅgampi [Pg.65] ‘‘loluppacāraṃ paṭikkhipāmi, sapadānacārikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.

२७. सपदानचारिक धुतंग देखील पुढील दोन वाक्यांपैकी कोणत्याही एका वाक्याने स्वीकारले (समादान केले) जाते: "मी लोभाने घरे वगळून भिक्षा मागणे नाकारतो (लोलुप्पचारं पटिक्खिपामि)" किंवा "मी सपदानचारिक धुतंग स्वीकारतो (सपदानचारिकंगं समादियामि)".

Tena pana sapadānacārikena gāmadvāre ṭhatvā parissayābhāvo sallakkhetabbo. Yassā racchāya vā gāme vā parissayo hoti, taṃ pahāya aññattha carituṃ vaṭṭati. Yasmiṃ gharadvāre vā racchāya vā gāme vā kiñci na labhati, agāmasaññaṃ katvā gantabbaṃ. Yattha kiñci labhati, taṃ pahāya gantuṃ na vaṭṭati. Iminā ca bhikkhunā kālataraṃ pavisitabbaṃ, evañhi aphāsukaṭṭhānaṃ pahāya aññattha gantuṃ sakkhissati. Sace panassa vihāre dānaṃ dentā antarāmagge vā āgacchantā manussā pattaṃ gahetvā piṇḍapātaṃ denti vaṭṭati. Iminā ca maggaṃ gacchantenāpi bhikkhācāravelāyaṃ sampattagāmaṃ anatikkamitvā caritabbameva. Tattha alabhitvā vā thokaṃ labhitvā vā gāmapaṭipāṭiyā caritabbanti idamassa vidhānaṃ.

त्या सपदानचारिक धुतंग धारण करणाऱ्या भिक्खूने गावाच्या वेशीवर उभे राहून तिथे कोणताही धोका (हत्ती, घोडे, बैल इत्यादींचा उपद्रव) नाही ना, याची खात्री करून घ्यावी. ज्या गल्लीत किंवा गावात धोका असेल, ती गल्ली किंवा गाव सोडून दुसऱ्या गल्लीत किंवा गावात जाणे योग्य आहे. ज्या घराच्या दाराशी, गल्लीत किंवा गावात काहीही मिळत नसेल, तिथे 'हे गाव नाही' असे समजून पुढे जावे. परंतु, ज्या घराच्या दाराशी, गल्लीत किंवा गावात काहीतरी मिळते, ते सोडून पुढे जाणे योग्य नाही. या भिक्खूने सकाळी लवकरच भिक्षाटनासाठी प्रवेश करावा, कारण लवकर प्रवेश केल्यास धोकादायक किंवा गैरसोयीची जागा सोडून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे शक्य होईल. जर विहारात दान देणारे लोग किंवा वाटेत भेटणारे लोग भिक्खूचे पात्र घेऊन त्यात भिक्षा घालत असतील, तर ती स्वीकारणे योग्य आहे. तसेच, प्रवासाला जात असताना देखील, भिक्षेच्या वेळी वाटेत लागणारे गाव न ओलांडता तिथे भिक्षाटन करावे. त्या गावात काही न मिळाल्यास किंवा थोडे मिळाल्यास, घरांच्या क्रमानेच (सपदान) भिक्षा मागावी. हा या सपदानचारिक धुतंगाचा नियम (विधान) आहे.

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭho purato āhaṭabhikkhampi pacchato āhaṭabhikkhampi paṭikkamanaṃ āharitvā diyyamānampi na gaṇhati, pattadvāre pana pattaṃ vissajjeti. Imasmiñhi dhutaṅge mahākassapattherena sadiso nāma natthi. Tassapi pattavissaṭṭhaṭṭhānameva paññāyati. Majjhimo purato vā pacchato vā āhaṭampi paṭikkamanaṃ āhaṭampi gaṇhati, pattadvārepi pattaṃ vissajjeti, na pana bhikkhaṃ āgamayamāno nisīdati. Evaṃ so ukkaṭṭhapiṇḍapātikassa anulometi. Muduko taṃ divasaṃ nisīditvā āgameti.

प्रकारांच्या दृष्टीने, हा सपदानचारिक भिक्खू देखील तीन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये, उत्कृष्ट (उक्कठ्ठ) भिक्खू हा पुढे असणाऱ्या घराकडून आणलेली भिक्षा, मागे राहिलेल्या घराकडून आणलेली भिक्षा किंवा भोजनशाळेत आणून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही. तो केवळ घराच्या दाराशी उभे राहून आपले पात्र (भिक्षा स्वीकारण्यासाठी) हातातून सोडतो (देतो). खरोखरच, या धुतंगामध्ये महाकस्सप थेरांसारखे (महाकश्यप स्थविरांसारखे) दुसरे कोणीही नाही. त्यांच्या बाबतीत देखील (विणकराचे रूप घेऊन आलेल्या सक-देवाला/इंद्राला) पात्र हातातून सोडल्याची घटना प्रसिद्धच आहे. मध्यम (मज्झिम) भिक्खू हा पुढे असणाऱ्या किंवा मागे राहिलेल्या घराकडून आणलेली भिक्षा स्वीकारतो, भोजनशाळेत आणलेली भिक्षा देखील स्वीकारतो आणि घराच्या दाराशी पात्र देखील सोडतो; परंतु तो त्या दिवशीच्या भोजनाच्या आमंत्रणाची वाट पाहत बसून राहत नाही. अशा प्रकारे, तो मध्यम भिक्खू उत्कृष्ट पिंडपातिक भिक्खूच्या आचरणाशी सुसंगत राहतो. मृदू (मुदुक) भिक्खू हा त्या दिवशीच्या आमंत्रणाची वाट पाहत बसून राहतो.

Imesaṃ pana tiṇṇampi loluppacāre uppannamatte dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.

शिवाय, या तिन्ही प्रकारच्या भिक्खूंचे धुतंग, (चांगल्या भोजनाच्या) लोभाने घरांचा क्रम ओलांडून पुढे जाण्याचा विचार मनात उत्पन्न झाल्याच्या क्षणीच भंग पावते. या सपदानचारिक धुतंगामध्ये हाच धुतंग-भंग (भेद) आहे.

Ayaṃ panānisaṃso, kulesu niccanavakatā, candūpamatā, kulamaccherappahānaṃ, samānukampitā, kulūpakādīnavābhāvo, avhānānabhinandanā, abhihārena anatthikatā, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.

हा तर (या धुतंगाचा) आनुशंस (लाभ) आहे: कुलांमध्ये नेहमी नवीन (अपरिचित) राहणे, चंद्रासारखे असणे, कुल-मत्सराचा त्याग करणे, सर्वांवर समान अनुकंपा असणे, कुलांच्या जवळ जाण्यातील दोषांचा अभाव असणे, आमंत्रणाचा स्वीकार न करणे, आणून दिलेल्या भोजनाची इच्छा न बाळगणे आणि अल्पेच्छता इत्यादी गुणांना अनुकूल वर्तन असणे.

Candūpamo [Pg.66] niccanavo kulesu,Amaccharī sabbasamānukampo;

Kulūpakādīnavavippamutto,Hotīdha bhikkhu sapadānacārī.

या बुद्ध शासनात घरांच्या क्रमाने भिक्षा मागणारा (सपदानचारी) भिक्खू चंद्रासारखा (अनासक्त), कुलांमध्ये नेहमी नवीन (अपरिचित), मत्सररहित, सर्वांवर समान अनुकंपा असणारा आणि कुलांच्या घरी भोजन करणाऱ्या भिक्खूंना होणाऱ्या दोषांपासून मुक्त असा होतो.

Loluppacārañca pahāya tasmā,Okkhittacakkhu yugamattadassī;

Ākaṅkhamāno bhuvi sericāraṃ,Careyya dhīro sapadānacāranti.

म्हणून, पृथ्वीवर मुक्तपणे संचार करण्याची इच्छा बाळगणाऱ्या बुद्धिमान भिक्खूने लोलुपतेचे वर्तन सोडून देऊन, खाली नजर ठेवून, केवळ चार हात अंतरापर्यंत पाहत, घरांच्या क्रमाने भिक्षा मागण्याचे व्रत आचरावे.

Ayaṃ sapadānacārikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही सपदानचारिक अंगामधील समादान, विधान, प्रभेद, भेद आणि आनुशंस यांची वर्णना आहे.

5. Ekāsanikaṅgakathā

५. एकासनिक अंगाची कथा (एकदाच बसून भोजन करण्याच्या धुतंगाचे वर्णन)

28. Ekāsanikaṅgampi ‘‘nānāsanabhojanaṃ paṭikkhipāmi, ekāsanikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.

२८. एकासनिक अंग देखील 'मी वेगवेगळ्या आसनांवर बसून भोजन करण्याचा त्याग करतो' किंवा 'मी एकासनिक अंग स्वीकारतो' या दोन वाक्यांपैकी कोणत्याही एका वाक्याने समादान केले जाते.

Tena pana ekāsanikena āsanasālāyaṃ nisīdantena therāsane anisīditvā ‘‘idaṃ mayhaṃ pāpuṇissatī’’ti patirūpaṃ āsanaṃ sallakkhetvā nisīditabbaṃ. Sacassa vippakate bhojane ācariyo vā upajjhāyo vā āgacchati, uṭṭhāya vattaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha ‘‘āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā, ayañca vippakatabhojano, tasmā vattaṃ karotu, bhojanaṃ pana mā bhuñjatū’’ti. Idamassa vidhānaṃ.

त्या एकासनिक धुतंग पाळणाऱ्या भिक्खूने भोजनशाळेत बसताना, ज्येष्ठ भिक्खूंच्या आसनावर न बसता, 'हे आसन मला योग्य आहे' असा विचार करून योग्य आसन निवडून बसावे. जर त्याचे भोजन चालू असताना आचार्य किंवा उपाध्याय आले, तर उठून त्यांचे कर्तव्य (आदर-सत्कार) करणे योग्य आहे. परंतु त्रिपिटक चूलअभय थेर म्हणतात— 'आसनाचे रक्षण करावे किंवा भोजनाचे रक्षण करावे. या भिक्खूचे भोजन अपूर्ण आहे, म्हणून त्याने उठून कर्तव्य करावे, परंतु पुन्हा भोजन करू नये.' हे त्याचे विधान आहे.

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭho appaṃ vā hotu bahu vā, yamhi bhojane hatthaṃ otāreti, tato aññaṃ gaṇhituṃ na labhati. Sacepi manussā ‘‘therena na kiñci bhutta’’nti sappiādīni āharanti, bhesajjatthameva vaṭṭanti, na āhāratthaṃ. Majjhimo yāva patte bhattaṃ na khīyati, tāva aññaṃ gaṇhituṃ labhati. Ayañhi bhojanapariyantiko nāma hoti. Muduko yāva āsanā na vuṭṭhāti tāva bhuñjituṃ labhati. So hi udakapariyantiko vā hoti yāva pattadhovanaṃ na gaṇhāti tāva bhuñjanato, āsanapariyantiko vā yāva na vuṭṭhāti tāva bhuñjanato.

प्रकाराने हा देखील तीन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये उत्कृष्ट (तीव्र) पाळणारा भिक्खू—भोजन थोडे असो वा जास्त, ज्या भोजनावर तो हात ठेवतो, त्याव्यतिरिक्त दुसरे काही घेण्यास त्याला परवानगी नसते. जरी लोकांनी 'थेरांनी काहीच खाल्ले नाही' असे म्हणून तूप इत्यादी आणले, तरी ते केवळ औषध म्हणून घेण्यास योग्य आहे, आहारासाठी नाही. मध्यम पाळणारा भिक्खू—जोपर्यंत पात्रातील अन्न संपत नाही, तोपर्यंत दुसरे अन्न घेण्यास त्याला परवानगी असते. कारण हा 'भोजनपर्यंतिक' नावाचा होतो. मृदू (सौम्य) पाळणारा भिक्खू—जोपर्यंत तो आसनावरून उठत नाही, तोपर्यंत त्याला भोजन करण्याची परवानगी असते. कारण तो जोपर्यंत पात्र धुण्यासाठी पाणी घेत नाही तोपर्यंत भोजन करत असल्याने 'उदकपर्यंतिक' होतो, किंवा जोपर्यंत आसनावरून उठत नाही तोपर्यंत भोजन करत असल्याने 'आसनपर्यंतिक' होतो.

Imesaṃ [Pg.67] pana tiṇṇampi nānāsanabhojanaṃ bhuttakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.

परंतु या तिन्ही प्रकारच्या भिक्खूंचे वेगवेगळ्या आसनांवर बसून भोजन केल्याच्या क्षणी धुतंग भंग पावते. हा यातील भेद (भंग) आहे.

Ayaṃ panānisaṃso, appābādhatā, appātaṅkatā, lahuṭṭhānaṃ, balaṃ, phāsuvihāro, anatirittapaccayā anāpatti, rasataṇhāvinodanaṃ appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.

हा तर (या धुतंगाचा) आनुशंस (लाभ) आहे: निरोगीपणा, शारीरिक वेदनांचा अभाव, चपळता, शारीरिक बल, सुखाने विहार करणे, अतिरिक्त नसलेले अन्न खाल्ल्याने होणाऱ्या आपत्तीचा अभाव, चवीच्या तृष्णेचे निवारण करणे आणि अल्पेच्छता इत्यादी गुणांना अनुकूल वर्तन असणे.

Ekāsanabhojane rataṃ,Na yatiṃ bhojanapaccayā rujā;

Visahanti rase alolupo,Parihāpeti na kammamattano.

एकाच आसनावर बसून भोजन करण्यात रममाण झालेल्या संयमी भिक्खूला वारंवार भोजन केल्यामुळे होणारे आजार पीडित करू शकत नाहीत. चवीविषयी लोलुपता नसलेला तो भिक्खू आपले स्वतःचे कर्तव्य कमी पडू देत नाही.

Iti phāsuvihārakāraṇe,Sucisallekharatūpasevite;

Janayetha visuddhamānaso,Ratimekāsanabhojane yatīti.

म्हणून, सुखाने विहार करण्याचे कारण असलेल्या, पवित्र आणि तृष्णेचा क्षय करणाऱ्या आचरणात रममाण असलेल्या सत्पुरुषांनी आचरलेल्या एकाच आसनावर बसून भोजन करण्याच्या व्रतामध्ये विशुद्ध मनाच्या संयमी भिक्खूने प्रीती निर्माण करावी.

Ayaṃ ekāsanikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही एकासनिक अंगामधील समादान, विधान, प्रभेद, भेद आणि आनुशंस यांची वर्णना आहे.

6. Pattapiṇḍikaṅgakathā

६. पत्तपिंडिक अंगाची कथा (पात्रातच सर्व अन्न एकत्र करून खाण्याच्या धुतंगाचे वर्णन)

29. Pattapiṇḍikaṅgampi ‘‘dutiyakabhājanaṃ paṭikkhipāmi, pattapiṇḍikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.

२९. पत्तपिंडिक अंग देखील 'मी दुसऱ्या पात्राचा त्याग करतो' किंवा 'मी पत्तपिंडिक अंग स्वीकारतो' या दोन वाक्यांपैकी कोणत्याही एका वाक्याने समादान केले जाते.

Tena pana pattapiṇḍikena yāgupānakāle bhājane ṭhapetvā byañjane laddhe byañjanaṃ vā paṭhamaṃ khāditabbaṃ, yāgu vā pātabbā. Sace pana yāguyaṃ pakkhipati, pūtimacchakādimhi byañjane pakkhitte yāgu paṭikūlā hoti, appaṭikūlameva ca katvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Tasmā tathārūpaṃ byañjanaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ. Yaṃ pana madhusakkarādikaṃ appaṭikūlaṃ hoti, taṃ pakkhipitabbaṃ. Gaṇhantena ca pamāṇayuttameva gaṇhitabbaṃ. Āmakasākaṃ hatthena gahetvā khādituṃ vaṭṭati. Tathā pana akatvā patteyeva pakkhipitabbaṃ. Dutiyakabhājanassa pana paṭikkhittattā aññaṃ rukkhapaṇṇampi na vaṭṭatīti idamassa vidhānaṃ.

त्या पत्तपिंडिक धुतंग पाळणाऱ्या भिक्खूने पेज पिण्याच्या वेळी, भांड्यात भाजी (व्यंजन) मिळाली असता, एकतर भाजी आधी खावी किंवा पेज आधी प्यावी. जर त्याने पेजेमध्ये ती भाजी टाकली आणि ती भाजी दुर्गंधीयुक्त माशाची इत्यादी असेल, तर ती पेज घृणास्पद होईल; आणि अन्न घृणास्पद न करताच खाणे योग्य आहे. म्हणून अशा प्रकारच्या व्यंजनाचा विचार करून हे सांगितले आहे. परंतु जे मध, साखर इत्यादी घृणास्पद नसलेले पदार्थ आहेत, ते पेजेत टाकावेत. आणि भिक्षा स्वीकारताना योग्य प्रमाणातच स्वीकारावी. कच्ची पाने हाताने धरून खाणे योग्य आहे, परंतु तसे न करता ते पात्रातच टाकावे. दुसऱ्या पात्राचा त्याग केल्यामुळे, झाडाचे पान देखील वापरणे योग्य नाही. हे त्याचे विधान आहे.

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭhassa aññatra ucchukhādanakālā kacavarampi chaḍḍetuṃ na vaṭṭati. Odanapiṇḍamacchamaṃsapūvepi bhinditvā [Pg.68] khādituṃ na vaṭṭati. Majjhimassa ekena hatthena bhinditvā khādituṃ vaṭṭati, hatthayogī nāmesa. Muduko pana pattayogī nāma hoti, tassa yaṃ sakkā hoti patte pakkhipituṃ, taṃ sabbaṃ hatthena vā dantehi vā bhinditvā khādituṃ vaṭṭati.

प्रकाराच्या दृष्टीने हा देखील तीन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये उत्कृष्ट पाळणाऱ्या भिक्खूला ऊस खाण्याच्या वेळेव्यतिरिक्त कचरा (काटे, टरफले इत्यादी) टाकण्यासाठी देखील दुसरे पात्र वापरणे योग्य नाही; तसेच भाताचा गोळा, मासे, मांस किंवा गोड पदार्थ तोडून खाणे देखील योग्य नाही. मध्यम पाळणाऱ्या भिक्खूला एका हाताने तोडून खाणे योग्य आहे, याला 'हस्तयोगी' म्हणतात. मृदू पाळणारा भिक्खू 'पात्रयोगी' नावाचा असतो; त्याला जे काही पात्रात टाकणे शक्य असते, ते सर्व हाताने किंवा दातांनी तोडून खाणे योग्य आहे.

Imesaṃ pana tiṇṇampi dutiyakabhājanaṃ sāditakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.

परंतु या तिन्ही प्रकारच्या भिक्खूंचे दुसऱ्या पात्राचा स्वीकार केल्याच्या क्षणी धुतंग भंग पावते. हा यातील भेद (भंग) आहे.

Ayaṃ panānisaṃso, nānārasataṇhāvinodanaṃ. Atricchatāya pahānaṃ, āhāre payojanamattadassitā, thālakādipariharaṇakhedābhāvo, avikkhittabhojitā, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.

हा तर (या धुतंगाचा) आनुशंस (लाभ) आहे: विविध चवींच्या तृष्णेचे निवारण करणे, वेगवेगळ्या पात्रांमधील विविध चवींच्या अति-इच्छेचा त्याग करणे, आहारामध्ये केवळ प्रयोजनापुरतेच पाहणे, थाळ्या-वाट्या इत्यादी अतिरिक्त भांडी बाळगण्याच्या त्रासाचा अभाव असणे, एकाग्रतेने भोजन करणे आणि अल्पेच्छता इत्यादी गुणांना अनुकूल वर्तन असणे.

Nānābhājanavikkhepaṃ, hitvā okkhittalocano;

Khaṇanto viya mūlāni, rasataṇhāya subbato.

उत्तम व्रत पाळणारा भिक्खू वेगवेगळ्या पात्रांमुळे होणारे चित्ताचे विचलन सोडून देऊन, पात्रावरच नजर स्थिर ठेवून, चवीच्या तृष्णेची मुळेच उपटून टाकल्याप्रमाणे—

Sarūpaṃ viya santuṭṭhiṃ, dhārayanto sumānaso;

Paribhuñjeyya āhāraṃ, ko añño pattapiṇḍikoti.

आपल्या शरीराचे रक्षण केल्याप्रमाणे संतोषाचे रक्षण करत, प्रसन्न चित्ताने आहाराचे सेवन करतो. अशा पत्तपिंडिक भिक्खूशिवाय दुसरा कोण असे करू शकेल?

Ayaṃ pattapiṇḍikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही पत्तपिंडिक अंगामधील समादान, विधान, प्रभेद, भेद आणि आनुशंस यांची वर्णना आहे.

7. Khalupacchābhattikaṅgakathā

७. खलुपच्छाभत्तिक अंगाची कथा (भोजन थांबवल्यानंतर पुन्हा भोजन न करण्याच्या धुतंगाचे वर्णन)

30. Khalupacchābhattikaṅgampi ‘‘atirittabhojanaṃ paṭikkhipāmi, khalupacchābhattikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.

३०. खलुपच्छाभत्तिक अंग देखील 'मी अतिरिक्त भोजन घेण्याचा त्याग करतो' किंवा 'मी खलुपच्छाभत्तिक अंग स्वीकारतो' या दोन वाक्यांपैकी कोणत्याही एका वाक्याने समादान केले जाते.

Tena pana khalupacchābhattikena pavāretvā puna bhojanaṃ kappiyaṃ kāretvā na bhuñjitabbaṃ. Idamassa vidhānaṃ.

त्या खलुपच्छाभत्तिक धुतंग पाळणाऱ्या भिक्खूने भोजन थांबवल्यानंतर (पवारित झाल्यानंतर), पुन्हा मिळालेले भोजन कल्पित (योग्य) करून घेऊन देखील खाऊ नये. हे त्याचे विधान आहे.

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭho yasmā paṭhamapiṇḍe pavāraṇā nāma natthi, tasmiṃ pana ajjhohariyamāne aññaṃ paṭikkhipato hoti, tasmā evaṃ pavārito paṭhamapiṇḍaṃ ajjhoharitvā dutiyapiṇḍaṃ na bhuñjati. Majjhimo yasmiṃ bhojane pavārito, tadeva bhuñjati. Muduko pana yāva āsanā na vuṭṭhāti tāva bhuñjati.

प्रकाराच्या दृष्टीने हा देखील तीन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये उत्कृष्ट पाळणारा भिक्खू—कारण पहिल्या घासाच्या वेळी 'पवारणा' (भोजन थांबवणे) नसते, परंतु तो घास गिळत असताना जर तो दुसऱ्या अन्नाचा नकार करतो, तेव्हा तो पवारित होतो. म्हणून, अशा प्रकारे पवारित झालेला भिक्खू पहिला घास गिळल्यानंतर दुसरा घास खात नाही. मध्यम पाळणारा भिक्खू—ज्या भोजनाच्या वेळी तो पवारित होतो, केवळ तेच भोजन करतो. मृदू पाळणारा भिक्खू—जोपर्यंत तो आसनावरून उठत नाही, तोपर्यंत भोजन करतो.

Imesaṃ pana tiṇṇampi pavāritānaṃ kappiyaṃ kārāpetvā bhuttakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.

परंतु या तिन्ही प्रकारच्या पवारित झालेल्या भिक्खूंनी अन्न कल्पित करून घेऊन खाल्ल्याच्या क्षणी धुतंग भंग पावते. हा यातील भेद (भंग) आहे.

Ayaṃ [Pg.69] panānisaṃso, anatirittabhojanāpattiyā dūrabhāvo, odarikattābhāvo, nirāmisasannidhitā, puna pariyesanāya abhāvo, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.

हा तर (या धुतंगाचा) आनुशंस (लाभ) आहे: अतिरिक्त नसलेले अन्न खाल्ल्याने होणाऱ्या आपत्तीपासून दूर राहणे, पोट फुगेपर्यंत खाण्याची प्रवृत्ती नसणे, अन्नाचा साठा न करणे, पुन्हा अन्न शोधण्याची गरज नसणे आणि अल्पेच्छता इत्यादी गुणांना अनुकूल वर्तन असणे.

Pariyesanāya khedaṃ, na yāti na karoti sannidhiṃ dhīro;

Odarikattaṃ pajahati, khalupacchābhattiko yogī.

'खलुपच्छाभत्तिक' (भोजनानंतर पुन्हा आहार न घेण्याचा नियम पाळणारा) धुतंग धारण करणारा धीर योगी पुन्हा आहाराच्या शोधात जाण्याच्या त्रासाला (थकव्याला) प्राप्त होत नाही, तो अन्नाचा संग्रह करत नाही आणि अतिखादाडपणाचा (लोभीपणाचा) त्याग करतो.

Tasmā sugatapasatthaṃ, santosaguṇādivuḍḍhisañjananaṃ;

Dose vidhunitukāmo, bhajeyya yogī dhutaṅgamidanti.

म्हणून, (अति-इच्छा इत्यादी) दोषांना दूर करण्याची इच्छा असणाऱ्या योग्याने, सुगतांनी (बुद्धांनी) प्रशंसिलेल्या आणि संतोषादी गुणांच्या वृद्धीला जन्म देणाऱ्या या धुतंगाचे आचरण करावे.

Ayaṃ khalupacchābhattikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही 'खलुपच्छाभत्तिकंग' धुतंगाचे ग्रहण (समादान), विधी, प्रभेद (वर्गीकरण), भेद (भंग) आणि आनिशंस (फायदे) यांची सविस्तर माहिती (वर्णन) आहे.

8. Āraññikaṅgakathā

८. आरण्यिकंगकथा (अरण्यवासी धुतंगाचे वर्णन)

31. Āraññikaṅgampi ‘‘gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipāmi, āraññikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.

३१. आरण्यिकंग देखील— "मी गावांतील किंवा गावाजवळील शयनासनाचा (वस्तीचा) अस्वीकार करतो" किंवा "मी आरण्यिकंग (अरण्यवासी धुतंग) ग्रहण करतो" या दोन वाक्यांपैकी कोणत्याही एका वाक्याने ग्रहण केले जाते.

Tena pana āraññikena gāmantasenāsanaṃ pahāya araññe aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ. Tattha saddhiṃ upacārena gāmoyeva gāmantasenāsanaṃ.

त्या आरण्यक धुतंगधारी भिक्खूने गावातील शयनासनाचा त्याग करून अरण्यातच अरुणोदय (पहाट) होऊ दिला पाहिजे. येथे उपचारासह (गावाच्या परिसरासह) गावालाच 'गामंतसेनासन' (ग्राम-शयनासन) म्हटले जाते.

Gāmo nāma yo koci ekakuṭiko vā anekakuṭiko vā parikkhitto vā aparikkhitto vā samanusso vā amanusso vā antamaso atirekacātumāsaniviṭṭho yo koci satthopi.

'गाव' म्हणजे एक झोपडी असलेले किंवा अनेक झोपड्या असलेले, कुंपण (भिंत) असलेले किंवा कुंपण नसलेले, मानवी वस्ती असलेले किंवा (काही कारणास्तव) मानवरहित असलेले कोणतेही ठिकाण होय; अगदी कमीत कमी चार महिन्यांपेक्षा अधिक काळ तळ ठोकून राहिलेला व्यापारी तांडा (सत्थ) देखील गावच मानला जातो.

Gāmūpacāro nāma parikkhittassa gāmassa sace anurādhapurasseva dve indakhīlā honti, abbhantarime indakhīle ṭhitassa thāmamajjhimassa purisassa leḍḍupāto. Tassa lakkhaṇaṃ yathā taruṇamanussā attano balaṃ dassentā bāhaṃ pasāretvā leḍḍuṃ khipanti, evaṃ khittassa leḍḍussa patanaṭṭhānabbhantaranti vinayadharā. Suttantikā pana kākanivāraṇaniyamena khittassāti vadanti. Aparikkhittagāme yaṃ sabbapaccantimassa gharassa dvāre ṭhito mātugāmo bhājanena udakaṃ chaḍḍeti, tassa patanaṭṭhānaṃ gharūpacāro. Tato vuttanayena eko leḍḍupāto gāmo, dutiyo gāmūpacāro.

'गावाचा परिसर' (गामूपचार) म्हणजे: जर कुंपण असलेल्या गावाला अनुराधपुराप्रमाणे दोन इंद्रकील (वेशीचे खांब/उंबरठे) असतील, तर आतील इंद्रकीलावर उभ्या असलेल्या मध्यम शक्तीच्या माणसाने फेकलेला दगड जितक्या अंतरावर पडतो (लेड्डुपात), ते अंतर होय. विनयधरांच्या मते, तरुण मुले आपली शक्ती दाखवण्यासाठी हात मागे नेऊन जो दगड फेकतात, तो दगड पडण्याच्या आतली जागा हे त्याचे लक्षण आहे. परंतु, सुत्तंतिक (सुत्तपिटकाचे आचार्य) म्हणतात की, कावळ्याला हाकलण्यासाठी फेकलेला दगड जितक्या अंतरावर पडतो, ते अंतर होय. कुंपण नसलेल्या गावामध्ये, सर्वात बाहेरील घराच्या दारात उभे राहून एखाद्या स्त्रीने भांड्यातून फेकलेले पाणी जिथे पडते, ती जागा 'घराचा परिसर' (घरूपचार) होय. तिथून वर सांगितलेल्या पद्धतीने पहिला दगडफेकीचा टप्पा म्हणजे गाव आणि दुसरा दगडफेकीचा टप्पा म्हणजे गावाचा परिसर (गामूपचार) होय.

Araññaṃ pana vinayapariyāye tāva ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca sabbametaṃ arañña’’nti (pārā. 92) vuttaṃ. Abhidhammapariyāye ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ [Pg.70] arañña’’nti (vibha. 529) vuttaṃ. Imasmiṃ pana suttantikapariyāye ‘‘āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti idaṃ lakkhaṇaṃ. Taṃ āropitena ācariyadhanunā parikkhittassa gāmassa indakhīlato aparikkhittassa paṭhamaleḍḍupātato paṭṭhāya yāva vihāraparikkhepā minitvā vavatthapetabbaṃ.

विनय पद्धतीनुसार (विनयपरियाय) 'अरण्य' म्हणजे— "गाव आणि गावाचा परिसर सोडून उरलेली सर्व जागा अरण्य होय." अभिधम्म पद्धतीनुसार— "इंद्रकीलाच्या बाहेर पडल्यानंतरची सर्व जागा अरण्य होय." परंतु, या सुत्तंतिक पद्धतीमध्ये— "गावापासून कमीत कमी पाचशे धनुष्य अंतरावर असलेले शयनासन म्हणजे अरण्य होय" हे लक्षण ग्राह्य आहे. ते अंतर दोरी लावलेल्या प्रमाणभूत (शिक्षकाच्या) धनुष्याने मोजावे; कुंपण असलेल्या गावाच्या इंद्रकीलापासून, किंवा कुंपण नसलेल्या गावाच्या पहिल्या दगडफेकीच्या टप्प्यापासून सुरू करून विहाराच्या कुंपणापर्यंत मोजून ते निश्चित करावे.

Sace pana vihāro aparikkhitto hoti, yaṃ sabbapaṭhamaṃ senāsanaṃ vā bhattasālā vā dhuvasannipātaṭṭhānaṃ vā bodhi vā cetiyaṃ vā dūre cepi senāsanato hoti, taṃ paricchedaṃ katvā minitabbanti vinayaṭṭhakathāsu vuttaṃ. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana vihārassapi gāmasseva upacāraṃ nīharitvā ubhinnaṃ leḍḍupātānaṃ antarā minitabbanti vuttaṃ. Idamettha pamāṇaṃ.

जर विहाराला कुंपण नसेल, तर सर्वात आधी लागणारे जे काही असेल— मग ते शयनासन असो, भोजनशाळा असो, नियमित सभेचे ठिकाण असो, बोधिवृक्ष असो वा चैत्य असो, जरी ते मुख्य शयनासनापासून दूर असले तरी, त्यालाच सीमा मानून तिथून मोजावे, असे विनय-अट्ठकथांमध्ये सांगितले आहे. परंतु, मज्झिम-अट्ठकथेमध्ये सांगितले आहे की, गावाच्या परिसराप्रमाणेच विहाराचा परिसरही वगळून, दोन्ही बाजूंच्या दगडफेकीच्या टप्प्यांमधील अंतर मोजावे. येथे हेच प्रमाण मानले पाहिजे.

Sacepi āsanne gāmo hoti, vihāre ṭhitehi mānusakānaṃ saddo suyyati, pabbatanadīādīhi pana antaritattā na sakkā ujuṃ gantuṃ. Yo tassa pakatimaggo hoti, sacepi nāvāya sañcaritabbo, tena maggena pañcadhanusatikaṃ gahetabbaṃ. Yo pana āsannagāmassa aṅgasampādanatthaṃ tato tato maggaṃ pidahati, ayaṃ dhutaṅgacoro hoti.

जरी गाव जवळ असेल आणि विहारात राहणाऱ्यांना लोकांचे आवाज ऐकू येत असले, तरी डोंगर, नदी इत्यादींच्या अडथळ्यामुळे सरळ रेषेत जाणे शक्य नसेल, तर जो नेहमीचा मार्ग असेल (जरी तो नावेने पार करावा लागणारा असला तरी), त्याच मार्गाने पाचशे धनुष्यांचे अंतर मोजावे. परंतु, जो भिक्खू जवळ असलेल्या गावापासूनचे अंतर पाचशे धनुष्य पूर्ण दाखवण्यासाठी (अरण्यवासाचे लक्षण पूर्ण करण्यासाठी) इथले-तिथले मार्ग बंद करतो, तो 'धुतंग-चोर' ठरतो.

Sace pana āraññikassa bhikkhuno upajjhāyo vā ācariyo vā gilāno hoti, tena araññe sappāyaṃ alabhantena gāmantasenāsanaṃ netvā upaṭṭhātabbo. Kālasseva pana nikkhamitvā aṅgayuttaṭṭhāne aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ. Sace aruṇuṭṭhānavelāyaṃ tesaṃ ābādho vaḍḍhati, tesaṃyeva kiccaṃ kātabbaṃ. Na dhutaṅgasuddhikena bhavitabbanti idamassa vidhānaṃ.

जर अरण्यवासी भिक्खूचे उपाज्झाय (उपाध्याय) किंवा आचार्य आजारी असतील आणि अरण्यात त्यांना अनुकूल औषधोपचार मिळत नसेल, तर त्या भिक्खूने त्यांना गावातील शयनासनात नेऊन त्यांची सेवा करावी. परंतु, त्याने पहाटेच तिथून निघून अरण्यवासाच्या नियमास पात्र असलेल्या ठिकाणी अरुणोदय होऊ दिला पाहिजे. जर अरुणोदयाच्या वेळी त्यांचा आजार वाढला, तर त्यांची सेवा करणे हेच त्याचे कर्तव्य ठरते. अशा वेळी धुतंगाच्या शुद्धतेची चिंता करू नये. हा यासंबंधीचा विधी आहे.

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭhena sabbakālaṃ araññe aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ. Majjhimo cattāro vassike māse gāmante vasituṃ labhati. Muduko hemantikepi.

वर्गीकरणानुसार (प्रभेद) हा देखील तीन प्रकारचा असतो. त्यापैकी, उत्कृष्ट (उक्कट्ठ) श्रेणीच्या भिक्खूने सर्व ऋतूंमध्ये अरण्यातच अरुणोदय होऊ दिला पाहिजे. मध्यम (मज्झिम) श्रेणीच्या भिक्खूला पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत गावातील शयनासनात राहण्याची परवानगी असते. सौम्य (मुदुक) श्रेणीच्या भिक्खूला हिवाळ्याच्या चार महिन्यांतही राहण्याची परवानगी असते.

Imesaṃ pana tiṇṇampi yathā paricchinne kāle araññato āgantvā gāmantasenāsane dhammassavanaṃ suṇantānaṃ aruṇe uṭṭhitepi dhutaṅgaṃ na bhijjati. Sutvā gacchantānaṃ antarāmagge uṭṭhitepi na bhijjati. Sace pana uṭṭhitepi dhammakathike muhuttaṃ nipajjitvā gamissāmāti niddāyantānaṃ aruṇaṃ uṭṭhahati, attano vā ruciyā gāmantasenāsane aruṇaṃ uṭṭhapenti, dhutaṅgaṃ bhijjatīti ayamettha bhedo.

या तिन्ही प्रकारच्या भिक्खूंनी ठरवून दिलेल्या काळात अरण्यातून येऊन गावातील शयनासनात धम्मश्रवण (धम्म प्रवचन ऐकणे) करत असताना जर अरुणोदय झाला, तरी त्यांचे धुतंग भंग पावत नाही. प्रवचन ऐकून परत जात असताना वाटेत अरुणोदय झाला, तरीही ते भंग पावत नाही. परंतु, धम्मकथिकाचे (प्रवचनकाराचे) प्रवचन संपल्यावर "थोड्या वेळ झोपून मग जाऊ" असा विचार करून झोपले असताना जर अरुणोदय झाला, किंवा स्वतःच्या इच्छेने गावातील शयनासनात अरुणोदय होऊ दिला, तर धुतंग भंग पावते. हा यातील भेद (भंग) आहे.

Ayaṃ [Pg.71] panānisaṃso, āraññiko bhikkhu araññasaññaṃ manasikaronto bhabbo aladdhaṃ vā samādhiṃ paṭiladdhuṃ laddhaṃ vā rakkhituṃ, satthāpissa attamano hoti. Yathāha – ‘‘tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno attamano homi araññavihārenā’’ti (a. ni. 6.42; 8.86). Pantasenāsanavāsino cassa asappāyarūpādayo cittaṃ na vikkhipanti, vigatasantāso hoti, jīvitanikantiṃ jahati, pavivekasukharasaṃ assādeti, paṃsukūlikādibhāvopi cassa patirūpo hotīti.

याचे फायदे (आनिशंस) पुढीलप्रमाणे आहेत: अरण्यवासी भिक्खू अरण्याच्या जाणिवेचे मनन करत असताना, प्राप्त न झालेली समाधी प्राप्त करण्यास किंवा प्राप्त झालेली समाधी टिकवून ठेवण्यास समर्थ होतो. शास्ता (बुद्ध) देखील त्याच्यावर प्रसन्न असतात. जसे त्यांनी म्हटले आहे— "नागित! त्या भिक्खूच्या अरण्यवासाने मी अत्यंत प्रसन्न होतो." तसेच, दुर्गम शयनासनात राहणाऱ्या त्याच्या चित्ताला प्रतिकूल रूप इत्यादी गोष्टी विचलित करत नाहीत, तो भयमुक्त होतो, जीवनावरील आसक्तीचा त्याग करतो, एकांतातील सुखाच्या रसाचा आस्वाद घेतो आणि पांसुकुलिक (चिंध्यांचे वस्त्र नेसणे) इत्यादी इतर धुतंग देखील त्याला अत्यंत शोभून दिसतात.

Pavivitto asaṃsaṭṭho, pantasenāsane rato;

Ārādhayanto nāthassa, vanavāsena mānasaṃ.

एकांतात राहणारा, लोकांशी संपर्क न ठेवणारा, दुर्गम शयनासनात रमणारा आणि अरण्यवासाने नाथांच्या (बुद्धांच्या) मनाला प्रसन्न करणारा...

Eko araññe nivasaṃ, yaṃ sukhaṃ labhate yati;

Rasaṃ tassa na vindanti, api devā saindakā.

अरण्यात एकटा राहून यती (भिक्खू) ज्या सुखाचा लाभ घेतो, त्या सुखाच्या रसाचा आस्वाद इंद्रासहित देव देखील घेऊ शकत नाहीत.

Paṃsukūlañca esova, kavacaṃ viya dhārayaṃ;

Araññasaṅgāmagato, avasesadhutāyudho.

पांसुकुल (चिंध्यांचे वस्त्र) हेच जणू चिलखत म्हणून परिधान करून आणि उर्वरित धुतंगांना शस्त्रे बनवून अरण्यरूपी युद्धभूमीत उतरलेला हा भिक्खूच...

Samattho nacirasseva, jetuṃ māraṃ savāhiniṃ;

Tasmā araññavāsamhi, ratiṃ kayirātha paṇḍitoti.

...लवकरच सैन्यासह मार (क्लेशरूपी शत्रू) याच्यावर विजय मिळवण्यास समर्थ होतो. म्हणून, सुज्ञ माणसाने अरण्यवासातच रममाण व्हावे.

Ayaṃ āraññikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही 'आरण्यिकंग' धुतंगाचे ग्रहण, विधी, प्रभेद, भंग आणि आनिशंस यांचे वर्णन आहे.

9. Rukkhamūlikaṅgakathā

९. रुक्खमूलिकंगकथा (वृक्षमूलवासी धुतंगाचे वर्णन)

32. Rukkhamūlikaṅgampi ‘‘channaṃ paṭikkhipāmi, rukkhamūlikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.

३२. रुक्खमूलिकंग देखील— "मी छप्पर असलेल्या (मजूर किंवा आच्छादित) जागेचा अस्वीकार करतो" किंवा "मी रुक्खमूलिकंग (वृक्षमूलवासी धुतंग) ग्रहण करतो" या दोन वाक्यांपैकी कोणत्याही एका वाक्याने ग्रहण केले जाते.

Tena pana rukkhamūlikena sīmantarikarukkhaṃ, cetiyarukkhaṃ, niyyāsarukkhaṃ, phalarukkhaṃ, vaggulirukkhaṃ, susirarukkhaṃ, vihāramajjhe ṭhitarukkhanti ime rukkhe vivajjetvā vihārapaccante ṭhitarukkho gahetabboti idamassa vidhānaṃ.

त्या वृक्षमूलवासी भिक्खूने— दोन देशांच्या किंवा राज्यांच्या सीमेवरील झाड, चैत्यवृक्ष (पूजनीय झाड), डिंक किंवा चीक देणारे झाड, फळझाड, वटवाघळे राहणारे झाड, ढोली (पोकळी) असलेले झाड आणि विहाराच्या मध्यभागी असलेले झाड, या सर्व झाडांचा त्याग करून विहाराच्या कोपऱ्यात (किंवा सीमेवर) असलेले झाड निवडावे. हा यासंबंधीचा विधी आहे.

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭho yathārucitaṃ rukkhaṃ gahetvā paṭijaggāpetuṃ na labhati. Pādena paṇṇasaṭaṃ apanetvā vasitabbaṃ. Majjhimo taṃ ṭhānaṃ sampattehiyeva paṭijaggāpetuṃ labhati. Mudukena ārāmikasamaṇuddese pakkositvā sodhāpetvā samaṃ kārāpetvā vālukaṃ okirāpetvā pākāraparikkhepaṃ kārāpetvā dvāraṃ [Pg.72] yojāpetvā vasitabbaṃ. Mahadivase pana rukkhamūlikena tattha anisīditvā aññattha paṭicchanne ṭhāne nisīditabbaṃ.

प्रकारांच्या भेदांनुसार हा (वृक्षमूलिक धुतंग) देखील तीन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये, उत्कृष्ट धुतंगधारी भिक्खूला आपल्या आवडीचे झाड निवडून ते स्वच्छ करून घेण्याची परवानगी नसते. त्याने पायानेच पडलेली पाने बाजूला करून तेथे राहावे. मध्यम धुतंगधारी भिक्खू केवळ त्या झाडाजवळ आलेल्या लोकांकडूनच ती जागा स्वच्छ करून घेऊ शकतो. मृदू धुतंगधारी भिक्खूने आरामाचे रक्षक आणि सामणेरांना बोलावून, ती जागा स्वच्छ करून, सपाट करून, वाळू पसरवून, कुंपण घालून आणि दरवाजा लावून तेथे राहावे. परंतु, उत्सवाच्या दिवशी वृक्षमूलिक भिक्खूने तेथे न बसता, इतरत्र एखाद्या गुप्त ठिकाणी बसावे.

Imesaṃ pana tiṇṇampi channe vāsaṃ kappitakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati. Jānitvā channe aruṇaṃ uṭṭhāpitamatteti aṅguttarabhāṇakā. Ayamettha bhedo.

या तिन्ही प्रकारच्या भिक्खूंचे धुतंग, त्यांनी छताखाली राहण्याची इच्छा करून प्रवेश केल्याच्या क्षणीच भंग पावते. किंवा जाणूनबुजून छताखाली असताना केवळ अरुणोदय झाल्यानेच धुतंग भंग पावते, असे अंगुत्तरनिकाय भाणक म्हणतात. हा या धुतंगाचा भंग आहे.

Ayaṃ panānisaṃso, rukkhamūlasenāsanaṃ nissāya pabbajjāti (mahāva. 128) vacanato nissayānurūpapaṭipattisabbhāvo, appāni ceva sulabhāni ca tāni ca anavajjānīti (a. ni. 4.27; itivu. 101) bhagavatā saṃvaṇṇitapaccayatā, abhiṇhaṃ tarupaṇṇavikāradassanena aniccasaññāsamuṭṭhāpanatā, senāsanamaccherakammārāmatānaṃ abhāvo, devatāhi sahavāsitā, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.

याचे आनुशंस (फायदे) खालीलप्रमाणे आहेत: "वृक्षमूल सेनासनाचा आश्रय घेऊन प्रव्रज्या होते" या वचनानुसार निश्रयाला अनुरूप अशा प्रतिपत्तीचे अस्तित्व असणे; "ती अल्पमूल्य, सुलभ आणि निर्दोष आहेत" अशा प्रकारे भगवंतांनी प्रशंसा केलेल्या साधनांचे अस्तित्व असणे; झाडांच्या पानांमधील सतत होणारे बदल पाहून अनित्यतेची संज्ञा वारंवार जागृत होणे; सेनासनाचा मत्सर आणि नवीन कामांमध्ये रममाण होण्याचा अभाव असणे; वृक्षदेवतांसोबत सहवास असणे; आणि अल्पेच्छता इत्यादी गुणांना अनुकूल असे आचरण असणे.

Vaṇṇito buddhaseṭṭhena, nissayoti ca bhāsito;

Nivāso pavivittassa, rukkhamūlasamo kuto.

बुद्धश्रेष्ठांनी ज्याची प्रशंसा केली आहे आणि ज्याला 'निश्रय' म्हणून सांगितले आहे; अशा एकांतात राहू इच्छिणाऱ्या योग्यासाठी वृक्षमूलासारखा दुसरा कोणता निवास असू शकतो?

Āvāsamaccherahare, devatā paripālite;

Pavivitte vasanto hi, rukkhamūlamhi subbato.

जो निवासाचा मत्सर दूर करणारा आहे, देवतांद्वारे रक्षित आहे; अशा अत्यंत निर्जन वृक्षमूलावर राहणारा उत्तम व्रत पाळणारा योगी,

Abhirattāni nīlāni, paṇḍūni patitāni ca;

Passanto tarupaṇṇāni, niccasaññaṃ panūdati.

सुरुवातीला अत्यंत लाल, नंतर हिरवी, पिकल्यावर पिवळी पडलेली आणि गळून पडलेली झाडांची पाने प्रत्यक्ष पाहत असताना, तो 'नित्य' असण्याची संज्ञा दूर करतो.

Tasmā hi buddhadāyajjaṃ, bhāvanābhiratālayaṃ;

Vivittaṃ nātimaññeyya, rukkhamūlaṃ vicakkhaṇoti.

म्हणूनच, बुद्धांचा वारसा असलेल्या, ध्यानात रममाण होणाऱ्यांचे निवासस्थान असलेल्या, अशा एकांत वृक्षमूलाचा सुज्ञ माणसाने कधीही अनादर करू नये.

Ayaṃ rukkhamūlikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही वृक्षमूलिक धुतंगाचे ग्रहण, विधी, प्रकार, भंग आणि आनुशंस यांची वर्णना आहे.

10. Abbhokāsikaṅgakathā

१०. अब्भोकासिक धुतंगाची कथा.

33. Abbhokāsikaṅgampi ‘‘channañca rukkhamūlañca paṭikkhipāmi, abbhokāsikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.

३३. अब्भोकासिक धुतंग देखील, "मी छत आणि वृक्षमूल यांचा त्याग करतो, मी अब्भोकासिक धुतंग ग्रहण करतो," या दोन वाक्यांपैकी कोणत्याही एका वाक्याने ग्रहण केले जाते.

Tassa pana abbhokāsikassa dhammassavanāya vā uposathatthāya vā uposathāgāraṃ pavisituṃ vaṭṭati. Sace paviṭṭhassa devo vassati, deve vassamāne anikkhamitvā vassūparame nikkhamitabbaṃ. Bhojanasālaṃ vā aggisālaṃ vā pavisitvā vattaṃ kātuṃ, bhojanasālāya there bhikkhū bhattena āpucchituṃ, uddisantena vā uddisāpentena vā channaṃ pavisituṃ, bahi dunnikkhittāni mañcapīṭhādīni anto pavesetuñca vaṭṭati. Sace maggaṃ gacchantena vuḍḍhatarānaṃ [Pg.73] parikkhāro gahito hoti, deve vassante maggamajjhe ṭhitaṃ sālaṃ pavisituṃ vaṭṭati. Sace na kiñci gahitaṃ hoti, sālāya ṭhassāmīti vegena gantuṃ na vaṭṭati. Pakatigatiyā gantvā paviṭṭhena pana yāva vassūparamā ṭhatvā gantabbanti idamassa vidhānaṃ. Rukkhamūlikassāpi eseva nayo.

त्या अब्भोकासिक धुतंगधारी भिक्खूला धर्मश्रवणासाठी किंवा उपोसथासाठी उपोसथघरात प्रवेश करणे योग्य आहे. जर तो आत गेला असताना पाऊस पडू लागला, तर पाऊस पडत असताना बाहेर न पडता, पाऊस थांबल्यावरच बाहेर पडावे. भोजनशाळेत किंवा अग्निशाळेत प्रवेश करून आपले कर्तव्य करणे, भोजनशाळेत ज्येष्ठ भिक्खूंना भोजनाविषयी विचारणे, अध्यापन करताना किंवा अध्ययन करताना छताखाली प्रवेश करणे, आणि बाहेर निष्काळजीपणे ठेवलेले मंच, पाट इत्यादी वस्तू आत आणणे योग्य आहे. जर मार्गाने जात असताना त्याने आपल्यापेक्षा ज्येष्ठ भिक्खूंचे परिष्कार घेतलेले असेल, आणि पाऊस पडू लागला, तर रस्त्याच्या मध्यभागी असलेल्या विश्रामगृहात प्रवेश करणे योग्य आहे. जर त्याने काहीही घेतलेले नसेल, तर "मी विश्रामगृहात थांबेन" असे म्हणून वेगाने धावत जाणे योग्य नाही. परंतु, नेहमीच्या गतीने चालत जाऊन आत प्रवेश केल्यावर, पाऊस थांबेपर्यंत तेथे थांबून मग पुढे जावे, हा त्याचा विधी आहे. वृक्षमूलिक धुतंगधारी भिक्खूसाठी देखील हाच नियम समजावा.

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭhassa rukkhaṃ vā pabbataṃ vā gehaṃ vā upanissāya vasituṃ na vaṭṭati. Abbhokāseyeva cīvarakuṭiṃ katvā vasitabbaṃ. Majjhimassa rukkhapabbatagehāni upanissāya anto appavisitvā vasituṃ vaṭṭati. Mudukassa acchannamariyādaṃ pabbhārampi sākhāmaṇḍapopi pīṭhapaṭopi khettarakkhakādīhi chaḍḍitā tatraṭṭhakakuṭikāpi vaṭṭatīti.

प्रकारांच्या भेदांनुसार हा देखील तीन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये, उत्कृष्ट धुतंगधारी भिक्खूला झाड, पर्वत किंवा घराचा आश्रय घेऊन राहणे योग्य नाही. त्याने उघड्या मैदानावरच चीवराची कुटी बनवून राहावे. मध्यम धुतंगधारी भिक्खूला झाड, पर्वत किंवा घराचा आश्रय घेऊन, पण त्यांच्या आत प्रवेश न करता बाहेर राहणे योग्य आहे. मृदू धुतंगधारी भिक्खूसाठी छप्पर नसलेली पर्वताची गुहा, फांद्यांचा मांडव, मेणकापडाचे छत, किंवा शेतकरी व राखणदारांनी सोडून दिलेली तेथील जुनी झोपडी देखील चालते.

Imesaṃ pana tiṇṇampi vāsatthāya channaṃ vā rukkhamūlaṃ vā paviṭṭhakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati. Jānitvā tattha aruṇaṃ uṭṭhāpitamatteti aṅguttarabhāṇakā. Ayamettha bhedo.

या तिन्ही प्रकारच्या भिक्खूंचे धुतंग, राहण्याच्या उद्देशाने छताखाली किंवा वृक्षमूलाखाली प्रवेश केल्याच्या क्षणीच भंग पावते. किंवा जाणूनबुजून तेथे असताना केवळ अरुणोदय झाल्यानेच धुतंग भंग पावते, असे अंगुत्तरनिकाय भाणक म्हणतात. हा या धुतंगाचा भंग आहे.

Ayaṃ panānisaṃso, āvāsapalibodhupacchedo, thinamiddhapanūdanaṃ, ‘‘migā viya asaṅgacārino, aniketā viharanti bhikkhavo’’ti (saṃ. ni. 1.224) pasaṃsāya anurūpatā, nissaṅgatā, cātuddisatā, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.

याचे आनुशंस खालीलप्रमाणे आहेत: निवासाच्या चिंतेचा उच्छेद होणे; आळस आणि डुलकी दूर करणे; "भिक्खू हे हरणाप्रमाणे आसक्तीशिवाय वावरणारे आणि घर नसलेले होऊन विहरतात" या प्रशंसेला अनुरूप असणे; अनासक्ती असणे; चारही दिशांना मुक्तपणे वावरता येणे; आणि अल्पेच्छता इत्यादी गुणांना अनुकूल असे आचरण असणे.

Anagāriyabhāvassa, anurūpe adullabhe;

Tārāmaṇivitānamhi, candadīpappabhāsite.

गृहहीन अवस्थेला अनुरूप आणि सहज उपलब्ध असणाऱ्या, ताऱ्यांच्या मण्यांचे चांदवे असलेल्या आणि चंद्राच्या दिव्याने प्रकाशित झालेल्या,

Abbhokāse vasaṃ bhikkhu, migabhūtena cetasā;

Thinamiddhaṃ vinodetvā, bhāvanārāmataṃ sito.

उघड्या मैदानावर हरणासारख्या मनाने राहणारा, आळस व डुलकी दूर करून ध्यानाच्या आनंदात मग्न असलेला भिक्खू,

Pavivekarasassādaṃ, nacirasseva vindati;

Yasmā tasmā hi sappañño, abbhokāsarato siyāti.

एकांताच्या रसाचा आस्वाद लवकरच प्राप्त करतो. म्हणूनच, सुज्ञ माणसाने उघड्या मैदानावर राहण्यातच रममाण व्हावे.

Ayaṃ abbhokāsikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही अब्भोकासिक धुतंगाचे ग्रहण, विधी, प्रकार, भंग आणि आनुशंस यांची वर्णना आहे.

11. Sosānikaṅgakathā

११. सोसानिक धुतंगाची कथा.

34. Sosānikaṅgampi [Pg.74] ‘‘na susānaṃ paṭikkhipāmi, sosānikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.

३४. सोसानिक धुतंग देखील, "मी स्मशान नसलेल्या जागेचा त्याग करतो, मी सोसानिक धुतंग ग्रहण करतो," या दोन वाक्यांपैकी कोणत्याही एका वाक्याने ग्रहण केले जाते.

Tena pana sosānikena yaṃ manussā gāmaṃ nivesantā ‘‘idaṃ susāna’’nti vavatthapenti, na tattha vasitabbaṃ. Na hi matasarīre ajjhāpite taṃ susānaṃ nāma hoti, jhāpitakālato pana paṭṭhāya sacepi dvādasavassāni chaḍḍitaṃ, taṃ susānameva.

त्या सोसानिक धुतंगधारी भिक्खूने, नवीन गाव वसविताना लोकांनी "हे स्मशान आहे" म्हणून केवळ निश्चित केलेल्या जागेवर राहू नये. कारण जोपर्यंत तेथे मृतदेहाचे दहन केले जात नाही, तोपर्यंत ती जागा खरोखर स्मशान ठरत नाही. परंतु, एकदा मृतदेहाचे दहन केल्याच्या काळापासून पुढे जरी ती जागा बारा वर्षे पडून राहिली, तरी ती स्मशानच मानली जाते.

Tasmiṃ pana vasantena caṅkamamaṇḍapādīni kāretvā mañcapīṭhaṃ paññapetvā pānīyaparibhojanīyaṃ upaṭṭhāpetvā dhammaṃ vācentena na vasitabbaṃ. Garukaṃ hi idaṃ dhutaṅgaṃ, tasmā uppannaparissayavighātatthāya saṅghattheraṃ vā rājayuttakaṃ vā jānāpetvā appamattena vasitabbaṃ. Caṅkamantena addhakkhikena āḷāhanaṃ olokentena caṅkamitabbaṃ.

परंतु, त्या स्मशानात राहणाऱ्या भिक्खूने चंक्रमण मंडप इत्यादी बनवून, खाटा-पाट मांडून, पिण्याचे व वापरण्याचे पाणी ठेवून आणि तेथे धम्माचे अध्यापन करत राहू नये. कारण हे धुतंग अत्यंत कठीण आहे. म्हणूनच, उद्भवणाऱ्या संकटांचे निवारण करण्यासाठी संघस्थेरांना किंवा राजाच्या अधिकाऱ्यांना पूर्वकल्पना देऊन अप्रमत्तपणे राहावे. चंक्रमण करताना त्याने अर्धवट उघड्या डोळ्यांनी मृतदेह दहन करण्याच्या जागेकडे पाहत चंक्रमण करावे.

Susānaṃ gacchantenāpi mahāpathā ukkamma uppathamaggena gantabbaṃ. Divāyeva ārammaṇaṃ vavatthapetabbaṃ. Evañhissa taṃ rattiṃ bhayānakaṃ na bhavissati, amanussā rattiṃ viravitvā viravitvā āhiṇḍantāpi na kenaci paharitabbā. Ekadivasampi susānaṃ agantuṃ na vaṭṭati. Majjhimayāmaṃ susāne khepetvā pacchimayāme paṭikkamituṃ vaṭṭatīti aṅguttarabhāṇakā. Amanussānaṃ piyaṃ tilapiṭṭhamāsabhattamacchamaṃsakhīratelaguḷādikhajjabhojjaṃ na sevitabbaṃ. Kulagehaṃ na pavisitabbanti idamassa vidhānaṃ.

स्मशानात जाताना देखील मुख्य रस्त्यावरून न जाता, बाजूच्या आडमार्गाने जावे. दिवसाच तेथील वस्तूंचे नीट निरीक्षण करून त्या मनात निश्चित करून ठेवाव्यात. असे केल्याने रात्रीच्या वेळी त्या वस्तू भितीदायक वाटणार नाहीत. रात्रीच्या वेळी अमानुष ओरडत फिरत असले, तरी त्यांच्यावर कोणत्याही वस्तूने प्रहार करू नये. एका दिवसासाठी देखील स्मशानात न जाणे योग्य नाही. "स्मशानात मध्यरात्रीचा प्रहर घालवून पहाटेच्या प्रहरात तेथून परतणे योग्य आहे," असे अंगुत्तरनिकाय भाणक म्हणतात. अमानुषांना प्रिय असलेले तीळकूट, उडदाचा भात, मासे, मांस, दूध, तेल, गूळ इत्यादी खाद्यपदार्थ सेवन करू नयेत. आणि कोणाच्याही घरात प्रवेश करू नये, हा त्याचा विधी आहे.

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭhena yattha dhuvaḍāhadhuvakuṇapadhuvarodanāni atthi, tattheva vasitabbaṃ. Majjhimassa tīsu ekasmimpi sati vaṭṭati. Mudukassa vuttanayena susānalakkhaṇaṃ pattamatte vaṭṭati.

प्रकारांच्या (भेदांच्या) दृष्टीने हा (सोसानिकधुतंग - स्मशानवासी धुतंग) देखील तीन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये, उत्कृष्ट (तीव्र) धुतंगधारी भिक्खूने अशा स्मशानातच राहिले पाहिजे जेथे निरंतर प्रेत जाळणे, निरंतर दुर्गंधी असणे आणि निरंतर रडण्याचा आवाज असणे या गोष्टी असतात. मध्यम धुतंगधारी भिक्खूला या तिन्हींपैकी कोणतीही एक गोष्ट जरी असली तरी तेथे राहणे योग्य ठरते. मृदू (सौम्य) धुतंगधारी भिक्खूला पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने केवळ स्मशानाची लक्षणे असलेल्या ठिकाणी राहणे योग्य ठरते.

Imesaṃ pana tiṇṇampi na susānamhi vāsaṃ kappanena dhutaṅgaṃ bhijjati. Susānaṃ agatadivaseti aṅguttarabhāṇakā. Ayamettha bhedo.

परंतु, या तिन्ही प्रकारच्या भिक्खूंचे धुतंग स्मशानाव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी निवास केल्याने भंग पावते. 'ज्या दिवशी स्मशानात जात नाही, त्याच दिवशी धुतंग भंग पावते' असे अंगुत्तर-भाणक (अंगुत्तर निकायाचे पाठांतर करणारे आचार्य) म्हणतात. हा या धुतंगाचा भंग (भेद) आहे.

Ayaṃ panānisaṃso maraṇassatipaṭilābho, appamādavihāritā, asubhanimittādhigamo, kāmarāgavinodanaṃ, abhiṇhaṃ kāyasabhāvadassanaṃ, saṃvegabahulatā [Pg.75] ārogyamadādippahānaṃ, bhayabheravasahanatā, amanussānaṃ garubhāvanīyatā, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.

याचे फायदे (आनिसंस) पुढीलप्रमाणे आहेत: मरणस्सति (मरणाची स्मृती) प्राप्त होणे, अप्रमादाने (जागरूकतेने) विहार करणे, अशुभाचे निमित्त (अशुभ लक्षण) प्राप्त होणे, कामरागाचे निर्मूलन होणे, शरीराच्या अशुचि स्वभावाचे वारंवार दर्शन होणे, संवेगाची (वैराग्याची) बहुलता असणे, आरोग्य-तारुण्य-जीवनाचा मद नष्ट होणे, भय आणि भीती सहन करण्याची क्षमता निर्माण होणे, अमनुष्यांकडून (अमानवी शक्तींकडून) आदर व प्रशंसा मिळणे, आणि अप्पिच्छता (अल्पेच्छता) इत्यादी गुणांना अनुकूल आचरण असणे.

Sosānikañhi maraṇānusatippabhāvā,Niddāgatampi na phusanti pamādadosā;

Sampassato ca kuṇapāni bahūni tassa,Kāmānubhāvavasagampi na hoti cittaṃ.

कारण, मरणाच्या स्मृतीच्या (मरणानुस्सति) प्रभावामुळे स्मशानवासी भिक्खूला झोपेत असताना देखील प्रमादाचे (बेसावधपणाचे) दोष स्पर्श करू शकत नाहीत; आणि अनेक प्रेते प्रत्यक्ष पाहत असल्यामुळे त्याचे चित्त कामभोगाच्या प्रभावाखाली जात नाही.

Saṃvegameti vipulaṃ na madaṃ upeti,Sammā atho ghaṭati nibbutimesamāno;

Sosānikaṅgamitinekaguṇāvahattā,Nibbānaninnahadayena nisevitabbanti.

तो विपुल संवेग (वैराग्य) प्राप्त करतो, मदाला (अहंकाराला) प्राप्त होत नाही; तसेच तो शांतीची (निर्वाणाची) इच्छा करत योग्य प्रकारे प्रयत्न करतो. अशा प्रकारे अनेक गुण प्रदान करणारे असल्यामुळे, निर्वाणाकडे झुकलेले हृदय असलेल्या योग्याने या सोसानिकधुतंगाचे (स्मशानवासी धुतंगाचे) निरंतर सेवन केले पाहिजे.

Ayaṃ sosānikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही सोसानिकधुतंगाच्या (स्मशानवासी धुतंगाच्या) समादान (स्वीकार), विधान (नियम), प्रभेद (प्रकार), भेद (भंग) आणि आनिसंस (फायदे) यांची वर्णना आहे.

12. Yathāsanthatikaṅgakathā

१२. यथासंथतिकधुतंग कथा (यथासंथतिक अंग - जसे मिळेल तशा आसनावर राहण्याचे धुतंग)

35. Yathāsanthatikaṅgampi ‘‘senāsanaloluppaṃ paṭikkhipāmi, yathāsanthatikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.

३५. यथासंथतिकधुतंग देखील "मी सेनासनावरील (आसन व निवासावरील) आसक्तीचा त्याग करतो" किंवा "मी यथासंथतिकधुतंग समादान (स्वीकार) करतो" या दोन वाक्यांपैकी कोणत्याही एका वाक्याने स्वीकारले जाते.

Tena pana yathāsanthatikena yadassa senāsanaṃ ‘‘idaṃ tuyhaṃ pāpuṇātī’’ti gāhitaṃ hoti, teneva tuṭṭhabbaṃ, na añño uṭṭhāpetabbo. Idamassa vidhānaṃ.

त्या यथासंथतिकधुतंगधारी भिक्खूने, "हे सेनासन (निवास) तुम्हाला मिळाले आहे" असे म्हणून जे सेनासन त्याला वाटून दिले गेले असेल, त्यानेच संतुष्ट राहिले पाहिजे. त्याने दुसऱ्या कोणत्याही भिक्खूला त्याच्या जागेवरून उठवू नये. हे याचे विधान (नियम) आहे.

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭho attano pattasenāsanaṃ dūreti vā accāsanneti vā amanussadīghajātikādīhi upaddutanti vā uṇhanti vā sītalanti vā pucchituṃ na labhati. Majjhimo pucchituṃ labhati. Gantvā pana oloketuṃ na labhati. Muduko gantvā oloketvā sacassa taṃ na ruccati, aññaṃ gahetuṃ labhati.

प्रकारांच्या दृष्टीने हा देखील तीन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये, उत्कृष्ट धुतंगधारी भिक्खूला स्वतःला मिळालेल्या सेनासनाबद्दल "ते दूर आहे की खूप जवळ आहे?", "तेथे अमानुष (भूत-पिशाच) किंवा सर्प इत्यादींचा उपद्रव आहे का?", "ते उष्ण आहे की थंड आहे?" असे विचारण्याची परवानगी नसते. मध्यम धुतंगधारी भिक्खूला विचारण्याची परवानगी असते, परंतु स्वतः जाऊन पाहण्याची परवानगी नसते. मृदू धुतंगधारी भिक्खूला स्वतः जाऊन पाहण्याची परवानगी असते आणि जर त्याला ते आवडले नाही (किंवा अनुकूल वाटले नाही), तर तो दुसरे सेनासन घेण्यास पात्र असतो.

Imesaṃ pana tiṇṇampi senāsanaloluppe uppannamatte dhutaṅgaṃ bhijjatīti ayamettha bhedo.

परंतु, या तिन्ही प्रकारच्या भिक्खूंचे धुतंग सेनासनावरील आसक्ती (लोलुपता) उत्पन्न होताच भंग पावते. हा या धुतंगाचा भंग (भेद) आहे.

Ayaṃ panānisaṃso, ‘‘yaṃ laddhaṃ tena tuṭṭhabba’’nti (jā. 1.1.136; pāci. 793) vuttovādakaraṇaṃ, sabrahmacārīnaṃ hitesitā, hīnapaṇītavikappapariccāgo, anurodhavirodhappahānaṃ, atricchatāya dvārapidahanaṃ, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.

याचे फायदे (आनिसंस) पुढीलप्रमाणे आहेत: "जे मिळाले आहे त्यानेच संतुष्ट राहावे" या उपदेशाचे पालन करणे, सब्रह्मचाऱ्यांच्या (सह-भिक्खूंच्या) कल्याणाची इच्छा करणे, हीन (कनिष्ठ) किंवा प्रणीत (उत्कृष्ट) असा भेद करण्याचे सोडून देणे, अनुकूलता आणि प्रतिकूलता (राग आणि द्वेष) नष्ट करणे, अतृप्त इच्छेचे (लोभाचे) द्वार बंद करणे, आणि अप्पिच्छता (अल्पेच्छता) इत्यादी गुणांना अनुकूल आचरण असणे.

Yaṃ [Pg.76] laddhaṃ tena santuṭṭho, yathāsanthatiko yati;

Nibbikappo sukhaṃ seti, tiṇasantharakesupi.

जे मिळाले आहे त्यानेच संतुष्ट राहणारा, संभ्रमरहित (भेद न करणारा) यथासंथतिक धुतंगधारी भिक्खू गवताच्या अंथरुणावर देखील सुखाने झोपतो.

Na so rajjati seṭṭhamhi, hīnaṃ laddhā na kuppati;

Sabrahmacārinavake, hitena anukampati.

तो उत्कृष्ट सेनासनात आसक्त होत नाही आणि कनिष्ठ सेनासन मिळाल्यास क्रुद्ध (नाराज) होत नाही; तो नवशिक्या सब्रह्मचाऱ्यांवर (सह-भिक्खूंवर) कल्याणाच्या भावनेने अनुकंपा करतो.

Tasmā ariyasatāciṇṇaṃ, munipuṅgavavaṇṇitaṃ;

Anuyuñjetha medhāvī, yathāsanthatarāmatanti.

म्हणून, शेकडो अर्हतांनी (आर्यांनी) आचरलेल्या आणि मुनिश्रेष्ठांनी (बुद्धांनी) प्रशंसिलेल्या या यथासंथतिक धुतंगाच्या आनंदाचा सुज्ञ भिक्खूने अभ्यास (आचरण) करावा.

Ayaṃ yathāsanthatikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही यथासंथतिकधुतंगाच्या समादान, विधान, प्रभेद, भेद आणि आनिसंस यांची वर्णना आहे.

13. Nesajjikaṅgakathā

१३. नेसज्जिकधुतंग कथा (नेसज्जिक अंग - केवळ बसून राहण्याचे धुतंग)

36. Nesajjikaṅgampi ‘‘seyyaṃ paṭikkhipāmi, nesajjikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.

३६. नेसज्जिकधुतंग देखील "मी निद्रेचा (झोपण्याचा/पडून राहण्याचा) त्याग करतो" किंवा "मी नेसज्जिकधुतंग समादान (स्वीकार) करतो" या दोन वाक्यांपैकी कोणत्याही एका वाक्याने स्वीकारले जाते.

Tena pana nesajjikena rattiyā tīsu yāmesu ekaṃ yāmaṃ uṭṭhāya caṅkamitabbaṃ. Iriyāpathesu hi nipajjitumeva na vaṭṭati. Idamassa vidhānaṃ.

त्या नेसज्जिकधुतंगधारी भिक्खूने रात्रीच्या तीन प्रहरांपैकी एका प्रहरात उठून चंक्रमण (चालणे) केले पाहिजे. कारण, चारही इरियापथांपैकी (शारीरिक स्थितींपैकी) केवळ झोपणे (पडून राहणे) हेच त्याला निषिद्ध आहे. हे याचे विधान (नियम) आहे.

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭhassa neva apassenaṃ, na dussapallatthikā, na āyogapaṭṭo vaṭṭati. Majjhimassa imesu tīsu yaṃkiñci vaṭṭati. Mudukassa apassenampi dussapallatthikāpi āyogapaṭṭopi bibbohanampi pañcaṅgopi sattaṅgopi vaṭṭati. Pañcaṅgo pana piṭṭhiapassayena saddhiṃ kato. Sattaṅgo nāma piṭṭhiapassayena ca ubhatopassesu apassayehi ca saddhiṃ kato. Taṃ kira miḷābhayattherassa akaṃsu. Thero anāgāmī hutvā parinibbāyi.

प्रकारांच्या दृष्टीने हा देखील तीन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये, उत्कृष्ट धुतंगधारी भिक्खूला पाठीचा आधार (अपस्सेन), कापडी पट्टा (दुस्सपल्लत्थिका) किंवा कमरेचा पट्टा (आयोगपट्ट) यांपैकी काहीही वापरणे योग्य नाही. मध्यम धुतंगधारी भिक्खूला या तिन्हींपैकी काहीही वापरणे योग्य आहे. मृदू धुतंगधारी भिक्खूला पाठीचा आधार, कापडी पट्टा, कमरेचा पट्टा, उशी (बिब्बोहन), पंचंग (पाच अंगांचे आसन) किंवा सत्तंग (सात अंगांचे आसन) देखील वापरणे योग्य आहे. 'पंचंग' म्हणजे पाठीच्या आधारासह बनवलेले आसन. 'सत्तंग' म्हणजे पाठीचा आधार आणि दोन्ही बाजूंचे हातांचे आधार यांसह बनवलेले आसन. असे म्हणतात की, त्यांनी मिळाभय थेरांसाठी असे आसन बनवले होते. ते थेर अनागामी होऊन परिनिर्वाण पावले.

Imesaṃ pana tiṇṇampi seyyaṃ kappitamatte dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.

परंतु, या तिन्ही प्रकारच्या भिक्खूंचे धुतंग केवळ झोपल्याने (पडून राहिल्याने) भंग पावते. हा या धुतंगाचा भंग (भेद) आहे.

Ayaṃ panānisaṃso, ‘‘seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharatī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) vuttassa cetaso vinibandhassa upacchedanaṃ, sabbakammaṭṭhānānuyogasappāyatā, pāsādikairiyāpathatā, vīriyārambhānukūlatā, sammāpaṭipattiyā anubrūhananti.

याचे फायदे (आनिसंस) पुढीलप्रमाणे आहेत: "जो झोपण्याच्या सुखात, कुशी बदलण्याच्या सुखात आणि आळसाच्या सुखात मग्न राहून विहार करतो" असे म्हटलेल्या चित्ताच्या बंधनांचा छेद करणे, सर्व प्रकारच्या कम्मट्ठानांच्या (ध्यान पद्धतींच्या) अभ्यासासाठी अनुकूल असणे, प्रसन्न व आदरणीय इरियापथ (शारीरिक स्थिती) असणे, वीर्यारंभाला (प्रयत्नांना) अनुकूल असणे, आणि सम्यक प्रतिपत्तीची (सदाचरणाची) वृद्धी करणे.

Ābhujitvāna pallaṅkaṃ, paṇidhāya ujuṃ tanuṃ;

Nisīdanto vikampeti, mārassa hadayaṃ yati.

मांडी घालून (पद्मासन किंवा पल्यंक आसन लावून) आणि शरीर सरळ ठेवून बसणारा भिक्खू माराचे (कामदेवाचे) हृदय कंपित करतो.

Seyyasukhaṃ [Pg.77] middhasukhaṃ, hitvā āraddhavīriyo;

Nisajjābhirato bhikkhu, sobhayanto tapovanaṃ.

झोपण्याचे सुख आणि आळसाचे सुख सोडून देऊन, दृढ वीर्य (प्रयत्न) करणारा आणि बसून राहण्यात रमणारा भिक्खू तपोवनाला सुशोभित करतो.

Nirāmisaṃ pītisukhaṃ, yasmā samadhigacchati;

Tasmā samanuyuñjeyya, dhīro nesajjikaṃ vatanti.

ज्याअर्थी तो निरामिश (भौतिक सुखांशिवायचे) प्रीती-सुख प्राप्त करतो, त्याअर्थी सुज्ञ भिक्खूने या नेसज्जिक व्रताचे (धुतंगाचे) चांगल्या प्रकारे आचरण करावे.

Ayaṃ nesajjikaṅge samādāna vidhānappabheda bhedānisaṃsavaṇṇanā.

ही नेसज्जिकधुतंगाच्या समादान, विधान, प्रभेद, भेद आणि आनिसंस यांची वर्णना आहे.

Dhutaṅgapakiṇṇakakathā

धुतंग प्रकीर्णक कथा (धुतंगांविषयी किरकोळ चर्चा)

37. Idāni –

३७. आता –

Kusalattikato ceva, dhutādīnaṃ vibhāgato;

Samāsabyāsato cāpi, viññātabbo vinicchayoti. –

"कुशल-त्रिकाच्या दृष्टीने, धुतंग इत्यादींच्या विभागाने, आणि संक्षेप व विस्ताराने देखील निर्णय समजून घेतला पाहिजे." –

Imissā gāthāya vasena vaṇṇanā hoti.

या गाथेच्या आधारे स्पष्टीकरण केले जात आहे.

Tattha kusalattikatoti sabbāneva hi dhutaṅgāni sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ vasena siyā kusalāni, siyā abyākatāni, natthi dhutaṅgaṃ akusalanti.

त्यामध्ये, "कुशल-त्रिकाच्या दृष्टीने" म्हणजे सर्वच धुतंगे शैक्ष (सेक्ख), पृथग्जन (पुथुज्जन) आणि क्षीणास्रव (खीणासव - अर्हत) यांच्या दृष्टीने काही कुशल असतात, तर काही अव्याकृत असतात; कोणतेही धुतंग अकुशल नसते, असे समजले पाहिजे।

Yo pana vadeyya ‘‘pāpiccho icchāpakato āraññiko hotīti ādivacanato (a. ni. 5.181; pari. 325) akusalampi dhutaṅga’’nti. So vattabbo – na mayaṃ ‘‘akusalacittena araññe na vasatī’’ti vadāma. Yassa hi araññe nivāso, so āraññiko. So ca pāpiccho vā bhaveyya appiccho vā. Imāni pana tena tena samādānena dhutakilesattā dhutassa bhikkhuno aṅgāni, kilesadhunanato vā dhutanti laddhavohāraṃ ñāṇaṃ aṅgametesanti dhutaṅgāni. Atha vā dhutāni ca tāni paṭipakkhaniddhunanato aṅgāni ca paṭipattiyātipi dhutaṅgānīti vuttaṃ. Na ca akusalena koci dhuto nāma hoti, yassetāni aṅgāni bhaveyyuṃ, na ca akusalaṃ kiñci dhunāti, yesaṃ taṃ aṅgantikatvā dhutaṅgānīti vucceyyuṃ. Nāpi akusalaṃ cīvaraloluppādīni ceva niddhunāti paṭipattiyā ca aṅgaṃ hoti. Tasmā suvuttamidaṃ ‘‘natthi akusalaṃ dhutaṅga’’nti.

पण जर कोणी असे म्हणेल की, 'वाईट इच्छा असलेला, वाईट इच्छेने ग्रस्त असलेला जंगलात राहतो' इत्यादी वचनांमुळे अकुशल धुतंग देखील असते, तर त्याला असे सांगावे – आम्ही असे म्हणत नाही की 'अकुशल चित्ताने जंगलात राहता येत नाही.' कारण जो जंगलात राहतो, तो आरण्यक (जंगलात राहणारा) असतो. आणि तो वाईट इच्छा असलेला किंवा अल्प इच्छा असलेला असू शकतो. परंतु, ही (धुतंगे) त्या त्या समादानाने (व्रत ग्रहणाने) क्लेश धुवून टाकल्यामुळे, क्लेश धुवून टाकलेल्या (धुत) भिक्खूची अंगे (साधने) आहेत; किंवा क्लेशांचा नाश केल्यामुळे 'धुत' असे नाव मिळवलेले जे ज्ञान आहे, ते या धुतंगांचे अंग (कारण) आहे, म्हणून ती 'धुतंगे' आहेत. किंवा, विरोधी क्लेशांचा नाश करत असल्यामुळे ती 'धुत' आहेत आणि प्रतिपत्तीची (साधनेची) 'अंगे' आहेत, म्हणूनही त्यांना 'धुतंग' म्हटले गेले आहे. अकुशल चित्ताने कोणीही 'धुत' (क्लेशांचा नाश केलेला) होत नाही, ज्याची ही अंगे असावीत; आणि अकुशल कशाचाही नाश करत नाही, ज्यामुळे त्या अकुशलाला अंग मानून या समादानांना 'धुतंग' म्हटले जावे. तसेच अकुशल हे चीवराविषयीची लोलुपता इत्यादींचा नाश करत नाही आणि प्रतिपत्तीचे अंगही होत नाही. म्हणून, 'अकुशल धुतंग नसते' हे सुभाषित (योग्य रीतीने म्हटलेले) आहे।

‘‘Yesampi [Pg.78] kusalattikavinimuttaṃ dhutaṅgaṃ, tesaṃ atthato dhutaṅgameva natthi. Asantaṃ kassa dhunanato dhutaṅgaṃ nāma bhavissati. Dhutaguṇe samādāya vattatīti vacanavirodhopi ca nesaṃ āpajjati, tasmā taṃ na gahetabba’’nti ayaṃ tāva kusalattikato vaṇṇanā.

ज्यांच्या (अभयगिरिवासींच्या) मते धुतंग हे कुशल-त्रिकापासून मुक्त (केवळ प्रज्ञप्ती) आहे, त्यांच्या मते परमार्थाने धुतंग अस्तित्वातच नाही. जे स्वतःच अस्तित्वात नाही, ते कोणत्या क्लेशांचा नाश करणार म्हणून त्याला 'धुतंग' म्हटले जाईल? शिवाय, 'धुतगुणांचे समादान करून आचरण करतो' या पाळी वचनाशी त्यांचा विरोधही निर्माण होतो. म्हणून, त्यांचे ते मत स्वीकारू नये. ही सर्वप्रथम 'कुशल-त्रिक' च्या दृष्टीने केलेली व्याख्या आहे।

Dhutādīnaṃ vibhāgatoti dhuto veditabbo. Dhutavādo veditabbo. Dhutadhammā veditabbā. Dhutaṅgāni veditabbāni. Kassa dhutaṅgasevanā sappāyāti veditabbaṃ.

'धुत इत्यादींच्या विभागात' – 'धुत' समजून घ्यावा, 'धुतवाद' समजून घ्यावा, 'धुतधम्म' समजून घ्यावेत, 'धुतंगे' समजून घ्यावीत आणि 'धुतंगांचे सेवन कोणासाठी अनुकूल (योग्य) आहे' हे समजून घ्यावे।

Tattha dhutoti dhutakileso vā puggalo kilesadhunano vā dhammo.

त्यामध्ये, 'धुत' म्हणजे ज्याने क्लेशांचा नाश केला आहे असा पुद्गल (व्यक्ती) किंवा क्लेशांचा नाश करणारा धम्म (धर्म) होय।

Dhutavādoti ettha pana atthi dhuto na dhutavādo, atthi na dhuto dhutavādo, atthi neva dhuto na dhutavādo, atthi dhuto ceva dhutavādo ca.

या 'धुतवाद' या विषयामध्ये – एखादा (भिक्खू) 'धुत' असतो पण 'धुतवादी' नसतो; एखादा 'धुत' नसतो पण 'धुतवादी' असतो; एखादा 'धुत' ही नसतो आणि 'धुतवादी' ही नसतो; आणि एखादा 'धुत' देखील असतो आणि 'धुतवादी' देखील असतो।

Tattha yo dhutaṅgena attano kilese dhuni, paraṃ pana dhutaṅgena na ovadati, nānusāsati bākulatthero viya, ayaṃ dhuto na dhutavādo. Yathāha, ‘‘tayidaṃ āyasmā bākulo dhuto na dhutavādo’’ti. Yo pana na dhutaṅgena attano kilese dhuni, kevalaṃ aññe dhutaṅgena ovadati anusāsati upanandatthero viya, ayaṃ na dhuto dhutavādo. Yathāha, ‘‘tayidaṃ āyasmā upanando sakyaputto na dhuto dhutavādo’’ti. Yo ubhayavipanno lāḷudāyī viya, ayaṃ neva dhuto na dhutavādo. Yathāha, ‘‘tayidaṃ āyasmā lāḷudāyī neva dhuto na dhutavādo’’ti. Yo pana ubhayasampanno dhammasenāpati viya, ayaṃ dhuto ceva dhutavādo ca. Yathāha, ‘‘tayidaṃ āyasmā sāriputto dhuto ceva dhutavādo cāti.

त्यामध्ये, जो धुतंगाद्वारे स्वतःच्या क्लेशांचा नाश करतो, परंतु इतरांना धुतंगाचा उपदेश किंवा अनुशासने करत नाही, जसे की आयुष्यमान बाकुल थेर; हा 'धुत' आहे पण 'धुतवादी' नाही. जसे म्हटले आहे: 'ते आयुष्यमान बाकुल थेर धुत होते पण धुतवादी नव्हते.' परंतु, जो धुतंगाद्वारे स्वतःच्या क्लेशांचा नाश करत नाही, केवळ इतरांना धुतंगाचा उपदेश व अनुशासने करतो, जसे की आयुष्यमान उपनंद थेर; हा 'धुत' नाही पण 'धुतवादी' आहे. जसे म्हटले आहे: 'ते शाक्यपुत्र आयुष्यमान उपनंद धुत नव्हते पण धुतवादी होते.' जो दोन्ही बाबतीत उणे (अपूर्ण) आहे, जसे की आयुष्यमान लाळुदायी थेर; हा 'धुत' ही नाही आणि 'धुतवादी' ही नाही. जसे म्हटले आहे: 'ते आयुष्यमान लाळुदायी धुत ही नव्हते आणि धुतवादी ही नव्हते.' परंतु, जो दोन्ही गुणांनी संपन्न आहे, जसे की धम्मसेनापती (सारिपुत्त); हा 'धुत' देखील आहे आणि 'धुतवादी' देखील आहे. जसे म्हटले आहे: 'ते आयुष्यमान सारिपुत्त धुत देखील होते आणि धुतवादी देखील होते।'

Dhutadhammā veditabbāti appicchatā, santuṭṭhitā, sallekhatā, pavivekatā, idamatthitāti ime dhutaṅgacetanāya parivārakā pañca dhammā ‘‘appicchataṃyeva nissāyā’’tiādivacanato (a. ni. 5.181; pari. 325) dhutadhammā nāma, tattha appicchatā ca santuṭṭhitā ca alobho. Sallekhatā ca pavivekatā ca dvīsu dhammesu anupatanti alobhe ca amohe ca. Idamatthitā ñāṇameva. Tattha [Pg.79] ca alobhena paṭikkhepavatthūsu lobhaṃ, amohena tesveva ādīnavapaṭicchādakaṃ mohaṃ dhunāti. Alobhena ca anuññātānaṃ paṭisevanamukhena pavattaṃ kāmasukhānuyogaṃ, amohena dhutaṅgesu atisallekhamukhena pavattaṃ attakilamathānuyogaṃ dhunāti. Tasmā ime dhammā dhutadhammāti veditabbā.

धुतधम्म समजून घ्यावेत – अल्प-इच्छा (अप्पिच्छता), संतुष्टता (संतुट्ठिता), संलेखता (सल्लेखता - क्लेशांचे क्षीण करणे), प्रविवेकता (पविवेकता - एकांतप्रियता) आणि इदमत्थिता (ध्येयनिष्ठता) – हे धुतंग-चेतनेचे अनुगामी असलेले पाच धम्म 'अल्प-इच्छेचाच आश्रय घेऊन' इत्यादी वचनांमुळे 'धुतधम्म' म्हणून ओळखले जातात. त्यामध्ये, अल्प-इच्छा आणि संतुष्टता म्हणजे अलोभ होय. संलेखता आणि प्रविवेकता हे अलोभ आणि अमोह या दोन धम्मांमध्ये समाविष्ट होतात. इदमत्थिता म्हणजे केवळ ज्ञानच होय. त्यामध्ये, अलोभाद्वारे मनुष्य वर्ज्य वस्तूंमधील (गृहस्थांनी दिलेल्या चीवरादी वस्तूंमधील) लोभाचा नाश करतो; आणि अमोहाद्वारे त्याच वर्ज्य वस्तूंमधील दोष लपवणाऱ्या मोहाचा नाश करतो. तसेच, अलोभाद्वारे मनुष्य अनुमत (स्वीकृत) वस्तूंच्या उपभोगामुळे निर्माण होणाऱ्या कामसुखानुयोगाचा (इंद्रियसुखाच्या आसक्तीचा) नाश करतो; आणि अमोहाद्वारे धुतंगांमध्ये अति-संलेखतेमुळे (अति-कठोरतेमुळे) निर्माण होणाऱ्या अत्तकिलमथानुयोगाचा (आत्मक्लेश देण्याच्या प्रवृत्तीचा) नाश करतो. म्हणून, हे धम्म 'धुतधम्म' म्हणून समजून घ्यावेत।

Dhutaṅgāni veditabbānīti terasa dhutaṅgāni veditabbāni paṃsukūlikaṅgaṃ…pe… nesajjikaṅganti. Tāni atthato lakkhaṇādīhi ca vuttāneva.

'धुतंगे समजून घ्यावीत' – पांसुकूलिकंग (पांसुकूलिक धुतंग)... इत्यादी... नेसज्जिकंग (नैषधिक धुतंग) पर्यंतची तेरा धुतंगे समजून घ्यावीत. त्यांचे अर्थ आणि लक्षणे इत्यादी आधीच स्पष्ट केले गेले आहेत।

Kassa dhutaṅgasevanā sappāyāti rāgacaritassa ceva mohacaritassa ca. Kasmā? Dhutaṅgasevanā hi dukkhāpaṭipadā ceva sallekhavihāro ca. Dukkhāpaṭipadañca nissāya rāgo vūpasammati. Sallekhaṃ nissāya appamattassa moho pahīyati. Āraññikaṅgarukkhamūlikaṅgapaṭisevanā vā ettha dosacaritassāpi sappāyā. Tattha hissa asaṅghaṭṭiyamānassa viharato dosopi vūpasammatīti ayaṃ dhutādīnaṃ vibhāgato vaṇṇanā.

धुतंगांचे सेवन कोणासाठी अनुकूल (योग्य) आहे? – रागचरित (आसक्तीची प्रवृत्ती असलेला) आणि मोहचरित (अज्ञानाची प्रवृत्ती असलेला) यांच्यासाठी. का? कारण धुतंगांचे सेवन हे दुःख-प्रतिपदा (कठीण साधना) आणि संलेख-विहार (क्लेशांना क्षीण करणारे जीवन) आहे. दुःख-प्रतिपदेचा आश्रय घेतल्याने राग शांत होतो. संलेखाचा आश्रय घेतल्याने अप्रमत्त (जागरूक) व्यक्तीचा मोह नष्ट होतो. किंवा, येथे आरण्यकंग (जंगलात राहणे) आणि रुक्खमूलिकंग (झाडाच्या मुळाशी राहणे) यांचे सेवन दोषचरित (क्रोधाची प्रवृत्ती असलेल्या) व्यक्तीसाठी देखील अनुकूल आहे. कारण तिथे कोणाशीही संपर्क न येता राहणाऱ्या व्यक्तीचा क्रोध देखील शांत होतो. ही धुत इत्यादींच्या विभागाची व्याख्या आहे।

Samāsabyāsatoti imāni pana dhutaṅgāni samāsato tīṇi sīsaṅgāni, pañca asambhinnaṅgānīti aṭṭheva honti. Tattha sapadānacārikaṅgaṃ, ekāsanikaṅgaṃ, abbhokāsikaṅganti imāni tīṇi sīsaṅgāni. Sapadānacārikaṅgañhi rakkhanto piṇḍapātikaṅgampi rakkhissati. Ekāsanikaṅgañca rakkhato pattapiṇḍikaṅgakhalupacchābhattikaṅgānipi surakkhanīyāni bhavissanti. Abbhokāsikaṅgaṃ rakkhantassa kiṃ atthi rukkhamūlikaṅgayathāsanthatikaṅgesu rakkhitabbaṃ nāma. Iti imāni tīṇi sīsaṅgāni, āraññikaṅgaṃ, paṃsukūlikaṅgaṃ, tecīvarikaṅgaṃ, nesajjikaṅgaṃ, sosānikaṅganti imāni pañca asambhinnaṅgāni cāti aṭṭheva honti.

संक्षेप आणि विस्ताराच्या दृष्टीने – संक्षेपाने ही धुतंगे तीन मुख्य अंगे (शीर्ष-अंगे) and पाच असंभिन्न अंगे (स्वतंत्र अंगे) मिळून आठच होतात. त्यामध्ये, सप्रदानचारिकंग (क्रमशः भिक्षाटन करणे), एकासनिकंग (एकाच आसनावर भोजन करणे) आणि अब्भोकासिकंग (उघड्या जागेत राहणे) ही तीन मुख्य अंगे आहेत. कारण सप्रदानचारिकंगाचे रक्षण करणारा भिक्खू पिंडपातिकंगाचे (भिक्षापात्रातच भोजन करण्याचे) देखील रक्षण करेल. एकासनिकंगाचे रक्षण करणाऱ्यासाठी पत्तपिंडिकंग (पात्रातच खाणे) आणि खलुपच्छाभत्तिकंग (भोजनानंतर पुन्हा न खाणे) यांचे रक्षण करणे देखील सोपे होईल. अब्भोकासिकंगाचे रक्षण करणाऱ्यासाठी रुक्खमूलिकंग (झाडाच्या मुळाशी राहणे) आणि यथासंथतिकंग (मिळेल त्या आसनावर राहणे) यामध्ये वेगळे काय रक्षण करायचे उरते? अशा प्रकारे ही तीन मुख्य अंगे, आणि आरण्यकंग, पांसुकूलिकंग, तेचीवरिकंग (तीनच चीवरे बाळगणे), नेसज्जिकंग आणि सोसानिकंग (स्मशानात राहणे) ही पाच असंभिन्न अंगे मिळून आठच होतात।

Puna dve cīvarapaṭisaṃyuttāni, pañca piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni, pañca senāsanapaṭisaṃyuttāni, ekaṃ vīriyapaṭisaṃyuttanti evaṃ cattārova honti. Tattha nesajjikaṅgaṃ vīriyapaṭisaṃyuttaṃ. Itarāni pākaṭāneva.

पुन्हा (दुसऱ्या प्रकारे), चीवराशी संबंधित दोन, पिंडपाताशी (भोजनाशी) संबंधित पाच, सेनासनाशी (राहण्याच्या जागेशी) संबंधित पाच आणि वीर्याशी (प्रयत्नाशी) संबंधित एक, अशी चारच प्रकारची धुतंगे होतात. त्यामध्ये, नेसज्जिकंग हे वीर्याशी संबंधित आहे. इतर सर्व स्पष्टच आहेत।

Puna sabbāneva nissayavasena dve honti paccayanissitāni dvādasa, vīriyanissitaṃ ekanti. Sevitabbāsevitabbavasenapi dveyeva honti. Yassa hi dhutaṅgaṃ sevantassa kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhati, tena sevitabbāni. Yassa sevato hāyati, tena na sevitabbāni. Yassa pana sevatopi asevatopi vaḍḍhateva, na hāyati, tenāpi pacchimaṃ janataṃ anukampantena sevitabbāni. Yassāpi [Pg.80] sevatopi asevatopi na vaḍḍhati, tenāpi sevitabbāniyeva āyatiṃ vāsanatthāyāti.

पुन्हा, आश्रयाच्या (निसय) दृष्टीने सर्व धुतंगे दोन प्रकारची होतात: प्रत्यय-आश्रित (प्रत्ययांवर आधारित) बारा आणि वीर्य-आश्रित (प्रयत्नावर आधारित) एक. तसेच, सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य या दृष्टीने देखील ती दोनच प्रकारची होतात. ज्या भिक्खूचे धुतंगाचे सेवन केल्याने कर्मस्थान (ध्यान) वृद्धिंगत होते, त्याने त्याचे सेवन करावे. ज्याचे सेवन केल्याने ते कमी होते, त्याने त्याचे सेवन करू नये. परंतु, ज्याचे सेवन केल्याने किंवा न केल्याने देखील कर्मस्थान वृद्धिंगतच होते, कमी होत नाही, त्याने देखील भावी पिढ्यांवर (लोकांवर) अनुकंपा (दया) करण्यासाठी त्याचे सेवन करावे. आणि ज्याचे सेवन केल्याने किंवा न केल्याने देखील कर्मस्थान वृद्धिंगत होत नाही, त्याने देखील भविष्यात चांगल्या सवयींचा संस्कार (वासना) निर्माण होण्यासाठी त्याचे सेवन करावेच।

Evaṃ sevitabbāsevitabbavasena duvidhānipi sabbāneva cetanāvasena ekavidhāni honti. Ekameva hi dhutaṅgaṃ samādānacetanāti. Aṭṭhakathāyampi vuttaṃ ‘‘yā cetanā, taṃ dhutaṅganti vadantī’’ti.

अशा प्रकारे, आचरणीय आणि अनाचरणीय अशा दोन प्रकारांनी विभागलेले असले तरी, सर्व धुतांगे चेतनेच्या (संकल्पाच्या) दृष्टीने एकाच प्रकारचे आहेत. कारण समादान-चेतना (धुतांग स्वीकारण्याचा संकल्प) हे एकच धुतांग आहे. अट्ठकथांमध्येही म्हटले आहे - "जी चेतना आहे, तिलाच धुतांग म्हणतात."

Byāsato pana bhikkhūnaṃ terasa, bhikkhunīnaṃ aṭṭha, sāmaṇerānaṃ dvādasa, sikkhamānasāmaṇerīnaṃ satta, upāsakaupāsikānaṃ dveti dvācattālīsa honti. Sace pana abbhokāse āraññikaṅgasampannaṃ susānaṃ hoti, ekopi bhikkhu ekappahārena sabbadhutaṅgāni paribhuñjituṃ sakkoti. Bhikkhunīnaṃ pana āraññikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅgañca dvepi sikkhāpadeneva paṭikkhittāni, abbhokāsikaṅgaṃ, rukkhamūlikaṅgaṃ, sosānikaṅganti imāni tīṇi dupparihārāni. Bhikkhuniyā hi dutiyikaṃ vinā vasituṃ na vaṭṭati. Evarūpe ca ṭhāne samānacchandā dutiyikā dullabhā. Sacepi labheyya saṃsaṭṭhavihārato na mucceyya. Evaṃ sati yassatthāya dhutaṅgaṃ seveyya, svevassā attho na sampajjeyya. Evaṃ paribhuñjituṃ asakkuṇeyyatāya pañca hāpetvā bhikkhunīnaṃ aṭṭheva hontīti veditabbāni. Yathāvuttesu pana ṭhapetvā tecīvarikaṅgaṃ sesāni dvādasa sāmaṇerānaṃ, satta sikkhamānasāmaṇerīnaṃ veditabbāni. Upāsakaupāsikānaṃ pana ekāsanikaṅgaṃ, pattapiṇḍikaṅganti imāni dve patirūpāni ceva sakkā ca paribhuñjitunti dve dhutaṅgānīti evaṃ byāsato dvecattālīsa hontīti ayaṃ samāsabyāsato vaṇṇanā.

परंतु, विस्ताराने पाहिले असता, भिक्खूंसाठी १३, भिक्खुनींसाठी ८, सामणेरांसाठी १२, सिक्खमाना व सामणेरींसाठी ७, आणि उपासक-उपासिकांसाठी २, असे एकूण ४२ धुतांगे होतात. जर उघड्या जागेत आरण्यक अंगाने युक्त स्मशान असेल, तर एकच भिक्खू एकाच वेळी सर्व धुतांगांचे पालन करू शकतो. परंतु भिक्खुनींसाठी आरण्यक अंग आणि खलु-पच्छाभत्तिक अंग हे दोन्ही विनय नियमांनुसारच वर्ज्य आहेत; आणि अब्भोकासिक अंग, रुक्खमूलिक अंग व सोसानिक अंग ही तीन धुतांगे त्यांच्यासाठी पाळणे कठीण आहे. कारण भिक्खुनीला सोबतीशिवाय राहणे अयोग्य आहे. आणि अशा ठिकाणी समान विचार असणारी सोबती मिळणे कठीण असते. जरी सोबती मिळाली, तरीही संसर्गयुक्त (एकत्र) राहण्यापासून सुटका होणार नाही. असे झाल्यास, ज्या विवेकासाठी (एकांतवासासाठी) धुतांगाचे पालन करायचे आहे, तो मूळ हेतूच त्या भिक्खुनीचा साध्य होणार नाही. अशा प्रकारे, पालन करणे अशक्य असल्यामुळे पाच धुतांगे वगळून भिक्खुनींसाठी केवळ ८ धुतांगेच असतात, असे समजावे. तसेच, भिक्खूंसाठी सांगितलेल्या धुतांगांपैकी तेचीवरिक अंग वगळून उर्वरित १२ धुतांगे सामणेरांसाठी आणि ७ धुतांगे सिक्खमाना व सामणेरींसाठी समजावीत. उपासक आणि उपासिकांसाठी एकासनिक अंग आणि पत्तपिंडिक अंग ही दोनच धुतांगे योग्य आहेत आणि ते त्यांचे पालन करू शकतात; म्हणून त्यांच्यासाठी २ धुतांगे आहेत. अशा प्रकारे विस्ताराने ४२ धुतांगे होतात. हे संक्षेप आणि विस्ताराने केलेले वर्णन आहे.

Ettāvatā ca ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti imissā gāthāya sīlasamādhipaññāmukhena desite visuddhimagge yehi appicchatāsantuṭṭhitādīhi guṇehi vuttappakārassa sīlassa vodānaṃ hoti, tesaṃ sampādanatthaṃ samādātabbadhutaṅgakathā bhāsitā hoti.

एवढ्या विवेचनाने, "शीलावर प्रतिष्ठित होऊन प्रज्ञावान मनुष्य" या गाथेमध्ये शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांना मुख्य मानून उपदेशिलेल्या विसुद्धिमग्गात, ज्या अल्पेच्छता (कमी इच्छा असणे), संतुष्टता इत्यादी गुणांमुळे पूर्वोक्त शीलाची शुद्धी होते, त्या गुणांच्या प्राप्तीसाठी स्वीकारल्या जाणाऱ्या धुतांगांचे वर्णन पूर्ण झाले आहे.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

अशा प्रकारे, सज्जनांच्या आनंदासाठी रचलेल्या विसुद्धिमग्गात -

Dhutaṅganiddeso nāma dutiyo paricchedo.

'धुतांग-निर्देश' नावाचा हा दुसरा परिच्छेद समाप्त झाला.

3. Kammaṭṭhānaggahaṇaniddeso

३. कम्मट्ठान-ग्रहण-निर्देश (कर्मस्थान स्वीकारण्याचा निर्देश)

38. Idāni [Pg.81] yasmā evaṃ dhutaṅgapariharaṇasampāditehi appicchatādīhi guṇehi pariyodāte imasmiṃ sīle patiṭṭhitena ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti vacanato cittasīsena niddiṭṭho samādhi bhāvetabbo. So ca atisaṅkhepadesitattā viññātumpi tāva na sukaro, pageva bhāvetuṃ, tasmā tassa vitthārañca bhāvanānayañca dassetuṃ idaṃ pañhākammaṃ hoti.

३८. आता, ज्याअर्थी अशा प्रकारे धुतांगांचे पालन केल्याने प्राप्त झालेल्या अल्पेच्छता इत्यादी गुणांमुळे अत्यंत शुद्ध झालेल्या या शीलामध्ये प्रतिष्ठित झालेल्या साधकाने, "शीलावर प्रतिष्ठित होऊन प्रज्ञावान मनुष्य, चित्त आणि प्रज्ञेची भावना (विकास) करतो" या वचनानुसार 'चित्त' या शब्दाने निर्देशित केलेल्या समाधीची भावना केली पाहिजे. आणि तो (समाधीचा उपदेश) अत्यंत संक्षेपाने सांगितलेला असल्यामुळे, तो समजून घेणे देखील सोपे नाही, मग त्याची भावना करणे तर दूरच राहिले. म्हणून, त्या समाधीचा विस्तार आणि भावेनेची पद्धत दाखवण्यासाठी हा प्रश्नोपक्रम (प्रश्नांची मांडणी) केला जात आहे.

Ko samādhi? Kenaṭṭhena samādhi? Kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni? Katividho samādhi? Ko cassa saṃkileso? Kiṃ vodānaṃ? Kathaṃ bhāvetabbo? Samādhibhāvanāya ko ānisaṃsoti?

समाधी म्हणजे काय? कोणत्या अर्थाने समाधी म्हटले जाते? तिची लक्षणे, रस (कार्य), पच्चुपट्ठान (प्रकटीकरण) आणि पदट्ठान (जवळचे कारण) काय आहेत? समाधी किती प्रकारची आहे? तिचे संकिलेस (मलिनता) काय आहे? वोदान (शुद्धता) काय आहे? तिची भावना कशी करावी? आणि समाधी-भावनेचे काय फायदे आहेत?

Tatridaṃ vissajjanaṃ. Ko samādhīti samādhi bahuvidho nānappakārako. Taṃ sabbaṃ vibhāvayituṃ ārabbhamānaṃ vissajjanaṃ adhippetañceva atthaṃ na sādheyya, uttari ca vikkhepāya saṃvatteyya, tasmā idhādhippetameva sandhāya vadāma, kusalacittekaggatā samādhi.

त्यावर हे उत्तर आहे - "समाधी म्हणजे काय?" या प्रश्नाचे उत्तर असे की, समाधी अनेक प्रकारची आणि विविध स्वरूपांची आहे. त्या सर्वांचे स्पष्टीकरण देण्याचा प्रयत्न केल्यास, ते उत्तर अपेक्षित अर्थ साध्य करू शकणार नाही आणि उलट गोंधळ (विक्षेप) निर्माण करेल. म्हणून, येथे केवळ अपेक्षित असलेल्या समाधीचाच विचार करून आम्ही सांगतो की, कुशल चित्ताची एकाग्रता (कुसल-चित्तेकग्गता) म्हणजेच समाधी होय.

Kenaṭṭhena samādhīti samādhānaṭṭhena samādhi. Kimidaṃ samādhānaṃ nāma? Ekārammaṇe cittacetasikānaṃ samaṃ sammā ca ādhānaṃ, ṭhapananti vuttaṃ hoti. Tasmā yassa dhammassānubhāvena ekārammaṇe cittacetasikā samaṃ sammā ca avikkhipamānā avippakiṇṇā ca hutvā tiṭṭhanti, idaṃ samādhānanti veditabbaṃ.

"कोणत्या अर्थाने समाधी म्हटले जाते?" या प्रश्नाचे उत्तर असे की, 'समाधान' (योग्य प्रकारे स्थापित करणे) या अर्थाने समाधी म्हटले जाते. हे 'समाधान' म्हणजे काय? एकाच आलंबनावर (विषयावर) चित्त आणि चेतसिकांचे सम्यक व योग्य प्रकारे स्थापन करणे, म्हणजेच त्यांना स्थिर करणे होय. म्हणून, ज्या धर्माच्या प्रभावाने एकाच आलंबनावर चित्त आणि चेतसिक विखुरले न जाता, सम्यक व योग्य प्रकारे स्थिर राहतात, त्याला 'समाधान' असे समजावे.

Kānassa lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti ettha pana avikkhepalakkhaṇo samādhi, vikkhepaviddhaṃsanaraso, avikampanapaccupaṭṭhāno. ‘‘Sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti vacanato pana sukhamassa padaṭṭhānaṃ.

"तिची लक्षणे, रस, पच्चुपट्ठान आणि पदट्ठान काय आहेत?" या प्रश्नाचे उत्तर असे की, समाधीचे लक्षण अविक्षेप (चित्त न भटकणे) हे आहे; विक्षेपाचा (भटकण्याचा) नाश करणे हा तिचा रस (कार्य) आहे; अकंपता (स्थिरता) हे तिचे पच्चुपट्ठान (प्रकटीकरण) आहे. आणि "सुखी माणसाचे चित्त समाहित होते" या वचनानुसार, सुख हे तिचे पदट्ठान (जवळचे कारण) आहे.

39. Katividho samādhīti avikkhepalakkhaṇena tāva ekavidho. Upacāraappanāvasena duvidho, tathā lokiyalokuttaravasena sappītikanippītikavasena sukhasahagataupekkhāsahagatavasena ca. Tividho hīnamajjhimapaṇītavasena[Pg.82], tathā savitakkasavicārādivasena pītisahagatādivasena parittamahaggatappamāṇavasena ca. Catubbidho dukkhāpaṭipadādandhābhiññādivasena, tathā parittaparittārammaṇādivasena catujhānaṅgavasena hānabhāgiyādivasena kāmāvacarādivasena adhipativasena ca. Pañcavidho pañcakanaye pañcajhānaṅgavasenāti.

३९. "समाधी किती प्रकारची आहे?" या प्रश्नाचे उत्तर असे की, अविक्षेप (न भटकणे) या एकाच लक्षणामुळे ती पहिल्यांदा एक प्रकारची आहे. उपचार-समाधी आणि अप्पना-समाधी या भेदाने ती दोन प्रकारची आहे; तसेच लौकिक व लोकोत्तर भेदाने, सप्पीतिक (प्रीतीसह) व निप्पीतिक (प्रीतीरहित) भेदाने, आणि सुखसहगत व उपेक्खासहगत भेदाने देखील ती दोन प्रकारची आहे. हीन, मध्यम आणि प्रणीत भेदाने ती तीन प्रकारची आहे; तसेच सवितक्क-सविचार इत्यादी भेदाने, प्रीतिसहगत इत्यादी भेदाने, आणि परित्त (मर्यादित), महग्गत (महान) व अप्पमाण (असीम) भेदाने देखील ती तीन प्रकारची आहे. दुक्खापटिपदा-दंधाभिञ्ञा (कठीण प्रतिपदा व मंद अभिज्ञा) इत्यादी भेदाने ती चार प्रकारची आहे; तसेच परित्त-परित्तारम्मण (मर्यादित आलंबन) इत्यादी भेदाने, चार ध्यान-अंगांच्या भेदाने, हानभागिय (हानीला कारणीभूत) इत्यादी भेदाने, कामावचर इत्यादी भेदाने, आणि अधिपती भेदाने देखील ती चार प्रकारची आहे. पंचक पद्धतीनुसार पाच ध्यान-अंगांच्या भेदाने ती पाच प्रकारची आहे.

Samādhiekakadukavaṇṇanā

समाधीच्या एकविध आणि द्विविध प्रकारांचे स्पष्टीकरण

Tattha ekavidhakoṭṭhāso uttānatthoyeva. Duvidhakoṭṭhāse channaṃ anussatiṭṭhānānaṃ maraṇassatiyā upasamānussatiyā āhāre paṭikūlasaññāya catudhātuvavatthānassāti imesaṃ vasena laddhacittekaggatā, yā ca appanāsamādhīnaṃ pubbabhāge ekaggatā, ayaṃ upacārasamādhi. ‘‘Paṭhamassa jhānassa parikammaṃ paṭhamassa jhānassa anantarapaccayena paccayo’’ti ādivacanato pana yā parikammānantarā ekaggatā, ayaṃ appanāsamādhīti evaṃ upacārappanāvasena duvidho.

त्यापैकी, एकविध प्रकाराचा अर्थ अगदी स्पष्टच आहे. द्विविध प्रकारांमध्ये - सहा अनुस्सती (बुद्धानुस्सती, धम्मानुस्सती, संघानुस्सती, शीलानुस्सती, चागानुस्सती, देवतानुस्सती), मरणस्सती, उपसमानुस्सती, आहारे पटिकूलसञ्ञा आणि चतुधातुववत्थान या दहा कम्मट्ठानांच्या अभ्यासाने प्राप्त होणारी चित्ताची एकाग्रता, आणि अप्पना-समाधीच्या पूर्वभागात (सुरुवातीला) प्राप्त होणारी एकाग्रता, याला 'उपचार-समाधी' म्हणतात. परंतु, "प्रथम ध्यानाचे परिकम्म (पूर्व तयारी) हे प्रथम ध्यानाला अनंतर-प्रत्ययाने उपकारक ठरते" या वचनानुसार, परिकम्मानंतर लगेचच प्राप्त होणारी जी एकाग्रता आहे, तिला 'अप्पना-समाधी' म्हणतात. अशा प्रकारे उपचार आणि अप्पना भेदाने ती दोन प्रकारची आहे.

Dutiyaduke tīsu bhūmīsu kusalacittekaggatā lokiyo samādhi. Ariyamaggasampayuttā ekaggatā lokuttaro samādhīti evaṃ lokiyalokuttaravasena duvidho.

दुसऱ्या द्विकामध्ये, तीन भूमींमधील (कामभूमी, रूपभूमी, अरूपभूमी) कुशल चित्ताची एकाग्रता ही 'लौकिक समाधी' होय. आणि आर्यमार्गाशी संप्रयुक्त असणारी एकाग्रता ही 'लोकोत्तर समाधी' होय. अशा प्रकारे लौकिक आणि लोकोत्तर भेदाने ती दोन प्रकारची आहे.

Tatiyaduke catukkanaye dvīsu pañcakanaye tīsu jhānesu ekaggatā sappītiko samādhi. Avasesesu dvīsu jhānesu ekaggatā nippītiko samādhi. Upacārasamādhi pana siyā sappītiko, siyā nippītikoti evaṃ sappītikanippītikavasena duvidho.

तिसऱ्या द्विकामध्ये, चतुष्क पद्धतीनुसार पहिल्या दोन ध्यानांमध्ये आणि पंचक पद्धतीनुसार पहिल्या तीन ध्यानांमध्ये असणारी एकाग्रता ही 'सप्पीतिक' (प्रीतीसह असणारी) समाधी होय. उर्वरित दोन ध्यानांमधील एकाग्रता ही 'निप्पीतिक' (प्रीतीरहित) समाधी होय. उपचार-समाधी मात्र कधी सप्पीतिक असू शकते, तर कधी निप्पीतिक असू शकते. अशा प्रकारे सप्पीतिक आणि निप्पीतिक भेदाने ती दोन प्रकारची आहे.

Catutthaduke catukkanaye tīsu pañcakanaye catūsu jhānesu ekaggatā sukhasahagato samādhi. Avasesasmiṃ upekkhāsahagato samādhi. Upacārasamādhi pana siyā sukhasahagato, siyā upekkhāsahagatoti evaṃ sukhasahagataupekkhāsahagatavasena duvidho.

चौथ्या द्विकामध्ये, चतुष्क पद्धतीनुसार पहिल्या तीन ध्यानांमध्ये आणि पंचक पद्धतीनुसार पहिल्या चार ध्यानांमध्ये असणारी एकाग्रता ही 'सुखसहगत' (सुखासह असणारी) समाधी होय. उर्वरित ध्यानांमधील एकाग्रता ही 'उपेक्खासहगत' (उपेक्षेसह असणारी) समाधी होय. उपचार-समाधी मात्र कधी सुखसहगत असू शकते, तर कधी उपेक्खासहगत असू शकते. अशा प्रकारे सुखसहगत आणि उपेक्खासहगत भेदाने ती दोन प्रकारची आहे.

Samādhitikavaṇṇanā

समाधीच्या त्रिविध प्रकारांचे स्पष्टीकरण

Tikesu paṭhamattike paṭiladdhamatto hīno, nātisubhāvito majjhimo, subhāvito vasippatto paṇītoti evaṃ hīnamajjhimapaṇītavasena tividho.

त्रिकांमध्ये, पहिल्या त्रिकात केवळ प्राप्त झालेली समाधी ही 'हीन' (कनिष्ठ) समाधी होय; जिची फारशी भावना (अभ्यास) केलेली नाही ती 'मध्यम' समाधी होय; आणि जिची उत्तम प्रकारे भावना केली आहे व जिच्यावर वशित्व (प्रभुत्व) प्राप्त झाले आहे ती 'प्रणीत' (उत्कृष्ट) समाधी होय. अशा प्रकारे हीन, मध्यम आणि प्रणीत या भेदांमुळे समाधी तीन प्रकारची आहे.

Dutiyattike [Pg.83] paṭhamajjhānasamādhi saddhiṃ upacārasamādhinā savitakkasavicāro. Pañcakanaye dutiyajjhānasamādhi avitakkavicāramatto. Yo hi vitakkamatteyeva ādīnavaṃ disvā vicāre adisvā kevalaṃ vitakkappahānamattaṃ ākaṅkhamāno paṭhamajjhānaṃ atikkamati, so avitakkavicāramattaṃ samādhiṃ paṭilabhati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Catukkanaye pana dutiyādīsu pañcakanaye tatiyādīsu tīsu jhānesu ekaggatā avitakkāvicāro samādhīti evaṃ savitakkasavicārādivasena tividho.

दुसऱ्या त्रिकात, उपचार समाधीसह प्रथम ध्यान समाधी ही 'सवितर्क-सविचार' (वितर्क आणि विचारांसह असणारी) समाधी होय. पंचक पद्धतीनुसार, द्वितीय ध्यान समाधी ही 'अवितर्क-विचारमात्र' (वितर्करहित केवळ विचार असणारी) समाधी होय. कारण, जो साधक केवळ वितर्कामध्येच दोष पाहून आणि विचारांमध्ये दोष न पाहता, केवळ वितर्काचा त्याग करण्याची इच्छा धरून प्रथम ध्यानाचे उल्लंघन करतो, त्याला 'अवितर्क-विचारमात्र' समाधी प्राप्त होते. त्याला उद्देशूनच हे म्हटले आहे. चतुष्क पद्धतीमध्ये दुसऱ्या ध्यानापासून आणि पंचक पद्धतीमध्ये तिसऱ्या ध्यानापासून पुढील तीन ध्यानांमधील एकाग्रता ही 'अवितर्क-अविचार' (वितर्क आणि विचार दोन्ही नसलेली) समाधी होय. अशा प्रकारे सवितर्क-सविचार इत्यादी भेदांमुळे समाधी तीन प्रकारची आहे.

Tatiyattike catukkanaye ādito dvīsu pañcakanaye ca tīsu jhānesu ekaggatā pītisahagato samādhi. Tesveva tatiye ca catutthe ca jhāne ekaggatā sukhasahagato samādhi. Avasāne upekkhāsahagato. Upacārasamādhi pana pītisukhasahagato vā hoti upekkhāsahagato vāti evaṃ pītisahagatādivasena tividho.

तिसऱ्या त्रिकात, चतुष्क पद्धतीनुसार सुरुवातीच्या दोन ध्यानांमध्ये आणि पंचक पद्धतीनुसार सुरुवातीच्या तीन ध्यानांमध्ये असणारी एकाग्रता ही 'प्रीतिसहगत' (प्रीतीसह असणारी) समाधी होय. त्याच पद्धतींमध्ये, (चतुष्कमधील) तिसऱ्या ध्यानात आणि (पंचकमधील) चौथ्या ध्यानात असणारी एकाग्रता ही 'सुखसहगत' (सुखासह असणारी) समाधी होय. शेवटच्या ध्यानात असणारी एकाग्रता ही 'उपेक्षासहगत' (उपेक्षेसह असणारी) समाधी होय. उपचार समाधी मात्र प्रीति-सुखसहगत किंवा उपेक्षासहगत असू शकते. अशा प्रकारे प्रीतिसहगत इत्यादी भेदांमुळे समाधी तीन प्रकारची आहे.

Catutthattike upacārabhūmiyaṃ ekaggatā paritto samādhi. Rūpāvacarārūpāvacarakusale ekaggatā mahaggato samādhi. Ariyamaggasampayuttā ekaggatā appamāṇo samādhīti evaṃ parittamahaggatappamāṇavasena tividho.

चौथ्या त्रिकात, उपचार भूमीवरील एकाग्रता ही 'परित्त' (मर्यादित) समाधी होय. रूपावचर आणि अरूपावचर कुशलांमधील एकाग्रता ही 'महग्गत' (महान/विस्तृत) समाधी होय. आर्यमार्गाशी संप्रयुक्त असणारी एकाग्रता ही 'अप्पमाण' (अप्रमाण/असीम) समाधी होय. अशा प्रकारे परित्त, महग्गत आणि अप्पमाण या भेदांमुळे समाधी तीन प्रकारची आहे.

Samādhicatukkavaṇṇanā

समाधी-चतुष्क वर्णन (समाधीच्या चार प्रकारांचे स्पष्टीकरण)

Catukkesu paṭhamacatukke atthi samādhi dukkhāpaṭipado dandhābhiñño, atthi dukkhāpaṭipado khippābhiñño, atthi sukhāpaṭipado dandhābhiñño, atthi sukhāpaṭipado khippābhiññoti.

चतुष्कांमध्ये, पहिल्या चतुष्कात: 'दुःखा प्रतिपदा दंधाभिज्ञा' (कष्टकर प्रतिपदा आणि संथ अभिज्ञा असणारी) समाधी आहे, 'दुःखा प्रतिपदा खिप्पाभिज्ञा' (कष्टकर प्रतिपदा आणि जलद अभिज्ञा असणारी) समाधी आहे, 'सुखा प्रतिपदा दंधाभिज्ञा' (सुकर प्रतिपदा आणि संथ अभिज्ञा असणारी) समाधी आहे, आणि 'सुखा प्रतिपदा खिप्पाभिज्ञा' (सुकर प्रतिपदा आणि जलद अभिज्ञा असणारी) समाधी आहे. अशा प्रकारे समाधी चार प्रकारची आहे.

Tattha paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya yāva tassa tassa jhānassa upacāraṃ uppajjati, tāva pavattā samādhibhāvanā paṭipadāti vuccati. Upacārato pana paṭṭhāya yāva appanā, tāva pavattā paññā abhiññāti vuccati. Sā panesā paṭipadā ekaccassa dukkhā hoti, nīvaraṇādipaccanīkadhammasamudācāragahaṇatāya kicchā asukhāsevanāti attho. Ekaccassa tadabhāvena sukhā. Abhiññāpi ekaccassa dandhā hoti mandā asīghappavatti. Ekaccassa khippā amandā sīghappavatti.

त्यामध्ये, कर्मास्थानावर पहिल्यांदा मन एकाग्र केल्यापासून जोपर्यंत त्या-त्या ध्यानाची उपचार समाधी उत्पन्न होते, तोपर्यंत चालणाऱ्या समाधी भावनेला 'प्रतिपदा' (मार्ग/साधना) असे म्हटले जाते. उपचार समाधीपासून अप्पना (अर्पणा) समाधी प्राप्त होईपर्यंत जी प्रज्ञा कार्य करते, तिला 'अभिज्ञा' (उच्च ज्ञान) असे म्हटले जाते. ती प्रतिपदा काही साधकांसाठी कष्टकर (दुःखा) असते; कारण नीवरण इत्यादी विरोधी धर्मांचा वारंवार होणारा प्रादुर्भाव तीव्र असल्यामुळे ती कठीण आणि असुखकारक वाटते, असा याचा अर्थ आहे. इतरांसाठी, या विरोधी धर्मांचा अभाव असल्यामुळे ती सुकर (सुखा) असते. अभिज्ञा देखील काही साधकांसाठी संथ (दंधा) असते, म्हणजेच ती मंद आणि संथ गतीने चालणारी असते. तर काहींसाठी ती जलद (खिप्पा), तीव्र आणि वेगवान असते.

Tattha yāni parato sappāyāsappāyāni ca palibodhupacchedādīni pubbakiccāni ca appanākosallāni ca vaṇṇayissāma, tesu yo asappāyasevī [Pg.84] hoti, tassa dukkhā paṭipadā dandhā ca abhiññā hoti. Sappāyasevino sukhā paṭipadā khippā ca abhiññā. Yo pana pubbabhāge asappāyaṃ sevitvā aparabhāge sappāyasevī hoti, pubbabhāge vā sappāyaṃ sevitvā aparabhāge asappāyasevī, tassa vomissakatā veditabbā. Tathā palibodhupacchedādikaṃ pubbakiccaṃ asampādetvā bhāvanamanuyuttassa dukkhā paṭipadā hoti. Vipariyāyena sukhā. Appanākosallāni pana asampādentassa dandhā abhiññā hoti. Sampādentassa khippā.

त्यामध्ये, पुढे जाऊन आम्ही ज्या अनुकूल-प्रतिकूल (सप्पाय-असप्पाय) गोष्टींचे, पलिबोध (अडथळे) दूर करणे इत्यादी पूर्वकृत्यांचे आणि अप्पना-कौशल्यांचे वर्णन करणार आहोत; त्यांपैकी जो साधक प्रतिकूल गोष्टींचे सेवन करतो, त्याची प्रतिपदा कष्टकर (दुःखा) आणि अभिज्ञा संथ (दंधा) होते. अनुकूल गोष्टींचे सेवन करणाऱ्याची प्रतिपदा सुकर (सुखा) आणि अभिज्ञा जलद (खिप्पा) होते. परंतु, जो सुरुवातीच्या काळात प्रतिकूल गोष्टींचे सेवन करतो आणि नंतरच्या काळात अनुकूल गोष्टींचे सेवन करतो, किंवा सुरुवातीला अनुकूल गोष्टींचे सेवन करून नंतर प्रतिकूल गोष्टींचे सेवन करतो, त्याच्या बाबतीत या दोन्ही अवस्थांचे मिश्रण (वोमिस्सकता) समजावे. उसीप्रमाणे, पलिबोध दूर करणे इत्यादी पूर्वकृत्ये पूर्ण न करता भावनेचा (ध्यानाचा) अभ्यास करणाऱ्याची प्रतिपदा कष्टकर होते. याच्या उलट (पूर्वकृत्ये पूर्ण केल्यास) ती सुकर होते. तसेच, अप्पना-कौशल्यांमध्ये अपूर्ण असणाऱ्या साधकाची अभिज्ञा संथ होते, तर ती कौशल्ये पूर्ण करणाऱ्याची अभिज्ञा जलद होते.

Apica taṇhāavijjāvasena samathavipassanādhikāravasena cāpi etāsaṃ pabhedo veditabbo. Taṇhābhibhūtassa hi dukkhā paṭipadā hoti. Anabhibhūtassa sukhā. Avijjābhibhūtassa ca dandhā abhiññā hoti. Anabhibhūtassa khippā. Yo ca samathe akatādhikāro, tassa dukkhā paṭipadā hoti. Katādhikārassa sukhā. Yo pana vipassanāya akatādhikāro hoti, tassa dandhā abhiññā hoti, katādhikārassa khippā. Kilesindriyavasena cāpi etāsaṃ pabhedo veditabbo. Tibbakilesassa hi mudindriyassa dukkhā paṭipadā hoti dandhā ca abhiññā, tikkhindriyassa pana khippā abhiññā. Mandakilesassa ca mudindriyassa sukhā paṭipadā hoti dandhā ca abhiññā. Tikkhindriyassa pana khippā abhiññāti.

शिवाय, तृष्णा व अविद्या यांच्या प्रभावामुळे आणि समथ व विपश्यना यांमधील पूर्व-अभ्यासाच्या (अधिकार) प्रभावामुळे देखील या प्रतिपदा आणि अभिज्ञांमधील भेद समजून घेतला पाहिजे. कारण, तृष्णेने ग्रासलेल्या व्यक्तीची प्रतिपदा कष्टकर (दुःखा) असते, तर तृष्णेने न ग्रासलेल्याची सुकर (सुखा) असते. अविद्येने ग्रासलेल्या व्यक्तीची अभिज्ञा संथ (दंधा) असते, तर अविद्येने न ग्रासलेल्याची जलद (खिप्पा) असते. ज्याने समथ ध्यानाचा पूर्व-अभ्यास केलेला नाही, त्याची प्रतिपदा कष्टकर असते; ज्याने पूर्व-अभ्यास केला आहे, त्याची प्रतिपदा सुकर असते. ज्याने विपश्यनेचा पूर्व-अभ्यास केलेला नाही, त्याची अभिज्ञा संथ असते; ज्याने पूर्व-अभ्यास केला आहे, त्याची अभिज्ञा जलद असते. तसेच, क्लेश आणि इंद्रिये यांच्या तीव्रतेनुसार देखील या प्रतिपदा व अभिज्ञांमधील भेद समजून घेतला पाहिजे. तीव्र क्लेश आणि मंद इंद्रिये असणाऱ्या साधकाची प्रतिपदा कष्टकर आणि अभिज्ञा संथ असते; परंतु तीव्र इंद्रिये असणाऱ्याची अभिज्ञा जलद असते. मंद क्लेश आणि मंद इंद्रिये असणाऱ्या साधकाची प्रतिपदा सुकर आणि अभिज्ञा संथ असते; परंतु तीव्र इंद्रिये असणाऱ्याची अभिज्ञा जलद असते.

Iti imāsu paṭipadāabhiññāsu yo puggalo dukkhāya paṭipadāya dandhāya ca abhiññāya samādhiṃ pāpuṇāti, tassa so samādhi dukkhāpaṭipado dandhābhiññoti vuccati. Esa nayo sesattayepīti evaṃ dukkhāpaṭipadādandhābhiññādivasena catubbidho.

अशा प्रकारे, या प्रतिपदा आणि अभिज्ञांमध्ये, जो मनुष्य कष्टकर प्रतिपदेने आणि संथ अभिज्ञेने समाधी प्राप्त करतो, त्याच्या त्या समाधीला 'दुःखा प्रतिपदा दंधाभिज्ञा' समाधी असे म्हटले जाते. उरलेल्या तीन समाधींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावे. अशा प्रकारे, दुःखा प्रतिपदा दंधाभिज्ञा इत्यादी भेदांमुळे समाधी चार प्रकारची आहे.

Dutiyacatukke atthi samādhi paritto parittārammaṇo, atthi paritto appamāṇārammaṇo, atthi appamāṇo parittārammaṇo, atthi appamāṇo appamāṇārammaṇoti. Tattha yo samādhi appaguṇo uparijhānassa paccayo bhavituṃ na sakkoti, ayaṃ paritto. Yo pana avaḍḍhite ārammaṇe pavatto, ayaṃ parittārammaṇo. Yo paguṇo subhāvito, uparijhānassa paccayo bhavituṃ sakkoti, ayaṃ appamāṇo. Yo ca vaḍḍhite ārammaṇe pavatto, ayaṃ appamāṇārammaṇo. Vuttalakkhaṇavomissatāya pana vomissakanayo veditabbo. Evaṃ parittaparittārammaṇādivasena catubbidho.

दुसऱ्या चतुष्कात: 'परित्त परित्तारम्मण' (मर्यादित आणि मर्यादित आलंबन असणारी) समाधी आहे, 'परित्त अप्पमाणारम्मण' (मर्यादित आणि अमर्याद आलंबन असणारी) समाधी आहे, 'अप्पमाण परित्तारम्मण' (अमर्याद आणि मर्यादित आलंबन असणारी) समाधी आहे, आणि 'अप्पमाण अप्पमाणारम्मण' (अमर्याद आणि अमर्याद आलंबन असणारी) समाधी आहे. त्यामध्ये, जी समाधी अपरिपक्व (अप्पगुण) असल्यामुळे उच्च ध्यानासाठी कारणीभूत ठरू शकत नाही, ती 'परित्त' (मर्यादित) समाधी होय. जी समाधी न वाढवलेल्या (अविकसित) आलंबनावर चालते, ती 'परित्तारम्मण' (मर्यादित आलंबन असणारी) समाधी होय. जी समाधी परिपक्व व उत्तम प्रकारे विकसित झालेली असून उच्च ध्यानासाठी कारणीभूत ठरू शकते, ती 'अप्पमाण' (अमर्याद) समाधी होय. आणि जी समाधी वाढवलेल्या (विकसित) आलंबनावर चालते, ती 'अप्पमाणारम्मण' (अमर्याद आलंबन असणारी) समाधी होय. वर सांगितलेल्या लक्षणांच्या मिश्रणामुळे मिश्र पद्धती (वोमिस्सकनय) समजून घ्यावी. अशा प्रकारे परित्त-परित्तारम्मण इत्यादी भेदांमुळे समाधी चार प्रकारची आहे.

Tatiyacatukke [Pg.85] vikkhambhitanīvaraṇānaṃ vitakkavicārapītisukhasamādhīnaṃ vasena pañcaṅgikaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ, tato vūpasantavitakkavicāraṃ tivaṅgikaṃ dutiyaṃ, tato virattapītikaṃ duvaṅgikaṃ tatiyaṃ, tato pahīnasukhaṃ upekkhāvedanāsahitassa samādhino vasena duvaṅgikaṃ catutthaṃ. Iti imesaṃ catunnaṃ jhānānaṃ aṅgabhūtā cattāro samādhī honti. Evaṃ catujhānaṅgavasena catubbidho.

तिसऱ्या चतुष्कात: नीवरणांचे दमन केल्यावर वितर्क, विचार, प्रीती, सुख आणि समाधी यांच्या योगाने पाच अंगांनी युक्त असणारे 'प्रथम ध्यान' होते; त्यानंतर वितर्क आणि विचार शांत झाल्यावर तीन अंगांनी युक्त असणारे 'द्वितीय ध्यान' होते; त्यानंतर प्रीतीचा विराग झाल्यावर दोन अंगांनी युक्त असणारे 'तृतीय ध्यान' होते; त्यानंतर सुखाचा प्रहाण झाल्यावर उपेक्षा वेदनेने युक्त असणाऱ्या समाधीच्या योगाने दोन अंगांनी युक्त असणारे 'चतुर्थ ध्यान' होते. अशा प्रकारे या चार ध्यानांचे अंग असणाऱ्या चार समाधी होतात. अशा प्रकारे चार ध्यानांच्या अंगांच्या भेदांमुळे समाधी चार प्रकारची आहे.

Catutthacatukke atthi samādhi hānabhāgiyo, atthi ṭhitibhāgiyo, atthi visesabhāgiyo, atthi nibbedhabhāgiyo. Tattha paccanīkasamudācāravasena hānabhāgiyatā, tadanudhammatāya satiyā saṇṭhānavasena ṭhitibhāgiyatā, uparivisesādhigamavasena visesabhāgiyatā, nibbidāsahagatasaññāmanasikārasamudācāravasena nibbedhabhāgiyatā ca veditabbā. Yathāha, ‘‘paṭhamassa jhānassa lābhiṃ kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā. Avitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā’’ti (vibha. 799). Tāya pana paññāya sampayuttā samādhīpi cattāro hontīti. Evaṃ hānabhāgiyādivasena catubbidho.

चौथ्या चतुष्कात 'हानभागिय' (ऱ्हास पावणारा) समाधी आहे, 'ठितिभागिय' (स्थिर राहणारा) समाधी आहे, 'विशेषभागिय' (विशिष्ट गुणांकडे नेणारा) समाधी आहे आणि 'निब्बेधभागिय' (सत्य भेदणारा) समाधी आहे. त्यात, विरोधी विचारांच्या प्रवृत्तीमुळे 'हानभागियता' समजावी; अनुकूल स्मृतीच्या (सतीच्या) स्थिरतेमुळे 'ठितिभागियता' समजावी; उच्चतर विशेष गुणांच्या प्राप्तीमुळे 'विशेषभागियता' समजावी; आणि वैराग्ययुक्त संज्ञा व मनसिकार यांच्या प्रवृत्तीमुळे 'निब्बेधभागियता' समजावी. जसे म्हटले आहे - 'प्रथम ध्यान प्राप्त केलेल्या व्यक्तीला जर कामवासनेशी संबंधित संज्ञा आणि मनसिकार प्रभावित करत असतील, तर त्याची प्रज्ञा हानभागिनी (ऱ्हास पावणारी) असते. जर त्या ध्यानाला अनुकूल स्मृती (सती) स्थिर राहत असेल, तर त्याची प्रज्ञा ठितिभागिनी (स्थिर राहणारी) असते. जर वितर्करहित ध्यानाशी संबंधित संज्ञा आणि मनसिकार प्रभावित करत असतील, तर त्याची प्रज्ञा विशेषभागिनी (विशिष्ट गुणांकडे नेणारी) असते. जर वैराग्ययुक्त आणि विरागाशी संबंधित संज्ञा आणि मनसिकार प्रभावित करत असतील, तर त्याची प्रज्ञा निब्बेधभागिनी (सत्य भेदणारी) असते.' त्या प्रज्ञेशी संप्रयुक्त असलेले समाधी देखील चार प्रकारचे असतात. अशा प्रकारे, हानभागिय इत्यादींच्या भेदाने समाधी चार प्रकारचा आहे.

Pañcamacatukke kāmāvacaro samādhi, rūpāvacaro samādhi, arūpāvacaro samādhi, apariyāpanno samādhīti evaṃ cattāro samādhī. Tattha sabbāpi upacārekaggatā kāmāvacaro samādhi. Tathā rūpāvacarādikusalacittekaggatā itare tayoti evaṃ kāmāvacarādivasena catubbidho.

पाचव्या चतुष्कात कामावचर समाधी, रूपावचर समाधी, अरूपावचर समाधी आणि अपरियापन्न समाधी असे चार समाधी आहेत. त्यात, सर्व प्रकारची उपचार-एकाग्रता (उपचार समाधी) म्हणजे कामावचर समाधी होय. तसेच, रूपावचर इत्यादी कुशल चित्तांची एकाग्रता म्हणजे उर्वरित तीन समाधी होत. अशा प्रकारे, कामावचर इत्यादींच्या भेदाने समाधी चार प्रकारचा आहे.

Chaṭṭhacatukke ‘‘chandaṃ ce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ, ayaṃ vuccati chandasamādhi…pe… vīriyaṃ ce bhikkhu…pe… cittaṃ ce bhikkhu…pe… vīmaṃsaṃ ce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ, ayaṃ vuccati vīmaṃsāsamādhī’’ti (vibha. 432; saṃ. ni. 3.825) evaṃ adhipativasena catubbidho.

सहाव्या चतुष्कात - 'जर भिक्खू छंदाला अधिपती करून समाधी प्राप्त करतात, चित्ताची एकाग्रता प्राप्त करतात, तर याला छंदसमाधी म्हटले जाते... पे... जर भिक्खू वीर्याला... पे... जर भिक्खू चित्ताला... पे... जर भिक्खू विमंसेला अधिपती करून समाधी प्राप्त करतात, चित्ताची एकाग्रता प्राप्त करतात, तर याला विमंसासमाधी म्हटले जाते.' अशा प्रकारे, अधिपतीच्या भेदाने समाधी चार प्रकारचा आहे.

Pañcake [Pg.86] yaṃ catukkabhede vuttaṃ dutiyaṃ jhānaṃ, taṃ vitakkamattātikkamena dutiyaṃ, vitakkavicārātikkamena tatiyanti evaṃ dvidhā bhinditvā pañca jhānāni veditabbāni. Tesaṃ aṅgabhūtā ca pañca samādhīti evaṃ pañcajhānaṅgavasena pañcavidhatā veditabbā.

पंचकात, चतुष्क पद्धतीमध्ये जे दुसरे ध्यान सांगितले आहे, त्याचेच 'केवळ वितर्काचे उल्लंघन करून दुसरे ध्यान, आणि वितर्क व विचार या दोन्हीचे उल्लंघन करून तिसरे ध्यान' अशा दोन प्रकारे विभाजन करून पाच ध्याने समजावीत. त्यांच्या अंगभूत असलेले समाधी देखील पाच आहेत. अशा प्रकारे, पाच ध्यानांच्या अंगांच्या भेदाने समाधीचे पाच प्रकार समजावेत.

40. Ko cassa saṃkileso kiṃ vodānanti ettha pana vissajjanaṃ vibhaṅge vuttameva. Vuttañhi tattha ‘‘saṃkilesanti hānabhāgiyo dhammo. Vodānanti visesabhāgiyo dhammo’’ti (vibha. 828). Tattha ‘‘paṭhamassa jhānassa lābhiṃ kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā’’ti (vibha. 799) iminā nayena hānabhāgiyadhammo veditabbo. ‘‘Avitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā’’ti (vibha. 799) iminā nayena visesabhāgiyadhammo veditabbo.

४०. 'त्याचा संकिलेस (मलीनता) काय आहे आणि वोदान (शुद्धता) काय आहे?' या प्रश्नाचे उत्तर विभंगामध्ये दिलेलेच आहे. तेथे म्हटले आहे की - 'संकिलेस म्हणजे हानभागिय धर्म आणि वोदान म्हणजे विशेषभागिय धर्म.' त्यात, 'प्रथम ध्यान प्राप्त केलेल्या व्यक्तीला जर कामवासनेशी संबंधित संज्ञा आणि मनसिकार प्रभावित करत असतील, तर त्याची प्रज्ञा हानभागिनी असते' या पद्धतीने हानभागिय धर्म समजावा. 'वितर्करहित ध्यानाशी संबंधित संज्ञा आणि मनसिकार प्रभावित करत असतील, तर त्याची प्रज्ञा विशेषभागिनी असते' या पद्धतीने विशेषभागिय धर्म समजावा.

Dasapalibodhavaṇṇanā

दहा पलिबोधांचे (अडथळ्यांचे) वर्णन.

41. Kathaṃ bhāvetabboti ettha pana yo tāva ayaṃ lokiyalokuttaravasena duvidhotiādīsu ariyamaggasampayutto samādhi vutto, tassa bhāvanānayo paññābhāvanānayeneva saṅgahito. Paññāya hi bhāvitāya so bhāvito hoti. Tasmā taṃ sandhāya evaṃ bhāvetabboti na kiñci visuṃ vadāma.

४१. 'त्याची भावना कशी करावी?' या प्रश्नावर - लौकिक आणि लोकोत्तर अशा दोन प्रकारच्या समाधींमध्ये जो आर्यमार्गाशी संप्रयुक्त समाधी सांगितला आहे, त्याच्या भावनेची पद्धत प्रज्ञा-भावनेच्या पद्धतीमध्येच समाविष्ट आहे. कारण प्रज्ञेची भावना केली असता, तो समाधी देखील भावित (साधित) झालेलाच असतो. म्हणून, त्या लोकोत्तर समाधीला उद्देशून 'अशा प्रकारे भावना करावी' असे वेगळे काही सांगण्याची आवश्यकता नाही.

Yo panāyaṃ lokiyo, so vuttanayena sīlāni visodhetvā suparisuddhe sīle patiṭṭhitena yvāssa dasasu palibodhesu palibodho atthi, taṃ upacchinditvā kammaṭṭhānadāyakaṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā attano cariyānukūlaṃ cattālīsāya kammaṭṭhānesu aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā samādhibhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre viharantena khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ aparihāpentena bhāvetabboti ayamettha saṅkhepo.

परंतु जो हा लौकिक समाधी आहे, त्याची भावना करण्यासाठी सांगितलेल्या पद्धतीने शीलांचे विशोधन करून, अत्यंत शुद्ध शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन, दहा पलिबोधांपैकी (अडथळ्यांपैकी) जो काही अडथळा असेल तो दूर करून, कम्मट्ठान (साधनेचा विषय) देणाऱ्या कल्याणमित्राकडे जाऊन, स्वतःच्या चरित्राला अनुकूल अशा चाळीस कम्मट्ठानांपैकी एखादे कम्मट्ठान ग्रहण करून, समाधी भावनेला अनुपयुक्त असलेला विहार सोडून, अनुकूल विहारात राहून, लहान-सहान अडथळे देखील दूर करून, भावनेची संपूर्ण विधी न चुकवता भावना करावी. हा या विषयाचा संक्षेप आहे.

Ayaṃ pana vitthāro, yaṃ tāva vuttaṃ ‘‘yvāssa dasasu palibodhesu palibodho atthi, taṃ upacchinditvā’’ti, ettha –

आता याचे सविस्तर वर्णन खालीलप्रमाणे आहे. 'दहा पलिबोधांपैकी जो काही अडथळा असेल तो दूर करून' असे जे आधी म्हटले आहे, त्या संदर्भात -

Āvāso ca kulaṃ lābho, gaṇo kammañca pañcamaṃ;

Addhānaṃ ñāti ābādho, gantho iddhīti te dasāti. –

आवास (निवासस्थान), कुल (कुटुंब/दाते), लाभ, गण (समूह), पाचवे कर्म (कामकाज), अध्वान (प्रवास), ज्ञाती (नातेवाईक), आबाध (आजारपण), गंथ (ग्रंथ अभ्यास) आणि इद्धी (ऋद्धी) - हे दहा अडथळे आहेत.

Ime [Pg.87] dasa palibodhā nāma. Tattha āvāsoyeva āvāsapalibodho. Esa nayo kulādīsu.

या दहा गोष्टींना 'पलिबोध' (अडथळे) असे म्हणतात. त्यापैकी आवास हाच 'आवास-पलिबोध' होय. हाच नियम कुल इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो.

Tattha āvāsoti ekopi ovarako vuccati ekampi pariveṇaṃ sakalopi saṅghārāmo. Svāyaṃ na sabbasseva palibodho hoti. Yo panettha navakammādīsu ussukkaṃ vā āpajjati, bahubhaṇḍasannicayo vā hoti, yena kenaci vā kāraṇena apekkhavā paṭibaddhacitto, tasseva palibodho hoti, na itarassa.

तेथे 'आवास' म्हणजे एखादी खोली, एखादे प्रांगण किंवा संपूर्ण संघाराम (विहार) देखील असू शकतो. तो आवास सर्वच साधकांसाठी अडथळा ठरतो असे नाही. परंतु, जो साधक तेथे नवीन बांधकामे इत्यादी कामांमध्ये व्यस्त राहतो, किंवा ज्याच्याकडे भरपूर वस्तूंचा साठा असतो, किंवा कोणत्याही कारणाने ज्याचे मन त्या जागेत गुंतलेले व आसक्त असते, त्याच्यासाठीच तो अडथळा ठरतो, इतरांसाठी नाही.

Tatridaṃ vatthu – dve kira kulaputtā anurādhapurā nikkhamitvā anupubbena thūpārāme pabbajiṃsu. Tesu eko dve mātikā paguṇā katvā pañcavassiko hutvā pavāretvā pācinakhaṇḍarājiṃ nāma gato. Eko tattheva vasati. Pācinakhaṇḍarājigato tattha ciraṃ vasitvā thero hutvā cintesi ‘‘paṭisallānasāruppamidaṃ ṭhānaṃ, handa naṃ sahāyakassāpi ārocemī’’ti. Tato nikkhamitvā anupubbena thūpārāmaṃ pāvisi. Pavisantaṃyeva ca naṃ disvā samānavassikatthero paccuggantvā pattacīvaraṃ paṭiggahetvā vattaṃ akāsi. Āgantukatthero senāsanaṃ pavisitvā cintesi ‘‘idāni me sahāyo sappiṃ vā phāṇitaṃ vā pānakaṃ vā pesessati. Ayañhi imasmiṃ nagare ciranivāsī’’ti. So rattiṃ aladdhā pāto cintesi ‘‘idāni upaṭṭhākehi gahitaṃ yāgukhajjakaṃ pesessatī’’ti. Tampi adisvā ‘‘pahiṇantā natthi, paviṭṭhassa maññe dassatī’’ti pātova tena saddhiṃ gāmaṃ pāvisi. Te dve ekaṃ vīthiṃ caritvā uḷuṅkamattaṃ yāguṃ labhitvā āsanasālāyaṃ nisīditvā piviṃsu. Tato āgantuko cintesi ‘‘nibaddhayāgu maññe natthi, bhattakāle idāni manussā paṇītaṃ bhattaṃ dassantī’’ti, tato bhattakālepi piṇḍāya caritvā laddhameva bhuñjitvā itaro āha – ‘‘kiṃ, bhante, sabbakālaṃ evaṃ yāpethā’’ti? Āmāvusoti. Bhante, pācinakhaṇḍarāji phāsukā, tattha gacchāmāti. Thero nagarato dakkhiṇadvārena nikkhamanto kumbhakāragāmamaggaṃ paṭipajji. Itaro āha – ‘‘kiṃ pana, bhante, imaṃ maggaṃ paṭipannatthā’’ti? Nanu tvamāvuso, pācinakhaṇḍarājiyā vaṇṇaṃ abhāsīti? Kiṃ pana, bhante, tumhākaṃ ettakaṃ kālaṃ vasitaṭṭhāne na koci atirekaparikkhāro atthīti? Āmāvuso mañcapīṭhaṃ saṅghikaṃ, taṃ paṭisāmitameva, aññaṃ kiñci natthīti. Mayhaṃ pana, bhante[Pg.88], kattaradaṇḍo telanāḷi upāhanatthavikā ca tatthevāti. Tayāvuso, ekadivasaṃ vasitvā ettakaṃ ṭhapitanti? Āma, bhante. So pasannacitto theraṃ vanditvā ‘‘tumhādisānaṃ, bhante, sabbattha araññavāsoyeva. Thūpārāmo catunnaṃ buddhānaṃ dhātunidhānaṭṭhānaṃ, lohapāsāde sappāyaṃ dhammassavanaṃ mahācetiyadassanaṃ theradassanañca labbhati, buddhakālo viya pavattati. Idheva tumhe vasathā’’ti dutiyadivase pattacīvaraṃ gahetvā sayameva agamāsīti. Īdisassa āvāso na palibodho hoti.

याविषयी ही कथा आहे – दोन कुलपुत्र अनुराधापूर येथून निघून अनुक्रमे थूपाराम येथे प्रव्रजित झाले. त्यांच्यापैकी एकाने दोन मातिका (भिक्खू व भिक्खुनी प्रातिमोक्ष) मुखोद्गत करून, पाच वर्षांचा वर्षावास पूर्ण झाल्यावर आणि पवारणा करून 'पाचीनखंडराजि' नावाच्या ठिकाणी निघून गेला. दुसरा तेथेच राहत होता. पाचीनखंडराजि येथे गेलेल्या भिक्खूने तेथे दीर्घकाळ राहून थेर (स्थेवीर) झाल्यावर विचार केला, "हे स्थान एकांतात ध्यान (पटिसल्लान) करण्यासाठी योग्य आहे. चला, मी माझ्या मित्रालाही याविषयी सांगतो." त्यानंतर तेथून निघून ते अनुक्रमे थूपाराम येथे आले. त्यांना प्रवेश करताना पाहूनच, त्यांच्याच एवढा वर्षावास असलेल्या थेरांनी सामोरे जाऊन त्यांचे पात्र व चीवर घेतले आणि त्यांची सेवा केली. आगंतुक थेरांनी विहारात प्रवेश करून विचार केला, "आता माझा मित्र माझ्यासाठी तूप, गूळ किंवा एखादे पेय पाठवेल. कारण तो या नगरात दीर्घकाळापासून राहत आहे." रात्री काहीही न मिळाल्यामुळे त्यांनी सकाळी विचार केला, "आता उपासकांनी आणलेली पेज (यागू) आणि खाद्यपदार्थ तो पाठवेल." तेही न दिसल्यामुळे त्यांनी विचार केला, "पाठवणारे कोणी नाही वाटतं. जेव्हा आम्ही भिक्षेसाठी गावात जाऊ, तेव्हा तो मला देईल असे वाटते." असे विचार करून ते सकाळीच त्यांच्यासोबत गावात गेले. त्या दोघांनी एका गल्लीत फिरून केवळ पळीभर पेज मिळवली आणि आसनशाळेत बसून ती प्यायली. त्यानंतर आगंतुक थेरांनी विचार केला, "येथे रोज पेजेची व्यवस्था नसावी. आता भोजनाच्या वेळी लोक उत्तम भोजन देतील." त्यानंतर भोजनाच्या वेळीही भिक्षेसाठी फिरून जे काही मिळाले तेच ग्रहण केल्यावर आगंतुक थेरांनी विचारले, "भंते, आपण नेहमीच अशा प्रकारे जीवन कंठता का?" थेरांनी उत्तर दिले, "होय, आवुसो (मित्रा)." आगंतुक थेर म्हणाले, "भंते, पाचीनखंडराजि हे स्थान सुखकर आहे, आपण तेथे जाऊ या." थेर नगराच्या दक्षिण दारातून बाहेर पडताना कुंभार गावाच्या मार्गाने चालू लागले. दुसऱ्याने विचारले, "पण भंते, आपण या मार्गाने का जात आहात?" थेर म्हणाले, "आवुसो, तूच पाचीनखंडराजिच्या गुणांचे वर्णन केले नव्हतेस का?" आगंतुक थेर म्हणाले, "पण भंते, आपण एवढा काळ ज्या ठिकाणी राहिलात, तेथे आपले काही अतिरिक्त सामान (अतिरेक-परिक्खार) नाही का?" थेर म्हणाले, "होय आवुसो, तेथील खाट आणि पाट (मंच-पीठ) हे संघाचे आहे, ते मी व्यवस्थित ठेवून दिले आहे. त्याव्यतिरिक्त माझे काहीही नाही." आगंतुक थेर म्हणाले, "पण भंते, माझी काठी, तेलाची नळी आणि पादत्राणांची पिशवी अजूनही तेथेच आहे." थेर म्हणाले, "आवुसो, तू फक्त एक दिवस राहून एवढे सामान मागे ठेवलेस का?" आगंतुक थेर म्हणाले, "होय, भंते." ते प्रसन्न चित्ताने थेरांना वंदन करून म्हणाले, "भंते, आपल्यासारख्या पूज्य व्यक्तींसाठी सर्वच ठिकाणी अरण्यवासच आहे. थूपाराम हे चार बुद्धांच्या धातूंचे निधान स्थान आहे. लोहप्रासादात अनुकूल असे धर्मश्रवण, महाचेतीचे दर्शन आणि थेरांचे दर्शन लाभते. येथे जणू बुद्धकाळच चालू असल्यासारखे वाटते. आपण येथेच राहावे." असे सांगून दुसऱ्या दिवशी त्यांनी आपले पात्र व चीवर घेतले आणि ते स्वतःच निघून गेले. अशा भिक्खूसाठी आवास (विहार) हा अडथळा (पलिबोध) ठरत नाही.

Kulanti ñātikulaṃ vā upaṭṭhākakulaṃ vā. Ekaccassa hi upaṭṭhākakulampi ‘‘sukhitesu sukhito’’tiādinā (vibha. 888; saṃ. ni. 4.241) nayena saṃsaṭṭhassa viharato palibodho hoti, so kulamānusakehi vinā dhammassavanāya sāmantavihārampi na gacchati. Ekaccassa mātāpitaropi palibodhā na honti, koraṇḍakavihāravāsittherassa bhāgineyyadaharabhikkhuno viya.

'कुल' म्हणजे नातेवाईकांचे कुल किंवा उपस्थायकांचे (सेवा करणाऱ्यांचे) कुल होय. कारण, "त्यांच्या सुखात सुखी" या न्यायाने उपासकांशी अतिशय जवळीक साधून राहणाऱ्या काही भिक्खूंसाठी उपस्थायक कुलसुद्धा अडथळा (पलिबोध) ठरते. तो भिक्खू त्या कुलातील लोकांशिवाय धर्मश्रवणासाठी जवळच्या विहारातही जात नाही. परंतु काहींसाठी स्वतःचे माता-पिता देखील अडथळा ठरत नाहीत, जसे की कोरंडक विहारात राहणाऱ्या थेरांच्या भाच्याच्या (तरुण भिक्खूच्या) बाबतीत घडले.

So kira uddesatthaṃ rohaṇaṃ agamāsi. Therabhaginīpi upāsikā sadā theraṃ tassa pavattiṃ pucchati. Thero ekadivasaṃ daharaṃ ānessāmīti rohaṇābhimukho pāyāsi. Daharopi ‘‘ciraṃ me idha vutthaṃ, upajjhāyaṃ dāni passitvā upāsikāya ca pavattiṃ ñatvā āgamissāmī’’ti rohaṇato nikkhami. Te ubhopi gaṅgātīre samāgacchiṃsu. So aññatarasmiṃ rukkhamūle therassa vattaṃ katvā ‘‘kuhiṃ yāsī’’ti pucchito tamatthaṃ ārocesi. Thero suṭṭhu te kataṃ, upāsikāpi sadā pucchati, ahampi etadatthameva āgato, gaccha tvaṃ, ahaṃ pana idheva imaṃ vassaṃ vasissāmīti taṃ uyyojesi. So vassūpanāyikadivaseyeva taṃ vihāraṃ patto. Senāsanampissa pitarā kāritameva pattaṃ.

तो तरुण भिक्खू पाठांतर व अध्ययनासाठी (उद्देसत्थं) रोहण जनपदाला गेला होता. थेरांची बहीण असलेली ती उपासिका नेहमी थेरांना आपल्या मुलाची खुशाली विचारत असे. एके दिवशी थेरांनी त्या तरुण भिक्खूला परत आणण्यासाठी रोहण जनपदाच्या दिशेने प्रस्थान केले. तो तरुण भिक्खू देखील "मी येथे खूप काळ राहिलो आहे. आता उपाध्यायांचे दर्शन घेऊन आणि उपासिकेची खुशाली जाणून घेऊन परत येईन," असा विचार करून रोहण जनपदातून निघाला. ते दोघेही गंगा नदीच्या तीरावर एकमेकांना भेटले. त्याने एका झाडाच्या खाली थेरांचे आदरातिथ्य केले आणि "आपण कोठे जात आहात?" असे विचारले असता त्याने आपले कारण सांगितले. थेर म्हणाले, "तू खूप चांगले केलेस. उपासिका देखील नेहमी तुझ्याबद्दल विचारत असते. मीसुद्धा याच कारणासाठी आलो होतो. तू जा, मी मात्र या वर्षीचा वर्षावास येथेच घालवीन." असे सांगून त्यांनी त्याला निरोप दिला. तो तरुण भिक्खू वर्षावास सुरू होण्याच्या दिवशीच त्या विहारात पोहोचला. त्याला राहण्यासाठी जे सेनासन (कुटी) मिळाले, ते त्याच्या वडिलांनीच बांधलेले होते.

Athassa pitā dutiyadivase āgantvā ‘‘kassa, bhante, amhākaṃ senāsanaṃ patta’’nti pucchanto ‘‘āgantukassa daharassā’’ti sutvā taṃ upasaṅkamitvā vanditvā āha – ‘‘bhante, amhākaṃ senāsane vassaṃ upagatassa vattaṃ atthī’’ti. Kiṃ upāsakāti? Temāsaṃ amhākaṃyeva ghare bhikkhaṃ gahetvā pavāretvā gamanakāle āpucchitabbanti. So tuṇhibhāvena adhivāsesi. Upāsakopi gharaṃ gantvā ‘‘amhākaṃ āvāse eko [Pg.89] āgantuko ayyo upagato sakkaccaṃ upaṭṭhātabbo’’ti āha. Upāsikā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādesi. Daharopi bhattakāle ñātigharaṃ agamāsi. Na naṃ koci sañjāni.

त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी त्याचे वडील तेथे आले आणि त्यांनी विचारले, "भंते, आमच्या कुटीत कोणत्या भिक्खूंना जागा मिळाली आहे?" "एका आगंतुक तरुण भिक्खूला मिळाली आहे," असे ऐकून ते त्या तरुण भिक्खूजवळ गेले, त्यांना वंदन केले आणि म्हणाले, "भंते, आमच्या कुटीत वर्षावास करणाऱ्या भिक्खूंसाठी एक नियम आहे." तरुण भिक्खूने विचारले, "उपासक, कोणता नियम आहे?" वडील म्हणाले, "तीन महिने आमच्याच घरी भिक्षा ग्रहण करावी आणि वर्षावास संपवून जाताना आम्हाला सांगून जावे." त्यांनी मौन बाळगून संमती दिली. उपासक देखील घरी गेला आणि म्हणाला, "आपल्या विहारात एक आगंतुक आर्य आले आहेत, आपण त्यांची आदरपूर्वक सेवा केली पाहिजे." उपासिकेने "फार चांगले" असे म्हणून उत्तम खाद्य व भोज्य पदार्थ तयार केले. तो तरुण भिक्खू देखील भोजनाच्या वेळी आपल्या नातेवाईकांच्या घरी गेला. परंतु त्याला कोणीही ओळखले नाही.

So temāsampi tattha piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā vassaṃvuttho ‘‘ahaṃ gacchāmī’’ti āpucchi. Athassa ñātakā ‘‘sve, bhante, gacchathā’’ti dutiyadivase ghareyeva bhojetvā telanāḷiṃ pūretvā ekaṃ guḷapiṇḍaṃ navahatthañca sāṭakaṃ datvā ‘‘gacchatha, bhante’’ti āhaṃsu. So anumodanaṃ katvā rohaṇābhimukho pāyāsi.

त्यांनी तीन महिने तेथेच भिक्षा ग्रहण केली आणि वर्षावास पूर्ण झाल्यावर, "मी आता निघतो," असे सांगून निरोप मागितला. तेव्हा त्याच्या नातेवाईकांनी विनंती केली, "भंते, आपण उद्या जावे." दुसऱ्या दिवशी त्यांनी घरीच भोजन दिले, तेलाची नळी भरून दिली, एक गुळाची ढेप आणि नऊ हात लांबीचे वस्त्र दान दिले आणि म्हणाले, "भंते, आता आपण जाऊ शकता." त्यांनी अनुमोदना दिली आणि ते रोहण जनपदाच्या दिशेने निघाले.

Upajjhāyopissa pavāretvā paṭipathaṃ āgacchanto pubbe diṭṭhaṭṭhāneyeva taṃ addasa. So aññatarasmiṃ rukkhamūle therassa vattaṃ akāsi. Atha naṃ thero pucchi ‘‘kiṃ, bhaddamukha, diṭṭhā te upāsikā’’ti? So ‘‘āma, bhante’’ti sabbaṃ pavattiṃ ārocetvā tena telena therassa pāde makkhetvā guḷena pānakaṃ katvā tampi sāṭakaṃ therasseva datvā theraṃ vanditvā ‘‘mayhaṃ, bhante, rohaṇaṃyeva sappāya’’nti agamāsi. Theropi vihāraṃ āgantvā dutiyadivase koraṇḍakagāmaṃ pāvisi.

त्यांचे उपाध्याय देखील वर्षावास संपवून समोरच्या मार्गाने येत असताना, पूर्वी ज्या ठिकाणी भेट झाली होती त्याच ठिकाणी त्यांना तो तरुण भिक्खू दिसला. त्याने एका झाडाच्या खाली थेरांची सेवा केली. तेव्हा थेरांनी त्याला विचारले, "काय भद्रमुख, तू उपासिकेला भेटलास का?" तो म्हणाला, "होय भंते," आणि त्याने सर्व हकीकत सांगितली. त्या तेलाने त्याने थेरांच्या पायांचे मर्दन केले, गुळाचे पेय बनवून दिले आणि ते वस्त्र देखील थेरांनाच दान केले. नंतर थेरांना वंदन करून तो म्हणाला, "भंते, माझ्यासाठी रोहण जनपदच अनुकूल आहे." असे सांगून तो निघून गेला. थेर देखील विहारात आले आणि दुसऱ्या दिवशी कोरंडक गावात प्रवेश करते झाले.

Upāsikāpi ‘‘mayhaṃ bhātā mama puttaṃ gahetvā idāni āgacchatī’’ti sadā maggaṃ olokayamānāva tiṭṭhati. Sā taṃ ekakameva āgacchantaṃ disvā ‘‘mato me maññe putto, ayaṃ thero ekakova āgacchatī’’ti therassa pādamūle nipatitvā paridevamānā rodi. Thero ‘‘nūna daharo appicchatāya attānaṃ ajānāpetvāva gato’’ti taṃ samassāsetvā sabbaṃ pavattiṃ ārocetvā pattatthavikato taṃ sāṭakaṃ nīharitvā dasseti.

ती उपासिका देखील 'माझा भाऊ माझ्या मुलाला घेऊन आता येईल' असे विचार करत नेहमी रस्त्याकडे डोळे लावून बसली होती. त्या थेरांना एकटेच येताना पाहून, 'माझा मुलगा बहुधा मरण पावला असावा, म्हणूनच हे थेर एकटेच येत आहेत' असा विचार करून ती थेरांच्या चरणांवर कोसळली आणि विलाप करत रडू लागली. थेरांनी विचार केला, 'नक्कीच तो तरुण भिक्खू आपल्या अल्पेच्छतेमुळे (अल्प इच्छा असल्यामुळे) स्वतःची ओळख न पटवून देताच निघून गेला असावा.' त्यांनी त्या उपासिकेचे सांत्वन केले, सर्व हकीकत सांगितली आणि आपल्या पात्राच्या पिशवीतून तो (भिक्खूने दिलेला) वस्त्रखंड काढून तिला दाखवला.

Upāsikā pasīditvā puttena gatadisābhimukhā urena nipajjitvā namassamānā āha – ‘‘mayhaṃ puttasadisaṃ vata maññe bhikkhuṃ kāyasakkhiṃ katvā bhagavā rathavinītapaṭipadaṃ (ma. ni. 1.252 ādayo), nālakapaṭipadaṃ (su. ni. 684 ādayo), tuvaṭṭakapaṭipadaṃ (su. ni. 921 ādayo), catupaccayasantosabhāvanārāmatādīpakaṃ mahāariyavaṃsapaṭipadañca (a. ni. 4.28; dī. ni. 3.309) desesi. Vijātamātuyā nāma gehe temāsaṃ bhuñjamānopi ‘ahaṃ [Pg.90] putto tvaṃ mātā’ti na vakkhati, aho acchariyamanusso’’ti. Evarūpassa mātāpitaropi palibodhā na honti, pageva aññaṃ upaṭṭhākakula’’nti.

ती उपासिका प्रसन्न झाली आणि आपल्या मुलाने ज्या दिशेला प्रस्थान केले होते, त्या दिशेकडे तोंड करून जमिनीवर पालथी पडली (साष्टांग दंडवत घातला) आणि वंदन करत म्हणाली – 'मला असे वाटते की, भगवंतांनी माझ्या मुलासारख्या भिक्खूला प्रत्यक्ष साक्षीदार (कायसाक्षी) मानूनच रथविनीत-प्रतिपदा, नालक-प्रतिपदा, तुवट्टक-प्रतिपदा आणि चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) संतोषासह भावनेमध्ये रममाण होणे दर्शवणारी महा-अरियवंस-प्रतिपदा उपदेशिली असावी. स्वतःला जन्म देणाऱ्या आईच्या घरी तीन महिने भोजन करत असूनही त्यांनी "मी तुझा मुलगा आहे आणि तू माझी आई आहेस" असे म्हटले नाही. अहो! केवढा हा आश्चर्यकारक पुरुष!' अशा प्रकारच्या पुरुषासाठी स्वतःचे माता-पिता देखील अडथळा (पलिबोध) ठरत नाहीत, मग इतर उपस्थायक (सेवा करणाऱ्या) कुळांची काय कथा!

Lābhoti cattāro paccayā. Te kathaṃ palibodhā honti? Puññavantassa hi bhikkhuno gatagataṭṭhāne manussā mahāparivāre paccaye denti. So tesaṃ anumodento dhammaṃ desento samaṇadhammaṃ kātuṃ na okāsaṃ labhati. Aruṇuggamanato yāva paṭhamayāmo, tāva manussasaṃsaggo na upacchijjati. Puna balavapaccūseyeva bāhullikapiṇḍapātikā āgantvā ‘‘bhante, asuko upāsako upāsikā amacco amaccadhītā tumhākaṃ dassanakāmā’’ti vadanti, so gaṇhāvuso, pattacīvaranti gamanasajjova hotīti niccabyāvaṭo, tasseva te paccayā palibodhā honti. Tena gaṇaṃ pahāya yattha naṃ na jānanti, tattha ekakena caritabbaṃ. Evaṃ so palibodho upacchijjatīti.

'लाभ' म्हणजे चार प्रत्यय (चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य). ते अडथळे (पलिबोध) कसे ठरतात? कारण, पुण्यवान भिक्खूला तो ज्या ज्या ठिकाणी जातो, तिथे लोक मोठ्या परिसरासह विपुल प्रमाणात प्रत्यय (साधनसामग्री) दान करतात. तो भिक्खू त्यांना अनुमोदना देत आणि धम्माचा उपदेश करत राहिल्यामुळे त्याला श्रमणधर्माचे (साधनेचे) आचरण करण्यास वेळ मिळत नाही. सूर्योदयापासून ते रात्रीच्या पहिल्या प्रहरापर्यंत लोकांचा संपर्क तुटत नाही. पुन्हा पहाटेच्या वेळीच, विपुल प्रत्ययांची इच्छा असणारे पिंडपातिक भिक्खू येऊन म्हणतात, 'भंते! अमुक उपासक, उपासिका, अमात्य किंवा अमात्याची कन्या आपले दर्शन घेऊ इच्छितात.' तो भिक्खू 'मित्रा, पात्र आणि चीवर घे' असे म्हणून जाण्यासाठी तयारच असतो. अशा प्रकारे तो नेहमी व्यस्त राहतो. अशा भिक्खूसाठी ते प्रत्ययच अडथळे ठरतात. म्हणून, संघ सोडून, जिथे त्याला कोणी ओळखत नाही अशा ठिकाणी त्याने एकट्यानेच विहार करावा. अशा प्रकारे तो अडथळा दूर होतो.

Gaṇoti suttantikagaṇo vā ābhidhammikagaṇo vā, yo tassa uddesaṃ vā paripucchaṃ vā dento samaṇadhammassa okāsaṃ na labhati, tasseva gaṇo palibodho hoti, tena so evaṃ upacchinditabbo. Sace tesaṃ bhikkhūnaṃ bahu gahitaṃ hoti, appaṃ avasiṭṭhaṃ, taṃ niṭṭhapetvā araññaṃ pavisitabbaṃ. Sace appaṃ gahitaṃ, bahu avasiṭṭhaṃ, yojanato paraṃ agantvā antoyojanaparicchede aññaṃ gaṇavācakaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ime āyasmā uddesādīhi saṅgaṇhatū’’ti vattabbaṃ. Evaṃ alabhamānena ‘‘mayhamāvuso, ekaṃ kiccaṃ atthi, tumhe yathāphāsukaṭṭhānāni gacchathā’’ti gaṇaṃ pahāya attano kammaṃ kattabbanti.

'गण' (समूह) म्हणजे सुत्तंत शिकणारा किंवा अभिधम्म शिकणारा समूह. जो भिक्खू त्या गणाला उद्देश (पाठांतर) किंवा परिपुच्छा (चर्चा/स्पष्टीकरण) शिकवण्यात व्यस्त राहिल्यामुळे श्रमणधर्माचे आचरण करण्यास वेळ मिळवू शकत नाही, त्याच्यासाठी तो गण हाच अडथळा (पलिबोध) ठरतो. त्याने तो अडथळा या प्रकारे दूर करावा: जर त्या भिक्खूंचे बरेचसे शिकून झाले असेल आणि थोडेच शिल्लक असेल, तर ते पूर्ण करून त्याने अरण्यात प्रवेश करावा. जर थोडेच शिकून झाले असेल आणि बरेच शिकायचे शिल्लक असेल, तर एक योजनेपेक्षा दूर न जाता, एक योजनेच्या मर्यादेतच दुसऱ्या एखाद्या गण-शिक्षकाकडे (आचार्यांकडे) जाऊन म्हणावे, 'आयुष्यमानांनी या भिक्खूंना पाठांतर इत्यादींद्वारे साहाय्य करावे.' असे करूनही जर कोणी आचार्य मिळाले नाहीत, तर 'मित्रांनो, माझे एक महत्त्वाचे काम (श्रमणधर्म) आहे, तुम्ही तुमच्या सोयीच्या ठिकाणी जावे' असे सांगून, तो गण सोडून त्याने स्वतःचे कार्य करावे.

Kammanti navakammaṃ. Taṃ karontena vaḍḍhakīādīhi laddhāladdhaṃ jānitabbaṃ, katākate ussukkaṃ āpajjitabbanti sabbadā palibodho hoti. Sopi evaṃ upacchinditabbo, sace appaṃ avasiṭṭhaṃ hoti niṭṭhapetabbaṃ. Sace bahu, saṅghikañce navakammaṃ, saṅghassa vā saṅghabhārahārakabhikkhūnaṃ vā niyyādetabbaṃ. Attano santakañce, attano bhārahārakānaṃ niyyādetabbaṃ. Tādise alabhantena saṅghassa pariccajitvā gantabbanti.

'कर्म' म्हणजे navकर्म (नवीन बांधकाम किंवा दुरुस्तीचे काम). ते काम करणाऱ्या भिक्खूला सुतार इत्यादींना काय मिळाले किंवा काय मिळाले नाही, हे जाणून घ्यावे लागते आणि काय काम झाले व काय शिल्लक आहे याविषयी सतत चिंता करावी लागते; त्यामुळे हा नेहमीच एक अडथळा ठरतो. तो अडथळा देखील या प्रकारे दूर करावा: जर थोडेच काम शिल्लक असेल, तर ते पूर्ण करावे. जर काम खूप शिल्लक असेल आणि ते नवकर्म संघाचे असेल, तर ते संघाकडे किंवा संघाची जबाबदारी वाहणाऱ्या भिक्खूंकडे सोपवावे. जर ते स्वतःचे वैयक्तिक काम असेल, तर ते स्वतःची जबाबदारी वाहणाऱ्यांकडे सोपवावे. जर तसे लोक मिळाले नाहीत, तर ते संघाला समर्पित करून निघून जावे.

Addhānanti [Pg.91] maggagamanaṃ. Yassa hi katthaci pabbajjāpekkho vā hoti, paccayajātaṃ vā kiñci laddhabbaṃ hoti. Sace taṃ alabhanto na sakkoti adhivāsetuṃ, araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karontassapi gamikacittaṃ nāma duppaṭivinodanīyaṃ hoti, tasmā gantvā taṃ kiccaṃ tīretvāva samaṇadhamme ussukkaṃ kātabbanti.

'अध्वान' म्हणजे प्रवास (मार्गक्रमण). ज्या भिक्खूचा कोणी प्रव्रज्या घेण्यास उत्सुक असलेला (प्रव्रज्यापेक्षक) व्यक्ती कुठेतरी असतो, किंवा काही मिळवण्याजोगे प्रत्यय (साधनसामग्री) असते, आणि ते न मिळाल्यास जर तो धीर धरू शकत नसेल, तर अरण्यात जाऊन श्रमणधर्माचे आचरण करत असतानाही त्याच्या मनातील प्रवासाचा विचार (गमिकचित्त) दूर करणे कठीण होते. म्हणून, त्याने जाऊन ते काम पूर्ण करावे आणि त्यानंतरच श्रमणधर्माच्या आचरणात स्वतःला झोकून द्यावे.

Ñātīti vihāre ācariyupajjhāyasaddhivihārikaantevāsikasamānupajjhāyakasamānācariyakā, ghare mātā pitā bhātāti evamādikā. Te gilānā imassa palibodhā honti, tasmā so palibodho upaṭṭhahitvā tesaṃ pākatikakaraṇena upacchinditabbo.

'ज्ञाती' (नातेवाईक) म्हणजे विहारात असणारे आचार्य, उपाध्याय, सद्धिविहारिक (सोबत राहणारे शिष्य), अंतेवासिक (जवळ राहणारे शिष्य), समानोपाध्याय (एकच उपाध्याय असणारे गुरुबंधू), समानाचार्य (एकच आचार्य असणारे गुरुबंधू); आणि घरी असणारे आई, वडील, भाऊ इत्यादी. ते आजारी पडल्यास या साधक भिक्खूसाठी अडथळा ठरतात. म्हणून, त्यांची सेवा-शुश्रूषा करून आणि त्यांना पूर्ववत निरोगी करून तो अडथळा दूर करावा.

Tattha upajjhāyo tāva gilāno sace lahuṃ na vuṭṭhāti, yāvajīvampi paṭijaggitabbo. Tathā pabbajjācariyo upasampadācariyo saddhivihāriko upasampāditapabbājitaantevāsikasamānupajjhāyakā ca. Nissayācariyauddesācariyanissayantevāsikauddesantevāsikasamānācariyakā pana yāva nissayauddesā anupacchinnā, tāva paṭijaggitabbā. Pahontena tato uddhampi paṭijaggitabbā eva. Mātāpitūsu upajjhāye viya paṭipajjitabbaṃ. Sacepi hi te rajje ṭhitā honti, puttato ca upaṭṭhānaṃ paccāsīsanti, kātabbameva. Atha tesaṃ bhesajjaṃ natthi, attano santakaṃ dātabbaṃ. Asati bhikkhācariyāya pariyesitvāpi dātabbameva. Bhātubhaginīnaṃ pana tesaṃ santakameva yojetvā dātabbaṃ. Sace natthi attano santakaṃ tāvakālikaṃ datvā pacchā labhantena gaṇhitabbaṃ. Alabhantena na codetabbā. Aññātakassa bhaginisāmikassa bhesajjaṃ neva kātuṃ na dātuṃ vaṭṭati. ‘‘Tuyhaṃ sāmikassa dehī’’ti vatvā pana bhaginiyā dātabbaṃ. Bhātujāyāyapi eseva nayo. Tesaṃ pana puttā imassa ñātakā evāti tesaṃ kātuṃ vaṭṭatīti.

त्यांच्यामध्ये, सर्वप्रथम जर उपाध्याय आजारी असतील आणि लवकर बरे झाले नाहीत, तर आयुष्यभर देखील त्यांची सेवा करावी. त्याचप्रमाणे प्रव्रज्या-आचार्य, उपसंपदा-आचार्य, सद्धिविहारिक, स्वतः उपसंपदा किंवा प्रव्रज्या दिलेले अंतेवासिक आणि समानोपाध्याय यांचीही सेवा करावी. परंतु, निस्सय-आचार्य, उद्देश-आचार्य (शिकवणारे शिक्षक), निस्सय-अंतेवासिक, उद्देश-अंतेवासिक आणि समानाचार्य यांची जोपर्यंत निस्सय (आश्रय) आणि उद्देश (शिक्षण) खंडित होत नाही, तोपर्यंत सेवा करावी. समर्थ असल्यास त्यानंतरही त्यांची सेवा करावीच. माता-पित्यांच्या बाबतीत उपाध्यायांप्रमाणेच वर्तन करावे. जरी ते राजेपदावर असले आणि आपल्या मुलाकडून (भिक्खूकडून) सेवेची अपेक्षा करत असले, तरी त्यांची सेवा करावीच. जर त्यांच्याकडे औषध नसेल, तर स्वतःचे औषध द्यावे. स्वतःकडेही नसेल, तर भक्षा मागून आणूनही ते दिलेच पाहिजे. परंतु, भाऊ आणि बहिणींच्या बाबतीत, त्यांच्याच मालकीचे औषध तयार करून त्यांना द्यावे. जर त्यांच्याकडे नसेल, तर स्वतःचे औषध तात्पुरते द्यावे आणि नंतर मिळाल्यास ते परत घ्यावे. न मिळाल्यास त्यांच्याकडे मागणी करू नये. नाते नसलेल्या मेहुण्याला (बहिणीच्या पतीला) औषधोपचार करणे किंवा औषध देणे योग्य नाही. परंतु, 'हे तुझ्या पतीला दे' असे सांगून बहिणीला औषध देता येते. भावाच्या पत्नीच्या (वहिनीच्या) बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. परंतु, त्यांची मुले या भिक्खूचे नातेवाईकच असल्यामुळे त्यांच्यावर उपचार करणे योग्य आहे.

Ābādhoti yokoci rogo. So bādhayamāno palibodho hoti, tasmā bhesajjakaraṇena upacchinditabbo. Sace pana katipāhaṃ bhesajjaṃ karontassapi na vūpasammati, nāhaṃ tuyhaṃ dāso, na bhaṭako, taṃyeva [Pg.92] hi posento anamatagge saṃsāravaṭṭe dukkhaṃ pattoti attabhāvaṃ garahitvā samaṇadhammo kātabboti.

'आबाध' म्हणजे कोणताही रोग. तो त्रास देऊ लागल्यास अडथळा ठरतो, म्हणून औषधोपचाराने तो दूर करावा. परंतु, काही दिवस औषधोपचार करूनही जर तो बरा झाला नाही, तर 'मी तुझा दास नाही किंवा नोकरही नाही. केवळ तुझेच पोषण करत राहिल्यामुळे मी या अनादी संसारचक्रात दुःख भोगले आहे' अशा प्रकारे या शरीराची (आत्मभावाची) निर्भत्सना करून श्रमणधर्माचेच आचरण करावे.

Ganthoti pariyattiharaṇaṃ. Taṃ sajjhāyādīhi niccabyāvaṭassa palibodho hoti, na itarassa. Tatrimāni vatthūni –

'ग्रंथ' म्हणजे परियत्तीचे (बुद्धवचनांचे) अध्ययन व अध्यापन करणे. जे सतत सज्झाय (सस्वर पठण) इत्यादींमध्ये व्यस्त असतात, त्यांच्यासाठी तो अडथळा ठरतो, इतरांसाठी नाही. या संदर्भात खालील कथा आहेत –

Majjhimabhāṇakadevatthero kira malayavāsidevattherassa santikaṃ gantvā kammaṭṭhānaṃ yāci. Thero kīdisosi, āvuso, pariyattiyanti pucchi. Majjhimo me, bhante, paguṇoti. Āvuso, majjhimo nāmeso dupparihāro, mūlapaṇṇāsaṃ sajjhāyantassa majjhimapaṇṇāsako āgacchati, taṃ sajjhāyantassa uparipaṇṇāsako. Kuto tuyhaṃ kammaṭṭhānanti? Bhante, tumhākaṃ santike kammaṭṭhānaṃ labhitvā puna na olokessāmīti kammaṭṭhānaṃ gahetvā ekūnavīsativassāni sajjhāyaṃ akatvā vīsatime vasse arahattaṃ patvā sajjhāyatthāya āgatānaṃ bhikkhūnaṃ ‘‘vīsati me, āvuso, vassāni pariyattiṃ anolokentassa, apica kho kataparicayo ahamettha ārabhathā’’ti vatvā ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā ekabyañjanepissa kaṅkhā nāhosi.

असे म्हटले जाते की, मज्झिमनिकाय पाठ करणारे देव थेर (मज्झिमभाणक देव थेर) हे मलयवासी देव थेरांच्या जवळ गेले आणि त्यांनी कम्मट्ठानाची याचना केली. थेरांनी विचारले, "आवुसो, परियत्तीमध्ये तुझी स्थिती कशी आहे?" त्यांनी उत्तर दिले, "भन्ते, मज्झिमनिकाय मला तोंडपाठ आहे." थेर म्हणाले, "आवुसो, हा मज्झिमनिकाय सांभाळणे कठीण आहे. मूलपण्णासाचे पठण करणाऱ्याला मज्झिमपण्णासक आठवतो, त्याचे पठण करणाऱ्याला उपरिपण्णासक आठवतो. मग तुला कम्मट्ठाणासाठी वेळ कोठून मिळणार?" त्यांनी सांगितले, "भन्ते, आपल्याकडून कम्मट्ठाण प्राप्त करून मी पुन्हा परियत्तीकडे वळून पाहणार नाही." असे म्हणून त्यांनी कम्मट्ठाण घेतले आणि एकोणीस वर्षे पठण न करता, विसाव्या वर्षी अरहंतपद प्राप्त केले. नंतर पठणासाठी आलेल्या भिक्खूंना ते म्हणाले, "आवुसो, मला परियत्तीकडे न पाहता वीस वर्षे झाली आहेत, तरीही या मज्झिमनिकायात माझा चांगला सराव आहे. तुम्ही सुरुवात करा." असे सांगून त्यांनी सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत पठण केले, तेव्हा त्यांना एका अक्षराबाबतही शंका उरली नव्हती.

Karuḷiyagirivāsīnāgattheropi aṭṭhārasavassāni pariyattiṃ chaḍḍetvā bhikkhūnaṃ dhātukathaṃ uddisi. Tesaṃ gāmavāsikattherehi saddhiṃ saṃsandentānaṃ ekapañhopi uppaṭipāṭiyā āgato nāhosi.

करुळियगिरीवर राहणारे नाग थेर यांनीही अठरा वर्षे परियत्तीचा त्याग करून भिक्खूंना धातुकथा शिकवली. अनुराधपूर येथील ग्रामवासी थेरांशी चर्चा करताना, त्या भिक्खूंपैकी कोणाचाही एकही प्रश्न चुकीच्या क्रमाने किंवा चुकीचा आला नाही.

Mahāvihārepi tipiṭakacūḷābhayatthero nāma aṭṭhakathaṃ anuggahetvāva pañcanikāyamaṇḍale tīṇi piṭakāni parivattessāmīti suvaṇṇabheriṃ paharāpesi. Bhikkhusaṅgho katamācariyānaṃ uggaho, attano ācariyuggahaññeva vadatu, itarathā vattuṃ na demāti āha. Upajjhāyopi naṃ attano upaṭṭhānamāgataṃ pucchi ‘‘tvamāvuso, bheriṃ paharāpesī’’ti? Āma, bhante. Kiṃ kāraṇāti? Pariyattiṃ, bhante, parivattessāmīti. Āvuso abhaya, ācariyā idaṃ padaṃ kathaṃ vadantīti? Evaṃ vadanti, bhanteti. Thero hunti paṭibāhi. Puna so aññena aññena pariyāyena evaṃ vadanti bhanteti tikkhattuṃ āha. Thero sabbaṃ hunti paṭibāhitvā ‘‘āvuso, tayā [Pg.93] paṭhamaṃ kathito eva ācariyamaggo, ācariyamukhato pana anuggahitattā ‘evaṃ ācariyā vadantī’ti saṇṭhātuṃ nāsakkhi. Gaccha attano ācariyānaṃ santike suṇāhī’’ti. Kuhiṃ, bhante, gacchāmīti? Gaṅgāya parato rohaṇajanapade tulādhārapabbatavihāre sabbapariyattiko mahādhammarakkhitatthero nāma vasati, tassa santikaṃ gacchāti. Sādhu, bhanteti theraṃ vanditvā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ therassa santikaṃ gantvā vanditvā nisīdi. Thero kasmā āgatosīti pucchi. Dhammaṃ sotuṃ, bhanteti. Āvuso abhaya, dīghamajjhimesu maṃ kālena kālaṃ pucchanti. Avasesaṃ pana me tiṃsamattāni vassāni na olokitapubbaṃ. Apica tvaṃ rattiṃ mama santike parivattehi. Ahaṃ te divā kathayissāmīti. So sādhu, bhanteti tathā akāsi. Pariveṇadvāre mahāmaṇḍapaṃ kāretvā gāmavāsino divase divase dhammassavanatthāya āgacchanti. Thero rattiṃ parivatti. Taṃ divā kathayanto anupubbena desanaṃ niṭṭhapetvā abhayattherassa santike taṭṭikāya nisīditvā ‘‘āvuso, mayhaṃ kammaṭṭhānaṃ kathehī’’ti āha. Bhante, kiṃ bhaṇatha, nanu mayā tumhākameva santike sutaṃ? Kimahaṃ tumhehi aññātaṃ kathessāmīti? Tato naṃ thero añño esa, āvuso, gatakassa maggo nāmāti āha. Abhayathero kira tadā sotāpanno hoti. Athassa so kammaṭṭhānaṃ datvā āgantvā lohapāsāde dhammaṃ parivattento thero parinibbutoti assosi. Sutvā ‘‘āharathāvuso, cīvara’’nti cīvaraṃ pārupitvā ‘‘anucchaviko, āvuso, amhākaṃ ācariyassa arahattamaggo. Ācariyo no, āvuso, uju ājānīyo. So attano dhammantevāsikassa santike taṭṭikāya nisīditvā ‘mayhaṃ kammaṭṭhānaṃ kathehī’ti āha. Anucchaviko, āvuso, therassa arahattamaggo’’ti. Evarūpānaṃ gantho palibodho na hotīti.

महाविहारात देखील तिपिटक चुळअभय थेर नावाच्या एका थेरांनी अट्ठकथा न शिकताच, पाच निकायांच्या विद्वानांच्या सभेत 'मी तीन पिटकांचे प्रवचन करीन' असे घोषित करण्यासाठी सोन्याचा नगारा वाजवून घेतला. भिक्खू संघाने विचारले, "हा कोणत्या आचार्यांचा उपदेश आहे? स्वतःच्या आचार्यांच्या परंपरेनुसारच सांगावे, अन्यथा आम्ही तुम्हाला बोलू देणार नाही." त्यांच्या उपाध्यायांनीही स्वतःची सेवा करण्यासाठी आलेल्या त्यांना विचारले, "आवुसो, तू नगारा वाजवून घेतलास का?" त्यांनी उत्तर दिले, "होय, भन्ते." "काय कारणासाठी?" "भन्ते, परियत्तीचे प्रवचन करण्यासाठी." उपाध्यायांनी विचारले, "आवुसो अभय, आचार्य या पदाचा अर्थ कसा सांगतात?" त्यांनी सांगितले, "भन्ते, ते असा सांगतात." थेरांनी 'हुं' असे म्हणून ते नाकारले. पुन्हा त्यांनी दुसऱ्या आणि तिसऱ्या प्रकारे "भन्ते, ते असे सांगतात" असे तीन वेळा सांगितले. थेरांनी ते सर्व 'हुं' म्हणून नाकारले आणि म्हणाले, "आवुसो, तू सुरुवातीला जे सांगितले होतेस, तोच आचार्यांचा मार्ग आहे. परंतु, आचार्यांच्या मुखातून थेट न शिकल्यामुळे 'आचार्य असे सांगतात' यावर तू ठाम राहू शकला नाहीस. जा, आणि स्वतःच्या आचार्यांच्या जवळ जाऊन ते शिकून घे." त्यांनी विचारले, "भन्ते, मी कोठे जाऊ?" उपाध्यायांनी सांगितले, "गंगेच्या पलीकडे, रोहण जनपदातील तुलाधारपर्वत विहारात सर्व परियत्तीचे ज्ञाते असलेले महाधम्मरक्खित थेर राहतात, त्यांच्याकडे जा." त्यांनी "ठीक आहे, भन्ते" असे म्हणून उपाध्यायांना वंदन केले आणि पाचशे भिक्खूंसह महाधम्मरक्खित थेरांच्या जवळ जाऊन त्यांना वंदन करून ते बसले. थेरांनी विचारले, "तू कशासाठी आला आहेस?" त्यांनी सांगितले, "भन्ते, धम्म ऐकण्यासाठी." महाधम्मरक्खित थेर म्हणाले, "आवुसो अभय, दीघ आणि मज्झिम निकायांबद्दल लोक मला वेळोवेळी विचारतात. परंतु, उर्वरित निकायांकडे मी गेली तीस वर्षे वळूनही पाहिलेले नाही. तरीही, तू रात्री माझ्यासमोर पाळी पाठाचे पठण कर, मी तुला दिवसा त्याचा अर्थ सांगेन." त्यांनी "ठीक आहे, भन्ते" असे म्हणून तसेच केले. विहाराच्या दारापाशी एक मोठा मंडप उभारून ग्रामस्थ दररोज धम्म ऐकण्यासाठी येत असत. अभय थेर रात्री पाळी पाठाचे पठण करत. दिवसा त्याचे स्पष्टीकरण देत थेरांनी अनुक्रमाने देशना पूर्ण केली आणि अभय थेरांच्या जवळ चटईवर बसून ते म्हणाले, "आवुसो, मला कम्मट्ठाण सांग." अभय थेर म्हणाले, "भन्ते, आपण हे काय बोलत आहात? मी तर आपल्याकडूनच हे शिकलो आहे ना? आपण न जाणलेले असे मी आपल्याला काय सांगणार?" त्यावर थेर म्हणाले, "आवुसो अभय, प्रत्यक्ष आचरण करणाऱ्याचा हा मार्ग वेगळाच असतो." असे म्हटले जाते की, अभय थेर त्यावेळी सोतापन्न होते. त्यानंतर त्यांनी थेरांना कम्मट्ठाण दिले. पुढे जेव्हा अभय थेर लोहप्रासादात धम्माचे प्रवचन करत होते, तेव्हा त्यांना समजले की महाधम्मरक्खित थेरांचे परिनिर्वाण झाले आहे. हे ऐकून ते म्हणाले, "आवुसो, माझे चीवर आणा." चीवर परिधान करून ते म्हणाले, "आवुसो, आमच्या आचार्यांचा अरहंतमार्ग खरोखरच त्यांच्यासाठी योग्य होता. आवुसो, आमचे आचार्य अत्यंत सरळ आणि थोर होते. त्यांनी स्वतःच्या शिष्याजवळ चटईवर बसून 'मला कम्मट्ठाण सांग' अशी विनंती केली होती. आवुसो, थेरांचा अरहंतमार्ग खरोखरच त्यांच्यासाठी योग्य होता." अशा थोर व्यक्तींसाठी ग्रंथ हा अडथळा ठरत नाही.

Iddhīti pothujjanikā iddhi. Sā hi uttānaseyyakadārako viya taruṇasassaṃ viya ca dupparihārā hoti. Appamattakeneva bhijjati. Sā pana vipassanāya palibodho hoti, na samādhissa, samādhiṃ patvā pattabbato. Tasmā vipassanatthikena iddhipalibodho upacchinditabbo, itarena avasesāti ayaṃ tāva palibodhakathāya vitthāro.

'इद्धि' म्हणजे पृथग्जनांची इद्धि होय. कारण ती पृथग्जनांची इद्धि पाठीवर झोपलेल्या लहान बालकाप्रमाणे किंवा कोवळ्या पिकाप्रमाणे यातनापूर्वक सांभाळण्यास कठीण असते. अगदी थोड्याशा अडथळ्यानेही ती नष्ट होते. परंतु, ती इद्धि विपश्यनेसाठी अडथळा ठरते, समाधीसाठी नाही; कारण समाधी प्राप्त केल्यानंतरच ती प्राप्त केली जाऊ शकते. म्हणूनच, विपश्यनेची इच्छा करणाऱ्याने इद्धिचा अडथळा दूर केला पाहिजे, तर इतरांनी उर्वरित अडथळे दूर केले पाहिजेत. हा अडथळ्यांविषयीच्या चर्चेचा सविस्तर विस्तार आहे.

Kammaṭṭhānadāyakavaṇṇanā

कम्मट्ठाण देणाऱ्याचे वर्णन.

42. Kammaṭṭhānadāyakaṃ [Pg.94] kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvāti ettha pana duvidhaṃ kammaṭṭhānaṃ sabbatthakakammaṭṭhānaṃ pārihāriyakammaṭṭhānañca. Tattha sabbatthakakammaṭṭhānaṃ nāma bhikkhusaṅghādīsu mettā maraṇassati ca. Asubhasaññātipi eke.

४२. "कम्मट्ठाण देणाऱ्या कल्याणमित्राकडे जाऊन" या संदर्भात कम्मट्ठाण दोन प्रकारचे असते: सब्बत्थक-कम्मट्ठाण आणि पारिहारिय-कम्मट्ठाण. त्यापैकी, भिक्खू संघ इत्यादींवर मैत्रीभाव आणि मरणाची स्मृती ठेवणे याला 'सब्बत्थक-कम्मट्ठाण' म्हणतात. काही आचार्य 'असुभसञ्ञा' यालाही सब्बत्थक-कम्मट्ठाण मानतात.

Kammaṭṭhānikena hi bhikkhunā paṭhamaṃ tāva paricchinditvā sīmaṭṭhakabhikkhusaṅghe sukhitā hontu abyāpajjāti mettā bhāvetabbā. Tato sīmaṭṭhakadevatāsu. Tato gocaragāmamhi issarajane. Tato tattha manusse upādāya sabbasattesu. So hi bhikkhusaṅghe mettāya sahavāsīnaṃ muducittataṃ janeti. Athassa te sukhasaṃvāsā honti. Sīmaṭṭhakadevatāsu mettāya mudukatacittāhi devatāhi dhammikāya rakkhāya susaṃvihitarakkho hoti. Gocaragāmamhi issarajane mettāya mudukatacittasantānehi issarehi dhammikāya rakkhāya surakkhitaparikkhāro hoti. Tattha manussesu mettāya pasāditacittehi tehi aparibhūto hutvā vicarati. Sabbasattesu mettāya sabbattha appaṭihatacāro hoti. Maraṇassatiyā pana avassaṃ mayā maritabbanti cintento anesanaṃ pahāya uparūpari vaḍḍhamānasaṃvego anolīnavuttiko hoti. Asubhasaññāparicitacittassa panassa dibbānipi ārammaṇāni lobhavasena cittaṃ na pariyādiyanti.

कम्मट्ठाणाचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूने सर्वप्रथम आपली सीमा निश्चित करून, त्या सीमेमध्ये राहणाऱ्या भिक्खू संघाप्रती "ते सुखी होवोत, दुःखमुक्त होवोत" असा मैत्रीभाव जोपासला पाहिजे. त्यानंतर सीमेतील देवतांवर, त्यानंतर भिक्षा मागण्याच्या गावातील प्रमुखांवर आणि त्यानंतर त्या गावातील लोकांपासून सुरुवात करून सर्व प्राणिमात्रांवर मैत्रीभाव जोपासला पाहिजे. कारण भिक्खू संघाप्रती असलेल्या मैत्रीभावामुळे तो आपल्या सोबत राहणाऱ्या सहकाऱ्यांच्या मनात मृदुता निर्माण करतो. त्यामुळे त्यांचे एकत्र राहणे सुखकर होते. सीमेतील देवतांप्रती असलेल्या मैत्रीभावामुळे, ज्यांचे मन मृदू झाले आहे अशा देवतांकडून धार्मिक संरक्षणाद्वारे त्याचे चांगल्या प्रकारे रक्षण होते. भिक्षा मागण्याच्या गावातील शासकांप्रती असलेल्या मैत्रीभावामुळे, ज्यांचे मन मृदू झाले आहे अशा शासकांकडून धार्मिक संरक्षणाद्वारे त्याच्या परिष्कारांचे चांगल्या प्रकारे रक्षण होते. त्या गावातील लोकांप्रती असलेल्या मैत्रीभावामुळे, ज्यांचे मन त्याच्याविषयी प्रसन्न झाले आहे अशा लोकांकडून कोणताही त्रास न होता तो वावरू शकतो. सर्व प्राणिमात्रांप्रती असलेल्या मैत्रीभावामुळे तो सर्वत्र कोणत्याही अडथळ्याशिवाय संचार करू शकतो. मरणाच्या स्मृतीमुळे "मला नक्कीच मरायचे आहे" असा विचार करून तो अयोग्य मार्गाने उपजीविका करणे सोडून देतो आणि उत्तरोत्तर वाढणाऱ्या संवेगामुळे तो आपल्या साधनेत कधीही मागे हटत नाही. ज्याचे मन अशुभसंज्ञेचा सराव करून परिपक्व झाले आहे, अशा व्यक्तीच्या मनाला स्वर्गीय विषय देखील लोभाच्या प्रभावाने आकर्षित करू शकत नाहीत.

Evaṃ bahūpakārattā sabbattha atthayitabbaṃ icchitabbanti ca adhippetassa yogānuyogakammassa ṭhānañcāti sabbatthakakammaṭṭhānanti vuccati.

अशा प्रकारे अत्यंत उपकारक असल्यामुळे सर्व ठिकाणी (सर्व साधनांमध्ये) त्याची आवश्यकता असते आणि मुख्य ध्येय असलेल्या ध्यान-साधनेच्या (योगानूयोग कर्माच्या) उत्पत्तीचे ते कारण असल्यामुळे त्याला 'सब्बत्थक कम्मट्ठान' (सर्वार्थक कर्मस्थान) असे म्हटले जाते.

Cattālīsāya pana kammaṭṭhānesu yaṃ yassa cariyānukūlaṃ, taṃ tassa niccaṃ pariharitabbattā uparimassa ca uparimassa bhāvanākammassa padaṭṭhānattā pārihāriyakammaṭṭhānanti vuccati. Iti imaṃ duvidhampi kammaṭṭhānaṃ yo deti, ayaṃ kammaṭṭhānadāyako nāma. Taṃ kammaṭṭhānadāyakaṃ.

चाळीस कर्मस्थानांपैकी (कम्मट्ठानांपैकी) जे कर्मस्थान ज्या साधकाच्या स्वभावाला (चर्येला) अनुकूल असते, ते त्या साधकाने नेहमी आचरणात आणायचे असल्यामुळे आणि उत्तरोत्तर उच्च अशा भावना-कर्माचे (साधनेचे) ते निकटचे कारण असल्यामुळे त्याला 'पारिहारिय कम्मट्ठान' (पारिहारिक कर्मस्थान) असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे हे दोन्ही प्रकारचे कर्मस्थान जो देतो, त्याला 'कम्मट्ठानदायक' (कर्मस्थान देणारा आचार्य) असे म्हणतात. त्या कर्मस्थान देणाऱ्याला...

Kalyāṇamittanti –

'कल्याणमित्र' म्हणजे –

Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojakoti. (a. ni. 7.37);

"जो प्रिय, आदरणीय (गुरू समान), पूजनीय (भावनीय), उपदेश करणारा (वक्ता), इतरांचे बोलणे सहन करणारा (वचनक्षम), गंभीर विषयांवर (सत्य, पटिच्चसमुप्पाद इत्यादींवर) प्रवचन करणारा आणि अयोग्य गोष्टींमध्ये प्रवृत्त न करणारा असतो."

Evamādiguṇasamannāgataṃ ekantena hitesiṃ vuddhipakkhe ṭhitaṃ kalyāṇamittaṃ.

अशा प्रकारच्या गुणांनी युक्त असलेला, एकांताने (निश्चितपणे) हित चिंतणारा आणि शील, समाधी व प्रज्ञेच्या वृद्धीच्या मार्गावर स्थिर असलेला तोच खरा 'कल्याणमित्र' होय.

‘‘Mamaṃ [Pg.95] hi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī’’ti (saṃ. ni. 1.129; 5.2) ādivacanato pana sammāsambuddhoyeva sabbākārasampanno kalyāṇamitto. Tasmā tasmiṃ sati tasseva bhagavato santike gahitakammaṭṭhānaṃ sugahitaṃ hoti. Parinibbute pana tasmiṃ asītiyā mahāsāvakesu yo dharati, tassa santike gahetuṃ vaṭṭati. Tasmiṃ asati yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo hoti, tasseva vasena catukkapañcakajjhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā āsavakkhayappattassa khīṇāsavassa santike gahetabbaṃ.

"हे आनंदा! माझ्यासारख्या कल्याणमित्राचा आश्रय घेऊन जन्म घेण्याच्या स्वभावाचे प्राणी जन्माच्या दुःखातून (संसारातून) मुक्त होतात," या वचनानुसार सम्यक संबुद्ध हेच सर्व प्रकारे परिपूर्ण असे कल्याणमित्र आहेत. म्हणून, भगवान बुद्ध हयात असताना त्यांच्याच जवळून घेतलेले कर्मस्थान हे उत्तम प्रकारे ग्रहण केलेले कर्मस्थान असते. परंतु, त्यांच्या परिनिर्वाणानंतर ऐंशी महाश्रावकांपैकी जे कोणी हयात असतील, त्यांच्याकडून ते ग्रहण करणे योग्य ठरते. ते महाश्रावकही नसतील, तर ज्या कर्मस्थानाचे ग्रहण करण्याची इच्छा आहे, त्याच्या साहाय्याने चतुर्थ आणि पंचम ध्यान प्राप्त करून, ध्यानाला आधार बनवून विपश्यनेची वृद्धी करावी आणि आसवांचा क्षय केलेल्या (अर्हत पद प्राप्त) क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) जवळून ते ग्रहण करावे.

Kiṃ pana khīṇāsavo ahaṃ khīṇāsavoti attānaṃ pakāsetīti? Kiṃ vattabbaṃ, kārakabhāvaṃ hi jānitvā pakāseti. Nanu assaguttatthero āraddhakammaṭṭhānassa bhikkhuno ‘‘kammaṭṭhānakārako aya’’nti jānitvā ākāse cammakhaṇḍaṃ paññāpetvā tattha pallaṅkena nisinno kammaṭṭhānaṃ kathesīti.

पण एखादा क्षीणासव (अर्हत) "मी क्षीणासव आहे" असे स्वतःला प्रकट करतो का? यात काय विचारण्यासारखे आहे? साधकाची साधना करण्याची वृत्ती जाणून ते स्वतःला प्रकट करतात. महास्थवीर अस्सगुत्त यांनी साधना करणाऱ्या एका भिक्षूला "हा कर्मस्थान साधक आहे" असे जाणून आकाशात चामड्याचे आसन पसरवून, त्यावर पद्मासन घालून बसून कर्मस्थानाचा उपदेश केला नव्हता का?

Tasmā sace khīṇāsavaṃ labhati, iccetaṃ kusalaṃ, no ce labhati, anāgāmisakadāgāmisotāpannajhānalābhīputhujjanatipiṭakadharadvipiṭakadharaekapiṭakadharesu purimassa purimassa santike. Ekapiṭakadharepi asati yassa ekasaṅgītipi aṭṭhakathāya saddhiṃ paguṇā, ayañca lajjī hoti, tassa santike gahetabbaṃ. Evarūpo hi tantidharo vaṃsānurakkhako paveṇīpālako ācariyo ācariyamatikova hoti, na attanomatiko hoti. Teneva porāṇakattherā ‘‘lajjī rakkhissati lajjī rakkhissatī’’ti tikkhattuṃ āhaṃsu.

म्हणून, जर क्षीणासव (अर्हत) गुरु लाभले, तर ते अतिशय उत्तम आहे. जर ते लाभले नाहीत, तर अनागामी, सकदागामी, सोतापन्न, ध्यान प्राप्त पृथग्जन (सामान्य मनुष्य), आणि त्रिपिटकधारी, द्विपिटकधारी, एकपिटकधारी यांच्यापैकी जो जो आधीचा असेल त्याच्या जवळून (कर्मस्थान ग्रहण करावे). एकपिटकधारी देखील उपलब्ध नसतील, तर ज्याला किमान एक निकाय तरी अट्ठकथेसह (टीकेसह) चांगल्या प्रकारे मुखोद्गत आहे आणि जो लज्जी (पापाची लाज बाळगणारा, शीलवान) आहे, त्याच्या जवळून ते ग्रहण करावे. कारण असा सूत्रांचे वहन करणारा, वंशाचे रक्षण करणारा आणि परंपरेचे पालन करणारा आचार्य हा केवळ आचार्यांच्या मताचेच प्रतिपादन करतो, स्वतःचे मत मांडत नाही. म्हणूनच प्राचीन स्थविरांनी "लज्जी (शीलवान) भिक्षूच शासनाचे रक्षण करेल, लज्जी भिक्षूच शासनाचे रक्षण करेल" असे तीन वेळा म्हटले आहे.

Pubbe vuttakhīṇāsavādayo cettha attanā adhigatamaggameva ācikkhanti. Bahussuto pana taṃ taṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā uggahaparipucchānaṃ visodhitattā ito cito ca suttañca kāraṇañca sallakkhetvā sappāyāsappāyaṃ yojetvā gahanaṭṭhāne gacchanto mahāhatthī viya mahāmaggaṃ dassento kammaṭṭhānaṃ kathessati. Tasmā evarūpaṃ kammaṭṭhānadāyakaṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā tassa vattapaṭipattiṃ katvā kammaṭṭhānaṃ gahetabbaṃ.

येथे पूर्वी सांगितलेले क्षीणासव इत्यादी गुरु केवळ स्वतः प्राप्त केलेल्या मार्गाचेच मार्गदर्शन करू शकतात. परंतु, बहुश्रुत आचार्य मात्र वेगवेगळ्या आचार्यांकडे जाऊन, अध्ययन आणि विचारपूस करून पाठांचे शुद्धीकरण केल्यामुळे, इकडून तिकडून (विविध निकायांतून) योग्य सूत्रे आणि त्यांचे तर्कसंगत कारण लक्षात घेऊन, काय अनुकूल आहे आणि काय प्रतिकूल आहे हे जुळवून, दाट झाडीतून मार्ग काढणाऱ्या महाहत्तीप्रमाणे (साधनेचा) महामार्ग दाखवत कर्मस्थानाचा उपदेश करतील. म्हणून, अशा प्रकारच्या कर्मस्थान देणाऱ्या कल्याणमित्राकडे जाऊन, त्यांच्याप्रती आपले कर्तव्य (वत्त-पटिवत्त) पूर्ण करून कर्मस्थान ग्रहण करावे.

Sace [Pg.96] panetaṃ ekavihāreyeva labhati, iccetaṃ kusalaṃ, no ce labhati, yattha so vasati, tattha gantabbaṃ. Gacchantena ca na dhotamakkhitehi pādehi upāhanā ārūhitvā chattaṃ gahetvā telanāḷimadhuphāṇitādīni gāhāpetvā antevāsikaparivutena gantabbaṃ. Gamikavattaṃ pana pūretvā attano pattacīvaraṃ sayameva gahetvā antarāmagge yaṃ yaṃ vihāraṃ pavisati sabbattha vattapaṭipattiṃ kurumānena sallahukaparikkhārena paramasallekhavuttinā hutvā gantabbaṃ.

जर असे कल्याणमित्र स्वतःच्याच विहारात लाभले, तर ते उत्तम आहे. जर लाभले नाहीत, तर ते ज्या विहारात राहतात, तिथे जावे. जाताना पाय स्वच्छ धुवून व तेल लावून, पादत्राणे घालून, छत्री घेऊन, तेलाची कुपी, मध, गूळ इत्यादी वस्तू इतरांकडून वाहून आणायला लावून आणि शिष्यांच्या गराड्यात जाऊ नये. तर प्रवासाचे नियम (गमिकवत्त) पाळून, स्वतःचे पात्र व चीवर स्वतःच घेऊन, वाटेत ज्या ज्या विहारात प्रवेश करेल तिथे तिथे योग्य कर्तव्ये (आगंतुक वत्त आणि गमिक वत्त) पार पाडत, अगदी कमीत कमी साधनांसह (परिकारांसह) अत्यंत साधेपणाने (सल्लेखवृत्तीने) जावे.

Taṃ vihāraṃ pavisantena antarāmaggeyeva dantakaṭṭhaṃ kappiyaṃ kārāpetvā gahetvā pavisitabbaṃ, na ca ‘‘muhuttaṃ vissametvā pādadhovanamakkhanādīni katvā ācariyassa santikaṃ gamissāmī’’ti aññaṃ pariveṇaṃ pavisitabbaṃ. Kasmā? Sace hissa tatra ācariyassa visabhāgā bhikkhū bhaveyyuṃ, te āgamanakāraṇaṃ pucchitvā ācariyassa avaṇṇaṃ pakāsetvā ‘‘naṭṭhosi, sace tassa santikaṃ āgato’’ti vippaṭisāraṃ uppādeyyuṃ, yena tatova paṭinivatteyya, tasmā ācariyassa vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā ujukaṃ tattheva gantabbaṃ.

त्या विहारात प्रवेश करताना वाटेतच दंतकाष्ठ (दात घासण्याची काडी) कप्पिय (योग्य) करून सोबत घेऊन प्रवेश करावा. "थोड्या वेळ विश्रांती घेऊन, पाय धुवून व तेल लावून मग आचार्यांकडे जाईन" असा विचार करून दुसऱ्या कुटीत (परिवेणात) प्रवेश करू नये. कारण काय? जर तिथे आचार्यांशी मतभेद असणारे (विसभाग) भिक्षू असतील, तर ते येण्याचे कारण विचारून आचार्यांची निंदा करतील आणि "जर तू त्यांच्याकडे आला असशील, तर तू नष्ट झालास" असा पश्चात्ताप (किंवा संभ्रम) मनात निर्माण करतील, ज्यामुळे साधक तिथूनच परत फिरेल. म्हणून आचार्यांच्या राहण्याचे ठिकाण विचारून थेट तिथेच जावे.

Sace ācariyo daharataro hoti, pattacīvarapaṭiggahaṇādīni na sāditabbāni. Sace vuḍḍhataro hoti, gantvā ācariyaṃ vanditvā ṭhātabbaṃ. ‘‘Nikkhipāvuso, pattacīvara’’nti vuttena nikkhipitabbaṃ. ‘‘Pānīyaṃ pivā’’ti vuttena sace icchati pātabbaṃ. ‘‘Pāde dhovāhī’’ti vuttena na tāva pādā dhovitabbā. Sace hi ācariyena ābhataṃ udakaṃ bhaveyya, na sāruppaṃ siyā. ‘‘Dhovāhāvuso, na mayā ābhataṃ, aññehi ābhata’’nti vuttena pana yattha ācariyo na passati, evarūpe paṭicchanne vā okāse, abbhokāse vihārassāpi vā ekamante nisīditvā pādā dhovitabbā.

जर आचार्य वयाने किंवा दीक्षेने लहान असतील, तर (त्यांच्याकडून) पात्र-चीवर स्वीकारणे इत्यादी गोष्टींची इच्छा करू नये. जर ते ज्येष्ठ असतील, तर जाऊन आचार्यांना वंदन करून उभे राहावे. "आयुषमान, पात्र आणि चीवर खाली ठेवा," असे त्यांनी सांगितल्यावर ते खाली ठेवावे. "पाणी प्या," असे सांगितल्यावर इच्छा असल्यास प्यावे. "पाय धुवा," असे सांगितल्यावर लगेच पाय धुवू नयेत. कारण जर आचार्यांनी स्वतः पाणी आणले असेल, तर ते (त्या पाण्याने पाय धुणे) योग्य होणार नाही. "आयुषमान, पाय धुवा, हे पाणी मी आणलेले नाही, इतरांनी आणले आहे," असे सांगितल्यावर, जिथे आचार्य पाहू शकणार नाहीत अशा आडोशाच्या ठिकाणी, किंवा मोकळ्या जागेत, किंवा विहाराच्या एका कोपऱ्यात बसून पाय धुवावेत.

Sace ācariyo telanāḷiṃ āharati uṭṭhahitvā ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetabbā. Sace hi na gaṇheyya, ‘‘ayaṃ bhikkhu ito eva paṭṭhāya sambhogaṃ kopetī’’ti ācariyassa aññathattaṃ bhaveyya. Gahetvā pana na āditova pādā makkhetabbā. Sace hi taṃ ācariyassa gattabbhañjanatelaṃ bhaveyya, na sāruppaṃ siyā. Tasmā sīsaṃ makkhetvā [Pg.97] khandhādīni makkhetabbāni. ‘‘Sabbapārihāriyatelamidaṃ, āvuso, pādepi makkhehī’’ti vuttena pana thokaṃ sīse katvā pāde makkhetvā ‘‘imaṃ telanāḷiṃ ṭhapemi, bhante’’ti vatvā ācariye gaṇhante dātabbā.

जर आचार्यांनी तेलाची कुपी आणली, तर उठून दोन्ही हातांनी ती आदराने स्वीकारावी. कारण जर ती स्वीकारली नाही, तर "हा भिक्षू आतापासूनच एकत्र राहण्याचा (संबंधाचा) भंग करत आहे," असा आचार्यांच्या मनात गैरसमज निर्माण होऊ शकतो. ती स्वीकारल्यानंतर लगेच पायांना तेल लावू नये. कारण जर ते आचार्यांच्या स्वतःच्या शरीराला लावायचे तेल असेल, तर ते पायांना लावणे योग्य होणार नाही. म्हणून आधी डोक्याला थोडे तेल लावून मग खांद्याला इत्यादी ठिकाणी लावावे. "आयुषमान, हे तेल सर्व अंगाला लावण्यासारखे आहे, पायांनाही लाव," असे आचार्यांनी सांगितल्यावर, थोडे डोक्याला लावून व पायांनाही लावून, "भंते, ही तेलाची कुपी मी कुठे ठेवू?" असे विचारून आचार्यांनी ती परत मागितल्यास त्यांच्याकडे द्यावी.

Āgatadivasato paṭṭhāya kammaṭṭhānaṃ me, bhante, kathetha iccevaṃ na vattabbaṃ. Dutiyadivasato pana paṭṭhāya sace ācariyassa pakatiupaṭṭhāko atthi, taṃ yācitvā vattaṃ kātabbaṃ. Sace yācitopi na deti, okāse laddheyeva kātabbaṃ. Karontena khuddakamajjhimamahantāni tīṇi dantakaṭṭhāni upanāmetabbāni. Sītaṃ uṇhanti duvidhaṃ mukhadhovanaudakañca nhānodakañca paṭiyādetabbaṃ. Tato yaṃ ācariyo tīṇi divasāni paribhuñjati, tādisameva niccaṃ upanāmetabbaṃ. Niyamaṃ akatvā yaṃ vā taṃ vā paribhuñjantassa yathāladdhaṃ upanāmetabbaṃ. Kiṃ bahunā vuttena? Yaṃ taṃ bhagavatā ‘‘antevāsikena, bhikkhave, ācariyamhi sammā vattitabbaṃ. Tatrāyaṃ sammā vattanā, kālasseva uṭṭhāya upāhanā omuñcitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dantakaṭṭhaṃ dātabbaṃ, mukhodakaṃ dātabbaṃ, āsanaṃ paññapetabbaṃ. Sace yāgu hoti, bhājanaṃ dhovitvā yāgu upanāmetabbā’’ti (mahāva. 78) ādikaṃ khandhake sammāvattaṃ paññattaṃ, taṃ sabbampi kātabbaṃ.

आल्याच्या दिवसापासूनच "भन्ते, मला कम्मट्ठान सांगा" असे म्हणू नये. परंतु दुसऱ्या दिवसापासून जर आचार्यांचे नियमित सेवक (उपस्थायक) असतील, तर त्यांना विनंती करून आचार्यांची सेवा (वत्त) करावी. विनंती करूनही जर त्यांनी परवानगी दिली नाही, तर संधी मिळताच ती सेवा करावी. सेवा करणाऱ्या भिक्खूने लहान, मध्यम आणि मोठे असे तीन प्रकारचे दंतकाष्ठ सादर करावेत. थंड आणि गरम असे दोन प्रकारचे तोंड धुण्याचे पाणी आणि आंघोळीचे पाणी तयार ठेवावे. त्यापैकी जे पाणी आचार्य तीन दिवस वापरतात, तसेच पाणी नेहमी सादर करावे. कोणताही नियम न ठरवता जे काही पाणी वापरणाऱ्या आचार्यांना जसे मिळेल तसे पाणी सादर करावे. जास्त बोलून काय फायदा? भगवंतांनी सांगितले आहे की, "भिक्खूंनो, अंत्यवासिकाने (शिष्याने) आचार्यांशी योग्य प्रकारे वागावे. त्यामध्ये ही योग्य वर्तणूक आहे: पहाटेच उठून, पादत्राणे काढून, एका खांद्यावर उत्तरासंग (चीवर) परिधान करून दंतकाष्ठ द्यावे, मुखोदक (तोंड धुण्याचे पाणी) द्यावे, आसन मांडावे. जर पेज (यागु) असेल, तर भांडे धुवून पेज सादर करावी" इत्यादी जे काही खन्धकामध्ये योग्य कर्तव्य (सम्मावत्त) प्रज्ञप्त केले आहे, ते सर्व करावे.

Evaṃ vattasampattiyā garuṃ ārādhayamānena sāyaṃ vanditvā yāhīti vissajjitena gantabbaṃ, yadā so kissāgatosīti pucchati, tadā āgamanakāraṇaṃ kathetabbaṃ. Sace so neva pucchati, vattaṃ pana sādiyati, dasāhe vā pakkhe vā vītivatte ekadivasaṃ vissajjitenāpi agantvā okāsaṃ kāretvā āgamanakāraṇaṃ ārocetabbaṃ. Akāle vā gantvā kimatthamāgatosīti puṭṭhena ārocetabbaṃ. Sace so pātova āgacchāti vadati, pātova gantabbaṃ.

अशा प्रकारे कर्तव्याच्या परिपूर्णतेने (वत्तसंपत्तीने) गुरूंचे (आचार्यांचे) समाधान करत, संध्याकाळी त्यांना वंदन करून, "जा" असे त्यांनी निरोप दिल्यावरच जावे. जेव्हा ते विचारतील की "तू कशासाठी आला आहेस?", तेव्हा येण्याचे कारण सांगावे. जर ते विचारत नसतील, परंतु सेवेचा स्वीकार करत असतील, तर दहा दिवस किंवा पंधरवडा उलटून गेल्यावर एखाद्या दिवशी, निरोप दिला तरीही न जाता, बोलण्याची परवानगी घेऊन येण्याचे कारण सांगावे. किंवा अवेळी जाऊन "तू कशासाठी आला आहेस?" असे विचारले असता येण्याचे कारण सांगावे. जर ते "सकाळीच ये" असे म्हणत असतील, तर सकाळीच जावे.

Sace panassa tāya velāya pittābādhena vā kucchi pariḍayhati, aggimandatāya vā bhattaṃ na jīrati, añño vā koci rogo bādhati, taṃ yathābhūtaṃ āvikatvā attano sappāyavelaṃ ārocetvā tāya velāya upasaṅkamitabbaṃ. Asappāyavelāya hi vuccamānampi kammaṭṭhānaṃ na sakkā hoti manasikātunti. Ayaṃ kammaṭṭhānadāyakaṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvāti ettha vitthāro.

परंतु जर त्या वेळी त्या शिष्याला पित्ताच्या आजारामुळे पोटात जळजळ होत असेल, किंवा मंदाग्नीमुळे अन्न पचत नसेल, किंवा इतर कोणताही रोग त्रास देत असेल, तर तो आजार जसा आहे तसा स्पष्टपणे सांगून, स्वतःसाठी अनुकूल वेळ कळवून त्या वेळी आचार्यांकडे जावे. कारण प्रतिकूल वेळी कम्मट्ठान सांगितले तरी त्याचे मनन (मनसिकार) करणे शक्य होत नाही. "कम्मट्ठान देणाऱ्या कल्याणमित्राकडे जाऊन" या वाक्याचा हा सविस्तर अर्थ आहे.

Cariyāvaṇṇanā

चरिया-वर्णन (स्वभाव किंवा वर्तनाचे वर्णन)

43. Idāni [Pg.98] attano cariyānukūlanti ettha cariyāti cha cariyā rāgacariyā, dosacariyā, mohacariyā, saddhācariyā, buddhicariyā, vitakkacariyāti. Keci pana rāgādīnaṃ saṃsaggasannipātavasena aparāpi catasso, tathā saddhādīnanti imāhi aṭṭhahi saddhiṃ cuddasa icchanti. Evaṃ pana bhede vuccamāne rāgādīnaṃ saddhādīhipi saṃsaggaṃ katvā anekā cariyā honti, tasmā saṅkhepena chaḷeva cariyā veditabbā. Cariyā, pakati, ussannatāti atthato ekaṃ. Tāsaṃ vasena chaḷeva puggalā honti rāgacarito, dosacarito, mohacarito, saddhācarito, buddhicarito, vitakkacaritoti.

४३. आता "स्वतःच्या चरितेनुसार (स्वभावानुसार)" या वाक्यात "चरिया" म्हणजे सहा चर्या आहेत: रागचर्या, दोषचर्या, मोहचर्या, श्रद्धाचर्या, बुद्धीचर्या आणि वितर्कचर्या. परंतु काही आचार्य राग इत्यादींच्या संसर्ग आणि संनिपातामुळे (मिश्रणामुळे) इतर चार चर्या, आणि त्याचप्रमाणे श्रद्धा इत्यादींच्या मिश्रणामुळे इतर चार चर्या, अशा या आठ चर्यांसह एकूण चौदा चर्या मानतात. परंतु अशा प्रकारे भेद सांगत गेल्यास, राग इत्यादींचा श्रद्धा इत्यादींशी संसर्ग करून अनेक चर्या होतील. म्हणून संक्षेपाने (थोडक्यात) सहाच चर्या समजाव्यात. चरिया, प्रकृती (स्वभाव) आणि उस्सन्नता (प्रबळता) हे अर्थाने एकच आहेत. त्यांच्या प्रभावाने सहाच प्रकारचे पुद्गल (व्यक्ती) असतात: रागचरित, दोषचरित, मोहचरित, श्रद्धाचरित, बुद्धीचरित आणि वितर्कचरित.

Tattha yasmā rāgacaritassa kusalappavattisamaye saddhā balavatī hoti, rāgassa āsannaguṇattā. Yathā hi akusalapakkhe rāgo siniddho nātilūkho, evaṃ kusalapakkhe saddhā. Yathā rāgo vatthukāme pariyesati, evaṃ saddhā sīlādiguṇe. Yathā rāgo ahitaṃ na pariccajati, evaṃ saddhā hitaṃ na pariccajati, tasmā rāgacaritassa saddhācarito sabhāgo.

त्यामध्ये, रागचरित व्यक्तीमध्ये कुशल चित्त प्रवृत्त होते वेळी श्रद्धा प्रबळ असते, कारण श्रद्धा ही रागाच्या गुणाशी जवळची असते. जसे अकुशल पक्षात राग हा स्निग्ध (मऊ) असतो आणि अत्यंत कोरडा किंवा खडबडीत नसतो, तसेच कुशल पक्षात श्रद्धा असते. ज्याप्रमाणे राग हा वस्तुक कामांचा शोध घेतो, त्याचप्रमाणे श्रद्धा ही शील इत्यादी गुणांचा शोध घेते. ज्याप्रमाणे राग हा अहिताचा त्याग करत नाही, त्याचप्रमाणे श्रद्धा हिताचा त्याग करत नाही. म्हणून रागचरित व्यक्तीशी श्रद्धाचरित व्यक्ती समान स्वभावाची (सभाग) असते.

Yasmā pana dosacaritassa kusalappavattisamaye paññā balavatī hoti, dosassa āsannaguṇattā. Yathā hi akusalapakkhe doso nissineho na ārammaṇaṃ allīyati, evaṃ kusalapakkhe paññā. Yathā ca doso abhūtampi dosameva pariyesati, evaṃ paññā bhūtaṃ dosameva. Yathā doso sattaparivajjanākārena pavattati, evaṃ paññā saṅkhāraparivajjanākārena, tasmā dosacaritassa buddhicarito sabhāgo.

परंतु दोषचरित व्यक्तीमध्ये कुशल चित्त प्रवृत्त होते वेळी प्रज्ञा प्रबळ असते, कारण प्रज्ञा ही दोषाच्या गुणाशी जवळची असते. जसे अकुशल पक्षात दोष हा स्नेहरहित (कोरडा) असतो आणि आलंबनाला (विषयाला) चिकटत नाही, तसेच कुशल पक्षात प्रज्ञा असते. ज्याप्रमाणे दोष हा असत्य असला तरी दोषाचाच (चुकांचाच) शोध घेतो, त्याचप्रमाणे प्रज्ञा ही सत्य असलेल्या (संस्कारांच्या) दोषाचाच शोध घेते. ज्याप्रमाणे दोष हा प्राण्यांना टाळण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होतो, त्याचप्रमाणे प्रज्ञा ही संस्कारांना टाळण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होते. म्हणून दोषचरित व्यक्तीशी बुद्धीचरित (प्रज्ञाचरित) व्यक्ती समान स्वभावाची असते.

Yasmā pana mohacaritassa anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya vāyamamānassa yebhuyyena antarāyakarā vitakkā uppajjanti, mohassa āsannalakkhaṇattā. Yathā hi moho paribyākulatāya anavaṭṭhito, evaṃ vitakko nānappakāravitakkanatāya. Yathā ca moho apariyogāhaṇatāya cañcalo. Tathā vitakko lahuparikappanatāya, tasmā mohacaritassa vitakkacarito sabhāgoti.

परंतु मोहचरित व्यक्तीमध्ये अनुत्पन्न कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी प्रयत्न करत असताना बहुधा अंतरायकारक (अडथळा आणणारे) वितर्क उत्पन्न होतात, कारण वितर्क हा मोहाच्या लक्षणाशी जवळचा असतो. ज्याप्रमाणे मोह हा गोंधळामुळे अस्थिर असतो, त्याचप्रमाणे वितर्क हा विविध प्रकारच्या विचारांमुळे अस्थिर असतो. ज्याप्रमाणे मोह हा विषयात खोलवर न शिरल्यामुळे चंचल असतो, त्याचप्रमाणे वितर्क हा जलद कल्पनाशक्तीमुळे चंचल असतो. म्हणून मोहचरित व्यक्तीशी वितर्कचरित व्यक्ती समान स्वभावाची असते, असे समजावे.

Apare taṇhāmānadiṭṭhivasena aparāpi tisso cariyā vadanti. Tattha taṇhā rāgoyeva, māno ca taṃsampayuttoti tadubhayaṃ rāgacariyaṃ nātivattati[Pg.99]. Mohanidānattā ca diṭṭhiyā diṭṭhicariyā mohacariyameva anupatati.

इतर आचार्य तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या आधारे आणखी तीन चर्या सांगतात. त्यामध्ये तृष्णा म्हणजे रागच आहे, आणि मान हा त्याच्याशी संप्रयुक्त (युक्त) असतो. म्हणून हे दोन्ही रागचर्येचे उल्लंघन करत नाहीत. आणि दृष्टी ही मोहजन्य (मोहाचे कारण असलेली) असल्यामुळे दृष्टीचर्या ही मोहचर्येचेच अनुकरण करते (किंवा त्यातच समाविष्ट होते).

44. Tā panetā cariyā kinnidānā? Kathañca jānitabbaṃ ‘‘ayaṃ puggalo rāgacarito, ayaṃ puggalo dosādīsu aññataracarito’’ti? Kiṃ caritassa puggalassa kiṃ sappāyanti?

४४. परंतु या चर्या कशामुळे उत्पन्न होतात? आणि "हा पुद्गल (व्यक्ती) रागचरित आहे, हा पुद्गल दोष इत्यादींपैकी इतर चर्या असलेला आहे" हे कसे ओळखावे? कोणत्या चरितेच्या व्यक्तीसाठी काय अनुकूल (सप्पाय) आहे?

Tatra purimā tāva tisso cariyā pubbāciṇṇanidānā, dhātudosanidānā cāti ekacce vadanti. Pubbe kira iṭṭhappayogasubhakammabahulo rāgacarito hoti, saggā vā cavitvā idhūpapanno. Pubbe chedanavadhabandhanaverakammabahulo dosacarito hoti, nirayanāgayonīhi vā cavitvā idhūpapanno. Pubbe majjapānabahulo sutaparipucchāvihīno ca mohacarito hoti, tiracchānayoniyā vā cavitvā idhūpapannoti evaṃ pubbāciṇṇanidānāti vadanti. Dvinnaṃ pana dhātūnaṃ ussannattā puggalo mohacarito hoti pathavīdhātuyā ca āpodhātuyā ca. Itarāsaṃ dvinnaṃ ussannattā dosacarito. Sabbāsaṃ samattā pana rāgacaritoti. Dosesu ca semhādhiko rāgacarito hoti. Vātādhiko mohacarito. Semhādhiko vā mohacarito. Vātādhiko rāgacaritoti evaṃ dhātudosanidānāti vadanti.

त्या प्रश्नांच्या उत्तरात, काही आचार्य म्हणतात की, पहिल्या तीन चर्या (राग, दोष, मोह) या पूर्वजन्मातील सवयींमुळे (पुब्बाचिण्णनिदान) आणि धातू व दोषांच्या (शरीरातील घटकांच्या) कारणामुळे उत्पन्न होतात. असे म्हटले जाते की, पूर्वजन्मात ज्याने वारंवार प्रिय आणि शुभ कर्मे केली आहेत, तो रागचरित होतो, किंवा स्वर्गातून च्युत होऊन येथे जन्मलेला व्यक्तीही रागचरित होतो. पूर्वजन्मात ज्याने वारंवार तोडणे, मारणे, बांधणे आणि वैर करणे अशी कर्मे केली आहेत, तो दोषचरित होतो, किंवा नरक व नागयोनीतून च्युत होऊन येथे जन्मलेला व्यक्तीही दोषचरित होतो. पूर्वजन्मात ज्याने वारंवार मद्यपान केले आहे आणि जो श्रवण व विचारण्यापासून वंचित राहिला आहे, तो मोहचरित होतो, किंवा तिर्यकयोनीतून (प्राणी योनीतून) च्युत होऊन येथे जन्मलेला व्यक्तीही मोहचरित होतो. अशा प्रकारे या चर्या पूर्वजन्मातील सवयींमुळे उत्पन्न होतात असे म्हणतात. परंतु दोन धातूंच्या (पृथ्वी धातू आणि आप धातू) प्रबळतेमुळे व्यक्ती मोहचरित होतो. इतर दोन धातूंच्या (तेज धातू आणि वायू धातू) प्रबळतेमुळे दोषचरित होतो. आणि सर्व धातू समप्रमाणात असल्यास रागचरित होतो. शारीरिक दोषांमध्ये कफ (सेम्ह) अधिक असलेला रागचरित होतो. वायू अधिक असलेला मोहचरित होतो. किंवा कफ अधिक असलेला मोहचरित होतो आणि वायू अधिक असलेला रागचरित होतो. अशा प्रकारे या चर्या धातू आणि दोषांच्या कारणामुळे उत्पन्न होतात असे म्हणतात.

Tattha yasmā pubbe iṭṭhappayogasubhakammabahulāpi saggā cavitvā idhūpapannāpi ca na sabbe rāgacaritāyeva honti, na itare vā dosamohacaritā. Evaṃ dhātūnañca yathāvutteneva nayena ussadaniyamo nāma natthi. Dosaniyame ca rāgamohadvayameva vuttaṃ, tampi ca pubbāparaviruddhameva. Saddhācariyādīsu ca ekissāpi nidānaṃ na vuttameva. Tasmā sabbametaṃ aparicchinnavacanaṃ.

त्या (काही आचार्यांच्या) मतामध्ये, कारण पूर्वीच्या जन्मात प्रिय आचरण व शुभ कर्मे करणारे किंवा स्वर्गलोकातून च्युत होऊन येथे जन्म घेतलेले सर्वच लोक केवळ रागचरित (लोभी स्वभावाचे) नसतात, आणि इतर लोक केवळ द्वेषचरित किंवा मोहचरित नसतात. त्याचप्रमाणे, धातूंच्या बाबतीतही सांगितलेल्या पद्धतीने कोणताही निश्चित नियम (उत्कर्ष नियम) नाही. आणि दोषांच्या (वात-पित्त-कफ) नियमामध्ये केवळ राग आणि मोह या दोघांचाच उल्लेख केला आहे, तो देखील पूर्व-अपर विरोधी (विसंगत) आहे. तसेच श्रद्धाचरित इत्यादींमध्ये एकाही चरिताचे मूळ कारण सांगितलेले नाही. म्हणूनच, हे सर्व विधान अपरिच्छिन्न (अस्पष्ट) आहे.

Ayaṃ panettha aṭṭhakathācariyānaṃ matānusārena vinicchayo, vuttañhetaṃ ussadakittane (dha. sa. aṭṭha. 498) ‘‘ime sattā pubbahetuniyāmena lobhussadā dosussadā mohussadā alobhussadā adosussadā amohussadā ca honti.

परंतु, या चरितांच्या कारणांच्या बाबतीत अट्ठकथाचार्यांच्या मतानुसार हा निर्णय आहे. कारण 'उस्सदकित्तन' (अधिकतेचे वर्णन) मध्ये असे म्हटले आहे की— 'हे प्राणी पूर्वहेतूच्या नियमानुसार (मागील जन्मातील कारणांच्या निश्चिततेमुळे) लोभाची अधिकता असलेले, द्वेषाची अधिकता असलेले, मोहाची अधिकता असलेले, अलोभाची अधिकता असलेले, अद्वेषाची अधिकता असलेले आणि अमोहाची अधिकता असलेले असतात.'

Yassa [Pg.100] hi kammāyūhanakkhaṇe lobho balavā hoti alobho mando, adosāmohā balavanto dosamohā mandā, tassa mando alobho lobhaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Adosāmohā pana balavanto dosamohe pariyādātuṃ sakkoti. Tasmā so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hoti sukhasīlo akkodhano paññavā vajirūpamañāṇo.

कारण ज्या व्यक्तीच्या कर्म संचित करण्याच्या क्षणी (कर्म करताना) लोभ बलवान असतो आणि अलोभ मंद (दुर्बल) असतो, तसेच अद्वेष व अमोह बलवान असतात आणि द्वेष व मोह मंद असतात; त्याचा तो मंद अलोभ त्या बलवान लोभाला दाबून टाकण्यास असमर्थ ठरतो. परंतु, बलवान असलेले अद्वेष व अमोह हे मंद असलेल्या द्वेष व मोहाला दाबून टाकण्यास समर्थ ठरतात. म्हणूनच, तो प्राणी त्या कर्माने दिलेल्या प्रतिसंधीच्या प्रभावाने जन्म घेतो तेव्हा तो लोभी असतो, परंतु सुस्वभावी (मृदू), अक्रोधी, प्रज्ञावान आणि वज्रासारखी तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेला होतो.

Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe lobhadosā balavanto honti alobhādosā mandā, amoho balavā moho mando, so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca. Paññavā pana hoti vajirūpamañāṇo dattābhayatthero viya.

परंतु, ज्या व्यक्तीच्या कर्म संचित करण्याच्या क्षणी लोभ आणि द्वेष बलवान असतात व अलोभ आणि अद्वेष मंद असतात, आणि अमोह बलवान व मोह मंद असतो; तो पूर्वोक्त पद्धतीनेच (त्या कर्माच्या प्रतिसंधीने जन्म घेतल्यावर) लोभी आणि द्वेषी दोन्ही होतो. परंतु, तो दत्तअभय थेरांप्रमाणे प्रज्ञावान आणि वज्रासारखी तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेला होतो.

Yassa kammāyūhanakkhaṇe lobhādosamohā balavanto honti itare mandā, so purimanayeneva luddho ceva hoti dandho ca, sīlako pana hoti akkodhano (bākulatthero viya).

ज्या व्यक्तीच्या कर्म संचित करण्याच्या क्षणी लोभ, अद्वेष आणि मोह बलवान असतात व इतर (अलोभ, द्वेष आणि अमोह) मंद असतात; तो पूर्वोक्त पद्धतीनेच लोभी आणि मंदबुद्धी होतो, परंतु तो बाकुल थेरांप्रमाणे शीलवान आणि अक्रोधी होतो.

Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe tayopi lobhadosamohā balavanto honti alobhādayo mandā, so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca mūḷho ca.

त्याचप्रमाणे, ज्या व्यक्तीच्या कर्म संचित करण्याच्या क्षणी लोभ, द्वेष आणि मोह हे तिन्ही बलवान असतात आणि अलोभ इत्यादी मंद असतात; तो पूर्वोक्त पद्धतीनेच लोभी, द्वेषी आणि मूढ (भ्रमित) होतो.

Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe alobhadosamohā balavanto honti itare mandā, so purimanayeneva aluddho appakileso hoti dibbārammaṇampi disvā niccalo, duṭṭho pana hoti dandhapañño ca.

परंतु, ज्या व्यक्तीच्या कर्म संचित करण्याच्या क्षणी अलोभ, द्वेष आणि मोह बलवान असतात व इतर मंद असतात; तो पूर्वोक्त पद्धतीनेच अलोभी आणि अल्पक्लेश (कमी क्लेश असलेला) होतो, जो दिव्य आळंबन (विषय) पाहूनही विचलित होत नाही. परंतु, तो द्वेषी आणि मंदबुद्धी होतो.

Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe alobhādosamohā balavanto honti itare mandā, so purimanayeneva aluddho ceva hoti aduṭṭho sīlako ca, dandho pana hoti.

परंतु, ज्या व्यक्तीच्या कर्म संचित करण्याच्या क्षणी अलोभ, अद्वेष आणि मोह बलवान असतात व इतर मंद असतात; तो पूर्वोक्त पद्धतीनेच अलोभी, अद्वेषी आणि शीलवान होतो, परंतु तो मंदबुद्धी होतो.

Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe alobhadosāmohā balavanto honti itare mandā, so purimanayeneva aluddho ceva hoti paññavā ca, duṭṭho ca pana hoti kodhano.

त्याचप्रमाणे, ज्या व्यक्तीच्या कर्म संचित करण्याच्या क्षणी अलोभ, द्वेष आणि अमोह बलवान असतात व इतर मंद असतात; तो पूर्वोक्त पद्धतीनेच अलोभी आणि प्रज्ञावान होतो, परंतु तो द्वेषी आणि क्रोधी होतो.

Yassa [Pg.101] pana kammāyūhanakkhaṇe tayopi alobhādosāmohā balavanto honti lobhādayo mandā, so purimanayeneva mahāsaṅgharakkhitatthero viya aluddho aduṭṭho paññavā ca hotī’’ti.

परंतु, ज्या व्यक्तीच्या कर्म संचित करण्याच्या क्षणी अलोभ, अद्वेष आणि अमोह हे तिन्ही बलवान असतात आणि लोभ इत्यादी मंद असतात; तो पूर्वोक्त पद्धतीनेच महासंघ रक्खित थेरांप्रमाणे अलोभी, अद्वेषी आणि प्रज्ञावान होतो.

Ettha ca yo luddhoti vutto, ayaṃ rāgacarito. Duṭṭhadandhā dosamohacaritā. Paññavā buddhicarito. Aluddhaaduṭṭhā pasannapakatitāya saddhācaritā. Yathā vā amohaparivārena kammunā nibbatto buddhicarito, evaṃ balavasaddhāparivārena kammunā nibbatto saddhācarito. Kāmavitakkādiparivārena kammunā nibbatto vitakkacarito. Lobhādinā vomissaparivārena kammunā nibbatto vomissacaritoti. Evaṃ lobhādīsu aññataraññataraparivāraṃ paṭisandhijanakaṃ kammaṃ cariyānaṃ nidānanti veditabbaṃ.

आणि या (अधिकतेच्या वर्णनात) ज्याला 'लोभी' म्हटले आहे, तो रागचरित (लोभी स्वभावाचा) समजावा. 'द्वेषी' आणि 'मंदबुद्धी' हे अनुक्रमे द्वेषचरित आणि मोहचरित असतात. 'प्रज्ञावान' हा बुद्धीचरित असतो. 'अलोभी आणि अद्वेषी' हे त्यांच्या प्रसन्न (निर्मळ) स्वभावामुळे श्रद्धाचरित असतात. किंवा, ज्याप्रमाणे अमोहाच्या परिवारासह (सहयोगाने) केलेल्या कर्मामुळे उत्पन्न झालेला बुद्धीचरित असतो, त्याचप्रमाणे बलवान श्रद्धेच्या परिवारासह केलेल्या कर्मामुळे उत्पन्न झालेला श्रद्धाचरित असतो. कामवितर्क इत्यादींच्या परिवारासह केलेल्या कर्मामुळे उत्पन्न झालेला वितर्कचरित असतो. लोभ इत्यादींच्या मिश्रित परिवारासह केलेल्या कर्मामुळे उत्पन्न झालेला मिश्रचरित (वोमिस्सचरित) असतो. अशा प्रकारे, लोभ इत्यादींपैकी कोणत्या ना कोणत्या परिवारासह प्रतिसंधी उत्पन्न करणारे कर्म हेच चरितांचे मूळ कारण आहे, असे जाणावे.

45. Yaṃ pana vuttaṃ kathañca jānitabbaṃ ayaṃ puggalo rāgacaritotiādi. Tatrāyaṃ nayo.

४५. परंतु, 'हा मनुष्य रागचरित (लोभी स्वभावाचा) आहे, हे कसे ओळखावे?' इत्यादी जो प्रश्न विचारला होता, त्याविषयी हा नियम (पद्धत) आहे.

Iriyāpathato kiccā, bhojanā dassanādito;

Dhammappavattito ceva, cariyāyo vibhāvayeti.

ईर्यापथावरून (चालणे, उठणे, बसणे इत्यादी शारीरिक हालचालींवरून), कर्मावरून (कामावरून), भोजनावरून, दर्शनावरून (पाहण्यावरून) आणि धर्माच्या प्रवृत्तीवरून (माया, शाठ्य इत्यादी मानसिक गुणांच्या प्रकटीकरणावरून) चरितांचे स्पष्टीकरण करावे.

Tattha iriyāpathatoti rāgacarito hi pakatigamanena gacchanto cāturiyena gacchati, saṇikaṃ pādaṃ nikkhipati, samaṃ nikkhipati, samaṃ uddharati, ukkuṭikañcassa padaṃ hoti. Dosacarito pādaggehi khaṇanto viya gacchati, sahasā pādaṃ nikkhipati, sahasā uddharati, anukaḍḍhitañcassa padaṃ hoti. Mohacarito paribyākulāya gatiyā gacchati, chambhito viya padaṃ nikkhipati, chambhito viya uddharati, sahasānupīḷitañcassa padaṃ hoti. Vuttampi cetaṃ māgaṇḍiyasuttuppattiyaṃ –

त्यामध्ये 'ईर्यापथावरून' म्हणजे— रागचरित (लोभी स्वभावाचा) मनुष्य जेव्हा आपल्या नैसर्गिक गतीने चालतो, तेव्हा तो अत्यंत सुंदर व डौलदारपणे चालतो; तो आपले पाऊल हळूच ठेवतो, समतोलपणे ठेवतो, समतोलपणे उचलतो आणि त्याचे पाऊल मधोमध उंच (खोलगट नसलेले, धनुष्यासारखे वक्र) असते. द्वेषचरित मनुष्य पायाच्या बोटांनी जमीन उकरत असल्यासारखा चालतो; तो आपले पाऊल घाईघाईने ठेवतो, घाईघाईने उचलतो आणि त्याचे पाऊल मागे ओढल्यासारखे (घासत चालल्यासारखे) असते. मोहचरित मनुष्य गोंधळलेल्या गतीने चालतो; तो घाबरल्यासारखे किंवा अडखळल्यासारखे पाऊल ठेवतो, अडखळल्यासारखे उचलतो आणि त्याचे पाऊल घाईघाईने दाबल्यासारखे (पाऊल आणि टाच एकदम टेकल्यासारखे) असते. माकंदिय (मागंडिय) सुत्ताच्या उत्पत्ती प्रसंगातही असे म्हटले आहे—

‘‘Rattassa hi ukkuṭikaṃ padaṃ bhave,Duṭṭhassa hoti anukaḍḍhitaṃ padaṃ;

Mūḷhassa hoti sahasānupīḷitaṃ,Vivaṭṭacchadassa idamīdisaṃ pada’’nti.

'रागयुक्त (लोभी) माणसाचे पाऊल मधोमध उंच असते, द्वेषयुक्त माणसाचे पाऊल मागे ओढल्यासारखे असते, मूढ (भ्रमित) माणसाचे पाऊल घाईघाईने दाबल्यासारखे असते; आणि ज्यांनी (क्लेशांचे) आवरण दूर केले आहे (अशा बुद्धांचे किंवा अर्हतांचे) पाऊल या प्रकारे (समतोल व परिपूर्ण) असते.'

Ṭhānampi [Pg.102] rāgacaritassa pāsādikaṃ hoti madhurākāraṃ, dosacaritassa thaddhākāraṃ, mohacaritassa ākulākāraṃ. Nisajjāyapi eseva nayo. Rāgacarito ca ataramāno samaṃ seyyaṃ paññapetvā saṇikaṃ nipajjitvā aṅgapaccaṅgāni samodhāya pāsādikena ākārena sayati, vuṭṭhāpiyamāno ca sīghaṃ avuṭṭhāya saṅkito viya saṇikaṃ paṭivacanaṃ deti. Dosacarito taramāno yathā vā tathā vā seyyaṃ paññapetvā pakkhittakāyo bhākuṭiṃ katvā sayati, vuṭṭhāpiyamāno ca sīghaṃ vuṭṭhāya kupito viya paṭivacanaṃ deti. Mohacarito dussaṇṭhānaṃ seyyaṃ paññapetvā vikkhittakāyo bahulaṃ adhomukho sayati, vuṭṭhāpiyamāno ca huṅkāraṃ karonto dandhaṃ vuṭṭhāti. Saddhācaritādayo pana yasmā rāgacaritādīnaṃ sabhāgā, tasmā tesampi tādisova iriyāpatho hotīti. Evaṃ tāva iriyāpathato cariyāyo vibhāvaye.

रागचरित माणसाचे उभे राहणे देखील प्रसन्नता देणारे आणि मधुर (सौम्य) असते; द्वेषचरित माणसाचे उभे राहणे ताठर (कठोर) असते; मोहचरित माणसाचे उभे राहणे अस्ताव्यस्त असते. बसण्याच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. रागचरित मनुष्य घाई न करता आपले अंथरूण समतोलपणे पसरवून, हळूच आडवा होऊन, आपले हातपाय व्यवस्थित ठेवून प्रसन्नतेने झोपतो; आणि त्याला उठवले असता तो घाईघाईने न उठत, संकोचल्यासारखा हळूच उत्तर देतो. द्वेषचरित मनुष्य घाईघाईने जसेतसे अंथरूण पसरवून, आपले शरीर फेकून दिल्यासारखा कपाळावर आट्या घालून झोपतो; आणि त्याला उठवले असता तो लगेच उठून रागावल्यासारखा उत्तर देतो. मोहचरित मनुष्य अस्ताव्यस्त अंथरूण पसरवून, आपले हातपाय विखुरलेल्या अवस्थेत ठेवून बहुधा पालथा झोपतो; आणि त्याला उठवले असता तो 'हूँ-हूँ' असा आवाज करत आळसाने उठतो. परंतु, श्रद्धाचरित इत्यादी लोक हे रागचरित इत्यादींसारखेच (समान स्वभावाचे) असल्यामुळे, त्यांचा ईर्यापथ देखील तसाच असतो. अशा प्रकारे, सर्वप्रथम ईर्यापथावरून चरितांचे स्पष्टीकरण करावे.

Kiccāti sammajjanādīsu ca kiccesu rāgacarito sādhukaṃ sammajjaniṃ gahetvā ataramāno vālikaṃ avippakiranto sinduvārakusumasantharamiva santharanto suddhaṃ samaṃ sammajjati. Dosacarito gāḷhaṃ sammajjaniṃ gahetvā taramānarūpo ubhato vālikaṃ ussārento kharena saddena asuddhaṃ visamaṃ sammajjati. Mohacarito sithilaṃ sammajjaniṃ gahetvā samparivattakaṃ āḷolayamāno asuddhaṃ visamaṃ sammajjati.

'कर्मावरून' म्हणजे— झाडणे इत्यादी कामांमध्ये, रागचरित मनुष्य झाडू चांगल्या प्रकारे पकडून, घाई न करता, वाळू इकडेतिकडे न उडवता, जणू निर्गुडीच्या फुलांची (सिंदुवार फुलांची) चादर पसरवत असल्यासारखा स्वच्छ व समतोलपणे झाडतो. द्वेषचरित मनुष्य झाडू घट्ट पकडून, घाईघाईने दोन्ही बाजूंना वाळू उडवत, कर्कश आवाजात अस्वच्छ व असमतोलपणे झाडतो. मोहचरित मनुष्य झाडू सैलपणे पकडून, इकडेतिकडे फिरवत, धूळ-कचरा विस्कळीत करत अस्वच्छ व असमतोलपणे झाडतो.

Yathā sammajjane, evaṃ cīvaradhovanarajanādīsupi sabbakiccesu nipuṇamadhurasamasakkaccakārī rāgacarito. Gāḷhathaddhavisamakārī dosacarito. Anipuṇabyākulavisamāparicchinnakārī mohacarito. Cīvaradhāraṇampi ca rāgacaritassa nātigāḷhaṃ nātisithilaṃ hoti pāsādikaṃ parimaṇḍalaṃ. Dosacaritassa atigāḷhaṃ aparimaṇḍalaṃ. Mohacaritassa sithilaṃ paribyākulaṃ. Saddhācaritādayo tesaṃyevānusārena veditabbā, taṃ sabhāgattāti. Evaṃ kiccato cariyāyo vibhāvaye.

ज्याप्रमाणे झाडू मारण्याच्या कामात, त्याचप्रमाणे चीवर धुणे, रंगवणे इत्यादी सर्व प्रकारच्या कामांमध्ये रागचरित (रागस्वभाव असलेला) व्यक्ती निपुण, सुबक, व्यवस्थित आणि आदरपूर्वक काम करणारा असतो. द्वेषचरित (द्वेषस्वभाव असलेला) व्यक्ती घट्ट, कडक आणि विषम (अव्यवस्थित) काम करणारा असतो. मोहचरित (मोहस्वभाव असलेला) व्यक्ती अकुशल, गोंधळलेला, अव्यवस्थित आणि धरसोड करणारा असतो. रागचरित व्यक्तीचे चीवर परिधान करणे देखील अतिशय घट्ट नसते आणि अतिशय सैलही नसते, तर ते प्रसन्न करणारे आणि चहूबाजूंनी व्यवस्थित (नीटनेटके) असते. द्वेषचरित व्यक्तीचे चीवर परिधान करणे अतिशय घट्ट आणि अव्यवस्थित असते. मोहचरित व्यक्तीचे चीवर परिधान करणे सैल आणि अस्ताव्यस्त असते. श्रद्धाचरित इत्यादी स्वभावांच्या व्यक्तींना त्यांच्या (रागचरित इत्यादींच्या) वर्तनाच्या अनुषंगानेच ओळखावे, कारण त्यांचा स्वभाव त्यांच्याशी समान असतो. अशा प्रकारे कर्तव्याच्या (कामाच्या) आधारे चरित्रांचे वर्गीकरण स्पष्ट करावे.

Bhojanāti rāgacarito siniddhamadhurabhojanappiyo hoti, bhuñjamāno ca nātimahantaṃ parimaṇḍalaṃ ālopaṃ katvā rasapaṭisaṃvedī ataramāno bhuñjati, kiñcideva ca sāduṃ labhitvā somanassaṃ āpajjati[Pg.103]. Dosacarito lūkhaambilabhojanappiyo hoti, bhuñjamāno ca mukhapūrakaṃ ālopaṃ katvā arasapaṭisaṃvedī taramāno bhuñjati, kiñcideva ca asāduṃ labhitvā domanassaṃ āpajjati. Mohacarito aniyataruciko hoti, bhuñjamāno ca aparimaṇḍalaṃ parittaṃ ālopaṃ katvā bhājane chaḍḍento mukhaṃ makkhento vikkhittacitto taṃ taṃ vitakkento bhuñjati. Saddhācaritādayopi tesaṃyevānusārena veditabbā, taṃsabhāgattāti. Evaṃ bhojanato cariyāyo vibhāvaye.

भोजनाच्या बाबतीत—रागचरित व्यक्ती स्निग्ध (मऊ) आणि मधुर भोजन प्रिय असणारा असतो. जेवताना देखील तो फार मोठा नसलेला, व्यवस्थित गोलाकार घास घेऊन, चव घेत, घाई न करता सावकाश जेवतो; आणि थोडे जरी चवदार अन्न मिळाले तरी तो अत्यंत आनंदित होतो. द्वेषचरित व्यक्ती कोरडे (रूक्ष) आणि आंबट भोजन प्रिय असणारा असतो. जेवताना देखील तो तोंड भरेल एवढा मोठा घास घेऊन, अन्नाची चव न घेता, घाईघाईने जेवतो; आणि थोडे जरी बेचव अन्न मिळाले तरी तो खिन्न (दुःखी) होतो. मोहचरित व्यक्ती अनिश्चित आवडीचा असतो. जेवताना देखील तो अव्यवस्थित, लहान घास घेऊन, पात्रात अन्न सांडत, तोंड माखत, विचलित चित्ताने आणि वेगवेगळ्या गोष्टींचा विचार करत जेवतो. श्रद्धाचरित इत्यादी स्वभावांच्या व्यक्तींना देखील त्यांच्याच (रागचरित इत्यादींच्या) वर्तनाच्या अनुषंगाने ओळखावे, कारण त्यांचा स्वभाव त्यांच्याशी समान असतो. अशा प्रकारे भोजनाच्या आधारे चरित्रांचे वर्गीकरण स्पष्ट करावे.

Dassanāditoti rāgacarito īsakampi manoramaṃ rūpaṃ disvā vimhayajāto viya ciraṃ oloketi, parittepi guṇe sajjati, bhūtampi dosaṃ na gaṇhāti, pakkamantopi amuñcitukāmova hutvā sāpekkho pakkamati. Dosacarito īsakampi amanoramaṃ rūpaṃ disvā kilantarūpo viya na ciraṃ oloketi, parittepi dose paṭihaññati, bhūtampi guṇaṃ na gaṇhāti, pakkamantopi muñcitukāmova hutvā anapekkho pakkamati. Mohacarito yaṃkiñci rūpaṃ disvā parapaccayiko hoti, paraṃ nindantaṃ sutvā nindati, pasaṃsantaṃ sutvā pasaṃsati, sayaṃ pana aññāṇupekkhāya upekkhakova hoti. Esa nayo saddasavanādīsupi. Saddhācaritādayo pana tesaṃyevānusārena veditabbā, taṃsabhāgattāti. Evaṃ dassanādito cariyāyo vibhāvaye.

पाहणे इत्यादींच्या बाबतीत—रागचरित व्यक्ती थोडे जरी मनमोहक रूप पाहिले तरी आश्चर्यचकित झाल्यासारखा दीर्घकाळ पाहत राहतो, अगदी लहान गुणांवर देखील आसक्त होतो, आणि वास्तविक दोष देखील पाहत नाही; निघून जाताना देखील तो न सोडण्याच्या इच्छेने मागे वळून वळून पाहत (आसक्तीने) निघून जातो. द्वेषचरित व्यक्ती थोडे जरी अप्रिय रूप पाहिले तरी कंटाळल्यासारखा होऊन जास्त वेळ पाहत नाही, अगदी लहान दोषांवर देखील चिडतो, आणि वास्तविक गुण देखील पाहत नाही; निघून जाताना देखील तो सोडण्याच्याच इच्छेने मागे न वळता (अनासक्तपणे) निघून जातो. मोहचरित व्यक्ती कोणतेही रूप पाहून दुसऱ्याच्या मतावर विसंबून राहणारा होतो; दुसऱ्याला निंदा करताना ऐकून स्वतः निंदा करतो, स्तुती करताना ऐकून स्तुती करतो; स्वतः मात्र अज्ञानामुळे निर्माण झालेल्या उपेक्षेने केवळ उदासीन (उपेक्षक) राहतो. हाच नियम शब्द ऐकणे इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. श्रद्धाचरित इत्यादी स्वभावांच्या व्यक्तींना मात्र त्यांच्याच (रागचरित इत्यादींच्या) वर्तनाच्या अनुषंगाने ओळखावे, कारण त्यांचा स्वभाव त्यांच्याशी समान असतो. अशा प्रकारे पाहणे इत्यादींच्या आधारे चरित्रांचे वर्गीकरण स्पष्ट करावे.

Dhammappavattito cevāti rāgacaritassa ca māyā, sāṭheyyaṃ, māno, pāpicchatā, mahicchatā, asantuṭṭhitā, siṅgaṃ, cāpalyanti evamādayo dhammā bahulaṃ pavattanti. Dosacaritassa kodho, upanāho, makkho, paḷāso, issā, macchariyanti evamādayo. Mohacaritassa thinaṃ, middhaṃ, uddhaccaṃ, kukkuccaṃ, vicikicchā, ādhānaggāhitā, duppaṭinissaggitāti evamādayo. Saddhācaritassa muttacāgatā, ariyānaṃ dassanakāmatā, saddhammaṃ sotukāmatā, pāmojjabahulatā, asaṭhatā, amāyāvitā, pasādanīyesu ṭhānesu pasādoti evamādayo. Buddhicaritassa sovacassatā, kalyāṇamittatā, bhojanemattaññutā, satisampajaññaṃ, jāgariyānuyogo, saṃvejanīyesu ṭhānesu saṃvego, saṃviggassa ca yoniso padhānanti evamādayo. Vitakkacaritassa bhassabahulatā, gaṇārāmatā, kusalānuyoge arati, anavaṭṭhitakiccatā, rattiṃ dhūmāyanā[Pg.104], divā pajjalanā, hurāhuraṃ dhāvanāti evamādayo dhammā bahulaṃ pavattantīti. Evaṃ dhammappavattito cariyāyo vibhāvaye.

मानसिक धर्मांच्या प्रवृत्तीच्या आधारे—रागचरित व्यक्तीमध्ये माया (कपट/दोष लपवणे), शाठ्य (ढोंग/नसलेले गुण दाखवणे), मान (अहंकार), पापिच्छता (वाईट इच्छा असणे), महिच्छता (अतिलोभ), असंतोष, शिंग (नखरा/क्लेश) आणि चापल्य (चंचलता) इत्यादी अकुशल धर्म प्रामुख्याने प्रवृत्त होतात. द्वेषचरित व्यक्तीमध्ये क्रोध, उपनाह (वैर बाळगणे), मक्ष (दुसऱ्याचे गुण खोडून काढणे), पळास (दुसऱ्याशी बरोबरी करणे), ईर्ष्या आणि मात्सर्य (कंजूषपणा) इत्यादी अकुशल धर्म प्रामुख्याने प्रवृत्त होतात. मोहचरित व्यक्तीमध्ये थीन (मनाची जडता), मिद्ध (तंद्री), उद्धच्च (मानसिक अस्वस्थता), कुक्कुच्च (पश्चात्ताप), विचिकित्सा (संदेह), आधानग्राहिता (चुकीच्या मतांना घट्ट धरून ठेवणे) आणि दुष्प्रतिनिसर्गता (चुकीचे मत सोडण्यास कठीण असणे) इत्यादी अकुशल धर्म प्रामुख्याने प्रवृत्त होतात. श्रद्धाचरित व्यक्तीमध्ये मुक्तत्यागता (मुक्तहस्ते दान करणे), आर्यांच्या दर्शनाची इच्छा, सद्धम्म ऐकण्याची इच्छा, अत्यंत आनंदित राहणे, निष्कपटता (ढोंगीपणा नसणे), माया नसणे (सरळपणा) आणि श्रद्धेय स्थानांवर (बुद्ध, धम्म, संघ यांवर) श्रद्धा असणे इत्यादी कुशल धर्म प्रामुख्याने प्रवृत्त होतात. बुद्धिचरित व्यक्तीमध्ये सुवचस्त्व (उपदेश सहज स्वीकारणे), कल्याणमित्रता (चांगले मित्र असणे), भोजनात परिमितता (मात्रा जाणणे), स्मृती आणि संप्रजन्य (सजगता व स्पष्ट ज्ञान), जागृत राहण्याचा अभ्यास (जागरियानुयोग), संवेजनीय स्थानांवर (जन्म, जरा, मरण इत्यादींवर) संवेग (वैराग्य) उत्पन्न होणे आणि संवेग प्राप्त झालेल्या व्यक्तीने योग्य प्रकारे (योनीशः) प्रयत्न करणे इत्यादी कुशल धर्म प्रामुख्याने प्रवृत्त होतात. वितर्कचरित व्यक्तीमध्ये बडबड करणे (जास्त बोलणे), समूहात राहण्याची आवड, कुशल धर्मांच्या अभ्यासात अरती (नापसंती), कामात अस्थिरता असणे, रात्री धूर सोडणे (रात्रीच्या वेळी उद्या करायच्या कामांचे विचार करणे), दिवसा पेटणे (दिवसा त्या विचारांनुसार कामात गुंतणे) आणि मनाला इकडेतिकडे भटकू देणे इत्यादी अकुशल धर्म प्रामुख्याने प्रवृत्त होतात. अशा प्रकारे मानसिक धर्मांच्या प्रवृत्तीच्या आधारे चरित्रांचे वर्गीकरण स्पष्ट करावे.

Yasmā pana idaṃ cariyāvibhāvanavidhānaṃ sabbākārena neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ, kevalaṃ ācariyamatānusārena vuttaṃ, tasmā na sārato paccetabbaṃ. Rāgacaritassa hi vuttāni iriyāpathādīni dosacaritādayopi appamādavihārino kātuṃ sakkonti. Saṃsaṭṭhacaritassa ca puggalassa ekasseva bhinnalakkhaṇā iriyāpathādayo na upapajjanti. Yaṃ panetaṃ aṭṭhakathāsu cariyāvibhāvanavidhānaṃ vuttaṃ, tadeva sārato paccetabbaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘cetopariyañāṇassa lābhī ācariyo cariyaṃ ñatvā kammaṭṭhānaṃ kathessati, itarena antevāsiko pucchitabbo’’ti. Tasmā cetopariyañāṇena vā taṃ vā puggalaṃ pucchitvā jānitabbaṃ. Ayaṃ puggalo rāgacarito, ayaṃ dosādīsu aññataracaritoti.

परंतु ज्या कारणाने हे चरित्रांचे वर्गीकरण स्पष्ट करण्याचे विधान सर्व प्रकारे पाळिमध्ये किंवा अट्ठकथेमध्ये आलेले नाही, तर ते केवळ आचार्यांच्या मतानुसार सांगितले गेले आहे, त्यामुळे यावर पूर्णपणे विश्वास ठेवू नये. कारण, रागचरित व्यक्तीसाठी सांगितलेले ईर्यापथ (चालणे-बोलणे इत्यादी शारीरिक हालचाली) इत्यादींचे पालन द्वेषचरित इत्यादी व्यक्ती देखील जर ते अप्रमादाने (सजगतेने) राहत असतील तर करू शकतात. तसेच, मिश्र चरित्र असलेल्या एकाच व्यक्तीच्या बाबतीत भिन्न लक्षणांचे ईर्यापथ इत्यादी जुळत नाहीत. परंतु, अट्ठकथांमध्ये जे चरित्र वर्गीकरणाचे विधान सांगितले आहे, त्यावरच पूर्णपणे विश्वास ठेवला पाहिजे. कारण असे म्हटले आहे की—'चेतोपरियज्ञान (दुसऱ्याच्या मनातील विचार जाणण्याचे ज्ञान) प्राप्त असलेले आचार्य शिष्याचे चरित्र जाणून घेऊन त्याला कर्मस्थान (ध्यानाचा विषय) सांगतील; आणि इतर आचार्यांनी (ज्यांच्याकडे हे ज्ञान नाही त्यांनी) शिष्याला विचारून घेतले पाहिजे.' त्यामुळे, चेतोपरियज्ञानाने किंवा त्या व्यक्तीला विचारून हे जाणून घेतले पाहिजे की—'हा व्यक्ती रागचरित आहे, किंवा हा द्वेष इत्यादींपैकी कोणत्या तरी चरित्राचा आहे.'

46. Kiṃ caritassa puggalassa kiṃ sappāyanti ettha pana senāsanaṃ tāva rāgacaritassa adhotavedikaṃ bhūmaṭṭhakaṃ akatapabbhārakaṃ tiṇakuṭikaṃ paṇṇasālādīnaṃ aññataraṃ rajokiṇṇaṃ jatukābharitaṃ oluggaviluggaṃ atiuccaṃ vā atinīcaṃ vā ujjaṅgalaṃ sāsaṅkaṃ asucivisamamaggaṃ, yattha mañcapīṭhampi maṅkuṇabharitaṃ durūpaṃ dubbaṇṇaṃ, yaṃ olokentasseva jigucchā uppajjati, tādisaṃ sappāyaṃ. Nivāsanapārupanaṃ antacchinnaṃ olambavilambasuttakākiṇṇaṃ jālapūvasadisaṃ sāṇi viya kharasamphassaṃ kiliṭṭhaṃ bhārikaṃ kicchapariharaṇaṃ sappāyaṃ. Pattopi dubbaṇṇo mattikāpatto vā āṇigaṇṭhikāhato ayopatto vā garuko dussaṇṭhāno sīsakapālamiva jeguccho vaṭṭati. Bhikkhācāramaggopi amanāpo anāsannagāmo visamo vaṭṭati. Bhikkhācāragāmopi yattha manussā apassantā viya caranti, yattha ekakulepi bhikkhaṃ alabhitvā nikkhamantaṃ ‘‘ehi, bhante’’ti āsanasālaṃ pavesetvā yāgubhattaṃ datvā gacchantā gāvī viya vaje pavesetvā anapalokentā gacchanti, tādiso vaṭṭati. Parivisakamanussāpi dāsā vā kammakarā vā dubbaṇṇā duddasikā kiliṭṭhavasanā duggandhā jegucchā, ye acittīkārena yāgubhattaṃ chaḍḍentā viya parivisanti, tādisā sappāyā. Yāgubhattakhajjakampi lūkhaṃ dubbaṇṇaṃ sāmākakudrūsakakaṇājakādimayaṃ [Pg.105] pūtitakkaṃ bilaṅgaṃ jiṇṇasākasūpeyyaṃ yaṃkiñcideva kevalaṃ udarapūramattaṃ vaṭṭati. Iriyāpathopissa ṭhānaṃ vā caṅkamo vā vaṭṭati. Ārammaṇaṃ nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu yaṃkiñci aparisuddhavaṇṇanti idaṃ rāgacaritassa sappāyaṃ.

४६. "कोणत्या स्वभावाच्या (चरितच्या) व्यक्तीसाठी कोणते शयनासन अनुकूल आहे?" या विषयात सर्वप्रथम शयनासनाचा विचार करू. रागचरित (आसक्ती स्वभाव) असलेल्या व्यक्तीसाठी अस्वच्छ ओटा असलेले, केवळ जमिनीवर बांधलेले (मजला नसलेले), न दुरुस्त केलेल्या भिंतींचे डोंगराचे कडे, गवताची झोपडी किंवा पानांची कुटी यांपैकी कोणतेही एक शयनासन अनुकूल असते; जे धुळीने माखलेले, वटवाघळांनी भरलेले, मोडकळीस आलेले, अतिशय उंच किंवा अतिशय सखल, खडकाळ व नापीक जमिनीवर असलेले, हिंस्र श्वापदांच्या भीतीमुळे भयावह आणि अस्वच्छ व खडबडीत रस्ता असलेले असावे. जेथे पलंग आणि पाट देखील ढेकणांनी भरलेले, विद्रूप व कुरूप असतात, आणि जे केवळ पाहिल्यानेच मनात घृणा (किळस) उत्पन्न होते, असे शयनासन अनुकूल ठरते. वस्त्र (निवसन व प्रावरण) हे कडा फाटलेले, लोंबकळणाऱ्या धाग्यांनी युक्त, जाळीदार पुऱ्यांसारखे छिद्रे असलेले, तागाच्या गोणपाटासारखे खरखरीत स्पर्श असलेले, मळकट, जड आणि (वारंवार शिवणकाम करावे लागत असल्याने) कष्टाने सांभाळावे लागणारे अनुकूल असते. पात्र (भिक्षापात्र) देखील कुरूप, मातीचे पात्र किंवा खिळे व पट्ट्या ठोकून दुरुस्त केलेले, जड, ओबडधोबड, मानवी कवटीसारखे किळसवाणे आणि विद्रूप असलेले लोखंडी पात्र योग्य ठरते. भिक्षाटनाचा मार्ग देखील नापसंत असणारा, गावापासून दूर असलेला आणि खडबडीत (विषम) असावा. भिक्षाटन करण्याचे गाव देखील असे असावे, जेथे लोक भिक्षा देणाऱ्या भिक्खूला न पाहिल्यासारखे वागतात. जेथे एखाद्या घरातूनही भिक्षा न मिळता बाहेर पडणाऱ्या भिक्खूला "भंते, इकडे या" असे म्हणून आसनशाळेत बोलावून, पेज व अन्न देऊन ते निघून जातात; जसे गाईंना गोठ्यात कोंडून मागे न वळता निघून जावे, तसे ते भिक्खूकडे दुर्लक्ष करून निघून जातात. असे गाव योग्य ठरते. सेवा करणारे लोक देखील दास किंवा मजूर असावेत, जे कुरूप, दिसायला वाईट, मळकट कपडे घातलेले, दुर्गंधीयुक्त व किळसवाणे असावेत; जे आदर न दाखवता जणू काही पेज व अन्न फेकून दिल्यासारखे वाढतात. असे लोक अनुकूल असतात. पेज, अन्न व खाणे देखील खडबडीत, विद्रूप, सावा, कोद्रू, कण्या इत्यादींपासून बनवलेले, आंबट ताक, कांजी, शिळ्या पालेभाज्यांचे सूप इत्यादी केवळ पोट भरण्यापुरतेच असलेले कोणतेही अन्न योग्य ठरते. त्याच्यासाठी शारीरिक स्थिती (इरियापथ) उभे राहणे किंवा चंक्रमण करणे योग्य ठरते. आलंबन (ध्यानविषय) निळ्या इत्यादी रंगांच्या कसिणांपैकी कोणतेही अस्वच्छ रंगाचे कसिण योग्य ठरते. हे सर्व रागचरित असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे.

Dosacaritassa senāsanaṃ nātiuccaṃ nātinīcaṃ chāyūdakasampannaṃ suvibhattabhittithambhasopānaṃ supariniṭṭhitamālākammalatākammanānāvidhacittakammasamujjalasamasiniddhamudubhūmitalaṃ brahmavimānamiva kusumadāmavicitravaṇṇacelavitānasamalaṅkataṃ supaññattasucimanoramattharaṇamañcapīṭhaṃ tattha tattha vāsatthāya nikkhittakusumavāsagandhasugandhaṃ yaṃ dassanamatteneva pītipāmojjaṃ janayati, evarūpaṃ sappāyaṃ. Tassa pana senāsanassa maggopi sabbaparissayavimutto sucisamatalo alaṅkatapaṭiyattova vaṭṭati. Senāsanaparikkhāropettha kīṭamaṅkuṇadīghajātimūsikānaṃ nissayaparicchindanatthaṃ nātibahuko, ekamañcapīṭhamattameva vaṭṭati. Nivāsanapārupanampissa cīnapaṭṭasomārapaṭṭakoseyyakappāsikasukhumakhomādīnaṃ yaṃ yaṃ paṇītaṃ, tena tena ekapaṭṭaṃ vā dupaṭṭaṃ vā sallahukaṃ samaṇasāruppena surattaṃ suddhavaṇṇaṃ vaṭṭati. Patto udakapupphuḷamiva susaṇṭhāno maṇi viya sumaṭṭho nimmalo samaṇasāruppena suparisuddhavaṇṇo ayomayo vaṭṭati. Bhikkhācāramaggo parissayavimutto samo manāpo nātidūranāccāsannagāmo vaṭṭati. Bhikkhācāragāmopi yattha manussā ‘‘idāni ayyo āgamissatī’’ti sittasammaṭṭhe padese āsanaṃ paññāpetvā paccuggantvā pattaṃ ādāya gharaṃ pavesetvā paññattāsane nisīdāpetvā sakkaccaṃ sahatthā parivisanti, tādiso vaṭṭati. Parivesakā panassa ye honti abhirūpā pāsādikā sunhātā suvilittā dhūpavāsakusumagandhasurabhino nānāvirāgasucimanuññavatthābharaṇapaṭimaṇḍitā sakkaccakārino, tādisā sappāyā. Yāgubhattakhajjakampi vaṇṇagandharasasampannaṃ ojavantaṃ manoramaṃ sabbākārapaṇītaṃ yāvadatthaṃ vaṭṭati. Iriyāpathopissa seyyā vā nisajjā vā vaṭṭati, ārammaṇaṃ nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu yaṃkiñci suparisuddhavaṇṇanti idaṃ dosacaritassa sappāyaṃ.

द्वेषचरित (क्रोध स्वभाव) असलेल्या व्यक्तीसाठी शयनासन अतिशय उंच नसलेले, अतिशय सखल नसलेले, सावली व पाण्याने समृद्ध केलेले, सुव्यवस्थित भिंती, खांब व पायऱ्या असलेले असावे. ते वेली व फुलांच्या नक्षीकामाने आणि विविध प्रकारच्या सुंदर चित्रांनी सुशोभित केलेले, सपाट, गुळगुळीत व मऊ जमीन असलेले, ब्रह्मदेवाच्या विमानासारखे फुलांच्या माळांनी व रंगीबेरंगी वस्त्रांच्या चांदव्याने सजवलेले असावे. तेथे स्वच्छ, सुंदर व मऊ बिछाने घातलेले पलंग व पाट असावेत. त्या शयनासनात ठिकठिकाणी सुवासासाठी ठेवलेल्या फुलांच्या सुगंधाने ते सुवासित असावे. जे केवळ पाहिल्यानेच मनात प्रीती व आनंद उत्पन्न करते, असे शयनासन अनुकूल ठरते. त्या शयनासनाचा मार्ग देखील सर्व प्रकारच्या धोक्यांपासून मुक्त, स्वच्छ, सपाट आणि सुशोभित केलेला असावा. येथे कीटक, ढेकूण, साप व उंदीर यांचा आश्रय नष्ट करण्यासाठी शयनासनातील उपकरणे फार जास्त नसावीत; केवळ एक पलंग आणि एक पाट असणे पुरेसे आहे. त्याचे वस्त्र (निवसन व प्रावरण) देखील चीनमधील रेशीम, सोमारा देशातील रेशीम, रेशमी कापड, मऊ सुती कापड किंवा मऊ खोम (ग्रीक) देशातील कापड इत्यादींपैकी जे उत्तम असेल, त्यापासून बनवलेले, हलके, भिक्खूंना शोभेल असे चांगल्या प्रकारे रंगवलेले, स्वच्छ रंगाचे, एकपदरी किंवा दुपदरी वस्त्र योग्य ठरते. भिक्षापात्र देखील पाण्याच्या बुडबुड्यासारखे सुबक आकाराचे, मण्यासारखे गुळगुळीत, मळरहित, भिक्खूंना शोभेल अशा अत्यंत स्वच्छ रंगाचे लोखंडी पात्र योग्य ठरते. भिक्षाटनाचा मार्ग धोक्यांपासून मुक्त, सपाट, मनपसंत आणि गावापासून फार दूर किंवा फार जवळ नसलेला असावा. भिक्षाटन करण्याचे गाव देखील असे असावे, जेथे लोक "आता पूज्य भंते येतील" असे म्हणून सडा-सारवण केलेल्या जागी आसन मांडून, सामोरे जाऊन, भिक्षापात्र हाती घेऊन घरात प्रवेश करवून, मांडलेल्या आसनावर बसवून आदरपूर्वक स्वतःच्या हाताने वाढतात. असे गाव योग्य ठरते. त्याचे वाढणारे (सेवा करणारे) लोक देखील देखणे, प्रसन्न चेहऱ्याचे, स्वच्छ स्नान केलेले, सुगंधी उटणे लावलेले, धूप व फुलांच्या सुगंधाने सुवासित असलेले, विविध रंगांचे स्वच्छ व सुंदर वस्त्र-अलंकार परिधान केलेले आणि आदरपूर्वक सेवा करणारे असावेत. असे लोक अनुकूल असतात. पेज, अन्न व खाणे देखील रंग, गंध व रसाने युक्त, पौष्टिक, मनपसंत, सर्व प्रकारे उत्तम आणि इच्छेनुसार मिळणारे योग्य ठरते. त्याच्यासाठी शारीरिक स्थिती (इरियापथ) निजणे किंवा बसणे योग्य ठरते. आलंबन (ध्यानविषय) निळ्या इत्यादी रंगांच्या कसिणांपैकी कोणतेही अत्यंत स्वच्छ रंगाचे कसिण योग्य ठरते. हे सर्व द्वेषचरित असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे.

Mohacaritassa [Pg.106] senāsanaṃ disāmukhaṃ asambādhaṃ vaṭṭati, yattha nisinnassa vivaṭā disā khāyanti, iriyāpathesu caṅkamo vaṭṭati. Ārammaṇaṃ panassa parittaṃ suppamattaṃ sarāvamattaṃ vā (khuddakaṃ) na vaṭṭati. Sambādhasmiñhi okāse cittaṃ bhiyyo sammohamāpajjati, tasmā vipulaṃ mahākasiṇaṃ vaṭṭati. Sesaṃ dosacaritassa vuttasadisamevāti idaṃ mohacaritassa sappāyaṃ.

मोहचरित (भ्रमित स्वभाव) असलेल्या व्यक्तीसाठी मोकळ्या मैदानाच्या देशाने तोंड असलेले, विस्तीर्ण (असंकुचित) शयनासन योग्य ठरते; जेथे बसल्यावर सर्व दिशा मोकळ्या व स्पष्ट दिसतात. शारीरिक स्थितींमध्ये चंक्रमण करणे योग्य ठरते. परंतु त्याच्यासाठी सूप किंवा मातीच्या भांड्याच्या झाकणाएवढे लहान (मर्यादित) आलंबन योग्य ठरत नाही. कारण अरुंद जागेत चित्त अधिकच मोहात (भ्रमात) पडते, म्हणून विस्तीर्ण व मोठे कसिण योग्य ठरते. उर्वरित सर्व गोष्टी द्वेषचरित व्यक्तीसाठी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. हे सर्व मोहचरित असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे.

Saddhācaritassa sabbampi dosacaritamhi vuttavidhānaṃ sappāyaṃ. Ārammaṇesu cassa anussatiṭṭhānampi vaṭṭati.

श्रद्धाचरित (श्रद्धाळू स्वभाव) असलेल्या व्यक्तीसाठी द्वेषचरित व्यक्तीसाठी सांगितलेली सर्व व्यवस्था अनुकूल ठरते. आलंबनांमध्ये त्याच्यासाठी अनुस्मृतीची स्थाने (बुद्धानुस्मृती इत्यादी सहा अनुस्मृती) देखील योग्य ठरतात.

Buddhicaritassa senāsanādīsu idaṃ nāma asappāyanti natthi.

बुद्धिचरित (बुद्धिमान स्वभाव) असलेल्या व्यक्तीसाठी शयनासन इत्यादींमध्ये "हे अमुक एक प्रतिकूल आहे" असे काहीही नाही.

Vitakkacaritassa senāsanaṃ vivaṭaṃ disāmukhaṃ yattha nisinnassa ārāmavanapokkharaṇīrāmaṇeyyakāni gāmanigamajanapadapaṭipāṭiyo nīlobhāsā ca pabbatā paññāyanti, taṃ na vaṭṭati, tañhi vitakkavidhāvanasseva paccayo hoti, tasmā gambhīre darīmukhe vanappaṭicchanne hatthikucchipabbhāramahindaguhāsadise senāsane vasitabbaṃ. Ārammaṇampissa vipulaṃ na vaṭṭati. Tādisañhi vitakkavasena sandhāvanassa paccayo hoti. Parittaṃ pana vaṭṭati.

वितर्कचरित (विचारशील किंवा चंचल स्वभाव) असलेल्या व्यक्तीसाठी मोकळे व मैदानाकडे तोंड असलेले शयनासन योग्य ठरत नाही; जेथे बसल्यावर रमणीय बागा, जंगले, तलाव, गावे, शहरे, जनपदांच्या रांगा आणि निळसर रंगाचे पर्वत दिसतात. असे शयनासन योग्य नाही, कारण ते वितर्कांना (विचारांना) चालना देऊन चित्त भरकटण्यास कारणीभूत ठरते. म्हणून त्याने खोल दरीच्या तोंडाशी असलेल्या, जंगलाने झाकलेल्या, हत्थिकुच्छी पर्वताच्या कड्यासारख्या किंवा महाथेर महिंदांच्या गुहेसारख्या शयनासनात राहावे. त्याच्यासाठी विस्तीर्ण आलंबन देखील योग्य ठरत नाही, कारण तसे विस्तीर्ण आलंबन वितर्कांमुळे चित्त भरकटण्यास कारणीभूत ठरते. परंतु मर्यादित (लहान) आलंबन योग्य ठरते.

Sesaṃ rāgacaritassa vuttasadisamevāti idaṃ vitakkacaritassa sappāyaṃ. Ayaṃ attano cariyānukūlanti ettha āgatacariyānaṃ pabhedanidānavibhāvanasappāyaparicchedato vitthāro. Na ca tāva cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ sabbākārena āvikataṃ. Tañhi anantarassa mātikāpadassa vitthāre sayameva āvibhavissati.

उर्वरित सर्व गोष्टी रागचरित व्यक्तीसाठी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. हे सर्व वितर्कचरित असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे. "स्वतःच्या चरितला (स्वभावाला) अनुकूल" या संदर्भात आलेला हा सविस्तर मजकूर म्हणजे चरितचे प्रकार, त्यांचे मूळ कारण, त्यांचे प्रकटीकरण आणि त्यांच्यासाठी अनुकूल गोष्टींचे वर्गीकरण यांद्वारे केलेले सविस्तर स्पष्टीकरण आहे. परंतु एवढ्या विवेचनाने स्वभावाला अनुकूल असलेले कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यानपद्धती) सर्व प्रकारे स्पष्ट झालेले नाही. ते पुढील मातृकापदाच्या (मातिकापद) विस्तारात स्वतःच स्पष्ट होईल.

Cattālīsakammaṭṭhānavaṇṇanā

चाळीस कम्मट्ठानांचे (कर्मस्थानांचे) वर्णन.

47. Tasmā yaṃ vuttaṃ cattālīsāya kammaṭṭhānesu aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāti ettha saṅkhātaniddesato, upacārappanāvahato, jhānappabhedato, samatikkamato, vaḍḍhanāvaḍḍhanato, ārammaṇato, bhūmito, gahaṇato, paccayato, cariyānukūlatoti imehi tāva dasahākārehi kammaṭṭhānavinicchayo veditabbo.

४७. म्हणूनच, ‘चाळीस कम्मट्ठानांपैकी कोणतेही एक कम्मट्ठान घेऊन’ असे जे म्हटले आहे, त्या संदर्भात सर्वप्रथम खालील दहा प्रकारांनी कम्मट्ठानाचा निर्णय समजून घेतला पाहिजे: (१) संख्यानिर्देशावरून, (२) उपचार व अप्पना समाधी प्राप्त करून देण्याच्या क्षमतेवरून, (३) ध्यानाच्या भेदावरून, (४) अतिक्रमणावरून, (५) वाढवणे व न वाढवणे (विस्तार करणे व न करणे) यावरून, (६) आलंबनावरून, (७) भूमीवरून, (८) ग्रहण करण्यावरून, (९) प्रत्ययावरून, आणि (१०) चरित अनुकूलतेवरून.

Tattha [Pg.107] saṅkhātaniddesatoti cattālīsāya kammaṭṭhānesūti hi vuttaṃ, tatrimāni cattālīsa kammaṭṭhānāni dasa kasiṇā, dasa asubhā, dasa anussatiyo, cattāro brahmavihārā, cattāro āruppā, ekā saññā, ekaṃ vavatthānanti.

त्या दहा प्रकारांपैकी, ‘संख्यानिर्देशावरून’ म्हणजे ‘चाळीस कम्मट्ठानांमध्ये’ असे जे म्हटले आहे, त्या चाळीस कम्मट्ठानांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे: दहा कसिण, दहा अशुभ, दहा अनुस्सती, चार ब्रह्मविहार, चार आरुप्प, एक सञ्ञा आणि एक ववत्ठान.

Tattha pathavīkasiṇaṃ, āpokasiṇaṃ, tejokasiṇaṃ, vāyokasiṇaṃ, nīlakasiṇaṃ, pītakasiṇaṃ, lohitakasiṇaṃ, odātakasiṇaṃ, ālokakasiṇaṃ, paricchinnākāsakasiṇanti ime dasa kasiṇā.

त्यामध्ये, पठवी-कसिण, आपो-कसिण, तेजो-कसिण, वायो-कसिण, नील-कसिण, पीत-कसिण, लोहित-कसिण, ओदात-कसिण, आलोक-कसिण आणि परिच्छिन्नाकास-कसिण हे दहा कसिण आहेत.

Uddhumātakaṃ, vinīlakaṃ, vipubbakaṃ, vicchiddakaṃ, vikkhāyitakaṃ, vikkhittakaṃ, hatavikkhittakaṃ, lohitakaṃ, puḷuvakaṃ, aṭṭhikanti ime dasa asubhā.

उद्धुमातक, विनीलक, विपुब्बक, विच्छिद्द्क, विक्खायितक, विक्खित्तक, हतविक्खित्तक, लोहितक, पुळुवक आणि अट्ठिक हे दहा अशुभ आहेत.

Buddhānussati, dhammānussati, saṅghānussati, sīlānussati, cāgānussati, devatānussati, maraṇānussati, kāyagatāsati, ānāpānassati, upasamānussatīti imā dasa anussatiyo.

बुद्धानुस्सती, धम्मानुस्सती, संघानुस्सती, सीलानुस्सती, चागानुस्सती, देवतानुस्सती, मरणानुस्सती, कायगतासती, आनापानस्सती आणि opasamanussati (उपसमानुस्सती) या दहा अनुस्सती आहेत.

Mettā, karuṇā, muditā, upekkhāti ime cattāro brahmavihārā.

मेत्ता, करुणा, मुदिता आणि उपेक्खा हे चार ब्रह्मविहार आहेत.

Ākāsānañcāyatanaṃ, viññāṇañcāyatanaṃ, ākiñcaññāyatanaṃ, nevasaññānāsaññāyatananti ime cattāro āruppā. Āhāre paṭikūlasaññā ekā saññā. Catudhātuvavatthānaṃ ekaṃ vavatthānanti evaṃ saṅkhātaniddesato vinicchayo veditabbo.

आकासानञ्चायतन, विञ्ञาणञ्चायतन, आकिञ्चञ्ञायतन आणि नेवसञ्ञानासञ्ञायतन हे चार आरुप्प आहेत. आहारे पटिकूलसञ्ञा ही एक सञ्ञा आहे. चतुधातुववत्ठान हे एक ववत्ठान आहे. अशा प्रकारे संख्यानिर्देशावरून (कम्मट्ठानांचा) निर्णय समजून घेतला पाहिजे.

Upacārappanāvahatoti ṭhapetvā kāyagatāsatiñca ānāpānassatiñca avasesā aṭṭha anussatiyo, āhāre paṭikūlasaññā, catudhātuvavatthānanti imāneva hettha dasakammaṭṭhānāni upacāravahāni. Sesāni appanāvahāni. Evaṃ upacārappanāvahato.

‘उपचार आणि अप्पना समाधी प्राप्त करून देण्याच्या क्षमतेवरून’ याचा अर्थ असा की, कायगतासती आणि आनापानस्सती वगळता उर्वरित आठ अनुस्सती, आहारे पटिकूलसञ्ञा आणि चतुधातुववत्ठान ही दहा कम्मट्ठाने केवळ उपचार समाधीच प्राप्त करून देतात. उर्वरित (तीस कम्मट्ठाने) अप्पना समाधी प्राप्त करून देतात. अशा प्रकारे उपचार आणि अप्पना समाधी प्राप्त करून देण्याच्या क्षमतेवरून (निर्णय समजून घ्यावा).

Jhānappabhedatoti appanāvahesu cettha ānāpānassatiyā saddhiṃ dasa kasiṇā catukkajjhānikā honti. Kāyagatāsatiyā saddhiṃ dasa asubhā paṭhamajjhānikā. Purimā tayo brahmavihārā tikajjhānikā. Catutthabrahmavihāro cattāro ca āruppā catutthajjhānikāti evaṃ jhānappabhedato.

‘ध्यानाच्या भेदावरून’ याचा अर्थ असा की, अप्पना समाधी प्राप्त करून देणाऱ्या त्या तीस कम्मट्ठानांपैकी, आनापानस्सतीसह दहा कसिण हे चार ध्यानांचे विषय आहेत. कायगतासतीसह दहा अशुभ हे पहिल्या ध्यानाचे विषय आहेत. पहिले तीन ब्रह्मविहार हे तीन ध्यानांचे विषय आहेत. चौथा ब्रह्मविहार आणि चार आरुप्प हे चौथ्या ध्यानाचे विषय आहेत. अशा प्रकारे ध्यानाच्या भेदावरून (निर्णय समजून घ्यावा).

Samatikkamatoti dve samatikkamā aṅgasamatikkamo ca ārammaṇasamatikkamo ca. Tattha sabbesupi tikacatukkajjhānikesu kammaṭṭhānesu aṅgasamatikkamo [Pg.108] hoti vitakkavicārādīni jhānaṅgāni samatikkamitvā tesvevārammaṇesu dutiyajjhānādīnaṃ pattabbato. Tathā catutthabrahmavihāre. Sopi hi mettādīnaṃyeva ārammaṇe somanassaṃ samatikkamitvā pattabboti. Catūsu pana āruppesu ārammaṇasamatikkamo hoti. Purimesu hi navasu kasiṇesu aññataraṃ samatikkamitvā ākāsānañcāyatanaṃ pattabbaṃ. Ākāsādīni ca samatikkamitvā viññāṇañcāyatanādīni. Sesesu samatikkamo natthīti evaṃ samatikkamato.

‘अतिक्रमणावरून’ याचा अर्थ असा की, अतिक्रमण दोन प्रकारचे असते: अंग-अतिक्रमण आणि आलंबन-अतिक्रमण. त्यापैकी, तीन आणि चार ध्यानांशी संबंधित असलेल्या सर्व कम्मट्ठानांमध्ये अंग-अतिक्रमण होते; कारण वितक्क, विचार इत्यादी ध्यानांगांचे अतिक्रमण करून, त्याच आलंबनांवर द्वितीय ध्यान इत्यादी प्राप्त केले जाते. चौथ्या ब्रह्मविहाराच्या बाबतीतही तसेच आहे. कारण तो चौथा ब्रह्मविहार देखील मैत्री इत्यादींच्याच आलंबनावर सोमनस्स ओलांडून प्राप्त केला जातो. परंतु, चार आरुप्प ध्यानांमध्ये आलंबन-अतिक्रमण होते. कारण पहिल्या नऊ कसिणांपैकी कोणत्याही एका कसिणाचे अतिक्रमण करून आकासानञ्चायतन ध्यान प्राप्त करावे लागते, आणि आकाशादींचे अतिक्रमण करून विञ्ञाणञ्चायतन इत्यादी ध्यानांची प्राप्ती होते. उर्वरित (एकवीस) कम्मट्ठानांमध्ये कोणतेही अतिक्रमण नसते. अशा प्रकारे अतिक्रमणावरून (निर्णय समजून घ्यावा).

Vaḍḍhanāvaḍḍhanatoti imesu cattālīsāya kammaṭṭhānesu dasa kasiṇāneva vaḍḍhetabbāni. Yattakañhi okāsaṃ kasiṇena pharati, tadabbhantare dibbāya sotadhātuyā saddaṃ sotuṃ dibbena cakkhunā rūpāni passituṃ parasattānañca cetasā cittamaññātuṃ samattho hoti. Kāyagatāsati pana asubhāni ca na vaḍḍhetabbāni. Kasmā? Okāsena paricchinnattā ānisaṃsābhāvā ca. Sā ca nesaṃ okāsena paricchinnatā bhāvanānaye āvibhavissati. Tesu pana vaḍḍhitesu kuṇaparāsiyeva vaḍḍhati, na koci ānisaṃso atthi. Vuttampi cetaṃ sopākapañhābyākaraṇe, ‘‘vibhūtā bhagavā rūpasaññā avibhūtā aṭṭhikasaññā’’ti. Tatra hi nimittavaḍḍhanavasena rūpasaññā vibhūtāti vuttā. Aṭṭhikasaññā avaḍḍhanavasena avibhūtāti vuttā.

‘वाढवणे आणि न वाढवणे (विस्तार करणे व न करणे)’ या संदर्भात, या चाळीस कम्मट्ठानांपैकी केवळ दहा कसिणांचाच विस्तार केला पाहिजे. कारण कसिणाचा विस्तार जितक्या क्षेत्रापर्यंत केला जातो, तितक्या क्षेत्राच्या आत दिव्य श्रोत्रधातूने शब्द ऐकण्यास, दिव्य चक्षूने रूपे पाहण्यास आणि चेतोपरिय ज्ञानाने इतर प्राण्यांचे चित्त जाणण्यास साधक समर्थ होतो. परंतु, कायगतासती आणि अशुभ कम्मट्ठानांचा विस्तार करू नये. का? कारण ते स्वतःच्या स्थानाने मर्यादित असतात आणि त्यांचा विस्तार करण्यात कोणताही विशेष लाभ नसतो. त्यांची ही स्थानानुसार असलेली मर्यादा भावना-पद्धतीमध्ये स्पष्ट होईल. जर त्यांचा विस्तार केला, तर केवळ कुजलेल्या शवांचा ढीगच वाढेल, त्यापासून कोणताही लाभ होणार नाही. सोपाक सामणेराच्या प्रश्नांच्या उत्तरात भगवंतांनी म्हटलेच आहे: ‘भगवंतांनी कसिण-रूपाचे आलंबन असणारी संज्ञा अत्यंत स्पष्ट (विभूत) असल्याचे सांगितले आहे, तर अस्थीची संज्ञा अस्पष्ट (अविभूत) असल्याचे सांगितले आहे.’ तेथे प्रतिभाग निमित्ताच्या विस्तारामुळे रूपसंज्ञा स्पष्ट (विभूत) म्हटली आहे, आणि प्रतिभाग निमित्ताचा विस्तार न केल्यामुळे अस्थिसंज्ञा अस्पष्ट (अविभूत) म्हटली आहे.

Yaṃ panetaṃ ‘‘kevalaṃ aṭṭhisaññāya, apharī pathaviṃ ima’’nti (theragā. 18) vuttaṃ, taṃ lābhissa sato upaṭṭhānākāravasena vuttaṃ. Yatheva hi dhammāsokakāle karavīkasakuṇo samantā ādāsabhittīsu attano chāyaṃ disvā sabbadisāsu karavīkasaññī hutvā madhuraṃ giraṃ nicchāresi, evaṃ theropi aṭṭhikasaññāya lābhittā sabbadisāsu upaṭṭhitaṃ nimittaṃ passanto kevalāpi pathavī aṭṭhikabharitāti cintesīti.

परंतु, ‘संपूर्ण पृथ्वीला केवळ अस्थिसंज्ञेने व्यापून टाकले’ असे जे (थेरगाथेत) म्हटले आहे, ते अस्थिसंज्ञेवर प्रभुत्व मिळवलेल्या थेरांच्या मनात ती संज्ञा ज्या प्रकारे प्रकट झाली, त्या प्रकट होण्याच्या स्वरूपावरून म्हटले आहे (निमित्ताचा विस्तार केल्यामुळे नाही). जसे की, सम्राट धर्माशोकांच्या काळात, एका करवीक पक्ष्याने सभोवतालच्या आरशांच्या भिंतींवर स्वतःचे प्रतिबिंब पाहिले आणि सर्व दिशांना आपले करवीक सोबती आहेत असे समजून मधुर आवाज काढण्यास सुरुवात केली; त्याचप्रमाणे, ते थेर देखील अस्थिसंज्ञेवर अत्यंत प्रभुत्व मिळवलेले असल्यामुळे, सर्व दिशांना प्रकट होणारे निमित्त पाहत असताना, ‘संपूर्ण पृथ्वी अस्थींनी भरलेली आहे’ असा त्यांनी विचार केला.

Yadi evaṃ yā asubhajjhānānaṃ appamāṇārammaṇatā vuttā, sā virujjhatīti. Sā ca na virujjhati. Ekacco hi uddhumātake vā aṭṭhike vā mahante nimittaṃ gaṇhāti. Ekacco appake. Iminā pariyāyena ekaccassa parittārammaṇaṃ jhānaṃ hoti. Ekaccassa appamāṇārammaṇanti. Yo vā etaṃ vaḍḍhane ādīnavaṃ apassanto vaḍḍheti. Taṃ sandhāya ‘‘appamāṇārammaṇa’’nti vuttaṃ. Ānisaṃsābhāvā pana na vaḍḍhetabbānīti.

जर असे असेल, तर अशुभ ध्यानांचे आलंबन ‘अप्पमाण’ (अमर्याद) असते असे जे (धम्मसंगणीमध्ये) म्हटले आहे, ते या विधानाशी विसंगत ठरते का? नाही, ते विसंगत ठरत नाही. कारण एखादा साधक मोठ्या आकाराच्या फुगलेल्या शवावर किंवा अस्थीवर निमित्त ग्रहण करतो, तर एखादा लहान आकाराच्या शवावर निमित्त ग्रहण करतो. या फरकामुळे, काही साधकांचे ध्यान ‘परित्तारम्मण’ (मर्यादित आलंबन असलेले) असते, तर काहींचे ‘अप्पमाणारम्मण’ (अमर्याद आलंबन असलेले) असते. किंवा जो साधक या अशुभाचा विस्तार करण्यातील दोष न पाहता त्याचा विस्तार करतो, त्याला उद्देशून ‘अप्पमाणारम्मण’ असे म्हटले आहे. परंतु, कोणताही विशेष लाभ नसल्यामुळे अशुभाचा विस्तार करू नये, हेच योग्य उत्तर आहे.

Yathā [Pg.109] ca etāni, evaṃ sesānipi na vaḍḍhetabbāni. Kasmā? Tesu hi ānāpānanimittaṃ tāva vaḍḍhayato vātarāsiyeva vaḍḍhati, okāsena ca paricchinnaṃ. Iti sādīnavattā okāsena ca paricchinnattā na vaḍḍhetabbaṃ. Brahmavihārā sattārammaṇā, tesaṃ nimittaṃ vaḍḍhayato sattarāsiyeva vaḍḍheyya, na ca tena attho atthi, tasmā tampi na vaḍḍhetabbaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā’’ti (dī. ni. 1.556) ādi, taṃ pariggahavaseneva vuttaṃ. Ekāvāsadviāvāsādinā hi anukkamena ekissā disāya satte pariggahetvā bhāvento ekaṃ disaṃ pharitvāti vutto. Na nimittaṃ vaḍḍhento. Paṭibhāganimittameva cettha natthi. Yadayaṃ vaḍḍheyya, parittaappamāṇārammaṇatāpettha pariggahavaseneva veditabbā. Āruppārammaṇesupi ākāsaṃ kasiṇugghāṭimattā. Tañhi kasiṇāpagamavaseneva manasi kātabbaṃ. Tato paraṃ vaḍḍhayatopi na kiñci hoti. Viññāṇaṃ sabhāvadhammattā. Na hi sakkā sabhāvadhammaṃ vaḍḍhetuṃ. Viññāṇāpagamo viññāṇassa abhāvamattattā. Nevasaññānāsaññāyatanārammaṇaṃ sabhāvadhammattāyeva na vaḍḍhetabbaṃ. Sesāni animittattā. Paṭibhāganimittañhi vaḍḍhetabbaṃ nāma bhaveyya. Buddhānussatiādīnañca neva paṭibhāganimittaṃ ārammaṇaṃ hoti, tasmā taṃ na vaḍḍhetabbanti evaṃ vaḍḍhanāvaḍḍhanato.

ज्याप्रमाणे हे (अशुभ) वाढवू नयेत, त्याचप्रमाणे उर्वरित (आनापानसती इत्यादी) देखील वाढवू नयेत. का? कारण, त्यांपैकी आनापान-निमित्त वाढवणाऱ्या योग्यासाठी केवळ वायूचा समूहच वाढतो, आणि तो (नासिकाग्र इत्यादी) स्थानाने मर्यादित असतो. अशा प्रकारे, दोषयुक्त असल्यामुळे आणि स्थानाने मर्यादित असल्यामुळे ते वाढवू नये. ब्रह्मविहार हे सत्त्व-आरंभी (प्राण्यांना आलंबन करणारे) असतात. त्यांचे निमित्त वाढवणाऱ्या योग्यासाठी केवळ प्राण्यांचा समूहच वाढेल, आणि त्याने काही फायदा (अर्थ) नाही. म्हणून ते देखील वाढवू नये. परंतु जे म्हटले आहे की, 'मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून...' इत्यादी, ते केवळ (आलंबन) ग्रहण करण्याच्या दृष्टीनेच म्हटले आहे. कारण, एका विहारात, दोन विहारांत राहणाऱ्या प्राण्यांना अनुक्रमाने एका दिशेमध्ये ग्रहण करून भावना करणाऱ्याला 'एका दिशेला व्यापून' असे म्हटले आहे, निमित्त वाढवणारा म्हणून नाही. येथे (ब्रह्मविहारात) कोणताही प्रतिभागनिमित्तच नसतो, जो या योग्याने वाढवावा. येथे आरंभाचे लहान किंवा अमर्याद असणे (परित्त-अप्पमाण-आरम्मणता) देखील केवळ प्राण्यांच्या ग्रहणाच्या दृष्टीनेच समजले पाहिजे. अरूप आरंभांमध्ये देखील आकाश हे केवळ कसिण दूर केल्याने प्राप्त होते. कारण, कसिण दूर होण्याच्या दृष्टीनेच त्याचे मनसिकार केले पाहिजे. त्यापलीकडे ते वाढवले तरी काही निष्पन्न होत नाही. विज्ञान (पहिले अरूप विज्ञान) हे स्वभावधर्म असल्यामुळे ते वाढवू नये. कारण स्वभावधर्माला वाढवणे शक्य नाही. विज्ञानाचा अभाव (विज्ञानापगम) हा विज्ञानाचा केवळ अभावच असल्यामुळे तो वाढवू नये. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनाचा आरंभ देखील स्वभावधर्म असल्यामुळेच वाढवू नये. उर्वरित (बुद्धानुस्सती इत्यादी) हे निमित्तविरहित (अनिमित्त) असल्यामुळे वाढवू नयेत. कारण प्रतिभागनिमित्तच वाढवण्यायोग्य असते. आणि बुद्धानुस्सती इत्यादींचा आरंभ प्रतिभागनिमित्त नसतो, म्हणून ते वाढवू नये. अशा प्रकारे वाढवणे आणि न वाढवणे यावरून (हा निर्णय समजावा).

Ārammaṇatoti imesu ca cattālīsāya kammaṭṭhānesu dasakasiṇā, dasaasubhā, ānāpānassati, kāyagatāsatīti imāni dvāvīsatipaṭibhāganimittārammaṇāni. Sesāni na paṭibhāganimittārammaṇāni. Tathā dasasu anussatīsu ṭhapetvā ānāpānassatiñca kāyagatāsatiñca avasesā aṭṭha anussatiyo, āhāre paṭikūlasaññā, catudhātuvavatthānaṃ, viññāṇañcāyatanaṃ, nevasaññānāsaññāyatananti imāni dvādasa sabhāvadhammārammaṇāni. Dasa kasiṇā, dasa asubhā, ānāpānassati, kāyagatāsatīti imāni dvāvīsati nimittārammaṇāni. Sesāni cha na vattabbārammaṇāni. Tathā vipubbakaṃ, lohitakaṃ, puḷuvakaṃ, ānāpānassati, āpokasiṇaṃ, tejokasiṇaṃ, vāyokasiṇaṃ, yañca ālokakasiṇe sūriyādīnaṃ obhāsamaṇḍalārammaṇanti imāni aṭṭha calitārammaṇāni, tāni ca kho pubbabhāge, paṭibhāgaṃ pana sannisinnameva hoti. Sesāni na calitārammaṇānīti evaṃ ārammaṇato.

आलंबनाच्या (आरंभाच्या) दृष्टीने (आरम्मणतो): या चाळीस कम्मट्ठानांमध्ये दहा कसिण, दहा अशुभ, आनापानसती आणि कायगतासती—हे बावीस प्रतिभागनिमित्त-आलंबन असणारे आहेत. उर्वरित प्रतिभागनिमित्त-आलंबन असणारे नाहीत. तसेच, दहा अनुस्सतींपैकी आनापानसती आणि कायगतासती वगळून उर्वरित आठ अनुस्सती, आहारात प्रतिकूलसंज्ञा, चतुधातुव्यवस्थान, विञ्ञाणञ्चायतन आणि नेवसञ्ञानासञ्ञायतन—हे बारा स्वभावधर्म-आलंबन असणारे आहेत. दहा कसिण, दहा अशुभ, आनापानसती आणि कायगतासती—हे बावीस निमित्त-आलंबन असणारे आहेत. उर्वरित सहा (चार ब्रह्मविहार, आकासानञ्चायतन, आकिञ्चञ्ञायतन) हे अवक्तव्य-आलंबन (स्वभावधर्म किंवा निमित्त असे न सांगता येणारे आलंबन) असणारे आहेत. तसेच, विपुब्बक (सडलेले), लोहितक (रक्तमय), पुळुवक (किड्यांनी भरलेले), आनापानसती, आपोकसिण, तेजोकसिण, वायोकसिण आणि आलोककसिणामध्ये सूर्य इत्यादींच्या प्रकाशमंडळाचे आलंबन—हे आठ चंचल (हलणारे) आलंबन असणारे आहेत. आणि ते पूर्वभागात (प्रतिभागनिमित्त उत्पन्न होण्यापूर्वी) चंचल असतात; परंतु प्रतिभागनिमित्त मात्र अत्यंत स्थिर (निश्चल) असते. उर्वरित चंचल आलंबन असणारे नाहीत. अशा प्रकारे आलंबनाच्या दृष्टीने (हा निर्णय समजावा).

Bhūmitoti [Pg.110] ettha ca dasa asubhā, kāyagatāsati, āhāre paṭikūlasaññāti imāni dvādasa devesu nappavattanti. Tāni dvādasa, ānāpānassati cāti imāni terasa brahmaloke nappavattanti. Arūpabhave pana ṭhapetvā cattāro āruppe aññaṃ nappavattati. Manussesu sabbānipi pavattantīti evaṃ bhūmito.

भूमीच्या (लोकाच्या) दृष्टीने (भूमितो): येथे दहा अशुभ, कायगतासती आणि आहारात प्रतिकूलसंज्ञा—हे बारा देवलोकात प्रवृत्त होत नाहीत (घडून येत नाहीत). हे बारा आणि आनापानसती—हे तेरा ब्रह्मलोकात प्रवृत्त होत नाहीत. परंतु अरूपलोकात (अरूपभवात) चार अरूप ध्यान वगळता इतर कोणतेही कम्मट्ठाण प्रवृत्त होत नाही. मनुष्यांमध्ये सर्वच प्रवृत्त होतात. अशा प्रकारे भूमीच्या दृष्टीने (हा निर्णय समजावा).

Gahaṇatoti diṭṭhaphuṭṭhasutaggahaṇatopettha vinicchayo veditabbo. Tatra ṭhapetvā vāyokasiṇaṃ sesā nava kasiṇā, dasa asubhāti imāni ekūnavīsati diṭṭhena gahetabbāni. Pubbabhāge cakkhunā oloketvā nimittaṃ nesaṃ gahetabbanti attho. Kāyagatāsatiyaṃ tacapañcakaṃ diṭṭhena, sesaṃ sutenāti evaṃ tassā ārammaṇaṃ diṭṭhasutena gahetabbaṃ. Ānāpānassati phuṭṭhena, vāyokasiṇaṃ diṭṭhaphuṭṭhena, sesāni aṭṭhārasa sutena gahetabbāni. Upekkhābrahmavihāro, cattāro āruppāti imāni cettha na ādikammikena gahetabbāni. Sesāni pañcatiṃsa gahetabbānīti evaṃ gahaṇato.

ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने (गहणतो): येथे पाहिलेल्या, स्पर्श केलेल्या आणि ऐकलेल्या गोष्टींच्या ग्रहणावरून निर्णय समजावा. त्यामध्ये, वायोकसिण वगळता उर्वरित नऊ कसिण आणि दहा अशुभ—हे एकोणीस पाहून (दृष्टीने) ग्रहण करावेत. पूर्वभागात डोळ्यांनी पाहून त्यांचे निमित्त ग्रहण करावे, असा याचा अर्थ आहे. कायगतासतीमध्ये त्वचा-पंचक (तचपञ्चक) पाहून आणि उर्वरित ऐकून ग्रहण करावे; अशा प्रकारे तिचे आलंबन पाहून व ऐकून ग्रहण करावे. आनापानसती स्पर्शाने, वायोकसिण पाहून व स्पर्शाने, आणि उर्वरित अठरा ऐकून ग्रहण करावेत. उपेक्षा-ब्रह्मविहार आणि चार अरूप ध्यान—हे (पाच) येथे नवशिक्याने (आदिकम्मिक) ग्रहण करू नयेत. उर्वरित पस्तीस ग्रहण करावेत. अशा प्रकारे ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने (हा निर्णय समजावा).

Paccayatoti imesu pana kammaṭṭhānesu ṭhapetvā ākāsakasiṇaṃ sesā nava kasiṇā āruppānaṃ paccayā honti, dasa kasiṇā abhiññānaṃ, tayo brahmavihārā catutthabrahmavihārassa, heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ āruppaṃ uparimassa uparimassa, nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhasamāpattiyā, sabbānipi sukhavihāravipassanābhavasampattīnanti evaṃ paccayato.

प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) दृष्टीने (पच्चयतो): या कम्मट्ठानांमध्ये आकाशकसिण वगळता उर्वरित नऊ कसिण हे अरूप ध्यानांचे प्रत्यय (कारण) असतात. दहा कसिण हे अभिज्ञांचे प्रत्यय असतात. पहिले तीन ब्रह्मविहार हे चौथ्या ब्रह्मविहाराचे प्रत्यय असतात. खालचे खालचे अरूप ध्यान हे वरच्या वरच्या अरूप ध्यानाचा प्रत्यय असते. नेवसञ्ञानासञ्ञायतन हे निरोधसमापत्तीचा प्रत्यय असते. आणि सर्वच कम्मट्ठाणे ही सुखविहार (या जन्मात सुखाने राहणे), विपश्यना आणि भवसंपत्तीचे प्रत्यय असतात. अशा प्रकारे प्रत्ययाच्या दृष्टीने (हा निर्णय समजावा).

Cariyānukūlatoti cariyānaṃ anukūlatopettha vinicchayo veditabbo. Seyyathidaṃ – rāgacaritassa tāva ettha dasa asubhā, kāyagatāsatīti ekādasa kammaṭṭhānāni anukūlāni. Dosacaritassa cattāro brahmavihārā, cattāri vaṇṇakasiṇānīti aṭṭha. Mohacaritassa, vitakkacaritassa ca ekaṃ ānāpānassati kammaṭṭhānameva. Saddhācaritassa purimā cha anussatiyo. Buddhicaritassa maraṇassati, upasamānussati, catudhātuvavatthānaṃ, āhāre paṭikūlasaññāti cattāri. Sesakasiṇāni, cattāro ca āruppā sabbacaritānaṃ anukūlāni. Kasiṇesu ca yaṃkiñci parittaṃ vitakkacaritassa, appamāṇaṃ mohacaritassāti.

चरिताला (स्वभावाला) अनुकूल असण्याच्या दृष्टीने (चरियानुकूलतो): येथे स्वभावाच्या अनुकूलतेवरून देखील निर्णय समजावा. जसे की—रागचरित (कामवासनाप्रधान स्वभाव) असणाऱ्यासाठी प्रथम दहा अशुभ आणि कायगतासती—हे अकरा कम्मट्ठाणे अनुकूल आहेत. द्वेषचरित (क्रोधप्रधान स्वभाव) असणाऱ्यासाठी चार ब्रह्मविहार आणि चार वर्णकसिण (रंगांचे कसिण)—हे आठ अनुकूल आहेत. मोहचरित (अज्ञानप्रधान स्वभाव) आणि वितर्कचरित (विचारप्रधान स्वभाव) असणाऱ्यासाठी केवळ एक आनापानसती कम्मट्ठाणच अनुकूल आहे. श्रद्धाचरित (श्रद्धाप्रधान स्वभाव) असणाऱ्यासाठी पहिल्या सहा अनुस्सती अनुकूल आहेत. बुद्धीचरित (प्रज्ञाप्रधान स्वभाव) असणाऱ्यासाठी मरणसती, उपसमानुस्सती, चतुधातुव्यवस्थान आणि आहारात प्रतिकूलसंज्ञा—हे चार अनुकूल आहेत. उर्वरित कसिण आणि चार अरूप ध्यान हे सर्व स्वभावांच्या लोकांसाठी अनुकूल आहेत. आणि कसिणांमध्ये जे काही लहान (मर्यादित) कसिण असते ते वितर्कचरित असणाऱ्यासाठी अनुकूल असते, आणि अमर्याद (मोठे) कसिण मोहचरित असणाऱ्यासाठी अनुकूल असते.

Evamettha [Pg.111] cariyānukūlato vinicchayo veditabboti sabbañcetaṃ ujuvipaccanīkavasena ca atisappāyavasena ca vuttaṃ. Rāgādīnaṃ pana avikkhambhikā saddhādīnaṃ vā anupakārā kusalabhāvanā nāma natthi. Vuttampi cetaṃ meghiyasutte –

अशा प्रकारे येथे स्वभावाच्या अनुकूलतेवरून निर्णय समजावा. आणि हे सर्व थेट विरोधाच्या (थेट प्रतिकार करण्याच्या) दृष्टीने आणि अत्यंत अनुकूलतेच्या दृष्टीने सांगितले आहे. परंतु, राग इत्यादींना दाबून न टाकणारी किंवा श्रद्धा इत्यादींना उपकारक न ठरणारी अशी कोणतीही कुशल भावना नसते. मेघिय सुत्तात देखील हे म्हटले आहे—

‘‘Cattāro dhammā uttari bhāvetabbā. Asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāya. Mettā bhāvetabbā byāpādassa pahānāya. Ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāya. Aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghātāyā’’ti.

"चार धर्मांची पुढे भावना केली पाहिजे. रागाचा प्रहाण करण्यासाठी (नष्ट करण्यासाठी) अशुभाची भावना केली पाहिजे. व्यापादाचा (द्वेषाचा) प्रहाण करण्यासाठी मैत्रीची भावना केली पाहिजे. वितर्कांचा छेद करण्यासाठी (विचार थांबवण्यासाठी) आनापानसतीची भावना केली पाहिजे. 'मी आहे' हा मान (अस्मिमान) समूळ नष्ट करण्यासाठी अनित्यसंज्ञेची भावना केली पाहिजे."

Rāhulasuttepi ‘‘mettaṃ, rāhula, bhāvanaṃ bhāvehī’’tiādinā (ma. ni. 2.120) nayena ekasseva satta kammaṭṭhānāni vuttāni. Tasmā vacanamatte abhinivesaṃ akatvā sabbattha adhippāyo pariyesitabboti ayaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāti ettha kammaṭṭhānakathā vinicchayo.

राहुल सुत्तात देखील 'हे राहुल, मैत्री भावनेची भावना कर' इत्यादी पद्धतीने एकाच व्यक्तीसाठी (आदरणीय राहुलांसाठी) सात कम्मट्ठाणे सांगितले आहेत. म्हणून, केवळ शब्दांवरच अडून न राहता सर्व ठिकाणी (त्यामागचा) हेतू शोधला पाहिजे. 'कम्मट्ठाण ग्रहण करून' या वाक्यातील कम्मट्ठाणासंबंधीच्या चर्चेचा हा निर्णय आहे.

48. Gahetvāti imassa pana padassa ayamatthadīpanā. ‘‘Tena yoginā kammaṭṭhānadāyakaṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā’’ti ettha vuttanayeneva vuttappakāraṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā buddhassa vā bhagavato ācariyassa vā attānaṃ niyyātetvā sampannajjhāsayena sampannādhimuttinā ca hutvā kammaṭṭhānaṃ yācitabbaṃ.

४८. "गहेत्वा" (घेऊन) या पदाचा अर्थ स्पष्ट करणारे हे स्पष्टीकरण आहे. "त्या योग्याने कम्मट्ठान देणाऱ्या कल्याणमित्राकडे जाऊन" यामध्ये आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच (प्रिय, आदरणीय इत्यादी) गुणांनी युक्त अशा कल्याणमित्राकडे जाऊन, बुद्ध भगवंतांना किंवा आचार्यांना स्वतःला समर्पित करून, परिपूर्ण संकल्प (अज्झासय) आणि परिपूर्ण अधिमुत्ती (श्रद्धा/निश्चय) ठेवून कम्मट्ठानची याचना करावी.

Tatra ‘‘imāhaṃ bhagavā attabhāvaṃ tumhākaṃ pariccajāmī’’ti evaṃ buddhassa bhagavato attā niyyātetabbo. Evañhi aniyyātetvā pantesu senāsanesu viharanto bheravārammaṇe āpāthamāgate santhambhituṃ asakkonto gāmantaṃ osaritvā gihīhi saṃsaṭṭho hutvā anesanaṃ āpajjitvā anayabyasanaṃ pāpuṇeyya. Niyyātitattabhāvassa panassa bheravārammaṇe āpāthamāgatepi bhayaṃ na uppajjati. ‘‘Nanu tayā, paṇḍita, purimameva attā buddhānaṃ niyyātito’’ti paccavekkhato panassa somanassameva uppajjati. Yathā hi purisassa uttamaṃ kāsikavatthaṃ bhaveyya, tassa tasmiṃ mūsikāya vā kīṭehi vā khādite uppajjeyya domanassaṃ[Pg.112]. Sace pana taṃ acīvarakassa bhikkhuno dadeyya, athassa taṃ tena bhikkhunā khaṇḍākhaṇḍaṃ kariyamānaṃ disvāpi somanassameva uppajjeyya. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.

त्या आत्मसमर्पणात "भगवन्, मी हा माझा आत्मभाव (शरीर) आपल्याला समर्पित करतो" अशा प्रकारे बुद्ध भगवंतांना स्वतःला समर्पित करावे. जर असे समर्पित न करता एकांत सेनासनात राहणारा योगी भयंकर आरंभाला (भयप्रद विषयाला) सामोरे गेल्यास स्वतःला सावरण्यास असमर्थ होऊन, गावाजवळील विहारात जाऊन, गृहस्थांशी संसर्ग ठेवून, अयोग्य मार्गाने उपजीविका करून विनाशाला प्राप्त होईल. परंतु, ज्याने स्वतःला समर्पित केले आहे अशा योग्याला भयंकर विषय समोर आला तरी भय उत्पन्न होत नाही. "हे पंडिता, तू तर आधीच स्वतःला बुद्धांना समर्पित केले आहेस ना?" असा विचार केल्याने त्याला केवळ आनंदच (सोमनस्य) उत्पन्न होतो. जसे एखाद्या माणसाकडे उत्तम काशिका वस्त्र असावे, आणि त्याला उंदराने किंवा किड्यांनी कुरतडल्यास त्या माणसाला दुःख (दोमनस्य) उत्पन्न होईल. पण जर त्याने ते वस्त्र वस्त्र नसलेल्या भिक्खूला दान केले, आणि नंतर त्या भिक्खूने त्याचे तुकडे तुकडे केलेले पाहिले तरी त्याला केवळ आनंदच होईल. याचप्रमाणे ही उपमा समजून घ्यावी.

Ācariyassa niyyātentenāpi ‘‘imāhaṃ, bhante, attabhāvaṃ tumhākaṃ pariccajāmī’’ti vattabbaṃ. Evaṃ aniyyātitattabhāvo hi atajjanīyo vā hoti, dubbaco vā anovādakaro, yenakāmaṃgamo vā ācariyaṃ anāpucchāva yatthicchati, tattha gantā, tamenaṃ ācariyo āmisena vā dhammena vā na saṅgaṇhāti, gūḷhaṃ ganthaṃ na sikkhāpeti. So imaṃ duvidhaṃ saṅgahaṃ alabhanto sāsane patiṭṭhaṃ na labhati, nacirasseva dussīlyaṃ vā gihibhāvaṃ vā pāpuṇāti. Niyyātitattabhāvo pana neva atajjanīyo hoti, na yenakāmaṃgamo, suvaco ācariyāyattavuttiyeva hoti. So ācariyato duvidhaṃ saṅgahaṃ labhanto sāsane vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti cūḷapiṇḍapātikatissattherassa antevāsikā viya.

आचार्यांना समर्पित करतानाही "भंते, मी हा माझा आत्मभाव आपल्याला समर्पित करतो" असे म्हणावे. कारण अशा प्रकारे स्वतःला समर्पित न केलेला योगी आचार्यांकडून ताकीद देण्यास अयोग्य होतो, तो दुर्विनीत (सांगणे कठीण असलेला) किंवा उपदेश न मानणारा होतो, आचार्यांना न विचारता आपल्या इच्छेनुसार वाटेल तिथे जाणारा होतो. अशा योग्याला आचार्य आमिषाने (भौतिक वस्तूंनी) किंवा धम्माने (उपदेशाने) साहाय्य करत नाहीत, आणि गहन ग्रंथांचे शिक्षण देत नाहीत. हे दोन्ही प्रकारचे साहाय्य न मिळाल्यामुळे तो शासनात (धम्मामध्ये) प्रतिष्ठा मिळवू शकत नाही आणि लवकरच शीलभ्रष्टतेला किंवा गृहस्थभावाला प्राप्त होतो. परंतु, ज्याने स्वतःला समर्पित केले आहे असा योगी ताकीद देण्यास योग्य असतो, तो आपल्या इच्छेनुसार वाटेल तिथे जात नाही, तो सुविनीत असतो आणि आचार्यांच्या अधीन राहूनच जीवन जगतो. तो आचार्यांकडून दोन्ही प्रकारचे साहाय्य मिळवून चूळपिंडपातिकतिस्स थेरांच्या शिष्यांप्रमाणे शासनात वृद्धी, प्रगती आणि विशालतेला प्राप्त होतो.

Therassa kira santikaṃ tayo bhikkhū āgamaṃsu. Tesu eko ‘‘ahaṃ, bhante, tumhākamatthāyā’’ti vutte sataporise papāte patituṃ ussaheyyanti āha. Dutiyo ‘‘ahaṃ, bhante, tumhākamatthāyā’’ti vutte imaṃ attabhāvaṃ paṇhito paṭṭhāya pāsāṇapiṭṭhe ghaṃsento niravasesaṃ khepetuṃ ussaheyyanti āha. Tatiyo ‘‘ahaṃ, bhante, tumhākamatthāyā’’ti vutte assāsapassāse uparundhitvā kālakiriyaṃ kātuṃ ussaheyyanti āha. Thero bhabbāvatime bhikkhūti kammaṭṭhānaṃ kathesi. Te tassa ovāde ṭhatvā tayopi arahattaṃ pāpuṇiṃsūti ayamānisaṃso attaniyyātane. Tena vuttaṃ ‘‘buddhassa vā bhagavato ācariyassa vā attānaṃ niyyātetvā’’ti.

असे ऐकिवात आहे की, त्या थेरांच्या जवळ तीन भिक्खू आले. त्यांच्यापैकी एकाने म्हटले, "भंते, आपल्यासाठी जर कोणी सांगितले, तर मी शंभर पुरुष खोल दरीमध्ये उडी मारण्यास तयार आहे." दुसऱ्याने म्हटले, "भंते, आपल्यासाठी जर कोणी सांगितले, तर मी हा माझा आत्मभाव टाचेपासून दगडावर घासून पूर्णपणे नष्ट करण्यास तयार आहे." तिसऱ्याने म्हटले, "भंते, आपल्यासाठी जर कोणी सांगितले, तर मी श्वासोच्छ्वास रोखून मृत्यू पत्करण्यास तयार आहे." थेरांनी विचार केला की, "हे भिक्खू खरोखरच योग्य आहेत," आणि त्यांनी त्यांना कम्मट्ठान सांगितले. ते तिघेही त्या थेरांच्या उपदेशात राहून अरहंत पदाला प्राप्त झाले. हा आत्मसमर्पणाचा फायदा आहे. म्हणूनच म्हटले आहे, "बुद्ध भगवंतांना किंवा आचार्यांना स्वतःला समर्पित करून."

49. Sampannajjhāsayena sampannādhimuttinā ca hutvāti ettha pana tena yoginā alobhādīnaṃ vasena chahākārehi sampannajjhāsayena bhavitabbaṃ. Evaṃ sampannajjhāsayo hi tissannaṃ bodhīnaṃ aññataraṃ pāpuṇāti. Yathāha, ‘‘cha ajjhāsayā bodhisattānaṃ bodhiparipākāya saṃvattanti, alobhajjhāsayā ca bodhisattā lobhe dosadassāvino, adosajjhāsayā [Pg.113] ca bodhisattā dose dosadassāvino, amohajjhāsayā ca bodhisattā mohe dosadassāvino, nekkhammajjhāsayā ca bodhisattā gharāvāse dosadassāvino, pavivekajjhāsayā ca bodhisattā saṅgaṇikāya dosadassāvino, nissaraṇajjhāsayā ca bodhisattā sabbabhavagatīsu dosadassāvino’’ti. Ye hi keci atītānāgatapaccuppannā sotāpannasakadāgāmianāgāmikhīṇāsavapaccekabuddhasammāsambuddhā, sabbe te imeheva chahākārehi attanā attanā pattabbaṃ visesaṃ pattā. Tasmā imehi chahākārehi sampannajjhāsayena bhavitabbaṃ. Tadadhimuttatāya pana adhimuttisampannena bhavitabbaṃ. Samādhādhimuttena samādhigarukena samādhipabbhārena, nibbānādhimuttena nibbānagarukena nibbānapabbhārena ca bhavitabbanti attho.

४९. "परिपूर्ण संकल्प (अज्झासय) आणि परिपूर्ण अधिमुत्ती ठेवून" यामध्ये त्या योग्याने अलोभ इत्यादींच्या प्रभावाने सहा प्रकारच्या परिपूर्ण संकल्पांनी युक्त असावे. कारण असा परिपूर्ण संकल्प असलेला योगी तीन बोधींपैकी एका बोधीला प्राप्त करतो. जसे म्हटले आहे: "सहा संकल्प बोधिसत्त्वांच्या बोधीच्या परिपाकासाठी कारणीभूत ठरतात. बोधिसत्त्व अलोभ-संकल्प असलेले असतात आणि लोभामध्ये दोष पाहणारे असतात; अदोष-संकल्प असलेले असतात आणि दोषामध्ये (क्रोधात) दोष पाहणारे असतात; अमोह-संकल्प असलेले असतात आणि मोहामध्ये दोष पाहणारे असतात; नेक्खम्म-संकल्प (गृहत्याग) असलेले असतात आणि गृहस्थाश्रमात दोष पाहणारे असतात; पविवेक-संकल्प (एकांतप्रिय) असलेले असतात आणि संसर्गात दोष पाहणारे असतात; निस्सरण-संकल्प (मुक्ती) असलेले असतात आणि सर्व भवगतींमध्ये दोष पाहणारे असतात." जे कोणी भूतकाळात, भविष्यकाळात किंवा वर्तमानकाळात सोतापन्न, सकदागामी, अनागामी, खीणआसव (अरहंत), पच्चेकबुद्ध आणि सम्मासंबुद्ध झाले आहेत, ते सर्व या सहा प्रकारच्या संकल्पांनीच आपापल्या प्राप्त करण्यायोग्य विशेष गुणांना प्राप्त झाले आहेत. म्हणून या सहा प्रकारच्या संकल्पांनी युक्त असावे. तसेच, त्या (समाधी आणि निब्बाना) कडे झुकल्यामुळे परिपूर्ण अधिमुत्तीने युक्त असावे. समाधीकडे झुकलेला, समाधीला महत्त्व देणारा, समाधीप्रवण, आणि निब्बानाकडे झुकलेला, निब्बानाला महत्त्व देणारा, निब्बानप्रवण असावे, असा याचा अर्थ आहे.

50. Evaṃ sampannajjhāsayādhimuttino panassa kammaṭṭhānaṃ yācato cetopariyañāṇalābhinā ācariyena cittācāraṃ oloketvā cariyā jānitabbā. Itarena kiṃ caritosi? Ke vā te dhammā bahulaṃ samudācaranti? Kiṃ vā te manasikaroto phāsu hoti? Katarasmiṃ vā te kammaṭṭhāne cittaṃ namatīti evamādīhi nayehi pucchitvā jānitabbā. Evaṃ ñatvā cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetabbaṃ.

५०. अशा प्रकारे परिपूर्ण संकल्प आणि अधिमुत्ती ठेवून कम्मट्ठानची याचना करणाऱ्या योग्याची चर्या (स्वभाव), चेतोपरियज्ञान (दुसऱ्याच्या मनातील विचार जाणण्याचे ज्ञान) प्राप्त असलेल्या आचार्यांनी त्याच्या चित्ताची प्रवृत्ती पाहून जाणून घ्यावी. इतर आचार्यांनी "तुझा स्वभाव कोणता आहे? कोणते विचार तुझ्या मनात वारंवार येतात? कशाचे मनन केल्याने तुला शांती मिळते? किंवा कोणत्या कम्मट्ठानमध्ये तुझे चित्त झुकते?" अशा प्रकारे विचारून चर्या जाणून घ्यावी. अशा प्रकारे जाणून घेऊन त्याच्या चर्येला अनुकूल असे कम्मट्ठान सांगावे.

Kathentena ca tividhena kathetabbaṃ. Pakatiyā uggahitakammaṭṭhānassa ekaṃ dve nisajjāni sajjhāyaṃ kāretvā dātabbaṃ. Santike vasantassa āgatāgatakkhaṇe kathetabbaṃ. Uggahetvā aññatra gantukāmassa nātisaṃkhittaṃ nātivitthārikaṃ katvā kathetabbaṃ.

कम्मट्ठान सांगताना आचार्यांनी ते तीन प्रकारे सांगावे. (१) ज्याने आधीच कम्मट्ठान शिकून घेतले आहे, त्याला स्वतःच्या समोर एक किंवा दोन बैठकींमध्ये त्याचे पठण करायला लावून कम्मट्ठान द्यावे. (२) जवळ राहणाऱ्या शिष्याला तो जेव्हा जेव्हा येईल तेव्हा तेव्हा सांगावे. (३) कम्मट्ठान शिकून दुसऱ्या ठिकाणी जाऊ इच्छिणाऱ्या शिष्याला फार संक्षिप्तही नाही आणि फार सविस्तरही नाही अशा मध्यम स्वरूपात सांगावे.

Tattha pathavīkasiṇaṃ tāva kathentena cattāro kasiṇadosā, kasiṇakaraṇaṃ, katassa bhāvanānayo, duvidhaṃ nimittaṃ, duvidho samādhi, sattavidhaṃ sappāyāsappāyaṃ, dasavidhaṃ appanākosallaṃ, vīriyasamatā, appanāvidhānanti ime nava ākārā kathetabbā. Sesakammaṭṭhānesupi tassa tassa anurūpaṃ kathetabbaṃ. Taṃ sabbaṃ tesaṃ bhāvanāvidhāne āvibhavissati.

त्या कम्मट्ठानमध्ये, सर्वप्रथम पठवीकसिण (पृथ्वी कसिण) सांगताना आचार्यांनी कसिणाचे चार दोष, कसिण बनवण्याची पद्धत, बनवलेल्या कसिणाची भावना करण्याची पद्धत, दोन प्रकारचे निमित्त, दोन प्रकारची समाधी, सात प्रकारचे सप्पाय-असप्पाय (अनुकूल-प्रतिकूल), दहा प्रकारचे अप्पनाकौशल्य, वीर्य आणि समाधीची समता, आणि अप्पनाची विधी (अप्पनाविधान) या नऊ गोष्टी सांगाव्यात. इतर कम्मट्ठानच्या बाबतीतही त्या त्या कम्मट्ठानला अनुरूप असे सांगावे. हे सर्व त्यांच्या भावनाविधीमध्ये स्पष्ट होईल.

Evaṃ kathiyamāne pana kammaṭṭhāne tena yoginā nimittaṃ gahetvā sotabbaṃ. Nimittaṃ gahetvāti idaṃ heṭṭhimapadaṃ, idaṃ uparimapadaṃ, ayamassa attho[Pg.114], ayamadhippāyo, idamopammanti evaṃ taṃ taṃ ākāraṃ upanibandhitvāti attho. Evaṃ nimittaṃ gahetvā sakkaccaṃ suṇantena hi kammaṭṭhānaṃ suggahitaṃ hoti. Athassa taṃ nissāya visesādhigamo sampajjati, na itarassāti ayaṃ gahetvāti imassa padassa atthaparidīpanā.

अशा प्रकारे कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) उपदेशन केले जात असताना, त्या योगीने निमित्त (लक्षण/खूण) ग्रहण करून ऐकले पाहिजे. 'निमित्त ग्रहण करून' म्हणजे—'हे आधीचे पद आहे, हे नंतरचे पद आहे, हा याचा अर्थ आहे, हा याचा अभिप्राय आहे, हे याचे उपमान (उदाहरणात्मक साम्य) आहे' अशा प्रकारे त्या त्या पैलूंचे मनात दृढ आकलन करून घेणे, असा अर्थ आहे. कारण, अशा प्रकारे निमित्त ग्रहण करून आदरपूर्वक ऐकणाऱ्या योग्याकडून कम्मट्ठानाचे योग्य प्रकारे ग्रहण होते. त्यानंतर, त्याचा आश्रय घेऊन त्याला विशिष्ट अधिगम (विशेष ज्ञान/अधिगती) प्राप्त होतो, इतरांना (जे योग्य प्रकारे ग्रहण करत नाहीत त्यांना) नाही. ही 'गहेत्वा' (ग्रहण करून) या पदाच्या अर्थाची स्पष्टीकरण-व्याख्या आहे.

Ettāvatā kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā attano cariyānukūlaṃ cattālīsāya kammaṭṭhānesu aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāti imāni padāni sabbākārena vitthāritāni hontīti.

एवढ्या विवेचनाने, 'कल्याणमित्राकडे जाऊन आपल्या चरितेला (स्वभावाला) अनुकूल अशा चाळीस कम्मट्ठानांपैकी कोणतेही एक कम्मट्ठान ग्रहण करून' या पदांचे सर्व प्रकारे सविस्तर स्पष्टीकरण पूर्ण होते.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

अशा प्रकारे, सज्जनांच्या (साधू जनांच्या) आनंदासाठी रचलेल्या विसुद्धिमग्ग (विशुद्धिमार्ग) ग्रंथात,

Samādhibhāvanādhikāre

समाधिभावना अधिकारात,

Kammaṭṭhānaggahaṇaniddeso nāma

कम्मट्ठानग्गहणनिद्देस (कर्मस्थानग्रहण निर्देश) नावाचा

Tatiyo paricchedo.

तिसरा परिच्छेद समाप्त झाला.

4. Pathavīkasiṇaniddeso

४. पठवीकसिणनिद्देस (पृथ्वीकृत्स्न निर्देश)

51. Idāni [Pg.115] yaṃ vuttaṃ ‘‘samādhibhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre viharantenā’’ti ettha yassa tāvācariyena saddhiṃ ekavihāre vasato phāsu hoti, tena tattheva kammaṭṭhānaṃ parisodhentena vasitabbaṃ. Sace tattha phāsu na hoti, yo añño gāvute vā aḍḍhayojane vā yojanamattepi vā sappāyo vihāro hoti, tattha vasitabbaṃ. Evañhi sati kammaṭṭhānassa kismiñcideva ṭhāne sandehe vā satisammose vā jāte kālasseva vihāre vattaṃ katvā antarāmagge piṇḍāya caritvā bhattakiccapariyosāneyeva ācariyassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃdivasamācariyassa santike kammaṭṭhānaṃ sodhetvā dutiyadivase ācariyaṃ vanditvā nikkhamitvā antarāmagge piṇḍāya caritvā akilamantoyeva attano vasanaṭṭhānaṃ āgantuṃ sakkhissati. Yo pana yojanappamāṇepi phāsukaṭṭhānaṃ na labhati, tena kammaṭṭhāne sabbaṃ gaṇṭhiṭṭhānaṃ chinditvā suvisuddhaṃ āvajjanapaṭibaddhaṃ kammaṭṭhānaṃ katvā dūrampi gantvā samādhibhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre vihātabbaṃ.

५१. आता, जे म्हटले गेले आहे की—'समाधिभावनेसाठी अनुपयुक्त विहाराचा त्याग करून, अनुकूल विहारात राहणाऱ्याने'—येथे, ज्या योग्याला आपल्या आचार्यांसोबत एकाच विहारात राहणे सोयीचे (अनुकूल) वाटत असेल, त्याने तेथेच राहून आपल्या कम्मट्ठानाचे शुद्धीकरण करत राहावे. जर तेथे राहणे सोयीचे नसेल, तर एक गाऊत (गावूत), अर्धा योजन किंवा अगदी एक योजन अंतरावर असलेला जो दुसरा अनुकूल विहार असेल, तेथे त्याने राहावे. कारण असे केल्यास, कम्मट्ठानाच्या कोणत्याही बाबतीत शंका किंवा विस्मरण निर्माण झाल्यास, तो सकाळीच आपल्या विहारातील कर्तव्ये (वत्त) पूर्ण करून, वाटेत पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) फिरून, भोजन आटोपल्यावर लगेच आचार्यांच्या निवासस्थानी जाऊ शकेल. तेथे तो दिवसभर आचार्यांच्या सानिध्यात कम्मट्ठानाचे शुद्धीकरण करून, दुसऱ्या दिवशी आचार्यांना वंदन करून निघेल आणि वाटेत पिंडपातासाठी फिरून, थकवा न येता आपल्या निवासस्थानी परत येऊ शकेल. परंतु, ज्याला एक योजन अंतरावरही अनुकूल स्थान मिळत नाही, त्याने कम्मट्ठानातील सर्व कठीण व गुंतागुंतीचे मुद्दे (गंठिठ्ठान) सोडवून, कम्मट्ठान अत्यंत स्पष्ट व केवळ आवर्जनाने (चिंतनाने) प्रकट होणारे करून, दूरवर जाऊनही समाधिभावनेसाठी अनुपयुक्त विहाराचा त्याग करावा आणि अनुकूल विहारात राहावे.

Ananurūpavihāro

अनुपयुक्त विहार

52. Tattha ananurūpo nāma aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgato. Tatrime aṭṭhārasa dosā – mahattaṃ, navattaṃ, jiṇṇattaṃ, panthanissitattaṃ, soṇḍī, paṇṇaṃ, pupphaṃ, phalaṃ, patthanīyatā, nagarasannissitatā, dārusannissitatā, khettasannissitatā, visabhāgānaṃ puggalānaṃ atthitā, paṭṭanasannissitatā, paccantasannissitatā, rajjasīmasannissitatā, asappāyatā, kalyāṇamittānaṃ alābhoti imesaṃ aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena dosena samannāgato ananurūpo nāma. Na tattha vihātabbaṃ.

५२. त्यात, 'अनुपयुक्त विहार' म्हणजे अठरा दोषांपैकी कोणत्याही एका दोषाने युक्त असलेला विहार होय. ते अठरा दोष खालीलप्रमाणे आहेत—१. मोठेपणा (अतिशय मोठा असणे), २. नवीनता (नवा विहार असणे), ३. जीर्णता (जुना व मोडकळीस आलेला असणे), ४. रस्त्याजवळ असणे, ५. पाण्याचा साठा (तलाव/कुंड) जवळ असणे, ६. पालेभाज्यांची बाग जवळ असणे, ७. फुलांची बाग जवळ असणे, ८. फळांची बाग जवळ असणे, ९. लोकांमध्ये प्रसिद्ध किंवा प्रशंसित असणे, १०. शहराजवळ असणे, ११. लाकूड किंवा जंगलाजवळ असणे, १२. शेताजवळ असणे, १३. प्रतिकूल (विसदृश) व्यक्तींची उपस्थिती असणे, १४. बंदराजवळ किंवा घाटाजवळ असणे, १५. सीमावर्ती भागात असणे, १६. देशाच्या सीमेवर असणे, १७. प्रतिकूलता (असुविधाजनक असणे), आणि १८. कल्याणमित्रांचा अभाव असणे. या अठरा दोषांपैकी कोणत्याही एका दोषाने युक्त असलेल्या विहाराला 'अनुपयुक्त विहार' म्हणतात. तेथे राहू नये.

Kasmā? Mahāvihāre tāva bahū nānāchandā sannipatanti, te aññamaññaṃ paṭiviruddhatāya vattaṃ na karonti. Bodhiyaṅgaṇādīni asammaṭṭhāneva honti. Anupaṭṭhāpitaṃ pānīyaṃ paribhojanīyaṃ. Tatrāyaṃ gocaragāme piṇḍāya [Pg.116] carissāmīti pattacīvaramādāya nikkhanto sace passati vattaṃ vā akataṃ pānīyaghaṭaṃ vā rittaṃ, athānena vattaṃ kātabbaṃ hoti, pānīyaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ. Akaronto vattabhede dukkaṭaṃ āpajjati. Karontassa kālo atikkamati, atidivā paviṭṭho niṭṭhitāya bhikkhāya kiñci na labhati. Paṭisallānagatopi sāmaṇeradaharabhikkhūnaṃ uccāsaddena saṅghakammehi ca vikkhipati. Yattha pana sabbaṃ vattaṃ katameva hoti, avasesāpi ca saṅghaṭṭanā natthi. Evarūpe mahāvihārepi vihātabbaṃ.

का? कारण, पहिल्यांदा तर मोठ्या विहारात विविध आवडीनिवडी असलेले अनेक भिक्खू एकत्र येतात. ते आपापसातील मतभेदांमुळे आपली कर्तव्ये (वत्त) पार पाडत नाहीत. बोधिवृक्षाचे अंगण इत्यादी जागा न झाडलेल्याच राहतात. पिण्याचे पाणी आणि वापराचे पाणी भरून ठेवलेले नसते. अशा ठिकाणी, हा योगी जेव्हा 'मी भिक्षेसाठी गावात जाईन' असा विचार करून पात्र व चीवर घेऊन बाहेर पडतो, तेव्हा जर त्याला कर्तव्ये अपूर्ण राहिलेली दिसली किंवा पाण्याचा घडा रिकामा दिसला, तर त्याला ती कर्तव्ये करावी लागतात आणि पाणी भरून ठेवावे लागते. जर त्याने ते केले नाही, तर कर्तव्यभंगामुळे त्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती प्राप्त होते. आणि जर त्याने ते केले, तर त्याची वेळ निघून जाते; खूप उशिरा गावात गेल्यामुळे भिक्षा वाटप संपून जाते आणि त्याला काहीही मिळत नाही. एकांतात बसला तरीही, श्रामणेर आणि तरुण भिक्खूंच्या मोठ्या आवाजामुळे आणि संघकार्यांमुळे त्याचे चित्त विचलित होते. परंतु, ज्या मोठ्या विहारात सर्व कर्तव्ये आधीच पूर्ण केलेली असतात आणि इतर कोणताही त्रास (घर्षण) नसतो, अशा मोठ्या विहारात राहावे.

Navavihāre bahu navakammaṃ hoti, akarontaṃ ujjhāyanti. Yattha pana bhikkhū evaṃ vadanti ‘‘āyasmā yathāsukhaṃ samaṇadhammaṃ karotu, mayaṃ navakammaṃ karissāmā’’ti evarūpe vihātabbaṃ.

नवीन विहारात नवीन बांधकामाचे (नवकम्म) पुष्कळ काम असते; जे काम करत नाहीत त्यांच्यावर लोक टीका करतात. परंतु, ज्या विहारात भिक्खू असे म्हणतात की—'आयुष्यमान आपल्या इच्छेनुसार श्रमणधर्माचे आचरण करोत, आम्ही बांधकामाचे काम करू'—अशा विहारात राहावे.

Jiṇṇavihāre pana bahu paṭijaggitabbaṃ hoti, antamaso attano senāsanamattampi appaṭijaggantaṃ ujjhāyanti, paṭijaggantassa kammaṭṭhānaṃ parihāyati.

जीर्ण (मोडकळीस आलेल्या) विहारात मात्र दुरुस्तीचे पुष्कळ काम असते; अगदी स्वतःचे शयनस्थानही दुरुस्त न करणाऱ्यावर लोक टीका करतात. आणि जर तो दुरुस्ती करू लागला, तर त्याच्या कम्मट्ठानात खंड पडतो (ऱ्हास होतो).

Panthanissite mahāpathavihāre rattindivaṃ āgantukā sannipatanti. Vikāle āgatānaṃ attano senāsanaṃ datvā rukkhamūle vā pāsāṇapiṭṭhe vā vasitabbaṃ hoti. Punadivasepi evamevāti kammaṭṭhānassa okāso na hoti. Yattha pana evarūpo āgantukasambādho na hoti, tattha vihātabbaṃ.

मुख्य रस्त्याजवळ असलेल्या विहारात रात्रंदिवस पाहुणे (आगंतुक) येत राहतात. अवेळी आलेल्या पाहुण्यांना स्वतःचे शयनस्थान देऊन स्वतःला झाडाखाली किंवा खडकावर राहावे लागते. दुसऱ्या दिवशीही तसेच होते; त्यामुळे कम्मट्ठानासाठी वेळ मिळत नाही. परंतु, जेथे अशा प्रकारची पाहुण्यांची गर्दी नसते, तेथे राहावे.

Soṇḍī nāma pāsāṇapokkharaṇī hoti, tattha pānīyatthaṃ mahājano samosarati, nagaravāsīnaṃ rājakulūpakattherānaṃ antevāsikā rajanakammatthāya āgacchanti, tesaṃ bhājanadārudoṇikādīni pucchantānaṃ asuke ca asuke ca ṭhāneti dassetabbāni honti, evaṃ sabbakālampi niccabyāvaṭo hoti.

सोंडी म्हणजे खडकातील पाण्याचा तलाव (कुंड). तेथे पाण्यासाठी लोकांची मोठी गर्दी होते. राजघराण्याचा आश्रय असलेल्या आणि शहरात राहणाऱ्या महास्थविरांचे (थेरांचे) शिष्य तेथे चीवर (वस्त्र) रंगवण्यासाठी येतात. भांडी, लाकूड, रंगवण्याचे कुंड इत्यादी विचारणाऱ्या त्या लोकांना 'ते अमक्या अमक्या ठिकाणी आहे' असे दाखवावे लागते. अशा प्रकारे, तो भिक्खू नेहमीच कोणत्या ना कोणत्या कामात व्यस्त राहतो.

Yattha nānāvidhaṃ sākapaṇṇaṃ hoti, tatthassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā divāvihāraṃ nisinnassāpi santike sākahārikā gāyamānā paṇṇaṃ uccinantiyo visabhāgasaddasaṅghaṭṭanena kammaṭṭhānantarāyaṃ karonti.

ज्या विहाराच्या परिसरात विविध प्रकारच्या पालेभाज्या असतात, तेथे कम्मट्ठान घेऊन दिवसा विश्रांतीसाठी बसलेल्या योग्याच्या जवळच पालेभाज्या गोळा करणाऱ्या स्त्रिया गाणी गात पाने खुडतात. या विजातीय (स्त्री-स्वराच्या) आवाजाच्या संपर्कामुळे कम्मट्ठानात अडथळा निर्माण होतो.

Yattha pana nānāvidhā mālāgacchā supupphitā honti, tatrāpi tādisoyeva upaddavo.

तसेच, जेथे विविध प्रकारची फुलांची झुडपे बहरलेली असतात, तेथेही तशाच प्रकारचा उपद्रव (अडथळा) होतो.

Yattha [Pg.117] nānāvidhaṃ ambajambupanasādiphalaṃ hoti, tattha phalatthikā āgantvā yācanti, adentassa kujjhanti, balakkārena vā gaṇhanti, sāyanhasamaye vihāramajjhe caṅkamantena te disvā ‘‘kiṃ upāsakā evaṃ karothā’’ti vuttā yathāruci akkosanti. Avāsāyapissa parakkamanti.

ज्या विहारात आंबा, जांभूळ, फणस इत्यादी विविध प्रकारची फळे असतात, तेथे फळांची इच्छा करणारे लोक येऊन ती मागतात. न देणाऱ्या भिक्खूवर ते रागवतात किंवा जबरदस्तीने फळे काढून घेतात. संध्याकाळच्या वेळी विहाराच्या मध्यभागी चंक्रमण (चालण्याचा सराव) करणाऱ्या भिक्खूने त्यांना पाहून 'उपासकांनो, तुम्ही असे का करत आहात?' असे विचारले असता, ते आपल्या इच्छेनुसार शिवीगाळ करतात. तसेच, त्या भिक्खूला तो विहार सोडावा लागावा म्हणूनही ते प्रयत्न करतात.

Patthanīye pana leṇasammate dakkhiṇagirihatthikucchicetiyagiricittalapabbatasadise vihāre viharantaṃ ayamarahāti sambhāvetvā vanditukāmā manussā samantā osaranti, tenassa na phāsu hoti, yassa pana taṃ sappāyaṃ hoti, tena divā aññatra gantvā rattiṃ vasitabbaṃ.

परंतु, लोकांमध्ये अत्यंत आदरणीय व प्रसिद्ध असलेल्या, गुहा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या—दक्खिणगिरि, हत्थिकुच्छि, चेतियगिरि किंवा चित्तलपब्बत यांसारख्या विहारात राहणाऱ्या भिक्खूला 'हे अर्हत आहेत' असे मानून, त्यांना वंदन करण्याची इच्छा असलेले लोक चहूकडून एकत्र येतात. त्यामुळे त्याला तेथे शांतता (सोय) मिळत नाही. परंतु, जर एखाद्या योग्यासाठी ते स्थान अनुकूल असेल, तर त्याने दिवसा इतरत्र जावे आणि रात्री तेथे येऊन राहावे.

Nagarasannissite visabhāgārammaṇāni āpāthamāgacchanti, kumbhadāsiyopi ghaṭehi nighaṃsantiyo gacchanti, okkamitvā maggaṃ na denti, issaramanussāpi vihāramajjhe sāṇiṃ parikkhipitvā nisīdanti.

नगराजवळील विहारात प्रतिकूल (विजातीय) विषय इंद्रियगोचर होतात. पाणी भरणार्‍या दासीसुद्धा घागरींनी धक्के मारत जातात आणि बाजूला सरकून रस्ता देत नाहीत. तसेच, प्रभावशाली (श्रीमंत) लोकही विहाराच्या मध्यभागी पडदा लावून बसतात.

Dārusannissaye pana yattha kaṭṭhāni ca dabbupakaraṇarukkhā ca santi, tattha kaṭṭhahārikā pubbe vuttasākapupphahārikā viya aphāsuṃ karonti, vihāre rukkhā santi, te chinditvā gharāni karissāmāti manussā āgantvā chindanti. Sace sāyanhasamayaṃ padhānagharā nikkhamitvā vihāramajjhe caṅkamanto te disvā ‘‘kiṃ upāsakā evaṃ karothā’’ti vadati, yathāruci akkosanti, avāsāyapissa parakkamanti.

परंतु, जंगलाजवळ (लाकडांच्या सान्निध्यात) असलेल्या विहारात, जेथे जळाऊ लाकूड आणि घराच्या बांधकामासाठी उपयुक्त झाडे असतात, तेथे लाकडे गोळा करणार्‍या स्त्रिया पूर्वी सांगितलेल्या भाजीपाला व फुले गोळा करणार्‍या स्त्रियांप्रमाणे असुविधा निर्माण करतात. 'विहारात झाडे आहेत, ती तोडून आपण घरे बनवू' असे म्हणून लोक येतात आणि झाडे तोडतात. जर संध्याकाळच्या वेळी ध्यानगृहातून बाहेर पडून विहाराच्या मध्यभागी चंक्रमण करत असताना, त्यांना पाहून भिक्खूने 'उपासकांनो, असे का करता?' असे म्हटले, तर ते आपल्या इच्छेनुसार शिवीगाळ करतात आणि त्याला तेथे राहता येऊ नये म्हणूनही प्रयत्न करतात.

Yo pana khettasannissito hoti samantā khettehi parivārito, tattha manussā vihāramajjheyeva khalaṃ katvā dhaññaṃ maddanti, pamukhesu sayanti, aññampi bahuṃ aphāsuṃ karonti. Yatrāpi mahāsaṅghabhogo hoti, ārāmikā kulānaṃ gāvo rundhanti, udakavāraṃ paṭisedhenti, manussā vīhisīsaṃ gahetvā ‘‘passatha tumhākaṃ ārāmikānaṃ kamma’’nti saṅghassa dassenti. Tena tena kāraṇena rājarājamahāmattānaṃ gharadvāraṃ gantabbaṃ hoti, ayampi khettasannissiteneva saṅgahito.

परंतु, जो विहार शेतांच्या जवळ असतो आणि सभोवताली शेतांनी वेढलेला असतो, तेथे लोक विहाराच्या मध्यभागीच खळे करून धान्य मळतात, विहाराच्या ओसर्‍यांवर झोपतात आणि इतरही अनेक प्रकारच्या असुविधा निर्माण करतात. तसेच, जेथे संघाची मोठी शेती असते, तेथे आरामाचे रक्षक (आरामिक) लोकांच्या गाईंना अडवतात आणि पाण्याचा प्रवाह (पाण्याची पाळी) रोखतात. तेव्हा... लोक धान्याची कणसे घेऊन 'तुमच्या आरामिकांचे हे कृत्य पहा' असे संघाला दाखवतात. त्या त्या कारणामुळे राजा आणि राजमहामात्रांच्या दाराशी जावे लागते. हा विहार देखील शेताजवळ असलेल्या विहारातच समाविष्ट केला जातो.

Visabhāgānaṃ puggalānaṃ atthitāti yattha aññamaññaṃ visabhāgaverī bhikkhū viharanti, ye kalahaṃ karontā mā, bhante, evaṃ karothāti vāriyamānā etassa paṃsukūlikassa āgatakālato paṭṭhāya naṭṭhāmhāti vattāro bhavanti.

'प्रतिकूल व्यक्तींचे असणे' म्हणजे जेथे एकमेकांशी पटत नसलेले, परस्परांचे वैरी असलेले भिक्खू राहतात. ते भांडण करत असताना जेव्हा (योगसाधक भिक्खू त्यांना) 'भंते, असे करू नका' असे म्हणून अडवतो, तेव्हा ते 'हा पांसुकूलिक भिक्खू आल्यापासून आमचे नुकसान झाले आहे' असे बोलणारे होतात.

Yopi [Pg.118] udakapaṭṭanaṃ vā thalapaṭṭanaṃ vā nissito hoti, tattha abhiṇhaṃ nāvāhi ca satthehi ca āgatamanussā okāsaṃ detha, pānīyaṃ detha, loṇaṃ dethāti ghaṭṭayantā aphāsuṃ karonti.

जो विहार जलघाटाजवळ (बंदराजवळ) किंवा स्थलघाटाजवळ (व्यापारी केंद्राजवळ) असतो, तेथे वारंवार नौकांनी आणि व्यापारी तांड्यांनी येणारे लोक 'आम्हाला जागा द्या, पिण्याचे पाणी द्या, मीठ द्या' असे म्हणून त्रास देत असुविधा निर्माण करतात.

Paccantasannissite pana manussā buddhādīsu appasannā honti.

सीमावर्ती (प्रत्यंत) भागात असलेल्या विहारात मात्र लोक बुद्ध आदी रत्नांवर श्रद्धा नसलेले असतात.

Rajjasīmasannissite rājabhayaṃ hoti. Tañhi padesaṃ eko rājā na mayhaṃ vase vattatīti paharati, itaropi na mayhaṃ vase vattatīti. Tatrāyaṃ bhikkhu kadāci imassa rañño vijite vicarati, kadāci etassa. Atha naṃ ‘‘carapuriso aya’’nti maññamānā anayabyasanaṃ pāpenti.

दोन राज्यांच्या सीमेवर असलेल्या विहारात राजाचे भय असते. कारण त्या प्रदेशावर एक राजा 'हा माझ्या नियंत्रणात नाही' असे म्हणून हल्ला करतो, आणि दुसरा राजा देखील 'हा माझ्या नियंत्रणात नाही' असे म्हणून हल्ला करतो. तेथे राहणारा हा भिक्खू कधी या राजाच्या राज्यात तर कधी त्या राजाच्या राज्यात फिरतो. तेव्हा त्याला 'हा गुप्तहेर आहे' असे समजून ते मोठ्या संकटात (विनाशाप्रत) पोहोचवतात.

Asappāyatāti visabhāgarūpādiārammaṇasamosaraṇena vā amanussapariggahitatāya vā asappāyatā. Tatridaṃ vatthu. Eko kira thero araññe vasati. Athassa ekā yakkhinī paṇṇasāladvāre ṭhatvā gāyi. So nikkhamitvā dvāre aṭṭhāsi, sā gantvā caṅkamanasīse gāyi. Thero caṅkamanasīsaṃ agamāsi. Sā sataporise papāte ṭhatvā gāyi. Thero paṭinivatti. Atha naṃ sā vegenāgantvā gahetvā ‘‘mayā, bhante, na eko na dve tumhādisā khāditā’’ti āha.

'अयोग्य विहार' म्हणजे प्रतिकूल रूप इत्यादी विषयांच्या गर्दीमुळे किंवा अमानुषांनी (यक्ष-राक्षसांनी) व्यापलेला असल्यामुळे होणारी अयोग्यता. त्याविषयी ही कथा आहे: एक थेर अरण्यात राहत होते. तेव्हा त्यांच्या पर्णकुटीच्या दाराशी उभी राहून एक यक्षिणी गाणे गाऊ लागली. ते बाहेर येऊन दारात उभे राहिले. ती चंक्रमण मार्गाच्या टोकावर जाऊन गाऊ लागली. थेर चंक्रमण मार्गाच्या टोकाकडे गेले. ती शंभर पुरुष खोल असलेल्या कड्याच्या काठावर उभी राहून गाऊ लागली. थेर मागे फिरले. तेव्हा ती वेगाने आली आणि त्यांना पकडून म्हणाली, 'भंते, मी तुमच्यासारखे एक किंवा दोन नव्हे, तर अनेक भिक्खू खाल्ले आहेत.'

Kalyāṇamittānaṃ alābhoti yattha na sakkā hoti ācariyaṃ vā ācariyasamaṃ vā upajjhāyaṃ vā upajjhāyasamaṃ vā kalyāṇamittaṃ laddhuṃ. Tattha so kalyāṇamittānaṃ alābho mahādosoyevāti imesaṃ aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgato ananurūpoti veditabbo. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāsu –

'कल्याणमित्रांचा लाभ न होणे' म्हणजे जेथे आचार्य किंवा आचार्यांसारखे, उपाध्याय किंवा उपाध्यायांसारखे कल्याणमित्र मिळणे शक्य नसते. तेथे कल्याणमित्रांचा लाभ न होणे हा मोठा दोषच आहे. या अठरा दोषांपैकी कोणत्याही एका दोषाने युक्त असलेला विहार 'अयोग्य' समजावा. अट्ठकथांमध्ये याविषयी असे म्हटले आहे—

Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ;

Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca.

मोठा विहार, नवीन विहार, जीर्ण विहार, रस्त्यावरील विहार, पाण्याचे टाके असलेला विहार, पालेभाज्यांचे वन असलेला विहार, फुलांचे वन असलेला विहार, फळांचे वन असलेला विहार आणि लोकांनी आदर केलेला (प्रसिद्ध) विहार,

Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ;

Paccantasīmāsappāyaṃ, yattha mitto na labbhati.

नगराजवळील विहार, जंगलाजवळील विहार, शेताजवळील विहार, प्रतिकूल व्यक्ती असलेला विहार, बंदराजवळील विहार, सीमावर्ती भागातील विहार, राज्याच्या सीमेवरील विहार, अयोग्य विहार आणि जेथे कल्याणमित्र मिळत नाही तो विहार,

Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito;

Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathāti.

या अठरा प्रकारच्या विहारांना अशा प्रकारे (ध्यानसाधनेसाठी अयोग्य) जाणून, बुद्धिमान साधकाने एखाद्या भययुक्त मार्गाप्रमाणे त्यांचा दूरूनच त्याग करावा.

Anurūpavihāro

योग्य विहार (अनुरूप विहार)

53. Yo [Pg.119] pana gocaragāmato nātidūranāccāsannatādīhi pañcahaṅgehi samannāgato, ayaṃ anurūpo nāma. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ, divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasireneva uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘idaṃ, bhante, kathaṃ imassa ko attho’ti, tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānīkaronti, anekavihitesu ca kaṅkhaṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11).

५३. जो विहार गोचरग्रामापासून (भिक्षाटनाच्या गावापासून) फार दूर नाही आणि फार जवळही नाही, इत्यादी पाच अंगांनी युक्त असतो, त्याला 'योग्य विहार' म्हणतात. भगवंतांनी याविषयी असे म्हटले आहे— 'भिक्खूहो, शयनासन पाच अंगांनी युक्त कसे असते? येथे, भिक्खूहो, शयनासन फार दूर नसते आणि फार जवळही नसते, जाण्या-येण्यासाठी सुलभ असते; दिवसा लोकांची गर्दी नसलेले आणि रात्री शांत, गोंगाट नसलेले असते; डास, माश्या, वारा, ऊन आणि सरपटणारे प्राणी यांच्या त्रासापासून मुक्त असते; त्या शयनासनात राहणार्‍या साधकाला विनासायास चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (औषधोपचार) प्राप्त होतात; त्या शयनासनात बहुश्रुत, आगम जाणणारे, धम्मधर, विनयधर आणि मातिकाधर असे स्थवीर भिक्खू राहतात; त्यांच्याकडे वेळोवेळी जाऊन साधक विचारतो आणि प्रश्न करतो की, "भंते, हे कसे आहे? याचा अर्थ काय आहे?"; तेव्हा ते आयुष्यमान भिक्खू त्याच्यासाठी न उघडलेला अर्थ स्पष्ट करतात, जे स्पष्ट केले नाही ते स्पष्ट करतात आणि अनेक प्रकारच्या शंकास्पद बाबींमधील शंकांचे निरसन करतात. भिक्खूहो, अशा प्रकारे शयनासन पाच अंगांनी युक्त असते.'

Ayaṃ ‘‘samādhibhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre viharantenā’’ti ettha vitthāro.

'समाधिभावनेसाठी अयोग्य विहाराचा त्याग करून योग्य विहारात राहणार्‍याने' या वाक्याचा हा सविस्तर अर्थ आहे.

Khuddakapalibodhā

लहान अडथळे (क्षुल्लक पलिबोध)

54. Khuddakapalibodhupacchedaṃ katvāti evaṃ patirūpe vihāre viharantena yepissa te honti khuddakapalibodhā, tepi upacchinditabbā. Seyyathidaṃ, dīghāni kesanakhalomāni chinditabbāni. Jiṇṇacīvaresu daḷhīkammaṃ vā tunnakammaṃ vā kātabbaṃ. Kiliṭṭhāni vā rajitabbāni. Sace patte malaṃ hoti, patto pacitabbo. Mañcapīṭhādīni sodhetabbānīti. ‘‘Ayaṃ khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā’’ti ettha vitthāro.

५४. 'लहान अडथळे दूर करून' म्हणजे अशा योग्य विहारात राहणार्‍या साधकाने त्याचे जे काही लहान अडथळे असतील, ते देखील दूर केले पाहिजेत. जसे की, वाढलेले केसर, नखे आणि दाढी-मिशा कापल्या पाहिजेत. जीर्ण झालेल्या चीवरांना ठिगळ लावणे किंवा शिवणे हे काम केले पाहिजे. मळलेले चीवर रंगवले पाहिजेत. जर भिक्षापात्रावर मळ असेल, तर पात्र स्वच्छ केले (भाजले) पाहिजे. खाट, स्टूल इत्यादी स्वच्छ केले पाहिजेत. 'लहान अडथळे दूर करून' या वाक्याचा हा सविस्तर अर्थ आहे.

Bhāvanāvidhānaṃ

भावनविधी (भावनेची पद्धत)

55. Idāni sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ aparihāpentena bhāvetabboti ettha ayaṃ pathavīkasiṇaṃ ādiṃ katvā sabbakammaṭṭhānavasena vitthārakathā hoti.

५५. आता, 'सर्व भावनविधी पूर्णपणे (न वगळता) आचरली पाहिजे' याविषयी, ही पृथ्वीकसिणापासून सुरुवात करून सर्व कर्मस्थानांच्या संदर्भातील सविस्तर चर्चा आहे.

Evaṃ [Pg.120] upacchinnakhuddakapalibodhena hi bhikkhunā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena bhattasammadaṃ paṭivinodetvā pavivitte okāse sukhanisinnena katāya vā akatāya vā pathaviyā nimittaṃ gaṇhitabbaṃ. Vuttañhetaṃ –

अशा प्रकारे लहान अडथळे दूर केलेल्या भिक्खूने जेवणानंतर, भिक्षाटनावरून परत आल्यावर, जेवणानंतर येणारी सुस्ती दूर करून, एकांत जागी सुखाने बसून, तयार केलेल्या किंवा नैसर्गिक जमिनीवर (पृथ्वीवर) निमित्त ग्रहण केले पाहिजे. कारण असे म्हटले आहे—

‘‘Pathavīkasiṇaṃ uggaṇhanto pathaviyaṃ nimittaṃ gaṇhāti kate vā akate vā sāntake, no anantake, sakoṭiye, no akoṭiye, savaṭṭume, no avaṭṭume, sapariyante, no apariyante, suppamatte vā sarāvamatte vā. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti, sūpadhāritaṃ upadhāreti, suvavatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ katvā sūpadhāritaṃ upadhāretvā suvavatthitaṃ vavatthapetvā ānisaṃsadassāvī ratanasaññī hutvā cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sampiyāyamāno tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ upanibandhati ‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā muccissāmī’ti. So vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti.

पठवीकसिण (पृथ्वीकसिण) चे ग्रहण करणारा योगी पुढे सांगण्यात येणाऱ्या विशिष्ट पृथ्वीवर निमित्त ग्रहण करतो; जी तयार केलेली असो वा नैसर्गिक असो, मर्यादित असो, अमर्यादित नव्हे, सान्त (सीमा असलेली) असो, अनंत नव्हे, वर्तुळाकार असो, अवर्तुळाकार नव्हे, सपर्यन्त (मर्यादेसह) असो, अपर्यन्त नव्हे, सूप (धान्य पाखडण्याचे सूप) च्या आकाराची असो वा सराव (मातीचे भांडे किंवा झाकण) च्या आकाराची असो. तो त्या निमित्ताला चांगल्या प्रकारे ग्रहण करतो, चांगल्या प्रकारे मनात धारण करतो आणि चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करतो. तो त्या निमित्ताला चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून, चांगल्या प्रकारे मनात धारण करून आणि चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून, त्याचे फायदे पाहणारा, त्याला मौल्यवान रत्नासारखे मानणारा होऊन, आदरभाव निर्माण करून आणि अत्यंत प्रेमाने त्या आलंबनावर (विषयावर) आपले चित्त एकाग्र करतो की, 'नक्कीच या प्रतिपदेने (मार्गाने) मी जरा आणि मरणापासून मुक्त होईन.' तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... पे... प्रथम ध्यान प्राप्त करून विहरतो.

Tattha yena atītabhavepi sāsane vā isipabbajjāya vā pabbajitvā pathavīkasiṇe catukkapañcakajjhānāni nibbattitapubbāni, evarūpassa puññavato upanissayasampannassa akatāya pathaviyā kasitaṭṭhāne vā khalamaṇḍale vā nimittaṃ uppajjati, mallakattherassa viya. Tassa kirāyasmato kasitaṭṭhānaṃ olokentassa taṃṭhānappamāṇameva nimittaṃ udapādi. So taṃ vaḍḍhetvā pañcakajjhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇi.

त्या (अट्ठकथा वचनात) ज्या योग्याने भूतकाळातही (बुद्धांच्या) शासनात किंवा ऋषींच्या प्रव्रज्येत प्रव्रजित होऊन पठवीकसिणावर चतुर्थ आणि पंचम ध्यान प्राप्त केले होते, अशा प्रकारच्या पुण्यवान आणि उपनिषय-संपन्न (प्रबळ पूर्वसंस्कार असलेल्या) योग्याला असंस्कारित (नैसर्गिक) पृथ्वीवर, नांगरलेल्या शेतात किंवा खळात (धान्य मळणीच्या जागेत), मल्लकतथेरांप्रमाणे निमित्त उत्पन्न होते. असे म्हटले जाते की, त्या आयुष्यमान मल्लकतथेरांना नांगरलेल्या शेताकडे पाहत असताना, त्या जागेच्या आकाराचेच निमित्त उत्पन्न झाले. त्यांनी त्या निमित्ताला वाढवून (विस्तार करून) पंचम ध्यान उत्पन्न केले आणि ध्यानाला आधार बनवून विपश्यना प्रस्थापित करून अर्हत्त्व प्राप्त केले.

Yo panevaṃ akatādhikāro hoti, tena ācariyasantike uggahitakammaṭṭhānavidhānaṃ avirādhetvā cattāro kasiṇadose pariharantena kasiṇaṃ kātabbaṃ. Nīlapītalohitaodātasambhedavasena hi cattāro pathavīkasiṇadosā. Tasmā nīlādivaṇṇaṃ mattikaṃ aggahetvā gaṅgāvahe mattikāsadisāya aruṇavaṇṇāya mattikāya kasiṇaṃ kātabbaṃ. Tañca kho vihāramajjhe sāmaṇerādīnaṃ sañcaraṇaṭṭhāne na kātabbaṃ. Vihārapaccante pana paṭicchannaṭṭhāne pabbhāre vā paṇṇasālāya vā saṃhārimaṃ vā tatraṭṭhakaṃ vā kātabbaṃ. Tatra saṃhārimaṃ catūsu daṇḍakesu pilotikaṃ [Pg.121] vā cammaṃ vā kaṭasārakaṃ vā bandhitvā tattha apanītatiṇamūlasakkharakathalikāya sumadditāya mattikāya vuttappamāṇaṃ vaṭṭaṃ limpetvā kātabbaṃ. Taṃ parikammakāle bhūmiyaṃ attharitvā oloketabbaṃ. Tatraṭṭhakaṃ bhūmiyaṃ padumakaṇṇikākārena khāṇuke ākoṭetvā vallīhi vinandhitvā kātabbaṃ. Yadi sā mattikā nappahoti, adho aññaṃ pakkhipitvā uparibhāge suparisodhitāya aruṇavaṇṇāya mattikāya vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ vaṭṭaṃ kātabbaṃ. Etadeva hi pamāṇaṃ sandhāya ‘‘suppamattaṃ vā sarāvamattaṃ vā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sāntake no anantake’’tiādi panassa paricchedatthāya vuttaṃ.

परंतु ज्याने असा पूर्वपुण्य-संचय (अधिकार) केलेला नाही, त्याने आचार्यांच्या जवळून शिकलेल्या कम्मट्ठानाची (कर्मस्थानाची) पद्धत न बिघडवता, कसिणाचे चार दोष टाळून कसिण तयार करावे. निळा, पिवळा, तांबडा आणि पांढरा रंग यांच्या मिश्रणामुळे पठवीकसिणाचे चार दोष निर्माण होतात. म्हणून निळ्या इत्यादी रंगांची माती न घेता, गंगा नदीच्या प्रवाहाने वाहून आलेल्या मातीसारखी, अरुण रंगाची (तांबूस-पिवळसर) माती घेऊन कसिण तयार करावे. आणि ते कसिण विहाराच्या मध्यभागी, जेथे सामणेर इत्यादींचे येणे-जाणे असते, अशा ठिकाणी तयार करू नये. तर विहाराच्या एका कोपऱ्यात, सुरक्षित जागी, डोंगराच्या कपारीत किंवा पर्णकुटीत, सहज हलवता येणारे (संहारिम) किंवा एकाच जागी स्थिर असणारे (तत्रट्ठक) कसिण तयार करावे. त्यापैकी, हलवता येणारे कसिण तयार करण्यासाठी चार काठ्यांवर जुने कापड, चामडे किंवा चटई बांधून, त्यावर गवत, मुळे, खडे आणि खापरे काढून टाकलेली व चांगल्या प्रकारे मळलेली माती थापून, पूर्वोक्त आकाराचे वर्तुळ तयार करावे. ते कसिण प्राथमिक अभ्यासाच्या वेळी जमिनीवर पसरून पाहावे. एकाच जागी स्थिर असणारे कसिण जमिनीवर कमळाच्या कर्णिच्या (मध्यभागाच्या) आकाराचे खुंटे ठोकून आणि वेलींनी बांधून तयार करावे. जर ती अरुण रंगाची माती पुरेशी नसेल, तर खाली दुसरी माती टाकून वरच्या भागावर चांगल्या प्रकारे स्वच्छ केलेली अरुण रंगाची माती थापून एक वीत आणि चार बोटे रुंदीचे वर्तुळ तयार करावे. याच प्रमाणाचा संदर्भ देऊन 'सूप किंवा सराव आकाराचे' असे म्हटले आहे. 'मर्यादित असो, अमर्यादित नव्हे' इत्यादी वाक्ये या कसिणाच्या सीमानिश्चितीसाठी (मर्यादेसाठी) म्हटली आहेत.

56. Tasmā evaṃ vuttappamāṇaparicchedaṃ katvā rukkhapāṇikā visabhāgavaṇṇaṃ samuṭṭhapeti. Tasmā taṃ aggahetvā pāsāṇapāṇikāya ghaṃsetvā samaṃ bherītalasadisaṃ katvā taṃ ṭhānaṃ sammajjitvā nhatvā āgantvā kasiṇamaṇḍalato aḍḍhateyyahatthantare padese paññatte vidatthicaturaṅgulapādake suatthate pīṭhe nisīditabbaṃ. Tato dūratare nisinnassa hi kasiṇaṃ na upaṭṭhāti, āsannatare kasiṇadosā paññāyanti. Uccatare nisinnena gīvaṃ onamitvā oloketabbaṃ hoti, nīcatare jaṇṇukāni rujanti. Tasmā vuttanayeneva nisīditvā ‘‘appassādā kāmā’’tiādinā nayena kāmesu ādīnavaṃ paccavekkhitvā kāmanissaraṇe sabbadukkhasamatikkamupāyabhūte nekkhamme jātābhilāsena buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena pītipāmojjaṃ janayitvā ‘‘ayaṃ dāni sā sabbabuddha paccekabuddha ariyasāvakehi paṭipannā nekkhammapaṭipadā’’ti paṭipattiyā sañjātagāravena ‘‘addhā imāya paṭipadāya pavivekasukharasassa bhāgī bhavissāmī’’ti ussāhaṃ janayitvā samena ākārena cakkhūni ummīletvā nimittaṃ gaṇhantena bhāvetabbaṃ.

५६. म्हणून, अशा प्रकारे सांगितलेल्या प्रमाणाची मर्यादा निश्चित करून, लाकडी हाताने (थापटीने) थापल्यास विजातीय (विसंगत) रंग निर्माण होऊ शकतो. म्हणून ती न घेता, दगडाच्या हाताने (थापटीने) घासून कसिण वर्तुळ ढोलाच्या चामड्यासारखे सपाट करावे. त्यानंतर ती जागा झाडून, स्वतः स्नान करून परत यावे आणि कसिण वर्तुळापासून अडीच हातांच्या अंतरावर असलेल्या जागेत ठेवलेल्या, एक वीत आणि चार बोटे उंचीचे पाय असलेल्या, व्यवस्थित अंथरलेल्या पाटावर (आसनावर) बसावे. कारण त्यापेक्षा जास्त दूर बसल्यास कसिण स्पष्ट दिसत नाही, आणि जास्त जवळ बसल्यास कसिणाचे दोष (उदा. हाताचे ठसे इत्यादी) दिसून येतात. जास्त उंच पाटावर बसल्यास मान खाली वाकवून पाहावे लागते, आणि जास्त सखल (कमी उंचीच्या) पाटावर बसल्यास गुडघे दुखतात. म्हणून सांगितलेल्या पद्धतीनेच बसून, 'कामभोग अल्प सुखाचे आहेत' इत्यादी प्रकारे कामभोगांमधील दोष ओळखून, कामभोगांतून मुक्त करणाऱ्या आणि सर्व दुःखांतून पार नेण्यास कारणीभूत ठरणाऱ्या नैष्क्रम्यात (ध्यानात) अभिलाषा (इच्छा) निर्माण करावी. बुद्ध, धम्म आणि संघाच्या गुणांचे अनुस्मरण करून प्रीती व प्रमोद (आनंद) उत्पन्न करावा. 'आता मी जी साधना करणार आहे, ती सर्व बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि आर्यश्रावकांनी आचरलेली नैष्क्रम्य-प्रतिपदा (साधना) आहे' अशा प्रकारे साधनेविषयी आदरभाव निर्माण करून, 'नक्कीच या साधनेने मी प्रविवेक-सुखरसाचा (एकांतवासाच्या सुखाचा) वाटेकरी होईन' असा उत्साह निर्माण करावा. आणि समतोल (मध्यम) पद्धतीने डोळे उघडून, (डोळ्यांनी ग्रहण केलेले) निमित्त मनात साठवून त्याचा अभ्यास (भावना) करावा.

Atiummīlayato hi cakkhu kilamati, maṇḍalañca ativibhūtaṃ hoti, tenassa nimittaṃ nuppajjati. Atimandaṃ ummīlayato maṇḍalamavibhūtaṃ hoti, cittañca līnaṃ hoti, evampi nimittaṃ nuppajjati. Tasmā ādāsatale mukhanimittadassinā viya samenākārena cakkhūni ummīletvā nimittaṃ gaṇhantena bhāvetabbaṃ, na vaṇṇo paccavekkhitabbo, na lakkhaṇaṃ manasikātabbaṃ. Apica vaṇṇaṃ [Pg.122] amuñcitvā nissayasavaṇṇaṃ katvā ussadavasena paṇṇattidhamme cittaṃ paṭṭhapetvā manasi kātabbaṃ. Pathavī mahī, medinī, bhūmi, vasudhā, vasundharātiādīsu pathavīnāmesu yamicchati, yadassa saññānukūlaṃ hoti, taṃ vattabbaṃ. Apica pathavīti etadeva nāmaṃ pākaṭaṃ, tasmā pākaṭavaseneva pathavī pathavīti bhāvetabbaṃ. Kālena ummīletvā kālena nimīletvā āvajjitabbaṃ. Yāva uggahanimittaṃ nuppajjati, tāva kālasatampi kālasahassampi tato bhiyyopi eteneva nayena bhāvetabbaṃ.

कारण डोळे जास्त उघडे ठेवल्यास डोळे थकतात आणि कसिण वर्तुळ अतिशय स्पष्ट दिसते, ज्यामुळे निमित्त उत्पन्न होत नाही. डोळे अतिशय बारीक (अर्धे मिटलेले) ठेवल्यास कसिण वर्तुळ अस्पष्ट राहते आणि चित्त आळसावते (सुस्त होते), अशानेही निमित्त उत्पन्न होत नाही. म्हणून, आरशात स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहणाऱ्या व्यक्तीप्रमाणे समतोल (मध्यम) पद्धतीने डोळे उघडून निमित्त ग्रहण करत अभ्यास करावा. रंगाचे चिंतन करू नये आणि (कठिणपणासारख्या) लक्षणावर मन केंद्रित करू नये. उलट, रंगाचा त्याग न करता, रंगाचा आधार असलेल्या पृथ्वीला रंगासह ग्रहण करून, पृथ्वीच्या प्रबळतेमुळे 'पठवी' (पृथ्वी) या संज्ञा-प्रज्ञप्तीवर चित्त स्थिर करून मनन करावे. पठवी, मही, मेदिनी, भूमी, वसुधा, वसुंधरा इत्यादी पृथ्वीच्या नावांपैकी जे नाव त्याला उच्चारावेसे वाटेल आणि जे त्याच्या पूर्वसंस्काराला (स्मृतीला) अनुकूल असेल, ते नाव त्याने उच्चारावे. परंतु 'पठवी' हे नावच अधिक प्रसिद्ध आहे, म्हणून प्रसिद्ध नावाच्या आधारेच 'पठवी, पठवी' (पृथ्वी, पृथ्वी) असा जप करत अभ्यास करावा. वेळोवेळी डोळे उघडून आणि वेळोवेळी डोळे मिटून चिंतन करावे. जोपर्यंत उग्गहनिमित्त (उद्ग्रहनिमित्त) उत्पन्न होत नाही, तोपर्यंत शंभर वेळा, हजार वेळा किंवा त्याहूनही अधिक वेळा याच पद्धतीने अभ्यास करावा.

57. Tassevaṃ bhāvayato yadā nimīletvā āvajjantassa ummīlitakāle viya āpāthamāgacchati, tadā uggahanimittaṃ jātaṃ nāma hoti. Tassa jātakālato paṭṭhāya na tasmiṃ ṭhāne nisīditabbaṃ. Attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā tattha nisinnena bhāvetabbaṃ. Pādadhovanapapañcaparihāratthaṃ panassa ekapaṭalikupāhanā ca kattaradaṇḍo ca icchitabbo. Athānena sace taruṇo samādhi kenacideva asappāyakāraṇena nassati, upāhanā āruyha kattaradaṇḍaṃ gahetvā taṃ ṭhānaṃ gantvā nimittaṃ ādāya āgantvā sukhanisinnena bhāvetabbaṃ, punappunaṃ samannāharitabbaṃ, takkāhataṃ vitakkāhataṃ kātabbaṃ. Tassevaṃ karontassa anukkamena nīvaraṇāni vikkhambhanti, kilesā sannisīdanti, upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, paṭibhāganimittaṃ uppajjati.

५७. अशा प्रकारे भावना करणाऱ्या त्या योग्याला जेव्हा डोळे मिटून मनन करताना, डोळे उघडे असताना जसे दिसते तसेच (चित्तात कसिण मंडल) प्रकट होते, तेव्हा 'उग्गहनिमित्त' उत्पन्न झाले असे म्हणतात. ते उग्गहनिमित्त उत्पन्न झाल्यापासून त्याने त्या ठिकाणी बसू नये. आपल्या निवासस्थानी जाऊन तेथे बसून भावना करावी. पाय धुण्याच्या खटपटीत वेळ वाया जाऊ नये म्हणून त्या योग्याने एकपदरी पादत्राणे आणि (संकटांपासून रक्षणासाठी) एक काठी जवळ बाळगावी. जर काही अहितकारक कारणामुळे त्याची प्राथमिक समाधी नष्ट झाली, तर त्याने पादत्राणे घालून, काठी हातात घेऊन त्या कसिण मंडळाच्या ठिकाणी जावे, निमित्त ग्रहण करावे आणि परत येऊन सुखाने बसून भावना करावी. वारंवार त्याचे मनन करावे, विचार आणि विविचाराने त्यावर वारंवार प्रहार करावा. असे करणाऱ्या त्या योग्याचे क्रमशः नीवरण दूर होतात, क्लेश शांत होतात, उपचार समाधीने चित्त एकाग्र होते आणि 'पतिभागनिमित्त' उत्पन्न होते.

Tatrāyaṃ purimassa ca uggahanimittassa imassa ca viseso, uggahanimitte kasiṇadoso paññāyati, paṭibhāganimittaṃ thavikato nihatādāsamaṇḍalaṃ viya sudhotasaṅkhathālaṃ viya valāhakantarā nikkhantacandamaṇḍalaṃ viya meghamukhe balākā viya uggahanimittaṃ padāletvā nikkhantamiva tato sataguṇaṃ sahassaguṇaṃ suparisuddhaṃ hutvā upaṭṭhāti. Tañca kho neva vaṇṇavantaṃ, na saṇṭhānavantaṃ. Yadi hi taṃ īdisaṃ bhaveyya, cakkhuviññeyyaṃ siyā oḷārikaṃ sammasanupagaṃ tilakkhaṇabbhāhataṃ, na panetaṃ tādisaṃ. Kevalañhi samādhilābhino upaṭṭhānākāramattaṃ saññajametanti.

त्या दोन्हीमध्ये, पूर्वीचे उग्गहनिमित्त आणि हे पतिभागनिमित्त यांतील फरक खालीलप्रमाणे आहे: उग्गहनिमित्तामध्ये कसिणाचे दोष (जसे की बोटांचे ठसे इत्यादी) दिसून येतात. परंतु पतिभागनिमित्त हे पिशवीतून काढलेल्या आरशाच्या मंडळासारखे, स्वच्छ घासलेल्या शंखाच्या पात्रासारखे, ढगांच्या आडून बाहेर पडलेल्या चंद्रमंडळासारखे किंवा काळ्या ढगांच्या पार्श्वभूमीवर उडणाऱ्या पांढऱ्या बगळ्यांसारखे उग्गहनिमित्ताला भेदून बाहेर पडल्यासारखे भासते आणि त्या उग्गहनिमित्तापेक्षा शंभर पटीने, हजार पटीने अत्यंत शुद्ध व स्वच्छ होऊन प्रकट होते. आणि ते पतिभागनिमित्त वास्तविक पाहता रंगहीन आणि आकारहीन असते. जर ते तसे असते, तर ते चक्षुविज्ञानाने जाणता आले असते, स्थूल असते, (अनित्यतादी तीन लक्षणांनी) मनन करण्यायोग्य असते आणि त्रिलक्षणांनी युक्त असते. परंतु हे निमित्त तसे नाही. हे केवळ समाधी प्राप्त करणाऱ्या योग्याला भासणारे एक लक्षण असून ते केवळ भावना-संज्ञेपासून उत्पन्न झालेले असते.

58. Uppannakālato ca panassa paṭṭhāya nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva, upacārasamādhinā cittaṃ samāhitamevāti.

५८. आणि हे पतिभागनिमित्त उत्पन्न झाल्यापासूनच नीवरण पूर्णपणे दूर होतात, क्लेश शांत होतात आणि उपचार समाधीने चित्त पूर्णपणे एकाग्र होते.

Duvidho [Pg.123] hi samādhi upacārasamādhi ca appanāsamādhi ca. Dvīhākārehi cittaṃ samādhiyati upacārabhūmiyaṃ vā paṭilābhabhūmiyaṃ vā. Tattha upacārabhūmiyaṃ nīvaraṇappahānena cittaṃ samāhitaṃ hoti. Paṭilābhabhūmiyaṃ aṅgapātubhāvena.

समाधी ही दोन प्रकारची असते: उपचार समाधी आणि अप्पणा समाधी. दोन प्रकारे चित्त एकाग्र होते: उपचार भूमीवर किंवा प्रतिलाभ भूमीवर. त्यापैकी, उपचार भूमीवर नीवरणांच्या प्रहाणामुळे चित्त एकाग्र होते. तर प्रतिलाभ भूमीवर ध्यान-अंगांच्या प्रकटीकरणामुळे चित्त एकाग्र होते.

Dvinnaṃ pana samādhīnaṃ idaṃ nānākāraṇaṃ, upacāre aṅgāni na thāmajātāni honti, aṅgānaṃ athāmajātattā, yathā nāma daharo kumārako ukkhipitvā ṭhapiyamāno punappunaṃ bhūmiyaṃ patati, evameva upacāre uppanne cittaṃ kālena nimittamārammaṇaṃ karoti, kālena bhavaṅgamotarati. Appanāyaṃ pana aṅgāni thāmajātāni honti, tesaṃ thāmajātattā, yathā nāma balavā puriso āsanā vuṭṭhāya divasampi tiṭṭheyya, evameva appanāsamādhimhi uppanne cittaṃ sakiṃ bhavaṅgavāraṃ chinditvā kevalampi rattiṃ kevalampi divasaṃ tiṭṭhati, kusalajavanapaṭipāṭivaseneva pavattatīti.

परंतु या दोन्ही समाधींमधील फरक असा आहे: उपचार समाधीमध्ये ध्यान-अंगे बलवान नसतात. ध्यान-अंगे बलवान नसल्यामुळे, ज्याप्रमाणे लहान मुलाला उभे केले असता ते वारंवार जमिनीवर पडते, त्याचप्रमाणे उपचार समाधी उत्पन्न झाल्यावर चित्त कधी पतिभागनिमित्ताला आलंबन बनवते, तर कधी भवांगात प्रवेश करते. परंतु अप्पणा समाधीमध्ये ध्यान-अंगे अत्यंत बलवान असतात. ध्यान-अंगे बलवान असल्यामुळे, ज्याप्रमाणे एखादा बलवान माणूस आसनावरून उठून दिवसभरही उभा राहू शकतो, त्याचप्रमाणे अप्पणा समाधी उत्पन्न झाल्यावर चित्त एकदा भवांग-प्रवाहाला खंडित करून संपूर्ण रात्र किंवा संपूर्ण दिवस स्थिर राहू शकते आणि केवळ कुशल जवन-चित्तांच्या प्रवाहाच्या रूपानेच प्रवृत्त होते.

Tatra yadetaṃ upacārasamādhinā saddhiṃ paṭibhāganimittaṃ uppannaṃ, tassa uppādanaṃ nāma atidukkaraṃ. Tasmā sace teneva pallaṅkena taṃ nimittaṃ vaḍḍhetvā appanaṃ adhigantuṃ sakkoti, sundaraṃ. No ce sakkoti, athānena taṃ nimittaṃ appamattena cakkavattigabbho viya rakkhitabbaṃ. Evañhi –

त्यापैकी, उपचार समाधीसह हे पतिभागनिमित्त उत्पन्न करणे अत्यंत कठीण काम आहे. म्हणूनच, जर तो त्याच एका बैठकीत त्या निमित्ताची वृद्धी करून अप्पणा समाधी प्राप्त करू शकला, तर ते उत्तमच आहे. जर तो तसे करण्यास असमर्थ ठरला, तर त्याने अप्रमत्त राहून त्या निमित्ताचे रक्षण केले पाहिजे, ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजाच्या गर्भाचे रक्षण केले जाते. कारण असे की –

Nimittaṃ rakkhato laddha-parihāni na vijjati;

Ārakkhamhi asantamhi, laddhaṃ laddhaṃ vinassati.

"निमित्ताचे रक्षण करणाऱ्याच्या प्राप्त झालेल्या समाधीचा ऱ्हास होत नाही; परंतु रक्षण न केल्यास, जे जे प्राप्त झाले आहे ते ते नष्ट होते."

Sattasappāyā

सात अनुकूल गोष्टी (सत्तसप्पाय)

59. Tatrāyaṃ rakkhaṇavidhi –

५९. त्या निमित्ताच्या रक्षणाची पद्धत खालीलप्रमाणे आहे –

Āvāso gocaro bhassaṃ, puggalo bhojanaṃ utu;

Iriyāpathoti sattete, asappāye vivajjaye.

"आवास, गोचर, संभाषण, पुद्गल, भोजन, ऋतू आणि इरियापथ — या सात प्रतिकूल गोष्टींचा त्याग करावा."

Sappāye satta sevetha, evañhi paṭipajjato;

Nacireneva kālena, hoti kassaci appanā.

"या सात अनुकूल गोष्टींचे सेवन करावे. अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या काही योग्यांना फार लवकर अप्पणा समाधी प्राप्त होते."

Tatrassa yasmiṃ āvāse vasantassa anuppannaṃ vā nimittaṃ nuppajjati, uppannaṃ vā vinassati, anupaṭṭhitā ca sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, ayaṃ asappāyo. Yattha nimittaṃ uppajjati ceva thāvarañca hoti[Pg.124], sati upaṭṭhāti, cittaṃ samādhiyati nāgapabbatavāsīpadhāniyatissattherassa viya, ayaṃ sappāyo. Tasmā yasmiṃ vihāre bahū āvāsā honti, tattha ekamekasmiṃ tīṇi tīṇi divasāni vasitvā yatthassa cittaṃ ekaggaṃ hoti, tattha vasitabbaṃ. Āvāsasappāyatāya hi tambapaṇṇidīpamhi cūḷanāgaleṇe vasantā tattheva kammaṭṭhānaṃ gahetvā pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sotāpannādīnaṃ pana aññattha ariyabhūmiṃ patvā tattha arahattappattānañca gaṇanā natthi. Evamaññesupi cittalapabbatavihārādīsu.

त्या सात गोष्टींमध्ये, ज्या आवासात राहत असताना योग्याचे न उत्पन्न झालेले निमित्त उत्पन्न होत नाही किंवा उत्पन्न झालेले निमित्त नष्ट होते, जागृत नसलेली स्मृती जागृत होत नाही आणि एकाग्र नसलेले चित्त एकाग्र होत नाही, तो आवास 'प्रतिकूल' समजावा. ज्या आवासात निमित्त उत्पन्न होते आणि स्थिर होते, स्मृती जागृत होते आणि चित्त एकाग्र होते — जसे की नागपर्वतावर राहणारे प्रधानिय तिस्स थेर यांच्या बाबतीत घडले — तो आवास 'अनुकूल' समजावा. म्हणून, ज्या विहारात अनेक कुटी असतील, तेथे प्रत्येकी तीन-तीन दिवस राहून पाहावे आणि ज्या कुटीत चित्त एकाग्र होईल, तेथेच राहावे. आवासाच्या अनुकूलतेमुळेच तांबपण्णि द्वीपातील चूळनाग गुहेत राहणाऱ्या पाचशे भिक्खूंनी तेथेच कम्मट्ठान ग्रहण करून अर्हतपद प्राप्त केले होते. तसेच, इतर ठिकाणी आर्यभूमी प्राप्त करून त्या चूळनाग गुहेत अर्हतपद प्राप्त करणाऱ्या भिक्खूंची तर गणनाच नाही. चित्तलपब्बत विहार इत्यादी इतर विहारांच्या बाबतीतही असेच समजावे.

Gocaragāmo pana yo senāsanato uttarena vā dakkhiṇena vā nātidūre diyaḍḍhakosabbhantare hoti sulabhasampannabhikkho, so sappāyo. Viparīto asappāyo.

जो गोचरग्राम विहारापासून उत्तरेला किंवा दक्षिणेला फार दूर नसून दीड कोसाच्या आत असेल आणि जेथे भिक्षा सहज व पुरेशा प्रमाणात मिळते, तो गोचरग्राम 'अनुकूल' समजावा. याच्या उलट असलेला गोचरग्राम 'प्रतिकूल' समजावा.

Bhassanti dvattiṃsatiracchānakathāpariyāpannaṃ asappāyaṃ, tañhissa nimittantaradhānāya saṃvattati. Dasakathāvatthunissitaṃ sappāyaṃ, tampi mattāya bhāsitabbaṃ.

संभाषणाच्या बाबतीत: बत्तीस प्रकारच्या निरर्थक गोष्टींमध्ये समाविष्ट असलेले संभाषण 'प्रतिकूल' आहे, कारण त्यामुळे योग्याचे निमित्त नाहीसे होते. दहा प्रकारच्या कथेच्या वस्तूंवर आधारित संभाषण 'अनुकूल' आहे, परंतु ते देखील मर्यादेतच बोलले पाहिजे.

Puggalopi atiracchānakathiko sīlādiguṇasampanno, yaṃ nissāya asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā cittaṃ thirataraṃ hoti, evarūpo sappāyo. Kāyadaḷhībahulo pana tiracchānakathiko asappāyo. So hi taṃ kaddamodakamiva acchaṃ udakaṃ malīnameva karoti, tādisañca āgamma koṭapabbatavāsīdaharasseva samāpattipi nassati, pageva nimittaṃ.

व्यक्तीच्या बाबतीत: जो निरर्थक गोष्टी न बोलणारा आणि शील इत्यादी गुणांनी संपन्न आहे, ज्याच्या आश्रयाने एकाग्र नसलेले चित्त एकाग्र होते किंवा एकाग्र झालेले चित्त अधिक स्थिर होते, अशी व्यक्ती 'अनुकूल' समजावी. परंतु जो केवळ शरीर सुदृढ राखण्यात मग्न असतो आणि निरर्थक गोष्टी बोलतो, अशी व्यक्ती 'प्रतिकूल' समजावी. कारण तो चिखलाच्या पाण्याने स्वच्छ पाणी गढूळ व्हावे, त्याप्रमाणे योग्याला कलुषित करतो. अशा व्यक्तीच्या संगतीमुळे कोटपर्वतावर राहणाऱ्या तरुण भिक्खूची समापत्ती देखील नष्ट झाली, मग पतिभागनिमित्त नष्ट होण्याबद्दल काय सांगावे!

Bhojanaṃ pana kassaci madhuraṃ, kassaci ambilaṃ sappāyaṃ hoti. Utupi kassaci sīto, kassaci uṇho sappāyo hoti. Tasmā yaṃ bhojanaṃ vā utuṃ vā sevantassa phāsu hoti, asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā thirataraṃ hoti, taṃ bhojanaṃ so ca utu sappāyo. Itaraṃ bhojanaṃ itaro ca utu asappāyo.

भोजनाच्या बाबतीत: कोणासाठी गोड भोजन अनुकूल असते, तर कोणासाठी आंबट भोजन अनुकूल असते. ऋतूच्या बाबतीतही: कोणासाठी थंड हवामान अनुकूल असते, तर कोणासाठी उष्ण हवामान अनुकूल असते. म्हणून, ज्या भोजनाचे किंवा ऋतूचे सेवन केल्याने योग्याला सुख लाभते, एकाग्र नसलेले चित्त एकाग्र होते किंवा एकाग्र झालेले चित्त अधिक स्थिर होते, ते भोजन आणि तो ऋतू 'अनुकूल' समजावा. याव्यतिरिक्त इतर भोजन आणि इतर ऋतू 'प्रतिकूल' समजावेत.

Iriyāpathesupi kassaci caṅkamo sappāyo hoti, kassaci sayanaṭṭhānanisajjānaṃ aññataro. Tasmā taṃ āvāsaṃ viya tīṇi divasāni upaparikkhitvā yasmiṃ iriyāpathe asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā thirataraṃ hoti, so sappāyo. Itaro asappāyoti veditabbo.

इरियापथांमध्येही (शारीरिक स्थितींमध्येही) कोणासाठी चंक्रमण (चालणे) अनुकूल असते, तर कोणासाठी शयन (झोपणे), स्थान (उभे राहणे) किंवा निषद्या (बसणे) यांपैकी एखादा अनुकूल असतो. म्हणून, विहाराची परीक्षा केल्याप्रमाणे तीन दिवस त्याची परीक्षा करून, ज्या इरियापथात एकाग्र नसलेले चित्त समाहित होते किंवा समाहित असलेले चित्त अधिक स्थिर होते, तो इरियापथ अनुकूल (सप्पाय) समजावा. इतर इरियापथ प्रतिकूल (असप्पाय) समजावेत.

Iti [Pg.125] imaṃ sattavidhaṃ asappāyaṃ vajjetvā sappāyaṃ sevitabbaṃ. Evaṃ paṭipannassa hi nimittāsevanabahulassa nacireneva kālena hoti kassaci appanā.

अशा प्रकारे या सात प्रकारच्या प्रतिकूल (असप्पाय) गोष्टींचा त्याग करून अनुकूल (सप्पाय) गोष्टींचे सेवन करावे. कारण, अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या आणि निमित्ताचे (पठिभागनिमित्ताचे) वारंवार सेवन करणाऱ्या काही योग्याला थोड्याच वेळात अप्पणा (अर्पणा समाधी) प्राप्त होते.

Dasavidhaappanākosallaṃ

दशविध अप्पणाकौशल्या

60. Yassa pana evampi paṭipajjato na hoti, tena dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbaṃ. Tatrāyaṃ nayo, dasāhākārehi appanākosallaṃ icchitabbaṃ, vatthuvisadakiriyato, indriyasamattapaṭipādanato, nimittakusalato, yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti, yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti, yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti, yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati, asamāhitapuggalaparivajjanato, samāhitapuggalasevanato, tadadhimuttatoti.

६०. परंतु, अशा प्रकारे आचरण करूनही ज्याला अप्पणा प्राप्त होत नाही, त्याने दहा प्रकारच्या अप्पणाकौशल्याचे संपादन करावे. त्यामध्ये हा नियम आहे - दहा प्रकारांनी अप्पणाकौशल्याची इच्छा करावी (ते साध्य करावे): १) वस्तूंची स्वच्छता करणे (वत्थुविसदकिरिया), २) इंद्रियांचे संतुलन राखणे (इन्द्रियसमत्तपटिपादन), ३) निमित्तामध्ये कुशल असणे (निमित्तकुसळता), ४) ज्या वेळी चित्ताला प्रगत (उत्साहित) करणे आवश्यक असते, त्या वेळी चित्ताला प्रगत करणे, ५) ज्या वेळी चित्ताचा निग्रह (दमन) करणे आवश्यक असते, त्या वेळी चित्ताचा निग्रह करणे, ६) ज्या वेळी चित्ताला प्रफुल्लित करणे आवश्यक असते, त्या वेळी चित्ताला प्रफुल्लित करणे, ७) ज्या वेळी चित्ताकडे उपेक्षाभावाने (तटस्थतेने) पाहणे आवश्यक असते, त्या वेळी चित्ताकडे उपेक्षाभावाने पाहणे, ८) असमाहित (एकाग्रता नसलेल्या) व्यक्तींचा त्याग करणे, ९) समाहित (एकाग्रता असलेल्या) व्यक्तींचे सेवन (संगती) करणे, आणि १०) त्या अप्पणा समाधीकडेच चित्त प्रवृत्त करणे (तदधिमुत्तता).

61. Tattha vatthuvisadakiriyā nāma ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti, sarīraṃ vā sedamalaggahitaṃ, tadā ajjhattikavatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Yadā panassa cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ hoti, tadā bāhiravatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Ajjhattikabāhire ca vatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi aparisuddhaṃ hoti, aparisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Aparisuddhena ñāṇena saṅkhāre sammasato saṅkhārāpi avibhūtā honti, kammaṭṭhānamanuyuñjato kammaṭṭhānampi vuḍḍhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ na gacchati. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhaṃ, parisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Parisuddhena ca ñāṇena saṅkhāre sammasato saṅkhārāpi vibhūtā honti, kammaṭṭhānamanuyuñjato kammaṭṭhānampi vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ gacchati.

६१. त्यामध्ये 'वस्तूंची स्वच्छता करणे' (वत्थुविसदकिरिया) म्हणजे आंतरिक आणि बाह्य वस्तू स्वच्छ व निर्मळ करणे होय. सविस्तर सांगायचे तर, जेव्हा योग्याचे केस, नखे आणि शरीरावरील केस लांब होतात किंवा शरीर घामाने व मळाने माखलेले असते, तेव्हा आंतरिक वस्तू अस्वच्छ व अपवित्र असते. परंतु जेव्हा त्याचे चीवर (वस्त्र) जुने, मळलेले आणि दुर्गंधीयुक्त असते किंवा त्याचे शयनासन (राहण्याची जागा) अस्वच्छ असते, तेव्हा बाह्य वस्तू अस्वच्छ व अपवित्र असते. आंतरिक आणि बाह्य वस्तू अस्वच्छ असताना उत्पन्न होणाऱ्या चित्त आणि चेतसिकांमधील ज्ञानही अपवित्र असते; जसे की अस्वच्छ दिवा, वात आणि तेल यांवर अवलंबून असलेल्या दिव्याच्या ज्योतीचा प्रकाश अपवित्र (धूसर) असतो. अपवित्र ज्ञानाने संस्कारांचे (संखारांचे) विपश्यना-चिंतन करणाऱ्या योग्याला संस्कार स्पष्टपणे दिसत नाहीत, आणि समथ कम्मट्ठानाचा अभ्यास करणाऱ्या योग्याचे कम्मट्ठान देखील वृद्धी, विकास आणि विपुलतेला प्राप्त होत नाही. परंतु, आंतरिक आणि बाह्य वस्तू स्वच्छ असताना उत्पन्न होणाऱ्या चित्त आणि चेतसिकांमधील ज्ञानही स्वच्छ व पवित्र असते; जसे की स्वच्छ दिवा, वात आणि तेल यांवर अवलंबून असलेल्या दिव्याच्या ज्योतीचा प्रकाश स्वच्छ असतो. पवित्र ज्ञानाने संस्कारांचे चिंतन करणाऱ्या योग्याला संस्कार स्पष्टपणे दिसतात, आणि कम्मट्ठानाचा अभ्यास करणाऱ्या योग्याचे कम्मट्ठान देखील वृद्धी, विकास आणि विपुलतेला प्राप्त होते.

62. Indriyasamattapaṭipādanaṃ nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti itarāni mandāni, tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ[Pg.126], satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti, tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabbaṃ. Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ, tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatrāpi soṇattheravatthu dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā. Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño muddhappasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati. Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati. Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati. Vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati, tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti. Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati. Evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato kosajjapakkhena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati, tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā. Tenāha – ‘‘sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā. Kiṃ kāraṇā? Cittañhi satipaṭisaraṇaṃ, ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī’’ti.

६२. इंद्रियांचे संतुलन राखणे (इन्द्रियसमत्तपटिपादन) म्हणजे सद्धा (श्रद्धा) इत्यादी इंद्रियांचे त्यांच्या कार्यानुसार संतुलन राखणे होय. जर योग्याची सद्धिन्द्रिय (श्रद्धा इंद्रिय) अतिशय प्रबळ असेल आणि इतर इंद्रिये दुर्बळ असतील, तर विरियिन्द्रिय (वीर्य इंद्रिय) प्रगत करण्याचे कार्य, सतिन्द्रिय (स्मृती इंद्रिय) उपस्थितीचे कार्य, समाधिन्द्रिय (समाधी इंद्रिय) अविक्षेप (एकाग्रता) राखण्याचे कार्य आणि पञ्ञिन्द्रिय (प्रज्ञा इंद्रिय) दर्शनाचे (पाहण्याचे) कार्य करू शकत नाही. म्हणून, धर्माच्या स्वभावधर्माचे परीक्षण करून किंवा ज्या विचारामुळे सद्धिन्द्रिय प्रबळ झाले आहे, त्या विचाराकडे दुर्लक्ष करून (अमनसिकाराने) ते कमी केले पाहिजे. या बाबतीत वक्कलित्थेरांचे (वक्कलि स्थविरांचे) उदाहरण दिले जाते. परंतु, जर विरियिन्द्रिय प्रबळ असेल, तर सद्धिन्द्रिय अधिमोक्ष (श्रद्धा ठेवणे) चे कार्य करू शकत नाही, आणि इतर इंद्रिये देखील आपापली विशिष्ट कार्ये करू शकत नाहीत. म्हणून, पस्सद्धि (प्रश्रब्धी) इत्यादींच्या भावनेने ते विरियिन्द्रिय कमी केले पाहिजे. या बाबतीत सोणित्थेरांचे (सोण स्थविरांचे) उदाहरण दिले पाहिजे. याचप्रमाणे, उरलेल्या इंद्रियांमध्येही जर एखादे इंद्रिय अतिशय प्रबळ असेल, तर इतर इंद्रिये आपापली कार्ये करण्यास असमर्थ ठरतात, असे समजावे. विशेषतः, आचार्य सद्धा व पञ्ञा (श्रद्धा व प्रज्ञा) आणि समाधी व विरिय (समाधी व वीर्य) यांच्या संतुलनाची प्रशंसा करतात. कारण, ज्याची श्रद्धा प्रबळ आणि प्रज्ञा मंद असते, तो अंधश्रद्धाळू होतो आणि अयोग्य गोष्टींवर श्रद्धा ठेवतो. ज्याची प्रज्ञा प्रबळ आणि श्रद्धा मंद असते, तो कपटीपणाकडे (कुतर्काकडे) झुकतो; जसे की औषधामुळे झालेला आजार बरा करणे कठीण असते, तसा तो असाध्य होतो. या दोन्हीच्या संतुलनाने तो योग्य गोष्टींवरच श्रद्धा ठेवतो. परंतु, प्रबळ समाधी आणि मंद वीर्य असलेल्या योग्याला समाधीच्या आळसयुक्त स्वरूपामुळे आळस (कोसज्ज) ग्रासतो. प्रबळ वीर्य आणि मंद समाधी असलेल्या योग्याला वीर्याच्या चंचल स्वरूपामुळे उद्धच्च (चंचलता) ग्रासते. परंतु, वीर्याशी जोडलेली समाधी आळसात पडत नाही, आणि समाधीशी जोडलेले वीर्य चंचलतेत पडत नाही. म्हणून, या दोन्हीचे संतुलन राखले पाहिजे. या दोन्हीच्या संतुलनानेच अप्पणा समाधी प्राप्त होते. तसेच, समाधीचा अभ्यास करणाऱ्या योग्यासाठी प्रबळ श्रद्धा देखील योग्य असते. अशा प्रकारे श्रद्धा ठेवणारा आणि चित्त एकाग्र करणारा योगी अप्पणा समाधीला प्राप्त होतो. समाधी आणि प्रज्ञा यांमध्ये, समाधीचा अभ्यास करणाऱ्या योग्यासाठी चित्ताची एकाग्रता प्रबळ असणे योग्य आहे. कारण यामुळे तो अप्पणा समाधीला प्राप्त होतो. विपश्यनेचा अभ्यास करणाऱ्या योग्यासाठी प्रज्ञा प्रबळ असणे योग्य आहे. कारण यामुळे तो लक्षणांचा (अनित्यतेचा) भेद करून ज्ञान प्राप्त करतो. परंतु, या दोन्हीच्या संतुलनाने देखील अप्पणा समाधी प्राप्त होतेच. तथापि, सती (स्मृती) सर्व ठिकाणी प्रबळ असणे अत्यंत योग्य आहे. कारण प्रबळ सती चित्ताला चंचलतेच्या बाजूला असलेल्या श्रद्धा, वीर्य आणि प्रज्ञा यांच्या प्रभावामुळे चंचलतेत पडण्यापासून वाचवते, आणि आळसाच्या बाजूला असलेल्या समाधीमुळे आळसात पडण्यापासून वाचवते. म्हणून, ज्याप्रमाणे सर्व प्रकारच्या व्यंजनांमध्ये (जेवणात) मिठाची आवश्यकता असते, किंवा राजाच्या सर्व कामांमध्ये सर्व कार्ये जाणणाऱ्या मुख्य मंत्र्याची आवश्यकता असते, त्याचप्रमाणे सर्व कम्मट्ठानांमध्ये, म्हणजेच सर्व संकोच आणि चंचलतेच्या प्रसंगी सतीची आवश्यकता असते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'सती ही सर्व ठिकाणी उपयुक्त आहे असे भगवंतांनी सांगितले आहे. याचे कारण काय? कारण चित्त हे सतीच्या आश्रयाने राहते, सती ही रक्षकासारखी उपस्थित असते, आणि सतीशिवाय चित्ताचे प्रगमन (उत्साहित करणे) किंवा निग्रह करणे शक्य नाही.'

63. Nimittakosallaṃ nāma pathavīkasiṇādikassa cittekaggatānimittassa akatassa karaṇakosallaṃ, katassa ca bhāvanākosallaṃ, bhāvanāya laddhassa rakkhaṇakosallañca, taṃ idha adhippetaṃ.

६३. निमित्तकौशल्या (निमित्तकुसळता) म्हणजे पठवीकसिण (पृथ्वीकृत्स्न) इत्यादींच्या चित्त-एकाग्रतेचे निमित्त जे अद्याप निर्माण झाले नाही ते निर्माण करण्याचे कौशल्य, निर्माण झालेल्या निमित्ताच्या भावनेचे (अभ्यासाचे) कौशल्य, आणि भावनेने प्राप्त झालेल्या चित्त-एकाग्रतेच्या निमित्ताचे (समथ निमित्ताचे) रक्षण करण्याचे कौशल्य होय. येथे (अप्पणाकौशल्याच्या संदर्भात) रक्षणाचे कौशल्य अभिप्रेत आहे.

64. Kathañca [Pg.127] yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti? Yadāssa atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tadā passaddhisambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāveti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

६४. आणि ज्या वेळी चित्ताला प्रगत (उत्साहित) करणे आवश्यक असते, त्या वेळी चित्ताला प्रगत कसे केले जाते? जेव्हा अतिशय शिथिल वीर्यामुळे (उत्साहाच्या अभावामुळे) योग्याचे चित्त संकुचित (उदास) होते, तेव्हा पस्सद्धि-सम्बोज्झङ्ग (प्रश्रब्धी-संबोध्यंग) इत्यादी तीन संबोज्झङ्गांची भावना न करता, धम्मविचय-सम्बोज्झङ्ग (धर्मविचय-संबोध्यंग) इत्यादी तीन संबोज्झङ्गांची भावना करून चित्ताला प्रगत केले जाते. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, allāni ca gomayāni pakkhipeyya, allāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, udakavātañca dadeyya, paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti? No hetaṃ, bhante. Evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye līnaṃ cittaṃ hoti, akālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, akālo samādhi…pe… akālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi dusamuṭṭhāpayaṃ hoti. Yasmiṃ ca kho, bhikkhave, līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni ca gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti? Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).

“भिक्खूंनो, समजा एखाद्या माणसाला लहानसा अग्नी प्रज्वलित करायचा असेल, आणि त्याने त्यात ओले गवत टाकले, ओले शेण टाकले, ओले लाकूड टाकले, पाण्याचा शिडकावा असणारा वारा दिला आणि त्यावर धूळ (माती) टाकली, तर भिक्खूंनो, तो माणूस तो लहानसा अग्नी प्रज्वलित करण्यास समर्थ होईल का?” “नाही, भंते.” “भिक्खूंनो, याचप्रमाणे ज्या वेळी चित्त सुस्त (लीन) असते, त्या वेळी पस्सद्धिसम्बोज्झङ्ग (प्रश्रब्धि-संबोध्यंग) विकसित करण्याची ती योग्य वेळ नसते, समाधिसम्बोज्झङ्ग...पे... उपेक्खासम्बोज्झङ्ग विकसित करण्याची ती योग्य वेळ नसते. त्याचे कारण काय? भिक्खूंनो, चित्त सुस्त असते, आणि या धर्मांच्या (पस्सद्धि, समाधि, उपेक्खा) साहाय्याने ते जागृत करणे कठीण असते. परंतु भिक्खूंनो, ज्या वेळी चित्त सुस्त असते, त्या वेळी धम्मविचयसम्बोज्झङ्ग (धर्मविचय-संबोध्यंग) विकसित करण्याची ती योग्य वेळ असते, वीरियसम्बोज्झङ्ग (वीर्य-संबोध्यंग) विकसित करण्याची ती योग्य वेळ असते, पीतिसम्बोज्झङ्ग (प्रीति-संबोध्यंग) विकसित करण्याची ती योग्य वेळ असते. त्याचे कारण काय? भिक्खूंनो, चित्त सुस्त असते, आणि या धर्मांच्या (धम्मविचय, वीरिय, पीति) साहाय्याने ते सहजपणे जागृत करता येते. भिक्खूंनो, समजा एखाद्या माणसाला लहानसा अग्नी प्रज्वलित करायचा असेल, आणि त्याने त्यात सुके गवत टाकले, सुके शेण टाकले, सुके लाकूड टाकले, फुंकर मारून वारा दिला आणि त्यावर धूळ टाकली नाही, तर भिक्खूंनो, तो माणूस तो लहानसा अग्नी प्रज्वलित करण्यास समर्थ होईल का?” “होय, भंते.”

Ettha ca yathāsakamāhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā veditabbā. Vuttañhetaṃ –

आणि येथे, आपापल्या आहाराच्या (कारणाच्या) प्रभावाने धम्मविचयसम्बोज्झङ्ग इत्यादींची भावना (विकास) कशी करावी हे समजून घेतले पाहिजे. कारण असे म्हटले आहे –

‘‘Atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā hīnappaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa [Pg.128] bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“भिक्खूंनो, कुशल आणि अकुशल धर्म आहेत, सदोष (सावज्ज) आणि निर्दोष (अनवज्ज) धर्म आहेत, हीन आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) धर्म आहेत, कृष्ण (वाईट) आणि शुक्ल (चांगले) प्रतिपक्षाचे धर्म आहेत. तेथे योनिसो मनसिकार (योग्य प्रकारे मनन) वारंवार करणे, हा अनुत्पन्न (न जन्मलेल्या) धम्मविचयसम्बोज्झङ्गाच्या उत्पत्तीसाठी आणि उत्पन्न झालेल्या धम्मविचयसम्बोज्झङ्गाच्या वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी, भावनेसाठी व परिपूर्तीसाठी पोषक आहार (कारण) ठरतो.”

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).

तसेच, “भिक्खूंनो, आरम्भधातू (प्रयत्नाची सुरुवात), निक्कमधातू (आळसातून बाहेर पडणे) आणि परक्कमधातू (उत्तरोत्तर प्रगती करणारे वीर्य) आहेत. तेथे योनिसो मनसिकार वारंवार करणे, हा अनुत्पन्न वीरियसम्बोज्झङ्गाच्या उत्पत्तीसाठी आणि उत्पन्न झालेल्या वीरियसम्बोज्झङ्गाच्या वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी, भावनेसाठी व परिपूर्तीसाठी पोषक आहार ठरतो.”

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammā. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).

तसेच, “भिक्खूंनो, पीतिसम्बोज्झङ्गाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असणारे धर्म (पीतिसम्बोज्झङ्गट्ठानीय धम्मा) आहेत. तेथे योनिसो मनसिकार वारंवार करणे, हा अनुत्पन्न पीतिसम्बोज्झङ्गाच्या उत्पत्तीसाठी आणि उत्पन्न झालेल्या पीतिसम्बोज्झङ्गाच्या वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी, भावनेसाठी व परिपूर्तीसाठी पोषक आहार ठरतो.”

Tattha sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivedhavasena pavattamanasikāro kusalādīsu yoniso manasikāro nāma. Ārambhadhātuādīnaṃ uppādanavasena pavattamanasikāro ārambhadhātuādīsu yoniso manasikāro nāma. Tattha ārambhadhātūti paṭhamavīriyaṃ vuccati. Nikkamadhātūti kosajjato nikkhantattā tato balavataraṃ. Parakkamadhātūti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ. Pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammāti pana pītiyā eva etaṃ nāmaṃ. Tassāpi uppādakamanasikārova yoniso manasikāro nāma.

तेथे, स्वभाव-लक्षण आणि सामान्य-लक्षण यांच्या भेदज्ञानाद्वारे (साक्षात्काराद्वारे) प्रवृत्त होणारा मनसिकार हा कुशल इत्यादी धर्मांमध्ये 'योनिसो मनसिकार' (योग्य मनन) म्हटला जातो. आरम्भधातू इत्यादींना उत्पन्न करण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त होणारा मनसिकार हा आरम्भधातू इत्यादींमध्ये 'योनिसो मनसिकार' म्हटला जातो. त्यामध्ये, 'आरम्भधातू' म्हणजे सुरुवातीचे वीर्य (प्रयत्न) होय. आळसातून बाहेर पडल्यामुळे त्या आरम्भधातू पेक्षा अधिक बलवान असणाऱ्या वीर्याला 'निक्कमधातू' असे म्हणतात. उत्तरोत्तर उच्च स्थानांवर पाऊल टाकत गेल्यामुळे त्या निक्कमधातू पेक्षाही अधिक बलवान असणाऱ्या वीर्याला 'परक्कमधातू' असे म्हणतात. 'पीतिसम्बोज्झङ्गट्ठानीय धम्मा' हे नाव केवळ (पूर्वीच्या) प्रीतीचेच नाव आहे. त्या प्रीतीला उत्पन्न करणारा मनसिकार हाच 'योनिसो मनसिकार' म्हटला जातो.

Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatāti.

शिवाय, सात धर्म धम्मविचयसम्बोज्झङ्गाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात: (१) परिपुच्छकता (अर्थ व शंका विचारण्याची वृत्ती), (२) वत्थुविसदकिरिया (अंतर्गत व बाह्य वस्तूंची स्वच्छता राखणे), (३) इन्द्रियसमत्तपटिपादना (श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांमध्ये समतोल राखणे), (४) दुप्पञ्ञपुग्गलपरिवज्जना (प्रज्ञाहीन व्यक्तींना टाळणे), (५) पञ्ञवन्तपुग्गलसेवना (प्रज्ञावान व्यक्तींची संगत करणे), (६) गम्भीरञाणचरियपच्चवेक्खणा (गहन ज्ञानाने युक्त असणाऱ्या स्कंध, आयतन इत्यादींचे चिंतन करणे), आणि (७) तदधिमुत्तता (त्या प्रज्ञेमध्ये किंवा धम्मविचयसम्बोज्झङ्गामध्ये चित्त एकाग्र करणे).

Ekādasadhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti apāyādibhayapaccavekkhaṇatā, vīriyāyattalokiyalokuttaravisesādhigamānisaṃsadassitā, ‘‘buddhapaccekabuddhamahāsāvakehi gatamaggo mayā gantabbo, so ca na sakkā kusītena gantu’’nti evaṃ gamanavīthipaccavekkhaṇatā, dāyakānaṃ mahapphalabhāvakaraṇena piṇḍāpacāyanatā, ‘‘vīriyārambhassa vaṇṇavādī me satthā, so ca anatikkamanīyasāsano amhākañca bahūpakāro paṭipattiyā ca pūjiyamāno pūjito hoti na itarathā’’ti evaṃ satthu [Pg.129] mahattapaccavekkhaṇatā, ‘‘saddhammasaṅkhātaṃ me mahādāyajjaṃ gahetabbaṃ, tañca na sakkā kusītena gahetu’’nti evaṃ dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā, ālokasaññāmanasikārairiyāpathaparivattanaabbhokāsasevanādīhi thinamiddhavinodanatā, kusītapuggalaparivajjanatā, āraddhavīriyapuggalasevanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.

अकरा धर्म वीरियसम्बोज्झङ्गाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात: (१) अपायादिभयपच्चवेक्खणता (अपाय इत्यादी दुःखांच्या भयाचे चिंतन करणे), (२) वीरियायत्तलोकियलोकुत्तरविसेसाधिगमानिसंसदस्सिता (वीर्यावर अवलंबून असणाऱ्या लौकिक व लोकोत्तर विशेषाधिकारांच्या प्राप्तीचे फायदे पाहणे), (३) “बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि महाश्रावकांनी ज्या मार्गाने गमन केले आहे, त्याच मार्गाने मलाही जायचे आहे; आणि आळशी माणसाला त्या मार्गाने जाणे शक्य नाही,” असे गमनमार्गाचे चिंतन करणे, (४) दायकांच्या दानाचा प्रभाव मोठा करण्यासाठी पिण्डपाताचा (अन्नाचा) आदरपूर्वक स्वीकार करणे, (५) “माझे शास्ता (गुरु) वीर्य प्रवृत्त करण्याचे प्रशंसक आहेत, आणि त्यांचे शासन उल्लंघन न करण्याजोगे आहे. ते आमच्यावर मोठे उपकार करणारे आहेत. आचरणानेच त्यांची खरी पूजा होते, केवळ आमिषाने (वस्तूने) नाही,” असे शास्त्यांच्या महानतेचे चिंतन करणे, (६) “मला सद्धर्मरूपी महान वारसा प्राप्त करायचा आहे, आणि आळशी माणसाला तो वारसा मिळवणे शक्य नाही,” असे वारशाच्या महानतेचे चिंतन करणे, (७) आलोकसंज्ञा मननात ठेवणे, ईर्यापथ (अवस्था) बदलणे, मोकळ्या जागेत राहणे इत्यादींद्वारे थिनमिद्ध (आळस व डुलकी) दूर करणे, (८) आळशी व्यक्तींना टाळणे, (९) दृढ वीर्य असणाऱ्या व्यक्तींची संगत करणे, (१०) सम्मप्पधान (सम्यक् प्रयत्न) च्या प्रभावाचे चिंतन करणे, आणि (११) वीरियसम्बोज्झङ्गामध्ये चित्त एकाग्र करणे.

Ekādasadhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti buddhānussati, dhamma… saṅgha… sīla… cāga… devatānussati, upasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanatā, siniddhapuggalasevanatā, pasādaniyasuttantapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti. Iti imehi ākārehi ete dhamme uppādento dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāveti nāma. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti.

अकरा धर्म पीतिसम्बोज्झङ्गाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात: बुद्धानुस्सति, धम्मानुस्सति, संघानुस्सति, सीलानुस्सति, चागानुस्सति, देवतानुस्सति, उपसमानुस्सति (यांचे चिंतन करणे), (८) लूखपुग्गलपरिवज्जना (त्रिरत्नांविषयी श्रद्धा नसलेल्या कोरड्या व कठोर मनाच्या व्यक्तींना टाळणे), (९) सिनिद्धपुग्गलसेवना (त्रिरत्नांविषयी श्रद्धा असणाऱ्या प्रेमळ व कोमल मनाच्या व्यक्तींची संगत करणे), (१०) प्रसादावह (श्रद्धा उत्पन्न करणाऱ्या) सुत्तांचे चिंतन करणे, आणि (११) पीतिसम्बोज्झङ्गामध्ये चित्त एकाग्र करणे. अशा प्रकारे, या मार्गांनी या धर्मांना उत्पन्न करणारा साधक धम्मविचयसम्बोज्झङ्ग इत्यादींचा विकास करतो. अशा रीतीने, ज्या वेळी चित्ताला प्रतोदित (उत्तेजित) करायचे असते, त्या वेळी तो चित्ताला प्रतोदित करतो.

65. Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti? Yadāssa accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tadā dhammavicayasambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā passaddhisambojjhaṅgādayo bhāveti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

६५. ज्या वेळी चित्ताचे दमन (निग्रह) करायचे असते, त्या वेळी चित्ताचे दमन कसे केले जाते? ज्या वेळी अति-प्रयत्नांमुळे (अति-वीर्यामुळे) त्याचे चित्त चंचल (उद्धत) होते, त्या वेळी धम्मविचयसम्बोज्झङ्ग इत्यादी तीन संबोध्यंगांचा विकास न करता, पस्सद्धिसम्बोज्झङ्ग इत्यादी तीन संबोध्यंगांचा विकास करून चित्ताचे दमन केले जाते. म्हणूनच भगवंतांनी असे म्हटले आहे –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya…pe… na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti? No hetaṃ, bhante. Evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, akālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, akālo vīriya…pe… akālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi duvūpasamayaṃ hoti. Yasmiṃ ca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya…pe… paṃsukena [Pg.130] ca okireyya, bhabbo nu kho so, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti? Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).

“भिक्षूंनो, समजा एखादा मनुष्य मोठा अग्निस्कंध (विस्तव) विझवू इच्छित असेल, आणि त्याने त्यात सुके गवत टाकले... आणि त्यावर धूळ (माती) टाकली नाही, तर भिक्षूंनो, तो मनुष्य तो मोठा अग्निस्कंध विझवण्यास समर्थ होईल का?” “नाही, भंते!” “तसेच, भिक्षूंनो, ज्या वेळी चित्त उद्धत (चंचल) असते, त्या वेळी धम्मविचय-संबोज्झंगाच्या भावनेसाठी (विकासासाठी) तो योग्य काळ नसतो; वीर्य-संबोज्झंगाच्या... प्रीति-संबोज्झंगाच्या भावनेसाठी तो योग्य काळ नसतो. त्याचे कारण काय? भिक्षूंनो, चित्त उद्धत असताना, या धर्मांद्वारे ते शांत करणे कठीण असते. परंतु, भिक्षूंनो, ज्या वेळी चित्त उद्धत असते, त्या वेळी पस्सद्धि-संबोज्झंगाच्या भावनेसाठी तो योग्य काळ असतो, समाधी-संबोज्झंगाच्या भावनेसाठी तो योग्य काळ असतो, उपेक्खा-संबोज्झंगाच्या भावनेसाठी तो योग्य काळ असतो. त्याचे कारण काय? भिक्षूंनो, चित्त उद्धत असताना, या धर्मांद्वारे ते सहजपणे शांत करता येते. भिक्षूंनो, समजा एखादा मनुष्य मोठा अग्निस्कंध विझवू इच्छित असेल, आणि त्याने त्यात ओले गवत टाकले... आणि त्यावर धूळ (माती) टाकली, तर भिक्षूंनो, तो मनुष्य तो मोठा अग्निस्कंध विझवण्यास समर्थ होईल का?” “होय, भंते!”

Etthāpi yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

येथेही आपापल्या कारणांच्या (आहाराच्या) प्रभावाने पस्सद्धि-संबोज्झंग इत्यादींची भावना कशी करावी हे समजून घेतले पाहिजे. म्हणूनच भगवंतांनी असे म्हटले आहे –

‘‘Atthi, bhikkhave, kāyapassaddhi cittapassaddhi. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“भिक्षूंनो, काय-पस्सद्धि (कायाची शांतता) आणि चित्त-पस्सद्धि (चित्ताची शांतता) अस्तित्वात आहे. तेथे योग्य प्रकारे (योनिसो) मनसिकार वारंवार करणे, हा न उत्पन्न झालेल्या पस्सद्धि-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी आणि उत्पन्न झालेल्या पस्सद्धि-संबोज्झंगाच्या वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी व भावनेच्या परिपूर्णतेसाठी आहार (कारण) ठरतो.”

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, samathanimittaṃ abyagganimittaṃ. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).

तसेच, “भिक्षूंनो, समथ-निमित्त आणि अव्यग्ग-निमित्त (विक्षेपविरहित एकाग्रतेचे निमित्त) अस्तित्वात आहे. तेथे योग्य प्रकारे मनसिकार वारंवार करणे, हा न उत्पन्न झालेल्या समाधी-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी आणि उत्पन्न झालेल्या समाधी-संबोज्झंगाच्या वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी व भावनेच्या परिपूर्णतेसाठी आहार ठरतो.”

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammā. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).

तसेच, “भिक्षूंनो, उपेक्खा-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असणारे धर्म अस्तित्वात आहेत. तेथे योग्य प्रकारे मनसिकार वारंवार करणे, हा न उत्पन्न झालेल्या उपेक्खा-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी आणि उत्पन्न झालेल्या उपेक्खा-संबोज्झंगाच्या वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी व भावनेच्या परिपूर्णतेसाठी आहार ठरतो.”

Tattha yathāssa passaddhiādayo uppannapubbā, taṃ ākāraṃ sallakkhetvā tesaṃ uppādanavasena pavattamanasikārova tīsupi padesu yoniso manasikāro nāma. Samathanimittanti ca samathassevetamadhivacanaṃ. Avikkhepaṭṭhena ca tasseva abyagganimittanti.

त्यात, त्या योगी साधकाला पस्सद्धि इत्यादी धर्म पूर्वी ज्या प्रकारे उत्पन्न झाले होते, त्या प्रकाराची नोंद घेऊन (स्मरण ठेवून) ते पस्सद्धि, समाधी आणि उपेक्खा संबोज्झंग उत्पन्न करण्याच्या उद्देशाने केलेला मनसिकार म्हणजेच या तिन्ही वाक्यांमध्ये ‘योनिसो मनसिकार’ (योग्य मनसिकार) म्हटला जातो. ‘समथ-निमित्त’ हे नाव पूर्व-पूर्व समथाचेच नाव आहे. आणि विक्षेपाचा अभाव (एकाग्रता) या अर्थाने ‘अव्यग्ग-निमित्त’ हे देखील त्याच समथाचे नाव आहे.

Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattapayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti.

शिवाय, सात धर्म पस्सद्धि-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात: (१) उत्तम व अनुकूल भोजनाचे सेवन करणे, (२) अनुकूल ऋतूचे सेवन करणे, (३) सुखकारक इरियापथाचे (शारीरिक स्थितीचे) सेवन करणे, (४) मध्यम शारीरिक प्रयत्नांचा अवलंब करणे, (५) अशांत (उत्तेजित) शरीर व चित्त असलेल्या व्यक्तींना टाळणे, (६) शांत शरीर व चित्त असलेल्या व्यक्तींची संगत करणे, आणि (७) पस्सद्धि-संबोज्झंगाकडे चित्त झुकवणे (त्यातच मग्न राहणे).

Ekādasa [Pg.131] dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti vatthuvisadatā, nimittakusalatā, indriyasamattapaṭipādanatā, samaye cittassa niggahaṇatā, samaye cittassa paggahaṇatā, nirassādassa cittassa saddhāsaṃvegavasena sampahaṃsanatā, sammāpavattassa ajjhupekkhanatā, asamāhitapuggalaparivajjanatā, samāhitapuggalasevanatā, jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.

अकरा धर्म समाधी-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात: (१) आंतरिक व बाह्य वस्तूंची स्वच्छता राखणे, (२) निमित्तामध्ये (ध्यान-निमित्तामध्ये) कुशल असणे, (३) इंद्रियांची समता राखणे, (४) योग्य वेळी चित्ताचे निग्रहण (दमन) करणे, (५) योग्य वेळी चित्ताचा प्रग्रह (उत्साहन) करणे, (६) नीरस (उत्साहहीन) झालेल्या चित्ताला श्रद्धा आणि संवेगाच्या द्वारे हर्षित (उत्साहित) करणे, (७) योग्य प्रकारे चाललेल्या चित्ताकडे उपेक्षाभावाने (तटस्थतेने) पाहणे, (८) समाधिरहित व्यक्तींना टाळणे, (९) समाधीयुक्त (उपचार किंवा अप्पना समाधी असलेल्या) व्यक्तींची संगत करणे, (१०) ध्यान आणि विमोक्षांचे वारंवार चिंतन करणे, आणि (११) समाधीकडे चित्त झुकवणे.

Pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti. Iti imehākārehi ete dhamme uppādento passaddhisambojjhaṅgādayo bhāveti nāma. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti.

पाच धर्म उपेक्खा-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतात: (१) प्राण्यांच्या (सत्त्वांच्या) प्रति तटस्थता (मध्यस्थता) राखणे, (२) संस्कारांच्या (संखारांच्या) प्रति तटस्थता राखणे, (३) प्राणी आणि संस्कारांच्या प्रति अतिशय आसक्ती असणाऱ्या व्यक्तींना टाळणे, (४) प्राणी आणि संस्कारांच्या प्रति तटस्थ असणाऱ्या व्यक्तींची संगत करणे, आणि (५) उपेक्खा-संबोज्झंगाकडे चित्त झुकवणे. अशा प्रकारे, या उपायांनी हे धर्म उत्पन्न करणारा साधक पस्सद्धि-संबोज्झंग इत्यादींची भावना करतो असे म्हटले जाते. अशाच प्रकारे, ज्या वेळी चित्ताचे निग्रहण केले पाहिजे, त्या वेळी तो चित्ताचे निग्रहण करतो.

66. Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti? Yadāssa paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ cittaṃ hoti, tadā naṃ aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cassa pasādaṃ janeti. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti.

६६. ज्या वेळी चित्ताला हर्षित (उत्साहित) केले पाहिजे, त्या वेळी तो चित्ताला कसे हर्षित करतो? जेव्हा त्या साधकाचे चित्त प्रज्ञेच्या प्रयोगाच्या मंदतेमुळे किंवा उपशम-सुखाच्या अप्राप्तीमुळे नीरस (उत्साहहीन) होते, तेव्हा तो आठ संवेग-वस्तूंच्या चिंतनाने चित्ताला संविग्न (जागृत) करतो. आठ संवेग-वस्तू म्हणजे: (१-४) जन्म, जरा, व्याधी आणि मरण या चार, (५) पाचवे अपाय-दुःख, (६) भूतकाळातील संसारमूलक दुःख, (७) भविष्यकाळातील संसारमूलक दुःख, आणि (८) वर्तमानकाळातील आहार शोधण्यामुळे होणारे दुःख. तसेच बुद्ध, धम्म आणि संघाच्या गुणांचे वारंवार स्मरण करून तो चित्तामध्ये प्रसन्नता उत्पन्न करतो. अशा प्रकारे, ज्या वेळी चित्ताला हर्षित केले पाहिजे, त्या वेळी तो चित्ताला हर्षित करतो.

Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati? Yadāssa evaṃ paṭipajjato alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati, sārathi viya samappavattesu assesu. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati.

ज्या वेळी चित्ताकडे उपेक्षाभावाने (तटस्थतेने) पाहिले पाहिजे, त्या वेळी तो चित्ताकडे कसे उपेक्षाभावाने पाहतो? जेव्हा अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या साधकाचे चित्त आळस नसलेले (अलीन), चंचल नसलेले (अनुद्धत), नीरस नसलेले, आलंबनामध्ये समतोलपणे प्रवृत्त असणारे आणि समथ-मार्गावर व्यवस्थित चालणारे असते, तेव्हा तो चित्ताचा प्रग्रह, निग्रह किंवा हर्ष करण्याच्या खटपटीत पडत नाही; ज्याप्रमाणे सारथी समतोलपणे धावणाऱ्या घोड्यांच्या बाबतीत कोणतीही अतिरिक्त खटपट करत नाही. अशा प्रकारे, ज्या वेळी चित्ताकडे उपेक्षाभावाने पाहिले पाहिजे, त्या वेळी तो चित्ताकडे उपेक्षाभावाने पाहतो.

Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma nekkhammapaṭipadaṃ anāruḷhapubbānaṃ anekakiccapasutānaṃ vikkhittahadayānaṃ puggalānaṃ ārakā pariccāgo.

समाधिरहित व्यक्तींना टाळणे म्हणजे: जे नैष्क्रम्य-मार्गावर (ध्यानाच्या मार्गावर) कधीही आरूढ झाले नाहीत, जे अनेक प्रकारच्या कामांमध्ये गुंतलेले आहेत आणि ज्यांचे चित्त विखुरलेले (चंचल) आहे, अशा व्यक्तींचा दूरवरूनच त्याग करणे (त्यांच्यापासून दूर राहणे).

Samāhitapuggalasevanatā nāma nekkhammapaṭipadaṃ paṭipannānaṃ samādhilābhīnaṃ puggalānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ.

समाधीयुक्त व्यक्तींची संगत करणे म्हणजे: जे नैष्क्रम्य-मार्गावर चालणारे आहेत आणि ज्यांनी समाधी प्राप्त केली आहे, अशा व्यक्तींकडे वेळोवेळी जाणे (त्यांची भेट घेणे).

Tadadhimuttatā [Pg.132] nāma samādhiadhimuttatā samādhigarusamādhininnasamādhipoṇasamādhipabbhāratāti attho.

त्याकडे चित्त झुकवणे (तदधिमुक्तता) म्हणजे समाधीकडे चित्त झुकवणे; समाधीला महत्त्व देणे, समाधीकडे झुकलेले असणे, समाधीकडे प्रवण असणे, समाधीकडेच प्रवृत्त असणे असा अर्थ आहे.

Evametaṃ dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbaṃ.

अशा प्रकारे, हे दहा प्रकारचे अप्पना-कौशल्य (अप्पना समाधीमध्ये कुशलता) प्राप्त केले पाहिजे.

67.

६७.

Evañhi sampādayato, appanākosallaṃ imaṃ;

Paṭiladdhe nimittasmiṃ, appanā sampavattati.

कारण, प्राप्त झालेल्या निमित्तामध्ये (प्रतिभाग निमित्तामध्ये) अशा प्रकारे या अप्पना-कौशल्याचे संपादन करणाऱ्या साधकाला अप्पना समाधी प्राप्त होते.

Evañhi paṭipannassa, sace sā nappavattati;

Tathāpi na jahe yogaṃ, vāyametheva paṇḍito.

अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्या साधकाला जर ती अप्पणा (अर्पणा समाधी) प्राप्त झाली नाही, तरीही ज्ञानी साधकाने आपला प्रयत्न सोडू नये, तर निरंतर प्रयत्न करतच राहावे.

Hitvā hi sammāvāyāmaṃ, visesaṃ nāma māṇavo;

Adhigacche parittampi, ṭhānametaṃ na vijjati.

कारण, सम्यक व्यायामाचा (योग्य प्रयत्नाचा) त्याग करून मनुष्याला थोडा देखील विशेष गुण (तत्व) प्राप्त होऊ शकेल, अशी कोणतीही शक्यता नाही.

Cittappavattiākāraṃ, tasmā sallakkhayaṃ budho;

Samataṃ vīriyasseva, yojayetha punappunaṃ.

म्हणून, ज्ञानी साधकाने चित्ताच्या प्रवृत्तीच्या स्वरूपाचे नीट निरीक्षण करून, वीर्याचे (प्रयत्नाचे) समाधीशी संतुलन वारंवार साधले पाहिजे.

Īsakampi layaṃ yantaṃ, paggaṇhetheva mānasaṃ;

Accāraddhaṃ nisedhetvā, samameva pavattaye.

चित्त थोडे जरी सुस्त (लीन) होऊ लागले, तर त्याला वर उचलले पाहिजे (उत्साहित केले पाहिजे); आणि अति-प्रयत्नामुळे ते चंचल झाल्यास त्याला आवरून समतोल राखला पाहिजे.

Reṇumhi uppaladale, sutte nāvāya nāḷiyā;

Yathā madhukarādīnaṃ, pavatti sammavaṇṇitā.

ज्याप्रमाणे फुलांतील परागकण, कमळाचे पान, कोळ्याचे सूत, नौका आणि तेलाची नळी यांवर मधमाशी इत्यादींच्या वर्तनाचे (उदाहरणाद्वारे अट्ठकथेत) उत्तम प्रकारे वर्णन केले आहे.

Līnauddhatabhāvehi, mocayitvāna sabbaso;

Evaṃ nimittābhimukhaṃ, mānasaṃ paṭipādayeti.

त्याचप्रमाणे, चित्ताला सुस्ती (लीनता) आणि चंचलता (उद्धच्च) यांपासून पूर्णपणे मुक्त करून, नेहमी पटिभाग-निमित्ताकडे (ध्यानाच्या चिन्हाकडे) अभिमुख करावे (प्रवृत्त करावे).

Nimittābhimukhapaṭipādanaṃ

निमित्ताभिमुख प्रतिपादन (चित्ताला ध्यानाच्या चिन्हाकडे प्रवृत्त करणे)

68. Tatrāyamatthadīpanā – yathā hi acheko madhukaro asukasmiṃ rukkhe pupphaṃ pupphitanti ñatvā tikkhena vegena pakkhando taṃ atikkamitvā paṭinivattento khīṇe reṇumhi sampāpuṇāti. Aparo acheko mandena javena pakkhando khīṇeyeva sampāpuṇāti. Cheko pana samena javena pakkhando sukhena puppharāsiṃ sampatvā yāvadicchakaṃ reṇuṃ ādāya madhuṃ sampādetvā madhurasamanubhavati.

६८. येथे या अर्थाचे स्पष्टीकरण असे आहे – ज्याप्रमाणे एखादी अकुशल मधमाशी 'अमुक झाडावर फूल उमलले आहे' हे जाणून अतिशय वेगाने उडते, त्या फुलाला ओलांडून पुढे जाते आणि परत येईपर्यंत परागकण संपलेले असतात. दुसरी एक अकुशल मधमाशी अतिशय संथ गतीने उडते, त्यामुळे ती पोहोचते तेव्हा परागकण आधीच संपलेले असतात. परंतु, कुशल मधमाशी मध्यम वेगाने उडून सहजपणे फुलांच्या समूहापाशी पोहोचते, आपल्या इच्छेनुसार परागकण गोळा करते, मध तयार करते आणि मधाच्या गोड रसाचा आस्वाद घेते.

Yathā [Pg.133] ca sallakattaantevāsikesu udakathālagate uppalapatte satthakammaṃ sikkhantesu eko acheko vegena satthaṃ pātento uppalapattaṃ dvidhā vā chindati, udake vā paveseti. Aparo acheko chijjanapavesanabhayā satthakena phusitumpi na visahati. Cheko pana samena payogena tattha satthapahāraṃ dassetvā pariyodātasippo hutvā tathārūpesu ṭhānesu kammaṃ katvā lābhaṃ labhati.

आणि ज्याप्रमाणे शस्त्रक्रिया करणाऱ्या वैद्याचे (शल्यचिकित्सकाचे) शिष्य पाण्याच्या पात्रात ठेवलेल्या कमळाच्या पानावर शस्त्रक्रियेचा (चीरा देण्याचा) सराव करत असताना, एक अकुशल शिष्य वेगाने शस्त्र चालवतो आणि कमळाच्या पानाचे दोन तुकडे करतो किंवा ते पाण्यात बुडवतो. दुसरा अकुशल शिष्य पान कापले जाण्याच्या किंवा पाण्यात बुडण्याच्या भीतीने शस्त्राने त्याला स्पर्श करण्याचेही धाडस करत नाही. परंतु, कुशल शिष्य मध्यम प्रयत्नाने त्या कमळाच्या पानावर शस्त्राचा हलका वार करून दाखवतो आणि त्या कलेत पूर्णपणे निपुण होऊन, योग्य प्रसंगी शस्त्रक्रिया करून लाभ (यश) मिळवतो.

Yathā ca yo catubyāmappamāṇaṃ makkaṭasuttamāharati, so cattāri sahassāni labhatīti raññā vutte eko achekapuriso vegena makkaṭasuttamākaḍḍhanto tahiṃ tahiṃ chindatiyeva. Aparo acheko chedanabhayā hatthena phusitumpi na visahati. Cheko pana koṭito paṭṭhāya samena payogena daṇḍake vedhetvā āharitvā lābhaṃ labhati.

आणि ज्याप्रमाणे राजाने घोषणा केली की, "जो कोणी चार व्याम (१६ हात) लांबीचे कोळ्याचे सूत घेऊन येईल, त्याला चार हजार कार्षापण मिळतील," तेव्हा एक अकुशल माणूस वेगाने ते सूत ओढू लागतो आणि ते जागोजागी तोडून टाकतो. दुसरा अकुशल माणूस सूत तुटण्याच्या भीतीने त्याला हाताने स्पर्श करण्याचेही धाडस करत नाही. परंतु, कुशल माणूस एका टोकापासून सुरुवात करून, मध्यम प्रयत्नाने ते सूत एका काठीवर गुंडाळतो, ते सुरक्षित आणतो आणि बक्षीस मिळवतो.

Yathā ca acheko niyāmako balavavāte laṅkāraṃ pūrento nāvaṃ videsaṃ pakkhandāpeti. Aparo acheko mandavāte laṅkāraṃ oropento nāvaṃ tattheva ṭhapeti. Cheko pana mandavāte laṅkāraṃ pūretvā balavavāte aḍḍhalaṅkāraṃ katvā sotthinā icchitaṭṭhānaṃ pāpuṇāti.

आणि ज्याप्रमाणे एक अकुशल नावाडी (नाविक) वादळी वाऱ्यात शिडात पूर्ण हवा भरतो आणि नौकेला भलतीकडेच वाहून नेतो. दुसरा अकुशल नावाडी मंद वाऱ्यात शिड खाली उतरवतो आणि नौकेला त्याच जागी थांबवून ठेवतो. परंतु, कुशल नावाडी मंद वाऱ्यात शिड पूर्ण उघडतो आणि वादळी वाऱ्यात शिड अर्धे करून सुरक्षितपणे इच्छित स्थळी पोहोचतो.

Yathā ca yo telena achaḍḍento nāḷiṃ pūreti, so lābhaṃ labhatīti ācariyena antevāsikānaṃ vutte eko acheko lābhaluddho vegena pūrento telaṃ chaḍḍeti. Aparo acheko telachaḍḍanabhayā āsiñcitumpi na visahati. Cheko pana samena payogena pūretvā lābhaṃ labhati.

आणि ज्याप्रमाणे आचार्यांनी शिष्यांना सांगितले की, "जो कोणी तेल न सांडता तेलाची अरुंद नळी पूर्ण भरेल, त्याला बक्षीस मिळेल," तेव्हा एक अकुशल आणि लोभी शिष्य घाईघाईने तेल भरू लागतो आणि तेल सांडून टाकतो. दुसरा अकुशल शिष्य तेल सांडण्याच्या भीतीने ते ओतण्याचे धाडस देखील करत नाही. परंतु, कुशल शिष्य मध्यम प्रयत्नाने ती नळी भरतो आणि बक्षीस मिळवतो.

Evameva eko bhikkhu uppanne nimitte sīghameva appanaṃ pāpuṇissāmīti gāḷhaṃ vīriyaṃ karoti, tassa cittaṃ accāraddhavīriyattā uddhacce patati, so na sakkoti appanaṃ pāpuṇituṃ. Eko accāraddhavīriyatāya dosaṃ disvā kiṃ dānime appanāyāti vīriyaṃ hāpeti, tassa cittaṃ atilīnavīriyattā kosajje patati, sopi na sakkoti appanaṃ pāpuṇituṃ. Yo pana īsakampi līnaṃ līnabhāvato uddhataṃ uddhaccato mocetvā samena payogena [Pg.134] nimittābhimukhaṃ pavatteti, so appanaṃ pāpuṇāti, tādisena bhavitabbaṃ. Imamatthaṃ sandhāya etaṃ vuttaṃ –

याचप्रमाणे, पटिभाग-निमित्त उत्पन्न झाल्यावर एक भिक्खू "मी लवकरच अप्पणा (अर्पणा समाधी) प्राप्त करेन" असा विचार करून अतिशय तीव्र प्रयत्न करतो; परंतु अति-प्रयत्नामुळे त्याचे चित्त चंचलतेत (उद्धच्चात) पडते आणि तो अप्पणा प्राप्त करू शकत नाही. दुसरा भिक्खू अति-प्रयत्नातील दोष पाहून "आता मला अप्पणा मिळवून काय करायचे आहे?" असा विचार करून आपले प्रयत्न शिथिल करतो; परंतु अति-शिथिलतेमुळे त्याचे चित्त आळसात (कोसज्जात) पडते आणि तो देखील अप्पणा प्राप्त करू शकत नाही. परंतु, जो भिक्खू चित्त थोडे जरी सुस्त झाले तर त्याला सुस्तीतून आणि चंचल झाले तर चंचलतेतून मुक्त करून, मध्यम प्रयत्नाने निमित्ताकडे (ध्यानाच्या चिन्हाकडे) प्रवृत्त करतो, तो अप्पणा प्राप्त करतो. साधकाने त्याच्यासारखेच बनले पाहिजे. याच अर्थाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे –

Reṇumhi uppaladale, sutte nāvāya nāḷiyā;

Yathā madhukarādīnaṃ, pavatti sammavaṇṇitā.

"ज्याप्रमाणे फुलांतील परागकण, कमळाचे पान, कोळ्याचे सूत, नौका आणि तेलाची नळी यांवर मधमाशी इत्यादींच्या वर्तनाचे उत्तम प्रकारे वर्णन केले आहे.

Līnauddhatabhāvehi, mocayitvāna sabbaso;

Evaṃ nimittābhimukhaṃ, mānasaṃ paṭipādayeti.

त्याचप्रमाणे, चित्ताला सुस्ती आणि चंचलता यांपासून पूर्णपणे मुक्त करून, नेहमी पटिभाग-निमित्ताकडे अभिमुख करावे." हे वचन मी आधी सांगितले आहे.

Paṭhamajjhānakathā

प्रथम ध्यान कथा (प्रथम ध्यानाचे स्पष्टीकरण)

69. Iti evaṃ nimittābhimukhaṃ mānasaṃ paṭipādayato panassa idāni appanā ijjhissatīti bhavaṅgaṃ upacchinditvā pathavī pathavīti anuyogavasena upaṭṭhitaṃ tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanamuppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni javanti. Tesu avasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ, sesāni kāmāvacarāni. Pakaticittehi balavataravitakkavicārapītisukhacittekaggatāni yāni appanāya parikammattā parikammānītipi, yathā gāmādīnaṃ āsannapadeso gāmūpacāro nagarūpacāroti vuccati, evaṃ appanāya āsannattā samīpacārattā vā upacārānītipi, ito pubbe parikammānaṃ, upari appanāya ca anulomato anulomānītipi vuccanti. Yañcettha sabbantimaṃ, taṃ parittagottābhibhavanato, mahaggatagottabhāvanato ca gotrabhūtipi vuccati. Agahitaggahaṇena panettha paṭhamaṃ parikammaṃ, dutiyaṃ upacāraṃ, tatiyaṃ anulomaṃ, catutthaṃ gotrabhu. Paṭhamaṃ vā upacāraṃ, dutiyaṃ anulomaṃ, tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ pañcamaṃ vā appanācittaṃ. Catutthameva hi pañcamaṃ vā appeti, tañca kho khippābhiññadandhābhiññavasena. Tato paraṃ javanaṃ patati. Bhavaṅgassa vāro hoti.

६९. अशा प्रकारे चित्ताला निमित्ताकडे प्रवृत्त करणाऱ्या त्या साधकाला "आता अप्पणा (अर्पणा समाधी) सिद्ध होईल" अशा वेळी भवांग कापले जाऊन (खंडित होऊन), "पृथ्वी, पृथ्वी" अशा अभ्यासाने चित्तात प्रकट झालेल्या त्याच 'पठवी-कसिण' (पृथ्वी कसिण) पटिभाग-निमित्ताला आलंबन (विषय) करून मनोद्वारावर्जन चित्त उत्पन्न होते. त्यानंतर, त्याच आलंबनावर चार किंवा पाच जवन चित्ते उत्पन्न होतात. त्या चार किंवा पाच जवनांपैकी शेवटचे एक जवन 'रूपावचर' जवन असते आणि उर्वरित जवने 'कामावचर' असतात. सामान्य चित्तांपेक्षा अधिक बलवान असणारे वितर्क, विचार, प्रीती, सुख आणि चित्ताची एकाग्रता यांनी युक्त असणाऱ्या या तीन किंवा चार कामावचर जवनांना, अप्पणाची पूर्वतयारी करत असल्यामुळे 'परिकम्म' (परिकर्म) असे म्हणतात. ज्याप्रमाणे गावाच्या किंवा शहराच्या जवळच्या भागाला 'गावाचा उपचार' किंवा 'शहराचा उपचार' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे अप्पणाच्या जवळ असल्यामुळे किंवा तिच्या समीप वावरत असल्यामुळे त्यांना 'उपचार' असेही म्हणतात. तसेच, या मनोद्वारावर्जन विथीच्या पूर्वीच्या परिकर्माशी आणि वरील अप्पणाशी सुसंगत असल्यामुळे त्यांना 'अनुलोम' असेही म्हणतात. या सर्वांमध्ये जे अगदी शेवटचे (तिसरे किंवा चौथे) चित्त असते, ते कामावचर कुळाचे (परित्त गोत्राचे) अतिक्रमण करत असल्यामुळे आणि महग्गत (महान) कुळाचा विकास करत असल्यामुळे त्याला 'गोत्रभू' असेही म्हणतात. येथे जर आधी घेतलेले न घेता मोजले, तर पहिले चित्त 'परिकम्म', दुसरे 'उपचार', तिसरे 'अनुलोम' आणि secrete चौथे 'गोत्रभू' असते. किंवा दुसऱ्या पद्धतीने मोजल्यास, पहिले चित्त 'उपचार', दुसरे 'अनुलोम', तिसरे 'गोत्रभू' आणि चौथे किंवा पाचवे चित्त 'अप्पणा चित्त' (ध्यान चित्त) असते. कारण, चौथे किंवा पाचवे चित्तच अप्पणामध्ये (ध्यानात) प्रवेश करते; आणि हे देखील 'खिप्पाभिञ्ञ' (शीघ्र अभिज्ञा प्राप्त करणारे) आणि 'दंधाभिञ्ञ' (मंद गतीने अभिज्ञा प्राप्त करणारे) व्यक्तींच्या क्षमतेनुसार समजून घ्यावे. त्यानंतर जवन संपते आणि पुन्हा भवांग चित्ताची पाळी येते.

Ābhidhammikagodattatthero pana ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.12) imaṃ suttaṃ vatvā āsevanapaccayena pacchimo pacchimo dhammo balavā hoti, tasmā chaṭṭhepi sattamepi appanā hotīti āha, taṃ aṭṭhakathāsu ‘‘attano matimattaṃ therasseta’’nti vatvā paṭikkhittaṃ. Catutthapañcamesuyeva pana appanā hoti. Parato javanaṃ patitaṃ nāma hoti, bhavaṅgassa āsannattāti vuttaṃ[Pg.135]. Tameva vicāretvā vuttattā na sakkā paṭikkhipituṃ. Yathā hi puriso chinnapapātābhimukho dhāvanto ṭhātukāmopi pariyante pādaṃ katvā ṭhātuṃ na sakkoti papāte eva patati, evaṃ chaṭṭhe vā sattame vā appetuṃ na sakkoti, bhavaṅgassa āsannattā. Tasmā catutthapañcamesuyeva appanā hotīti veditabbā.

परंतु, अभिधम्मविशारद गोदत्त थेरांनी "पूर्वीचे पूर्वीचे कुशल धर्म नंतरच्या नंतरच्या कुशल धर्मांना आसेवन प्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) ठरतात" हे पट्ठान पालि सूत्र उद्धृत करून असे म्हटले की, आसेवन प्रत्ययामुळे नंतरचे नंतरचे धर्म बलवान होतात, म्हणून सहाव्या आणि सातव्या जवनातही अप्पना होते. परंतु, अट्ठकथांमध्ये "हे केवळ थेरांचे स्वतःचे वैयक्तिक मत आहे" असे म्हणून ते नाकारले गेले आहे. प्रत्यक्षात मात्र, चौथ्या आणि पाचव्या जवनातच अप्पना होते. त्यापुढील जवन हे 'पतन पावलेले' मानले जाते, कारण ते भवंगाच्या अत्यंत जवळ असते, असे म्हटले आहे. हे विधान सखोल विचार करून केलेले असल्यामुळे ते नाकारता येत नाही. ज्याप्रमाणे एखादा माणूस कड्याच्या टोकाकडे वेगाने धावत असताना, थांबण्याची इच्छा असूनही कड्याच्या अगदी काठावर पाय ठेवून थांबू शकत नाही आणि थेट दरीत कोसळतो; त्याचप्रमाणे सहाव्या किंवा सातव्या जवनात भवंगाच्या निकटतेमुळे अप्पना प्राप्त करणे शक्य नसते. म्हणूनच, केवळ चौथ्या आणि पाचव्या जवनातच अप्पना होते, असे जाणावे।

Sā ca pana ekacittakkhaṇikāyeva. Sattasu hi ṭhānesu addhānaparicchedo nāma natthi paṭhamappanāyaṃ, lokiyābhiññāsu, catūsu maggesu, maggānantaraphale, rūpārūpabhavesu bhavaṅgajjhāne, nirodhassa paccaye nevasaññānāsaññāyatane, nirodhā vuṭṭhahantassa phalasamāpattiyanti. Ettha maggānantaraphalaṃ tiṇṇaṃ upari na hoti. Nirodhassa paccayo nevasaññānāsaññāyatanaṃ dvinnamupari na hoti. Rūpārūpesu bhavaṅgassa parimāṇaṃ natthi, sesaṭṭhānesu ekameva cittanti. Iti ekacittakkhaṇikāyeva appanā. Tato bhavaṅgapāto. Atha bhavaṅgaṃ vocchinditvā jhānapaccavekkhaṇatthāya āvajjanaṃ, tato jhānapaccavekkhaṇanti.

आणि ती अप्पना केवळ एकाच चित्तक्षणाची असते. कारण खालील सात स्थानांमध्ये काळाची मर्यादा नसते: पहिली अप्पना (प्रथम ध्यानप्राप्ती), लौकिक अभिज्ञा, चार मार्गचित्ते, मार्गानंतर लगेच उत्पन्न होणारे फलचित्त, रूप आणि अरूप लोकातील भवंग ध्यानचित्त, निरोधसमापत्तीला कारणीभूत असणारे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन चित्त, आणि निरोधसमापत्तीमधून उठणाऱ्या अनागामी किंवा अरहंतांची फलसमापत्ती. या सात स्थानांपैकी, मार्गानंतरचे फलचित्त तीन क्षणांपेक्षा जास्त काळ टिकत नाही. निरोधसमापत्तीला कारणीभूत असणारे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन चित्त दोन क्षणांपेक्षा जास्त काळ टिकत नाही. रूप आणि अरूप लोकांमध्ये भवंग चित्ताची कोणतीही मर्यादा नसते. उर्वरित स्थानांमध्ये केवळ एकच चित्तक्षण उत्पन्न होतो. अशा प्रकारे, अप्पना केवळ एकाच चित्तक्षणाची असते. त्यानंतर भवंगपात होतो. त्यानंतर भवंग खंडित करून ध्यानाचे प्रत्यवेक्षण करण्यासाठी आवर्जन चित्त उत्पन्न होते आणि त्यानंतर ध्यानाचे प्रत्यवेक्षण जवन उत्पन्न होते।

Ettāvatā ca panesa vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati (dha. sa. 160; dī. ni. 1.226). Evamanena pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.

आणि पुढे, या भावना-क्रमाद्वारे तो योगी "कामांपासून अलिप्त होऊनच, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊनच, वितर्क आणि विचारासहित, विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे पहिले ध्यान प्राप्त करून विहरतो." अशा प्रकारे विहरणाऱ्या या योग्याने पाच अंगे प्रहीन केलेले, पाच अंगांनी युक्त असलेले, तीन प्रकारे कल्याणकारी आणि दहा लक्षणांनी संपन्न असलेले, 'पठवीकसिण' हे आलंबन असणारे पहिले ध्यान प्राप्त केलेले असते।

70. Tattha vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā vinā hutvā apakkamitvā. Yo panāyamettha evakāro, so niyamatthoti veditabbo. Yasmā ca niyamattho, tasmā tasmiṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti.

७०. त्यामध्ये, "कामांपासून अलिप्त होऊनच" म्हणजे कामांपासून विलग होऊन, त्यांच्याशिवाय राहून, त्यांचा त्याग करून दूर जाणे होय. येथे जो 'एव' (च) हा शब्द वापरला आहे, तो 'नियमार्थ' (निश्चितता किंवा मर्यादा दर्शवणारा) आहे असे जाणावे. आणि तो नियमार्थ असल्यामुळेच, त्या पहिल्या ध्यानाची प्राप्ती करून विहरण्याच्या वेळी जरी कामे प्रत्यक्ष विद्यमान नसली, तरीही ती कामे त्या पहिल्या ध्यानाची विरोधी (प्रतिपक्ष) आहेत हे आणि कामांचा त्याग केल्यानेच या पहिल्या ध्यानाची प्राप्ती होते, हे तो दर्शवतो।

Kathaṃ? ‘‘Vivicceva kāmehī’’ti evañhi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati, nūna jhānassa kāmā paṭipakkhabhūtā yesu sati idaṃ nappavattati, andhakāre sati padīpobhāso viya. Tesaṃ pariccāgeneva cassa [Pg.136] adhigamo hoti, orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva. Tasmā niyamaṃ karotīti.

कसे? "कामांपासून अलिप्त होऊनच" असा नियम केल्यास हे स्पष्ट होते की, कामे ही ध्यानाची निश्चितच विरोधी आहेत, ज्यांच्या अस्तित्वात हे ध्यान प्रवृत्त होत नाही; ज्याप्रमाणे अंधार असताना दिव्याचा प्रकाश पडत नाही. त्या कामांचा त्याग केल्यानेच या ध्यानाची प्राप्ती होते, ज्याप्रमाणे अलीकडचा काठ सोडल्यानेच पलीकडच्या काठाची प्राप्ती होते. म्हणूनच, हा नियम केला आहे।

Tattha siyā, kasmā panesa pubbapadeyeva vutto, na uttarapade, kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyāti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃnissaraṇato hi pubbapade esa vutto. Kāmadhātusamatikkamanato hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ. Yathāha, ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti (dī. ni. 3.353). Uttarapadepi pana yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241) ettha evakāro ānetvā vuccati, evaṃ vattabbo. Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusaladhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tasmā ‘‘vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī’’ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo. Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavivekādayo, kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā saṅgahaṃ gacchanti, tathāpi kāyaviveko cittaviveko vikkhambhanavivekoti tayo eva idha daṭṭhabbā.

येथे शंका उपस्थित होऊ शकते की, "हा 'एव' (च) शब्द पहिल्याच पदात का वापरला आहे, दुसऱ्या पदात का नाही? अकुशल धर्मांपासून अलिप्त न होताही काय ध्यानाची प्राप्ती करून विहरता येऊ शकते?" परंतु, याकडे अशा दृष्टीने पाहू नये. कारण, त्या कामांपासून मुक्त होणे (निस्सरण) दर्शवण्यासाठी पहिल्या पदात हा शब्द वापरला आहे. कामधातूचे अतिक्रमण करण्यामुळे आणि कामरागाचा प्रतिपक्ष असल्यामुळे, हे ध्यान केवळ कामांपासूनच मुक्त होण्याचे साधन आहे. जसे म्हटले आहे: "कामांपासून मुक्त होणे म्हणजेच हे नैष्क्रम्य होय." परंतु, दुसऱ्या पदातही, ज्याप्रमाणे "भिक्खूहो, याच शासनात पहिला श्रमण मिळतो, याच शासनात दुसरा श्रमण मिळतो" या वचनात 'एव' (च) हा शब्द अध्याहृत धरून जोडला जातो, त्याचप्रमाणे येथेही तो जोडला पाहिजे. कारण, या कामांशिवाय इतर नीवरण संज्ञक अकुशल धर्मांपासून अलिप्त न होता ध्यानाची प्राप्ती करून विहरणे शक्य नाही. म्हणूनच, "कामांपासून अलिप्त होऊनच, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊनच" अशा प्रकारे दोन्ही पदांमध्ये हा नियम जाणावा. दोन्ही पदांमध्ये जरी 'विविच्च' या सामायिक शब्दाने तदंगविवेक इत्यादी आणि कायविवेक इत्यादी सर्वच विवेकांचा संग्रह होत असला, तरीही येथे ध्यानकथेमध्ये कायविवेक, चित्तविवेक आणि विक्खंभनविवेक हे threeच विवेक जाणावेत।

Kāmehīti iminā pana padena ye ca niddese ‘‘katame vatthukāmā, manāpiyā rūpā’’tiādinā (mahāni. 1) nayena vatthukāmā vuttā, ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo, ime vuccanti kāmā’’ti (mahāni. 1; vibha. 564) evaṃ kilesakāmā vuttā, te sabbepi saṅgahitāicceva daṭṭhabbā. Evañhi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati, tena kāyaviveko vutto hoti. Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho yujjati, tena cittaviveko vutto hoti. Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato eva kāmasukhapariccāgo, dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti. Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ, dutiyena saṃkilesappahānaṃ. Paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo, dutiyena bālabhāvassa. Paṭhamena ca payogasuddhi[Pg.137], dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti viññātabbaṃ. Esa tāva nayo kāmehīti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe.

"कामांपासून" या पदाने, महानिद्देस मध्ये "वस्तूकाम कोणते आहेत? मनपसंत व प्रिय रूप इत्यादी" या पद्धतीने जे वस्तूकाम सांगितले आहेत, आणि त्याच महानिद्देस व विभंगामध्ये "इच्छा हा काम आहे, राग हा काम आहे, छंदराग हा काम आहे, संकल्प हा काम आहे, राग हा काम आहे, संकल्पराग हा काम आहे, यांना काम म्हटले जाते" अशा प्रकारे जे क्लेशकाम सांगितले आहेत, त्या सर्वांचाच येथे संग्रह केला आहे असे जाणावे. कारण असे मानल्यास, "कामांपासून अलिप्त होऊनच" या वचनात "वस्तूकामांपासूनही अलिप्त होऊनच" असा अर्थ योग्य ठरतो, ज्याद्वारे 'कायविवेक' सांगितला जातो. "अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊनच" या वचनात "क्लेशकामांपासून किंवा सर्व अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊनच" असा अर्थ योग्य ठरतो, ज्याद्वारे 'चित्तविवेक' सांगितला जातो. आणि येथे पहिल्या पदाने वस्तूकामांपासून अलिप्त होणे सांगितल्यामुळे कामसुखाचा त्याग स्पष्ट होतो, तर दुसऱ्या पदाने क्लेशकामांपासून अलिप्त होणे सांगितल्यामुळे नैष्क्रम्यसुखाचा स्वीकार स्पष्ट होतो. अशा प्रकारे वस्तूकाम आणि क्लेशकाम यांच्या विवेकाचे कथन केल्यामुळेच, या दोन पदांपैकी पहिल्या पदाने संक्लेशवस्तूंचा त्याग आणि दुसऱ्या पदाने संक्लेशांचा त्याग स्पष्ट होतो. पहिल्या पदाने चंचलतेच्या कारणाचा त्याग आणि दुसऱ्या पदाने अज्ञानाचा त्याग स्पष्ट होतो. तसेच पहिल्या पदाने प्रयोगाची शुद्धी आणि दुसऱ्या पदाने आशयाचे पोषण स्पष्ट होते, असे जाणावे. ही पद्धत "कामांपासून" या पदात सांगितलेल्या कामांपैकी वस्तूकामाच्या बाजूने आहे।

Kilesakāmapakkhe pana chandoti ca rāgoti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandoyeva kāmoti adhippeto. So ca akusalapariyāpannopi samāno ‘‘tattha katamo kāmo chando kāmo’’tiādinā (vibha. 564) nayena vibhaṅge jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto. Kilesakāmattā vā purimapade vutto, akusalapariyāpannattā dutiyapade. Anekabhedato cassa kāmatoti avatvā kāmehīti vuttaṃ.

क्लेशकामाच्या बाजूने विचार केल्यास, 'छंद' (इच्छा), 'राग' (आसक्ती) इत्यादी अनेक प्रकारांनी युक्त असणाऱ्या 'कामच्छंदालाच' येथे 'काम' असे अभिप्रेत आहे. तो कामच्छंद अकुशलामध्ये समाविष्ट असला, तरीही "तेथे काम कोणता? छंद हाच काम आहे" इत्यादी पद्धतीने विभंगामध्ये ध्यानाचा प्रतिपक्ष म्हणून तो स्वतंत्रपणे सांगितला आहे. किंवा क्लेशकाम असल्यामुळे पहिल्या पदात तो सांगितला आहे, आणि अकुशलामध्ये समाविष्ट असल्यामुळे दुसऱ्या पदात सांगितला आहे. तसेच त्याचे अनेक प्रकार असल्यामुळे 'कामापासून' असे न म्हणता 'कामांपासून' असे म्हटले आहे।

Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘tattha katame akusalā dhammā, kāmacchando’’tiādinā nayena vibhaṅge upari jhānaṅgānaṃ paccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni, tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni viddhaṃsakāni vighātakānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi samādhi kāmacchandassa paṭipakkho, pīti byāpādassa, vitakko thinamiddhassa, sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāyāti peṭake vuttaṃ.

इतर अकुशल धर्म (जसे की दृष्टी, मान इत्यादी) अस्तित्वात असूनही, 'तेथे अकुशल धर्म कोणते? कामच्छंद...' इत्यादी पद्धतीने विभंगामध्ये, पुढे सांगण्यात येणाऱ्या ध्यान-अंगांचे (झानांगांचे) जे थेट विरोधी किंवा शत्रू आहेत, अशा नीवरणांनाच केवळ येथे सांगितले आहे. कारण नीवरणे ही ध्यान-अंगांचे विरोधी (पच्चनीक) आहेत आणि ध्यान-अंगेच त्यांचे प्रतिपक्ष (विरोधी), विध्वंसक आणि विनाशक आहेत, असा याचा अर्थ होतो. म्हणूनच पेटक (पेटकोपदेस) ग्रंथात म्हटले आहे: 'समाधी हा कामच्छंदाचा प्रतिपक्ष आहे, प्रीती ही व्यापादाची, वितर्क हा थिनमिद्धाचा, सुख हे उद्धच्च-कुक्कुच्चाचे आणि विचार हा विचिकित्सेचा प्रतिपक्ष आहे.'

Evamettha vivicceva kāmehīti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti. Vivicca akusalehi dhammehīti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ, agahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa, dutiyena sesanīvaraṇānaṃ. Tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa, dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ. Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyaganthakāmarāgasaṃyojanānaṃ, dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaṃyojanānaṃ. Paṭhamena ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca, dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca. Apica paṭhamena lobhasampayuttānaṃ aṭṭhannaṃ cittuppādānaṃ, dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo. Ayaṃ tāva vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehīti ettha atthappakāsanā.

अशा प्रकारे, येथे 'विविच्चेव कामेहि' (कामांपासून अलिप्त होऊनच) या पदाने कामच्छंदाचा 'विष्खंभन-विवेक' (दडपशाहीद्वारे किंवा तात्पुरती अलिप्तता) सांगितला आहे. 'विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि' (अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन) या पदाने पाचही नीवरणांचा विवेक सांगितला आहे. परंतु, अद्याप न घेतलेल्याचा स्वीकार करण्याच्या पद्धतीने (अनुक्त ग्रहणाने), पहिल्या पदाने कामच्छंदाचा आणि दुसऱ्या पदाने उर्वरित नीवरणांचा विवेक दर्शविला आहे. तसेच, तीन अकुशल मुळांपैकी, पहिल्या पदाने पाच कामगुणांच्या विषयाशी संबंधित असलेल्या 'लोभा'चा आणि दुसऱ्या पदाने नऊ आघात-वस्तू (द्वेषाची कारणे) इत्यादी विषयांच्या 'द्वेष' व 'मोह' यांचा विवेक दर्शविला आहे. किंवा ओघ (पूर) इत्यादी धर्मांमध्ये, पहिल्या पदाने कामौघ, कामयोग, कामासव, कामुपादान, अभिज्झा-कायगंध आणि कामराग-संयोजन यांचा; तर दुसऱ्या पदाने उर्वरित ओघ, योग, आसव, उपादान, ग्रंथ आणि संयोजनांचा विवेक दर्शविला आहे. तसेच पहिल्या पदाने तण्हा (तृष्णा) व तिच्याशी संप्रयुक्त (संबंधित) धर्मांचा; आणि दुसऱ्या पदाने अविज्जा (अविद्या) व तिच्याशी संप्रयुक्त धर्मांचा विवेक दर्शविला आहे. शिवाय, पहिल्या पदाने लोभ-संप्रयुक्त अशा आठ चित्तोत्पादांचा (चित्त उत्पन्न होणे) आणि दुसऱ्या पदाने उर्वरित चार अकुशल चित्तोत्पादांचा विष्खंभन-विवेक सांगितला आहे, असे समजावे. ही 'विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहि' या वाक्याची अर्थ-स्पष्टता आहे.

71. Ettāvatā [Pg.138] ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ savitakkaṃ savicārantiādi vuttaṃ. Tattha vitakkanaṃ vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo, āhananapariyāhananaraso. Tathā hi tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotīti vuccati. Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno.

७१. अशा प्रकारे पहिल्या ध्यानाचे प्रहाण-अंग (त्याग करण्याचे अंग) दाखवून, आता संप्रयोग-अंग (युक्त असणारे अंग) दाखवण्यासाठी 'सविंतक्कं सविचारं' (वितर्क आणि विचारासह) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, विचार करणे म्हणजे 'वितर्क' होय; यालाच 'ऊहन' (मनाला आरंभावर स्थिर करणे) असे म्हटले आहे. तो हा वितर्क, आलंबनावर (विषयावर) चित्ताला प्रस्थापित करण्याचे (अभिनिरोपण) लक्षण असलेला आहे. आलंबनाला सुरुवातीला स्पर्श करणे (आहनन) आणि त्याला सर्व बाजूंनी स्पर्श करणे (पर्याहनन) हे त्याचे कार्य (रस) आहे. म्हणूनच, त्या वितर्काद्वारे योगावचर (साधक) आलंबनाला वितर्काने आहत (स्पर्श केलेले) आणि वितर्काने पर्याहत (पुन्हा पुन्हा स्पर्श केलेले) करतो, असे म्हटले जाते. आलंबनाकडे चित्ताला खेचून आणणे, हे त्याचे प्रयुपस्थान (प्रकटीकरण) आहे.

Vicaraṇaṃ vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇānumajjanalakkhaṇo, tattha sahajātānuyojanaraso, cittassa anuppabandhanapaccupaṭṭhāno.

आलंबनावर फिरणे किंवा त्याचे वारंवार परीक्षण करणे म्हणजे 'विचार' होय; यालाच 'अनुसंचरण' (सतत फिरणे) असे म्हटले आहे. तो हा विचार, आलंबनाचे वारंवार कुरवाळणे किंवा परीक्षण करणे (अनुमज्जन) हे लक्षण असलेला आहे. त्या आलंबनामध्ये सहजात (सोबत उत्पन्न होणाऱ्या) धर्मांना जोडणे हे त्याचे कार्य (रस) आहे आणि चित्ताला आलंबनाशी सतत बांधून ठेवणे, हे त्याचे प्रयुपस्थान (प्रकटीकरण) आहे.

Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge oḷārikaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena ca ghaṇḍābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko. Sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvena ca ghaṇḍānuravo viya anuppabandho vicāro. Vipphāravā cettha vitakko paṭhamuppattikāle paripphandanabhūto cittassa ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa. Santavutti vicāro nātiparipphandanabhāvo cittassa ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya, paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge. Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavatto vitakko. Vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya anumajjanabhāvena pavatto vicāro’’ti vuttaṃ, taṃ anuppabandhena pavattiyaṃ yujjati. So pana nesaṃ viseso paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hoti.

जरी काही चित्तांमध्ये (प्रथम ध्यान आणि कामावचर चित्त) या दोघांचा वियोग होत नसला, तरीही स्थूलत्वामुळे आणि अग्रगामी (पुढारी) असल्यामुळे, घंटा वाजवल्याच्या पहिल्या आवाजाप्रमाणे चित्ताचे आलंबनावर पहिले पडणे म्हणजे 'वितर्क' होय. सूक्ष्मत्वामुळे आणि वारंवार कुरवाळण्याच्या (परीक्षण करण्याच्या) स्वभावामुळे, घंटेच्या घुमणाऱ्या (अनुनाद) आवाजाप्रमाणे चित्ताला सतत बांधून ठेवणे म्हणजे 'विचार' होय. येथे वितर्क हा चंचल (कंपनयुक्त) असतो, जो पहिल्यांदा उत्पन्न होताना चित्ताचे थरथरणे दर्शवतो; जसे की आकाशात उडू इच्छिणाऱ्या मोठ्या पक्षाने आपले पंख फडफडवणे किंवा सुवासाचा मागोवा घेणाऱ्या भुंग्याने कमळाकडे झेप घेणे. विचार हा शांत वृत्तीचा असतो, ज्यामध्ये चित्ताची फारशी हालचाल नसते; जसे की आकाशात उडणाऱ्या पक्षाने आपले पंख पसरून तरंगणे किंवा कमळाकडे झेप घेतलेल्या भुंग्याने कमळाच्या वरच्या भागावर घिरट्या घालणे. परंतु, दुकनिपात अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे: 'आकाशात उडणाऱ्या मोठ्या पक्षाने दोन्ही पंखांनी वारा धरून, पंख स्थिर ठेवून पुढे जाण्याप्रमाणे, आलंबनावर चित्ताला प्रस्थापित करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारा तो वितर्क होय. वारा धरण्यासाठी पंख फडफडवत पुढे जाण्याप्रमाणे, आलंबनाचे परीक्षण करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारा तो विचार होय.' हे विधान (उपचार किंवा अप्पनावस्थेत) सतत प्रवृत्त होण्याच्या संदर्भात योग्य ठरते. आणि त्यांच्यातील हा फरक प्रथम आणि द्वितीय ध्यानांमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो.

Apica malaggahitaṃ kaṃsabhājanaṃ ekena hatthena daḷhaṃ gahetvā itarena hatthena cuṇṇatelavālaṇḍupakena parimajjantassa daḷhagahaṇahattho viya vitakko, parimajjanahattho viya vicāro. Tathā kumbhakārassa daṇḍappahārena cakkaṃ bhamayitvā bhājanaṃ karontassa uppīḷanahattho viya vitakko, ito cito ca sañcaraṇahattho viya vicāro. Tathā maṇḍalaṃ karontassa majjhe [Pg.139] sannirumbhitvā ṭhitakaṇṭako viya abhiniropano vitakko, bahi paribbhamanakaṇṭako viya anumajjano vicāro. Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena saha vattati rukkho viya pupphena phalena cāti idaṃ jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti vuccati. Vibhaṅge pana ‘‘iminā ca vitakkena iminā ca vicārena upeto hoti samupeto’’tiādinā (vibha. 565) nayena puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Attho pana tatrāpi evameva daṭṭhabbo.

शिवाय, मळकटलेले कांस्याचे भांडे एका हाताने घट्ट धरून दुसऱ्या हाताने साबण पावडर, तेल आणि लोकरीच्या बोळ्याने घासणाऱ्या माणसाच्या घट्ट धरून ठेवणाऱ्या हातासारखा 'वितर्क' आहे आणि घासणाऱ्या हातासारखा 'विचार' आहे. तसेच, काठीने चाक फिरवून भांडे बनवणाऱ्या कुंभाराच्या मातीचा गोळा दाबणाऱ्या हातासारखा 'वितर्क' आहे आणि मातीला आकार देण्यासाठी इकडेतिकडे फिरणाऱ्या हातासारखा 'विचार' आहे. तसेच, वर्तुळ काढणाऱ्या व्यक्तीच्या मध्यभागी घट्ट रोवून ठेवलेल्या सुईसारखा (कर्कटकाच्या टोकासारखा) चित्ताला प्रस्थापित करणारा 'वितर्क' आहे आणि बाहेरून गोल फिरणाऱ्या सुईसारखा आलंबनाचे परीक्षण करणारा 'विचार' आहे. अशा प्रकारे, हा वितर्क आणि हा विचार यांच्यासह हे ध्यान प्रवृत्त होते, जसे की झाड फुले व फळांसह असते; म्हणूनच या ध्यानाला 'सविंतक्कं सविचारं' (वितर्क आणि विचारासह) असे म्हटले जाते. परंतु, विभंगामध्ये 'या वितर्काने आणि या विचाराने तो युक्त आहे, सुयुक्त आहे' अशा पद्धतीने पुद्गलाधिष्ठित (व्यक्तीला केंद्रस्थानी ठेवून) देशना केली आहे. तरीही, तेथेही अर्थ याच प्रकारे समजला पाहिजे.

Vivekajanti ettha vivitti viveko, nīvaraṇavigamoti attho. Vivittoti vā viveko, nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho. Tasmā vivekā, tasmiṃ vā viveke jātanti vivekajaṃ.

'विवेकजं' (विवेक किंवा अलिप्ततेपासून उत्पन्न झालेले) यामध्ये, अलिप्तता (विवित्ती) म्हणजेच 'विवेक' होय; नीवरणांचा अभाव किंवा त्यांच्यापासून दूर होणे, असा याचा अर्थ आहे. किंवा 'विविक्त' (अलिप्त) म्हणजेच विवेक होय; नीवरणांपासून अलिप्त असलेला ध्यान-संप्रयुक्त धर्मांचा समूह, असा याचा अर्थ आहे. त्या विवेकापासून (अलिप्ततेपासून) उत्पन्न झालेले किंवा त्या विवेकामध्ये उत्पन्न झालेले, म्हणून ते 'विवेकजं' होय.

72. Pītisukhanti ettha pīṇayatīti pīti. Sā sampiyāyanalakkhaṇā, kāyacittapīnanarasā, pharaṇarasā vā, odagyapaccupaṭṭhānā. Sā panesā khuddikā pīti, khaṇikāpīti, okkantikāpīti, ubbegāpīti, pharaṇāpītīti pañcavidhā hoti. Tattha khuddikāpīti sarīre lomahaṃsamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikāpīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. Okkantikāpīti samuddatīraṃ vīci viya kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. Ubbegāpīti balavatī hoti kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇappattā. Tathā hi puṇṇavallikavāsī mahātissatthero puṇṇamadivase sāyaṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā candālokaṃ disvā mahācetiyābhimukho hutvā ‘‘imāya vata velāya catasso parisā mahācetiyaṃ vandantī’’ti pakatiyā diṭṭhārammaṇavasena buddhārammaṇaṃ ubbegāpītiṃ uppādetvā sudhātale pahaṭacitrageṇḍuko viya ākāse uppatitvā mahācetiyaṅgaṇeyeva patiṭṭhāsi. Tathā girikaṇḍakavihārassa upanissaye vattakālakagāme ekā kuladhītāpi balavabuddhārammaṇāya ubbegāpītiyā ākāse laṅghesi.

७२. "पिटीसुख" (प्रीती आणि सुख) या संदर्भात, जे तृप्त किंवा प्रफुल्लित करते, त्याला 'पिटी' (प्रीती) म्हणतात. ती प्रिय वाटण्याच्या लक्षणाची (संपियायनलक्षणा) असते. शरीर व चित्त प्रफुल्लित करणे हे तिचे कार्य (कायचित्तपीणनरसा) आहे, किंवा संपूर्ण शरीरात पसरणे (फरणरसा) हे तिचे कार्य आहे. ती शरीर व चित्ताचा उत्साह किंवा प्रफुल्लता (ओदग्यपच्चुपट्ठाना) म्हणून प्रगट होते. ती पिटी पाच प्रकारची आहे: खुद्दिका पिटी (लहान प्रीती), खणिका पिटी (क्षणिक प्रीती), ओक्कन्तिका पिटी (लहरींप्रमाणे येणारी प्रीती), उब्बेगा पिटी (वर उचलणारी प्रीती) आणि फरणा पिटी (सर्व शरीरात पसरणारी प्रीती). त्यापैकी, खुद्दिका पिटी शरीरावर केवळ रोमांच उभे करू शकते. खणिका पिटी क्षणाक्षणाला विजेच्या चमकेसारखी असते. ओक्कन्तिका पिटी समुद्राच्या लाटा किनाऱ्यावर आदळून जशा विरून जातात, तशी शरीरात वारंवार प्रवेश करून विरून जाते. उब्बेगा पिटी अत्यंत बलवान असते, ती शरीराला वर उचलून आकाशात झेप घेण्याइतकी शक्तिशाली असते. याचे उदाहरण म्हणजे, पुण्णवल्लिक विहारात राहणारे महातिस्स थेर पौर्णिमेच्या संध्याकाळी चैत्य अंगणात गेले. चंद्राचा प्रकाश पाहून आणि महाचैत्याकडे तोंड करून त्यांनी विचार केला: "या वेळी चारही परिषदा महाचैत्याची वंदना करत असतील." त्यांनी पूर्वी पाहिलेल्या चैत्याच्या आधारे बुद्धारंमणावर (बुद्धांच्या गुणांवर) आधारित उब्बेगा पिटी उत्पन्न केली आणि गुळगुळीत जमिनीवर मारलेल्या रंगीबेरंगी चेंडूंप्रमाणे ते आकाशात उडाले आणि थेट महाचैत्याच्या अंगणात जाऊन उतरले. तसेच, गिरिकण्डक विहाराच्या जवळील वत्तकालक गावातील एका कुळकन्येनेही बुद्धांच्या गुणांवर आधारित बलवान उब्बेगा पिटीच्या प्रभावाने आकाशात झेप घेतली होती.

Tassā kira mātāpitaro sāyaṃ dhammassavanatthāya vihāraṃ gacchantā ‘‘amma tvaṃ garubhārā akāle vicarituṃ na sakkosi, mayaṃ tuyhaṃ pattiṃ katvā dhammaṃ sossāmā’’ti agamaṃsu. Sā gantukāmāpi tesaṃ vacanaṃ paṭibāhituṃ [Pg.140] asakkontī ghare ohīyitvā gharājire ṭhatvā candālokena girikaṇḍake ākāsacetiyaṅgaṇaṃ olokentī cetiyassa dīpapūjaṃ addasa, catasso ca parisā mālāgandhādīhi cetiyapūjaṃ katvā padakkhiṇaṃ karontiyo bhikkhusaṅghassa ca gaṇasajjhāyasaddaṃ assosi. Athassā ‘‘dhaññāvatime, ye vihāraṃ gantvā evarūpe cetiyaṅgaṇe anusañcarituṃ, evarūpañca madhuradhammakathaṃ sotuṃ labhantī’’ti muttarāsisadisaṃ cetiyaṃ passantiyā eva ubbegāpīti udapādi. Sā ākāse laṅghitvā mātāpitūnaṃ purimataraṃyeva ākāsato cetiyaṅgaṇe oruyha cetiyaṃ vanditvā dhammaṃ suṇamānā aṭṭhāsi. Atha naṃ mātāpitaro āgantvā ‘‘amma tvaṃ katarena maggena āgatāsī’’ti pucchiṃsu. Sā ‘‘ākāsena āgatāmhi, na maggenā’’ti vatvā ‘‘amma ākāsena nāma khīṇāsavā sañcaranti, tvaṃ kathaṃ āgatā’’ti vuttā āha – ‘‘mayhaṃ candālokena cetiyaṃ ālokentiyā ṭhitāya buddhārammaṇā balavapīti uppajji. Athāhaṃ neva attano ṭhitabhāvaṃ, na nisinnabhāvaṃ aññāsiṃ, gahitanimitteneva pana ākāse laṅghitvā cetiyaṅgaṇe patiṭṭhitāmhī’’ti.

असे सांगितले जाते की, तिचे आई-वडील संध्याकाळी धर्मश्रवणासाठी विहारात जात असताना म्हणाले, "मुली, तू गर्भवती (जड शरीराची) असल्यामुळे या वेळी चालू-फिरू शकत नाहीस. आम्ही तुझ्या वाट्याचे पुण्य करून धर्म ऐकू." असे सांगून ते गेले. ती जाण्यास उत्सुक असूनही आई-वडिलांचे शब्द नाकारू शकली नाही. ती घरीच राहिली आणि घराच्या अंगणात उभी राहून चंद्राच्या प्रकाशात गिरिकण्डक विहारातील डोंगरावरील चैत्याकडे पाहू लागली. तिने चैत्याची दीपपूजा पाहिली. चारही परिषदांनी फुले, गंध इत्यादींनी चैत्याची पूजा करून प्रदक्षिणा घातलेली पाहिली आणि भिक्खू संघाचा सामूहिक पठणाचा (सज्झाय) आवाज ऐकला. तेव्हा तिला वाटले, "हे लोक किती भाग्यवान आहेत, जे विहारात जाऊन अशा चैत्य अंगणात प्रदक्षिणा घालतात आणि अशी मधुर धर्मकथा ऐकण्याची संधी मिळवतात!" मोत्यांच्या राशीसारख्या दिसणाऱ्या चैत्याकडे पाहत असतानाच तिच्यामध्ये उब्बेगा पिटी उत्पन्न झाली. ती आकाशात उडाली आणि आई-वडिलांच्या आधीच आकाशातून चैत्य अंगणात उतरली. चैत्याची वंदना करून ती धर्म ऐकत उभी राहिली. त्यानंतर तिचे आई-वडील तेथे आले आणि त्यांनी विचारले, "मुली, तू कोणत्या मार्गाने आलीस?" ती म्हणाली, "मी आकाशातून आले, जमिनीच्या मार्गाने नाही." आई-वडील म्हणाले, "मुली, आकाशातून तर केवळ क्षीणास्रव (अर्हत) विहार करू शकतात. तू कशी आलीस?" असे विचारल्यावर ती म्हणाली, "मी चंद्राच्या प्रकाशात चैत्याकडे पाहत उभी असताना, बुद्धांच्या गुणांवर आधारित माझ्यामध्ये तीव्र पिटी उत्पन्न झाली. त्यानंतर मला मी उभी आहे की बसलेली आहे, हे काहीच समजले नाही. केवळ ग्रहण केलेल्या कुशल निमित्ताच्या प्रभावाने मी आकाशात उडून चैत्य अंगणात येऊन पोहोचले."

Evaṃ ubbegāpīti ākāse laṅghāpanappamāṇā hoti. Pharaṇāpītiyā pana uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anuparipphuṭaṃ hoti.

अशा प्रकारे उब्बेगा पिटी आकाशात उडवून देण्याच्या क्षमतेची असते. परंतु, फरणा पिटी उत्पन्न झाल्यावर संपूर्ण शरीर फुगवून हवेने भरलेल्या फुग्यासारखे आणि मोठ्या पाण्याच्या प्रवाहाने भरलेल्या डोंगराच्या दरीसारखे सतत सर्व बाजूंनी व्यापून जाते.

Sā panesā pañcavidhā pīti gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ passaddhiṃ paripūreti kāyapassaddhiñca cittapassaddhiñca. Passaddhi gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhampi sukhaṃ paripūreti kāyikañca cetasikañca. Sukhaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ tividhaṃ samādhiṃ paripūreti khaṇikasamādhiṃ upacārasamādhiṃ appanā samādhinti. Tāsu yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṃ gatā pharaṇāpīti, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā pītīti.

ती ही पाच प्रकारची पिटी (प्रस्रब्धीचा) गर्भ धारण करत आणि परिपक्व होत दोन प्रकारची प्रस्रब्धी (शांतता/प्रसन्नता) पूर्ण करते: कायप्रस्रब्धी (शरीराची शांतता) आणि चित्तप्रस्रब्धी (चित्ताची शांतता). प्रस्रब्धी गर्भ धारण करत आणि परिपक्व होत दोन प्रकारचे सुख पूर्ण करते: कायिक सुख आणि चैतसिक (मानसिक) सुख. सुख गर्भ धारण करत आणि परिपक्व होत तीन प्रकारची समाधी पूर्ण करते: क्षणिक समाधी, उपचार समाधी आणि अप्पना (अर्पणा) समाधी. त्या पाच पिटींपैकी, जी अप्पना समाधीचे मूळ बनून, उत्तरोत्तर वाढत जाऊन समाधीशी संप्रयुक्त होते, ती 'फरणा पिटी' होय. या ठिकाणी 'पिटी' या शब्दाने तीच अभिप्रेत आहे.

73. Itaraṃ pana sukhanaṃ sukhaṃ, suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ, taṃ sātalakkhaṇaṃ, sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ, anuggahapaccupaṭṭhānaṃ. Satipi ca nesaṃ katthaci avippayoge iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti. Paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ. Yattha pīti, tattha sukhaṃ. Yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pīti. Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti. Vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ. Kantārakhinnassa [Pg.141] vanantudakadassanasavanesu viya pīti. Vanacchāyāpavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti ayañca pīti idañca sukhaṃ assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuccati.

७३. दुसऱ्या शब्दाचा, म्हणजे 'सुख' याचा अर्थ असा आहे: जे सुखी करते ते सुख. किंवा जे शरीर आणि चित्ताच्या वेदनेला चांगल्या प्रकारे नष्ट करते (खाऊन टाकते) किंवा खणून काढते, ते सुख होय. ते सुख अनुकूलतेचे लक्षण असणारे (सातलक्षण) असते. संप्रयुक्त धर्मांना पुष्ट करणे हे त्याचे कार्य (रस) आहे आणि ते अनुग्रह (मदत) म्हणून प्रगट होते. जरी काही ठिकाणी पिटी आणि सुख यांचा वियोग होत नसला, तरी इष्ट आलंबन (इच्छित वस्तू) मिळाल्यामुळे होणारा आनंद म्हणजे 'पिटी' होय. मिळालेल्या आलंबनाच्या रसाचा अनुभव घेणे म्हणजे 'सुख' होय. जिथे पिटी असते, तिथे सुख असतेच. पण जिथे सुख असते, तिथे पिटी अनिवार्यपणे असतेच असे नाही. पिटीचा समावेश संस्कारस्कंधात होतो. सुखाचा समावेश वेदनास्कंधात होतो. वाळवंटातून प्रवास करून थकलेल्या प्रवाशाला जंगलाची सावली आणि पाण्याचे दर्शन किंवा त्याबद्दल ऐकणे याने जसा आनंद होतो, तशी पिटी इष्ट आलंबन मिळण्याच्या वेळी समजावी. जंगलाच्या सावलीत प्रवेश केल्यावर आणि पाण्याचा उपभोग घेतल्यावर जसे सुख मिळते, तसे सुख मिळालेल्या आलंबनाचा आस्वाद घेण्याच्या वेळी समजावे. त्या त्या वेळी त्यांच्या प्रगट होण्याच्या स्वरूपावरून हे सांगितले आहे, असे समजावे. अशा प्रकारे, ही पिटी आणि हे सुख या ध्यानात असते, म्हणून या ध्यानाला 'पिटीसुख' असे म्हटले जाते.

Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ, dhammavinayādayo viya. Vivekajaṃ pītisukhamassa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti evampi vivekajaṃpītisukhaṃ. Yatheva hi jhānaṃ, evaṃ pītisukhampettha vivekajameva hoti, tañcassa atthi, tasmā ekapadeneva ‘‘vivekajaṃpītisukha’’ntipi vattuṃ yujjati. Vibhaṅge pana ‘‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagata’’ntiādinā (vibha. 567) nayena vuttaṃ. Attho pana tatthāpi evameva daṭṭhabbo.

किंवा, पिटी आणि सुख मिळून 'पिटीसुख' बनते, जसे 'धम्मविनय' इत्यादी शब्द आहेत. विवेकजन्य (विवेकज) पिटी आणि सुख या ध्यानात असते, म्हणून याला 'विवेकज-पिटीसुख' असेही म्हणतात. कारण, जसे ध्यान विवेकजन्य असते, तसेच या ध्यानातील पिटी आणि सुख देखील विवेकजन्यच असते आणि ते या ध्यानात असते. म्हणून एकाच पदाने "विवेकज-पिटीसुख" असे म्हणणे देखील योग्य आहे. परंतु विभंगामध्ये "हे सुख या पिटीसह उत्पन्न होते" अशा पद्धतीने सांगितले आहे. तरीही तेथेही अर्थ याच प्रकारे समजला पाहिजे.

Paṭhamaṃ jhānanti idaṃ parato āvibhavissati. Upasampajjāti upagantvā, pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti. Upasampādayitvā vā, nipphādetvāti vuttaṃ hoti. Vibhaṅge pana ‘‘upasampajjāti paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā’’ti vuttaṃ. Tassāpi evamevattho daṭṭhabbo. Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena itivuttappakārajhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa iriyaṃ vuttiṃ pālanaṃ yapanaṃ yāpanaṃ cāraṃ vihāraṃ abhinipphādeti. Vuttañhetaṃ vibhaṅge ‘‘viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati, tena vuccati viharatī’’ti (vibha. 540).

"प्रथम ध्यान" (पठमं झानं) हे पद पुढे स्पष्ट केले जाईल. "उपसंपज्ज" (उपसंपन्न होऊन) म्हणजे जवळ जाऊन, प्राप्त करून असा अर्थ आहे. किंवा उपसंपन्न करून, निष्पन्न करून असा अर्थ आहे. विभंगामध्ये मात्र "उपसंपज्ज म्हणजे प्रथम ध्यानाचा लाभ, प्रतिलाभ, प्राप्ती, संपत्ती, स्पर्श, साक्षात्कार आणि उपसंपदा" असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थही याच प्रकारे समजला पाहिजे. "विहरति" (विहार करतो) म्हणजे त्या ध्यानाला अनुरूप अशा इरियापथाने (शारीरिक स्थितीने) युक्त होऊन, वर सांगितलेल्या ध्यानाने संपन्न होऊन, शरीराची क्रिया, प्रवृत्ती, रक्षण, यापन (जीवनयात्रा चालवणे), दीर्घकाळ टिकवणे, संचार आणि विहार पूर्ण करतो. विभंगामध्ये म्हटलेच आहे: "विहरति म्हणजे क्रिया करतो, प्रवृत्ती करतो, रक्षण करतो, यापन करतो, संचार करतो, विहार करतो; म्हणून 'विहरति' असे म्हटले जाते."

Pañcaṅgavippahīnādi

पाच अंगांनी विप्रहीन (मुक्त) इत्यादी.

74. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgata’’nti, tattha kāmacchando, byāpādo, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkuccaṃ, vicikicchāti imesaṃ pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ pahānavasena pañcaṅgavippahīnatā veditabbā. Na hi etesu appahīnesu jhānaṃ uppajjati. Tenassetāni pahānaṅgānīti vuccanti. Kiñcāpi hi jhānakkhaṇe aññepi akusalā dhammā pahīyanti, tathāpi etāneva visesena jhānantarāyakarāni. Kāmacchandena hi nānāvisayappalobhitaṃ cittaṃ na ekattārammaṇe samādhiyati. Kāmacchandābhibhūtaṃ vā taṃ na kāmadhātuppahānāya paṭipadaṃ paṭipajjati. Byāpādena cārammaṇe paṭihaññamānaṃ na nirantaraṃ pavattati[Pg.142]. Thinamiddhābhibhūtaṃ akammaññaṃ hoti. Uddhaccakukkuccaparetaṃ avūpasantameva hutvā paribbhamati. Vicikicchāya upahataṃ jhānādhigamasādhikaṃ paṭipadaṃ nārohati. Iti visesena jhānantarāyakarattā etāneva pahānaṅgānīti vuttānīti.

७४. पण जे 'पाच अंगे नष्ट झालेले आणि पाच अंगांनी युक्त' असे म्हटले आहे, त्यामध्ये कामच्छंद, व्यापाद, थिनमिद्ध, उद्धच्चकुक्कुच्च आणि विचिकित्सा या पाच नीवरणांच्या प्रहाणामुळे (त्याग केल्यामुळे) 'पञ्चङ्गविप्पहीनता' (पाच अंगे नष्ट झालेली अवस्था) समजावी. कारण हे (नीवरण) नष्ट न झाल्यास ध्यान उत्पन्न होत नाही. म्हणूनच यांना या ध्यानाची 'प्रहाण अंगे' (त्याग करण्याची अंगे) असे म्हणतात. जरी ध्यानाच्या क्षणी इतरही अकुशल धर्म नष्ट होत असले, तरीही हेच विशेषतः ध्यानात अडथळा आणणारे (झानान्तरायकर) ठरतात. कारण कामच्छंदाने विविध विषयांकडे आकर्षित झालेले चित्त एकाग्र आलंबनावर स्थिर होत नाही. किंवा कामच्छंदाने ग्रस्त झालेले ते चित्त कामधातूचा त्याग करण्यासाठीच्या प्रतिपदेचे (मार्गाचे) आचरण करू शकत नाही. व्यापादाने आलंबनावर आघात झाल्यामुळे चित्त निरंतर प्रवृत्त होत नाही. थिनमिद्धाने ग्रस्त झालेले चित्त अकर्मण्य (अकार्यक्षम) होते. उद्धच्चकुक्कुच्चाने ग्रासलेले चित्त अशांत होऊन इकडेतिकडे भटकते. विचिकित्सेमुळे बाधित झालेले चित्त ध्यानप्राप्ती साधणाऱ्या प्रतिपदेवर आरूढ होत नाही. अशा प्रकारे, विशेष रूपाने ध्यानात अडथळा आणणारे असल्यामुळे यांनाच 'प्रहाण अंगे' असे म्हटले आहे.

Yasmā pana vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, vicāro anuppabandhati, tehi avikkhepāya sampāditappayogassa cetaso payogasampattisambhavā pīti pīṇanaṃ, sukhañca upabrūhanaṃ karoti. Atha naṃ sasesasampayuttadhammaṃ etehi abhiniropanānuppabandhanapīṇanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā ekattārammaṇe samaṃ sammā ca ādhiyati, tasmā vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pañcannaṃ uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā veditabbā. Uppannesu hi etesu pañcasu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti. Tenassa etāni pañca samannāgataṅgānīti vuccanti. Tasmā na etehi samannāgataṃ aññadeva jhānaṃ nāma atthīti gahetabbaṃ. Yathā pana aṅgamattavaseneva caturaṅginī senā, pañcaṅgikaṃ tūriyaṃ, aṭṭhaṅgiko ca maggoti vuccati, evamidampi aṅgamattavaseneva pañcaṅgikanti vā pañcaṅgasamannāgatanti vā vuccatīti veditabbaṃ.

पण ज्या अर्थी वितक्क आलंबनावर चित्त स्थिर करतो, विचार (चित्ताला आलंबनाशी) अनुबंधित करतो, त्यांच्याद्वारे विक्षेप न होण्यासाठी संपादन केलेल्या प्रयोगाच्या चित्ताच्या प्रयोगसंपत्तीमुळे उत्पन्न होणारी प्रीती तृप्ती (आनंद) देते आणि सुख वृद्धी करते. त्यानंतर, उर्वरित संप्रयुक्त धर्मांसह असलेल्या त्या चित्ताला या वितक्क, विचार, प्रीती आणि सुखाच्या आलंबनावर स्थिर करणे, अनुबंधित करणे, तृप्त करणे आणि वृद्धी करणे यांद्वारे अनुग्रहित झालेली एकाग्रता एकाग्र आलंबनावर सम्यक आणि समान रीतीने स्थापित करते. म्हणून वितक्क, विचार, प्रीती, सुख आणि चित्तैकाग्रता या पाच अंगांच्या उत्पत्तीमुळे 'पाच अंगांनी युक्त' (पञ्चङ्गसमन्नागतता) असे समजावे. कारण ही पाच अंगे उत्पन्न झाली असता ध्यान उत्पन्न झाले असे म्हटले जाते. म्हणूनच यांना या ध्यानाची 'समन्नागत अंगे' (युक्त अंगे) म्हणतात. म्हणून या पाच अंगांशिवाय दुसरे काही ध्यान नावाचे अस्तित्वात आहे असे मानू नये. परंतु, ज्याप्रमाणे केवळ अंगांच्या संख्येवरून 'चतुरंगिणी सेना', 'पंचंगिक वाद्य' (तूर्य) आणि 'अष्टांगिक मार्ग' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे हे ध्यान देखील केवळ अंगांच्या संख्येवरून 'पंचंगिक' किंवा 'पाच अंगांनी युक्त' असे म्हटले जाते, हे समजावे.

Etāni ca pañcaṅgāni kiñcāpi upacārakkhaṇepi atthi, atha kho upacāre pakaticittato balavatarāni. Idha pana upacāratopi balavatarāni rūpāvacaralakkhaṇappattāni. Ettha hi vitakko suvisadena ākārena ārammaṇe cittaṃ abhiniropayamāno uppajjati. Vicāro ativiya ārammaṇaṃ anumajjamāno. Pītisukhaṃ sabbāvantampi kāyaṃ pharamānaṃ. Tenevāha – ‘‘nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hotī’’ti (dī. ni. 1.228). Cittekaggatāpi heṭṭhimamhi samuggapaṭale uparimaṃ samuggapaṭalaṃ viya ārammaṇesu phusitā hutvā uppajjati, ayametesaṃ itarehi viseso. Tattha cittekaggatā kiñcāpi savitakkaṃ savicāranti imasmiṃ pāṭhe na niddiṭṭhā, tathāpi vibhaṅge ‘‘jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (vibha. 569) evaṃ vuttattā aṅgameva. Yena hi adhippāyena bhagavatā uddeso kato, soyeva tena vibhaṅge pakāsitoti.

आणि ही पाच अंगे जरी उपचार-क्षणी देखील असतात, तरीही उपचारात ती सामान्य चित्तापेक्षा अधिक बलवान असतात. परंतु येथे (ध्यानात) ती उपचारापेक्षाही अधिक बलवान आणि रूपावचर लक्षणांना प्राप्त झालेली असतात. कारण येथे वितक्क अत्यंत स्पष्ट रूपाने आलंबनावर चित्त स्थिर करत उत्पन्न होतो. विचार आलंबनाचा अत्यंत सूक्ष्मतेने स्पर्श (अनुमज्जन) करत उत्पन्न होतो. प्रीती आणि सुख संपूर्ण शरीराला व्यापून टाकतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'त्या ध्यान प्राप्त करणाऱ्या व्यक्तीच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला नसतो.' चित्तैकाग्रता देखील खालच्या डब्यावर वरचे झाकण जसे तंतोतंत बसते, त्याप्रमाणे आलंबनावर पूर्णपणे स्पर्श करून उत्पन्न होते. हाच यांचा इतरांपेक्षा (उपचार अंगांपेक्षा) विशेष फरक आहे. त्या ध्यान अंगांमध्ये चित्तैकाग्रता जरी 'सवितक्क सविचार' या पाठात स्पष्टपणे दर्शविलेली नसली, तरीही विभंगामध्ये 'ध्यान म्हणजे वितक्क, विचार, प्रीती, सुख आणि चित्ताची एकाग्रता होय' असे म्हटल्यामुळे ती ध्यानाचे अंगच आहे. कारण ज्या हेतूने भगवंतांनी संक्षेपाने (उद्देश) निर्देश केला होता, तोच हेतू त्यांनी विभंगामध्ये स्पष्ट केला आहे.

Tividhakalyāṇaṃ

त्रिविध कल्याण

75. Tividhakalyāṇaṃ [Pg.143] dasalakkhaṇasampannanti ettha pana ādimajjhapariyosānavasena tividhakalyāṇatā. Tesaṃyeva ca ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā veditabbā.

७५. 'त्रिविध कल्याण आणि दहा लक्षणांनी युक्त' यामध्ये ध्यानाच्या आदि, मध्य आणि पर्यवसान (शेवट) यानुसार त्रिविध कल्याणत्व समजावे. आणि त्याच आदि, मध्य आणि पर्यवसानाच्या लक्षणांच्या आधारे दहा लक्षणांनी युक्त असणे समजावे.

Tatrāyaṃ pāḷi –

त्यात ही पाळी (मूळ पाठ) आहे –

‘‘Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, upekkhānubrūhanā majjhe, sampahaṃsanā pariyosānaṃ, paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa kati lakkhaṇāni? Ādissa tīṇi lakkhaṇāni, yo tassa paribandho, tato cittaṃ visujjhati, visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Yañca paribandhato cittaṃ visujjhati, yañca visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, yañca paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ ādikalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañca.

प्रथम ध्यानाची प्रतिपदाविशुद्धी (मार्गाची शुद्धता) हा आदि (सुरुवात) आहे, उपेक्षेची वृद्धी हा मध्य आहे, आणि संप्रहंसन (प्रसन्नता) हे पर्यवसान (शेवट) आहे. प्रथम ध्यानाची प्रतिपदाविशुद्धी हा आदि आहे; आदीची किती लक्षणे आहेत? आदीची तीन लक्षणे आहेत: (१) जो त्याचा अडथळा (नीवरण) आहे, त्यापासून चित्त शुद्ध होते, (२) शुद्ध झाल्यामुळे चित्त मध्यम समथनिमित्ताला प्राप्त होते, (३) प्राप्त झाल्यामुळे चित्त त्यात प्रवेश करते. ज्या अर्थी चित्त अडथळ्यापासून शुद्ध होते, ज्या अर्थी शुद्ध झाल्यामुळे चित्त मध्यम समथनिमित्ताला प्राप्त होते, आणि ज्या अर्थी प्राप्त झाल्यामुळे चित्त त्यात प्रवेश करते, (त्या अर्थी) प्रथम ध्यानाची प्रतिपदाविशुद्धी हा आदि आहे आणि आदीची ही three लक्षणे आहेत. म्हणूनच प्रथम ध्यान हे आदिकल्याणकारी आणि तीन लक्षणांनी युक्त असते असे म्हटले जाते.

‘‘Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa kati lakkhaṇāni? Majjhassa tīṇi lakkhaṇāni, visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Yañca visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ majjhekalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañca.

प्रथम ध्यानाची उपेक्षेची वृद्धी हा मध्य आहे; मध्याची किती लक्षणे आहेत? मध्याची तीन लक्षणे आहेत: (१) शुद्ध चित्ताकडे उपेक्षेने (तटस्थतेने) पाहतो, (२) समथ मार्गावर चालणाऱ्या चित्ताकडे उपेक्षेने पाहतो, (३) एकाग्रतेत स्थित असलेल्या चित्ताकडे उपेक्षेने पाहतो. ज्या अर्थी शुद्ध चित्ताकडे उपेक्षेने पाहतो, ज्या अर्थी समथ मार्गावर चालणाऱ्या चित्ताकडे उपेक्षेने पाहतो, आणि ज्या अर्थी एकाग्रतेत स्थित असलेल्या चित्ताकडे उपेक्षेने पाहतो, (त्या अर्थी) प्रथम ध्यानाची उपेक्षेची वृद्धी हा मध्य आहे आणि मध्याची ही तीन लक्षणे आहेत. म्हणूनच प्रथम ध्यान हे मध्यकल्याणकारी आणि तीन लक्षणांनी युक्त असते असे म्हटले जाते.

‘‘Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa kati lakkhaṇāni? Pariyosānassa cattāri lakkhaṇāni, tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena sampahaṃsanā, indriyānaṃ ekarasaṭṭhena sampahaṃsanā, tadupagavīriyavāhanaṭṭhena sampahaṃsanā, āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā. Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa imāni cattāri lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ pariyosānakalyāṇañceva hoti catulakkhaṇasampannañcā’’ti (paṭi. ma. 1.158).

प्रथम ध्यानाचे संप्रहंसन (प्रसन्नता) हे पर्यवसान (शेवट) आहे; पर्यवसानाची किती लक्षणे आहेत? पर्यवसानाची चार लक्षणे आहेत: (१) त्यात उत्पन्न झालेल्या धर्मांच्या परस्परांचे उल्लंघन न करण्याच्या अर्थाने प्रसन्नता, (२) इंद्रियांच्या एकरस (समान कार्य) असण्याच्या अर्थाने प्रसन्नता, (३) त्या इंद्रियांना अनुकूल असे वीर्य (प्रयत्न) वहन करण्याच्या अर्थाने प्रसन्नता, (४) आसेवन (पुन्हा पुन्हा सराव) करण्याच्या अर्थाने प्रसन्नता. प्रथम ध्यानाचे संप्रहंसन हे पर्यवसान आहे आणि पर्यवसानाची ही चार लक्षणे आहेत. म्हणूनच प्रथम ध्यान हे पर्यवसानकल्याणकारी आणि चार लक्षणांनी युक्त असते असे म्हटले जाते.

Tatra [Pg.144] paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro. Upekkhānubrūhanā nāma appanā. Sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇāti evameke vaṇṇayanti. Yasmā pana ‘‘ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṃsita’’nti (paṭi. ma. 1.158) pāḷiyaṃ vuttaṃ, tasmā antoappanāyameva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi, tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā, dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā ca veditabbā.

त्या (पाळी) वचनात, 'प्रतिपदाविशुद्धी (साधनेची शुद्धता) म्हणजे पूर्वतयारीसह (ससंभारिक) असलेला उपचार (उपचार समाधी) होय. उपेक्षानुब्रूहन (उपेक्षेची वृद्धी) म्हणजे अप्पना (अर्पणा समाधी) होय. आणि संप्रहंसन (प्रसन्नता) म्हणजे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) होय' असे काही (अभयगिरीवासी) आचार्य वर्णन करतात. परंतु, 'जेव्हा चित्त एकाग्रतेप्रत (एकत्वगत) पोहोचते, तेव्हा ते प्रतिपदाविशुद्धीमध्ये प्रवेश करते, उपेक्षेने वृद्धिंगत होते आणि ज्ञानाने अत्यंत प्रसन्न होते' असे पटिसम्भिदामग्ग पाळीमध्ये म्हटले असल्यामुळे, अप्पनाच्या (अर्पणा समाधीच्या) आतच पूर्वतयारीच्या (परिकम्माच्या) आगमनानुसार प्रतिपदाविशुद्धी समजली पाहिजे; तत्रमज्झत्तुपेक्षेच्या (तटस्थतेच्या) कार्याच्या प्रभावाने उपेक्षानुब्रूहन समजले पाहिजे; आणि समाधी व प्रज्ञा या धर्मांच्या परस्परांचे उल्लंघन न करणे इत्यादी अवस्था साध्य करून चित्त शुद्ध करणाऱ्या ज्ञानाच्या कार्यसिद्धीनुसार संप्रहंसन (प्रसन्नता) समजले पाहिजे.

Kathaṃ? Yasmiñhi vāre appanā uppajjati, tasmiṃ yo nīvaraṇasaṅkhāto kilesagaṇo tassa jhānassa paribandho, tato cittaṃ visujjhati. Visuddhattā āvaraṇavirahitaṃ hutvā majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati. Majjhimaṃ samathanimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva. Tadanantaraṃ pana purimacittaṃ ekasantatipariṇāmanayena tathattamupagacchamānaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati nāma, evaṃ paṭipannattā tathattupagamanena tattha pakkhandati nāma. Evaṃ tāva purimacitte vijjamānākāranipphādikā paṭhamassa jhānassa uppādakkhaṇeyeva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi veditabbā.

ते कसे? कारण ज्या जवन-प्रक्रियेत (वार) अप्पना (अर्पणा) उत्पन्न होते, त्या जवन-प्रक्रियेत नीवरण नावाचा जो क्लेशांचा समूह असतो, तो त्या ध्यानाचा अडथळा (परिबंध) असतो; त्या अडथळ्यापासून चित्त शुद्ध होते. शुद्ध झाल्यामुळे, अडथळा आणणाऱ्या नीवरणांपासून मुक्त होऊन ते मध्यम समथ-निमित्ताप्रत पोहोचते. मध्यम समथ-निमित्त म्हणजे समतोलपणे प्रवृत्त झालेली अप्पना-समाधीच होय. त्यानंतर, पूर्ववर्ती चित्त (गोत्रभू चित्त) एकाच संततीच्या परिवर्तनाच्या नियमाने (एकसंततिपरिणामनयेन) त्या अवस्थेला (तथत्ता) प्राप्त होत मध्यम समथ-निमित्ताप्रत पोहोचते, आणि अशा प्रकारे पोहोचल्यामुळे व त्या अवस्थेला प्राप्त झाल्यामुळे ते त्या समथ-निमित्तामध्ये प्रवेश करते (पक्खन्दति) असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, पूर्ववर्ती चित्तामध्ये विद्यमान असलेल्या लक्षणांना पूर्ण करणाऱ्या पहिल्या ध्यानाच्या उत्पत्तीच्या क्षणीच, आगमनाच्या (पूर्वतयारीच्या) प्रभावाने प्रतिपदाविशुद्धी समजली पाहिजे.

Evaṃ visuddhassa pana tassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathabhāvupagamanena samathapaṭipannassa puna samādhāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathapaṭipannabhāvato eva cassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma. Evaṃ tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā.

अशा प्रकारे शुद्ध झालेल्या त्या चित्ताला पुन्हा शुद्ध करण्याची आवश्यकता नसल्यामुळे, शुद्धीकरणाच्या कार्यात कोणताही प्रयत्न न करता, तो योगी शुद्ध चित्ताकडे तटस्थतेने पाहतो (अज्झुपेक्खति). समथ भाव प्राप्त झाल्यामुळे समथ मार्गावर आरूढ झालेल्या चित्ताला पुन्हा समाधीत आणण्याचा प्रयत्न न करता, तो समथ मार्गावर आरूढ झालेल्या चित्ताकडे तटस्थतेने पाहतो. समथ मार्गावर आरूढ झाल्यामुळेच क्लेशांचा संसर्ग सोडून एकाग्रतेने (एकत्व) उपस्थित झालेल्या त्या चित्ताला पुन्हा एकाग्रतेत आणण्याचा प्रयत्न न करता, तो एकाग्रतेने उपस्थित असलेल्या चित्ताकडे तटस्थतेने पाहतो. अशा प्रकारे, तत्रमज्झत्तुपेक्षेच्या कार्याच्या प्रभावाने उपेक्षानुब्रूहन (उपेक्षेची वृद्धी) समजले पाहिजे.

Ye panete evaṃ upekkhānubrūhite tattha jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā aññamaññaṃ anativattamānā hutvā pavattā, yāni ca saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni, yañcesa tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhayati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā, sabbepi te ākārā yasmā ñāṇena saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavañca ānisaṃsañca [Pg.145] disvā tathā tathā sampahaṃsitattā visodhitattā pariyodāpitattā nipphannāva, tasmā ‘‘dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbā’’ti vuttaṃ.

परंतु, अशा प्रकारे उपेक्षेने वृद्धिंगत झालेल्या त्या ध्यानचित्तात उत्पन्न झालेले समाधी व प्रज्ञा नावाचे जे युगनद्ध (जोडीने चालणारे) धर्म परस्परांचे उल्लंघन न करता प्रवृत्त होतात; आणि श्रद्धा इत्यादी जी इंद्रिये विविध क्लेशांपासून मुक्त झाल्यामुळे विमुक्तीच्या रसाने एकरस (समान कार्य करणारी) होऊन प्रवृत्त होतात; आणि हा योगी त्यांच्या परस्परांचे उल्लंघन न करणे व एकरस असणे या अवस्थेला अनुकूल असे जे वीर्य (प्रयत्न) प्रवृत्त करतो; आणि त्या क्षणी त्याची जी आसेवना (पुनरावृत्ती) प्रवृत्त होते; हे सर्व आकार (लक्षणे) ज्या अर्थी ज्ञानाने संक्लेश (मळकटपणा) आणि वोदान (शुद्धता) यांमधील तो तो दोष व तो तो फायदा पाहून, त्या त्या प्रकारे अत्यंत प्रसन्न, शुद्ध आणि सर्व बाजूंनी निर्मळ केल्यामुळेच सिद्ध होतात; म्हणूनच 'धर्मांचे परस्परांचे उल्लंघन न करणे इत्यादी अवस्था साध्य करून चित्त शुद्ध करणाऱ्या ज्ञानाच्या कार्यसिद्धीनुसार संप्रहंसन (प्रसन्नता) समजले पाहिजे' असे मी म्हटले आहे.

Tattha yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti. Yathāha – ‘‘tathāpaggahitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhati, upekkhāvasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, upekkhāvasena nānattakilesehi cittaṃ vimuccati, vimokkhavasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Vimuttattā te dhammā ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā’’ti (paṭi. ma. 1.201). Tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosānanti vuttā.

त्या भावनाचित्तात उपेक्षेच्या प्रभावाने ज्ञान स्पष्ट होते. जसे म्हटले आहे - 'अशा प्रकारे प्रगृहीत (उत्साहित) केलेल्या चित्ताकडे तो चांगल्या प्रकारे तटस्थतेने पाहतो; उपेक्षेच्या प्रभावाने व प्रज्ञेच्या प्रभावाने प्रज्ञिंद्रिय अत्यंत प्रबळ होते; उपेक्षेच्या प्रभावाने विविध क्लेशांपासून चित्त विमुक्त होते; विमुक्तीच्या प्रभावाने व प्रज्ञेच्या प्रभावाने प्रज्ञिंद्रिय अत्यंत प्रबळ होते. विमुक्त झाल्यामुळे ते धर्म एकरस (समान कार्य करणारे) होतात. एकरसतेच्या अर्थाने ती भावना होय.' म्हणूनच, ज्ञानाचे कार्य असलेली संप्रहंसन (प्रसन्नता) हीच अंतिम समाप्ती (परियोसान) आहे असे म्हटले आहे.

Idāni paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇanti ettha gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ, paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ. Ārammaṇūpanijjhānato paccanīkajhāpanato vā jhānaṃ. Pathavīmaṇḍalaṃ pana sakalaṭṭhena pathavīkasiṇanti vuccati, taṃ nissāya paṭiladdhanimittampi, pathavīkasiṇanimitte paṭiladdhajhānampi. Tatra imasmiṃ atthe jhānaṃ pathavīkasiṇanti veditabbaṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇa’’nti.

आता, 'पठवीकसिण (पृथ्वी-कृत्स्न) चे पहिले ध्यान प्राप्त झाले आहे' या वाक्यात - मोजणीच्या क्रमानुसार पहिले असल्यामुळे ते 'पहिले' (पठमं) होय, आणि सर्वप्रथम उत्पन्न झाल्यामुळेही ते 'पहिले' होय. आलंबनाचे (विषयाचे) जवळून ध्यान केल्यामुळे किंवा विरोधी नीवरणांना जाळून टाकल्यामुळे ते 'ध्यान' (झानं) होय. पृथ्वीमंडळाला संपूर्ण अर्थाने 'पठवीकसिण' असे म्हटले जाते; त्याचा आश्रय घेऊन प्राप्त झालेल्या प्रतिभाग-निमित्तालाही आणि पठवीकसिण-निमित्तामध्ये प्राप्त झालेल्या ध्यानालाही (पठवीकसिण म्हटले जाते). त्यांपैकी या संदर्भात, ध्यानालाच 'पठवीकसिण' असे समजले पाहिजे. त्यालाच उद्देशून 'पठवीकसिणचे पहिले ध्यान प्राप्त झाले आहे' असे म्हटले आहे.

Ciraṭṭhitisampādanaṃ

दीर्घकाळ टिकून राहणे साध्य करणे (चिरट्ठितिसम्पादनं)

76. Evamadhigate pana etasmiṃ tena yoginā vālavedhinā viya, sūdena viya ca ākārā pariggahetabbā. Yathā hi sukusalo dhanuggaho vālavedhāya kammaṃ kurumāno yasmiṃ vāre vālaṃ vijjhati, tasmiṃ vāre akkantapadānañca dhanudaṇḍassa ca jiyāya ca sarassa ca ākāraṃ pariggaṇheyya. ‘‘Evaṃ me ṭhitena evaṃ dhanudaṇḍaṃ evaṃ jiyaṃ evaṃ saraṃ gahetvā vālo viddho’’ti. So tato paṭṭhāya tatheva te ākāre sampādento avirādhetvā vālaṃ vijjheyya. Evameva yogināpi ‘‘imaṃ nāma me bhojanaṃ bhuñjitvā evarūpaṃ puggalaṃ sevamānena evarūpe senāsane iminā nāma iriyāpathena imasmiṃ kāle idaṃ adhigata’’nti ete bhojanasappāyādayo ākārā pariggahetabbā. Evañhi so naṭṭhe [Pg.146] vā tasmiṃ te ākāre sampādetvā puna uppādetuṃ, appaguṇaṃ vā paguṇaṃ karonto punappunaṃ appetuṃ sakkhissati.

७६. अशा प्रकारे हे पहिले ध्यान प्राप्त झाल्यावर, त्या योग्याने केसवेधी (केसाच्या टोकाला अचूक मारणारा) धनुर्धराप्रमाणे आणि आचाऱ्याप्रमाणे (स्वयंपाक्याप्रमाणे) अनुकूल परिस्थितीचे आकार (लक्षणे) लक्षात ठेवले पाहिजेत. जसे की, एखादा अत्यंत कुशल धनुर्धर केसाच्या टोकाला अचूक मारण्यासाठी सराव करत असताना, ज्या वेळी तो केसाच्या टोकाला अचूक मारतो, त्या वेळी तो पाऊल टाकण्याची पद्धत, धनुष्य, दोरी आणि बाण यांच्या स्थितीचे आकार लक्षात ठेवतो - 'मी असा उभा राहून, असे धनुष्य, अशी दोरी आणि असा बाण धरून केसाच्या टोकाला अचूक मारले आहे.' तो त्या वेळेपासून त्याच प्रकारे त्या आकारांना जुळवून आणत, चूक न करता केसाच्या टोकाला अचूक मारू शकतो. याचप्रमाणे योग्यानेही, 'मी हे विशिष्ट अन्न खाऊन, अशा व्यक्तीची संगत धरून, अशा प्रकारच्या सेनासनात (निवासस्थानात), या विशिष्ट इरियापथाने (शारीरिक स्थितीने), या वेळी हे ध्यान प्राप्त केले आहे' असे अन्नाची अनुकूलता इत्यादी आकार लक्षात ठेवले पाहिजेत. कारण अशा प्रकारे लक्षात ठेवल्यास, ते ध्यान नष्ट झाले तरी तो योगी त्या आकारांना पुन्हा जुळवून आणून ते ध्यान पुन्हा उत्पन्न करण्यास समर्थ होईल, किंवा अपरिचित असलेल्या ध्यानाला परिचित करून वारंवार त्यात प्रवेश करण्यास समर्थ होईल.

Yathā ca kusalo sūdo bhattāraṃ parivisanto tassa yaṃ yaṃ ruciyā bhuñjati, taṃ taṃ sallakkhetvā tato paṭṭhāya tādisameva upanāmento lābhassa bhāgī hoti, evamayampi adhigatakkhaṇe bhojanādayo ākāre gahetvā te sampādento naṭṭhe naṭṭhe punappunaṃ appanāya lābhī hoti. Tasmā tena vālavedhinā viya sūdena viya ca ākārā pariggahetabbā. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

आणि ज्याप्रमाणे एखादा कुशल आचारी आपल्या मालकाला जेवण वाढताना, मालक जे जे अन्न आवडीने खातो ते लक्षात ठेवतो आणि त्या दिवसापासून तसेच अन्न त्याच्यासमोर सादर करून बक्षीस मिळवण्यास पात्र ठरतो; त्याचप्रमाणे या योग्यानेही ध्यान प्राप्त झाल्याच्या क्षणी अन्न इत्यादी अनुकूल आकारांना लक्षात ठेवून, ते आकार जुळवून आणत, ध्यान नष्ट होईल तेव्हा तेव्हा वारंवार अप्पना (अर्पणा समाधी) प्राप्त करून घेतली पाहिजे. म्हणूनच, त्या केसवेधी धनुर्धराप्रमाणे आणि कुशल आचाऱ्याप्रमाणे योग्याने अनुकूल आकारांचे ग्रहण केले पाहिजे. भगवंतांनी देखील असे म्हटले आहे की -

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo rājānaṃ vā rājamahāmattaṃ vā nānaccayehi sūpehi paccupaṭṭhito assa ambilaggehipi tittakaggehipi kaṭukaggehipi madhuraggehipi khārikehipi akhārikehipi loṇikehipi aloṇikehipi. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattu nimittaṃ uggaṇhāti ‘idaṃ vā me ajja bhattu sūpeyyaṃ ruccati, imassa vā abhiharati, imassa vā bahuṃ gaṇhāti, imassa vā vaṇṇaṃ bhāsati, ambilaggaṃ vā me ajja bhattu sūpeyyaṃ ruccati, ambilaggassa vā abhiharati, ambilaggassa vā bahuṃ gaṇhāti, ambilaggassa vā vaṇṇaṃ bhāsati…pe… aloṇikassa vā vaṇṇaṃ bhāsatī’ti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo lābhī ceva hoti acchādanassa, lābhī vetanassa, lābhī abhihārānaṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattu nimittaṃ uggaṇhāti. Evameva kho, bhikkhave, idhekacco paṇḍito byatto kusalo bhikkhu kāye kāyānupassī viharati…pe… vedanāsu vedanā… citte cittā… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tassa dhammesu dhammānupassino viharato cittaṃ samādhiyati, upakkilesā pahīyanti, so taṃ nimittaṃ uggaṇhāti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu lābhī ceva hoti diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ, lābhī satisampajaññassa. Taṃ kissa hetu? Tathā [Pg.147] hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu sakassa cittassa nimittaṃ uggaṇhātī’’ti (saṃ. ni. 5.374).

भिक्षूंनो, जसे एखादा चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल आचारी राजाची किंवा राजमहामात्राची विविध प्रकारच्या रसांनी युक्त अशा व्यंजनांनी सेवा करतो - आंबट, कडू, तिखट, गोड, खारट, अळणी, मीठ जास्त असलेल्या किंवा मीठ कमी असलेल्या व्यंजनांनी. भिक्षूंनो, तो चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल आचारी आपल्या मालकाच्या आवडीनिवडीचे संकेत ओळखतो की, 'आज माझ्या मालकाला हे व्यंजन आवडले आहे, किंवा ते या व्यंजनाकडे हात वाढवत आहेत, किंवा हे व्यंजन जास्त प्रमाणात घेत आहेत, किंवा या व्यंजनाची प्रशंसा करत आहेत. आज माझ्या मालकाला आंबट चवीचे व्यंजन आवडले आहे, किंवा ते आंबट व्यंजनाकडे हात वाढवत आहेत, किंवा ते जास्त प्रमाणात घेत आहेत, किंवा त्याची प्रशंसा करत आहेत... पे... अळणी व्यंजनाची प्रशंसा करत आहेत.' भिक्षूंनो, तो चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल आचारी वस्त्रे (पारितोषिके), वेतन आणि भेटवस्तू मिळवतो. त्याचे कारण काय? भिक्षूंनो, कारण तो चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल आचारी आपल्या मालकाच्या आवडीचे संकेत ओळखतो. तसेच, भिक्षूंनो, येथे एखादा चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल भिक्षू कायेमध्ये कायेचे अनुदर्शन करत विहरतो... पे... वेदनांमध्ये वेदनांचे... चित्तामध्ये चित्ताचे... धर्मांमध्ये धर्मांचे अनुदर्शन करत विहरतो - उद्योगी (आतापी), संप्रजन्ययुक्त (संपजानो) आणि स्मृतिमान (सतिमा) होऊन, लोकांमधील अभिज्झ्या (लोभ) आणि डोमनस्स (दौर्मनस्य) दूर करून. धर्मांमध्ये धर्मानुपश्यना करत विहरणाऱ्या त्या भिक्षूचे चित्त समाहित होते, उपक्किलेस (चित्ताचे मळ) नष्ट होतात, आणि तो त्या संकेताला ग्रहण करतो (ओळखतो). भिक्षूंनो, तो चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल भिक्षू दृष्टधम्मसुखविहाराचा (याच जन्मातील सुखाचा) आणि स्मृति-संप्रजन्याचा लाभ घेणारा होतो. त्याचे कारण काय? भिक्षूंनो, कारण तो चतुर, बुद्धिमान आणि कुशल भिक्षू आपल्या स्वतःच्या चित्ताचे संकेत ओळखतो.

Nimittaggahaṇena cassa puna te ākāre sampādayato appanāmattameva ijjhati, na ciraṭṭhānaṃ. Ciraṭṭhānaṃ pana samādhiparibandhānaṃ dhammānaṃ suvisodhitattā hoti. Yo hi bhikkhu kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandaṃ na suṭṭhu vikkhambhetvā, kāyapassaddhivasena kāyaduṭṭhullaṃ na suppaṭipassaddhaṃ katvā, ārambhadhātumanasikārādivasena thinamiddhaṃ na suṭṭhu paṭivinodetvā, samathanimittamanasikārādivasena uddhaccakukkuccaṃ na susamūhataṃ katvā, aññepi samādhiparibandhe dhamme na suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati, so avisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya avisuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca khippameva nikkhamati. Yo pana samādhiparibandhe dhamme suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati, so suvisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya suparisuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca sakalampi divasabhāgaṃ antosamāpattiyaṃyeva hoti. Tenāhu porāṇā –

आणि संकेताचे ग्रहण केल्याने, पुन्हा त्या आकारांना पूर्ण करणाऱ्या योग्याला केवळ अप्पना (अर्पणा समाधी) प्राप्त होते, परंतु ती दीर्घकाळ टिकत नाही. दीर्घकाळ टिकणे मात्र समाधीच्या अंतरायभूत (बाधक) धर्मांचे चांगल्या प्रकारे शुद्धीकरण केल्यानेच होते. जो भिक्षू कामभोगांमधील दोषांचे अनुदर्शन इत्यादींद्वारे कामच्छंदाला चांगल्या प्रकारे दूर न करता, कायप्रस्रब्धीच्या (शरीराच्या शांततेच्या) प्रभावाने शरीराचा जडपणा चांगल्या प्रकारे शांत न करता, आरंभधातूच्या मनसिकार इत्यादींद्वारे थिनमिद्ध (आळस आणि ग्लानी) चांगल्या प्रकारे दूर न करता, शमथनिमित्ताच्या मनसिकार इत्यादींद्वारे उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्धतपणा आणि पश्चात्ताप) चांगल्या प्रकारे नष्ट न करता, आणि समाधीच्या इतरही बाधक धर्मांचे चांगल्या प्रकारे शुद्धीकरण न करता ध्यानात प्रवेश करतो, तो न स्वच्छ केलेल्या छिद्रात प्रवेश करणाऱ्या भुंग्याप्रमाणे किंवा संकटांपासून मुक्त न केलेल्या बागेत प्रवेश करणाऱ्या राजाप्रमाणे लवकरच ध्यानातून बाहेर पडतो. परंतु, जो समाधीच्या बाधक धर्मांचे चांगल्या प्रकारे शुद्धीकरण करून ध्यानात प्रवेश करतो, तो चांगल्या प्रकारे स्वच्छ केलेल्या छिद्रात प्रवेश करणाऱ्या भुंग्याप्रमाणे आणि पूर्णपणे सुरक्षित व स्वच्छ बागेत प्रवेश करणाऱ्या राजाप्रमाणे संपूर्ण दिवसभर समापत्तीमध्येच लीन राहतो. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Kāmesu chandaṃ paṭighaṃ vinodaye,Uddhaccamiddhaṃ vicikicchapañcamaṃ;

Vivekapāmojjakarena cetasā,Rājāva suddhantagato tahiṃ rame’’ti.

कामच्छंद, प्रतिघ (द्वेष), उद्धच्च, मिद्ध (ग्लानी) आणि पाचवी विचिकित्सा (शंका) यांना दूर करावे. (यांना दूर करून) विवेकामुळे उत्पन्न होणाऱ्या प्रामोद्याला (आनंदाला) निर्माण करणाऱ्या चित्ताने, जसा राजा सर्व बाजूंनी सुरक्षित व स्वच्छ केलेल्या बागेत रममाण होतो, तसे त्या ध्यानात रममाण व्हावे.

Tasmā ciraṭṭhitikāmena paribandhakadhamme visodhetvā jhānaṃ samāpajjitabbaṃ. Cittabhāvanāvepullatthañca yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tassa dve vaḍḍhanābhūmiyo upacāraṃ vā appanaṃ vā. Upacāraṃ patvāpi hi taṃ vaḍḍhetuṃ vaṭṭati appanaṃ patvāpi. Ekasmiṃ pana ṭhāne avassaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabba’’nti.

म्हणूनच, ध्यानात दीर्घकाळ टिकण्याची इच्छा असणाऱ्या योग्याने बाधक धर्मांचे (नीवरणांचे) शुद्धीकरण करून ध्यानात प्रवेश करावा. आणि चित्तभावनेच्या विस्तारासाठी प्राप्त झालेल्या प्रतिभागनिमित्ताला वाढवावे. त्या प्रतिभागनिमित्ताच्या वाढीच्या दोन भूमी आहेत - उपचार किंवा अप्पना. उपचार समाधी प्राप्त करूनही त्या प्रतिभागनिमित्ताला वाढवणे योग्य आहे आणि अप्पना समाधी प्राप्त करूनही. परंतु, या दोन्हीपैकी एका ठिकाणी ते निश्चितपणे वाढवले पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्राप्त झालेल्या प्रतिभागनिमित्ताला वाढवावे'.

Nimittavaḍḍhananayo

निमित्त वाढवण्याची पद्धत

77. Tatrāyaṃ vaḍḍhananayo, tena yoginā taṃ nimittaṃ pattavaḍḍhanapūvavaḍḍhanabhattavaḍḍhanalatāvaḍḍhanadussavaḍḍhanayogena avaḍḍhetvā yathā nāma kassako kasitabbaṭṭhānaṃ [Pg.148] naṅgalena paricchinditvā paricchedabbhantare kasati, yathā vā pana bhikkhū sīmaṃ bandhantā paṭhamaṃ nimittāni sallakkhetvā pacchā bandhanti, evameva tassa yathāladdhassa nimittassa anukkamena ekaṅguladvaṅgulativaṅgulacaturaṅgulamattaṃ manasā paricchinditvā yathāparicchedaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Aparicchinditvā pana na vaḍḍhetabbaṃ. Tato vidatthiratanapamukhapariveṇavihārasīmānaṃ gāmanigamajanapadarajjasamuddasīmānañca paricchedavasena vaḍḍhayantena cakkavāḷaparicchedena vā tato vāpi uttari paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ.

७७. तेथे ही निमित्त वाढवण्याची पद्धत आहे - त्या योग्याने त्या निमित्ताला पात्र वाढवण्याच्या पद्धतीने, पूप (मिठाई) वाढवण्याच्या पद्धतीने, भात वाढवण्याच्या पद्धतीने, वेल वाढवण्याच्या पद्धतीने किंवा वस्त्र वाढवण्याच्या पद्धतीने न वाढवता; जसे एखादा शेतकरी नांगरणार असलेली जागा नांगराने मर्यादित करतो आणि त्या मर्यादेच्या आतच नांगरतो, किंवा जसे भिक्षू सीमा निश्चित करताना आधी सीमा-निमित्तांची नोंद घेतात आणि नंतर सीमा निश्चित करतात; तसेच प्राप्त झालेल्या त्या निमित्ताचे क्रमशः एक बोट, दोन बोटे, तीन बोटे, चार बोटे एवढे प्रमाण मनाने निश्चित करून, त्या निश्चित केलेल्या मर्यादेनुसार ते वाढवावे. मर्यादा निश्चित केल्याशिवाय ते वाढवू नये. त्यानंतर एक वीत, एक हात, विहाराचे अंगण, विहाराची सीमा, गाव, नगर, जनपद, राज्य आणि समुद्राच्या सीमेच्या मर्यादेनुसार ते वाढवत नेऊन, चक्रवाळाच्या (विश्वाच्या) मर्यादेपर्यंत किंवा त्याहूनही पलीकडे मर्यादा निश्चित करून ते वाढवावे.

Yathā hi haṃsapotakā pakkhānaṃ uṭṭhitakālato paṭṭhāya parittaṃ parittaṃ padesaṃ uppatantā paricayaṃ katvā anukkamena candimasūriyasantikaṃ gacchanti, evameva bhikkhu vuttanayena nimittaṃ paricchinditvā vaḍḍhento yāva cakkavāḷaparicchedā tato vā uttari vaḍḍheti. Athassa taṃ nimittaṃ vaḍḍhitavaḍḍhitaṭṭhāne pathaviyā ukkūlavikūlanadīviduggapabbatavisamesu saṅkusatasamabbhāhataṃ usabhacammaṃ viya hoti.

जसे हंसाची पिल्ले पंख फुटल्यापासून थोड्या थोड्या अंतरावर उडत उडत सराव करतात आणि क्रमशः चंद्र-सूर्यापर्यंत पोहोचतात; तसेच भिक्षू सांगितलेल्या पद्धतीने निमित्ताची मर्यादा निश्चित करून ते वाढवत वाढवत चक्रवाळाच्या मर्यादेपर्यंत किंवा त्याहूनही पलीकडे वाढवतो. तेव्हा त्याचे ते निमित्त, ज्या ज्या ठिकाणी ते वाढवले जाते, त्या त्या ठिकाणी पृथ्वीवरील चढ-उतार, नद्यांचे प्रवाह, दऱ्या आणि विषम पर्वत असूनही, शंभर खिळे ठोकून ताणलेल्या मोठ्या बैलाच्या कातड्याप्रमाणे सर्वत्र एकसमान भासते.

Tasmiṃ pana nimitte pattapaṭhamajjhānena ādikammikena samāpajjanabahulena bhavitabbaṃ, na paccavekkhaṇabahulena. Paccavekkhaṇabahulassa hi jhānaṅgāni thūlāni dubbalāni hutvā upaṭṭhahanti. Athassa tāni evaṃ upaṭṭhitattā upari ussukkanāya paccayataṃ āpajjanti. So appaguṇe jhāne ussukkamāno pattapaṭhamajjhānā ca parihāyati, na ca sakkoti dutiyaṃ pāpuṇituṃ. Tenāha bhagavā –

परंतु, त्या निमित्तामध्ये प्रथम ध्यान नुकतेच प्राप्त केलेल्या नवशिक्या (आदिकम्मिक) योग्याने ध्यानात वारंवार प्रवेश करणारा असावे, ध्यानाचे वारंवार प्रत्यवेक्षण (परीक्षण) करणारा नसावे. कारण वारंवार प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याचे ध्यानांग स्थूल आणि दुर्बळ होऊन प्रकट होतात. तेव्हा त्याचे ते ध्यानांग अशा प्रकारे स्थूल व दुर्बळ प्रकट झाल्यामुळे, वरच्या ध्यानाकडे प्रगती करण्यासाठी कारणीभूत ठरत नाहीत. तो भिक्षू ध्यानाचा चांगला सराव न करता वरच्या ध्यानासाठी प्रयत्न करत असताना, प्राप्त झालेल्या प्रथम ध्यानापासूनही भ्रष्ट होतो आणि द्वितीय ध्यान प्राप्त करण्यासही असमर्थ ठरतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate carituṃ. Tassā evamassa ‘yaṃnūnāhaṃ agatapubbañceva disaṃ gaccheyyaṃ, akhāditapubbāni ca tiṇāni khādeyyaṃ, apītapubbāni ca pānīyāni piveyya’nti. Sā purimaṃ pādaṃ na supatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvā pacchimaṃ pādaṃ uddhareyya, sā na ceva agatapubbaṃ disaṃ gaccheyya, na ca akhāditapubbāni tiṇāni khādeyya, na ca apītapubbāni pānīyāni piveyya. Yasmiñcassā padese ṭhitāya evamassa ‘yaṃnūnāhaṃ agatapubbañceva…pe… piveyya’nti. Tañca padesaṃ na sotthinā paccāgaccheyya. Taṃ kissa hetu[Pg.149]? Tathā hi sā, bhikkhave, gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate carituṃ, evameva kho, bhikkhave, idhekacco bhikkhu bālo abyatto akhettaññū akusalo vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. So taṃ nimittaṃ nāsevati, na bhāveti, na bahulīkaroti, na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti, tassa evaṃ hoti ‘yaṃnūnāhaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So na sakkoti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tassevaṃ hoti ‘yaṃnūnāhaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So na sakkoti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu ubhato bhaṭṭho ubhato parihīno, seyyathāpi sā gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate caritu’’nti (a. ni. 9.35).

भिक्खूहो, उदाहरणार्थ, डोंगरावर राहणारी एखादी मूर्ख, अकुशल, आपल्या चरण्याच्या क्षेत्राला न जाणणारी आणि विषम (उंचसखल) डोंगरावर फिरण्यात अकुशल असलेली गाय असेल. तिला असा विचार येईल, 'मी अशा दिशेला जावे जिथे मी आधी कधी गेले नाही, असे गवत खावे जे मी आधी कधी खाल्ले नाही आणि असे पाणी प्यावे जे मी आधी कधी प्यायले नाही.' ती आपला पुढचा पाय नीट न रोवता मागचा पाय उचलते. ती न तर त्या कधी न गेलेल्या दिशेला जाऊ शकेल, न कधी न खाल्लेले गवत खाऊ शकेल आणि न कधी न प्यायलेले पाणी प्यायला मिळेल. आणि ज्या ठिकाणी ती उभी होती, जिथे उभे राहून तिला असा विचार आला होता की, 'मी कधी न गेलेल्या दिशेला जावे... पे... पाणी प्यावे', त्या मूळ ठिकाणीही ती सुखरूप परत येऊ शकणार नाही. याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो, ती डोंगरावर राहणारी गाय मूर्ख, अकुशल, आपल्या चरण्याच्या क्षेत्राला न जाणणारी आणि विषम डोंगरावर फिरण्यात अकुशल आहे. याचप्रमाणे, भिक्खूहो, येथे एखादा भिक्खू मूर्ख, अकुशल, (समाधीच्या अंतरायांना दूर करण्याचे) क्षेत्र न जाणणारा आणि कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... पे... प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यात अकुशल असतो. तो त्या निमित्ताचे (ध्यानाच्या लक्षणाचे) सेवन करत नाही, त्याची भावना करत नाही, त्याचा वारंवार सराव करत नाही, त्यावर आपले चित्त चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करत नाही. त्याला असा विचार येतो, 'मी वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने... पे... द्वितीय ध्यानात प्रवेश करून विहरावे.' परंतु तो वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने... पे... द्वितीय ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यास असमर्थ ठरतो. पुन्हा त्याला असा विचार येतो, 'मी कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... पे... प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरावे.' परंतु तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... पे... प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरण्यासही असमर्थ ठरतो. भिक्खूहो, अशा भिक्खूला दोन्ही बाजूंनी भ्रष्ट झालेला, दोन्ही बाजूंनी पतित झालेला असे म्हटले जाते; जशी ती डोंगरावर राहणारी मूर्ख, अकुशल, आपल्या चरण्याच्या क्षेत्राला न जाणणारी आणि विषम डोंगरावर फिरण्यात अकुशल असलेली गाय असते.

Tasmānena tasmiṃyeva tāva paṭhamajjhāne pañcahākārehi ciṇṇavasinā bhavitabbaṃ.

त्यामुळे, या योग्याने प्रथम त्या प्रथम ध्यानातच पाच प्रकारांनी वशी (प्रभुत्व) मिळवून निष्णात झाले पाहिजे.

Pañcavasīkathā

पंचवशीकथा (पाच प्रकारच्या वशींचे स्पष्टीकरण)

78. Tatrimā pañca vasiyo āvajjanavasī, samāpajjanavasī, adhiṭṭhānavasī, vuṭṭhānavasī, paccavekkhaṇavasīti. Paṭhamaṃ jhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvadicchakaṃ āvajjeti, āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti āvajjanavasī. Paṭhamaṃ jhānaṃ yatthicchakaṃ…pe… samāpajjati, samāpajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti samāpajjanavasī. Evaṃ sesāpi vitthāretabbā.

७८. त्यामध्ये या पाच वशी (प्रभुत्व) आहेत: आवर्जनवशी (चित्त वळवण्याचे प्रभुत्व), समापज्जनवशी (ध्यानात प्रवेश करण्याचे प्रभुत्व), अधिष्ठानवशी (ध्यानात टिकून राहण्याचे प्रभुत्व), व्युत्थानवशी (ध्यानातून बाहेर पडण्याचे प्रभुत्व) आणि प्रत्यवेक्षणवशी (ध्यानाचे पुनरावलोकन करण्याचे प्रभुत्व). प्रथम ध्यानाचे ज्या ठिकाणी, ज्या प्रकारे आणि जितका वेळ आवर्जन (चिंतन) करायचे असेल, तितका वेळ ते चिंतन करू शकणे आणि चिंतनात कोणतीही मंदता (किंवा विलंब) न असणे, याला 'आवर्जनवशी' म्हणतात. प्रथम ध्यानात ज्या ठिकाणी... पे... समापत्ती (प्रवेश) मिळवायची असेल, तिथे समापत्ती मिळवणे आणि समापत्ती मिळवण्यात कोणतीही मंदता न असणे, याला 'समापज्जनवशी' म्हणतात. याचप्रमाणे उर्वरित वशींचेही सविस्तर वर्णन समजून घ्यावे.

Ayaṃ panettha atthappakāsanā, paṭhamajjhānato vuṭṭhāya paṭhamaṃ vitakkaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ vitakkārammaṇāneva cattāri pañca vā javanāni javanti. Tato dve bhavaṅgāni, tato puna vicārārammaṇaṃ āvajjanaṃ, vuttanayāneva javanānīti evaṃ pañcasu jhānaṅgesu yadā nirantaraṃ cittaṃ pesetuṃ sakkoti, athassa āvajjanavasī siddhā hoti. Ayaṃ pana matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriye labbhati[Pg.150], aññesaṃ vā evarūpe kāle. Ito paraṃ sīghatarā āvajjanavasī nāma natthi.

येथे अर्थाचे प्रकटीकरण (स्पष्टीकरण) असे आहे: प्रथम ध्यानातून उठून प्रथम वितर्काचे आवर्जन (चिंतन) करणाऱ्या योग्याचे भवांग खंडित होऊन, उत्पन्न झालेल्या आवर्जनानंतर लगेचच वितर्कालाच आलंबन (विषय) बनवणारे चार किंवा पाच जवन (चित्तक्षण) वेगाने उत्पन्न होतात. त्यानंतर दोन भवांग चित्तक्षण होतात. त्यानंतर पुन्हा विचाराला आलंबन बनवणारे आवर्जन उत्पन्न होते आणि पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जवन उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे जेव्हा पाचही ध्यान-अंगांवर निरंतर (विना अडथळा) चित्त एकाग्र करण्यास तो समर्थ होतो, तेव्हा त्याची 'आवर्जनवशी' सिद्ध होते. ही सर्वोच्च शिखरावर पोहोचलेली आवर्जनवशी भगवंतांच्या 'यमकप्रातिहार्य' (यमकपाटीहारिय) प्रसंगी प्राप्त होते, किंवा इतरांना अशाच प्रकारच्या प्रसंगी प्राप्त होते. यापेक्षा अधिक वेगवान अशी दुसरी कोणतीही आवर्जनवशी नाही.

Āyasmato pana mahāmoggallānassa nandopanandanāgarājadamane viya sīghaṃ samāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī nāma.

आयुष्मान महामोग्गल्लानांनी नंदोपनंद नागराजाचे दमन करताना दाखवल्याप्रमाणे, अत्यंत वेगाने ध्यानात प्रवेश (समापत्ती) करण्याची क्षमता म्हणजे 'समापज्जनवशी' होय.

Accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī nāma. Tatheva lahuṃ vuṭṭhātuṃ samatthatā vuṭṭhānavasī nāma. Tadubhayadassanatthaṃ buddharakkhitattherassa vatthuṃ kathetuṃ vaṭṭati.

चुटकी वाजवण्याइतका काळ किंवा दहा चुटक्या वाजवण्याइतका काळ ध्यान टिकवून ठेवण्याची क्षमता म्हणजे 'अधिष्ठानवशी' होय. त्याचप्रमाणे ध्यानातून वेगाने बाहेर पडण्याची क्षमता म्हणजे 'व्युत्थानवशी' होय. या दोन्ही वशींचे दर्शन घडवण्यासाठी स्थवीर बुद्धरक्षित यांची कथा सांगणे योग्य ठरेल.

So hāyasmā upasampadāya aṭṭhavassiko hutvā therambatthale mahārohaṇaguttattherassa gilānupaṭṭhānaṃ āgatānaṃ tiṃsamattānaṃ iddhimantasahassānaṃ majjhe nisinno therassa yāguṃ paṭiggāhayamānaṃ upaṭṭhākanāgarājānaṃ gahessāmīti ākāsato pakkhandantaṃ supaṇṇarājānaṃ disvā tāvadeva pabbataṃ nimminitvā nāgarājānaṃ bāhāyaṃ gahetvā tattha pāvisi. Supaṇṇarājā pabbate pahāraṃ datvā palāyi. Mahāthero āha – ‘‘sace, āvuso, buddharakkhito nābhavissa, sabbeva gārayhā assāmā’’ti.

ते आयुष्मान उपसंपदेनंतर आठ वर्षांचे (आठ वर्षांचे वर्षावास झालेले) असताना, थेरंबत्थल येथे महारोहणगुत्त स्थविरांच्या रुग्णसेवेसाठी आलेल्या सुमारे तीस हजार ऋद्धिवान भिक्खूंच्या मध्यभागी बसले होते. स्थविरांना पेज (यागू) अर्पण करणाऱ्या सेवक नागराजाला पकडण्यासाठी आकाशातून झेप घेणाऱ्या गरुडराजाला (सुपण्णराजा) पाहून, त्यांनी त्याच क्षणी एका पर्वताची निर्मिती केली आणि नागराजाला हाताने पकडून त्या पर्वताच्या गुहेत प्रवेश केला. गरुडराजाने पर्वतावर प्रहार केला आणि तो पळून गेला. तेव्हा महास्थविरांनी म्हटले—'मित्रांनो, जर बुद्धरक्षित तिथे नसता, तर आपण सर्वच निंदेला पात्र ठरलो असतो.'

Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā. Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarānīti.

प्रत्यवेक्षणवशीचे वर्णन तर आवर्जनवशीमध्येच आलेले आहे. कारण आवर्जनानंतर लगेचच उत्पन्न होणारे जवन हे प्रत्यवेक्षण जवनच (पुनरावलोकन करणारे चित्तक्षण) असतात.

Dutiyajjhānakathā

द्वितीयध्यानकथा (द्वितीय ध्यानाचे स्पष्टीकरण)

79. Imāsu pana pañcasu vasīsu ciṇṇavasinā paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannanīvaraṇapaccatthikā, vitakkavicārānaṃ oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā dutiyajjhānaṃ santato manasikatvā paṭhamajjhāne nikantiṃ pariyādāya dutiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā paṭhamajjhānā vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato vitakkavicārā oḷārikato upaṭṭhahanti, pītisukhañceva cittekaggatā ca santato upaṭṭhāti, tadāssa oḷārikaṅgaṃ pahānāya santaaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto ‘‘idāni dutiyajjhānaṃ uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ upacchinditvā tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati[Pg.151]. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni javanti, yesamavasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ dutiyajjhānikaṃ. Sesāni vuttappakārāneva kāmāvacarānīti.

७९. या पाच वशींमध्ये निष्णात झालेल्या योग्याने चांगल्या प्रकारे अभ्यासलेल्या प्रथम ध्यानातून उठून, 'ही समापत्ती नीवरणांच्या (अडथळ्यांच्या) जवळची शत्रू आहे, आणि वितर्क व विचारांच्या स्थूलतेमुळे हिची ध्यानांगे दुर्बळ आहेत' असा दोष त्यात पाहून, द्वितीय ध्यानाला शांत मानून, प्रथम ध्यानावरील आसक्ती पूर्णपणे नष्ट करून द्वितीय ध्यान प्राप्त करण्यासाठी साधना (योग) करावी. त्यानंतर, जेव्हा तो प्रथम ध्यानातून उठून, स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन ध्यानांगांचे प्रत्यवेक्षण करतो, तेव्हा त्याला वितर्क आणि विचार स्थूल रूपाने जाणवतात, तर प्रीती, सुख आणि चित्ताची एकाग्रता शांत रूपाने जाणवते. तेव्हा त्या स्थूल अंगांचा त्याग करण्यासाठी आणि शांत अंगांची प्राप्ती करण्यासाठी, त्याच निमित्ताचे (पठवीकसिणाचे) 'पृथ्वी, पृथ्वी' असे वारंवार मनन करणाऱ्या त्या योग्याला 'आता द्वितीय ध्यान उत्पन्न होईल' असा विचार येतो. तेव्हा भवांग खंडित होऊन, त्याच पठवीकसिणाला आलंबन बनवून मनोध्वारावर्जन उत्पन्न होते. त्यानंतर त्याच आलंबनावर चार किंवा पाच जवन वेगाने उत्पन्न होतात, ज्यांच्या शेवटी एक रूपावचर द्वितीय ध्यानाचे जवन असते. उर्वरित जवन पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे कामावचर जवनच असतात.

Ettāvatā cesa vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evamanena dvaṅgavippahīnaṃ tivaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ dutiyaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.

एवढ्या साधनाक्रमाने हा योगी वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, आंतरिक प्रसन्नता देणारे, चित्ताची एकाग्रता वाढवणारे, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणारे द्वितीय ध्यान प्राप्त करून विहरतो. अशा प्रकारे, त्याने दोन अंगांचा (वितर्क आणि विचार) त्याग केलेले, तीन अंगांनी (प्रीती, सुख, एकाग्रता) युक्त केलेले, तीन प्रकारच्या कल्याणांनी युक्त आणि दहा लक्षणांनी संपन्न केलेले पठवीकसिणाचे द्वितीय ध्यान प्राप्त केलेले असते.

80. Tattha vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā, dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi. Aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo, aññe idha. Oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dīpanatthaṃ ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti evaṃ vuttanti veditabbaṃ.

८०. तेथे (त्या द्वितीय ध्यानाच्या वर्णनात) 'वितर्क आणि विचारांच्या शमनाने' (वितक्कविचाराणं वूपसमा) म्हणजे वितर्क आणि विचार या दोन्हीच्या शमनामुळे, त्यांच्या अतिक्रमणामुळे, द्वितीय ध्यानाच्या क्षणी ते प्रकट न होण्यामुळे (असे म्हटले आहे). तेथे जरी द्वितीय ध्यानात प्रथम ध्यानाचे सर्वच धर्म नसतात. कारण प्रथम ध्यानातील स्पर्शादी (धर्म) वेगळेच असतात आणि येथील (द्वितीय ध्यानातील) वेगळेच असतात. तरीही, स्थूळ स्थूळ अंगांचे अतिक्रमण केल्यामुळे प्रथम ध्यानापेक्षा भिन्न अशा द्वितीय ध्यानादींची प्राप्ती होते, हे स्पष्ट करण्यासाठी 'वितर्क आणि विचारांच्या शमनाने' असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

Ajjhattanti idha niyakajjhattamadhippetaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘ajjhattaṃ paccatta’’nti ettakameva vuttaṃ. Yasmā ca niyakajjhattamadhippetaṃ, tasmā attani jātaṃ attano santāne nibbattanti ayamettha attho. Sampasādananti sampasādanaṃ vuccati saddhā. Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ. Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ca cetaso sampasādayati, tasmāpi sampasādananti vuttaṃ. Imasmiñca atthavikappe sampasādanaṃ cetasoti evaṃ padasambandho veditabbo. Purimasmiṃ pana atthavikappe cetasoti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ.

येथे 'अज्झत्तं' (अध्यात्म) या शब्दाने स्वतःचे अध्यात्म (नियकज्झत्त - स्वतःच्या संतानातील) अभिप्रेत आहे. विभंगामध्ये मात्र 'अज्झत्तं पच्चत्तं' (अध्यात्मं प्रत्यात्मं) एवढेच म्हटले आहे. आणि ज्याअर्थी स्वतःचे अध्यात्म अभिप्रेत आहे, त्याअर्थी 'स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेले, स्वतःच्या संतानात (प्रवाहात) निर्माण झालेले' असा येथे अर्थ आहे. 'सम्पसादनं' (संप्रसाद) म्हणजे 'सद्धा' (श्रद्धा) होय. श्रद्धेशी युक्त असल्यामुळे ध्यानालाही 'सम्पसादन' म्हटले जाते. जसे निळ्या रंगाशी युक्त असल्यामुळे कपड्याला 'निळे वस्त्र' म्हटले जाते. किंवा, ते ध्यान संप्रसादाने (श्रद्धेने) युक्त असल्यामुळे आणि वितर्क व विचारांच्या क्षोभाच्या शमनाने चित्ताला प्रसन्न (शांत) करते, म्हणूनही त्याला 'सम्पसादन' म्हटले आहे. आणि या दुसऱ्या अर्थविकल्पात 'चित्ताचे संप्रसाद' (सम्पसादनं चेतसो) असा पदसंबंध जाणावा. परंतु पहिल्या अर्थविकल्पात 'चेतसो' (चित्ताचे) हे पद 'एकोदिभावेन' (एकोदिभावाशी) जोडले पाहिजे.

Tatrāyamatthayojanā, eko udetīti ekodi, vitakkavicārehi anajjhārūḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahato vā eko asahāyo hutvā itipi vattuṃ vaṭṭati. Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi, uṭṭhāpetīti attho. Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi cāti ekodi, samādhissetaṃ [Pg.152] adhivacanaṃ. Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhetīti idaṃ dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ. So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso, na sattassa, na jīvassa, tasmā etaṃ cetaso ekodibhāvanti vuttaṃ.

तेथे अर्थाची जुळणी अशी आहे: 'एक' होऊन जो उदित होतो तो 'एकोदि' होय. वितर्क आणि विचारांनी आक्रांत न झाल्यामुळे अग्र (श्रेष्ठ) होऊन उदित होतो, असा याचा अर्थ आहे. कारण जगात श्रेष्ठालाही 'एक' म्हटले जाते. किंवा वितर्क आणि विचारांपासून विरहित असल्यामुळे 'एक' (अद्वितीय/सहाय्यक नसलेला) होऊन उदित होतो, असेही म्हणणे योग्य आहे. अथवा, संप्रयुक्त धर्मांना उदित करतो (जागृत करतो) म्हणून 'उदि' होय, म्हणजे उत्पन्न करतो असा अर्थ आहे. श्रेष्ठत्वाच्या अर्थाने 'एक' आणि तोच 'उदि' असल्यामुळे 'एकोदि' होय. हे समाधीचेच नाव (अधिवचन) आहे. अशा प्रकारे या एकोदीची भावना करतो, वाढवतो म्हणून हे द्वितीय ध्यान 'एकोदिभाव' आहे. आणि हा एकोदि ज्याअर्थी चित्ताचा आहे, सत्त्वाचा (सत्त) किंवा जीवाचा (जीव) नाही, म्हणून याला 'चेतसो एकोदिभावं' (चित्ताचा एकोदिभाव) असे म्हटले आहे.

Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, ayañca ekodināmako samādhi, atha kasmā idameva ‘‘sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvañcā’’ti vuttanti. Vuccate, aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti, tasmā satiyāpi saddhāya ‘‘sampasādana’’nti na vuttaṃ. Na suppasannattāyeva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo, tasmā ‘‘ekodibhāva’’ntipi na vuttaṃ. Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, balavasaddhāsahāyapaṭilābheneva ca samādhipi pākaṭo, tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘sampasādananti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo. Cetaso ekodibhāvanti yā cittassa ṭhiti…pe… sammāsamādhī’’ti ettakameva vuttaṃ. Evaṃ vuttena pana tena saddhiṃ ayamatthavaṇṇanā yathā na virujjhati, aññadatthu saṃsandati ceva sameti ca, evaṃ veditabbā.

पण ही श्रद्धा प्रथम ध्यानातही असते आणि 'एकोदि' नावाचा हा समाधीही असतो, मग याच (द्वितीय) ध्यानाला 'सम्पसादनं चेतसो एकोदिभावं' (चित्ताचा संप्रसाद आणि एकोदिभाव) असे का म्हटले आहे? अशी शंका घेतल्यास, उत्तर दिले जाते: ते प्रथम ध्यान वितर्क आणि विचारांच्या क्षोभामुळे लाटांनी खवळलेल्या पाण्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे प्रसन्न (स्वच्छ) नसते, म्हणून तेथे श्रद्धा असूनही त्याला 'सम्पसादन' म्हटले नाही. आणि चांगल्या प्रकारे प्रसन्न नसल्यामुळेच तेथे समाधीही चांगल्या प्रकारे प्रकट होत नाही, म्हणून त्याला 'एकोदिभाव' असेही म्हटले नाही. परंतु या (द्वितीय) ध्यानात वितर्क आणि विचारांच्या अडथळ्यांचा (पलिबोध) अभाव असल्यामुळे संधी मिळालेली श्रद्धा बलवान असते, आणि बलवान श्रद्धारूपी साहाय्यकाच्या प्राप्तीमुळेच समाधीही प्रकट होतो. म्हणून याच ध्यानाला असे म्हटले आहे, हे जाणावे. विभंगामध्ये मात्र 'सम्पसादन म्हणजे जी श्रद्धा, विश्वास, दृढ विश्वास, अतिप्रसन्नता. चेतसो एकोदिभाव म्हणजे जी चित्ताची स्थिती... पे... सम्यक्समाधी' एवढेच म्हटले आहे. परंतु अशा प्रकारे म्हटलेल्या त्या विभंगवचनाशी ही अर्थवर्णना ज्या प्रकारे विरुद्ध होत नाही, उलट सुसंगत होते आणि जुळते, तशा प्रकारे ती समजून घ्यावी.

81. Avitakkaṃ avicāranti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ, etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ. Imināva nayena avicāraṃ. Vibhaṅgepi vuttaṃ ‘‘iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantikatā, tena vuccati avitakkaṃ avicāra’’nti (vibha. 576).

८१. 'अवितक्कं अविचारं' (वितर्करहित, विचाररहित) म्हणजे भावनेद्वारे (ध्यानाच्या अभ्यासाने) प्रहीन (नष्ट) झाल्यामुळे या ध्यानात किंवा या ध्यानाचा वितर्क नाही, म्हणून हे 'अवितर्क' होय. याच न्यायाने 'अविचार' (जाणावे). विभंगामध्येही म्हटले आहे: 'अशा प्रकारे हा वितर्क आणि हा विचार शांत होतात, शमित होतात, उपशमित होतात, अस्त पावतात, अत्यंत अस्त पावतात, नष्ट केले जातात, अत्यंत नष्ट केले जातात, शोषून घेतले जातात, अत्यंत शोषून घेतले जातात, समूळ नष्ट केले जातात; म्हणून याला अवितर्क अविचार म्हटले जाते.'

Etthāha ‘‘nanu ca ‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’ti imināpi ayamattho siddho, atha kasmā puna vuttaṃ ‘avitakkaṃ avicāra’nti’’. Vuccate, evametaṃ siddhovāyamattho, na panetaṃ tadatthadīpakaṃ. Nanu avocumha ‘‘oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ samadhigamo hotīti dassanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vutta’’nti.

येथे शंकाकार म्हणतो: 'नक्कीच वितर्क आणि विचारांच्या शमनाने (वितक्कविचाराणं वूपसमा) या वचनानेही हा अर्थ सिद्ध होतो, मग पुन्हा अवितर्क अविचार असे का म्हटले आहे?' उत्तर दिले जाते: हे असेच आहे, हा अर्थ सिद्ध होतोच; परंतु हे वचन केवळ त्या अर्थाचे (वितर्क-विचारांच्या केवळ अभावाचे) दर्शक नाही. आम्ही आधीच सांगितले नाही का की, 'स्थूळ स्थूळ अंगांचे अतिक्रमण केल्यामुळे प्रथम ध्यानापेक्षा भिन्न अशा द्वितीय ध्यानादींची प्राप्ती होते, हे दर्शवण्यासाठी वितर्क आणि विचारांच्या शमनाने असे म्हटले आहे.'

Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ, na kilesakālussiyassa. Vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ, na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā[Pg.153], paṭhamajjhānamiva ca na aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ. Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, na tatiyacatutthajjhānāni viya cakkhuviññāṇādīni viya ca abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca, na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ. Vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva pana ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti idaṃ vacanaṃ. Tasmā purimaṃ vatvāpi vattabbamevāti.

शिवाय, वितर्क आणि विचारांच्या शमनामुळे हे (द्वितीय ध्यान) संप्रसाद (प्रसन्न) आहे, क्लेशांच्या गढूळपणाच्या शमनामुळे नाही. आणि वितर्क व विचारांच्या शमनामुळे हे 'एकोदिभाव' आहे; उपचार ध्यानाप्रमाणे नीवरणांच्या प्रहाणामुळे नाही, किंवा प्रथम ध्यानाप्रमाणे अंगांच्या प्रकटीकरणामुळे नाही. अशा प्रकारे हे वचन संप्रसाद आणि एकोदिभावाच्या कारणाचे स्पष्टीकरण करणारे आहे. तसेच, वितर्क आणि विचारांच्या शमनामुळे हे 'अवितर्क अविचार' आहे; तृतीय व चतुर्थ ध्यानाप्रमाणे किंवा चक्षुविज्ञानादींप्रमाणे (स्वभावानेच) अभावामुळे अवितर्क-अविचार नाही. अशा प्रकारे हे वचन अवितर्क-अविचार असण्याच्या कारणाचे स्पष्टीकरण करणारे आहे, केवळ वितर्क-विचारांच्या अभावाचे दर्शक नाही. परंतु 'अवितक्कं अविचारं' हे वचन केवळ वितर्क आणि विचारांच्या अभावाचेच दर्शक आहे. म्हणून पूर्वीचे (वचन) म्हटल्यानंतरही हे (नंतरचे वचन) नक्कीच म्हटले पाहिजे.

Samādhijanti paṭhamajjhānasamādhito sampayuttasamādhito vā jātanti attho. Tattha kiñcāpi paṭhamampi sampayuttasamādhito jātaṃ, atha kho ayameva samādhi ‘‘samādhī’’ti vattabbataṃ arahati vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā, suppasannattā ca, tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva ‘‘samādhija’’nti vuttaṃ. Pītisukhanti idaṃ vuttanayameva.

'समाधिजं' (समाधीपासून उत्पन्न झालेले) म्हणजे प्रथम ध्यानाच्या समाधीपासून किंवा संप्रयुक्त समाधीपासून उत्पन्न झालेले, असा अर्थ आहे. तेथे जरी प्रथम ध्यानही संप्रयुक्त समाधीपासून उत्पन्न झालेले असते, तरीही हाच समाधी वितर्क आणि विचारांच्या क्षोभापासून विरहित असल्यामुळे अत्यंत अचल आणि अत्यंत प्रसन्न (स्वच्छ) असल्यामुळे 'समाधी' म्हणण्यास पात्र आहे. म्हणून या (द्वितीय ध्यानाच्या) गुणांचे वर्णन करण्यासाठी याच ध्यानाला 'समाधिजं' असे म्हटले आहे. 'पीतिसुखं' (प्रीती आणि सुख) हे पूर्वी स्पष्ट केलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे.

Dutiyanti gaṇanānupubbatā dutiyaṃ. Idaṃ dutiyaṃ samāpajjatītipi dutiyaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘dvaṅgavippahīnaṃ tivaṅgasamannāgata’’nti, tattha vitakkavicārānaṃ pahānavasena dvaṅgavippahīnatā veditabbā. Yathā ca paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇe nīvaraṇāni pahīyanti, na tathā imassa vitakkavicārā. Appanākkhaṇeyeva ca panetaṃ vinā tehi uppajjati. Tenassa te ‘‘pahānaṅga’’nti vuccanti. Pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pana tiṇṇaṃ uppattivasena tivaṅgasamannāgatatā veditabbā. Tasmā yaṃ vibhaṅge ‘‘jhānanti sampasādo pīti sukhaṃ cittassa ekaggatā’’ti (vibha. 580) vuttaṃ, taṃ saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetuṃ pariyāyena vuttaṃ. Ṭhapetvā pana sampasādanaṃ nippariyāyena upanijjhānalakkhaṇappattānaṃ aṅgānaṃ vasena tivaṅgikameva etaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, pīti sukhaṃ cittassa ekaggatā’’ti (dha. sa. 161; vibha. 628). Sesaṃ paṭhamajjhāne vuttanayameva.

'दुतीय' (दुसरे) म्हणजे मोजणीच्या अनुक्रमाने दुसरे असणे होय. या ध्यानाचा दुसऱ्यांदा समापत्ती (प्रवेश) केली जाते म्हणूनही याला 'दुतीय' म्हणतात. शिवाय, जे म्हटले आहे की "दोन अंगांनी विरहित आणि तीन अंगांनी युक्त", त्यामध्ये वितर्क आणि विचार यांच्या प्रहाणामुळे (त्याग केल्यामुळे) दोन अंगांनी विरहित असणे समजले पाहिजे. आणि ज्याप्रमाणे प्रथम ध्यानाच्या उपचार-क्षणात नीवरण नष्ट होतात, त्याप्रमाणे या (दुसऱ्या) ध्यानाच्या उपचार-क्षणात वितर्क आणि विचार नष्ट होत नाहीत. परंतु, हे (दुसरे ध्यान) केवळ अर्पणा-क्षणातच त्या (वितर्क आणि विचारां) विना उत्पन्न होते. म्हणूनच त्यांना या ध्यानाची 'प्रहाण-अंगे' (त्यागलेली अंगे) असे म्हणतात. प्रीती, सुख आणि चित्ताची एकाग्रता या तिन्हींच्या उत्पत्तीमुळे हे तीन अंगांनी युक्त (त्र्यंगसमन्नागत) आहे असे समजले पाहिजे. म्हणूनच विभंगामध्ये जे म्हटले आहे की, "ध्यान म्हणजे संप्रसाद (चित्ताची प्रसन्नता), प्रीती, सुख आणि चित्ताची एकाग्रता", ते सपरिकार (परिवारासह) ध्यान दर्शवण्यासाठी पर्यायाने (लाक्षणिक अर्थाने) म्हटले आहे. परंतु, संप्रसादाला वगळून, मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) उपनिध्यान-लक्षणाला प्राप्त झालेल्या अंगांच्या आधारे हे ध्यान केवळ तीन अंगांचेच (त्र्यंगिकच) असते. जसे की (भगवंतांनी) म्हटले आहे - "त्या वेळी कोणते त्र्यंगिक ध्यान असते? प्रीती, सुख आणि चित्ताची एकाग्रता." उर्वरित सर्व स्पष्टीकरण प्रथम ध्यानात सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Tatiyajjhānakathā

तृतीयध्यानकथा

82. Evamadhigate pana tasmimpi vuttanayeneva pañcahākārehi ciṇṇavasinā hutvā paguṇadutiyajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannavitakkavicārapaccatthikā, ‘yadeva tattha pītigataṃ cetaso uppilāvitaṃ, etenetaṃ [Pg.154] oḷārikaṃ akkhāyatī’ti (dī. ni. 1.96) vuttāya pītiyā oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā tatiyajjhānaṃ santato manasikaritvā dutiyajjhāne nikantiṃ pariyādāya tatiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā dutiyajjhānato vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato pīti oḷārikato upaṭṭhāti, sukhañceva ekaggatā ca santato upaṭṭhāti. Tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto ‘‘idāni tatiyajjhānaṃ uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ upacchinditvā tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni javanti, yesaṃ avasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ tatiyajjhānikaṃ, sesāni vuttanayeneva kāmāvacarānīti. Ettāvatā ca panesa pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti (dī. ni. 1.230; dha. sa. 163). Evamanena ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ tatiyaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.

८२. अशा प्रकारे ते (दुसरे ध्यान) प्राप्त झाल्यावर, त्यामध्येही सांगितलेल्या पद्धतीनेच पाच प्रकारांनी वशित्व (प्रभुत्व) मिळवून, चांगल्या प्रकारे सरावलेल्या दुसऱ्या ध्यानातून उठून, "ही समापत्ती (दुसरे ध्यान) जवळच असलेल्या वितर्क आणि विचार या शत्रूंनी युक्त आहे; आणि 'तिथे जे काही चित्ताचे प्रीतीमय उत्तेजित होणे आहे, त्यामुळे हे ध्यान स्थूल म्हटले जाते' या वचनानुसार प्रीतीच्या स्थूलतेमुळे (या ध्यानाची) अंगे दुर्बळ आहेत," असा त्या दुसऱ्या ध्यानात दोष पाहून, तृतीय ध्यानाला 'शांत' म्हणून मनात आणून, दुसऱ्या ध्यानावरील आसक्ती पूर्णपणे नष्ट करून, तृतीय ध्यान प्राप्त करण्यासाठी प्रयत्न (योग) केला पाहिजे. त्यानंतर, जेव्हा दुसऱ्या ध्यानातून उठून, स्मृती आणि संप्रजन्य (जाणीव) ठेवून ध्यानाच्या अंगांचे निरीक्षण करणाऱ्या त्या योग्याला प्रीती ही स्थूल रूपाने जाणवते, आणि सुख व एकाग्रता ही शांत रूपाने जाणवतात, तेव्हा त्या स्थूल अंगाचा (प्रीतीचा) त्याग करण्यासाठी आणि शांत अंगांच्या (सुख व एकाग्रतेच्या) प्राप्तीसाठी, त्याच (पठवी-कसिण) निमित्ताचे "पृथ्वी, पृथ्वी" असे वारंवार मनन करणाऱ्या त्या योग्याला, "आता तृतीय ध्यान उत्पन्न होईल" अशा जवन-वारात भवंगाचा छेद करून, त्याच पठवी-कसिणाला आलंबन (विषय) बनवून मनोद्वार-आवर्जन चित्त उत्पन्न होते. त्यानंतर त्याच आलंबनावर चार किंवा पाच जवन चित्ते धावतात (उत्पन्न होतात), ज्यांच्या शेवटी एक रूपावचर तृतीय ध्यानाचे जवन चित्त असते, आणि उर्वरित (जवन चित्ते) आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच कामावचर असतात. इतक्या साधना-क्रमाने हा योगी प्रीतीचा विराग (त्याग) झाल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) होऊन विहरतो, आणि स्मृती व संप्रजन्याने युक्त होऊन सुखाचा कायेने (नामरूपाने) अनुभव घेतो, ज्या ध्यानाबद्दल आर्य (बुद्ध इत्यादी) प्रशंसा करतात की, "तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे", अशा तृतीय ध्यानाला प्राप्त करून तो विहरतो. अशा प्रकारे, या योग्याने एक अंग विरहित (प्रीती विरहित), दोन अंगांनी युक्त (सुख आणि एकाग्रता), तीन प्रकारच्या कल्याणाने युक्त आणि दहा लक्षणांनी संपन्न अशा पठवी-कसिण आलंबन असलेल्या तृतीय ध्यानाला प्राप्त केलेले असते.

83. Tattha pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā. Ubhinnaṃ pana antarā casaddo sampiṇḍanattho, so vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicārānaṃ vūpasamaṃ vā. Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti, tadā ‘‘pītiyā ca virāgā kiñca bhiyyo vūpasamā cā’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti, tasmā ‘‘pītiyā jigucchanā ca vūpasamā cā’’ti ayamattho daṭṭhabbo. Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti, tadā ‘‘pītiyā ca virāgā, kiñca bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti, tasmā ‘‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti ayamattho daṭṭhabbo.

८३. त्यामध्ये, "प्रीतीचा विराग झाल्यामुळे" (पिटीया च विरागा) या वचनात 'विराग' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारच्या प्रीतीचा कंटाळा येणे (जुगुप्सा) किंवा तिचे उल्लंघन करणे होय. आणि त्या दोन्ही पदांच्या मधील 'च' हा शब्द समुच्चय (एकत्र जोडणे) या अर्थाने आहे. तो एकतर (प्रीतीच्या) उपशमाला (शांत होण्याला) जोडतो किंवा वितर्क-विचारांच्या उपशमाला जोडतो. त्यापैकी, जेव्हा तो केवळ उपशमालाच जोडतो, तेव्हा "प्रीतीचा विराग झाल्यामुळे आणि त्याहूनही अधिक म्हणजे तिच्या उपशमामुळे (शांत होण्यामुळे)" अशी वाक्यरचना समजावी. आणि या वाक्यरचनेत 'विराग' हा शब्द जुगुप्सा (कंटाळा) या अर्थाने आहे, म्हणून "प्रीतीचा कंटाळा आल्यामुळे आणि ती शांत झाल्यामुळे" असा अर्थ समजला पाहिजे. परंतु, जेव्हा तो वितर्क आणि विचारांच्या उपशमाला जोडतो, तेव्हा "प्रीतीचा विराग (उल्लंघन) झाल्यामुळे आणि त्याहूनही अधिक म्हणजे वितर्क व विचारांच्या उपशमामुळे" अशी वाक्यरचना समजावी. आणि या वाक्यरचनेत 'विराग' हा शब्द उल्लंघन (समतिक्कम) या अर्थाने आहे, म्हणून "प्रीतीचे उल्लंघन केल्यामुळे आणि वितर्क व विचारांच्या उपशमामुळे" असा अर्थ समजला पाहिजे.

Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā, imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ. Vitakkavicārānañca vūpasamāti hi vutte idaṃ paññāyati, nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa [Pg.155] jhānassāti. Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā’’ti (dī. ni. 1.373; ma. ni. 2.133; saṃ. ni. 5.184; a. ni. 3.88) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti, tadadhigamāya ussukkānaṃ ussāhajanakaṃ, evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti. Tenāyamattho vutto ‘‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti.

जरी हे वितर्क आणि विचार दुसऱ्या ध्यानातच शांत झाले आहेत, तरी या (तिसऱ्या) ध्यानाचा मार्ग स्पष्ट करण्यासाठी आणि त्याची स्तुती करण्यासाठी हे म्हटले आहे. कारण, "वितर्क आणि विचारांच्या उपशमामुळे" असे म्हटले असता हे स्पष्ट होते की, खरोखरच वितर्क व विचारांचा उपशम हा या ध्यानाचा मार्ग (कारण) आहे. आणि ज्याप्रमाणे तृतीय आर्यमार्गात (अनागामी मार्गात) आधीच नष्ट न झालेल्या सत्कायदृष्टी इत्यादी "पाच ओरामभागिय (खालच्या स्तरातील) संयोजनांच्या प्रहाणामुळे" असे प्रहाण सांगितले असता ती स्तुती ठरते, आणि तो मार्ग प्राप्त करण्यासाठी उत्सुक असलेल्यांना उत्साह देणारी ठरते; त्याचप्रमाणे येथे (दुसऱ्या ध्यानातच) शांत झालेल्या वितर्क-विचारांचा उपशम (पुन्हा) सांगणे ही या ध्यानाची स्तुती ठरते. म्हणूनच, "प्रीतीचे उल्लंघन केल्यामुळे आणि वितर्क व विचारांच्या उपशमामुळे" असा अर्थ सांगितला आहे.

84. Upekkhako ca viharatīti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā. Samaṃ passati, apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī upekkhakoti vuccati.

८४. "उपेक्षक होऊन विहरतो" (उपेक्खको च विहरति) यामध्ये, योग्य प्रकारे (तटस्थपणे) पाहते म्हणून ती 'उपेक्षा' होय. ती समभावाने पाहते, कोणत्याही एका बाजूला न झुकता (अपक्षपाती होऊन) पाहते, असा याचा अर्थ आहे. त्या निर्मळ (विशद), विशाल (विपुल) आणि दृढ (स्थैर्य पावलेल्या) उपेक्षेने युक्त असल्यामुळे, तृतीय ध्यानाने संपन्न असलेल्या व्यक्तीला 'उपेक्षक' असे म्हटले जाते.

Upekkhā pana dasavidhā hoti chaḷaṅgupekkhā, brahmavihārupekkhā, bojjhaṅgupekkhā, vīriyupekkhā, saṅkhārupekkhā, vedanupekkhā, vipassanupekkhā, tatramajjhattupekkhā, jhānupekkhā, pārisuddhupekkhāti.

उपेक्षा ही दहा प्रकारची असते: षडंग-उपेक्षा, ब्रह्मविहार-उपेक्षा, बोध्यंग-उपेक्षा, वीर्य-उपेक्षा, संस्कार-उपेक्षा, वेदना-उपेक्षा, विपश्यना-उपेक्षा, तत्रमज्झत्त-उपेक्षा (तत्रमध्यस्थता उपेक्षा), ध्यान-उपेक्षा आणि पारिशुद्धी-उपेक्षा.

Tattha yā ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako ca viharati sato sampajāno’’ti (a. ni. 6.1) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā, ayaṃ chaḷaṅgupekkhā nāma.

त्यापैकी, "येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून आनंदीही होत नाही आणि दुःखीही होत नाही, तर तो स्मृती व संप्रजन्याने युक्त होऊन उपेक्षक (तटस्थ) राहून विहरतो" अशा प्रकारे (सूत्रात) आलेली, क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) सहा इंद्रियद्वारांवर इष्ट आणि अनिष्ट अशा सहा प्रकारच्या आलंबनांचा (विषयांचा) संपर्क आला असता, अत्यंत शुद्ध अशा मूळ स्वभावाचा त्याग न करण्याच्या स्वरूपात जी उपेक्षा असते, तिला 'षडंग-उपेक्षा' (छळंगुपेक्खा) असे म्हणतात.

Yā pana ‘‘upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (dī. ni. 1.556; ma. ni. 1.77) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ brahmavihārupekkhā nāma.

आणि जी, "उपेक्षा-सहगत चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो" अशा प्रकारे (सूत्रात) आलेली, प्राण्यांच्या (सत्वांच्या) प्रति मध्यस्थ (तटस्थ) भावाच्या स्वरूपात असणारी उपेक्षा असते, तिला 'ब्रह्मविहार-उपेक्षा' असे म्हणतात.

Yā ‘‘upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissita’’nti (ma. ni. 1.27) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ bojjhaṅgupekkhā nāma.

"विवेकनिश्रित उपेक्षासंबोज्झंगाची भावना करतो" अशा प्रकारे आलेल्या, सहजात धर्मांमध्ये तटस्थ स्वरूपाची जी उपेक्षा असते, तिला 'बोझ्ञंगुपेक्षा' असे म्हणतात.

Yā [Pg.156] pana ‘‘kālenakālaṃ upekkhānimittaṃ manasikarotī’’ti (a. ni. 3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ vīriyupekkhā nāma.

आणि "वेळोवेळी उपेक्षा-निमित्ताचे मनसिकार करतो" अशा प्रकारे आलेल्या, अतिशय तीव्र नसलेल्या आणि अतिशय शिथिल नसलेल्या वीर्य स्वरूपातील जी उपेक्षा असते, तिला 'वीरियुपेक्षा' असे म्हणतात.

Yā ‘‘kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti. Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti. Dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā gahaṇe majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma.

"शमथाच्या प्रभावाने किती संखरुपेक्षा उत्पन्न होतात, विपश्यनेच्या प्रभावाने किती संखरुपेक्षा उत्पन्न होतात? शमथाच्या प्रभावाने आठ संखरुपेक्षा उत्पन्न होतात, विपश्यनेच्या प्रभावाने दहा संखरुपेक्षा उत्पन्न होतात" अशा प्रकारे आलेल्या, नीवरणादींचा विचार करून चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होणाऱ्या आणि ग्रहण करण्यामध्ये तटस्थ असणाऱ्या उपेक्षेला 'संखरुपेक्षा' असे म्हणतात.

Yā pana ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagata’’nti (dha. sa. 150) evamāgatā adukkhamasukhasaññitā upekkhā, ayaṃ vedanupekkhā nāma.

आणि "ज्या वेळी उपेक्षासहगत कामावचर कुशल चित्त उत्पन्न होते" अशा प्रकारे आलेल्या, अदुःख-असुख अशी संज्ञा असलेल्या उपेक्षेला 'वेदनेपेक्षा' असे म्हणतात.

Yā ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ vipassanupekkhā nāma.

"जे काही अस्तित्वात आहे, जे काही उत्पन्न झाले आहे, त्याचा तो त्याग करतो आणि उपेक्षा प्राप्त करतो" अशा प्रकारे आलेल्या, विचारात तटस्थ असणाऱ्या उपेक्षेला 'विपस्सनुपेक्षा' असे म्हणतात.

Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā, ayaṃ tatramajjhattupekkhā nāma.

आणि छंदादी 'येवापनक' धर्मांमध्ये आलेल्या, सहजात धर्मांना समतोल राखणाऱ्या उपेक्षेला 'तत्रमज्झत्तुपेक्षा' असे म्हणतात.

Yā ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti (dī. ni. 1.230; dha. sa. 163) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā, ayaṃ jhānupekkhā nāma.

"उपेक्षा बाळगून विहरतो" अशा प्रकारे आलेल्या, त्या श्रेष्ठ सुखातही एका बाजूला न झुकू देणाऱ्या उपेक्षेला 'झानुपेक्षा' असे म्हणतात.

Yā pana ‘‘upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhāna’’nti (dī. ni. 1.232; dha. sa. 165) evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā, ayaṃ pārisuddhupekkhā nāma.

आणि "उपेक्षा आणि स्मृतीच्या परिशुद्धीने युक्त चौथे ध्यान" अशा प्रकारे आलेल्या, सर्व विरोधी धर्मांपासून अत्यंत शुद्ध असलेल्या आणि विरोधी धर्मांच्या उपशमनामध्येही प्रयत्नमुक्त असणाऱ्या उपेक्षेला 'पारिसुद्धुपेक्षा' असे म्हणतात.

Tatra chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā, tatramajjhattupekkhāva hoti. Tena tena avatthābhedena panassā ayaṃ bhedo. Ekassāpi sato sattassa kumārayuvatherasenāpatirājādivasena bhedo viya. Tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā, na tattha bojjhaṅgupekkhādayo. Yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā, na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā.

त्या दहा उपेक्षांमध्ये, षडंगुपेक्षा, ब्रह्मविहारुपेक्षा, बोझ्ञंगुपेक्षा, tatraमज्झत्तुपेक्षा, झानुपेक्षा आणि पारिसुद्धुपेक्षा या अर्थाने एकच आहेत, म्हणजेच त्या केवळ 'तत्रमज्झत्तुपेक्षा' चैतसिकच आहेत. परंतु, वेगवेगळ्या अवस्थांच्या भेदांमुळे या उपेक्षेचे हे भेद होतात. जसे की, एकच व्यक्ती असतानाही बालक, तरुण, वृद्ध, सेनापती, राजा इत्यादी अवस्थांमुळे तिचे भेद होतात. म्हणूनच, त्या उपेक्षांमध्ये ज्या चित्तात षडंगुपेक्षा असते, तिथे बोझ्ञंगुपेक्षा इत्यादी नसतात. किंवा ज्या चित्तात बोझ्ञंगुपेक्षा असते, तिथे षडंगुपेक्षा इत्यादी नसतात, असे जाणावे.

Yathā [Pg.157] cetāsamatthato ekībhāvo, evaṃ saṅkhārupekkhā vipassanupekkhānampi. Paññā eva hi sā kiccavasena dvidhā bhinnā. Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘‘sappo nu kho, no’’ti avalokentassa sovattikattayaṃ disvā nibbematikassa ‘‘sappo, na sappo’’ti vicinane majjhattatā hoti, evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati, ayaṃ vipassanupekkhā nāma. Yathā pana tassa purisassa ajapadadaṇḍena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘‘kiṃ tāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyya’’nti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti. Evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā āditte viya tayo bhave passato saṅkhāraggahaṇe majjhattatā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma. Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti. Iminā panesā vicinanaggahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnāti. Vīriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnā evāti.

जशा या सहा उपेक्षा अर्थाने एकच आहेत, त्याचप्रमाणे संखरुपेक्षा आणि विपस्सनुपेक्षा या देखील अर्थाने एकच आहेत. कारण ती केवळ प्रज्ञाच आहे, जी कार्याच्या भेदाने दोन प्रकारांत विभागली गेली आहे. जसे की, संध्याकाळी घरात शिरलेल्या सर्पाला शोधण्यासाठी शेळीच्या खुरासारखा आकार असलेली काठी घेऊन शोधणाऱ्या माणसाला, तो सर्प भुशाच्या कोठारात पडलेला दिसतो. "हा सर्प आहे की नाही?" असे पाहत असताना, त्याला सर्पाच्या गळ्यावरील तीन रेषा दिसतात आणि त्याची शंका दूर होते. तेव्हा "हा सर्प आहे की नाही" याच्या तपासणीत त्याची जी तटस्थता असते; त्याचप्रमाणे, विपश्यना सुरू केलेल्या साधकाला विपश्यना ज्ञानाने तीन लक्षणे दिसल्यावर, संस्कारांच्या अनित्यतेचा शोध घेताना जी तटस्थता उत्पन्न होते, तिला 'विपस्सनुपेक्षा' असे म्हणतात. परंतु, ज्याप्रमाणे त्या माणसाने काठीने सर्पाला घट्ट पकडून, "मी या सर्पाला इजा न करता आणि स्वतःलाही चावू न देता याला कसे सोडू शकेन?" असा केवळ सोडण्याचा मार्ग शोधत असताना, त्याला पकडण्यामध्ये जी तटस्थता असते; त्याचप्रमाणे, तीन लक्षणे दिसल्यामुळे, जळत्या घराप्रमाणे तीन भवांकडे पाहणाऱ्या साधकाची संस्कारांच्या ग्रहणात जी तटस्थता असते, तिला 'संखरुपेक्षा' असे म्हणतात. अशा प्रकारे, विपस्सनुपेक्षा सिद्ध झाली की संखरुपेक्षा देखील सिद्धच होते. या तपासणी आणि ग्रहण करण्यातील तटस्थता नावाच्या कार्याने ही प्रज्ञा दोन भागांत विभागली गेली आहे. वीरियुपेक्षा आणि वेदनेपेक्षा या मात्र परस्परांपासून आणि उर्वरित आठ उपेक्षांपासून अर्थाने भिन्नच आहेत.

Iti imāsu upekkhāsu jhānupekkhā idhādhippetā. Sā majjhattalakkhaṇā, anābhogarasā, abyāpārapaccupaṭṭhānā, pītivirāgapadaṭṭhānāti. Etthāha, nanu cāyamatthato tatramajjhattupekkhāva hoti, sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi. Tasmā tatrāpi upekkhako ca viharatīti evamayaṃ vattabbā siyā, sā kasmā na vuttāti. Aparibyattakiccato. Aparibyattañhi tassā tattha kiccaṃ vitakkādīhi abhibhūtattā. Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā, tasmā vuttāti.

अशा प्रकारे, या उपेक्षांमध्ये येथे 'झानुपेक्षा' अभिप्रेत आहे. ती तटस्थता-लक्षण असलेली, अनाभोग-रस (श्रेष्ठ सुखातही मन न गुंतवणे हे कार्य असलेली), अव्यापार-पच्चुपट्ठान (प्रयत्नहीनता हे प्रकटीकरण असलेली) आणि प्रीतीचा विराग हे जवळचे कारण असलेली आहे. येथे शंका उपस्थित होते: "ही उपेक्षा अर्थाने तत्रमज्झत्तुपेक्षाच आहे ना? आणि ती पहिल्या व दुसऱ्या ध्यानातही असते. म्हणून तिथेही 'उपेक्षा बाळगून विहरतो' असे म्हणायला हवे होते, मग तिथे ती का सांगितली नाही?" याचे उत्तर: कार्य स्पष्ट नसल्यामुळे. कारण पहिल्या व दुसऱ्या ध्यानात वितर्क इत्यादींनी ती दबलेली असल्यामुळे तिचे कार्य स्पष्ट नसते. परंतु येथे वितर्क, विचार आणि प्रीती यांनी ती दबलेली नसल्यामुळे, डोके वर काढल्याप्रमाणे तिचे कार्य स्पष्ट होते, म्हणून ती येथे सांगितली आहे.

Niṭṭhitā upekkhako ca viharatīti etassa

"उपेक्षा बाळगून विहरतो" या वाक्याची

Sabbaso atthavaṇṇanā.

सर्व प्रकारे अर्थस्पष्टीकरण समाप्त झाले.

85. Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā sati, asammussanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ, tīraṇarasaṃ, pavicayapaccupaṭṭhānaṃ.

८५. आता "सतो च सम्पजानो" या पदात: जो स्मरण करतो तो 'सतो'. जो चांगल्या प्रकारे जाणतो तो 'सम्पजानो'. येथे पुद्गलाच्या माध्यमातून स्मृती आणि संप्रजन्य सांगितले आहे. त्यामध्ये, स्मरण करणे हे लक्षण असलेली ती 'स्मृती' होय, न विसरणे हे तिचे कार्य आहे आणि रक्षण करणे हे तिचे प्रकटीकरण आहे. संभ्रम नसणे हे लक्षण असलेले ते 'संप्रजन्य' होय, निर्णय घेणे हे त्याचे कार्य आहे आणि शोध घेणे हे त्याचे प्रकटीकरण आहे.

Tattha [Pg.158] kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi. Muṭṭhasatissa hi asampajānassa upacāramattampi na sampajjati, pageva appanā. Oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti, abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitā eva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ. Kiñca bhiyyo, yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati, evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītaṃ, taṃ satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya, pītisampayuttameva siyā. Sukhe vāpi sattā sārajjanti, idañca atimadhuraṃ sukhaṃ, tato paraṃ sukhābhāvā. Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti, no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idamidheva vuttanti veditabbaṃ.

त्या ध्यानांमध्ये, जरी ही स्मृती आणि संप्रजन्य आधीच्या ध्यानांमध्येही असतात. कारण ज्याची स्मृती सुटली आहे आणि जो प्रज्ञाहीन आहे, त्याला उपचार ध्यानही प्राप्त होत नाही, मग अप्पना ध्यानाची काय गोष्ट! परंतु, त्या ध्यानांच्या स्थूलतेमुळे, जमिनीवर चालणाऱ्या माणसाप्रमाणे चित्ताची गती सुलभ असते, म्हणून तिथे स्मृती आणि संप्रजन्याचे कार्य स्पष्ट नसते. परंतु, स्थूल अंगांचा त्याग केल्यामुळे हे ध्यान सूक्ष्म असल्याने, वस्तऱ्याच्या धारेवर चालणाऱ्या माणसाप्रमाणे, स्मृती आणि संप्रजन्याच्या कार्याने नियंत्रित असलेलीच चित्ताची गती आवश्यक असते, म्हणून हे येथेच सांगितले आहे. आणखी काय, ज्याप्रमाणे गाईजवळ राहणारे वासरू गाईपासून दूर केले असता, जर त्याचे रक्षण केले नाही तर ते पुन्हा गाईकडेच जाते; त्याचप्रमाणे, हे तिसऱ्या ध्यानाचे सुख प्रीतीपासून दूर केले गेले आहे, जर स्मृती आणि संप्रजन्याच्या रक्षणाने त्याचे रक्षण केले नाही, तर ते पुन्हा प्रीतीकडेच जाईल आणि प्रीतीशी युक्त होईल. किंवा सुखातही प्राणी आसक्त होतात, आणि हे सुख अत्यंत मधुर आहे, कारण यापेक्षा श्रेष्ठ सुख दुसरे नाही. स्मृती आणि संप्रजन्याच्या प्रभावानेच या सुखात अनासक्ती निर्माण होते, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही—हा विशेष अर्थ दर्शवण्यासाठी देखील हे येथेच सांगितले आहे, असे जाणावे.

Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi. Evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ. Yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ, taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo, yassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya. Tasmā etamatthaṃ dassento sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti āha.

आता, 'सुखं च कायेन पटिसंवेदेति' (आणि शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो) या वाक्यात, जरी तृतीय ध्यानाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'मी सुखाचा अनुभव घ्यावा' अशी कोणतीही मानसिक प्रवृत्ती (आभोग) नसते, तरीही, ज्याअर्थी त्याच्या नामकायाशी (मानसिक शरीराशी) संप्रयुक्त असलेले सुख असते, किंवा त्या नामकाय-संप्रयुक्त सुखापासून उत्पन्न झालेल्या अत्यंत प्रणीत (उत्कृष्ट) अशा चित्तज रूपाने त्याचा रूपकाय (भौतिक शरीर) व्याप्त होतो, आणि या व्याप्ततेमुळे ध्यानातून उठल्यावरही तो कायिक सुखाचा अनुभव घेऊ शकतो. म्हणूनच, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'सुखं च कायेन पटिसंवेदेति' असे म्हटले आहे.

86. Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgipuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti, pasaṃsantīti adhippāyo. Kinti? Upekkhako satimā sukhavihārīti. Taṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti evamettha yojanā veditabbā.

८६. आता, 'यं तं अरिया आचिक्खन्ति उपेक्खको सतिमा सुखविहारी' (ज्या तृतीय ध्यानामुळे बुद्ध आदि आर्य त्या तृतीय ध्यानयुक्त पुद्गलाला 'उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी' असे म्हणतात) या वाक्यात, ज्या ध्यानाच्या हेतूने किंवा ज्या ध्यानाच्या कारणाने बुद्ध आदि आर्य त्या तृतीय ध्यानयुक्त पुद्गलाविषयी सांगतात, उपदेश करतात, प्रज्ञापित करतात, प्रस्थापित करतात, उघड करतात, विभाजन करतात, स्पष्ट करतात, प्रकाशित करतात, म्हणजेच त्याची प्रशंसा करतात, असा अभिप्राय आहे. कशी प्रशंसा करतात? 'उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी' अशी. 'त्या तृतीय ध्यानाचा उपसंपदा करून (त्यात प्रवेश करून) तो विहरतो', अशी येथे वाक्याची जुळणी (योजना) समजावी.

Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti? Pasaṃsārahato. Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako, na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhiyati. Yathā ca pīti na uppajjati, evaṃ upaṭṭhitasatitāya satimā. Yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti, tasmā pasaṃsāraho hoti[Pg.159]. Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsento ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ.

पण ते त्याची अशी प्रशंसा का करतात? कारण तो प्रशंसनीय (प्रशंसेला पात्र) आहे. कारण हा (तृतीय ध्यानयुक्त पुद्गल) ज्याअर्थी अत्यंत मधुर सुख असलेल्या आणि सुखाच्या शिखरावर पोहोचलेल्या अशा तृतीय ध्यानातही उपेक्षक (तटस्थ) राहतो, तिथे सुखाच्या आसक्तीने (तृष्णेने) तो ओढला जात नाही. आणि ज्याप्रमाणे प्रीती (हर्ष) उत्पन्न होत नाही, अशा प्रकारे प्रस्थापित स्मृती असल्यामुळे तो स्मृतिमान असतो. आणि ज्याअर्थी तो आर्यांना प्रिय केलेले, आर्य जनांनीच सेवन केलेले आणि अक्लिष्ट (मळरहित) असे सुख आपल्या नामकायाने अनुभवतो, म्हणून तो प्रशंसेला पात्र ठरतो. अशा प्रकारे, तो प्रशंसनीय असल्यामुळे, आर्य त्याचे प्रशंसेला कारणीभूत असणारे गुण प्रकट करत "उपेक्षक, सतिमान (स्मृतिमान), सुखविहारी" अशी त्याची प्रशंसा करतात, असे समजावे.

Tatiyanti gaṇanānupubbatā tatiyaṃ, idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgata’’nti, ettha pītiyā pahānavasena ekaṅgavippahīnatā veditabbā. Sā panesā dutiyajjhānassa vitakkavicārā viya appanākkhaṇeyeva pahīyati. Tena nassa sā pahānaṅganti vuccati. Sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pana dvinnaṃ uppattivasena duvaṅgasamannāgatatā veditabbā. Tasmā yaṃ vibhaṅge ‘‘jhānanti upekkhā sati sampajaññaṃ sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (vibha. 591) vuttaṃ, taṃ saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetuṃ pariyāyena vuttaṃ. Ṭhapetvā pana upekkhāsatisampajaññāni nippariyāyena upanijjhānalakkhaṇappattānaṃ aṅgānaṃ vasena duvaṅgikamevetaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (dha. sa. 163; vibha. 624). Sesaṃ paṭhamajjhāne vuttanayameva.

'तृतीय' म्हणजे गणनेच्या अनुक्रमाने तिसरे; किंवा हे तिसऱ्यांदा समापन्न (प्राप्त) केले जाते म्हणूनही 'तृतीय' म्हटले जाते. परंतु जे म्हटले आहे की, "एक अंग प्रहीन (त्यागलेले) आणि दोन अंगांनी समन्वागत (युक्त)", येथे प्रीतीचा प्रहाण (त्याग) केल्यामुळे 'एक अंग प्रहीन' झाले असे समजावे. आणि ही प्रीती द्वितीय ध्यानातील वितर्क-विचारांप्रमाणे अप्पना-क्षणीच (अर्पणा-क्षणीच) प्रहीन होते. म्हणूनच तिला या ध्यानाचे 'प्रहाणांग' (त्यागलेले अंग) म्हटले जाते. 'सुख आणि चित्ताची एकाग्रता' या दोन धर्मांच्या उत्पत्तीमुळे हे 'द्विअंगिक समन्वागत' (दोन अंगांनी युक्त) आहे असे समजावे. म्हणूनच विभंगामध्ये जे म्हटले आहे की, "ध्यान म्हणजे उपेक्षा, स्मृती, संप्रजन्य, सुख आणि चित्ताची एकाग्रता", ते सपरिकर (अलंकार किंवा उपकरणांसह) ध्यान दर्शवण्यासाठी पर्याय रूपाने (लाक्षणिक अर्थाने) म्हटले आहे. परंतु उपेक्षा, स्मृती आणि संप्रजन्य यांना वगळून, मुख्य अर्थाने (निष्पर्यायाने) उपनिध्यान-लक्षणाला (जवळून पाहण्याच्या लक्षणाला) प्राप्त झालेल्या अंगांच्या आधारे हे ध्यान केवळ द्विअंगिकच (दोन अंगांचेच) असते. जसे की म्हटले आहे— "त्या वेळी द्विअंगिक ध्यान कोणते असते? सुख आणि चित्ताची एकाग्रता." उर्वरित भाग प्रथम ध्यानात सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा.

Catutthajjhānakathā

चतुर्थ ध्यान कथा

87. Evamadhigate pana tasmiṃpi vuttanayeneva pañcahākārehi ciṇṇavasinā hutvā paguṇatatiyajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannapītipaccatthikā, ‘yadeva tattha sukhamiti cetaso ābhogo, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyatī’ti (dī. ni. 1.96) evaṃ vuttassa sukhassa oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā catutthaṃ jhānaṃ santato manasikatvā tatiyajjhāne nikantiṃ pariyādāya catutthādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā tatiyajjhānato vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato cetasikasomanassasaṅkhātaṃ sukhaṃ oḷārikato upaṭṭhāti, upekkhāvedanā ceva cittekaggatā ca santato upaṭṭhāti, tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto ‘‘idāni catutthaṃ jhānaṃ uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ upacchinditvā tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni uppajjanti[Pg.160], yesaṃ avasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ catutthajjhānikaṃ, sesāni vuttappakārāneva kāmāvacarāni. Ayaṃ pana viseso, yasmā sukhavedanā adukkhamasukhāya vedanāya āsevanapaccayena paccayo na hoti, catutthajjhāne ca adukkhamasukhāya vedanāya uppajjitabbaṃ, tasmā tāni upekkhāvedanāsampayuttāni honti. Upekkhāsampayuttattāyeva cettha pītipi parihāyatīti. Ettāvatā cesa sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati (dī. ni. 1.232; dha. sa. 165). Evamanena ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ catutthaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.

८७. अशा प्रकारे ते (तृतीय ध्यान) प्राप्त झाल्यावर, सांगितलेल्या पद्धतीनेच पाच प्रकारांनी त्यावर पूर्ण वशित्व (नियंत्रण) मिळवून, त्या अभ्यस्त तृतीय ध्यानातून उठून— "ही समापत्ती प्रीती (हर्ष) नावाच्या जवळच्या शत्रूने युक्त आहे" आणि "तिथे सुखाविषयी मनाचा जो आभोग (प्रवृत्ती) असतो, त्यामुळेच हे ध्यान स्थूल म्हटले जाते, अशा प्रकारे सांगितलेल्या सुखाच्या स्थूलतेमुळे याची अंगे दुर्बळ आहेत"— असे त्या तृतीय ध्यानात दोष पाहून, चतुर्थ ध्यानाला शांत मानून मनन करावे, आणि तृतीय ध्यानावरील आपली आसक्ती संपवून चतुर्थ ध्यानाच्या प्राप्तीसाठी योग (प्रयत्न) करावा. त्यानंतर, जेव्हा तो तृतीय ध्यानातून उठून, स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन ध्यानाच्या अंगांचे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करतो, तेव्हा त्याला मानसिक सौमनस्य रूप सुख हे स्थूल रूपाने भासते, आणि उपेक्षा-वेदना तसेच चित्ताची एकाग्रता ही शांत रूपाने भासतात. तेव्हा, त्या स्थूल अंगाचा प्रहाण करण्यासाठी आणि शांत अंगाच्या प्राप्तीसाठी, त्याच निमित्तावर "पृथ्वी, पृथ्वी" असे वारंवार मनन करणाऱ्या त्या योग्याला "आता चतुर्थ ध्यान उत्पन्न होईल" या विचाराने भवांग खंडित होऊन, त्याच पृथ्वी-कसिणाला आलंबन (विषय) करून मनोध्वारावर्जन उत्पन्न होते. त्यानंतर त्याच आलंबनावर चार किंवा पाच जवन उत्पन्न होतात, ज्यांच्या शेवटी एक रूपावचर चतुर्थ ध्यानाचे जवन असते आणि उर्वरित जवने पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे कामावचर असतात. परंतु हा विशेष (फरक) आहे की, ज्याअर्थी सुख-वेदना ही अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदनेसाठी आसेवन-प्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होत नाही, आणि चतुर्थ ध्यानात अदुःख-असुख वेदनाच उत्पन्न झाली पाहिजे, म्हणून ती (पूर्वगामी जवने) उपेक्षा-वेदनेशी संप्रयुक्त असतात. आणि उपेक्षेशी संप्रयुक्त असल्यामुळेच येथे प्रीतीचाही ऱ्हास होतो (ती नाहीशी होते). हाच विशेष आहे. एवढ्या साधना-क्रमाने हा योगी "सुखाचा प्रहाण केल्यामुळे आणि दुःखाचा प्रहाण केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सौमनस्य आणि दौमनस्य अस्त पावले असल्यामुळे, अदुःख-असुख असणाऱ्या आणि उपेक्षेमुळे स्मृतीची अत्यंत शुद्धता असलेल्या चतुर्थ ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो." अशा प्रकारे, त्याने एक अंग प्रहीन झालेले, दोन अंगांनी युक्त असलेले, तीन प्रकारे कल्याणकारी, दहा लक्षणांनी संपन्न असलेले आणि पृथ्वी-कसिण आलंबन असलेले चतुर्थ ध्यान प्राप्त केलेले असते.

88. Tattha sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā. Pubbevāti tañca kho pubbeva, na catutthajjhānakkhaṇe. Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikasukhassa ca cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā, pahānā icceva vuttaṃ hoti.

८८. त्यात, 'सुखाचा प्रहाण केल्यामुळे आणि दुःखाचा प्रहाण केल्यामुळे' म्हणजे कायिक सुख आणि कायिक दुःखाचा प्रहाण केल्यामुळे. 'पूर्वीच' (पुब्बेव) म्हणजे ते प्रहाण पूर्वीच झालेले असते, चतुर्थ ध्यानाच्या क्षणी नाही. 'सौमनस्य आणि दौमनस्याच्या अस्त पावण्यामुळे' म्हणजे मानसिक सुख (सौमनस्य) आणि मानसिक दुःख (दौमनस्य) या दोन्हीचाही पूर्वीच अस्त झाल्यामुळे, म्हणजेच प्रहाण झाल्यामुळे, असेच म्हटले आहे.

Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hotīti. Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe. Somanassañhi catutthajjhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati. Dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyajjhānānaṃ upacārakkhaṇesu. Evametesaṃ pahānakkamena avuttānampi indriyavibhaṅge pana indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ pahānaṃ veditabbaṃ.

पण त्यांचे प्रहाण केव्हा होते? चार ध्यानांच्या उपचार-क्षणी (उपकल्प क्षणी). कारण सौमनस्य हे चतुर्थ ध्यानाच्या उपचार-क्षणीच प्रहीन होते. दुःख, दौमनस्य आणि सुख हे अनुक्रमे प्रथम, द्वितीय आणि तृतीय ध्यानांच्या उपचार-क्षणांमध्ये प्रहीन होतात. अशा प्रकारे, जरी त्यांच्या प्रहाणाच्या क्रमाने ते येथे सांगितले नसले, तरी इंद्रिय-विभंगामध्ये इंद्रियांच्या निर्देश-क्रमानुसारच येथे सांगितलेल्या सुख, दुःख, सौमनस्य आणि दौमनस्य यांच्या प्रहाणाविषयी समजावे.

Yadi panetāni tassa tassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyanti, atha kasmā ‘‘kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati, idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehipi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati. Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati, idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettha cuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti (saṃ. ni. 5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti? Atisayanirodhattā. Atisayanirodho hi nesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva. Nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho.

जर ही (सुख, दुःख इत्यादी) त्या त्या ध्यानाच्या उपचार क्षणीच (उपचार समाधीच्या क्षणी) नष्ट होतात, तर मग असे का म्हटले आहे की— 'भिक्खूहो, उत्पन्न झालेले दुक्खिन्द्रिय (दुःख इंद्रिय) निरवशेषपणे कोठे निरुद्ध होते? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. येथे उत्पन्न झालेले दुक्खिन्द्रिय निरवशेषपणे निरुद्ध होते. उत्पन्न झालेले दोमनस्सिन्द्रिय (दौर्मनस्य इंद्रिय), सुखिन्द्रिय (सुख इंद्रिय) आणि सोमनस्सिन्द्रिय (सौमनस्य इंद्रिय) निरवशेषपणे कोठे निरुद्ध होते? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू सुखाचा त्याग करून... चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. येथे उत्पन्न झालेले सोमनस्सिन्द्रिय निरवशेषपणे निरुद्ध होते.' अशा प्रकारे केवळ ध्यानांमध्येच त्यांचा निरोध का सांगितला आहे? याचे उत्तर असे आहे की— अतिशय-निरोधामुळे (म्हणजेच अत्यंतिक निरोधामुळे). कारण पहिल्या ध्यानादींमध्ये त्यांचा 'अतिशय-निरोध' (पूर्ण निरोध) होतो, केवळ सामान्य निरोध नाही. परंतु उपचाराच्या क्षणी केवळ सामान्य निरोध होतो, अतिशय-निरोध नाही.

Tathā [Pg.161] hi nānāvajjane paṭhamajjhānupacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, na tveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti, paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti, sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ, paṭipakkhena vihatattā. Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānupacāre pahīnassa domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati. Vitakkavicārābhāve ca neva uppajjati. Yattha pana uppajjati, tattha vitakkavicārabhāve, appahīnā eva ca dutiyajjhānupacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti, na tveva dutiyajjhāne, pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānupacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa siyā uppatti, na tveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhāti. Tathā catutthajjhānupacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti, na tveva catutthajjhāne. Tasmā eva ca etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatīti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti.

तसेच, विविध आवर्जनांनी युक्त असलेल्या पहिल्या ध्यानाच्या उपचारात (उपचार समाधीत) दुक्खिन्द्रिय निरुद्ध झाले असले, तरी डास, माश्या इत्यादींच्या दंशामुळे किंवा विषम आसनावर बसल्यामुळे होणाऱ्या त्रासामुळे ते पुन्हा उत्पन्न होऊ शकते; परंतु अर्पणा (अप्पना - पूर्ण समाधी) मध्ये असे कधीही होत नाही. किंवा, उपचारात निरुद्ध झालेले हे इंद्रिय चांगल्या प्रकारे निरुद्ध झालेले नसते, कारण त्याच्या विरोधी धर्माद्वारे ते नष्ट केलेले नसते. परंतु अर्पणामध्ये प्रीतीच्या (पीति) प्रसरणामुळे संपूर्ण शरीर सुखाने व्यापून जाते, आणि ज्याचे शरीर सुखाने व्यापलेले असते, त्याचे दुक्खिन्द्रिय विरोधी धर्माद्वारे नष्ट झाल्यामुळे चांगल्या प्रकारे निरुद्ध होते. तसेच, विविध आवर्जनांनी युक्त असलेल्या दुसऱ्या ध्यानाच्या उपचारात दोमनस्सिन्द्रिय (दौर्मनस्य इंद्रिय) नष्ट झाले असले, तरी वितर्क आणि विचार हे ज्याचे प्रत्यय (कारण) आहेत अशा शारीरिक थकव्यामुळे आणि मानसिक त्रासामुळे ते उत्पन्न होऊ शकते. वितर्क आणि विचारांच्या अभावी ते कधीही उत्पन्न होत नाही. आणि जेथे ते उत्पन्न होते, तेथे वितर्क आणि विचारांच्या अस्तित्वामुळेच होते. दुसऱ्या ध्यानाच्या उपचारात वितर्क आणि विचार नष्ट झालेले नसतात, म्हणून तेथे त्याची उत्पत्ती होऊ शकते; परंतु दुसऱ्या ध्यानात (अर्पणामध्ये) त्याची उत्पत्ती कधीही होऊ शकत नाही, कारण त्याचे प्रत्यय (कारण) नष्ट झालेले असतात. त्याचप्रमाणे, तिसऱ्या ध्यानाच्या उपचारात सुखिन्द्रिय नष्ट झाले असले, तरी प्रीतीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रणीत (उत्कृष्ट) रूपांनी व्यापलेल्या शरीरामध्ये त्याची उत्पत्ती होऊ शकते; परंतु तिसऱ्या ध्यानात ती कधीही होऊ शकत नाही. कारण तिसऱ्या ध्यानात सुखाचे कारण असलेली प्रीती पूर्णपणे निरुद्ध झालेली असते. त्याचप्रमाणे, चौथ्या ध्यानाच्या उपचारात सोमनस्सिन्द्रिय नष्ट झाले असले, तरी ते जवळ असल्यामुळे, अर्पणा प्राप्त उपेक्षेचा अभाव असल्यामुळे आणि त्याचे चांगल्या प्रकारे अतिक्रमण न झाल्यामुळे त्याची उत्पत्ती होऊ शकते; परंतु चौथ्या ध्यानात ती कधीही होऊ शकत नाही. म्हणूनच, 'येथे उत्पन्न झालेले दुक्खिन्द्रिय निरवशेषपणे निरुद्ध होते' इत्यादी ठिकाणी त्या त्या संदर्भात 'निरवशेष' (अपरिसेस) हा शब्द वापरला आहे.

Etthāha ‘‘athevaṃ tassa tassa jhānassupacāre pahīnāpi etā vedanā idha kasmā samāhaṭā’’ti? Sukhaggahaṇatthaṃ. Yā hi ayaṃ adukkhamasukhanti ettha adukkhamasukhā vedanā vuttā, sā sukhumā duviññeyyā na sakkā sukhena gahetuṃ, tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā vā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa goṇassa sukhaggahaṇatthaṃ gopo ekasmiṃ vaje sabbā gāvo samāharati, athekekaṃ nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ ‘‘ayaṃ so gaṇhatha na’’nti tampi gāhayati, evameva bhagavā sukhaggahaṇatthaṃ sabbā etā samāhari. Evañhi samāhaṭā etā dassetvā yaṃ neva sukhaṃ na dukkhaṃ na somanassaṃ na domanassaṃ, ayaṃ adukkhamasukhā vedanāti sakkā hoti esā gāhayituṃ.

येथे शंकाकार विचारतो— 'जर या वेदना त्या त्या ध्यानाच्या उपचारात आधीच नष्ट झाल्या आहेत, तर मग त्या येथे (चौथ्या ध्यानात) एकत्र का आणल्या आहेत?' उत्तर— 'सहजपणे ग्रहण करण्यासाठी (समजून घेण्यासाठी).' कारण, येथे 'अदुक्खमसुख' (दुःखही नाही आणि सुखही नाही) अशी जी अदुक्खमसुखा वेदना सांगितली आहे, ती अत्यंत सूक्ष्म आणि समजण्यास कठीण आहे, ती सहजपणे जाणता येत नाही. म्हणून, ज्याप्रमाणे एखादा उनाड किंवा पकडण्यास कठीण असलेला बैल सहज पकडता यावा यासाठी गोपाळ सर्व गाईंना एकाच गोठ्यात एकत्र करतो, आणि नंतर एक-एक करून बाहेर काढताना, अनुक्रमाने आलेल्या त्या बैलाला पाहून 'हाच तो बैल आहे, याला पकडा!' असे म्हणून त्याला पकडतो; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी सहजपणे ग्रहण करण्यासाठी या सर्व वेदना एकत्र केल्या आहेत. कारण, अशा प्रकारे एकत्र केलेल्या या वेदना दाखवून— 'जे सुखही नाही, दुःखही नाही, सौमनस्यही नाही आणि दौर्मनस्यही नाही, तीच अदुक्खमसुखा वेदना आहे'— असे सांगून ही अदुक्खमसुखा वेदना सहजपणे ग्रहण करवून देणे शक्य होते.

Apica adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti veditabbā. Dukkhappahānādayo hi tassā paccayā. Yathāha – ‘‘cattāro [Pg.162] kho, āvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā. Idhāvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ime khvāvuso, cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti (ma. ni. 1.458).

शिवाय, अदुक्खमसुखा चेतोविमुक्तीच्या (दुःख-सुख विरहित चित्तमुक्तीच्या) प्राप्तीची कारणे (प्रत्यय) दाखवण्यासाठी देखील या वेदना येथे सांगितल्या आहेत, असे समजावे. कारण दुःखाचा त्याग इत्यादी गोष्टी त्या चेतोविमुक्तीची कारणे आहेत. जसे की म्हटले आहे— 'मित्रांनो, अदुक्खमसुखा चेतोविमुक्तीच्या समापत्तीची (प्राप्तीची) चार कारणे आहेत. येथे, मित्रांनो, भिक्खू सुखाचा त्याग करून... चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. मित्रांनो, अदुक्खमसुखा चेतोविमुक्तीच्या समापत्तीची हीच ती चार कारणे आहेत.'

Yathā vā aññattha pahīnāpi sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ tattha pahīnāti vuttā, evaṃ vaṇṇabhaṇanatthampetassa jhānassetā idha vuttātipi veditabbā.

किंवा, ज्याप्रमाणे इतरत्र (खालच्या मार्गांवर) आधीच नष्ट झालेली सक्कायदिट्ठी (सत्कायदृष्टी) इत्यादी क्लेश, तिसऱ्या मार्गाची (अनागामी मार्गाची) प्रशंसा करण्यासाठी 'तेथे नष्ट झाले' असे सांगितले जाते; त्याचप्रमाणे या ध्यानाची प्रशंसा करण्यासाठी या वेदना येथे सांगितल्या आहेत, असेही समजावे.

Paccayaghātena vā ettha rāgadosānamatidūrabhāvaṃ dassetumpetā vuttāti veditabbā. Etāsu hi sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa. Dukkhaṃ domanassassa paccayo, domanassaṃ dosassa. Sukhādighātena cassa sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti.

किंवा, कारणांचा नाश केल्यामुळे या चौथ्या ध्यानात राग (लोभ) आणि दोष (द्वेष) अत्यंत दूर होतात, हे दाखवण्यासाठी या वेदना येथे सांगितल्या आहेत, असे समजावे. कारण, या वेदनांमध्ये सुख हे सोमनस्याचे कारण आहे, आणि सोमनस्य हे रागाचे कारण आहे. दुःख हे दोमनस्याचे कारण आहे, आणि दोमनस्य हे दोषाचे कारण आहे. सुखादींचा नाश केल्यामुळे, त्यांच्या कारणांसह राग आणि दोष नष्ट होतात, आणि म्हणूनच ते अत्यंत दूर असतात.

Adukkhamasukhanti dukkhābhāvena adukkhaṃ. Sukhābhāvena asukhaṃ. Etenettha dukkhasukhapaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti, na dukkhasukhābhāvamattaṃ. Tatiyavedanā nāma adukkhamasukhā, upekkhātipi vuccati. Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā, majjhattarasā, avibhūtapaccupaṭṭhānā, sukhadukkhanirodhapadaṭṭhānāti veditabbā.

'अदुक्खमसुख' म्हणजे दुःखाच्या अभावामुळे 'अदुःख' आणि सुखाच्या अभावामुळे 'असुख'. या शब्दाद्वारे येथे दुःख आणि सुखाच्या विरोधी असलेली तिसरी वेदना दर्शवली आहे, केवळ दुःख आणि सुखाचा अभाव मात्र नाही. या तिसऱ्या वेदनेलाच 'अदुक्खमसुखा वेदना' म्हणतात, आणि तिला 'उपेक्षा' (उपेक्खा) असेही म्हणतात. ती इष्ट आणि अनिष्ट यांच्या विपरीत असलेल्या मध्यस्थ (तटस्थ) आलंबनाचा अनुभव घेण्याच्या लक्षणाची आहे; तिचे कार्य मध्यस्थता (तटस्थता) हे आहे; तिची प्रचिती (प्रकटीकरण) अस्पष्ट (सुख-दुःखासारखी स्पष्ट नसलेली) आहे; आणि सुख-दुःखाचा निरोध हे तिचे जवळचे कारण (पदस्थान) आहे, असे समजावे.

89. Upekkhāsatipārisuddhinti upekkhāya janitasatiyā pārisuddhiṃ. Imasmiñhi jhāne suparisuddhā sati, yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā, na aññena. Tasmā etaṃ ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti vuccati. Vibhaṅgepi vuttaṃ ‘‘ayaṃ sati imāya upekkhāya visadā hoti parisuddhā pariyodātā. Tena vuccati upekkhāsatipārisuddhī’’ti (vibha. 597). Yāya ca upekkhāya ettha satiyā pārisuddhi hoti, sā atthato tatramajjhattatātiveditabbā. Na kevalañcettha tāya satiyeva parisuddhā, apica kho sabbepi sampayuttadhammā, satisīsena pana desanā vuttā.

८९. 'उपेक्षा-स्मृती-परिशुद्धी' (उपेक्खासतिपारिसुद्धि) म्हणजे उपेक्षेमुळे उत्पन्न झालेली स्मृतीची (सतीची) परिशुद्धी. कारण या ध्यानात स्मृती अत्यंत शुद्ध असते, आणि त्या स्मृतीची जी परिशुद्धी आहे, ती उपेक्षेमुळे झालेली असते, इतर कशामुळेही नाही. म्हणूनच याला 'उपेक्षा-स्मृती-परिशुद्धी' असे म्हणतात. विभंगामध्येही म्हटले आहे— 'ही स्मृती या उपेक्षेमुळे स्वच्छ, परिशुद्ध आणि अत्यंत निर्मळ होते. म्हणून याला उपेक्षा-स्मृती-परिशुद्धी असे म्हणतात.' आणि ज्या उपेक्षेमुळे येथे स्मृतीची परिशुद्धी होते, ती उपेक्षा परमार्थतः 'तत्रमज्झत्तता' (चित्त-मध्यस्थता) नावाचा चेतसिक आहे, असे समजावे. आणि येथे केवळ स्मृतीच त्या उपेक्षेमुळे शुद्ध होते असे नाही, तर सर्व संप्रयुक्त धर्म (सहयोगी मानसिक अवस्था) देखील शुद्ध होतात; परंतु स्मृतीला मुख्य (प्रमुख) मानून हा उपदेश केला गेला आहे.

Tattha kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati. Yathā pana divā sūriyappabhābhibhavā sommabhāvena ca attano upakārakattena vā [Pg.163] sabhāgāya rattiyā alābhā divā vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā, evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā appaṭilābhā vijjamānāpi paṭhamādijjhānabhedesu aparisuddhā hoti. Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo aparisuddhāva honti. Tasmā tesu ekampi ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti na vuttaṃ. Idha pana vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā. Tassā parisuddhattā parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti pariyodātā. Tasmā idameva ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti vuttanti veditabbaṃ.

तेथे जरी ही उपेक्षा खालील तीन ध्यानांमध्येही विद्यमान असते, तरीही ज्याप्रमाणे दिवसा सूर्याच्या प्रकाशाने झाकोळल्यामुळे आणि स्वतःला उपकारक व शीतल असणाऱ्या रात्रीचा (समान भागाचा) लाभ न झाल्यामुळे, दिवसा विद्यमान असूनही चंद्रकोर अपरिशुद्ध व अप्रसन्न (फिकट) असते; त्याचप्रमाणे ही 'तत्रमज्झत्तुपेक्षा' (तत्रमध्यस्थोपेक्षा) रूपी चंद्रकोर सुद्धा वितर्क इत्यादी विरोधी धर्मांच्या प्रभावाने झाकोळल्यामुळे आणि स्वतःशी सुसंगत अशा उपेक्षा-वेदनेरूपी रात्रीचा लाभ न झाल्यामुळे, पहिल्या तीन ध्यानांमध्ये विद्यमान असूनही अपरिशुद्ध असते. आणि ती उपेक्षा अपरिशुद्ध असल्यामुळे, दिवसाच्या अपरिशुद्ध चंद्रकोरीच्या प्रकाशाप्रमाणेच, तिच्यासोबत उत्पन्न होणारे सती (स्मृती) इत्यादी धर्म देखील अपरिशुद्धच असतात. म्हणूनच त्या (तीन ध्यानां) पैकी एकालाही 'उपेक्षा-सती-पारिशुद्धी' (उपेक्षास्मृतिपरिशुद्धी) असे म्हटले गेले नाही. परंतु, या चौथ्या ध्यानात मात्र वितर्क इत्यादी विरोधी धर्मांच्या प्रभावाचा अभाव असल्यामुळे आणि सुसंगत अशा उपेक्षा-वेदनेरूपी रात्रीचा लाभ झाल्यामुळे, ही तत्रमज्झत्तुपेक्षा रूपी चंद्रकोर अत्यंत परिशुद्ध असते. तिच्या परिशुद्धतेमुळे, शुद्ध चंद्रकोरीच्या प्रकाशाप्रमाणेच, तिच्यासोबत उत्पन्न होणारे सती इत्यादी धर्म देखील परिशुद्ध व अत्यंत स्वच्छ असतात. म्हणूनच केवळ याच चौथ्या ध्यानाला 'उपेक्षा-सती-पारिशुद्धी' असे म्हटले गेले आहे, असे जाणावे.

Catutthanti gaṇanānupubbatā catutthaṃ. Idaṃ catutthaṃ samāpajjatītipi catutthaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgata’’nti, tattha somanassassa pahānavasena ekaṅgavippahīnatā veditabbā. Tañca pana somanassaṃ ekavīthiyaṃ purimajavanesuyeva pahīyati. Tenassa taṃ pahānaṅganti vuccati. Upekkhāvedanā cittassekaggatāti imesaṃ pana dvinnaṃ uppattivasena duvaṅgasamannāgatatā veditabbā. Sesaṃ paṭhamajjhāne vuttanayameva. Esa tāva catukkajjhāne nayo.

'चतुर्थ' म्हणजे गणनेच्या अनुक्रमाने चौथे. हे चौथे ध्यान समापन्न (प्राप्त) केले जाते, म्हणूनही याला 'चतुर्थ' म्हणतात. "एक अंग प्रहीन (नष्ट झालेले) आणि दोन अंगांनी युक्त" असे जे म्हटले आहे, त्यामध्ये सोमनस्याच्या प्रहाणामुळे (त्याग केल्यामुळे) 'एक-अंग-विप्रहीनता' जाणावी. आणि ते सोमनस्य एकाच चित्तवीथीमध्ये पूर्व जवनांमध्येच प्रहीन होते. म्हणूनच त्याला या ध्यानाचे 'प्रहाण-अंग' असे म्हणतात. उपेक्षा-वेदना आणि चित्ताची एकाग्रता या दोन्हीच्या उत्पत्तीमुळे 'द्वि-अंग-समन्वागतता' (दोन अंगांनी युक्त असणे) जाणावी. उर्वरित भाग पहिल्या ध्यानात सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. हा चार ध्यानांच्या पद्धतीमधील (चतुष्क ध्यानामधील) नियम आहे.

Pañcakajjhānakathā

पंचक ध्यान कथा (पाच ध्यानांची चर्चा)

90. Pañcakajjhānaṃ pana nibbattentena paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannanīvaraṇapaccatthikā, vitakkassa oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā dutiyajjhānaṃ santato manasikaritvā paṭhamajjhāne nikantiṃ pariyādāya dutiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā paṭhamajjhānā vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato vitakkamattaṃ oḷārikato upaṭṭhāti, vicārādayo santato. Tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto vuttanayeneva dutiyajjhānaṃ uppajjati. Tassa vitakkamattameva pahānaṅgaṃ. Vicārādīni cattāri samannāgataṅgāni. Sesaṃ vuttappakārameva.

९०. परंतु, पंचक ध्यान (पाच ध्यानांची पद्धती) उत्पन्न करू इच्छिणाऱ्या योग्याने चांगल्या प्रकारे सरावलेल्या पहिल्या ध्यानातून उठून, "ही समापत्ती जवळच असलेल्या नीवरणांच्या शत्रूने युक्त आहे आणि वितर्काच्या स्थूलतेमुळे हिची अंगे दुर्बळ आहेत" असा त्या पहिल्या ध्यानात दोष पाहून, दुसऱ्या ध्यानाला शांत मानून, पहिल्या ध्यानावरील आसक्ती नष्ट करून, दुसरे ध्यान प्राप्त करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. त्यानंतर, जेव्हा तो पहिल्या ध्यानातून उठून, स्मृती व संप्रजन्य (जागृतता) यांनी युक्त होऊन ध्यानाच्या अंगांचे प्रत्यवेक्षण (परीक्षण) करतो, तेव्हा त्याला केवळ वितर्कच स्थूल रूपाने जाणवतो आणि विचार इत्यादी शांत वाटतात. तेव्हा, त्या स्थूल अंगाचा त्याग करण्यासाठी आणि शांत अंगाचा लाभ घेण्यासाठी, त्याच (पठवी-कसिण) निमित्ताचे "पठवी, पठवी" (पृथ्वी, पृथ्वी) असे वारंवार मनन करणाऱ्या त्या योग्याला पूर्वोक्त पद्धतीनेच दुसरे ध्यान उत्पन्न होते. त्याचे केवळ वितर्क हेच प्रहाण-अंग असते. विचार इत्यादी चार अंगे ही समन्वागत (युक्त) अंगे असतात. उर्वरित भाग पूर्वोक्त प्रकारचाच आहे.

Evamadhigate [Pg.164] pana tasmimpi vuttanayeneva pañcahākārehi ciṇṇavasinā hutvā paguṇadutiyajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannavitakkapaccatthikā, vicārassa oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā tatiyaṃ jhānaṃ santato manasikaritvā dutiyajjhāne nikantiṃ pariyādāya tatiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā dutiyajjhānato vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato vicāramattaṃ oḷārikato upaṭṭhāti, pītiādīni santato. Tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto vuttanayeneva tatiyaṃ jhānaṃ uppajjati. Tassa vicāramattameva pahānaṅgaṃ catukkanayassa dutiyajjhāne viya pītiādīni tīṇi samannāgataṅgāni. Sesaṃ vuttappakārameva.

अशा प्रकारे दुसरे ध्यान प्राप्त झाल्यावर देखील, पूर्वोक्त पद्धतीनेच पाच प्रकारांनी (वशित्व प्राप्त करून) त्यावर प्रभुत्व मिळवून, सरावलेल्या दुसऱ्या ध्यानातून उठून, "ही समापत्ती जवळच असलेल्या वितर्करूपी शत्रूने युक्त आहे आणि विचाराच्या स्थूलतेमुळे हिची अंगे दुर्बळ आहेत" असा त्या दुसऱ्या ध्यानात दोष पाहून, तिसऱ्या ध्यानाला शांत मानून, दुसऱ्या ध्यानावरील आसक्ती नष्ट करून, तिसरे ध्यान प्राप्त करण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. त्यानंतर, जेव्हा तो दुसऱ्या ध्यानातून उठून, स्मृती व संप्रजन्य यांनी युक्त होऊन ध्यानाच्या अंगांचे प्रत्यवेक्षण करतो, तेव्हा त्याला केवळ विचारच स्थूल रूपाने जाणवतो आणि प्रीती इत्यादी शांत वाटतात. तेव्हा, त्या स्थूल अंगाचा त्याग करण्यासाठी आणि शांत अंगाचा लाभ घेण्यासाठी, त्याच निमित्ताचे "पठवी, पठवी" असे वारंवार मनन करणाऱ्या त्या योग्याला पूर्वोक्त पद्धतीनेच तिसरे ध्यान उत्पन्न होते. त्याचे केवळ विचार हेच प्रहाण-अंग असते. चतुष्क पद्धतीच्या दुसऱ्या ध्यानाप्रमाणेच प्रीती इत्यादी तीन अंगे ही समन्वागत अंगे असतात. उर्वरित भाग पूर्वोक्त प्रकारचाच आहे.

Iti yaṃ catukkanaye dutiyaṃ, taṃ dvidhā bhinditvā pañcakanaye dutiyañceva tatiyañca hoti. Yāni ca tattha tatiyacatutthāni, tāni ca catutthapañcamāni honti. Paṭhamaṃ paṭhamamevāti.

अशा प्रकारे, चतुष्क पद्धतीमध्ये जे दुसरे ध्यान आहे, त्याचे दोन भाग केल्यास पंचक पद्धतीमध्ये ते दुसरे आणि तिसरे ध्यान होते. आणि तेथे जे तिसरे व चौथे ध्यान होते, ते (पंचक पद्धतीमध्ये) चौथे व पाचवे ध्यान होते. पहिले ध्यान हे पहिलेच राहते.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

अशा प्रकारे, सज्जनांच्या आनंदासाठी रचलेल्या विशुद्धिमार्गामध्ये,

Samādhibhāvanādhikāre

समाधी भावना अधिकारात,

Pathavīkasiṇaniddeso nāma

'पठवी-कसिण-निद्देस' (पृथ्वी-कृत्स्न-निर्देश) नावाचा,

Catuttho paricchedo.

चौथा परिच्छेद समाप्त झाला.

5. Sesakasiṇaniddeso

५. उर्वरित कसिण निर्देश (इतर कसिणांचे स्पष्टीकरण)

Āpokasiṇakathā

आपो-कसिण कथा (जल-कसिणाची चर्चा)

91. Idāni [Pg.165] pathavīkasiṇānantare āpokasiṇe vitthārakathā hoti. Yatheva hi pathavīkasiṇaṃ, evaṃ āpokasiṇampi bhāvetukāmena sukhanisinnena āpasmiṃ nimittaṃ gaṇhitabbaṃ, kate vā akate vāti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Yathā ca idha, evaṃ sabbattha. Ito parañhi ettakampi avatvā visesamattameva vakkhāma.

९१. आता, पठवी-कसिणानंतर आपो-कसिणाचे सविस्तर वर्णन केले जात आहे. ज्याप्रमाणे पठवी-कसिणाची भावना केली जाते, त्याचप्रमाणे आपो-कसिणाची भावना करू इच्छिणाऱ्या योग्याने सुखाने बसून पाण्यात निमित्त ग्रहण केले पाहिजे. 'कृत्रिम (तयार केलेल्या) किंवा अकृत्रिम (नैसर्गिक) पाण्यात' इत्यादी सर्व तपशील सविस्तरपणे जाणावा. ज्याप्रमाणे येथे सांगितले आहे, त्याचप्रमाणे सर्व कसिणांच्या बाबतीत जाणावे. यापुढे आम्ही इतकेही न सांगता केवळ विशेष फरकच सांगू.

Idhāpi pubbekatādhikārassa puññavato akate āpasmiṃ pokkharaṇiyā vā taḷāke vā loṇiyaṃ vā samudde vā nimittaṃ uppajjati cūḷasivattherassa viya. Tassa kirāyasmato lābhasakkāraṃ pahāya vivittavāsaṃ vasissāmīti mahātitthe nāvamārūhitvā jambudīpaṃ gacchato antarā mahāsamuddaṃ olokayato tappaṭibhāgaṃ kasiṇanimittaṃ udapādi.

येथे देखील, ज्यांनी पूर्वी पुण्यकर्मे (भावना अभ्यास) केली आहेत अशा भाग्यवान योग्याला, अकृत्रिम (नैसर्गिक) पाण्यात, जसे की तलावात, सरोवरात, खाऱ्या पाण्याच्या डबक्यात किंवा समुद्रात निमित्त उत्पन्न होते; जसे आयुष्मान चूळसिव थेरांच्या बाबतीत घडले होते. असे ऐकिवात आहे की, ते आयुष्मान लाभ-सत्कार सोडून एकांतात राहण्याच्या इच्छेने 'महातित्थ' बंदरावर जहाजात बसून जम्बुद्विपाकडे जात असताना, वाटेत महासागराकडे पाहत असताना त्यांना त्या समुद्राच्या पाण्याशी सुसंगत असे कसिण-निमित्त उत्पन्न झाले.

Akatādhikārena cattāro kasiṇadose pariharantena nīlapītalohitodātavaṇṇānamaññataravaṇṇaṃ āpaṃ agahetvā yaṃ pana bhūmiṃ asampattameva ākāse suddhavatthena gahitaṃ udakaṃ, aññaṃ vā tathārūpaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ, tena pattaṃ vā kuṇḍikaṃ vā samatittikaṃ pūretvā vihārapaccante vuttappakāre paṭicchanne okāse ṭhapetvā sukhanisinnena na vaṇṇo paccavekkhitabbo. Na lakkhaṇaṃ manasi kātabbaṃ. Nissayasavaṇṇameva katvā ussadavasena paṇṇattidhamme cittaṃ ṭhapetvā ambu, udakaṃ, vāri, salilantiādīsu āponāmesu pākaṭanāmavaseneva ‘‘āpo āpo’’ti bhāvetabbaṃ.

ज्याने पूर्वी असा अभ्यास केला नाही, अशा योग्याने कसिणाचे चार दोष टाळून, निळा, पिवळा, लाल किंवा पांढरा यांपैकी कोणत्याही रंगाचे पाणी न घेता, जे पाणी जमिनीवर पडण्यापूर्वीच आकाशातून स्वच्छ वस्त्राने झेलले गेले आहे, किंवा इतर तशाच प्रकारचे अत्यंत स्वच्छ व गढूळ नसलेले पाणी आहे, त्याने पात्र किंवा घागर काठोकाठ भरून, विहाराच्या एका कोपऱ्यात पूर्वोक्त पद्धतीने झाकलेल्या जागी ठेवून, सुखाने बसून पाहावे. पाहत असताना पाण्याच्या रंगाचे प्रत्यवेक्षण करू नये. पाण्याच्या (द्रवीभवन किंवा वाहून जाण्याच्या) लक्षणाचा मनात विचार करू नये. केवळ रंगाचा आधार घेऊन, पाण्याच्या प्रामुख्यामुळे 'आपो' (जल) या प्रज्ञप्तीवर चित्त एकाग्र करून, 'अम्बु', 'उदक', 'वारि', 'सलिल' इत्यादी पाण्याच्या नावांपैकी प्रसिद्ध नावाचा उपयोग करून "आपो, आपो" (जल, जल) अशी भावना करावी.

Tassevaṃ bhāvayato anukkamena vuttanayeneva nimittadvayaṃ uppajjati. Idha pana uggahanimittaṃ calamānaṃ viya upaṭṭhāti, sace pheṇapupphuḷakamissaṃ udakaṃ hoti, tādisameva upaṭṭhāti, kasiṇadoso paññāyati. Paṭibhāganimittaṃ pana nipparipphandaṃ ākāse ṭhapitamaṇitālavaṇṭaṃ viya maṇimayādāsamaṇḍalamiva ca hutvā upaṭṭhāti. So tassa saha upaṭṭhāneneva [Pg.166] upacārajjhānaṃ, vuttanayeneva catukkapañcakajjhānāni ca pāpuṇātīti. Āpokasiṇaṃ.

अशा प्रकारे भावना करणाऱ्या त्या योग्याला अनुक्रमाने आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच दोन्ही निमित्त (उग्गहनिमित्त व पटिभागनिमित्त) उत्पन्न होतात. परंतु, येथे (आपोकसिणामध्ये) उग्गहनिमित्त हे हलल्यासारखे भासते. जर पाणी फेस आणि बुडबुड्यांनी मिश्रित असेल, तर तसेच निमित्त भासते आणि कसिणाचा दोष दिसून येतो. पटिभागनिमित्त मात्र हालचालीशिवाय (स्थिर), आकाशात ठेवलेल्या पाचूच्या पंख्यासारखे किंवा पाचूच्या आरशाच्या मंडळासारखे होऊन भासते. तो योगी त्या पटिभागनिमित्ताच्या प्रकटीकरणासोबतच उपचारध्यान आणि आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच चतुर्थ व पंचम ध्यान प्राप्त करतो. हे आपोकसिण समाप्त झाले.

Tejokasiṇakathā

तेजोकसिणकथा

92. Tejokasiṇaṃ bhāvetukāmenāpi tejasmiṃ nimittaṃ gaṇhitabbaṃ. Tattha katādhikārassa puññavato akate nimittaṃ gaṇhantassa dīpasikhāya vā uddhane vā pattapacanaṭṭhāne vā davadāhe vā yattha katthaci aggijālaṃ olokentassa nimittaṃ uppajjati cittaguttattherassa viya. Tassa hāyasmato dhammassavanadivase uposathāgāraṃ paviṭṭhassa dīpasikhaṃ olokentasseva nimittaṃ uppajji.

९२. तेजोकसिणाची भावना करू इच्छिणाऱ्यानेही अग्नीमध्ये निमित्त ग्रहण केले पाहिजे. त्यामध्ये, ज्याने पूर्वी पुण्यकर्म केले आहे अशा पुण्यवान योग्याला, अकृत्रिम (नैसर्गिक) अग्नीमध्ये निमित्त ग्रहण करताना, दिव्याच्या ज्योतीकडे, चुलीकडे, भिक्षापात्र भाजण्याच्या जागेकडे, वणव्याकडे किंवा इतर कोणत्याही ठिकाणी अग्नीच्या ज्वालेला पाहत असताना निमित्त उत्पन्न होते; जसे की चित्तगुत्त थेरांना झाले होते. त्या आयुष्यमान थेरांना धर्मश्रवणाच्या दिवशी उपोसथ घरामध्ये प्रवेश करून दिव्याच्या ज्योतीकडे पाहत असतानाच निमित्त उत्पन्न झाले होते.

Itarena pana kātabbaṃ. Tatridaṃ karaṇavidhānaṃ, siniddhāni sāradārūni phāletvā sukkhāpetvā ghaṭikaṃ ghaṭikaṃ katvā patirūpaṃ rukkhamūlaṃ vā maṇḍapaṃ vā gantvā pattapacanākārena rāsiṃ katvā ālimpetvā kaṭasārake vā camme vā paṭe vā vidatthicaturaṅgulappamāṇaṃ chiddaṃ kātabbaṃ. Taṃ purato ṭhapetvā vuttanayeneva nisīditvā heṭṭhā tiṇakaṭṭhaṃ vā upari dhūmasikhaṃ vā amanasikaritvā vemajjhe ghanajālāya nimittaṃ gaṇhitabbaṃ, nīlanti vā pītanti vātiādivasena vaṇṇo na paccavekkhitabbo, uṇhattavasena lakkhaṇaṃ na manasi kātabbaṃ. Nissayasavaṇṇameva katvā ussadavasena paṇṇattidhamme cittaṃ ṭhapetvā pāvako, kaṇhavattanī, jātavedo, hutāsanotiādīsu aggināmesu pākaṭanāmavaseneva ‘‘tejo tejo’’ti bhāvetabbaṃ.

परंतु, इतर (ज्याने पूर्वी पुण्यकर्म केलेले नाही अशा) योग्याने तेजोकसिण तयार केले पाहिजे. उसकी निर्मिती करण्याची पद्धत अशी आहे: तेलकट व कठीण (सारयुक्त) लाकडे फोडून, ती सुकवून, त्यांचे लहान लहान तुकडे करून, योग्य अशा वृक्षाच्या मुळाशी किंवा मंडपात जाऊन, भिक्षापात्र भाजण्याच्या पद्धतीने त्यांची रास (ढीग) करून ती पेटवावी. नंतर चटईवर, चामड्यावर किंवा कापडावर एक वीत आणि चार बोटे आकाराचे छिद्र पाडावे. ते छिद्र आपल्या समोर ठेवून, आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच बसून, खालील गवत-लाकूड किंवा वरील धुराची शिखा याकडे लक्ष न देता, मध्यभागी असलेल्या दाट ज्वालांमध्ये निमित्त ग्रहण करावे. 'निळे' किंवा 'पिवळे' अशा प्रकारे रंगाचे निरीक्षण करू नये, तसेच उष्णतेच्या स्वरूपात लक्षणाचे मनन करू नये. केवळ रंगाचा आधार असलेल्या अग्नीलाच समोर ठेवून, तेजोधातूच्या प्रबळतेमुळे 'तेजो' या प्रज्ञप्तीवर चित्त स्थिर करावे आणि 'पावको', 'कण्हवत्तनी', 'जातवेदो', 'हुतासनो' इत्यादी अग्नीच्या नावांपैकी प्रसिद्ध नावाच्या आधारे 'तेजो, तेजो' अशी भावना करावी.

Tassevaṃ bhāvayato anukkamena vuttanayeneva nimittadvayaṃ uppajjati. Tattha uggahanimittaṃ jālaṃ chijjitvā chijjitvā patanasadisaṃ hutvā upaṭṭhāti. Akate gaṇhantassa pana kasiṇadoso paññāyati, alātakhaṇḍaṃ vā aṅgārapiṇḍo vā chārikā vā dhūmo vā upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ niccalaṃ ākāse ṭhapitarattakambalakkhaṇḍaṃ viya suvaṇṇatālavaṇṭaṃ viya kañcanatthambho viya ca upaṭṭhāti. So tassa saha upaṭṭhāneneva upacārajjhānaṃ, vuttanayeneva catukkapañcakajjhānāni ca pāpuṇātīti. Tejokasiṇaṃ.

अशा प्रकारे भावना करणाऱ्या त्या योग्याला अनुक्रमाने आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच दोन्ही निमित्त उत्पन्न होतात. त्यामध्ये, उग्गहनिमित्त हे ज्वाला तुटून-तुटून खाली पडल्यासारखे भासते. परंतु, अकृत्रिम अग्नीमध्ये निमित्त ग्रहण करणाऱ्याला कसिणाचा दोष दिसून येतो; जसे की कोळशाचा तुकडा, निखारा, राख किंवा धूर भासतो. पटिभागनिमित्त मात्र निश्चल (स्थिर) असून, आकाशात ठेवलेल्या लाल घोंगडीच्या (कंबलाच्या) तुकड्यासारखे, सोन्याच्या पंख्यासारखे किंवा सोन्याच्या खांबासारखे भासते. तो योगी त्या पटिभागनिमित्ताच्या प्रकटीकरणासोबतच उपचारध्यान आणि आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच चतुर्थ व पंचम ध्यान प्राप्त करतो. हे तेजोकसिण समाप्त झाले.

Vāyokasiṇakathā

वायोकसिणकथा

93. Vāyokasiṇaṃ [Pg.167] bhāvetukāmenāpi vāyusmiṃ nimittaṃ gaṇhitabbaṃ. Tañca kho diṭṭhavasena vā phuṭṭhavasena vā. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāsu ‘‘vāyokasiṇaṃ uggaṇhanto vāyusmiṃ nimittaṃ gaṇhāti, ucchaggaṃ vā eritaṃ sameritaṃ upalakkheti, veḷaggaṃ vā…pe… rukkhaggaṃ vā kesaggaṃ vā eritaṃ sameritaṃ upalakkheti, kāyasmiṃ vā phuṭṭhaṃ upalakkhetī’’ti. Tasmā samasīsaṭṭhitaṃ ghanapattaṃ ucchuṃ vā veḷuṃ vā rukkhaṃ vā caturaṅgulappamāṇaṃ ghanakesassa purisassa sīsaṃ vā vātena pahariyamānaṃ disvā ‘‘ayaṃ vāto etasmiṃ ṭhāne paharatī’’ti satiṃ ṭhapetvā, yaṃ vā panassa vātapānantarikāya vā bhittichiddena vā pavisitvā vāto kāyappadesaṃ paharati, tattha satiṃ ṭhapetvā vātamālutaanilādīsu vāyunāmesu pākaṭanāmavaseneva ‘‘vāto vāto’’ti bhāvetabbaṃ. Idha uggahanimittavaḍḍhanato otāritamattassa pāyāsassa usumavaṭṭisadisaṃ calaṃ hutvā upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ sannisinnaṃ hoti niccalaṃ. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti. Vāyokasiṇaṃ.

९३. वायोकसिणाची भावना करू इच्छिणाऱ्यानेही वायूमध्ये निमित्त ग्रहण केले पाहिजे. आणि ते निमित्त दर्शनाद्वारे किंवा स्पर्शाद्वारे ग्रहण करावे. अट्ठकथांमध्ये असे म्हटले आहे की— 'वायोकसिण ग्रहण करणारा योगी वायूमध्ये निमित्त ग्रहण करतो; तो वाऱ्याने हलणाऱ्या किंवा चहूबाजूंनी डोलणाऱ्या उसाच्या शेंड्याला पाहतो, किंवा बांबूच्या शेंड्याला...पे... किंवा झाडाच्या शेंड्याला किंवा डोक्यावरील केसांच्या शेंड्याला वाऱ्याने हलताना किंवा चहूबाजूंनी डोलताना पाहतो, किंवा शरीराला स्पर्श करणाऱ्या वाऱ्याला जाणतो.' म्हणून, डोक्याच्या उंचीएवढ्या दाट पानांच्या उसाला, बांबूला, झाडाला किंवा चार बोटे लांब दाट केस असलेल्या माणसाच्या डोक्याला वाऱ्याने हलवले जात असताना पाहून, 'हा वारा या ठिकाणी वाहत आहे' अशी स्मृती प्रस्थापित करावी. किंवा खिडकीच्या फटीतून अथवा भिंतीच्या छिद्रातून आत येणारा वारा शरीराच्या ज्या भागाला स्पर्श करतो, तिथे स्मृती प्रस्थापित करून, 'वात', 'मालुत', 'अनिल' इत्यादी वायूच्या नावांपैकी प्रसिद्ध नावाच्या आधारे 'वातो, वातो' अशी भावना करावी. येथे उग्गहनिमित्त हे चुलीवरून नुकत्याच उतरवलेल्या खीरीच्या (पायसाच्या) वाफेच्या वलयाप्रमाणे हलणारे भासते. पटिभागनिमित्त मात्र अत्यंत शांत आणि निश्चल असते. उर्वरित सर्व भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. हे वायोकसिण समाप्त झाले.

Nīlakasiṇakathā

नीलकसिणकथा

94. Tadanantaraṃ pana nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlakasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vāti vacanato katādhikārassa puññavato tāva tathārūpaṃ mālāgacchaṃ vā pūjāṭhānesu pupphasantharaṃ vā nīlavatthamaṇīnaṃ vā aññataraṃ disvāva nimittaṃ uppajjati. Itarena nīluppalagirikaṇṇikādīni pupphāni gahetvā yathā kesaraṃ vā vaṇṭaṃ vā na paññāyati, evaṃ caṅgoṭakaṃ vā karaṇḍapaṭalaṃ vā pattehiyeva samatittikaṃ pūretvā santharitabbaṃ. Nīlavaṇṇena vā vatthena bhaṇḍikaṃ bandhitvā pūretabbaṃ. Mukhavaṭṭiyaṃ vā assa bheritalamiva bandhitabbaṃ. Kaṃsanīlapalāsanīlaañjananīlānaṃ vā aññatarena dhātunā pathavīkasiṇe vuttanayena saṃhārimaṃ vā bhittiyaṃyeva vā kasiṇamaṇḍalaṃ katvā visabhāgavaṇṇena paricchinditabbaṃ. Tato pathavīkasiṇe vuttanayena ‘‘nīlaṃ nīla’’nti manasikāro pavattetabbo. Idhāpi uggahanimitte kasiṇadoso paññāyati, kesaradaṇḍakapattantarikādīni upaṭṭhahanti. Paṭibhāganimittaṃ kasiṇamaṇḍalato muñcitvā ākāse [Pg.168] maṇitālavaṇṭasadisaṃ upaṭṭhāti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti. Nīlakasiṇaṃ.

९४. त्यानंतर, नीलकसिण ग्रहण करणारा योगी निळ्या रंगाच्या फुलामध्ये, कपड्यामध्ये किंवा निळ्या रंगाच्या खनिज धातूमध्ये निमित्त ग्रहण करतो. या वचनानुसार, ज्याने पूर्वी पुण्यकर्म केले आहे अशा पुण्यवान योग्याला, तशा प्रकारची निळ्या फुलांची झुडपे, पूजेच्या ठिकाणी पसरलेली निळी फुले, किंवा निळे वस्त्र व निळे रत्न यांपैकी काहीही पाहिल्याबरोबर निमित्त उत्पन्न होते. परंतु, इतर (ज्याने पूर्वी पुण्यकर्म केलेले नाही अशा) योग्याने नीलकमळ, गोकर्णी इत्यादी निळी फुले घेऊन, ज्यायोगे त्यांचे केशर किंवा देठ दिसणार नाही अशा प्रकारे, फुलांच्या केवळ पाकळ्यांनीच टोपली किंवा करंडा काठोकाठ भरून व्यवस्थित पसरावा. किंवा निळ्या रंगाच्या कपड्याने गाठोडे बांधून ते भरावे. किंवा त्या टोपलीच्या अथवा करंड्याच्या तोंडावर ढोलाच्या चामड्यासारखे कापड घट्ट बांधावे. कांस्य-नील (काशाचा निळा रंग), पलाश-नील (पानांचा निळा रंग) किंवा अंजन-नील (काजळाचा निळा रंग) यांपैकी कोणत्याही एका रंगाने, पठवीकसिणामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने, सहज हलवता येण्याजोगे कसिणमंडळ किंवा भिंतीवरच स्थिर कसिणमंडळ तयार करून, विसंगत (वेगळ्या) रंगाने त्याची सीमा निश्चित करावी. त्यानंतर पठवीकसिणामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच 'नील, नील' असा मनसिकार करावा. या नीलकसिणामध्येही उग्गहनिमित्तामध्ये कसिणाचा दोष दिसून येतो; केशर, देठ आणि पाकळ्यांमधील अंतर इत्यादी गोष्टी भासतात. पटिभागनिमित्त मात्र कसिणमंडळापासून मुक्त होऊन आकाशात इंद्रनील मण्याच्या पंख्यासारखे भासते. उर्वरित सर्व भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. हे नीलकसिण समाप्त झाले.

Pītakasiṇakathā

पीतकसिणकथा

95. Pītakasiṇepi eseva nayo. Vuttañhetaṃ pītakasiṇaṃ uggaṇhanto pītakasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vāti. Tasmā idhāpi katādhikārassa puññavato tathārūpaṃ mālāgacchaṃ vā pupphasantharaṃ vā pītavatthadhātūnaṃ vā aññataraṃ disvāva nimittaṃ uppajjati cittaguttattherassa viya. Tassa kirāyasmato cittalapabbate pattaṅgapupphehi kataṃ āsanapūjaṃ passato saha dassaneneva āsanappamāṇaṃ nimittaṃ udapādi. Itarena kaṇikārapupphādinā vā pītavatthena vā dhātunā vā nīlakasiṇe vuttanayeneva kasiṇaṃ katvā ‘‘pītakaṃ pītaka’’nti manasikāro pavattetabbo. Sesaṃ tādisamevāti. Pītakasiṇaṃ.

९५. पीत कसिणामध्येही (पिवळ्या कसिणामध्येही) हाच नियम आहे. कारण अट्ठकथांमध्ये असे म्हटले आहे की - "पीत कसिण ग्रहण करणारा साधक पिवळ्या रंगाच्या फुलामध्ये, किंवा वस्त्रामध्ये, किंवा (हरिताल इत्यादी) वर्णधातूमध्ये निमित्त ग्रहण करतो." त्यामुळे येथेही, ज्याने पूर्वी पुण्यकर्म केले आहे अशा भाग्यवान साधकाला तशा प्रकारची पिवळ्या फुलांची झुडपे, किंवा फुलांची अंथरलेली रास, किंवा पिवळे वस्त्र किंवा पिवळी धातू यांपैकी काहीही पाहिल्याबरोबर निमित्त उत्पन्न होते, जसे की आयुष्यमान थेर चित्तगुत्त यांच्या बाबतीत झाले होते. असे म्हटले जाते की, त्या आयुष्यमान थेरांना चित्तल पर्वतावर पत्तंग फुलांनी केलेली आसनाची पूजा पाहत असताना, पाहिल्याबरोबरच त्या आसनाच्या आकाराचे निमित्त उत्पन्न झाले. इतर साधकाने मात्र कर्णिकार (बहावा) इत्यादी पिवळ्या फुलांनी, किंवा पिवळ्या वस्त्राने, किंवा पिवळ्या धातूने, नील कसिणामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच कसिण तयार करून "पिवळे, पिवळे" असा मनसिकार करावा. उर्वरित सर्व पूर्वीप्रमाणेच समजावे. पीत कसिण समाप्त.

Lohitakasiṇakathā

लोहित कसिण कथा

96. Lohitakasiṇepi eseva nayo. Vuttañhetaṃ lohitakasiṇaṃ uggaṇhanto lohitakasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vāti. Tasmā idhāpi katādhikārassa puññavato tathārūpaṃ bandhujīvakādimālāgacchaṃ vā pupphasantharaṃ vā lohitakavatthamaṇidhātūnaṃ vā aññataraṃ disvāva nimittaṃ uppajjati. Itarena jayasumanabandhujīvakarattakoraṇḍakādipupphehi vā rattavatthena vā dhātunā vā nīlakasiṇe vuttanayeneva kasiṇaṃ katvā ‘‘lohitakaṃ lohitaka’’nti manasikāro pavattetabbo. Sesaṃ tādisamevāti. Lohitakasiṇaṃ.

९६. लोहित कसिणामध्येही (लाल कसिणामध्येही) हाच नियम आहे. कारण असे म्हटले आहे की - "लोहित कसिण ग्रहण करणारा साधक लाल रंगाच्या फुलामध्ये, किंवा वस्त्रामध्ये, किंवा लाल रंगाच्या धातूमध्ये निमित्त ग्रहण करतो." त्यामुळे येथेही, ज्याने पूर्वी पुण्यकर्म केले आहे अशा भाग्यवान साधकाला तशा प्रकारची बंधुजीवक (दुपारी) इत्यादी लाल फुलांची झुडपे, किंवा फुलांची अंथरलेली रास, किंवा लाल वस्त्र, लाल मणी किंवा लाल धातू यांपैकी काहीही पाहिल्याबरोबर निमित्त उत्पन्न होते. इतर साधकाने मात्र जयसुमन (जास्वंद), बंधुजीवक, लाल कोरण्डक इत्यादी लाल फुलांनी, किंवा लाल वस्त्राने, किंवा लाल धातूने, नील कसिणामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच कसिण तयार करून "लाल, लाल" असा मनसिकार करावा. उर्वरित सर्व पूर्वीप्रमाणेच समजावे. लोहित कसिण समाप्त.

Odātakasiṇakathā

ओदात कसिण कथा

97. Odātakasiṇepi odātakasiṇaṃ uggaṇhanto odātasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vāti vacanato katādhikārassa tāva puññavato tathārūpaṃ mālāgacchaṃ vā vassikasumanādipupphasantharaṃ vā kumudapadumarāsiṃ vā odātavatthadhātūnaṃ vā aññataraṃ disvāva nimittaṃ uppajjati, tipumaṇḍalarajatamaṇḍalacandamaṇḍalesupi uppajjatiyeva. Itarena [Pg.169] vuttappakārehi odātapupphehi vā odātavatthena vā dhātunā vā nīlakasiṇe vuttanayeneva kasiṇaṃ katvā ‘‘odātaṃ odāta’’nti manasikāro pavattetabbo. Sesaṃ tādisamevāti. Odātakasiṇaṃ.

९७. ओदात कसिणामध्येही (पांढऱ्या कसिणामध्येही) "ओदात कसिण ग्रहण करणारा साधक पांढऱ्या रंगाच्या फुलामध्ये, किंवा वस्त्रामध्ये, किंवा पांढऱ्या रंगाच्या धातूमध्ये निमित्त ग्रहण करतो" या वचनानुसार, ज्याने पूर्वी पुण्यकर्म केले आहे अशा भाग्यवान साधकाला तशा प्रकारची पांढऱ्या फुलांची झुडपे, किंवा जाई-जुई (वस्सिका, सुमना) इत्यादी पांढऱ्या फुलांची अंथरलेली रास, किंवा पांढऱ्या कमळांचा समूह, किंवा पांढरे वस्त्र किंवा पांढरी धातू यांपैकी काहीही पाहिल्याबरोबर निमित्त उत्पन्न होते; तसेच कथिलाची चकती, चांदीची चकती किंवा चंद्रबिंब यांमध्येही निमित्त उत्पन्न होतेच. इतर साधकाने मात्र वर सांगितलेल्या प्रकारच्या पांढऱ्या फुलांनी, किंवा पांढऱ्या वस्त्राने, किंवा पांढऱ्या धातूने, नील कसिणामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच कसिण तयार करून "पांढरे, पांढरे" असा मनसिकार करावा. उर्वरित सर्व पूर्वीप्रमाणेच समजावे. ओदात कसिण समाप्त.

Ālokakasiṇakathā

आलोक कसिण कथा

98. Ālokakasiṇe pana ālokakasiṇaṃ uggaṇhanto ālokasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti bhittichidde vā tāḷacchidde vā vātapānantarikāya vāti vacanato katādhikārassa tāva puññavato yaṃ bhittichiddādīnaṃ aññatarena sūriyāloko vā candāloko vā pavisitvā bhittiyaṃ vā bhūmiyaṃ vā maṇḍalaṃ samuṭṭhāpeti, ghanapaṇṇarukkhasākhantarena vā ghanasākhāmaṇḍapantarena vā nikkhamitvā bhūmiyameva maṇḍalaṃ samuṭṭhāpeti, taṃ disvāva nimittaṃ uppajjati. Itarenāpi tadeva vuttappakāramobhāsamaṇḍalaṃ ‘‘obhāso obhāso’’ti vā ‘‘āloko āloko’’ti vā bhāvetabbaṃ. Tathā asakkontena ghaṭe dīpaṃ jāletvā ghaṭamukhaṃ pidahitvā ghaṭe chiddaṃ katvā bhittimukhaṃ ṭhapetabbaṃ. Tena chiddena dīpāloko nikkhamitvā bhittiyaṃ maṇḍalaṃ karoti, taṃ āloko ālokoti bhāvetabbaṃ. Idamitarehi ciraṭṭhitikaṃ hoti. Idha uggahanimittaṃ bhittiyaṃ vā bhūmiyaṃ vā uṭṭhitamaṇḍalasadisameva hoti. Paṭibhāganimittaṃ ghanavippasannaālokapuñjasadisaṃ. Sesaṃ tādisamevāti. Ālokakasiṇaṃ.

९८. परंतु आलोक कसिणामध्ये (प्रकाश कसिणामध्ये) "आलोक कसिण ग्रहण करणारा साधक भिंतीच्या छिद्रातून, किंवा कुलूपाच्या छिद्रातून, किंवा खिडकीच्या फटीतून प्रकाशामध्ये निमित्त ग्रहण करतो" या वचनानुसार, ज्याने पूर्वी पुण्यकर्म केले आहे अशा भाग्यवान साधकाला, भिंतीच्या छिद्रादींपैकी एखाद्या छिद्रातून सूर्यप्रकाश किंवा चंद्रप्रकाश आत येऊन भिंतीवर किंवा जमिनीवर जे प्रकाशाचे मंडल तयार करतो, किंवा दाट पानांच्या झाडांच्या फांद्यांमधून किंवा दाट फांद्यांच्या मांडवातून बाहेर पडून जमिनीवरच जे प्रकाशाचे मंडल तयार करतो, ते पाहिल्याबरोबरच निमित्त उत्पन्न होते. इतर साधकानेही वर सांगितलेल्या प्रकारच्या त्याच प्रकाशमंडलाची "प्रकाश, प्रकाश" किंवा "आलोक, आलोक" अशी भावना करावी. जर तसे करण्यास तो असमर्थ असेल, तर त्याने एका घागरीत दिवा लावून, घागरीचे तोंड झाकून, घागरीला एक छिद्र पाडून ते छिद्र भिंतीच्या दिशेने करून ठेवावे. त्या छिद्रातून दिव्याचा प्रकाश बाहेर पडून भिंतीवर जे मंडल तयार करतो, त्यावर "आलोक, आलोक" अशी भावना करावी. हे दिव्याच्या प्रकाशाचे मंडल इतरांपेक्षा अधिक काळ टिकणारे असते. या आलोक कसिणामध्ये उद्गहनिमित्त हे भिंतीवर किंवा जमिनीवर पडलेल्या नैसर्गिक प्रकाशमंडलासारखेच असते. प्रतिभागनिमित्त हे अत्यंत दाट आणि अतिशय स्वच्छ अशा प्रकाशपुंजासारखे असते. उर्वरित सर्व पूर्वीप्रमाणेच समजावे. आलोक कसिण समाप्त.

Paricchinnākāsakasiṇakathā

परिच्छिन्न आकाश कसिण कथा

99. Paricchinnākāsakasiṇepi ākāsakasiṇaṃ uggaṇhanto ākāsasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti bhittichidde vā tāḷacchidde vā vātapānantarikāya vāti vacanato katādhikārassa tāva puññavato bhittichiddādīsu aññataraṃ disvāva nimittaṃ uppajjati. Itarena succhannamaṇḍape vā cammakaṭasārakādīnaṃ vā aññatarasmiṃ vidatthicaturaṅgulappamāṇaṃ chiddaṃ katvā tadeva vā bhittichiddādibhedaṃ chiddaṃ ‘‘ākāso ākāso’’ti bhāvetabbaṃ. Idha uggahanimittaṃ saddhiṃ bhittipariyantādīhi chiddasadisameva hoti, vaḍḍhiyamānampi na vaḍḍhati. Paṭibhāganimittamākāsamaṇḍalameva hutvā upaṭṭhāti, vaḍḍhiyamānañca vaḍḍhati. Sesaṃ pathavīkasiṇe vuttanayeneva veditabbanti. Paricchinnākāsakasiṇaṃ.

९९. परिच्छिन्न आकाश कसिणामध्येही (मर्यादित अवकाश कसिणामध्येही) "आकाश कसिण ग्रहण करणारा साधक भिंतीच्या छिद्रातील, कुलूपाच्या छिद्रातील किंवा खिडकीच्या फटीतील आकाशात निमित्त ग्रहण करतो" या वचनानुसार, ज्याने पूर्वी पुण्यकर्म केले आहे अशा भाग्यवान साधकाला भिंतीच्या छिद्रादींपैकी कोणतेही छिद्र पाहिल्याबरोबर निमित्त उत्पन्न होते. इतर साधकाने मात्र चांगल्या प्रकारे शाकारलेल्या मांडवात, किंवा चामड्याच्या चटई इत्यादींपैकी कशावरही एक वीत आणि चार बोटे आकाराचे छिद्र करून, त्याच छिद्रावर किंवा भिंतीच्या छिद्रादी प्रकारच्या छिद्रावर "आकाश, आकाश" अशी भावना करावी. या आकाश कसिणामध्ये उद्गहनिमित्त हे भिंतीच्या कडा इत्यादींसह त्या छिद्रासारखेच असते, आणि ते वाढवले तरी वाढत नाही. प्रतिभागनिमित्त हे केवळ आकाशमंडलाच्या रूपात प्रकट होते, आणि ते वाढवले असता वाढते. उर्वरित सर्व पृथ्वी कसिणामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. परिच्छिन्न आकाश कसिण समाप्त.

Iti [Pg.170] kasiṇāni dasabalo,Dasa yāni avoca sabbadhammadaso;

Rūpāvacaramhi catukkapañcakajjhānahetūni.

अशा प्रकारे, सर्व धर्मांना जाणणाऱ्या आणि दशबलांनी युक्त अशा भगवंतांनी रूपावचर भूमीतील चतुर्थ आणि पंचम ध्यानाचे कारण असणारी ही दहा कसिणे सांगितली आहेत.

Evaṃ tāni ca tesañca,Bhāvanānayamimaṃ viditvāna;

Tesveva ayaṃ bhiyyo,Pakiṇṇakakathāpi viññeyyā.

अशा प्रकारे ती कसिणे आणि त्यांच्या भावनेची ही पद्धत जाणून घेतल्यानंतर, त्या कसिणांच्याच बाबतीत ही पुढील प्रकीर्णक कथा देखील विशेष रूपाने जाणून घ्यावी.

Pakiṇṇakakathā

प्रकीर्णक कथा

100. Imesu hi pathavīkasiṇavasena ekopi hutvā bahudhā hotītiādibhāvo, ākāse vā udake vā pathaviṃ nimminitvā padasā gamanaṃ, ṭhānanisajjādikappanaṃ vā, parittaappamāṇanayena abhibhāyatanapaṭilābhoti evamādīni ijjhanti.

१००. कारण या कसिणांमध्ये, पृथ्वी कसिणाच्या प्रभावाने एकटे असूनही अनेक रूपे धारण करणे इत्यादी सिद्धी, आकाशात किंवा पाण्यात पृथ्वीची निर्मिती करून पायाने चालणे, उभे राहणे किंवा बसणे इत्यादी अवस्था धारण करणे, आणि परीत्त व अप्पमाण पद्धतीने अभिभायतन प्राप्त करणे, इत्यादी लाभ सिद्ध होतात.

Āpokasiṇavasena pathaviyaṃ ummujjananimmujjanaṃ, udakavuṭṭhisamuppādanaṃ, nadīsamuddādinimmānaṃ, pathavīpabbatapāsādādīnaṃ kampananti evamādīni ijjhanti.

आप कसिणाच्या प्रभावाने जमिनीमध्ये बुडी मारणे व वर येणे, पावसाची वृष्टी करणे, नदी व समुद्र इत्यादींची निर्मिती करणे, आणि पृथ्वी, पर्वत व प्रासाद इत्यादींना कंपित करणे, इत्यादी लाभ सिद्ध होतात.

Tejokasiṇavasena dhūmāyanā, pajjalanā, aṅgāravuṭṭhisamuppādanaṃ, tejasā tejopariyādānaṃ, yadeva so icchati tassa ḍahanasamatthatā, dibbena cakkhunā rūpadassanatthāya ālokakaraṇaṃ, parinibbānasamaye tejodhātuyā sarīrajjhāpananti evamādīni ijjhanti.

तेजो कसिणाच्या प्रभावाने धूर सोडणे, ज्वाला प्रज्वलित करणे, निखाऱ्यांचा पाऊस पाडणे, आपल्या तेजाने दुसऱ्याच्या तेजाचा प्रभाव नष्ट करणे, साधकाला जे काही जाळण्याची इच्छा असेल तेच जाळण्याची क्षमता असणे, दिव्य चक्षूंनी रूप पाहण्यासाठी प्रकाश निर्माण करणे, आणि परिनिर्वाणाच्या वेळी तेजोधातूने स्वतःचे शरीर दहन करणे, इत्यादी लाभ सिद्ध होतात.

Vāyokasiṇavasena vāyugatigamanaṃ, vātavuṭṭhisamuppādananti evamādīni ijjhanti.

वायू कसिणाच्या प्रभावाने वायूच्या वेगाने गमन करणे, आणि वादळ-वाऱ्यासह पावसाची वृष्टी करणे, इत्यादी लाभ सिद्ध होतात.

Nīlakasiṇavasena nīlarūpanimmānaṃ, andhakārakaraṇaṃ, suvaṇṇadubbaṇṇanayena abhibhāyatanapaṭilābho, subhavimokkhādhigamoti evamādīni ijjhanti.

नील कसिणाच्या प्रभावाने निळ्या रंगाची निर्मिती करणे, अंधकार निर्माण करणे, सुवर्ण आणि दुब्वण्ण रंगाच्या पद्धतीने अभिभायतन प्राप्त करणे, आणि शुभ विमोक्ष प्राप्त करणे, इत्यादी लाभ सिद्ध होतात.

Pītakasiṇavasena pītakarūpanimmānaṃ, suvaṇṇanti adhimuccanā, vuttanayeneva abhibhāyatanapaṭilābho, subhavimokkhādhigamo cāti evamādīni ijjhanti.

पीत कसिणाच्या प्रभावाने पिवळ्या रंगाची निर्मिती करणे, "हे सुवर्ण होवो" असा अधिष्ठान करणे, वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच अभिभायतन प्राप्त करणे, आणि शुभ विमोक्ष प्राप्त करणे, इत्यादी लाभ सिद्ध होतात.

Lohitakasiṇavasena lohitakarūpanimmānaṃ, vuttanayeneva abhibhāyatanapaṭilābho, subhavimokkhādhigamoti evamādīni ijjhanti.

लोहितकसिणाच्या प्रभावाने लाल रूपाची निर्मिती करणे, आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच अभिभायतन प्राप्त करणे, सुभविमोक्ष प्राप्त करणे इत्यादी गोष्टी साध्य होतात.

Odātakasiṇavasena [Pg.171] odātarūpanimmānaṃ, thinamiddhassa dūrabhāvakaraṇaṃ, andhakāravidhamanaṃ, dibbena cakkhunā rūpadassanatthāya ālokakaraṇanti evamādīni ijjhanti.

ओदात कसिणाच्या प्रभावाने पांढऱ्या रूपाची निर्मिती करणे, थिनमिद्ध दूर करणे, अंधकार नष्ट करणे, दिव्य चक्षूने रूप पाहण्यासाठी प्रकाश निर्माण करणे इत्यादी गोष्टी साध्य होतात.

Ālokakasiṇavasena sappabhārūpanimmānaṃ, thinamiddhassa dūrabhāvakaraṇaṃ, andhakāravidhamanaṃ, dibbena cakkhunā rūpadassanatthaṃ ālokakaraṇanti evamādīni ijjhanti.

आलोक कसिणाच्या प्रभावाने तेजस्वी रूपाची निर्मिती करणे, थिनमिद्ध दूर करणे, अंधकार नष्ट करणे, दिव्य चक्षूने रूप पाहण्यासाठी प्रकाश निर्माण करणे इत्यादी गोष्टी साध्य होतात.

Ākāsakasiṇavasena paṭicchannānaṃ vivaṭakaraṇaṃ, antopathavīpabbatādīsupi ākāsaṃ nimminitvā iriyāpathakappanaṃ, tirokuḍḍādīsu asajjamānagamananti evamādīni ijjhanti.

आकाश कसिणाच्या प्रभावाने झाकलेल्या गोष्टी खुल्या करणे, पृथ्वी किंवा पर्वत इत्यादींच्या आत देखील आकाश निर्माण करून इरियापथ (हालचाली) करणे, भिंती इत्यादींच्या पलीकडे न अडकता जाणे इत्यादी गोष्टी साध्य होतात.

Sabbāneva uddhaṃ adho tiriyaṃ advayaṃ appamāṇanti imaṃ pabhedaṃ labhanti. Vuttañhetaṃ ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti. Uddhamadhotiriyaṃ advayamappamāṇa’’ntiādi.

सर्वच कसिणे 'वर, खाली, तिरपे, अद्वय, अप्रमाण' असा हा भेद प्राप्त करतात. कारण असे म्हटले आहे की— "एक (योगी) पृथ्वी कसिणाला वर, खाली, तिरपे, अद्वय आणि अप्रमाण म्हणून जाणतो" इत्यादी.

Tattha uddhanti uparigaganatalābhimukhaṃ. Adhoti heṭṭhābhūmitalābhimukhaṃ. Tiriyanti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinditaṃ. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato. Tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāreti. Ālokamiva dibbacakkhunā rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ uddhamadhotiriyanti. Advayanti idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti, na aññaṃ, evameva pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti, natthi tassa añño kasiṇasambhedoti. Eseva nayo sabbattha. Appamāṇanti idaṃ tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati. Na ayamassa ādi idaṃ majjhanti pamāṇaṃ gaṇhātīti.

तेथे 'वर' म्हणजे वर आकाशाच्या देशाने. 'खाली' म्हणजे खाली जमिनीच्या दिशेने. 'तिरपे' म्हणजे शेताच्या वर्तुळाप्रमाणे सभोवताली मर्यादित केलेले. कारण एखादा योगी केवळ वरच्या दिशेने कसिणाचा विस्तार करतो, एखादा खाली, तर एखादा सभोवताली. त्या त्या कारणाने तो अशा प्रकारे कसिणाचा विस्तार करतो. जसे दिव्य चक्षूने रूप पाहण्याची इच्छा असलेला पुरुष प्रकाशाचा विस्तार करतो, तसेच हा योगी वर, खाली आणि तिरपे कसिणाचा विस्तार करतो. म्हणून 'वर, खाली, तिरपे' असे म्हटले आहे. 'अद्वय' हे एका कसिणाचे दुसऱ्या कसिणात रूपांतर न होण्यासाठी म्हटले आहे. जसे पाण्यात शिरलेल्या माणसाला सर्व दिशांना पाणीच दिसते, दुसरे काही नाही, तसेच पृथ्वी कसिण हे केवळ पृथ्वी कसिणच असते, त्याचा इतर कसिणांशी संकर होत नाही. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. 'अप्रमाण' हे त्याच्या विस्ताराच्या अमर्यादपणाच्या अर्थाने म्हटले आहे. कारण जेव्हा योगी मनाने त्याचा विस्तार करतो, तेव्हा तो संपूर्णपणे विस्तार करतो. 'हा याचा आरंभ आहे, हा याचा मध्य आहे' असे कोणतेही प्रमाण तो ग्रहण करत नाही.

101. Ye ca te sattā kammāvaraṇena vā samannāgatā kilesāvaraṇena vā samannāgatā vipākāvaraṇena vā samannāgatā asaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti vuttā, tesamekassāpekakasiṇepi bhāvanā na ijjhati. Tattha kammāvaraṇena samannāgatāti ānantariyakammasamaṅgino. Kilesāvaraṇena samannāgatāti niyatamicchādiṭṭhikā ceva ubhatobyañjanakapaṇḍakā ca. Vipākāvaraṇena samannāgatāti ahetukadvihetukapaṭisandhikā. Asaddhāti buddhādīsu saddhāvirahitā. Acchandikāti apaccanīkapaṭipadāyaṃ chandavirahitā[Pg.172]. Duppaññāti lokiyalokuttarasammādiṭṭhiyā virahitā. Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu niyāmasaṅkhātaṃ sammattasaṅkhātañca ariyamaggaṃ okkamituṃ abhabbāti attho. Na kevalañca kasiṇeyeva, aññesupi kammaṭṭhānesu etesamekassapi bhāvanā na ijjhati. Tasmā vigatavipākāvaraṇenapi kulaputtena kammāvaraṇañca kilesāvaraṇañca ārakā parivajjetvā saddhammassavanasappurisūpanissayādīhi saddhañca chandañca paññañca vaḍḍhetvā kammaṭṭhānānuyoge yogo karaṇīyoti.

१०१. आणि जे प्राणी कर्मावरण, क्लेशावरण किंवा विपाकावरण यांनी युक्त आहेत, जे अश्रद्ध, अछंदिक, दुष्प्रज्ञ आहेत आणि जे कुशल धर्मांमध्ये 'नियम' व 'सम्यक्त्व' (अर्थात आर्यमार्ग) मध्ये प्रवेश करण्यास अपात्र आहेत असे म्हटले आहे, त्यांच्यापैकी कोणा एकालाही एका कसिणामध्ये देखील भावना साध्य होत नाही. तेथे 'कर्मावरणाने युक्त' म्हणजे आनंतर्य कर्मांनी युक्त असलेले लोक. 'क्लेशावरणाने युक्त' म्हणजे नियत मिथ्यादृष्टी असलेले आणि उभतोब्यंजनक व पंडक लोक. 'विपाकावरणाने युक्त' म्हणजे अहेतुक व द्विहेतुक प्रतिसंधी असलेले लोक. 'अश्रद्ध' म्हणजे बुद्ध इत्यादींवर श्रद्धा नसलेले लोक. 'अछंदिक' म्हणजे अनुकूल प्रतिपदेमध्ये छंद नसलेले लोक. 'दुष्प्रज्ञ' म्हणजे लौकिक व लोकोत्तर सम्यक् दृष्टी नसलेले लोक. 'कुशल धर्मांमध्ये नियम व सम्यक्त्व मध्ये प्रवेश करण्यास अपात्र' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये नियम संज्ञक आणि सम्यक्त्व संज्ञक अशा आर्यमार्गात प्रवेश करण्यास अपात्र, असा अर्थ आहे. केवळ कसिणामध्येच नाही, तर इतर कर्मास्थानांमध्ये देखील या लोकांपैकी कोणाचीही भावना साध्य होत नाही. म्हणून, विपाकावरण नसलेल्या कुलपुत्राने देखील कर्मावरण आणि क्लेशावरण दूर सारून, सद्धम्म श्रवण आणि सत्पुरुष संसर्ग इत्यादींद्वारे श्रद्धा, छंद आणि प्रज्ञा वाढवून कर्मास्थानाच्या अभ्यासात तीव्र प्रयत्न केला पाहिजे.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

अशा प्रकारे, सज्जनांच्या आनंदासाठी रचलेल्या विशुद्धिमार्गामध्ये,

Samādhibhāvanādhikāre

समाधी भावनेच्या अधिकारात,

Sesakasiṇaniddeso nāma

'शेष कसिण निर्देश' नावाचा,

Pañcamo paricchedo.

पाचवा परिच्छेद समाप्त झाला.

6. Asubhakammaṭṭhānaniddeso

६. अशुभा कर्मास्थान निर्देश

Uddhumātakādipadatthavaṇṇanā

उद्धुमातक इत्यादी पदांच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण

102. Kasiṇānantaramuddiṭṭhesu [Pg.173] pana uddhumātakaṃ, vinīlakaṃ, vipubbakaṃ, vicchiddakaṃ, vikkhāyitakaṃ, vikkhittakaṃ, hatavikkhittakaṃ, lohitakaṃ, puḷavakaṃ, aṭṭhikanti dasasu aviññāṇakāsubhesu bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātaṃ, uddhumātameva uddhumātakaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ.

१०२. कसिणानंतर संक्षेपाने सांगितलेल्या दहा अचेतन अशुभांमध्ये— उद्धुमातक, विनीलक, विपुब्बक, विच्छिद्द्क, विक्खायितक, विक्खित्तक, हतविक्खित्तक, lohitaka, पुळवक आणि अठ्ठिक— वारा भरलेल्या चामड्याच्या पिशवीप्रमाणे, प्राण गेल्यानंतर क्रमशः फुगून वर आलेल्या सूजलेल्या अवस्थेमुळे त्याला 'उद्धुमात' म्हणतात, आणि उद्धुमात म्हणजेच 'उद्धुमातक'. किंवा प्रतिकूलतेमुळे निंद्य अशा फुगलेल्या प्रेताला 'उद्धुमातक' म्हणतात. अशा प्रकारच्या मृत शरीराचे हे नाव आहे.

Vinīlaṃ vuccati viparibhinnanīlavaṇṇaṃ, vinīlameva vinīlakaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetamadhivacanaṃ.

मूळ रंग बदलून निळसर-काळा रंग झालेल्या प्रेताला 'विनील' म्हणतात, आणि विनील म्हणजेच 'विनीलक'. किंवा प्रतिकूलतेमुळे निंद्य अशा निळसर-काळ्या प्रेताला 'विनीलक' म्हणतात. मांसल भागांवर लाल रंग असलेल्या, पू साचलेल्या भागांवर पांढरा रंग असलेल्या आणि बहुतांश भागांवर निळसर-काळा रंग असलेल्या, जणू काही निळ्या वस्त्राने वेढलेल्या मृत शरीराचे हे नाव आहे.

Paribhinnaṭṭhānesu vissandamānaṃ pubbaṃ vipubbaṃ, vipubbameva vipubbakaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.

फाटलेल्या किंवा जखम झालेल्या भागांतून पू वाहणाऱ्या प्रेताला 'विपुब्ब' म्हणतात, आणि विपुब्ब म्हणजेच 'विपुब्बक'. किंवा प्रतिकूलतेमुळे निंद्य अशा पू वाहणाऱ्या प्रेताला 'विपुब्बक' म्हणतात. अशा प्रकारच्या मृत शरीराचे हे नाव आहे.

Vicchiddaṃ vuccati dvidhā chindanena apadhāritaṃ, vicchiddameva vicchiddakaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ vicchiddanti vicchiddakaṃ. Vemajjhe chinnassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.

दोन तुकड्यांमध्ये कापून वेगळे केलेल्या प्रेताला 'विच्छिद्द' म्हणतात, आणि विच्छिद्द म्हणजेच 'विच्छिद्द्क'. किंवा प्रतिकूलतेमुळे निंद्य अशा कापलेल्या प्रेताला 'विच्छिद्द्क' म्हणतात. मधोमध कापलेल्या मृत शरीराचे हे नाव आहे.

Ito ca etto ca vividhākārena soṇasiṅgālādīhi khāditanti vikkhāyitaṃ, vikkhāyitameva vikkhāyitakaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ vikkhāyitanti vikkhāyitakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.

इकडून तिकडून विविध प्रकारे कुत्रे, कोल्हे इत्यादींनी खाल्लेल्या प्रेताला 'विक्खायित' म्हणतात, आणि विक्खायित म्हणजेच 'विक्खायितक'. किंवा प्रतिकूलतेमुळे निंद्य अशा प्राण्यांनी खाल्लेल्या प्रेताला 'विक्खायितक' म्हणतात. अशा प्रकारच्या मृत शरीराचे हे नाव आहे.

Vividhaṃ khittaṃ vikkhittaṃ, vikkhittameva vikkhittakaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ vikkhittanti vikkhittakaṃ. Aññena hatthaṃ aññena pādaṃ aññena sīsanti evaṃ tato tato khittassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.

विविध ठिकाणी विखुरलेल्या प्रेताला 'विक्खित्त' म्हणतात, आणि विक्खित्त म्हणजेच 'विक्खित्तक'. किंवा प्रतिकूलतेमुळे निंद्य अशा विखुरलेल्या प्रेताला 'विक्खित्तक' म्हणतात. एका बाजूला हात, दुसऱ्या बाजूला पाय, तिसऱ्या बाजूला डोके अशा प्रकारे इकडेतिकडे विखुरलेल्या मृत शरीराचे हे नाव आहे.

Hatañca taṃ purimanayeneva vikkhittakañcāti hatavikkhittakaṃ. Kākapadākārena aṅgapaccaṅgesu satthena hanitvā vuttanayena vikkhittassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.

मारलेले आणि आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच विखुरलेले असल्यामुळे त्याला 'हतविक्खित्तक' म्हणतात. अवयवांवर शस्त्राने कावळ्याच्या पावलांच्या आकाराचे घाव घालून, आधी सांगितलेल्या पद्धतीने इकडेतिकडे विखुरलेल्या मृत शरीराचे हे नाव आहे.

Lohitaṃ [Pg.174] kirati vikkhipati ito cito ca paggharatīti lohitakaṃ. Paggharitalohitamakkhitassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.

ज्यातून रक्त पसरते, विखुरते आणि इकडून तिकडून वाहते, त्याला 'लोहितक' म्हणतात. वाहणाऱ्या रक्ताने माखलेल्या मृत शरीराचे हे नाव आहे.

Puḷavā vuccanti kimayo, puḷave kiratīti puḷavakaṃ. Kimiparipuṇṇassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.

किड्यांना 'पुळव' म्हणतात, आणि जे किडे पसरवते त्याला 'पुळवक' म्हणतात. किड्यांनी पूर्णपणे भरलेल्या मृत शरीराचे हे नाव आहे.

Aṭṭhiyeva aṭṭhikaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ aṭṭhīti aṭṭhikaṃ. Aṭṭhisaṅkhalikāyapi ekaṭṭhikassapetamadhivacanaṃ. Imāni ca pana uddhumātakādīni nissāya uppannanimittānampi nimittesu paṭiladdhajjhānānampetāneva nāmāni.

हाड म्हणजेच 'अट्ठिक' (अस्थि) होय. किंवा, घृणास्पद (प्रतिकूल) असल्यामुळे निंद्य असलेल्या हाडाला 'अट्ठिक' असे म्हणतात. हे नाव अस्थिपंजर (हाडांचा सांगाडा) आणि केवळ एका हाडासाठी देखील वापरले जाते. शिवाय, या उद्धुमातक (फुगलेले प्रेत) इत्यादींवर अवलंबून उत्पन्न होणाऱ्या निमित्तांना (उग्गहनिमित्त व पटिभागनिमित्त) आणि त्या निमित्तांच्या आधारे प्राप्त झालेल्या ध्यानांना देखील हीच नावे दिली जातात.

Uddhumātakakammaṭṭhānaṃ

उद्धुमातक कम्मट्ठान (फुगलेल्या प्रेताचे ध्यान)

103. Tattha uddhumātakasarīre uddhumātakanimittaṃ uppādetvā uddhumātakasaṅkhātaṃ jhānaṃ bhāvetukāmena yoginā pathavīkasiṇe vuttanayeneva vuttappakāraṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā kammaṭṭhānaṃ uggahetabbaṃ. Tenassa kammaṭṭhānaṃ kathentena asubhanimittatthāya gamanavidhānaṃ, samantā nimittupalakkhaṇaṃ, ekādasavidhena nimittaggāho, gatāgatamaggapaccavekkhaṇanti evaṃ appanāvidhānapariyosānaṃ sabbaṃ kathetabbaṃ. Tenāpi sabbaṃ sādhukaṃ uggahetvā pubbe vuttappakāraṃ senāsanaṃ upagantvā uddhumātakanimittaṃ pariyesantena vihātabbaṃ.

१०३. त्या (दहा प्रकारच्या अशुभांपैकी) उद्धुमातक शरीरावर (फुगलेल्या प्रेतावर) उद्धुमातक-निमित्त उत्पन्न करून, 'उद्धुमातक' नावाचे ध्यान विकसित करण्याची इच्छा असलेल्या योग्याने, पठवीकसिण (पृथ्वी-कृत्स्न) ध्यानाच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच, पूर्वोक्त गुणांनी युक्त असलेल्या आचार्यांकडे जाऊन कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यानपद्धती) शिकून घेतले पाहिजे. त्या योग्याला कम्मट्ठान शिकवताना, त्या आचार्यांनी अशुभाचे निमित्त ग्रहण करण्यासाठी जाण्याची पद्धत, सभोवतालच्या निमित्तांचे निरीक्षण करणे, अकरा प्रकारांनी निमित्त ग्रहण करणे आणि जाण्या-येण्याच्या मार्गाचे पुनरावलोकन करणे, अशा प्रकारे अप्पना (अर्पणा समाधी) विधीपर्यंतचा सर्व विधी सांगितला पाहिजे. त्या योग्याने देखील सर्व विधी चांगल्या प्रकारे शिकून घेऊन, पूर्वी सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त अशा निवासस्थानी (सेनासनात) जाऊन, उद्धुमातक निमित्ताचा शोध घेत राहिले पाहिजे.

104. Evaṃ viharantena ca asukasmiṃ nāma gāmadvāre vā aṭavimukhe vā panthe vā pabbatapāde vā rukkhamūle vā susāne vā uddhumātakasarīraṃ nikkhittanti kathentānaṃ vacanaṃ sutvāpi na tāvadeva atitthena pakkhandantena viya gantabbaṃ. Kasmā? Asubhaṃ hi nāmetaṃ vāḷamigādhiṭṭhitampi amanussādhiṭṭhitampi hoti. Tatrassa jīvitantarāyopi siyā. Gamanamaggo vā panettha gāmadvārena vā nahānatitthena vā kedārakoṭiyā vā hoti. Tattha visabhāgarūpaṃ āpāthamāgacchati, tadeva vā sarīraṃ visabhāgaṃ hoti. Purisassa hi itthisarīraṃ itthiyā ca purisasarīraṃ visabhāgaṃ, tadetaṃ adhunāmataṃ subhatopi upaṭṭhāti, tenassa brahmacariyantarāyopi siyā. Sace pana ‘‘nayidaṃ mādisassa bhāriya’’nti attānaṃ takkayati, evaṃ takkayamānena gantabbaṃ.

१०४. अशा प्रकारे राहणाऱ्या योग्याने 'अमुक एका गावाच्या वेशीवर, किंवा जंगलाच्या तोंडाशी, किंवा रस्त्यावर, किंवा डोंगराच्या पायथ्याशी, किंवा झाडाच्या मुळाशी, किंवा स्मशानात फुगलेले प्रेत टाकले आहे' असे सांगणाऱ्या लोकांचे शब्द ऐकले तरी, घाटाशिवाय इतर ठिकाणाहून नदीत उडी मारणाऱ्या माणसाप्रमाणे लगेचच तिथे धावून जाऊ नये. कारण काय? कारण हे अशुद्ध (प्रेत) हिंस्र श्वापदांनी किंवा अमानुषांनी (यक्ष-राक्षसांनी) वेढलेले असू शकते. तिथे त्याच्या प्राणाला धोका देखील निर्माण होऊ शकतो. किंवा तिथे जाण्याचा मार्ग गावाच्या वेशीवरून, किंवा नदीच्या घाटावरून, किंवा शेताच्या बांधावरून असू शकतो. तिथे विसभागरूप (विरुद्ध लिंगी व्यक्तीचे रूप) दृष्टीस पडू शकते, किंवा ते प्रेत स्वतःच विसभागरूप (विरुद्ध लिंगी) असू शकते. पुरुषासाठी स्त्रीचे शरीर आणि स्त्रीसाठी पुरुषाचे शरीर हे विसभागरूप असते. जर ते नुकतेच मरण पावलेले असेल, तर ते सुंदर (सुभ) भासू शकते, ज्यामुळे त्याच्या ब्रह्मचर्याला धोका निर्माण होऊ शकतो. परंतु, जर तो 'माझ्यासारख्या व्यक्तीसाठी हे कठीण नाही' असा स्वतःवर विश्वास ठेवत असेल, तर अशा विचाराने त्याने जावे.

105. Gacchantena [Pg.175] ca saṅghattherassa vā aññatarassa vā abhiññātassa bhikkhuno kathetvā gantabbaṃ. Kasmā? Sace hissa susāne amanussasīhabyagghādīnaṃ rūpasaddādianiṭṭhārammaṇābhibhūtassa aṅgapaccaṅgāni vā pavedhenti, bhuttaṃ vā na parisaṇṭhāti, añño vā ābādho hoti. Athassa so vihāre pattacīvaraṃ surakkhitaṃ karissati. Dahare vā sāmaṇere vā pahiṇitvā taṃ bhikkhuṃ paṭijaggissati. Apica susānaṃ nāma nirāsaṅkaṭṭhānanti maññamānā katakammāpi akatakammāpi corā samosaranti. Te manussehi anubaddhā bhikkhussa samīpe bhaṇḍakaṃ chaḍḍetvāpi palāyanti. Manussā ‘‘sahoḍḍhaṃ coraṃ addasāmā’’ti bhikkhuṃ gahetvā viheṭhenti. Athassa so ‘‘mā imaṃ viheṭhayittha, mamāyaṃ kathetvā iminā nāma kammena gato’’ti te manusse saññāpetvā sotthibhāvaṃ karissati. Ayaṃ ānisaṃso kathetvā gamane. Tasmā vuttappakārassa bhikkhuno kathetvā asubhanimittadassane sañjātābhilāsena yathānāma khattiyo abhisekaṭṭhānaṃ, yajamāno yaññasālaṃ, adhano vā pana nidhiṭṭhānaṃ pītisomanassajāto gacchati, evaṃ pītisomanassaṃ uppādetvā aṭṭhakathāsu vuttena vidhinā gantabbaṃ. Vuttañhetaṃ –

१०५. जाताना संघथेरांना (संघातील ज्येष्ठ भिक्खूंना) किंवा इतर एखाद्या प्रसिद्ध भिक्खूंना सांगूनच जावे. कारण काय? कारण जर स्मशानात अमानुष, सिंह, वाघ इत्यादींच्या रूप आणि आवाजासारख्या अनिष्ट आरंभांनी (अनिष्ट विषयांनी) त्रस्त झाल्यामुळे त्याचे हातपाय थरथरू लागले, किंवा खाल्लेले अन्न पोटात न टिकता उलट्या झाल्या, किंवा इतर काही आजार उद्भवला, तर ते (ज्येष्ठ भिक्खू) विहारातील त्याचे पात्र व चीवर सुरक्षित ठेवतील. तसेच तरुण भिक्खू किंवा सामणेरांना पाठवून त्या भिक्खूची शुश्रूषा करतील. शिवाय, स्मशान ही भीती नसलेली जागा आहे असे समजून चोरी केलेले किंवा चोरी करू इच्छिणारे चोर तिथे एकत्र येतात. लोकांकडून पाठलाग केला जात असताना ते चोरीचे गाठोडे भिक्खूच्या जवळ टाकून पळून देखील जातात. लोक 'आम्ही चोराला चोरीच्या मालासह पाहिले' असे समजून भिक्खूला पकडून त्रास देतात. अशा वेळी ते (ज्येष्ठ भिक्खू) 'या भिक्खूला त्रास देऊ नका, हा मला सांगून अमुक एका कामासाठी गेला आहे' असे त्या लोकांना समजावून सांगून त्याचे कल्याण करतील. सांगून जाण्याचा हा फायदा आहे. म्हणून, पूर्वोक्त भिक्खूंना सांगून, अशुभाचे निमित्त पाहण्याची तीव्र इच्छा ठेवून, ज्याप्रमाणे एखादा क्षत्रिय राजा राज्याभिषेकाच्या ठिकाणी, यज्ञ करणारा यज्ञाच्या मंडपात, किंवा गरीब माणूस गुप्तधनाच्या ठिकाणी अत्यंत आनंदित व प्रसन्न होऊन जातो, त्याचप्रमाणे (या आचरणाने मी नक्कीच जरामरणातून मुक्त होईन असा विचार करून) मनात आनंद व उत्साह उत्पन्न करून अट्ठकथांमध्ये सांगितलेल्या विधीनुसार गेले पाहिजे. कारण असे म्हटले आहे की -

‘‘Uddhumātakaṃ asubhanimittaṃ uggaṇhanto eko adutiyo gacchati upaṭṭhitāya satiyā asammuṭṭhāya antogatehi indriyehi abahigatena mānasena gatāgatamaggaṃ paccavekkhamāno. Yasmiṃ padese uddhumātakaṃ asubhanimittaṃ nikkhittaṃ hoti, tasmiṃ padese pāsāṇaṃ vā vammikaṃ vā rukkhaṃ vā gacchaṃ vā lataṃ vā sanimittaṃ karoti, sārammaṇaṃ karoti. Sanimittaṃ katvā sārammaṇaṃ katvā uddhumātakaṃ asubhanimittaṃ sabhāvabhāvato upalakkheti, vaṇṇatopi liṅgatopi saṇṭhānatopi disatopi okāsatopi paricchedatopi sandhito vivarato ninnato thalato samantato. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti, sūpadhāritaṃ upadhāreti, suvavatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ katvā sūpadhāritaṃ upadhāretvā suvavatthitaṃ vavatthapetvā eko adutiyo gacchati upaṭṭhitāya satiyā [Pg.176] asammuṭṭhāya antogatehi indriyehi abahigatena mānasena gatāgatamaggaṃ paccavekkhamāno. So caṅkamantopi tabbhāgiyaññeva caṅkamaṃ adhiṭṭhāti. Nisīdantopi tabbhāgiyaññeva āsanaṃ paññapeti.

“उद्धुमातक अशुभाचे निमित्त ग्रहण करू इच्छिणारा योगी एकाकी, सोबतीशिवाय, जागृत व सजग स्मृती ठेवून, इंद्रिये अंतर्मुख करून आणि मन बाह्य विषयांकडे न भरकटू देता, जाण्या-येण्याच्या मार्गाचे निरीक्षण करत जातो. ज्या ठिकाणी उद्धुमातक अशुभाचे शरीर टाकलेले असते, त्या ठिकाणी असलेला दगड, वारूळ, झाड, झुडूप किंवा वेल यांना तो अशुभाच्या निमित्तासह आणि अशुभाच्या आलंबनासह (मनात) जोडतो. निमित्तासह आणि आलंबनासह जोडून, तो उद्धुमातक अशुभाच्या निमित्ताचे त्याच्या मूळ स्वभाव-लक्षणानुसार निरीक्षण करतो - रंगावरून, लिंगावरून (आकारावरून), आकृतीवरून, दिशेवरून, स्थानावरून, मर्यादेवरून (अवयवांच्या सीमेवरून), सांध्यांवरून, सांध्यांमधील अंतरावरून, खोलगट भागावरून, उंच भागावरून आणि सभोवतालच्या भागावरून. तो त्या निमित्ताचे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करतो, ते नीट मनात साठवतो आणि त्याचे स्पष्ट वर्गीकरण करतो. तो त्या निमित्ताचे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून, नीट मनात साठवून आणि स्पष्ट वर्गीकरण करून, एकाकी, सोबतीशिवाय, जागृत व सजग स्मृती ठेवून, इंद्रिये अंतर्मुख करून आणि मन बाह्य विषयांकडे न भरकटू देता, जाण्या-येण्याच्या मार्गाचे निरीक्षण करत परत येतो. तो चंक्रमण (चालताना ध्यान) करताना देखील त्याच अशुभाच्या निमित्ताशी संबंधित चंक्रमण करतो. बसताना देखील त्याच निमित्ताशी संबंधित आसन मांडून बसतो.”

‘‘Samantā nimittupalakkhaṇā kimatthiyā kimānisaṃsāti? Samantā nimittupalakkhaṇā asammohatthā asammohānisaṃsā. Ekādasavidhena nimittaggāho kimatthiyo kimānisaṃsoti? Ekādasavidhena nimittaggāho upanibandhanattho upanibandhanānisaṃso. Gatāgatamaggapaccavekkhaṇā kimatthiyā kimānisaṃsāti? Gatāgatamaggapaccavekkhaṇā vīthisampaṭipādanatthā vīthisampaṭipādanānisaṃsā.

“सभोवतालच्या (दगड इत्यादी) निमित्तांचे निरीक्षण करणे कोणत्या हेतूने व कोणत्या फायद्यासाठी आहे? सभोवतालच्या निमित्तांचे निरीक्षण करणे हे संभ्रम दूर करण्यासाठी (असंमोह) आणि संभ्रम दूर होण्याचा फायदा मिळवण्यासाठी आहे. अकरा प्रकारांनी निमित्त ग्रहण करणे कोणत्या हेतूने व कोणत्या फायद्यासाठी आहे? अकरा प्रकारांनी निमित्त ग्रहण करणे हे मनाला अशुभाच्या आलंबनाशी घट्ट बांधण्यासाठी (उपनिबंधन) आणि मन एकाग्र होण्याचा फायदा मिळवण्यासाठी आहे. जाण्या-येण्याच्या मार्गाचे पुनरावलोकन करणे कोणत्या हेतूने व कोणत्या फायद्यासाठी आहे? जाण्या-येण्याच्या मार्गाचे पुनरावलोकन करणे हे ध्यानाच्या योग्य मार्गावर (वीथि) मन चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करण्यासाठी आणि तो मार्ग साध्य करण्याचा फायदा मिळवण्यासाठी आहे.”

‘‘So ānisaṃsadassāvī ratanasaññī hutvā cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sampiyāyamāno tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ upanibandhati ‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā parimuccissāmī’ti. So vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassādhigataṃ hoti rūpāvacaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ dibbo ca vihāro bhāvanāmayañca puññakiriyavatthu’’nti.

“तो फायद्यांकडे पाहणारा, (अशुभाच्या आलंबनाला) मौल्यवान रत्नासारखे मानणारा, आदरभाव ठेवणारा आणि त्यावर मनापासून प्रेम करणारा योगी 'या आचरणाने मी नक्कीच जरामरणातून मुक्त होईन' असा विचार करून त्या आलंबनावर आपले चित्त घट्ट बांधतो. तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... (पेय्याल)... वितक्क (वितर्क) आणि विचार यांसह असलेल्या, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो. त्याला रूपावचर पहिले ध्यान, दिव्य विहार आणि भावनामय पुण्यक्रियावस्तू प्राप्त होते.”

106. Tasmā yo cittasaññattatthāya sivathikadassanaṃ gacchati, so ghaṇḍiṃ paharitvā gaṇaṃ sannipātetvāpi gacchatu. Kammaṭṭhānasīsena pana gacchantena ekakena adutiyena mūlakammaṭṭhānaṃ avissajjetvā taṃ manasikaronteneva susāne soṇādiparissayavinodanatthaṃ kattaradaṇḍaṃ vā yaṭṭhiṃ vā gahetvā, sūpaṭṭhita bhāvasampādanena asammuṭṭhaṃ satiṃ katvā, manacchaṭṭhānañca indriyānaṃ antogatabhāvasampādanato abahigatamanena hutvā gantabbaṃ.

१०६. त्यामुळे, जो कोणी आपल्या मनाला (शरीराच्या खऱ्या स्वभावाची) जाणीव करून देण्यासाठी स्मशान दर्शनासाठी जातो, त्याने घंटा वाजवून आणि समूहाला एकत्र करून गेले तरी चालेल. परंतु, कम्मट्ठानाला (कर्मस्थान) मुख्य मानून जाणाऱ्या योग्याने मात्र एकटेच, दुसऱ्या कोणत्याही सोबत्याशिवाय, आपले मूळ कम्मट्ठाण न सोडता आणि त्याचेच मनन करत, स्मशानात कोल्हे इत्यादींच्या भयाचे निवारण करण्यासाठी काठी किंवा छडी हातात घेऊन, (कम्मट्ठानावर) उत्तम प्रकारे प्रस्थापित झाल्यामुळे जागृत राहिलेल्या सतीने (स्मृतीने) युक्त होऊन, मनासह सहाही इंद्रियांना अंतर्मुख केल्यामुळे बाहेर न भटकणाऱ्या चित्ताने जावे.

Vihārato nikkhamanteneva asukadisāya asukadvārena nikkhantomhīti dvāraṃ sallakkhetabbaṃ. Tato yena maggena gacchati, so maggo vavatthapetabbo, ayaṃ maggo pācinadisābhimukho vā gacchati, pacchimauttaradakkhiṇadisābhimukho vā vidisābhimukhovāti. Imasmiṃ pana ṭhāne vāmato gacchati, imasmiṃ ṭhāne dakkhiṇato, imasmiṃ cassa ṭhāne pāsāṇo[Pg.177], imasmiṃ vammiko, imasmiṃ rukkho, imasmiṃ gaccho, imasmiṃ latāti. Evaṃ gamanamaggaṃ vavatthapentena nimittaṭṭhānaṃ gantabbaṃ. No ca kho paṭivātaṃ. Paṭivātaṃ gacchantassa hi kuṇapagandho ghānaṃ paharitvā matthaluṅgaṃ vā saṅkhobheyya, āhāraṃ vā chaḍḍāpeyya, vippaṭisāraṃ vā janeyya ‘‘īdisaṃ nāma kuṇapaṭṭhānaṃ āgatomhī’’ti. Tasmā paṭivātaṃ vajjetvā anuvātaṃ gantabbaṃ. Sace anuvātamaggena na sakkā hoti gantuṃ, antarā pabbato vā papāto vā pāsāṇo vā vati vā kaṇṭakaṭṭhānaṃ vā udakaṃ vā cikkhallaṃ vā hoti, cīvarakaṇṇena nāsaṃ pidahitvā gantabbaṃ. Idamassa gamanavattaṃ.

विहारातून बाहेर पडतानाच, 'मी अमुक दिशेला असलेल्या अमुक दारातून बाहेर पडत आहे,' अशी दाराची नोंद घ्यावी. त्यानंतर ज्या मार्गाने तो जातो, त्या मार्गाचे निश्चितीकरण करावे की, 'हा मार्ग पूर्व दिशेकडे जात आहे, किंवा पश्चिम, उत्तर, दक्षिण दिशेकडे किंवा उपदिशेकडे जात आहे.' तसेच, 'या ठिकाणी मार्ग डावीकडे जातो, या ठिकाणी उजवीकडे जातो; आणि या ठिकाणी दगड आहे, या ठिकाणी वारूळ आहे, या ठिकाणी झाड आहे, या ठिकाणी झुडूप आहे, या ठिकाणी वेल आहे.' अशा प्रकारे जाण्याच्या मार्गाचे निश्चितीकरण करत अशुभाच्या चिन्हाच्या (निमित्त) ठिकाणी जावे. परंतु वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने जाऊ नये. कारण वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने जाणाऱ्याच्या नाकावर प्रेताचा दुर्गंध आदळून त्याचा मेंदू विचलित होऊ शकतो, किंवा अन्न ओकून पडू शकते, किंवा 'मी अशा घाणेरड्या प्रेताच्या ठिकाणी का आलो?' असा पश्चात्ताप (विप्पटिसार) होऊ शकतो. म्हणून वाऱ्याची विरुद्ध दिशा टाळून वाऱ्याच्या अनुकूल दिशेने जावे. जर वाऱ्याच्या अनुकूल मार्गाने जाणे शक्य नसेल आणि मध्ये पर्वत, कडा, मोठा दगड, कुंपण, काटेरी जागा, पाणी किंवा चिखल असेल, तर चीवराच्या (भिक्खूच्या वस्त्राच्या) टोकाने नाक झाकून जावे. हा त्याचा जाण्याचा नियम (गमनवत्त) आहे.

107. Evaṃ gatena pana na tāva asubhanimittaṃ oloketabbaṃ. Disā vavatthapetabbā. Ekasmiṃ hi disābhāge ṭhitassa ārammaṇañca na vibhūtaṃ hutvā khāyati, cittañca na kammaniyaṃ hoti. Tasmā taṃ vajjetvā yattha ṭhitassa ārammaṇañca vibhūtaṃ hutvā khāyati, cittañca kammaniyaṃ hoti, tattha ṭhātabbaṃ. Paṭivātānuvātañca pahātabbaṃ. Paṭivāte ṭhitassa hi kuṇapagandhena ubbāḷhassa cittaṃ vidhāvati. Anuvāte ṭhitassa sace tattha adhivatthā amanussā honti, te kujjhitvā anatthaṃ karonti. Tasmā īsakaṃ ukkamma nātianuvāte ṭhātabbaṃ. Evaṃ tiṭṭhamānenāpi nātidūre nāccāsanne nānupādaṃ nānusīsaṃ ṭhātabbaṃ. Atidūre ṭhitassa hi ārammaṇaṃ avibhūtaṃ hoti. Accāsanne bhayamuppajjati. Anupādaṃ vā anusīsaṃ vā ṭhitassa sabbaṃ asubhaṃ samaṃ na paññāyati. Tasmā nātidūre nāccāsanne olokentassa phāsukaṭṭhāne sarīravemajjhabhāge ṭhātabbaṃ.

१०७. अशा प्रकारे पोहोचलेल्या योग्याने लगेचच अशुभाच्या चिन्हाकडे (अशुभनिमित्त) पाहू नये. उभे राहण्याची दिशा निश्चित करावी. कारण, एखाद्या विशिष्ट दिशेला उभे राहिल्यास ध्यान धरण्याचे आलंबन (आरामण) स्पष्टपणे दिसत नाही आणि चित्तही ध्यानासाठी अनुकूल (कम्मनीय) होत नाही. म्हणून ती दिशा टाळून, ज्या ठिकाणी उभे राहिल्याने आलंबन स्पष्टपणे दिसते आणि चित्तही अनुकूल होते, तिथे उभे राहावे. तसेच थेट वाऱ्याच्या विरुद्ध (प्रतिवात) किंवा थेट वाऱ्याच्या अनुकूल (अनुवात) दिशेला उभे राहणे टाळावे. कारण, वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेला उभे राहिल्यास प्रेताच्या दुर्गंधाने त्रस्त झालेल्याचे चित्त इकडेतिकडे भटकते. वाऱ्याच्या अनुकूल दिशेला उभे राहिल्यास, जर तिथे वास्तव्य करणारे अमनुष्य (यक्ष, भूत इत्यादी) असतील, तर ते संतप्त होऊन अहित करू शकतात. म्हणून थोडे बाजूला सरकून, थेट वाऱ्याच्या अनुकूल नसलेल्या ठिकाणी उभे राहावे. अशा प्रकारे उभे राहतानाही फार दूर नाही, फार जवळ नाही, पायांच्या अगदी जवळ नाही आणि डोक्याच्या अगदी जवळ नाही, अशा ठिकाणी उभे राहावे. कारण, फार दूर उभे राहिल्यास आलंबन स्पष्ट दिसत नाही. फार जवळ उभे राहिल्यास भीती निर्माण होते. पायांच्या किंवा डोक्याच्या अगदी जवळ उभे राहिल्यास संपूर्ण अशुभ शरीर समान रीतीने दिसत नाही. म्हणून, फार दूर नाही आणि फार जवळ नाही, अशा पाहण्यासाठी सोयीस्कर असलेल्या जागी, शरीराच्या मध्यभागाच्या समोर उभे राहावे.

108. Evaṃ ṭhitena ‘‘tasmiṃ padese pāsāṇaṃ vā…pe… lataṃ vā sanimittaṃ karotī’’ti evaṃ vuttāni samantā nimittāni upalakkhetabbāni. Tatridaṃ upalakkhaṇavidhānaṃ, sace tassa nimittassa samantā cakkhupathe pāsāṇo hoti, so ‘‘ayaṃ pāsāṇo ucco vā nīco vā khuddako vā mahanto vā tambo vā kāḷo vā seto vā dīgho vā parimaṇḍalo vā’’ti vavatthapetabbo. Tato ‘‘imasmiṃ nāma okāse ayaṃ pāsāṇo idaṃ asubhanimittaṃ, idaṃ asubhanimittaṃ ayaṃ pāsāṇo’’ti sallakkhetabbaṃ. Sace vammiko hoti, sopi ‘‘ucco vā nīco vā khuddako [Pg.178] vā mahanto vā tambo vā kāḷo vā seto vā dīgho vā parimaṇḍalo vā’’ti vavatthapetabbo. Tato ‘‘imasmiṃ nāma okāse ayaṃ vammiko idaṃ asubhanimitta’’nti sallakkhetabbaṃ. Sace rukkho hoti, sopi ‘‘assattho vā nigrodho vā kacchako vā kapītano vā ucco vā nīco vā khuddako vā mahanto vā tambo vā kāḷo vā seto vā’’ti vavatthapetabbo. Tato ‘‘imasmiṃ nāma okāse ayaṃ rukkho idaṃ asubhanimitta’’nti sallakkhetabbaṃ. Sace gaccho hoti, sopi ‘‘sindivā karamando vā kaṇavīro vā kuraṇḍako vā ucco vā nīco vā khuddako vā mahanto vā’’ti vavatthapetabbo. Tato ‘‘imasmiṃ nāma okāse ayaṃ gaccho idaṃ asubhanimitta’’nti sallakkhetabbaṃ. Sace latā hoti, sāpi ‘‘lābu vā kumbhaṇḍī vā sāmā vā kāḷavalli vā pūtilatā vā’’ti vavatthapetabbā. Tato ‘‘imasmiṃ nāma okāse ayaṃ latā idaṃ asubhanimittaṃ, idaṃ asubhanimittaṃ ayaṃ latā’’ti sallakkhetabbaṃ.

१०८. अशा प्रकारे उभे राहून, 'त्या ठिकाणी दगड किंवा... पे... किंवा वेल याला चिन्हासह (सनिमित्त) करतो,' असे म्हटल्याप्रमाणे सभोवतालच्या चिन्हांची नोंद घ्यावी. त्यामध्ये नोंद घेण्याची पद्धत अशी आहे: जर त्या अशुभाच्या चिन्हाच्या सभोवताली दृष्टीपथात एखादा दगड असेल, तर त्याचे निश्चितीकरण करावे की, 'हा दगड उंच आहे की नीच (सखल), लहान आहे की मोठा, तांबूस आहे की काळा की पांढरा, लांब आहे की गोल.' त्यानंतर, 'या अमुक ठिकाणी हा दगड आहे आणि हे अशुभनिमित्त आहे; हे अशुभनिमित्त आहे आणि हा दगड आहे,' अशी नोंद घ्यावी. जर वारूळ असेल, तर त्याचेही निश्चितीकरण करावे की, 'ते उंच आहे की नीच, लहान आहे की मोठे, तांबूस आहे की काळे की पांढरे, लांब आहे की गोल.' त्यानंतर, 'या अमुक ठिकाणी हे वारूळ आहे आणि हे अशुभनिमित्त आहे,' अशी नोंद घ्यावी. जर झाड असेल, तर त्याचेही निश्चितीकरण करावे की, 'ते पिंपळाचे (अस्सत्थ) झाड आहे की वडाचे (निग्रोध), कच्छक आहे की कपीतन, उंच आहे की नीच, लहान आहे की मोठे, तांबूस आहे की काळे की पांढरे.' त्यानंतर, 'या अमुक ठिकाणी हे झाड आहे आणि हे अशुभनिमित्त आहे,' अशी नोंद घ्यावी. जर झुडूप असेल, तर त्याचेही निश्चितीकरण करावे की, 'ते शिंदीचे झुडूप आहे की करवंदाचे (करमंद), कण्हेर (कणवीर) आहे की कोरांटी (कुरंडक), उंच आहे की नीच, लहान आहे की मोठे.' त्यानंतर, 'या अमुक ठिकाणी हे झुडूप आहे आणि हे अशुभनिमित्त आहे,' अशी नोंद घ्यावी. जर वेल असेल, तर तिचेही निश्चितीकरण करावे की, 'ती भोपळ्याची (लाबू) वेल आहे की कोहळ्याची (कुंभांडी), सामा वेल आहे की काळवल्ली की पुतीलता (गुळवेल).' त्यानंतर, 'या अमुक ठिकाणी ही वेल आहे आणि हे अशुभनिमित्त आहे; हे अशुभनिमित्त आहे आणि ही वेल आहे,' अशी नोंद घ्यावी.

109. Yaṃ pana vuttaṃ sanimittaṃ karoti sārammaṇaṃ karotīti, taṃ idheva antogadhaṃ. Punappunaṃ vavatthapento hi sanimittaṃ karoti nāma. Ayaṃ pāsāṇo idaṃ asubhanimittaṃ, idaṃ asubhanimittaṃ ayaṃ pāsāṇoti evaṃ dve dve samāsetvā samāsetvā vavatthapento sārammaṇaṃ karoti nāma.

१०९. परंतु, 'तो चिन्हासह (सनिमित्त) करतो, आलंबनासह (सारम्मण) करतो' असे जे म्हटले आहे, त्याचा अंतर्भाव येथेच होतो. कारण, पुन्हा पुन्हा निश्चितीकरण करणे म्हणजेच 'चिन्हासह करणे' होय. 'हा दगड आहे, हे अशुभनिमित्त आहे; हे अशुभनिमित्त आहे, हा दगड आहे' अशा प्रकारे दोन-दोन गोष्टी एकत्र करून निश्चितीकरण करणे म्हणजेच 'आलंबनासह करणे' होय.

Evaṃ sanimittaṃ sārammaṇañca katvā pana sabhāvabhāvato vavatthapetīti vuttattā yvāssa sabhāvabhāvo anaññasādhāraṇo attaniyo uddhumātakabhāvo, tena manasikātabbaṃ. Vaṇitaṃ uddhumātakanti evaṃ sabhāvena sarasena vavatthapetabbanti attho.

अशा प्रकारे चिन्हासह आणि आलंबनासह करून, 'तो स्वभावावरून (सभावभावतो) निश्चित करतो' असे म्हटल्यामुळे, त्याचा जो इतरांपेक्षा वेगळा, स्वतःचा असा विशिष्ट स्वभाव आहे—म्हणजेच फुगलेली अवस्था (उद्धुमातकभाव)—त्या स्वभावानेच त्याचे मनन करावे. 'जखमेसारखे फुगलेले (उद्धुमातक)' अशा प्रकारे त्याच्या स्वतःच्या स्वभावाने आणि रसाने (कार्याने) त्याचे निश्चितीकरण करावे, असा याचा अर्थ आहे.

110. Evaṃ vavatthapetvā vaṇṇatopi liṅgatopi saṇṭhānatopi disatopi okāsatopi paricchedatopīti chabbidhena nimittaṃ gahetabbaṃ. Kathaṃ? Tena hi yoginā idaṃ sarīraṃ kāḷassa vā odātassa vā maṅguracchavino vāti vaṇṇato vavatthapetabbaṃ. Liṅgato pana itthiliṅgaṃ vā purisaliṅgaṃ vāti avavatthapetvā paṭhamavaye vā majjhimavaye vā pacchimavaye vā ṭhitassa idaṃ sarīranti vavatthapetabbaṃ. Saṇṭhānato uddhumātakassa [Pg.179] saṇṭhānavaseneva idamassa sīsasaṇṭhānaṃ, idaṃ gīvāsaṇṭhānaṃ, idaṃ hatthasaṇṭhānaṃ, idaṃ udarasaṇṭhānaṃ, idaṃ nābhisaṇṭhānaṃ, idaṃ kaṭisaṇṭhānaṃ, idaṃ ūrusaṇṭhānaṃ, idaṃ jaṅghāsaṇṭhānaṃ, idaṃ pādasaṇṭhānanti vavatthapetabbaṃ. Disato pana imasmiṃ sarīre dve disā nābhiyā adho heṭṭhimadisā uddhaṃ uparimadisāti vavatthapetabbaṃ. Atha vā ahaṃ imissā disāya ṭhito asubhanimittaṃ imissāti vavatthapetabbaṃ. Okāsato pana imasmiṃ nāma okāse hatthā, imasmiṃ pādā, imasmiṃ sīsaṃ, imasmiṃ majjhimakāyo ṭhitoti vavatthapetabbaṃ. Atha vā ahaṃ imasmiṃ okāse ṭhito asubhanimittaṃ imasminti vavatthapetabbaṃ. Paricchedato idaṃ sarīraṃ adho pādatalena upari kesamatthakena tiriyaṃ tacena paricchinnaṃ, yathāparicchinne ca ṭhāne dvattiṃsakuṇapabharitamevāti vavatthapetabbaṃ. Atha vā ayamassa hatthaparicchedo, ayaṃ pādaparicchedo, ayaṃ sīsaparicchedo, ayaṃ majjhimakāyaparicchedoti vavatthapetabbaṃ. Yattakaṃ vā pana ṭhānaṃ gaṇhati, tattakameva idaṃ īdisaṃ uddhumātakanti paricchinditabbaṃ. Purisassa pana itthisarīraṃ itthiyā vā purisasarīraṃ na vaṭṭati. Visabhāge sarīre ārammaṇaṃ na upaṭṭhāti, vipphandanasseva paccayo hoti. ‘‘Ugghāṭitāpi hi itthī purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti (a. ni. 5.55) majjhimaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmā sabhāgasarīreyeva evaṃ chabbidhena nimittaṃ gaṇhitabbaṃ.

११०. अशा प्रकारे निश्चित करून, वर्णावरून, लिंगावरून, आकारावरून, दिशेवरून, स्थानावरून आणि मर्यादेवरून अशा सहा प्रकारांनी (अशुभाचे) निमित्त ग्रहण करावे. ते कसे? त्या योग्याने 'हे शरीर काळ्या रंगाच्या माणसाचे आहे' किंवा 'गोऱ्या रंगाच्या माणसाचे आहे' या 'तांबूस-पिवळसर रंगाच्या माणसाचे आहे' अशा प्रकारे वर्णावरून निश्चित करावे. लिंगावरून विचार करताना, 'हे स्त्रीचे शरीर आहे' किंवा 'हे पुरुषाचे शरीर आहे' असे निश्चित न करता, 'हे शरीर पहिल्या वयातील (तरुण), मध्यम वयातील (प्रौढ) किंवा अंतिम वयातील (वृद्ध) व्यक्तीचे आहे' असे निश्चित करावे. आकारावरून विचार करताना, फुगलेल्या प्रेताच्या आकाराच्या आधारेच 'हा या प्रेताच्या डोक्याचा आकार आहे, हा मानेचा आकार आहे, हा हाताचा आकार आहे, हा पोटाचा आकार आहे, हा बेंबीचा आकार आहे, हा कंबरेचा आकार आहे, हा मांड्यांचा आकार आहे, हा पायाच्या नडगीचा आकार आहे, हा पाऊलाचा आकार आहे' असे निश्चित करावे. दिशेवरून विचार करताना, या शरीरात दोन दिशा आहेत - बेंबीच्या खालील भाग ही 'खालची दिशा' आणि वरील भाग ही 'वरची दिशा' असे निश्चित करावे. किंवा 'मी या दिशेला उभा आहे आणि अशुभाचे निमित्त या दिशेला आहे' असे निश्चित करावे. स्थानावरून विचार करताना, 'या विशिष्ट ठिकाणी हात आहेत, या ठिकाणी पाय आहेत, या ठिकाणी डोके आहे, या ठिकाणी शरीराचा मध्यभाग आहे' असे निश्चित करावे. किंवा 'मी या ठिकाणी उभा आहे आणि अशुभाचे निमित्त या ठिकाणी आहे' असे निश्चित करावे. मर्यादेवरून विचार करताना, 'हे शरीर खाली पायाच्या तळव्याने, वर डोक्याच्या केसांनी आणि बाजूला त्वचेने मर्यादित आहे; आणि या मर्यादित जागेत केवळ बत्तीस प्रकारचे कुणप (अशुद्ध पदार्थ) भरलेले आहेत' असे निश्चित करावे. किंवा 'ही याच्या हाताची मर्यादा आहे, ही पायाची मर्यादा आहे, ही डोक्याची मर्यादा आहे, ही शरीराच्या मध्यभागाची मर्यादा आहे' असे निश्चित करावे. किंवा जितका भाग (ज्ञानाने) ग्रहण केला जातो, तितकाच भाग 'हा अशा प्रकारचा फुगलेला भाग आहे' असा मर्यादित करून निश्चित करावा. परंतु, पुरुषासाठी स्त्रीचे शरीर किंवा स्त्रीसाठी पुरुषाचे शरीर (अशुभ भावनेसाठी) योग्य नाही. विजातीय शरीरामध्ये अशुभाचे आलंबन स्पष्ट होत नाही, उलट ते केवळ क्लेशांच्या चंचलतेचे कारण बनते. कारण, "जरी स्त्रीचे शरीर छिन्नविच्छिन्न झाले असले, तरीही ते पुरुषाच्या चित्ताला पूर्णपणे आकर्षित करून घेते," असे मज्झिम-अट्ठकथेत म्हटले आहे. म्हणून, सजातीय शरीरावरच अशा प्रकारे सहा प्रकारांनी निमित्त ग्रहण करावे.

111. Yo pana purimabuddhānaṃ santike āsevitakammaṭṭhāno parihatadhutaṅgo parimadditamahābhūto pariggahitasaṅkhāro vavatthāpitanāmarūpo ugghāṭitasattasañño katasamaṇadhammo vāsitavāsano bhāvitabhāvano sabījo ñāṇuttaro appakileso kulaputto, tassa olokitolokitaṭṭhāneyeva paṭibhāganimittaṃ upaṭṭhāti. No ce evaṃ upaṭṭhāti, athevaṃ chabbidhena nimittaṃ gaṇhato upaṭṭhāti. Yassa pana evampi na upaṭṭhāti, tena sandhito vivarato ninnato thalato samantatoti punapi pañcavidhena nimittaṃ gahetabbaṃ.

१११. परंतु, ज्या कुलपुत्राने पूर्व बुद्ध भगवंतांच्या सन्निध कम्मट्ठानाचा अभ्यास केला आहे, धुतंगांचे पालन केले आहे, महाभूतांचे विश्लेषण केले आहे, संस्कारांचे ग्रहण केले आहे, नाम-रूपाची निश्चिती केली आहे, 'सत्त्व' (प्राणी) ही संज्ञा दूर केली आहे, श्रमणधर्माचे आचरण केले आहे, कुशल वासनांनी युक्त आहे, भावना विकसित केल्या आहेत, ज्याच्याकडे (पारमीचे) बीज आहे, ज्याचे ज्ञान श्रेष्ठ आहे आणि ज्याचे क्लेश अत्यंत कमी आहेत, अशा कुलपुत्राला त्याने ज्या ज्या ठिकाणी पाहिले, त्याच त्याच ठिकाणी तत्काळ प्रतिभाग-निमित्त प्रकट होते. जर अशा प्रकारे प्रकट झाले नाही, तर वर सांगितलेल्या सहा प्रकारांनी निमित्त ग्रहण करणाऱ्याला ते प्रकट होते. परंतु, ज्याला अशा प्रकारे देखील ते प्रकट होत नाही, त्याने सांध्यांवरून, छिद्रांवरून, खोलगट भागावरून, उंच भागावरून आणि सर्व बाजूंवरून अशा पुन्हा पाच प्रकारांनी निमित्त ग्रहण करावे.

112. Tattha sandhitoti asītisatasandhito. Uddhumātake pana kathaṃ asītisatasandhayo vavatthapessati. Tasmānena tayo dakkhiṇahatthasandhī, tayo vāmahatthasandhī, tayo dakkhiṇapādasandhī, tayo vāmapādasandhī[Pg.180], eko gīvasandhi, eko kaṭisandhīti evaṃ cuddasamahāsandhivasena sandhito vavatthapetabbaṃ. Vivaratoti vivaraṃ nāma hatthantaraṃ pādantaraṃ udarantaraṃ kaṇṇantaranti evaṃ vivarato vavatthapetabbaṃ. Akkhīnampi nimmīlitabhāvo vā ummīlitabhāvo vā mukhassa ca pihitabhāvo vā vivaṭabhāvo vā vavatthapetabbo. Ninnatoti yaṃ sarīre ninnaṭṭhānaṃ akkhikūpo vā antomukhaṃ vā galavāṭako vā, taṃ vavatthapetabbaṃ. Atha vā ahaṃ ninne ṭhito sarīraṃ unnateti vavatthapetabbaṃ. Thalatoti yaṃ sarīre unnataṭṭhānaṃ jaṇṇukaṃ vā uro vā nalāṭaṃ vā, taṃ vavatthapetabbaṃ. Atha vā ahaṃ thale ṭhito sarīraṃ ninneti vavatthapetabbaṃ. Samantatoti sabbaṃ sarīraṃ samantato vavatthapetabbaṃ. Sakalasarīre ñāṇaṃ cāretvā yaṃ ṭhānaṃ vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti, tattha ‘‘uddhumātakaṃ uddhumātaka’’nti cittaṃ ṭhapetabbaṃ. Sace evampi na upaṭṭhāti, udarapariyosānaṃ atirekaṃ uddhumātakaṃ hoti, tattha ‘‘uddhumātakaṃ uddhumātaka’’nti cittaṃ ṭhapetabbaṃ.

११२. त्यामध्ये, 'सांध्यांवरून' म्हणजे एकशे ऐंशी सांध्यांवरून. परंतु, फुगलेल्या प्रेतामध्ये एकशे ऐंशी सांधे कसे निश्चित करता येतील? म्हणून त्याने उजव्या हाताचे तीन सांधे, डाव्या हाताचे तीन सांधे, उजव्या पायाचे तीन सांधे, डाव्या पायाचे तीन सांधे, मानेचा एक सांधा आणि कंबरेचा एक सांधा, अशा चौदा मोठ्या सांध्यांच्या आधारे सांध्यांवरून निश्चित करावे. 'छिद्रांवरून' म्हणजे दोन्ही हातांमधील अंतर, दोन्ही पायांमधील अंतर, पोटाचा मध्यभाग, कानाचे छिद्र इत्यादी; अशा प्रकारे छिद्रांवरून निश्चित करावे. डोळ्यांचे मिटलेले असणे किंवा उघडे असणे, आणि तोंडाचे बंद असणे किंवा उघडे असणे, हे देखील निश्चित करावे. 'खोलगट भागावरून' म्हणजे शरीरातील जो खोलगट भाग आहे, जसे की डोळ्यांची खोबण, तोंडाची पोकळी किंवा गळ्याचा भाग, तो निश्चित करावा. किंवा 'मी खोलगट भागात उभा आहे आणि शरीर उंच भागावर आहे' असे निश्चित करावे. 'उंच भागावरून' म्हणजे शरीरातील जो उंच भाग आहे, जसे की गुडघा, छाती किंवा कपाळ, तो निश्चित करावा. किंवा 'मी उंच भागावर उभा आहे आणि शरीर खोलगट भागात आहे' असे निश्चित करावे. 'सर्व बाजूंवरून' म्हणजे संपूर्ण शरीराचे सर्व बाजूंनी निरीक्षण करून निश्चित करावे. संपूर्ण शरीरावर आपले ज्ञान फिरवून, जो भाग स्पष्टपणे फुगलेला दिसून येतो, त्या ठिकाणी 'फुगलेले प्रेत, फुगलेले प्रेत' असे म्हणून चित्त एकाग्र करावे. जर अशा प्रकारे देखील निमित्त स्पष्ट झाले नाही, तर पोटाचा भाग अत्यंत फुगलेला असतो, त्या ठिकाणी 'फुगलेले प्रेत, फुगलेले प्रेत' असे म्हणून चित्त एकाग्र करावे.

113. Idāni ‘‘so taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karotī’’tiādīsu ayaṃ vinicchayakathā –

११३. आता, "तो त्या निमित्ताला चांगल्या प्रकारे ग्रहण करतो" इत्यादी वाक्यांमधील हा निर्णय-वृत्तांत खालीलप्रमाणे आहे -

Tena yoginā tasmiṃ sarīre yathāvuttanimittaggāhavasena suṭṭhu nimittaṃ gaṇhitabbaṃ. Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā āvajjitabbaṃ. Evaṃ punappunaṃ karontena sādhukaṃ upadhāretabbañceva vavatthapetabbañca. Sarīrato nātidūre nāccāsanne padese ṭhitena vā nisinnena vā cakkhuṃ ummīletvā oloketvā nimittaṃ gaṇhitabbaṃ. ‘‘Uddhumātakapaṭikkūlaṃ uddhumātakapaṭikkūla’’nti satakkhattuṃ sahassakkhattuṃ ummīletvā oloketabbaṃ, nimmīletvā āvajjitabbaṃ. Evaṃ punappunaṃ karontassa uggahanimittaṃ suggahitaṃ hoti. Kadā suggahitaṃ hoti? Yadā ummīletvā olokentassa nimmīletvā āvajjentassa ca ekasadisaṃ hutvā āpāthamāgacchati, tadā suggahitaṃ nāma hoti.

त्या योग्याने त्या शरीरावर वर सांगितलेल्या निमित्त-ग्रहणाच्या पद्धतीने चांगल्या प्रकारे निमित्त ग्रहण करावे. स्मृती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून त्यावर चिंतन करावे. असे वारंवार करणाऱ्याने त्याचे चांगल्या प्रकारे स्मरण करावे आणि निश्चितीही करावी. शरीरापासून फार दूर नसलेल्या आणि फार जवळ नसलेल्या ठिकाणी उभे राहून किंवा बसून, डोळे उघडून पाहून निमित्त ग्रहण करावे. 'फुगलेले प्रेत प्रतिकूल आहे, फुगलेले प्रेत प्रतिकूल आहे' असे म्हणत शंभर वेळा किंवा हजार वेळा डोळे उघडून पाहावे आणि डोळे मिटून त्याचे चिंतन करावे. असे वारंवार करणाऱ्याचे उद्ग्रह-निमित्त चांगल्या प्रकारे ग्रहण होते. ते चांगल्या प्रकारे कधी ग्रहण होते? जेव्हा डोळे उघडून पाहताना आणि डोळे मिटून चिंतन करताना ते एकाच सारखे होऊन मनासमोर प्रकट होते, तेव्हा ते चांगल्या प्रकारे ग्रहण झाले असे म्हटले जाते.

So taṃ nimittaṃ evaṃ suggahitaṃ katvā sūpadhāritaṃ upadhāretvā suvavatthitaṃ vavatthapetvā sace tattheva bhāvanāpariyosānaṃ pattuṃ na sakkoti, athānena āgamanakāle vuttanayeneva ekakena adutiyena tadeva kammaṭṭhānaṃ manasikarontena sūpaṭṭhitaṃ satiṃ katvā antogatehi [Pg.181] indriyehi abahigatena mānasena attano senāsanameva gantabbaṃ.

ने त्या निमित्ताला अशा प्रकारे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून, चांगल्या प्रकारे स्मरणात ठेवून आणि चांगल्या प्रकारे निश्चित करून, जर तो त्याच ठिकाणी भावनेच्या समाप्तीला प्राप्त करण्यास असमर्थ असेल, तर त्याने येताना सांगितलेल्या पद्धतीनेच, एकट्यानेच, कोणाही सोबत्याशिवाय, त्याच कम्मट्ठानाचे मनन करत, स्मृती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून, इंद्रिये अंतर्मुख ठेवून आणि चित्त बाहेर भटकू न देता आपल्या निवासस्थानी परत जावे.

Susānā nikkhamanteneva ca āgamanamaggo vavatthapetabbo, yena maggena nikkhantosmi, ayaṃ maggo pācīnadisābhimukho vā gacchati, pacchimauttaradakkhiṇadisābhimukho vā gacchati, vidisābhimukho vā gacchati. Imasmiṃ pana ṭhāne vāmato gacchati, imasmiṃ dakkhiṇato, imasmiṃ cassa ṭhāne pāsāṇo, imasmiṃ vammiko, imasmiṃ rukkho, imasmiṃ gaccho, imasmiṃ latāti evaṃ āgamanamaggaṃ vavatthapetvā āgatena caṅkamantenāpi tabbhāgiyova caṅkamo adhiṭṭhātabbo, asubhanimittadisābhimukhe bhūmippadese caṅkamitabbanti attho. Nisīdantena āsanampi tabbhāgiyameva paññapetabbaṃ. Sace pana tassaṃ disāyaṃ sobbho vā papāto vā rukkho vā vati vā kalalaṃ vā hoti, na sakkā taṃdisābhimukhe bhūmippadese caṅkamituṃ, āsanampi anokāsattā na sakkā paññapetuṃ. Taṃ disaṃ anapalokentenāpi okāsānurūpe ṭhāne caṅkamitabbañceva nisīditabbañca. Cittaṃ pana taṃdisābhimukhaṃyeva kātabbaṃ.

श्मशानातून बाहेर पडतानाच परत येण्याचा मार्ग निश्चित केला पाहिजे, की 'मी ज्या मार्गाने बाहेर आलो आहे, हा मार्ग पूर्व दिशेकडे जातो, किंवा पश्चिम, उत्तर, दक्षिण दिशेकडे जातो, किंवा उपदिशेकडे जातो.' तसेच, 'या ठिकाणी तो डावीकडे जातो, या ठिकाणी उजवीकडे जातो; आणि या मार्गावर या ठिकाणी दगड आहे, या ठिकाणी वारूळ आहे, या ठिकाणी झाड आहे, या ठिकाणी झुडूप आहे, या ठिकाणी वेल आहे' - अशा प्रकारे येण्याचा मार्ग निश्चित करून आलेल्या योग्याने चंक्रमण करताना देखील त्याच (अशुभ निमित्ताच्या) भागातील चंक्रमण मार्ग निश्चित केला पाहिजे. अशुभ निमित्ताच्या दिशेकडे तोंड करून असलेल्या भूभागावर चंक्रमण करावे, असा याचा अर्थ आहे. बसताना आसन देखील त्याच (अशुभ निमित्ताच्या) भागातीलच मांडले पाहिजे. पण जर त्या दिशेला खड्डा, कडा, झाड, कुंपण किंवा चिखल असेल, आणि त्या दिशेकडे तोंड करून असलेल्या भूभागावर चंक्रमण करणे शक्य नसेल, तसेच जागेच्या अभावामुळे आसन मांडणे देखील शक्य नसेल, तर त्या दिशेकडे न पाहताही, योग्य अशा ठिकाणी चंक्रमण करावे आणि बसावे. परंतु चित्त मात्र त्याच अशुभ निमित्ताच्या दिशेकडेच अभिमुख (एकाग्र) केले पाहिजे.

114. Idāni ‘‘samantā nimittupalakkhaṇā kimatthiyā’’tiādipañhānaṃ ‘‘asammohatthā’’tiādivissajjane ayaṃ adhippāyo. Yassa hi avelāyaṃ uddhumātakanimittaṭṭhānaṃ gantvā samantā nimittupalakkhaṇaṃ katvā nimittaggahaṇatthaṃ cakkhuṃ ummīletvā olokentasseva taṃ matasarīraṃ uṭṭhahitvā ṭhitaṃ viya ajjhottharamānaṃ viya anubandhamānaṃ viya ca hutvā upaṭṭhāti, so taṃ bībhacchaṃ bheravārammaṇaṃ disvā vikkhittacitto ummattako viya hoti, bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ pāpuṇāti. Pāḷiyaṃ hi vibhattaaṭṭhatiṃsārammaṇesu aññaṃ evarūpaṃ bheravārammaṇaṃ nāma natthi. Imasmiṃ hi kammaṭṭhāne jhānavibbhantako nāma hoti. Kasmā? Atibheravattā kammaṭṭhānassa. Tasmā tena yoginā santhambhetvā satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā matasarīraṃ uṭṭhahitvā anubandhanakaṃ nāma natthi. Sace hi so ‘‘etassa samīpe ṭhito pāsāṇo vā latā vā āgaccheyya, sarīrampi āgaccheyya. Yathā pana so pāsāṇo vā latā vā nāgacchati, evaṃ sarīrampi nāgacchati. Ayaṃ pana tuyhaṃ upaṭṭhānākāro saññajo saññāsambhavo, kammaṭṭhānaṃ [Pg.182] te ajja upaṭṭhitaṃ, mā bhāyi bhikkhū’’ti tāsaṃ vinodetvā hāsaṃ uppādetvā tasmiṃ nimitte cittaṃ sañcarāpetabbaṃ. Evaṃ visesamadhigacchati. Idametaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘samantā nimittupalakkhaṇā asammohatthā’’ti.

११४. आता, 'भोवतालच्या निमित्तांचे निरीक्षण कशासाठी आहे?' इत्यादी प्रश्नांच्या 'असंमोहासाठी (भ्रम दूर करण्यासाठी)' इत्यादी उत्तरांमधील अभिप्राय खालीलप्रमाणे समजावा. कारण ज्या योग्याला अवेळी (रात्रीच्या वेळी) फुगलेल्या प्रेताच्या (उद्धुमातक निमित्त) ठिकाणी जाऊन, भोवतालच्या निमित्तांचे निरीक्षण करून, निमित्त ग्रहण करण्यासाठी डोळे उघडून पाहत असतानाच ते मृत शरीर उठून उभे राहिल्यासारखे, अंगावर आल्यासारखे किंवा मागे लागल्यासारखे भासते, तो त्या बीभत्स व भयानक आलंबनाला पाहून विक्षिप्तचित्त होऊन वेड्यासारखा होतो, आणि भय, स्तब्धता (ताठरता) व रोमांच अनुभवतो. कारण पालि ग्रंथात विभागलेल्या ३८ कर्मायतनांपैकी (आलंबनांपैकी) या उद्धुमातक आलंबनासारखे दुसरे कोणतेही भयानक आलंबन नाही. या कर्मायतनात (साधना करताना) ध्यानातून विचलित होणारा देखील असू शकतो. कशामुळे? कर्मायतनाच्या अत्यंत भयानकतेमुळे. म्हणून त्या योग्याने स्वतःला सावरून, स्मृती (सती) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून (असा विचार करावा की) - 'मृत शरीर उठून मागे लागणे असे काही नसते.' जर या मृत शरीराच्या जवळ असलेला दगड किंवा वेल येऊ शकली असती, तर हे शरीरही आले असते. पण ज्याप्रमाणे तो दगड किंवा वेल येत नाही, त्याचप्रमाणे हे शरीरही येत नाही. 'तुला होणारा हा भास केवळ संज्ञेमुळे उत्पन्न झालेला (संज्ञाजन्य) आणि संज्ञेवरच आधारित आहे. हे भिक्खू, आज तुला कर्मायतन (निमित्त) प्राप्त झाले आहे, घाबरू नकोस' - अशा प्रकारे भीती दूर करून, आनंद (उत्साह) निर्माण करून, त्या निमित्तावर चित्त केंद्रित केले पाहिजे. अशा प्रकारे तो विशेष गुणाची (अधिगम) प्राप्ती करतो. हेच लक्षात घेऊन 'भोवतालच्या निमित्तांचे निरीक्षण असंमोहासाठी आहे' असे म्हटले आहे.

Ekādasavidhena pana nimittaggāhaṃ sampādento kammaṭṭhānaṃ upanibandhati. Tassa hi cakkhūni ummīletvā olokanapaccayā uggahanimittaṃ uppajjati. Tasmiṃ mānasaṃ cārentassa paṭibhāganimittaṃ uppajjati. Tattha mānasaṃ cārento appanaṃ pāpuṇāti. Appanāyaṃ ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhento arahattaṃ sacchikaroti. Tena vuttaṃ ‘‘ekādasavidhena nimittaggāho upanibandhanattho’’ti.

अकरा प्रकारांनी निमित्त ग्रहण पूर्ण करत तो कर्मायतन बांधून ठेवतो (चित्ताशी जोडतो). कारण त्याचे डोळे उघडून पाहण्याच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उद्ग्रहनिमित्त उत्पन्न होते. त्या उद्ग्रहनिमित्तावर चित्त वारंवार एकाग्र करणाऱ्या योग्याला प्रतिभागनिमित्त उत्पन्न होते. त्या प्रतिभागनिमित्तावर चित्त एकाग्र करत तो अर्पणा ध्यानाला प्राप्त होतो. अर्पणा ध्यानात स्थित राहून विपश्यना वाढवत तो अर्हत्त्व साक्षात करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अकरा प्रकारांनी निमित्त ग्रहण करणे हे (चित्ताला) बांधून ठेवण्यासाठी आहे.'

115. Gatāgatamaggapaccavekkhaṇā vīthisampaṭipādanatthāti ettha pana yā gatamaggassa ca āgatamaggassa ca paccavekkhaṇā vuttā, sā kammaṭṭhānavīthiyā sampaṭipādanatthāti attho. Sace hi imaṃ bhikkhuṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā āgacchantaṃ antarāmagge keci ajja, bhante, katimīti divasaṃ vā pucchanti, pañhaṃ vā pucchanti, paṭisanthāraṃ vā karonti, ahaṃ kammaṭṭhānikoti tuṇhībhūtena gantuṃ na vaṭṭati. Divaso kathetabbo, pañho vissajjetabbo. Sace na jānāti, na jānāmīti vattabbaṃ. Dhammiko paṭisanthāro kātabbo. Tassevaṃ karontassa uggahitaṃ taruṇanimittaṃ nassati. Tasmiṃ nassantepi divasaṃ puṭṭhena kathetabbameva. Pañhaṃ ajānantena na jānāmīti vattabbaṃ. Jānantena ekadesena kathetumpi vaṭṭati, paṭisanthāropi kātabbo. Āgantukaṃ pana bhikkhuṃ disvā āgantukapaṭisanthāro kātabbova. Avasesānipi cetiyaṅgaṇavattabodhiyaṅgaṇavattauposathāgāravattabhojanasālājantāgharaācariyupajjhāyaāgantukagamikavattādīni sabbāni khandhakavattāni pūretabbāneva. Tassa tāni pūrentassāpi taṃ taruṇanimittaṃ nassati, puna gantvā nimittaṃ gaṇhissāmīti gantukāmassāpi amanussehi vā vāḷamigehi vā adhiṭṭhitattā susānampi gantuṃ na sakkā hoti, nimittaṃ vā antaradhāyati. Uddhumātakaṃ hi ekameva vā dve vā divase ṭhatvā vinīlakādibhāvaṃ gacchati. Sabbakammaṭṭhānesu etena samaṃ dullabhaṃ kammaṭṭhānaṃ nāma natthi. Tasmā evaṃ naṭṭhe nimitte tena bhikkhunā rattiṭṭhāne vā divāṭhāne vā nisīditvā ahaṃ iminā nāma dvārena vihārā nikkhamitvā asukadisābhimukhaṃ maggaṃ paṭipajjitvā asukasmiṃ [Pg.183] nāma ṭhāne vāmaṃ gaṇhi, asukasmiṃ dakkhiṇaṃ. Tassa asukasmiṃ ṭhāne pāsāṇo, asukasmiṃ vammikarukkhagacchalatānamaññataraṃ. Sohaṃ tena maggena gantvā asukasmiṃ nāma ṭhāne asubhaṃ addasaṃ. Tattha asukadisābhimukho ṭhatvā evañcevañca samantā nimittāni sallakkhetvā evaṃ asubhanimittaṃ uggahetvā asukadisāya susānato nikkhamitvā evarūpena nāma maggena idañcidañca karonto āgantvā idha nisinnoti evaṃ yāva pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnaṭṭhānaṃ, tāva gatāgatamaggo paccavekkhitabbo. Tassevaṃ paccavekkhato taṃ nimittaṃ pākaṭaṃ hoti, purato nikkhittaṃ viya upaṭṭhāti. Kammaṭṭhānaṃ purimākāreneva vīthiṃ paṭipajjati. Tena vuttaṃ ‘‘gatāgatamaggapaccavekkhaṇā vīthisampaṭipādanatthā’’ti.

११५. येण्या-जाण्याच्या मार्गाचे प्रत्यवेक्षण हे कर्मायतन मार्गावर प्रस्थापित करण्यासाठी आहे, येथे जाण्याच्या मार्गाचे आणि येण्याच्या मार्गाचे जे प्रत्यवेक्षण सांगितले आहे, ते कर्मायतन मार्गावर (चित्ताला) योग्य प्रकारे प्रस्थापित करण्यासाठी आहे, असा अर्थ आहे. कारण जर कर्मायतन ग्रहण करून परत येणाऱ्या या भिक्खूला वाटेत कोणी विचारले - 'भंते, आज कितवा दिवस आहे?' किंवा एखादा प्रश्न विचारला, किंवा कुशल-मंगल विचारले (प्रतिसंथार केला), तर 'मी कर्मायतन साधक आहे' असा विचार करून मौन राहून निघून जाणे योग्य नाही. दिवस सांगावा, प्रश्नाचे उत्तर द्यावे. जर माहीत नसेल, तर 'मला माहीत नाही' असे सांगावे. धर्मसंगत कुशल-मंगल (प्रतिसंथार) करावा. असे करत असताना, त्याने ग्रहण केलेले नवीन (तरुण) निमित्त नष्ट होऊ शकते. ते नष्ट झाले तरीही, दिवस विचारला असता तो सांगितलाच पाहिजे. प्रश्न माहीत नसताना 'मला माहीत नाही' असे म्हणावे. माहीत असल्यास थोडक्यात सांगणे देखील योग्य आहे, आणि कुशल-मंगल देखील केले पाहिजे. आगंतुक (नवीन आलेल्या) भिक्खूला पाहून आगंतुक प्रतिसंथार (स्वागत-सत्कार) केलाच पाहिजे. इतर उरलेली सर्व चैत्य-अंगण कर्तव्य, बोधी-अंगण कर्तव्य, उपोसथागार कर्तव्य, भोजनशाळा कर्तव्य, जंताघर (स्नानगृह) कर्तव्य, आचार्य-उपाध्याय कर्तव्य, आगंतुक कर्तव्य, गमिक (प्रवासाला जाणाऱ्याचे) कर्तव्य इत्यादी सर्व खंधक कर्तव्ये पूर्ण केलीच पाहिजेत. ती कर्तव्ये पूर्ण करत असताना देखील त्याचे ते नवीन निमित्त नष्ट होऊ शकते. 'पुन्हा जाऊन निमित्त ग्रहण करीन' अशी जाण्याची इच्छा असूनही, अमनुष्यांनी किंवा हिंस्र श्वापदांनी ते ठिकाण व्यापलेले असल्यामुळे श्मशानात जाणे देखील शक्य होत नाही, किंवा ते निमित्त नाहीसे होते. कारण फुगलेले प्रेत (उद्धुमातक) केवळ एक किंवा दोन दिवसच राहते आणि नंतर विनीलक (निळसर-काळे पडणे) इत्यादी अवस्थेला प्राप्त होते. सर्व कर्मायतनांमध्ये या (उद्धुमातक) कर्मायतनासारखे दुर्मिळ कर्मायतन दुसरे कोणतेही नाही. म्हणून, अशा प्रकारे निमित्त नष्ट झाले असता, त्या भिक्खूने रात्रीच्या किंवा दिवसाच्या राहण्याच्या ठिकाणी बसून (असा विचार करावा) - 'मी या नावाच्या दाराने विहारातून बाहेर पडलो, अमुक दिशेकडे जाणाऱ्या मार्गावर चाललो, अमुक ठिकाणी डावीकडे वळलो, अमुक ठिकाणी उजवीकडे वळलो. त्या मार्गावर अमुक ठिकाणी दगड होता, अमुक ठिकाणी वारूळ, झाड, झुडूप किंवा वेलींपैकी एक होते. तो मी त्या मार्गाने जाऊन अमुक ठिकाणी अशुभ (प्रेत) पाहिले. तेथे अमुक दिशेकडे तोंड करून उभे राहून, अशा अशा प्रकारे भोवतालच्या निमित्तांचे निरीक्षण करून, अशा प्रकारे अशुभ निमित्त ग्रहण केले. नंतर अमुक दिशेने श्मशानातून बाहेर पडून, अशा प्रकारच्या मार्गाने हे आणि हे कार्य करत परत येऊन येथे बसलो आहे' - अशा प्रकारे जोपर्यंत तो मांडी घालून बसला आहे, तोपर्यंत जाण्या-येण्याच्या मार्गाचे प्रत्यवेक्षण केले पाहिजे. अशा प्रकारे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्या त्याला ते निमित्त स्पष्ट होते, जणू काही समोरच ठेवल्यासारखे भासते. आणि कर्मायतन पूर्वीप्रमाणेच पुन्हा मार्गावर प्रस्थापित होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'येण्या-जाण्याच्या मार्गाचे प्रत्यवेक्षण हे कर्मायतन मार्गावर प्रस्थापित करण्यासाठी आहे.'

116. Idāni ānisaṃsadassāvī ratanasaññī hutvā cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sampiyāyamāno tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ upanibandhatīti ettha uddhumātakapaṭikkūle mānasaṃ cāretvā jhānaṃ nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhento ‘‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā parimuccissāmī’’ti evaṃ ānisaṃsadassāvinā bhavitabbaṃ.

११६. आता, 'फायदे पाहणारा, त्याला मौल्यवान रत्नासारखे मानणारा, आदरभाव निर्माण करणारा आणि अत्यंत प्रिय मानणारा होऊन त्या आलंबनावर आपले चित्त एकाग्र करतो' या संदर्भात, फुगलेल्या आणि किळसवाण्या प्रेतावर (उद्धुमातक अशुभावर) आपले चित्त केंद्रित करून, ध्यान प्राप्त करून आणि ध्यानाला आधार बनवून विपश्यनेचा विकास करणाऱ्या साधकाने असा विचार केला पाहिजे की, 'निश्चयच या आचरणाने मी जरा आणि मरणापासून मुक्त होईन.' अशा प्रकारे त्याने फायद्यांचे दर्शन घेणारा (आनिसंसदस्सावी) झाले पाहिजे.

Yathā pana duggato puriso mahagghaṃ maṇiratanaṃ labhitvā dullabhaṃ vata me laddhanti tasmiṃ ratanasaññī hutvā gāravaṃ janetvā vipulena pemena sampiyāyamāno taṃ rakkheyya, evameva ‘‘dullabhaṃ me idaṃ kammaṭṭhānaṃ laddhaṃ duggatassa mahagghamaṇiratanasadisaṃ. Catudhātukammaṭṭhāniko hi attano cattāro mahābhūte pariggaṇhāti, ānāpānakammaṭṭhāniko attano nāsikavātaṃ pariggaṇhāti, kasiṇakammaṭṭhāniko kasiṇaṃ katvā yathāsukhaṃ bhāveti, evaṃ itarāni kammaṭṭhānāni sulabhāni. ‘Idaṃ pana ekameva vā dve vā divase tiṭṭhati, tato paraṃ vinīlakādibhāvaṃ pāpuṇātī’ti natthi ito dullabhatara’’nti tasmiṃ ratanasaññinā hutvā cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sampiyāyamānena taṃ nimittaṃ rakkhitabbaṃ. Rattiṭṭhāne ca divāṭhāne ca ‘‘uddhumātakapaṭikkūlaṃ uddhumātakapaṭikkūla’’nti tattha punappunaṃ cittaṃ upanibandhitabbaṃ. Punappunaṃ taṃ nimittaṃ āvajjitabbaṃ, manasikātabbaṃ. Takkāhataṃ vitakkāhataṃ kātabbaṃ.

ज्याप्रमाणे एखादा दरिद्री माणूस मौल्यवान रत्न मिळवून, 'मला खरोखरच दुर्मिळ रत्न मिळाले आहे' असा विचार करतो, त्या रत्नाला अत्यंत मौल्यवान मानतो, आदर बाळगतो आणि अतीव प्रेमाने त्याचे रक्षण करतो; त्याचप्रमाणे, 'मला हे दुर्मिळ कर्मस्थान मिळाले आहे, जे एखाद्या दरिद्र्याला मिळालेल्या मौल्यवान रत्नासारखे आहे. कारण, चतुर्धातू-कर्मस्थान (चार महाभूतांचे ध्यान) करणारा साधक आपल्या चार महाभूतांचे ग्रहण (अवलोकन) करू शकतो; आनापान-कर्मस्थान करणारा साधक आपल्या नाकातील श्वासाचे ग्रहण करू शकतो; कसिण-कर्मस्थान करणारा साधक कसिण तयार करून आपल्या इच्छेनुसार त्याची भावना (ध्यान) करू शकतो; अशा प्रकारे इतर कर्मस्थाने सहज सुलभ आहेत. परंतु, हे (उद्धुमातक कर्मस्थान) केवळ एक किंवा दोन दिवसच टिकते, त्यानंतर ते निळसर-काळे पडणे (विनीलक) इत्यादी अवस्थेला प्राप्त होते. म्हणून यापेक्षा अधिक दुर्मिळ दुसरे कोणतेही कर्मस्थान नाही' असा विचार करून, त्या निमित्ताला (ध्यानाच्या चिन्हाला) मौल्यवान रत्नासारखे मानून, आदरभाव निर्माण करून आणि अत्यंत प्रिय मानून त्याचे रक्षण केले पाहिजे. रात्रीच्या वेळी आणि दिवसाच्या वेळी, 'फुगलेले आणि किळसवाणे प्रेत, फुगलेले आणि किळसवाणे प्रेत' असे म्हणून त्या निमित्तावर वारंवार आपले चित्त एकाग्र केले पाहिजे. त्या निमित्ताचे वारंवार चिंतन केले पाहिजे, मनन केले पाहिजे. वितर्काने (विचाराने) त्यावर वारंवार आघात केला पाहिजे (म्हणजेच वारंवार विचार केला पाहिजे).

117. Tassevaṃ karoto paṭibhāganimittaṃ uppajjati. Tatridaṃ nimittadvayassa nānākaraṇaṃ, uggahanimittaṃ virūpaṃ bībhacchaṃ bheravadassanaṃ hutvā upaṭṭhāti[Pg.184]. Paṭibhāganimittaṃ pana yāvadatthaṃ bhuñjitvā nipanno thūlaṅgapaccaṅgapuriso viya. Tassa paṭibhāganimittapaṭilābhasamakālameva bahiddhā kāmānaṃ amanasikārā vikkhambhanavasena kāmacchando pahīyati. Anunayappahāneneva cassa lohitappahānena pubbo viya byāpādopi pahīyati. Tathā āraddhavīriyatāya thinamiddhaṃ, avippaṭisārakarasantadhammānuyogavasena uddhaccakukkuccaṃ, adhigatavisesassa paccakkhatāya paṭipattidesake satthari paṭipattiyaṃ paṭipattiphale ca vicikicchā pahīyatīti pañca nīvaraṇāni pahīyanti. Tasmiññeva ca nimitte cetaso abhiniropanalakkhaṇo vitakko, nimittānumajjanakiccaṃ sādhayamāno vicāro, paṭiladdhavisesādhigamapaccayā pīti, pītimanassa passaddhisambhavato passaddhi, tannimittaṃ sukhaṃ, sukhitassa cittasamādhisambhavato sukhanimittā ekaggatā cāti jhānaṅgāni pātubhavanti. Evamassa paṭhamajjhānapaṭibimbabhūtaṃ upacārajjhānampi taṅkhaṇaññeva nibbattati. Ito paraṃ yāva paṭhamajjhānassa appanā ceva vasippatti ca, tāva sabbaṃ pathavīkasiṇe vuttanayeneva veditabbaṃ.

११७. असे करणाऱ्या त्या साधकाला प्रतिभाग-निमित्त (paṭibhāganimitta) उत्पन्न होते. येथे दोन्ही निमित्तांमध्ये (उग्गह-निमित्त आणि प्रतिभाग-निमित्त) हा फरक आहे: उग्गह-निमित्त (uggahanimitta) हे विकृत, बीभत्स आणि भयानक दिसते. परंतु प्रतिभाग-निमित्त हे पोटभर जेवून झोपलेल्या धष्टपुष्ट अवयवांच्या माणसासारखे दिसते. त्या साधकाला प्रतिभाग-निमित्त प्राप्त होताच, बाह्य कामभोगांचे मनन न केल्यामुळे, विक्षेपाच्या (विक्वंभन) प्रभावाने कामच्छंद (कामवासना) नष्ट होतो. ज्याप्रमाणे रक्त नष्ट झाल्याने पू (pubbo) नष्ट होतो, त्याचप्रमाणे आसक्ती नष्ट झाल्याने त्याचा व्यापाद (द्वेष) देखील नष्ट होतो. तसेच, दृढ वीर्य (प्रयत्न) असल्यामुळे थिनमिद्ध (आळस आणि डुलकी), पश्चात्ताप न करणाऱ्या शांत धर्माच्या आचरणामुळे उद्धच्च-कुकुच्च (अस्वस्थता आणि पश्चात्ताप), आणि प्राप्त झालेल्या विशेष ज्ञानाच्या प्रत्यक्ष अनुभवामुळे प्रतिपत्तीचा (साधनेचा) उपदेश करणाऱ्या शास्त्यांवर (बुद्धांवर), प्रतिपत्तीवर (साधनेवर) आणि प्रतिपत्तीच्या फळावर असणारी विचिकित्सा (शंका) नष्ट होते; अशा प्रकारे पाच नीवरण (अडथळे) नष्ट होतात. आणि त्याच निमित्तावर चित्ताला केंद्रित करण्याचे लक्षण असलेला वितर्क, निमित्ताचे वारंवार परीक्षण करण्याचे कार्य साधणारा विचार, प्राप्त झालेल्या विशेष ज्ञानामुळे उत्पन्न होणारी प्रीती, प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्या साधकाला प्रस्सद्धी (शांतता) प्राप्त होत असल्यामुळे प्रस्सद्धी, त्या प्रस्सद्धीमुळे मिळणारे सुख, आणि सुखी माणसाला चित्ताची एकाग्रता प्राप्त होत असल्यामुळे सुखाच्या निमित्ताने उत्पन्न होणारी एकाग्रता (एकग्गता) - असे पाच ध्यान-अंग प्रकट होतात. अशा प्रकारे, त्या साधकाला प्रथम ध्यानाचे प्रतिबिंब असलेले उपचार-ध्यान देखील त्याच क्षणी प्राप्त होते. यानंतर प्रथम ध्यानाची अप्पना (एकाग्रता) आणि वशीभाव (नियंत्रण) प्राप्त होईपर्यंतची सर्व प्रक्रिया 'पठवीकसिण' (मातीचे कसिण) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी.

Vinīlakādikammaṭṭhānāni

विनीलक इत्यादी कर्मस्थाने

118. Ito paresu pana vinīlakādīsupi yaṃ taṃ ‘‘uddhumātakaṃ asubhanimittaṃ uggaṇhanto eko adutiyo gacchati upaṭṭhitāya satiyā’’tiādinā nayena gamanaṃ ādiṃ katvā lakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ sabbaṃ ‘‘vinīlakaṃ asubhanimittaṃ uggaṇhanto, vipubbakaṃ asubhanimittaṃ uggaṇhanto’’ti evaṃ tassa tassa vasena tattha tattha uddhumātakapadamattaṃ parivattetvā vuttanayeneva savinicchayādhippāyaṃ veditabbaṃ.

११८. यानंतरच्या विनीलक इत्यादी कर्मस्थानांमध्ये देखील, 'उद्धुमातक अशुभाचे निमित्त ग्रहण करण्यासाठी तो एकटाच, दुसऱ्या कोणाशिवाय, जागृत स्मृती ठेवून जातो' इत्यादी पद्धतीने जाण्यापासून सुरू करून जे लक्षण सांगितले आहे, ते सर्व 'विनीलक अशुभाचे निमित्त ग्रहण करणारा, विपुब्बक अशुभाचे निमित्त ग्रहण करणारा' अशा प्रकारे त्या त्या अशुभाच्या संदर्भात, त्या त्या ठिकाणी केवळ 'उद्धुमातक' हा शब्द बदलून, आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच निर्णयांसह आणि अभिप्रायासह समजून घ्यावे.

Ayaṃ pana viseso – vinīlake ‘‘vinīlakapaṭikkūlaṃ vinīlakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Uggahanimittañcettha kabarakabaravaṇṇaṃ hutvā upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ pana ussadavasena upaṭṭhāti.

परंतु हा विशेष फरक आहे - विनीलक कर्मस्थानामध्ये 'विनीलक-किळसवाणे (निळसर-काळे प्रेत), विनीलक-किळसवाणे' असा मनस्कार (चिंतन) केला पाहिजे. आणि येथे उग्गह-निमित्त हे ठिपके असलेल्या किंवा संमिश्र रंगाचे (कबरकबरवण्णं) होऊन प्रकट होते. परंतु प्रतिभाग-निमित्त हे (लाल, पांढरा, निळा या रंगांपैकी) प्रबळ रंगाच्या प्रभावाने प्रकट होते.

Vipubbake ‘‘vipubbakapaṭikkūlaṃ vipubbakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Uggahanimittaṃ panettha paggharantamiva upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ niccalaṃ sannisinnaṃ hutvā upaṭṭhāti.

विपुब्बक (पू वाहणारे प्रेत) कर्मस्थानामध्ये 'विपुब्बक-किळसवाणे, विपुब्बक-किळसवाणे' असा मनस्कार केला पाहिजे. येथे उग्गह-निमित्त हे पू वाहिल्यासारखे प्रकट होते. प्रतिभाग-निमित्त मात्र निश्चल आणि स्थिर होऊन प्रकट होते.

Vicchiddakaṃ yuddhamaṇḍale vā corāṭaviyaṃ vā susāne vā yattha rājāno [Pg.185] core chindāpenti. Araññe vā pana sīhabyagghehi chinnapurisaṭṭhāne labbhati. Tasmā tathārūpaṃ ṭhānaṃ gantvā sace nānādisāyaṃ patitampi ekāvajjanena āpāthamāgacchati iccetaṃ kusalaṃ. No ce āgacchati, sayaṃ hatthena na parāmasitabbaṃ. Parāmasanto hi vissāsaṃ āpajjati. Tasmā ārāmikena vā samaṇuddesena vā aññena vā kenaci ekaṭṭhāne kāretabbaṃ. Alabhantena kattarayaṭṭhiyā vā daṇḍakena vā ekaṅgulantaraṃ katvā upanāmetabbaṃ. Evaṃ upanāmetvā ‘‘vicchiddakapaṭikkūlaṃ vicchiddakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Tattha uggahanimittaṃ majjhe chiddaṃ viya upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ pana paripuṇṇaṃ hutvā upaṭṭhāti.

विच्छिद्द्क (दोन तुकडे झालेले प्रेत) हे युद्धभूमीवर, चोरांनी धुमाकूळ घातलेल्या अरण्यात, किंवा ज्या स्मशानात राजे चोरांना फाशी देतात (तुकडे करतात) तेथे मिळू शकते. किंवा अरण्यात सिंह आणि वाघांनी फाडून टाकलेल्या माणसाच्या शरीराच्या ठिकाणी ते प्राप्त होते. म्हणून, अशा ठिकाणी जाऊन, जरी शरीराचे दोन भाग वेगवेगळ्या दिशांना पडलेले असले, तरी जर ते एकाच चिंतनाने एकाच वेळी दृष्टीपथात आले, तर ते उत्तम आहे. जर ते दृष्टीपथात आले नाही, तर स्वतःच्या हाताने त्याला स्पर्श करू नये. कारण स्पर्श केल्याने साधक त्याच्याशी परिचित (अनादरयुक्त) होतो. म्हणून, आरामाचे रक्षण करणाऱ्या सेवकाकडून (आरामिक), श्रमणोद्देशाकडून (सामणेर) किंवा इतर कोणाकडून ते एका ठिकाणी गोळा करून घ्यावे. जर कोणी मदतनीस मिळाला नाही, तर स्वतः चालण्याच्या काठीने किंवा लाकडाने एक बोट अंतर ठेवून ते जवळ आणावे. अशा प्रकारे जवळ आणून 'विच्छिद्द्क-किळसवाणे, विच्छिद्द्क-किळसवाणे' असा मनस्कार केला पाहिजे. तेथे उग्गह-निमित्त हे मध्यभागी कापल्यासारखे प्रकट होते. परंतु प्रतिभाग-निमित्त हे पूर्ण (अखंड) होऊन प्रकट होते.

Vikkhāyitake vikkhāyitakapaṭikkūlaṃ vikkhāyitakapaṭikkūlanti manasikāro pavattetabbo. Uggahanimittaṃ panettha tahiṃ tahiṃ khāyitasadisameva upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ paripuṇṇaṃva hutvā upaṭṭhāti.

विक्खायितक (जनावरांनी खाल्लेले प्रेत) कर्मस्थानामध्ये 'विक्खायितक-किळसवाणे, विक्खायितक-किळसवाणे' असा मनस्कार केला पाहिजे. येथे उग्गह-निमित्त हे ठिकठिकाणी जनावरांनी खाल्ल्यासारखेच प्रकट होते. प्रतिभाग-निमित्त मात्र पूर्ण (अखंड) होऊन प्रकट होते.

Vikkhittakampi vicchiddake vuttanayeneva aṅgulaṅgulantaraṃ kāretvā vā katvā vā ‘‘vikkhittakapaṭikkūlaṃ vikkhittakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Ettha uggahanimittaṃ pākaṭantaraṃ hutvā upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ pana paripuṇṇaṃva hutvā upaṭṭhāti.

विक्खित्तक (इतस्ततः विखुरलेले प्रेत) देखील विच्छिद्द्क कर्मस्थानात सांगितलेल्या पद्धतीनेच, (मदतनीसाकडून) एक-एक बोट अंतर ठेवून गोळा करून घेऊन किंवा स्वतः करून, 'विक्खित्तक-किळसवाणे, विक्खित्तक-किळसवाणे' असा मनस्कार केला पाहिजे. येथे उग्गह-निमित्त हे अवयवांमधील स्पष्ट अंतर दाखवणारे होऊन प्रकट होते. परंतु प्रतिभाग-निमित्त हे पूर्ण (अखंड) होऊन प्रकट होते.

Hatavikkhittakampi vicchiddake vuttappakāresuyeva ṭhānesu labbhati. Tasmā tattha gantvā vuttanayeneva aṅgulaṅgulantaraṃ kāretvā vā katvā vā ‘‘hatavikkhittakapaṭikkūlaṃ hatavikkhittakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Uggahanimittaṃ panettha paññāyamānaṃ pahāramukhaṃ viya hoti. Paṭibhāganimittaṃ paripuṇṇameva hutvā upaṭṭhāti.

'हतविक्खित्तक' (तुकडे करून विखुरलेले प्रेत) देखील 'विच्छिद्द्क' (छिन्नविच्छिन्न प्रेत) मध्ये सांगितलेल्या प्रकारच्याच ठिकाणी मिळते. म्हणून, तेथे जाऊन आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच एक-एक बोटाचे अंतर ठेवून किंवा स्वतः करून "हतविक्खित्तक-प्रतिकूल, हतविक्खित्तक-प्रतिकूल" (तुकडे करून विखुरलेले हे प्रेत घृणास्पद आहे) असा मनसिकार करावा. येथे 'उग्गहनिमित्त' (प्राथमिक मानसिक प्रतिमा) हे शस्त्राच्या जखमेच्या व्रणासारखे स्पष्ट दिसते. तर 'पटिभागनिमित्त' (प्रतिभाग निमित्त) हे पूर्णपणे स्पष्ट होऊन प्रकट होते.

Lohitakaṃ yuddhamaṇḍalādīsu laddhappahārānaṃ hatthapādādīsu vā chinnesu bhinnagaṇḍapīḷakādīnaṃ vā mukhato paggharamānakāle labbhati. Tasmā taṃ disvā ‘‘lohitakapaṭikkūlaṃ lohitakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Ettha uggahanimittaṃ vātappahatā viya rattapaṭākā calamānākāraṃ upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ pana sannisinnaṃ hutvā upaṭṭhāti.

'लोहितक' (रक्त वाहणारे प्रेत) हे युद्धभूमी इत्यादी ठिकाणी शस्त्रांचे घाव लागलेल्यांच्या हात-पाय इत्यादी अवयवांच्या कापल्या जाण्याने किंवा फुटलेल्या गळू, फोड इत्यादींच्या जखमेतून रक्त वाहत असताना मिळते. म्हणून, ते पाहून "लोहितक-प्रतिकूल, लोहितक-प्रतिकूल" (रक्त वाहणारे हे प्रेत घृणास्पद आहे) असा मनसिकार करावा. येथे 'उग्गहनिमित्त' हे वाऱ्याने हलणाऱ्या लाल ध्वजाप्रमाणे हलणाऱ्या स्वरूपात प्रकट होते. परंतु 'पटिभागनिमित्त' हे स्थिर होऊन प्रकट होते.

Puḷavakaṃ dvīhatīhaccayena kuṇapassa navahi vaṇamukhehi kimirāsipaggharaṇakāle hoti. Apica taṃ soṇasiṅgālamanussagomahiṃsahatthiassaajagarādīnaṃ sarīrappamāṇameva hutvā sālibhattarāsi viya tiṭṭhati[Pg.186]. Tesu yattha katthaci ‘‘puḷavakapaṭikkūlaṃ puḷavakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Cūḷapiṇḍapātikatissattherassa hi kāḷadīghavāpiyā anto hatthikuṇape nimittaṃ upaṭṭhāsi. Uggahanimittaṃ panettha calamānaṃ viya upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ sālibhattapiṇḍo viya sannisinnaṃ hutvā upaṭṭhāti.

'पुळवक' (किड्यांनी भरलेले प्रेत) हे (मृत्यूनंतर) दोन-तीन दिवसांनी प्रेताच्या नऊ छिद्रांमधून किड्यांचे पुंजके बाहेर पडू लागतात तेव्हा होते. शिवाय, ते कुत्रे, कोल्हा, माणूस, गाय, म्हैस, हत्ती, घोडा, अजगर इत्यादींच्या शरीराच्या आकाराचे असून तांदळाच्या भाताच्या ढिगासारखे दिसते. त्यांपैकी कोणत्याही एका प्रेतावर "पुळवक-प्रतिकूल, पुळवक-प्रतिकूल" (किड्यांनी भरलेले हे प्रेत घृणास्पद आहे) असा मनसिकार करावा. चूळपिंडपातिक तिस्स थेरांना काळदीघ तलावाच्या आत हत्तीच्या प्रेतावर हे निमित्त प्रकट झाले होते. येथे 'उग्गहनिमित्त' हे हलत असल्यासारखे भासते. तर 'पटिभागनिमित्त' हे तांदळाच्या भाताच्या गोळ्याप्रमाणे स्थिर होऊन प्रकट होते.

Aṭṭhikaṃ ‘‘seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ aṭṭhisaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nahārusambandha’’ntiādinā (ma. ni. 3.154) nayena nānappakārato vuttaṃ. Tattha yattha taṃ nikkhittaṃ hoti, tattha purimanayeneva gantvā samantā pāsāṇādīnaṃ vasena sanimittaṃ sārammaṇaṃ katvā idaṃ aṭṭhikanti sabhāvabhāvato upalakkhetvā vaṇṇādivasena ekādasahākārehi nimittaṃ uggahetabbaṃ.

'अट्ठिक' (हाडांचा सापळा) हे "जणू काही स्मशानात टाकलेले, मांस आणि रक्ताने माखलेले, शिरांनी बांधलेले हाडांचे सांगाडे पाहावे" इत्यादी (म. नि. ३.१५४) पद्धतीने विविध प्रकारे सांगितले आहे. तेथे ज्या ठिकाणी तो हाडांचा सापळा टाकला असेल, तेथे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाऊन, आजूबाजूच्या दगडांच्या साहाय्याने निमित्त आणि आलंबन निश्चित करून, "हा हाडांचा सापळा आहे" अशा त्याच्या स्वाभाविक स्वरूपाने त्याला ओळखून, वर्ण (रंग) इत्यादींच्या आधारे अकरा प्रकारांनी निमित्त ग्रहण करावे.

119. Taṃ pana vaṇṇato setanti olokentassa na upaṭṭhāti, odātakasiṇasambhedo hoti. Tasmā aṭṭhikanti paṭikkūlavaseneva oloketabbaṃ. Liṅganti idha hatthādīnaṃ nāmaṃ. Tasmā hatthapādasīsaurabāhukaṭiūrujaṅghānaṃ vasena liṅgato vavatthapetabbaṃ. Dīgharassavaṭṭacaturassakhuddakamahantavasena pana saṇṭhānato vavatthapetabbaṃ. Disokāsā vuttanayā eva. Tassa tassa aṭṭhino pariyantavasena paricchedato vavatthapetvā yadevettha pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti, taṃ gahetvā appanā pāpuṇitabbā. Tassa tassa aṭṭhino ninnaṭṭhānathalaṭṭhānavasena pana ninnato ca thalato ca vavatthapetabbaṃ. Padesavasenāpi ahaṃ ninne ṭhito, aṭṭhi thale, ahaṃ thale, aṭṭhi ninnetipi vavatthapetabbaṃ. Dvinnaṃ pana aṭṭhikānaṃ ghaṭitaghaṭitaṭṭhānavasena sandhito vavatthapetabbaṃ. Aṭṭhikānaṃyeva antaravasena vivarato vavatthapetabbaṃ. Sabbattheva pana ñāṇaṃ cāretvā imasmiṃ ṭhāne idamaṭṭhīti samantato vavatthapetabbaṃ. Evampi nimitte anupaṭṭhahante nalāṭaṭṭhimhi cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ.

११९. परंतु, त्या हाडांच्या सापळ्याकडे रंगाने "पांढरा" म्हणून पाहणाऱ्याला (अशुभ भावनेने) ते निमित्त प्रकट होत नाही, तर ते 'ओदात-कसिण' (श्वेत कसिण) मध्ये मिसळते. म्हणून, "हाडांचा सापळा" या प्रतिकूल (घृणास्पद) भावनेनेच त्याकडे पाहिले पाहिजे. येथे 'लिंग' म्हणजे हात इत्यादी अवयवांचे नाव होय. म्हणून हात, पाय, डोके, छाती, बाहू, कंबर, मांडी, नडगी यांच्या आधारे लिंगावरून (अवयवांवरून) ते निश्चित करावे. तसेच लांब, आखूड, गोल, चौकोनी, लहान, मोठे या आधारे आकारावरून ते निश्चित करावे. दिशा आणि स्थान आधी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच आहेत. त्या त्या हाडाच्या सीमेवरून (मर्यादेवरून) ते निश्चित करून, या हाडांमध्ये जे हाड स्पष्टपणे प्रकट होईल, ते ग्रहण करून अप्पना (अर्पणा समाधी) प्राप्त करावी. त्या त्या हाडाच्या खोलगट आणि उंच भागाच्या आधारे खोलगटपणाने व उंचपणाने ते निश्चित करावे. स्थानाच्या आधारे देखील "मी खोलगट भागात उभा आहे, हाड उंचावर आहे; मी उंचावर उभा आहे, हाड खोलगट भागात आहे" असे निश्चित करावे. दोन हाडांच्या जोडणीच्या आधारे सांध्यावरून ते निश्चित करावे. हाडांच्या मधील अंतराच्या आधारे छिद्रावरून ते निश्चित करावे. सर्वच हाडांवर ज्ञान फिरवून (लक्ष केंद्रित करून) "या ठिकाणी हे हाड आहे" असे सर्व बाजूंनी निश्चित करावे. असे करूनही जर निमित्त प्रकट झाले नाही, तर कपाळाच्या हाडावर (ललाट-अस्थीवर) चित्त स्थिर करावे.

120. Yathā cettha, evaṃ idaṃ ekādasavidhena nimittaggahaṇaṃ ito purimesu puḷavakādīsupi yujjamānavasena sallakkhetabbaṃ. Idañca pana kammaṭṭhānaṃ sakalāyapi aṭṭhikasaṅkhalikāya ekasmimpi aṭṭhike sampajjati. Tasmā tesu yatthakatthaci ekādasavidhena nimittaṃ uggahetvā ‘‘aṭṭhikapaṭikkūlaṃ aṭṭhikapaṭikkūla’’nti [Pg.187] manasikāro pavattetabbo. Idha uggahanimittampi paṭibhāganimittampi ekasadisameva hotīti vuttaṃ, taṃ ekasmiṃ aṭṭhike yuttaṃ. Aṭṭhikasaṅkhalikāya pana uggahanimitte paññāyamāne vivaratā. Paṭibhāganimitte paripuṇṇabhāvo yujjati. Ekaṭṭhikepi ca uggahanimittena bībhacchena bhayānakena bhavitabbaṃ. Paṭibhāganimittena pītisomanassajanakena, upacārāvahattā.

१२०. जसे येथे, तसेच या अकरा प्रकारांनी निमित्त ग्रहण करणे यापूर्वीच्या 'पुळवक' इत्यादींमध्येही योग्यतेनुसार लक्षात घेतले पाहिजे. आणि हे कम्मट्ठान (कर्मस्थान) संपूर्ण हाडांच्या सापळ्यावर किंवा एका हाडावरही सिद्ध होते. म्हणून, त्यांपैकी कोणत्याही एकावर अकरा प्रकारांनी निमित्त ग्रहण करून "अट्ठिक-प्रतिकूल, अट्ठिक-प्रतिकूल" (हाडांचा सापळा घृणास्पद आहे) असा मनसिकार करावा. येथे 'उग्गहनिमित्त' आणि 'पटिभागनिमित्त' दोन्ही अगदी सारखेच असतात असे (अट्ठकथेत) म्हटले आहे, ते एका हाडाच्या बाबतीत योग्य आहे. परंतु हाडांच्या सापळ्याच्या बाबतीत, 'उग्गहनिमित्त' मध्ये हाडांमधील पोकळी (अंतर) स्पष्ट दिसते, तर 'पटिभागनिमित्त' मध्ये ते पूर्णपणे भरलेले असणे योग्य ठरते. एका हाडाच्या बाबतीतही, 'उग्गहनिमित्त' हे कुरूप आणि भयानक असले पाहिजे, तर 'पटिभागनिमित्त' हे प्रीती आणि सोमनस्य (आनंद) निर्माण करणारे असले पाहिजे, कारण ते उपचार समाधी प्राप्त करून देणारे असते.

Imasmiṃ hi okāse yaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ, taṃ dvāraṃ datvāva vuttaṃ. Tathā hi tattha ‘‘catūsu brahmavihāresu dasasu ca asubhesu paṭibhāganimittaṃ natthi. Brahmavihāresu hi sīmasambhedoyeva nimittaṃ. Dasasu ca asubhesu nibbikappaṃ katvā paṭikkūlabhāveyeva diṭṭhe nimittaṃ nāma hotī’’ti vatvāpi puna anantarameva ‘‘duvidhaṃ idha nimittaṃ uggahanimittaṃ paṭibhāganimittaṃ. Uggahanimittaṃ virūpaṃ bībhacchaṃ bhayānakaṃ hutvā upaṭṭhātī’’tiādi vuttaṃ. Tasmā yaṃ vicāretvā avocumha, idamevettha yuttaṃ.

कारण या संदर्भात अट्ठकथांमध्ये जे म्हटले आहे, ते (दोन्ही निमित्तांच्या विभाजनाची) संधी देऊनच म्हटले आहे. तसेच तेथे "चार ब्रह्मविहार आणि दहा अशुभ भावनांमध्ये पटिभागनिमित्त नसते. कारण ब्रह्मविहारांमध्ये 'सीमासम्भेद' (भेदभाव नष्ट होणे) हेच निमित्त असते. आणि दहा अशुभांमध्ये कोणताही संशय न ठेवता केवळ प्रतिकूल भाव पाहिल्यास त्यालाच निमित्त म्हणतात" असे म्हणूनही, लगेचच पुढे "येथे निमित्त दोन प्रकारचे असते - उग्गहनिमित्त आणि पटिभागनिमित्त. उग्गहनिमित्त हे विद्रूप, बीभत्स आणि भयानक स्वरूपात प्रकट होते" इत्यादी म्हटले आहे. म्हणून, आम्ही जो विचार करून निर्णय दिला आहे, तोच या बाबतीत योग्य आहे.

Apica mahātissattherassa dantaṭṭhikamattāvalokanena sakalitthisarīrassa aṭṭhisaṅghātabhāvena upaṭṭhānādīni cettha nidassanānīti.

शिवाय, महातिस्स थेरांना (हसणाऱ्या स्त्रीच्या) केवळ दातांचे हाड पाहिल्याने संपूर्ण स्त्रीचे शरीर हाडांचा सापळा म्हणून भासणे इत्यादी उदाहरणे या अट्ठिक कम्मट्ठामध्ये (उग्गह आणि पटिभाग निमित्तांच्या फरकाचे) स्पष्ट पुरावे आहेत.

Iti asubhāni subhaguṇo, dasasatalocanena thutakitti;

Yāni avoca dasabalo, ekekajjhānahetunīti.

अशा प्रकारे, हजार डोळे असलेल्या (सहस्राक्ष) शक्राने ज्यांच्या कीर्तीची प्रशंसा केली आहे, अशा कल्याणकारी गुणांनी युक्त आणि दहा बलांनी संपन्न (दशबल) असलेल्या भगवान बुद्धांनी प्रत्येक ध्यानाचे कारण असणाऱ्या या दहा अशुभ भावना सांगितल्या आहेत.

Evaṃ tāni ca tesañca, bhāvanānayamimaṃ viditvāna;

Tesveva ayaṃ bhiyyo, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā.

अशा प्रकारे, त्या दहा अशुभ भावना आणि त्यांच्या भावनेची ही पद्धत जाणून घेऊन, त्यांच्याच संदर्भात ही प्रकीर्णक कथा (विविध विषयांची चर्चा) देखील अधिक जाणून घेतली पाहिजे.

Pakiṇṇakakathā

प्रकीर्णक कथा (विविध विषयांची चर्चा)

121. Etesu hi yattha katthaci adhigatajjhāno suvikkhambhitarāgattā vītarāgo viya nilloluppacāro hoti. Evaṃ santepi yvāyaṃ asubhappabhedo vutto, so sarīrasabhāvappattivasena ca rāgacaritabhedavasena cāti veditabbo. Chavasarīraṃ hi paṭikkūlabhāvaṃ āpajjamānaṃ uddhumātakasabhāvappattaṃ vā siyā, vinīlakādīnaṃ vā aññatarasabhāvappattaṃ. Iti yādisaṃ yādisaṃ sakkā hoti laddhuṃ, tādise tādise uddhumātakapaṭikkūlaṃ vinīlakapaṭikkūlanti evaṃ nimittaṃ gaṇhitabbamevāti sarīrasabhāvappattivasena dasadhā asubhappabhedo vuttoti veditabbo.

१२१. कारण या दहा अशुभ भावनांपैकी कोणत्याही एका भावनेमध्ये ध्यान प्राप्त केलेला योगी, (अशुभ भावनेद्वारे) राग चांगल्या प्रकारे नष्ट केल्यामुळे, वीतराग (अर्हंत) प्रमाणे चंचलतेच्या वर्तनापासून मुक्त होतो. असे असले तरी, अशुभ भावनांचे जे वर्गीकरण सांगितले आहे, ते शरीराच्या स्वाभाविक अवस्थेनुसार आणि राग-चरित्राच्या (व्यक्तीच्या प्रवृत्तीच्या) भेदानुसार सांगितले आहे असे समजावे. कारण मृत शरीर जेव्हा घृणास्पद अवस्थेला प्राप्त होते, तेव्हा ते 'उद्धुमातक' (फुगलेले प्रेत) च्या अवस्थेला प्राप्त होऊ शकते किंवा 'विनीलक' (निळसर पडलेले प्रेत) इत्यादींपैकी कोणत्याही एका अवस्थेला प्राप्त होऊ शकते. म्हणून, ज्या ज्या प्रकारचे मृत शरीर मिळणे शक्य असेल, त्या त्या प्रकारच्या शरीरावर "उद्धुमातक-प्रतिकूल" किंवा "विनीलक-प्रतिकूल" अशा प्रकारे निमित्त ग्रहण केलेच पाहिजे. म्हणूनच, शरीराच्या स्वाभाविक अवस्थेनुसार अशुभ भावनांचे दहा प्रकार सांगितले आहेत असे समजावे.

Visesato [Pg.188] cettha uddhumātakaṃ sarīrasaṇṭhānavipattippakāsanato saṇṭhānarāgino sappāyaṃ. Vinīlakaṃ chavirāgavipattippakāsanato sarīravaṇṇarāgino sappāyaṃ. Vipubbakaṃ kāyavaṇapaṭibaddhassa duggandhabhāvassa pakāsanato mālāgandhādivasena samuṭṭhāpitasarīragandharāgino sappāyaṃ. Vicchiddakaṃ antosusirabhāvappakāsanato sarīre ghanabhāvarāgino sappāyaṃ. Vikkhāyitakaṃ maṃsupacayasampattivināsappakāsanato thanādīsu sarīrappadesesu maṃsupacayarāgino sappāyaṃ. Vikkhittakaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ vikkhepappakāsanato aṅgapaccaṅgalīlārāgino sappāyaṃ. Hatavikkhittakaṃ sarīrasaṅghātabhedavikārappakāsanato sarīrasaṅghātasampattirāgino sappāyaṃ. Lohitakaṃ lohitamakkhitapaṭikkūlabhāvappakāsanato alaṅkārajanitasobharāgino sappāyaṃ. Puḷavakaṃ kāyassa anekakimikulasādhāraṇabhāvappakāsanato kāye mamattarāgino sappāyaṃ. Aṭṭhikaṃ sarīraṭṭhīnaṃ paṭikkūlabhāvappakāsanato dantasampattirāgino sappāyanti evaṃ rāgacaritabhedavasenāpi dasadhā asubhappabhedo vuttoti veditabbo.

विशेषतः येथे, 'उद्धुमातक' (फुगलेले प्रेत) हे शरीराच्या आकाराचा नाश दर्शवत असल्यामुळे, शरीराच्या आकारावर आसक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे. 'विनीलक' (निळे-काळे पडलेले प्रेत) हे त्वचेच्या रंगाचा नाश दर्शवत असल्यामुळे, शरीराच्या रंगावर आसक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे. 'विपुब्बक' (पू वाहणारे प्रेत) हे शरीराच्या जखमांमुळे निर्माण होणारी दुर्गंधी दर्शवत असल्यामुळे, सुगंधी फुले व अत्तरे इत्यादींमुळे शरीराच्या सुवासावर आसक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे. 'विच्छिद्द्क' (मध्यभागी कापलेले प्रेत) हे शरीराच्या आतील पोकळपणा दर्शवत असल्यामुळे, शरीराला भरीव व एकसंध मानून त्यावर आसक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे. 'विक्खायितक' (जनावरांनी खाल्लेले प्रेत) हे मांसाच्या पुष्टतेचा नाश दर्शवत असल्यामुळे, स्तनादी अवयवांच्या मांसाच्या पुष्टतेवर आसक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे. 'विक्खित्तक' (अस्ताव्यस्त फेकलेले प्रेत) हे अंग-प्रत्यंगांचे विखुरणे दर्शवत असल्यामुळे, अंग-प्रत्यंगांच्या हालचालींच्या सौंदर्यावर आसक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे. 'हतविक्खित्तक' (तुकडे करून विखुरलेले प्रेत) हे शरीराच्या अवयवांच्या जोडणीचा नाश दर्शवत असल्यामुळे, शरीराच्या सुदृढ व सुसंवादी जोडणीवर आसक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे. 'लोहितक' (रक्ताने माखलेले प्रेत) हे रक्ताने माखलेली अपवित्रता दर्शवत असल्यामुळे, अलंकारांमुळे निर्माण होणाऱ्या सौंदर्यावर आसक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे. 'पुळवक' (किड्यांनी भरलेले प्रेत) हे शरीर अनेक प्रकारच्या किड्यांच्या कुळांचे सामायिक निवासस्थान असल्याचे दर्शवत असल्यामुळे, शरीराला 'माझे' मानून त्यावर आसक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे. 'अट्ठिक' (हाडांचा सापळा) हे शरीरातील हाडांची बीभत्सता दर्शवत असल्यामुळे, सुंदर दातांवर आसक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी अनुकूल आहे. अशा प्रकारे, रागचरिताच्या (आसक्तीच्या प्रवृत्तीच्या) भेदानुसार अशुभाचे (असुभ) दहा प्रकार सांगितले आहेत, असे जाणावे.

Yasmā pana dasavidhepi etasmiṃ asubhe seyyathāpi nāma aparisaṇṭhitajalāya sīghasotāya nadiyā arittabaleneva nāvā tiṭṭhati, vinā arittena na sakkā ṭhapetuṃ, evameva dubbalattā ārammaṇassa vitakkabaleneva cittaṃ ekaggaṃ hutvā tiṭṭhati, vinā vitakkena na sakkā ṭhapetuṃ, tasmā paṭhamajjhānamevettha hoti, na dutiyādīni.

परंतु, ज्याप्रमाणे अस्थिर पाणी असलेल्या आणि वेगवान प्रवाह असलेल्या नदीमध्ये केवळ वल्ह्याच्या (अरित्त) जोरावरच नाव स्थिर राहू शकते, वल्ह्याशिवाय ती स्थिर ठेवणे शक्य नाही; त्याचप्रमाणे, अशुभाचे आलंबन (विषय) दुर्बळ असल्यामुळे, केवळ वितक्काच्या (विचार/प्रारंभिक विचार) बळावरच चित्त एकाग्र होऊन स्थिर राहू शकते, वितक्काशिवाय ते स्थिर ठेवणे शक्य नाही. म्हणूनच, या दहा प्रकारच्या अशुभांमध्ये केवळ प्रथम ध्यानच (पठमज्झान) प्राप्त होते, द्वितीय ध्यान इत्यादी नाही.

Paṭikkūlepi ca etasmiṃ ārammaṇe ‘‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā parimuccissāmī’’ti evamānisaṃsadassāvitāya ceva nīvaraṇasantāpappahānena ca pītisomanassaṃ uppajjati, ‘‘bahuṃ dāni vetanaṃ labhissāmī’’ti ānisaṃsadassāvino pupphachaḍḍakassa gūtharāsimhi viya, ussannabyādhidukkhassa rogino vamanavirecanappavattiyaṃ viya ca.

आणि हे आलंबन (अशुभ) बीभत्स असले तरी, 'नक्कीच या प्रतिपदेने (मार्गाने) मी जरा आणि मरणापासून मुक्त होईन' अशा प्रकारे यातील फायद्याचे दर्शन घडल्यामुळे आणि नीवरणांच्या संतापाचा नाश झाल्यामुळे प्रीती आणि सोमनस्य (आनंद व समाधान) उत्पन्न होते. हे अगदी तसेच आहे, जसे 'आता मला भरपूर मजुरी मिळेल' असा फायदा पाहणाऱ्या कचरा उपसणाऱ्याला (किंवा मैला साफ करणाऱ्याला) विष्ठेच्या ढिगाऱ्याजवळ प्रीती आणि सोमनस्य उत्पन्न होते, किंवा तीव्र आजाराने ग्रस्त असलेल्या रुग्णाला (औषधोपचारामुळे होणाऱ्या) उलटी आणि जुलाबाच्या प्रक्रियेदरम्यान प्रीती आणि सोमनस्य उत्पन्न होते.

122. Dasavidhampi cetaṃ asubhaṃ lakkhaṇato ekameva hoti. Dasavidhassāpi hetassa asuciduggandhajegucchapaṭikkūlabhāvo eva lakkhaṇaṃ. Tadetaṃ iminā lakkhaṇena na kevalaṃ matasarīre, dantaṭṭhikadassāvino pana cetiyapabbatavāsino mahātissattherassa viya, hatthikkhandhagataṃ rājānaṃ olokentassa saṅgharakkhitattherūpaṭṭhākasāmaṇerassa viya ca jīvamānakasarīrepi [Pg.189] upaṭṭhāti. Yatheva hi matasarīraṃ, evaṃ jīvamānakampi asubhameva. Asubhalakkhaṇaṃ panettha āgantukena alaṅkārena paṭicchannattā na paññāyati. Pakatiyā pana idaṃ sarīraṃ nāma atirekatisataaṭṭhikasamussayaṃ asītisatasandhisaṅghaṭitaṃ navanhārusatanibandhanaṃ navamaṃsapesisatānulittaṃ allacammapariyonaddhaṃ chaviyā paṭicchannaṃ chiddāvachiddaṃ medakathālikā viya niccuggharitapaggharitaṃ kimisaṅghanisevitaṃ rogānaṃ āyatanaṃ dukkhadhammānaṃ vatthu paribhinnapurāṇagaṇḍo viya navahi vaṇamukhehi satatavissandanaṃ. Yassa ubhohi akkhīhi akkhigūthako paggharati, kaṇṇabilehi kaṇṇagūthako, nāsāpuṭehi siṅghāṇikā, mukhato āhārapittasemharudhirāni, adhodvārehi uccārapassāvā, navanavutiyā lomakūpasahassehi asucisedayūso paggharati. Nīlamakkhikādayo samparivārenti. Yaṃ dantakaṭṭhamukhadhovanasīsamakkhananahānanivāsanapārupanādīhi appaṭijaggitvā yathājātova pharusavippakiṇṇakeso hutvā gāmena gāmaṃ vicaranto rājāpi pupphachaḍḍakacaṇḍālādīsu aññataropi samasarīrapaṭikkūlatāya nibbiseso hoti, evaṃ asuciduggandhajegucchapaṭikkūlatāya rañño vā caṇḍālassa vā sarīre vemattaṃ nāma natthi. Dantakaṭṭhamukhadhovanādīhi panettha dantamalādīni pamajjitvā nānāvatthehi hirikopīnaṃ paṭicchādetvā nānāvaṇṇena surabhivilepanena vilimpitvā pupphābharaṇādīhi alaṅkaritvā ‘‘ahaṃ mama’’nti gahetabbākārappattaṃ karonti. Tato iminā āgantukena alaṅkārena paṭicchannattā tadassa yāthāvasarasaṃ asubhalakkhaṇaṃ asañjānantā purisā itthīsu, itthiyo ca purisesu ratiṃ karonti. Paramatthato panettha rajjitabbakayuttaṭṭhānaṃ nāma aṇumattampi natthi. Tathā hi kesalomanakhadantakheḷasiṅghāṇikauccārapassāvādīsu ekakoṭṭhāsampi sarīrato bahi patitaṃ sattā hatthena chupitumpi na icchanti, aṭṭīyanti harāyanti jigucchanti. Yaṃ yaṃ panettha avasesaṃ hoti, taṃ taṃ evaṃ paṭikkūlampi samānaṃ avijjandhakārapariyonaddhā attasineharāgarattā ‘‘iṭṭhaṃ kantaṃ niccaṃ sukhaṃ attā’’ti gaṇhanti. Te evaṃ gaṇhantā aṭaviyaṃ kiṃsukarukkhaṃ disvā rukkhato apatitapupphaṃ ‘‘ayaṃ maṃsapesī’’ti vihaññamānena jarasiṅgālena samānataṃ āpajjanti. Tasmā –

१२२. जरी हे अशुभ दहा प्रकारचे असले, तरी लक्षणानुसार ते एकच आहे. कारण या दहाही प्रकारच्या अशुभाचे लक्षण केवळ 'अपवित्रता, दुर्गंधी, बीभत्सता आणि प्रतिकूलता' (असुचि-दुग्गंध-जेगुच्छ-पटिक्कूलभाव) हेच आहे. हे अशुभ केवळ मृत शरीरातच या लक्षणाने प्रकट होते असे नाही, तर जिवंत शरीरातही प्रकट होते; जसे की हसणाऱ्या स्त्रीच्या दातांचे हाड पाहून चेतियपर्वतनिवासी महातिस्स थेरांना ते प्रकट झाले होते, किंवा हत्तीच्या पाठीवर बसलेल्या राजाला पाहणाऱ्या संघरक्खित थेरांच्या सेवक असलेल्या सामणेराला ते प्रकट झाले होते. कारण ज्याप्रमाणे मृत शरीर अशुभ आहे, तसेच जिवंत शरीरही अशुभच आहे. परंतु, जिवंत शरीरामध्ये बाह्य अलंकारांनी (नटण्या-थटण्याने) ते झाकलेले असल्यामुळे अशुभाचे लक्षण (सामान्य लोकांना) दिसून येत नाही. निसर्गतः पाहिल्यास, हे शरीर म्हणजे तीनशेहून अधिक हाडांचा सांगाडा आहे, एकशे ऐंशी सांध्यांनी जोडलेले आहे, नऊशे स्नायूंनी बांधलेले आहे, नऊशे मांसपेशींनी लिंपलेले आहे, ओल्या कातडीने वेढलेले आहे, बाह्य त्वचेने झाकलेले आहे, अनेक छिद्रांनी युक्त आहे, चरबीच्या भांड्याप्रमाणे सतत पाझरणारे व वाहणारे आहे, किड्यांच्या समूहाने वसलेले आहे, रोगांचे माहेरघर आहे, दुःखदायक धर्मांचे (अवस्थांचे) स्थान आहे आणि एखाद्या जुन्या फुटलेल्या गळवाप्रमाणे नऊ जखमांच्या मुखांतून (द्वारांतून) सतत पाझरणारे आहे. ज्याच्या दोन्ही डोळ्यांतून डोळ्यांची घाण (चिपडे) पाझरते, कानांच्या छिद्रांतून कानाचा मळ पाझरतो, नाकपुड्यांतून शेंबूड पाझरतो, तोंडातून खाल्लेले अन्न, पित्त, कफ आणि रक्त पाझरते, खालच्या द्वारांतून मलमूत्र पाझरते आणि नव्व्याण्णव हजार रोमछिद्रांतून (घामछिद्रांतून) अपवित्र घाम पाझरतो. निळ्या माश्या इत्यादी त्याला वेढून राहतात. अशा या शरीराला जर दंतधावन (दात घासणे), मुखप्रक्षालन (तोंड धुणे), डोक्याला तेल लावणे, स्नान करणे, वस्त्रे परिधान करणे इत्यादींनी स्वच्छ केले नाही, तर ते जसे जन्माला आले तशाच अवस्थेत, विस्कटलेल्या केसांसह एका गावातून दुसऱ्या गावात फिरताना, राजा असो वा कचरा उपसणारा चांडाळ असो, शरीराच्या समान बीभत्सतेमुळे त्यांच्यात काहीच फरक उरणार नाही. अशा प्रकारे, अपवित्रता, दुर्गंधी, बीभत्सता आणि प्रतिकूलतेच्या बाबतीत राजाच्या किंवा चांडाळाच्या शरीरात कोणताही फरक नाही. परंतु, दंतधावन व मुखप्रक्षालन इत्यादींद्वारे दातांचा मळ इत्यादी स्वच्छ करून, विविध वस्त्रांनी लज्जास्पद अवयव झाकून, विविध रंगांचे सुगंधी लेप लावून, फुले व अलंकारांनी सजवून, लोक त्याला 'मी आणि माझे' या स्वरूपात स्वीकारण्यायोग्य बनवतात. त्यामुळे, या बाह्य अलंकाराने झाकले गेल्यामुळे, या शरीराचे वास्तविक आणि नैसर्गिक अशुभ लक्षण न जाणता, पुरुष स्त्रियांमध्ये आणि स्त्रिया पुरुषांमध्ये आसक्त होतात. परंतु, परमार्थतः (वास्तविक पाहता) या शरीरात आसक्त होण्यासारखी अणूइतकीही जागा नाही. कारण, केस, रोम, नखे, दात, लाळ, शेंबूड, मलमूत्र इत्यादींपैकी एक जरी भाग शरीराबाहेर पडला, तरी लोक त्याला हाताने स्पर्श करायलाही इच्छित नाहीत, उलट त्याचा कंटाळा करतात, लाजतात आणि त्याचा तिरस्कार करतात. परंतु, शरीरात उरलेला जो जो भाग आहे, तो तसाच बीभत्स असूनही, अविद्यारूपी अंधाराने वेढलेले आणि आत्मप्रेमाच्या रागाने (आसक्तीने) अंध झालेले लोक त्याला 'इष्ट, प्रिय, नित्य, सुखकारक आणि आत्मा' असे मानतात. असे मानणारे ते लोक, वनात फुललेले किंशुक (पळसाचे) झाड पाहून, झाडावरून न पडलेल्या फुलाला 'हा मांसाचा तुकडा आहे' असे समजून भ्रमित होणाऱ्या वृद्ध कोल्ह्यासारखी अवस्था प्राप्त करून घेतात. म्हणूनच -

Yathāpi [Pg.190] pupphitaṃ disvā, siṅgālo kiṃsukaṃ vane;

Maṃsarukkho mayā laddho, iti gantvāna vegasā.

ज्याप्रमाणे वनात फुललेले किंशुक (पळसाचे) झाड पाहून, 'मला मांसाचे झाड मिळाले आहे' असे समजून कोल्हा वेगाने धावत जातो,

Patitaṃ patitaṃ pupphaṃ, ḍaṃsitvā atilolupo;

Nayidaṃ maṃsaṃ aduṃ maṃsaṃ, yaṃ rukkhasminti gaṇhati.

आणि अतिशय लोभी होऊन खाली पडलेले प्रत्येक फूल चावतो, (परंतु जेव्हा त्याला समजते की) 'हे मांस नाही', तेव्हा तो 'जे झाडावर आहे तेच मांस आहे' असे मानतो.

Koṭṭhāsaṃ patitaṃyeva, asubhanti tathā budho;

Aggahetvāna gaṇheyya, sarīraṭṭhampi naṃ tathā.

त्याचप्रमाणे, सुज्ञ माणसाने केवळ शरीरातून गळून पडलेल्या भागालाच अशुभ मानू नये, तर शरीरात असलेल्या भागालाही तसेच (अशुभ) मानावे.

Imañhi subhato kāyaṃ, gahetvā tattha mucchitā;

Bālā karontā pāpāni, dukkhā na parimuccare.

कारण या शरीराला शुभ (सुंदर) मानून त्यात मोहित झालेले मूर्ख लोक पापकर्मे करतात आणि दुःखातून मुक्त होत नाहीत.

Tasmā passeyya medhāvī, jīvato vā matassa vā;

Sabhāvaṃ pūtikāyassa, subhabhāvena vajjitaṃ.

म्हणून, बुद्धिमान माणसाने जिवंत किंवा मृत अशा या सडणाऱ्या शरीराचा, सौंदर्याने विरहित असलेला नैसर्गिक (बीभत्स) स्वभाव पाहिला पाहिजे.

Vuttañhetaṃ –

कारण असे म्हटले आहे -

Duggandho asuci kāyo, kuṇapo ukkarūpamo;

Nindito cakkhubhūtehi, kāyo bālābhinandito.

दुर्गंधीयुक्त, अपवित्र, प्रेतासारखे आणि उकिरड्यासारखे (विष्ठेच्या खड्ड्यासारखे) हे शरीर ज्ञानचक्षू असलेल्यांनी (बुद्धिमानांनी) निंदिलेले आहे, परंतु मूर्खांनी मात्र त्याचे कौतुक केले आहे.

Allacammapaṭicchanno, navadvāro mahāvaṇo;

Samantato paggharati, asuci pūtigandhiyo.

(तो शरीर) ओल्या कातडीने झाकलेला आहे, त्याला नऊ द्वारे (छिद्र) आहेत, तो एका मोठ्या जखमेसारखा आहे. तो चहूबाजूंनी अशुद्ध आणि दुर्गंधीयुक्त (मलमूत्र इत्यादी) स्रवत असतो.

Sace imassa kāyassa, anto bāhirako siyā;

Daṇḍaṃ nūna gahetvāna, kāke soṇe nivārayeti.

जर या शरीराचा आतील भाग बाहेर आला, तर नक्कीच हातात काठी घेऊन कावळे आणि कुत्र्यांना हाकलून लावावे लागेल.

Tasmā dabbajātikena bhikkhunā jīvamānasarīraṃ vā hotu

म्हणून, ध्यान-मार्गाचे फळ मिळवण्यास योग्य असलेल्या (किंवा प्रज्ञावान) भिक्खूने, मग ते जिवंत शरीर असो,

Matasarīraṃ vā yattha yattha asubhākāro paññāyati, tattha tattheva nimittaṃ gahetvā kammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpetabbanti.

किंवा मृत शरीर असो, ज्या ज्या शरीरात अशुभाचे स्वरूप दिसून येते, तिथे तिथेच अशुभाचे निमित्त ग्रहण करून अशुभाच्या कम्मट्ठानाला (कर्मस्थान) अप्पना ध्यानापर्यंत पोहोचवावे.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

अशा प्रकारे, सज्जनांच्या आनंदासाठी रचलेल्या या 'विसुद्धिमाग्ग' ग्रंथात,

Samādhibhāvanādhikāre

समाधी भावनेच्या अधिकारात,

Asubhakammaṭṭhānaniddeso nāma

'अशुभ कम्मट्ठान निर्देश' नावाचा

Chaṭṭho paricchedo.

सहावा परिच्छेद समाप्त झाला.

7. Chaanussatiniddeso

७. सहा अनुस्मृतींचा निर्देश (छ-अनुस्सतिनिद्देसो)

1. Buddhānussatikathā

१. बुद्धानुस्मृती कथा (बुद्धानुस्सतिकथा)

123. Asubhānantaraṃ [Pg.191] uddiṭṭhāsu pana dasasu anussatīsu punappunaṃ uppajjanato satiyeva anussati, pavattitabbaṭṭhānamhiyeva vā pavattattā saddhāpabbajitassa kulaputtassa anurūpā satītipi anussati, buddhaṃ ārabbha uppannā anussati buddhānussati, buddhaguṇārammaṇāya satiyā etamadhivacanaṃ. Dhammaṃ ārabbha uppannā anussati dhammānussati, svākkhātatādidhammaguṇārammaṇāya satiyā etamadhivacanaṃ. Saṅghaṃ ārabbha uppannā anussati saṅghānussati, suppaṭipannatādisaṅghaguṇārammaṇāya satiyā etamadhivacanaṃ. Sīlaṃ ārabbha uppannā anussati sīlānussati, akhaṇḍatādisīlaguṇārammaṇāya satiyā etamadhivacanaṃ. Cāgaṃ ārabbha uppannā anussati cāgānussati, muttacāgatādicāgaguṇārammaṇāya satiyā etamadhivacanaṃ. Devatā ārabbha uppannā anussati devatānussati, devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇārammaṇāya satiyā etamadhivacanaṃ. Maraṇaṃ ārabbha uppannā anussati maraṇānussati, jīvitindriyupacchedārammaṇāya satiyā etamadhivacanaṃ. Kesādibhedaṃ rūpakāyaṃ gatā, kāye vā gatāti kāyagatā, kāyagatā ca sā sati cāti kāyagatasatīti vattabbe rassaṃ akatvā kāyagatāsatīti vuttā, kesādikāyakoṭṭhāsanimittārammaṇāya satiyā etamadhivacanaṃ. Ānāpāne ārabbha uppannā sati ānāpānassati, assāsapassāsanimittārammaṇāya satiyā etamadhivacanaṃ. Upasamaṃ ārabbha uppannā anussati upasamānussati, sabbadukkhūpasamārammaṇāya satiyā etamadhivacanaṃ.

१२३. अशुभ कम्मट्ठानानंतर संक्षेपाने सांगितलेल्या दहा अनुस्मृतींमध्ये, वारंवार उत्पन्न होणारी स्मृती म्हणजेच 'अनुस्मृती' (अनुस्सति) होय. किंवा योग्य ठिकाणीच प्रवृत्त होत असल्यामुळे, श्रद्धेने प्रव्रजित झालेल्या कुलपुत्राला अनुरूप अशी स्मृती म्हणजेच 'अनुस्मृती' होय. १. बुद्धाला (भगवान बुद्धांच्या गुणांना) उद्देशून उत्पन्न झालेली अनुस्मृती म्हणजे 'बुद्धानुस्मृती' (बुद्धानुस्सति) होय. हे बुद्धगुणांचे आलंबन करणाऱ्या स्मृतीचे नाव आहे. २. धम्माला उद्देशून उत्पन्न झालेली अनुस्मृती म्हणजे 'धम्मानुस्मृती' (धम्मानुस्सति) होय. हे स्वाक्खातत्व (सुव्याख्यात असणे) इत्यादी धम्मगुणांचे आलंबन करणाऱ्या स्मृतीचे नाव आहे. ३. संघाला उद्देशून उत्पन्न झालेली अनुस्मृती म्हणजे 'संघानुस्मृती' (संघानुस्सति) होय. हे सुप्पटिपन्नत्व (सुप्रतिपन्न असणे) इत्यादी संघगुणांचे आलंबन करणाऱ्या स्मृतीचे नाव आहे. ४. (स्वतःच्या) शीलाला उद्देशून उत्पन्न झालेली अनुस्मृती म्हणजे 'शीलानुस्मृती' (शीलानुस्सति) होय. हे अखंडत्व इत्यादी शीलगुणांचे आलंबन करणाऱ्या स्मृतीचे नाव आहे. ५. (स्वतःच्या) त्यागाला उद्देशून उत्पन्न झालेली अनुस्मृती म्हणजे 'चागानुस्मृती' (चागानुस्सति) होय. हे मुक्तत्यागित्व इत्यादी त्यागगुणांचे आलंबन करणाऱ्या स्मृतीचे नाव आहे. ६. देवतांना (साक्षी ठेवून) उद्देशून उत्पन्न झालेली अनुस्मृती म्हणजे 'देवतानुस्मृती' (देवतानुस्सति) होय. हे देवतांना साक्षीच्या स्थानी ठेवून स्वतःच्या श्रद्धा इत्यादी गुणांचे आलंबन करणाऱ्या स्मृतीचे नाव आहे. ७. (स्वतःच्या) मरणाला उद्देशून उत्पन्न झालेली अनुस्मृती म्हणजे 'मरणानुस्मृती' (मरणानुस्सति) होय. हे जीवितेन्द्रियाच्या उच्छेदाचे (नाशाचे) आलंबन करणाऱ्या स्मृतीचे नाव आहे. ८. केसांपासून सुरू होणाऱ्या विविध अवयवांनी युक्त अशा रूपकायाकडे गेलेली, किंवा कायेमध्ये (शरीरात) राहिलेली स्मृती म्हणजे 'कायगतास्मृती' (कायगतासति) होय. व्याकरणानुसार 'कायगतस्मृती' (कायगतसति) असे म्हणायला हवे होते, परंतु 'गता' मधील 'आ' चा र्‍हस्व न करता 'कायगतास्मृती' असे म्हटले आहे. हे केसां इत्यादी शरीराच्या अवयवांच्या (कोठ्ठासांच्या) प्रतिकूल निमित्ताचे आलंबन करणाऱ्या स्मृतीचे नाव आहे. ९. श्वास आणि उच्छ्वासाला (आनापान) उद्देशून उत्पन्न झालेली स्मृती म्हणजे 'आनापानस्मृती' (आनापानस्सति) होय. हे श्वास-उच्छ्वासाच्या निमित्ताचे आलंबन करणाऱ्या स्मृतीचे नाव आहे. १०. उपशमाला (सर्व संस्कारांच्या शांततेला म्हणजेच निर्वाणाला) उद्देशून उत्पन्न झालेली अनुस्मृती म्हणजे 'उपशमानुस्मृती' (उपसमानुस्सति) होय. हे सर्व दुःखांच्या उपशमाचे (निर्वाणाचे) आलंबन करणाऱ्या स्मृतीचे नाव आहे.

124. Iti imāsu dasasu anussatīsu buddhānussatiṃ tāva bhāvetukāmena aveccappasādasamannāgatena yoginā patirūpasenāsane rahogatena paṭisallīnena ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi [Pg.192] satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’’ti (a. ni. 6.10) evaṃ buddhassa bhagavato guṇā anussaritabbā.

१२४. अशा प्रकारे, या दहा अनुस्मृतींमध्ये सर्वप्रथम बुद्धानुस्मृतीची भावना करू इच्छिणाऱ्या, अढळ श्रद्धेने (अवेच्चप्पसादाने) युक्त असलेल्या योग्याने, योग्य अशा निवासस्थानी (विहारात) एकांतात जाऊन, बाह्य आलंबनांपासून मन दूर सारून कम्मट्ठानात चांगल्या प्रकारे एकाग्र व्हावे आणि “इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो सुगतो लोकविदू अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि सत्था devamanussānaṃ buddho bhagavā” या पाळीत (पालि सूत्रात) आलेल्या पद्धतीने भगवान बुद्धांच्या गुणांचे वारंवार स्मरण करावे.

Tatrāyaṃ anussaraṇanayo – so bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavāti anussarati. Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti.

त्या स्मरण करण्याची पद्धत अशी आहे – 'ते भगवान या कारणाने देखील अरहंत आहेत, या कारणाने देखील सम्मासम्बुद्ध आहेत... आणि या कारणाने देखील भगवंत आहेत,' असे वारंवार स्मरण करावे. 'या आणि या कारणाने' असे म्हणण्याचा हाच अर्थ आहे.

125. Tattha ārakattā arīnaṃ arānañca hatattā paccayādīnaṃ arahattā pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahanti anussarati. Ārakā hi so sabbakilesehi suvidūravidūre ṭhito maggena savāsanānaṃ kilesānaṃ viddhaṃsitattāti ārakattā arahaṃ.

१२५. त्यामध्ये, सर्व क्लेशांपासून दूर (आरक) असल्यामुळे, क्लेशरूपी शत्रूंचा (अरींचा) नाश केल्यामुळे, संसारचक्राच्या आऱ्यांचा (अरांचा) नाश केल्यामुळे, प्रत्यय (चिवर, पिंडपात इत्यादी चार प्रत्यय) व पूजेला पात्र (अरह) असल्यामुळे, आणि गुप्तपणे देखील पाप न करण्याच्या स्वभावामुळे (रहाभाव) – या कारणांमुळे ते भगवान 'अरहंत' आहेत, असे स्मरण करावे. कारण ते सर्व क्लेशांपासून अत्यंत दूर राहिलेले आहेत, त्यांनी मार्गाद्वारे (अरिअमग्ग) वासनेसह सर्व क्लेशांचा समूळ नाश केला आहे; म्हणून दूर असल्यामुळे ते 'अरहंत' आहेत.

So tato ārakā nāma, yassa yenāsamaṅgitā;

Asamaṅgī ca dosehi, nātho tenārahaṃ matoti.

ज्या व्यक्तीचा ज्या क्लेशांशी कोणताही संबंध उरलेला नसतो, ती व्यक्ती त्या क्लेशांपासून दूर (आरक) मानली जाते. आपले नाथ (भगवान बुद्ध) देखील क्लेशरूपी दोषांपासून पूर्णपणे अलिप्त आहेत, म्हणून त्यांना 'अरहंत' मानले गेले आहे.

126. Te cānena kilesārayo maggena hatāti arīnaṃ hatattāpi arahaṃ.

१२६. आणि त्यांनी त्या क्लेशरूपी शत्रूंचा मार्गाने (अरिअमग्गाने) नाश केला आहे, म्हणून शत्रूंचा नाश केल्यामुळे देखील ते 'अरहंत' आहेत.

Yasmā rāgādisaṅkhātā, sabbepi arayo hatā;

Paññāsatthena nāthena, tasmāpi arahaṃ matoti.

ज्याअर्थी आपल्या नाथांनी (भगवान बुद्धांनी) प्रज्ञारूपी शस्त्राने राग इत्यादी सर्व शत्रूंचा नाश केला आहे, त्याअर्थी देखील त्यांना 'अरहंत' मानले गेले आहे.

127. Yañcetaṃ avijjābhavataṇhāmayanābhi puññādiabhisaṅkhārāraṃ jarāmaraṇanemi āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā tibhavarathe samāyojitaṃ anādikālappavattaṃ saṃsāracakkaṃ, tassānena bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakaraṃ ñāṇapharasuṃ gahetvā sabbe arā hatāti arānaṃ hatattāpi arahaṃ.

१२७. आणि हे जे अनादी काळापासून चालत आलेले संसारचक्र आहे – ज्याची नाभी (कणा) अविद्या आणि भवतण्हा (अस्तित्वाची तृष्णा) यांनी बनलेली आहे, ज्याचे आरे (स्पोक्स) पुंञाभिसंखार (पुण्यकर्म) इत्यादी अभिसंस्कारांनी बनलेले आहेत, ज्याची नेमी (धाव) जरा आणि मरणाने बनलेली आहे, जे आसवांच्या उत्पत्तीरूपी आसाने (ॲक्सल) जोडलेले आहे आणि जे तीन भवरूपी रथाला जोडलेले आहे – त्या संसारचक्राचे सर्व आरे त्यांनी बोधिमंडळावर, वीर्यरूपी पायांनी शीलरूपी भूमीवर घट्ट उभे राहून, श्रद्धारूपी हाताने कर्माचा क्षय करणारी ज्ञानरूपी कुऱ्हाड धरून नष्ट केले आहेत. अशा प्रकारे संसारचक्राच्या आऱ्यांचा नाश केल्यामुळे देखील ते 'अरहंत' आहेत.

128. Atha vā saṃsāracakkanti anamataggaṃ saṃsāravaṭṭaṃ vuccati. Tassa ca avijjā nābhi, mūlattā. Jarāmaraṇaṃ nemi, pariyosānattā. Sesā dasa dhammā arā, avijjāmūlakattā jarāmaraṇapariyantattā ca, tattha dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjā. Kāmabhave ca avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayo hoti, rūpabhave avijjā rūpabhave saṅkhārānaṃ paccayo hoti, arūpabhave avijjā [Pg.193] arūpabhave saṅkhārānaṃ paccayo hoti. Kāmabhave saṅkhārā kāmabhave paṭisandhiviññāṇassa paccayā honti, esa nayo itaresu. Kāmabhave paṭisandhiviññāṇaṃ kāmabhave nāmarūpassa paccayo hoti, tathā rūpabhave. Arūpabhave nāmasseva paccayo hoti. Kāmabhave nāmarūpaṃ kāmabhave saḷāyatanassa paccayo hoti, rūpabhave nāmarūpaṃ rūpabhave tiṇṇaṃ āyatanānaṃ paccayo hoti, arūpabhave nāmaṃ arūpabhave ekassa āyatanassa paccayo hoti. Kāmabhave saḷāyatanaṃ kāmabhave chabbidhassa phassassa paccayo hoti, rūpabhave tīṇi āyatanāni rūpabhave tiṇṇaṃ phassānaṃ paccayā honti, arūpabhave ekaṃ āyatanaṃ arūpabhave ekassa phassassa paccayo hoti. Kāmabhave cha phassā kāmabhave channaṃ vedanānaṃ paccayā honti, rūpabhave tayo phassā tattheva tissannaṃ, arūpabhave eko tattheva ekissā vedanāya paccayo hoti. Kāmabhave cha vedanā kāmabhave channaṃ taṇhākāyānaṃ paccayā honti, rūpabhave tisso tattheva tiṇṇaṃ, arūpabhave ekā vedanā arūpabhave ekassa taṇhākāyassa paccayo hoti. Tattha tattha sā sā taṇhā tassa tassa upādānassa, upādānādayo bhavādīnaṃ.

१२८. किंवा, 'संसारचक्र' म्हणजे अनादी (अनमतग्ग) संसारचक्र होय. त्याचे मूळ असल्यामुळे अविद्या ही त्याची 'नाभी' (कणा) आहे. अंत असल्यामुळे जरा-मरण ही त्याची 'नेमी' (धाव) आहे. उर्वरित दहा धर्म (संस्कारांपासून जातीपर्यंत) हे 'आरे' आहेत, कारण त्यांचे मूळ अविद्या आहे आणि अंत जरा-मरण आहे. त्यामध्ये, दुःख इत्यादी चार आर्यसत्यांविषयीचे अज्ञान म्हणजेच 'अविद्या' होय. कामभवात अविद्या ही कामभवातील संस्कारांना प्रत्यय (कारण) होते; रूपभवात अविद्या ही रूपभवातील संस्कारांना प्रत्यय होते; अरूपभवात अविद्या ही अरूपभवातील संस्कारांना प्रत्यय होते. कामभवात संस्कार हे कामभवातील प्रतिसंधी-विज्ञानाला प्रत्यय होतात; हाच नियम इतरांच्या (रूप आणि अरूपभवाच्या) बाबतीतही समजावा. कामभवात प्रतिसंधी-विज्ञान हे कामभवातील नाम-रूपाला प्रत्यय होते; तसेच रूपभवातही होते. अरूपभवात ते केवळ नामालाच प्रत्यय होते. कामभवात नाम-रूप हे कामभवातील सहा आयतनांना (सळायतन) प्रत्यय होते; रूपभवात नाम-रूप हे रूपभवातील तीन आयतनांना प्रत्यय होते; अरूपभवात नाम हे अरूपभवातील एका आयतनाला (मनायतन) प्रत्यय होते. कामभवात सहा आयतने ही कामभवातील सहा प्रकारच्या स्पर्शाला (फस्स) प्रत्यय होतात; रूपभवात तीन आयतने ही रूपभवातील तीन प्रकारच्या स्पर्शांना प्रत्यय होतात; अरूपभवात एक आयतन हे अरूपभवातील एका स्पर्शाला (मनो-स्पर्श) प्रत्यय होते. कामभवात सहा स्पर्श हे कामभवातील सहा प्रकारच्या वेदनांना प्रत्यय होतात; रूपभवात तीन स्पर्श हे तिथेच (रूपभवातच) तीन प्रकारच्या वेदनांना प्रत्यय होतात; अरूपभवात एक स्पर्श हा तिथेच एका वेदनेला प्रत्यय होतो. कामभवात सहा वेदना या कामभवातील सहा प्रकारच्या तृष्णा-समूहांना प्रत्यय होतात; रूपभवात तीन वेदना या तिथेच तीन प्रकारच्या तृष्णा-समूहांना प्रत्यय होतात; अरूपभवात एक वेदना ही अरूपभवातील एका तृष्णा-समूहाला प्रत्यय होते. त्या त्या भवात ती ती तृष्णा त्या त्या उपादानाला प्रत्यय होते, आणि उपादान इत्यादी भवा इत्यादींना प्रत्यय होतात.

Kathaṃ? Idhekacco kāme paribhuñjissāmīti kāmupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati, duccaritapāripūriyā apāye upapajjati. Tatthassa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo, kammanibbattā khandhā upapattibhavo, khandhānaṃ nibbatti jāti, paripāko jarā, bhedo maraṇaṃ.

कसे? या जगात एखादी व्यक्ती 'मी कामभोगांचा उपभोग घेईन' असा विचार करून, कामुपादान (काम-आसक्ती) या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) कायेने (शरीराने) दुश्चरित आचरते, वाचेने दुश्चरित आचरते, मनाने दुश्चरित आचरते. दुश्चरिताच्या परिपूर्तीमुळे ती अपाय (दुर्गती) मध्ये उत्पन्न होते. तेथे तिचे जे उत्पत्तीचे कारणभूत कर्म आहे, ते 'कर्मभव' होय; कर्मामुळे उत्पन्न झालेले स्कंध हे 'उत्पत्तिभव' होय; स्कंधांची उत्पत्ती म्हणजे 'जाती' (जन्म) होय, त्यांचे परिपक्व होणे म्हणजे 'जरा' (वृद्धत्व) होय आणि त्यांचा भेद (नाश) म्हणजे 'मरण' होय.

Aparo saggasampattiṃ anubhavissāmīti tatheva sucaritaṃ carati, sucaritapāripūriyā sagge upapajjati. Tatthassa upapattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavoti so eva nayo.

दुसरा एखादा मनुष्य 'मी स्वर्गसंपत्तीचा अनुभव घेईन' असा विचार करून त्याचप्रमाणे सुचरित आचरतो. सुचरिताच्या परिपूर्तीमुळे तो स्वर्गात उत्पन्न होतो. तेथे त्याचे जे उत्पत्तीचे कारणभूत कर्म आहे, ते 'कर्मभव' होय - हाच तो नियम समजावा.

Aparo pana brahmalokasampattiṃ anubhavissāmīti kāmupādānapaccayāeva mettaṃ bhāveti, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ bhāveti, bhāvanāpāripūriyā brahmaloke nibbattati. Tatthassa nibbattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavoti so eva nayo.

परंतु दुसरा एखादा 'मी ब्रह्मलोकसंपत्तीचा अनुभव घेईन' असा विचार करून कामुपादानाच्याच प्रत्ययाने (कारणाने) मैत्रीची भावना करतो, करुणा, मुदिता आणि उपेक्षेची भावना करतो. भावनेच्या परिपूर्तीमुळे तो ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो. तेथे त्याचे जे उत्पत्तीचे कारणभूत कर्म आहे, ते 'कर्मभव' होय - हाच तो नियम समजावा.

Aparo [Pg.194] arūpabhave sampattiṃ anubhavissāmīti tatheva ākāsānañcāyatanādisamāpattiyo bhāveti, bhāvanāpāripūriyā tattha tattha nibbattati. Tatthassa nibbattihetubhūtaṃ kammaṃ kammabhavo, kammanibbattā khandhā upapattibhavo, khandhānaṃ nibbatti jāti, paripāko jarā, bhedo maraṇanti. Esa nayo sesupādānamūlikāsupi yojanāsu.

दुसरा एखादा 'मी अरूपभवात संपत्तीचा अनुभव घेईन' असा विचार करून त्याचप्रमाणे आकासानंचायतन इत्यादी (अरूप) समापत्तींची भावना करतो. भावनेच्या परिपूर्तीमुळे तो त्या त्या (अरूप) लोकांत उत्पन्न होतो. तेथे त्याचे जे उत्पत्तीचे कारणभूत कर्म आहे, ते 'कर्मभव' होय; कर्मामुळे उत्पन्न झालेले स्कंध हे 'उत्पत्तिभव' होय; स्कंधांची उत्पत्ती म्हणजे 'जाती' होय, त्यांचे परिपक्व होणे म्हणजे 'जरा' होय आणि त्यांचा भेद म्हणजे 'मरण' होय. हाच नियम उर्वरित उपादानांवर आधारित असलेल्या योजनांमध्येही समजावा.

Evaṃ ayaṃ avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannā, ubhopete hetusamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ anāgatampi addhānaṃ avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannā, ubhopete hetusamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇanti eteneva nayena sabbapadāni vitthāretabbāni.

अशा प्रकारे, 'ही अविद्या कारण आहे, संस्कार हे कारणापासून उत्पन्न झालेले आहेत, आणि हे दोन्हीही कारणापासून उत्पन्न झालेले आहेत' — अशा प्रकारे प्रत्ययांचे (कारणांचे) ग्रहण करण्यात जी प्रज्ञा असते, तिला 'धम्मट्ठितिज्ञान' (धर्मस्थितीज्ञान) म्हणतात. 'भूतकाळातही आणि भविष्यकाळातही अविद्या हे कारण होते/असेल, संस्कार हे कारणापासून उत्पन्न झालेले होते/असतील, आणि हे दोन्हीही कारणापासून उत्पन्न झालेले होते/असतील' — अशा प्रकारे प्रत्ययांचे ग्रहण करण्यात जी प्रज्ञा असते, तिला 'धम्मट्ठितिज्ञान' म्हणतात. याच नियमाने सर्व पदांचा विस्तार केला पाहिजे.

Tattha avijjāsaṅkhārā eko saṅkhepo, viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā eko, taṇhupādānabhavā eko, jātijarāmaraṇaṃ eko. Purimasaṅkhepo cettha atīto addhā, dve majjhimā paccuppanno, jātijarāmaraṇaṃ anāgato. Avijjāsaṅkhāraggahaṇena cettha taṇhupādānabhavā gahitāva hontīti ime pañca dhammā atīte kammavaṭṭaṃ, viññāṇādayo pañca etarahi vipākavaṭṭaṃ, taṇhupādānabhavaggahaṇena avijjāsaṅkhārā gahitāva hontīti ime pañca dhammā etarahi kammavaṭṭaṃ, jātijarāmaraṇāpadesena viññāṇādīnaṃ niddiṭṭhattā ime pañca dhammā āyatiṃ vipākavaṭṭaṃ. Te ākārato vīsatividhā honti. Saṅkhāraviññāṇānañcettha antarā eko sandhi, vedanātaṇhānamantarā eko, bhavajātīnamantarā ekoti, iti bhagavā etaṃ catusaṅkhepaṃ tiyaddhaṃ vīsatākāraṃ tisandhiṃ paṭiccasamuppādaṃ sabbākārato jānāti passati aññāti paṭivijjhati. Taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ, pajānanaṭṭhena paññā, tena vuccati paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇanti. Iminā dhammaṭṭhitiñāṇena bhagavā te dhamme yathābhūtaṃ ñatvā tesu nibbindanto virajjanto vimuccanto vuttappakārassa imassa saṃsāracakkassa are hani vihani viddhaṃsesi. Evampi arānaṃ hatattā arahaṃ.

त्यात अविद्या आणि संस्कार हा एक संक्षेप (गट) आहे; विज्ञान, नामरूप, षडायतन, स्पर्श आणि वेदना हा दुसरा; तृष्णा, उपादान आणि भव हा तिसरा; आणि जाती, जरा व मरण हा चौथा संक्षेप आहे. येथे पहिला संक्षेप हा भूतकाळ आहे; मधले दोन संक्षेप हा वर्तमानकाळ आहेत; आणि जाती, जरा व मरण हा भविष्यकाळ आहे. येथे अविद्या आणि संस्कार यांच्या ग्रहणाने तृष्णा, उपादान आणि भव हे देखील गृहीत धरले जातात; म्हणून हे पाच धर्म भूतकाळातील 'कर्मवर्त' (कम्मवट्ट) होत. विज्ञान इत्यादी पाच धर्म हे सध्याचे 'विपाकवर्त' (विपाकवट्ट) होत. तृष्णा, उपादान आणि भव यांच्या ग्रहणाने अविद्या आणि संस्कार हे देखील गृहीत धरले जातात; म्हणून हे पाच धर्म सध्याचे 'कर्मवर्त' होत. जाती, जरा आणि मरण यांच्या निर्देशाने विज्ञान इत्यादींचे दिग्दर्शन होत असल्यामुळे, हे पाच धर्म भविष्यातील 'विपाकवर्त' होत. ते आकाराने वीस प्रकारचे असतात. येथे संस्कार आणि विज्ञान यांच्या दरम्यान एक संधी (जोड) आहे; वेदना आणि तृष्णा यांच्या दरम्यान एक; आणि भव व जाती यांच्या दरम्यान एक संधी आहे. अशा प्रकारे, भगवान या चार संक्षेप, तीन काळ, वीस आकार आणि तीन संधी असलेल्या प्रतीत्यसमुत्पादाला सर्व प्रकारे जाणतात, पाहतात, अवगत करतात आणि त्याचा भेद करतात. ते जाणण्याच्या अर्थाने 'ज्ञान' आहे आणि प्रकर्षाने जाणण्याच्या अर्थाने 'प्रज्ञा' आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: 'प्रत्ययांचे ग्रहण करण्यात जी प्रज्ञा असते, तिला धम्मट्ठितिज्ञान म्हणतात.' या धम्मट्ठितिज्ञानाने भगवंतांनी त्या धर्मांना यथार्थपणे जाणून, त्यांच्याविषयी निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करून, विरक्त होऊन आणि विमुक्त होऊन, पूर्वोक्त प्रकारच्या या संसारचक्राचे आरे (काठ्या) तोडले, नष्ट केले आणि उद्ध्वस्त केले. अशा प्रकारे देखील, आऱ्यांचा नाश केल्यामुळे ते 'अरहंत' (अरहं) होत.

Arā saṃsāracakkassa, hatā ñāṇāsinā yato;

Lokanāthena tenesa, arahanti pavuccati.

'ज्याअर्थी लोकनाथांनी (जगाचे रक्षक असलेल्या भगवंतांनी) संसारचक्राचे आरे ज्ञानरूपी तलवारीने नष्ट केले आहेत, त्याअर्थी त्यांना 'अरहंत' (अरहं) असे म्हटले जाते.'

129. Aggadakkhiṇeyyattā [Pg.195] ca cīvarādipaccaye arahati pūjāvisesañca. Teneva ca uppanne tathāgate yekeci mahesakkhā devamanussā, na te aññattha pūjaṃ karonti. Tathā hi brahmā sahampati sinerumattena ratanadāmena tathāgataṃ pūjesi. Yathābalañca aññe devā manussā ca bimbisārakosalarājādayo. Parinibbutampi ca bhagavantaṃ uddissa channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā asokamahārājā sakalajambudīpe caturāsītivihārasahassāni patiṭṭhāpesi. Ko pana vādo aññesaṃ pūjāvisesānanti paccayādīnaṃ arahattāpi arahaṃ.

१२९. सर्वश्रेष्ठ दान स्वीकारण्यास योग्य (अग्रदक्षिणेय) असल्यामुळे ते चीवर इत्यादी प्रत्यय (गरजा) आणि विशेष पूजेला पात्र (अर्हती) आहेत. म्हणूनच, तथागतांचा उदय झाल्यावर जे कोणी महान प्रभावशाली देव आणि मनुष्य असतात, ते इतर कोठेही पूजा करत नाहीत. कारण, ब्रह्मा सहंपतीने सुमेरू पर्वताएवढ्या मोठ्या रत्नमालेने तथागतांची पूजा केली होती. आणि इतर देव व बिंबिसार, कोसल इत्यादी राजांनी आपापल्या शक्तीनुसार पूजा केली. तसेच, भगवान परिनिर्वाण पावल्यावरही त्यांच्या उद्देशाने महान सम्राट अशोकांनी शहाण्णव कोटी धन खर्च करून संपूर्ण जंबुद्विपात चौऱ्याऐंशी हजार विहार स्थापन केले. मग इतरांच्या विशेष पूजांबद्दल काय सांगावे? अशा प्रकारे, प्रत्यय (दान) इत्यादींना पात्र असल्यामुळे देखील ते 'अरहंत' होत.

Pūjāvisesaṃ saha paccayehi,Yasmā ayaṃ arahati lokanātho;

Atthānurūpaṃ arahanti loke,Tasmā jino arahati nāmametaṃ.

'ज्याअर्थी हे लोकनाथ प्रत्ययांसह (दानांसह) विशेष पूजेला पात्र आहेत, त्याअर्थी या जगात तो जिन (विजेता) आपल्या गुणांच्या अर्थानुरूप 'अरहंत' या नामाला पात्र आहे.'

130. Yathā ca loke yekeci paṇḍitamānino bālā asilokabhayena raho pāpaṃ karonti, evamesa na kadāci karotīti pāpakaraṇe rahābhāvatopi arahaṃ.

१३०. आणि ज्याप्रमाणे जगात स्वतःला पंडित मानणारे काही मूर्ख लोक अपकीर्तीच्या भयाने एकांतात (गुपचूप) पाप करतात, त्याप्रमाणे हे (भगवान) कधीही करत नाहीत; म्हणून पाप करण्याच्या बाबतीत एकांताचा (गुप्ततेचा) अभाव असल्यामुळे देखील ते 'अरहंत' होत.

Yasmā natthi raho nāma, pāpakammesu tādino;

Rahābhāvena tenesa, arahaṃ iti vissuto.

'ज्याअर्थी अशा तादी (समानचित्त) भगवंतांच्या बाबतीत पापकर्मांमध्ये एकांत (गुप्तता) नावाचा प्रकारच नाही, त्याअर्थी एकांताच्या अभावामुळे ते जगात 'अरहंत' या नावाने प्रसिद्ध आहेत.'

Evaṃ sabbathāpi –

अशा प्रकारे सर्व प्रकारे —

Ārakattā hatattā ca, kilesārīna so muni;

Hatasaṃsāracakkāro, paccayādīna cāraho;

Na raho karoti pāpāni, arahaṃ tena vuccatīti.

'क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे, क्लेशरूपी शत्रूंचा नाश केल्यामुळे, संसारचक्राचे आरे नष्ट केल्यामुळे, प्रत्यय (दान) इत्यादींना पात्र असल्यामुळे आणि एकांतात (गुपचूप) पाप न केल्यामुळे, त्या मुनींना 'अरहंत' म्हटले जाते.'

131. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā pana sammāsambuddho. Tathāhi esa sabbadhamme sammā sāmañca buddho, abhiññeyye dhamme abhiññeyyato buddho, pariññeyye dhamme pariññeyyato, pahātabbe dhamme pahātabbato, sacchikātabbe dhamme sacchikātabbato, bhāvetabbe dhamme bhāvetabbato. Teneva cāha –

१३१. परंतु, सर्व धर्मांना सम्यक (योग्य प्रकारे) आणि स्वतःच (स्वयंभू रूपाने) जाणल्यामुळे ते 'सम्मासम्बुद्ध' (सम्यक संबुद्ध) होत. कारण, त्यांनी सर्व धर्मांना सम्यक आणि स्वतःच जाणले आहे: अभिज्ञेय (विशेष ज्ञानाने जाणण्यायोग्य) धर्मांना अभिज्ञेय रूपाने जाणले आहे, परिज्ञेय (पूर्णपणे समजून घेण्यायोग्य) धर्मांना परिज्ञेय रूपाने, प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) धर्मांना प्रहातव्य रूपाने, साक्षात्करणीय (साक्षात अनुभवण्यायोग्य) धर्मांना साक्षात्करणीय रूपाने आणि भावयितव्य (भावना करण्यायोग्य/विकसित करण्यायोग्य) धर्मांना भावयितव्य रूपाने जाणले आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे —

Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ, bhāvetabbañca bhāvitaṃ;

Pahātabbaṃ pahīnaṃ me, tasmā buddhosmi brāhmaṇāti. (ma. ni. 2.399;

su. ni. 563);

'जे जाणण्यायोग्य होते ते मी जाणले आहे, जे विकसित करण्यायोग्य होते ते मी विकसित केले आहे, जे त्याग करण्यायोग्य होते त्याचा मी त्याग केला आहे; म्हणूनच, हे ब्राह्मणा! मी बुद्ध आहे.'

132. Apica [Pg.196] cakkhuṃ dukkhasaccaṃ, tassa mūlakāraṇabhāvena samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccanti evaṃ ekekapaduddhārenāpi sabbadhamme sammā sāmañca buddho, esa nayo sotaghānajivhākāyamanesu. Eteneva nayena rūpādīni cha āyatanāni, cakkhuviññāṇādayo chaviññāṇakāyā, cakkhusamphassādayo cha phassā, cakkhusamphassajādayo cha vedanā, rūpasaññādayo cha saññā, rūpasañcetanādayo cha cetanā, rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā, rūpavitakkādayo cha vitakkā, rūpavicārādayo cha vicārā, rūpakkhandhādayo pañcakkhandhā, dasa kasiṇāni, dasa anussatiyo, uddhumātakasaññādivasena dasa saññā, kesādayo dvattiṃsākārā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, kāmabhavādayo nava bhavā, paṭhamādīni cattāri jhānāni, mettābhāvanādayo catasso appamaññā, catasso arūpasamāpattiyo, paṭilomato jarāmaraṇādīni, anulomato avijjādīni paṭiccasamuppādaṅgāni ca yojetabbāni.

१३२. शिवाय, चक्षू (डोळा) हे दुःखसत्य आहे. त्या चक्षूचे मूळ कारण असणारी आणि त्याला उत्पन्न करणारी पूर्वजन्मातील तृष्णा हे समुदयसत्य आहे. या दोन्हीची (चक्षू व तृष्णा यांची) अनुत्पत्ती (न होणे) हे निरोधसत्य आहे. निरोधाला पूर्णपणे जाणणारा मार्ग (प्रतिपदा) हे मार्गसत्य आहे. अशा प्रकारे एकेका पदाचा उद्धार करूनही सर्व धर्मांना योग्य प्रकारे आणि स्वतःच बुद्ध (जाणते) झाले आहेत. हाच न्याय कान, नाक, जीभ, शरीर आणि मन यांच्या बाबतीतही समजावा. याच पद्धतीने रूपादी सहा आयतने, चक्षुविज्ञानादी सहा विज्ञानकाय, चक्षुसंस्पर्शादी सहा स्पर्श, चक्षुसंस्पर्शजन्य सहा वेदना, रूपसंज्ञादी सहा संज्ञा, रूपसंचेतनादी सहा चेतना, रूपतृष्णादी सहा तृष्णाकाय, रूपवितर्कादी सहा वितर्क, रूपविचारादी सहा विचार, रूपस्कंधादी पाच स्कंध, दहा कसिण, दहा अनुस्मृती, उद्धुमातकसंज्ञा इत्यादींच्या द्वारे दहा संज्ञा, केसादी बत्तीस भाग (कोठ्ठास), बारा आयतने, अठरा धातू, कामभवादि नऊ भव, प्रथमादी चार ध्याने, मैत्रीभावनादी चार अप्रमाण्य, चार अरूप समापत्ती, प्रतिलोम क्रमाने जरामरणादी आणि अनुलोम क्रमाने अविद्यादी प्रतीत्यसमुत्पादाची अंगे यांची योजना करावी.

Tatrāyaṃ ekapadayojanā, jarāmaraṇaṃ dukkhasaccaṃ, jāti samudayasaccaṃ, ubhinnampi nissaraṇaṃ nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā maggasaccanti evamekekapaduddhārena sabbadhamme sammā sāmañca buddho anubuddho paṭibuddho. Tena vuttaṃ – ‘‘sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā pana sammāsambuddho’’ti.

त्यात ही एकेका पदाची योजना अशी आहे: जरामरण हे दुःखसत्य आहे, जाती (जन्म) हे समुदयसत्य आहे, या दोन्हीतून सुटका (निःसरण) हे निरोधसत्य आहे, निरोधाला जाणणारा मार्ग (प्रतिपदा) हे मार्गसत्य आहे. अशा प्रकारे एकेका पदाचा उद्धार करून सर्व धर्मांना योग्य प्रकारे आणि स्वतःच बुद्ध झाले, अनुबुद्ध (यथायोग्य जाणणारे) झाले आणि प्रतिबुद्ध (साक्षात जाणणारे) झाले. म्हणूनच म्हटले आहे – 'सर्व धर्मांना योग्य प्रकारे आणि स्वतःच जाणल्यामुळे त्यांना सम्यक्संबुद्ध असे म्हटले जाते.'

133. Vijjāhi pana caraṇena ca sampannattā vijjācaraṇasampanno. Tattha vijjāti tissopi vijjā aṭṭhapi vijjā. Tisso vijjā bhayabheravasutte (ma. ni. 1.52 ādayo) vuttanayeneva veditabbā, aṭṭha ambaṭṭhasutte (dī. ni. 1.278 ādayo). Tatra hi vipassanāñāṇena manomayiddhiyā ca saha cha abhiññā pariggahetvā aṭṭha vijjā vuttā. Caraṇanti sīlasaṃvaro, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, jāgariyānuyogo, satta saddhammā, cattāri rūpāvacarajjhānānīti ime pannarasa dhammā veditabbā. Imeyeva hi pannarasa dhammā yasmā etehi carati ariyasāvako gacchati amataṃ disaṃ, tasmā caraṇanti vuttā. Yathāha – ‘‘idha, mahānāma, ariyasāvako sīlavā hotī’’ti (ma. ni. 2.24) sabbaṃ majjhimapaṇṇāsake vuttanayeneva veditabbaṃ. Bhagavā imāhi vijjāhi iminā ca caraṇena samannāgato. Tena vuccati vijjācaraṇasampannoti.

१३३. तसेच, विद्या आणि चरण यांनी संपन्न असल्यामुळे त्यांना 'विद्याचरणसंपन्न' म्हटले जाते. त्यामध्ये 'विद्या' म्हणजे तीन विद्या आणि आठ विद्या देखील समजाव्यात. तीन विद्या 'भयभेरव सुत्ता'त सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणाव्यात, आणि आठ विद्या 'अम्बट्ठ सुत्ता'त सांगितलेल्या पद्धतीने जाणाव्यात. कारण त्या अम्बट्ठ सुत्तात विपश्यनाज्ञान आणि मनोमय ऋद्धी यांच्यासह सहा अभिज्ञांचा समावेश करून आठ विद्या सांगितल्या आहेत. 'चरण' म्हणजे शीलसंवर, इंद्रियांमध्ये गुप्तद्वारता (इंद्रिय संयम), भोजनात मात्राज्ञता (प्रमाण जाणणे), जागरीयानुयोग (जागृत राहण्याचा अभ्यास), सात सद्धर्म आणि चार रूपावचर ध्याने - हे पंधरा धर्म जाणावेत. कारण या पंधरा धर्मांच्या द्वारेच आर्यश्रावक मार्गक्रमण करतो आणि अमृत अशा निर्वाण पदाला प्राप्त करतो, म्हणून त्यांना 'चरण' म्हटले आहे. जसे म्हटले आहे – 'हे महानाम, येथे आर्यश्रावक शीलवान असतो...' हे सर्व मज्झिमपण्णासकात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. भगवान या विद्यांनी आणि या चरणाने युक्त आहेत. म्हणूनच त्यांना 'विद्याचरणसंपन्न' असे म्हटले जाते.

Tattha [Pg.197] vijjāsampadā bhagavato sabbaññutaṃ pūretvā ṭhitā. Caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ. So sabbaññutāya sabbasattānaṃ atthānatthaṃ ñatvā mahākāruṇikatāya anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojeti. Yathā taṃ vijjācaraṇasampanno. Tenassa sāvakā suppaṭipannā honti, no duppaṭipannā vijjācaraṇavipannānaṃ sāvakā attantapādayo viya.

त्यामध्ये, भगवंतांची विद्यासंपदा त्यांच्या सर्वज्ञतेला पूर्ण करून स्थित आहे, आणि चरणसंपदा त्यांच्या महाकरुणेला पूर्ण करून स्थित आहे. ते आपल्या सर्वज्ञतेने सर्व प्राण्यांचे हित आणि अहित जाणून, महाकरुणेने अहिताचा त्याग करवून त्यांना हितामध्ये प्रवृत्त करतात. जसे की ते विद्याचरणसंपन्न आहेत. म्हणूनच त्यांचे श्रावक सुप्रतिपन्न (योग्य मार्गाने चालणारे) असतात, विद्या आणि चरणाने भ्रष्ट झालेल्या तिर्थिकांचे श्रावक जसे 'अत्तंतप' इत्यादींसारखे दुष्प्रतिपन्न (वाईट मार्गाने चालणारे) असतात, तसे नसतात.

134. Sobhanagamanattā, sundaraṃ ṭhānaṃ gatattā, sammā gatattā, sammā ca gadattā sugato. Gamanampi hi gatanti vuccati. Tañca bhagavato sobhanaṃ parisuddhamanavajjaṃ. Kiṃ pana tanti? Ariyamaggo. Tena hesa gamanena khemaṃ disaṃ asajjamāno gatoti sobhanagamanattā sugato. Sundarañcesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbānanti sundaraṃ ṭhānaṃ gatattāpi sugato. Sammā ca gato tena tena maggena pahīne kilese puna apaccāgacchanto. Vuttañhetaṃ – ‘‘sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato…pe… arahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’ti, sammā vā gato dīpaṅkarapādamūlato pabhuti yāva bodhimaṇḍā tāva samatiṃsapāramīpūrikāya sammāpaṭipattiyā sabbalokassa hitasukhameva karonto sassataṃ, ucchedaṃ, kāmasukhaṃ, attakilamathanti ime ca ante anupagacchanto gatoti sammā gatattāpi sugato. Sammā cesa gadati yuttaṭṭhāne yuttameva vācaṃ bhāsatīti sammā gadattāpi sugato. Tatridaṃ sādhakasuttaṃ ‘‘yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasañhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasañhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ, sā ca paresaṃ appiyā amanāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāya. Yaṃ tathāgato vācaṃ jānāti abhūtaṃ atacchaṃ anatthasañhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, na taṃ tathāgato vācaṃ bhāsati. Yampi tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ anatthasañhitaṃ, sā ca paresaṃ piyā manāpā, tampi tathāgato vācaṃ na bhāsati. Yañca kho tathāgato vācaṃ jānāti bhūtaṃ tacchaṃ atthasañhitaṃ, sā [Pg.198] ca paresaṃ piyā manāpā, tatra kālaññū tathāgato hoti tassā vācāya veyyākaraṇāyā’’ti (ma. ni. 2.86). Evaṃ sammā gadattāpi sugatoti veditabbo.

१३४. शोभन (कल्याणकारी) गमन असल्यामुळे, सुंदर स्थानाला (निर्वाणाला) गेल्यामुळे, सम्यक प्रकारे गेल्यामुळे आणि सम्यक प्रकारे बोलल्यामुळे त्यांना 'सुगत' म्हटले जाते. कारण गमनालाही 'गत' म्हटले जाते. आणि भगवंतांचे ते गमन शोभन, परिसुद्ध आणि अनवद्य (दोषरहित) आहे. ते गमन कोणते आहे? ते म्हणजे आर्यमार्ग होय. त्या गमनाने (आर्यमार्गाने) ते कोणत्याही अडथळ्याशिवाय क्षेम अशा निर्वाण पदाला गेले आहेत, म्हणून शोभन गमन असल्यामुळे ते 'सुगत' आहेत. आणि ते सुंदर अशा अमृत निर्वाण रूपी स्थानाला गेले आहेत, म्हणून सुंदर स्थानाला गेल्यामुळेही ते 'सुगत' आहेत. आणि ते सम्यक प्रकारे गेले आहेत, कारण त्या त्या मार्गाने नष्ट केलेल्या क्लेशांकडे ते पुन्हा परत येत नाहीत. म्हणूनच म्हटले आहे – 'स्रोतापत्ती मार्गाने जे क्लेश नष्ट केले आहेत, त्या क्लेशांकडे ते पुन्हा वळत नाहीत, परत येत नाहीत, म्हणून ते सुगत आहेत... पे... अर्हत् मार्गाने जे क्लेश नष्ट केले आहेत, त्या क्लेशांकडे ते पुन्हा वळत नाहीत, परत येत नाहीत, म्हणून ते सुगत आहेत.' किंवा ते सम्यक प्रकारे गेले आहेत, कारण दीपंकर बुद्धांच्या चरणांपासून ते बोधिमंडळापर्यंत तीस पारमिता पूर्ण करण्याच्या सम्यक प्रतिपदेने सर्व लोकांचे हित आणि सुखच करत, शाश्वतवाद, उच्छेदवाद, कामसुखल्लिकानुयोग आणि अत्तकिलमथानुयोग या टोकांच्या मार्गांना न स्वीकारता ते गेले आहेत, म्हणून सम्यक प्रकारे गेल्यामुळेही ते 'सुगत' आहेत. आणि ते सम्यक प्रकारे बोलतात, योग्य प्रसंगी योग्यच वचन बोलतात, म्हणून सम्यक बोलण्यामुळेही ते 'सुगत' आहेत. याविषयी हे साधक सुत्त आहे: 'जे वचन अभूत (असत्य), अतच्छ (अतथ्य) आणि अनर्थसंहित (निरर्थक) आहे असे तथागत जाणतात, आणि जे इतरांना अप्रिय व अमनाप (नावडते) आहे, ते वचन तथागत बोलत नाहीत. जे वचन भूत (सत्य), तच्छ (तथ्य) पण अनर्थसंहित (निरर्थक) आहे असे तथागत जाणतात, आणि जे इतरांना अप्रिय व अमनाप आहे, तेही वचन तथागत बोलत नाहीत. परंतु जे वचन भूत, तच्छ आणि अर्थसंहित (सार्थक) आहे असे तथागत जाणतात, आणि जे इतरांना अप्रिय व अमनाप आहे, तिथे तथागत ते वचन बोलण्यासाठी योग्य काळ जाणणारे असतात. जे वचन अभूत, अतच्छ आणि अनर्थसंहित आहे असे तथागत जाणतात, आणि जे इतरांना प्रिय व मनाप (आवडते) आहे, ते वचन तथागत बोलत नाहीत. जे वचन भूत, तच्छ पण अनर्थसंहित आहे असे तथागत जाणतात, आणि जे इतरांना प्रिय व मनाप आहे, तेही वचन तथागत बोलत नाहीत. परंतु जे वचन भूत, तच्छ आणि अर्थसंहित आहे असे तथागत जाणतात, आणि जे इतरांना प्रिय व मनाप आहे, तिथे तथागत ते वचन बोलण्यासाठी योग्य काळ जाणणारे असतात.' अशा प्रकारे सम्यक बोलण्यामुळेही ते 'सुगत' आहेत असे जाणावे.

135. Sabbathāpi viditalokattā pana lokavidū. So hi bhagavā sabhāvato samudayato nirodhato nirodhūpāyatoti sabbathā lokaṃ avedi aññāsi paṭivijjhi. Yathāha – ‘‘yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmi, na cāhaṃ, āvuso, apatvāva lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Api cāhaṃ, āvuso, imasmiññeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipadaṃ.

१३५. शिवाय, सर्व प्रकारे लोक जाणलेला असल्यामुळे त्यांना 'लोकविदू' (लोक जाणणारे) म्हटले जाते. कारण त्या भगवंतांनी स्वभावाकडून (दुःखाच्या मूळ स्वभावाकडून), समुदयाकडून (उत्पत्तीच्या कारणाकडून), निरोधाकडून (मुक्तीकडून) आणि निरोधोपायाकडून (निरोधाच्या मार्गाकडून) अशा सर्व प्रकारे लोकाला जाणले, अवगत केले आणि त्याचा साक्षात्कार केला. जसे की त्यांनी म्हटले आहे – 'हे आवुसो, ज्या ठिकाणी जन्म होत नाही, जरामरण होत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनरुत्पत्ती होत नाही, अशा त्या लोकाच्या अंताला केवळ चालून (शारीरिक प्रवासाने) जाणता येते, पाहता येते किंवा पोहोचता येते, असे मी म्हणत नाही. आणि हे आवुसो, लोकाच्या अंताला न पोहोचता दुःखाचा अंत करता येतो, असेही मी म्हणत नाही. परंतु हे आवुसो, संज्ञा (जाणीव) आणि मन (बुद्धी) असलेल्या या व्याममात्र (एक व्याम किंवा सुमारे साडेसहा फूट) शरीरातच मी लोक, लोकसमुदय, लोकनिरोध आणि लोकनिरोधगामिनी प्रतिपदेची (मार्गाची) प्रज्ञापना करतो.'

Gamanena na pattabbo, lokassanto kudācanaṃ;

Na ca apatvā lokantaṃ, dukkhā atthi pamocanaṃ.

केवळ चालून (प्रवासाने) लोकाचा अंत कधीही गाठता येत नाही; आणि लोकाच्या अंताला न पोहोचता दुःखातून मुक्ती मिळत नाही.

Tasmā have lokavidū sumedho,Lokantagū vūsitabrahmacariyo;

Lokassa antaṃ samitāvi ñatvā,Nāsīsati lokamimaṃ parañcāti. (saṃ. ni. 1.107;

a. ni. 4.45);

म्हणूनच, खरोखर जो लोकविदू (लोक जाणणारा), सुमेध (उत्कृष्ट प्रज्ञावान), लोकान्तगू (लोकाच्या अंताला पोहोचलेला), वूशितब्रह्मचर्य (ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला) आणि शमित (सर्व क्लेश शांत केलेला) आहे, तो लोकाचा अंत जाणून या लोकाची किंवा परलोकाची आकांक्षा करत नाही.

136. Apica tayo lokā saṅkhāraloko sattaloko okāsalokoti. Tattha eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti (paṭi. ma. 1.112) āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo. Sassato lokoti vā asassato lokoti vāti (dī. ni. 1.421) āgataṭṭhāne sattaloko.

१३६. शिवाय, संस्कारलोक (संखारलोक), सत्त्वलोक (सत्तलोक) आणि अवकाशलोक (ओकासलोक) असे तीन लोक आहेत. त्यापैकी, 'एक लोक म्हणजे सर्व प्राणी आहारावर अवलंबून आहेत' अशा संदर्भात 'संस्कारलोक' समजावा. 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' अशा संदर्भात 'सत्त्वलोक' समजावा.

Yāvatā candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocamānā;

Tāva sahassadhā loko, ettha te vattatī vasoti. (ma. ni. 1.503) –

'जिथपर्यंत चंद्र आणि सूर्य फिरतात आणि दिशांना प्रकाशमान करून तळपतात, तिथपर्यंत हजार पटीने विस्तारलेला लोक (विश्व) आहे, तिथे तुमचे वर्चस्व चालते' –

Āgataṭṭhāne okāsaloko. Tampi bhagavā sabbathā avedi. Tathā hissa ‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā nāmañca rūpañca. Tayo lokā tisso vedanā. Cattāro lokā [Pg.199] cattāro āhārā. Pañca lokā pañcupādānakkhandhā. Cha lokā cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā. Nava lokā nava sattāvāsā. Dasa lokā dasāyatanāni. Dvādasa lokā dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo’’ti (paṭi. ma. 1.112) ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito.

अशा संदर्भात 'अवकाशलोक' समजावा. तो अवकाशलोक देखील भगवंतांनी सर्व प्रकारे जाणला. कारण त्यांच्यासाठी: 'एक लोक म्हणजे सर्व प्राणी आहारावर अवलंबून आहेत. दोन लोक म्हणजे नाम आणि रूप. तीन लोक म्हणजे तीन वेदना. चार लोक म्हणजे चार आहार. पाच लोक म्हणजे पाच उपादानस्कंध. सहा लोक म्हणजे सहा आंतरिक आयतने. सात लोक म्हणजे सात विज्ञानस्थिती. आठ लोक म्हणजे आठ लोकधर्म. नऊ लोक म्हणजे नऊ सत्त्वावास (प्राण्यांचे निवास). दहा लोक म्हणजे दहा आयतने. बारा लोक म्हणजे बारा आयतने. अठरा लोक म्हणजे अठरा धातू.' अशा प्रकारे हा संस्कारलोक देखील त्यांनी सर्व प्रकारे जाणला आहे.

Yasmā panesa sabbesampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe, tikkhindriye mudindriye, svākāre dvākāre, suviññāpaye duviññāpaye, bhabbe abhabbe satte jānāti. Tasmāssa sattalokopi sabbathā vidito.

आणि ज्याअर्थी हे (भगवंत) सर्व प्राण्यांचे आशय (कल) जाणतात, अनुशय (सुप्त क्लेश) जाणतात, चरित (स्वभाव) जाणतात, अधिमुक्ती (श्रद्धा/रुची) जाणतात; अल्प क्लेशरज असलेले आणि महा क्लेशरज असलेले प्राणी, तीक्ष्ण इंद्रिये असलेले आणि मृदू इंद्रिये असलेले प्राणी, सुसंस्कारी आणि दुःसंस्कारी प्राणी, सहज समजणारे आणि कठीणतेने समजणारे प्राणी, (मार्गफळ मिळवण्यास) भव्य (योग्य) आणि अभव्य (अयोग्य) प्राणी जाणतात; म्हणूनच त्यांना सत्त्वलोक देखील सर्व प्रकारे ज्ञात आहे.

137. Yathā ca sattaloko, evaṃ okāsalokopi. Tathā hesa ekaṃ cakkavāḷaṃ āyāmato ca vitthārato ca yojanānaṃ dvādasasatasahassāni catutiṃsasatāni ca paññāsañca yojanāni. Parikkhepato pana –

१३७. जसा सत्त्वलोक, तसाच अवकाशलोक देखील (त्यांनी जाणला आहे). कारण, एक चक्रवाळ (ब्रह्मांड) लांबीने आणि रुंदीने बारा लाख तीन हजार चारशे पन्नास (१२,०३,४५०) योजने आहे. आणि परिघाच्या (घेराच्या) दृष्टीने तर –

Sabbaṃ satasahassāni, chattiṃsaparimaṇḍalaṃ;

Dasa ceva sahassāni, aḍḍhuḍḍhāni satāni ca.

त्याचा संपूर्ण परिघ छत्तीस लाख दहा हजार साडेतीनशे (३६,१०,३५०) योजने आहे.

Tattha –

त्या चक्रवाळात –

Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā.

ही पृथ्वी जाडीने दोन लाख चाळीस हजार (२,४०,०००) योजने मोजली गेली आहे.

Tassāyeva sandhārakaṃ –

त्या पृथ्वीलाच पेलून धरणारा –

Cattāri satasahassāni, aṭṭheva nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, jalaṃ vāte patiṭṭhitaṃ.

पाण्याचा थर जाडीने चार लाख ऐंशी हजार (४,८०,०००) योजने असून, तो वायूवर (हवेच्या थरावर) प्रतिष्ठित आहे.

Tassāpi sandhārako –

त्या पाण्याचाही आधार असलेला –

Nava satasahassāni, māluto nabhamuggato;

Saṭṭhiñceva sahassāni, esā lokassa saṇṭhiti.

वायू (वारा) नऊ लाख साठ हजार (९,६०,०००) योजने आकाशात पसरलेला आहे; अशी या लोकाची रचना आहे.

Evaṃ saṇṭhite cettha yojanānaṃ –

अशा प्रकारे रचना असलेल्या या चक्रवाळात –

Caturāsīti [Pg.200] sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;

Accuggato tāvadeva, sineru pabbatuttamo.

पर्वतश्रेष्ठ सुमेरू (सिनेरू) चौऱ्याऐंशी हजार (८४,०००) योजने महासागरात बुडालेला आहे आणि तितकाच (८४,००० योजने) वर उंचावलेला आहे.

Tato upaḍḍhupaḍḍhena, pamāṇena yathākkamaṃ;

Ajjhogāḷhuggatā dibbā, nānāratanacittitā.

त्या सुमेरू पर्वताच्या प्रमाणापेक्षा अनुक्रमे अर्ध्या-अर्ध्या प्रमाणाने पाण्यात बुडालेले व वर उंचावलेले, देवांचे निवासस्थान असलेले आणि विविध रत्नांनी सुशोभित असलेले –

Yugandharo īsadharo, karavīko sudassano;

Nemindharo vinatako, assakaṇṇo giri brahā.

युगंधर, ईसधर, करवीक, सुदस्सन, नेमिंधर, विनतक आणि अस्सकण्ण हे विशाल पर्वत आहेत.

Ete satta mahāselā, sinerussa samantato;

Mahārājānamāvāsā, devayakkhanisevitā.

हे सात महा पर्वत सुमेरूच्या सभोवताली स्थित आहेत, जे चार महाराज देवांचे (चातुर्महाराजिक देव) निवासस्थान असून देव आणि यक्षांनी सेविलेले आहेत.

Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato;

Yojanānaṃ sahassāni, tīṇi āyatavitthato.

हिमवान (हिमालय) पर्वत पाचशे योजने उंच आहे आणि लांबी-रुंदीने तीन हजार योजने विशाल आहे.

Caturāsītisahassehi, kūṭehi paṭimaṇḍito;

Tipañcayojanakkhandha-parikkhepā nagavhayā.

तो चौऱ्याऐंशी हजार (८४,०००) शिखरांनी सुशोभित आहे. 'नग' (वृक्ष) नावाच्या जंबू (जांभूळ) वृक्षाच्या खोडाचा घेर पंधरा योजने आहे.

Paññāsayojanakkhandha-sākhāyāmā samantato;

Satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā;

Jambū yassānubhāvena, jambudīpo pakāsito.

त्याच्या खोडाची आणि फांद्यांची लांबी सभोवताली पन्नास-पन्नास योजने आहे, त्याचा विस्तार शंभर योजने आहे आणि तो तितकाच (शंभर योजने) उंच आहे. ज्या जंबू वृक्षाच्या प्रभावामुळे हा द्वीप 'जंबुद्वीप' म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Yañcetaṃ jambuyā pamāṇaṃ, etadeva asurānaṃ citrapāṭaliyā, garuḷānaṃ simbalirukkhassa, aparagoyāne kadambassa, uttarakurūsu kapparukkhassa, pubbavidehe sirīsassa, tāvatiṃsesu pāricchattakassāti. Tenāhu porāṇā –

जंबू वृक्षाचे जे हे प्रमाण आहे, तेच प्रमाण असुरांच्या 'चित्रपाटली' (पाडळ) वृक्षाचे, गरुडांच्या 'सिम्बली' (शाल्मली/काटेसावर) वृक्षाचे, अपरगोयान द्वीपातील 'कदंब' वृक्षाचे, उत्तरकुरु द्वीपातील 'कल्पवृक्षाचे', पूर्वविदेह द्वीपातील 'शिरीष' वृक्षाचे आणि तावतिंस देवलोकातील 'पारिच्छत्तक' (पारिजात) वृक्षाचे आहे. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Pāṭalī simbalī jambū, devānaṃ pāricchattako;

Kadambo kapparukkho ca, sirīsena bhavati sattamanti.

'पाटली, सिम्बली, जंबू, देवांचा पारिच्छत्तक, कदंब, कल्पवृक्ष आणि शिरीष हा सातवा वृक्ष ठरतो.'

‘‘Dveasīti sahassāni, ajjhogāḷho mahaṇṇave;

Accuggato tāvadeva, cakkavāḷasiluccayo;

Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, lokadhātumayaṃ ṭhito’’ti.

'हा चक्रवाळ पर्वत (चक्रवाळ पर्वतरांग) महासागरात ब्याऐंशी हजार (८२,०००) योजने बुडालेला आहे आणि तितकाच (८२,००० योजने) वर उंचावलेला आहे; तो या संपूर्ण लोकधातूचा सभोवताली वेढा घालून उभा आहे.'

Tattha candamaṇḍalaṃ ekūnapaññāsayojanaṃ. Sūriyamaṇḍalaṃ paññāsayojanaṃ. Tāvatiṃsabhavanaṃ dasasahassayojanaṃ. Tathā asurabhavanaṃ avīcimahānirayo jambudīpo ca. Aparagoyānaṃ sattasahassayojanaṃ. Tathā [Pg.201] pubbavidehaṃ. Uttarakuru aṭṭhasahassayojanaṃ. Ekameko cettha mahādīpo pañcasatapañcasataparittadīpaparivāro. Taṃ sabbampi ekaṃ cakkavāḷaṃ ekā lokadhātu. Tadantaresu lokantarikanirayā.

त्यात चंद्रमंडळ एकोणपन्नास (४९) योजने आहे. सूर्यमंडळ पन्नास (५०) योजने आहे. तावतिंस देवलोक दहा हजार योजने आहे. तसेच असुरलोक, अवीची महानरक आणि जंबुद्वीप देखील प्रत्येकी दहा हजार योजने आहेत. अपरगोयान द्वीप सात हजार योजने आहे. तसेच पूर्वविदेह देखील. उत्तरकुरु आठ हजार योजने आहे. या प्रत्येक महाद्वीपाभोवती पाचशे-पाचशे लहान द्वीप आहेत. हे सर्व मिळून एक चक्रवाळ किंवा एक लोकधातू बनते. त्यांच्या दरम्यान 'लोकांतरीक नरक' आहेत.

Evaṃ anantāni cakkavāḷāni anantā lokadhātuyo bhagavā anantena buddhañāṇena avedi aññāsi paṭivijjhi. Evamassa okāsalokopi sabbathā vidito. Evampi sabbathā viditalokattā lokavidū.

अशा प्रकारे, अनंत चक्रवाळे आणि अनंत लोकधातू भगवंतांनी आपल्या अनंत बुद्धज्ञानाने जाणल्या, अवगत केल्या आणि त्यांचा साक्षात्कार केला. अशा प्रकारे त्यांना अवकाशलोक देखील सर्व प्रकारे ज्ञात झाला. या प्रकारे सर्व प्रकारे लोक जाणलेला असल्यामुळे ते 'लोकविदू' आहेत.

138. Attanā pana guṇehi visiṭṭhatarassa kassaci abhāvato natthi etassa uttaroti anuttaro. Tathā hesa sīlaguṇenāpi sabbaṃ lokamabhibhavati, samādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanaguṇenāpi. Sīlaguṇenāpi asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggalo…pe… vimuttiñāṇadassanaguṇenāpi. Yathāha – ‘‘na kho panāhaṃ samanupassāmi sadevake loke samārake…pe… sadevamanussāya pajāya attanā sīlasampannatara’’nti vitthāro. Evaṃ aggapasādasuttādīni (a. ni. 4.34; itivu. 90) ‘‘na me ācariyo atthī’’tiādikā (ma. ni. 1.285; mahāva. 11) gāthāyo ca vitthāretabbā.

१३८. शिवाय, स्वतःपेक्षा गुणांनी श्रेष्ठ असा कोणीही अस्तित्वात नसल्यामुळे, या भगवंतांपेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नाही, म्हणून त्यांना 'अनुत्तर' (सर्वश्रेष्ठ) म्हटले जाते. तसेच, ते शील गुणाने देखील संपूर्ण लोकावर (प्राणिमात्रांवर) मात करतात (त्यांच्याहून श्रेष्ठ ठरतात), समाधी, प्रज्ञा, विमुक्ती आणि विमुक्ती-ज्ञानदर्शन गुणाने देखील. शील गुणाने देखील ते असम (अतुलनीय), असमसम (केवळ भूतकाळातील असम अशा बुद्धांशीच समान), अप्रतिम (उपमारहित), अप्रतिभाग (तुलनेपलीकडचे) आणि अप्रतिपुद्गल (ज्यांच्याशी स्पर्धा करू शकेल असा कोणीही व्यक्ती नाही) आहेत... तसेच विमुक्ती-ज्ञानदर्शन गुणाने देखील. जसे की त्यांनी म्हटले आहे – 'देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये, मी स्वतःपेक्षा अधिक शीलसंपन्न असलेला दुसरा कोणताही पुरुष पाहत नाही.' हा विस्तार समजून घ्यावा. याचप्रमाणे 'अग्गप्रसाद सुत्त' इत्यादी आणि 'माझा कोणी आचार्य नाही' इत्यादी गाथांचा विस्तार समजून घ्यावा.

139. Purisadamme sāretīti purisadammasārathi. Dameti vinetīti vuttaṃ hoti. Tattha purisadammāti adantā dametuṃ yuttā tiracchānapurisāpi manussapurisāpi amanussapurisāpi. Tathā hi bhagavatā tiracchānapurisāpi apalālo nāgarājā, cūḷodaro, mahodaro, aggisikho, dhūmasikho, aravāḷo nāgarājā, dhanapālako hatthīti evamādayo damitā nibbisā katā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā, manussapurisāpi saccakanigaṇṭhaputtaambaṭṭhamāṇavapokkharasāti soṇadantakūṭadantādayo, amanussapurisāpi āḷavakasūcilomakharalomayakkhasakkadevarājādayo damitā vinītā vicitrehi vinayanūpāyehi. ‘‘Ahaṃ kho, kesi, purisadamme saṇhenapi vinemi, pharusenapi vinemi, saṇhapharusenapi vinemī’’ti (a. ni. 4.11) idañcettha suttaṃ vitthāretabbaṃ.

१३९. जे दमन करण्यास योग्य (वळण लावण्यास पात्र) असलेल्या पुरुषांना सन्मार्गावर आणतात, म्हणून त्यांना 'पुरिसदम्मसारथि' (दमनीय पुरुषांचे सारथी) म्हणतात. याचा अर्थ ते दमन करतात आणि विनय शिकवतात (शिस्त लावतात). तेथे 'पुरिसदम्म' म्हणजे जे अजून वळण न लागलेले परंतु दमन करण्यास योग्य आहेत, मग ते तिर्यंच (प्राणी) पुरुष असोत, मनुष्य पुरुष असोत किंवा अमनुष्य (यक्ष, देव इत्यादी) पुरुष असोत. कारण, भगवंतांनी अपलाल नागराज, चुळोदर, महोदर, अग्निशिख, धूमशिख, अरवाळ नागराज, धनपालक (नालागिरी) हत्ती इत्यादी तिर्यंच पुरुषांचे दमन केले, त्यांना विषमुक्त (शांत) केले आणि त्यांना शरण (त्रिशरण) व शीलांमध्ये प्रतिष्ठित केले. तसेच सच्चक निगण्ठपुत्त, अम्बट्ठ माणव, पोक्खरसाती, सोणदण्ड, कूटदन्त इत्यादी मनुष्य पुरुषांचे, आणि आळवक, सुचिलोम, खरलोम यक्ष, शक्र देवराज इत्यादी अमनुष्य पुरुषांचे विविध अद्भुत विनय-उपायांनी (दमन करण्याच्या पद्धतींनी) दमन केले व त्यांना विनीत केले. 'हे केसी! मी दमन करण्यास योग्य असलेल्या पुरुषांना सौम्यपणे देखील विनीत करतो, कठोरपणे देखील विनीत करतो आणि सौम्य-कठोर अशा दोन्ही प्रकारे विनीत करतो' हे 'केसी सुत्त' येथे सविस्तरपणे समजून घ्यावे.

Apica bhagavā visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīni sotāpannādīnañca uttari maggapaṭipadaṃ ācikkhanto dantepi dametiyeva.

शिवाय, भगवान शुद्ध शील इत्यादींनी युक्त असलेल्यांना प्रथम ध्यान इत्यादींचा उपदेश करून आणि सोतापन्न (स्रोतापन्न) इत्यादींना उच्च मार्गाच्या आचरणाचा (प्रतिपदेचा) उपदेश करून, जे आधीच दमित (काही प्रमाणात वळण लागलेले) आहेत, त्यांचे देखील दमन करतात (त्यांना पूर्णपणे विनीत करतात).

Atha [Pg.202] vā anuttaro purisadammasārathīti ekamevidaṃ atthapadaṃ. Bhagavā hi tathā purisadamme sāreti, yathā ekapallaṅkeneva nisinnā aṭṭha disā asajjamānā dhāvanti. Tasmā anuttaro purisadammasārathīti vuccati. ‘‘Hatthidamakena, bhikkhave, hatthidammo sārito ekaṃyeva disaṃ dhāvatī’’ti idañcettha suttaṃ (ma. ni. 3.312) vitthāretabbaṃ.

अथवा, 'अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि' हे एकच अर्थपूर्ण पद आहे. कारण भगवान दमन करण्यास योग्य असलेल्या पुरुषांना अशा प्रकारे सन्मार्गावर आणतात की, ते एकाच आसनावर (पद्मासनात) बसून देखील कोणत्याही आसक्तीशिवाय किंवा अडथळ्याशिवाय आठही दिशांना (आठ समापत्तींमध्ये) धावू शकतात (प्रवेश करू शकतात). म्हणून त्यांना 'अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि' असे म्हटले जाते. 'भिक्खूंनो, हत्तीचे दमन करणाऱ्या माहुताने वळण लावलेला हत्ती केवळ एकाच दिशेला धावतो...' हे सुत्त येथे सविस्तरपणे समजून घ्यावे.

140. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ anusāsatīti satthā. Apica satthā viyāti satthā, bhagavā satthavāho. Yathā satthavāho satthe kantāraṃ tāreti corakantāraṃ tāreti vāḷakantāraṃ tāreti dubbhikkhakantāraṃ tāreti nirudakakantāraṃ tāreti uttāreti nittāreti patāreti khemantabhūmiṃ sampāpeti, evameva bhagavā satthā satthavāho satte kantāraṃ tāreti, jātikantāraṃ tāretītiādinā niddesanayenapettha attho veditabbo. Devamanussānanti devānañca manussānañca. Ukkaṭṭhaparicchedavasena, bhabbapuggalaparicchedavasena cetaṃ vuttaṃ. Bhagavā pana tiracchānagatānampi anusāsanippadānena satthāyeva. Tepi hi bhagavato dhammassavanena upanissayasampattiṃ patvā tāya eva upanissayasampattiyā dutiye vā tatiye vā attabhāve maggaphalabhāgino honti. Maṇḍūkadevaputtādayo cettha nidassanaṃ.

१४०. जे इहलोकातील हित (दृष्टधार्मिक), परलोकातील हित (सांपरायिक) आणि परमार्थ (निर्वाण) याविषयी योग्यतेनुसार उपदेश करतात, म्हणून ते 'सत्था' (शास्ता/गुरु) होत. शिवाय, सार्थवाहाप्रमाणे (तांड्यांच्या प्रमुखाप्रमाणे) मार्ग दाखवणारे असल्यामुळे ते 'सत्था' आहेत; भगवान हे सार्थवाह आहेत. ज्याप्रमाणे एखादा सार्थवाह आपल्या तांड्याला दुर्गम मार्गावरून (कांतारातून), चोरांच्या भीती असलेल्या मार्गावरून, हिंस्र श्वापदांच्या मार्गावरून, दुष्काळी मार्गावरून आणि निर्जल (पाणी नसलेल्या) मार्गावरून पार नेतो, संकटातून बाहेर काढतो आणि सुरक्षित भूमीवर पोहोचवतो; त्याचप्रमाणे शास्ता आणि सार्थवाह असलेले भगवान प्राण्यांना संसाररूपी दुर्गम मार्गातून, जन्मरूपी (जाती) दुर्गम मार्गातून पार नेतात, हे या निर्देशपद्धतीने येथे समजून घ्यावे. 'देवमनुस्सानं' म्हणजे देवांचे आणि मनुष्यांचे. हे श्रेष्ठ प्राण्यांच्या वर्गीकरणानुसार आणि मुक्तीसाठी पात्र असलेल्या (भव्य) पुद्गलांच्या वर्गीकरणानुसार म्हटले गेले आहे. परंतु, भगवान हे प्राण्यांना (तिर्यंच प्राण्यांना) देखील उपदेश देऊन त्यांचे शास्ता (शिक्षक) बनतात. कारण ते प्राणी देखील भगवंतांकडून धर्मश्रवण करून उपनिषय-संपत्ती (कल्याणकारी संस्कार) प्राप्त करतात आणि त्याच उपनिषय-संपत्तीच्या बळावर दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या जन्मात मार्ग आणि फळाचे (मग्ग-फल) वाटेकरी होतात. बेडूक देवपुत्र (मंडूक देवपुत्र) इत्यादी याचे उदाहरण आहेत.

Bhagavati kira gaggarāya pokkharaṇiyā tīre campānagaravāsīnaṃ dhammaṃ desiyamāne eko maṇḍūko bhagavato sare nimittaṃ aggahesi, taṃ eko vacchapālako daṇḍaṃ olubbha tiṭṭhanto sīse sannirumbhitvā aṭṭhāsi. So tāvadeva kālaṅkatvā tāvatiṃsabhavane dvādasayojanike kanakavimāne nibbatti. Suttappabuddho viya ca tattha accharāsaṅghaparivutaṃ attānaṃ disvā ‘‘are ahampi nāma idha nibbatto, kiṃ nu kho kammamakāsi’’nti āvajjento na aññaṃ kiñci addasa aññatra bhagavato sare nimittaggāhā. So tāvadeva saha vimānena āgantvā bhagavato pāde sirasā vandi. Bhagavā jānantova pucchi –

असे सांगितले जाते की, जेव्हा भगवान गग्गरा पुष्करणीच्या (तलावाच्या) काठावर चम्पा नगरीतील रहिवाशांना उपदेश करत होते, तेव्हा एका बेडकाने भगवंतांच्या मधुर आवाजावर आपले चित्त एकाग्र केले (धर्माचा ध्वनी मनात साठवला). त्याच वेळी एका गुराख्याने आपल्या काठीवर भार देऊन उभे असताना, नकळत ती काठी त्या बेडकाच्या डोक्यावर दाबून धरली. तो बेडूक त्याच क्षणी मरण पावला आणि तावतिंस देवलोकात बारा योजने विस्तीर्ण अशा सुवर्ण विमानामध्ये (भव्य महालात) उत्पन्न झाला. झोपेतून जागे व्हावे त्याप्रमाणे, तेथे अप्सरांच्या समुदायाने स्वतःला वेढलेले पाहून त्याने विचार केला, 'अरे! माझ्यासारखा बेडूक येथे जन्मला! मी असे कोणते पुण्यकर्म केले होते?' असा विचार करताना त्याला भगवंतांच्या आवाजावर चित्त एकाग्र करण्याव्यतिरिक्त इतर कोणतेही पुण्यकर्म दिसले नाही. तो देवपुत्र त्याच क्षणी आपल्या विमानासह तेथे आला आणि त्याने भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन केले. भगवंतांनी सर्व काही माहीत असूनही विचारले –

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti.

“ऋद्धी (दिव्य शक्ती) आणि यशाने प्रदीप्त होऊन, अत्यंत मनमोहक कांतीने सर्व दिशा उजळून टाकत माझ्या चरणांना वंदन करणारा तू कोण आहेस?”

Maṇḍūkohaṃ [Pg.203] pure āsiṃ, udake vārigocaro;

Tava dhammaṃ suṇantassa, avadhi vacchapālakoti.

“मी पूर्वजन्मात पाण्यात राहणारा, जलचर असा बेडूक होतो. आपला उपदेश ऐकत असताना एका गुराख्याने मला मारले.”

Bhagavā tassa dhammaṃ desesi. Caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Devaputtopi sotāpattiphale patiṭṭhāya sitaṃ katvā pakkamīti.

भगवंतांनी त्याला उपदेश केला. तो ऐकून चौऱ्याऐंशी हजार प्राण्यांना धर्मबोध (चार आर्यसत्यांचे ज्ञान) झाला. तो देवपुत्र देखील सोतापत्ती फलावर (स्रोतापन्न अवस्थेत) प्रतिष्ठित झाला आणि मंदस्मित करून निघून गेला.

141. Yaṃ pana kiñci atthi ñeyyaṃ nāma, sabbasseva buddhattā vimokkhantikaññāṇavasena buddho. Yasmā vā cattāri saccāni attanāpi bujjhi, aññepi satte bodhesi, tasmā evamādīhipi kāraṇehi buddho. Imassa ca panatthassa viññāpanatthaṃ ‘‘bujjhitā saccānīti buddho. Bodhetā pajāyāti buddho’’ti evaṃ pavatto sabbopi niddesanayo (mahāni. 192) paṭisambhidānayo (paṭi. ma. 1.162) vā vitthāretabbo.

१४१. शिवाय, जे काही जाणण्यासारखे (ज्ञेय) आहे, त्या सर्वांचेच विमोक्ष-अंतिक ज्ञानाच्या (अंतिम मुक्तीच्या ज्ञानाच्या) बळावर आकलन केल्यामुळे त्यांना 'बुद्ध' म्हणतात. किंवा, ज्याअर्थी त्यांनी स्वतः चार आर्यसत्यांचे आकलन केले आणि इतर प्राण्यांना देखील त्यांचे आकलन करून दिले, म्हणून या कारणांमुळे देखील त्यांना 'बुद्ध' म्हटले जाते. आणि याच अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी – 'सत्यांचे आकलन करणारे असल्यामुळे ते 'बुद्ध' आहेत; प्रजेला (लोकांना) जागृत करणारे असल्यामुळे ते 'बुद्ध' आहेत' अशा प्रकारे आलेला संपूर्ण निर्देश-मार्ग (महानिद्देस पद्धत) किंवा पटिसम्भिदामग्ग पद्धत सविस्तरपणे स्पष्ट करावी.

142. Bhagavāti idaṃ panassa guṇavisiṭṭhasabbasattuttamagarugāravādhivacanaṃ. Tenāhu porāṇā –

१४२. 'भगवा' (भगवान) हे नाव म्हणजे गुणांनी श्रेष्ठ आणि सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम असलेल्या, आदरणीय व पूजनीय अशा बुद्धांचे आदर व्यक्त करणारे संबोधन आहे. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garugāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

“'भगवा' (भगवान) हा शब्द श्रेष्ठ आहे, 'भगवा' हा शब्द सर्वोत्तम आहे. ते आदर आणि पूज्यभावाने युक्त आहेत, म्हणूनच त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते.”

Catubbidhaṃ vā nāmaṃ āvatthikaṃ liṅgikaṃ nemittikaṃ adhiccasamuppannanti. Adhiccasamuppannaṃ nāma lokiyavohārena yadicchakanti vuttaṃ hoti. Tattha vaccho dammo balībaddoti evamādi āvatthikaṃ. Daṇḍī chattī sikhī karīti evamādi liṅgikaṃ. Tevijjo chaḷabhiññoti evamādi nemittikaṃ. Sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhakoti evamādi vacanatthaṃ anapekkhitvā pavattaṃ adhiccasamuppannaṃ. Idaṃ pana bhagavāti nāmaṃ nemittikaṃ, na mahāmāyāya, na suddhodanamahārājena, na asītiyā ñātisahassehi kataṃ, na sakkasantusitādīhi devatāvisesehi. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ…pe… vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 84).

नाव (नाम) हे चार प्रकारचे असते: आवत्थिक (अवस्थावाचक), लिंगिक (चिन्हवाचक), नैमित्तिक (गुणवाचक) आणि अधिच्चसमुप्पन्न (यदृच्छावाचक). लौकिक व्यवहारात 'अधिच्चसमुप्पन्न' नामाला 'यदिच्छक' (इच्छेनुसार ठेवलेले) असे म्हटले जाते. त्यापैकी 'वच्छो' (वासरू), 'दम्मो' (दमनाचा बैल), 'बलीबद्दो' (ओझे वाहणारा बैल) इत्यादी नावे 'आवत्थिक' (अवस्थावाचक) आहेत. 'दंडी' (काठी घेतलेला), 'छत्ती' (छत्री घेतलेला), 'शिखी' (शेंडी असलेला), 'करी' (सोंड असलेला हत्ती) इत्यादी नावे 'लिंगिक' (चिन्हवाचक) आहेत. 'तेविज्जो' (त्रिविद्य), 'छळभिञ्ञो' (षडभिज्ञ) इत्यादी नावे 'नैमित्तिक' (गुणवाचक) आहेत. 'सिरिवड्ढको' (कीर्ती वाढवणारा), 'धनवड्ढको' (धन वाढवणारा) इत्यादी नावे शब्दाच्या मूळ अर्थाचा विचार न करता ठेवलेली असल्याने ती 'अधिच्चसमुप्पन्न' (यदृच्छावाचक) आहेत. परंतु, हे 'भगवा' हे नाव नैमित्तिक (गुणवाचक) आहे. हे नाव माता महामाया यांनी ठेवलेले नाही, पिता शुद्धोदन महाराजांनी ठेवलेले नाही, ऐंशी हजार नातेवाईकांनी ठेवलेले नाही, आणि सक्क (शक्र), संतुसित इत्यादी विशिष्ट देवतांनीही ठेवलेले नाही. धम्मसेनापती (सारिपुत्त थेरांनी) देखील असे म्हटले आहे: 'भगवा हे नाव मातेने ठेवलेले नाही... पे... हे भगवा हे नाव भगवान बुद्धांचे विमोक्खाच्या (विमुक्तीच्या) अंतिम क्षणी, म्हणजेच अर्हत्त्वफळ प्राप्तीच्या वेळी, बोधिवृक्षाच्या मुळाशी सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या (सब्बञ्ञुताञाण) प्राप्तीसोबतच साक्षात्काराने सिद्ध झालेली प्रज्ञप्ती (नाव) आहे.'

143. Yaṃguṇanemittikañcetaṃ nāmaṃ, tesaṃ guṇānaṃ pakāsanatthaṃ imaṃ gāthaṃ vadanti –

१४३. हे नाव ज्या गुणांमुळे नैमित्तिक (गुणवाचक) झाले आहे, त्या गुणांचे प्रकटीकरण करण्यासाठी (महाथेर) ही गाथा म्हणतात –

‘‘Bhagī [Pg.204] bhajī bhāgi vibhattavā iti,Akāsi bhagganti garūti bhāgyavā;

Bahūhi ñāyehi subhāvitattano,Bhavantago so bhagavāti vuccatī’’ti. –

“ते 'भगी' (ऐश्वर्यवान), 'भजी' (ध्यान-मार्गाचे सेवन करणारे), 'भागी' (धम्मगुणांचे वाटेकरी) आणि 'विभत्तवा' (धम्माचे विभाजन करून शिकवणारे) आहेत; त्यांनी पापांचा नाश केला म्हणून ते 'भग्ग' आहेत, ते आदरणीय गुरु असल्याने 'गरू' आहेत आणि पुण्यवान असल्याने 'भाग्यवा' आहेत; अनेक मार्गांनी ज्यांनी स्वतःच्या चित्ताची उत्तम जोपासना केली आहे (सुभावितत्तनो) आणि जे भवाच्या पार गेले आहेत (भवन्तगो), त्यांना 'भगवा' असे म्हटले जाते.”

Niddese (mahāni. 84) vuttanayeneva cettha tesaṃ tesaṃ padānaṃ attho daṭṭhabbo.

या गाथेतील त्या त्या पदांचा अर्थ 'निद्देस' (महानिद्देस) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

144. Ayaṃ pana aparo nayo.

१४४. आता ही दुसरी पद्धत (नय) आहे.

Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tatoti.

“ते भाग्यवान (भाग्यवा) आहेत, त्यांनी क्लेशांचा नाश केला आहे (भग्गवा), ते सहा प्रकारच्या भग (ऐश्वर्य) गुणांनी युक्त आहेत, धम्माचे विभाजन करून सांगणारे (विभत्तवा) आहेत, ध्यान-विहारांचे सेवन करणारे (भत्तवा) आहेत आणि तिन्ही भवांमध्ये गमनाचा (तृष्णेचा) त्याग करणारे (वन्तगमनो) आहेत; म्हणूनच त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते.”

Tattha vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyayotiādikaṃ niruttilakkhaṇaṃ gahetvā saddanayena vā pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā yasmā lokiyalokuttarasukhābhinibbattakaṃ dānasīlādipārappattaṃ bhāgyamassa atthi, tasmā bhāgyavāti vattabbe bhagavāti vuccatīti ñātabbaṃ.

त्या गाथेत, 'वण्णागमो' (अक्षराचे आगमन), 'वण्णविपरिययो' (अक्षराचा विपर्यास/बदल) इत्यादी निरुक्तीचे नियम लक्षात घेऊन किंवा व्याकरण शास्त्रानुसार 'पिसोदरादि' गणात समाविष्ट करण्याचा नियम व्याकरणकारांनी स्वीकारल्यामुळे; ज्या अर्थी या नाथांकडे लौकिक आणि लोकोत्तर सुख उत्पन्न करणारे, दान-शीलादी पारमितांच्या शिखरावर पोहोचलेले 'भाग्य' (पुण्य) आहे, म्हणून 'भाग्यवा' असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते, असे समजावे.

Yasmā pana ahirikānottappakodhūpanāhamakkhapaḷāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānamadapamādataṇhāavijjā- tividhākusalamūladuccaritasaṃkilesamalavisamasaññāvitakkapapañcacatubbidhavipariyesa- āsavaganthaoghayogaagatitaṇhuppādupādānapañcacetokhīlavinibandhanīvaraṇābhinandanā- chavivādamūlataṇhākāyasattānusayaaṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapathadvāsaṭṭhidiṭṭhigata- aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedasabbadarathapariḷāhakilesasatasahassāni, saṅkhepato vā pañca kilesakhandhaabhisaṅkhāradevaputtamaccumāre abhañji. Tasmā bhaggattā etesaṃ parissayānaṃ bhaggavāti vattabbe bhagavāti vuccati. Āha cettha –

परंतु, ज्या अर्थी त्यांनी अहरिक (निर्लज्जपणा), अनोत्तप्प (भयहीनता), कोध (क्रोध), उपनाह (वैरभाव), मक्ख (गुणनाश), पळास (तुलना करणे), इस्सा (मत्सर), मच्छरिय (कृपणता), माया (कपट), साठेय्य (ढोंगीपणा), थंभ (ताठरता), सारंभ (अहंकार), मान (अभिमान), अतिमान (अति-अभिमान), मद (उन्मत्तपणा), पमाद (प्रमाद/आळस), तण्हा (तृष्णा), अविज्जा (अविद्या); तीन प्रकारचे अकुशल मूळ, दुच्चरित (दुराचार), संकिलेस (संक्लेश), मल (मळ), विसम (विषमता), सञ्ञา (संज्ञा), वितक्क (वितर्क), पपञ्च (प्रपंच); चार प्रकारचे विपर्येस (विपर्यास), आसव (आसव), गंथ (ग्रंथ/गाठी), ओघ (पूर), योग (बंधने), अगति (अगतिकता), तण्हूप्पाद (तृष्णेची उत्पत्ती), उपादान; पाच प्रकारचे चेतोखील (चित्ताची खिळलेली अवस्था), विनिबंध (चित्ताचे बंधन), नीवरण (अडथळे), अभिनंदन; सहा प्रकारचे विवादमूळ, तण्हाकाय (तृष्णासमूह); सात प्रकारचे अनुसय (सुप्त क्लेश); आठ प्रकारचे मिच्छत्त (मिथ्यात्व); नऊ प्रकारचे तण्हामूलक (तृष्णामूलक धर्म); दहा प्रकारचे अकुशल कम्मपथ (अकुशल कर्ममार्ग); बासष्ट प्रकारच्या मिच्छादिट्ठि (मिथ्या दृष्टी); एकशे आठ प्रकारच्या तण्हाविचरित (तृष्णेचे प्रकार) यांसह सर्व प्रकारचे क्लेश, परिळाह (दाह) आणि लाखो क्लेशांचा नाश केला आहे; किंवा संक्षेपात सांगायचे तर, त्यांनी क्लेसमार, खंधमार, अभिसंखारमार, देवपुत्तमार आणि मच्चुमार या पाच मारांचा नाश केला आहे. या सर्व उपद्रवांचा (परिसयांचा) नाश केल्यामुळे (भग्गत्ता) त्यांना 'भग्गवा' म्हणणे योग्य असताना 'भगवा' असे म्हटले जाते. याविषयी असे म्हटले आहे –

‘‘Bhaggarāgo bhaggadoso, bhaggamoho anāsavo;

Bhaggāssa pāpakā dhammā, bhagavā tena vuccatī’’ti.

“त्यांनी राग (आसक्ती) नष्ट केला आहे, द्वेष नष्ट केला आहे, मोह नष्ट केला आहे, ते अनासव (आसवरहित) आहेत. या तथागतांनी सर्व पापधम्मांचा नाश केला आहे, म्हणूनच त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते.”

Bhāgyavatāya cassa satapuññalakkhaṇadharassa rūpakāyasampatti dīpitā hoti. Bhaggadosatāya dhammakāyasampatti. Tathā lokiyasarikkhakānaṃ bahumatabhāvo, gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā, abhigatānañca nesaṃ kāyacittadukkhāpanayane [Pg.205] paṭibalabhāvo, āmisadānadhammadānehi upakāritā, lokiyalokuttarasukhehi ca saṃyojanasamatthatā dīpitā hoti.

त्यांच्या 'भाग्यवत्ता' (पुण्यवान असणे) या गुणामुळे, शेकडो पुण्याच्या लक्षणांनी युक्त असलेल्या त्यांच्या रूपकायाची समृद्धी (रूपकायसंपत्ती) दर्शविली जाते. त्यांच्या 'भग्गदोषता' (दोषांचा नाश करणे) या गुणामुळे त्यांच्या धम्मकायाची समृद्धी (धम्मकायसंपत्ती) दर्शविली जाते. त्याचप्रमाणे, लौकिक लोकांमध्ये त्यांचा असलेला मोठा आदर, गृहस्थ आणि प्रव्रजितांनी (भिक्खूंनी) त्यांच्याकडे जाण्यायोग्यता (शरण जाणे), शरण आलेल्या लोकांचे शारीरिक व मानसिक दुःख दूर करण्याची त्यांची क्षमता, आमिषदान (भौतिक दान) आणि धम्मदानाने त्यांच्यावर उपकार करण्याची वृत्ती, आणि त्यांना लौकिक व लोकोत्तर सुखांशी जोडण्याची त्यांची सामर्थ्यशीलता या गाथेतून स्पष्ट होते.

Yasmā ca loke issariyadhammayasasirikāmapayattesu chasu dhammesu bhagasaddo pavattati, paramañcassa sakacitte issariyaṃ, aṇimālaṅghimādikaṃ vā lokiyasammataṃ sabbākāraparipūraṃ atthi. Tathā lokuttaro dhammo. Lokattayabyāpako yathābhuccaguṇādhigato ativiya parisuddho yaso. Rūpakāyadassanabyāvaṭajananayanappasādajananasamatthā sabbākāraparipūrā sabbaṅgapaccaṅgasirī. Yaṃ yaṃ etena icchitaṃ patthitaṃ attahitaṃ parahitaṃ vā, tassa tassa tatheva abhinipphannattā icchitatthanibbattisaññito kāmo. Sabbalokagarubhāvappattihetubhūto sammāvāyāmasaṅkhāto payatto ca atthi. Tasmā imehi bhagehi yuttattāpi bhagā assa santīti iminā atthena bhagavāti vuccati.

आणि ज्या अर्थी जगात 'भग' हा शब्द ऐश्वर्य (इस्सरीय), धम्म, यश, सिरी (सौंदर्य/शोभा), काम (इच्छापूर्ती) आणि पयत्त (प्रयत्न/लौकिक प्रयत्न) या सहा गोष्टींसाठी वापरला जातो; आणि या नाथांचे स्वतःच्या चित्तावर परम ऐश्वर्य आहे, किंवा जगात मान्य असलेले आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण असलेले अणिमा, लघिमा इत्यादी आठ प्रकारचे ऐश्वर्य त्यांच्याकडे आहे. तसेच त्यांच्याकडे लोकोत्तर धम्म आहे. तिन्ही लोकांमध्ये पसरलेले, वास्तविक गुणांमुळे प्राप्त झालेले आणि अत्यंत शुद्ध असे यश त्यांच्याकडे आहे. त्यांच्या रूपकायाचे दर्शन घेणाऱ्या लोकांच्या डोळ्यांना प्रसन्नता देणारे, सर्व प्रकारे परिपूर्ण असे सर्व अंगा-प्रत्यंगांचे सौंदर्य (सिरी) त्यांच्याकडे आहे. त्यांनी स्वतःच्या कल्याणासाठी (अत्तहित) किंवा इतरांच्या कल्याणासाठी (परहित) जी जी इच्छा केली, ती ती तशीच पूर्ण झाली असल्याने, इच्छित गोष्टी पूर्ण करणारे 'काम' (इच्छाशक्ती) त्यांच्याकडे आहे. संपूर्ण जगाचे गुरुपद प्राप्त करण्यास कारणीभूत असलेला, 'सम्मावायाम' (सम्यक व्यायाम) नावाचा त्यांचा प्रयत्न (पयत्त) त्यांच्याकडे आहे. म्हणूनच, या सहा प्रकारच्या 'भग' गुणांनी युक्त असल्यामुळे त्यांच्याकडे 'भग' आहेत, या अर्थाने त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते.

Yasmā pana kusalādīhi bhedehi sabbadhamme, khandhāyatanadhātusaccaindriyapaṭiccasamuppādādīhi vā kusalādidhamme, pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhaṃ ariyasaccaṃ, āyūhananidānasaṃyogapalibodhaṭṭhena samudayaṃ, nissaraṇavivekāsaṅkhataamataṭṭhena nirodhaṃ, niyyānikahetudassanādhipateyyaṭṭhena maggaṃ vibhattavā, vibhajitvā vivaritvā desitavāti vuttaṃ hoti. Tasmā vibhattavāti vattabbe bhagavāti vuccati.

शिवाय, ज्या अर्थी त्यांनी कुशल इत्यादी भेदांनी सर्व धम्मांचे, किंवा स्कंध, आयतन, धातू, सत्य, इंद्रिय, पटिच्चसमुप्पाद इत्यादींद्वारे कुशल इत्यादी धम्मांचे विश्लेषण केले आहे; तसेच पीडन (पीडा देणे), संखत (संस्कृत/उत्पन्न केलेले), संताप (दाह) आणि विपरिणाम (बदलणे) या अर्थाने 'दुःख अरियसच्च' (दुःख आर्यसत्य); आयूहन (गोळा करणे), निदान (कारण), संयोग (जोडणे) आणि पलिबोध (अडथळा) या अर्थाने 'समुदय अरियसच्च'; निस्सरण (मुक्त होणे), विवेक (अलिप्तता), असंखत (असंस्कृत) आणि अमत (अमृत) या अर्थाने 'निरोध अरियसच्च'; आणि निय्यानिक (संसारातून बाहेर काढणारे), हेतू, दस्सन (दर्शन) आणि अधिपतेय्य (अधिपती असणे) या अर्थाने 'मग्ग अरियसच्च' यांचे विश्लेषण केले आहे, त्यांचे विभाजन करून आणि त्यांना स्पष्ट करून उपदेश केला आहे; म्हणूनच, 'विभत्तवा' (विश्लेषण करणारे) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते.

Yasmā ca esa dibbabrahmaariyavihāre kāyacittaupadhiviveke suññatappaṇihitānimittavimokkhe aññe ca lokiyalokuttare uttarimanussadhamme bhaji sevi bahulaṃ akāsi, tasmā bhattavāti vattabbe bhagavāti vuccati.

आणि ज्या अर्थी या महापुरुषांनी दिव्यविहार, ब्रह्मविहार आणि अरियविहार; कायविवेक, चित्तविवेक आणि उपधिविवेक; सुञ्ञत (शून्यता), अप्पणिहित (अप्रणिहित) आणि अनिमित्त (अनिमित्त) विमोक्ष; तसेच इतर लौकिक व लोकोत्तर उत्तरिमनुस्सधम्मांचे (अतिमानुष धम्मांचे) सेवन केले, त्यांचे वारंवार आचरण केले; म्हणूनच, 'भत्तवा' (सेवन करणारे) असे म्हणण्याऐवजी त्यांना 'भगवा' म्हटले जाते.

Yasmā pana tīsu bhavesu taṇhāsaṅkhātaṃ gamanaṃ anena vantaṃ, tasmā bhavesu vantagamanoti vattabbe bhavasaddato bhakāraṃ gamanasaddato gakāraṃ vantasaddato vakārañca dīghaṃ katvā ādāya bhagavāti vuccati yathā loke mehanassa khassa mālāti vattabbe mekhalāti.

शिवाय, ज्या अर्थी त्यांनी तिन्ही भवांमध्ये तृष्णारूपी गमनाचा (येण्या-जाण्याचा) त्याग केला आहे (ओकून टाकला आहे), म्हणून 'भवेसु वन्तगमनो' (भवांमध्ये गमनाचा त्याग केलेले) असे म्हणण्याऐवजी 'भव' शब्दातील 'भ', 'गमन' शब्दातील 'ग' आणि 'वन्त' शब्दातील 'व' घेऊन, त्याला दीर्घ (वा) करून 'भगवा' असे म्हटले जाते; ज्याप्रमाणे लौकिक व्यवहारात 'मेहनस्स खस्स माला' (गुप्तांगाची माळ) असे म्हणण्याऐवजी 'मेखला' (कमरपट्टा) असे म्हटले जाते.

145. Tassevaṃ iminā ca iminā ca kāraṇena so bhagavā arahaṃ…pe… iminā ca iminā ca kāraṇena bhagavāti buddhaguṇe anussarato neva tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ, na mohapariyuṭṭhitaṃ [Pg.206] cittaṃ hoti. Ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgatamārabbha (a. ni. 6.10). Iccassa evaṃ rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vikkhambhitanīvaraṇassa kammaṭṭhānābhimukhatāya ujugatacittassa buddhaguṇapoṇā vitakkavicārā pavattanti. Buddhaguṇe anuvitakkayato anuvicārayato pīti uppajjati. Pītimanassa pītipadaṭṭhānāya passaddhiyā kāyacittadarathā paṭippassambhanti. Passaddhadarathassa kāyikampi cetasikampi sukhaṃ uppajjati. Sukhino buddhaguṇārammaṇaṃ hutvā cittaṃ samādhiyatīti anukkamena ekakkhaṇe jhānaṅgāni uppajjanti. Buddhaguṇānaṃ pana gambhīratāya nānappakāraguṇānussaraṇādhimuttatāya vā appanaṃ appatvā upacārappattameva jhānaṃ hoti. Tadetaṃ buddhaguṇānussaraṇavasena uppannattā buddhānussaticceva saṅkhaṃ gacchati.

१४५. अशा प्रकारे, "या आणि या कारणाने ते भगवान अरहंत आहेत... पे... या आणि या कारणाने ते भगवान आहेत" असे बुद्धांच्या गुणांचे अनुस्मरण करणाऱ्या त्या योग्याचे चित्त त्या वेळी रागाने व्यापलेले (रागपरियुट्टित) नसते, द्वेषाने व्यापलेले नसते आणि मोहाने व्यापलेले नसते. तथागतांना आलंबन करून त्याचे चित्त त्या वेळी सरळ (ऋजू) झालेले असते. अशा प्रकारे, राग इत्यादींच्या अभावामुळे ज्याचे नीवरण (अडथळे) शांत झाले आहेत, अशा कर्मस्थानाकडे सन्मुख आणि ऋजू चित्त असलेल्या योग्यामध्ये बुद्धांच्या गुणांकडे झुकलेले वितर्क आणि विचार प्रवृत्त होतात. बुद्धांच्या गुणांचे अनुवितर्कन आणि अनुविचारण करणाऱ्याला प्रीती (हर्ष) उत्पन्न होते. प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्या योग्याला, प्रीती हेच जवळचे कारण असलेल्या प्रस्सद्धीमुळे (शांतीमुळे) कायिक आणि मानसिक क्लेश (दरथ) शांत होतात. क्लेश शांत झालेल्या योग्याला कायिक आणि मानसिक सुख उत्पन्न होते. सुखी असलेल्या योग्याचे चित्त बुद्धांच्या गुणांना आलंबन करून समाधीस्थ होते. अशा क्रमाने एकाच क्षणी ध्यानांगे (झानंगे) उत्पन्न होतात. परंतु, बुद्धांच्या गुणांच्या गंभीरतेमुळे किंवा विविध प्रकारच्या गुणांच्या अनुस्मरणात मग्न असल्यामुळे, अप्पना (अर्पणा समाधी) प्राप्त न होता केवळ उपचार (उपचार समाधी) प्राप्त ध्यानाची प्राप्ती होते. बुद्धांच्या गुणांच्या अनुस्मरणाच्या प्रभावाने उत्पन्न झाल्यामुळे या ध्यानाला 'बुद्धानुस्सती' (बुद्धानुस्मृती) असेच म्हटले जाते.

Imañca pana buddhānussatiṃ anuyutto bhikkhu satthari sagāravo hoti sappatisso, saddhāvepullaṃ sativepullaṃ paññāvepullaṃ puññavepullañca adhigacchati, pītipāmojjabahulo hoti, bhayabheravasaho dukkhādhivāsanasamattho, satthārā saṃvāsasaññaṃ paṭilabhati. Buddhaguṇānussatiyā ajjhāvutthañcassa sarīrampi cetiyagharamiva pūjārahaṃ hoti. Buddhabhūmiyaṃ cittaṃ namati. Vītikkamitabbavatthusamāyoge cassa sammukhā satthāraṃ passato viya hirottappaṃ paccupaṭṭhāti. Uttari appaṭivijjhanto pana sugatiparāyano hoti.

या बुद्धानुस्सतीचा अभ्यास करणारा भिक्खू शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) प्रति आदरयुक्त आणि विनयशील असतो. तो श्रद्धा, स्मृती (सती), प्रज्ञा आणि पुण्याच्या विपुलतेला प्राप्त करतो. तो अत्यंत प्रफुल्लित आणि आनंदी (प्रीती-प्रामोज्ययुक्त) असतो. तो भय आणि भीतीवर मात करू शकतो, तसेच शारीरिक दुःखांचे सहन करण्यास समर्थ असतो. त्याला शास्त्यांसोबत राहण्याची अनुभूती प्राप्त होते. बुद्धगुणांच्या अनुस्मरणाने अधिष्ठित असलेले त्याचे शरीर देखील चैत्यगृहाप्रमाणे (स्तूपाप्रमाणे) पूजनीय बनते. त्याचे चित्त बुद्धभूमीकडे झुकते. जेव्हा एखाद्या उल्लंघनीय वस्तूशी (पापकर्माच्या प्रसंगाशी) त्याचा संबंध येतो, तेव्हा शास्त्यांना प्रत्यक्ष समोर पाहत असल्याप्रमाणे त्याच्यामध्ये हिरी आणि ओत्तप्प (लाज आणि भय) उपस्थित होते. जर तो याहून उच्च (मार्ग-फल) प्राप्त करू शकला नाही, तरी तो सुगतीपरायण (उत्तम गती प्राप्त करणारा) होतो.

Tasmā have appamādaṃ, kayirātha sumedhaso;

Evaṃ mahānubhāvāya, buddhānussatiyā sadāti.

म्हणूनच, सुज्ञ (बुद्धिमान) मनुष्याने अशा महान सामर्थ्यशाली बुद्धानुस्सतीमध्ये नेहमीच अप्रमाद (जागरूकता) बाळगला पाहिजे.

Idaṃ tāva buddhānussatiyaṃ vitthārakathāmukhaṃ.

बुद्धानुस्सतीवरील हा सविस्तर कथेचा भाग (प्रस्तावना) येथे समाप्त झाला.

2. Dhammānussatikathā

२. धम्मानुस्सती कथा

146. Dhammānussatiṃ bhāvetukāmenāpi rahogatena paṭisallīnena ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti (a. ni. 6.10) evaṃ pariyattidhammassa ceva navavidhassa ca lokuttaradhammassa guṇā anussaritabbā.

१४६. धम्मानुस्सतीची भावना (अभ्यास) करू इच्छिणाऱ्या साधकाने देखील एकांतात जाऊन, ध्यानस्थ होऊन: "भगवंतांनी धम्माचे सुंदर रीतीने आख्यान केले आहे (स्वाक्खातो), तो याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा (संदिट्ठिको), तात्काळ फळ देणारा (अकालिको), 'या आणि पहा' असे सांगण्यास योग्य (एहिपस्सिको), स्वतःमध्ये धारण करण्यास योग्य (ओपनेय्यिको) आणि सुज्ञांनी आपापल्या परीने स्वतःच अनुभवण्याजोगा (पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहि) आहे" अशा प्रकारे परियत्ती धम्माच्या आणि नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माच्या गुणांचे अनुस्मरण केले पाहिजे.

147. Svākkhātoti imasmiṃ hi pade pariyattidhammopi saṅgahaṃ gacchati, itaresu lokuttaradhammova. Tattha pariyattidhammo tāva svākkhāto ādimajjhapariyosānakalyāṇattā [Pg.207] sātthasabyañjanakevalaparipuṇṇaparisuddhabrahmacariyappakāsanattā ca. Yañhi bhagavā ekagāthampi deseti, sā samantabhaddakattā dhammassa paṭhamapādena ādikalyāṇā, dutiyatatiyapādehi majjhekalyāṇā, pacchimapādena pariyosānakalyāṇā. Ekānusandhikaṃ suttaṃ nidānena ādikalyāṇaṃ, nigamanena pariyosānakalyāṇaṃ, sesena majjhekalyāṇaṃ. Nānānusandhikaṃ suttaṃ paṭhamānusandhinā ādikalyāṇaṃ, pacchimena pariyosānakalyāṇaṃ, sesehi majjhekalyāṇaṃ. Apica sanidānasauppattikattā ādikalyāṇaṃ, veneyyānaṃ anurūpato atthassa aviparītatāya ca hetudāharaṇayuttato ca majjhekalyāṇaṃ, sotūnaṃ saddhāpaṭilābhajananena nigamanena ca pariyosānakalyāṇaṃ.

१४७. कारण, "स्वाक्खातो" (सुव्याख्यात) या पदामध्ये परियत्ती धम्माचाही समावेश होतो, तर इतर पदांमध्ये केवळ लोकोत्तर धम्माचाच समावेश होतो. त्यामध्ये, परियत्ती धम्म हा सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी (आदि-मज्झ-परियोसान-कल्याण) असल्यामुळे, तसेच अर्थ आणि व्यंजनांनी युक्त, परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करत असल्यामुळे "स्वाक्खातो" (सुव्याख्यात) म्हटला जातो. भगवंत जर एखादी गाथा देखील उपदेशितात, तर धम्माच्या सर्वतोपरी कल्याणकारी स्वरूपामुळे ती पहिल्या चरणाने सुरुवातीला कल्याणकारी, दुसऱ्या व तिसऱ्या चरणाने मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटच्या चरणाने शेवटी कल्याणकारी असते. एकच संदर्भ (एकानुसंधिक) असलेले सुत्त हे त्याच्या निदानाने (प्रस्तावनेने) सुरुवातीला कल्याणकारी, निगमनाने (उपसंहाराने) शेवटी कल्याणकारी आणि उर्वरित भागाने मध्ये कल्याणकारी असते. अनेक संदर्भ (नानानुसंधिक) असलेले सुत्त हे पहिल्या संदर्भाने सुरुवातीला कल्याणकारी, शेवटच्या संदर्भाने शेवटी कल्याणकारी आणि उर्वरित संदर्भांनी मध्ये कल्याणकारी असते. शिवाय, सनिदान (कारणासह) आणि उत्पत्तीसह (प्रसंगासह) असल्यामुळे ते सुरुवातीला कल्याणकारी असते; विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) योग्यतेनुसार, अर्थाच्या यथार्थतेमुळे आणि हेतू-उदाहरणांनी युक्त असल्यामुळे ते मध्ये कल्याणकारी असते; आणि श्रोत्यांमध्ये श्रद्धा उत्पन्न करत असल्यामुळे व उपसंहाराने ते शेवटी कल्याणकारी असते.

Sakalopi sāsanadhammo attano atthabhūtena sīlena ādikalyāṇo, samathavipassanāmaggaphalehi majjhekalyāṇo, nibbānena pariyosānakalyāṇo. Sīlasamādhīhi vā ādikalyāṇo, vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo, phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo. Buddhasubodhitāya vā ādikalyāṇo, dhammasudhammatāya majjhekalyāṇo, saṅghasuppaṭippattiyā pariyosānakalyāṇo. Taṃ sutvā tathatthāya paṭipannena adhigantabbāya abhisambodhiyā vā ādikalyāṇo, paccekabodhiyā majjhekalyāṇo, sāvakabodhiyā pariyosānakalyāṇo.

संपूर्ण शासनधम्म (बुद्धांचे शिक्षण) हा स्वतःचा अर्थ असलेल्या शीलामुळे सुरुवातीला कल्याणकारी आहे, समथ-विपश्यना-मार्ग-फलांमुळे मध्ये कल्याणकारी आहे आणि निर्वाणामुळे शेवटी कल्याणकारी आहे. किंवा, शील आणि समाधीमुळे सुरुवातीला कल्याणकारी आहे, विपश्यना आणि मार्गामुळे मध्ये कल्याणकारी आहे, आणि फल व निर्वाणामुळे शेवटी कल्याणकारी आहे. किंवा, बुद्धांच्या सम्यक संबोधीमुळे सुरुवातीला कल्याणकारी आहे, धम्माच्या सुधम्मतेमुळे (उत्कृष्टतेमुळे) मध्ये कल्याणकारी आहे, आणि संघाच्या सुप्रतिपत्तीमुळे (योग्य आचरणामुळे) शेवटी कल्याणकारी आहे. किंवा, तो धम्म ऐकून त्यानुसार आचरण करणाऱ्याने प्राप्त करावयाच्या अभिसंबोधीमुळे (सम्यक संबोधीमुळे) सुरुवातीला कल्याणकारी आहे, प्रत्येकबोधीमुळे मध्ये कल्याणकारी आहे, आणि श्रावकबोधीमुळे शेवटी कल्याणकारी आहे.

Suyyamāno cesa nīvaraṇavikkhambhanato savanenapi kalyāṇameva āvahatīti ādikalyāṇo, paṭipajjiyamāno samathavipassanāsukhāvahanato paṭipattiyāpi kalyāṇaṃ āvahatīti majjhekalyāṇo, tathāpaṭipanno ca paṭipattiphale niṭṭhite tādibhāvāvahanato paṭipattiphalenapi kalyāṇaṃ āvahatīti pariyosānakalyāṇoti evaṃ ādimajjhapariyosānakalyāṇattā svākkhāto.

हा धम्म ऐकला जात असताना, नीवरणांचे (अडथळ्यांचे) दमन करत असल्यामुळे केवळ श्रवणानेही कल्याणच घडवून आणतो, म्हणून तो सुरुवातीला कल्याणकारी आहे. आचरण केला जात असताना, समथ आणि विपश्यनेचे सुख देणारा असल्यामुळे आचरणानेही कल्याणच घडवून आणतो, म्हणून तो मध्ये कल्याणकारी आहे. आणि त्यानुसार आचरण करून आचरणाचे फल प्राप्त झाल्यावर, तादी-भाव (अविचल अवस्था) प्राप्त करून देणारा असल्यामुळे आचरणाच्या फलानेही कल्याणच घडवून आणतो, म्हणून तो शेवटी कल्याणकारी आहे. अशा प्रकारे, सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी कल्याणकारी असल्यामुळे तो "स्वाक्खातो" (सुव्याख्यात) आहे.

Yaṃ panesa bhagavā dhammaṃ desento sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca pakāseti nānānayehi dīpeti, taṃ yathānurūpaṃ atthasampattiyā sātthaṃ, byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattiatthapadasamāyogato sātthaṃ, akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyā sabyañjanaṃ. Atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sātthaṃ, dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi [Pg.208] sabyañjanaṃ. Atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sātthaṃ, dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjanaṃ. Paṇḍitavedanīyato parikkhakajanappasādakanti sātthaṃ, saddheyyato lokiyajanappasādakanti sabyañjanaṃ. Gambhīrādhippāyato sātthaṃ, uttānapadato sabyañjanaṃ. Upanetabbassa abhāvato sakalaparipuṇṇabhāvena kevalaparipuṇṇaṃ. Apanetabbassa abhāvato niddosabhāvena parisuddhaṃ.

आता, भगवंत धम्माचा उपदेश करताना ज्या शासन-ब्रह्मचर्याचे आणि मार्ग-ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात आणि विविध पद्धतींनी ते स्पष्ट करतात, ते योग्य रीतीने अर्थाच्या समृद्धीमुळे 'सात्थ' (सार्थ - अर्थपूर्ण) आहे आणि व्यंजनांच्या (शब्दांच्या) समृद्धीमुळे 'सब्यञ्जन' (सव्यंजन - सुस्पष्ट शब्दांनी युक्त) आहे. संकासन (थोडक्यात सांगणे), पकासन (प्रकट करणे), विवरण (विस्तार करणे), विभजन (विभागणी करणे), उत्तानीकरण (स्पष्ट करणे) आणि पण्ञत्ती (प्रज्ञापना - व्याख्या करणे) या अर्थपदांच्या संयोगामुळे ते 'सात्थ' आहे; तर अक्षर, पद, व्यंजन, आकार, निरुत्ती (भाषा) आणि निद्देस (निर्देश) यांच्या समृद्धीमुळे ते 'सब्यञ्जन' आहे. अर्थाची गंभीरता आणि प्रतिवेधाची (साक्षात्काराची) गंभीरता यामुळे ते 'सात्थ' आहे; तर धम्माची गंभीरता आणि देशनेची (उपदेशाची) गंभीरता यामुळे ते 'सब्यञ्जन' आहे. अत्थ-पटिसम्भिदा (अर्थ-प्रतिसंविदा) आणि पटिभान-पटिसम्भिदा (प्रतिभान-प्रतिसंविदा) यांचा विषय असल्यामुळे ते 'सात्थ' आहे; तर धम्म-पटिसम्भिदा (धर्म-प्रतिसंविदा) आणि निरुत्ति-पटिसम्भिदा (निरुक्ति-प्रतिसंविदा) यांचा विषय असल्यामुळे ते 'सब्यञ्जन' आहे. विद्वानांनाच अनुभवता येण्याजोगे असल्यामुळे ते चिकित्सक लोकांचे मन प्रसन्न करणारे आहे, म्हणून ते 'सात्थ' आहे; तर विश्वासार्ह असल्यामुळे ते सामान्य लौकिक लोकांचे मन प्रसन्न करणारे आहे, म्हणून ते 'सब्यञ्जन' आहे. गंभीर अभिप्राय (आशय) असल्यामुळे ते 'सात्थ' आहे; तर सुबोध (स्पष्ट) पदे असल्यामुळे ते 'सब्यञ्जन' आहे. काहीही जोडण्याची आवश्यकता नसल्यामुळे, ते सर्व बाजूंनी परिपूर्ण (केवलपरिपुण्ण) आहे. काहीही काढून टाकण्याची आवश्यकता नसल्यामुळे, ते निर्दोष आणि अत्यंत शुद्ध (परिसुद्ध) आहे.

Apica paṭipattiyā adhigamabyattito sātthaṃ, pariyattiyā āgamabyattito sabyañjanaṃ, sīlādipañcadhammakkhandhayuttato kevalaparipuṇṇaṃ, nirupakkilesato nittaraṇatthāya pavattito lokāmisanirapekkhato ca parisuddhanti evaṃ sātthasabyañjanakevalaparipuṇṇaparisuddhabrahmacariyappakāsanato svākkhāto.

शिवाय, शील-विशुद्धी इत्यादी सम्यक प्रतिपत्तीमुळे (आचरणाने) मार्ग, फल आणि निर्वाण या अधिगमाच्या (प्राप्तीच्या) प्रकटीकरणामुळे तो 'सार्थ' (अर्थपूर्ण) आहे; परियत्तीच्या (धर्माच्या अभ्यासाच्या) अध्ययनाने आगम-श्रुताच्या प्रकटीकरणामुळे तो 'सव्यंजन' (योग्य शब्दांनी युक्त) आहे. शील इत्यादी पाच धर्मस्कंधांनी (गुणांच्या समूहाने) युक्त असल्यामुळे तो 'केवळपरिपूर्ण' (पूर्णपणे परिपूर्ण) आहे. दृष्टी, मान इत्यादी उपक्किलेसांपासून (मळांपासून) मुक्त असल्यामुळे, संसारातून मुक्त होण्यासाठी प्रवृत्त असल्यामुळे आणि लौकिक आमिषाची (लाभ-सत्काराची) अपेक्षा नसल्यामुळे तो 'परिशुद्ध' (पूर्णपणे शुद्ध) आहे. अशा प्रकारे, सार्थ, सव्यंजन, केवळपरिपूर्ण आणि परिशुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे (श्रेष्ठ आचरणाचे) प्रकाशन करत असल्यामुळे तो 'स्वाख्यात' (चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेला) म्हटला जातो.

Atthavipallāsābhāvato vā suṭṭhu akkhātoti svākkhāto. Yathā hi aññatitthiyānaṃ dhammassa attho vipallāsamāpajjati, antarāyikāti vuttadhammānaṃ antarāyikattābhāvato, niyyānikāti vuttadhammānaṃ niyyānikattābhāvato. Tena te durakkhātadhammāyeva honti, na tathā bhagavato dhammassa attho vipallāsamāpajjati. Ime dhammā antarāyikā, ime dhammā niyyānikāti evaṃ vuttadhammānaṃ tathābhāvānatikkamanatoti. Evaṃ tāva pariyattidhammo svākkhāto.

किंवा, अर्थाचा विपर्यास (भ्रम किंवा चूक) नसल्यामुळे तो 'सुष्ठु' (चांगल्या प्रकारे) 'आख्यात' (उपदेशिलेला) आहे, म्हणून तो 'स्वाख्यात' होय. कारण, ज्याप्रमाणे इतर पंथांच्या (तीर्थिकांच्या) धर्माचा अर्थ विपर्यासाला (चुकीला) प्राप्त होतो; (कारण त्यांनी) 'हे अंतरायिक (अडथळा आणणारे) आहेत' असे म्हटलेले धर्म प्रत्यक्षात अंतरायिक नसतात आणि 'हे नैय्यानिक (संसारातून मुक्त करणारे) आहेत' असे म्हटलेले धर्म प्रत्यक्षात नैय्यानिक नसतात. त्यामुळे ते (तीर्थिक) 'दुराख्यात-धर्मी' (वाईट रीतीने उपदेशिलेल्या धर्माचे पालन करणारे) असतात. परंतु भगवंतांच्या धर्माचा अर्थ अशा प्रकारे विपर्यासाला प्राप्त होत नाही. 'हे धर्म अंतरायिक (अडथळे आणणारे) आहेत आणि हे धर्म नैय्यानिक (मुक्त करणारे) आहेत' अशा प्रकारे उपदेशिलेल्या धर्मांचे स्वरूप त्या स्थितीचे उल्लंघन करत नाही (म्हणजे ते जसे सांगितले आहेत तसेच असतात). अशा प्रकारे, सर्वप्रथम परियत्ति-धम्म 'स्वाख्यात' आहे.

Lokuttaradhammo pana nibbānānurūpāya paṭipattiyā paṭipadānurūpassa ca nibbānassa akkhātattā svākkhāto. Yathāha – ‘‘supaññattā kho pana tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saṃsandati sameti, evameva supaññattā (dī. ni. 2.296) tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā cā’’ti. Ariyamaggo cettha antadvayaṃ anupagamma majjhimā paṭipadābhūtova ‘‘majjhimā paṭipadā’’ti akkhātattā svākkhāto. Sāmaññaphalāni paṭipassaddhakilesāneva ‘‘paṭipassaddhakilesānī’’ti akkhātattā svākkhātāni. Nibbānaṃ sassatāmatatāṇaleṇādisabhāvameva sassatādisabhāvavasena akkhātattā svākkhātanti evaṃ lokuttaradhammopi svākkhāto.

परंतु, लोकोत्तर धर्म हा निर्वाणास अनुकूल असलेल्या प्रतिपत्तीचा (आचरणाचा) उपदेश केल्यामुळे आणि प्रतिपत्तीस अनुकूल असलेल्या निर्वाणाचा उपदेश केल्यामुळे 'स्वाख्यात' आहे. जसे म्हटले आहे – “त्या भगवंतांनी आपल्या श्रावकांसाठी निर्वाणाकडे नेणारा मार्ग चांगल्या प्रकारे प्रज्ञप्त (उपदेशित) केला आहे; निर्वाण आणि तो मार्ग एकमेकांशी सुसंगत आहेत. ज्याप्रमाणे गंगेचे पाणी यमुनेच्या पाण्याशी सुसंगत होते, मिळतेजुळते होते, त्याचप्रमाणे त्या भगवंतांनी श्रावकांसाठी निर्वाणगामी मार्ग चांगल्या प्रकारे प्रज्ञप्त केला आहे; निर्वाण आणि तो मार्ग सुसंगत आहेत.” आणि येथे, आर्य मार्ग हा दोन्ही टोकांना (अंतांना) न जाता मध्यम मार्गच असल्यामुळे, 'मध्यम मार्ग' म्हणून उपदेशिला गेल्याने 'स्वाख्यात' आहे. श्रामण्यफले ही क्लेशांना पूर्णपणे शांत करणारीच असल्यामुळे, 'क्लेश शांत करणारी' म्हणून उपदेशिली गेल्याने 'स्वाख्यात' आहेत. निर्वाण हे नित्य (शाश्वत), अमृत (मृत्युहीन), त्राण (रक्षण करणारे), लेण (आश्रयस्थान) इत्यादी स्वभावाचेच असल्यामुळे, शाश्वत इत्यादी स्वभावाच्या रूपाने उपदेशिले गेल्याने 'स्वाख्यात' आहे. अशा प्रकारे लोकोत्तर धर्म देखील 'स्वाख्यात' आहे.

148. Sandiṭṭhikoti [Pg.209] ettha pana ariyamaggo tāva attano santāne rāgādīnaṃ abhāvaṃ karontena ariyapuggalena sāmaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko. Yathāha –‘‘ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādiṇṇacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. Cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Rāge pahīne neva attabyābādhāya ceteti, na parabyābādhāya ceteti, na ubhayabyābādhāya ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evampi kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hotī’’ti(a. ni. 3.54). Apica navavidhopi lokuttaradhammo yena yena adhigato hoti, tena tena parasaddhāya gantabbataṃ hitvā paccavekkhaṇañāṇena sayaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko. Atha vā pasatthā diṭṭhi sandiṭṭhi, sandiṭṭhiyā jayatīti sandiṭṭhiko. Tathā hettha ariyamaggo sampayuttāya, ariyaphalaṃ kāraṇabhūtāya, nibbānaṃ visayibhūtāya sandiṭṭhiyā kilese jayati. Tasmā yathā rathena jayatīti rathiko, evaṃ navavidhopi lokuttaradhammo sandiṭṭhiyā jayatīti sandiṭṭhiko.

१४८. 'संदिट्ठिक' (प्रत्यक्ष पाहण्याजोगा) या पदाच्या संदर्भात, सर्वप्रथम आर्य मार्ग हा स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये रागादी क्लेशांचा अभाव करणाऱ्या आर्य पुद्गलाने (व्यक्तीने) स्वतःच प्रत्यक्ष पाहण्याजोगा आहे, म्हणून तो 'संदिट्ठिक' आहे. जसे म्हटले आहे – “हे ब्राह्मणा! रागाने (आसक्तीने) ग्रस्त झालेला, रागाने पराभूत झालेला आणि व्यापलेल्या चित्ताचा मनुष्य स्वतःच्या नाशाचा विचार करतो, दुसऱ्याच्या नाशाचा विचार करतो, दोघांच्याही नाशाचा विचार करतो. तो मानसिक दुःख आणि दौर्मनस्य (खिन्नता) भोगतो. राग नष्ट झाल्यावर तो स्वतःच्या नाशाचा विचार करत नाही, दुसऱ्याच्या नाशाचा विचार करत नाही, दोघांच्याही नाशाचा विचार करत नाही, आणि मानसिक दुःख व दौर्मनस्य भोगत नाही. हे ब्राह्मणा! अशा प्रकारे देखील धम्म 'संदिट्ठिक' असतो.” शिवाय, नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धर्म ज्या ज्या व्यक्तीने प्राप्त केला आहे, त्याने दुसऱ्याच्या विश्वासावर अवलंबून राहणे सोडून देऊन, स्वतःच्या प्रत्यवेक्षण ज्ञानाने स्वतःच पाहिला पाहिजे, म्हणून तो 'संदिट्ठिक' आहे. किंवा, 'प्रशस्त दृष्टी' (उत्कृष्ट प्रज्ञा) म्हणजे 'संदिट्ठि' होय; या संदिट्ठिद्वारे तो क्लेशांवर विजय मिळवतो, म्हणून तो 'संदिट्ठिक' आहे. कारण येथे, आर्य मार्ग हा स्वतःशी संप्रयुक्त (युक्त) असलेल्या संदिट्ठिद्वारे, आर्य फल हे स्वतःचे कारण असलेल्या संदिट्ठिद्वारे, आणि निर्वाण हे स्वतःचे आलंबन (विषय) असलेल्या संदिट्ठिद्वारे क्लेशांवर विजय मिळवते. म्हणून, ज्याप्रमाणे रथाने विजय मिळवणारा 'रथिक' (रथी) असतो, त्याचप्रमाणे नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धर्म संदिट्ठिद्वारे विजय मिळवतो म्हणून तो 'संदिट्ठिक' म्हटला जातो.

Atha vā diṭṭhanti dassanaṃ vuccati. Diṭṭhameva sandiṭṭhaṃ, dassananti attho. Sandiṭṭhaṃ arahatīti sandiṭṭhiko. Lokuttaradhammo hi bhāvanābhisamayavasena sacchikiriyābhisamayavasena ca dissamānoyeva vaṭṭabhayaṃ nivatteti. Tasmā yathā vatthaṃ arahatīti vatthiko, evaṃ sandiṭṭhaṃ arahatīti sandiṭṭhiko.

किंवा, 'दिट्ठ' (दृष्ट) म्हणजे दर्शन (पाहणे) म्हटले जाते. 'दिट्ठ' म्हणजेच 'संदिट्ठ' (संदृष्ट), ज्याचा अर्थ दर्शन असा आहे. जो संदिट्ठला (दर्शनाला) पात्र आहे, म्हणून तो 'संदिट्ठिक' आहे. कारण, लोकोत्तर धर्म हा भावना-अभिसमयाच्या (भावनेने साक्षात्काराच्या) आणि सच्चिकिरिया-अभिसमयाच्या (प्रत्यक्ष साक्षात्काराच्या) द्वारे प्रत्यक्ष दिसणारा असतानाच संसार-भयाचे निवारण करतो. म्हणून, ज्याप्रमाणे वस्त्राला पात्र असणारा 'वत्थिक' (वस्त्रपात्र) असतो, त्याचप्रमाणे दर्शनाला पात्र असल्यामुळे तो 'संदिट्ठिक' म्हटला जातो.

149. Attano phaladānaṃ sandhāya nāssa kāloti akālo. Akāloyeva akāliko. Na pañcāhasattāhādibhedaṃ kālaṃ khepetvā phalaṃ deti, attano pana pavattisamanantarameva phaladoti vuttaṃ hoti. Atha vā attano phaladāne pakaṭṭho kālo patto assāti kāliko. Ko so? Lokiyo kusaladhammo. Ayaṃ pana samanantaraphalattā na kālikoti akāliko. Idaṃ maggameva sandhāya vuttaṃ.

१४९. स्वतःचे फल देण्याच्या संदर्भात ज्याला कोणताही काळ (वेळ) लागत नाही, तो 'अकाल' होय. 'अकाल' म्हणजेच 'अकालिक' (तात्काळ फल देणारा) होय. तो पाच दिवस, सात दिवस इत्यादी कालावधी घालवून फल देत नाही, तर स्वतःच्या उत्पत्तीच्या लगेचच नंतर (तात्काळ) फल देणारा असतो, असा याचा अर्थ आहे. किंवा, स्वतःचे फल देण्यामध्ये ज्याला दीर्घ काळ लागतो, तो 'कालिक' होय. तो कोणता? लौकिक कुशल धर्म. परंतु हा (लोकोत्तर मार्ग) तात्काळ फल देणारा असल्यामुळे 'कालिक' नाही, म्हणून तो 'अकालिक' आहे. हे केवळ 'मार्गा'च्या (आर्यमार्गाच्या) संदर्भात म्हटले गेले आहे.

150. ‘‘Ehi passa imaṃ dhamma’’nti evaṃ pavattaṃ ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko. Kasmā panesa taṃ vidhiṃ arahatīti? Vijjamānattā parisuddhattā ca[Pg.210]. Rittamuṭṭhiyaṃ hi hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā atthīti vatvāpi ‘‘ehi passa ima’’nti na sakkā vattuṃ. Kasmā? Avijjamānattā. Vijjamānampi ca gūthaṃ vā muttaṃ vā manuññabhāvappakāsanena cittasampahaṃsanatthaṃ ‘‘ehi passa ima’’nti na sakkā vattuṃ. Apica kho pana tiṇehi vā paṇṇehi vā paṭicchādetabbameva hoti. Kasmā? Aparisuddhattā. Ayaṃ pana navavidhopi lokuttaradhammo sabhāvatova vijjamāno vigatavalāhake ākāse sampuṇṇacandamaṇḍalaṃ viya paṇḍukambale nikkhittajātimaṇi viya ca parisuddho. Tasmā vijjamānattā parisuddhattā ca ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko.

१५०. “ये आणि हा धम्म पहा” अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या 'एहिपस्स' (ये आणि पहा या) विधीला (आमंत्रणाला) तो पात्र आहे, म्हणून तो 'एहिपस्सिक' आहे. पण तो या विधीला पात्र का आहे? कारण तो विद्यमान (अस्तित्वात असलेला) आहे आणि परिशुद्ध आहे. कारण, रिकाम्या मुठीत चांदी किंवा सोने आहे असे म्हणून “ये आणि हे पहा” असे म्हणता येत नाही. का? कारण ते तेथे विद्यमान नसते. आणि जरी ते विद्यमान असले, जसे की विष्ठा किंवा मूत्र, तरीही मनाला आनंद देण्यासाठी ते प्रिय आहे असे दाखवून “ये आणि हे पहा” असे म्हणता येत नाही. उलट, ते गवत किंवा पानांनी झाकून ठेवण्याजोगेच असते. का? कारण ते अपवित्र (अशुद्ध) असते. परंतु हा नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धर्म स्वतःच्या स्वभावानेच विद्यमान असून, ढगमुक्त आकाशातील पूर्ण चंद्राप्रमाणे आणि पांढऱ्या घोंगडीवर ठेवलेल्या अस्सल लाल मण्याप्रमाणे (माणकाप्रमाणे) परिशुद्ध आहे. म्हणून, विद्यमान असल्यामुळे आणि परिशुद्ध असल्यामुळे तो 'एहिपस्स' विधीला पात्र आहे, म्हणून तो 'एहिपस्सिक' म्हटला जातो.

151. Upanetabboti opaneyyiko. Ayaṃ panettha vinicchayo, upanayanaṃ upanayo, ādittaṃ celaṃ vā sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi bhāvanāvasena attano citte upanayanaṃ arahatīti opanayiko. Opanayikova opaneyyiko. Idaṃ saṅkhate lokuttaradhamme yujjati. Asaṅkhate pana attano cittena upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko. Sacchikiriyāvasena allīyanaṃ arahatīti attho.

१५१. स्वतःच्या जवळ आणण्याजोगा (चित्तात धारण करण्याजोगा) आहे म्हणून तो 'ओपनेय्यिक' आहे. या संदर्भात हा निर्णय आहे – 'उपनयन' म्हणजे जवळ आणणे (चित्तात धारण करणे). पेटलेले वस्त्र किंवा डोके याकडे दुर्लक्ष करूनही, भावनेच्या (ध्यानाच्या) बळावर स्वतःच्या चित्तात धारण करण्यास तो पात्र आहे, म्हणून तो 'ओपनयिक' आहे. 'ओपनयिक' म्हणजेच 'ओपनेय्यिक' होय. हे संस्कृत (संस्कारित) लोकोत्तर धर्माच्या (मार्ग आणि फल यांच्या) बाबतीत योग्य ठरते. परंतु असंस्कृत (असंस्कारित, म्हणजे निर्वाण) धर्माच्या बाबतीत, स्वतःच्या चित्ताने आलंबन करण्याजोगा (जवळ आणण्याजोगा) असल्यामुळे तो 'ओपनेय्यिक' आहे. साक्षात्काराच्या द्वारे स्पर्श करण्यास (अनुभवण्यास) पात्र आहे, असा याचा अर्थ आहे.

Atha vā nibbānaṃ upanetīti ariyamaggo upaneyyo. Sacchikātabbataṃ upanetabboti phalanibbānadhammo upaneyyo. Upaneyyo eva opaneyyiko.

किंवा, निर्वाणाप्रत घेऊन जातो म्हणून आर्य मार्ग हा 'उपनेय्य' आहे. साक्षात्काराच्या स्थितीप्रत घेऊन जाण्याजोगा असल्यामुळे फल आणि निर्वाण धर्म हा 'उपनेय्य' आहे. 'उपनेय्य' म्हणजेच 'ओपनेय्यिक' होय.

152. Paccattaṃ veditabbo viññūhīti sabbehipi ugghaṭitaññūādīhi viññūhi attani attani veditabbo ‘‘bhāvito me maggo, adhigataṃ phalaṃ, sacchikato nirodho’’ti. Na hi upajjhāyena bhāvitena maggena saddhivihārikassa kilesā pahīyanti, na so tassa phalasamāpattiyā phāsuviharati, na tena sacchikataṃ nibbānaṃ sacchikaroti. Tasmā na esa parassa sīse ābharaṇaṃ viya daṭṭhabbo, attano pana citteyeva daṭṭhabbo, anubhavitabbo viññūhīti vuttaṃ hoti. Bālānaṃ pana avisayo cesa.

१५२. "पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहि" (विद्वानांनी स्वतःच अनुभवण्याजोगा आहे) याचा अर्थ असा की, उग्घटितञ्ञू (शीघ्र बुद्धीचे) इत्यादी सर्वच विद्वानांनी आपापल्या ठिकाणी (स्वतःमध्येच) हे जाणले पाहिजे की, "मी मार्ग विकसित केला आहे, फळ प्राप्त केले आहे, आणि निरोधाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार केला आहे." कारण, उपाध्यायांनी (दीक्षा देणाऱ्या आचार्यांनी) विकसित केलेल्या मार्गाने सद्धिविहारिक (सोबत राहणाऱ्या शिष्याचे) क्लेश नष्ट होत नाहीत; तो शिष्य त्यांच्या (उपाध्यायांच्या) फलसमापत्तीने सुखाने विहरू शकत नाही, किंवा त्यांनी (उपाध्यायांनी) साक्षात्कृत केलेल्या निर्वाणाचा साक्षात्कार करू शकत नाही. म्हणून, हा (लोकोत्तर धर्म) दुसऱ्याच्या डोक्यावरील अलंकारासारखा पाहिला जाऊ नये, तर तो स्वतःच्याच चित्तात विद्वानांनी पाहिला पाहिजे आणि अनुभवला पाहिजे, असा याचा अर्थ आहे. परंतु, अज्ञानी (बाल) लोकांसाठी हा विषय नाही (हा त्यांच्या कक्षेबाहेरचा आहे).

Apica [Pg.211] svākkhāto ayaṃ dhammo. Kasmā? Sandiṭṭhikattā. Sandiṭṭhiko, akālikattā. Akāliko, ehipassikattā. Yo ca ehipassiko, so nāma opaneyyiko hotīti.

शिवाय, हा धर्म 'स्वाक्खातो' (उत्कृष्टपणे उपदेशिलेला) आहे. कशामुळे? 'सन्दििट्ठिको' (स्वतः प्रत्यक्ष पाहण्याजोगा) असल्यामुळे. तो 'सन्दििट्ठिको' आहे, कारण तो 'अकालिको' (तात्काळ फळ देणारा/कालातीत) आहे. तो 'अकालिको' आहे, कारण तो 'एहिपस्सिको' (ये आणि स्वतः पाहा, असे सांगण्यास योग्य) आहे. आणि जो 'एहिपस्सिको' आहे, तोच 'ओपनेय्यिको' (चित्तात धारण करण्यास योग्य) असतो.

153. Tassevaṃ svākkhātatādibhede dhammaguṇe anussarato neva tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti. Na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti. Ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti dhammaṃ ārabbhāti (a. ni. 6.10) purimanayeneva vikkhambhitanīvaraṇassa ekakkhaṇe jhānaṅgāni uppajjanti. Dhammaguṇānaṃ pana gambhīratāya nānappakāraguṇānussaraṇādhimuttatāya vā appanaṃ appatvā upacārappattameva jhānaṃ hoti. Tadetaṃ dhammaguṇānussaraṇavasena uppannattā dhammānussaticceva saṅkhaṃ gacchati.

१५३. अशा प्रकारे, 'स्वाक्खात' (उत्कृष्टपणे उपदेशिलेला) इत्यादी विविध धर्मगुणांचे अनुस्मरण करणाऱ्या योग्याचे चित्त त्या वेळी रागाने ग्रस्त (अभिभूत) होत नाही, द्वेषाने ग्रस्त होत नाही आणि मोहानेही ग्रस्त होत नाही. त्या वेळी धर्माला अनुसरून त्याचे चित्त सरळ (ऋजू) मार्गस्थ होते. पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच, नीवरण (अडथळे) शांत झालेल्या योग्यामध्ये एकाच क्षणी ध्यानांगे उत्पन्न होतात. परंतु, धर्मगुणांच्या गंभीरतेमुळे किंवा विविध प्रकारच्या गुणांच्या अनुस्मरणात एकाग्र झाल्यामुळे, हे ध्यान 'अप्पना' (पूर्ण समाधी) अवस्थेला प्राप्त न होता केवळ 'उपचार' (उपचार समाधी) अवस्थेलाच प्राप्त होते. हे ध्यान धर्मगुणांच्या अनुस्मरणाने उत्पन्न होत असल्यामुळे, याला केवळ 'धम्मानुस्सती' (धर्माचे अनुस्मरण) असे म्हटले जाते.

Imañca pana dhammānussatiṃ anuyutto bhikkhu evaṃ opaneyyikassa dhammassa desetāraṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāmi, na panetarahi aññatra tena bhagavatāti evaṃ dhammaguṇadassaneneva satthari sagāravo hoti sappatisso. Dhamme garucittīkāro saddhādivepullaṃ adhigacchati, pītipāmojjabahulo hoti, bhayabheravasaho, dukkhādhivāsanasamattho, dhammena saṃvāsasaññaṃ paṭilabhati, dhammaguṇānussatiyā ajjhāvutthañcassa sarīrampi cetiyagharamiva pūjārahaṃ hoti, anuttaradhammādhigamāya cittaṃ namati, vītikkamitabbavatthusamāyoge cassa dhammasudhammataṃ samanussarato hirottappaṃ paccupaṭṭhāti. Uttari appaṭivijjhanto pana sugatiparāyano hoti.

या धम्मानुस्सतीचा अभ्यास करणारा भिक्खू विचार करतो की, "अशा 'ओपनेय्यिक' (चित्तात धारण करण्यास योग्य) धर्माचा उपदेश करणारे आणि या गुणांनी युक्त असणारे शास्ते (गुरू) मला भूतकाळातही कुठे आढळले नाहीत, आणि वर्तमानकाळातही त्या भगवंतांशिवाय इतर कोणी दिसत नाही." अशा प्रकारे, केवळ धर्मगुणांचे दर्शन घेतल्यानेच तो शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) प्रति आदरयुक्त आणि विनयशील बनतो. धर्माविषयी त्याच्या मनात आदरभाव निर्माण होतो, श्रद्धा इत्यादी गुणांची वृद्धी होते, तो अत्यंत प्रफुल्लित व आनंदी होतो, भय आणि भीतीवर मात करतो, शारीरिक व मानसिक दुःख सहन करण्यास समर्थ होतो, आणि धर्मासोबतच निवास करत असल्याची जाणीव त्याला प्राप्त होते. धम्मानुस्सतीने अधिष्ठित असलेले त्याचे शरीर देखील एखाद्या चैत्यगृहाप्रमाणे (स्तूपाप्रमाणे) पूजनीय बनते. त्याचे चित्त अनुत्तर (सर्वोच्च) धर्माच्या प्राप्तीकडे झुकते. जेव्हा त्याच्यासमोर शीलाचे उल्लंघन करण्याचा प्रसंग येतो, तेव्हा धर्माच्या श्रेष्ठत्वाचे स्मरण करून त्याच्यामध्ये ह्री आणि ओत्तप्प (पापाची लाज आणि भीती) जागृत होते. जरी तो उच्च मार्गाचा (लोकोत्तर धर्माचा) पूर्णपणे वेध घेऊ शकला नाही, तरी तो सुगतीला प्राप्त होतो.

Tasmā have appamādaṃ, kayirātha sumedhaso;

Evaṃ mahānubhāvāya, dhammānussatiyā sadāti.

म्हणूनच, बुद्धिमान मनुष्याने अशा महान सामर्थ्यशाली धम्मानुस्सतीमध्ये नेहमीच अप्रमाद (जागरूकता) बाळगला पाहिजे.

Idaṃ dhammānussatiyaṃ vitthārakathāmukhaṃ.

हे धम्मानुस्सतीचे सविस्तर वर्णन (प्रस्तावना) आहे.

3. Saṅghānussatikathā

३. संघानुस्सती कथा (संघाचे अनुस्मरण)

154. Saṅghānussatiṃ bhāvetukāmenāpi rahogatena paṭisallīnena ‘‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā[Pg.212], esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo, pāhuneyyo, dakkhiṇeyyo, añjalikaraṇīyo, anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti (a. ni. 6.10) evaṃ ariyasaṅghaguṇā anussaritabbā.

१५४. संघानुस्सतीची भावना (अभ्यास) करू इच्छिणाऱ्या योग्याने देखील एकांतात जाऊन, ध्यानस्थ होऊन, "भगवंतांचा श्रावकसंघ चांगल्या मार्गाने चालणारा (सुप्पटिपन्नो) आहे; भगवंतांचा श्रावकसंघ सरळ मार्गाने चालणारा (उजुपटिपन्नो) आहे; भगवंतांचा श्रावकसंघ न्यायाच्या (निर्वाणाच्या) मार्गाने चालणारा (ञायप्पटिपन्नो) आहे; भगवंतांचा श्रावकसंघ योग्य मार्गाने चालणारा (सामीचिपटिपन्नो) आहे. म्हणजेच, जे चार पुरुष-युगुल (जोड्या) आणि आठ पुरुष-पुद्गल (व्यक्ती) आहेत, हा भगवंतांचा श्रावकसंघ आहुती देण्यास योग्य (आहुनेय्यो), आदरातिथ्य करण्यास योग्य (पाहुनेय्यो), दान देण्यास योग्य (दक्खिणेय्यो), हात जोडून नमस्कार करण्यास योग्य (अञ्जलिकरणीयो) आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र (अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्स) आहे," अशा प्रकारे आर्यसंघाच्या गुणांचे अनुस्मरण केले पाहिजे.

155. Tattha suppaṭipannoti suṭṭhu paṭipanno, sammāpaṭipadaṃ anivattipaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipannoti vuttaṃ hoti. Bhagavato ovādānusāsaniṃ sakkaccaṃ suṇantīti sāvakā. Sāvakānaṃ saṅgho sāvakasaṅgho, sīladiṭṭhisāmaññatāya saṅghātabhāvamāpanno sāvakasamūhoti attho. Yasmā pana sā sammāpaṭipadā uju avaṅkā akuṭilā ajimhā, ariyo ca ñāyotipi vuccati, anucchavikattā ca sāmīcītipi saṅkhaṃ gatā. Tasmā tampaṭipanno ariyasaṅgho ujuppaṭipanno ñāyappaṭipanno sāmīcippaṭipannotipi vutto.

१५५. त्यामध्ये, 'सुप्पटिपन्नो' म्हणजे चांगल्या प्रकारे आचरण करणारा; म्हणजेच सम्यक प्रतिपदेचे (योग्य मार्गाचे), मागे न फिरणाऱ्या मार्गाचे, निर्वाणास अनुकूल असणाऱ्या मार्गाचे, अविरोध मार्गाचे आणि धम्मानुकूल मार्गाचे आचरण करणारा, असा याचा अर्थ आहे. भगवंतांच्या उपदेशांचे व शिकवणुकीचे आदरपूर्वक श्रवण करतात ते 'श्रावक' होत. श्रावकांचा संघ म्हणजे 'श्रावकसंघ'. शील आणि दृष्टी (ज्ञान) यांच्या समानतेमुळे जे एकत्र आले आहेत, अशा श्रावकांचा समूह म्हणजे श्रावकसंघ, असा याचा अर्थ आहे. आणि ती सम्यक प्रतिपदा सरळ (ऋजू) असल्यामुळे, वक्र नसलेली, कुटिल नसलेली, वाकडी नसलेली असल्यामुळे तिला 'उजू' म्हटले जाते; ती आर्य आणि 'ञाय' (निर्वाण प्राप्त करून देणारी) देखील म्हटली जाते; आणि योग्य असल्यामुळे तिला 'सामीची' (योग्य आचरण) असेही म्हटले जाते. म्हणून, त्या मार्गाचे आचरण करणाऱ्या आर्यसंघाला 'उजुपटिपन्नो' (सरळ मार्गाने चालणारा), 'ञायप्पटिपन्नो' (निर्वाण मार्गाने चालणारा) आणि 'सामीचिपटिपन्नो' (योग्य मार्गाने चालणारा) असेही म्हटले जाते.

Ettha ca ye maggaṭṭhā, te sammāpaṭipattisamaṅgitāya suppaṭipannā. Ye phalaṭṭhā, te sammāpaṭipadāya adhigantabbassa adhigatattā atītaṃ paṭipadaṃ sandhāya suppaṭipannāti veditabbā.

यामध्ये, जे 'मग्गट्ठा' (मार्गावर आरूढ असलेले) आहेत, ते सम्यक प्रतिपदेने युक्त असल्यामुळे 'सुप्पटिपन्ना' (चांगले आचरण करणारे) आहेत. जे 'फलट्ठा' (फळावर आरूढ असलेले) आहेत, त्यांनी सम्यक प्रतिपदेद्वारे प्राप्त करण्याजोगे (निर्वाण) प्राप्त केले असल्यामुळे, त्यांच्या भूतकाळातील आचरणाचा संदर्भ घेऊन ते 'सुप्पटिपन्ना' (चांगले आचरण केलेले) आहेत, असे समजले पाहिजे.

Apica svākkhāte dhammavinaye yathānusiṭṭhaṃ paṭipannattāpi apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipannattāpi suppaṭipanno.

शिवाय, उत्कृष्टपणे उपदेशिलेल्या धम्म-विनयामध्ये दिलेल्या शिकवणुकीनुसार आचरण करत असल्यामुळे आणि अचूक (निश्चित) मार्गाचे आचरण करत असल्यामुळे देखील ते 'सुप्पटिपन्नो' आहेत.

Majjhimāya paṭipadāya antadvayamanupagamma paṭipannattā kāyavacīmanovaṅkakuṭilajimhadosappahānāya paṭipannattā ca ujuppaṭipannattā ca ujuppaṭipanno.

दोन टोकांना (अतिरेकांना) स्पर्श न करता मध्यम मार्गाचे (मज्झिमा पटिपदा) आचरण करत असल्यामुळे, आणि काया, वाचा व मनातील वक्रता, कुटिलता व दोष नष्ट करण्यासाठी आचरण करत असल्यामुळे ते 'उजुपटिपन्नो' (सरळ मार्गाने चालणारे) आहेत.

Ñāyo vuccati nibbānaṃ. Tadatthāya paṭipannattā ñāyappaṭipanno.

निर्वाणाला 'ञाय' असे म्हटले जाते. त्या निर्वाणाच्या प्राप्तीसाठी आचरण करत असल्यामुळे ते 'ञायप्पटिपन्नो' आहेत.

Yathā paṭipannā sāmīcippaṭipannārahā honti, tathā paṭipannattā sāmīcippaṭipanno.

ज्या आचरणामुळे ते इतरांकडून केल्या जाणाऱ्या आदरातिथ्यास (योग्य आदरास) पात्र ठरतात, तसे आचरण करत असल्यामुळे ते 'सामीचिपटिपन्नो' आहेत.

156. Yadidanti yāni imāni. Cattāri purisayugānīti yugaḷavasena paṭhamamaggaṭṭho phalaṭṭhoti idamekaṃ yugaḷanti evaṃ cattāri purisayugaḷāni honti. Aṭṭha purisapuggalāti purisapuggalavasena eko paṭhamamaggaṭṭho eko phalaṭṭhoti iminā nayena aṭṭheva purisapuggalā honti. Ettha ca purisoti vā puggaloti vā ekatthāni etāni padāni. Veneyyavasena panetaṃ vuttaṃ. Esa bhagavato sāvakasaṅghoti yānimāni yugavasena [Pg.213] cattāri purisayugāni, pāṭiekkato aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho, āhuneyyotiādīsu ānetvā hunitabbanti āhunaṃ, dūratopi ānetvā sīlavantesu dātabbanti attho. Catunnaṃ paccayānametamadhivacanaṃ. Taṃ āhunaṃ paṭiggahetuṃ yutto tassa mahapphalakaraṇatoti āhuneyyo. Atha vā dūratopi āgantvā sabbasāpateyyampi ettha hunitabbanti āhavanīyo. Sakkādīnampi vā āhavanaṃ arahatīti āhavanīyo. Yo cāyaṃ brāhmaṇānaṃ āhavanīyo nāma aggi, yattha hutaṃ mahapphalanti tesaṃ laddhi. Sace hutassa mahapphalatāya āhavanīyo, saṅghova āhavanīyo. Saṅghe hutañhi mahapphalaṃ hoti. Yathāha –

१५६. 'यदिदं' म्हणजे 'यानि इमानि' (जे हे आहेत). 'चत्तारि पुरिसयुगानि' म्हणजे जोड्यांच्या स्वरूपात—प्रथम मार्गस्थ (सोतापत्ति-मग्गट्ठ) आणि प्रथम फलस्थ (सोतापत्ति-फलट्ठ) मिळून एक जोडी बनते; या पद्धतीने चार पुरुष-युगुले (जोड्या) होतात. 'अट्ठ पुरिसपुग्गला' म्हणजे वैयक्तिक व्यक्तींच्या स्वरूपात—एक प्रथम मार्गस्थ, एक प्रथम फलस्थ; या पद्धतीने आठ पुरुष-पुद्गल (व्यक्ती) होतात. येथे 'पुरिस' (पुरुष) आणि 'पुग्गल' (पुद्गल/व्यक्ती) हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थाचे आहेत. परंतु, विनेय (उपदेश ऐकणाऱ्या) लोकांच्या मानसिकतेनुसार हे दोन शब्द एकत्र वापरले आहेत. 'एस भगवतो सावकसङ्घो' म्हणजे जोड्यांच्या स्वरूपात चार पुरुष-युगुले आणि वैयक्तिक स्वरूपात आठ पुरुष-पुद्गल असलेला हा भगवंतांचा श्रावकसंघ होय. 'आहुनेय्यो' इत्यादी शब्दांमध्ये—दूरवरून आणून जे अर्पण केले जाते, त्याला 'आहुन' म्हणतात; म्हणजेच दूरवरून आणून शीलवंतांना जे दान दिले पाहिजे, असा याचा अर्थ आहे. हे चार प्रत्ययांचे (भिक्षूंच्या चार गरजांचे) नाव आहे. ते 'आहुन' (दान) ग्रहण करण्यास ते पात्र आहेत, कारण ते त्या दानाला महाफलदायी बनवतात; म्हणून ते 'आहुनेय्यो' आहेत. किंवा, दूरवरून येऊन आपले सर्व धन ज्यांच्या ठिकाणी अर्पण केले पाहिजे, म्हणून ते 'आहवनीयो' आहेत. किंवा, शक्र (इंद्र) इत्यादींच्या पूजेला पात्र असल्यामुळे ते 'आहवनीयो' आहेत. ब्राह्मणांमध्ये ज्या अग्नीला 'आहवनीय' म्हटले जाते, ज्यामध्ये आहुती दिल्यास मोठे फळ मिळते अशी त्यांची धारणा असते; जर आहुती दिल्याने मोठे फळ मिळते म्हणून कोणाला 'आहवनीय' म्हटले जात असेल, तर केवळ संघच खरा 'आहवनीय' आहे. कारण संघामध्ये दिलेले दानच महाफलदायी ठरते. जसे म्हटले आहे—

‘‘Yo ca vassasataṃ jantu, aggiṃ paricare vane;

Ekañca bhāvitattānaṃ, muhuttamapi pūjaye;

Sāyeva pūjanā seyyo, yañce vassasataṃ huta’’nti. (dha. pa. 107);

जो मनुष्य जंगलात शंभर वर्षे अग्नीची सेवा-पूजा करेल, आणि जो मनुष्य विकसित चित्त असलेल्या (चित्त भावना केलेल्या) एका जरी आर्य पुद्गलाची क्षणभर पूजा करेल, तर शंभर वर्षांच्या अग्नी-हवनापेक्षा क्षणभराची ती पूजाच अधिक श्रेष्ठ आहे.

Tadetaṃ nikāyantare āhavanīyoti padaṃ idha āhuneyyoti iminā padena atthato ekaṃ. Byañjanato panettha kiñcimattameva nānaṃ. Iti āhuneyyo.

इतर निकायात वापरला जाणारा 'आहवनीय' हा शब्द या (थेरवादी) निकायात 'आहुनेय्य' या शब्दाशी अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहे. केवळ व्यंजनाच्या (शब्दाच्या रचनेच्या) दृष्टीने यात अगदी थोडासाच फरक आहे. म्हणून संघ 'आहुनेय्य' (आहुती देण्यास योग्य) आहे.

Pāhuneyyoti ettha pana pāhunaṃ vuccati disāvidisato āgatānaṃ piyamanāpānaṃ ñātimittānamatthāya sakkārena paṭiyattaṃ āgantukadānaṃ. Tampi ṭhapetvā te tathārūpe pāhunake saṅghasseva dātuṃ yuttaṃ, saṅghova taṃ paṭiggahetuṃ yutto. Saṅghasadiso hi pāhunako natthi. Tathā hesa ekabuddhantare ca dissati, abbokiṇṇañca piyamanāpattakarehi dhammehi samannāgatoti. Evaṃ pāhunamassa dātuṃ yuttaṃ pāhunañca paṭiggahetuṃ yuttoti pāhuneyyo. Yesaṃ pana pāhavanīyoti pāḷi, tesaṃ yasmā saṅgho pubbakāramarahati, tasmā sabbapaṭhamaṃ ānetvā ettha hunitabbanti pāhavanīyo. Sabbappakārena vā āhavanamarahatīti pāhavanīyo. Svāyamidha teneva atthena pāhuneyyoti vuccati.

'पाहुनेय्य' या शब्दाचा अर्थ असा आहे: विविध दिशांमधून आलेल्या प्रिय व मनाला आनंद देणाऱ्या नातेवाईक आणि मित्रांसाठी आदराने तयार केलेल्या पाहुणचाराच्या दानाला 'पाहुन' असे म्हणतात. तो पाहुणचार देखील अशा प्रकारच्या प्रिय नातेवाईक-मित्रांना बाजूला ठेवून केवळ संघालाच देणे योग्य आहे, आणि संघच तो स्वीकारण्यास योग्य आहे. कारण संघासारखा दुसरा कोणताही उत्तम अतिथी (पाहुणा) नाही. तसेच, हा संघ दोन बुद्धांच्या मधील काळात (किंवा दीर्घ काळानंतर) पाहायला मिळतो आणि तो प्रतिकूल गोष्टींनी मिश्रित नसलेल्या, प्रिय व मनाला आनंद देणाऱ्या शील इत्यादी गुणांनी युक्त असतो. अशा प्रकारे, संघाला पाहुणचार देणे योग्य आहे आणि संघ तो स्वीकारण्यास योग्य आहे, म्हणून संघ 'पाहुनेय्य' (पाहुणचारास योग्य) आहे. ज्यांच्या पाठात 'पाहवनीय' असा पाळी पाठ आहे, त्यांच्या मते संघ हा अग्रपूजेस (प्रथम सत्कारास) पात्र असल्यामुळे, सर्वात आधी आणून येथेच दान दिले पाहिजे, म्हणून तो 'पाहवनीय' आहे. किंवा सर्व प्रकारे आणून अर्पण केलेल्या वस्तूला पात्र असल्यामुळे तो 'पाहवनीय' आहे. तोच शब्द येथे त्याच अर्थाने 'पाहुनेय्य' असा म्हटला जातो.

Dakkhiṇāti pana paralokaṃ saddahitvā dātabbadānaṃ vuccati. Taṃ dakkhiṇaṃ arahati, dakkhiṇāya vā hito yasmā naṃ mahapphalakaraṇatāya visodhetīti dakkhiṇeyyo.

परलोकावर (परलोकाच्या अस्तित्वावर व कर्माच्या फलावर) श्रद्धा ठेवून जे दान दिले जाते, त्याला 'दक्षिणा' असे म्हणतात. संघ त्या दक्षिणेला पात्र आहे, किंवा दक्षिणेसाठी हितकारक आहे, कारण तो त्या दानाला महाफलदायी करून शुद्ध करतो, म्हणून संघ 'दक्खिणेय्य' (दक्षिणेस पात्र) आहे.

Ubho [Pg.214] hatthe sirasmiṃ patiṭṭhapetvā sabbalokena kayiramānaṃ añjalikammaṃ arahatīti añjalikaraṇīyo.

दोन्ही हात मस्तकावर जोडून सर्व जगाने केलेल्या अंजलि-कर्मास (हात जोडून नमस्कार करण्यास) पात्र असल्यामुळे संघ 'अंजलिकरणीय' (हात जोडून नमस्कार करण्यास योग्य) आहे.

Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassāti sabbalokassa asadisaṃ puññavirūhanaṭṭhānaṃ. Yathā hi rañño vā amaccassa vā sālīnaṃ vā yavānaṃ vā virūhanaṭṭhānaṃ rañño sālikkhettaṃ rañño yavakkhettanti vuccati, evaṃ saṅgho sabbalokassa puññānaṃ virūhanaṭṭhānaṃ. Saṅghaṃ nissāya hi lokassa nānappakārahitasukhasaṃvattanikāni puññāni virūhanti. Tasmā saṅgho anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassāti.

'अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्स' म्हणजे सर्व जगाचे अद्वितीय (सर्वश्रेष्ठ) पुण्य वाढण्याचे स्थान (पुण्यक्षेत्र) होय. ज्याप्रमाणे राजाच्या किंवा अमात्याच्या साळीच्या (तांदळाच्या) किंवा यवाच्या (जवाच्या) वाढीच्या जागेला 'राजाचे साळीचे शेत' किंवा 'राजाचे यवाचे शेत' असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे संघ हा सर्व जगाच्या पुण्याच्या वाढीचे स्थान आहे. कारण संघाचा आश्रय घेऊन जगातील लोकांचे विविध प्रकारचे हित व सुख देणारे पुण्य वाढीस लागते. म्हणून संघ हा 'जगाचे अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) पुण्यक्षेत्र' आहे.

157. Evaṃ suppaṭipannatādibhede saṅghaguṇe anussarato neva tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti. Na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti. Ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti saṅghaṃ ārabbhāti (a. ni. 6.10) purimanayeneva vikkhambhitanīvaraṇassa ekakkhaṇe jhānaṅgāni uppajjanti. Saṅghaguṇānaṃ pana gambhīratāya nānappakāraguṇānussaraṇādhimuttatāya vā appanaṃ appatvā upacārappattameva jhānaṃ hoti. Tadetaṃ saṅghaguṇānussaraṇavasena uppannattā saṅghānussaticceva saṅkhaṃ gacchati.

१५७. अशा प्रकारे, 'सुप्पटिपन्न' (योग्य आचरण करणारे) इत्यादी विविध संघगुणांचे अनुस्मरण करणाऱ्या योग्याचे चित्त त्या वेळी रागाने ग्रस्त होत नाही. द्वेषाने... पे... मोहाने ग्रस्त होत नाही. संघाला आरंभी ठेवून (संघाचे आलंबन घेऊन) त्या वेळी त्याचे चित्त सरळ (एकाग्र) होते. पूर्वोक्त पद्धतीनेच, नीवरणांचा उपशम झालेल्या योग्याला एकाच क्षणात ध्यानांगे उत्पन्न होतात. परंतु, संघगुणांच्या गंभीरतेमुळे किंवा विविध गुणांच्या अनुस्मरणात चित्त प्रवृत्त झाल्यामुळे, अप्पना (अर्पणा) ध्यानाप्रत न पोहोचता केवळ उपचार-ध्यानाप्रतच पोहोचणारे ध्यान होते. हे ध्यान संघगुणांच्या अनुस्मरणाने उत्पन्न झाल्यामुळे याला 'संघानुस्मृती' (संघानुस्सति) असेच म्हटले जाते.

Imañca pana saṅghānussatiṃ anuyutto bhikkhu saṅghe sagāravo hoti sappatisso. Saddhādivepullaṃ adhigacchati, pītipāmojjabahulo hoti, bhayabheravasaho, dukkhādhivāsanasamattho, saṅghena saṃvāsasaññaṃ paṭilabhati. Saṅghaguṇānussatiyā ajjhāvutthañcassa sarīraṃ sannipatitasaṅghamiva uposathāgāraṃ pūjārahaṃ hoti, saṅghaguṇādhigamāya cittaṃ namati, vītikkamitabbavatthusamāyoge cassa sammukhā saṅghaṃ passato viya hirottappaṃ paccupaṭṭhāti, uttari appaṭivijjhanto pana sugatiparāyano hoti.

या संघानुस्मृतीचा अभ्यास करणारा भिक्खू संघाविषयी आदरयुक्त आणि नम्र असतो. तो श्रद्धा इत्यादी गुणांच्या विपुलतेला प्राप्त करतो, प्रीती आणि प्रामोद्याने युक्त असतो, भय आणि भीती सहन करू शकतो, दुःख सहन करण्यास समर्थ असतो, आणि संघासोबत राहण्याची संज्ञा (भावना) प्राप्त करतो. संघगुणांच्या अनुस्मरणाने अधिष्ठित असलेले त्याचे शरीर हे जणू काही संघ एकत्र जमलेल्या उपोसथ-गृहासारखे पूजनीय होते. त्याचे चित्त संघगुणांच्या प्राप्तीकडे झुकते. जेव्हा तो उल्लंघन करण्यायोग्य वस्तूच्या (अकुशल कर्माच्या) संपर्कात येतो, तेव्हा जणू काही समोर संघ उभा आहे असे पाहून त्याच्या मनात ह्री आणि ओत्तप्प (लाज आणि भीती) उत्पन्न होते. जर तो याहून उच्च अवस्था (मार्ग-फल) प्राप्त करू शकला नाही, तरी तो सुगतीप्रत जाणारा होतो.

Tasmā have appamādaṃ, kayirātha sumedhaso;

Evaṃ mahānubhāvāya, saṅghānussatiyā sadāti.

म्हणून, बुद्धिमान मनुष्याने अशा महान प्रभाव असलेल्या संघानुस्मृतीमध्ये नेहमीच अप्रमाद (जागरूकता) बाळगला पाहिजे.

Idaṃ saṅghānussatiyaṃ vitthārakathāmukhaṃ.

हे संघानुस्मृतीचे सविस्तर वर्णन आहे.

4. Sīlānussatikathā

४. शीलानुस्मृती कथा

158. Sīlānussatiṃ [Pg.215] bhāvetukāmena pana rahogatena paṭisallīnena ‘‘aho vata me sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikānī’’ti (a. ni. 6.10) evaṃ akhaṇḍatādiguṇavasena attano sīlāni anussaritabbāni. Tāni ca gahaṭṭhena gahaṭṭhasīlāni, pabbajitena pabbajitasīlāni.

१५८. शीलानुस्मृतीची भावना करू इच्छिणाऱ्या योग्याने एकांतात जाऊन, ध्यानस्थ होऊन: 'अहो! माझे शील अखंड (न तुटलेले), अछिद्र (छिद्र नसलेले), असबल (न डागाळलेले), अकम्मास (अकलंकित), भुजिस्स (तृष्णेच्या गुलामगिरीतून मुक्त करणारे), विज्ञांनी (पंडितांनी) प्रशंसिलेले, अपरामट्ठ (तृष्णा व दृष्टी यांनी स्पर्श न केलेले) आणि समाधीला पूरक असणारे आहेत' अशा प्रकारे अखंडत्व इत्यादी गुणांच्या आधारे स्वतःच्या शीलांचे अनुस्मरण केले पाहिजे. गृहस्थाने गृहस्थ-शीलांचे आणि प्रव्रजिताने (भिक्खूने) प्रव्रजित-शीलांचे अनुस्मरण करावे.

Gahaṭṭhasīlāni vā hontu pabbajitasīlāni vā, yesaṃ ādimhi vā ante vā ekampi na bhinnaṃ, tāni pariyante chinnasāṭako viya na khaṇḍānīti akhaṇḍāni. Yesaṃ vemajjhe ekampi na bhinnaṃ, tāni majjhe vinividdhasāṭako viya na chiddānīti acchiddāni. Yesaṃ paṭipāṭiyā dve vā tīṇi vā na bhinnāni, tāni piṭṭhiyā vā kucchiyā vā uṭṭhitena dīghavaṭṭādisaṇṭhānena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññatarasarīravaṇṇā gāvī viya na sabalānīti asabalāni. Yāni antarantarā na bhinnāni, tāni visabhāgabinduvicitrā gāvī viya na kammāsānīti akammāsāni. Avisesena vā sabbānipi sattavidhena methunasaṃyogena kodhupanāhādīhi ca pāpadhammehi anupahatattā akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni. Tāniyeva taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇena bhujissāni. Buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññuppasatthāni. Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhatāya kenaci vā ayaṃ te sīlesu dosoti evaṃ parāmaṭṭhuṃ asakkuṇeyyatāya aparāmaṭṭhāni. Upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā, atha vā pana maggasamādhiṃ phalasamādhiñcāpi saṃvattentīti samādhisaṃvattanikāni.

गृहस्थ-शील असो वा प्रव्रजित-शील, ज्यांच्या सुरुवातीला किंवा शेवटी एकही शील तुटलेले नाही, ती काठावर फाटलेल्या वस्त्राप्रमाणे खंडित नसतात, म्हणून त्यांना 'अखंड' म्हणतात. ज्यांच्या मध्यभागी एकही शील तुटलेले नाही, ती मध्यभागी छिद्र पडलेल्या वस्त्राप्रमाणे छिद्रयुक्त नसतात, म्हणून त्यांना 'अछिद्र' म्हणतात. ज्यांच्या लागोपाठ दोन किंवा तीन शील तुटलेले नाहीत, ती पाठीवर किंवा पोटावर उठलेल्या लांब किंवा गोल आकाराच्या वेगवेगळ्या रंगांच्या डागांमुळे काळ्या किंवा तांबड्या रंगाच्या गाईप्रमाणे डागाळलेली नसतात, म्हणून त्यांना 'असबल' म्हणतात. जी शील मधूनमधून तुटलेली नसतात, ती वेगवेगळ्या रंगांच्या ठिपक्यांनी युक्त असलेल्या गाईप्रमाणे अकलंकित नसतात, म्हणून त्यांना 'अकम्मास' म्हणतात. किंवा सामान्यतः सर्वच शीलसात प्रकारच्या मैथुन-संयोगापासून आणि क्रोध, उपनाह (वैर) इत्यादी पापधर्मांनी बाधित न झाल्यामुळे अखंड, अछिद्र, असबल आणि अकम्मास असतात. तीच शील तृष्णेच्या गुलामगिरीतून मुक्त करून स्वतंत्र करत असल्यामुळे 'भुजिस्स' (मुक्त) असतात. बुद्ध इत्यादी विद्वानांनी प्रशंसिलेली असल्यामुळे 'विज्ञप्रशंसित' (विञ्ञुप्पसत्थ) असतात. तृष्णा आणि दृष्टी यांनी स्पर्श न केल्यामुळे, किंवा कोणालाही 'हा तुझ्या शीलातील दोष आहे' असा आरोप करून दूषित करता येत नसल्यामुळे ती 'अपरामट्ठ' असतात. ती उपचार-समाधी किंवा अर्पणा-समाधी, अथवा मार्ग-समाधी आणि फल-समाधी देखील उत्पन्न करत असल्यामुळे 'समाधीला पूरक' (समाधिसंवत्तनिक) असतात.

159. Evaṃ akhaṇḍatādiguṇavasena attano sīlāni anussarato nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti. Na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti. Ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, sīlaṃ ārabbhāti purimanayeneva vikkhambhitanīvaraṇassa ekakkhaṇe jhānaṅgāni uppajjanti. Sīlaguṇānaṃ pana gambhīratāya nānappakāraguṇānussaraṇādhimuttatāya vā appanaṃ appatvā upacārappattameva jhānaṃ hoti. Tadetaṃ [Pg.216] sīlaguṇānussaraṇavasena uppannattā sīlānussaticceva saṅkhaṃ gacchati.

१५९. अशा प्रकारे, अखंडत्व इत्यादी गुणांच्या आधारे स्वतःच्या शीलांचे अनुस्मरण करणाऱ्या योग्याचे चित्त त्या वेळी रागाने ग्रस्त होत नाही. द्वेषाने... पे... मोहाने ग्रस्त होत नाही. शीलाला आरंभी ठेवून (शीलाचे आलंबन घेऊन) त्याचे चित्त त्या वेळी सरळ (एकाग्र) होते. पूर्वोक्त पद्धतीनेच, नीवरणांचा उपशम झालेल्या योग्याला एकाच क्षणात ध्यानांगे उत्पन्न होतात. परंतु, शीलगुणांच्या गंभीरतेमुळे किंवा विविध गुणांच्या अनुस्मरणात चित्त प्रवृत्त झाल्यामुळे, अप्पना (अर्पणा) ध्यानाप्रत न पोहोचता केवळ उपचार-ध्यानाप्रतच पोहोचणारे ध्यान होते. हे ध्यान शीलगुणांच्या अनुस्मरणाने उत्पन्न झाल्यामुळे याला 'शीलानुस्मृती' (सीलानुस्सति) असेच म्हटले जाते.

Imañca pana sīlānussatiṃ anuyutto bhikkhu sikkhāya sagāravo hoti sabhāgavutti, paṭisanthāre appamatto, attānuvādādibhayavirahito, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, saddhādivepullaṃ adhigacchati, pītipāmojjabahulo hoti. Uttari appaṭivijjhanto pana sugatiparāyano hoti.

शिवाय, या शीलानुस्सतीचा अभ्यास करणारा भिक्खू शीलशिक्षेविषयी आदर बाळगतो, समान शील असणाऱ्यांसारखे जीवन जगतो, आदरातिथ्यात (पटीसंथारमध्ये) तत्पर असतो, स्वतःवर दोषारोप करण्याच्या इत्यादी भयापासून मुक्त असतो, अगदी सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो, श्रद्धा इत्यादी गुणांच्या समृद्धीला प्राप्त करतो आणि प्रीती व प्रामोद्याने (आनंदाने) युक्त असतो. जर तो याहून उच्च (मार्ग-फल) प्राप्त करू शकला नाही, तर तो सुगतीला प्राप्त होतो.

Tasmā have appamādaṃ, kayirātha sumedhaso;

Evaṃ mahānubhāvāya, sīlānussatiyā sadāti.

म्हणूनच, बुद्धिमान मनुष्याने अशा महान प्रभाव असणाऱ्या शीलानुस्सतीमध्ये नेहमीच अप्रमादाचे (जागृततेचे) पालन केले पाहिजे.

Idaṃ sīlānussatiyaṃ vitthārakathāmukhaṃ.

हे शीलानुस्सतीचे सविस्तर विवेचन आहे.

5. Cāgānussatikathā

५. चागानुस्सती कथा (त्यागाची अनुस्मृती)

160. Cāgānussatiṃ bhāvetukāmena pana pakatiyā cāgādhimuttena niccappavattadānasaṃvibhāgena bhavitabbaṃ. Atha vā pana bhāvanaṃ ārabhantena ito dāni pabhuti sati paṭiggāhake antamaso ekālopamattampi dānaṃ adatvā na bhuñjissāmīti samādānaṃ katvā taṃdivasaṃ guṇavisiṭṭhesu paṭiggāhakesu yathāsatti yathābalaṃ dānaṃ datvā tattha nimittaṃ gaṇhitvā rahogatena paṭisallīnena ‘‘lābhā vata me suladdhaṃ vata me, yohaṃ maccheramalapariyuṭṭhitāya pajāya vigatamalamaccherena cetasā viharāmi muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato’’ti evaṃ vigatamalamaccheratādiguṇavasena attano cāgo anussaritabbo.

१६०. परंतु, ज्याला चागानुस्सतीची (त्यागाची अनुस्मृतीची) भावना करायची आहे, तो स्वभावानेच त्यागाकडे कल असलेला आणि नेहमी दान व वाटणी करणारा असावा. किंवा पुन्हा, या भावनेला आरंभ करणाऱ्याने 'आजपासून पुढे जर कोणी याचक असेल, तर अगदी कमीत कमी एक घासभर अन्न देखील दान केल्याशिवाय मी जेवणार नाही' असा संकल्प करून, त्या दिवशी गुणवान याचकांना आपल्या शक्ती व क्षमतेनुसार दान देऊन, त्या दानामध्ये (त्याग करण्याच्या चेतनेचे) निमित्त ग्रहण करावे. नंतर एकांतात जाऊन ध्यानमग्न होऊन: 'माझा मोठा लाभ आहे, मला उत्तम प्राप्ती झाली आहे, कारण मी मत्सराच्या मळाने (कंजूषपणाने) ग्रासलेल्या लोकांमध्ये मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने विहरत आहे, मी मुक्तहस्त (आसक्तीशिवाय त्याग करणारा), स्वच्छ हात असलेला (दान देण्यासाठी हात धुतलेला), त्याग करण्यात रमणारा, याचकांसाठी योग्य आणि दान व वाटणी करण्यात रमणारा आहे' अशा प्रकारे मत्सराचा मळ दूर होणे इत्यादी गुणांच्या प्रभावाने स्वतःच्या त्यागाचे अनुस्मरण करावे.

Tattha lābhā vata meti mayhaṃ vata lābhā, ye ime ‘‘āyuṃ kho pana datvā āyussa bhāgī hoti dibbassa vā mānusassa vā’’ iti (a. ni. 5.37) ca, ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’ iti (a. ni. 5.34) ca, ‘‘dadamāno piyo hoti, sataṃ dhammaṃ anukkamaṃ’’ iti (a. ni. 5.35) ca evamādīhi nayehi bhagavatā dāyakassa lābhā saṃvaṇṇitā, te mayhaṃ avassaṃ bhāginoti adhippāyo. Suladdhaṃ vata meti yaṃ mayā idaṃ sāsanaṃ manussattaṃ vā laddhaṃ, taṃ suladdhaṃ vata me. Kasmā[Pg.217]? Yohaṃ maccheramalapariyuṭṭhitāya pajāya…pe… dānasaṃvibhāgaratoti.

त्यात 'लाभा वत मे' (माझा मोठा लाभ आहे) म्हणजे 'नक्कीच माझे लाभ आहेत'. भगवंतांनी 'आयुष्य देऊन मनुष्य दिव्य किंवा मानवी आयुष्याचा भागीदार होतो' (अं. नि. ५.३७), 'दान देणारा प्रिय होतो, अनेक जण त्याचा आश्रय घेतात' (अं. नि. ५.३४), आणि 'दान देणारा प्रिय होतो, तो सत्पुरुषांच्या धर्माचे अनुकरण करतो' (अं. नि. ५.३५) इत्यादी प्रकारे दात्याच्या ज्या लाभांचे वर्णन केले आहे, ते लाभ मला नक्कीच प्राप्त होणार आहेत, असा याचा अर्थ आहे. 'सुलद्धं वत मे' (मला उत्तम प्राप्ती झाली आहे) म्हणजे मला जे हे शासन (बुद्धांचे शासन) किंवा मनुष्यत्व प्राप्त झाले आहे, ते माझ्यासाठी खरोखरच सुलब्ध (उत्तम प्राप्ती) आहे. का? कारण 'मी मत्सराच्या मळाने ग्रस्त असलेल्या लोकांमध्ये... (पे)... दान व वाटणी करण्यात रमणारा आहे'.

Tattha maccheramalapariyuṭṭhitāyāti maccheramalena abhibhūtāya. Pajāyāti pajāyanavasena sattā vuccanti. Tasmā attano sampattīnaṃ parasādhāraṇabhāvamasahanalakkhaṇena cittassa pabhassarabhāvadūsakānaṃ kaṇhadhammānaṃ aññatarena maccheramalena abhibhūtesu sattesūti ayamettha attho. Vigatamalamaccherenāti aññesampi rāgadosādimalānañceva maccherassa ca vigatattā vigatamalamaccherena. Cetasā viharāmīti yathāvuttappakāracitto hutvā vasāmīti attho. Suttesu pana mahānāmasakkassa sotāpannassa sato nissayavihāraṃ pucchato nissayavihāravasena desitattā agāraṃ ajjhāvasāmīti vuttaṃ. Tattha abhibhavitvā vasāmīti attho.

त्यात 'मच्छेरमलपरियुट्ठिताय' म्हणजे मत्सराच्या मळाने (कंजूषपणाने) ग्रासलेल्या. 'पजाय' म्हणजे उत्पत्तीच्या नियमानुसार प्राण्यांना 'प्रजा' म्हटले जाते. म्हणून, स्वतःच्या संपत्तीचा इतरांशी सहभाग सहन न करण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेल्या, चित्ताच्या प्रभास्वरतेला (तेजस्वीपणाला) दूषित करणाऱ्या कृष्णधर्मांपैकी (अंधकारमय दोषांपैकी) एक असलेल्या मत्सराच्या मळाने ग्रासलेल्या प्राण्यांमध्ये, असा येथे अर्थ आहे. 'विगतमलमच्छेरेन' म्हणजे मत्सराव्यतिरिक्त इतरही राग, द्वेष इत्यादी मळ आणि मत्सर दूर झाल्यामुळे, मळ व मत्सरापासून मुक्त झालेल्या. 'चेतसा विहरामी' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारच्या चित्ताने युक्त होऊन मी राहतो, असा अर्थ आहे. परंतु सूत्रांमध्ये, सोतापन्न असलेल्या महानाम शाक्याने आपल्या आश्रयविहाराविषयी विचारले असता, आश्रयविहाराच्या अनुषंगाने उपदेश केल्यामुळे 'अगारं अज्झावसामि' (मी गृहस्थाश्रमात राहतो) असे म्हटले आहे. तेथे 'घरावर नियंत्रण ठेवून (अभिभूत करून) राहतो' असा अर्थ आहे.

Muttacāgoti vissaṭṭhacāgo. Payatapāṇīti parisuddhahattho. Sakkaccaṃ sahatthā deyyadhammaṃ dātuṃ sadā dhotahatthoyevāti vuttaṃ hoti. Vossaggaratoti vossajjanaṃ vossaggo, pariccāgoti attho. Tasmiṃ vossagge satatābhiyogavasena ratoti vossaggarato. Yācayogoti yaṃ yaṃ pare yācanti, tassa tassa dānato yācanayogoti attho. Yājayogotipi pāṭho. Yajanasaṅkhātena yājena yuttoti attho. Dānasaṃvibhāgaratoti dāne ca saṃvibhāge ca rato. Ahañhi dānañca demi, attanā paribhuñjitabbatopi ca saṃvibhāgaṃ karomi, ettheva casmi ubhaye ratoti evaṃ anussaratīti attho.

'मुत्तचागो' म्हणजे आसक्तीशिवाय मुक्तहस्ते त्याग करणारा. 'पयतपाणी' म्हणजे अत्यंत शुद्ध हात असलेला; दान देण्याची वस्तू स्वतःच्या हाताने आदराने देण्यासाठी नेहमी हात स्वच्छ ठेवलेलाच, असा याचा अर्थ आहे. 'वोस्सग्गरतो' म्हणजे त्याग करणे म्हणजे 'वोस्सग्ग' (परित्याग), असा अर्थ आहे. त्या त्यागामध्ये नेहमी प्रयत्नशील राहून रमणारा तो 'वोस्सग्गरतो'. 'याचयोगो' म्हणजे इतर लोक ज्या ज्या वस्तूची याचना करतात, ती ती वस्तू दान देण्याच्या योग्यतेमुळे 'याचना करण्यास योग्य', असा अर्थ आहे. 'याजयोगो' असाही पाठ आढळतो. त्याचा अर्थ यजन (दान) संज्ञेने युक्त असलेला असा आहे. 'दानसंविभागरतो' म्हणजे दानात आणि वाटणी करण्यात रमणारा. 'मी दानही देतो आणि स्वतः उपभोग घेण्याच्या वस्तूंतून वाटणीही करतो, या दोन्ही गोष्टींमध्येच मी रमलो आहे' अशा प्रकारे तो अनुस्मरण करतो, असा अर्थ आहे.

161. Tassevaṃ vigatamalamaccheratādiguṇavasena attano cāgaṃ anussarato neva tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti. Na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti. Ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti cāgaṃ ārabbhāti (a. ni. 5.10) purimanayeneva vikkhambhitanīvaraṇassa ekakkhaṇe jhānaṅgāni uppajjanti. Cāgaguṇānaṃ pana gambhīratāya nānappakāracāgaguṇānussaraṇādhimuttatāya vā appanaṃ appatvā upacārappattameva jhānaṃ hoti. Tadetaṃ cāgaguṇānussaraṇavasena uppannattā cāgānussaticceva saṅkhaṃ gacchati.

१६१. अशा प्रकारे मत्सराचा मळ दूर होणे इत्यादी गुणांच्या प्रभावाने स्वतःच्या त्यागाचे अनुस्मरण करणाऱ्या त्या योग्याचे चित्त त्या वेळी रागाने ग्रासलेले नसते, द्वेषाने... (पे)... किंवा मोहाने ग्रासलेले नसते. 'त्यागाला आलंबन बनवून त्याचे चित्त त्या वेळी सरळ (ऋजू) मार्गस्थ झालेले असते' (अं. नि. ५.१०). पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच, नीवरण दूर झालेल्या योग्यामध्ये एकाच क्षणी ध्यानांगे उत्पन्न होतात. परंतु त्यागाच्या गुणांच्या सखोलतेमुळे किंवा विविध प्रकारच्या त्यागाच्या गुणांच्या अनुस्मरणात मग्न असल्यामुळे, अप्पना (अर्पणा) समाधी प्राप्त न होता केवळ उपचार समाधीपर्यंत पोहोचणारे ध्यान उत्पन्न होते. हे ध्यान त्यागाच्या गुणांच्या अनुस्मरणाने उत्पन्न होत असल्यामुळे याला 'चागानुस्सती' (त्यागाची अनुस्मृती) असेच म्हटले जाते.

Imañca [Pg.218] pana cāgānussatiṃ anuyutto bhikkhu bhiyyoso mattāya cāgādhimutto hoti, alobhajjhāsayo, mettāya anulomakārī, visārado, pītipāmojjabahulo, uttari appaṭivijjhanto pana sugatiparāyano hoti.

शिवाय, या चागानुस्सतीचा अभ्यास करणारा भिक्खू दानामध्ये अत्यंत प्रवृत्त चित्त असणारा होतो, अलोभ (लोभरहितता) हाच ज्याचा स्वभाव आहे असा होतो, मैत्री भावनेला अनुकूल आचरण करणारा, निर्भय (विशारद), आणि प्रीती व प्रामोद्याने युक्त असतो. जर तो याहून उच्च (मार्ग-फल) प्राप्त करू शकला नाही, तर तो सुगतीला प्राप्त होतो.

Tasmā have appamādaṃ, kayirātha sumedhaso;

Evaṃ mahānubhāvāya, cāgānussatiyā sadāti.

म्हणूनच, बुद्धिमान मनुष्याने अशा महान प्रभाव असणाऱ्या चागानुस्सतीमध्ये नेहमीच अप्रमादाचे (जागृततेचे) पालन केले पाहिजे.

Idaṃ cāgānussatiyaṃ vitthārakathāmukhaṃ.

हे चागानुस्सतीचे सविस्तर विवेचन आहे.

6. Devatānussatikathā

६. देवतानुस्सती कथा (देवतांची अनुस्मृती)

162. Devatānussatiṃ bhāvetukāmena pana ariyamaggavasena samudāgatehi saddhādīhi guṇehi samannāgatena bhavitabbaṃ. Tato rahogatena paṭisallīnena ‘‘santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṃsā, yāmā, tusitā, nimmānaratino, paranimmitavasavattino, santi devā brahmakāyikā, santi devā tatuttari, yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena. Yathārūpena sutena. Yathārūpena cāgena. Yathārūpāya paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’’ti (a. ni. 6.10) evaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇā anussaritabbā.

१६२. परंतु, ज्याला देवतानुस्सतीची (देवतांच्या अनुस्मृतीची) भावना करायची आहे, तो आर्यमार्गाच्या प्रभावाने चांगल्या प्रकारे प्राप्त झालेल्या श्रद्धा इत्यादी गुणांनी युक्त असावा. त्यानंतर एकांतात जाऊन ध्यानमग्न होऊन: 'चातुमहाराजिका देव आहेत, तावतिंसा देव आहेत, याम देव आहेत, तुसित देव आहेत, निम्मानरती देव आहेत, परनिम्मितवसवत्ती देव आहेत, ब्रह्मकायिका देव आहेत आणि त्याहूनही उच्च देव आहेत. ज्या प्रकारच्या श्रद्धेने युक्त होऊन ते देव या मनुष्यलोकातून च्युत (मृत्यू पावून) होऊन तेथे उत्पन्न झाले आहेत, तशीच श्रद्धा माझ्यातही विद्यमान आहे. ज्या प्रकारच्या शीलाने... ज्या प्रकारच्या श्रुताने (ज्ञानाने)... ज्या प्रकारच्या त्यागाने... ज्या प्रकारच्या प्रज्ञेने युक्त होऊन ते देव या मनुष्यलोकातून च्युत होऊन तेथे उत्पन्न झाले आहेत, तशीच प्रज्ञा माझ्यातही विद्यमान आहे' (अं. नि. ६.१०) अशा प्रकारे देवतांना साक्षी मानून स्वतःच्या श्रद्धा इत्यादी गुणांचे अनुस्मरण करावे.

Sutte pana yasmiṃ mahānāma samaye ariyasāvako attano ca tāsañca devatānaṃ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotīti vuttaṃ. Kiñcāpi vuttaṃ, atha kho taṃ sakkhiṭṭhāne ṭhapetabbadevatānaṃ attano saddhādīhi samānaguṇadīpanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ. Aṭṭhakathāyañhi devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano guṇe anussaratīti daḷhaṃ katvā vuttaṃ.

सूत्रात (महानाम सुत्तात) म्हटले आहे की, "हे महानाम, ज्या वेळी आर्यश्रावक स्वतःच्या आणि त्या देवतांच्या श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञेचे अनुस्मरण करतो, त्या वेळी त्याचे चित्त रागाने ग्रासले जात नाही." जरी असे म्हटले असले, तरी हे वचन साक्षीच्या स्थानी ठेवलेल्या देवतांच्या गुणांशी स्वतःच्या श्रद्धादी गुणांची समानता दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, असे समजावे. कारण अट्ठकथेमध्ये देवतांना साक्षीच्या स्थानी ठेवून स्वतःच्या गुणांचे अनुस्मरण करतो, असे ठामपणे सांगितले आहे.

163. Tasmā pubbabhāge devatānaṃ guṇe anussaritvā aparabhāge attano saṃvijjamāne saddhādiguṇe anussarato cassa neva tasmiṃ samaye [Pg.219] rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti. Na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti devatā ārabbhāti (a. ni. 6.10) purimanayeneva vikkhambhitanīvaraṇassa ekakkhaṇe jhānaṅgāni uppajjanti. Saddhādiguṇānaṃ pana gambhīratāya nānappakāraguṇānussaraṇādhimuttatāya vā appanaṃ appatvā upacārappattameva jhānaṃ hoti. Tadetaṃ devatānaṃ guṇasadisasaddhādiguṇānussaraṇavasena devatānussaticceva saṅkhaṃ gacchati.

१६३. म्हणून, पूर्वभागात (सुरुवातीला) देवतांच्या गुणांचे अनुस्मरण करून, नंतरच्या भागात स्वतःमध्ये विद्यमान असलेल्या श्रद्धादी गुणांचे अनुस्मरण करणाऱ्या त्या साधकाचे चित्त त्या वेळी रागाने ग्रासले जात नाही; द्वेषाने... तसेच... मोहाने ग्रासले जात नाही. देवतांना आरंभी (आलंबन) करून त्याचे चित्त त्या वेळी सरळ (ऋजू) मार्गस्थ होते. पूर्वोक्त पद्धतीनेच नीवरण दूर झालेल्या साधकामध्ये एकाच क्षणी ध्यानांगे उत्पन्न होतात. परंतु श्रद्धादी गुणांच्या गंभीरतेमुळे किंवा विविध प्रकारच्या गुणांच्या अनुस्मरणात मग्न असल्यामुळे, अप्पना (अर्पणा) ध्यान प्राप्त न होता केवळ उपचार ध्यानच प्राप्त होते. देवतांच्या गुणांसारख्या स्वतःच्या श्रद्धादी गुणांच्या अनुस्मरणाच्या प्रभावाने या ध्यानाला 'देवतानुस्सती' (देवतानुस्मृती) असेच म्हटले जाते.

Imañca pana devatānussatiṃ anuyutto bhikkhu devatānaṃ piyo hoti manāpo, bhiyyoso mattāya saddhādivepullaṃ adhigacchati, pītipāmojjabahulo viharati. Uttari appaṭivijjhanto pana sugatiparāyano hoti.

या देवतानुस्सतीचा अभ्यास करणारा भिक्खू देवतांना प्रिय आणि आवडता होतो, त्याला श्रद्धादी गुणांची अत्यंत समृद्धी प्राप्त होते, आणि तो प्रीती व प्रामोद्याने (आनंदाने) युक्त होऊन विहार करतो. जर त्याने पुढील उच्च अवस्था (मार्ग-फल) प्राप्त केली नाही, तरी तो सुगतीला प्राप्त होतो.

Tasmā have appamādaṃ, kayirātha sumedhaso;

Evaṃ mahānubhāvāya, devatānussatiyā sadāti.

म्हणून, बुद्धिमान माणसाने अशा महान प्रभाव असणाऱ्या देवतानुस्सतीमध्ये नेहमीच अप्रमाद (जागरूकता) बाळगावा.

Idaṃ devatānussatiyaṃ vitthārakathāmukhaṃ.

हे देवतानुस्सतीचे सविस्तर वर्णन संपले.

Pakiṇṇakakathā

प्रकीर्णक कथा (कीर्णक चर्चा)

164. Yaṃ pana etāsaṃ vitthāradesanāyaṃ ‘‘ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbhā’’tiādīni vatvā ‘‘ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’ti (a. ni. 6.10) vuttaṃ, tattha itipi so bhagavātiādīnaṃ atthaṃ nissāya uppannaṃ tuṭṭhiṃ sandhāya labhati atthavedanti vuttaṃ. Pāḷiṃ nissāya uppannaṃ tuṭṭhiṃ sandhāya labhati dhammavedaṃ. Ubhayavasena labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjanti vuttanti veditabbaṃ.

१६४. या सहा अनुस्सतींच्या सविस्तर उपदेशात, "त्या वेळी त्याचे चित्त तथागतांना आलंबन करून सरळ होते" इत्यादी सांगून, "हे महानाम, ज्याचे चित्त सरळ झाले आहे असा आर्यश्रावक अर्थवेद (अर्थाचा आनंद) प्राप्त करतो, धम्मवेद (धम्माचा आनंद) प्राप्त करतो, धम्माशी संबंधित प्रामोद्य प्राप्त करतो, आणि प्रमुदित झालेल्याला प्रीती उत्पन्न होते" असे जे म्हटले आहे, त्यामध्ये "इतिपि सो भगवा" इत्यादी पदांच्या अर्थावर आधारित उत्पन्न झालेल्या आनंदाला उद्देशून 'अर्थवेद प्राप्त करतो' असे म्हटले आहे. पाळी पाठावर आधारित उत्पन्न झालेल्या आनंदाला उद्देशून 'धम्मवेद प्राप्त करतो' असे म्हटले आहे. आणि दोन्हीच्या प्रभावाने 'धम्माशी संबंधित प्रामोद्य प्राप्त करतो' असे म्हटले आहे, हे समजावे.

Yañca devatānussatiyaṃ devatā ārabbhāti vuttaṃ, taṃ pubbabhāge devatā ārabbha pavattacittavasena devatāguṇasadise vā devatābhāvanipphādake guṇe ārabbha pavattacittavasena vuttanti veditabbaṃ.

तसेच, देवतानुस्सतीमध्ये "देवतांना आलंबन करून" असे जे म्हटले आहे, ते पूर्वभागात देवतांना आलंबन करून प्रवृत्त झालेल्या चित्ताच्या अपेक्षेने किंवा देवतांच्या गुणांसारख्या, देवत्व प्राप्त करून देणाऱ्या स्वतःच्या गुणांना आलंबन करून प्रवृत्त झालेल्या चित्ताच्या अपेक्षेने म्हटले आहे, असे समजावे.

165. Imā [Pg.220] pana cha anussatiyo ariyasāvakānaññeva ijjhanti. Tesaṃ hi buddhadhammasaṅghaguṇā pākaṭā honti. Te ca akhaṇḍatādiguṇehi sīlehi, vigatamalamaccherena cāgena, mahānubhāvānaṃ devatānaṃ guṇasadisehi saddhādiguṇehi samannāgatā. Mahānāmasutte (a. ni. 6.10) ca sotāpannassa nissayavihāraṃ puṭṭhena bhagavatā sotāpannassa nissayavihāradassanatthameva etā vitthārato kathitā.

१६५. या सहा अनुस्सती केवळ आर्यश्रावकांनाच पूर्णपणे साध्य होतात. कारण त्यांना बुद्ध, धम्म आणि संघाचे गुण स्पष्टपणे ज्ञात असतात. तसेच ते अखंडित शील गुणांनी, मळ व मत्सररहित त्यागाने आणि महान प्रभावशाली देवतांच्या गुणांसारख्या स्वतःच्या श्रद्धादी गुणांनी युक्त असतात. महानाम सुत्तात सोतापन्नाच्या (श्रोतपन्नाच्या) आश्रयविहाराविषयी विचारले असता, भगवंतांनी सोतापन्नाचा आश्रयविहार दाखवण्यासाठीच या सहा अनुस्सती सविस्तरपणे सांगितल्या आहेत.

Gedhasuttepi ‘‘idha, bhikkhave, ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, itipi so bhagavā…pe… ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti nikkhantaṃ muttaṃ vuṭṭhitaṃ gedhamhā. Gedhoti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ kāmaguṇānamadhivacanaṃ. Idampi kho, bhikkhave, ārammaṇaṃ karitvā evamidhekacce sattā visujjhantī’’ti (a. ni. 6.25) evaṃ ariyasāvakassa anussativasena cittaṃ visodhetvā uttari paramatthavisuddhiadhigamatthāya kathitā.

गेध सुत्तातही म्हटले आहे: "भिक्खूंनो, या शासनात आर्यश्रावक तथागतांचे अनुस्मरण करतो—'इतिपि सो भगवा...' इत्यादी. त्या वेळी त्याचे चित्त सरळ होते, ते गेध (आसक्ती) मधून बाहेर पडलेले, मुक्त झालेले आणि वर उठलेले असते. भिक्खूंनो, 'गेध' हे पाच कामगुणांचे नाव आहे. भिक्खूंनो, यालाच आलंबन करून या प्रकारे या शासनात काही प्राणी शुद्ध होतात." अशा प्रकारे, आर्यश्रावकाच्या अनुस्मरणाच्या प्रभावाने चित्त शुद्ध करून, पुढील परमार्थ विशुद्धी (निर्वाण) प्राप्त करण्यासाठी हे सांगितले आहे.

Āyasmatā mahākaccānena desite sambādhokāsasuttepi ‘‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sambādhe okāsādhigamo anubuddho sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṃ cha anussatiṭṭhānāni. Katamāni cha? Idhāvuso, ariyasāvako tathāgataṃ anussarati…pe… evamidhekacce sattā visuddhidhammā bhavantī’’ti (a. ni. 6.26) evaṃ ariyasāvakasseva paramatthavisuddhidhammatāya okāsādhigamavasena kathitā.

आयुष्यमान महाकच्चायनांनी उपदेशिलेल्या संबाधोकास सुत्तातही म्हटले आहे: "मित्रांनो, आश्चर्य आहे! मित्रांनो, अपूर्व आहे! जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी संबाधात (अडचणीत/गृहस्थाश्रमात) प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी... निर्वाण साक्षात्कारासाठी संधीचा लाभ (अवकाश प्राप्ती) शोधून काढला आहे, ज्याला सहा अनुस्सती-स्थाने म्हणतात. ती सहा कोणती? मित्रांनो, या शासनात आर्यश्रावक तथागतांचे अनुस्मरण करतो... अशा प्रकारे या शासनात काही प्राणी विशुद्ध स्वभावाचे होतात." अशा प्रकारे, आर्यश्रावकाच्याच परमार्थ विशुद्धीच्या योग्यतेसाठी, संधीच्या लाभाच्या (अवकाश प्राप्तीच्या) रूपाने हे सांगितले आहे.

Uposathasuttepi ‘‘kathañca, visākhe, ariyūposatho hoti? Upakkiliṭṭhassa, visākhe, cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako tathāgataṃ anussaratī’’ti (a. ni. 3.71) evaṃ ariyasāvakasseva uposathaṃ upavasato cittavisodhanakammaṭṭhānavasena uposathassa mahapphalabhāvadassanatthaṃ kathitā.

उपोसथ सुत्तातही म्हटले आहे: "हे विशाखे, आर्य उपोसथ कसा असतो? विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताला प्रयत्नाने अत्यंत शुद्ध करणे म्हणजेच हा उपोसथ होय. आणि विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताला प्रयत्नाने अत्यंत शुद्ध कसे केले जाते? विशाखे, या शासनात आर्यश्रावक तथागतांचे अनुस्मरण करतो." अशा प्रकारे, उपोसथ पाळणाऱ्या आर्यश्रावकाच्याच चित्तशुद्धीच्या कम्मट्ठानाच्या (कर्मस्थानाच्या) रूपाने, उपोसथाचे महाफलत्व दाखवण्यासाठी हे सांगितले आहे.

Ekādasanipātepi ‘‘saddho kho, mahānāma, ārādhako hoti, no assaddho. Āraddhavīriyo, upaṭṭhitasati, samāhito, paññavā, mahānāma[Pg.221], ārādhako hoti, no duppañño. Imesu kho tvaṃ, mahānāma, pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cha dhamme uttari bhāveyyāsi. Idha tvaṃ, mahānāma, tathāgataṃ anussareyyāsi itipi so bhagavā’’ti (a. ni. 11.11) evaṃ ariyasāvakasseva ‘‘tesaṃ no, bhante, nānāvihārena viharataṃ kenassa vihārena viharitabba’’nti pucchato vihāradassanatthaṃ kathitā.

एकादश निपातातही म्हटले आहे: "हे महानाम, श्रद्धावान मनुष्यच (अर्हत्व फल) साध्य करू शकतो, अश्रद्ध नव्हे. आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील), उपट्टितसती (जागरूक स्मृती असलेला), समाहित (एकाग्र चित्त असलेला) आणि प्रज्ञावान मनुष्यच, हे महानाम, साध्य करू शकतो, दुर्बुद्धी नव्हे. हे महानाम, तू या पाच धम्मांमध्ये प्रतिष्ठित होऊन, पुढे आणखी सहा धम्मांची भावना कर. हे महानाम, तू येथे तथागतांचे अनुस्मरण कर—'इतिपि सो भगवा'..." अशा प्रकारे, "भंते, विविध विहारांनी (जीवनपद्धतीने) राहणाऱ्या आम्हांला कोणत्या विहाराने राहावे बरे?" असे विचारणाऱ्या महानाम राजाला, आर्यश्रावकाचाच विहार दाखवण्यासाठी हे सांगितले आहे.

166. Evaṃ santepi parisuddhasīlādiguṇasamannāgatena puthujjanenāpi manasi kātabbā. Anussavavasenāpi hi buddhādīnaṃ guṇe anussarato cittaṃ pasīdatiyeva. Yassānubhāvena nīvaraṇāni vikkhambhetvā uḷārapāmojjo vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃyeva sacchikareyya kaṭaandhakāravāsī phussadevatthero viya.

१६६. असे असले तरी, परिशुद्ध शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या पृथग्जनाने (सामान्य माणसाने) देखील याचे मनसिकार (चिंतन) केले पाहिजे. कारण केवळ ऐकीव माहितीच्या (परंपरेच्या) आधारे देखील बुद्धादींच्या गुणांचे अनुस्मरण करणाऱ्याचे चित्त प्रसन्न होतेच. ज्या प्रसन्न चित्ताच्या प्रभावाने नीवरणांना दूर करून, विपुल प्रामोद्याने युक्त होऊन विपश्यनेला सुरुवात करून, कटअंधकारात राहणाऱ्या फुस्सदेव थेरांप्रमाणे अर्हत्व फल साक्षात्कृत केले जाऊ शकते.

So kirāyasmā mārena nimmitaṃ buddharūpaṃ disvā ‘‘ayaṃ tāva sarāgadosamoho evaṃ sobhati, kathaṃ nu kho bhagavā na sobhati, so hi sabbaso vītarāgadosamoho’’ti buddhārammaṇaṃ pītiṃ paṭilabhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇīti.

असे ऐकिले जाते की, त्या आयुष्यमान (फुस्सदेव) थेरांनी माराने निर्माण केलेले बुद्धरूप पाहून विचार केला, "हा (मार) राग, द्वेष आणि मोहाने युक्त असूनही जर इतका शोभून दिसतो, तर मग भगवान (बुद्ध) किती बरे शोभून दिसत असतील! कारण ते तर सर्व प्रकारे राग, द्वेष आणि मोहापासून मुक्त (वीतरागद्वेषमोह) आहेत." अशा प्रकारे बुद्धाला आलंबन करून प्रीती प्राप्त करून, विपश्यना वाढवून त्यांनी अर्हत्त्व प्राप्त केले.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

सज्जनांच्या आनंदासाठी रचलेल्या या 'विशुद्धिमार्गा'मध्ये,

Samādhibhāvanādhikāre

समाधी भावनेच्या अधिकारात,

Chaanussatiniddeso nāma

'सहा अनुस्मृतींचे निर्देश' (छ-अनुस्सति-निद्देस) नावाचा,

Sattamo paricchedo.

सातवा परिच्छेद समाप्त झाला.

8. Anussatikammaṭṭhānaniddeso

८. अनुस्मृती कर्मस्थान निर्देश

Maraṇassatikathā

मरणानुस्मृती कथा (मरणस्सति-कथा)

167. Idāni [Pg.222] ito anantarāya maraṇassatiyā bhāvanāniddeso anuppatto. Tattha maraṇanti ekabhavapariyāpannassa jīvitindriyassa upacchedo. Yaṃ panetaṃ arahantānaṃ vaṭṭadukkhasamucchedasaṅkhātaṃ samucchedamaraṇaṃ, saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgasaṅkhātaṃ khaṇikamaraṇaṃ, rukkho mato lohaṃ matantiādīsu sammutimaraṇañca, na taṃ idha adhippetaṃ.

१६७. आता यानंतर मरणानुस्मृतीच्या (मरणस्सति) भावनेचा निर्देश प्राप्त झाला आहे. त्यामध्ये 'मरण' म्हणजे एकाच भवामध्ये समाविष्ट असलेल्या जीवितेंद्रियाचा उच्छेद (नाश) होय. परंतु, जे अर्हंतांच्या संसारदुःखाचा अत्यंत उच्छेद करणारे 'समुच्छेद मरण' आहे, संस्कारांच्या क्षणिक विनाशाचे 'क्षणिक मरण' आहे, आणि "झाड मेले, लोखंड मेले" इत्यादींमध्ये मानले जाणारे 'संमूर्ती मरण' (संमुति-मरण) आहे, ते येथे अभिप्रेत नाही.

Yampi cetaṃ adhippetaṃ, taṃ kālamaraṇaṃ akālamaraṇanti duvidhaṃ hoti. Tattha kālamaraṇaṃ puññakkhayena vā āyukkhayena vā ubhayakkhayena vā hoti. Akālamaraṇaṃ kammupacchedakakammavasena.

आणि जे येथे अभिप्रेत आहे, ते 'कालमरण' आणि 'अकालमरण' अशा दोन प्रकारचे असते. त्यामध्ये कालमरण हे पुण्याच्या क्षयाने (पुञ्ञक्खय), किंवा आयुष्याच्या क्षयाने (आयुक्खय), किंवा दोन्हीच्या क्षयाने होते. अकालमरण हे उपच्छेदक कर्माच्या प्रभावाने होते.

Tattha yaṃ vijjamānāyapi āyusantānajanakapaccayasampattiyā kevalaṃ paṭisandhijanakassa kammassa vipakkavipākattā maraṇaṃ hoti, idaṃ puññakkhayena maraṇaṃ nāma. Yaṃ gatikālāhārādisampattiyā abhāvena ajjatanakālapurisānaṃ viya vassasatamattaparimāṇassa āyuno khayavasena maraṇaṃ hoti, idaṃ āyukkhayena maraṇaṃ nāma. Yaṃ pana dūsīmārakalāburājādīnaṃ viya taṅkhaṇaññeva ṭhānācāvanasamatthena kammunā upacchinnasantānānaṃ, purimakammavasena vā satthaharaṇādīhi upakkamehi upacchijjamānasantānānaṃ maraṇaṃ hoti, idaṃ akālamaraṇaṃ nāma. Taṃ sabbampi vuttappakārena jīvitindriyupacchedena saṅgahitaṃ. Iti jīvitindriyupacchedasaṅkhātassa maraṇassa saraṇaṃ maraṇassati.

त्यामध्ये, आयुष्याची संतती चालू ठेवणाऱ्या आहार इत्यादी प्रत्ययांची (कारणांची) अनुकूलता असतानाही, केवळ प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचा विपाक पूर्ण झाल्यामुळे जे मरण येते, त्याला 'पुण्यक्षयाने मरण' असे म्हणतात. गती, काळ, आहार इत्यादी अनुकूलतेच्या अभावामुळे आजच्या काळातील मानवांच्या शंभर वर्षांच्या मर्यादित आयुष्याच्या क्षयाने जे मरण येते, त्याला 'आयुष्यक्षयाने मरण' असे म्हणतात. परंतु, दूसी मार आणि कलाबू राजा इत्यादींप्रमाणे, त्याच क्षणी आपल्या स्थानावरून च्युत करण्यास समर्थ असलेल्या कर्मामुळे ज्यांची संतती खंडित होते, किंवा पूर्वकर्माच्या प्रभावाने शस्त्रप्रहार इत्यादी उपक्रमांमुळे ज्यांची संतती खंडित होते आणि मरण येते, त्याला 'अकालमरण' असे म्हणतात. हे सर्व मरण वर सांगितलेल्या प्रकारे जीवितेंद्रियाच्या उच्छेदानेच संग्रहित केले जाते. अशा प्रकारे, जीवितेंद्रियाचा उच्छेद असे म्हटल्या जाणाऱ्या मरणाचे स्मरण करणे म्हणजे 'मरणानुस्मृती' (मरणस्सति) होय.

168. Taṃ bhāvetukāmena rahogatena paṭisallīnena ‘‘maraṇaṃ bhavissati, jīvitindriyaṃ upacchijjissatī’’ti vā, ‘‘maraṇaṃ maraṇa’’nti vā yoniso manasikāro pavattetabbo. Ayoniso pavattayato hi iṭṭhajanamaraṇānussaraṇe soko uppajjati vijātamātuyā piyaputtamaraṇānussaraṇe viya. Aniṭṭhajanamaraṇānussaraṇe pāmojjaṃ uppajjati verīnaṃ verimaraṇānussaraṇe viya. Majjhattajanamaraṇānussaraṇe saṃvego na uppajjati matakaḷevaradassane chavaḍāhakassa viya. Attano maraṇānussaraṇe santāso uppajjati ukkhittāsikaṃ vadhakaṃ disvā bhīrukajātikassa [Pg.223] viya. Tadetaṃ sabbampi satisaṃvegañāṇavirahato hoti. Tasmā tattha tattha hatamatasatte oloketvā diṭṭhapubbasampattīnaṃ sattānaṃ matānaṃ maraṇaṃ āvajjetvā satiñca saṃvegañca ñāṇañca yojetvā ‘‘maraṇaṃ bhavissatī’’tiādinā nayena manasikāro pavattetabbo. Evaṃ pavattento hi yoniso pavatteti, upāyena pavattetīti attho. Evaṃ pavattayatoyeva hi ekaccassa nīvaraṇāni vikkhambhanti, maraṇārammaṇā sati saṇṭhāti, upacārappattameva kammaṭṭhānaṃ hoti.

१६८. तिची (मरणानुस्मृतीची) भावना करू इच्छिणाऱ्या साधकाने एकांतात जाऊन, ध्यानस्थ होऊन, "मरण येईल, जीवितेंद्रिय खंडित होईल" किंवा "मरण, मरण" अशा प्रकारे योग्य रीतीने मनस्कार (योनिसो मनसिकार) केला पाहिजे. कारण अयोग्य रीतीने मनस्कार करणाऱ्याला, प्रिय व्यक्तीच्या मरणाचे स्मरण केल्यास शोक उत्पन्न होतो, जसे की माता आपल्या प्रिय पुत्राच्या मरणाचे स्मरण करते तेव्हा होते. अप्रिय व्यक्तीच्या मरणाचे स्मरण केल्यास आनंद उत्पन्न होतो, जसे की शत्रू आपल्या शत्रूच्या मरणाचे स्मरण करतो तेव्हा होते. तटस्थ व्यक्तीच्या मरणाचे स्मरण केल्यास संवेग (वैराग्य/तीव्र जाणीव) उत्पन्न होत नाही, जसे की स्मशानात प्रेत जाळणाऱ्याला प्रेत पाहून संवेग होत नाही. स्वतःच्या मरणाचे स्मरण केल्यास भय उत्पन्न होते, जसे की भीरू स्वभावाच्या माणसाला हातात तलवार घेतलेला मारेकरी पाहून भय वाटते. हे सर्व स्मृती, संवेग आणि ज्ञान यांच्या अभावामुळे होते. म्हणून, वेगवेगळ्या ठिकाणी मारल्या गेलेल्या किंवा मृत झालेल्या प्राण्यांना पाहून, पूर्वी वैभव पाहिलेल्या मृत प्राण्यांच्या मरणाचा विचार करून, स्मृती, संवेग आणि ज्ञान एकत्र करून "मरण येईल" अशा पद्धतीने मनस्कार केला पाहिजे. अशा प्रकारे मनस्कार करणारा मनुष्य योग्य रीतीने (योनिसो) मनस्कार करतो, म्हणजेच योग्य उपायाने करतो असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे मनस्कार करत असतानाच काही साधकांचे नीवरण (निवारण/अडथळे) दूर होतात, मरणावर आधारित स्मृती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होते आणि कर्मस्थान उपचार समाधीच्या पातळीवर पोहोचते.

169. Yassa pana ettāvatā na hoti, tena vadhakapaccupaṭṭhānato, sampattivipattito, upasaṃharaṇato, kāyabahusādhāraṇato, āyudubbalato, animittato, addhānaparicchedato, khaṇaparittatoti imehi aṭṭhahākārehi maraṇaṃ anussaritabbaṃ.

१६९. परंतु, ज्याला एवढ्याने यश मिळत नाही, त्याने (१) मारेकऱ्याप्रमाणे समोर उभे राहिल्यासारखे, (२) संपत्तीच्या विपत्तीवरून (नाशावरून), (३) स्वतःशी तुलना करून, (४) शरीराच्या अनेक प्राण्यांशी असलेल्या समानतेवरून, (५) आयुष्याच्या दुर्बलतेवरून, (६) मरणाच्या अनिश्चिततेवरून (अचिन्त्यतेवरून), (७) आयुष्यकाळाच्या मर्यादेवरून, आणि (८) क्षणाच्या अल्पतेवरून—या आठ प्रकारांनी मरणाचे अनुस्मरण केले पाहिजे.

Tattha vadhakapaccupaṭṭhānatoti vadhakassa viya paccupaṭṭhānato. Yathā hi imassa sīsaṃ chindissāmīti asiṃ gahetvā gīvāya cārayamāno vadhako paccupaṭṭhitova hoti, evaṃ maraṇampi paccupaṭṭhitamevāti anussaritabbaṃ. Kasmā? Saha jātiyā āgatato, jīvitaharaṇato ca. Yathā hi ahicchattakamakuḷaṃ matthakena paṃsuṃ gahetvāva uggacchati, evaṃ sattā jarāmaraṇaṃ gahetvāva nibbattanti. Tathā hi nesaṃ paṭisandhicittaṃ uppādānantarameva jaraṃ patvā pabbatasikharato patitasilā viya bhijjati saddhiṃ sampayuttakhandhehi. Evaṃ khaṇikamaraṇaṃ tāva saha jātiyā āgataṃ. Jātassa pana avassaṃ maraṇato idhādhippetamaraṇampi saha jātiyā āgataṃ. Tasmā esa satto jātakālato paṭṭhāya yathā nāma uṭṭhito sūriyo atthābhimukho gacchateva, gatagataṭṭhānato īsakampi na nivattati. Yathā vā nadī pabbateyyā sīghasotā hārahārinī sandateva vattateva īsakampi na nivattati, evaṃ īsakampi anivattamāno maraṇābhimukhova yāti. Tena vuttaṃ –

त्यामध्ये 'मारेकऱ्याप्रमाणे समोर उभे राहिल्यासारखे' म्हणजे मारेकऱ्याप्रमाणे अगदी जवळ उभे राहणे होय. जसे, "याचे डोके कापणार" असे म्हणून हातात तलवार घेऊन मानेवर फिरवणारा मारेकरी समोरच उभा असतो, तसेच मरणही अगदी समोरच उभे आहे, असे अनुस्मरण केले पाहिजे. का? कारण ते जन्मासोबतच आलेले आहे आणि ते आयुष्याचे हरण करणारे आहे. जसे अळूचे (भूछत्राचे) कोंब आपल्या डोक्यावर माती घेऊनच वर येतात, तसेच प्राणी देखील जरा आणि मरण सोबत घेऊनच जन्माला येतात. कारण त्यांचे प्रतिसंधी-चित्त उत्पन्न झाल्याबरोबर लगेच जरेला (वृद्धत्वाला) प्राप्त होऊन, डोंगराच्या शिखरावरून पडलेल्या दगडाप्रमाणे, संप्रयुक्त स्कंधांसह नष्ट होते. अशा प्रकारे क्षणिक मरण तर जन्मासोबतच आलेले आहे. जन्मलेल्या प्राण्याला मरण निश्चित असल्यामुळे, येथे अभिप्रेत असलेले मरण देखील जन्मासोबतच आलेले आहे. म्हणून, हा प्राणी जन्मल्यापासून, जणू काही उगवलेला सूर्य मावळतीकडेच जात असतो आणि पोहोचलेल्या ठिकाणाहून थोडाही मागे फिरत नाही, त्याप्रमाणे आहे. किंवा डोंगरावरून वाहणारी, वेगवान प्रवाह असलेली आणि सर्व काही वाहून नेणारी नदी जशी पुढेच वाहत राहते, वेगाने धावत राहते आणि थोडीही मागे फिरत नाही, तसेच हा प्राणी देखील थोडाही मागे न फिरता मरणाकडेच जात असतो. म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo;

Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti. (jā. 1.15.363);

"मनुष्य ज्या पहिल्या रात्री गर्भात वास करतो, तेव्हापासूनच तो मरणाकडे प्रस्थान करतो; वो पुढे जात राहतो, कधीही मागे फिरत नाही."

Evaṃ gacchato cassa gimhābhitattānaṃ kunnadīnaṃ khayo viya, pāto āporasānugatabandhanānaṃ dumapphalānaṃ patanaṃ viya, muggarābhitāḷitānaṃ mattikabhājanānaṃ bhedo [Pg.224] viya, sūriyarasmisamphuṭṭhānaṃ ussāvabindūnaṃ viddhaṃsanaṃ viya ca maraṇameva āsannaṃ hoti. Tenāha –

अशा प्रकारे मरणाकडे जाणाऱ्या या प्राण्याचे मरण हे, उन्हाळ्याने तापलेल्या लहान नद्या कोरड्या पडण्यासारखे, सकाळी पाण्याच्या रसाने ओले झालेल्या देठांचे झाडांचे फळ गळून पडण्यासारखे, सोट्याने (मुद्गराने) मारलेल्या मातीच्या भांड्यांच्या फुटण्यासारखे, आणि सूर्याच्या किरणांचा स्पर्श झालेल्या दवबिंदूंच्या नष्ट होण्यासारखे अगदी जवळच असते. म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Accayanti ahorattā, jīvitamuparujjhati;

Āyu khīyati maccānaṃ, kunnadīnaṃva odakaṃ. (saṃ. ni. 1.146);

"दिवस आणि रात्री निघून जातात, जीवन संपुष्टात येते; लहान नद्यांमधील पाण्याप्रमाणे मर्त्य मानवांचे आयुष्य क्षीण होत जाते."

‘‘Phalānamiva pakkānaṃ, pāto papatato bhayaṃ;

Evaṃ jātāna maccānaṃ, niccaṃ maraṇato bhayaṃ.

"ज्याप्रमाणे पिकलेल्या फळांना सकाळी गळून पडण्याचे भय असते, त्याचप्रमाणे जन्माला आलेल्या मर्त्य मानवांना नेहमी मरणाचे भय असते."

‘‘Yathāpi kumbhakārassa, kataṃ mattikabhājanaṃ;

Khuddakañca mahantañca, yaṃ pakkaṃ yañca āmakaṃ;

Sabbaṃ bhedanapariyantaṃ, evaṃ maccāna jīvitaṃ’. (su. ni. 581-582);

"ज्याप्रमाणे कुंभाराने बनवलेली मातीची भांडी, मग ती लहान असोत वा मोठी, भाजलेली असोत वा कच्ची, शेवटी फुटूनच नष्ट होतात, तसेच मर्त्य मानवांचे जीवन आहे."

‘‘Ussāvova tiṇaggamhi, sūriyuggamanaṃ pati;

Evamāyu manussānaṃ, mā maṃ amma nivārayā’’ti. (jā. 1.11.79);

"गवताच्या पात्यावरील दवबिंदू सूर्य उगवताच जसा नाहीसा होतो, तसेच मानवांचे आयुष्य आहे. हे आई! मला (प्रव्रज्या घेण्यापासून) अडवू नकोस."

Evaṃ ukkhittāsiko vadhako viya saha jātiyā āgataṃ panetaṃ maraṇaṃ gīvāya asiṃ cārayamāno so vadhako viya jīvitaṃ haratiyeva, na aharitvā nivattati. Tasmā saha jātiyā āgatato, jīvitaharaṇato ca ukkhittāsiko vadhako viya maraṇampi paccupaṭṭhitamevāti evaṃ vadhakapaccupaṭṭhānato maraṇaṃ anussaritabbaṃ.

याशिवाय, ज्याप्रमाणे हातात तलवार उगारलेला मारेकरी (समोर उभा असतो), त्याप्रमाणे जन्मासोबतच आलेले हे मरण, गळ्यावर तलवार चालवणाऱ्या त्या मारेकऱ्याप्रमाणेच केवळ आयुष्य हिरावून घेते (नष्ट करते), ते आयुष्य न घेता कधीही मागे फिरत नाही. म्हणून, जन्मासोबतच आल्यामुळे आणि आयुष्य हिरावून घेत असल्यामुळे, उगारलेल्या तलवारीसह उभ्या असलेल्या मारेकऱ्याप्रमाणे मरण देखील नेहमी समोरच उपस्थित असते. अशा प्रकारे, मारेकऱ्याच्या रूपात समोर उपस्थित असल्यासारखे मानून मरणाचे वारंवार अनुस्मरण करावे.

170. Sampattivipattitoti idha sampatti nāma tāvadeva sobhati, yāva naṃ vipatti nābhibhavati, na ca sā sampatti nāma atthi, yā vipattiṃ atikkamma tiṭṭheyya. Tathā hi –

१७०. ‘संपत्ती आणि विपत्तीच्या दृष्टीने’ विचार केला असता—या जगात संपत्ती (वैभव) तोपर्यंतच शोभून दिसते, जोपर्यंत विपत्ती तिच्यावर मात करत नाही. आणि अशी कोणतीही संपत्ती अस्तित्वात नाही, जी विपत्तीचा अतिक्रम करून टिकून राहील. कारण असे म्हटले आहे की—

‘‘Sakalaṃ mediniṃ bhutvā, datvā koṭisataṃ sukhī;

Aḍḍhāmalakamattassa, ante issarataṃ gato.

“संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य करून आणि शंभर कोटींचे दान देऊन सुखी झालेल्या (सम्राट अशोक) राजाला शेवटी केवळ अर्ध्या आवळ्याच्या मालकीवर समाधान मानावे लागले.

‘‘Teneva dehabandhena, puññamhi khayamāgate;

Maraṇābhimukho sopi, asoko sokamāgato’’ti.

त्याच शरीरात असताना, पुण्याचा क्षय झाल्यावर, मरणाभिमुख झालेले ते सम्राट अशोक देखील शेवटी शोकाकुल झाले.”

Apica [Pg.225] sabbaṃ ārogyaṃ byādhipariyosānaṃ, sabbaṃ yobbanaṃ jarāpariyosānaṃ, sabbaṃ jīvitaṃ maraṇapariyosānaṃ, sabboyeva lokasannivāso jātiyā anugato, jarāya anusaṭo, byādhinā abhibhūto, maraṇena abbhāhato. Tenāha –

शिवाय, सर्व आरोग्य हे आजारपणात संपणारे आहे, सर्व तारुण्य हे वृद्धत्वामध्ये संपणारे आहे, सर्व जीवन हे मृत्यूमध्ये संपणारे आहे. हा संपूर्ण प्राणिमात्र जन्माच्या पाठीमागे लागलेला आहे, वृद्धत्वाने वेढलेला आहे, व्याधीने ग्रस्त आहे आणि मृत्यूने प्रताडित आहे. म्हणूनच असे म्हटले आहे—

‘‘Yathāpi selā vipulā, nabhaṃ āhacca pabbatā;

Samantā anupariyeyyuṃ, nippothentā catuddisā.

“ज्याप्रमाणे आकाशाला भिडणारे विशाल आणि भव्य पाषाणमय पर्वत चारी दिशांनी सभोवतालच्या सर्व प्राण्यांना चिरडत पुढे पुढे सरकतात—

‘‘Evaṃ jarā ca maccu ca, adhivattanti pāṇine;

Khattiye brāhmaṇe vesse, sudde caṇḍālapukkuse;

Na kiñci parivajjeti, sabbamevābhimaddati.

त्याचप्रमाणे वृद्धत्व आणि मृत्यू हे प्राणिमात्रांवर आक्रमण करतात; मग ते क्षत्रिय असोत, ब्राह्मण असोत, वैश्य असोत, शूद्र असोत वा चांडाळ आणि पुक्कस असोत. ते कोणालाही सोडत नाहीत, तर सर्वांनाच चिरडून टाकतात.

‘‘Na tattha hatthīnaṃ bhūmi, na rathānaṃ na pattiyā;

Na cāpi mantayuddhena, sakkā jetuṃ dhanena vā’’ti. (saṃ. ni. 1.136);

तिथे हत्तींच्या सैन्याला स्थान नाही, रथांना नाही आणि पायदळालाही नाही. तसेच मंत्रयुद्धाने अथवा धनाचा लोभ दाखवूनही त्यांच्यावर विजय मिळवणे शक्य नाही.”

Evaṃ jīvitasampattiyā maraṇavipattipariyosānataṃ vavatthapentena sampattivipattito maraṇaṃ anussaritabbaṃ.

अशा प्रकारे, जीवनरूपी संपत्तीचा अंत मृत्युरूपी विपत्तीमध्येच होतो, हे निश्चित करून संपत्ती आणि विपत्तीच्या दृष्टिकोनातून मरणाचे वारंवार अनुस्मरण करावे.

171. Upasaṃharaṇatoti parehi saddhiṃ attano upasaṃharaṇato. Tattha sattahākārehi upasaṃharaṇato maraṇaṃ anussaritabbaṃ, yasamahattato, puññamahattato, thāmamahattato, iddhimahattato, paññāmahattato, paccekabuddhato, sammāsambuddhatoti. Kathaṃ? Idaṃ maraṇaṃ nāma mahāyasānaṃ mahāparivārānaṃ sampannadhanavāhanānaṃ mahāsammatamandhātumahāsudassana daḷhanemi nimippabhutīnampi upari nirāsaṅkameva patitaṃ, kimaṅgaṃ pana mayhaṃ upari na patissati?

१७१. ‘तुलना करण्याच्या दृष्टीने’ म्हणजे मृत झालेल्या इतरांशी स्वतःच्या मरणाची तुलना करणे. तिथे सात प्रकारांनी तुलना करून मरणाचे अनुस्मरण करावे: यशाच्या मोठेपणावरून, पुण्याच्या मोठेपणावरून, शक्तीच्या मोठेपणावरून, ऋद्धीच्या मोठेपणावरून, प्रज्ञेच्या मोठेपणावरून, प्रत्येकबुद्धांच्या मोठेपणावरून आणि सम्यक्संबुद्धांच्या मोठेपणावरून. ते कसे? हे मरण, ज्यांच्याकडे प्रचंड यश, मोठा परिवार आणि विपुल धन-वाहने होती, अशा महासंमत, मंधातु, महासुदस्सन, दळ्हनेमी, निमी इत्यादी श्रेष्ठ राजांवरही कोणतीही शंका न बाळगता कोसळले; मग माझ्यावर ते का बरे कोसळणार नाही?

Mahāyasā rājavarā, mahāsammataādayo;

Tepi maccuvasaṃ pattā, mādisesu kathāva kāti.

“महासंमतादी अत्यंत यशस्वी आणि श्रेष्ठ राजे देखील मृत्यूच्या स्वाधीन झाले; मग माझ्यासारख्या सामान्य माणसाची काय कथा?”

Evaṃ tāva yasamahattato anussaritabbaṃ.

अशा प्रकारे, सर्वप्रथम यशाच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण करावे.

Kathaṃ puññamahattato?

पुण्याच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण कसे करावे?

Jotiko jaṭilo uggo, meṇḍako atha puṇṇako;

Ete caññe ca ye loke, mahāpuññāti vissutā;

Sabbe maraṇamāpannā, mādisesu kathāva kāti.

“जोतिक, जटिला, उग्ग, मेण्डक आणि पुण्णक, हे आणि या जगात महापुण्यवान म्हणून प्रसिद्ध असलेले इतर सर्व लोक मृत्यू पावले; मग माझ्यासारख्यांची काय कथा?”

Evaṃ puññamahattato anussaritabbaṃ.

अशा प्रकारे, पुण्याच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण करावे.

Kathaṃ [Pg.226] thāmamahattato?

शारीरिक शक्तीच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण कसे करावे?

Vāsudevo baladevo, bhīmaseno yudhiṭṭhilo;

Cānuro yo mahāmallo, antakassa vasaṃ gatā.

“वासुदेव, बलदेव, भीमसेन, युधिष्ठिर आणि चाणूर नावाचा महामल्ल हे सर्व मृत्यूच्या स्वाधीन झाले.

Evaṃ thāmabalūpetā, iti lokamhi vissutā;

Etepi maraṇaṃ yātā, mādisesu kathāva kāti.

अशा प्रकारे जगात महाबली म्हणून प्रसिद्ध असलेले हे लोक देखील मृत्यू पावले; मग माझ्यासारख्यांची काय कथा?”

Evaṃ thāmamahattato anussaritabbaṃ.

अशा प्रकारे, शारीरिक शक्तीच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण करावे.

Kathaṃ iddhimahattato?

ऋद्धीच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण कसे करावे?

Pādaṅguṭṭhakamattena, vejayantamakampayi;

Yo nāmiddhimataṃ seṭṭho, dutiyo aggasāvako.

“ज्यांनी केवळ आपल्या पायाच्या अंगठ्याने वैजयंत प्रासादाला हलवले, जे ऋद्धिवंतांमध्ये श्रेष्ठ आणि दुसरे अग्रश्रावक होते—

Sopi maccumukhaṃ ghoraṃ, migo sīhamukhaṃ viya;

Paviṭṭho saha iddhīhi, mādisesu kathāva kāti.

ते देखील, एखादा हरिण सिंहाच्या जबड्यात शिरावा तसे, आपल्या सर्व ऋद्धींसह मृत्यूच्या भयानक जबड्यात शिरले; मग माझ्यासारख्यांची काय कथा?”

Evaṃ iddhimahattato anussaritabbaṃ.

अशा प्रकारे, ऋद्धीच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण करावे.

Kathaṃ paññāmahattato?

प्रज्ञेच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण कसे करावे?

Lokanāthaṃ ṭhapetvāna, ye caññe atthi pāṇino;

Paññāya sāriputtassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ.

“लोकनाथ सोडून इतर जे कोणी प्राणी आहेत, त्यांची प्रज्ञा आयुष्मान सारिपुत्तांच्या प्रज्ञेच्या सोळाव्या भागाच्या बरोबरही येऊ शकत नाही.

Evaṃ nāma mahāpañño, paṭhamo aggasāvako;

Maraṇassa vasaṃ patto, mādisesu kathāva kāti.

असे महाप्रज्ञावान आणि पहिले अग्रश्रावक देखील मृत्यूच्या स्वाधीन झाले; मग माझ्यासारख्यांची काय कथा?”

Evaṃ paññāmahattato anussaritabbaṃ.

अशा प्रकारे, प्रज्ञेच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण करावे.

Kathaṃ paccekabuddhato? Yepi te attano ñāṇavīriyabalena sabbakilesasattunimmathanaṃ katvā paccekabodhiṃ pattā khaggavisāṇakappā sayambhuno, tepi maraṇato na muttā, kuto panāhaṃ muccissāmīti.

प्रत्येकबुद्धांच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण कसे करावे? ज्यांनी आपल्या स्वतःच्या ज्ञान आणि वीर्याच्या बळावर सर्व क्लेशरूपी शत्रूंचा नाश करून प्रत्येकबोधी प्राप्त केली, जे गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकाकी राहणारे आणि स्वयंभू होते, ते प्रत्येकबुद्ध देखील मृत्यूपासून सुटू शकले नाहीत; मग मी कसा काय सुटू शकेन?

Taṃ taṃ nimittamāgamma, vīmaṃsantā mahesayo;

Sayambhuññāṇatejena, ye pattā āsavakkhayaṃ.

“विविध निमित्तांचा आधार घेऊन चिंतन करत, ज्या महर्षींनी आपल्या स्वयंभू ज्ञानाच्या तेजाने आसवांचा क्षय केला—

Ekacariyanivāsena, khaggasiṅgasamūpamā;

Tepi nātigatā maccuṃ, mādisesu kathāva kāti.

एकाकी जीवन जगणारे आणि गेंड्याच्या शिंगासारखे असणारे ते प्रत्येकबुद्ध देखील मृत्यूला ओलांडू शकले नाहीत; मग माझ्यासारख्यांची काय कथा?”

Evaṃ [Pg.227] paccekabuddhato anussaritabbaṃ.

अशा प्रकारे, प्रत्येकबुद्धांच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण करावे.

Kathaṃ sammāsambuddhato? Yopi so bhagavā asītianubyañjanapaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicitrarūpakāyo sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhadhammakāyo yasamahattapuññamahattathāmamahattaiddhimahattapaññāmahattānaṃ pāraṃ gato asamo asamasamo appaṭipuggalo arahaṃ sammāsambuddho, sopi salilavuṭṭhinipātena mahāaggikkhandho viya maraṇavuṭṭhinipātena ṭhānaso vūpasanto.

सम्यक्संबुद्धांच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण कसे करावे? जे भगवान ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित आणि बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त अशा अद्भुत रूपकायाने संपन्न होते; जे सर्व प्रकारे अत्यंत शुद्ध अशा शीलस्कंधादी गुणरूपी रत्नांनी समृद्ध अशा धर्मकायाने युक्त होते; जे यशाचा मोठेपणा, पुण्याच्या मोठेपणा, शक्तीचा मोठेपणा, ऋद्धीचा मोठेपणा आणि प्रज्ञेचा मोठेपणा यांच्या पार गेले होते; जे अनुपम, केवळ भूतकाळातील बुद्धांसारखेच असणारे, अद्वितीय, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध होते; ते भगवान देखील, मुसळधार पावसामुळे जसा मोठा अग्नीचा लोळ विझून जातो, तसे मृत्युरूपी पावसाच्या वर्षावामुळे तत्काळ शांत झाले.

Evaṃ mahānubhāvassa, yaṃ nāmetaṃ mahesino;

Na bhayena na lajjāya, maraṇaṃ vasamāgataṃ.

“अशा प्रकारे महान प्रभावशाली असणाऱ्या त्या महर्षींच्या बाबतीतही, हे मरण ना भीतीने ना लाजेने त्यांच्या वशात आले.

Nillajjaṃ vītasārajjaṃ, sabbasattābhimaddanaṃ;

Tayidaṃ mādisaṃ sattaṃ, kathaṃ nābhibhavissatīti.

निर्लज्ज, निर्भय आणि सर्व प्राण्यांना चिरडून टाकणारे हे मरण माझ्यासारख्या सामान्य प्राण्यावर मात का बरे करणार नाही?”

Evaṃ sammāsambuddhato anussaritabbaṃ.

अशा प्रकारे, सम्यक्संबुद्धांच्या मोठेपणावरून मरणाचे अनुस्मरण करावे.

Tassevaṃ yasamahattatādisampannehi parehi saddhiṃ maraṇasāmaññatāya attānaṃ upasaṃharitvā tesaṃ viya sattavisesānaṃ mayhampi maraṇaṃ bhavissatīti anussarato upacārappattaṃ kammaṭṭhānaṃ hotīti. Evaṃ upasaṃharaṇato maraṇaṃ anussaritabbaṃ.

अशा प्रकारे, यश इत्यादींनी संपन्न असलेल्या इतर श्रेष्ठ व्यक्तींशी मरणाच्या समानतेच्या आधारे स्वतःची तुलना करून, ‘ज्याप्रमाणे त्या थोर व्यक्तींचा मृत्यू झाला, त्याचप्रमाणे माझाही मृत्यू निश्चित होईल’ असे वारंवार चिंतन करणाऱ्या त्या योग्याला उपचार-समाधी प्राप्त करून देणारे हे कर्मस्थान सिद्ध होते. म्हणून, अशा प्रकारे स्वतःशी तुलना करून मरणाचे अनुस्मरण करावे.

172. Kāyabahusādhāraṇatoti ayaṃ kāyo bahusādhāraṇo. Asītiyā tāva kimikulānaṃ sādhāraṇo, tattha chavinissitā pāṇā chaviṃ khādanti, cammanissitā cammaṃ khādanti, maṃsanissitā maṃsaṃ khādanti, nhārunissitā nhāruṃ khādanti, aṭṭhinissitā aṭṭhiṃ khādanti, miñjanissitā miñjaṃ khādanti. Tattheva jāyanti jīyanti mīyanti, uccārapassāvaṃ karonti. Kāyova nesaṃ sūtigharañceva gilānasālā ca susānañca vaccakuṭi ca passāvadoṇikā ca. Svāyaṃ tesampi kimikulānaṃ pakopena maraṇaṃ nigacchatiyeva. Yathā ca asītiyā kimikulānaṃ, evaṃ ajjhattikānaṃyeva anekasatānaṃ rogānaṃ bāhirānañca ahivicchikādīnaṃ maraṇassa paccayānaṃ sādhāraṇo.

१७२. शरीर अनेक प्राण्यांशी सामायिक (साधारण) असण्याच्या दृष्टीने विचार केला तर— हे शरीर अनेक प्राण्यांशी सामायिक आहे. सर्वप्रथम, हे ऐंशी प्रकारच्या जंतूंच्या कुळांशी सामायिक आहे. त्या जंतूंपैकी बाह्य त्वचेचा आश्रय घेऊन राहणारे जंतू बाह्य त्वचा खातात, अंतस्त्वचेचा आश्रय घेऊन राहणारे जंतू अंतस्त्वचा खातात, मांसाचा आश्रय घेऊन राहणारे जंतू मांस खातात, शिरांचा आश्रय घेऊन राहणारे जंतू शिरा खातात, हाडांचा आश्रय घेऊन राहणारे जंतू हाडे खातात आणि अस्थिमज्जेचा आश्रय घेऊन राहणारे जंतू अस्थिमज्जा खातात. ते तिथेच जन्मतात, वृद्ध होतात, मरतात आणि मलमूत्र विसर्जन करतात. हे शरीरच त्यांचे प्रसूतिगृह, रुग्णालय, स्मशान, शौचालय आणि मूत्रपात्र आहे. असे हे शरीर त्या जंतूंच्या प्रकोपाने देखील मृत्यूला प्राप्त होतेच. ज्याप्रमाणे हे ऐंशी प्रकारच्या जंतूंच्या कुळांशी सामायिक आहे, त्याचप्रमाणे ते शरीराच्या आत उत्पन्न होणाऱ्या शेकडो रोगांशी आणि मृत्यूचे कारण बनणाऱ्या बाहेरील सर्प, विंचू इत्यादींशी देखील सामायिक आहे.

Yathā hi catumahāpathe ṭhapite lakkhamhi sabbadisāhi āgatā sarasattitomarapāsāṇādayo nipatanti, evaṃ kāyepi sabbupaddavā nipatanti[Pg.228]. Svāyaṃ tesampi upaddavānaṃ nipātena maraṇaṃ nigacchatiyeva. Tenāha bhagavā – ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu divase nikkhante rattiyā paṭihitāya iti paṭisañcikkhati, bahukā kho me paccayā maraṇassa, ahi vā maṃ ḍaṃseyya, vicchiko vā maṃ ḍaṃseyya, satapadī vā maṃ ḍaṃseyya, tena me assa kālaṅkiriyā, so mamassa antarāyo, upakkhalitvā vā papateyyaṃ, bhattaṃ vā me bhuttaṃ byāpajjeyya, pittaṃ vā me kuppeyya, semhaṃ vā me kuppeyya, satthakā vā me vātā kuppeyyuṃ, tena me assa kālaṅkiriyā, so mamassa antarāyo’’ti. Evaṃ (a. ni. 6.20) kāyabahusādhāraṇato maraṇaṃ anussaritabbaṃ.

ज्याप्रमाणे चौकात ठेवलेल्या निशाण्यावर सर्व दिशांनी आलेले बाण, भाले, शक्ती, दगड इत्यादी आदळतात, त्याचप्रमाणे या शरीरावर देखील सर्व प्रकारचे उपद्रव कोसळतात. असे हे शरीर त्या उपद्रवांच्या आघाताने देखील मृत्यूला प्राप्त होतेच. म्हणूनच भगवान म्हणाले— 'भिक्खूंनो, या धम्मात एखादा भिक्खू दिवस मावळून रात्र झाली असता असा विचार करतो— माझ्या मृत्यूची अनेक कारणे आहेत. सर्प मला चावू शकतो, विंचू मला डसू शकतो, किंवा पैसा (शंभर पायांचा कीटक) मला चावू शकतो; त्यामुळे माझा मृत्यू होऊ शकतो, तो माझ्यासाठी अंतराय (अडथळा) ठरू शकतो. किंवा मी पाय घसरून पडू शकतो, मी खाल्लेले अन्न बिघडू शकते, माझे पित्त प्रकुपित होऊ शकते, माझे कफ प्रकुपित होऊ शकते, किंवा शस्त्रासारखे तीक्ष्ण वायू प्रकुपित होऊ शकतात; त्यामुळे माझा मृत्यू होऊ शकतो, तो माझ्यासाठी अंतराय ठरू शकतो.' अशा प्रकारे, शरीर अनेक प्राण्यांशी सामायिक असण्याच्या दृष्टीने मृत्यूचे अनुस्मरण करावे.

173. Āyudubbalatoti āyu nāmetaṃ abalaṃ dubbalaṃ. Tathā hi sattānaṃ jīvitaṃ assāsapassāsūpanibaddhañceva iriyāpathūpanibaddhañca sītuṇhūpanibaddhañca mahābhūtūpanibaddhañca āhārūpanibaddhañca. Tadetaṃ assāsapassāsānaṃ samavuttitaṃ labhamānameva pavattati. Bahi nikkhantanāsikavāte pana anto apavisante, paviṭṭhe vā anikkhamante mato nāma hoti. Catunnaṃ iriyāpathānampi samavuttitaṃ labhamānameva pavattati. Aññataraññatarassa pana adhimattatāya āyusaṅkhārā upacchijjanti. Sītuṇhānampi samavuttitaṃ labhamānameva pavattati. Atisītena pana atiuṇhena vā abhibhūtassa vipajjati. Mahābhūtānampi samavuttitaṃ labhamānameva pavattati. Pathavīdhātuyā pana āpodhātuādīnaṃ vā aññataraññatarassa pakopena balasampannopi puggalo patthaddhakāyo vā atisārādivasena kilinnapūtikāyo vā mahāḍāhapareto vā sambhijjamānasandhibandhano vā hutvā jīvitakkhayaṃ pāpuṇāti. Kabaḷīkārāhārampi yuttakāle labhantasseva jīvitaṃ pavattati, āhāraṃ alabhamānassa pana parikkhayaṃ gacchatīti. Evaṃ āyudubbalato maraṇaṃ anussaritabbaṃ.

१७३. आयुष्याच्या दुर्बलतेच्या दृष्टीने विचार केला तर— आयुष्य हे निर्बळ आणि दुर्बल आहे. कारण प्राण्यांचे जीवन हे श्वास-उच्छ्वासावर, शारीरिक हालचालींवर (इरियापथांवर), थंड-उष्णतेवर, महाभूतांवर आणि आहारावर अवलंबून असते. हे जीवन श्वास आणि उच्छ्वासाचा समतोल राखला गेल्यासच चालू राहते. नाकातून बाहेर पडलेला श्वास जर आत गेला नाही, किंवा आत गेलेला श्वास बाहेर आला नाही, तर मनुष्य मृत पावतो. चारही शारीरिक हालचालींचा समतोल राखला गेल्यासच जीवन चालू राहते. परंतु, यापैकी कोणत्याही एका हालचालीच्या अतिरेकामुळे जीवनसंस्कार खंडित होतात. थंड आणि उष्णतेचा समतोल राखला गेल्यासच जीवन चालू राहते. अतिशय थंडीने किंवा अतिशय उष्णतेने ग्रस्त झालेल्या व्यक्तीचे जीवन नष्ट होते. महाभूतांचा समतोल राखला गेल्यासच जीवन चालू राहते. परंतु पृथ्वीधातू, आपधातू इत्यादींपैकी कोणत्याही एका धातूच्या प्रकोपाने, बलवान मनुष्य देखील शरीर ताठरून, किंवा अतिसार इत्यादींमुळे शरीर सडून-कुजून, किंवा तीव्र दाह होऊन, किंवा सांधे व बंध तुटून मृत्यूला प्राप्त होतो. कवलिकार आहार योग्य वेळी मिळाल्यासच जीवन चालू राहते, आहार न मिळाल्यास जीवन संपुष्टात येते. अशा प्रकारे, आयुष्याच्या दुर्बलतेच्या दृष्टीने मृत्यूचे अनुस्मरण करावे.

174. Animittatoti avavatthānato, paricchedābhāvatoti attho. Sattānaṃ hi –

१७४. अनिमित्ततेच्या (निश्चित मर्यादा नसण्याच्या) दृष्टीने विचार केला तर— मर्यादा किंवा निश्चितता नसणे असा याचा अर्थ आहे. कारण प्राण्यांचे—

Jīvitaṃ byādhi kālo ca, dehanikkhepanaṃ gati;

Pañcete jīvalokasmiṃ, animittā na nāyare.

आयुष्य, रोग, मृत्यूची वेळ, शरीर टाकण्याची जागा आणि गती; हे पाचही जीवलोकात अनिश्चित आहेत, ते निश्चितपणे जाणता येत नाहीत.

Tattha [Pg.229] jīvitaṃ tāva ‘‘ettakameva jīvitabbaṃ, na ito para’’nti vavatthānābhāvato animittaṃ. Kalalakālepi hi sattā maranti, abbudapesighanamāsikadvemāsatemāsacatumāsapañcamāsadasamāsakālepi. Kucchito nikkhantasamayepi. Tato paraṃ vassasatassa antopi bahipi marantiyeva. Byādhipi ‘‘imināva byādhinā sattā maranti, nāññenā’’ti vavatthānābhāvato animitto. Cakkhurogenāpi hi sattā maranti, sotarogādīnaṃ aññatarenāpi. Kālopi ‘‘imasmiṃyeva kāle maritabbaṃ, nāññasmi’’nti evaṃ vavatthānābhāvato animitto. Pubbaṇhepi hi sattā maranti, majjhanhikādīnaṃ aññatarasmimpi. Dehanikkhepanampi ‘‘idheva mīyamānānaṃ dehena patitabbaṃ, nāññatrā’’ti evaṃ vavatthānābhāvato animittaṃ. Antogāme jātānaṃ hi bahigāmepi attabhāvo patati. Bahigāme jātānampi antogāme. Tathā thalajānaṃ vā jale, jalajānaṃ vā thaleti anekappakārato vitthāretabbaṃ. Gatipi ‘‘ito cutena idha nibbattitabba’’nti evaṃ vavatthānābhāvato animittā. Devalokato hi cutā manussesupi nibbattanti, manussalokato cutā devalokādīnampi yattha katthaci nibbattantīti evaṃ yantayuttagoṇo viya gatipañcake loko samparivattatīti evaṃ animittato maraṇaṃ anussaritabbaṃ.

त्या पाच गोष्टींपैकी, आयुष्य हे 'एवढाच काळ जगले पाहिजे, यापेक्षा जास्त नाही' अशी कोणतीही निश्चित मर्यादा नसल्यामुळे अनिश्चित आहे. कारण प्राणी कलल अवस्थेत (गर्भाच्या पहिल्या आठवड्यात) देखील मरतात, अर्बुद (दुसऱ्या आठवड्यात), पेशी (तिसऱ्या आठवड्यात), घन (चौथ्या आठवड्यात), तसेच एक महिना, दोन महिने, तीन महिने, चार महिने, पाच महिने आणि दहा महिन्यांच्या गर्भावस्थेत देखील मरतात. गर्भातून बाहेर पडताना (जन्माच्या वेळी) देखील मरतात. त्यानंतर शंभर वर्षांच्या आत किंवा शंभर वर्षांनंतरही मरतातच. रोग देखील 'याच रोगाने प्राणी मरतील, दुसऱ्या रोगाने नाही' अशी निश्चित मर्यादा नसल्यामुळे अनिश्चित आहे. कारण प्राणी डोळ्यांच्या आजाराने देखील मरतात, आणि कानाच्या आजारासारख्या इतर कोणत्याही आजाराने देखील मरतात. मृत्यूची वेळ देखील 'याच वेळी मरता येईल, इतर वेळी नाही' अशी निश्चित मर्यादा नसल्यामुळे अनिश्चित आहे. कारण प्राणी सकाळी देखील मरतात, आणि दुपार इत्यादी इतर कोणत्याही वेळी देखील मरतात. शरीर टाकण्याची जागा देखील 'मरणारांचे शरीर याच ठिकाणी पडले पाहिजे, इतर ठिकाणी नाही' अशी निश्चित मर्यादा नसल्यामुळे अनिश्चित आहे. कारण गावात जन्मलेल्यांचे शरीर गावाबाहेर देखील पडते, आणि गावाबाहेर जन्मलेल्यांचे शरीर गावात देखील पडते. त्याचप्रमाणे जमिनीवर जन्मलेल्यांचे शरीर पाण्यात पडते, आणि पाण्यात जन्मलेल्यांचे शरीर जमिनीवर पडते, अशा प्रकारे याचे सविस्तर वर्णन करावे. गती देखील 'येथून च्युत होऊन याच ठिकाणी जन्म घेतला पाहिजे' अशी निश्चित मर्यादा नसल्यामुळे अनिश्चित आहे. कारण देवलोकातून च्युत झालेले मनुष्यलोकात देखील जन्म घेतात, आणि मनुष्यलोकातून च्युत झालेले देवलोक इत्यादींमध्ये कोठेही जन्म घेतात. अशा प्रकारे, घाण्याला जुंपलेल्या बैलाप्रमाणे हा जीवलोक पाच गतींमध्ये फिरत राहतो. अशा प्रकारे, अनिमित्ततेच्या दृष्टीने मृत्यूचे अनुस्मरण करावे.

175. Addhānaparicchedatoti manussānaṃ jīvitassa nāma etarahi paritto addhā. Yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ, appaṃ vā bhiyyo. Tenāha bhagavā – ‘‘appamidaṃ, bhikkhave, manussānaṃ āyu, gamanīyo samparāyo, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. Yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ, appaṃ vā bhiyyoti.

१७५. आयुष्याच्या कालावधीच्या मर्यादेच्या दृष्टीने विचार केला तर— सध्याच्या काळात मनुष्यांच्या आयुष्याचा कालावधी अत्यंत अल्प आहे. जो दीर्घकाळ जगतो, तो शंभर वर्षे किंवा त्यापेक्षा थोडे अधिक जगतो. म्हणूनच भगवान म्हणाले— 'भिक्खूंनो, मनुष्यांचे हे आयुष्य अल्प आहे, परलोकात जाणे अटळ आहे, कुशल कर्म केले पाहिजे, ब्रह्मचर्याचे पालन केले पाहिजे; जन्मलेल्याला मृत्यू नाही असे होत नाही. भिक्खूंनो, जो दीर्घकाळ जगतो, तो शंभर वर्षे किंवा त्यापेक्षा थोडे अधिक जगतो.'

Appamāyumanussānaṃ, hīḷeyya naṃ suporiso;

Careyyādittasīsova, natthi maccussa nāgamoti. (saṃ. ni. 1.145);

मनुष्यांचे आयुष्य अल्प आहे, सत्पुरुषाने या आयुष्याविषयी अनासक्त राहिले पाहिजे. डोक्याला आग लागलेल्या माणसाप्रमाणे त्वरेने धम्माचे आचरण केले पाहिजे, कारण मृत्यू येणार नाही असे कधीही होत नाही.

Aparampi āha – ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave, arako nāma satthā ahosī’’ti sabbampi sattahi upamāhi alaṅkataṃ suttaṃ vitthāretabbaṃ.

भगवंतांनी पुढे असेही म्हटले आहे— 'भिक्खूंनो, पूर्वीच्या काळी अरक नावाचे एक शास्ता (गुरु) होऊन गेले.' अशा प्रकारे, सात उपमांनी सुशोभित केलेल्या संपूर्ण सूत्राचा सविस्तर विस्तार करावा.

Aparampi āha – ‘‘yocāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti, aho vatāhaṃ rattindivaṃ jīveyyaṃ, bhagavato sāsanaṃ manasikareyyaṃ, bahuṃ vata me kataṃ assāti. Yocāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti[Pg.230], aho vatāhaṃ divasaṃ jīveyyaṃ, bhagavato sāsanaṃ manasikareyyaṃ, bahuṃ vata me kataṃ assāti. Yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti, aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ, yadantaraṃ ekaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjāmi, bhagavato sāsanaṃ manasikareyyaṃ, bahuṃ vata me kataṃ assāti. Yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti, aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ, yadantaraṃ cattāro pañca ālope saṅkhāditvā ajjhoharāmi, bhagavato sāsanaṃ manasikareyyaṃ, bahuṃ vata me kataṃ assāti. Ime vuccanti, bhikkhave, bhikkhū pamattā viharanti, dandhaṃ maraṇassatiṃ bhāventi āsavānaṃ khayāya. Yo ca khvāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti, aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ, yadantaraṃ ekaṃ ālopaṃ saṅkhāditvā ajjhoharāmi, bhagavato sāsanaṃ manasikareyyaṃ, bahuṃ vata me kataṃ assāti. Yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti, aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ, yadantaraṃ assasitvā vā passasāmi, passasitvā vā assasāmi, bhagavato sāsanaṃ manasikareyyaṃ, bahuṃ vata me kataṃ assāti. Ime vuccanti, bhikkhave, bhikkhū appamattā viharanti, tikkhaṃ maraṇassatiṃ bhāventi āsavānaṃ khayāyā’’ti (a. ni. 6.19). Evaṃ catupañcālopasaṅkhādanamattaṃ avissāsiyo paritto jīvitassa addhāti evaṃ addhānaparicchedato maraṇaṃ anussaritabbaṃ.

तसेच पुढे म्हटले आहे – “भिक्खूहो, जो कोणी भिक्खू अशा प्रकारे मरणस्मृतीची (मरणस्सति) भावना करतो – 'अहो! मी जर एक रात्र आणि एक दिवस जगलो आणि भगवंतांच्या शासनाचे (उपदेशाचे) मनन केले, तर माझ्याकडून खरोखरच पुष्कळ काही केले जाईल.' भिक्खूहो, जो कोणी भिक्खू अशा प्रकारे मरणस्मृतीची भावना करतो – 'अहो! मी जर एक दिवस जगलो आणि भगवंतांच्या शासनाचे मनन केले, तर माझ्याकडून खरोखरच पुष्कळ काही केले जाईल.' भिक्खूहो, जो कोणी भिक्खू अशा प्रकारे मरणस्मृतीची भावना करतो – 'अहो! मी जर एका वेळचे अन्न ग्रहण करेपर्यंत जगलो आणि भगवंतांच्या शासनाचे मनन केले, तर माझ्याकडून खरोखरच पुष्कळ काही केले जाईल.' भिक्खूहो, जो कोणी भिक्खू अशा प्रकारे मरणस्मृतीची भावना करतो – 'अहो! मी जर चार-पाच घास चावून गिळेपर्यंत जगलो आणि भगवंतांच्या शासनाचे मनन केले, तर माझ्याकडून खरोखरच पुष्कळ काही केले जाईल.' भिक्खूहो, हे भिक्खू प्रमादी (बेसावध) होऊन राहतात आणि आसवांच्या (आसवांना नष्ट करण्यासाठी) क्षयासाठी मरणस्मृतीची संथपणे भावना करतात, असे म्हटले जाते. परंतु, भिक्खूहो, जो कोणी भिक्खू अशा प्रकारे मरणस्मृतीची भावना करतो – 'अहो! मी जर केवळ एक घास चावून गिळेपर्यंत जगलो आणि भगवंतांच्या शासनाचे मनन केले, तर माझ्याकडून खरोखरच पुष्कळ काही केले जाईल.' भिक्खूहो, जो कोणी भिक्खू अशा प्रकारे मरणस्मृतीची भावना करतो – 'अहो! मी जर केवळ श्वास आत घेईपर्यंत किंवा बाहेर सोडेपर्यंत, अथवा श्वास बाहेर सोडून पुन्हा आत घेईपर्यंत जगलो आणि भगवंतांच्या शासनाचे मनन केले, तर माझ्याकडून खरोखरच पुष्कळ काही केले जाईल.' भिक्खूहो, हे भिक्खू अप्रमादी (सावध) होऊन राहतात आणि आसवांच्या क्षयासाठी मरणस्मृतीची तीव्रतेने भावना करतात, असे म्हटले जाते (अं. नि. ६.१९). अशा प्रकारे, चार-पाच घास चावण्याइतकाच जीवनाचा काळ अनिश्चित आणि अत्यंत अल्प आहे, या प्रकारे काळाच्या मर्यादेवरून मरणाचे अनुस्मरण करावे."

176. Khaṇaparittatoti paramatthato hi atiparitto sattānaṃ jīvitakkhaṇo ekacittappavattimattoyeva. Yathā nāma rathacakkaṃ pavattamānampi ekeneva nemippadesena pavattati, tiṭṭhamānampi ekeneva tiṭṭhati, evameva ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitaṃ. Tasmiṃ citte niruddhamatte satto niruddhoti vuccati. Yathāha – ‘‘atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati, na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe na jīvittha, na jīvati, jīvissati. Paccuppanne cittakkhaṇe na jīvittha, jīvati, na jīvissati.

१७६. 'क्षणाच्या अल्पतेमुळे' (क्षणपरित्ततो) म्हणजे परमार्थतः प्राण्यांचा जीवनक्षण अत्यंत अल्प असतो, तो केवळ एका चित्ताच्या प्रवृत्तीइतकाच (उत्पत्तीइतकाच) असतो. ज्याप्रमाणे रथाचे चाक फिरत असतानाही चाकाच्या कडेच्या केवळ एकाच भागावर फिरते आणि थांबलेले असतानाही केवळ एकाच भागावर थांबते; त्याचप्रमाणे प्राण्यांचे जीवन केवळ एका चित्तक्षणापुरतेच असते. ते चित्त निरुद्ध (नष्ट) होताच प्राणी निरुद्ध झाला (मरण पावला) असे म्हटले जाते. जसे म्हटले आहे – 'अतीत (भूतकाळातील) चित्तक्षणात प्राणी जगला था, आता जगत नाही आणि पुढे जगणार नाही. अनागत (भविष्यकाळातील) चित्तक्षणात प्राणी जगला नव्हता, आता जगत नाही, पण पुढे जगेल. वर्तमान चित्तक्षणात प्राणी जगला नव्हता, आता जगत आहे, पण पुढे जगणार नाही."

‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;

Ekacittasamāyuttā, lahu so vattate khaṇo.

“जीवन, आत्मभाव (शरीर व मन) आणि केवळ सुख-दुःख हे सर्व एकाच चित्ताशी जोडलेले असतात; तो क्षण अत्यंत वेगाने बदलतो (किंवा फिरतो).”

‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha;

Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā.

“या जगात मरण पावणाऱ्याचे किंवा जिवंत असणाऱ्याचे जे स्कंध निरुद्ध (नष्ट) होतात, ते सर्व स्कंध सारखेच असतात; ते नष्ट झाल्यावर पुन्हा जोडले जात नाहीत (पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत).”

‘‘Anibbattena [Pg.231] na jāto, paccuppannena jīvati;

Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā’’ti. (mahāni. 39);

“जो चित्तक्षण अद्याप उत्पन्न झालेला नाही, त्याने प्राणी जन्माला येत नाही (किंवा जगत नाही), तर वर्तमान चित्तक्षणानेच तो जगतो. चित्ताचा भंग झाल्यामुळे हा लोक मृत मानला जातो; ही प्रज्ञप्ती (लोकव्यवहार) परमार्थ सत्यावर आधारित आहे.” (महानिद्देस ३९);

Evaṃ khaṇaparittato maraṇaṃ anussaritabbaṃ.

अशा प्रकारे, क्षणाच्या अल्पतेवरून मरणाचे अनुस्मरण करावे.

177. Iti imesaṃ aṭṭhannaṃ ākārānaṃ aññataraññatarena anussaratopi punappunaṃ manasikāravasena cittaṃ āsevanaṃ labhati, maraṇārammaṇā sati santiṭṭhati, nīvaraṇāni vikkhambhanti, jhānaṅgāni pātubhavanti. Sabhāvadhammattā pana saṃvejanīyattā ca ārammaṇassa appanaṃ appatvā upacārappattameva jhānaṃ hoti. Lokuttarajjhānaṃ pana dutiyacatutthāni ca āruppajjhānāni sabhāvadhammepi bhāvanāvisesena appanaṃ pāpuṇanti. Visuddhibhāvanānukkamavasena hi lokuttaraṃ appanaṃ pāpuṇāti. Ārammaṇātikkamabhāvanāvasena āruppaṃ. Appanāpattasseva hi jhānassa ārammaṇasamatikkamanamattaṃ tattha hoti. Idha pana tadubhayampi natthi. Tasmā upacārappattameva jhānaṃ hoti. Tadetaṃ maraṇassatibalena uppannattā maraṇassaticceva saṅkhaṃ gacchati.

१७७. अशा प्रकारे, या आठ प्रकारांपैकी कोणत्याही एका प्रकाराने अनुस्मरण करणाऱ्याचे चित्त वारंवार मनन केल्यामुळे एकाग्रता प्राप्त करते, मरणाच्या आलंबनावर स्मृती स्थिर होते, नीवरणांचा उपशम होतो आणि ध्यानांगे प्रकट होतात. परंतु, आलंबनाच्या स्वभावधर्मामुळे आणि संवेग निर्माण करणाऱ्या स्वरूपामुळे, हे ध्यान अर्पणा (अप्पना) अवस्थेला न पोहोचता केवळ उपचार (उपचारज्झान) अवस्थेलाच प्राप्त होते. परंतु लोकोत्तर ध्यान आणि दुसरे ते चौथे अरूप ध्यान हे स्वभावधर्मामध्येही विशेष भावनेच्या बळावर अर्पणा अवस्थेला प्राप्त होतात. कारण विशुद्धी भावनेच्या अनुक्रमाने लोकोत्तर ध्यान अर्पणा अवस्थेला प्राप्त होते आणि आलंबनाचे अतिक्रमण करणाऱ्या भावनेच्या बळावर अरूप ध्यान अर्पणा अवस्थेला प्राप्त होते. कारण अर्पणा प्राप्त झालेल्या ध्यानाचे केवळ आलंबन ओलांडणेच तिथे आवश्यक असते. परंतु येथे (मरणस्मृतीमध्ये) हे दोन्हीही नाही. म्हणून येथे केवळ उपचार ध्यानच प्राप्त होते. हे ध्यान मरणस्मृतीच्या बळावर उत्पन्न होत असल्यामुळे याला 'मरणस्मृती' (मरणस्सति) असेच म्हटले जाते.

Imañca pana maraṇassatiṃ anuyutto bhikkhu satataṃ appamatto hoti, sabbabhavesu anabhiratisaññaṃ paṭilabhati, jīvitanikantiṃ jahāti, pāpagarahī hoti, asannidhibahulo parikkhāresu vigatamalamacchero, aniccasaññā cassa paricayaṃ gacchati, tadanusāreneva dukkhasaññā anattasaññā ca upaṭṭhāti. Yathā abhāvitamaraṇā sattā sahasā vāḷamigayakkhasappacoravadhakābhibhūtā viya maraṇasamaye bhayaṃ santāsaṃ sammohaṃ āpajjanti, evaṃ anāpajjitvā abhayo asammūḷho kālaṃ karoti. Sace diṭṭheva dhamme amataṃ nārādheti, kāyassa bhedā sugatiparāyano hoti.

या मरणस्मृतीचा अभ्यास करणारा भिक्खू सतत अप्रमादी (सावध) राहतो, सर्व भावांमध्ये (अस्तित्वाच्या रूपांमध्ये) अनासक्तीची संज्ञा प्राप्त करतो, जीवनावरील आसक्ती सोडून देतो, पापाचा तिरस्कार करणारा होतो, परिष्कारांचा (वस्तूंचा) संग्रह न करणारा आणि मळ व मत्सर (लोभ) विरहित होतो. त्याला अनित्यतेची संज्ञा दृढ होते आणि तिच्या अनुषंगानेच दुःखसंज्ञा व अनात्मसंज्ञा देखील उपस्थित होतात. ज्या लोकांनी मरणस्मृतीची भावना केलेली नाही, ते मरणाच्या वेळी हिंस्र पशू, यक्ष, सर्प, चोर किंवा मारेकरी यांच्याकडून अचानक हल्ला झालेल्या माणसांप्रमाणे भय, भीती आणि संमोहाला (भ्रमाला) प्राप्त होतात; परंतु हा भिक्खू तसा न होता, निर्भय आणि संमोहरहित होऊन मृत्यूला सामोरा जातो. जर या जन्मात त्याला अमृत (निर्वाण) प्राप्त झाले नाही, तर शरीराच्या भेदानंतर (मृत्य्यूनंतर) तो सुगतीला प्राप्त होतो.

Tasmā have appamādaṃ, kayirātha sumedhaso;

Evaṃ mahānubhāvāya, maraṇassatiyā sadāti.

म्हणूनच, बुद्धिमान माणसाने अशा महान प्रभाव असणाऱ्या मरणस्मृतीमध्ये नेहमीच अप्रमाद (सावधगिरी) बाळगावा.

Idaṃ maraṇassatiyaṃ vitthārakathāmukhaṃ.

मरणस्मृतीच्या सविस्तर वर्णनाचा हा मुख्य भाग समाप्त झाला.

Kāyagatāsatikathā

कायगतासतीची कथा (शरीराविषयीच्या स्मृतीचे वर्णन)

178. Idāni [Pg.232] yaṃ taṃ aññatra buddhuppādā appavattapubbaṃ sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ tesu tesu suttantesu ‘‘ekadhammo, bhikkhave, bhāvito bahulīkato mahato saṃvegāya saṃvattati. Mahato atthāya saṃvattati. Mahato yogakkhemāya saṃvattati. Mahato satisampajaññāya saṃvattati. Ñāṇadassanapaṭilābhāya saṃvattati. Diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattati. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāya saṃvattati. Katamo ekadhammo? Kāyagatā sati… (a. ni. 1.563 ādayo). Amataṃ te, bhikkhave, paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ paribhuñjanti. Amataṃ te, bhikkhave, na paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ na paribhuñjanti. Amataṃ tesaṃ, bhikkhave, paribhuttaṃ… aparibhuttaṃ… parihīnaṃ… aparihīnaṃ… viraddhaṃ… aviraddhaṃ, yesaṃ kāyagatāsati āraddhāti (a. ni. 1.603) evaṃ bhagavatā anekehi ākārehi pasaṃsitvā ‘‘kathaṃ bhāvitā, bhikkhave, kāyagatāsati kathaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā’’tiādinā (ma. ni. 3.154) nayena ānāpānapabbaṃ, iriyāpathapabbaṃ, catusampajaññapabbaṃ, paṭikkūlamanasikārapabbaṃ, dhātumanasikārapabbaṃ, navasivathikapabbānīti imesaṃ cuddasannaṃ pabbānaṃ vasena kāyagatāsatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhaṃ, tassa bhāvanāniddeso anuppatto.

१७८. आता, बुद्धोत्पत्तीच्या काळाव्यतिरिक्त इतर वेळी कधीही न प्रवृत्त झालेले, सर्व तीर्थिकांच्या (परपंथियांच्या) आवाक्याबाहेरचे असलेले, त्या त्या सूत्तांमध्ये (भगवंतांनी उपदेशिले आहे) - 'भिक्खूहो, एक धर्म जर भावित केला, बहुलीकृत केला, तर तो मोठ्या संवेगासाठी (धर्मावेगासाठी) कारणीभूत ठरतो. मोठ्या कल्याणासाठी कारणीभूत ठरतो. मोठ्या योगक्षेमासाठी कारणीभूत ठरतो. मोठ्या स्मृती आणि संप्रजन्यासाठी कारणीभूत ठरतो. ज्ञानदर्शन प्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरतो. याच जन्मात (दृष्टधर्मात) सुखाने विहार करण्यासाठी कारणीभूत ठरतो. विद्या आणि विमुक्तीच्या फळाचा साक्षात्कार करण्यासाठी कारणीभूत ठरतो. तो एक धर्म कोणता? कायगता सती (शरीराविषयीची स्मृती)... भिक्खूहो, जे कायगता सतीचा उपभोग घेतात (सराव करतात), ते अमृताचा (निर्वाणाचा) उपभोग घेतात. भिक्खूहो, जे कायगता सतीचा उपभोग घेत नाहीत, ते अमृताचा उपभोग घेत नाहीत. भिक्खूहो, ज्यांनी कायगता सती आरंभिली आहे, त्यांनी अमृताचा उपभोग घेतला आहे... ज्यांनी आरंभिली नाही... ज्यांची नष्ट झाली आहे... ज्यांची नष्ट झाली नाही... ज्यांची हुकली आहे... ज्यांची हुकली नाही...' अशा प्रकारे भगवंतांनी अनेक प्रकारे प्रशंसा करून, 'भिक्खूहो, कायगता सती कशी भावित केली असता, कशी बहुलीकृत केली असता महाफळदायी आणि महा-अनुशंस (मोठे फायदे देणारी) होते? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू अरण्यात गेलेला असो...' इत्यादी पद्धतीने आनापान विभाग, इरियापथ विभाग, चतुसंपजन्य विभाग, प्रतिकूलमनसिकार विभाग, धातुमनसिकार विभाग आणि नऊ शिवथिक (स्मशान) विभाग अशा चौदा विभागांच्या द्वारे कायगतासती कर्मस्थान निर्देशित केले आहे. आता त्याच्या भावनेचा निर्देश (स्पष्टीकरण) प्राप्त झाला आहे.

Tattha yasmā iriyāpathapabbaṃ catusampajaññapabbaṃ dhātumanasikārapabbanti imāni tīṇi vipassanāvasena vuttāni. Nava sivathikapabbāni vipassanāñāṇesuyeva ādīnavānupassanāvasena vuttāni. Yāpi cettha uddhumātakādīsu samādhibhāvanā ijjheyya, sā asubhaniddese pakāsitāyeva. Ānāpānapabbaṃ pana paṭikkūlamanasikārapabbañca imānevettha dve samādhivasena vuttāni. Tesu ānāpānapabbaṃ ānāpānassativasena visuṃ kammaṭṭhānaṃyeva. Yaṃ panetaṃ ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati. Atthi imasmiṃ kāye kesā lomā…pe… mutta’’nti (ma. ni. 3.154) evaṃ matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjena saṅgahetvā paṭikkūlamanasikāravasena desitaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ, idamidha kāyagatāsatīti adhippetaṃ.

त्यात, कारण की इरियापथ विभाग, चतुसंपजन्य विभाग आणि धातुमनसिकार विभाग हे तीन विभाग विदर्शनाच्या (विपश्यनेच्या) दृष्टीने सांगितले आहेत. नऊ शिवथिक विभाग हे केवळ विदर्शन ज्ञानांमध्येच आदीनवानुपस्सना (दोषांचे अनुदर्शन) च्या दृष्टीने सांगितले आहेत. आणि येथे उद्धुमातक (फुगलेले प्रेत) इत्यादींमध्ये जी समाधी भावना यशस्वी होऊ शकते, ती अशुभनिर्देशात स्पष्ट केलीच आहे. परंतु आनापान विभाग आणि प्रतिकूलमनसिकार विभाग हे दोनच येथे समाधीच्या दृष्टीने सांगितले आहेत. त्या दोनमध्ये आनापान विभाग हा आनापानसतीच्या दृष्टीने एक स्वतंत्र कर्मस्थानच आहे. परंतु, 'पुन्हा भिक्खूहो, भिक्खू याच शरीराला पायाच्या तळव्यापासून वर आणि केसांच्या टोकापासून खाली, त्वचेने वेढलेले, नाना प्रकारच्या अशुद्धीने भरलेले असे पाहतो. या शरीरात केस, रोम... पे... मूत्र आहे' अशा प्रकारे मेंदूचा अस्थिमज्जेमध्ये समावेश करून प्रतिकूल मनसिकाराच्या दृष्टीने जे बत्तीस प्रकारच्या आकारांचे कर्मस्थान उपदेशिले आहे, ते येथे 'कायगता सती' म्हणून अभिप्रेत आहे.

179. Tatthāyaṃ [Pg.233] pāḷivaṇṇanāpubbaṅgamo bhāvanāniddeso. Imameva kāyanti imaṃ catumahābhūtikaṃ pūtikāyaṃ. Uddhaṃ pādatalāti pādatalato upari. Adho kesamatthakāti kesaggato heṭṭhā. Tacapariyantanti tiriyaṃ tacaparicchinnaṃ. Pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhatīti nānappakārakesādiasucibharito ayaṃ kāyoti passati. Kathaṃ? Atthi imasmiṃ kāye kesā…pe… muttanti.

१७९. त्यात हा पाळी-वर्णन-पूर्वक भावनेचा निर्देश आहे. 'इममेव कायं' (याच शरीराला) म्हणजे या चार महाभूतांनी बनलेल्या पूतीकायाला (सडणाऱ्या शरीराला). 'उद्धं पादतला' (पायाच्या तळव्यापासून वर) म्हणजे पायाच्या तळव्याच्या वरच्या भागाला. 'अधो केसमत्थका' (केसांच्या टोकापासून खाली) म्हणजे केसांच्या टोकापासून खाली. 'तचपरियंतं' (त्वचेने वेढलेले) म्हणजे तिरपे त्वचेने मर्यादित केलेले. 'पूरं नानप्पकारस्स असुचिनो पच्चвеक्खति' (नाना प्रकारच्या अशुद्धीने भरलेले पाहतो) म्हणजे हा काय (देह) नाना प्रकारच्या केस इत्यादी अशुद्धीने भरलेला आहे असे पाहतो. कसे? 'या शरीरात केस आहेत... पे... मूत्र आहे' अशा प्रकारे.

Tattha atthīti saṃvijjanti. Imasminti yvāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyanto pūro nānappakārassa asucinoti vuccati, tasmiṃ. Kāyeti sarīre. Sarīraṃ hi asucisañcayato kucchitānaṃ kesādīnañceva cakkhurogādīnañca rogasatānaṃ āyabhūtato kāyoti vuccati. Kesā lomāti ete kesādayo dvattiṃsākārā. Tattha atthi imasmiṃ kāye kesā, atthi imasmiṃ kāye lomāti evaṃ sambandho veditabbo.

त्यात 'अत्थि' (आहेत) म्हणजे विद्यमान आहेत. 'इमस्मिं' (यामध्ये) म्हणजे ज्याला पायाच्या तळव्यापासून वर, केसांच्या टोकापासून खाली, त्वचेने वेढलेले, नाना प्रकारच्या अशुद्धीने भरलेले शरीर म्हटले आहे, त्यामध्ये. 'काये' म्हणजे शरीरात. कारण शरीराला अशुद्धीचा संचय असल्यामुळे, निंद्य अशा केस इत्यादींचा आणि डोळ्यांचे रोग इत्यादी शेकडो रोगांचे उत्पत्तीस्थान असल्यामुळे 'काय' असे म्हटले जाते. 'केसा लोमा' (केस, रोम) म्हणजे हे केस इत्यादी बत्तीस आकार आहेत. त्यात 'या शरीरात केस आहेत, या शरीरात रोम आहेत' अशा प्रकारे संबंध समजून घ्यावा.

Imasmiṃ hi pādatalā paṭṭhāya upari, kesamatthakā paṭṭhāya heṭṭhā, tacato paṭṭhāya paritoti ettake byāmamatte kaḷevare sabbākārenapi vicinanto na koci kiñci muttaṃ vā maṇiṃ vā veḷuriyaṃ vā agaruṃ vā kuṅkumaṃ vā kappūraṃ vā vāsacuṇṇādiṃ vā aṇumattampi sucibhāvaṃ passati, atha kho paramaduggandhajegucchaṃ asirikadassanaṃ nānappakāraṃ kesalomādibhedaṃ asuciṃyeva passati. Tena vuttaṃ ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā…pe… mutta’’nti. Ayamettha padasambandhato vaṇṇanā.

कारण या पायाच्या तळव्यापासून वर, केसांच्या टोकापासून खाली, त्वचेपासून सभोवताली, एवढ्या व्याममात्र (एक वाव) शरीरात सर्व प्रकारे शोध घेतला असता, कोणालाही थोडेसेही मोती, मणी, वैडूर्य, अगरू, कुंकुम, कापूर किंवा सुगंधी चूर्ण इत्यादी कोणतीही पवित्र गोष्ट आढळत नाही; उलट अत्यंत दुर्गंधीयुक्त, किळसवाणे, शोभाहीन दिसणारे, नाना प्रकारचे केस, रोम इत्यादी भेदांनी युक्त अशुद्धच दिसते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'या शरीरात केस, रोम... पे... मूत्र आहे'. ही येथे पदसंबंधाच्या दृष्टीने केलेली व्याख्या आहे.

180. Imaṃ pana kammaṭṭhānaṃ bhāvetukāmena ādikammikena kulaputtena vuttappakāraṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā idaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetabbaṃ. Tenāpissa kammaṭṭhānaṃ kathentena sattadhā uggahakosallaṃ dasadhā ca manasikārakosallaṃ ācikkhitabbaṃ. Tattha vacasā manasā vaṇṇato saṇṭhānato disato okāsato paricchedatoti evaṃ sattadhā uggahakosallaṃ ācikkhitabbaṃ.

१८०. परंतु या कर्मस्थानाची भावना करू इच्छिणाऱ्या नवशिक्या (आदिकर्मिक) कुलपुत्राने वर सांगितलेल्या प्रकारच्या कल्याणमित्राकडे जाऊन हे कर्मस्थान ग्रहण केले पाहिजे. त्या कल्याणमित्राने देखील त्याला कर्मस्थान सांगताना सात प्रकारे 'उग्गहकोसल्ल' (ग्रहण करण्यात कुशलता) आणि दहा प्रकारे 'मनसिकारकोसल्ल' (मनन करण्यात कुशलता) शिकवली पाहिजे. त्यात वाणीने, मनाने, रंगाने, आकाराने, दिशेने, स्थानाने आणि मर्यादेने - अशा सात प्रकारे ग्रहण-कुशलता सांगावी.

Imasmiṃ hi paṭikkūlamanasikārakammaṭṭhāne yopi tipiṭako hoti, tenāpi manasikārakāle paṭhamaṃ vācāya sajjhāyo kātabbo. Ekaccassa hi sajjhāyaṃ karontasseva kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti malayavāsī mahādevattherassa santike uggahitakammaṭṭhānānaṃ dvinnaṃ therānaṃ viya. Thero [Pg.234] kira tehi kammaṭṭhānaṃ yācito cattāro māse imaṃyeva sajjhāyaṃ karothāti dvattiṃsākārapāḷiṃ adāsi. Te kiñcāpi nesaṃ dve tayo nikāyā paguṇā, padakkhiṇaggāhitāya pana cattāro māse dvattiṃsākāraṃ sajjhāyantāva sotāpannā ahesuṃ. Tasmā kammaṭṭhānaṃ kathentena ācariyena antevāsiko vattabbo ‘‘paṭhamaṃ tāva vācāya sajjhāyaṃ karohī’’ti.

कारण या प्रतिकूलमनसिकार कर्मस्थानात जो कोणी त्रिपिटकधारी देखील असेल, त्यानेही मनन करतेवेळी प्रथम वाणीने सज्झाय (पाठ) केला पाहिजे. कारण काही व्यक्तींना पाठ करत असतानाच कर्मस्थान स्पष्ट होते, जसे मलयवासी महादेव स्थविरांच्या जवळ कर्मस्थान ग्रहण करणाऱ्या दोन स्थविरांना झाले होते. असे ऐकिवात आहे की, त्या दोन स्थविरांनी कर्मस्थानाची याचना केली असता, स्थविरांनी त्यांना 'चार महिने याच पाठाचा सराव करा' असे सांगून बत्तीस आकारांची पाळी दिली. जरी त्यांचे दोन किंवा तीन निकाय तोंडपाठ होते, तरीही आचार्यांच्या उपदेशाचे आदरपूर्वक ग्रहण करण्याच्या वृत्तीमुळे चार महिने बत्तीस आकारांचा पाठ करत असतानाच ते स्रोतापन्न झाले. म्हणून कर्मस्थान सांगणाऱ्या आचार्यांनी शिष्याला सांगावे की, 'प्रथम वाणीने सज्झाय (पाठ) कर'.

Karontena ca tacapañcakādīni paricchinditvā anulomapaṭilomavasena sajjhāyo kātabbo. Kesā lomā nakhā dantā tacoti hi vatvā puna paṭilomato taco dantā nakhā lomā kesāti vattabbaṃ.

आणि पाठ करणाऱ्याने 'तचपंचक' (त्वचेपर्यंतचे पाच भाग) इत्यादींचे वर्गीकरण करून अनुलोम-प्रतिलोम क्रमाने पाठ केला पाहिजे. 'केसा, लोमा, नखा, दन्ता, तचो' (केस, रोम, नखे, दात, त्वचा) असे म्हणून पुन्हा प्रतिलोम क्रमाने 'तचो, दन्ता, नखा, लोमा, केसा' असे म्हणावे.

Tadanantaraṃ vakkapañcake maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkanti vatvā puna paṭilomato vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ aṭṭhi nhāru maṃsaṃ, taco dantā nakhā lomā kesāti vattabbaṃ.

त्यानंतर 'वक्कपंचक' (वृक्कापर्यंतचे पाच भाग) मध्ये 'मंसं, न्हारू, अट्ठि, अट्ठिमिञ्जं, वक्कं' (मांस, स्नायू, हाड, अस्थिमज्जा, वृक्क) असे म्हणून पुन्हा प्रतिलोम क्रमाने 'वक्कं, अट्ठिमिञ्जं, अट्ठि, न्हारू, मंसं, तचो, दन्ता, नखा, लोमा, केसा' असे म्हणावे.

Tato papphāsapañcake hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsanti vatvā puna paṭilomato papphāsaṃ pihakaṃ kilomakaṃ yakanaṃ hadayaṃ, vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ aṭṭhi nhāru maṃsaṃ, taco dantā nakhā lomā kesāti vattabbaṃ.

त्यानंतर, पप्फासपंचकात (फुफ्फुस पाचवा अवयव असलेल्या गटात) "हृदय, यकृत, कलोमक (पडदा), प्लीहा, फुफ्फुस" असे म्हणून, पुन्हा प्रतिलोम (उलट) क्रमाने "फुफ्फुस, प्लीहा, कलोमक, यकृत, हृदय, वृक्क (मूत्रपिंड), अस्थिमज्जा, अस्थि (हाड), स्नायू, मांस, त्वचा, दात, नखे, रोम (अंगावरील केस), केस" असे म्हणावे.

Tato matthaluṅgapañcake antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ matthaluṅganti vatvā puna paṭilomato matthaluṅgaṃ karīsaṃ udariyaṃ antaguṇaṃ antaṃ, papphāsaṃ pihakaṃ kilomakaṃ yakanaṃ hadayaṃ, vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ aṭṭhi nhāru maṃsaṃ, taco dantā nakhā lomā kesāti vattabbaṃ.

त्यानंतर, मत्थलुंगपंचकात (मेंदू पाचवा अवयव असलेल्या गटात) "आंतडे, आंतड्याचे वेढे, पोटातील अन्न, विष्ठा, मेंदू" असे म्हणून, पुन्हा प्रतिलोम क्रमाने "मेंदू, विष्ठा, पोटातील अन्न, आंतड्याचे वेढे, आंतडे, फुफ्फुस, प्लीहा, कलोमक, यकृत, हृदय, वृक्क, अस्थिमज्जा, अस्थि, स्नायू, मांस, त्वचा, दात, नखे, रोम, केस" असे म्हणावे.

Tato medachakke pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medoti vatvā puna paṭilomato medo sedo lohitaṃ pubbo semhaṃ pittaṃ, matthaluṅgaṃ karīsaṃ udariyaṃ antaguṇaṃ antaṃ, papphāsaṃ pihakaṃ kilomakaṃ yakanaṃ hadayaṃ, vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ aṭṭhi nhāru maṃsaṃ, taco dantā nakhā lomā kesāti vattabbaṃ.

त्यानंतर, मेदषट्कात (मेद सहावा अवयव असलेल्या गटात) "पित्त, कफ, पू, रक्त, घाम, मेद (चरबी)" असे म्हणून, पुन्हा प्रतिलोम क्रमाने "मेद, घाम, रक्त, पू, कफ, पित्त, मेंदू, विष्ठा, पोटातील अन्न, आंतड्याचे वेढे, आंतडे, फुफ्फुस, प्लीहा, कलोमक, यकृत, हृदय, वृक्क, अस्थिमज्जा, अस्थि, स्नायू, मांस, त्वचा, दात, नखे, रोम, केस" असे म्हणावे.

Tato muttachakke assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttanti vatvā puna paṭilomato muttaṃ lasikā siṅghāṇikā kheḷo vasā assu, medo sedo lohitaṃ pubbo semhaṃ pittaṃ, matthaluṅgaṃ karīsaṃ udariyaṃ antaguṇaṃ antaṃ, papphāsaṃ pihakaṃ kilomakaṃ yakanaṃ hadayaṃ, vakkaṃ aṭṭhimiñjaṃ aṭṭhi nhāru maṃsaṃ, taco dantā nakhā lomā kesāti vattabbaṃ.

त्यानंतर, मुत्तषट्कात (मूत्र सहावा अवयव असलेल्या गटात) "अश्रू, वसा (चरबीचे तेल), लाळ, शेंबूड, लसिका (सांध्यांमधील वंगण), मूत्र" असे म्हणून, पुन्हा प्रतिलोम क्रमाने "मूत्र, लसिका, शेंबूड, लाळ, वसा, अश्रू, मेद, घाम, रक्त, पू, कफ, पित्त, मेंदू, विष्ठा, पोटातील अन्न, आंतड्याचे वेढे, आंतडे, फुफ्फुस, प्लीहा, कलोमक, यकृत, हृदय, वृक्क, अस्थिमज्जा, अस्थि, स्नायू, मांस, त्वचा, दात, नखे, रोम, केस" असे म्हणावे.

Evaṃ [Pg.235] kālasataṃ kālasahassaṃ kālasatasahassampi vācāya sajjhāyo kātabbo. Vacasā sajjhāyena hi kammaṭṭhānatanti paguṇā hoti, na ito cito ca cittaṃ vidhāvati. Koṭṭhāsā pākaṭā honti, hatthasaṅkhalikā viya vatipādapanti viya ca khāyanti.

अशा प्रकारे शंभर वेळा, हजार वेळा किंवा लाखो वेळा सुद्धा वाणीने (तोंडाने) सज्झाय (सराव/पाठण) केला पाहिजे. कारण वाणीने सज्झाय केल्याने कम्मट्ठान-परंपरा सुस्पष्ट व तोंडपाठ होते, आणि चित्त इकडेतिकडे धावत नाही. शरीराचे भाग (कोठ्ठास) स्पष्ट होतात आणि ते हाताच्या बोटांच्या साखळीप्रमाणे किंवा कुंपणाच्या खांबांच्या रांगेप्रमाणे भासू लागतात.

Yathā pana vacasā, tatheva manasāpi sajjhāyo kātabbo. Vacasā sajjhāyo hi manasā sajjhāyassa paccayo hoti. Manasā sajjhāyo lakkhaṇapaṭivedhassa paccayo hoti.

ज्याप्रमाणे वाणीने सज्झाय केला जातो, त्याचप्रमाणे मनाने देखील सज्झाय (मनन) केला पाहिजे. कारण वाणीने केलेला सज्झाय हा मनातील सज्झाय होण्यास कारणीभूत (प्रत्यय) ठरतो. आणि मनातील सज्झाय हा (अशुचितेच्या) लक्षणाचा वेध घेण्यास (लक्षणपटिवेध) कारणीभूत ठरतो.

Vaṇṇatoti kesādīnaṃ vaṇṇo vavatthapetabbo.

'रंगावरून' (वण्णतो) म्हणजे केसादी अवयवांचा रंग निश्चित करून लक्षात घेतला पाहिजे.

Saṇṭhānatoti tesaññeva saṇṭhānaṃ vavatthapetabbaṃ.

'आकारावरून' (संठाणतो) म्हणजे त्याच केसादी अवयवांचा आकार निश्चित करून लक्षात घेतला पाहिजे.

Disatoti imasmiṃ hi sarīre nābhito uddhaṃ uparimadisā, adho heṭṭhimadisā, tasmā ayaṃ koṭṭhāso imissā nāma disāyāti disā vavatthapetabbā.

'दिशेवरून' (दिसतो) म्हणजे या शरीरात नाभीच्या वरचा भाग ही 'वरची दिशा' आहे आणि नाभीच्या खालचा भाग ही 'खालची दिशा' आहे. म्हणून 'हा अवयव या विशिष्ट दिशेला आहे' अशा प्रकारे दिशा निश्चित केली पाहिजे.

Okāsatoti ayaṃ koṭṭhāso imasmiṃ nāma okāse patiṭṭhitoti evaṃ tassa tassa okāso vavatthapetabbo.

'स्थानावरून' (ओकासतो) म्हणजे 'हा अवयव या विशिष्ट ठिकाणी स्थित आहे' अशा प्रकारे त्या त्या अवयवाचे स्थान निश्चित केले पाहिजे.

Paricchedatoti sabhāgaparicchedo visabhāgaparicchedoti dve paricchedā. Tattha ayaṃ koṭṭhāso heṭṭhā ca upari ca tiriyañca iminā nāma paricchinnoti evaṃ sabhāgaparicchedo veditabbo. Kesā na lomā, lomāpi na kesāti evaṃ amissakatāvasena visabhāgaparicchedo veditabbo.

'मर्यादेवरून' (परिच्छेदतो) म्हणजे दोन प्रकारच्या मर्यादा असतात: सजातीय मर्यादा (सभागपरिच्छेद) आणि विजातीय मर्यादा (विसभागपरिच्छेद). त्यापैकी 'हा अवयव खाली, वर आणि आजूबाजूला या विशिष्ट मर्यादेने मर्यादित आहे' अशा प्रकारे सभागपरिच्छेद समजून घ्यावा. 'केस हे अंगावरील रोम नव्हेत आणि रोम हे डोक्याचे केस नव्हेत' अशा प्रकारे एकमेकांत न मिसळण्याच्या दृष्टीने विसभागपरिच्छेद समजून घ्यावा.

Evaṃ sattadhā uggahakosallaṃ ācikkhantena pana idaṃ kammaṭṭhānaṃ asukasmiṃ sutte paṭikkūlavasena kathitaṃ, asukasmiṃ dhātuvasenāti ñatvā ācikkhitabbaṃ. Idañhi mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.377) paṭikkūlavaseneva kathitaṃ. Mahāhatthipadopama(ma. ni. 1.300 ādayo) mahārāhulovāda(ma. ni. 2.113 ādayo) dhātuvibhaṅgesu(ma. ni. 3.342 ādayo) dhātuvasena kathitaṃ. Kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153) pana yassa vaṇṇato upaṭṭhāti, taṃ sandhāya cattāri jhānāni vibhattāni. Tattha dhātuvasena kathitaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ hoti. Paṭikkūlavasena kathitaṃ samathakammaṭṭhānaṃ. Tadetaṃ idha samathakammaṭṭhānamevāti.

अशा प्रकारे सात प्रकारांनी ग्रहण-कौशल्याचे (उग्गहकोसल्ल) मार्गदर्शन करणाऱ्या आचार्यांनी, 'हे कम्मट्ठान अमुक सूत्तात प्रतिकूलतेच्या (अशुचितेच्या) दृष्टीने सांगितले आहे आणि अमुक सूत्तात धातूंच्या दृष्टीने सांगितले आहे' हे निश्चितपणे जाणून मार्गदर्शन केले पाहिजे. कारण हे कम्मट्ठान महासतिपट्ठानसुत्तात केवळ प्रतिकूलतेच्या दृष्टीनेच सांगितले आहे. महाहत्थिपदोमसुत्त, महाराहुलोवादसुत्त आणि धातुविभंग यामध्ये ते धातूंच्या दृष्टीने सांगितले आहे. परंतु कायगतासतिसुत्तात ज्या व्यक्तीला रंगाच्या रूपाने ते भासते, त्या व्यक्तीला उद्देशून चार ध्यानांचे वर्गीकरण केले आहे. त्यापैकी धातूंच्या दृष्टीने सांगितलेले कम्मट्ठान हे विपस्सना कम्मट्ठान असते. प्रतिकूलतेच्या दृष्टीने सांगितलेले कम्मट्ठान हे समथ कम्मट्ठान असते. आणि येथे (या प्रकरणात) हे केवळ समथ कम्मट्ठानच आहे.

181. Evaṃ [Pg.236] sattadhā uggahakosallaṃ ācikkhitvā anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepapaṭibāhanato, paṇṇattisamatikkamanato, anupubbamuñcanato, appanāto, tayo ca suttantāti evaṃ dasadhā manasikārakosallaṃ ācikkhitabbaṃ. Tattha anupubbatoti idañhi sajjhāyakaraṇato paṭṭhāya anupaṭipāṭiyā manasikātabbaṃ, na ekantarikāya. Ekantarikāya hi manasikaronto yathā nāma akusalo puriso dvattiṃsapadaṃ nisseṇiṃ ekantarikāya ārohanto kilantakāyo patati, na ārohanaṃ sampādeti, evameva bhāvanāsampattivasena adhigantabbassa assādassa anadhigamā kilantacitto patati, na bhāvanaṃ sampādeti.

१८१. अशा प्रकारे सात प्रकारांनी ग्रहण-कौशल्याचे मार्गदर्शन केल्यानंतर, (१) अनुक्रमाने (अनुपुब्बतो), (२) अतिशय वेगाने नाही (नातिसीघतो), (३) अतिशय हळूहळू नाही (नातिसणिकतो), (४) चित्ताचा विक्षेप रोखून (विक्खेपपटिबाहनतो), (५) प्रज्ञप्तीचे उल्लंघन करून (पण्णत्तिसमतिक्कमनतो), (६) अनुक्रमाने न भासणारे सोडून देऊन (अनुपुब्बमुंचनतो), (७) अर्पणा ध्यानाने (अप्पनातो) आणि तीन सुत्तांच्या आधारे, अशा दहा प्रकारांनी मनस्कार-कौशल्याचे (मनसिकारकोसल्ल) मार्गदर्शन केले पाहिजे. त्यापैकी 'अनुक्रमाने' म्हणजे, या कायगतासति कम्मट्ठानाचा सराव करण्यापासून सुरुवात करून केस, रोम इत्यादी अनुक्रमानेच मनस्कार (चिंतन) केला पाहिजे, एक सोडून एक असा नाही. कारण एक सोडून एक असा मनस्कार केल्यास, ज्याप्रमाणे एखादा अकुशल मनुष्य ३२ पायऱ्यांची शिडी एक पायरी सोडून चढू लागला तर त्याचे शरीर थकते आणि तो खाली पडतो, तो चढण्याचे काम पूर्ण करू शकत नाही; त्याचप्रमाणे भावना-समृद्धीच्या प्रभावाने प्राप्त होणारा आनंद न मिळाल्यामुळे चित्त थकते आणि साधक घसरतो, तो भावना पूर्ण करू शकत नाही.

Anupubbato manasikarontenāpi ca nātisīghato manasikātabbaṃ. Atisīghato manasikaroto hi yathā nāma tiyojanamaggaṃ paṭipajjitvā okkamanavissajjanaṃ asallakkhetvā sīghena javena satakkhattumpi gamanāgamanaṃ karoto purisassa kiñcāpi addhānaṃ parikkhayaṃ gacchati, atha kho pucchitvāva gantabbaṃ hoti, evameva kevalaṃ kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ pāpuṇāti, avibhūtaṃ pana hoti, na visesaṃ āvahati, tasmā nātisīghato manasikātabbaṃ.

अनुक्रमाने मनस्कार करणाऱ्या साधकाने देखील अतिशय वेगाने मनस्कार करू नये. कारण अतिशय वेगाने मनस्कार करणाऱ्या साधकाची अवस्था अशी होते की, जसे तीन योजने लांबच्या मार्गावर प्रवास करताना, कुठे थांबावे आणि कुठे वळावे हे लक्षात न घेता, वेगाने शंभर वेळा ये-जा करणाऱ्या माणसाचा मार्ग जरी संपला, तरी त्याला प्रत्येक वेळी विचारतच जावे लागते; त्याचप्रमाणे कम्मट्ठान केवळ समाप्तीपर्यंत पोहोचते, परंतु ते स्पष्ट होत नाही आणि कोणत्याही विशेष गुणाला (ध्यानाला) प्राप्त करून देत नाही. म्हणून अतिशय वेगाने मनस्कार करू नये.

Yathā ca nātisīghato, evaṃ nātisaṇikatopi. Atisaṇikato manasikaroto hi yathā nāma tadaheva tiyojanamaggaṃ gantukāmassa purisassa antarāmagge rukkhapabbatataḷākādīsu vilambamānassa maggo parikkhayaṃ na gacchati, dvīhatīhena pariyosāpetabbo hoti, evameva kammaṭṭhānaṃ pariyosānaṃ na gacchati, visesādhigamassa paccayo na hoti.

ज्याप्रमाणे अतिशय वेगाने मनस्कार करू नये, त्याचप्रमाणे अतिशय हळूहळू देखील करू नये. कारण अतिशय हळूहळू मनस्कार करणाऱ्या साधकाची अवस्था अशी होते की, जसे त्याच दिवशी तीन योजने लांबचा प्रवास करू इच्छिणारा माणूस वाटेत झाडे, पर्वत, तलाव इत्यादी ठिकाणी रेंगाळत राहिला, तर त्याचा प्रवास त्या दिवशी संपत नाही, तर तो दोन-तीन दिवसांत संपवावा लागतो; त्याचप्रमाणे कम्मट्ठान समाप्तीपर्यंत पोहोचत नाही आणि विशेष गुणाच्या (ध्यानाच्या) प्राप्तीला कारणीभूत ठरत नाही.

Vikkhepapaṭibāhanatoti kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā bahiddhā puthuttārammaṇe cetaso vikkhepo paṭibāhitabbo. Appaṭibāhato hi yathā nāma ekapadikaṃ papātamaggaṃ paṭipannassa purisassa akkamanapadaṃ asallakkhetvā ito cito ca vilokayato padavāro virajjhati, tato sataporise papāte patitabbaṃ hoti, evameva bahiddhā vikkhepe sati kammaṭṭhānaṃ parihāyati paridhaṃsati. Tasmā vikkhepapaṭibāhanato manasikātabbaṃ.

'चित्ताचा विक्षेप रोखून' (विक्खेपपटिबाहनतो) म्हणजे कम्मट्ठान सोडून देऊन बाहेरील विविध प्रकारच्या आलंबनांवर (विषयांवर) चित्ताचा होणारा विक्षेप (भटकणे) रोखला पाहिजे. कारण विक्षेप न रोखणाऱ्या साधकाची अवस्था अशी होते की, जसे एका पाऊलवाटेने खोल दरीच्या कड्यावरून जाणाऱ्या माणसाने आपले पाऊल कुठे पडत आहे याकडे नीट लक्ष न देता इकडेतिकडे पाहिले, तर त्याचा पाय घसरतो आणि तो शंभर पुरुष खोल दरीत कोसळतो; त्याचप्रमाणे बाहेरील विषयांमध्ये चित्ताचा विक्षेप झाल्यास कम्मट्ठान नष्ट होते आणि नाहीसे होते. म्हणून चित्ताचा विक्षेप रोखूनच मनस्कार केला पाहिजे.

Paṇṇattisamatikkamanatoti [Pg.237] yāyaṃ kesā lomātiādikā paṇṇatti, taṃ atikkamitvā paṭikkūlanti cittaṃ ṭhapetabbaṃ. Yathā hi udakadullabhakāle manussā araññe udapānaṃ disvā tattha tālapaṇṇādikaṃ kiñcideva saññāṇaṃ bandhitvā tena saññāṇena āgantvā nhāyanti ceva pivanti ca. Yadā pana nesaṃ abhiṇhasañcārena āgatāgatapadaṃ pākaṭaṃ hoti, tadā saññāṇena kiccaṃ na hoti, icchiticchitakkhaṇe gantvā nhāyanti ceva pivanti ca, evameva pubbabhāge kesā lomātipaṇṇattivasena manasikaroto paṭikkūlabhāvo pākaṭo hoti. Atha kesā lomātipaṇṇattiṃ samatikkamitvā paṭikkūlabhāveyeva cittaṃ ṭhapetabbaṃ.

"पज्ञप्तीचे उल्लंघन करून (पञ्ञत्तिसमतिक्कमनतो)" म्हणजे केस, लव इत्यादी जी ही नाम-पज्ञप्ती आहे, तिचे उल्लंघन करून 'प्रतिकूल' या स्वरूपात चित्त स्थिर केले पाहिजे. जसे की, पाणी मिळणे कठीण असलेल्या काळात लोकांनी जंगलात विहीर पाहिली आणि तिथे ताडाचे पान इत्यादी काहीतरी खूण बांधली, आणि त्या खुणेच्या साहाय्याने येऊन ते स्नानही करतात व पाणीही पितात. परंतु, जेव्हा त्यांच्या वारंवार येण्या-जाण्यामुळे येण्या-जाण्याचा मार्ग स्पष्ट होतो, तेव्हा त्या खुणेची काही गरज उरत नाही; ते इच्छित वेळी जाऊन स्नानही करतात आणि पाणीही पितात. त्याचप्रमाणे, सुरुवातीच्या काळात 'केस, लव' इत्यादी पज्ञप्तीच्या स्वरूपात मनसिकार करणाऱ्या योग्याला प्रतिकूलता स्पष्ट होते. त्यानंतर, 'केस, लव' इत्यादी पज्ञप्तीचे उल्लंघन करून प्रतिकूलतेवरच चित्त स्थिर केले पाहिजे.

Anupubbamuñcanatoti yo yo koṭṭhāso na upaṭṭhāti, taṃ taṃ muñcantena anupubbamuñcanato manasikātabbaṃ. Ādikammikassa hi kesāti manasikaroto manasikāro gantvā muttanti imaṃ pariyosānakoṭṭhāsameva āhacca tiṭṭhati. Muttanti ca manasikaroto manasikāro gantvā kesāti imaṃ ādikoṭṭhāsameva āhacca tiṭṭhati. Athassa manasikaroto manasikaroto keci koṭṭhāsā upaṭṭhahanti, keci na upaṭṭhahanti. Tena ye ye upaṭṭhahanti, tesu tesu tāva kammaṃ kātabbaṃ. Yāva dvīsu upaṭṭhitesu tesampi eko suṭṭhutaraṃ upaṭṭhahati, evaṃ upaṭṭhitaṃ pana tameva punappunaṃ manasikarontena appanā uppādetabbā.

"अनुक्रमे (अस्पष्ट भाग) सोडत जाणे (अनुपुब्बमुञ्चनतो)" म्हणजे जो जो अवयव स्पष्ट होत नाही, तो तो सोडत जाऊन अनुक्रमे मनसिकार केला पाहिजे. कारण, साधना सुरू करणाऱ्या नवशिक्या योग्याने 'केस' असा मनसिकार केला असता, त्याचा मनसिकार पुढे जाऊन 'मूत्र' या शेवटच्या अवयवावरच थांबतो. आणि 'मूत्र' असा मनसिकार केला असता, त्याचा मनसिकार उलट दिशेने जाऊन 'केस' या पहिल्या अवयवावरच थांबतो. त्यानंतर, वारंवार मनसिकार करत असताना त्याचे काही अवयव स्पष्ट होतात, तर काही स्पष्ट होत नाहीत. म्हणून जे जे अवयव स्पष्ट होतात, केवळ त्यांच्यावरच ध्यानसाधना केली पाहिजे. जोपर्यंत दोन अवयव स्पष्ट होत नाहीत आणि त्या दोन अवयवांपैकीही एक अवयव अधिक चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होत नाही, तोपर्यंत हे केले पाहिजे. अशा प्रकारे स्पष्ट झालेल्या त्याच एका अवयवावर वारंवार मनसिकार करून अर्पणा (अप्पना) उत्पन्न केली पाहिजे.

Tatrāyaṃ upamā – yathā hi dvattiṃsatālake tālavane vasantaṃ makkaṭaṃ gahetukāmo luddo ādimhi ṭhitatālassa paṇṇaṃ sarena vijjhitvā ukkuṭṭhiṃ kareyya, atha kho so makkaṭo paṭipāṭiyā tasmiṃ tasmiṃ tāle patitvā pariyantatālameva gaccheyya, tatthapi gantvā luddena tatheva kate puna teneva nayena āditālaṃ āgaccheyya, so evaṃ punappunaṃ paripātiyamāno ukkuṭṭhukkuṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvā anukkamena ekasmiṃ tāle nipatitvā tassa vemajjhe makuḷatālapaṇṇasūciṃ daḷhaṃ gahetvā vijjhiyamānopi na uṭṭhaheyya, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

याविषयी ही उपमा आहे – जसे की, बत्तीस ताडाची झाडे असलेल्या ताडवनात राहणाऱ्या माकडाला पकडू इच्छिणाऱ्या शिकाऱ्याने सुरुवातीला असलेल्या ताडाच्या झाडाच्या पानावर बाण मारून ओरडून त्याला घाबरवले. तेव्हा ते माकड अनुक्रमे त्या त्या ताडाच्या झाडावर उड्या मारत अगदी शेवटच्या ताडाच्या झाडावर गेले. तिथे गेल्यावरही शिकाऱ्याने तसेच केले असता, ते माकड पुन्हा त्याच पद्धतीने पहिल्या ताडाच्या झाडावर आले. अशा प्रकारे वारंवार पळवले गेलेले ते माकड, ज्या ज्या ठिकाणी ओरडून घाबरवले जात होते तिथून उठून, अनुक्रमे एका ताडाच्या झाडावर जाऊन बसले आणि त्या झाडाच्या मध्यभागी असलेल्या ताडाच्या कोवळ्या पानाच्या कोंबाला घट्ट पकडून राहिले; मग बाण मारला तरीही ते तिथून उठले नाही. ही उपमा या साधनेच्या संदर्भात अशाच प्रकारे समजली पाहिजे.

Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – yathā hi tālavane dvattiṃsatālā, evaṃ imasmiṃ kāye dvattiṃsakoṭṭhāsā. Makkaṭo viya cittaṃ. Luddo viya yogāvacaro. Makkaṭassa dvattiṃsatālake tālavane nivāso viya yogino [Pg.238] cittassa dvattiṃsakoṭṭhāsake kāye ārammaṇavasena anusañcaraṇaṃ. Luddena ādimhi ṭhitatālassa paṇṇaṃ sarena vijjhitvā ukkuṭṭhiyā katāya makkaṭassa tasmiṃ tasmiṃ tāle patitvā pariyantatālagamanaṃ viya yogino kesāti manasikāre āraddhe paṭipāṭiyā gantvā pariyosānakoṭṭhāseyeva cittassa saṇṭhānaṃ. Puna paccāgamanepi eseva nayo. Punappunaṃ paripātiyamānassa makkaṭassa ukkuṭṭhukkuṭṭhiṭṭhāne uṭṭhānaṃ viya punappunaṃ manasikaroto kesuci kesuci upaṭṭhitesu anupaṭṭhahante vissajjetvā upaṭṭhitesu parikammakaraṇaṃ. Anukkamena ekasmiṃ tāle nipatitvā tassa majjhe makuḷatālapaṇṇasūciṃ daḷhaṃ gahetvā vijjhiyamānassapi anuṭṭhānaṃ viya avasāne dvīsu upaṭṭhitesu yo suṭṭhutaraṃ upaṭṭhāti, tameva punappunaṃ manasikaritvā appanāya uppādanaṃ.

या उपमेची आणि उपमेयाची तुलना खालीलप्रमाणे आहे – जसे ताडवनात बत्तीस ताडाची झाडे आहेत, तसेच या शरीरात बत्तीस अवयव आहेत. माकडासारखे चित्त आहे. शिकाऱ्यासारखा योगावचर आहे. बत्तीस ताडांच्या ताडवनात माकडाचे राहणे जसे आहे, तसेच बत्तीस अवयव असलेल्या शरीरात आलंबनाच्या रूपाने योग्याच्या चित्ताचे फिरणे आहे. शिकाऱ्याने पहिल्या ताडाच्या झाडाच्या पानावर बाण मारून ओरडल्यावर माकडाचे त्या त्या ताडाच्या झाडावर उड्या मारत शेवटच्या ताडाच्या झाडावर जाणे जसे आहे, तसेच योग्याने 'केस' असा मनसिकार सुरू केल्यावर चित्ताचे अनुक्रमे जाऊन शेवटच्या अवयवावरच स्थिर होणे आहे. पुन्हा परत येण्याच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. वारंवार पळवल्या जाणाऱ्या माकडाचे ओरडण्याच्या जागेवरून उठणे जसे आहे, तसेच वारंवार मनसिकार करणाऱ्या योग्याला काही काही अवयव स्पष्ट झाल्यावर, जे स्पष्ट होत नाहीत त्यांना सोडून देऊन, स्पष्ट झालेल्या अवयवांवरच परिकर्म करणे आहे. अनुक्रमे एका ताडाच्या झाडावर जाऊन, त्याच्या मध्यभागी असलेल्या ताडाच्या कोवळ्या पानाच्या कोंबाला घट्ट पकडून, बाण मारला तरीही न उठणे जसे आहे, तसेच शेवटी दोन अवयव स्पष्ट झाल्यावर, जो अवयव अधिक चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होतो, त्याच अवयवावर वारंवार मनसिकार करून अर्पणा उत्पन्न करणे आहे.

Aparāpi upamā – yathā nāma piṇḍapātiko bhikkhu dvattiṃsakulaṃ gāmaṃ upanissāya vasanto paṭhamageheyeva dve bhikkhā labhitvā parato ekaṃ vissajjeyya. Punadivase tisso labhitvā parato dve vissajjeyya. Tatiyadivase ādimhiyeva pattapūraṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā paribhuñjeyya. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Dvattiṃsakulagāmo viya hi dvattiṃsākāro. Piṇḍapātiko viya yogāvacaro. Tassa taṃ gāmaṃ upanissāya vāso viya yogino dvattiṃsākāre parikammakaraṇaṃ. Paṭhamagehe dve bhikkhā labhitvā parato ekissā vissajjanaṃ viya dutiyadivase tisso labhitvā parato dvinnaṃ vissajjanaṃ viya ca manasikaroto manasikaroto anupaṭṭhahante vissajjetvā upaṭṭhitesu yāva koṭṭhāsadvaye parikammakaraṇaṃ. Tatiyadivase ādimhiyeva pattapūraṃ labhitvā āsanasālāyaṃ nisīditvā paribhogo viya dvīsu yo suṭṭhutaraṃ upaṭṭhāti, tameva punappunaṃ manasikaritvā appanāya uppādanaṃ.

आकी एक उपमा अशी आहे – जसे की, बत्तीस घरे असलेल्या गावाच्या आश्रयाने राहणारे पिंडपातिक भिक्खू पहिल्याच घरात दोन घरांची भिक्षा मिळाल्यास पुढील एका घराची भिक्षा सोडून देतात. दुसऱ्या दिवशी तीन घरांची भिक्षा मिळाल्यास पुढील दोन घरांची भिक्षा सोडून देतात. तिसऱ्या दिवशी पहिल्याच घरात पात्रभर भिक्षा मिळाल्यास भोजनशाळेत जाऊन भोजन करतात. ही उपमा या साधनेच्या संदर्भात अशाच प्रकारे समजली पाहिजे. बत्तीस घरे असलेल्या गावासारखे बत्तीस आकार आहेत. पिंडपातिक भिक्खूंसारखा योगावचर आहे. त्या भिक्खूंचे त्या गावाच्या आश्रयाने राहणे जसे आहे, तसेच योग्याचे बत्तीस आकारांवर परिकर्म करणे आहे. पहिल्या घरात दोन घरांची भिक्षा मिळवून पुढील एका घराची भिक्षा सोडण्याप्रमाणे, आणि दुसऱ्या दिवशी तीन घरांची भिक्षा मिळवून पुढील दोन घरांची भिक्षा सोडण्याप्रमाणे, मनसिकार करत असताना जे अवयव स्पष्ट होत नाहीत त्यांना सोडून देऊन, स्पष्ट झालेल्या अवयवांपैकी दोन अवयव उरेपर्यंत परिकर्म करणे आहे. तिसऱ्या दिवशी पहिल्याच घरात पात्रभर भिक्षा मिळवून भोजनशाळेत बसून भोजन करण्याप्रमाणे, दोन अवयवांपैकी जो अवयव अधिक चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होतो, त्याच अवयवावर वारंवार मनसिकार करून अर्पणा उत्पन्न करणे आहे.

Appanātoti appanākoṭṭhāsato kesādīsu ekekasmiṃ koṭṭhāse appanā hotīti veditabbāti ayamevettha adhippāyo.

"अर्पणाच्या द्वारे (अप्पनातो)" म्हणजे अर्पणाच्या उत्पत्तीच्या स्थानानुसार, केस इत्यादी अवयवांपैकी कोणत्याही एका अवयवावर अर्पणा प्राप्त होते, असे समजले पाहिजे. हाच येथे अभिप्रेत असलेला अर्थ आहे.

Tayo ca suttantāti adhicittaṃ, sītibhāvo, bojjhaṅgakosallanti ime tayo suttantā vīriyasamādhiyojanatthaṃ veditabbāti ayamettha adhippāyo. Tattha –

"आणि तीन सुत्त (तयो च सुत्तन्ता)" म्हणजे अधिचित्त सुत्त, सीतीभाव सुत्त आणि बोज्झंगकोसल्ल सुत्त. ही तीन सुत्ते वीर्य आणि समाधी यांच्या संतुलनासाठी समजली पाहिजेत, हाच येथे अभिप्रेत असलेला अर्थ आहे. त्यापैकी –

‘‘Adhicittamanuyuttena[Pg.239], bhikkhave, bhikkhunā tīṇi nimittāni kālenakālaṃ manasikātabbāni. Kālenakālaṃ samādhinimittaṃ manasikātabbaṃ. Kālenakālaṃ paggahanimittaṃ manasikātabbaṃ. Kālenakālaṃ upekkhānimittaṃ manasikātabbaṃ. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ samādhinimittaññeva manasikareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ paggahanimittaññeva manasikareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ upekkhānimittaññeva manasikareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ na sammā samādhiyeyya āsavānaṃ khayāya. Yato ca kho, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu kālenakālaṃ samādhinimittaṃ paggahanimittaṃ upekkhānimittaṃ manasikaroti, taṃ hoti cittaṃ muduñca kammaññañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya.

“भिक्खूंनो, अधिचित्ताचा (उच्च मनाचा) अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूने वेळोवेळी तीन निमित्तांचे मनन केले पाहिजे. वेळोवेळी समाधी-निमित्ताचे मनन केले पाहिजे, वेळोवेळी प्रग्रह-निमित्ताचे (वीर्याचे) मनन केले पाहिजे, वेळोवेळी उपेक्षा-निमित्ताचे मनन केले पाहिजे. भिक्खूंनो, जर अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू केवळ समाधी-निमित्ताचेच मनन करत राहिला, तर त्याचे चित्त आळसाकडे वळण्याची शक्यता असते. भिक्खूंनो, जर अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू केवळ प्रग्रह-निमित्ताचेच मनन करत राहिला, तर त्याचे चित्त चंचलतेकडे (उद्धच्च) वळण्याची शक्यता असते. भिक्खूंनो, जर अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू केवळ उपेक्षा-निमित्ताचेच मनन करत राहिला, तर आसवांच्या क्षयासाठी त्याचे चित्त चांगल्या प्रकारे समाधीस्त होणार नाही, अशी शक्यता असते. परंतु भिक्खूंनो, जेव्हा अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू वेळोवेळी समाधी-निमित्त, प्रग्रह-निमित्त आणि उपेक्षा-निमित्त यांचे मनन करतो, तेव्हा त्याचे चित्त मृदू, कर्मक्षम (कार्यक्षम), प्रभास्वर (तेजस्वी) होते, ते नष्ट पावणारे नसते आणि आसवांच्या क्षयासाठी चांगल्या प्रकारे समाधीस्त होते.”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā ukkaṃ bandhati, ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeti, ukkāmukhaṃ ālimpetvā saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipitvā kālenakālaṃ abhidhamati, kālenakālaṃ udakena paripphoseti, kālenakālaṃ ajjhupekkhati. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ abhidhameyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ ḍaheyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ udakena paripphoseyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ nibbāyeyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ ajjhupekkheyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ na sammā paripākaṃ gaccheyya. Yato ca kho, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ kālenakālaṃ abhidhamati, kālenakālaṃ udakena paripphoseti, kālenakālaṃ ajjhupekkhati, taṃ hoti jātarūpaṃ muduñca kammaññañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā upeti kammāya. Yassā yassā ca piḷandhanavikatiyā ākaṅkhati yadi paṭikāya yadi kuṇḍalāya yadi [Pg.240] gīveyyāya yadi suvaṇṇamālāya, tañcassa atthaṃ anubhoti.

“भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादा सुवर्णकार किंवा सुवर्णकाराचा अंतेवासी (शिकाऊ शिष्य) मूष (कुंभी) तयार करतो, मूष तयार करून तिच्या तोंडाला आग लावतो, मूषेचे तोंड तापवून चिमट्याने सोने पकडतो आणि मूषेच्या तोंडात टाकून वेळोवेळी फुंकर मारतो, वेळोवेळी पाणी शिंपडतो, वेळोवेळी तटस्थपणे निरीक्षण करतो. भिक्खूहो, जर तो सुवर्णकार किंवा त्याचा अंतेवासी त्या सोन्याला केवळ फुंकरच मारत राहील, तर ते सोने जळून जाण्याची शक्यता असते. भिक्खूहो, जर तो सुवर्णकार किंवा त्याचा अंतेवासी त्या सोन्यावर केवळ पाणीच शिंपडत राहील, तर ते सोने थंड पडण्याची शक्यता असते. भिक्खूहो, जर तो सुवर्णकार किंवा त्याचा अंतेवासी त्या सोन्याचे केवळ तटस्थपणे निरीक्षणच करत राहील, तर ते सोने योग्य प्रकारे पक्व (शुद्ध) न होण्याची शक्यता असते. परंतु भिक्खूहो, जेव्हा तो सुवर्णकार किंवा त्याचा अंतेवासी त्या सोन्याला वेळोवेळी फुंकर मारतो, वेळोवेळी पाणी शिंपडतो आणि वेळोवेळी तटस्थपणे निरीक्षण करतो, तेव्हा ते सोने मऊ, घडवण्यास योग्य आणि चमकदार बनते, तसेच ते ठिसूळ राहत नाही आणि कामासाठी योग्य प्रकारे तयार होते. मग त्याला ज्या ज्या दागिन्याची इच्छा असेल - मग ती सोन्याची पट्टी असो, कुंडल असो, कंठा असो किंवा सोन्याची माळ असो - तो त्या त्या रूपात ते सोने घडवून आपला हेतू साध्य करतो.”

‘‘Evameva kho, bhikkhave, adhicittamanuyuttena…pe… samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Yassa yassa ca abhiññā sacchi karaṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññā sacchi kiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane’’ti (a. ni. 3.103).

“भिक्खूहो, याचप्रमाणे अधिसित्ताचा (उच्च चित्ताचा) अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूने... आसवांच्या क्षयासाठी चित्त चांगल्या प्रकारे समाहित होते. आणि ज्या ज्या अभिज्ञेद्वारे (उच्च ज्ञानाद्वारे) साक्षात्कृत करण्यायोग्य धर्मासाठी तो आपले चित्त अभिज्ञेच्या साक्षात्कारासाठी वळवतो, त्या त्या बाबतीत तो साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो, जर त्यासाठी आवश्यक ती कारणे उपस्थित असतील तर.”

Idaṃ suttaṃ adhicittanti veditabbaṃ.

हे सुत्त 'अधिसित्त सुत्त' म्हणून ओळखले जावे.

‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo anuttaraṃ sītibhāvaṃ sacchikātuṃ. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti. Yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti. Yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti. Yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati. Paṇītādhimuttiko ca hoti nibbānābhirato. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo anuttaraṃ sītibhāvaṃ sacchikātu’’nti (a. ni. 6.85).

“भिक्खूहो, सहा गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अनुत्तर (सर्वोच्च) शीतभाव (परम शांतता/निर्वाण) साक्षात्कृत करण्यास पात्र असतो. कोणत्या सहा गुणांनी? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू ज्या वेळी चित्ताचा निग्रह करायचा असतो, त्या वेळी चित्ताचा निग्रह करतो. ज्या वेळी चित्ताला प्रगहीत (उत्साहित) करायचे असते, त्या वेळी चित्ताला प्रगहीत करतो. ज्या वेळी चित्ताला संप्रहर्षित (आनंदित) करायचे असते, त्या वेळी चित्ताला संप्रहर्षित करतो. ज्या वेळी चित्ताकडे तटस्थपणे पाहायचे असते, त्या वेळी चित्ताकडे तटस्थपणे पाहतो. तो प्रणीत (उत्कृष्ट ध्येयाप्रती) समर्पित असतो आणि निर्वाणात रममाण होणारा असतो. भिक्खूहो, या सहा गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अनुत्तर शीतभावाचा साक्षात्कार करण्यास पात्र असतो.”

Idaṃ suttaṃ anuttaraṃ sītibhāvoti veditabbaṃ.

हे सुत्त 'अनुत्तर शीतभाव सुत्त' म्हणून ओळखले जावे.

Bojjhaṅgakosallaṃ ‘‘pana evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye līnaṃ cittaṃ hoti, akālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāyā’’ti (saṃ. ni. 5.234) appanākosallakathāyaṃ dassitameva.

बोझंग-कौशल्याविषयी (बोध्यंग कौशल्याविषयी) तर 'भिक्खूहो, याचप्रमाणे ज्या वेळी चित्त लीन (मंदावलेले) असते, त्या वेळी पस्सद्धि-संबोज्झंगाची (प्रश्रब्धि बोध्यंगाची) भावना करण्याची ती योग्य वेळ नसते' इत्यादी प्रकारे 'अप्पना-कोसल्ल-कथा' (अर्पणा कौशल्य कथा) मध्ये दाखवून दिलेच आहे.

Iti idaṃ sattavidhaṃ uggahakosallaṃ suggahitaṃ katvā idañca dasavidhaṃ manasikārakosallaṃ suṭṭhu vavatthapetvā tena yoginā ubhayakosallavasena kammaṭṭhānaṃ sādhukaṃ uggahetabbaṃ. Sace panassa ācariyena saddhiṃ ekavihāreyeva phāsu hoti, evaṃ vitthārena akathāpetvā kammaṭṭhānaṃ suṭṭhu vavatthapetvā kammaṭṭhānaṃ anuyujjantena visesaṃ labhitvā uparūpari kathāpetabbaṃ. Aññattha vasitukāmena yathāvuttena vidhinā vitthārato kathāpetvā punappunaṃ parivattetvā sabbaṃ gaṇṭhiṭṭhānaṃ chinditvā pathavīkasiṇaniddese vuttanayeneva ananurūpaṃ senāsanaṃ pahāya anurūpe [Pg.241] vihāre vasantena khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā paṭikkūlamanasikāre parikammaṃ kātabbaṃ.

अशा प्रकारे, या सात प्रकारच्या उद्ग्रह-कौशल्याचे (शिकण्याच्या कौशल्याचे) चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून आणि या दहा प्रकारच्या मनसिकार-कौशल्याचे (मनन कौशल्याचे) नीट निर्धारण करून, त्या योग्याने दोन्ही कौशल्यांच्या आधारे कर्मास्थानाचे (कामठ्ठानाचे) चांगल्या प्रकारे ग्रहण करावे. जर त्याला आपल्या आचार्यांसोबत एकाच विहारात राहणे सोयीचे असेल, तर त्याने सविस्तर व्याख्यान न ऐकता कर्मास्थान नीट निर्धारित करावे आणि कर्मास्थानाचा अभ्यास करत असताना विशेष प्रगती प्राप्त झाल्यावर पुढील उच्च स्तरांचे मार्गदर्शन घ्यावे. परंतु जर त्याला दुसऱ्या ठिकाणी राहायचे असेल, तर त्याने पूर्वोक्त पद्धतीने सविस्तर मार्गदर्शन घ्यावे, त्याची वारंवार उजळणी करावी, सर्व कठीण व गुंतागुंतीचे मुद्दे सोडवून घ्यावेत आणि 'पठवीकसिण-निद्देस' (पृथ्वीकृत्स्न निर्देश) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच अनुपयुक्त सेनासन (निवासस्थान) सोडून योग्य विहारात राहावे. तेथे लहान-सहान अडथळे दूर करून 'प्रतिकूल-मनसिकार' (अशुभाचे मनन) यावर परिकर्म (प्रारंभिक सराव) करावा.

Karontena pana kesesu tāva nimittaṃ gahetabbaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ vā dve vā kese luñcitvā hatthatale ṭhapetvā vaṇṇo tāva vavatthapetabbo. Chinnaṭṭhānepi kese oloketuṃ vaṭṭati. Udakapatte vā yāgupatte vā oloketumpi vaṭṭatiyeva. Kāḷakakāle disvā kāḷakāti manasikātabbā. Setakāle setāti. Missakakāle pana ussadavasena manasikātabbā honti. Yathā ca kesesu, evaṃ sakalepi tacapañcake disvāva nimittaṃ gahetabbaṃ.

परिकर्म करताना, प्रथम केसांच्या ठिकाणी निमित्त ग्रहण करावे. कसे? एक किंवा दोन केस उपटून हाताच्या तळव्यावर ठेवावेत आणि आधी त्यांच्या रंगाचे निर्धारण करावे. केस कापलेल्या (मुंडण केलेल्या) जागी देखील केसांचे निरीक्षण करणे योग्य आहे. पाण्याच्या पात्रात किंवा कांजीच्या पात्रात देखील त्यांचे निरीक्षण करणे योग्यच आहे. केस काळे असताना ते पाहून 'काळे' असे मनन करावे. पांढरे असताना 'पांढरे' असे मनन करावे. मिश्र रंगाचे असताना मात्र, जे अधिक प्रमाणात असतील त्यानुसार मनन करावे. ज्याप्रमाणे केसांच्या बाबतीत केले जाते, त्याचप्रमाणे संपूर्ण 'त्वचा-पंचक' (केस, रोम, नखे, दात, त्वचा या पाच घटकांमध्ये) देखील प्रत्यक्ष पाहूनच निमित्त ग्रहण करावे.

Koṭṭhāsavavatthāpanakathā

कोष्ठास-व्यवस्थापन-कथा (शरीराच्या अवयवांचे निर्धारण करण्याची कथा)

182. Evaṃ nimittaṃ gahetvā sabbakoṭṭhāse vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena vavatthapetvā vaṇṇasaṇṭhānagandhaāsayokāsavasena pañcadhā paṭikkūlato vavatthapetabbā.

१८२. अशा प्रकारे निमित्त ग्रहण करून, सर्व कोष्ठासांचे (शरीराच्या अवयवांचे) रंग, आकार, दिशा, स्थान आणि मर्यादा यांच्या आधारे निर्धारण करावे; आणि रंग, आकार, गंध, आशय (उत्पत्तीचे स्थान) व स्थान यांच्या आधारे पाच प्रकारे त्यांच्या प्रतिकूलतेचे (अशुचितेचे) निर्धारण करावे.

Tatrāyaṃ sabbakoṭṭhāsesu anupubbakathā. Kesā tāva pakativaṇṇena kāḷakā addāriṭṭhakavaṇṇā. Saṇṭhānato dīghavaṭṭalikā tulādaṇḍasaṇṭhānā. Disato uparimadisāya jātā. Okāsato ubhosu passesu kaṇṇacūḷikāhi, purato nalāṭantena, pacchato galavāṭakena paricchinnā. Sīsakaṭāhaveṭhanaṃ allacammaṃ kesānaṃ okāso. Paricchedato kesā sīsaveṭhanacamme vīhaggamattaṃ pavisitvā patiṭṭhitena heṭṭhā attano mūlatalena, upari ākāsena, tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā, dve kesā ekato natthīti ayaṃ sabhāgaparicchedo. Kesā na lomā, lomā na kesāti evaṃ avasesaekatiṃsakoṭṭhāsehi amissīkatā kesā nāma pāṭiyekko ekakoṭṭhāsoti ayaṃ visabhāgaparicchedo. Idaṃ kesānaṃ vaṇṇādito vavatthāpanaṃ.

त्यात (शरीराच्या अवयवांचे ध्यान करताना) सर्व कोठ्ठासांविषयी (अवयवांविषयी) अनुक्रमे ही माहिती खालीलप्रमाणे आहे. प्रथम, केस (केसा) हे नैसर्गिक रंगाने काळे आणि ओल्या रिठ्ठ्याच्या (काळ्या मण्यांच्या) रंगासारखे असतात. आकाराने ते लांब आणि गोल असतात, तराजूच्या दांडीसारख्या आकाराचे असतात. दिशेच्या दृष्टीने ते वरच्या भागात (डोक्यावर) उगवतात. स्थानाच्या दृष्टीने ते दोन्ही बाजूंनी कानांच्या वरच्या भागाद्वारे, समोर कपाळाच्या सीमेद्वारे आणि पाठीमागे मानेच्या मागील भागाने (खळग्याने) मर्यादित (वेढलेले) असतात. डोक्याची कवटी वेढणारी ओली त्वचा हे केसांचे स्थान आहे. मर्यादेच्या (परिच्छेदाच्या) दृष्टीने, डोक्याला वेढणाऱ्या त्वचेमध्ये धान्याच्या टोकाएवढे (भाताच्या टोकाएवढे) आत शिरून राहिलेल्या केसांच्या खालच्या बाजूला स्वतःच्या मुळाने, वरच्या बाजूला आकाशाने (पोकळीने) आणि आडव्या बाजूला एकमेकांशी ते मर्यादित असतात; दोन केस कधीही एकाच ठिकाणी एकत्र नसतात, हा त्यांचा 'सभाग-परिच्छेद' (समान भागांची मर्यादा) आहे. केस हे शरीरावरील लव (लोम) नव्हेत आणि लव हे केस नव्हेत, अशा प्रकारे उर्वरित ३१ कोठ्ठासांशी (अवयवांशी) न मिसळता वेगळे असणारे 'केस' नावाचा हा एक स्वतंत्र कोठ्ठास (अवयव) आहे, हा त्यांचा 'विसभाग-परिच्छेद' (असमान भागांची मर्यादा) आहे. हे केसांचे रंगादींच्या आधारे केलेले निर्धारण (निश्चितीकरण) आहे.

183. Idaṃ pana nesaṃ vaṇṇādivasena pañcadhā paṭikkūlato vavatthāpanaṃ. Kesā nāmete vaṇṇatopi paṭikkūlā. Saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopi paṭikkūlā.

१८३. आता, रंगादींच्या आधारे पाच प्रकारे त्यांच्या अशुचितेचे (प्रतिकूलतेचे) निर्धारण खालीलप्रमाणे आहे. हे केस रंगानेही प्रतिकूल (किळसवाणे) असतात. तसेच ते आकाराने, गंधाने (वासाने), उत्पत्तीच्या कारणाने (आश्रयाने) and स्थानानेही प्रतिकूल असतात.

Manuññepi [Pg.242] hi yāgupatte vā bhattapatte vā kesavaṇṇaṃ kiñci disvā kesamissakamidaṃ haratha nanti jigucchanti. Evaṃ kesā vaṇṇato paṭikkūlā. Rattiṃ bhuñjantāpi kesasaṇṭhānaṃ akkavākaṃ vā makacivākaṃ vā chupitvāpi tatheva jigucchanti. Evaṃ saṇṭhānato paṭikkūlā.

विस्ताराने सांगायचे तर, अत्यंत स्वादिष्ट अशा पेज (यागु) किंवा भाताच्या पात्रात केसासारखा रंगाचा एखादा धागा जरी दिसला, तरी 'यात केस मिसळला आहे, हे दूर करा' असे म्हणून लोक त्याचा तिरस्कार करतात (किळस मानतात). अशा प्रकारे केस रंगाने प्रतिकूल आहेत. रात्री जेवताना केसाच्या आकाराचा रुईचा धागा किंवा तागाचा धागा जरी हाताला स्पर्श झाला, तरी लोक त्याचप्रमाणे किळस मानतात. अशा प्रकारे केस आकाराने प्रतिकूल आहेत.

Telamakkhanapupphadhūpādi saṅkhāravirahitānañca kesānaṃ gandho paramajeguccho hoti. Tato jegucchataro aggimhi pakkhittānaṃ. Kesā hi vaṇṇasaṇṭhānato appaṭikkūlāpi siyuṃ, gandhena pana paṭikkūlāyeva. Yathā hi daharassa kumārassa vaccaṃ vaṇṇato haliddivaṇṇaṃ, saṇṭhānatopi haliddipiṇḍasaṇṭhānaṃ. Saṅkāraṭṭhāne chaḍḍitañca uddhumātakakāḷasunakhasarīraṃ vaṇṇato tālapakkavaṇṇaṃ. Saṇṭhānato vaṭṭetvā vissaṭṭhamudiṅgasaṇṭhānaṃ. Dāṭhāpissa sumanamakuḷasadisāti ubhayampi vaṇṇasaṇṭhānato siyā appaṭikkūlaṃ gandhena pana paṭikkūlameva. Evaṃ kesāpi siyuṃ vaṇṇasaṇṭhānato appaṭikkūlā gandhena pana paṭikkūlāyevāti.

तेल लावणे, फुले माळणे, धूप देणे इत्यादी संस्कारांशिवाय केसांचा वास अत्यंत किळसवाणा असतो. त्यातही ते आगीत टाकले असता त्यांचा वास अधिकच किळसवाणा होतो. केस हे रंग आणि आकाराने कदाचित प्रतिकूल नसतीलही, परंतु गंधाने (वासाने) ते प्रतिकूलच असतात. जसे की, लहान बालकाची विष्ठा रंगाने हळदीसारखी पिवळी असते आणि आकारानेही हळदीच्या कुड्यासारखी असते. तसेच उकिरड्यावर टाकलेले, फुगलेले काळ्या कुत्र्याचे प्रेत रंगाने पिकलेल्या ताडफळासारखे असते, आकाराने ते गोल केलेल्या मृदंगासारखे असते आणि त्याचे सुळे (दांत) जाईच्या कळीसारखे असतात. अशा प्रकारे हे दोन्ही (बालकाची विष्ठा आणि कुत्र्याचे प्रेत) रंग व आकाराने कदाचित प्रतिकूल वाटणार नाहीत, परंतु गंधाने ते अत्यंत प्रतिकूलच असतात. त्याचप्रमाणे केस देखील रंग व आकाराने कदाचित प्रतिकूल वाटणार नाहीत, परंतु गंधाने ते प्रतिकूलच असतात.

Yathā pana asuciṭṭhāne gāmanissandena jātāni sūpeyyapaṇṇāni nāgarikamanussānaṃ jegucchāni honti aparibhogāni, evaṃ kesāpi pubbalohitamuttakarīsapittasemhādinissandena jātattā jegucchāti idaṃ nesaṃ āsayato pāṭikkulyaṃ.

ज्याप्रमाणे अशुद्ध ठिकाणी गावातील सांडपाण्याच्या प्रवाहामुळे उगवलेली भाजीची पाने शहरातील लोकांसाठी किळसवाणी व अखाद्य असतात, त्याचप्रमाणे केस देखील पू, रक्त, मूत्र, विष्ठा, पित्त, कफ इत्यादींच्या स्रावामुळे (अशुद्ध रसांमुळे) निर्माण होत असल्यामुळे किळसवाणे असतात. हे त्यांच्या उत्पत्तीच्या कारणाने (आश्रयाने) असणारे प्रतिकूलत्व आहे.

Ime ca kesā nāma gūtharāsimhi uṭṭhitakaṇṇikaṃ viya ekatiṃsakoṭṭhāsarāsimhi jātā. Te susānasaṅkāraṭṭhānādīsu jātasākaṃ viya parikkhādīsu jātakamalakuvalayādipupphaṃ viya ca asuciṭṭhāne jātattā paramajegucchāti idaṃ nesaṃ okāsato pāṭikkulyaṃ.

आणि हे केस विष्ठेच्या ढिगाऱ्यावर उगवलेल्या भूछत्राप्रमाणे (अळू किंवा मशरूमप्रमाणे) शरीराच्या इतर ३१ कोठ्ठासांच्या (अवयवांच्या) ढिगाऱ्यावर उगवतात. स्मशान किंवा उकिरड्यावर उगवलेल्या भाजीप्रमाणे आणि सांडपाण्याच्या खंदकात उगवलेल्या लाल किंवा निळ्या कमळाच्या फुलाप्रमाणे, अशुद्ध ठिकाणी उगवत असल्यामुळे ते अत्यंत किळसवाणे असतात. हे त्यांच्या स्थानामुळे असणारे प्रतिकूलत्व आहे.

Yathā ca kesānaṃ, evaṃ sabbakoṭṭhāsānaṃ vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena pañcadhā paṭikkūlatā veditabbā. Vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena pana sabbepi visuṃ visuṃ vavatthapetabbā.

ज्याप्रमाणे केसांच्या बाबतीत, त्याचप्रमाणे इतर सर्व कोठ्ठासांच्या (अवयवांच्या) बाबतीतही रंग, आकार, गंध, आश्रय (उत्पत्तीचे कारण) आणि स्थान या पाच कारणांमुळे असणारे प्रतिकूलत्व जाणावे. तसेच रंग, आकार, दिशा, स्थान आणि मर्यादा (परिच्छेद) यांच्या आधारे सर्व कोठ्ठासांचे वेगवेगळे निर्धारण करावे.

184. Tattha lomā tāva pakativaṇṇato na kesā viya asambhinnakāḷakā, kāḷapiṅgalā pana honti. Saṇṭhānato onataggā tālamūlasaṇṭhānā. Disato dvīsu disāsu jātā. Okāsato ṭhapetvā kesānaṃ patiṭṭhitokāsañca hatthapādatalāni ca yebhuyyena avasesasarīraveṭhanacamme jātā. Paricchedato sarīraveṭhanacamme likhāmattaṃ pavisitvā [Pg.243] patiṭṭhitena heṭṭhā attano mūlatalena, upari ākāsena, tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā, dve lomā ekato natthi, ayaṃ nesaṃ sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१८४. त्यात, शरीरावरील लव (लोम) हे नैसर्गिक रंगाने केसांसारखे पूर्णपणे काळे नसतात, तर ते काळे-तपकिरी (मळकट काळे) असतात. आकाराने decorate त्यांचे टोक खाली वाकलेले असते आणि ते ताडाच्या झाडाच्या मुळासारख्या आकाराचे असतात. दिशेच्या दृष्टीने ते (नाभीच्या) वरच्या आणि खालच्या दोन्ही दिशांना उगवतात. स्थानाच्या दृष्टीने, केसांचे स्थान आणि हाता-पायांचे तळवे सोडून, ते प्रामुख्याने शरीराला वेढणाऱ्या उर्वरित त्वचेवर उगवतात. मर्यादेच्या (परिच्छेदाच्या) दृष्टीने, शरीराला वेढणाऱ्या त्वचेमध्ये एका 'लिखा' (अतिसूक्ष्म धुलीकण किंवा उवांचे अंडे) एवढे आत शिरून राहिलेल्या लवाच्या खालच्या बाजूला स्वतःच्या मुळाने, वरच्या बाजूला आकाशाने (पोकळीने) आणि आडव्या बाजूला एकमेकांशी ते मर्यादित असतात; दोन लव कधीही एकाच ठिकाणी एकत्र नसतात, हा त्यांचा 'सभाग-परिच्छेद' आहे. त्यांचा 'विसभाग-परिच्छेद' मात्र केसांसारखाच असतो.

185. Nakhāti vīsatiyā nakhapattānaṃ nāmaṃ. Te sabbepi vaṇṇato setā. Saṇṭhānato macchasakalikasaṇṭhānā. Disato pādanakhā heṭṭhimadisāya, hatthanakhā uparimadisāyāti dvīsu disāsu jātā. Okāsato aṅgulīnaṃ aggapiṭṭhesu patiṭṭhitā. Paricchedato dvīsu disāsu aṅgulikoṭimaṃsehi, anto aṅgulipiṭṭhimaṃsena, bahi ceva agge ca ākāsena, tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā, dve nakhā ekato natthi, ayaṃ nesaṃ sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१८५. नखे (नखा) हे वीस नखपत्रांचे (हात व पायांच्या नखांचे) नाव आहे. ती सर्व रंगाने पांढरी असतात. आकाराने ती माशाच्या खवल्यांसारखी असतात. दिशेच्या दृष्टीने, पायांची नखे खालच्या दिशेला आणि हातांची नखे वरच्या दिशेला अशा दोन दिशांना उगवतात. स्थानाच्या दृष्टीने ती बोटांच्या टोकांच्या वरच्या भागावर स्थित असतात. मर्यादेच्या (परिच्छेदाच्या) दृष्टीने, दोन्ही दिशांना बोटांच्या टोकांच्या मांसाने, आतल्या बाजूला बोटांच्या पाठीवरील मांसाने, बाहेरच्या बाजूला व टोकाला आकाशाने (पोकळीने) आणि आडव्या बाजूला एकमेकांशी ती मर्यादित असतात; दोन नखे कधीही एकत्र नसतात, हा त्यांचा 'सभाग-परिच्छेद' आहे. त्यांचा 'विसभाग-परिच्छेद' मात्र केसांसारखाच असतो.

186. Dantāti paripuṇṇadantassa dvattiṃsa dantaṭṭhikāni. Tepi vaṇṇato setā. Saṇṭhānato anekasaṇṭhānā. Tesaṃ hi heṭṭhimāya tāva dantapāḷiyā majjhe cattāro dantā mattikāpiṇḍe paṭipāṭiyā ṭhapitaalābubījasaṇṭhānā. Tesaṃ ubhosu passesu ekeko ekamūlako ekakoṭiko mallikamakuḷasaṇṭhāno. Tato ekeko dvimūlako dvikoṭiko yānakaupatthambhinisaṇṭhāno. Tato dve dve timūlā tikoṭikā. Tato dve dve catumūlā catukoṭikāti. Uparimapāḷiyāpi eseva nayo. Disato uparimadisāya jātā. Okāsato dvīsu hanukaṭṭhikesu patiṭṭhitā. Paricchedato heṭṭhā hanukaṭṭhike patiṭṭhitena attano mūlatalena, upari ākāsena, tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā, dve dantā ekato natthi, ayaṃ nesaṃ sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१८६. दात (दन्ता) म्हणजे पूर्ण दात असलेल्या व्यक्तीचे बत्तीस दातांचे हाड (दात) होय. ते देखील रंगाने पांढरे असतात. आकाराने ते विविध आकारांचे असतात. त्या दातांमध्ये खालच्या दातांच्या ओळीच्या मध्यभागी असलेले चार दात हे मातीच्या गोळ्यात ओळीने लावलेल्या भोपळ्याच्या बियांसारख्या आकाराचे असतात. त्यांच्या दोन्ही बाजूंना असलेला एकेक दात (सुळा) हा एक मूळ (मूळ भाग) आणि एक टोक असलेला, जाईच्या कळीसारख्या आकाराचा असतो. त्यानंतरचा एकेक दात हा दोन मुळे आणि दोन टोके असलेला, गाडीच्या टेकूच्या लाकडासारख्या (खोट्यासारख्या) आकाराचा असतो. त्यानंतरचे दोन-दोन दात हे तीन मुळे आणि तीन टोके असलेले असतात. त्यानंतरचे दोन-दोन दात हे चार मुळे आणि चार टोके असलेले असतात. वरच्या दातांच्या ओळीतही हाच नियम लागू होतो. दिशेच्या दृष्टीने ते वरच्या भागात उगवतात. स्थानाच्या दृष्टीने ते दोन्ही जबड्यांच्या हाडांमध्ये स्थित असतात. मर्यादेच्या (परिच्छेदाच्या) दृष्टीने, खाली जबड्याच्या हाडात रुतलेल्या स्वतःच्या मुळाने, वरच्या बाजूला आकाशाने (पोकळीने) आणि आडव्या बाजूला एकमेकांशी ते मर्यादित असतात; दोन दात कधीही एकत्र नसतात, हा त्यांचा 'सभाग-परिच्छेद' आहे. त्यांचा 'विसभाग-परिच्छेद' मात्र केसांसारखाच असतो.

187. Tacoti sakalasarīraṃ veṭhetvā ṭhitacammaṃ. Tassa upari kāḷasāmapītādivaṇṇā chavi nāma yā sakalasarīratopi saṅkaḍḍhiyamānā badaraṭṭhimattā hoti. Taco pana vaṇṇato setoyeva. So cassa setabhāvo aggijālābhighātapaharaṇappahārādīhi viddhaṃsitāya chaviyā pākaṭo hoti. Saṇṭhānato sarīrasaṇṭhānova hoti. Ayamettha saṅkhepo.

१८७. त्वचा (तचो) म्हणजे संपूर्ण शरीराला वेढून असणारी जाड त्वचा (कातडी) होय. तिच्यावर काळ्या, सावळ्या, पिवळ्या इत्यादी रंगांची 'छवि' नावाची पातळ त्वचा असते, जी संपूर्ण शरीरावरून सोलून एकत्र केली असता बोराच्या बियेएवढी होते. मूळ त्वचा (तचो) मात्र रंगाने पांढरीच असते. तिचा तो पांढरेपणा आगीची ज्वाला लागल्याने, शस्त्राच्या प्रहाराने किंवा जखमेमुळे वरची पातळ त्वचा (छवि) नष्ट झाल्यावर स्पष्टपणे दिसून येतो. आकाराने ती शरीराच्या आकारासारखीच असते. हा या विषयाचा संक्षेप आहे.

Vitthārato [Pg.244] pana pādaṅgulittaco kosakārakakosasaṇṭhāno. Piṭṭhipādattaco puṭabandhaupāhanasaṇṭhāno. Jaṅghattaco bhattapuṭakatālapaṇṇasaṇṭhāno. Ūruttaco taṇḍulabharitadīghatthavikasaṇṭhāno. Ānisadattaco udakapūritapaṭaparissāvanasaṇṭhāno. Piṭṭhittaco phalakonaddhacammasaṇṭhāno. Kucchittaco vīṇādoṇikonaddhacammasaṇṭhāno. Urattaco yebhuyyena caturassasaṇṭhāno. Ubhayabāhuttaco tūṇironaddhacammasaṇṭhāno. Piṭṭhihatthattaco khurakosasaṇṭhāno, phaṇakatthavikasaṇṭhāno vā. Hatthaṅgulittaco kuñcikākosakasaṇṭhāno. Gīvattaco galakañcukasaṇṭhāno. Mukhattaco chiddāvachiddo kīṭakulāvakasaṇṭhāno. Sīsattaco pattatthavikasaṇṭhānoti.

सविस्तरपणे सांगायचे तर, पायांच्या बोटांची त्वचा रेशमाच्या किड्याच्या कोशासारखी असते. पायाच्या पाठीची (पाऊलपुष्ठाची) त्वचा बंद असलेल्या पादत्राणासारखी (जोड्यासारखी) असते. नडगीची त्वचा भात गुंडाळलेल्या ताडाच्या पानाच्या पुड्यासारखी असते. मांडीची त्वचा तांदळाने भरलेल्या लांब पिशवीसारखी असते. नितंबाची त्वचा पाण्याने भरलेल्या कापडी गाळणीसारखी असते. पाठीची त्वचा लाकडी फळीवर ताणून बसवलेल्या चामड्यासारखी असते. पोटाची त्वचा विणेच्या पोकळीवर (भांड्यावर) ताणून बसवलेल्या चामड्यासारखी असते. छातीची त्वचा बहुधा चौकोनी आकाराची असते. दोन्ही बाहूंची त्वचा बाण ठेवण्याच्या भात्यावर ताणून बसवलेल्या चामड्यासारखी असते. हाताच्या पाठीची (हस्तपुष्ठाची) त्वचा वस्तऱ्याच्या कोशासारखी किंवा कंगवा ठेवण्याच्या पिशवीसारखी असते. हाताच्या बोटांची त्वचा किल्लीच्या कोशासारखी असते. गळ्याची त्वचा गळपट्ट्यासारखी (गळ्याच्या अवरणासारखी) असते. चेहऱ्याची त्वचा (तोंड, नाक, डोळे इत्यादींच्या छिद्रांमुळे) अनेक छिद्रे असलेली असून किड्यांच्या कोशासारखी असते. डोक्याची त्वचा भिक्षापात्राच्या पिशवीसारखी असते.

Tacapariggaṇhakena ca yogāvacarena uttaroṭṭhato paṭṭhāya uparimukhaṃ ñāṇaṃ pesetvā paṭhamaṃ tāva mukhaṃ pariyonandhitvā ṭhitacammaṃ vavatthapetabbaṃ. Tato nalāṭaṭṭhicammaṃ. Tato thavikāya pakkhittapattassa ca thavikāya ca antarena hatthamiva sīsaṭṭhikassa ca sīsacammassa ca antarena ñāṇaṃ pesetvā aṭṭhikena saddhiṃ cammassa ekābaddhabhāvaṃ viyojentena sīsacammaṃ vavatthapetabbaṃ. Tato khandhacammaṃ. Tato anulomena paṭilomena ca dakkhiṇahatthacammaṃ. Atha teneva nayena vāmahatthacammaṃ. Tato piṭṭhicammaṃ taṃ vavatthapetvā anulomena paṭilomena ca dakkhiṇapādacammaṃ. Atha teneva nayena vāmapādacammaṃ. Tato anukkameneva vatthiudarahadayagīvacammāni vavatthapetabbāni. Atha gīvacammānantaraṃ heṭṭhimahanucammaṃ vavatthapetvā adharoṭṭhapariyosānaṃ pāpetvā niṭṭhapetabbaṃ. Evaṃ oḷārikoḷārikaṃ pariggaṇhantassa sukhumampi pākaṭaṃ hoti. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhito. Paricchedato heṭṭhā patiṭṭhitatalena, upari ākāsena paricchinno, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

त्वचेचे आकलन करणाऱ्या योगाचार्याने वरच्या ओठापासून सुरुवात करून चेहऱ्याच्या वरच्या भागाकडे ज्ञान (लक्ष) वळवून, सर्वप्रथम चेहऱ्याला वेढून राहिलेल्या त्वचेचे निर्धारण करावे. त्यानंतर कपाळाच्या हाडावरील त्वचेचे निर्धारण करावे. त्यानंतर पिशवीत ठेवलेले भिक्षापात्र आणि ती पिशवी यांच्या दरम्यान हात घालण्याप्रमाणे, डोक्याचे हाड आणि डोक्याची त्वचा यांच्या दरम्यान ज्ञान वळवून, हाडाशी जोडलेल्या त्वचेचा एकसंधपणा वेगळा करत डोक्याच्या त्वचेचे निर्धारण करावे. त्यानंतर खांद्यावरील त्वचेचे निर्धारण करावे. त्यानंतर अनुलोम आणि प्रतिलोम (सरळ आणि उलट) क्रमाने उजव्या हाताच्या त्वचेचे निर्धारण करावे. त्यानंतर त्याच पद्धतीने डाव्या हाताच्या त्वचेचे निर्धारण करावे. त्यानंतर पाठीच्या त्वचेचे निर्धारण करावे; आणि त्याचे निर्धारण करून अनुलोम व प्रतिलोम क्रमाने उजव्या पायाच्या त्वचेचे निर्धारण करावे. त्यानंतर त्याच पद्धतीने डाव्या पायाच्या त्वचेचे निर्धारण करावे. त्यानंतर अनुक्रमे ओटीपोट, पोट, छाती आणि गळ्याच्या त्वचेचे निर्धारण करावे. त्यानंतर गळ्याच्या त्वचेनंतर खालच्या जबड्याच्या त्वचेचे निर्धारण करून, खालच्या ओठापर्यंत पोहोचवून ते पूर्ण करावे. अशा प्रकारे स्थूलातील स्थूल भागाचे ग्रहण करणाऱ्या योगाचार्याला सूक्ष्म भाग देखील स्पष्ट होतो. दिशेच्या दृष्टीने, ती दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या) उत्पन्न झालेली असते. स्थानाच्या दृष्टीने, ती संपूर्ण शरीराला वेढून राहिलेली असते. मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली ती ज्या पृष्ठभागावर आधारलेली आहे त्याने आणि वर आकाशाने मर्यादित असते; हा तिचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

188. Maṃsanti nava maṃsapesisatāni. Taṃ sabbampi vaṇṇato rattaṃ kiṃsukapupphasadisaṃ. Saṇṭhānato jaṅghapiṇḍikamaṃsaṃ tālapaṇṇapuṭabhattasaṇṭhānaṃ. Ūrumaṃsaṃ nisadapotasaṇṭhānaṃ. Ānisadamaṃsaṃ uddhanakoṭisaṇṭhānaṃ. Piṭṭhimaṃsaṃ tālaguḷapaṭalasaṇṭhānaṃ. Phāsukadvayamaṃsaṃ koṭṭhalikāya kucchiyaṃ tanumattikālepasaṇṭhānaṃ. Thanamaṃsaṃ vaṭṭetvā avakkhittamattikāpiṇḍasaṇṭhānaṃ. Bāhudvayamaṃsaṃ [Pg.245] dviguṇaṃ katvā ṭhapitaniccammamahāmūsikasaṇṭhānaṃ. Evaṃ oḷārikoḷārikaṃ pariggaṇhantassa sukhumampi pākaṭaṃ hoti. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato vīsādhikāni tīṇi aṭṭhisatāni anulimpitvā ṭhitaṃ. Paricchedato heṭṭhā aṭṭhisaṅghāte patiṭṭhitatalena, upari tacena, tiriyaṃ aññamaññena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१८८. 'मांस' म्हणजे नऊशे मांसपेटी (मांसाचे तुकडे) होत. ते सर्व रंगाने लाल असून पळसाच्या फुलासारखे असते. आकाराच्या दृष्टीने, पायाच्या पिंढरीचे मांस ताडाच्या पानात गुंडाळलेल्या भाताच्या पुड्यासारखे असते. मांडीचे मांस वरवंट्यासारखे असते. नितंबाचे मांस मातीच्या चुलीच्या बाजूंसारखे (कोनासारखे) असते. पाठीचे मांस ताडाच्या गुळाच्या थरासारखे असते. दोन्ही बाजूंच्या बरगड्यांचे मांस धान्याच्या कोठाराच्या आत लावलेल्या मातीच्या पातळ लेपासारखे असते. स्तनांचे मांस गोल करून खाली टाकलेल्या मातीच्या गोळ्यासारखे असते. दोन्ही बाहूंचे मांस चामडे काढलेले दोन मोठे उंदीर एकत्र करून ठेवल्यासारखे असते. अशा प्रकारे स्थूलातील स्थूल भागाचे ग्रहण करणाऱ्या योगाचार्याला सूक्ष्म भाग देखील स्पष्ट होतो. दिशेच्या दृष्टीने, ते दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या) उत्पन्न झालेले असते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते तीनशे वीस (३२०) हाडांना वेढून राहिलेले असते. मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली ते हाडांच्या सांध्यांवर आधारलेल्या पृष्ठभागाने, वर त्वचेने आणि बाजूला एकमेकांशी मर्यादित असते; हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

189. Nhārūti nava nhārusatāni. Vaṇṇato sabbepi nhārū setā. Saṇṭhānato nānāsaṇṭhānā. Etesu hi gīvāya uparimabhāgato paṭṭhāya pañca mahānhārū sarīraṃ vinandhamānā purimapassena otiṇṇā. Pañca pacchimapassena. Pañca dakkhiṇapassena. Pañca vāmapassena. Dakkhiṇahatthaṃ vinandhamānāpi hatthassa purimapassena pañca. Pacchimapassena pañca. Tathā vāmahatthaṃ vinandhamānā. Dakkhiṇapādaṃ vinandhamānāpi pādassa purimapassena pañca. Pacchimapassena pañca. Tathā vāmapādaṃ vinandhamānāpīti evaṃ sarīradhārakā nāma saṭṭhimahānhārū kāyaṃ vinandhamānā otiṇṇā. Ye kaṇḍarātipi vuccanti. Te sabbepi kandalamakuḷasaṇṭhānā. Aññe pana taṃ taṃ padesaṃ ajjhottharitvā ṭhitā. Tato sukhumatarā suttarajjukasaṇṭhānā. Aññe tato sukhumatarā pūtilatāsaṇṭhānā, aññe tato sukhumatarā mahāvīṇātantisaṇṭhānā. Aññe thūlasuttakasaṇṭhānā. Hatthapādapiṭṭhīsu nhārū sakuṇapādasaṇṭhānā. Sīse nhārū dārakānaṃ sīsajālakasaṇṭhānā. Piṭṭhiyaṃ nhārū ātape pasāritaallajālasaṇṭhānā. Avasesā taṃtaṃaṅgapaccaṅgānugatā nhārū sarīre paṭimukkajālakañcukasaṇṭhānā. Disato dvīsu disāsu jātā. Okāsato sakalasarīre aṭṭhīni ābandhitvā ṭhitā. Paricchedato heṭṭhā tiṇṇaṃ aṭṭhisatānaṃ upari patiṭṭhitatalehi, upari maṃsacammāni āhacca ṭhitappadesehi, tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā, ayaṃ nesaṃ sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१८९. 'स्नायू' म्हणजे नऊशे स्नायू होत. रंगाने सर्वच स्नायू पांढरे असतात. आकाराने ते विविध आकारांचे असतात. या नऊशे स्नायूंमध्ये, गळ्याच्या वरच्या भागापासून सुरू होऊन शरीराला वेढून घेणारे पाच मुख्य स्नायू पुढच्या बाजूने खाली उतरतात; पाच मागच्या बाजूने, पाच उजव्या बाजूने आणि पाच डाव्या बाजूने खाली उतरतात. उजव्या हाताला वेढून घेणारे देखील हाताच्या पुढच्या बाजूने पाच आणि मागच्या बाजूने पाच असतात. त्याचप्रमाणे डाव्या हाताला वेढून घेणारे असतात. उजव्या पायाला वेढून घेणारे देखील पायाच्या पुढच्या बाजूने पाच आणि मागच्या बाजूने पाच असतात. त्याचप्रमाणे डाव्या पायाला वेढून घेणारे असतात. अशा प्रकारे शरीराला आधार देणारे साठ (६०) मुख्य स्नायू शरीराला वेढून खाली उतरलेले असतात, ज्यांना 'कंडरा' असेही म्हणतात. ते सर्व कंदलाच्या कळीसारख्या आकाराचे असतात. इतर स्नायू मात्र त्या त्या भागाला व्यापून राहिलेले असतात. त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म स्नायू सुताच्या दोऱ्यासारख्या आकाराचे असतात. त्यापेक्षाही अधिक सूक्ष्म असलेले इतर स्नायू पूतिलतेच्या (वेलीच्या) आकाराचे असतात; त्यापेक्षाही अधिक सूक्ष्म असलेले इतर स्नायू मोठ्या विणेच्या तारेसारख्या आकाराचे असतात. इतर काही जाड सुताच्या दोऱ्यासारख्या आकाराचे असतात. हात आणि पायांच्या पाठीवरील स्नायू पक्ष्यांच्या पायाच्या आकाराचे असतात. डोक्यावरील स्नायू लहान मुलांच्या डोक्यावर घालण्याच्या जाळीदार टोपीसारख्या आकाराचे असतात. पाठीवरील स्नायू उन्हात वाळत घातलेल्या ओल्या जाळ्यासारख्या आकाराचे असतात. उर्वरित त्या त्या अंग-प्रत्यंगांमध्ये पसरलेले स्नायू शरीरावर चढवलेल्या जाळीदार अंगरख्यासारख्या आकाराचे असतात. दिशेच्या दृष्टीने, ते दोन्ही दिशांमध्ये उत्पन्न झालेले असतात. स्थानाच्या दृष्टीने, ते संपूर्ण शरीरातील हाडांना बांधून राहिलेले असतात. मर्यादेच्या दृष्टीने, खाली ते तीनशे हाडांच्या वर आधारलेल्या पृष्ठभागाने, वर मांस आणि त्वचेला स्पर्श करणाऱ्या भागांनी आणि बाजूला एकमेकांशी मर्यादित असतात; हा त्यांचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

190. Aṭṭhīti ṭhapetvā dvattiṃsa dantaṭṭhīni avasesāni catusaṭṭhi hatthaṭṭhīni, catusaṭṭhi pādaṭṭhīni, catusaṭṭhi maṃsanissitāni muduaṭṭhīni, dve paṇhikaṭṭhīni, ekekasmiṃ pāde dve dve gopphakaṭṭhīni, dve jaṅghaṭṭhīni, ekaṃ jaṇṇukaṭṭhi, ekaṃ ūruṭṭhi, dve kaṭiṭṭhīni, aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni, catuvīsati phāsukaṭṭhīni, cuddasa uraṭṭhīni[Pg.246], ekaṃ hadayaṭṭhi, dve akkhakaṭṭhīni, dve koṭṭaṭṭhīni, dve bāhuṭṭhīni, dve dve aggabāhuṭṭhīni, satta gīvaṭṭhīni, dve hanukaṭṭhīni, ekaṃ nāsikaṭṭhi, dve akkhiṭṭhīni, dve kaṇṇaṭṭhīni, ekaṃ nalāṭaṭṭhi. Ekaṃ muddhaṭṭhi, nava sīsakapālaṭṭhīnīti evaṃ timattāni aṭṭhisatāni, tāni sabbānipi vaṇṇato setāni. Saṇṭhānato nānāsaṇṭhānāni.

१९०. 'हाडे' म्हणजे बत्तीस दातांची हाडे वगळून, उर्वरित चौसष्ट हातांची हाडे, चौसष्ट पायांची हाडे, मांसावर आधारित चौसष्ट मऊ हाडे, दोन टाचांची हाडे, प्रत्येक पायात दोन-दोन घोट्यांची हाडे, दोन नडगीची हाडे, एक गुडघ्याचे हाड, एक मांडीचे हाड, दोन कंबर-हाडे, अठरा पाठीच्या कण्याचे हाडे, चोवीस बरगड्यांची हाडे, चौदा छातीची हाडे, एक हृदयाचे (छातीचे मध्य) हाड, दोन जत्रूची (गळ्याची) हाडे, दोन खांद्याच्या पात्यांची हाडे, दोन बाहूंची हाडे, दोन-दोन अग्रबाहूंची हाडे, सात मानेची हाडे, दोन जबड्यांची हाडे, एक नाकाचे हाड, दोन डोळ्यांच्या खोबणीची हाडे, दोन कानांची हाडे, एक कपाळाचे हाड, एक टाळूचे हाड आणि नऊ कवटीची हाडे; अशा प्रकारे सुमारे तीनशे हाडे असतात. ती सर्व रंगाने पांढरी असतात आणि आकाराने विविध आकारांची असतात.

Tattha hi aggapādaṅguliaṭṭhīni katakabījasaṇṭhānāni. Tadanantarāni majjhapabbaṭṭhīni panasaṭṭhisaṇṭhānāni. Mūlapabbaṭṭhīni paṇavasaṇṭhānāni. Piṭṭhipādaṭṭhīni koṭṭitakandalakandarāsisaṇṭhānāni. Paṇhikaṭṭhi ekaṭṭhitālaphalabījasaṇṭhānaṃ. Gopphakaṭṭhīni baddhakīḷāgoḷakasaṇṭhānāni. Jaṅghaṭṭhīnaṃ gopphakaṭṭhīsu patiṭṭhitaṭṭhānaṃ apanītatacasindikaḷīrasaṇṭhānaṃ. Khuddakajaṅghaṭṭhikaṃ dhanukadaṇḍasaṇṭhānaṃ. Mahantaṃ milātasappapiṭṭhisaṇṭhānaṃ. Jaṇṇukaṭṭhi ekato parikkhīṇapheṇakasaṇṭhānaṃ. Tattha jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ atikhiṇaggagosiṅgasaṇṭhānaṃ. Ūruṭṭhi duttacchitavāsiparasudaṇḍasaṇṭhānaṃ. Tassa kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhitaṭṭhānaṃ kīḷāgoḷakasaṇṭhānaṃ. Tena kaṭiṭṭhino patiṭṭhitaṭṭhānaṃ aggacchinnamahāpunnāgaphalasaṇṭhānaṃ.

त्यात (शरीरातील ३०० हाडांमध्ये) पायांच्या बोटांच्या टोकांची हाडे निर्मळीच्या बीच्या (कतक बी) आकाराची असतात. त्यांच्या लगतची मधली पेरांची हाडे फणसाच्या बीच्या आकाराची असतात. मुळाकडील पेरांची हाडे लहान ढोलकीच्या (पणव) आकाराची असतात. पायाच्या पाठीची (पाऊलपुष्ठाची) हाडे ठेचलेल्या कंदाच्या किंवा केळीच्या मुळांच्या समूहासारखी असतात. टाचेचे हाड एकाच बी असलेल्या ताडफळाच्या बीसारखे असते. घोट्याची हाडे दोरीने बांधून एकत्र केलेल्या खेळण्याच्या चेंडूंसारखी असतात. घोट्याच्या हाडांवर टेकणारा नडगीच्या हाडांचा भाग सोललेल्या कोंबासारखा असतो. नडगीचे लहान हाड धनुष्याच्या दांडीसारखे असते. मोठे हाड रोडावलेल्या सापाच्या पाठीसारखे असते. गुडघ्याचे हाड एका बाजूने झिजलेल्या फेसासारखे असते. त्या गुडघ्याच्या हाडावर नडगीचे हाड टेकण्याची जागा बोथट टोकाच्या बैलाच्या शिंगासारखी असते. मांडीचे हाड नीट न तासलेल्या कुऱ्हाडीच्या दांड्यासारखे असते. त्या मांडीच्या हाडाची कंबरपुष्ठाच्या हाडावर टेकण्याची जागा खेळण्याच्या चेंडूसारखी असते. त्या मांडीच्या हाडाने कंबरपुष्ठाच्या हाडावर टेकण्याची जागा टोकाकडून कापलेल्या मोठ्या पुन्नाग फळासारखी असते।

Kaṭiṭṭhīni dvepi ekābaddhāni hutvā kumbhakārikauddhanasaṇṭhānāni. Pāṭiyekkaṃ kammārakūṭayottakasaṇṭhānāni. Koṭiyaṃ ṭhitaṃ ānisadaṭṭhi adhomukhaṃ katvā gahitasappaphaṇasaṇṭhānaṃ, sattaṭṭhaṭṭhānesu chiddāvachiddaṃ. Piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni abbhantarato uparūpari ṭhapitasīsapaṭṭaveṭhakasaṇṭhānāni. Bāhirato vaṭṭanāvaḷisaṇṭhānāni. Tesaṃ antarantarā kakacadantasadisā dve tayo kaṇṭakā honti. Catuvīsatiyā phāsukaṭṭhīsu aparipuṇṇāni aparipuṇṇaasisaṇṭhānāni. Paripuṇṇāni paripuṇṇaasisaṇṭhānāni. Sabbānipi odātakukkuṭassa pasāritapakkhasaṇṭhānāni. Cuddasa uraṭṭhīni jiṇṇasandamānikapañjarasaṇṭhānāni. Hadayaṭṭhi dabbiphaṇasaṇṭhānaṃ.

कंबरेची दोन्ही हाडे एकत्र जोडली गेल्यास कुंभाराने बनवलेल्या चुलीच्या आकाराची दिसतात. ती वेगवेगळी असल्यास लोहाराच्या हातोड्याच्या दांड्यासारखी दिसतात. टोकाला असलेले नितंबाचे हाड खाली तोंड करून धरलेल्या सापाच्या फण्यासारखे असते आणि त्यात सात-आठ ठिकाणी छिद्रे असतात. पाठीच्या कण्याचे मणके आतल्या बाजूने एकावर एक ठेवलेल्या शिसेपट्टीच्या गुंडाळीसारखे दिसतात. बाहेरून ते फिरणाऱ्या चाकांच्या माळेसारखे दिसतात. त्या पाठीच्या मणक्यांच्या मध्ये मध्ये करवतीच्या दातांसारखे दोन किंवा तीन काट्यांसारखे हाडांचे भाग असतात. चोवीस बरगड्यांपैकी अपूर्ण बरगड्या अपूर्ण तलवारीच्या आकाराच्या असतात. पूर्ण बरगड्या पूर्ण तलवारीच्या आकाराच्या असतात. सर्व बरगड्या मिळून पांढऱ्या कोंबड्याच्या पसरलेल्या पंखांसारख्या दिसतात. छातीची चौदा हाडे जुन्या मोडकळीस आलेल्या पालखीच्या सांगाड्यासारखी असतात. छातीचे मधले हाड (उरोस्थी) पळीच्या पात्यासारखे असते।

Akkhakaṭṭhīni khuddakalohavāsidaṇḍasaṇṭhānāni. Koṭṭaṭṭhīni ekato parikkhīṇasīhaḷakuddālasaṇṭhānāni. Bāhuṭṭhīni ādāsadaṇḍakasaṇṭhānāni. Aggabāhuṭṭhīni yamakatālakandasaṇṭhānāni. Maṇibandhaṭṭhīni ekato alliyāpetvā ṭhapitasīsakapaṭṭaveṭhakasaṇṭhānāni. Piṭṭhihatthaṭṭhīni koṭṭitakandalakandarāsisaṇṭhānāni[Pg.247]. Hatthaṅgulīsu mūlapabbaṭṭhīni paṇavasaṇṭhānāni. Majjhapabbaṭṭhīni aparipuṇṇapanasaṭṭhisaṇṭhānāni. Aggapabbaṭṭhīni katakabījasaṇṭhānāni.

जत्रूची (गळ्याखालील कॉलर बोन) दोन्ही हाडे लहान लोखंडी वाश्याच्या दांड्यासारखी असतात. खांद्याची दोन्ही हाडे (स्कंधास्थी) एका बाजूने झिजलेल्या सिंहली कुदळीसारखी असतात. दंडाची हाडे आरशाच्या दांडीसारखी असतात. दोन्ही हातांच्या अग्रबाहूची हाडे जोडीने असलेल्या ताडाच्या कोंबांसारखी असतात. मनगटाची हाडे एकमेकांना जोडून ठेवलेल्या शिसेपट्टीच्या वलयांसारखी असतात. हाताच्या पाठीची (हस्तपुष्ठाची) हाडे ठेचलेल्या कंदाच्या किंवा केळीच्या मुळांच्या समूहासारखी असतात. हाताच्या बोटांच्या हाडांमध्ये मुळाकडील पेरांची हाडे लहान ढोलकीच्या (पणव) आकाराची असतात. मधली पेरांची हाडे अपूर्ण फणसाच्या बीच्या आकाराची असतात. टोकांची पेरांची हाडे निर्मळीच्या बीच्या आकाराची असतात।

Satta gīvaṭṭhīni daṇḍena vijjhitvā paṭipāṭiyā ṭhapitavaṃsakaḷīracakkalakasaṇṭhānāni. Heṭṭhimahanukaṭṭhi kammārānaṃ ayokūṭayottakasaṇṭhānaṃ. Uparimaṃ avalekhanasatthakasaṇṭhānaṃ. Akkhikūpanāsakūpaṭṭhīni apanītamiñjataruṇatālaṭṭhisaṇṭhānāni. Nalāṭaṭṭhi adhomukhaṭṭhapitasaṅkhathālakakapālasaṇṭhānaṃ. Kaṇṇacūḷikaṭṭhīni nhāpitakhurakosasaṇṭhānāni. Nalāṭakaṇṇacūḷikānaṃ upari paṭṭabandhanokāse aṭṭhisaṅkuṭitaghaṭapuṇṇapaṭalakhaṇḍasaṇṭhānaṃ. Muddhaṭṭhi mukhacchinnavaṅkanāḷikerasaṇṭhānaṃ. Sīsaṭṭhīni sibbetvā ṭhapitajajjaralābukaṭāhasaṇṭhānāni.

मानेचे सात मणके काठीने ओवून एकापाठोपाठ एक रचून ठेवलेल्या बांबूच्या कोंबाच्या चकत्यांसारखे असतात. खालचे जबड्याचे हाड लोहाराच्या सांडशीसारखे असते. वरचे जबड्याचे हाड ऊस सोलण्याच्या लहान सुरीसारखे असते. डोळ्यांच्या खोबणीची आणि नाकाच्या खोबणीची हाडे आतील गर काढलेल्या कोवळ्या ताडफळाच्या बीसारखी असतात. कपाळाचे हाड उपडे करून ठेवलेल्या शंखाच्या फुटलेल्या तुकड्यासारखे असते. कानाच्या पाठीमागील हाडे (शंखास्थी) न्हाव्याच्या वस्तऱ्याच्या पेटीसारखी असतात. कपाळ आणि कानांच्या वरच्या भागात, जेथे मुकुट किंवा शिरोभूषण बांधले जाते, तेथील हाड सुरकुतलेल्या आणि तुपाने भरलेल्या भांड्यावरील साय किंवा कापडाच्या तुकड्यासारखे असते. डोक्याच्या वरचे हाड (शिरोस्थी) तोंड कापलेल्या वाकड्या नारळाच्या करवंटीसारखे असते. डोक्याची हाडे शिवून एकत्र जोडलेल्या जुन्या जीर्ण भोपळ्याच्या कवचासारखी असतात।

Disato dvīsu disāsu jātāni. Okāsato avisesena sakalasarīre ṭhitāni. Visesena panettha sīsaṭṭhīni givaṭṭhīsu patiṭṭhitāni. Gīvaṭṭhīni piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīsu. Piṭṭhikaṇṭakaṭṭhīni kaṭiṭṭhīsu. Kaṭiṭṭhīni ūruṭṭhīsu. Ūruṭṭhīni jaṇṇukaṭṭhīsu. Jaṇṇukaṭṭhīni jaṅghaṭṭhīsu. Jaṅghaṭṭhīni gopphakaṭṭhīsu. Gopphakaṭṭhīni piṭṭhipādaṭṭhīsu patiṭṭhitāni. Paricchedato anto aṭṭhimiñjena, uparito maṃsena, agge mūle ca aññamaññena paricchinnāni, ayaṃ nesaṃ sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

दिशेच्या दृष्टीने, ती (हाडे) वरच्या आणि खालच्या अशा दोन्ही दिशांना उत्पन्न होतात. स्थानाच्या दृष्टीने, सामान्यतः ती संपूर्ण शरीरात स्थित असतात. परंतु विशेष रूपाने सांगायचे तर, या हाडांमध्ये डोक्याची हाडे मानेच्या मणक्यांवर टेकलेली असतात. मानेचे मणके पाठीच्या कण्यावर टेकलेले असतात. पाठीचा कणा कंबरेच्या हाडांवर टेकलेला असतो. कंबरेची हाडे मांडीच्या हाडांवर टेकलेली असतात. मांडीची हाडे गुडघ्याच्या हाडांवर टेकलेली असतात. गुडघ्याची हाडे नडगीच्या हाडांवर टेकलेली असतात. नडगीची हाडे घोट्याच्या हाडांवर टेकलेली असतात. घोट्याची हाडे पायाच्या पाठीच्या हाडांवर टेकलेली असतात. मर्यादेच्या दृष्टीने, आतल्या बाजूने ती हाडांच्या मज्जेने, वरच्या बाजूने मांसाने, आणि टोकाला व मुळाशी एकमेकांशी जोडलेली असल्याने मर्यादित असतात. हा त्यांचा 'सभाग-परिच्छेद' आहे. तर 'विसभाग-परिच्छेद' केसांसारखाच असतो।

191. Aṭṭhimiñjanti tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantaragataṃ miñjaṃ. Taṃ vaṇṇato setaṃ. Saṇṭhānato mahantamahantānaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantaragataṃ veḷunāḷiyaṃ pakkhittaseditamahāvettaggasaṇṭhānaṃ. Khuddānukhuddakānaṃ abbhantaragataṃ veḷuyaṭṭhipabbesu pakkhittaseditatanuvettaggasaṇṭhānaṃ. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato aṭṭhīnaṃ abbhantare patiṭṭhitaṃ. Paricchedato aṭṭhīnaṃ abbhantaratalehi paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१९१. अस्थिमज्जा (हाडांमधील मज्जा) म्हणजे त्या त्या हाडांच्या आत असलेली मज्जा होय. ती रंगाने पांढरी असते. आकाराच्या दृष्टीने, मोठ्या मोठ्या हाडांच्या आत असलेली मज्जा बांबूच्या नळीत घालून उकडलेल्या मोठ्या वेताच्या कोंबासारखी दिसते. लहान आणि अतिशय लहान हाडांच्या आत असलेली मज्जा बांबूच्या लहान पेरांमध्ये घालून उकडलेल्या बारीक वेताच्या कोंबासारखी दिसते. दिशेच्या दृष्टीने, ती वरच्या आणि खालच्या अशा दोन्ही दिशांना उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, ती हाडांच्या आत स्थित असते. मर्यादेच्या दृष्टीने, ती हाडांच्या आतील पृष्ठभागाने मर्यादित असते. हा तिचा 'सभाग-परिच्छेद' आहे. तर 'विसभाग-परिच्छेद' केसांसारखाच असतो।

192. Vakkanti ekabandhanā dve maṃsapiṇḍikā. Taṃ vaṇṇato mandarattaṃ pāḷibhaddakaṭṭhivaṇṇaṃ. Saṇṭhānato dārakānaṃ yamakakīḷāgoḷakasaṇṭhānaṃ, ekavaṇṭapaṭibaddhaambaphaladvayasaṇṭhānaṃ vā. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato galavāṭakā nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā [Pg.248] bhinnena thūlanhārunā vinibaddhaṃ hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ. Paricchedato vakkaṃ vakkabhāgena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१९२. वृक्क (वक्क) म्हणजे एकाच बंधनाने जोडलेले मांसाचे दोन गोळे होत. ते रंगाने थोडे लालसर, पांगाऱ्याच्या बीच्या रंगासारखे असतात. आकाराच्या दृष्टीने, ते मुलांच्या खेळण्यातील जोडलेल्या दोन चेंडूंसारखे असतात, किंवा एकाच देठाला जोडलेल्या दोन आंब्यांच्या जोडीसारखे असतात. दिशेच्या दृष्टीने, ते वरच्या दिशेला उत्पन्न होतात. स्थानाच्या दृष्टीने, कंठातून निघणाऱ्या एका मूळ बंधनाने थोडे खाली जाऊन दोन भागांत विभागलेल्या जाड शिरेने बांधलेले असून, हृदयाच्या मांसाला वेढून राहिलेले असतात. मर्यादेच्या दृष्टीने, ते वृक्काच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित असतात. हा त्यांचा 'सभाग-परिच्छेद' आहे. तर 'विसभाग-परिच्छेद' केसांसारखाच असतो।

193. Hadayanti hadayamaṃsaṃ. Taṃ vaṇṇato rattapadumapattapiṭṭhivaṇṇaṃ. Saṇṭhānato bāhirapattāni apanetvā adhomukhaṃ ṭhapitapadumamakuḷasaṇṭhānaṃ. Bahi maṭṭhaṃ, anto kosātakīphalassa abbhantarasadisaṃ. Paññavantānaṃ thokaṃ vikasitaṃ, mandapaññānaṃ makuḷitameva. Anto cassa punnāgaṭṭhipatiṭṭhānamatto āvāṭako hoti, yattha addhapasatamattaṃ lohitaṃ saṇṭhāti, yaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti. Taṃ panetaṃ rāgacaritassa rattaṃ hoti, dosacaritassa kāḷakaṃ, mohacaritassa maṃsadhovanaudakasadisaṃ, vitakkacaritassa kulatthayūsavaṇṇaṃ, saddhācaritassa kaṇikārapupphavaṇṇaṃ, paññācaritassa acchaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ paṇḍaraṃ parisuddhaṃ niddhotajātimaṇi viya jutimantaṃ khāyati. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ majjhe patiṭṭhitaṃ. Paricchedato hadayaṃ hadayabhāgena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१९३. 'हदय' म्हणजे हृदयाचे मांस होय. रंगाने ते लाल कमळाच्या पाकळीच्या पाठीसारख्या रंगाचे असते. आकाराने ते बाहेरील पाकळ्या काढून टाकून खाली तोंड करून ठेवलेल्या कमळाच्या कळीसारखे असते. बाहेरून ते गुळगुळीत असते आणि आतून दोडक्याच्या फळाच्या आतील भागासारखे असते. प्रज्ञावंतांचे (बुद्धिमानांचे) हृदय थोडे उमललेले असते, तर मंदबुद्धी लोकांचे केवळ कळीसारखेच मिटलेले असते. आणि त्याच्या आत सुरंगीच्या बीच्या आकाराचा एक छोटा खड्डा असतो, ज्यामध्ये अर्धा पळ (अंजली) एवढे रक्त साठलेले असते, ज्याच्या आधाराने मनोधातू आणि मनोविज्ञाणधातू कार्य करतात. आणि ते रक्त रागचरित (कामवासनाप्रधान) व्यक्तीचे लाल असते, द्वेषचरित व्यक्तीचे काळे असते, मोहचरित व्यक्तीचे मांस धुतलेल्या पाण्यासारखे असते, वितर्कचरित व्यक्तीचे कुळथाच्या कढणासारख्या रंगाचे असते, श्रद्धाचरित व्यक्तीचे बहावा फुलाच्या रंगाचे असते, आणि प्रज्ञाचरित व्यक्तीचे स्वच्छ, अत्यंत प्रसन्न, गढूळ नसलेले, पांढरे, अत्यंत शुद्ध आणि उत्तम प्रकारे घासलेल्या अस्सल रत्नासारखे तेजस्वी दिसते. दिशेच्या दृष्टीने ते शरीराच्या वरच्या भागात उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने ते शरीराच्या आत दोन्ही स्तनांच्या मध्ये स्थित असते. मर्यादेच्या दृष्टीने हृदय हे हृदयाच्याच भागाने मर्यादित असते, हा त्याचा सभाग-परिच्छेद (सजातीय मर्यादा) आहे. विसभाग-परिच्छेद (विजातीय मर्यादा) मात्र केसांसारखाच आहे.

194. Yakananti yamakamaṃsapaṭalaṃ. Taṃ vaṇṇato rattaṃ paṇḍukadhātukaṃ nātirattakumudassa pattapiṭṭhivaṇṇaṃ. Saṇṭhānato mūle ekaṃ agge yamakaṃ koviḷārapattasaṇṭhānaṃ. Tañca dandhānaṃ ekameva hoti mahantaṃ, paññavantānaṃ dve vā tīṇi vā khuddakāni. Disato uparimāya disāya jātaṃ, okāsato dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ. Paricchedato yakanaṃ yakanabhāgena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१९४. 'यकृत' म्हणजे दुहेरी मांसाचा पडदा होय. रंगाने ते फिकट लाल रंगाचे असते, जे फार लाल नसलेल्या कुमुद (पांढऱ्या कमळाच्या) पाकळीच्या पाठीसारख्या रंगाचे असते. आकाराने ते मुळाशी एक आणि टोकाकडे दुहेरी अशा कांचन पत्राच्या आकाराचे असते. आणि ते मंदबुद्धी लोकांचे एकच आणि मोठे असते, तर प्रज्ञावंतांचे दोन किंवा तीन लहान तुकड्यांचे असते. दिशेच्या दृष्टीने ते वरच्या भागात उत्पन्न होते, स्थानाच्या दृष्टीने दोन्ही स्तनांच्या आत उजव्या कुशीला आश्रित होऊन स्थित असते. मर्यादेच्या दृष्टीने यकृत हे यकृताच्याच भागाने मर्यादित असते, हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

195. Kilomakanti paṭicchannāpaṭicchannabhedato duvidhaṃ pariyonahanamaṃsaṃ. Taṃ duvidhampi vaṇṇato setaṃ dukūlapilotikavaṇṇaṃ. Saṇṭhānato attano okāsasaṇṭhānaṃ. Disato paṭicchannakilomakaṃ uparimāya disāya. Itaraṃ dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato paṭicchannakilomakaṃ [Pg.249] hadayañca vakkañca paṭicchādetvā, appaṭicchannakilomakaṃ sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ. Paricchedato heṭṭhā maṃsena, upari cammena, tiriyaṃ kilomakabhāgena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१९५. 'किलोमक' (पडदा) म्हणजे झाकलेला आणि न झाकलेला अशा दोन प्रकारचा वेढणारा मांसाचा पडदा होय. ते दोन्ही प्रकारचे पडदे रंगाने पांढरे, जुन्या पांढऱ्या रेशमी वस्त्रासारख्या रंगाचे असतात. आकाराने ते स्वतःच्या स्थानाच्या आकाराचेच असते. दिशेच्या दृष्टीने झाकलेला पडदा वरच्या दिशेला असतो. दुसरा (न झाकलेला) दोन्ही दिशांना उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने झाकलेला पडदा हृदय आणि वृक्क (मूत्रपिंड) यांना झाकून राहतो, तर न झाकलेला पडदा संपूर्ण शरीरात त्वचेच्या खाली मांसाला वेढून स्थित असतो. मर्यादेच्या दृष्टीने खाली मांसाने, वर त्वचेने आणि बाजूला पडद्याच्याच भागाने ते मर्यादित असते, हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

196. Pihakanti udarajivhāmaṃsaṃ. Taṃ vaṇṇato nīlaṃ nigguṇḍipupphavaṇṇaṃ. Saṇṭhānato sattaṅgulappamāṇaṃ abandhanaṃ kāḷavacchakajivhāsaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ, yasmiṃ paharaṇappahārena bahinikkhante sattānaṃ jīvitakkhayo hoti. Paricchedato pihakabhāgena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१९६. 'प्लीहा' (पांथरी) म्हणजे पोटातील जिभेच्या आकाराचे मांस होय. रंगाने ती निळी, निर्गुडीच्या फुलासारख्या रंगाची असते. आकाराने ती सात बोटे लांब, बंध नसलेली, काळ्या वासराच्या जिभेच्या आकाराची असते. दिशेच्या दृष्टीने ती वरच्या भागात उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने ती हृदयाच्या डाव्या बाजूला आमाशयाच्या वरच्या भागाला लागून स्थित असते, ज्यावर आघात झाल्याने ती बाहेर आल्यास प्राण्यांचा मृत्यू होतो. मर्यादेच्या दृष्टीने ती प्लीहेच्याच भागाने मर्यादित असते, हा तिचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

197. Papphāsanti dvattiṃsamaṃsakhaṇḍappabhedaṃ papphāsamaṃsaṃ. Taṃ vaṇṇato rattaṃ nātipakkaudumbaraphalavaṇṇaṃ. Saṇṭhānato visamacchinnabahalapūvakhaṇḍasaṇṭhānaṃ. Abbhantare asitapītānaṃ abhāve uggatena kammajatejusmānā abbhāhatattā saṃkhāditapalālapiṇḍamiva nirasaṃ nirojaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ antare hadayañca yakanañca upari chādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ. Paricchedato papphāsabhāgena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१९७. 'फुफ्फुस' म्हणजे बत्तीस मांसाच्या तुकड्यांनी बनलेले फुफ्फुसाचे मांस होय. रंगाने ते लाल, फार न पिकलेल्या उंबराच्या फळासारख्या रंगाचे असते. आकाराने ते विषम कापलेल्या जाड केकच्या तुकड्यासारखे असते. आत खाल्लेल्या-पिलेल्या अन्नाच्या अभावामुळे वर चढणाऱ्या कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या तेजोधातूच्या उष्णतेने पीडित झाल्यामुळे, ते नीट चावलेल्या पेंढ्याच्या गोळ्यासारखे नीरस आणि ओजहीन असते. दिशेच्या दृष्टीने ते वरच्या भागात उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने शरीराच्या आत दोन्ही स्तनांच्या मध्ये हृदय आणि यकृत यांना वरून झाकून लोंबकळत स्थित असते. मर्यादेच्या दृष्टीने ते फुफ्फुसाच्याच भागाने मर्यादित असते, हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

198. Antanti purisassa dvattiṃsahatthā itthiyā aṭṭhavīsatihatthā ekavīsatiyā ṭhānesu obhaggā antavaṭṭi. Tadetaṃ vaṇṇato setaṃ sakkharasudhāvaṇṇaṃ. Saṇṭhānato lohitadoṇiyaṃ ābhujitvā ṭhapitasīsacchinnasappasaṇṭhānaṃ. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato upari galavāṭake heṭṭhā ca karīsamagge vinibandhattā galavāṭakakarīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitaṃ. Paricchedato antabhāgena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१९८. 'आतडे' (मोठे आतडे) म्हणजे पुरुषांमध्ये बत्तीस हात आणि स्त्रियांमध्ये अठ्ठावीस हात लांब असलेले, एकवीस ठिकाणी वळण घेतलेले आतडे होय. ते रंगाने पांढरे, चुनखडीच्या गिलाव्यासारख्या रंगाचे असते. आकाराने ते रक्ताने भरलेल्या कुंडात गुंडाळून ठेवलेल्या, डोके कापलेल्या सापासारखे असते. दिशेच्या दृष्टीने ते दोन्ही दिशांना उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने वर अन्ननलिकेशी आणि खाली गुदद्वाराशी जोडलेले असल्यामुळे, गळ्यापासून गुदद्वारापर्यंत शरीराच्या आत स्थित असते. मर्यादेच्या दृष्टीने ते आतड्याच्याच भागाने मर्यादित असते, हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

199. Antaguṇanti [Pg.250] antabhogaṭṭhānesu bandhanaṃ. Taṃ vaṇṇato setaṃ dakasītalikamūlavaṇṇaṃ. Saṇṭhānato dakasītalikamūlasaṇṭhānameva. Disato dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato kuddālapharasukammādīni karontānaṃ yantākaḍḍhanakāle yantasuttakamiva yantaphalakāni antabhoge ekato agaḷante ābandhitvā pādapuñchanarajjumaṇḍalakassa antarā saṃsibbitvā ṭhitarajjukā viya ekavīsatiyā antabhogānaṃ antarā ṭhitaṃ. Paricchedato antaguṇabhāgena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

१९९. 'अंतगुण' (लहान आतडे) म्हणजे मोठ्या आतड्याच्या वळणांना बांधून ठेवणारे बंधन होय. रंगाने ते पांढरे, पांढऱ्या कमळाच्या मुळासारख्या रंगाचे असते. आकाराने ते पांढऱ्या कमळाच्या मुळासारखेच असते. दिशेच्या दृष्टीने ते दोन्ही दिशांना उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, कुदळ किंवा कुऱ्हाडीने काम करणाऱ्यांच्या आतड्याचे वळण खाली घसरू नये म्हणून, यंत्र ओढताना यंत्राची दोरी जशी यंत्राच्या फळ्यांना एकत्र बांधून ठेवते, किंवा पायपुसण्याच्या दोरीच्या वळणामध्ये त्या दोरीला शिवून ठेवणाऱ्या लहान दोऱ्यांप्रमाणे, ते मोठ्या आतड्याच्या एकवीस वळणांच्या मध्ये त्यांना एकत्र बांधून स्थित असते. मर्यादेच्या दृष्टीने ते लहान आतड्याच्याच भागाने मर्यादित असते, हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

200. Udariyanti udare bhavaṃ asitapītakhāyitasāyitaṃ. Taṃ vaṇṇato ajjhohaṭāhāravaṇṇaṃ. Saṇṭhānato parissāvane sithilabaddhataṇḍulasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato udare ṭhitaṃ.

२००. 'उदरिय' (अपक्व अन्न) म्हणजे पोटात असलेले खाल्लेले, पिलेले, चावलेले आणि चाटलेले अन्न होय. रंगाने ते गिळलेल्या अन्नाच्या रंगाचे असते. आकाराने ते गाळणीत सैलसर बांधलेल्या तांदळासारखे असते. दिशेच्या दृष्टीने ते वरच्या भागात उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने ते पोटात स्थित असते.

Udaraṃ nāma ubhato nippīḷiyamānassa allasāṭakassa majjhe sañjātaphoṭakasadisaṃ antapaṭalaṃ, bahi maṭṭhaṃ, anto maṃsakasambupaliveṭhanakiliṭṭhapāvārakapupphakasadisaṃ, kuthitapanasatacassa abbhantarasadisantipi vattuṃ vaṭṭati, yattha takkoṭakā gaṇḍuppādakā tālahīrakā sūcimukhakā paṭatantasuttakā iccevamādidvattiṃsakulappabhedā kimayo ākulabyākulā saṇḍasaṇḍacārino hutvā nivasanti, ye pānabhojanādimhi avijjamāne ullaṅghitvā viravantā hadayamaṃsaṃ abhihananti, pānabhojanādiajjhoharaṇavelāyañca uddhaṃmukhā hutvā paṭhamajjhohaṭe dve tayo ālope turitaturitā viluppanti, yaṃ tesaṃ kimīnaṃ sūtigharaṃ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hoti. Yattha seyyathāpi nāma caṇḍālagāmadvāre candanikāya nidāghasamaye thūlaphusitake deve vassante udakena vuyhamānaṃ muttakarīsacammaaṭṭhinhārukhaṇḍakheḷasiṅghāṇikālohitappabhutinānākuṇapajātaṃ nipatitvā kaddamodakāluḷitaṃ dvīhatīhaccayena sañjātakimikulaṃ sūriyātapasantāpavegakuthitaṃ upari pheṇapupphuḷake muñcantaṃ abhinīlavaṇṇaṃ paramaduggandhajegucchaṃ neva upagantuṃ, na daṭṭhuṃ araharūpataṃ āpajjitvā tiṭṭhati, pageva [Pg.251] ghāyituṃ vā sāyituṃ vā, evameva nānappakāraṃ pānabhojanādidantamusalasañcuṇṇitaṃ jivhāhatthaparivattitakheḷalālāpalibuddhaṃ taṅkhaṇavigatavaṇṇagandharasādisampadaṃ tantavāyakhalisuvānavamathusadisaṃ nipatitvā pittasemhavātapaliveṭhitaṃ hutvā udaraggisantāpavegakuthitaṃ kimikulākulaṃ uparūpari pheṇapupphuḷakāni muñcantaṃ paramakasambuduggandhajegucchabhāvaṃ āpajjitvā tiṭṭhati. Yaṃ sutvāpi pānabhojanādīsu amanuññatā saṇṭhāti, pageva paññācakkhunā avaloketvā. Yattha ca patitaṃ pānabhojanādi pañcadhā vivekaṃ gacchati, ekaṃ bhāgaṃ pāṇakā khādanti, ekaṃ bhāgaṃ udaraggi jhāpeti, eko bhāgo muttaṃ hoti, eko bhāgo karīsaṃ, eko bhāgo rasabhāvaṃ āpajjitvā soṇitamaṃsādīni upabrūhayati.

उदर (अमाशय किंवा नवे अन्न) म्हणजे दोन्ही बाजूंनी पिळल्या जाणाऱ्या ओल्या वस्त्राच्या मध्यभागी निर्माण होणाऱ्या फुग्यासारखे असणारे आतड्याचे पटल होय. ते बाहेरून गुळगुळीत असते, परंतु आतून कुजलेले मांस गुंडाळलेल्या मळकट वस्त्राच्या झालरीसारखे असते. किंवा ते कुजलेल्या फणसाच्या सालीच्या आतील भागासारखे असते असेही म्हणता येईल. ज्या उदरामध्ये तक्कोटक, गंडुपादक, तालहीरक, सुचिमुख, पततंतसुत्तक इत्यादी प्रकारच्या बत्तीस कुळांमध्ये विभागलेले जंतू अत्यंत गोंधळलेल्या अवस्थेत समूहा-समूहाने फिरत राहतात. जेव्हा अमाशयात अन्न-पाणी नसते, तेव्हा ते जंतू वर उड्या मारून, ओरडत ओरडत हृदयाच्या मांसावर आघात करतात. आणि जेव्हा अन्न-पाणी गिळले जाते, तेव्हा ते वर तोंड करून, सुरुवातीला गिळलेले दोन-तीन घास घाईघाईने ओरबाडून खातात. ते उदर त्या जंतूंचे प्रसूतीगृह, शौचालय, रुग्णालय आणि स्मशानभूमी असते. जसे की, चांडाळ वस्तीच्या वेशीवरील सांडपाण्याच्या डबक्यात उन्हाळ्यात मोठा पाऊस पडल्यास, पाण्याबरोबर वाहून आलेले मूत्र, विष्ठा, चामडे, हाडे, शिरा, थुंकी, शेंबूड, रक्त इत्यादी विविध प्रकारचे कुजलेले पदार्थ एकत्र येऊन चिखलाच्या पाण्यात मिसळतात; आणि दोन-तीन दिवसांनंतर त्यात जंतूंचे थवे निर्माण होतात, जे सूर्याच्या उष्णतेने उकळत राहतात, वर फेस आणि बुडबुडे सोडतात, अत्यंत गडद निळ्या रंगाचे आणि अतिशय दुर्गंधीयुक्त व घृणास्पद बनतात, ज्याच्या जवळ जाणे किंवा पाहणे देखील योग्य नसते, मग हुंगणे किंवा चाखणे तर दूरच राहिले; अगदी त्याचप्रमाणे, दातांच्या मुसळाने बारीक वाटलेले, जिभेच्या हाताने उलटसुलट करून लाळ व थुंकीने माखलेले, त्याच क्षणी आपला मूळ रंग, गंध आणि चव गमावलेले, विणकराच्या खळीसारखे किंवा कुत्र्याच्या ओकारीसारखे असणारे विविध प्रकारचे अन्न-पाणी अमाशयात पडल्यावर, ते पित्त, कफ आणि वायूने वेढले जाते, जठराग्नीच्या उष्णतेने उकळते, बत्तीस प्रकारच्या जंतूंनी गजबजते, वरच्या वर फेस आणि बुडबुडे सोडत अत्यंत कुजलेल्या दुर्गंधीयुक्त व घृणास्पद अवस्थेला प्राप्त होते. ज्याच्याविषयी केवळ ऐकूनही अन्न-पाण्याविषयी अरुची निर्माण होते, मग प्रज्ञाचक्षूने ते पाहिल्यावर काय सांगावे! आणि त्या उदरामध्ये पडलेले अन्न-पाणी पाच भागांत विभागले जाते: एक भाग जंतू खातात, एक भाग जठराग्नी जळवून पचवतो, एक भाग मूत्र बनतो, एक भाग विष्ठा बनतो, आणि एक भाग रसधातू बनून रक्त, मांस इत्यादींचे पोषण करतो.

Paricchedato udarapaṭalena ceva udariyabhāgena ca paricchinnaṃ. Ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

मर्यादेच्या दृष्टीने, ते उदरपटलाने आणि नव्या अन्नाच्या भागाने मर्यादित आहे. हा याचा सभाग्य-परिच्छेद होय. विभाग्य-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

201. Karīsanti vaccaṃ. Taṃ vaṇṇato yebhuyyena ajjhohaṭāhāravaṇṇameva hoti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato heṭṭhimāya disāya jātaṃ. Okāsato pakkāsaye ṭhitaṃ. Pakkāsayo nāma heṭṭhānābhi-piṭṭhikaṇṭakamūlānaṃ antare antāvasāne ubbedhena aṭṭhaṅgulamatto veḷunāḷikasadiso, yattha seyyathāpi nāma upari bhūmibhāge patitaṃ vassodakaṃ ogaḷitvā heṭṭhā bhūmibhāgaṃ pūretvā tiṭṭhati, evameva yaṃkiñci āmāsaye patitaṃ pānabhojanādikaṃ udaragginā pheṇuddehakaṃ pakkaṃ pakkaṃ nisadāya pisitamiva saṇhabhāvaṃ āpajjitvā antabilena ogaḷitvā ogaḷitvā omadditvā veḷupabbe pakkhipamānapaṇḍumattikā viya sannicitaṃ hutvā tiṭṭhati. Paricchedato pakkāsayapaṭalena ceva karīsabhāgena ca paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

२०१. करीस म्हणजे विष्ठा (जुने अन्न) होय. रंगाच्या दृष्टीने, ते बहुधा गिळलेल्या अन्नाच्या रंगाचेच असते. आकाराच्या दृष्टीने, ते ज्या ठिकाणी असते त्या जागेच्या आकाराचे असते. दिशेच्या दृष्टीने, ते खालच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, ते पक्वाशयात असते. पक्वाशय म्हणजे नाभीच्या खाली आणि पाठीच्या कण्याच्या खालच्या भागाच्या मध्ये, आतड्याच्या शेवटी, उंचीने सुमारे आठ बोटे असलेला, बांबूच्या नळीसारखा भाग होय. जसे की, वरच्या जमिनीवर पडलेले पावसाचे पाणी वाहून जाऊन खालच्या भागात साठून राहते, त्याचप्रमाणे अमाशयात पडलेले जे काही अन्न-पाणी जठराग्नीने फेसाळत पचवले जाते, ते पाटा-वरवंट्यावर वाटल्यासारखे मऊ व बारीक होऊन, आतड्याच्या मार्गाने हळूहळू खाली घसरत, दाबले जाऊन, बांबूच्या पेरात भरलेल्या फिकट रंगाच्या मातीसारखे गोळा होऊन राहते. मर्यादेच्या दृष्टीने, ते पक्वाशयाच्या पडद्याने आणि विष्ठेच्या भागाने मर्यादित आहे. हा याचा सभाग्य-परिच्छेद होय. विभाग्य-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

202. Matthaluṅganti sīsakaṭāhabbhantare ṭhitamiñjarāsi. Taṃ vaṇṇato setaṃ ahicchattakapiṇḍavaṇṇaṃ. Dadhibhāvaṃ asampattaṃ duṭṭhakhīravaṇṇantipi vattuṃ vaṭṭati. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato sīsakaṭāhabbhantare cattāro sibbinimagge nissāya samodhānetvā ṭhapitā cattāro piṭṭhapiṇḍā viya samohitaṃ tiṭṭhati. Paricchedato sīsakaṭāhassa abbhantaratalehi ceva matthaluṅgabhāgena ca paricchinnaṃ[Pg.252], ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

२०२. मत्थलुंग (मेंदू) म्हणजे कवटीच्या आत असलेला मेंदूचा (मज्जेचा) समूह होय. रंगाच्या दृष्टीने, तो पांढरा, अळिंबीच्या गोळ्यासारख्या रंगाचा असतो. किंवा दही बनण्यापूर्वीच्या नासलेल्या दुधाच्या रंगाचा असतो असेही म्हणता येईल. आकाराच्या दृष्टीने, तो ज्या ठिकाणी असतो त्या जागेच्या आकाराचा असतो. दिशेच्या दृष्टीने, तो वरच्या दिशेला उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने, तो कवटीच्या आत चार शिवण-रेषांच्या आधाराने एकत्र करून ठेवलेल्या पिठाच्या चार गोळ्यांप्रमाणे एकत्र होऊन राहतो. मर्यादेच्या दृष्टीने, तो कवटीच्या आतील भागाच्या पृष्ठभागाने आणि मेंदूच्या भागाने मर्यादित आहे. हा याचा सभाग्य-परिच्छेद होय. विभाग्य-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

203. Pittanti dve pittāni baddhapittañca abaddhapittañca. Tattha baddhapittaṃ vaṇṇato bahalamadhukatelavaṇṇaṃ. Abaddhapittaṃ milātaākulipupphavaṇṇaṃ. Saṇṭhānato ubhayampi okāsasaṇṭhānaṃ. Disato baddhapittaṃ uparimāya disāya jātaṃ, itaraṃ dvīsu disāsu jātaṃ. Okāsato abaddhapittaṃ ṭhapetvā kesalomadantanakhānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca udakamiva telabindu avasesasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ, yamhi kupite akkhīni pītakāni honti, bhamanti, gattaṃ kampati, kaṇḍūyati. Baddhapittaṃ hadayapapphāsānaṃ antare yakanamaṃsaṃ nissāya patiṭṭhite mahākosātakīkosakasadise pittakosake ṭhitaṃ, yamhi kupite sattā ummattakā honti, vipallatthacittā hirottappaṃ chaḍḍetvā akātabbaṃ karonti, abhāsitabbaṃ bhāsanti, acintitabbaṃ cintenti. Paricchedato pittabhāgena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

२०३. पित्त दोन प्रकारचे असते: बद्धपित्त आणि अबद्धपित्त. त्यापैकी, बद्धपित्त रंगाच्या दृष्टीने दाट मधासारख्या किंवा मोहाच्या तेलासारख्या रंगाचे असते. अबद्धपित्त कोमेजलेल्या आकुलीच्या फुलासारख्या रंगाचे असते. आकाराच्या दृष्टीने, दोन्हीही ज्या ठिकाणी असतात त्या जागेच्या आकाराचे असतात. दिशेच्या दृष्टीने, बद्धपित्त वरच्या दिशेला उत्पन्न होते, तर दुसरे (अबद्धपित्त) दोन्ही दिशांना उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने, अबद्धपित्त हे केस, लव, दात, नखे, मांस नसलेल्या जागा आणि कडक व कोरडी त्वचा सोडून, पाण्यात तेलाच्या थेंबाप्रमाणे उर्वरित संपूर्ण शरीरात पसरून राहते. ते बिघडले असता डोळे पिवळे होतात, गरगरते, शरीर थरथरते आणि खाज सुटते. बद्धपित्त हे हृदय आणि फुफ्फुस यांच्यामध्ये, यकृताचा आश्रय घेऊन राहिलेल्या, मोठ्या दोडक्याच्या कोशासारख्या पित्ताशयात असते. ते बिघडले असता प्राणी वेडे होतात, त्यांचे चित्त विचलित होते, ते लाज-भय सोडून न करण्यासारख्या गोष्टी करतात, न बोलण्यासारखे बोलतात आणि न विचार करण्यासारखा विचार करतात. मर्यादेच्या दृष्टीने, ते पित्ताच्या भागाने मर्यादित आहे. हा याचा सभाग्य-परिच्छेद होय. विभाग्य-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

204. Semhanti sarīrabbhantare ekapatthapūrappamāṇaṃ semhaṃ. Taṃ vaṇṇato setaṃ nāgabalāpaṇṇarasavaṇṇaṃ. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato udarapaṭale ṭhitaṃ. Yaṃ pānabhojanādiajjhoharaṇakāle seyyathāpi nāma udake sevālapaṇakaṃ kaṭṭhe vā kathale vā patante chijjitvā dvidhā hutvā puna ajjhottharitvā tiṭṭhati, evameva pānabhojanādimhi nipatante chijjitvā dvidhā hutvā puna ajjhottharitvā tiṭṭhati, yamhi ca mandībhūte pakkagaṇḍo viya pūtikukkuṭaṇḍamiva ca udaraṃ paramajegucchaṃ kuṇapagandhaṃ hoti, tato uggatena ca gandhena uddekopi mukhampi duggandhaṃ pūtikuṇapasadisaṃ hoti. So ca puriso apehi duggandhaṃ vāyasīti vattabbataṃ āpajjati, yañca vaḍḍhitvā bahalattamāpannaṃ pidhānaphalakamiva vaccakuṭiyaṃ udarapaṭalassa abbhantareyeva kuṇapagandhaṃ sannirumbhitvā tiṭṭhati. Paricchedato semhabhāgena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

२०४. कफ (सेम्ह) म्हणजे शरीराच्या आत एक पत्थ (एक पात्र किंवा वाटी) भरून असणारा कफ होय. रंगाने तो पांढरा, नागबला वनस्पतीच्या पानाच्या रसासारखा (किंवा डुकराच्या विष्ठेच्या रसासारखा) असतो. आकाराने तो ज्या ठिकाणी राहतो त्या जागेच्या आकाराचा असतो. दिशेच्या दृष्टीने तो शरीराच्या वरील भागात उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने तो आमाशयाच्या (अन्ननलिकेच्या/पोटाच्या) थरात स्थित असतो. जेव्हा अन्न-पाणी गिळले जाते, तेव्हा जसे पाण्यात शेवाळ असताना त्यात लाकूड किंवा खापर पडल्यास ते शेवाळ दुभंगून बाजूला होते आणि पुन्हा एकत्र येऊन पाण्याला झाकून टाकते; त्याचप्रमाणे अन्न-पाणी पोटात पडताना तो कफ दुभंगून बाजूला होतो आणि पुन्हा अन्न झाकून टाकून पूर्ववत राहतो. हा कफ कमी झाल्यास, पिकलेल्या गळवाप्रमाणे किंवा सडलेल्या कोंबडीच्या अंड्याप्रमाणे पोट अत्यंत घृणास्पद आणि दुर्गंधीयुक्त (कुजलेल्या शवासारखे) बनते, आणि त्यामुळे येणाऱ्या ढेकराचा व तोंडाचा वासही कुजलेल्या शवासारखे दुर्गंधीयुक्त होतो. अशा व्यक्तीला लोक 'दूर हो, तुझ्या तोंडातून दुर्गंधी येत आहे' असे म्हणतात. आणि जेव्हा हा कफ वाढून दाट होतो, तेव्हा संडासाच्या खड्ड्यावरील लाकडी झाकणाप्रमाणे तो आमाशयाच्या आतच कुजलेला दुर्गंध दाबून ठेवतो. मर्यादेच्या (परिच्छेदाच्या) दृष्टीने तो कफाच्या भागाने मर्यादित आहे, हा त्याचा सभाग-परिच्छेद (समान भागांची मर्यादा) आहे. विसभाग-परिच्छेद (असमान भागांची मर्यादा) मात्र केसांसारखाच आहे.

205. Pubboti [Pg.253] pūtilohitavasena pavattapubbaṃ. Taṃ vaṇṇato paṇḍupalāsavaṇṇo. Matasarīre pana pūtibahalācāmavaṇṇo hoti. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno. Disato dvīsu disāsu hoti. Okāsato pana pubbassa okāso nāma nibaddho natthi, yattha so sannicito tiṭṭheyya, yatra yatra khāṇukaṇṭakapaharaṇaggijālādīhi abhihate sarīrappadese lohitaṃ saṇṭhahitvā paccati, gaṇḍapīḷakādayo vā uppajjanti, tatra tatra tiṭṭhati. Paricchedato pubbabhāgena paricchinno, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

२०५. पूय (पुब्ब) म्हणजे सडलेल्या रक्तामुळे तयार होणारा पू होय. रंगाने तो पिवळसर पांढरा (वाळलेल्या पानाच्या रंगासारखा) असतो. मृत शरीरात मात्र तो सडलेल्या दाट पेजेच्या (तांदळाच्या पाण्याच्या) रंगाचा असतो. आकाराने तो ज्या ठिकाणी राहतो त्या जागेच्या आकाराचा असतो. दिशेच्या दृष्टीने तो दोन्ही (वरच्या व खालच्या) भागात असतो. स्थानाच्या दृष्टीने पू साठून राहण्याची कोणतीही निश्चित जागा नसते. शरीराच्या ज्या ज्या भागात खुंट, काटा, शस्त्र किंवा अग्नीच्या ज्वाळा इत्यादींच्या आघातामुळे रक्त साठून सडते किंवा गळू, पुळ्या इत्यादी उत्पन्न होतात, त्या त्या ठिकाणी तो राहतो. मर्यादेच्या दृष्टीने तो पूयाच्या भागाने मर्यादित आहे, हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

206. Lohitanti dve lohitāni sannicitalohitañca saṃsaraṇalohitañca. Tattha sannicitalohitaṃ vaṇṇato nipakkabahalalākhārasavaṇṇaṃ. Saṃsaraṇalohitaṃ acchalākhārasavaṇṇaṃ. Saṇṭhānato ubhayampi okāsasaṇṭhānaṃ. Disato sannicitalohitaṃ uparimāya disāya jātaṃ. Itaraṃ dvisu disāsu jātaṃ. Okāsato saṃsaraṇalohitaṃ ṭhapetvā kesalomadantanakhānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca dhamanijālānusārena sabbaṃ upādiṇṇasarīraṃ pharitvā ṭhitaṃ. Sannicitalohitaṃ yakanaṭṭhānassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā ekapatthapūramattaṃ hadayavakkapapphāsānaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharantaṃ vakkahadayayakanapapphāse temayamānaṃ ṭhitaṃ. Tasmiṃ hi vakkahadayādīni atemente sattā pipāsitā honti. Paricchedato lohitabhāgena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

२०६. रक्त (लोहित) हे दोन प्रकारचे असते: साठलेले रक्त (सन्निश्चित लोहित) आणि प्रवाही/संचार करणारे रक्त (संसरण लोहित). त्यापैकी साठलेले रक्त रंगाने उकळलेल्या दाट लाखेच्या रसासारखे असते. प्रवाही रक्त स्वच्छ लाखेच्या रसासारखे असते. आकाराने दोन्हीही ज्या ठिकाणी राहतात त्या जागेच्या आकाराचे असतात. दिशेच्या दृष्टीने साठलेले रक्त शरीराच्या वरील भागात उत्पन्न होते. दुसरे (प्रवाही रक्त) दोन्ही भागात उत्पन्न होते. स्थानाच्या दृष्टीने प्रवाही रक्त हे केस, रोम (अंगावरील केस), दात, नखे यांचे मांसविरहित भाग आणि कडक व कोरडी त्वचा वगळता, रक्तवाहिन्यांच्या (धमणी) जाळ्याद्वारे संपूर्ण सजीव शरीरात (उपादिण्ण शरीर) पसरून राहिलेले असते. साठलेले रक्त यकृताच्या (काळजाच्या) खालच्या भागाला भरून ठेवणारे, सुमारे एक पत्थ (पात्र) एवढ्या प्रमाणात असून, हृदय, वृक्क (किडनी) आणि फुफ्फुसांवर थोडे थोडे पाझरून वृक्क, हृदय, यकृत व फुफ्फुसांना ओले ठेवत स्थित असते. जर हे रक्त वृक्क, हृदय इत्यादींना ओले ठेवत नसेल, तर प्राण्यांना तहान लागते. मर्यादेच्या दृष्टीने ते रक्ताच्या भागाने मर्यादित आहे, हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

207. Sedoti lomakūpādīhi paggharaṇakaāpodhātu. So vaṇṇato vippasannatilatelavaṇṇo. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato sedassokāso nāma nibaddho natthi, yattha so lohitaṃ viya sadā tiṭṭheyya. Yadā pana aggisantāpasūriyasantāpautuvikārādīhi sarīraṃ santapati, tadā udakato abbūḷhamattavisamacchinnabhisamuḷālakumudanāḷakalāpo viya sabbakesalomakūpavivarehi paggharati, tasmā tassa saṇṭhānampi kesalomakūpavivarānaññeva vasena veditabbaṃ. Sedapariggaṇhakena ca yoginā kesalomakūpavivare pūretvā ṭhitavaseneva sedo manasi kātabbo. Paricchedato [Pg.254] sedabhāgena paricchinno, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

२०७. घाम (सेद) म्हणजे रोमछिद्रांमधून (अंगावरील केसांच्या छिद्रांमधून) पाझरणारा जलधातू (आपोधातू) होय. रंगाने तो अत्यंत स्वच्छ तिळाच्या तेलासारखा असतो. आकाराने तो ज्या ठिकाणी राहतो त्या जागेच्या आकाराचा असतो. दिशेच्या दृष्टीने तो दोन्ही भागात उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने घामाची साठून राहण्याची कोणतीही निश्चित जागा नसते, जिथे तो रक्ताप्रमाणे नेहमी टिकून राहील. परंतु जेव्हा अग्नीची उष्णता, सूर्याची उष्णता, ऋतू बदलणे इत्यादींमुळे शरीर तापते, तेव्हा पाण्यातून नुकतीच उपटून काढलेली आणि असमान कापलेली कमळाची देठे व मुळे यांच्या जुडीतून जसे पाणी पाझरते, तसा तो सर्व केस व रोमछिद्रांमधून पाझरतो. म्हणून त्याचा आकारही केस व रोमछिद्रांच्या आकारावरूनच समजून घ्यावा. घामाचे ध्यान करणाऱ्या योग्याने केस व रोमछिद्र भरून राहिलेल्या घामाचा त्याच स्वरूपात मनात विचार (मनस्कार) करावा. मर्यादेच्या दृष्टीने तो घामाच्या भागाने मर्यादित आहे, हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

Medoti thinasineho. So vaṇṇato phālitahaliddivaṇṇo. Saṇṭhānato thūlasarīrassa tāva cammamaṃsantare ṭhapitahaliddivaṇṇadukūlapilotikasaṇṭhāno hoti. Kisasarīrassa jaṅghamaṃsaṃ ūrumaṃsaṃ piṭṭhikaṇṭakanissitaṃ piṭṭhimaṃsaṃ udaravaṭṭimaṃsanti etāni nissāya diguṇatiguṇaṃ katvā ṭhapitahaliddivaṇṇadukūlapilotikasaṇṭhāno. Disato dvīsu disāsu jāto. Okāsato thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito, yaṃ sinehasaṅkhaṃ gatampi paramajegucchattā neva muddhani telatthāya, na nāsatelādīnamatthāya gaṇhanti. Paricchedato heṭṭhā maṃsena, upari cammena, tiriyaṃ medabhāgena paricchinno, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

मेद (चरबी) म्हणजे घट्ट झालेली चरबी किंवा तेलकट स्निग्धता होय. रंगाने तो कापलेल्या हळदीच्या रंगासारखा असतो. आकाराच्या दृष्टीने, स्थूल (लठ्ठ) शरीराच्या व्यक्तीमध्ये तो त्वचा आणि मांस यांच्यामध्ये ठेवलेल्या हळदीच्या रंगाच्या तलम सुती कापडाच्या तुकड्यासारखा असतो. कृश (बारीक) शरीराच्या व्यक्तीमध्ये तो पिंढरीचे मांस, मांडीचे मांस, पाठीच्या कण्याला लागून असलेले पाठीचे मांस आणि पोटाचे मांस यांच्या आधाराने दोन-तीन पदरी करून ठेवलेल्या हळदीच्या रंगाच्या तलम सुती कापडाच्या तुकड्यासारखा असतो. दिशेच्या दृष्टीने तो दोन्ही भागात उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने तो स्थूल व्यक्तीच्या संपूर्ण शरीरात पसरलेला असतो, तर कृश व्यक्तीच्या पिंढरीच्या मांसादी भागांच्या आधाराने राहतो. जरी याला स्निग्धता (तेल) म्हटले जात असले, तरी अत्यंत घृणास्पद असल्यामुळे लोक डोक्याला लावण्यासाठी किंवा नाकात टाकण्यासाठी तेल म्हणून याचा कधीही उपयोग करत नाहीत. मर्यादेच्या दृष्टीने तो खाली मांसाने, वर त्वचेने आणि बाजूला मेदाच्या भागाने मर्यादित आहे, हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

208. Assūti akkhīhi paggharaṇakaāpodhātu. Taṃ vaṇṇato vippasannatilatelavaṇṇaṃ. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānaṃ. Disato uparimāya disāya jātaṃ. Okāsato akkhikūpakesu ṭhitaṃ. Na cetaṃ pittakosake pittamiva akkhikūpakesu sadā sannicitaṃ tiṭṭhati. Yadā pana sattā somanassajātā mahāhasitaṃ hasanti, domanassajātā rodanti paridevanti, tathārūpaṃ vā visamāhāraṃ āhārenti, yadā ca nesaṃ akkhīni dhūmarajapaṃsukādīhi abhihaññanti. Tadā etehi somanassadomanassavisabhāgāhārautūhi samuṭṭhahitvā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā. Assupariggaṇhakena ca yoginā akkhikūpake pūretvā ṭhitavaseneva pariggaṇhitabbaṃ. Paricchedato assubhāgena paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

२०८. अश्रू (अस्सु) म्हणजे डोळ्यांतून पाझरणारा जलधातू (आपोधातू) होय. रंगाने तो अत्यंत स्वच्छ तिळाच्या तेलासारखा असतो. आकाराने तो ज्या ठिकाणी राहतो त्या जागेच्या आकाराचा असतो. दिशेच्या दृष्टीने तो शरीराच्या वरील भागात उत्पन्न होतो. स्थानाच्या दृष्टीने तो डोळ्यांच्या खोबणीत (नेत्रकोशात) स्थित असतो. पित्ताशयात पित्त साठून राहते तसे हे अश्रू डोळ्यांच्या खोबणीत नेहमी साठून राहत नाहीत. परंतु जेव्हा प्राणी आनंदित होऊन मोठ्याने हसतात, किंवा दुःखी होऊन रडतात व विलाप करतात, किंवा तशा प्रकारचा अयोग्य आहार घेतात, किंवा जेव्हा त्यांचे डोळे धूर, धूळ, माती इत्यादींमुळे बाधित होतात; तेव्हा या आनंद, दुःख, अयोग्य आहार आणि ऋतू बदल इत्यादींमुळे अश्रू उत्पन्न होऊन डोळ्यांच्या खोबणीत भरून राहतात किंवा वाहू लागतात. अश्रूंचे ध्यान करणाऱ्या योग्याने डोळ्यांच्या खोबणीत भरून राहिलेल्या अश्रूंचे त्याच स्वरूपात ध्यान करावे. मर्यादेच्या दृष्टीने तो अश्रूंच्या भागाने मर्यादित आहे, हा त्याचा सभाग-परिच्छेद आहे. विसभाग-परिच्छेद मात्र केसांसारखाच आहे.

209. Vasāti vilīnasineho. Sā vaṇṇato nāḷikeratelavaṇṇā. Ācāme āsittatelavaṇṇātipi vattuṃ vaṭṭati. Saṇṭhānato nhānakāle pasannaudakassa upari paribbhamantasinehabinduvisaṭasaṇṭhānā. Disato dvīsu disāsu jātā. Okāsato yebhuyyena hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsapuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhitā. Na cesā etesu okāsesu sadā vilīnāva hutvā tiṭṭhati. Yadā pana aggisantāpasūriyasantāpautuvisabhāgadhātuvisabhāgehi te padesā usmājātā [Pg.255] honti, tadā tattha nhānakāle pasannaudakūpari sinehabinduvisaṭo viya ito cito ca sañcarati. Paricchedato vasābhāgena paricchinnā, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisoyeva.

२०९. वसा (मेद किंवा चरबी) म्हणजे न गोठलेले, वितळलेले तेल होय. रंगाने ती नारळाच्या तेलासारखी असते. किंवा भाताच्या पेजेवर (कांजीवर) ओतलेल्या तेलाच्या रंगासारखी असते, असेही म्हणता येईल. आकाराने ती स्नान करताना स्वच्छ पाण्याच्या पृष्ठभागावर फिरणाऱ्या आणि पसरणाऱ्या तेलाच्या थेंबासारखी असते. दिशेने ती दोन्ही दिशांमध्ये (वरच्या आणि खालच्या) उत्पन्न होते. स्थानाने ती प्रामुख्याने तळहात, हाताची मागची बाजू, तळपाय, पायाची मागची बाजू, नाकपुड्या, कपाळ आणि खांद्यांच्या सांध्यांवर असते. परंतु ही वसा या ठिकाणी नेहमीच वितळलेल्या स्वरूपात राहत नाही. जेव्हा अग्नीच्या उष्णतेमुळे, सूर्याच्या उष्णतेमुळे, ऋतूच्या विषमतेमुळे किंवा शरीरातील धातूंच्या विषमतेमुळे हे अवयव उष्ण (गरम) होतात, तेव्हा स्नान करताना स्वच्छ पाण्यावर पसरलेल्या तेलाच्या थेंबाप्रमाणे ती इकडेतिकडे फिरते (वाहते). मर्यादेने ती वसाच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित असते; हा तिचा 'सभाग परिच्छेद' (समान मर्यादा) आहे. 'विसभाग परिच्छेद' (असमान मर्यादा) मात्र केसांसारखाच आहे.

210. Kheḷoti antomukhe pheṇamissā āpodhātu. So vaṇṇato seto pheṇavaṇṇo. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhāno. Pheṇasaṇṭhānotipi vattuṃ vaṭṭati. Disato uparimāya disāya jāto. Okāsato ubhohi kapolapassehi oruyha jivhāya ṭhito. Na cesa ettha sadā sannicito hutvā tiṭṭhati. Yadā pana sattā tathārūpamāhāraṃ passanti vā saranti vā, uṇhatittakaṭukaloṇambilānaṃ vā kiñci mukhe ṭhapenti, yadā vā nesaṃ hadayaṃ āgilāyati, kismiñci deva vā jigucchā uppajjati, tadā kheḷo uppajjitvā ubhohi kapolapassehi oruyha jivhāya saṇṭhāti. Aggajivhāya cesa tanuko hoti, mūlajivhāya bahalo, mukhe pakkhittañca puthukaṃ vā taṇḍulaṃ vā aññaṃ vā kiñci khādanīyaṃ nadīpuline khatakūpakasalilaṃ viya parikkhayaṃ agacchantova temetuṃ samattho hoti. Paricchedato kheḷabhāgena paricchinno, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova.

२१०. खेळ (लाळ किंवा थुंकी) म्हणजे तोंडामध्ये फेसाने मिश्रित असलेली आपोधातू (जलतत्त्व) होय. रंगाने ती पांढरी आणि फेसासारख्या रंगाची असते. आकाराने ती ज्या ठिकाणी असते त्या स्थानाच्या आकाराची असते, किंवा फेसाच्या आकाराची असते असेही म्हणता येईल. दिशेने ती वरच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाने ती दोन्ही गालांच्या बाजूंनी खाली उतरून जिभेवर राहते. परंतु ही लाळ या ठिकाणी नेहमीच साठून राहत नाही. जेव्हा प्राणी तशा प्रकारच्या अन्नाला पाहतात किंवा त्याचे स्मरण करतात, अथवा गरम, कडू, तिखट, खारट किंवा आंबट यांपैकी काही तोंडात ठेवतात, किंवा जेव्हा त्यांचे हृदय व्याकुळ (मळमळणारे) होते, किंवा एखाद्या गोष्टीबद्दल घृणा (किळस) उत्पन्न होते, तेव्हा लाळ उत्पन्न होऊन दोन्ही गालांच्या बाजूंनी खाली उतरून जिभेवर स्थिरावते. जिभेच्या टोकावर ती पातळ असते आणि जिभेच्या मुळाशी ती दाट (घट्ट) असते. तोंडात टाकलेले पोहे, तांदूळ किंवा इतर कोणतेही खाद्यपदार्थ ओले करण्यास ती समर्थ असते; जसे नदीच्या वाळवंटात खोदलेल्या लहान विहिरीतील पाणी कधी संपत नाही, त्याचप्रमाणे ती न संपता अन्न ओले करते. मर्यादेने ती लाळेच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित असते; हा तिचा 'सभाग परिच्छेद' आहे. 'विसभाग परिच्छेद' मात्र केसांसारखाच आहे.

211. Siṅghāṇikāti matthaluṅgato paggharaṇakaasuci. Sā vaṇṇato taruṇatālaṭṭhimiñjavaṇṇā. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā. Disato uparimāya disāya jātā. Okāsato nāsāpuṭe pūretvā ṭhitā. Na cesā ettha sadā sannicitā hutvā tiṭṭhati, atha kho yathā nāma puriso paduminipatte dadhiṃ bandhitvā heṭṭhā kaṇṭakena vijjheyya, athānena chiddena dadhimuttaṃ gaḷitvā bahi pateyya, evameva yadā sattā rodanti, visabhāgāhārautuvasena vā sañjātadhātukhobhā honti, tadā anto sīsato pūtisemhabhāvamāpannaṃ matthaluṅgaṃ gaḷitvā tālumatthakavivarena otaritvā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā. Siṅghāṇikā pariggaṇhakena ca yoginā nāsāpuṭe pūretvā ṭhitavaseneva pariggaṇhitabbā. Paricchedato siṅghāṇikābhāgena paricchinnā, ayamassā sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova.

२११. सिंग्घाणिका (शेंबूड) म्हणजे मेंदूतून पाझरणारा अशुद्ध पदार्थ होय. रंगाने ती कोवळ्या ताडाच्या बीच्या मगजासारखी (गरासारखी) असते. आकाराने ती ज्या ठिकाणी असते त्या स्थानाच्या आकाराची असते. दिशेने ती वरच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाने ती नाकपुड्या भरून राहते. परंतु हा शेंबूड या ठिकाणी नेहमीच साठून राहत नाही. जसे एखाद्या माणसाने कमळाच्या पानात दही बांधून खाली काट्याने छिद्र पाडले, तर त्या छिद्रातून दह्याचे पाणी गळून बाहेर पडते, त्याचप्रमाणे जेव्हा प्राणी रडतात किंवा विषम अन्न व ऋतूमुळे त्यांच्या शरीरातील धातू क्षुब्ध होतात, तेव्हा डोक्याच्या आतून कुजलेल्या कफाच्या अवस्थेला प्राप्त झालेला मेंदू पाझरून, टाळूच्या छिद्रातून खाली उतरून नाकपुड्या भरून राहतो किंवा वाहू लागतो. शेंबूडाचे ध्यान करणाऱ्या योग्याने नाकपुड्या भरून राहिलेल्या शेंबूडाच्या स्वरूपातच त्याचे ध्यान करावे. मर्यादेने ती शेंबूडाच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित असते; हा तिचा 'सभाग परिच्छेद' आहे. 'विसभाग परिच्छेद' मात्र केसांसारखाच आहे.

212. Lasikāti [Pg.256] sarīrasandhīnaṃ abbhantare picchilakuṇapaṃ. Sā vaṇṇato kaṇikāraniyyāsavaṇṇā. Saṇṭhānato okāsasaṇṭhānā. Disato dvīsu disāsu jātā. Okāsato aṭṭhisandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā asītisatasandhīnaṃ abbhantare ṭhitā. Yassa cesā mandā hoti, tassa uṭṭhahantassa nisīdantassa abhikkamantassa paṭikkamantassa samiñjantassa pasārentassa aṭṭhikāni kaṭakaṭāyanti, accharāsaddaṃ karonto viya sañcarati. Ekayojanadviyojanamattaṃ addhānaṃ gatassa vāyodhātu kuppati, gattāni dukkhanti. Yassa pana bahukā honti, tassa uṭṭhānanisajjādīsu na aṭṭhīni kaṭakaṭāyanti, dīghampi addhānaṃ gatassa na vāyodhātu kuppati, na gattāni dukkhanti. Paricchedato lasikābhāgena paricchinnā, ayamassā sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova.

२१२. लसिका (सांध्यांमधील वंगण) म्हणजे शरीराच्या सांध्यांच्या आत असणारा चिकट, दुर्गंधीयुक्त द्रव होय. रंगाने ती कर्निकार (बहावा) वृक्षाच्या डिंकासारखी असते. आकाराने ती ज्या ठिकाणी असते त्या स्थानाच्या आकाराची असते. दिशेने ती दोन्ही दिशांना उत्पन्न होते. स्थानाने ती सांध्यांना वंगण देण्याचे कार्य करत १८० सांध्यांच्या आत राहते. ज्या व्यक्तीच्या शरीरात ही लसिका कमी असते, ती व्यक्ती उठताना, बसताना, पुढे जाताना, मागे सरकताना, हातपाय आकुंचन करताना किंवा पसरताना तिची हाडे 'कडकड' असा आवाज करतात, आणि चुटकी वाजवल्यासारखा आवाज करत ती हालचाल करते. एक किंवा दोन योजन अंतर चालून गेल्यावर तिची वायूधातू क्षुब्ध होते आणि तिचे अवयव दुखू लागतात. परंतु ज्याच्या शरीरात ही लसिका मुबलक प्रमाणात असते, त्याचे उठताना, बसताना हाडे 'कडकड' आवाज करत नाहीत. लांबचा प्रवास केला तरी त्याची वायूधातू क्षुब्ध होत नाही आणि त्याचे अवयव दुखत नाहीत. मर्यादेने ती लसिकेच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित असते; हा तिचा 'सभाग परिच्छेद' आहे. 'विसभाग परिच्छेद' मात्र केसांसारखाच आहे.

213. Muttanti muttarasaṃ. Taṃ vaṇṇato māsakhārodakavaṇṇaṃ. Saṇṭhānato adhomukhaṭṭhapitaudakakumbhaabbhantaragataudakasaṇṭhānaṃ. Disato heṭṭhimāya disāya jātaṃ. Okāsato vatthissa abbhantare ṭhitaṃ. Vatthi nāma vatthi puṭo vuccati. Yattha seyyathāpi candanikāya pakkhitte amukhe ravaṇaghaṭe candanikāraso pavisati, na cassa pavisanamaggo paññāyati, evameva sarīrato muttaṃ pavisati, na cassa pavisanamaggo paññāyati, nikkhamanamaggo pana pākaṭo hoti. Yamhi ca muttassa bharite passāvaṃ karomāti sattānaṃ āyūhanaṃ hoti. Paricchedato vatthiabbhantarena ceva muttabhāgena ca paricchinnaṃ, ayamassa sabhāgaparicchedo. Visabhāgaparicchedo pana kesasadisova.

२१३. मूत्र म्हणजे लघवी होय. रंगाने ते उडदाच्या राखेच्या पाण्यासारखे असते. आकाराने ते पालथ्या घातलेल्या पाण्याच्या घागरीच्या आत असलेल्या पाण्यासारखे असते. दिशेने ते खालच्या दिशेला उत्पन्न होते. स्थानाने ते मूत्राशयाच्या आत असते. मूत्राशय म्हणजे मूत्राची पिशवी होय. जसे सांडपाण्याच्या खड्ड्यात टाकलेल्या, तोंड नसलेल्या मातीच्या भांड्यात सांडपाणी झिरपून आत शिरते, पण त्याच्या आत जाण्याचा मार्ग दिसत नाही; त्याचप्रमाणे शरीरातून मूत्र मूत्राशयात प्रवेश करते, पण त्याच्या प्रवेशाचा मार्ग दिसत नाही. परंतु बाहेर पडण्याचा मार्ग मात्र स्पष्ट असतो. जेव्हा हे मूत्राशय मूत्राने भरते, तेव्हा प्राण्यांना 'मी लघवी करतो' अशी प्रेरणा (प्रयत्न) होते. मर्यादेने ते मूत्राशयाच्या आतील भागाने आणि मूत्राच्या स्वतःच्या भागाने मर्यादित असते; हा त्याचा 'सभाग परिच्छेद' आहे. 'विसभाग परिच्छेद' मात्र केसांसारखाच आहे.

214. Evañhi kesādike koṭṭhāse vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena vavatthapetvā anupubbato nātisīghatotiādinā nayena vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena pañcadhā paṭikkūlā paṭikkūlāti manasikaroto paṇṇattisamatikkamāvasāne seyyathāpi cakkhumato purisassa dvattiṃsavaṇṇānaṃ kusumānaṃ ekasuttakaganthitaṃ mālaṃ olokentassa sabbapupphāni apubbāpariyamiva pākaṭāni honti, evameva atthi imasmiṃ kāye kesāti imaṃ kāyaṃ olokentassa sabbe te dhammā [Pg.257] apubbāpariyāva pākaṭā honti. Tena vuttaṃ manasikārakosallakathāyaṃ ‘‘ādikammikassa hi kesāti manasikaroto manasikāro gantvā muttanti imaṃ pariyosānakoṭṭhāsameva āhacca tiṭṭhatī’’ti.

२१४. अशा प्रकारे, केसांपासून सुरू होणाऱ्या अवयवांना रंग, आकार, दिशा, स्थान आणि मर्यादा यांच्याद्वारे निश्चित करून, 'अनुक्रमाने, फार वेगाने नाही' इत्यादी पद्धतीने रंग, आकार, गंध, आशय आणि स्थान यांच्याद्वारे पाच प्रकारे 'हे अपवित्र आहे, अपवित्र आहे' असा मनस्कार (चिंतन) करणाऱ्या योग्याला, संज्ञा-पन्नत्तीच्या (नावाच्या कल्पनेच्या) पलीकडे गेल्यावर, जसे एखाद्या डोळस माणसाने एकाच दोऱ्यात ओवलेली ३२ रंगांच्या फुलांची माळ पाहिली असता, त्याला सर्व फुले एकाच वेळी स्पष्ट दिसतात; त्याचप्रमाणे 'या शरीरात केस आहेत' इत्यादी प्रकारे या शरीराकडे पाहणाऱ्या योग्याला ते सर्व अवयव एकाच वेळी स्पष्ट दिसतात. म्हणूनच मनस्कार-कौशल्याच्या कथेत म्हटले आहे: 'सुरुवात करणाऱ्या (आदिकर्मिक) योग्याने जेव्हा केसांवर मनस्कार करण्यास सुरुवात करतो, तेव्हा त्याचा मनस्कार थेट मूत्रापर्यंत, म्हणजेच शेवटच्या अवयवापर्यंत जाऊन स्थिरावतो.'

Sace pana bahiddhāpi manasikāraṃ upasaṃharati, athassa evaṃ sabbakoṭṭhāsesu pākaṭībhūtesu āhiṇḍantā manussatiracchānādayo sattākāraṃ vijahitvā koṭṭhāsarāsivaseneva upaṭṭhahanti, tehi ca ajjhohariyamānaṃ pānabhojanādi koṭṭhāsarāsimhi pakkhipamānamiva upaṭṭhāti.

आणि जर तो बाह्य जगावरही (इतर व्यक्तींच्या शरीरावरही) हा मनस्कार लागू करतो, तेव्हा त्याला सर्व अवयव अशा प्रकारे स्पष्ट दिसू लागतात की, इकडेतिकडे फिरणारे मनुष्य, प्राणी इत्यादी जीव 'प्राणी' हा आपला आकार (प्राणी असण्याची कल्पना) सोडून केवळ अवयवांचा समूह म्हणूनच भासू लागतात. आणि त्यांनी ग्रहण केलेले अन्न व पेय हे देखील जणू काही अवयवांच्या समूहातच टाकले जात आहे, असे भासते.

Athassa anupubbamuñcanādivasena paṭikkūlā paṭikkūlāti punappunaṃ manasikaroto anukkamena appanā uppajjati. Tattha kesādīnaṃ vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena upaṭṭhānaṃ uggahanimittaṃ. Sabbākārato paṭikkūlavasena upaṭṭhānaṃ paṭibhāganimittaṃ. Taṃ āsevato bhāvayato vuttanayena asubhakammaṭṭhānesu viya paṭhamajjhānavaseneva appanā uppajjati.

त्यानंतर, अनुक्रमाने अवयवांचा त्याग करणे इत्यादींच्या आधारे "प्रतिकूल, प्रतिकूल" असा वारंवार मनस्कार करणाऱ्या त्या योगीला अनुक्रमाने अप्पना (अर्पणा एकाग्रता) प्राप्त होते. त्यामध्ये, केसांच्या इत्यादींच्या वर्ण (रंग), संस्थान (आकार), दिशा, स्थान आणि परिच्छेद (मर्यादा) यांच्या आधारे जे प्रगट होणे आहे, त्याला 'उग्गहनिमित्त' म्हणतात. सर्व प्रकारे प्रतिकूलतेच्या आधारे प्रगट होणे म्हणजे 'पटिभागनिमित्त' होय. त्याचे सेवन व भावना करणाऱ्या योगीला, पूर्वोक्त पद्धतीने अशुभ कम्मठ्ठानाप्रमाणे प्रथम ध्यानाच्या द्वारेच अप्पना उत्पन्न होते.

Sā yassa ekova koṭṭhāso pākaṭo hoti, ekasmiṃ vā koṭṭhāse appanaṃ patvā puna aññasmiṃ yogaṃ na karoti, tassa ekāva uppajjati. Yassa pana aneke koṭṭhāsā pākaṭā honti, ekasmiṃ vā jhānaṃ patvā puna aññasmiṃpi yogaṃ karoti, tassa mallakattherassa viya koṭṭhāsagaṇanāya paṭhamajjhānāni nibbattanti.

ती अप्पना ज्याला केवळ एकच कोठ्ठास (अवयव) स्पष्ट होतो, किंवा जो एका कोठ्ठासामध्ये अप्पना प्राप्त करून पुन्हा दुसऱ्या कोठ्ठासामध्ये योग (अभ्यास) करत नाही, त्याला एकच उत्पन्न होते. परंतु, ज्याला अनेक कोठ्ठास स्पष्ट होतात, किंवा जो एका कोठ्ठासामध्ये ध्यान प्राप्त करून पुन्हा दुसऱ्या कोठ्ठासामध्येही योग करतो, त्याला मल्लकतथेराप्रमाणे कोठ्ठासांच्या संख्येनुसार प्रथम ध्याने उत्पन्न होतात.

So kirāyasmā dīghabhāṇakaabhayattheraṃ hatthe gahetvā ‘‘āvuso abhaya, imaṃ tāva pañhaṃ uggaṇhāhī’’ti vatvā āha – ‘‘mallakatthero dvattiṃsakoṭṭhāsesu dvattiṃsāya paṭhamajjhānānaṃ lābhī. Sace rattiṃ ekaṃ, divā ekaṃ samāpajjati, atirekaddhamāsena puna sampajjati, sace pana devasikaṃ ekaṃ samāpajjati, atirekamāsena puna sampajjatī’’ti.

असे ऐकिवात आहे की, त्या आयुष्यमान मल्लक थेरांनी दीघभाणक अभय थेरांचा हात हातात धरून, "आवुसो अभय, आधी हा प्रश्न समजून घे" असे सांगून म्हटले – "मल्लक थेर बत्तीस कोठ्ठासांमध्ये बत्तीस प्रथम ध्यानांचे लाभी होते. जर ते रात्री एक आणि दिवसा एक ध्यान समापन्न करत असत, तर अर्ध्या महिन्यापेक्षा अधिक काळाने पुन्हा तेच ध्यान प्राप्त होत असे. परंतु, जर ते दररोज एक ध्यान समापन्न करत असत, तर एका महिन्यापेक्षा अधिक काळाने पुन्हा ते प्राप्त होत असे."

Evaṃ paṭhamajjhānavasena ijjhamānampi cetaṃ kammaṭṭhānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādīsu satibalena ijjhanato kāyagatāsatīti vuccati.

अशा प्रकारे प्रथम ध्यानाच्या द्वारे सिद्ध होत असले तरी, हे कम्मट्ठान वर्ण, संस्थान इत्यादींवर सतीच्या (स्मृतीच्या) बलाने सिद्ध होत असल्यामुळे याला 'कायगतासती' (कायागतस्मृती) असे म्हटले जाते.

Imañca kāyagatāsatimanuyutto bhikkhu aratiratisaho hoti, na ca naṃ arati sahati, uppannaṃ aratiṃ abhibhuyya abhibhuyya viharati. Bhayabheravasaho hoti, na ca naṃ bhayabheravaṃ sahati, uppannaṃ bhayabheravaṃ abhibhuyya abhibhuyya viharati. Khamo hoti sītassa uṇhassa [Pg.258] …pe… pāṇaharānaṃ adhivāsakajātiko hoti (ma. ni. 3.159). Kesādīnaṃ vaṇṇabhedaṃ nissāya catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti. Cha abhiññā paṭivijjhati (ma. ni. 3.159).

आणि या कायगतासतीचा अभ्यास करणारा भिक्खू अरती (उदासीनता) आणि रती (आसक्ती) यांवर विजय मिळवणारा होतो, आणि अरती त्याला पराभूत करू शकत नाही; तो उत्पन्न झालेल्या अरतीचा वारंवार पराभव करून विहरतो. तो भय आणि भयंकरतेवर विजय मिळवणारा होतो, आणि भय व भयंकरत्व त्याला पराभूत करू शकत नाही; तो उत्पन्न झालेल्या भयाचा व भयंकरतेचा वारंवार पराभव करून विहरतो. तो थंडी, उष्णता... पे... आणि प्राणांतिक वेदना सहन करणारा (सहनशील स्वभावाचा) होतो. केसांच्या इत्यादींच्या रंगांच्या भेदाचा आश्रय घेऊन तो चार ध्यानांचा लाभी होतो. तो सहा अभिज्ञा प्राप्त करतो.

Tasmā have appamatto, anuyuñjetha paṇḍito;

Evaṃ anekānisaṃsaṃ, imaṃ kāyagatāsatinti.

त्यामुळे खरोखरच, प्रज्ञावानाने अप्रमत्त राहून, अशा अनेक आनुशंस (फायदे) असलेल्या या कायगतासतीचा अभ्यास करावा.

Idaṃ kāyagatāsatiyaṃ vitthārakathāmukhaṃ.

हे कायगतासतीचे सविस्तर वर्णन संपले.

Ānāpānassatikathā

आनापानसती कथा

215. Idāni yaṃ taṃ bhagavatā ‘‘ayampi kho, bhikkhave, ānāpānassatisamādhi bhāvito bahulīkato santo ceva paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro, uppannuppanne ca pāpake akusale dhamme ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti evaṃ pasaṃsitvā –

२१५. आता, ज्याची भगवंतांनी अशा प्रकारे प्रशंसा केली होती की – "भिक्खूंनो, हा आनापानसती समाधी सुद्धा जर भावित केला, बहुलीकृत केला, तर तो शांत, प्रणीत, असेचिनक आणि सुखकारक विहार आहे; आणि तो उत्पन्न होणाऱ्या पापकारक अकुशल धर्मांना तत्काळ नाहीसा करतो व शांत करतो" –

‘‘Kathaṃ bhāvito ca, bhikkhave, ānāpānassatisamādhi kathaṃ bahulīkato santo ceva paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro, uppannuppanne ca pāpake akusale dhamme ṭhānaso antaradhāpeti vūpasameti? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā, so satova assasati sato passasati. Dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānāti. Dīghaṃ vā passasanto…pe… rassaṃ vā assasanto…pe… rassaṃ vā passasanto rassaṃ passasāmīti pajānāti. Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmīti sikkhati. Sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmīti sikkhati. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmīti sikkhati. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati. Pītipaṭisaṃvedī… sukhapaṭisaṃvedī… cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī… passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ… cittapaṭisaṃvedī… abhippamodayaṃ cittaṃ… samādahaṃ cittaṃ… vimocayaṃ cittaṃ [Pg.259] … aniccānupassī… virāgānupassī… nirodhānupassī. Paṭinissaggānupassī assasissāmīti sikkhati. Paṭinissaggānupassī passasissāmīti sikkhatī’’ti –

"भिक्खूंनो, हा आनापानसती समाधी कसा भावित केला असता, कसा बहुलीकृत केला असता शांत, प्रणीत, असेचिनक आणि सुखकारक विहार होतो, आणि उत्पन्न होणाऱ्या पापकारक अकुशल धर्मांना तत्काळ नाहीसा करतो व शांत करतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू अरण्यात गेलेला असो, किंवा वृक्षाच्या मुळाशी गेलेला असो, किंवा शून्य घरात गेलेला असो, मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून आणि समोर सती प्रस्थापित करून बसतो. तो स्मृतीपूर्वकच श्वास घेतो आणि स्मृतीपूर्वकच श्वास सोडतो. दीर्घ श्वास घेताना 'मी दीर्घ श्वास घेत आहे' असे जाणतो. दीर्घ श्वास सोडताना... पे... किंवा लहान श्वास घेताना... पे... किंवा लहान श्वास सोडताना 'मी लहान श्वास सोडत आहे' असे जाणतो. 'सर्व शरीराचा अनुभव घेत मी श्वास घेईन' असा तो अभ्यास करतो. 'सर्व शरीराचा अनुभव घेत मी श्वास सोडेन' असा तो अभ्यास करतो. 'कायसंखाराला शांत करत मी श्वास घेईन' असा तो अभ्यास करतो. 'कायसंखाराला शांत करत मी श्वास सोडेन' असा तो अभ्यास करतो. 'पीतीचा अनुभव घेत'... 'सुखाचा अनुभव घेत'... 'चित्तसंखाराचा अनुभव घेत'... 'चित्तसंखाराला शांत करत'... 'चित्ताचा अनुभव घेत'... 'चित्ताला प्रमुदित करत'... 'चित्ताला समाहित करत'... 'चित्ताला विमुक्त करत'... 'अनित्याचे अनुपश्यन करत'... 'विरागाचे अनुपश्यन करत'... 'निरोधाचे अनुपश्यन करत'. 'पटिनिस्सग्गाचे अनुपश्यन करत मी श्वास घेईन' असा तो अभ्यास करतो. 'पटिनिस्सग्गाचे अनुपश्यन करत मी श्वास सोडेन' असा तो अभ्यास करतो."

Evaṃ soḷasavatthukaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ niddiṭṭhaṃ. Tassa bhāvanānayo anuppatto. So pana yasmā pāḷivaṇṇanānusāreneva vuccamāno sabbākāraparipūro hoti. Tasmā ayamettha pāḷivaṇṇanāpubbaṅgamo niddeso.

अशा प्रकारे सोळा स्थानांचे आनापानसती कम्मट्ठान निर्देशित केले आहे. त्याच्या भावनेची पद्धत आता अनुक्रमाने प्राप्त झाली आहे. परंतु, ती भावनेची पद्धत पाळी-वर्णनेच्या अनुषंगानेच सांगितली असता सर्व प्रकारे परिपूर्ण होते. म्हणून, येथे हा पाळी-वर्णनेला अग्रभागी ठेवून केलेला निर्देश आहे.

216. Kathaṃ bhāvito ca, bhikkhave, ānāpānassati samādhīti ettha tāva kathanti ānāpānassatisamādhibhāvanaṃ nānappakārato vitthāretukamyatāpucchā. Bhāvito ca bhikkhave ānāpānassatisamādhīti nānappakārato vitthāretukamyatāya puṭṭhadhammanidassanaṃ. Kathaṃ bahulīkato…pe… vūpasametīti etthāpi eseva nayo. Tattha bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā. Ānāpānassatisamādhīti ānāpānapariggāhikāya satiyā saddhiṃ sampayutto samādhi. Ānāpānassatiyaṃ vā samādhi ānāpānassatisamādhi. Bahulīkatoti punappunaṃ kato. Santoceva paṇīto cāti santo ceva paṇīto ceva. Ubhayattha eva saddena niyamo veditabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayañhi yathā asubhakammaṭṭhānaṃ kevalaṃ paṭivedhavasena santañca paṇītañca, oḷārikārammaṇattā pana paṭikkūlārammaṇattā ca ārammaṇavasena neva santaṃ na paṇītaṃ, na evaṃ kenaci pariyāyena asanto vā apaṇīto vā, atha kho ārammaṇasantatāyapi santo vūpasanto nibbuto, paṭivedhasaṅkhātaaṅgasantatāyapi. Ārammaṇapaṇītatāyapi paṇīto atittikaro, aṅgapaṇītatāyapīti. Tena vuttaṃ ‘‘santo ceva paṇīto cā’’ti.

२१६. "भिक्खूंनो, आनापानसती समाधी कसा भावित केला असता..." यामध्ये प्रथम 'कसा' (कथं) हा प्रश्न आनापानसती समाधीच्या भावनेचे विविध प्रकारे सविस्तर वर्णन करण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न आहे. "भिक्खूंनो, आनापानसती समाधी भावित केला असता" हे विविध प्रकारे सविस्तर वर्णन करण्याच्या इच्छेने विचारलेल्या धर्माचे दिग्दर्शन आहे. "कसा बहुलीकृत केला असता... पे... शांत करतो" यामध्येही हाच नियम समजावा. त्यामध्ये 'भावित' म्हणजे उत्पन्न केलेला किंवा वाढवलेला. 'आनापानसती समाधी' म्हणजे श्वास आणि प्रश्वास ग्रहण करणाऱ्या सतीशी युक्त असलेला समाधी. किंवा आनापानसतीमधील समाधी म्हणजे आनापानसती समाधी. 'बहुलीकृत' म्हणजे वारंवार केलेला. 'शांत आणि प्रणीतच' म्हणजे शांत आणि प्रणीतच. दोन्ही ठिकाणी 'एव' या शब्दाने नियम समजावा. काय सांगितले आहे? जसे अशुभ कम्मट्ठान केवळ प्रतिवेधाच्या आधारे शांत आणि प्रणीत असते, परंतु स्थूल आलंबन असल्यामुळे आणि प्रतिकूल आलंबन असल्यामुळे आलंबनाच्या आधारे ते शांतही नसते आणि प्रणीतही नसते; हा आनापानसती समाधी कोणत्याही प्रकारे अशांत किंवा अप्रणीत नसतो. उलट, आलंबनाच्या शांततेमुळे तो शांत, विशेष शांत आणि निवृत्त असतो, तसेच प्रतिवेध नावाच्या अंगांच्या शांततेमुळेही. आलंबनाच्या प्रणीततेमुळे तो प्रणीत आणि अतृप्तिकर असतो, आणि अंगांच्या प्रणीततेमुळेही. म्हणूनच म्हटले आहे – "शांत आणि प्रणीतच".

Asecanako ca sukho ca vihāroti ettha pana nāssa secananti asecanako, anāsittako abbokiṇṇo pāṭiyekko āveṇiko. Natthi ettha parikammena vā upacārena vā santatā. Ādisamannāhārato pabhuti attano sabhāveneva santo ca paṇīto cāti attho. Keci pana asecanakoti anāsittako ojavanto sabhāveneva [Pg.260] madhuroti vadanti. Evaṃ ayaṃ asecanako ca, appitappitakkhaṇe kāyikacetasikasukhapaṭilābhāya saṃvattanato sukho ca vihāroti veditabbo. Uppannuppanneti avikkhambhite avikkhambhite. Pāpaketi lāmake. Akusale dhammeti akosallasambhūte dhamme. Ṭhānaso antaradhāpetīti khaṇeneva antaradhāpeti vikkhambheti. Vūpasametīti suṭṭhu upasameti. Nibbedhabhāgiyattā vā anupubbena ariyamaggavuddhippatto samucchindati, paṭippassambhetīti vuttaṃ hoti.

असेचनक आणि सुखकारक विहार याविषयी: ज्याला इतर कोणत्याही बाह्य गोष्टीच्या सिंचनाची (मिसळण्याची) गरज नाही तो 'असेचनक' होय; म्हणजेच न शिंपडलेला (अनासिक्तक), अमिश्रित (अव्यकीर्ण), स्वतंत्र आणि असाधारण. येथे परिकर्माने किंवा उपचाराने शांतता प्राप्त होत नाही. तर सुरुवातीच्या मनस्कारापासूनच तो स्वतःच्या स्वभावानेच शांत आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) असतो, असा अर्थ आहे. काही आचार्य मात्र 'असेचनक' म्हणजे न शिंपडलेला, ओजस्वी आणि स्वभावानेच मधुर असा अर्थ सांगतात. अशा प्रकारे, हा असेचनक आणि प्रत्येक समापत्तीच्या क्षणी (अर्पित क्षणी) कायिक व चैतसिक सुख प्राप्त करून देणारा असल्याने 'सुखविहार' आहे असे समजावे. 'उत्पन्न-उत्पन्न' म्हणजे जे अद्याप ध्यान किंवा विक्खंभनाने दूर केले गेले नाहीत. 'पापक' म्हणजे हीन किंवा वाईट. 'अकुशल धर्म' म्हणजे अज्ञानामुळे (अकोशल्यामुळे) उत्पन्न झालेले धर्म. 'तत्काळ नाहीसे करतो' म्हणजे त्याच क्षणी नाहीसे करतो, दाबून टाकतो. 'शांत करतो' म्हणजे चांगल्या प्रकारे शांत करतो. किंवा भेदक (निर्वेधभागीय) स्वभावामुळे अनुक्रमाने आर्यमार्गाच्या वृद्धीला प्राप्त होऊन पूर्णपणे उच्छेद करतो आणि शांत करतो, असे म्हटले आहे.

Ayaṃ panettha saṅkhepattho. Bhikkhave, kena pakārena kenākārena kena vidhinā bhāvito ānāpānassatisamādhi kena pakārena bahulīkato santo ceva…pe… vūpasametīti.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे: 'भिक्खूंनो, कोणत्या प्रकारे, कोणत्या आकाराने (पद्धतीने), कोणत्या विधीने आणापाणसती समाधीची भावना केली असता आणि कोणत्या प्रकारे तिचा बहुलीकार (वारंवार सराव) केला असता ती शांतच असते... पे... आणि (अकुशल धर्मांना) शांत करते?'

217. Idāni tamatthaṃ vitthārento ‘‘idha, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha idha bhikkhave bhikkhūti bhikkhave, imasmiṃ sāsane bhikkhu. Ayañhi ettha idhasaddo sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca. Vuttañhetaṃ – idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (ma. ni. 1.139). Tena vuttaṃ ‘‘imasmiṃ sāsane bhikkhū’’ti.

२१७. आता त्याच अर्थाचा विस्तार करताना भगवान 'इध, भिक्खवे' (येथे, भिक्खूंनो) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये 'इध भिक्खवे भिक्खू' म्हणजे 'भिक्खूंनो, या शासनात (धम्मात) भिक्खू'. कारण येथे हा 'इध' (येथे) शब्द सर्व प्रकारच्या आणापाणसती समाधीला उत्पन्न करणाऱ्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) आश्रय असलेल्या शासनाला दर्शवतो आणि इतर शासनांमध्ये तशी स्थिती असण्याचा निषेध करतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे— 'भिक्खूंनो, येथेच (या शासनातच) श्रमण आहेत... पे... इतर परप्रवाद (इतर पंथ) श्रमणांनी शून्य आहेत.' म्हणूनच 'या शासनात भिक्खू' असे म्हटले आहे.

Araññagato vā…pe… suññāgāragato vāti idamassa ānāpānassatisamādhibhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanaṃ. Imassa hi bhikkhuno dīgharattaṃ rūpādīsu ārammaṇesu anuvisaṭaṃ cittaṃ ānāpānassatisamādhiārammaṇaṃ abhiruhituṃ na icchati, kūṭagoṇayuttaratho viya uppathameva dhāvati. Tasmā seyyathāpi nāma gopo kūṭadhenuyā sabbaṃ khīraṃ pivitvā vaḍḍhitaṃ kūṭavacchaṃ dametukāmo dhenuto apanetvā ekamante mahantaṃ thambhaṃ nikhaṇitvā tattha yottena bandheyya, athassa so vaccho ito cito ca vipphanditvā palāyituṃ asakkonto tameva thambhaṃ upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, evameva imināpi bhikkhunā dīgharattaṃ rūpārammaṇādirasapānavaḍḍhitaṃ duṭṭhacittaṃ dametukāmena rūpādiārammaṇato apanetvā araññaṃ vā…pe… suññāgāraṃ vā pavesetvā tattha assāsapassāsathambhe satiyottena bandhitabbaṃ. Evamassa taṃ cittaṃ ito cito ca vipphanditvāpi pubbe āciṇṇārammaṇaṃ alabhamānaṃ satiyottaṃ chinditvā palāyituṃ [Pg.261] asakkontaṃ tamevārammaṇaṃ upacārappanāvasena upanisīdati ceva upanipajjati ca. Tenāhu porāṇā –

‘अरण्यात गेलेला किंवा... पे... शून्यगृहात (एकांतात) गेलेला’ हे वचन या भिक्खूच्या आणापाणसती समाधीच्या भावनेला अनुकूल अशा सेनासनाचा (निवासस्थानाचा) स्वीकार दर्शवणारे आहे. कारण या भिक्खूचे चित्त दीर्घकाळापासून रूपादी आलंबनांमध्ये भटकत असल्याने, ते आणापाणसती समाधीच्या आलंबनावर स्थिर होण्यास इच्छित नाही; जणू काही खोडकर बैलाला जोडलेला रथ चुकीच्या मार्गानेच धावतो, त्याप्रमाणे ते धावते. म्हणून, ज्याप्रमाणे एखादा गोपाळ (गुराखी) खोडकर गाईचे सर्व दूध पिऊन वाढलेल्या खोडकर वासराला पाळू इच्छितो, तेव्हा तो त्याला गाईपासून दूर नेऊन एका बाजूला एक मोठा खांब रोवून तिथे दोरीने बांधतो; त्यानंतर ते वासरू इकडेतिकडे धडपडते, पण पळून जाण्यास असमर्थ असल्याने शेवटी त्याच खांबाजवळ बसते किंवा झोपते. त्याचप्रमाणे, दीर्घकाळापासून रूपादी आलंबनांच्या रसाचे सेवन करून वाढलेल्या आपल्या चंचल चित्ताला काबूत आणू इच्छिणाऱ्या या भिक्खूने देखील चित्ताला रूपादी आलंबनांपासून दूर करून, अरण्यात किंवा... पे... शून्यगृहात प्रवेश करून, तिथे श्वास-प्रश्वास रूपी खांबाला स्मृती रूपी दोरीने बांधले पाहिजे. अशा प्रकारे त्याचे ते चित्त इकडेतिकडे धडपडले तरी, पूर्वीच्या सवयीचे आलंबन न मिळाल्याने आणि स्मृतीची दोरी तोडून पळून जाण्यास असमर्थ असल्याने, त्याच (श्वास-प्रश्वास रूपी) आलंबनाचा उपचार आणि अप्पना समाधीच्या द्वारे आश्रय घेते आणि तिथेच स्थिरावते. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे—

‘‘Yathā thambhe nibandheyya, vacchaṃ damaṃ naro idha;

Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ, satiyārammaṇe daḷha’’nti. (pārā. aṭṭha. 2.165;

dī. ni. aṭṭha. 3.374;

ma. ni. aṭṭha. 1.107);

‘ज्याप्रमाणे माणूस वासराला काबूत आणण्यासाठी खांबाला बांधतो, त्याचप्रमाणे या शासनात भिक्खूने आपल्या चित्ताला स्मृतीच्या साहाय्याने आलंबनावर घट्ट बांधावे.’

Evamassetaṃ senāsanaṃ bhāvanānurūpaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘idamassa ānāpānassatisamādhibhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpana’’nti.

अशा प्रकारे त्याचे हे सेनासन भावनेला अनुकूल असते. म्हणूनच असे म्हटले आहे— ‘हे या भिक्खूच्या आणापाणसती समाधीच्या भावनेला अनुकूल अशा सेनासनाचा स्वीकार दर्शवणारे आहे.’

Atha vā yasmā idaṃ kammaṭṭhānappabhede muddhabhūtaṃ sabbaññubuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ itthipurisahatthiassādisaddasamākulaṃ gāmantaṃ apariccajitvā na sukaraṃ bhāvetuṃ, saddakaṇṭakattā jhānassa. Agāmake pana araññe sukaraṃ yogāvacarena idaṃ kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā aggaphalaṃ arahattaṃ sampāpuṇituṃ. Tasmāssa anurūpasenāsanaṃ dassento bhagavā ‘‘araññagato vā’’tiādimāha.

अथवा, कारण हे आणापाणसती कम्मट्ठान (कर्मस्थान) विविध कम्मट्ठानांमध्ये सर्वश्रेष्ठ (शिरोमणी) आहे; तसेच सर्वज्ञ बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धश्रावकांच्या विशेष गुणांची प्राप्ती आणि दृष्टधम्मसुखविहाराचे (याच जन्मातील सुखी विहाराचे) मुख्य कारण आहे. स्त्री, पुरुष, हत्ती, घोडे इत्यादींच्या आवाजाने गजबजलेल्या गावाच्या जवळ राहून याची भावना करणे सोपे नाही, कारण ध्यान साधनेसाठी 'शब्द' (आवाज) हा काट्यासारखा (बाधक) असतो. परंतु, गाव नसलेल्या अरण्यात योगावकराला (साधकाला) हे कम्मट्ठान स्वीकारून, आणापाणसतीचे चतुर्थ ध्यान उत्पन्न करून, त्यालाच आधार बनवून संस्कारांचे विक्षेप न होता विपश्यनेद्वारे परीक्षण करून सर्वश्रेष्ठ फल असलेल्या अर्हतपदाला प्राप्त करणे सोपे जाते. म्हणूनच, त्याला अनुकूल सेनासन दाखवताना भगवान 'अरण्यात गेलेला' इत्यादी म्हणाले.

Vatthuvijjācariyo viya hi bhagavā, so yathā vatthuvijjācariyo nagarabhūmiṃ passitvā suṭṭhu upaparikkhitvā ‘‘ettha nagaraṃ māpethā’’ti upadisati, sotthinā ca nagare niṭṭhite rājakulato mahāsakkāraṃ labhati, evameva yogāvacarassa anurūpasenāsanaṃ upaparikkhitvā ‘‘ettha kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitabba’’nti upadisati, tato tattha kammaṭṭhānaṃ anuyuttena yoginā kamena arahatte patte ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti mahantaṃ sakkāraṃ labhati.

कारण भगवान हे वास्तूशास्त्रज्ञाप्रमाणे (भूमीचे परीक्षण करणाऱ्या आचार्याप्रमाणे) आहेत. ज्याप्रमाणे एखादा वास्तूशास्त्रज्ञ नगरासाठी योग्य भूमी पाहून, तिचे नीट परीक्षण करून 'येथे नगर वसवा' असा उपदेश करतो आणि नगर सुखरूपपणे पूर्ण झाल्यावर राजघराण्याकडून मोठा सत्कार प्राप्त करतो; त्याचप्रमाणे भगवान योगावकरासाठी अनुकूल सेनासनाचे परीक्षण करून 'येथे कम्मट्ठानाचा अभ्यास करावा' असा उपदेश करतात. त्यानंतर, तिथे कम्मट्ठानाचा अभ्यास करणाऱ्या योग्याने अनुक्रमाने अर्हतपद प्राप्त केल्यावर 'ते भगवान खरोखरच सम्यक संबुद्ध आहेत' अशा प्रकारे भगवंतांना मोठा सत्कार प्राप्त होतो.

Ayaṃ pana bhikkhu dīpisadisoti vuccati. Yathā hi mahādīpirājā araññe tiṇagahanaṃ vā vanagahanaṃ vā pabbatagahanaṃ vā nissāya nilīyitvā vanamahiṃsagokaṇṇasūkarādayo mige gaṇhāti, evameva ayaṃ araññādīsu kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto bhikkhu yathākkamena sotāpattisakadāgāmianāgāmiarahattamagge ceva ariyaphalañca gaṇhatīti veditabbo. Tenāhu porāṇā –

तसेच, या भिक्खूला बिबट्यासारखा (चित्त्यासारखा) म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे एखादा मोठा बिबट्या अरण्यात गवताच्या झाडीचा, जंगलाचा किंवा पर्वताच्या दरीचा आश्रय घेऊन, लपून बसून रानमशी, सांबर, रानडुक्कर इत्यादी प्राण्यांची शिकार करतो; त्याचप्रमाणे अरण्यादी ठिकाणी कम्मट्ठानाचा अभ्यास करणारा हा भिक्खू अनुक्रमाने स्रोतापत्ती, सकदागामी, अनागामी आणि अर्हत मार्ग तसेच आर्यफलांना प्राप्त करतो, असे समजावे. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे—

‘‘Yathāpi [Pg.262] dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhatī mige;

Tathevāyaṃ buddhaputto, yuttayogo vipassako;

Araññaṃ pavisitvāna, gaṇhāti phalamuttama’’nti. (pārā. aṭṭha. 2.165;

dī. ni. aṭṭha. 2.374;

ma. ni. aṭṭha. 1.107);

‘ज्याप्रमाणे बिबट्या लपून बसून प्राण्यांची शिकार करतो, त्याचप्रमाणे प्रयत्नशील आणि विपश्यना करणारा हा बुद्धपुत्र (भिक्खू) अरण्यात प्रवेश करून उत्तम फल (अर्हतपद) प्राप्त करतो.’

Tenassa parakkamajavayoggabhūmiṃ araññasenāsanaṃ dassento bhagavā ‘‘araññagato vā’’tiādimāha.

म्हणूनच, त्याच्या पराक्रमाच्या आणि वेगाच्या योग्य भूमी असलेल्या अरण्य-सेनासनाला दाखवताना भगवान 'अरण्यात गेलेला' इत्यादी म्हणाले.

218. Tattha araññagatoti ‘‘araññanti nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) ca, ‘‘āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) ca evaṃ vuttalakkhaṇesu araññesu yaṃkiñci pavivekasukhaṃ araññaṃ gato. Rukkhamūlagatoti rukkhasamīpaṃ gato. Suññāgāragatoti suññaṃ vivittokāsaṃ gato. Ettha ca ṭhapetvā araññañca rukkhamūlañca avasesasattavidhasenāsanagatopi suññāgāragatoti vattuṃ vaṭṭati.

२१८. त्यात 'अरञ्ञगतो' (अरण्यात गेलेला) म्हणजे— "वेशीचा खांब (इन्द्रखील) ओलांडून बाहेर गेल्यावर तो सर्व भाग 'अरण्य' म्हटला जातो" आणि "कमीत कमी पाचशे धनुष्ये अंतरावर असलेले शयनासन हे 'आरण्यक' शयनासन म्हटले जाते" अशा प्रकारे सांगितलेल्या लक्षणांनी युक्त असलेल्या अरण्यांपैकी कोणत्याही एका एकांत व शांतता देणाऱ्या अरण्यात गेलेला. 'रुक्खमूलगतो' (वृक्षमूलापाशी गेलेला) म्हणजे वृक्षाच्या जवळ गेलेला. 'सुञ्ञागारगतो' (शून्य घरामध्ये गेलेला) म्हणजे निर्जन व एकांत जागी गेलेला. आणि येथे अरण्य आणि वृक्षमूल सोडून, उर्वरित सात प्रकारच्या शयनासनांमध्ये गेलेल्या भिक्खूला देखील 'सुञ्ञागारगतो' असे म्हणणे योग्य ठरेल।

Evamassa ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlañca ānāpānassatibhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ upadisitvā alīnānuddhaccapakkhikaṃ santaṃ iriyāpathaṃ upadisanto nisīdatīti āha. Athassa nisajjāya daḷhabhāvaṃ assāsapassāsānaṃ pavattanasukhataṃ ārammaṇapariggahūpāyañca dassento pallaṅkaṃ ābhujitvātiādimāha. Tattha pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā. Aṭṭhārasapiṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisīdantassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanappaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā na uppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuddhiṃ phātiṃ upagacchati. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā. Atha vā parīti pariggahaṭṭho. Mukhanti niyyānaṭṭho. Satīti upaṭṭhānaṭṭho. Tena vuccati ‘‘parimukhaṃ sati’’nti evaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.164) vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo, pariggahitaniyyānaṃ satiṃ katvāti.

अशा प्रकारे त्या भिक्खूला तीन ऋतूंना अनुकूल, तसेच धातू व चर्यांना अनुकूल आणि आनापानसती भावनेला अनुरूप असे शयनासन दाखवून, आळस व चंचलता नसलेली, शांत अशी शारीरिक स्थिती (इरियापथ) दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी "बसतो" असे म्हटले. त्यानंतर त्या भिक्खूच्या बसण्याच्या स्थितीची दृढता, श्वासोच्छ्वास घेण्यातील सुलभता आणि आलंबन (ध्यानविषय) ग्रहण करण्याचा उपाय दर्शवण्यासाठी "मांडी घालून" इत्यादी शब्द म्हटले. त्यात 'पल्लङ्क' म्हणजे दोन्ही मांड्या एकमेकांवर ठेवून वर्तुळाकार बसणे (मांडी घालणे)। 'आभुजित्वा' म्हणजे मांडी घालून। 'उजुं कायं पणिधाय' म्हणजे शरीराचा वरील भाग सरळ ठेवून, पाठीच्या अठरा मणक्यांना एकावर एक सरळ रेषेत ठेवून। कारण अशा प्रकारे बसणाऱ्याचे कातडी, मांस आणि शिरा वाकल्या जात नाहीत। त्यामुळे, त्यांच्या वाकण्यामुळे क्षणाक्षणाला ज्या वेदना उत्पन्न होऊ शकल्या असत्या, त्या उत्पन्न होत नाहीत। त्या वेदना उत्पन्न न झाल्यामुळे चित्त एकाग्र होते, कर्मस्थान सुटत नाही, तर त्याची वृद्धी व विकास होतो। 'परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा' म्हणजे कर्मस्थानाकडे (ध्यानाच्या विषयाकडे) अभिमुख करून स्मृती प्रस्थापित करून। किंवा 'परि' म्हणजे परिग्रह (धारण करणे), 'मुख' म्हणजे निर्याण (मुक्ती) आणि 'सती' म्हणजे उपस्थान (प्रस्थापित होणे)। म्हणूनच 'परिमुखं सती' असे म्हटले जाते। अशा प्रकारे पटिसम्भिदामग्गमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने देखील येथे अर्थ समजून घ्यावा। त्यात हा संक्षेप आहे— परिग्रहीत व निर्याणरूप स्मृती प्रस्थापित करून।

219. So [Pg.263] satova assasati sato passasatīti so bhikkhu evaṃ nisīditvā evañca satiṃ upaṭṭhapetvā taṃ satiṃ avijahanto sato eva assasati sato passasati, satokārī hotīti vuttaṃ hoti. Idāni yehākārehi satokārī hoti, te dassetuṃ dīghaṃ vā assasantotiādimāha. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘so satova assasati sato passasatī’’ti etasseva vibhaṅge –

२१९. "तो स्मृती जागृत ठेवूनच श्वास घेतो, स्मृती जागृत ठेवूनच श्वास सोडतो" याचा अर्थ असा की, तो भिक्खू अशा प्रकारे बसून आणि अशा प्रकारे स्मृती प्रस्थापित करून, त्या स्मृतीचा त्याग न करता, स्मृती जागृत ठेवूनच श्वास घेतो आणि स्मृती जागृत ठेवूनच श्वास सोडतो, म्हणजेच तो स्मृतीपूर्वक कार्य करणारा होतो। आता ज्या प्रकारांनी तो स्मृतीपूर्वक कार्य करणारा होतो, ते दर्शवण्यासाठी "दीर्घ श्वास घेताना..." इत्यादी म्हटले आहे। कारण पटिसम्भिदामग्गमध्ये "तो स्मृती जागृत ठेवूनच श्वास घेतो, स्मृती जागृत ठेवूनच श्वास सोडतो" याच्याच विश्लेषणात (विभंगामध्ये) असे म्हटले आहे—

‘‘Bāttiṃsāya ākārehi sato kārī hoti. Dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇena sato kārī hoti. Dīghaṃ passāsavasena…pe… paṭinissaggānupassī assāsavasena. Paṭinissaggānupassī passāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇena sato kārī hotī’’ti (paṭi. ma. 1.165).

"बत्तीस प्रकारांनी तो स्मृतीपूर्वक कार्य करणारा होतो। दीर्घ श्वास घेण्याच्या प्रभावाने चित्ताची एकाग्रता व अचंचलता जाणणाऱ्याची स्मृती प्रस्थापित होते। त्या स्मृतीमुळे आणि त्या ज्ञानामुळे तो स्मृतीपूर्वक कार्य करणारा होतो। दीर्घ श्वास सोडण्याच्या प्रभावाने... (तसेच इतर प्रकारांनी)... त्यागानुदर्शन (पटिनिस्सग्गानुपस्सना) करत श्वास घेण्याच्या प्रभावाने। त्यागानुदर्शन करत श्वास सोडण्याच्या प्रभावाने चित्ताची एकाग्रता व अचंचलता जाणणाऱ्याची स्मृती प्रस्थापित होते। त्या स्मृतीमुळे आणि त्या ज्ञानामुळे तो स्मृतीपूर्वक कार्य करणारा होतो।"

Tattha dīghaṃ vā assasantoti dīghaṃ vā assāsaṃ pavattayanto. Assāsoti bahi nikkhamanavāto. Passāsoti anto pavisanavātoti vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Suttantaṭṭhakathāsu pana uppaṭipāṭiyā āgataṃ. Tattha sabbesampi gabbhaseyyakānaṃ mātukucchito nikkhamanakāle paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati. Pacchā bāhiravāto sukhumarajaṃ gahetvā abbhantaraṃ pavisanto tāluṃ āhacca nibbāyati. Evaṃ tāva assāsapassāsā veditabbā.

त्यात 'दीर्घ श्वास घेताना' म्हणजे दीर्घ श्वास चालू ठेवताना। 'अस्सास' म्हणजे बाहेर पडणारा वायू आणि 'पस्सास' म्हणजे आत जाणारा वायू, असे विनय अठ्ठकथेमध्ये म्हटले आहे। परंतु सुत्तंत अठ्ठकथांमध्ये हे उलट क्रमाने आले आहे। त्यामध्ये, गर्भाशयात राहणाऱ्या सर्व प्राण्यांच्या जन्माच्या वेळी, आईच्या गर्भातून बाहेर पडताना प्रथम आतील वायू बाहेर पडतो। त्यानंतर बाहेरील वायू सूक्ष्म धुलिकण घेऊन शरीरात प्रवेश करतो आणि टाळूला स्पर्श करून शांत होतो। अशा प्रकारे प्रथम श्वास आणि उच्छ्वास समजून घ्यावेत।

Yā pana tesaṃ dīgharassatā, sā addhānavasena veditabbā. Yathā hi okāsaddhānaṃ pharitvā ṭhitaṃ udakaṃ vā vālikā vā ‘‘dīghamudakaṃ dīghā vālikā, rassamudakaṃ rassā vālikā’’ti vuccati, evaṃ cuṇṇavicuṇṇāpi assāsapassāsā hatthisarīre ca ahisarīre ca tesaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ dīghaṃ addhānaṃ saṇikaṃ pūretvā saṇikameva nikkhamanti. Tasmā dīghāti vuccanti. Sunakhasasādīnaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ rassaṃ addhānaṃ sīghaṃ pūretvā sīghameva nikkhamanti, tasmā rassāti vuccanti. Manussesu pana keci hatthiahiādayo viya kāladdhānavasena dīghaṃ assasanti ca passasanti ca. Keci sunakhasasādayo viya rassaṃ, tasmā tesaṃ kālavasena dīghamaddhānaṃ [Pg.264] nikkhamantā ca pavisantā ca te ‘‘dīghā’’ ittaramaddhānaṃ nikkhamantā ca pavisantā ca ‘‘rassā’’ti veditabbā.

आणि त्यांची जी दीर्घता व लघुता (लांबी व आखूडपणा) आहे, ती कालावधीच्या प्रभावाने समजून घ्यावी। जसे की, एखाद्या जागेचा विस्तार व्यापून राहिलेल्या पाण्याला किंवा वाळूला "लांब पाणी, लांब वाळू" किंवा "आखूड पाणी, आखूड वाळू" असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे अत्यंत सूक्ष्म कण स्वरूपात असलेले श्वासोच्छ्वास हत्तीच्या किंवा सापाच्या शरीरात, त्यांच्या शरीररूपी दीर्घ मार्गाला हळूहळू भरून हळूहळूच बाहेर पडतात। म्हणून त्यांना 'दीर्घ' म्हटले जाते। कुत्रे, ससे इत्यादींच्या शरीररूपी आखूड मार्गाला ते वेगाने भरून वेगानेच बाहेर पडतात, म्हणून त्यांना 'ऱ्हस्व' (आखूड) म्हटले जाते। परंतु मानवांमध्ये काही जण हत्ती व साप यांच्याप्रमाणे दीर्घ कालावधीच्या प्रभावाने दीर्घ श्वास घेतात आणि सोडतात। काही जण कुत्रे व ससे यांच्याप्रमाणे आखूड श्वास घेतात आणि सोडतात। म्हणून त्यांच्या कालावधीनुसार दीर्घकाळ बाहेर पडणारे व आत जाणारे श्वास 'दीर्घ' समजावेत, आणि अल्प काळासाठी बाहेर पडणारे व आत जाणारे श्वास 'ऱ्हस्व' समजावेत।

Tatrāyaṃ bhikkhu navahākārehi dīghaṃ assasanto passasanto ca ‘‘dīghaṃ assasāmi, passasāmī’’ti pajānāti. Evaṃ pajānato cassa ekenākārena kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā sampajjatīti veditabbā. Yathāha paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.166) –

त्यामध्ये हा भिक्खू नऊ प्रकारांनी दीर्घ श्वास घेताना आणि सोडताना "मी दीर्घ श्वास घेत आहे, सोडत आहे" असे जाणतो। अशा प्रकारे जाणणाऱ्या त्या योग्याला कोणत्याही एका प्रकाराने कायानुपस्सना सतिपट्ठान भावनेची प्राप्ती होते, असे समजून घ्यावे। जसे की पटिसम्भिदामग्गमध्ये म्हटले आहे—

‘‘Kathaṃ dīghaṃ assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānāti. Dīghaṃ passasanto dīghaṃ passasāmīti pajānāti. Dīghaṃ assāsaṃ addhānasaṅkhāte assasati. Dīghaṃ passāsaṃ addhānasaṅkhāte passasati. Dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatipi passasatipi. Dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatopi passasatopi chando uppajjati. Chandavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsaṃ addhānasaṅkhāte assasati. Chandavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ passāsaṃ…pe… dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatipi passasatipi. Chandavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatopi passasatopi pāmojjaṃ uppajjati. Pāmojjavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsaṃ addhānasaṅkhāte assasati. Pāmojjavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ passāsaṃ…pe… dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatipi passasatipi. Pāmojjavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatopi passasatopi dīghaṃ assāsapassāsā cittaṃ vivattati, upekkhā saṇṭhāti. Imehi navahi ākārehi dīghaṃ assāsapassāsā kāyo. Upaṭṭhānaṃ sati. Anupassanā ñāṇaṃ. Kāyo upaṭṭhānaṃ, no sati. Sati upaṭṭhānañceva sati ca. Tāya satiyā tena ñāṇena taṃ kāyaṃ anupassati. Tena vuccati kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā’’ti.

कशा प्रकारे दीर्घ श्वास घेताना (भिक्खू) 'मी दीर्घ श्वास घेत आहे' असे जाणतो? दीर्घ श्वास सोडताना 'मी दीर्घ श्वास सोडत आहे' असे जाणतो? तो दीर्घ श्वास 'अद्धा' (दीर्घ काळ) संज्ञेमध्ये घेतो. तो दीर्घ उच्छ्वास 'अद्धा' संज्ञेमध्ये सोडतो. तो दीर्घ श्वास आणि उच्छ्वास 'अद्धा' संज्ञेमध्ये घेतो आणि सोडतो सुद्धा. दीर्घ श्वास आणि उच्छ्वास 'अद्धा' संज्ञेमध्ये घेणाऱ्या आणि सोडणाऱ्या (योग्याला) छंद (कुशल इच्छा) उत्पन्न होतो. छंदाच्या प्रभावाने, त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ श्वास तो 'अद्धा' संज्ञेमध्ये घेतो. छंदाच्या प्रभावाने, त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ उच्छ्वास... पे... दीर्घ श्वास आणि उच्छ्वास 'अद्धा' संज्ञेमध्ये घेतो आणि सोडतो सुद्धा. छंदाच्या प्रभावाने, त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ श्वास आणि उच्छ्वास 'अद्धा' संज्ञेमध्ये घेणाऱ्या आणि सोडणाऱ्याला पामोज्ज (प्रमोद/तरुण प्रीती) उत्पन्न होते. पामोज्जच्या प्रभावाने, त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ श्वास तो 'अद्धा' संज्ञेमध्ये घेतो. पामोज्जच्या प्रभावाने, त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ उच्छ्वास... पे... दीर्घ श्वास आणि उच्छ्वास 'अद्धा' संज्ञेमध्ये घेतो आणि सोडतो सुद्धा. पामोज्जच्या प्रभावाने, त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असा दीर्घ श्वास आणि उच्छ्वास 'अद्धा' संज्ञेमध्ये घेणाऱ्या आणि सोडणाऱ्याचे चित्त त्या दीर्घ श्वास-उच्छ्वासापासून विवृत्त होते (दूर होते) आणि उपेक्षा प्रस्थापित होते. या नऊ आकारांनी (प्रकारांनी) दीर्घ श्वास-उच्छ्वास हा 'काय' (शरीर) आहे. उपस्थान (स्मृतीचे प्रस्थापित होणे) ही 'सती' (स्मृती) आहे. अनुपश्यना (पुन्हा पुन्हा पाहणे) हे 'ज्ञान' आहे. काय हे उपस्थान आहे, सती नव्हे. सती ही उपस्थान आणि सती दोन्ही आहे. त्या सतीने आणि त्या ज्ञानाने तो त्या कायाचे अनुपश्यन करतो (पुन्हा पुन्हा पाहतो). म्हणूनच याला 'कायात कायानुपश्यना सतीपट्ठान भावना' असे म्हटले जाते.

Esa [Pg.265] nayo rassapadepi. Ayaṃ pana viseso, yathā ettha ‘‘dīghaṃ assāsaṃ addhānasaṅkhāte’’ti vuttaṃ, evamidha ‘‘rassaṃ assāsaṃ ittarasaṅkhāte assasatī’’ti āgataṃ. Tasmā rassavasena yāva ‘‘tena vuccati kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā’’ti, tāva yojetabbaṃ.

हाच नियम ऱ्हस्व (लहान) पदाच्या बाबतीतही समजावा. परंतु हा विशेष फरक आहे की, जसे येथे 'दीर्घ श्वास अद्धा (दीर्घ काळ) संज्ञेमध्ये' असे म्हटले आहे, तसेच येथे 'ऱ्हस्व श्वास इत्तर (अल्प काळ) संज्ञेमध्ये घेतो' असे आले आहे. म्हणून, ऱ्हस्व श्वासाच्या प्रभावाने 'म्हणूनच याला कायात कायानुपश्यना सतीपट्ठान भावना असे म्हटले जाते' इथपर्यंत (वाक्यांची) योजना करावी.

Evaṃ ayaṃ addhānavasena ittaravasena ca imehākārehi assāsapassāse pajānanto dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānāti…pe… rassaṃ vā passasanto rassaṃ passasāmīti pajānātīti veditabbo. Evaṃ pajānato cassa –

अशा प्रकारे, हा योगी दीर्घ काळाच्या (अद्धा) आणि अल्प काळाच्या (इत्तर) प्रभावाने या आकारांनी श्वास-उच्छ्वासाला जाणत असताना, 'दीर्घ श्वास घेताना मी दीर्घ श्वास घेत आहे असे जाणतो'... पे... 'ऱ्हस्व उच्छ्वास सोडताना मी ऱ्हस्व उच्छ्वास सोडत आहे असे जाणतो' असे समजावे. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या या भिक्खूचे -

Dīgho rasso ca assāso,Passāsopi ca tādiso;

Cattāro vaṇṇā vattanti,Nāsikaggeva bhikkhunoti. (pārā. aṭṭha. 2.165);

दीर्घ आणि ऱ्हस्व श्वास, आणि तसेच उच्छ्वासही; हे चार प्रकार भिक्खूच्या नासिकाग्रावर (किंवा वरच्या ओठावर) प्रवृत्त होतात.

220. Sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmi…pe… passasissāmīti sikkhatīti sakalassa assāsakāyassa ādimajjhapariyosānaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto assasissāmīti sikkhati. Sakalassa passāsakāyassa ādimajjhapariyosānaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto passasissāmīti sikkhati. Evaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto ñāṇasampayuttacittena assasati ceva passasati ca. Tasmā ‘‘assasissāmi passasissāmī’’ti sikkhatīti vuccati. Ekassa hi bhikkhuno cuṇṇavicuṇṇavisaṭe assāsakāye passāsakāye vā ādi pākaṭo hoti, na majjhapariyosānaṃ. So ādimeva pariggahetuṃ sakkoti, majjhapariyosāne kilamati. Ekassa majjhaṃ pākaṭaṃ hoti, na ādipariyosānaṃ. Ekassa pariyosānaṃ pākaṭaṃ hoti, na ādimajjhaṃ. So pariyosānaṃyeva pariggahetuṃ sakkoti, ādimajjhe kilamati. Ekassa sabbampi pākaṭaṃ hoti, so sabbampi pariggahetuṃ sakkoti, na katthaci kilamati, tādisena bhavitabbanti dassento āha – ‘‘sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmīti…pe… passasissāmīti sikkhatī’’ti.

२२०. 'सर्वकायप्रतिसंवेदी (संपूर्ण श्वास-कायाचा अनुभव घेत) मी श्वास घेईन... पे... उच्छ्वास सोडेन अशी साधना करतो' याचा अर्थ असा की, संपूर्ण श्वास-कायाचा आदि (सुरुवात), मध्य आणि पर्यवसान (शेवट) स्पष्ट करत, प्रकट करत 'मी श्वास घेईन' अशी साधना करतो. संपूर्ण उच्छ्वास-कायाचा आदि, मध्य आणि पर्यवसान स्पष्ट करत, प्रकट करत 'मी उच्छ्वास सोडेन' अशी साधना करतो. अशा प्रकारे स्पष्ट करत, प्रकट करत तो ज्ञानयुक्त चित्ताने श्वास घेतो आणि सोडतो सुद्धा. म्हणूनच 'मी श्वास घेईन, उच्छ्वास सोडेन अशी साधना करतो' असे म्हटले जाते. कारण, एखाद्या भिक्खूला अत्यंत सूक्ष्म कणांप्रमाणे पसरलेल्या श्वास-कायात किंवा उच्छ्वास-कायात केवळ आदि (सुरुवात) स्पष्ट जाणवते, मध्य आणि पर्यवसान स्पष्ट जाणवत नाही. तो केवळ आदिचेच ग्रहण करू शकतो, मध्य आणि पर्यवसानाच्या वेळी तो थकून जातो (क्लेश पावतो). दुसऱ्या एखाद्या भिक्खूला केवळ मध्य स्पष्ट जाणवतो, आदि आणि पर्यवसान जाणवत नाही. तिसऱ्या एखाद्या भिक्खूला केवळ पर्यवसान स्पष्ट जाणवते, आदि आणि मध्य जाणवत नाही. तो केवळ पर्यवसानाचेच ग्रहण करू शकतो, आदि आणि मध्याच्या वेळी थकून जातो. परंतु, चौथ्या एखाद्या भिक्खूला सर्व काही (आदि, मध्य आणि पर्यवसान) स्पष्ट जाणवते. तो सर्व काही ग्रहण करू शकतो आणि कुठेही थकून जात नाही. अशा (चौथ्या) व्यक्तीसारखे व्हावे, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले आहे – 'सर्वकायप्रतिसंवेदी मी श्वास घेईन... पे... उच्छ्वास सोडेन अशी साधना करतो'.

Tattha [Pg.266] sikkhatīti evaṃ ghaṭati vāyamati. Yo vā tathābhūtassa saṃvaro, ayamettha adhisīlasikkhā. Yo tathābhūtassa samādhi, ayaṃ adhicittasikkhā. Yā tathābhūtassa paññā, ayaṃ adhipaññāsikkhāti imā tisso sikkhāyo tasmiṃ ārammaṇe tāya satiyā tena manasikārena sikkhati āsevati bhāveti bahulīkarotīti evamettha attho daṭṭhabbo.

त्यात 'सिक्खति' (साधना करतो) म्हणजे अशा प्रकारे प्रयत्न करतो, परिश्रम करतो. किंवा अशा प्रकारच्या योग्याचा जो संवर (संयम) आहे, तो येथे 'अधिशील-शिक्षा' आहे. अशा योग्याचा जो समाधी आहे, ती 'अधिचित्त-शिक्षा' आहे. अशा योग्याची जी प्रज्ञा आहे, ती 'अधिप्रज्ञा-शिक्षा' आहे. अशा प्रकारे या तीन शिक्षांचा त्या आलंबनावर (श्वास-उच्छ्वासावर) त्या स्मृतीने आणि त्या मनस्काराने अभ्यास करतो, सेवन करतो, भावना करतो आणि वारंवार सराव करतो – असा अर्थ येथे समजला पाहिजे.

Tattha yasmā purimanaye kevalaṃ assasitabbaṃ passasitabbameva, na ca aññaṃ kiñci kātabbaṃ. Ito paṭṭhāya pana ñāṇuppādanādīsu yogo karaṇīyo. Tasmā tattha assasāmīti pajānāti passasāmīti pajānāticceva vattamānakālavasena pāḷiṃ vatvā ito paṭṭhāya kattabbassa ñāṇuppādanādino ākārassa dassanatthaṃ sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmītiādinā nayena anāgatavacanavasena pāḷi āropitāti veditabbā.

त्यात, कारण पूर्वीच्या पद्धतीमध्ये (पहिल्या दोन पद्धतींमध्ये) केवळ श्वास घेणे आणि सोडणे एवढेच करायचे होते, इतर काही करायचे नव्हते. परंतु येथून पुढे ज्ञान उत्पन्न करणे इत्यादींमध्ये प्रयत्न करायचा आहे. म्हणून, पूर्वीच्या पद्धतीमध्ये 'श्वास घेतो असे जाणतो, उच्छ्वास सोडतो असे जाणतो' अशा वर्तमानकाळाच्या रूपाने पाळीमध्ये सांगून, येथून पुढे करावयाच्या ज्ञानोत्पत्ती इत्यादी प्रकार दर्शवण्यासाठी 'सर्वकायप्रतिसंवेदी मी श्वास घेईन...' इत्यादी प्रकारे भविष्यकाळाच्या रूपाने पाळीची रचना केली आहे, असे समजावे.

Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmīti…pe… passasissāmīti sikkhatīti oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento paṭippassambhento nirodhento vūpasamento assasissāmi passasissāmīti sikkhati. Tatra evaṃ oḷārikasukhumatā ca passaddhi ca veditabbā. Imassa hi bhikkhuno pubbe apariggahitakāle kāyo ca cittañca sadarathā honti oḷārikā. Kāyacittānaṃ oḷārikatte avūpasante assāsapassāsāpi oḷārikā honti, balavatarā hutvā pavattanti, nāsikā nappahoti, mukhena assasantopi passasantopi tiṭṭhati. Yadā panassa kāyopi cittampi pariggahitā honti, tadā te santā honti vūpasantā. Tesu vūpasantesu assāsapassāsā sukhumā hutvā pavattanti, ‘‘atthi nu kho natthī’’ti vicetabbatākārappattā honti.

'कायसंस्कार (श्वास-उच्छ्वास) शांत करत मी श्वास घेईन... पे... उच्छ्वास सोडेन अशी साधना करतो' याचा अर्थ असा की, स्थूल कायसंस्काराला शांत करत, पुन्हा शांत करत, निरुद्ध करत, पूर्णपणे शांत करत 'मी श्वास घेईन, उच्छ्वास सोडेन' अशी साधना करतो. त्यात स्थूलता, सूक्ष्मता आणि शांत होणे (प्रस्रब्धी) या प्रकारे समजून घ्यावे. या भिक्खूचे पूर्वी, कर्मस्थान ग्रहण न केलेल्या काळात, शरीर आणि चित्त दोन्ही थकलेले आणि स्थूल असतात. शरीर आणि चित्त यांची स्थूलता शांत न झाल्यामुळे श्वास-उच्छ्वास देखील स्थूल असतात, ते वेगाने चालतात, नाक अपुरे पडते आणि तो तोंडाने श्वास घेत किंवा सोडत राहतो. परंतु जेव्हा त्याचे शरीर आणि चित्त दोन्ही एकाग्र (गृहीत) होतात, तेव्हा ते शांत आणि पूर्णपणे शांत होतात. ते शांत झाल्यावर श्वास-उच्छ्वास अत्यंत सूक्ष्म होऊन चालतात, आणि 'श्वास चालू आहे की नाही?' अशा प्रकारे शोध घेण्याच्या (सूक्ष्म) अवस्थेला पोहोचतात.

Seyyathāpi purisassa dhāvitvā, pabbatā vā orohitvā, mahābhāraṃ vā sīsato oropetvā ṭhitassa oḷārikā assāsapassāsā honti, nāsikā nappahoti, mukhena assasantopi passasantopi tiṭṭhati. Yadā panesa taṃ parissamaṃ vinodetvā nhatvā ca pivitvā ca allasāṭakaṃ hadaye katvā sītāya chāyāya nipanno hoti, athassa te assāsapassāsā [Pg.267] sukhumā honti ‘‘atthi nu kho natthī’’ti vicetabbatākārappattā, evameva imassa bhikkhuno pubbe apariggahitakāle kāyo ca…pe… vicetabbatākārappattā honti. Taṃ kissa hetu? Tathā hissa pubbe apariggahitakāle ‘‘oḷārikoḷārike kāyasaṅkhāre passambhemī’’ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi, pariggahitakāle pana atthi. Tenassa apariggahitakālato pariggahitakāle kāyasaṅkhāro sukhumo hoti. Tenāhu porāṇā –

ज्याप्रमाणे एखाद्या धावलेल्या, डोंगरावरून खाली उतरलेल्या किंवा डोक्यावरून मोठा भार खाली उतरवून उभे राहिलेल्या माणसाचे श्वासोच्छ्वास स्थूल असतात, नाक अपुरे पडते आणि तो तोंडाने श्वास घेत व सोडत उभा राहतो. परंतु, जेव्हा तो आपला थकवा दूर करून, स्नान करून, पाणी पिऊन, ओले वस्त्र छातीवर ठेवून थंड सावलीत झोपतो, तेव्हा त्याचे ते श्वासोच्छ्वास इतके सूक्ष्म होतात की 'ते चालू आहेत की नाही' अशी शंका किंवा विचार करण्याची स्थिती निर्माण होते. त्याचप्रमाणे, या भिक्खूचे पूर्वी ध्यानविषय ग्रहण न केलेल्या काळात शरीर आणि चित्त विचार करण्याच्या स्थितीला प्राप्त होतात. ते कशामुळे होते? कारण, पूर्वी ध्यानविषय ग्रहण न केलेल्या काळात 'मी स्थूल कायसंस्कार शांत करीन' असा विचार, मनसिकार किंवा प्रत्यवेक्षण नसते; परंतु ध्यानविषय ग्रहण केलेल्या काळात ते असते. त्यामुळे, ध्यानविषय ग्रहण न केलेल्या काळापेक्षा ग्रहण केलेल्या काळात त्याचा कायसंस्कार सूक्ष्म होतो. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Sāraddhe kāye citte ca, adhimattaṃ pavattati;

Asāraddhamhi kāyamhi, sukhumaṃ sampavattatī’’ti. (pārā. aṭṭha. 2.165);

"जेव्हा शरीर आणि चित्त उत्तेजित असते, तेव्हा श्वासोच्छ्वास अत्यंत तीव्रतेने चालतो; परंतु जेव्हा शरीर अनुत्तेजित असते, तेव्हा तो सूक्ष्मपणे चालतो."

221. Pariggahepi oḷāriko, paṭhamajjhānupacāre sukhumo. Tasmimpi oḷāriko, paṭhamajjhāne sukhumo. Paṭhamajjhāne ca dutiyajjhānupacāre ca oḷāriko, dutiyajjhāne sukhumo. Dutiyajjhāne ca tatiyajjhānupacāre ca oḷāriko, tatiyajjhāne sukhumo. Tatiyajjhāne ca catutthajjhānupacāre ca oḷāriko, catutthajjhāne atisukhumo appavattimeva pāpuṇātīti. Idaṃ tāva dīghabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ mataṃ.

२२१. ध्यानविषय ग्रहण करण्याच्या वेळीही तो कायसंस्कार स्थूल असतो, प्रथम ध्यानाच्या उपचारात तो सूक्ष्म असतो. त्या उपचारातही तो स्थूल असतो, प्रथम ध्यानात तो सूक्ष्म असतो. प्रथम ध्यानात आणि द्वितीय ध्यानाच्या उपचारात तो स्थूल असतो, द्वितीय ध्यानात तो सूक्ष्म असतो. द्वितीय ध्यानात आणि तृतीय ध्यानाच्या उपचारात तो स्थूल असतो, तृतीय ध्यानात तो सूक्ष्म असतो. तृतीय ध्यानात आणि चतुर्थ ध्यानाच्या उपचारात तो स्थूल असतो, चतुर्थ ध्यानात तो अत्यंत सूक्ष्म असतो आणि अप्रवृत्तीलाच (पूर्णपणे थांबण्याला) प्राप्त होतो. हे दीर्घभाणक आणि संयुत्तभाणक आचार्यांचे मत आहे.

Majjhimabhāṇakā pana paṭhamajjhāne oḷāriko, dutiyajjhānupacāre sukhumoti evaṃ heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijjhānupacārepi sukhumataramicchanti. Sabbesaññeva pana matena apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro pariggahitakāle paṭippassambhati. Pariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro paṭhamajjhānupacāre…pe… catutthajjhānupacāre pavattakāyasaṅkhāro catutthajjhāne paṭippassambhati. Ayaṃ tāva samathe nayo.

परंतु मज्झिमभाणक आचार्यांच्या मते प्रथम ध्यानात तो स्थूल असतो आणि द्वितीय ध्यानाच्या उपचारात सूक्ष्म असतो – अशा प्रकारे ते खालच्या खालच्या ध्यानापेक्षा वरच्या वरच्या ध्यानाच्या उपचारात अधिक सूक्ष्मता मानतात. परंतु, सर्वच आचार्यांच्या मतानुसार, ध्यानविषय ग्रहण न केलेल्या काळात चालणारा कायसंस्कार ग्रहण केलेल्या काळात शांत होतो. ग्रहण केलेल्या काळात चालणारा कायसंस्कार प्रथम ध्यानाच्या उपचारात शांत होतो... आणि चतुर्थ ध्यानाच्या उपचारात चालणारा कायसंस्कार चतुर्थ ध्यानात शांत होतो. ही समथ साधनेची पद्धत आहे.

Vipassanāyaṃ pana apariggahe pavatto kāyasaṅkhāro oḷāriko, mahābhūtapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, upādārūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, sakalarūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, arūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, rūpārūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, paccayapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, sappaccayanāmarūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, lakkhaṇārammaṇikavipassanāya sukhumo. Sopi dubbalavipassanāya oḷāriko, balavavipassanāya sukhumo. Tattha pubbe vuttanayeneva purimassa purimassa pacchimena [Pg.268] pacchimena paṭippassaddhi veditabbā. Evamettha oḷārikasukhumatā ca passaddhi ca veditabbā.

परंतु विपश्यनेमध्ये, ध्यानविषय ग्रहण न केलेल्या काळातील कायसंस्कार स्थूल असतो, महाभूतांचे ग्रहण करताना तो सूक्ष्म असतो. तोही स्थूल असतो, उपादाय रूपांचे ग्रहण करताना तो सूक्ष्म असतो. तोही स्थूल असतो, सकल रूपांचे ग्रहण करताना तो सूक्ष्म असतो. तोही स्थूल असतो, अरूपाचे ग्रहण करताना तो सूक्ष्म असतो. तोही स्थूल असतो, रूप-अरूपाचे ग्रहण करताना तो सूक्ष्म असतो. तोही स्थूल असतो, प्रत्यय ग्रहण करताना तो सूक्ष्म असतो. तोही स्थूल असतो, सप्रत्यय नाम-रूपाचे दर्शन करताना तो सूक्ष्म असतो. तोही स्थूल असतो, लक्षणांना आलंबन करणाऱ्या विपश्यनेमध्ये तो सूक्ष्म असतो. तोही दुर्बल विपश्यनेमध्ये स्थूल असतो आणि बलवान विपश्यनेमध्ये सूक्ष्म असतो. तेथे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच, आधीच्या आधीच्या कायसंस्काराचा नंतरच्या नंतरच्या कायसंस्काराद्वारे उपशम समजून घ्यावा. अशा प्रकारे, येथे स्थूलता-सूक्ष्मता आणि उपशम समजून घ्यावे.

Paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.171) panassa saddhiṃ codanāsodhanāhi evamattho vutto –

परंतु पटिसम्भिदामग्गात शंका आणि समाधान यांच्यासह याचा अर्थ खालीलप्रमाणे सांगितला आहे –

‘‘Kathaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmi…pe… passasissāmīti sikkhati? Katame kāyasaṅkhārā? Dīghaṃ assāsapassāsā kāyikā ete dhammā kāyapaṭibaddhā kāyasaṅkhārā. Te kāyasaṅkhāre passambhento nirodhento vūpasamento sikkhati…pe… yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa ānamanā, vinamanā, sannamanā, paṇamanā, iñjanā, phandanā, calanā, kampanā passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmīti sikkhati, passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati. Yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa na ānamanā, na vinamanā, na sannamanā, na paṇamanā, aniñjanā, aphandanā, acalanā, akampanā santaṃ sukhumaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhati.

"कशा प्रकारे कायसंस्कार शांत करत मी श्वास घेईन... श्वास सोडीन असा तो अभ्यास करतो? कायसंस्कार कोणते आहेत? दीर्घ श्वासोच्छ्वास हे कायिक आहेत, शरीराशी संबंधित असलेले हे धर्म म्हणजेच कायसंस्कार आहेत. त्या कायसंस्कारांना शांत करत, निरुद्ध करत, उपशमित करत तो अभ्यास करतो... ज्या प्रकारच्या कायसंस्कारांमुळे शरीराचे पुढे झुकणे, बाजूला झुकणे, सर्व बाजूंनी झुकणे, मागे झुकणे, हलणे, थरथरणे, डोलणे, कंप पावणे होते, तशा स्थूल कायसंस्कारांना शांत करत मी श्वास घेईन असा तो अभ्यास करतो, मी श्वास सोडीन असा तो अभ्यास करतो. ज्या प्रकारच्या कायसंस्कारांमुळे शरीराचे पुढे झुकणे होत नाही, बाजूला झुकणे होत नाही, सर्व बाजूंनी झुकणे होत नाही, मागे झुकणे होत नाही, उलट शरीर अकंप, निश्चल, स्थिर राहते, तशा शांत आणि सूक्ष्म कायसंस्कारांना शांत करत मी श्वास घेईन, श्वास सोडीन असा तो अभ्यास करतो."

‘‘Iti kira passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmīti sikkhati. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati. Evaṃ sante vātūpaladdhiyā ca pabhāvanā na hoti. Assāsapassāsānañca pabhāvanā na hoti. Ānāpānassatiyā ca pabhāvanā na hoti, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā na hoti, na ca naṃ taṃ samāpattiṃ paṇḍitā samāpajjantipi vuṭṭhahantipi.

"'अशा प्रकारे कायसंस्कार शांत करत मी श्वास घेईन' असा तो अभ्यास करतो, 'कायसंस्कार शांत करत मी श्वास सोडीन' असा तो अभ्यास करतो. असे असल्यास, श्वासाच्या वायूची जाणीव विकसित होत नाही, श्वासोच्छ्वास विकसित होत नाही, आनापानस्मृती विकसित होत नाही, आनापानस्मृती समाधी विकसित होत नाही आणि ज्ञानी पुरुष त्या समापत्तीमध्ये प्रवेश करू शकत नाहीत किंवा त्यातून उठूही शकत नाहीत (ही शंका आहे)."

‘‘Iti kira passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhati. Evaṃ sante vātūpaladdhiyā ca pabhāvanā hoti, assāsapassāsānañca pabhāvanā hoti, ānāpānassatiyā ca pabhāvanā hoti, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā hoti, tañca naṃ samāpattiṃ paṇḍitā samāpajjantipi vuṭṭhahantipi. Yathā kathaṃ viya?

"'अशा प्रकारे कायसंस्कार शांत करत मी श्वास घेईन, श्वास सोडीन' असा तो अभ्यास करतो. असे असल्यास, श्वासाच्या वायूची जाणीव विकसित होते, श्वासोच्छ्वास विकसित होतो, आनापानस्मृती विकसित होते, आनापानस्मृती समाधी विकसित होते आणि ज्ञानी पुरुष त्या समापत्तीमध्ये प्रवेशही करू शकतात आणि त्यातून उठूही शकतात. हे कसे बरे?"

‘‘Seyyathāpi kaṃse ākoṭite paṭhamaṃ oḷārikā saddā pavattanti. Oḷārikānaṃ saddānaṃ nimittaṃ sugahitattā sumanasikatattā sūpadhāritattā niruddhepi oḷārike sadde atha pacchā sukhumakā [Pg.269] saddā pavattanti. Sukhumakānaṃ saddānaṃ nimittaṃ suggahitattā sumanasikatattā sūpadhāritattā niruddhepi sukhumake sadde atha pacchā sukhumasaddanimittārammaṇatāpi cittaṃ pavattati, evameva paṭhamaṃ oḷārikā assāsapassāsā pavattanti. Oḷārikānaṃ assāsapassāsānaṃ nimittaṃ suggahitattā sumanasikatattā sūpadhāritattā niruddhepi oḷārike assāsapassāse atha pacchā sukhumakā assāsapassāsā pavattanti. Sukhumakānaṃ assāsapassāsānaṃ nimittaṃ suggahitattā sumanasikatattā sūpadhāritattā niruddhepi sukhumake assāsapassāse atha pacchā sukhumaassāsapassāsanimittārammaṇatāpi cittaṃ na vikkhepaṃ gacchati.

"ज्याप्रमाणे काशाच्या भांड्यावर आघात केला असता, सुरुवातीला स्थूल आवाज निर्माण होतात. त्या स्थूल आवाजांचे निमित्त नीट ग्रहण केल्यामुळे, मनात नीट धारण केल्यामुळे आणि चांगल्या प्रकारे लक्षात ठेवल्यामुळे, ते स्थूल आवाज थांबले तरीही त्यानंतर सूक्ष्म आवाज ऐकू येत राहतात. त्या सूक्ष्म आवाजांचे निमित्त नीट ग्रहण केल्यामुळे, मनात नीट धारण केल्यामुळे आणि चांगल्या प्रकारे लक्षात ठेवल्यामुळे, ते सूक्ष्म आवाजही थांबले तरीही त्यानंतर सूक्ष्म आवाजाच्या निमित्ताला आलंबन करून चित्त प्रवृत्त राहते; त्याचप्रमाणे सुरुवातीला स्थूल श्वासोच्छ्वास चालतात. त्या स्थूल श्वासोच्छ्वासांचे निमित्त नीट ग्रहण केल्यामुळे, मनात नीट धारण केल्यामुळे आणि चांगल्या प्रकारे लक्षात ठेवल्यामुळे, ते स्थूल श्वासोच्छ्वास थांबले तरीही त्यानंतर सूक्ष्म श्वासोच्छ्वास चालतात. त्या सूक्ष्म श्वासोच्छ्वासांचे निमित्त नीट ग्रहण केल्यामुळे, मनात नीट धारण केल्यामुळे आणि चांगल्या प्रकारे लक्षात ठेवल्यामुळे, ते सूक्ष्म श्वासोच्छ्वासही थांबले तरीही त्यानंतर सूक्ष्म श्वासोच्छ्वासाच्या निमित्ताला आलंबन करून चित्त विचलित होत नाही."

‘‘Evaṃ sante vātūpaladdhiyā ca pabhāvanā hoti, assāsapassāsānañca pabhāvanā hoti, ānāpānassatiyā ca pabhāvanā hoti, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā hoti, tañca naṃ samāpattiṃ paṇḍitā samāpajjantipi vuṭṭhahantipi. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assāsapassāsā kāyo, upaṭṭhānaṃ sati, anupassanā ñāṇaṃ, kāyo upaṭṭhānaṃ, no sati, sati upaṭṭhānañceva sati ca, tāya satiyā tena ñāṇena taṃ kāyaṃ anupassati. Tena vuccati kāye kāyānupassanā satipaṭṭhānabhāvanā’’ti.

असे असताना, वायूच्या (श्वास-प्रश्वासाच्या) प्राप्तीची भावना (विकास) होते, श्वास-प्रश्वासाची भावना होते, आनापानसतीची भावना होते आणि आनापानसती-समाधीची भावना होते. आणि त्या समापत्तीमध्ये (ध्यानावस्थेत) ज्ञानी लोक प्रवेशही करतात आणि त्यातून बाहेरही पडतात. 'कायरूपी संस्कारांना शांत करत' (असे म्हटलेले) श्वास-प्रश्वास म्हणजेच 'काय' (शरीर) होय, उपस्थित असणे (जागरूकता) म्हणजे 'सती' (स्मृती) होय, आणि अनुदर्शन (वारंवार पाहणे) म्हणजे 'ज्ञान' होय. 'काय' हे केवळ उपस्थान (उपस्थितीचे आलंबन) आहे, सती नव्हे. सती ही उपस्थानही आहे आणि सती (स्मृती) देखील आहे. त्या सतीने आणि त्या ज्ञानाने तो त्या कायाचे अनुदर्शन करतो. म्हणूनच याला 'कायात कायाचे अनुदर्शन करणारी कायानुपस्सना सतिपट्ठान भावना' असे म्हटले जाते.

Ayaṃ tāvettha kāyānupassanāvasena vuttassa paṭhamacatukkassa anupubbapadavaṇṇanā.

कायानुपस्सनेच्या दृष्टीने सांगितलेल्या पहिल्या चतुष्काचे (चार सूत्रांच्या समूहाचे) हे अनुक्रमे केलेले पद-स्पष्टीकरण (शब्दांचे स्पष्टीकरण) आहे.

222. Yasmā panettha idameva catukkaṃ ādikammikassa kammaṭṭhānavasena vuttaṃ. Itarāni pana tīṇi catukkāni ettha pattajjhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena vuttāni. Tasmā idaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā ānāpānacatutthajjhānapadaṭṭhānāya vipassanāya saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitukāmena ādikammikena kulaputtena pubbe vuttanayeneva sīlaparisodhanādīni sabbakiccāni katvā vuttappakārassa ācariyassa santike pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetabbaṃ.

२२२. कारण, येथे या पहिल्या चतुष्कालाच नवशिक्या साधकासाठी (आदिकम्मिक) कम्मट्ठान (ध्यानपद्धती) म्हणून सांगितले आहे. इतर तीन चतुष्के मात्र, येथे ध्यान प्राप्त केलेल्या साधकाच्या वेदनानुपस्सना, चित्तानुपस्सना आणि धम्मानुपस्सनेच्या दृष्टीने सांगितली आहेत. म्हणूनच, या कम्मट्ठानाची भावना (अभ्यास) करून, आनापान-चतुर्थ ध्यानाला आधार बनवून, विपस्सना करून, पटिसम्भिदांसह (प्रतिसंविदांसह) अरहंतपद प्राप्त करण्याची इच्छा असलेल्या नवशिक्या कुलपुत्राने, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच शील-परिशोधन (शीलाची शुद्धी) इत्यादी सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून, पूर्वोक्त गुणांनी युक्त असलेल्या आचार्यांच्या जवळ जाऊन पाच सांधे (भाग) असलेले कम्मट्ठान शिकून घेतले पाहिजे.

Tatrime [Pg.270] pañca sandhayo uggaho, paripucchā, upaṭṭhānaṃ, appanā, lakkhaṇanti. Tattha uggaho nāma kammaṭṭhānassa uggaṇhanaṃ. Paripucchā nāma kammaṭṭhānassa paripucchanā. Upaṭṭhānaṃ nāma kammaṭṭhānassa upaṭṭhānaṃ. Appanā nāma kammaṭṭhānassa appanā. Lakkhaṇaṃ nāma kammaṭṭhānassa lakkhaṇaṃ. ‘‘Evaṃlakkhaṇamidaṃ kammaṭṭhāna’’nti kammaṭṭhānasabhāvūpadhāraṇanti vuttaṃ hoti.

त्यात हे पाच सांधे (भाग) आहेत: उग्गह (ग्रहण/शिकणे), परिपुच्छा (विचारपूस/प्रश्न विचारणे), उपट्ठान (उपस्थिती/निमित्त प्रकट होणे), अप्पना (अर्पणा/ध्यान लागणे) आणि लक्खण (लक्षण/वैशिष्ट्य). त्यापैकी, 'उग्गह' म्हणजे कम्मट्ठानाचा अभ्यास करणे (शिकणे). 'परिपुच्छा' म्हणजे कम्मट्ठानाविषयी प्रश्न विचारणे (चर्चा करणे). 'उपट्ठान' म्हणजे कम्मट्ठानाचे (निमित्ताचे) प्रकट होणे. 'अप्पना' म्हणजे कम्मट्ठानाची अर्पणा (ध्यानाची समाधी). 'लक्खण' म्हणजे कम्मट्ठानाचे लक्षण. 'हे कम्मट्ठान अशा लक्षणांचे आहे' अशा प्रकारे कम्मट्ठानाच्या स्वभावाचे अवधारण (निश्चिती) करणे, असा याचा अर्थ होतो.

Evaṃ pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggaṇhanto attanāpi na kilamati, ācariyampi na viheseti. Tasmā thokaṃ uddisāpetvā bahukālaṃ sajjhāyitvā evaṃ pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetvā ācariyassa santike vā aññatra vā pubbe vuttappakāre senāsane vasantena upacchinnakhuddakapalibodhena katabhattakiccena bhattasammadaṃ paṭivinodetvā sukhanisinnena ratanattayaguṇānussaraṇena cittaṃ sampahaṃsetvā ācariyuggahato ekapadampi asammuyhantena idaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ manasi kātabbaṃ. Tatrāyaṃ manasikāravidhi –

अशा प्रकारे पाच सांधे असलेले कम्मट्ठान शिकणारा साधक स्वतःही थकत नाही आणि आचार्यांनाही त्रास देत नाही. म्हणून, आचार्यांकडून थोडे-थोडे शिकून घेऊन, दीर्घकाळ त्याचा सराव (सज्झाय) करून, अशा प्रकारे पाच सांधे असलेले कम्मट्ठान ग्रहण करून, आचार्यांच्या जवळ किंवा इतर ठिकाणी, पूर्वी सांगितलेल्या प्रकारच्या सेनासनात (निवासस्थानी) राहत असताना, लहान-सहान अडथळे (पलिबोध) दूर करून, भोजन आटोपून, भोजनानंतर येणारी सुस्ती घालवून, सुखाने बसून, त्रिरत्नांच्या गुणांचे अनुस्मरण करून चित्त प्रसन्न करावे. आणि आचार्यांकडून शिकलेल्या कम्मट्ठानातील एका शब्दाबाबतही संभ्रम न ठेवता, या आनापानसती कम्मट्ठानाचे मनसिकार (मनन) करावे. त्यामध्ये मनसिकार करण्याची पद्धत खालीलप्रमाणे आहे –

223.

२२३.

Gaṇanā anubandhanā, phusanā ṭhapanā sallakkhaṇā;

Vivaṭṭanā pārisuddhi, tesañca paṭipassanāti.

गणन (मोजणे), अनुबंधन (पाठपुरावा करणे), फुसन (स्पर्श), ठपन (स्थापन करणे), सल्लक्खण (विशेष लक्ष देणे); विवट्टन (निवृत्ती/मुक्त होणे), पारिसुद्धि (परिशुद्धी) आणि त्यांचे पटिपस्सन (पुन्हा निरीक्षण करणे).

Tattha gaṇanāti gaṇanāyeva. Anubandhanāti anuvahanā. Phusanāti phuṭṭhaṭṭhānaṃ. Ṭhapanāti appanā. Sallakkhaṇāti vipassanā. Vivaṭṭanāti maggo. Pārisuddhīti phalaṃ. Tesañca paṭipassanāti paccavekkhaṇā.

त्यामध्ये, 'गणन' म्हणजे मोजणेच होय. 'अनुबंधन' म्हणजे श्वासाच्या मागे मागे स्मृती वाहती ठेवणे. 'फुसन' म्हणजे स्पर्शाचे स्थान (नाकपुड्या किंवा ओठ). 'ठपन' म्हणजे अर्पणा (ध्यानात स्थिर होणे). 'sallakkhaṇā' म्हणजे विपस्सना (विपश्यना). 'विवट्टन' म्हणजे मार्ग (मग्ग). 'पारिसुद्धि' म्हणजे फल. आणि 'त्यांचे पटिपस्सन' म्हणजे प्रत्यवेक्षण (पुन्हा अवलोकन करणे).

Tattha iminā ādikammikena kulaputtena paṭhamaṃ gaṇanāya idaṃ kammaṭṭhānaṃ manasi kātabbaṃ. Gaṇentena ca pañcannaṃ heṭṭhā na ṭhapetabbaṃ. Dasannaṃ upari na netabbaṃ. Antarā khaṇḍaṃ na dassetabbaṃ. Pañcannaṃ heṭṭhā ṭhapentassa hi sambādhe okāse cittuppādo vipphandati sambādhe vaje sanniruddhagogaṇo viya. Dasannampi upari nentassa gaṇananissitako cittuppādo hoti. Antarā khaṇḍaṃ dassentassa ‘‘sikhāppattaṃ nu kho me kammaṭṭhānaṃ, no’’ti cittaṃ vikampati. Tasmā ete dose vajjetvā gaṇetabbaṃ.

त्यामध्ये, या नवशिक्या कुलपुत्राने सर्वप्रथम गणनेने (मोजून) या कम्मट्ठानाचे मनन करावे. आणि मोजताना पाचपेक्षा कमी मोजू नये, दहापेक्षा जास्त मोजू नये, आणि मध्येच खंड पडू देऊ नये. कारण, पाचपेक्षा कमी मोजणाऱ्या साधकाचे चित्त अरुंद जागेत अडकल्यासारखे चंचल होते, जसे एखाद्या अरुंद गोठ्यात कोंडलेला गुरांचा कळप. दहापेक्षा जास्त मोजणाऱ्याचे चित्त केवळ मोजण्यावरच अवलंबून राहते. आणि मध्येच खंड पडू दिल्यास, 'माझे कम्मट्ठान शिखरावर (पूर्णत्वास) पोहोचले की नाही?' या विचाराने चित्त विचलित होते. म्हणून, हे दोष टाळून मोजणी करावी.

Gaṇentena ca paṭhamaṃ dandhagaṇanāya dhaññamāpakagaṇanāya gaṇetabbaṃ. Dhaññamāpako hi nāḷiṃ pūretvā ‘‘eka’’nti vatvā okirati. Puna pūrento kiñci kacavaraṃ disvā taṃ chaḍḍento ‘‘ekaṃ eka’’nti vadati. Esa nayo dve dvetiādīsu. Evameva imināpi assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti, taṃ [Pg.271] gahetvā ‘‘ekaṃ eka’’nti ādiṃ katvā yāva ‘‘dasa dasā’’ti pavattamānaṃ pavattamānaṃ upalakkhetvāva gaṇetabbaṃ. Tassa evaṃ gaṇayato nikkhamantā ca pavisantā ca assāsapassāsā pākaṭā honti.

आणि मोजताना सुरुवातीला धान्य मोजणाऱ्याच्या संथ मोजणीने (दंधगणन) मोजावे. धान्य मोजणारा माणूस नाळी (माप) भरून 'एक' असे म्हणून धान्य ओततो. पुन्हा माप भरताना जर काही कचरा दिसला, तर तो कचरा फेकून देतानाही तो 'एक, एक' असेच म्हणत राहतो. हाच नियम 'दोन, दोन' इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. त्याचप्रमाणे, या साधकाने देखील श्वास-प्रश्वासांपैकी जो श्वास स्पष्ट जाणवेल, त्याला पकडून 'एक, एक' पासून सुरुवात करून 'दहा, दहा' पर्यंत प्रत्येक वेळी होणाऱ्या श्वास-प्रश्वासाची नोंद घेतच मोजावे. अशा प्रकारे मोजणाऱ्या साधकाला बाहेर जाणारे आणि आत येणारे श्वास-प्रश्वास स्पष्टपणे जाणवू लागतात.

Athānena taṃ dandhagaṇanaṃ dhaññamāpakagaṇanaṃ pahāya sīghagaṇanāya gopālakagaṇanāya gaṇetabbaṃ. Cheko hi gopālako sakkharādayo ucchaṅgena gahetvā rajjudaṇḍahattho pātova vajaṃ gantvā gāvo piṭṭhiyaṃ paharitvā palighatthambhamatthake nisinno dvārappattaṃ dvārappattaṃyeva gāviṃ ekā dveti sakkharaṃ khipitvā gaṇeti. Tiyāmarattiṃ sambādhe okāse dukkhaṃ vutthagogaṇo nikkhamanto nikkhamanto aññamaññaṃ upanighaṃsanto vegena vegena puñjapuñjo hutvā nikkhamati. So vegena vegena ‘‘tīṇi cattāri pañca dasā’’ti gaṇetiyeva, evamimassāpi purimanayena gaṇayato assāsapassāsā pākaṭā hutvā sīghaṃ sīghaṃ punappunaṃ sañcaranti. Tatonena ‘‘punappunaṃ sañcarantī’’ti ñatvā anto ca bahi ca agahetvā dvārappattaṃ dvārappattaṃyeva gahetvā ‘‘eko dve tīṇi cattāri pañca cha. Eko dve tīṇi cattāri pañca cha satta…pe… aṭṭha, nava, dasā’’ti sīghaṃ sīyaṃ gaṇetabbameva. Gaṇanapaṭibaddhe hi kammaṭṭhāne gaṇanabaleneva cittaṃ ekaggaṃ hoti, arittupatthambhanavasena caṇḍasote nāvāṭṭhapanamiva.

त्यानंतर, त्याने धान्य मोजणाऱ्याच्या संथ मोजणीचा त्याग करून, गोपाळाच्या (गुराख्याच्या) जलद मोजणीच्या पद्धतीने मोजावे. एक चतुर गोपाळ आपल्या कासेत (खोबणीत/खिशात) खडे इत्यादी घेऊन, हातात दोरी आणि काठी घेऊन पहाटेच गोठ्यात जातो. तो गाईंच्या पाठीवर थाप मारून, गोठ्याच्या दाराच्या खांबावर बसतो आणि दारापाशी येणाऱ्या प्रत्येक गाईला 'एक, दोन' म्हणत खडा फेकून मोजतो. रात्रभर अरुंद जागेत कष्टाने राहिलेला गाईंचा कळप बाहेर पडताना एकमेकांना घासून वेगाने झुंडीच्या झुंडीने बाहेर पडतो. तो गोपाळ वेगाने 'तीन, चार, पाच, दहा' असे मोजतच राहतो. त्याचप्रमाणे, पूर्वीच्या पद्धतीने मोजणाऱ्या या साधकाला देखील श्वास-प्रश्वास स्पष्ट जाणवून वेगाने वारंवार येऊ-जाऊ लागतात. तेव्हा या साधकाने 'श्वास वारंवार येत-जात आहेत' हे ओळखून, श्वासाला आत किंवा बाहेर न पकडता, केवळ नाकपुड्यांच्या दारापाशी (नाकाच्या शेंड्यापाशी) येणाऱ्या प्रत्येक श्वास-प्रश्वासाला पकडून 'एक, दोन, तीन, चार, पाच; एक, दोन, तीन, चार, पाच, सहा; एक, दोन, तीन, चार, पाच, सहा, सात... तसेच... आठ, नऊ, दहा' अशा प्रकारे वेगाने मोजावे. कारण, मोजणीशी संबंधित असलेल्या कम्मट्ठानात मोजण्याच्या शक्तीनेच चित्त एकाग्र होते, जसे वेगवान प्रवाहात वल्ह्याच्या (काठीच्या) आधाराने नाव स्थिर केली जाते.

Tassevaṃ sīghaṃ sīghaṃ gaṇayato kammaṭṭhānaṃ nirantaraṃ pavattaṃ viya hutvā upaṭṭhāti. Atha nirantaraṃ pavattatīti ñatvā anto ca bahi ca vātaṃ apariggahetvā purimanayeneva vegena vegena gaṇetabbaṃ. Anto pavisanavātena hi saddhiṃ cittaṃ pavesayato abbhantaraṃ vātabbhāhataṃ medapūritaṃ viya hoti. Bahi nikkhamanavātena saddhiṃ cittaṃ nīharato bahiddhā puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipati. Phuṭṭhaphuṭṭhokāse pana satiṃ ṭhapetvā bhāventasseva bhāvanā sampajjati. Tena vuttaṃ ‘‘anto ca bahi ca vātaṃ apariggahetvā purimanayeneva vegena vegena gaṇetabba’’nti.

अशा प्रकारे वेगाने (जलद-जलद) मोजणाऱ्या त्या योगीला कर्मस्थान (ध्यानविषय) निरंतर चालू असल्यासारखे भासते. त्यानंतर 'हे निरंतर चालू आहे' असे जाणून, आत जाणाऱ्या आणि बाहेर जाणाऱ्या वायूचा (श्वासाचा) स्वीकार न करता (त्याच्या मागे न जाता), पूर्वीच्याच पद्धतीने वेगाने मोजले पाहिजे. कारण, आत जाणाऱ्या वायूच्या सोबत चित्त आत नेणाऱ्या योग्याचे शरीर आतून वायूने भरल्यासारखे किंवा चरबीने भरल्यासारखे होते. बाहेर जाणाऱ्या वायूच्या सोबत चित्त बाहेर काढणाऱ्या योग्याचे चित्त बाहेरील विविध आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये) विखुरते (विक्षिप्त होते). परंतु, ज्या ठिकाणी स्पर्श होतो, केवळ त्याच ठिकाणी सती (स्मृती) प्रस्थापित करून भावना करणाऱ्याचीच भावना समृद्ध (यशस्वी) होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आत आणि बाहेर जाणाऱ्या वायूचा स्वीकार न करता, पूर्वीच्याच पद्धतीने वेगाने मोजले पाहिजे.'

Kīvaciraṃ panetaṃ gaṇetabbanti? Yāva vinā gaṇanāya assāsapassāsārammaṇe sati santiṭṭhati. Bahivisaṭavitakkavicchedaṃ katvā assāsapassāsārammaṇe satisaṇṭhāpanatthaṃyeva hi gaṇanāti.

पण हे मोजणे किती वेळ करावे? जोपर्यंत मोजण्याशिवाय (गणनेशिवाय) श्वास-प्रश्वासाच्या आलंबनावर सती (स्मृती) स्थिर होत नाही, तोपर्यंत मोजले पाहिजे. कारण, बाहेर भटकणाऱ्या वितर्कांचा छेद करून श्वास-प्रश्वासाच्या आलंबनावर सती स्थिर करण्यासाठीच मोजणे (गणना) असते.

224. Evaṃ [Pg.272] gaṇanāya manasi katvā anubandhanāya manasi kātabbaṃ. Anubandhanā nāma gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā satiyā nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ anugamanaṃ. Tañca kho na ādimajjhapariyosānānugamanavasena. Bahinikkhamanavātassa hi nābhi ādi, hadayaṃ majjhaṃ, nāsikaggaṃ pariyosānaṃ. Abbhantaraṃ pavisanavātassa nāsikaggaṃ ādi, hadayaṃ majjhaṃ nābhi pariyosānaṃ. Tañcassa anugacchato vikkhepagataṃ cittaṃ sāraddhāya ceva hoti iñjanāya ca. Yathāha –

२२४. अशा प्रकारे गणनेने मनसिकार करून, अनुबंधनेने मनसिकार केला पाहिजे. अनुबंधन म्हणजे मोजणे थांबवून सतीने निरंतर श्वास-प्रश्वासाच्या मागे जाणे (अनुगमन करणे). आणि ते अनुगमन आदि, मध्य आणि अवसानाच्या (शेवटाच्या) अनुगमनाने होत नाही. कारण, बाहेर पडणाऱ्या वायूचा आदि नाभी (बेंबी) आहे, मध्य हृदय आहे आणि अवसान नासिकाग्र (नाकाचे टोक) आहे. आत जाणाऱ्या वायूचा आदि नासिकाग्र आहे, मध्य हृदय आहे आणि अवसान नाभी आहे. आणि त्याच्या मागे जाणाऱ्या योग्याचे चित्त विक्षिप्त होते, जे त्रासाला आणि चंचलतेला कारणीभूत ठरते. जसे म्हटले आहे -

‘‘Assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca. Passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti (paṭi. ma. 1.157).

“श्वासाच्या (आत जाणाऱ्या वायूच्या) आदि, मध्य आणि अवसानाचा सतीने मागोवा घेणाऱ्या योग्याचे चित्त आत विक्षिप्त झाल्यामुळे शरीर आणि चित्त दोन्हीही उत्तेजित (त्रस्त), चंचल आणि कंपित होतात. प्रश्वासाच्या (बाहेर जाणाऱ्या वायूच्या) आदि, मध्य आणि अवसानाचा सतीने मागोवा घेणाऱ्या योग्याचे चित्त बाहेर विक्षिप्त झाल्यामुळे शरीर आणि चित्त दोन्हीही उत्तेजित, चंचल आणि कंपित होतात.” (पटिसम्भिदामग्ग १.१५७)

Tasmā anubandhanāya manasikarontena ādimajjhapariyosānavasena na manasi kātabbaṃ. Apica kho phusanāvasena ca ṭhapanāvasena ca manasi kātabbaṃ. Gaṇanānubandhanāvasena viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthi. Phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva pana gaṇento gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karoti. Tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhanto, appanāvasena ca cittaṃ ṭhapento anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotīti vuccati. Svāyamattho aṭṭhakathāsu vuttapaṅguḷadovārikūpamāhi paṭisambhidāyaṃ vuttakakacūpamāya ca veditabbo.

म्हणूनच, अनुबंधनेने मनसिकार करणाऱ्या योग्याने आदि, मध्य आणि अवसानाच्या पद्धतीने मनसिकार करू नये. तर केवळ फुसना (स्पर्श) आणि ठपना (चित्त स्थिर करणे) यांच्याद्वारेच मनसिकार केला पाहिजे. कारण, गणना आणि अनुबंधन यांच्याप्रमाणे फुसना आणि ठपना यांचा वेगळा मनसिकार नसतो. परंतु, ज्या ज्या ठिकाणी स्पर्श होतो, केवळ त्याच ठिकाणी मोजणारा योगी गणनेने आणि फुसनेने मनसिकार करतो, असे म्हटले जाते. त्याच स्पर्शस्थानावर मोजणे थांबवून, सतीने त्यांचा मागोवा घेणारा आणि अप्पना (अर्पणा समाधी) द्वारे चित्त स्थिर करणारा योगी अनुबंधन, फुसना आणि ठपना या तिन्हींनी मनसिकार करतो, असे म्हटले जाते. हाच अर्थ अट्ठकथांमध्ये सांगितलेल्या पंगु (अपंग) आणि द्वारपाल यांच्या उपमांनी तसेच पटिसम्भिदामग्गमध्ये सांगितलेल्या करवतीच्या उपमेने समजून घेतला पाहिजे.

225. Tatrāyaṃ paṅguḷopamā – seyyathāpi paṅguḷo dolāya kīḷataṃ mātāputtānaṃ dolaṃ khipitvā tattheva dolāthambhamūle nisinno kamena āgacchantassa ca gacchantassa ca dolāphalakassa ubho koṭiyo majjhañca passati, na ca ubhokoṭimajjhānaṃ dassanatthaṃ byāvaṭo hoti, evamevāyaṃ bhikkhu sativasena upanibandhanathambhamūle ṭhatvā assāsapassāsadolaṃ khipitvā tattheva nimitte satiyā nisīdanto kamena āgacchantānañca gacchantānañca phuṭṭhaṭṭhāne assāsapassāsānaṃ ādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchanto tattha ca cittaṃ ṭhapento passati, na ca tesaṃ dassanatthaṃ byāvaṭo hoti, ayaṃ paṅguḷopamā.

२२५. त्यात ही पंगु (अपंग माणसाची) उपमा आहे - जसे एखादा पंगु मनुष्य पाळण्यात खेळणाऱ्या आई आणि मुलाचा पाळणा हलवून, त्याच पाळण्याच्या खांबाच्या मुळाशी बसून, अनुक्रमे येणाऱ्या आणि जाणाऱ्या पाळण्याच्या फळीची दोन्ही टोके आणि मध्य पाहतो, आणि ती दोन्ही टोके व मध्य पाहण्यासाठी त्याला विशेष कष्ट करावे लागत नाहीत; त्याचप्रमाणे हा भिक्खू सतीच्या प्रभावाने चित्त बांधण्याच्या खांबाच्या मुळाशी (म्हणजेच नासिकाग्र किंवा वरच्या ओठावर) राहून, श्वास-प्रश्वास रूपी पाळणा हलवून, त्याच निमित्तावर सतीने स्थिर राहून, अनुक्रमे येणाऱ्या आणि जाणाऱ्या श्वास-प्रश्वासांच्या स्पर्शस्थानावरील आदि, मध्य आणि अवसानाचा सतीने मागोवा घेतो आणि तेथेच चित्त स्थिर करून पाहतो, आणि ते पाहण्यासाठी त्याला विशेष कष्ट करावे लागत नाहीत. ही पंगु उपमा आहे.

226. Ayaṃ [Pg.273] pana dovārikūpamā – seyyathāpi dovāriko nagarassa anto ca bahi ca purise ‘‘ko tvaṃ, kuto vā āgato, kuhiṃ vā gacchasi, kiṃ vā te hatthe’’ti na vīmaṃsati. Na hi tassa te bhārā, dvārappattaṃ dvārappattaṃyeva pana vīmaṃsati, evameva imassa bhikkhuno antopaviṭṭhavātā ca bahinikkhantavātā ca na bhārā honti, dvārappattā dvārappattāyeva bhārāti ayaṃ dovārikūpamā.

२२६. आणि ही द्वारपालाची उपमा आहे - जसे एखादा द्वारपाल नगराच्या आत आणि बाहेर जाणाऱ्या लोकांना 'तू कोण आहेस? कोठून आला आहेस? कोठे जात आहेस? तुझ्या हातात काय आहे?' अशी चौकशी करत नाही. कारण ते त्याचे काम नसते. तो केवळ दारापाशी येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचीच चौकशी करतो. त्याचप्रमाणे, या भिक्खूसाठी आत गेलेला वायू आणि बाहेर आलेला वायू ही त्याची जबाबदारी नसते, तर दारापाशी (नासिकाद्वारापाशी) येणारा प्रत्येक श्वास-प्रश्वास हीच त्याची जबाबदारी असते. ही द्वारपाल उपमा आहे.

227. Kakacūpamā pana ādito paṭṭhāya evaṃ veditabbā. Vuttañhetaṃ –

२२७. करवतीची उपमा सुरुवातीपासून खालीलप्रमाणे समजून घेतली पाहिजे. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassa;

Ajānato ca tayo dhamme, bhāvanā nupalabbhati.

“निमित्त (नासिकाग्र किंवा वरचा ओठ) आणि श्वास-प्रश्वास हे एकाच चित्ताचे आलंबन नसतात. या तिन्ही धर्मांना (गोष्टींना) न जाणणाऱ्याला भावना प्राप्त होत नाही.

‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassa;

Jānato ca tayo dhamme, bhāvanā upalabbhatī’’ti. (paṭi. ma. 1.159);

निमित्त आणि श्वास-प्रश्वास हे एकाच चित्ताचे आलंबन नसतात. परंतु, या तिन्ही धर्मांना जाणणाऱ्यालाच भावना प्राप्त होते.” (पटिसम्भिदामग्ग १.१५९)

‘‘Kathaṃ ime tayo dhammā ekacittassa ārammaṇā na honti, na cime tayo dhammā aviditā honti, na ca cittaṃ vikkhepaṃ gacchati, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, visesamadhi gacchati? Seyyathāpi rukkho same bhūmibhāge nikkhitto, tamenaṃ puriso kakacena chindeyya. Rukkhe phuṭṭhakakacadantānaṃ vasena purisassa sati upaṭṭhitā hoti, na āgate vā gate vā kakacadante manasi karoti, na āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, visesamadhigacchati.

“हे तिन्ही धर्म एकाच चित्ताचे आलंबन नसतानाही, ते तिन्ही धर्म अज्ञात का राहत नाहीत (म्हणजेच प्रकट का होतात)? चित्त विक्षिप्त का होत नाही? प्रधान (प्रयत्न) कसे दिसून येते? प्रयोग (साधना) कसा सिद्ध होतो? आणि विशेष (अधिगम) कसा प्राप्त होतो? जसे की, सपाट जमिनीवर ठेवलेले एक झाड आहे, आणि एखादा मनुष्य ते करवतीने कापत आहे. झाडाला स्पर्श करणाऱ्या करवतीच्या दातांमुळे त्या मनुष्याची सती प्रस्थापित होते. तो येणाऱ्या किंवा जाणाऱ्या करवतीच्या दातांवर मनसिकार करत नाही, आणि येणारे किंवा जाणारे करवतीचे दात त्याला अज्ञातही नसतात. त्याचा कापण्याचा प्रयत्नही दिसून येतो, तो कापण्याची क्रियाही सिद्ध करतो आणि तुकडे होणे इत्यादी विशेषही प्राप्त करतो.

‘‘Yathā rukkho same bhūmibhāge nikkhitto, evaṃ upanibandhanānimittaṃ. Yathā kakacadantā, evaṃ assāsapassāsā. Yathā rukkhe phuṭṭhakakacadantānaṃ vasena purisassa sati upaṭṭhitā hoti, na āgate vā gate vā kakacadante manasi karoti, na āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, visesamadhigacchati, evameva bhikkhu nāsikagge vā mukhanimitte vā satiṃ upaṭṭhapetvā nisinno hoti, na āgate vā gate vā assāsapassāse manasi karoti, na ca āgatā vā gatā vā assāsapassāsā aviditā [Pg.274] honti, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, visesamadhigacchati.

“जसे सपाट जमिनीवर ठेवलेले झाड आहे, तसेच उपनिबंधन-निमित्त (चित्त स्थिर करण्याचे निमित्त) समजले पाहिजे. जसे करवतीचे दात आहेत, तसेच श्वास-प्रश्वास समजले पाहिजेत. जसे झाडाला स्पर्श करणाऱ्या करवतीच्या दातांमुळे मनुष्याची सती प्रस्थापित होते, तो येणाऱ्या किंवा जाणाऱ्या करवतीच्या दातांवर मनसिकार करत नाही, आणि येणारे किंवा जाणारे करवतीचे दात त्याला अज्ञातही नसतात, त्याचा प्रयत्न दिसून येतो, तो क्रिया सिद्ध करतो आणि विशेष प्राप्त करतो; तसेच भिक्खू नासिकाग्रावर किंवा मुखनिमित्तावर (वरच्या ओठावर) सती प्रस्थापित करून बसलेला असतो. तो येणाऱ्या किंवा जाणाऱ्या श्वास-प्रश्वासांवर मनसिकार करत नाही, आणि येणारे किंवा जाणारे श्वास-प्रश्वास त्याला अज्ञातही नसतात. त्याचा प्रयत्न दिसून येतो, तो साधना सिद्ध करतो आणि विशेष (अधिगम) प्राप्त करतो.”

‘‘Padhānanti katamaṃ padhānaṃ? Āraddhavīriyassa kāyopi cittampi kammaniyaṃ hoti, idaṃ padhānaṃ. Katamo payogo? Āraddhavīriyassa upakkilesā pahīyanti, vitakkā vūpasamanti, ayaṃ payogo. Katamo viseso? Āraddhavīriyassa saṃyojanā pahīyanti, anusayā byantī honti, ayaṃ viseso. Evaṃ ime tayo dhammā ekacittassa ārammaṇā na honti, na cime tayo dhammā aviditā honti, na ca cittaṃ vikkhepaṃ gacchati, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, visesamadhigacchati (paṭi. ma. 1.159).

‘प्रधान’ (प्रयत्न) म्हणजे काय? ज्याने वीर्य (प्रयत्न) आरंभिले आहे, त्याचे शरीर आणि चित्त दोन्हीही कर्मक्षम (कार्यक्षम) होतात, याला ‘प्रधान’ म्हणतात. ‘प्रयोग’ (अभ्यास) म्हणजे काय? ज्याने वीर्य आरंभिले आहे, त्याचे उपक्किलेस (चित्ताचे मळ) नष्ट होतात आणि वितर्क शांत होतात, याला ‘प्रयोग’ म्हणतात. ‘विशेष’ (विशिष्ट प्राप्ती) म्हणजे काय? ज्याने वीर्य आरंभिले आहे, त्याचे संयोजन (बंधने) नष्ट होतात आणि अनुशय (सुप्त क्लेश) समूळ नष्ट होतात, याला ‘विशेष’ म्हणतात. अशा प्रकारे, हे तीन धर्म एकाच चित्ताचे आलंबन (विषय) नसतात, तरीही हे तीन धर्म अज्ञात नसतात, चित्त विखुरले जात नाही, प्रधान स्पष्टपणे दिसून येतो, प्रयोग साध्य होतो आणि विशेषाची प्राप्ती होते.

‘‘Ānāpānassati yassa, paripuṇṇā subhāvitā;

Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitā;

So imaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā’’ti. (paṭi. ma. 1.160);

ज्या व्यक्तीने आनापानसतीचा, भगवंतांनी (बुद्धांनी) उपदेशिल्याप्रमाणे, अनुक्रमाने सराव करून ती पूर्णपणे विकसित व सुभावित केली आहे; तो मनुष्य ढगांतून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे या जगाला प्रकाशित करतो.

Ayaṃ kakacūpamā. Idha panassa āgatāgatavasena amanasikāramattameva payojananti veditabbaṃ.

ही करवतीची उपमा (ककचूपमा) आहे. येथे साधकाने श्वासाच्या येण्या-जाण्यावर लक्ष न देता (केवळ स्पर्शस्थानावरच लक्ष केंद्रित करणे) एवढाच हेतू आहे, असे समजावे.

228. Idaṃ kammaṭṭhānaṃ manasikaroto kassaci na cireneva nimittañca uppajjati, avasesajhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjati. Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhuti anukkamato oḷārikaassāsapassāsanirodhavasena kāyadarathe vūpasante kāyopi cittampi lahukaṃ hoti, sarīraṃ ākāse laṅghanākārappattaṃ viya hoti. Yathā sāraddhakāyassa mañce vā pīṭhe vā nisīdato mañcapīṭhaṃ onamati, vikūjati, paccattharaṇaṃ valiṃ gaṇhāti. Asāraddhakāyassa pana nisīdato neva mañcapīṭhaṃ onamati, na vikūjati, na paccattharaṇaṃ valiṃ gaṇhāti, tūlapicupūritaṃ viya mañcapīṭhaṃ hoti. Kasmā? Yasmā asāraddho kāyo lahuko hoti. Evameva gaṇanāvasena manasikārakālato pabhuti anukkamato oḷārikaassāsapassāsanirodhavasena kāyadarathe vūpasante kāyopi cittampi lahukaṃ hoti, sarīraṃ ākāse laṅghanākārappattaṃ viya hoti.

२२८. या कम्मट्ठानाचे मनसिकार (ध्यान) करणाऱ्या एखाद्या साधकाला लवकरच निमित्त उत्पन्न होते आणि उर्वरित ध्यान-अंगांनी सुशोभित असलेली, ‘अप्पना’ नावाची समाधी प्राप्त होते. परंतु, दुसऱ्या एखाद्या साधकाला केवळ मोजण्याच्या (गणना) पद्धतीने मनसिकार केल्यापासून अनुक्रमाने, स्थूल श्वास-प्रश्वास शांत झाल्यामुळे शरीराचा थकवा नाहीसा होतो, तेव्हा शरीर आणि चित्त दोन्ही हलके होतात; आणि शरीर जणू आकाशात उडत असल्यासारखे वाटते. ज्याप्रमाणे थकलेले शरीर असलेल्या व्यक्तीने खाटेवर किंवा पाटावर बसले असता, ती खाट किंवा पाट खाली झुकतो, कुरकुर करतो आणि त्यावर अंथरलेले पांघरूण चुरगळते. परंतु, थकवा नसलेले शरीर असलेल्या व्यक्तीने बसले असता, ती खाट किंवा पाट खाली झुकत नाही, कुरकुर करत नाही, पांघरूण चुरगळत नाही आणि ती खाट कापसाने भरल्यासारखी वाटते. असे का? कारण थकवा नसलेले शरीर हलके असते. त्याचप्रमाणे, गणना पद्धतीने मनसिकार केल्यापासून अनुक्रमाने, स्थूल श्वास-प्रश्वास शांत झाल्यामुळे शरीराचा थकवा नाहीसा होतो, तेव्हा शरीर आणि चित्त दोन्ही हलके होतात आणि शरीर जणू आकाशात उडत असल्यासारखे वाटते.

Tassa [Pg.275] oḷārike assāsapassāse niruddhe sukhumassāsapassāsanimittārammaṇaṃ cittaṃ pavattati. Tasmimpi niruddhe aparāparaṃ tato sukhumataraṃ sukhumataraṃ nimittārammaṇaṃ pavattatiyeva. Kathaṃ? Yathā puriso mahatiyā lohasalākāya kaṃsathālaṃ ākoṭeyya, ekappahārena mahāsaddo uppajjeyya, tassa oḷārikasaddārammaṇaṃ cittaṃ pavatteyya. Niruddhe oḷārike sadde atha pacchā sukhumasaddanimittārammaṇaṃ, tasmimpi niruddhe aparāparaṃ tato sukhumataraṃ sukhumataraṃ saddanimittārammaṇaṃ pavattateva, evanti veditabbaṃ. Vuttampicetaṃ – ‘‘seyyathāpi kaṃse ākoṭite’’ti (paṭi. ma. 1.171) vitthāro.

त्या साधकाचे स्थूल श्वास-प्रश्वास शांत झाल्यावर, सूक्ष्म श्वास-प्रश्वासाच्या निमित्ताला आलंबन करणारे चित्त प्रवृत्त होते. ते देखील शांत झाल्यावर, उत्तरोत्तर अधिक सूक्ष्म असणाऱ्या निमित्ताला आलंबन करणारे चित्त प्रवृत्त होतेच. ते कसे? ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने मोठ्या लोखंडी सळईने काशाच्या भांड्यावर प्रहार केला, तर एकाच प्रहाराने मोठा आवाज उत्पन्न होईल आणि त्याचे चित्त त्या स्थूल आवाजाला आलंबन करून प्रवृत्त होईल. तो स्थूल आवाज शांत झाल्यावर, त्यानंतर सूक्ष्म आवाजाच्या निमित्ताला आलंबन करणारे चित्त प्रवृत्त होते. ते देखील शांत झाल्यावर, उत्तरोत्तर अधिक सूक्ष्म असणाऱ्या आवाजाच्या निमित्ताला आलंबन करणारे चित्त प्रवृत्त होतेच; याचप्रमाणे हे समजावे. म्हणूनच असे म्हटले आहे – 'ज्याप्रमाणे काशाच्या भांड्यावर प्रहार केला असता...' हा विस्तार समजावा.

229. Yathā hi aññāni kammaṭṭhānāni uparūpari vibhūtāni honti, na tathā idaṃ. Idaṃ pana uparūpari bhāventassa sukhumattaṃ gacchati, upaṭṭhānampi na upagacchati, evaṃ anupaṭṭhahante pana tasmiṃ tena bhikkhunā uṭṭhāyāsanā cammakhaṇḍaṃ papphoṭetvā na gantabbaṃ. Kiṃ kātabbaṃ? ‘‘Ācariyaṃ pucchissāmī’’ti vā, ‘‘naṭṭhaṃ dāni me kammaṭṭhāna’’nti vā na vuṭṭhātabbaṃ. Iriyāpathaṃ vikopetvā gacchato hi kammaṭṭhānaṃ navanavameva hoti. Tasmā yathānisinneneva desato āharitabbaṃ.

२२९. ज्याप्रमाणे इतर कम्मट्ठाने जसजसा सराव करावा तसतशी अधिक स्पष्ट होत जातात, तसे हे आनापान कम्मट्ठान नाही. उलट, जसजसा याचा सराव केला जातो, तसतसे हे अधिक सूक्ष्म होत जाते आणि स्पष्टपणे जाणवेनासे होते. अशा प्रकारे ते जाणवेनासे झाले असता, त्या भिक्खूने आसनावरून उठून, आपले चामड्याचे आसन झटकून निघून जाऊ नये. मग काय करावे? 'मी आचार्यांना विचारतो' किंवा 'आता माझे कम्मट्ठान नष्ट झाले आहे' असा विचार करून आसनावरून उठू नये. कारण, आपली शारीरिक मुद्रा बदलून निघून जाणाऱ्या साधकाचे कम्मट्ठान पुन्हा अगदी नवीन होते. म्हणून, जसे बसले आहे तसेच बसून राहून, मूळ स्पर्शस्थानावरूनच श्वासाला परत आणावे.

Tatrāyaṃ āharaṇūpāyo, tena hi bhikkhunā kammaṭṭhānassa anupaṭṭhānabhāvaṃ ñatvā iti paṭisañcikkhitabbaṃ, ime assāsapassāsā nāma kattha atthi, kattha natthi. Kassa vā atthi, kassa vā natthīti. Athevaṃ paṭisañcikkhatā ime antomātukucchiyaṃ natthi, udake nimuggānaṃ natthi, tathā asaññībhūtānaṃ, matānaṃ, catutthajjhānasamāpannānaṃ, rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ, nirodhasamāpannānanti ñatvā evaṃ attanāva attā paṭicodetabbo ‘‘nanu tvaṃ, paṇḍita, neva mātukucchigato, na udake nimuggo, na asaññībhūto, na mato, na catutthajjhānasamāpanno, na rūpārūpabhavasamaṅgī, na nirodhasamāpanno. Atthiyeva te assāsapassāsā, mandapaññatāya pana pariggahetuṃ na sakkosī’’ti. Athānena pakatiphuṭṭhavasena cittaṃ ṭhapetvā manasikāro pavattetabbo. Ime hi dīghanāsikassa nāsāpuṭaṃ ghaṭṭentā pavattanti. Rassanāsikassa uttaroṭṭhaṃ. Tasmānena imaṃ nāma ṭhānaṃ ghaṭṭentīti nimittaṃ ṭhapetabbaṃ. Imameva hi atthavasaṃ paṭicca vuttaṃ bhagavatā – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhasatissa asampajānassa ānāpānassatibhāvanaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 3.149; saṃ. ni. 5.992).

तेव्हा श्वासाला परत आणण्याचा उपाय हा आहे: त्या भिक्खूने कम्मट्ठान जाणवेनासे झाले आहे हे ओळखून असा विचार करावा – 'हे श्वास-प्रश्वास कुठे असतात आणि कुठे नसतात? कोणामध्ये असतात आणि कोणामध्ये नसतात?' असा विचार करत असताना त्याला समजते की – 'हे श्वास-प्रश्वास आईच्या गर्भात नसतात, पाण्यात बुडालेल्यांमध्ये नसतात, बेशुद्ध झालेल्यांमध्ये नसतात, मृतांमध्ये नसतात, चतुर्थ ध्यानात समापन्न झालेल्यांमध्ये नसतात, रूप आणि अरूप भवात उत्पन्न झालेल्यांमध्ये नसतात आणि निरोध समापत्तीत समापन्न झालेल्यांमध्ये नसतात.' हे जाणून त्याने स्वतःलाच असे खडसावावे – 'हे पंडिता, तू आईच्या गर्भात तर नाहीस ना? पाण्यात बुडालेला नाहीस ना? बेशुद्ध नाहीस ना? मृत नाहीस ना? चतुर्थ ध्यानात समापन्न नाहीस ना? रूप-अरूप भवात गेलेला नाहीस ना? निरोध समापत्तीत समापन्न नाहीस ना? तुझे श्वास-प्रश्वास नक्कीच चालू आहेत, परंतु तुझ्या मंद प्रज्ञेमुळे तू त्यांचे ग्रहण करण्यास असमर्थ आहेस.' त्यानंतर, त्याने नैसर्गिक स्पर्शस्थानावर चित्त स्थिर करून मनसिकार प्रवृत्त करावा. कारण, लांब नाक असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत हे श्वास नाकपुड्यांना स्पर्श करत वाहतात; आणि लहान नाक असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत ते वरच्या ओठाला स्पर्श करतात. म्हणून, त्याने 'ते या विशिष्ट ठिकाणी स्पर्श करतात' असे समजून तिथेच निमित्त स्थिर करावे. याच कारणाचा संदर्भ देऊन भगवंतांनी म्हटले आहे – 'भिक्खूंनो, मी स्मृतिभ्रष्ट आणि संप्रजन्य नसलेल्या व्यक्तीसाठी आनापानसती भावनेचा उपदेश करत नाही.'

230. Kiñcāpi [Pg.276] hi yaṃkiñci kammaṭṭhānaṃ satassa sampajānasseva sampajjati. Ito aññaṃ pana manasikarontassa pākaṭaṃ hoti. Idaṃ pana ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ garukaṃ garukabhāvanaṃ buddhapaccekabuddhabuddhaputtānaṃ mahāpurisānaṃyeva manasikārabhūmibhūtaṃ, na ceva ittaraṃ, na ca ittarasattasamāsevitaṃ. Yathā yathā manasi karīyati, tathā tathā santañceva hoti sukhumañca. Tasmā ettha balavatī sati ca paññā ca icchitabbā.

२३०. जरी कोणतेही कम्मट्ठान केवळ स्मृतिमान आणि संप्रजन्य असलेल्या व्यक्तीलाच साध्य होत असले, तरी या आनापान कम्मट्ठानाखेरीज इतर कम्मट्ठाने मनसिकार करणाऱ्याला सहज स्पष्ट होतात. परंतु, हे आनापानसती कम्मट्ठान अत्यंत कठीण आहे आणि याचे संवर्धन करणेही कठीण आहे. हे केवळ बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धपुत्र (बुद्धांचे शिष्य) यांसारख्या महापुरुषांच्याच मनसिकाराची भूमी आहे. हे क्षुद्र नाही आणि क्षुद्र प्राण्यांकडून (अल्प बुद्धीच्या लोकांकडून) याचे सेवन केले जाऊ शकत नाही. जसजसा याचा मनसिकार केला जातो, तसतसे हे अधिक शांत आणि सूक्ष्म होत जाते. म्हणून, यामध्ये तीव्र स्मृती आणि प्रज्ञा यांची आवश्यकता असते.

Yathā hi maṭṭhasāṭakassa tunnakaraṇakāle sūcipi sukhumā icchitabbā. Sūcipāsavedhanampi tato sukhumataraṃ, evameva maṭṭhasāṭakasadisassa imassa kammaṭṭhānassa bhāvanākāle sūcipaṭibhāgā satipi, sūcipāsavedhanapaṭibhāgā taṃsampayuttā paññāpi balavatī icchitabbā. Tāhi ca pana satipaññāhi samannāgatena bhikkhunā na te assāsapassāsā aññatra pakatiphuṭṭhokāsā pariyesitabbā.

ज्याप्रमाणे मऊ व तलम वस्त्र शिवताना अत्यंत बारीक सुईची आवश्यकता असते, आणि सुईचे नाक पाडणारे हत्यार त्याहूनही अधिक बारीक असावे लागते; उसीप्रमाणे, तलम वस्त्रासारख्या असणाऱ्या या कम्मट्ठानाची भावना करताना, सुईसारखी असणारी तीव्र स्मृती आणि सुईच्या छिद्रासारखी असणारी तिच्याशी संप्रयुक्त तीव्र प्रज्ञा आवश्यक असते. आणि त्या स्मृती व प्रज्ञेने युक्त असलेल्या भिक्खूने त्या श्वास-प्रश्वासांना त्यांच्या नैसर्गिक स्पर्शस्थानाखेरीज इतरत्र कुठेही शोधू नये.

Yathā pana kassako kasiṃ kasitvā balībadde muñcitvā gocaramukhe katvā chāyāya nisinno vissameyya, athassa te balībaddā vegena aṭaviṃ paviseyyuṃ. Yo hoti cheko kassako, so puna te gahetvā yojetukāmo na tesaṃ anupadaṃ gantvā aṭaviṃ āhiṇḍahi, atha kho rasmiñca patodañca gahetvā ujukameva tesaṃ nipātanatitthaṃ gantvā nisīdati vā nipajjati vā, atha te goṇe divasabhāgaṃ caritvā nipātanatitthaṃ otaritvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā ṭhite disvā rasmiyā bandhitvā patodena vijjhanto ānetvā yojetvā puna kammaṃ karoti, evameva tena bhikkhunā na te assāsapassāsā aññatra pakatiphuṭṭhokāsā pariyesitabbā. Satirasmiṃ pana paññāpatodañca gahetvā pakatiphuṭṭhokāse cittaṃ ṭhapetvā manasikāro pavattetabbo. Evañhissa manasikaroto na cirasseva te upaṭṭhahanti nipātanatitthe viya goṇā. Tatonena satirasmiyā bandhitvā tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā paññāpatodena vijjhantena punappunaṃ kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitabbaṃ.

ज्याप्रमाणे एखादा शेतकरी शेत नांगरून, बैलांना मोकळे करून, त्यांना कुरणाकडे पाठवून सावलीत बसून विश्रांती घेतो, तेव्हा त्याचे ते बैल वेगाने जंगलात निघून जातात. जो कुशल शेतकरी असतो, तो त्यांना पुन्हा पकडून नांगराला जुंपू इच्छित असताना त्यांच्या पावलांच्या मागावर जंगलात भटकत नाही; तर तो दोरी आणि चाबूक घेऊन थेट त्यांच्या पाणी पिण्याच्या घाटावर जाऊन बसतो किंवा झोपतो. त्यानंतर ते बैल दिवसभर चरून, घाटावर उतरून, स्नान करून आणि पाणी पिऊन, परत वर येऊन उभे राहिलेले पाहून, तो त्यांना दोरीने बांधतो आणि चाबकाने हाकत परत आणून नांगराला जुंपतो आणि पुन्हा काम करू लागतो; त्याचप्रमाणे, त्या भिक्खूने त्या श्वास-प्रश्वासांना त्यांच्या मूळ स्पर्शस्थानाशिवाय इतरत्र शोधू नये. तर स्मृतीरूपी दोरी आणि प्रज्ञारूपी चाबूक घेऊन मूळ स्पर्शस्थावर चित्त स्थिर करून मनसिकार प्रवृत्त करावा. अशा प्रकारे मनसिकार करणाऱ्या त्या भिक्खूला, घाटावर बैलांप्रमाणे, ते श्वास-प्रश्वास लवकरच प्रकट होतात. त्यानंतर त्याने स्मृतीरूपी दोरीने बांधून, त्याच ठिकाणी जुंपून, प्रज्ञारूपी चाबकाने हाकत वारंवार कम्मट्ठानाचा अभ्यास करावा.

231. Tassevamanuyuñjato na cirasseva nimittaṃ upaṭṭhāti. Taṃ panetaṃ na sabbesaṃ ekasadisaṃ hoti. Apica kho kassaci sukhasamphassaṃ uppādayamāno tūlapicu viya kappāsapicu viya vātadhārā viya ca upaṭṭhātīti ekacce āhu.

२३१. अशा प्रकारे अभ्यास करणाऱ्या त्याला लवकरच निमित्त प्रकट होते. परंतु ते निमित्त सर्वांसाठी एकसारखे नसते. उलट, काही साधकांना सुखद स्पर्श उत्पन्न करत ते कापसाच्या गोळ्यासारखे, पिंजलेल्या कापसासारखे किंवा वाऱ्याच्या प्रवाहासारखे भासते, असे काही आचार्य म्हणतात.

Ayaṃ [Pg.277] pana aṭṭhakathāsu vinicchayo, idañhi kassaci tārakarūpaṃ viya maṇiguḷikā viya muttāguḷikā viya ca, kassaci kharasamphassaṃ hutvā kappāsaṭṭhi viya dārusārasūci viya ca, kassaci dīghapāmaṅgasuttaṃ viya kusumadāmaṃ viya dhūmasikhā viya ca, kassaci vitthataṃ makkaṭakasuttaṃ viya valāhakapaṭalaṃ viya padumapupphaṃ viya rathacakkaṃ viya candamaṇḍalaṃ viya sūriyamaṇḍalaṃ viya ca upaṭṭhāti. Tañca panetaṃ yathā sambahulesu bhikkhūsu suttantaṃ sajjhāyitvā nisinnesu ekena bhikkhunā ‘‘tumhākaṃ kīdisaṃ hutvā idaṃ suttaṃ upaṭṭhātī’’ti vutte eko ‘‘mayhaṃ mahatī pabbateyyā nadī viya hutvā upaṭṭhātī’’ti āha. Aparo ‘‘mayhaṃ ekā vanarāji viya’’. Añño ‘‘mayhaṃ eko sītacchāyo sākhāsampanno phalabhārabharitarukkho viyā’’ti. Tesaṃ hi taṃ ekameva suttaṃ saññānānatāya nānato upaṭṭhāti. Evaṃ ekameva kammaṭṭhānaṃ saññānānatāya nānato upaṭṭhāti. Saññajañhi etaṃ saññānidānaṃ saññāpabhavaṃ. Tasmā saññānānatāya nānato upaṭṭhātīti veditabbaṃ.

हा तर अट्ठकथांमधील निर्णय आहे: हे निमित्त कोणाला ताऱ्याच्या रूपासारखे, मण्याच्या गोळ्यासारखे किंवा मोत्याच्या माळेसारखे भासते; कोणाला खरखरीत स्पर्श जाणवून कापसाच्या बियांसारखे किंवा कठीण लाकडाच्या सुईसारखे भासते; कोणाला लांब दोरीसारखे, फुलांच्या माळेसारखे किंवा धुराच्या रेषेसारखे भासते; तर कोणाला पसरलेल्या कोळ्याच्या जाळ्यासारखे, ढगांच्या थरासारखे, कमळाच्या फुलासारखे, रथाच्या चाकासारखे, चंद्रमंडळासारखे किंवा सूर्यमंडळासारखे भासते. आणि हे निमित्त कसे आहे, जसे अनेक भिक्खू एखादे सुत्त पठण करून बसले असता, एका भिक्खूने विचारले, 'तुम्हाला हे सुत्त कसे भासते?' तेव्हा एक म्हणाला, 'मला हे पर्वतातून वाहणाऱ्या मोठ्या नदीसारखे भासते.' दुसरा म्हणाला, 'मला हे एखाद्या वनराईसारखे भासते.' तिसरा म्हणाला, 'मला हे थंड सावली देणाऱ्या, फांद्यांनी युक्त आणि फळांच्या भाराने लदबदलेल्या वृक्षासारखे भासते.' कारण त्यांना ते एकच सुत्त त्यांच्या संज्ञेच्या भिन्नतेमुळे वेगवेगळ्या प्रकारे भासते. त्याचप्रमाणे, एकच कम्मट्ठाण संज्ञेच्या भिन्नतेमुळे वेगवेगळ्या प्रकारे भासते. कारण हे निमित्त संज्ञेपासून उत्पन्न झालेले, संज्ञेवर आधारित आणि संज्ञेमधूनच उद्भवलेले असते. म्हणून संज्ञेच्या भिन्नतेमुळे ते वेगवेगळ्या प्रकारे भासते, असे जाणावे.

Ettha ca aññameva assāsārammaṇaṃ cittaṃ, aññaṃ passāsārammaṇaṃ, aññaṃ nimittārammaṇaṃ. Yassa hi ime tayo dhammā natthi, tassa kammaṭṭhānaṃ neva appanaṃ, na upacāraṃ pāpuṇāti. Yassa pana ime tayo dhammā atthi, tasseva kammaṭṭhānaṃ upacārañca appanañca pāpuṇāti. Vuttañhetaṃ –

आणि येथे, श्वासाला आलंबन करणारे चित्त वेगळे असते, प्रश्वासाला आलंबन करणारे चित्त वेगळे असते आणि निमित्ताला आलंबन करणारे चित्त वेगळे असते. कारण ज्याच्याकडे हे तीन धर्म नसतात, त्याचे कम्मट्ठाण अप्पना किंवा उपचार समाधीप्रत पोहोचू शकत नाही. परंतु ज्याच्याकडे हे तीन धर्म असतात, त्याचेच कम्मट्ठाण उपचार आणि अप्पना समाधीप्रत पोहोचते. हे असे म्हटले आहे -

‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassa;

Ajānato tayo dhamme, bhāvanā nupalabbhati.

निमित्त, श्वास आणि प्रश्वास हे एकाच चित्ताचे आलंबन नसतात; या तीन धर्मांना न जाणणाऱ्याला भावना प्राप्त होत नाही.

‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassa;

Jānatova tayo dhamme, bhāvanā upalabbhatī’’ti. (pārā. aṭṭha. 2.165);

निमित्त, श्वास आणि प्रश्वास हे एकाच चित्ताचे आलंबन नसतात; या तीन धर्मांना जाणणाऱ्यालाच भावना प्राप्त होते.

232. Evaṃ upaṭṭhite pana nimitte tena bhikkhunā ācariyassa santikaṃ gantvā ārocetabbaṃ ‘‘mayhaṃ, bhante, evarūpaṃ nāma upaṭṭhātī’’ti. Ācariyena pana etaṃ nimittanti vā na vā nimittanti na vattabbaṃ. ‘‘Evaṃ hoti, āvuso’’ti vatvā punappunaṃ manasi karohīti vattabbo. Nimittanti hi vutte vosānaṃ āpajjeyya. Na nimittanti vutte nirāso visīdeyya. Tasmā tadubhayampi avatvā manasikāreyeva niyojetabboti. Evaṃ tāva dīghabhāṇakā.

२३२. अशा प्रकारे निमित्त प्रकट झाल्यावर त्या भिक्खूने आचार्यांकडे जाऊन सांगावे, 'भन्ते, मला अशा प्रकारचे निमित्त भासत आहे.' परंतु आचार्यांनी 'हे निमित्त आहे' किंवा 'हे निमित्त नाही' असे म्हणू नये. 'आयुष्यमान, असे घडते,' असे सांगून 'वारंवार मनसिकार कर' असे सांगावे. कारण 'हे निमित्त आहे' असे म्हटल्यास तो साधक तिथेच थांबून जाईल. 'हे निमित्त नाही' असे म्हटल्यास तो निराश होऊन खचून जाईल. म्हणून दोन्हीपैकी काहीही न सांगता त्याला केवळ मनसिकारामध्येच प्रवृत्त करावे. असे दीघभाणक आचार्य म्हणतात.

Majjhimabhāṇakā panāhu ‘‘nimittamidaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ punappunaṃ manasi karohi sappurisāti vattabbo’’ti. Athānena nimitteyeva cittaṃ ṭhapetabbaṃ[Pg.278]. Evamassāyaṃ ito pabhuti ṭhapanāvasena bhāvanā hoti. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

परंतु मज्झिमभाणक आचार्य म्हणतात, 'आयुष्यमान, हे निमित्तच आहे; हे सत्पुरुषा, कम्मट्ठानाचा वारंवार मनसिकार कर, असे सांगावे.' त्यानंतर त्याने निमित्तावरच चित्त स्थिर करावे. अशा प्रकारे, येथून पुढे त्याची ही भावना चित्त स्थिर करण्याच्या स्वरूपात होते. प्राचीन आचार्यांनी असे म्हटले आहे -

‘‘Nimitte ṭhapayaṃ cittaṃ, nānākāraṃ vibhāvayaṃ;

Dhīro assāsapassāse, sakaṃ cittaṃ nibandhatī’’ti. (pārā. aṭṭha. 2.165);

निमित्तावर चित्त स्थिर करून, श्वास-प्रश्वासांच्या विविध अवस्थांना शांत करत, धीर पुरुष आपले चित्त एकाग्र करतो.

Tassevaṃ nimittupaṭṭhānato pabhuti nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva. Sati upaṭṭhitāyeva. Cittaṃ upacārasamādhinā samāhitameva. Athānena taṃ nimittaṃ neva vaṇṇato manasi kātabbaṃ, na lakkhaṇato paccavekkhitabbaṃ. Apica kho khattiyamahesiyā cakkavattigabbho viya kassakena sāliyavagabbho viya ca āvāsādīni satta asappāyāni vajjetvā tāneva satta sappāyāni sevantena sādhukaṃ rakkhitabbaṃ. Atha naṃ evaṃ rakkhitvā punappunaṃ manasikāravasena vuddhiṃ virūḷhiṃ gamayitvā dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbaṃ, vīriyasamatā yojetabbā. Tassevaṃ ghaṭentassa pathavīkasiṇe vuttānukkameneva tasmiṃ nimitte catukkapañcakajjhānāni nibbattanti.

अशा प्रकारे निमित्त प्रकट झाल्यापासून त्याचे नीवरण दूर होतात, क्लेश शांत होतात, स्मृती जागृत राहते आणि चित्त उपचार समाधीने समाहित होते. त्यानंतर त्याने त्या निमित्ताचा रंगाच्या दृष्टीने मनसिकार करू नये, किंवा लक्षणांच्या दृष्टीने त्याचे परीक्षण करू नये. उलट, ज्याप्रमाणे क्षत्रिय महाराणी चक्रवर्ती राजाच्या गर्भाचे रक्षण करते, किंवा शेतकरी साळीच्या पिकाचे रक्षण करतो, त्याप्रमाणे निवासस्थान इत्यादी सात असुसंगत गोष्टी टाळून, सात सुसंगत गोष्टींचे सेवन करत त्याचे चांगल्या प्रकारे रक्षण करावे. त्यानंतर त्याचे अशा प्रकारे रक्षण करून, वारंवार मनसिकार करण्याच्या द्वारे त्याची वृद्धी आणि विकास करून, दहा प्रकारच्या अप्पना-कौशल्याची प्राप्ती करावी आणि वीर्य व समाधीची समता साधावी. अशा प्रकारे प्रयत्न करणाऱ्या त्याला, पठवीकसिणमध्ये सांगितलेल्या क्रमानेच, त्या निमित्तामध्ये चार आणि पाच प्रकारचे ध्यान उत्पन्न होते.

233. Evaṃ nibbattacatukkapañcakajjhāno panettha bhikkhu sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā pārisuddhiṃ pattukāmo tadeva jhānaṃ pañcahākārehi vasippattaṃ paguṇaṃ katvā nāmarūpaṃ vavatthapetvā vipassanaṃ paṭṭhapeti. Kathaṃ? So hi samāpattito vuṭṭhāya assāsapassāsānaṃ samudayo karajakāyo ca cittañcāti passati. Yathā hi kammāragaggariyā dhamamānāya bhastañca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca vāto sañcarati, evameva kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsāti. Tato assāsapassāse ca kāyañca rūpanti cittañca taṃsampayuttadhamme ca arūpanti vavatthapeti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana nāmarūpavavatthānaṃ parato āvibhavissati.

२३३. अशा प्रकारे, या आनापान कम्मट्ठानात चतुर्थ आणि पंचम ध्यान प्राप्त केलेला भिक्खू, विपश्यना आणि मार्गाच्या सामर्थ्याने कम्मट्ठानाचा विकास करून, परिशुद्धी (अर्हत फल) प्राप्त करण्याची इच्छा ठेवून, त्याच ध्यानाला पाच प्रकारांनी वश आणि परिपक्व करून, नाम-रूपाचे पृथक्करण करून विपश्यनेला आरंभ करतो. ते कसे? तो भिक्खू समापत्तीतून उठून, हा भौतिक देह (करजकाय) आणि चित्त हेच श्वास-प्रश्वासाच्या उत्पत्तीचे कारण आहे, असे पाहतो. ज्याप्रमाणे लोहाराचा भाता फुंकला जात असताना, तो भाता आणि लोहाराचा त्या योग्य असलेला प्रयत्न यावर अवलंबून वायू संचार करतो; त्याचप्रमाणे शरीर आणि चित्त यावर अवलंबून श्वास-प्रश्वास संचार करतात. त्यानंतर तो श्वास-प्रश्वास आणि शरीराला 'रूप' म्हणून, आणि चित्त व त्याशी संप्रयुक्त असलेल्या चेतसिकांना 'अरूप' (नाम) म्हणून निश्चित करतो. हा येथे संक्षेप आहे. विस्ताराने नाम-रूपाचे पृथक्करण पुढे स्पष्ट होईल.

Evaṃ nāmarūpaṃ vavatthapetvā tassa paccayaṃ pariyesati. Pariyesanto ca naṃ disvā tīsupi addhāsu nāmarūpassa pavattiṃ ārabbha kaṅkhaṃ vitarati. Vitiṇṇakaṅkho kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne obhāsādayo dasa vipassanupakkilese pahāya [Pg.279] upakkilesavimuttaṃ paṭipadāñāṇaṃ maggoti vavatthapetvā udayaṃ pahāya bhaṅgānupassanaṃ patvā nirantaraṃ bhaṅgānupassanena vayato upaṭṭhitesu sabbasaṅkhāresu nibbindanto virajjanto vimuccanto yathākkamena cattāro ariyamagge pāpuṇitvā arahattaphale patiṭṭhāya ekūnavīsatibhedassa paccavekkhaṇāñāṇassa pariyantaṃ patto sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hoti.

अशा प्रकारे नाम-रूपाचे पृथक्करण करून तो त्याच्या प्रत्ययाचा (कारणाचा) शोध घेतो. शोध घेत असताना, ते कारण पाहून, तिन्ही काळांतील नाम-रूपाच्या प्रवृत्तीविषयी शंका पार करतो. शंकेच्या पलीकडे गेलेला तो भिक्खू, कलाप-संमसन द्वारे त्रिलक्षण आरोपित करून, उदयव्यय-अनुपश्यनेच्या पूर्वभागात उत्पन्न होणारे ओभास इत्यादी दहा विपश्यना-उपक्किलेसांचा त्याग करून, उपक्किलेसांपासून मुक्त असलेले प्रतिपदा-ज्ञान हाच मार्ग आहे, असे निश्चित करतो. त्यानंतर उत्पत्तीचा त्याग करून केवळ भंगाचे दर्शन घडवणाऱ्या भंगानुपश्यनेला प्राप्त होऊन, निरंतर भंगानुपश्यनेद्वारे विनाशाच्या रूपाने प्रकट होणाऱ्या सर्व संस्कारांविषयी निर्वेद प्राप्त करतो, विराग प्राप्त करतो आणि मुक्त होत जातो. क्रमाने चारही आर्यमार्गांना प्राप्त करून, अर्हतफलामध्ये प्रतिष्ठित होतो आणि एकोणीस प्रकारच्या प्रत्यवेक्षण-ज्ञानाच्या सीमेला प्राप्त होऊन, देवलोकासह संपूर्ण जगाचा सर्वश्रेष्ठ दान स्वीकारण्यास योग्य अर्हत बनतो.

Ettāvatā cassa gaṇanaṃ ādiṃ katvā vipassanāpariyosānā ānāpānassatisamādhibhāvanā samattā hotīti ayaṃ sabbākārato paṭhamacatukkavaṇṇanā.

एवढ्या विवेचनाने, या भिक्खूची गणना करण्यापासून सुरू होऊन विपश्यनेच्या समाप्तीपर्यंतची आनापानस्सति-समाधीची भावना पूर्ण होते. हे सर्व प्रकारे पहिल्या चतुष्काचे स्पष्टीकरण आहे.

234. Itaresu pana tīsu catukkesu yasmā visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthi. Tasmā anupadavaṇṇanānayeneva tesaṃ evaṃ attho veditabbo.

२३४. परंतु इतर तीन चतुष्कांमध्ये स्वतंत्र अशी कोणतीही कम्मट्ठानाची भावना करण्याची पद्धत नाही. त्यामुळे, शब्दांनुसार स्पष्टीकरण करण्याच्या पद्धतीनेच त्यांचा अर्थ खालीलप्रमाणे समजून घ्यावा.

Pītipaṭisaṃvedīti pītiṃ paṭisaṃviditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto assasissāmi passasissāmīti sikkhati. Tattha dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇato ca asammohato ca.

'पीतिपटिसंवेदी' (प्रीतीचा अनुभव घेत) म्हणजे प्रीतीला चांगल्या प्रकारे जाणत, तिला स्पष्ट करत 'मी श्वास घेईन, मी श्वास सोडईन' असा अभ्यास करतो. त्यामध्ये दोन प्रकारांनी प्रीती जाणली जाते: आलंबनाद्वारे आणि संमोहविरहिततेद्वारे.

Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati. Tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti, ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kathaṃ asammohato? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ pītiṃ khayato vayato sammasati. Tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhena asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.172) –

आलंबनाद्वारे प्रीती कशी जाणली जाते? प्रीतीसह असणाऱ्या दोन ध्यानांमध्ये तो समापन्न होतो. त्या समापत्तीच्या क्षणी ध्यान प्राप्त झाल्यामुळे आलंबनाच्या द्वारे प्रीती जाणली जाते, कारण आलंबन जाणले गेले आहे. संमोहविरहिततेद्वारे कशी? प्रीतीसह असणाऱ्या दोन ध्यानांमधून उठून, ध्यानाशी संप्रयुक्त असलेल्या प्रीतीचे क्षय आणि व्यय या रूपाने परीक्षण करतो. त्याच्या विपश्यनेच्या क्षणी लक्षणाचा वेध घेतल्यामुळे संमोहविरहिततेने प्रीती जाणली जाते. पटिसम्भिदामग्गात हेच म्हटले आहे -

‘‘Dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Dīghaṃ passāsavasena… rassaṃ assāsavasena… rassaṃ passāsavasena… sabbakāyapaṭisaṃvedī assāsapassāsavasena… passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assāsapassāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati [Pg.280] upaṭṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Āvajjato sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Jānato passato paccavekkhato cittaṃ adhiṭṭhahato saddhāya adhimuccato vīriyaṃ paggaṇhato satiṃ upaṭṭhāpayato cittaṃ samādahato paññāya pajānato abhiññeyyaṃ pariññeyyaṃ pahātabbaṃ bhāvetabbaṃ sacchikātabbaṃ sacchikaroto sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Evaṃ sā pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti.

“दीर्घ श्वासाच्या द्वारे चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप जाणणाऱ्याची स्मृती उपस्थित होते. त्या स्मृतीद्वारे आणि त्या ज्ञानाद्वारे ती प्रीती जाणली जाते. दीर्घ प्रश्वासाच्या द्वारे... र्‍हस्व श्वासाच्या द्वारे... र्‍हस्व प्रश्वासाच्या द्वारे... सर्वकायपटिसंवेदी श्वास-प्रश्वासाच्या द्वारे... कायसंस्कार शांत करत श्वास-प्रश्वासाच्या द्वारे चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप जाणणाऱ्याची स्मृती उपस्थित होते. त्या स्मृतीद्वारे आणि त्या ज्ञानाद्वारे ती प्रीती जाणली जाते. आवर्जन करणाऱ्याला ती प्रीती जाणली जाते. जाणणाऱ्याला, पाहणाऱ्याला, प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला, चित्त अधिष्ठित करणाऱ्याला, श्रद्धेने अधिमुक्त होणाऱ्याला, वीर्य वाढवणाऱ्याला, स्मृती उपस्थित करणाऱ्याला, चित्त समाहित करणाऱ्याला, प्रज्ञेने जाणणाऱ्याला, अभिज्ञेय, परिज्ञेय, प्रहातव्य, भावयितव्य आणि साक्षात्करणीय सत्याचा साक्षात्कार करणाऱ्याला ती प्रीती जाणली जाते. अशा प्रकारे ती प्रीती जाणली जाते.”

Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbāni. Idampanettha visesamattaṃ, tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasena sukhapaṭisaṃveditā, catunnampi vasena cittasaṅkhārapaṭisaṃveditā veditabbā. Cittasaṅkhāroti vedanādayo dve khandhā. Sukhapaṭisaṃvedīpade cettha vipassanābhūmidassanatthaṃ ‘‘sukhanti dve sukhāni kāyikañca sukhaṃ cetasikañcā’’ti paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.173) vuttaṃ. Passambhayaṃ cittasaṅkhāranti oḷārikaṃ oḷārikaṃ cittasaṅkhāraṃ passambhento, nirodhentoti attho. So vitthārato kāyasaṅkhāre vuttanayeneva veditabbo.

याच पद्धतीने उर्वरित पदांचेही अर्थानुसार आकलन करावे. परंतु येथे एवढाच विशेष फरक आहे की, तीन ध्यानांच्या द्वारे 'सुखपटिसंवेदिता' आणि चारही ध्यानांच्या द्वारे 'चित्तसंस्कारपटिसंवेदिता' समजून घ्यावी. चित्तसंस्कार म्हणजे वेदना आणि संज्ञा हे दोन स्कंध होत. आणि येथे 'सुखपटिसंवेदी' या पदात विपश्यनेची भूमी दाखवण्यासाठी 'सुख म्हणजे दोन सुखे - कायिक सुख आणि चैतसिक सुख' असे पटिसम्भिदामग्गात म्हटले आहे. 'पस्संभयं चित्तसंखारं' म्हणजे ओळारिक (स्थूल) ओळारिक चित्तसंस्कारांना शांत करत, निरुद्ध करत, असा अर्थ आहे. तो विस्ताराने कायसंस्काराच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Apicettha pītipade pītisīsena vedanā vuttā. Sukhapade sarūpeneva vedanā. Dvīsu cittasaṅkhārapadesu ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174; ma. ni. 1.463) vacanato saññāsampayuttā vedanāti evaṃ vedanānupassanānayena idaṃ catukkaṃ bhāsitanti veditabbaṃ.

शिवाय, येथे 'प्रीती' या पदात प्रीतीला मुख्य करून वेदना सांगितली आहे. 'सुख' या पदात प्रत्यक्ष रूपानेच वेदना सांगितली आहे. दोन 'चित्तसंस्कार' पदांमध्ये 'संज्ञा आणि वेदना हे चैतसिक धर्म चित्ताशी बद्ध असल्याने चित्तसंस्कार आहेत' या वचनानुसार संज्ञेशी संप्रयुक्त असलेली वेदना सांगितली आहे. अशा प्रकारे, हे दुसरे चतुष्क वेदनानुपश्यनेच्या पद्धतीने सांगितले गेले आहे, असे समजावे.

235. Tatiyacatukkepi catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃveditā veditabbā. Abhippamodayaṃ cittanti cittaṃ modento pamodento hāsento pahāsento assasissāmi passasissāmīti sikkhati. Tattha dvīhākārehi abhippamodo hoti samādhivasena ca vipassanāvasena ca.

२३५. तिसऱ्या चतुष्कातही चार ध्यानांच्या द्वारे 'चित्तपटिसंवेदिता' समजून घ्यावी. 'अभिप्पमोदयं चित्तं' म्हणजे चित्ताला मोदित करत, प्रमुदित करत, हर्षित करत, अत्यंत हर्षित करत 'मी श्वास घेईन, मी श्वास सोडईन' असा अभ्यास करतो. त्यामध्ये दोन प्रकारांनी अत्यंत प्रमुदित करणे होते: समाधीच्या द्वारे आणि विपश्यनेच्या द्वारे.

Kathaṃ samādhivasena? Sappītike dve jhāne samāpajjati. So samāpattikkhaṇe sampayuttapītiyā cittaṃ āmodeti pamodeti. Kathaṃ vipassanāvasena? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttapītiṃ khayato vayato sammasati. Evaṃ vipassanākkhaṇe jhānasampayuttaṃ pītiṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āmodeti pamodeti. Evaṃ [Pg.281] paṭipanno ‘‘abhippamodayaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti vuccati.

समाधीच्या द्वारे कसे? प्रीतीसह असणाऱ्या दोन ध्यानांमध्ये तो समापन्न होतो. तो समापत्तीच्या क्षणी संप्रयुक्त प्रीतीद्वारे चित्ताला आमोदित करतो, प्रमुदित करतो. विपश्यनेच्या द्वारे कसे? प्रीतीसह असणाऱ्या दोन ध्यानांमधून उठून, ध्यानाशी संप्रयुक्त असलेल्या प्रीतीचे क्षय आणि व्यय या रूपाने परीक्षण करतो. अशा प्रकारे विपश्यनेच्या क्षणी ध्यानाशी संप्रयुक्त असलेल्या प्रीतीला आलंबन करून चित्ताला आमोदित करतो, प्रमुदित करतो. अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्याला 'चित्ताला अत्यंत प्रमुदित करत श्वास घेईन, श्वास सोडईन असा अभ्यास करतो' असे म्हटले जाते.

Samādahaṃ cittanti paṭhamajjhānādivasena ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādahanto samaṃ ṭhapento. Tāni vā pana jhānāni samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ cittaṃ khayato vayato sampassato vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhena uppajjati khaṇikacittekaggatā. Evaṃ uppannāya khaṇikacittekaggatāya vasenapi ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādahanto samaṃ ṭhapento ‘‘samādahaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti vuccati.

चित्त समाहित करत (समादहं चित्तं) म्हणजे प्रथम ध्यानादींच्या प्रभावाने आलंबनावर चित्त सम्यक प्रकारे स्थिर करणे, सम्यक प्रकारे स्थापित करणे. अथवा, त्या ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन व त्यांतून उठून, ध्यान-संप्रयुक्त चित्ताला क्षय व व्यय रूपाने पाहणाऱ्या साधकाला विपश्यनेच्या क्षणी लक्षणांच्या प्रतिवेधाने (अनित्यादी लक्षणांच्या आकलनाने) क्षणिक चित्तैकाग्रता (क्षणिक समाधी) उत्पन्न होते. अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या क्षणिक चित्तैकाग्रतेच्या प्रभावाने देखील आलंबनावर चित्त सम्यक प्रकारे स्थिर करणारा, सम्यक प्रकारे स्थापित करणारा साधक 'मी चित्त समाहित करत श्वास घेईन, श्वास सोडईन, अशी साधना करतो' असे म्हटले जाते.

Vimocayaṃ cittanti paṭhamajjhānena nīvaraṇehi cittaṃ mocento vimocento, dutiyena vitakkavicārehi, tatiyena pītiyā, catutthena sukhadukkhehi cittaṃ mocento vimocento. Tāni vā pana jhānāni samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ cittaṃ khayato vayato sammasati. So vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento, dukkhānupassanāya sukhasaññāto, anattānupassanāya attasaññāto, nibbidānupassanāya nandito, virāgānupassanāya rāgato, nirodhānupassanāya samudayato, paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento assasati ceva passasati ca. Tena vuccati ‘‘vimocayaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti. Evaṃ cittānupassanāvasena idaṃ catukkaṃ bhāsitanti veditabbaṃ.

चित्त मुक्त करत (विमोचयं चित्तं) म्हणजे प्रथम ध्यानाने नीवरणांपासून चित्त मुक्त करणे, विशेष रूपाने मुक्त करणे; दुसऱ्या ध्यानाने वितर्क व विचारांपासून; तिसऱ्या ध्यानाने प्रीतीपासून; आणि चौथ्या ध्यानाने सुख व दुःखापासून चित्त मुक्त करणे, विशेष रूपाने मुक्त करणे. अथवा, त्या ध्यानांमध्ये समापन्न होऊन व त्यांतून उठून, ध्यान-संप्रयुक्त चित्ताचे क्षय व व्यय रूपाने मनन करतो. तो विपश्यनेच्या क्षणी अनित्यानुपश्यनेद्वारे नित्य-संज्ञेपासून चित्त मुक्त करतो, दुःखानुपश्यनेद्वारे सुख-संज्ञेपासून, अनात्मानुपश्यनेद्वारे आत्म-संज्ञेपासून, निब्बिदानुपश्यनेद्वारे नंदीपासून (अभिनंदनापासून), विरागानुपश्यनेद्वारे रागापासून, निरोधानुपश्यनेद्वारे समुदयापासून (उत्पत्तीपासून), आणि प्रतिनिसर्गानुपश्यनेद्वारे आदानापासून (ग्रहणापासून) चित्त मुक्त करत श्वास घेतो आणि श्वास सोडतो. म्हणूनच म्हटले जाते: 'मी चित्त मुक्त करत श्वास घेईन, श्वास सोडईन, अशी साधना करतो.' अशा प्रकारे, चित्तानुपश्यनेच्या प्रभावाने हे तिसरे चतुष्क सांगितले गेले आहे, असे समजावे.

236. Catutthacatukke pana aniccānupassīti ettha tāva aniccaṃ veditabbaṃ. Aniccatā veditabbā. Aniccānupassanā veditabbā. Aniccānupassī veditabbo.

२३६. परंतु, चौथ्या चतुष्कात 'अनित्यानुपश्यी' या पदाच्या अंतर्गत सर्वप्रथम 'अनित्य' काय आहे हे समजून घेतले पाहिजे. 'अनित्यता' समजून घेतली पाहिजे. 'अनित्यानुपश्यना' समजून घेतली पाहिजे. 'अनित्यानुपश्यी' (अनित्याचा अनुप्रेक्षक) कोण आहे हे समजून घेतले पाहिजे.

Tattha aniccanti pañcakkhandhā. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā. Aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathattaṃ, hutvā abhāvo vā, nibbattānaṃ tenevākārena aṭṭhatvā khaṇabhaṅgena bhedoti attho. Aniccānupassanāti tassā aniccatāya vasena rūpādīsu aniccanti anupassanā. Aniccānupassīti tāya anupassanāya samannāgato. Tasmā evaṃbhūto assasanto [Pg.282] passasanto ca idha ‘‘aniccānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo.

त्यात 'अनित्य' म्हणजे पंचस्कंध होत. ते अनित्य का आहेत? कारण ते उत्पन्न होणे, नष्ट होणे आणि अन्य अवस्था प्राप्त होणे (उत्पाद-व्यय-अन्यथात्व) या स्वभावाचे आहेत. 'अनित्यता' म्हणजे त्या स्कंधांचेच उत्पन्न होणे, नष्ट होणे आणि अन्य अवस्था प्राप्त होणे; किंवा अस्तित्वात आल्यानंतर नष्ट होणे; म्हणजेच, उत्पन्न झालेल्या धर्मांचे त्याच अवस्थेत न राहता क्षणभंगाने नष्ट होणे, असा अर्थ आहे. 'अनित्यानुपश्यना' म्हणजे त्या अनित्यतेच्या प्रभावाने रूप इत्यादी स्कंधांमध्ये 'हे अनित्य आहे' असे वारंवार पाहणे. 'अनित्यानुपश्यी' म्हणजे अशा अनुपश्यनेने (अनुप्रेक्षणाने) युक्त असलेला साधक. म्हणून, अशा प्रकारे अनित्याचा अनुप्रेक्षक होऊन श्वास घेणारा आणि श्वास सोडणारा साधक येथे 'मी अनित्याचा अनुप्रेक्षक होऊन श्वास घेईन, श्वास सोडईन, अशी साधना करतो' असे समजावे.

Virāgānupassīti ettha pana dve virāgā khayavirāgo ca accantavirāgo ca. Tattha khayavirāgoti saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo. Accantavirāgoti nibbānaṃ. Virāgānupassanāti tadubhayadassanavasena pavattā vipassanā ca maggo ca. Tāya duvidhāyapi anupassanāya samannāgato hutvā assasanto passasanto ca ‘‘virāgānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo. Nirodhānupassīpadepi eseva nayo.

'विरागानुपश्यी' या पदाच्या संदर्भात दोन प्रकारचे विराग आहेत: क्षय-विराग आणि अत्यंत-विराग. त्यामध्ये संस्कारांच्या क्षणभंगाला 'क्षय-विराग' म्हणतात. 'अत्यंत-विराग' म्हणजे निर्वाण होय. 'विरागानुपश्यना' म्हणजे त्या दोन्ही विरागांच्या दर्शनाच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेली विपश्यना आणि मार्ग होय. या दोन्ही प्रकारच्या अनुपश्यनेने युक्त होऊन श्वास घेणारा आणि श्वास सोडणारा साधक 'मी विरागाचा अनुप्रेक्षक होऊन श्वास घेईन, श्वास सोडईन, अशी साधना करतो' असे समजावे. 'निरोधानुपश्यी' या पदाच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा.

Paṭinissaggānupassīti etthāpi dve paṭinissaggā pariccāgapaṭinissaggo ca pakkhandanapaṭinissaggo ca. Paṭinissaggoyeva anupassanā paṭinissaggānupassanā. Vipassanāmaggānaṃ etamadhivacanaṃ.

'प्रतिनिसर्गानुपश्यी' या पदाच्या बाबतीतही दोन प्रकारचे प्रतिनिसर्ग आहेत: परित्याग-प्रतिनिसर्ग आणि प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग. प्रतिनिसर्ग म्हणजेच अनुपश्यना, म्हणून ती 'प्रतिनिसर्गानुपश्यना' होय. हे विपश्यना आणि मार्ग यांचेच एक नाव (अधिवचन) आहे.

Vipassanā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati, saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandatīti pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggoti ca vuccati. Maggo samucchedavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati, ārammaṇakaraṇena ca nibbāne pakkhandatīti pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggoti ca vuccati. Ubhayampi pana purimapurimaññāṇānaṃ anuanupassanato anupassanāti vuccati. Tāya duvidhāyapi paṭinissaggānupassanāya samannāgato hutvā assasanto passasanto ca ‘‘paṭinissaggānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo.

कारण विपश्यना ही तदंग रूपाने (तात्पुरत्या त्यागाने) स्कंध-अभिसंस्कारांसह क्लेशांचा परित्याग करते, आणि संस्कृत धर्मांमधील दोष पाहून, त्याच्या विपरीत असलेल्या निर्वाणामध्ये प्रवणतेमुळे (झुकण्यामुळे) प्रस्कंदन करते (प्रवेश करते); म्हणून तिला 'परित्याग-प्रतिनिसर्ग' आणि 'प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग' असे दोन्ही म्हटले जाते. मार्ग हा समुच्छेद रूपाने (पूर्ण उच्चाटनाने) स्कंध-अभिसंस्कारांसह क्लेशांचा परित्याग करतो, आणि निर्वाणाला आलंबन बनवून निर्वाणामध्ये प्रस्कंदन करतो; म्हणून त्यालाही 'परित्याग-प्रतिनिसर्ग' आणि 'प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग' असे दोन्ही म्हटले जाते. परंतु, हे दोन्ही (विपश्यना आणि मार्ग) पूर्वीच्या ज्ञानांचे वारंवार अनुप्रेक्षण करत असल्यामुळे त्यांना 'अनुपश्यना' म्हटले जाते. या दोन्ही प्रकारच्या प्रतिनिसर्गानुपश्यनेने युक्त होऊन श्वास घेणारा आणि श्वास सोडणारा साधक 'मी प्रतिनिसर्गाचा अनुप्रेक्षक होऊन श्वास घेईन, श्वास सोडईन, अशी साधना करतो' असे समजावे.

Idaṃ catutthacatukkaṃ suddhavipassanāvaseneva vuttaṃ. Purimāni pana tīṇi samathavipassanāvasena. Evaṃ catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasavatthukāya ānāpānassatiyā bhāvanā veditabbā. Evaṃ soḷasavatthuvasena ca pana ayaṃ ānāpānassati mahapphalā hoti mahānisaṃsā.

हे चौथे चतुष्क केवळ शुद्ध विपश्यनेच्याच प्रभावाने सांगितले गेले आहे. परंतु, पूर्वीची तीन चतुष्के शमथ आणि विपश्यना या दोन्हीच्या प्रभावाने सांगितली गेली आहेत. अशा प्रकारे, चार चतुष्कांच्या माध्यमातून सोळा आधारांनी युक्त (सोळस-वत्थुका) आनापानस्मृतीची भावना समजून घेतली पाहिजे. अशा प्रकारे, सोळा आधारांच्या प्रभावाने ही आनापानस्मृती महाफळ देणारी आणि महा-आनिशंस (मोठा लाभ) देणारी ठरते.

237. Tatrassa ‘‘ayampi kho, bhikkhave, ānāpānassatisamādhi bhāvito bahulīkato santo ceva paṇīto cā’’tiādivacanato santabhāvādivasenāpi mahānisaṃsatā veditabbā, vitakkupacchedasamatthatāyapi. Ayañhi santapaṇītaasecanakasukhavihārattā samādhiantarāyakarānaṃ vitakkānaṃ vasena ito cito ca cittassa vidhāvanaṃ vicchinditvā ānāpānārammaṇābhimukhameva [Pg.283] cittaṃ karoti. Teneva vuttaṃ ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti (a. ni. 9.1).

२३७. त्या संदर्भात, भगवंतांच्या 'भिक्खूहो, ही आनापानस्मृती समाधी विकसित केली असता, वारंवार अभ्यासली असता शांत आणि प्रणीत असते...' इत्यादी वचनांवरून, तिच्या शांत स्वभावामुळे तसेच वितर्कांचा उच्छेद करण्याच्या सामर्थ्यामुळे देखील तिचे महा-आनिशंसत्व (मोठे लाभदायी असणे) समजून घेतले पाहिजे. कारण ही समाधी शांत, प्रणीत, अकृत्रिम आणि सुखविहार देणारी असल्यामुळे, समाधीत अडथळा आणणाऱ्या वितर्कांमुळे चित्ताचे इकडेतिकडे भटकणे थांबवून, चित्ताला केवळ आनापानाच्या (श्वास-प्रश्वासाच्या) आलंबनाभिमुखच करते. म्हणूनच म्हटले गेले आहे: 'वितर्कांचा उच्छेद करण्यासाठी आनापानस्मृतीची भावना केली पाहिजे.'

Vijjāvimuttipāripūriyā mūlabhāvenāpi cassā mahānisaṃsatā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ānāpānassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā cattāro satipaṭṭhāne paripūreti, cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti, satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrentī’’ti (ma. ni. 3.147).

विद्या आणि विमुक्तीच्या परिपूर्तीचे मूळ कारण असल्यामुळे देखील तिचे महा-आनिशंसत्व समजून घेतले पाहिजे. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे: 'भिक्खूहो, आनापानस्मृती विकसित केली असता, वारंवार अभ्यासली असता चार स्मृतिप्रस्थानांना परिपूर्ण करते; चार स्मृतिप्रस्थान विकसित केले असता, वारंवार अभ्यासले असता सात बोध्यंगांना परिपूर्ण करतात; सात बोध्यंग विकसित केले असता, वारंवार अभ्यासले असता विद्या आणि विमुक्तीला परिपूर्ण करतात.'

Apica carimakānaṃ assāsapassāsānaṃ viditabhāvakaraṇatopissā mahānisaṃsatā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘evaṃ bhāvitāya kho, rāhula, ānāpānassatiyā evaṃ bahulīkatāya yepi te carimakā assāsapassāsā, tepi viditāva nirujjhanti, no aviditā’’ti (ma. ni. 2.121).

शिवाय, अंतिम (मृत्यूसमयीच्या) श्वास-प्रश्वासांना ज्ञात करून देण्याच्या सामर्थ्यामुळे देखील तिचे महा-आनिशंसत्व समजून घेतले पाहिजे. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे: 'हे राहुल, अशा प्रकारे आनापानस्मृती विकसित केली असता, अशा प्रकारे वारंवार अभ्यासली असता, जे अंतिम श्वास-प्रश्वास असतात, ते देखील ज्ञात होऊनच निरुद्ध होतात, अज्ञात राहून नाही.'

238. Tattha nirodhavasena tayo carimakā bhavacarimakā, jhānacarimakā, cuticarimakāti. Bhavesu hi kāmabhave assāsapassāsā pavattanti, rūpārūpabhavesu nappavattanti, tasmā te bhavacarimakā. Jhānesu purime jhānattaye pavattanti, catutthe nappavattanti, tasmā te jhānacarimakā. Ye pana cuticittassa purato soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvā cuticittena saha nirujjhanti, ime cuticarimakā nāma. Ime idha ‘‘carimakā’’ti adhippetā.

२३८. तेथे (निरोधाच्या किंवा समाप्तीच्या दृष्टीने) 'चरिमक' (शेवटचे श्वासोच्छ्वास) तीन प्रकारचे आहेत: भव-चरिमक (भवाच्या दृष्टीने शेवटचे), झान-चरिमक (ध्यानाच्या दृष्टीने शेवटचे) आणि चुति-चरिमक (मृत्यूच्या दृष्टीने शेवटचे). कारण, भवांमध्ये कामभवात श्वासोच्छ्वास (अस्सास-पस्सास) चालू असतात, परंतु रूप आणि अरूप भवांमध्ये ते चालत नाहीत; म्हणून त्यांना 'भव-चरिमक' म्हणतात. ध्यानांमध्ये, पहिल्या तीन ध्यानांमध्ये श्वासोच्छ्वास चालू असतात, परंतु चौथ्या ध्यानात ते चालत नाहीत; म्हणून त्यांना 'झान-चरिमक' म्हणतात. जे श्वासोच्छ्वास चुतिचित्ताच्या (मृत्यूच्या चित्ताच्या) आधी सोळाव्या चित्तासोबत उत्पन्न होऊन चुतिचित्तासोबतच निरुद्ध होतात (नष्ट होतात), त्यांना 'चुति-चरिमक' म्हणतात. येथे 'चरिमक' या शब्दाने हेच (चुति-चरिमक) अभिप्रेत आहेत.

Imaṃ kira kammaṭṭhānaṃ anuyuttassa bhikkhuno ānāpānārammaṇassa suṭṭhu pariggahitattā cuticittassa purato soḷasamassa cittassa uppādakkhaṇe uppādaṃ āvajjayato uppādopi nesaṃ pākaṭo hoti. Ṭhitiṃ āvajjayato ṭhitipi nesaṃ pākaṭā hoti. Bhaṅgaṃ āvajjayato ca bhaṅgo nesaṃ pākaṭo hoti.

असे म्हटले जाते की, या आनापान कम्मट्ठानाचा (कर्मस्थानाचा) अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूला आनापान-आलंबन (श्वासोच्छ्वासाचे आलंबन) चांगल्या प्रकारे ग्रहण केल्यामुळे, चुतिचित्ताच्या आधीच्या सोळाव्या चित्ताच्या उत्पादक्षणी (उत्पत्तीच्या क्षणी) उत्पत्तीचे चिंतन करताना, त्यांच्या श्वासोच्छ्वासाची उत्पत्ती (उत्पाद) देखील स्पष्ट जाणवते. स्थितीचे (टिकून राहण्याचे) चिंतन करताना त्यांची स्थिती देखील स्पष्ट जाणवते. आणि भंगाचे (नाशाचे) चिंतन करताना त्यांचा भंग देखील स्पष्ट जाणवतो.

Ito aññaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā arahattaṃ pattassa bhikkhuno hi āyuantaraṃ paricchinnaṃ vā hoti aparicchinnaṃ vā. Idaṃ pana soḷasavatthukaṃ ānāpānassatiṃ bhāvetvā arahattaṃ pattassa āyuantaraṃ paricchinnameva hoti. So ‘‘ettakaṃ dāni me āyusaṅkhārā pavattissanti, na ito [Pg.284] para’’nti ñatvā attano dhammatāya eva sarīrapaṭijaggananivāsanapārupanādīni sabbakiccāni katvā akkhīni nimīleti koṭapabbatavihāravāsītissatthero viya mahākarañjiyavihāravāsīmahātissatthero viya devaputtamahāraṭṭhe piṇḍapātikatissatthero viya cittalapabbatavihāravāsino dve bhātiyattherā viya ca.

या आनापानाशिवाय इतर कम्मट्ठानाची भावना करून अरहंतपद प्राप्त केलेल्या भिक्खूच्या आयुष्याची मर्यादा निश्चित असू शकते किंवा अनिश्चितही असू शकते. परंतु, या सोळा प्रकारच्या आनापानस्सतीची भावना करून अरहंतपद प्राप्त केलेल्या भिक्खूच्या आयुष्याची मर्यादा निश्चितच असते. ते भिक्खू 'आता माझे आयुष्य (आयु-संखार) एवढ्याच काळासाठी टिकेल, यापुढे नाही' असे जाणून, आपल्या स्वाभाविक रीतीनेच शरीर स्वच्छ करणे, अंतर्वासक (नेसूचे वस्त्र) नेसणे, उत्तरासंग (अंगावरचे वस्त्र) ओढणे इत्यादी सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून आपले डोळे मिटतात. हे कोणासारखे आहे? जसे कोठपब्बत विहारात राहणारे तिस्स थेर, महाकरंजिय विहारात राहणारे महातिस्स थेर, देवपुत्त महाजनपदात राहणारे पिंडपातिक तिस्स थेर आणि चित्तलपब्बत विहारात राहणारे दोन बंधू थेर यांच्यासारखे.

Tatridaṃ ekavatthuparidīpanaṃ. Dvebhātiyattherānaṃ kireko puṇṇamuposathadivase pātimokkhaṃ osāretvā bhikkhusaṅghaparivuto attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā caṅkame ṭhito candālokaṃ oloketvā attano āyusaṅkhāre upadhāretvā bhikkhusaṅghamāha – ‘‘tumhehi kathaṃ parinibbāyantā bhikkhū diṭṭhapubbā’’ti. Tatra keci āhaṃsu ‘‘amhehi āsane nisinnakāva parinibbāyantā diṭṭhapubbā’’ti. Keci ‘‘amhehi ākāse pallaṅkamābhujitvā nisinnakā’’ti. Thero āha – ‘‘ahaṃ dāni vo caṅkamantameva parinibbāyamānaṃ dassessāmī’’ti tato caṅkame lekhaṃ katvā ‘‘ahaṃ ito caṅkamakoṭito parakoṭiṃ gantvā nivattamāno imaṃ lekhaṃ patvāva parinibbāyissāmī’’ti vatvā caṅkamaṃ oruyha parabhāgaṃ gantvā nivattamāno ekena pādena lekhaṃ akkantakkhaṇeyeva parinibbāyi.

त्या संदर्भात ही एका कथेची माहिती आहे. त्या दोन बंधू थेरांपैकी एका थेरांनी पौर्णिमेच्या उपोसथ दिवशी पातिमोक्खाचे वाचन पूर्ण केले आणि भिक्खू संघासह आपल्या निवासस्थानी गेले. तेथे चंक्रमणावर (चालण्याच्या मार्गावर) उभे राहून, चंद्राच्या प्रकाशाकडे पाहत त्यांनी आपल्या आयुष्याच्या मर्यादांचे (आयु-संखारांचे) परीक्षण केले आणि भिक्खू संघाला विचारले, 'तुम्ही भिक्खूंना कशा प्रकारे परिनिर्वाण प्राप्त करताना पाहिले आहे?' त्यावर काहींनी सांगितले, 'आम्ही आसनावर बसलेल्या अवस्थेतच परिनिर्वाण प्राप्त करताना पाहिले आहे.' काहींनी सांगितले, 'आम्ही आकाशात पद्मासन घालून बसलेल्या अवस्थेत पाहिले आहे.' थेर म्हणाले, 'मी आता तुम्हाला चंक्रमण करत असतानाच (चालत असतानाच) परिनिर्वाण प्राप्त करून दाखवतो.' त्यानंतर त्यांनी चंक्रमणावर एक रेघ ओढली आणि म्हणाले, 'मी चंक्रमणाच्या या टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत जाऊन परत येताना, या रेघेवर पोहोचताच परिनिर्वाण प्राप्त करेन.' असे सांगून ते चंक्रमणावर उतरले, दुसऱ्या टोकापर्यंत गेले आणि परत येत असताना, एका पायाने त्या रेघेवर पाऊल ठेवताच त्यांनी परिनिर्वाण प्राप्त केले.

Tasmā have appamatto, anuyuñjetha paṇḍito;

Evaṃ anekānisaṃsaṃ, ānāpānassatiṃ sadāti.

म्हणूनच, सुज्ञ माणसाने नेहमी अप्रमत्त (जागरूक) राहून, अशा अनेक फायदे (आनिसंस) असणाऱ्या आनापानस्सतीचा निरंतर अभ्यास करावा.

Idaṃ ānāpānassatiyaṃ vitthārakathāmukhaṃ.

हे आनापानस्सतीवरील सविस्तर वर्णनाचे मुख्य अंग (प्रस्तावना) आहे.

Upasamānussatikathā

उपसमानुस्सतीची कथा (शांतीच्या अनुस्मृतीची चर्चा)

239. Ānāpānassatiyā anantaraṃ uddiṭṭhaṃ pana upasamānussatiṃ bhāvetukāmena rahogatena paṭisallīnena – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyati, yadidaṃ madanimmadano pipāsavinayo ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbāna’’nti (a. ni. 4.34; itivu. 90) evaṃ sabbadukkhūpasamasaṅkhātassa nibbānassa guṇā anussaritabbā.

२३९. त्यानंतर, आनापानस्सतीनंतर उल्लेखिलेल्या 'उपसमानुस्सती'ची (शांतीच्या अनुस्मृतीची) भावना करण्याची इच्छा असणाऱ्या साधकाने एकांतात जाऊन, ध्यानमग्न होऊन अशा प्रकारे सर्व दुःखांच्या शमनाचे स्वरूप असलेल्या निब्बाणाचे (निर्वाणाचे) गुण आठवावेत: 'भिक्खूंनो, जितके काही संखत (संस्कृत/उत्पन्न झालेले) किंवा असंखत (असंस्कृत/उत्पन्न न झालेले) धम्म आहेत, त्या सर्व धम्मांमध्ये विराग (आसक्तीचा अभाव) हा सर्वश्रेष्ठ मानला गेला आहे. म्हणजेच, जो मदाचा नाश करणारा (मदनिम्मदण), तृष्णेचे शमन करणारा (पिपासविनय), आसक्तीचे समूळ उच्चाटन करणारा (आलयसमुग्घात), संसाराच्या चक्राचा छेद करणारा (वट्टुपच्छेद), तृष्णेचा क्षय करणारा (तण्हक्खय), विराग, निरोध आणि निब्बाण (निर्वाण) आहे.' अशा प्रकारे निब्बाणाच्या गुणांचे अनुस्मरण करावे.

Tattha yāvatāti yattakā. Dhammāti sabhāvā. Saṅkhatā vā asaṅkhatā vāti saṅgamma samāgamma paccayehi katā vā akatā vā. Virāgo tesaṃ dhammānaṃ [Pg.285] aggamakkhāyatīti tesaṃ saṅkhatāsaṅkhatadhammānaṃ virāgo aggamakkhāyati seṭṭho uttamoti vuccati. Tattha virāgoti na rāgābhāvamattameva, atha kho yadidaṃ madanimmadano…pe… nibbānanti yo so madanimmadanotiādīni nāmāni asaṅkhatadhammo labhati, so virāgoti paccetabbo. So hi yasmā tamāgamma sabbepi mānamadapurisamadādayo madā nimmadā amadā honti vinassanti, tasmā madanimmadanoti vuccati. Yasmā ca tamāgamma sabbāpi kāmapipāsā vinayaṃ abbhatthaṃ yāti, tasmā pipāsavinayoti vuccati. Yasmā pana tamāgamma pañcakāmaguṇālayā samugghātaṃ gacchanti, tasmā ālayasamugghātoti vuccati. Yasmā ca tamāgamma tebhūmakaṃ vaṭṭaṃ upacchijjati, tasmā vaṭṭupacchedoti vuccati. Yasmā pana tamāgamma sabbaso taṇhā khayaṃ gacchati virajjati nirujjhati ca, tasmā taṇhakkhayo virāgo nirodhoti vuccati. Yasmā panesa catasso yoniyo pañca gatiyo satta viññāṇaṭṭhitiyo nava ca sattāvāse aparāparabhāvāya vinanato ābandhanato saṃsibbanato vānanti laddhavohārāya taṇhāya nikkhanto nissaṭo visaṃyutto, tasmā nibbānanti vuccatīti.

येथे, 'यावता' म्हणजे जितके काही. 'धम्मा' म्हणजे स्वभाव (किंवा परमार्थ रूपाने अस्तित्वात असलेले धर्म). 'संखता वा असंखता वा' म्हणजे कारणांच्या संयोगाने उत्पन्न झालेले किंवा न झालेले. 'विरागो तेसं धम्मानं अग्गमक्खायति' म्हणजे त्या संखत आणि असंखत धम्मांमध्ये विराग हा सर्वश्रेष्ठ, श्रेष्ठ किंवा उत्तम म्हटला गेला आहे. तेथे 'विराग' म्हणजे केवळ रागाचा (आसक्तीचा) अभाव एवढाच नाही, तर 'मदनिम्मदण... पे... निब्बाण' या शब्दांनी ज्या असंखत धम्माला मदनिम्मदण इत्यादी नावे दिली गेली आहेत, तो असंखत धम्म म्हणजेच 'विराग' असे जाणावे. कारण, त्या असंखत धम्माचा आश्रय घेतल्याने मान-मद, पुरुष-मद इत्यादी सर्व प्रकारचे मद नाहीसे होतात, म्हणून त्याला 'मदनिम्मदण' (मदाचा नाश करणारा) म्हणतात. आणि त्याचा आश्रय घेतल्याने सर्व प्रकारची काम-पिपासा (तृष्णा) शांत होते, म्हणून त्याला 'पिपासविनय' म्हणतात. त्याचा आश्रय घेतल्याने पाच कामगुणांची आसक्ती समूळ नष्ट होते, म्हणून त्याला 'आलयसमुग्घात' म्हणतात. त्याचा आश्रय घेतल्याने तिन्ही लोकांतील (तेभूमक) संसारचक्र खंडित होते, म्हणून त्याला 'वट्टुपच्छेद' म्हणतात. त्याचा आश्रय घेतल्याने तृष्णा पूर्णपणे नष्ट होते, विराग पावते आणि निरुद्ध होते, म्हणून त्याला 'तण्हक्खय', 'विराग' आणि 'निरोध' म्हणतात. आणि तृष्णा ही चार योनी, पाच गती, सात विज्ञाणठिती (विज्ञानस्थिती) आणि नऊ सत्तावास (सत्त्वावास) यांच्यामध्ये वारंवार जन्म घेण्यासाठी बांधून ठेवणारी, विणणारी असल्याने तिला 'वान' असे म्हणतात; या 'वान' नावाच्या तृष्णेपासून जो मुक्त, बाहेर पडलेला आणि असंयुक्त आहे, म्हणून त्याला 'निब्बाण' (निर्वाण) असे म्हणतात. हा या पदांचा अर्थ आहे.

Evametesaṃ madanimmadanatādīnaṃ guṇānaṃ vasena nibbānasaṅkhāto upasamo anussaritabbo. Ye vā panaññepi bhagavatā – ‘‘asaṅkhatañca vo, bhikkhave, desessāmi… saccañca… pārañca… sududdasañca… ajarañca… dhuvañca… nippapañcañca… amatañca… sivañca… khemañca… abbhutañca… anītikañca… abyābajjhañca… visuddhiñca… dīpañca… tāṇañca … leṇañca vo, bhikkhave, desessāmī’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.366) suttesu upasamaguṇā vuttā, tesampi vasena anussaritabboyeva.

अशा प्रकारे, या मदनिम्मदणता (मदाचा नाश करणे) इत्यादी गुणांच्या आधारे निब्बाण नावाच्या शांतीचे (उपसमाचे) अनुस्मरण करावे. याशिवाय, भगवंतांनी इतर सूत्तांमध्ये देखील जे उपसमाचे (शांतीचे) गुण सांगितले आहेत, जसे की— 'भिक्खूंनो, मी तुम्हाला असंखत (असंस्कृत) धम्म शिकवीन... सच्च (सत्य)... पार (पलीकडचा तीर)... सुदुद्दस (अतिशय कठीणतेने दिसणारा)... अजर (जरा-रहित/वृद्धत्व नसलेला)... धुव (ध्रुव/शाश्वत)... निप्पपंच (प्रपंचाचा विस्तार नसलेला)... अमत (अमृत/मृत्यू नसलेला)... सिव (शिव/कल्याणकारी)... खेम (क्षेम/सुरक्षित)... अब्भुत (अद्भुत)... अनीतिक (उपद्रवरहित)... अब्याबज्झ (व्याधी किंवा पीडारहित)... विसुद्धि (विशुद्ध)... दीप (द्वीप/आश्रयस्थान)... ताण (त्राण/रक्षण)... आणि लेण (लयन/आश्रयस्थान) मी तुम्हाला शिकवीन'—त्या गुणांच्या आधारे देखील त्याचे अनुस्मरण करावे.

Tassevaṃ madanimmadanatādiguṇavasena upasamaṃ anussarato neva tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti. Ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti upasamaṃ ārabbhāti buddhānussatiādīsu vuttanayeneva vikkhambhitanīvaraṇassa ekakkhaṇe jhānaṅgāni uppajjanti. Upasamaguṇānaṃ pana gambhīratāya nānappakāraguṇānussaraṇādhimuttatāya vā appanaṃ appatvā upacārappattameva jhānaṃ hoti[Pg.286]. Tadetamupasamaguṇānussaraṇavasena upasamānussaticceva saṅkhyaṃ gacchati.

अशा प्रकारे, मद-मर्दन (अभिमान नष्ट करणे) इत्यादी गुणांच्या द्वारे उपशमाचे (निर्वाणाचे) अनुस्मरण करणाऱ्या त्या योगीचे चित्त त्या वेळी न तर रागाने ग्रस्त होते, न द्वेषाने आणि न मोहाने ग्रस्त होते. त्या वेळी त्याचे चित्त उपशमाला (निर्वाणाला) आरंभ करून (आलंबन करून) सरळ मार्गावरच असते. बुद्धानुस्मृती इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच, नीवरण दूर झालेल्या योगीला एकाच क्षणात ध्यानांगे उत्पन्न होतात. परंतु, उपशमाच्या गुणांच्या गंभीरतेमुळे किंवा विविध प्रकारच्या गुणांच्या अनुस्मरणात मग्न असल्यामुळे, अप्पना (अर्पणा) अवस्थेला न पोहोचता केवळ उपचार (उपचार समाधी) अवस्थेलाच प्राप्त होणारे ध्यान होते. ते हे ध्यान उपशमाच्या गुणांच्या अनुस्मरणाच्या प्रभावाने 'उपशमानुस्मृती' (उपसमानुस्सति) या नावानेच ओळखले जाते.

Cha anussatiyo viya ca ayampi ariyasāvakasseva ijjhati, evaṃ santepi upasamagarukena puthujjanenāpi manasi kātabbā. Sutavasenāpi hi upasame cittaṃ pasīdati. Imañca pana upasamānussatiṃ anuyutto bhikkhu sukhaṃ supati, sukhaṃ paṭibujjhati, santindriyo hoti santamānaso hirottappasamannāgato pāsādiko paṇītādhimuttiko sabrahmacārīnaṃ garu ca bhāvanīyo ca. Uttari appaṭivijjhanto pana sugatiparāyano hoti.

सहा अनुस्मृतींप्रमाणेच ही (उपशमानुस्मृती) देखील केवळ आर्यश्रावकालाच पूर्णपणे प्राप्त होते. असे असले तरी, उपशमाला (निर्वाणाला) आदर देणाऱ्या पृथग्जनाने (सामान्य माणसाने) देखील याचे मनन केले पाहिजे. कारण केवळ ऐकण्याच्या (श्रुति-बलाने) द्वारे देखील उपशमाविषयी चित्त प्रसन्न होते. आणि या उपशमानुस्मृतीचा अभ्यास करणारा भिक्खू सुखाने झोपतो, सुखाने जागा होतो, शांत इंद्रिये असलेला, शांत मनाचा, हिरी आणि ओत्तप्प (पापाची लाज आणि भीती) यांनी युक्त, प्रसन्नता देणारा, श्रेष्ठ ध्येयाप्रती समर्पित आणि आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांसाठी आदरणीय व पूजनीय बनतो. जर तो याहून उच्च अवस्था (मार्ग-फल) प्राप्त करू शकला नाही, तरी तो सुगतीला प्राप्त होतो.

Tasmā have appamatto, bhāvayetha vicakkhaṇo;

Evaṃ anekānisaṃsaṃ, ariye upasame satinti.

म्हणूनच, विचारशील (बुद्धिमान) व्यक्तीने अप्रमत्त (जागरूक) राहून, अशा अनेक फायदे असणाऱ्या श्रेष्ठ उपशमाविषयी (निर्वाणाविषयी) स्मृतीचा (सतीचा) निश्चयपूर्वक सराव करावा.

Idaṃ upasamānussatiyaṃ vitthārakathāmukhaṃ.

हे उपशमानुस्मृतीचे सविस्तर वर्णन समाप्त झाले.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

सज्जनांच्या आनंदासाठी रचलेल्या विशुद्धिमार्गामध्ये,

Samādhibhāvanādhikāre

समाधी भावनेच्या अधिकारामध्ये,

Anussatikammaṭṭhānaniddeso nāma

अनुस्मृती कर्मस्थान निर्देश नावाचा

Aṭṭhamo paricchedo.

आठवा परिच्छेद समाप्त झाला.

9. Brahmavihāraniddeso

९. ब्रह्मविहार निर्देश

Mettābhāvanākathā

मेत्ता भावना कथा (मैत्री भावनेचे स्पष्टीकरण)

240. Anussatikammaṭṭhānānantaraṃ [Pg.287] uddiṭṭhesu pana mettā, karuṇā, muditā, upekkhāti imesu catūsu brahmavihāresu mettaṃ bhāvetukāmena tāva ādikammikena yogāvacarena upacchinnapalibodhena gahitakammaṭṭhānena bhattakiccaṃ katvā bhattasammadaṃ paṭivinodetvā vivitte padese supaññatte āsane sukhanisinnena ādito tāva dose ādīnavo, khantiyañca ānisaṃso paccavekkhitabbo.

२४०. अनुस्मृती कर्मस्थानांनंतर सांगितलेल्या मैत्री (मेत्ता), करुणा, मुदिता आणि उपेक्षा या चार ब्रह्मविहारांपैकी, सर्वप्रथम मैत्री भावनेचा अभ्यास करू इच्छिणाऱ्या नवशिक्या योगाचार्याने (योगीने) आपले अडथळे (पलिबोध) दूर करून, आचार्यांकडून कर्मस्थान ग्रहण करून, भोजन आटोपून व भोजनाची सुस्ती घालवून, एकांत जागी चांगल्या प्रकारे तयार केलेल्या आसनावर सुखाने बसून, सुरुवातीला द्वेषातील दोष (आदीनव) आणि क्षमेचे (खंतीचे) फायदे (आनिसंस) यांवर विचार केला पाहिजे.

Kasmā? Imāya hi bhāvanāya doso pahātabbo, khanti adhigantabbā. Na ca sakkā kiñci adiṭṭhādīnavaṃ pahātuṃ, aviditānisaṃsaṃ vā adhigantuṃ. Tasmā ‘‘duṭṭho kho, āvuso, dosena abhibhūto pariyādiṇṇacitto pāṇampi hanatī’’tiādīnaṃ (a. ni. 3.72) vasena dose ādīnavo daṭṭhabbo.

असे का? कारण या भावनेच्या द्वारे द्वेषाचा त्याग करायचा आहे आणि क्षमा (खंती) प्राप्त करायची आहे. जोपर्यंत एखाद्या गोष्टीतील दोष दिसत नाही, तोपर्यंत त्याचा त्याग करणे शक्य नाही; आणि जोपर्यंत एखाद्या गोष्टीचे फायदे माहीत नसतात, तोपर्यंत ती प्राप्त करणे शक्य नाही. म्हणूनच, 'हे आवुसो (मित्रांनो)! द्वेषाने ग्रस्त झालेला, द्वेषाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त द्वेषाने ग्रासले आहे असा मनुष्य प्राण्यांची हत्या देखील करतो' इत्यादी सूत्रांच्या आधारे द्वेषातील दोष पाहिले पाहिजेत.

‘‘Khantī paramaṃ tapo titikkhā, nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā’’;

(Dī. ni. 2.90;

dha. pa. 184);

‘‘Khantibalaṃ balānīkaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ’’. (dha. pa. 399;

su. ni. 628);

'तितिक्षा (सहनशीलता) म्हणजेच क्षमा (खंती) हे परम तप आहे, बुद्ध निर्वाणाला परम (सर्वोच्च) म्हणतात.' 'ज्यांच्याकडे क्षमा हेच बल आहे आणि तेच त्यांचे सैन्य आहे, त्यांना मी ब्राह्मण (श्रेष्ठ पुरुष) म्हणतो.'

‘‘Khantā bhiyyo na vijjatī’’tiādīnaṃ (saṃ. ni. 1.250) vasena khantiyaṃ ānisaṃso veditabbo.

'क्षमेपेक्षा श्रेष्ठ काहीही नाही' इत्यादी सूत्रांच्या आधारे क्षमेचे फायदे समजून घेतले पाहिजेत.

Athevaṃ diṭṭhādīnavato dosato cittaṃ vivecanatthāya, viditānisaṃsāya ca khantiyā saṃyojanatthāya mettābhāvanā ārabhitabbā. Ārabhantena ca āditova puggalabhedo jānitabbo ‘‘imesu puggalesu mettā paṭhamaṃ na bhāvetabbā, imesu neva bhāvetabbā’’ti.

त्यानंतर, अशा प्रकारे ज्यातील दोष पाहिले आहेत अशा द्वेषापासून चित्ताला दूर करण्यासाठी आणि ज्याचे फायदे माहीत आहेत अशा क्षमेशी चित्ताला जोडण्यासाठी मैत्री भावनेचा (मेत्ता भावनेचा) प्रारंभ केला पाहिजे. अभ्यास सुरू करताना सुरुवातीलाच व्यक्तींमधील भेद समजून घेतला पाहिजे की, 'या व्यक्तींवर सुरुवातीला मैत्री भावना करू नये आणि या व्यक्तींवर मुळीच मैत्री भावना करू नये.'

Ayañhi mettā appiyapuggale, atippiyasahāyake, majjhatte, verīpuggaleti imesu catūsu paṭhamaṃ na bhāvetabbā. Liṅgavisabhāge odhiso na bhāvetabbā. Kālakate na bhāvetabbāva. Kiṃkāraṇā appiyādīsu paṭhamaṃ na bhāvetabbā? Appiyaṃ hi piyaṭṭhāne ṭhapento kilamati. Atippiyasahāyakaṃ majjhattaṭṭhāne ṭhapento kilamati, appamattakepi cassa dukkhe uppanne ārodanākārappatto viya hoti. Majjhattaṃ [Pg.288] garuṭṭhāne ca piyaṭṭhāne ca ṭhapento kilamati. Verimanussarato kodho uppajjati, tasmā appiyādīsu paṭhamaṃ na bhāvetabbā.

कारण ही मैत्री भावना सुरुवातीला या चार प्रकारच्या व्यक्तींवर करू नये: अप्रप्रिय व्यक्ती, अतिशय प्रिय मित्र, तटस्थ (मध्यस्थ) व्यक्ती आणि शत्रू व्यक्ती. भिन्न लिंगी (स्त्री किंवा पुरुष) व्यक्तीवर विशिष्ट रूपाने मैत्री भावना करू नये. मृत व्यक्तीवर तर मुळीच मैत्री भावना करू नये. अप्रिय इत्यादींवर सुरुवातीला मैत्री भावना का करू नये? कारण अप्रिय व्यक्तीला प्रिय व्यक्तीच्या स्थानी ठेवल्यास योगी थकून जातो (त्रास होतो). अतिशय प्रिय मित्राला तटस्थ व्यक्तीच्या स्थानी ठेवल्यास योगी थकून जातो, आणि त्या मित्राला थोडे जरी दुःख झाले तरी योगी स्वतः रडवेला होतो. तटस्थ व्यक्तीला आदरणीय किंवा प्रिय व्यक्तीच्या स्थानी ठेवल्यास योगी थकून जातो. शत्रूचे स्मरण केल्यास क्रोध उत्पन्न होतो. म्हणूनच, अप्रिय इत्यादींवर सुरुवातीला मैत्री भावना करू नये.

Liṅgavisabhāge pana tameva ārabbha odhiso bhāventassa rāgo uppajjati. Aññataro kira amaccaputto kulūpakattheraṃ pucchi ‘‘bhante, kassa mettā bhāvetabbā’’ti? Thero ‘‘piyapuggale’’ti āha. Tassa attano bhariyā piyā hoti. So tassā mettaṃ bhāvento sabbarattiṃ bhittiyuddhamakāsi. Tasmā liṅgavisabhāge odhiso na bhāvetabbā.

परंतु, भिन्न लिंगी व्यक्तीला आलंबन बनवून विशिष्ट रूपाने मैत्री भावना केल्यास राग (कामवासना) उत्पन्न होतो. असे ऐकिवात आहे की, एका मंत्र्याच्या मुलाने आपल्या कुल-उपदेशक थेरांना (ज्येष्ठ भिक्खूंना) विचारले, 'भंते! मैत्री भावना कोणावर करावी?' थेरांनी सांगितले, 'प्रिय व्यक्तीवर.' त्याला स्वतःची पत्नी अत्यंत प्रिय होती. तिच्यावर मैत्री भावना करत असताना त्याने रात्रभर भिंतीशी धडका मारल्या (तिच्याकडे जाण्यासाठी धडपड केली). म्हणूनच, भिन्न लिंगी व्यक्तीवर विशिष्ट रूपाने मैत्री भावना करू नये.

Kālakate pana bhāvento neva appanaṃ, na upacāraṃ pāpuṇāti. Aññataro kira daharabhikkhu ācariyaṃ ārabbha mettaṃ ārabhi. Tassa mettā nappavattati. So mahātherassa santikaṃ gantvā ‘‘bhante, paguṇāva me mettājhānasamāpatti, na ca naṃ samāpajjituṃ sakkomi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āha. Thero ‘‘nimittaṃ, āvuso, gavesāhī’’ti āha. So gavesanto ācariyassa matabhāvaṃ ñatvā aññaṃ ārabbha mettāyanto samāpattiṃ appesi. Tasmā kālakate na bhāvetabbāva.

परंतु, मृत व्यक्तीवर मैत्री भावना केल्यास योगी अप्पना (अर्पणा) किंवा उपचार समाधी यांपैकी कशालाही प्राप्त करू शकत नाही. एका तरुण भिक्खूने आपल्या आचार्यांना आलंबन बनवून मैत्री भावनेचा सराव सुरू केला. पण त्याची मैत्री भावना पुढे प्रवृत्त झाली नाही. तो एका महाथेरांकडे गेला आणि म्हणाला, 'भंते! माझी मैत्री-ध्यान समापत्ती चांगली अभ्यासिलेली आहे, तरीही मी त्यात प्रवेश करू शकत नाही, याचे काय कारण असावे?' थेरांनी सांगितले, 'आवुसो! तुझ्या आलंबनाचा (निमित्ताचा) शोध घे.' शोध घेताना त्याला समजले की त्याच्या आचार्यांचे निधन झाले आहे. मङ्ग त्याने दुसऱ्या व्यक्तीला आलंबन बनवून मैत्री भावना केली आणि तो समाधीत लीन झाला. म्हणूनच, मृत व्यक्तीवर मुळीच मैत्री भावना करू नये.

241. Sabbapaṭhamaṃ pana ‘‘ahaṃ sukhito homi niddukkho’’ti vā, ‘‘avero abyāpajjo anīgho sukhī attānaṃ pariharāmī’’ti vā evaṃ punappunaṃ attaniyeva bhāvetabbā.

२४१. परंतु, सर्वात आधी स्वतःवरच वारंवार मैत्री भावना करावी: 'मी सुखी व्हावे, दुःखमुक्त व्हावे' किंवा 'मी वैररहित, व्यापादरहित (द्वेषरहित), उपद्रवरहित (कष्टरहित) व्हावे आणि सुखाने स्वतःचे जीवन व्यतीत करावे.'

Evaṃ sante yaṃ vibhaṅge (vibha. 643) vuttaṃ –

असे असताना, विभंग पाठात जे म्हटले आहे की –

‘‘Kathañca bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati? Seyyathāpi nāma ekaṃ puggalaṃ piyaṃ manāpaṃ disvā mettāyeyya, evameva sabbe satte mettāya pharatī’’ti.

'आणि भिक्खू मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून कसा राहतो? ज्याप्रमाणे एखाद्या प्रिय आणि मनाला आवडणाऱ्या व्यक्तीला पाहून मैत्री भावना करावी, त्याचप्रमाणे तो सर्व प्राण्यांना मैत्रीने व्यापून राहतो.'

‘‘Yañca paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 2.22) –

आणि पटिसंभिदामग्ग (प्रतिसंभिदामार्ग) मध्ये जे म्हटले आहे की –

‘‘Katamehi pañcahākārehi anodhisopharaṇā mettā cetovimutti bhāvetabbā, sabbe sattā averā hontu’’ abyāpajjā anīghā sukhī attānaṃ pariharantu. Sabbe pāṇā… sabbe bhūtā… sabbe puggalā… sabbe attabhāvapariyāpannā averā abyāpajjā anīghā sukhī attānaṃ pariharantū’’tiādi –

'कोणत्या पाच प्रकारांनी अमर्याद (विशिष्ट सीमा नसलेली) मैत्री चेतोविमुक्ती अभ्यासावी? सर्व प्राणी वैररहित, व्यापादरहित, उपद्रवरहित होवोत आणि सुखाने स्वतःचे जीवन व्यतीत करोत. सर्व प्राणधारी... सर्व उत्पन्न झालेले जीव... सर्व पुद्गल (व्यक्ती)... सर्व आत्मभावात समाविष्ट असलेले जीव वैररहित, व्यापादरहित, उपद्रवरहित होवोत आणि सुखाने स्वतःचे जीवन व्यतीत करोत' इत्यादी –

Vuttaṃ. Yañca mettasutte (khu. pā. 9.3; su. ni. 145) –

असे म्हटले आहे. आणि मेत्तसुत्तात (मैत्री सूत्रात) जे म्हटले आहे की –

‘‘Sukhinova [Pg.289] khemino hontu,Sabbasattā bhavantu sukhitattā’’tiādi. –

'सर्व प्राणी सुखी आणि सुरक्षित होवोत, सर्व प्राणी सुखी मनाचे होवोत' इत्यादी –

Vuttaṃ, taṃ virujjhati. Na hi tattha attani bhāvanā vuttāti ce. Tañca na virujjhati. Kasmā? Tañhi appanāvasena vuttaṃ. Idaṃ sakkhibhāvavasena.

असे म्हटले आहे, तर ते विरोधाभासी वाटते का? कारण तिथे स्वतःवर मैत्री भावना करण्याचा उल्लेख नाही. पण ते विरोधाभासी नाही. का? कारण ते अप्पना (अर्पणा) ध्यानाच्या दृष्टीने सांगितले आहे, तर हे (स्वतःवर मैत्री भावना करणे) साक्षीभावाच्या (उदाहरणाच्या) दृष्टीने सांगितले आहे.

Sacepi hi vassasataṃ vassasahassaṃ vā ‘‘ahaṃ sukhito homī’’tiādinā nayena attani mettaṃ bhāveti, nevassa appanā uppajjati. ‘‘Ahaṃ sukhito homī’’ti bhāvayato pana yathā ahaṃ sukhakāmo dukkhapaṭikkūlo jīvitukāmo amaritukāmo ca, evaṃ aññepi sattāti attānaṃ sakkhiṃ katvā aññasattesu hitasukhakāmatā uppajjati. Bhagavatāpi –

हे खरेच आहे की, जर कोणी 'मी सुखी व्हावे' या पद्धतीने स्वतःवर शंभर वर्षे किंवा हजार वर्षे जरी मैत्रीची भावना केली, तरी त्याला अप्पना (ध्यान-एकाग्रता) प्राप्त होत नाही. परंतु, 'मी सुखी व्हावे' अशी भावना करणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात, 'ज्याप्रमाणे मला सुखाची इच्छा आहे, दुःखाचा तिरस्कार आहे, जगण्याची इच्छा आहे आणि मरण्याची मुळीच इच्छा नाही, त्याचप्रमाणे इतर प्राण्यांनाही आहे' असे स्वतःला साक्षी ठेवून (स्वतःची तुलना करून) इतर प्राण्यांविषयी हित आणि सुखाची इच्छा उत्पन्न होते. भगवंतांनीही –

‘‘Sabbā disā anuparigamma cetasā,Nevajjhagā piyataramattanā kvaci;

Evaṃ piyo puthu attā paresaṃ,Tasmā na hiṃse paramattakāmo’’ti. (saṃ. ni. 1.119;

udā. 41);

–

सर्व दिशांना मनाने फिरून शोध घेतला तरी, स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असणारा कोणीही कुठेही आढळणार नाही. याचप्रमाणे इतर सर्व प्राण्यांनाही स्वतःचा आत्मा (स्वतःचे अस्तित्व) अत्यंत प्रिय असतो. म्हणूनच, स्वतःच्या हिताची व सुखाची इच्छा करणाऱ्याने दुसऱ्याला इजा (हिंसा) करू नये.

Vadatā ayaṃ nayo dassito.

असे सांगून भगवंतांनी (स्वतःला साक्षी ठेवून मैत्री भावना करण्याची) ही पद्धत दर्शविली आहे.

242. Tasmā sakkhibhāvatthaṃ paṭhamaṃ attānaṃ mettāya pharitvā tadanantaraṃ sukhappavattanatthaṃ yvāyaṃ piyo manāpo garu bhāvanīyo ācariyo vā ācariyamatto vā upajjhāyo vā upajjhāyamatto vā tassa dānapiyavacanādīni piyamanāpattakāraṇāni sīlasutādīni garubhāvanīyattakāraṇāni ca anussaritvā ‘‘esa sappuriso sukhī hotu niddukkho’’tiādinā nayena mettā bhāvetabbā.

२४२. म्हणूनच, स्वतःला साक्षी ठेवण्यासाठी सर्वप्रथम स्वतःला मैत्रीने परिपूर्ण करावे. त्यानंतर मैत्रीची भावना सहजपणे उत्पन्न व्हावी म्हणून, जो कोणी प्रिय, मनपसंत, आदरणीय आणि पूजनीय असा आचार्य (शिक्षक) किंवा आचार्यांसारखा, अथवा उपाध्याय किंवा उपाध्यायांसारखा आदरणीय पुरुष असेल; त्याच्या दान, प्रिय बोलणे इत्यादी प्रिय व मनपसंत असण्याच्या कारणांचे आणि शील, श्रुत (ज्ञान) इत्यादी आदरणीय व पूजनीय असण्याच्या कारणांचे वारंवार स्मरण करून, 'हा सत्पुरुष सुखी असो, दुःखमुक्त असो' या पद्धतीने मैत्रीची भावना करावी.

Evarūpe ca puggale kāmaṃ appanā sampajjati, iminā pana bhikkhunā tāvatakeneva tuṭṭhiṃ anāpajjitvā sīmāsambhedaṃ kattukāmena tadanantaraṃ atippiyasahāyake, atippiyasahāyakato majjhatte, majjhattato verīpuggale mettā bhāvetabbā. Bhāventena ca ekekasmiṃ koṭṭhāse muduṃ kammaniyaṃ cittaṃ katvā tadanantare tadanantare upasaṃharitabbaṃ.

अशा प्रकारच्या व्यक्तीवर मैत्री भावना केल्यास अप्पना (ध्यान) निश्चितपणे प्राप्त होते. परंतु, या भिक्खूने तेवढ्यानेच संतुष्ट न होता, 'सीमासंभेद' (भेदभाव नष्ट करणे) करण्याची इच्छा धरून, त्यानंतर अत्यंत प्रिय मित्रावर, अत्यंत प्रिय मित्रानंतर तटस्थ (मध्यस्थ) व्यक्तीवर आणि तटस्थ व्यक्तीनंतर शत्रूवर मैत्रीची भावना करावी. मैत्री भावना करताना प्रत्येक वर्गातील व्यक्तीवर आपले चित्त मृदू आणि कर्मक्षम (कार्यक्षम) करून, त्यानंतरच्या पुढील पुढील वर्गावर ते केंद्रित करावे.

Yassa [Pg.290] pana verīpuggalo vā natthi, mahāpurisajātikattā vā anatthaṃ karontepi pare verīsaññāva nuppajjati, tena ‘‘majjhatte me mettacittaṃ kammaniyaṃ jātaṃ, idāni naṃ verimhi upasaṃharāmī’’ti byāpārova na kātabbo. Yassa pana atthi, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘majjhattato verīpuggale mettā bhāvetabbā’’ti.

परंतु, ज्याला कोणी शत्रूच नाही, किंवा महापुरुषांच्या स्वभावाचा असल्यामुळे दुसऱ्याने अहित केले तरी ज्याच्या मनात शत्रूची भावनाच उत्पन्न होत नाही, त्याने 'माझे मैत्रीचे चित्त तटस्थ व्यक्तीवर कर्मक्षम झाले आहे, आता मी ते शत्रूवर केंद्रित करतो' असा प्रयत्न करण्याची गरज नाही. परंतु, ज्याला शत्रू आहे, त्याला उद्देशूनच असे म्हटले आहे की, 'तटस्थ व्यक्तीनंतर शत्रूवर मैत्रीची भावना करावी'.

243. Sace panassa verimhi cittamupasaṃharato tena katāparādhānussaraṇena paṭighamuppajjati, athānena purimapuggalesu yattha katthaci punappunaṃ mettaṃ samāpajjitvā vuṭṭhahitvā punappunaṃ taṃ puggalaṃ mettāyantena paṭighaṃ vinodetabbaṃ. Sace evampi vāyamato na nibbāti, atha –

२४३. परंतु, शत्रूवर चित्त केंद्रित करताना, त्याने केलेल्या अपराधांचे स्मरण झाल्यामुळे जर मनात द्वेष (क्रोध) उत्पन्न झाला, तर या योग्याने आधीच्या (प्रिय इत्यादी) व्यक्तींपैकी कोणत्याही एका व्यक्तीवर वारंवार मैत्री ध्यानाचा सराव करून, त्यातून बाहेर पडून, पुन्हा पुन्हा त्या शत्रूवर मैत्री भावना करत आपल्या द्वेषाचे निवारण करावे. जर अशा प्रकारे प्रयत्न करूनही तो द्वेष शांत झाला नाही, तर –

Kakacūpamaovāda-ādīnaṃ anusārato;

Paṭighassa pahānāya, ghaṭitabbaṃ punappunaṃ.

ककचूपम ओवाद (करवतीची उपमा देणारा उपदेश) इत्यादींच्या अनुषंगाने, द्वेषाचा त्याग करण्यासाठी वारंवार प्रयत्न केला पाहिजे.

Tañca kho iminā ākārena attānaṃ ovadanteneva ‘‘are kujjhanapurisa, nanu vuttaṃ bhagavatā –

आणि तो प्रयत्न स्वतःला या पद्धतीने उपदेश करतच केला पाहिजे की, 'हे क्रोधी माणसा! भगवंतांनी असे म्हटले नाही का –'

‘Ubhatodaṇḍakena cepi, bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okanteyyuṃ, tatrāpi yo mano padoseyya. Na me so tena sāsanakaro’ti (ma. ni. 1.232) ca,

'भिक्खूंनो, जरी क्रूर दरोडेखोरांनी दोन्ही बाजूंनी पकडण्याच्या करवतीने तुमचे अवयव कापून तुकडे तुकडे केले, तरीही जो कोणी आपल्या मनात द्वेष उत्पन्न करेल, तो माझ्या उपदेशाचे पालन करणारा ठरणार नाही' आणि,

‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati;

Kuddhamappaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.

'जो क्रोधी माणसाला उलट क्रोधाने उत्तर देतो, तो त्याच्यापेक्षाही अधिक वाईट ठरतो. क्रोधी माणसाला उलट क्रोध न दाखवणारा माणूस जिंकण्यास कठीण असलेले युद्ध जिंकतो.'

‘‘‘Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca;

Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammatī’ti ca. (saṃ. ni. 1.188);

–

'दुसरा माणूस अत्यंत क्रोधी झाला आहे हे जाणून, जो मनुष्य स्मृतिमान (जागरूक) राहून शांत होतो, तो स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे अशा दोघांचेही कल्याण साधतो' आणि –

‘‘‘Sattime, bhikkhave, dhammā sapattakantā sapattakaraṇā kodhanaṃ āgacchanti itthiṃ vā purisaṃ vā. Katame satta? Idha, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati aho vatāyaṃ dubbaṇṇo assāti. Taṃ kissahetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa vaṇṇavatāya nandati. Kodhanāyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kiñcāpi so hoti sunhāto suvilitto kappitakesamassu odātavatthavasano, atha kho so dubbaṇṇova hoti kodhābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, [Pg.291] paṭhamo dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā. Puna caparaṃ, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati ahovatāyaṃ dukkhaṃ sayeyyāti…pe… na pacurattho assāti…pe… na bhogavā assāti…pe… na yasavā assāti…pe… na mittavā assāti…pe… na kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyāti. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa sugatigamanena nandati. Kodhanāyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya manasā duccaritaṃ carati. So kāyena vācāya manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati kodhābhibhūto’ti (a. ni. 7.64) ca,

'भिक्खूंनो, हे सात धर्म (गोष्टी) आहेत जे शत्रूला आवडणारे आणि शत्रूचे हित साधणारे आहेत, जे क्रोधी स्त्री किंवा पुरुषाच्या वाट्याला येतात. कोणते सात? भिक्खूंनो, येथे शत्रू आपल्या शत्रूविषयी अशी इच्छा करतो की, 'अरेरे! हा कुरूप (अस्वरूप) व्हावा.' हे कशामुळे? भिक्खूंनो, शत्रू आपल्या शत्रूच्या सौंदर्याने कधीही आनंदी होत नाही. भिक्खूंनो, हा क्रोधी मनुष्य क्रोधाने ग्रासलेला आणि क्रोधाच्या आहारी गेलेला असतो; त्याने जरी चांगले स्नान केले असेल, सुगंधी उटणे लावले असेल, केस व दाढी व्यवस्थित कापली असेल आणि पांढरे स्वच्छ वस्त्र परिधान केले असेल, तरीही क्रोधाने ग्रासल्यामुळे तो कुरूपच दिसतो. भिक्खूंनो, हा पहिला धर्म आहे जो शत्रूला आवडणारा व शत्रूचे हित साधणारा असून क्रोधी स्त्री किंवा पुरुषाच्या वाट्याला येतो. पुन्हा पुढे, भिक्खूंनो, शत्रू आपल्या शत्रूविषयी अशी इच्छा करतो की, 'अरेरे! हा दुःखाने झोपावा'... 'याला भरपूर संपत्ती नसावी'... 'हा भोगशून्य (दरिद्री) असावा'... 'हा कीर्तीहीन असावा'... 'हा मित्रहीन असावा'... 'हा शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती किंवा स्वर्गलोकात उत्पन्न होऊ नये.' हे कशामुळे? भिक्खूंनो, शत्रू आपल्या शत्रूच्या सुगतीला जाण्याने आनंदी होत नाही. भिक्खूंनो, हा क्रोधी मनुष्य क्रोधाने ग्रासलेला आणि क्रोधाच्या आहारी गेलेला असल्यामुळे कायेने दुराचरण करतो, वाचेने आणि मनाने दुराचरण करतो. तो कायेने, वाचेने आणि मनाने दुराचरण करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर क्रोधाने ग्रासलेला असल्यामुळे अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात पडतो' आणि,

‘‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, chavālātaṃ ubhatopadittaṃ majjhe gūthagataṃ neva gāme kaṭṭhatthaṃ pharati, na araññe kaṭṭhatthaṃ pharati. Tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmī’ti ca,

'भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे स्मशानातील लाकूड (प्रेत जाळण्याचे लाकूड) दोन्ही बाजूंनी जळत असते आणि मध्ये विष्ठेने माखलेले असते, ते गावामध्येही लाकडाच्या कामासाठी उपयोगी पडत नाही आणि अरण्यातही लाकडाच्या कामासाठी उपयोगी पडत नाही; भिक्खूंनो, मी या (क्रोधी) व्यक्तीला त्याच लाकडाची उपमा देतो' आणि,

‘‘So dāni tvaṃ evaṃ kujjhanto na ceva bhagavato sāsanakaro bhavissasi, paṭikujjhanto ca kuddhapurisatopi pāpiyo hutvā na dujjayaṃ saṅgāmaṃ jessasi, sapattakaraṇe ca dhamme attāva attano karissasi, chavālātūpamo ca bhavissasī’’ti.

'अशा प्रकारे, आता तू जर असा क्रोध केलास, तर तू भगवंतांच्या उपदेशाचे पालन करणारा ठरणार नाहीस. आणि उलट क्रोध केल्यामुळे तू पहिल्या क्रोधी माणसापेक्षाही अधिक वाईट बनून, जिंकण्यास कठीण असलेले युद्ध जिंकू शकणार नाहीस. शत्रूला आवडणाऱ्या गोष्टी तू स्वतःच स्वतःच्या बाबतीत ओढवून घेशील आणि स्मशानातील त्या लाकडासारखा बनशील.'

244. Tassevaṃ ghaṭayato vāyamato sace taṃ paṭighaṃ vūpasammati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce vūpasammati, atha yo yo dhammo tassa puggalassa vūpasanto hoti parisuddho, anussariyamāno pasādaṃ āvahati, taṃ taṃ anussaritvā āghāto paṭivinetabbo.

२४४. अशा प्रकारे प्रयत्न आणि परिश्रम करत असताना जर तो द्वेष शांत झाला, तर ते उत्तमच आहे. जर तो शांत झाला नाही, तर त्या (शत्रू) व्यक्तीचे जे जे वर्तन शांत आणि अत्यंत शुद्ध असेल, ज्याचे स्मरण केल्याने मनात प्रसन्नता निर्माण होते, त्याचे वारंवार स्मरण करून आपला द्वेष दूर करावा.

Ekaccassa hi kāyasamācārova upasanto hoti. Upasantabhāvo cassa bahuṃ vattapaṭipattiṃ karontassa sabbajanena ñāyati. Vacīsamācāramanosamācārā pana avūpasantā honti. Tassa te acintetvā kāyasamācāravūpasamoyeva anussaritabbo.

कारण काही व्यक्तींचे केवळ शारीरिक वर्तनच शांत असते. अनेक प्रकारची कर्तव्ये व आचरण पूर्ण करत असल्यामुळे त्यांच्या शारीरिक वर्तनाची शांतता सर्व लोकांना ठाऊक असते. परंतु, त्यांचे वाचिक (वाणीचे) आणि मानसिक वर्तन शांत नसते. अशा वेळी, त्यांच्या त्या अशांत वाचिक व मानसिक वर्तनाचा विचार न करता, केवळ त्यांच्या शांत शारीरिक वर्तनाचेच स्मरण करावे.

Ekaccassa [Pg.292] vacīsamācārova upasanto hoti. Upasantabhāvo cassa sabbajanena ñāyati. So hi pakatiyā ca paṭisanthārakusalo hoti sakhilo sukhasambhāso sammodako uttānamukho pubbabhāsī madhurena sarena dhammaṃ osāreti, parimaṇḍalehi padabyañjanehi dhammakathaṃ katheti. Kāyasamācāramanosamācārā pana avūpasantā honti, tassa te acintetvā vacīsamācāravūpasamoyeva anussaritabbo.

काही व्यक्तींचे केवळ वाणीचे आचरण (वचीसमाचार) शांत असते. त्यांच्या वाणीच्या आचरणाची ही शांतता सर्व लोकांना माहीत असते. कारण तो मनुष्य स्वभावतःच आदरातिथ्य करण्यात (प्रतिसंथार) कुशल असतो, मृदू भाषी असतो, सुलभ संभाषण करणारा असतो, मैत्रीपूर्ण बोलणारा असतो, प्रसन्न मुख असणारा आणि स्वतःहून प्रथम बोलणारा असतो. तो मधुर स्वरात धम्माचे पठण करतो आणि परिपूर्ण पद व व्यंजनांनी युक्त अशी धम्मकथा सांगतो. परंतु, त्याचे शारीरिक आचरण (कायसमाचार) आणि मानसिक आचरण (मनोसमाचार) शांत नसतात. अशा वेळी, त्याच्या त्या अशांत शारीरिक व मानसिक आचरणाचा विचार न करता, केवळ त्याच्या वाणीच्या आचरणाच्या शांततेचेच स्मरण करावे।

Ekaccassa manosamācārova upasanto hoti, upasantabhāvo cassa cetiyavandanādīsu sabbajanassa pākaṭo hoti. Yo hi avūpasantacitto hoti, so cetiyaṃ vā bodhiṃ vā there vā vandamāno na sakkaccaṃ vandati, dhammassavanamaṇḍape vikkhittacitto vā pacalāyanto vā nisīdati. Upasantacitto pana okappetvā vandati, ohitasoto aṭṭhiṃkatvā kāyena vā vācāya vā cittappasādaṃ karonto dhammaṃ suṇāti. Iti ekaccassa manosamācārova upasanto hoti, kāyavacīsamācārā avūpasantā honti, tassa te acintetvā manosamācāravūpasamoyeva anussaritabbo.

काही व्यक्तींचे केवळ मानसिक आचरण (मनोसमाचार) शांत असते, आणि त्यांच्या मानसिक आचरणाची ही शांतता चैत्यवंदन इत्यादी प्रसंगी सर्व लोकांना स्पष्टपणे दिसून येते. कारण ज्याचे चित्त अशांत असते, तो चैत्याला, बोधिवृक्षाला किंवा थेरांना (ज्येष्ठ भिक्खूंना) वंदन करताना आदरपूर्वक वंदन करत नाही; धम्मश्रवण मंडपात तो विचलित चित्ताने किंवा डुलक्या घेत बसतो. परंतु, शांत चित्त असलेला मनुष्य पूर्ण श्रद्धेने वंदन करतो, एकाग्रतेने कान देऊन, धम्माला आपले सर्वस्व मानून, काया व वाणीने चित्ताची प्रसन्नता प्रकट करत धम्म ऐकतो. अशा प्रकारे, काही व्यक्तींचे केवळ मानसिक आचरण शांत असते, तर शारीरिक व वाणीचे आचरण अशांत असते. अशा वेळी, त्याच्या त्या अशांत शारीरिक व वाणीच्या आचरणाचा विचार न करता, केवळ त्याच्या मानसिक आचरणाच्या शांततेचेच स्मरण करावे।

Ekaccassa pana imesu tīsu dhammesu ekopi avūpasanto hoti, tasmiṃ puggale ‘‘kiñcāpi esa idāni manussaloke carati, atha kho katipāhassa accayena aṭṭhamahānirayasoḷasaussadanirayaparipūrako bhavissatī’’ti kāruññaṃ upaṭṭhapetabbaṃ. Kāruññampi hi paṭicca āghāto vūpasammati.

परंतु, काही व्यक्तींचे या तिन्ही आचरणांपैकी एकही आचरण शांत नसते. अशा व्यक्तीबद्दल मनात कारुण्य (दया) निर्माण केले पाहिजे की, 'जरी हा मनुष्य सध्या मनुष्यलोकात वावरत असला, तरी काही दिवसांनंतर (मृत्यूनंतर) तो आठ महा नरक आणि सोळा उस्सदा नरक भरणारा होईल (म्हणजेच नरकात पडेल).' कारण कारुण्याच्या आधारे देखील वैरभाव (आघात) शांत होतो।

Ekaccassa tayopime dhammā vūpasantā honti, tassa yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ anussaritabbaṃ. Tādise hi puggale na dukkarā hoti mettābhāvanāti.

काही व्यक्तींचे हे तिन्ही आचरण शांत असतात. अशा व्यक्तीच्या आचरणांपैकी ज्या ज्या आचरणाचे स्मरण करावेसे वाटेल, त्याचे स्मरण करावे. कारण अशा व्यक्तीबद्दल मैत्रीची भावना (मेत्ताभावना) विकसित करणे कठीण नसते।

Imassa ca atthassa āvibhāvatthaṃ – ‘‘pañcime, āvuso, āghātapaṭivinayā. Yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinodetabbo’’ti (a. ni. 5.162) idaṃ pañcakanipāte āghātapaṭivinayasuttaṃ vitthāretabbaṃ.

आणि हाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी – “हे आवुसो (बंधूंनो), वैरभाव दूर करण्याचे हे पाच मार्ग आहेत. ज्यांच्याद्वारे भिक्खूच्या मनात निर्माण झालेला वैरभाव पूर्णपणे नष्ट केला पाहिजे” (अंगुत्तर निकाय ५.१६२) हे पंचकनिपातातील 'आघातपटिविनय सुत्त' सविस्तरपणे सांगितले पाहिजे।

245. Sace panassa evampi vāyamato āghāto uppajjatiyeva, athānena evaṃ attā ovaditabbo –

२४५. परंतु, अशा प्रकारे प्रयत्न करूनही जर त्या योग्याच्या मनात वैरभाव निर्माण होतच राहिला, तर त्याने स्वतःला या प्रकारे उपदेश केला पाहिजे –

‘‘Attano [Pg.293] visaye dukkhaṃ, kataṃ te yadi verinā;

Kiṃ tassāvisaye dukkhaṃ, sacitte kattumicchasi.

“जर शत्रूने तुझ्या शरीरावर (जे त्याच्या नियंत्रणात आहे) दुःख दिले असेल, तर तू स्वतःच्या मनावर (जे त्याच्या नियंत्रणात नाही) दुःख का लादून घेऊ इच्छितोस?

‘‘Bahūpakāraṃ hitvāna, ñātivaggaṃ rudammukhaṃ;

Mahānatthakaraṃ kodhaṃ, sapattaṃ na jahāsi kiṃ.

“अत्यंत उपकारी आणि रडवेले चेहरे करून थांबलेल्या नातेवाईकांच्या समूहाचा त्याग करून तू (प्रव्रज्या घेतली), मग अत्यंत अनर्थ करणाऱ्या या क्रोधरूपी शत्रूला तू का सोडत नाहीस?

‘‘Yāni rakkhasi sīlāni, tesaṃ mūlanikantanaṃ;

Kodhaṃ nāmupaḷālesi, ko tayā sadiso jaḷo.

“ज्या शीलांचे तू रक्षण करतोस, त्यांच्या मुळावर घाव घालणाऱ्या क्रोधाचे तू लाड पुरवत आहेस; तुझ्यासारखा मूर्ख दुसरा कोण असेल?

‘‘Kataṃ anariyaṃ kammaṃ, parena iti kujjhasi;

Kiṃ nu tvaṃ tādisaṃyeva, yo sayaṃ kattumicchasi.

“दुसऱ्याने तुझ्याशी अनार्य (वाईट) कृत्य केले म्हणून तू संतापतोस; मग तू स्वतः देखील तसेच कृत्य का करू इच्छितोस?

‘‘Dosetukāmo yadi taṃ, amanāpaṃ paro kari;

Dosuppādena tasseva, kiṃ pūresi manorathaṃ.

“तुला क्रोधीत करण्याच्या इच्छेने जर शत्रूने तुझ्याशी अप्रिय वर्तन केले, तर स्वतः क्रोधित होऊन तू त्याचीच इच्छा का पूर्ण करत आहेस?

‘‘Dukkhaṃ tassa ca nāma tvaṃ, kuddho kāhasi vā navā;

Attānaṃ panidāneva, kodhadukkhena bādhasi.

“क्रोधित होऊन तू त्या शत्रूला दुःख देऊ शकशील किंवा नाही (हे निश्चित नाही), पण तू स्वतःला मात्र याच क्षणी क्रोधाच्या दुःखाने पीडित करत आहेस.

‘‘Kodhaṃ vā ahitaṃ maggaṃ, ārūḷhā yadi verino;

Kasmā tuvampi kujjhanto, tesaṃyevānusikkhasi.

“जर शत्रू क्रोधाच्या अहितकारक मार्गावर आरूढ झाले असतील, तर तू स्वतः संतापून त्यांचेच अनुकरण का करत आहेस?

‘‘Yaṃ dosaṃ tava nissāya, sattunā appiyaṃ kataṃ;

Tameva dosaṃ chindassu, kimaṭṭhāne vihaññasi.

“ज्या दोषाचा (क्रोधाचा) आश्रय घेऊन शत्रूने तुझ्याशी अप्रिय वर्तन केले, त्या मूळ दोषालाच नष्ट कर; अयोग्य ठिकाणी (शत्रूवर) रागवून तू स्वतःला का त्रास करून घेत आहेस?

‘‘Khaṇikattā ca dhammānaṃ, yehi khandhehi te kataṃ;

Amanāpaṃ niruddhā te, kassa dānīdha kujjhasi.

“सर्व संस्कार क्षणिक असल्यामुळे, ज्या स्कंधांनी तुझ्याशी अप्रिय वर्तन केले होते, ते तर केव्हाच नष्ट झाले आहेत. मग आता तू या शरीरात कोणत्या स्कंधांवर रागवत आहेस?

‘‘Dukkhaṃ karoti yo yassa, taṃ vinā kassa so kare;

Sayampi dukkhahetutta, miti kiṃ tassa kujjhasī’’ti.

“जो कोणाला दुःख देतो, तो दुःख भोगणाऱ्याशिवाय कोणाला दुःख देणार? तू स्वतः देखील त्या दुःखाचे कारण (दुःख भोगणारा म्हणून) आहेस, मग तू केवळ त्याच्यावरच का रागवतोस?”

246. Sace panassa evaṃ attānaṃ ovadatopi paṭighaṃ neva vūpasammati, athānena attano ca parassa ca kammassakatā paccavekkhitabbā. Tattha attano tāva evaṃ paccavekkhitabbā ‘‘ambho tvaṃ tassa kuddho kiṃ karissasi? Nanu taveva cetaṃ dosanidānaṃ kammaṃ anatthāya saṃvattissati? Kammassako hi tvaṃ kammadāyādo kammayoni kammabandhu kammapaṭisaraṇo, yaṃ kammaṃ karissasi, tassa dāyādo bhavissasi, idañca te kammaṃ neva sammāsambodhiṃ[Pg.294], na paccekabodhiṃ, na sāvakabhūmiṃ, na brahmattasakkattacakkavattipadesarājādisampattīnaṃ aññataraṃ sampattiṃ sādhetuṃ samatthaṃ, atha kho sāsanato cāvetvā vighāsādādibhāvassa ceva nerayikādidukkhavisesānañca te saṃvattanikamidaṃ kammaṃ. So tvaṃ idaṃ karonto ubhohi hatthehi vītaccite vā aṅgāre, gūthaṃ vā gahetvā paraṃ paharitukāmo puriso viya attānameva paṭhamaṃ dahasi ceva duggandhañca karosī’’ti.

२४६. परंतु, अशा प्रकारे स्वतःला उपदेश करूनही जर त्याचा द्वेष (प्रतिघ) शांत होत नसेल, तर त्याने स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या 'कर्मस्वकीयतेचे' (कर्म हेच स्वतःचे धन असणे) चिंतन करावे. त्यात सर्वप्रथम स्वतःच्या कर्मस्वकीयतेचे या प्रकारे चिंतन करावे: 'हे माणसा, तू त्याच्यावर रागवून काय करणार? क्रोधाने निर्माण झालेले हे कर्म तुझ्याच अहितासाठी कारणीभूत ठरेल, नाही का? कारण तू स्वतःच्या कर्माचा मालक आहेस, कर्माचा वारसदार आहेस, कर्मापासूनच तुझा जन्म आहे, कर्मच तुझा नातेवाईक आहे आणि कर्मच तुझा आश्रय आहे. तू जे काही कर्म करशील, त्याचाच तू वाटेकरी (वारसदार) होशील. आणि तुझे हे (क्रोधाचे) कर्म तुला सम्यक्संबोधी, प्रत्येकबोधी, श्रावकभूमी किंवा ब्रह्माचे पद, इंद्राचे पद, चक्रवर्ती राजाचे पद किंवा प्रादेशिक राजाचे पद यांपैकी कोणतीही संपत्ती मिळवून देण्यास समर्थ नाही. उलट, हे कर्म तुला शासनापासून (धम्मापासून) भ्रष्ट करून उष्टे अन्न खाणारा बनवण्यास आणि नरकातील विविध दुःखांना प्राप्त करून देण्यास कारणीभूत ठरेल. असे कर्म करणारा तू, दोन्ही हातांनी धगधगते निखारे किंवा विष्ठा हातात घेऊन दुसऱ्यावर फेकू इच्छिणाऱ्या माणसासारखा आहेस, जो स्वतःलाच आधी जाळून घेतो किंवा स्वतःलाच दुर्गंधीयुक्त करतो.'

Evaṃ attano kammassakataṃ paccavekkhitvā parassapi evaṃ paccavekkhitabbā ‘‘esopi tava kujjhitvā kiṃ karissati? Nanu etassevetaṃ anatthāya saṃvattissati? Kammassako hi ayamāyasmā kammadāyādo…pe… yaṃ kammaṃ karissati, tassa dāyādo bhavissati. Idañcassa kammaṃ neva sammāsambodhiṃ, na paccekabodhiṃ, na sāvakabhūmiṃ, na brahmattasakkattacakkavattipadesarājādisampattīnaṃ aññataraṃ sampattiṃ sādhetuṃ samatthaṃ, atha kho sāsanato cāvetvā vighāsādādibhāvassa ceva nerayikādidukkhavisesānañcassa saṃvattanikamidaṃ kammaṃ. Svāyaṃ idaṃ karonto paṭivāte ṭhatvā paraṃ rajena okiritukāmo puriso viya attānaṃyeva okirati. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

अशा प्रकारे स्वतःच्या कर्मस्वकीयतेचे चिंतन करून, दुसऱ्याच्या कर्मस्वकीयतेचेही या प्रकारे चिंतन करावे: 'हा मनुष्य देखील तुझ्यावर रागवून काय करू शकेल? त्याचे हे कृत्य त्याच्याच अहितासाठी कारणीभूत ठरेल, नाही का? कारण हा आयुष्यमान देखील स्वतःच्या कर्माचा मालक आहे, कर्माचा वारसदार आहे... इत्यादी... तो जे काही कर्म करेल, त्याचाच तो वारसदार होईल. आणि त्याचे हे कर्म त्याला सम्यक्संबोधी, प्रत्येकबोधी, श्रावकभूमी किंवा ब्रह्माचे पद, इंद्राचे पद, चक्रवर्ती राजाचे पद किंवा प्रादेशिक राजाचे पद यांपैकी कोणतीही संपत्ती मिळवून देण्यास समर्थ नाही. उलट, हे कर्म त्याला शासनापासून भ्रष्ट करून उष्टे अन्न खाणारा बनवण्यास आणि नरकातील विविध दुःखांना प्राप्त करून देण्यास कारणीभूत ठरेल. असे कर्म करणारा हा मनुष्य, वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेला उभा राहून दुसऱ्यावर धूळ फेकू इच्छिणाऱ्या माणसासारखा आहे, जो स्वतःवरच धूळ उडवून घेतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे –

‘‘‘Yo appaduṭṭhassa narassa dussati,Suddhassa posassa anaṅgaṇassa;

Tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ,Sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto’’’ti. (dha. pa. 125;

su. ni. 667);

“जो मनुष्य निष्पाप, शुद्ध आणि दोषरहित व्यक्तीचा द्रोह करतो, त्या मूर्ख माणसाकडेच ते पाप परत येते; जसे वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने फेकलेली बारीक धूळ फेकणाऱ्यावरच परत येते।”

247. Sace panassa evaṃ kammassakatampi paccavekkhato neva vūpasammati, athānena satthu pubbacariyaguṇā anussaritabbā.

२४७. परंतु, अशा प्रकारे कर्मस्वकीयतेचे चिंतन करूनही जर त्याचा राग शांत होत नसेल, तर त्याने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) पूर्वचरित्रातील गुणांचे स्मरण करावे।

Tatrāyaṃ paccavekkhaṇānayo – ambho pabbajita, nanu te satthā pubbeva sambodhā anabhisambuddho bodhisattopi samāno cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pāramiyo pūrayamāno tattha tattha vadhakesupi paccatthikesu cittaṃ nappadūsesi. Seyyathidaṃ, sīlavajātake tāva attano deviyā paduṭṭhena pāpaamaccena ānītassa paṭirañño tiyojanasataṃ [Pg.295] rajjaṃ gaṇhantassa nisedhanatthāya uṭṭhitānaṃ amaccānaṃ āvudhampi chupituṃ na adāsi. Puna saddhiṃ amaccasahassena āmakasusāne galappamāṇaṃ bhūmiṃ khaṇitvā nikhaññamāno cittappadosamattampi akatvā kuṇapakhādanatthaṃ āgatānaṃ siṅgālānaṃ paṃsuviyūhanaṃ nissāya purisakāraṃ katvā paṭiladdhajīvito yakkhānubhāvena attano sirigabbhaṃ oruyha sirisayane sayitaṃ paccatthikaṃ disvā kopaṃ akatvāva aññamaññaṃ sapathaṃ katvā taṃ mittaṭṭhāne ṭhapayitvā āha –

या संदर्भात विचार करण्याची पद्धत अशी आहे – हे भिक्षू, तुमचे शास्ता (गुरु) असलेल्या भगवान बुद्धांनी संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, केवळ बोधिसत्त्व असतानाच, चार असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत पारमिता पूर्ण करत असताना, त्या त्या जन्मात स्वतःला छळणाऱ्या शत्रूंवर आणि मारेकऱ्यांवरही आपले चित्त दूषित केले नाही ना? उदाहरणार्थ, प्रथम शीलव जातकामध्ये, स्वतःच्या राणीशी गैरवर्तन करणाऱ्या एका दुष्ट अमात्याने आणलेल्या आणि तीनशे योजनेचे राज्य बळकावण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या शत्रू राजाला रोखण्यासाठी सज्ज झालेल्या आपल्या अमात्यांना त्यांनी शस्त्राला स्पर्श करण्याचीही परवानगी दिली नाही. पुन्हा, एक हजार अमात्यांसह स्मशानात गळ्यापर्यंत जिवंत पुरले जात असतानाही, शत्रूविषयी मनात यत्किंचितही द्वेष न आणता, प्रेत खाण्यासाठी आलेल्या कोल्ह्यांनी माती उकरल्याचा आधार घेऊन, मानवी पराक्रम करून त्यांनी स्वतःचे प्राण वाचवले. त्यानंतर यक्षाच्या प्रभावाने स्वतःच्या शयनगृहात प्रवेश करून, आपल्या वैभवशाली शय्येवर निजलेल्या शत्रू राजाला पाहूनही त्यांनी क्रोध न करता, परस्परांना अभय देण्याची शपथ घेतली आणि त्या शत्रू राजाला मित्राच्या स्थानी प्रस्थापित करून ते म्हणाले –

‘‘Āsīsetheva puriso, na nibbindeyya paṇḍito;

Passāmi vohamattānaṃ, yathā icchiṃ tathā ahū’’ti. (jā. 1.1.51);

“माणसाने नेहमी कल्याणाची आशा धरून प्रयत्नच केला पाहिजे, प्राज्ञ माणसाने कधीही खचून जाऊ नये. मी स्वतःला पाहत आहे, माझी जशी इच्छा होती, तसेच घडले आहे.”

Khantivādījātake dummedhena kāsiraññā ‘‘kiṃvādī tvaṃ samaṇā’’ti puṭṭho ‘‘khantivādī nāmāha’’nti vutte sakaṇṭakāhi kasāhi tāḷetvā hatthapādesu chijjamānesu kopamattampi nākāsi.

खंतिवादी जातकामध्ये, मूर्ख कासी राजाने (कलाबू राजाने) 'हे श्रमणा, तुझा सिद्धांत काय आहे?' असे विचारले असता, 'मी खंतिवादी (क्षमावादी) आहे' असे उत्तर दिल्यावर, राजाने काटेरी चाबकाने मारहाण करून हातपाय तोडले तरीही त्यांनी यत्किंचितही क्रोध केला नाही.

Anacchariyañcetaṃ, yaṃ mahallako pabbajjūpagato evaṃ kareyya. Cūḷadhammapālajātake pana uttānaseyyakopi samāno –

वयाने वृद्ध झालेल्या आणि प्रव्रज्या घेतलेल्या व्यक्तीने असे क्षमाशील वर्तन करणे यात काही आश्चर्य नाही. परंतु, चुलधम्मपाल जातकामध्ये पाठीवर निजणारे लहान बाळ असतानाही –

‘‘Candanarasānulittā, bāhā chijjanti dhammapālassa;

Dāyādassa pathabyā, pāṇā me deva rujjhantī’’ti. (jā. 1.5.49);

“चंदनाच्या रसाने माखलेले, या पृथ्वीच्या वारसाचे म्हणजेच धम्मपालाचे हात तोडले जात आहेत; हे महाराज, माझे प्राण कंठाशी आले आहेत.”

Evaṃ vippalapamānāya mātuyā pitarā mahāpatāpena nāma raññā vaṃsakaḷīresu viya catūsu hatthapādesu chedāpitesu tāvatāpi santuṭṭhiṃ anāpajjitvā sīsamassa chindathāti āṇatte ‘‘ayaṃ dāni te cittapariggaṇhanakālo, idāni ambho dhammapāla, sīsacchedāṇāpake pitari, sīsacchedake purise, paridevamānāya mātari, attani cāti imesu catūsu samacitto hohī’’ti daḷhaṃ samādānamadhiṭṭhāya paduṭṭhākāramattampi nākāsi.

अशा प्रकारे माता विलाप करत असताना, पिता असलेल्या महाप्रताप नावाच्या राजाने बांबूच्या कोवळ्या कोंबाप्रमाणे त्याचे結構 चारही हातपाय तोडण्याची आज्ञा दिली. तेवढ्यानेही समाधान न होऊन जेव्हा राजाने 'याचे डोके कापून टाका' अशी आज्ञा दिली, तेव्हा 'हे धम्मपाला, आता हीच तुझ्या चित्तावर नियंत्रण ठेवण्याची वेळ आहे. आता डोके कापण्याची आज्ञा देणाऱ्या पित्यावर, डोके कापणाऱ्या मारेकऱ्यावर, विलाप करणाऱ्या मातेवर आणि स्वतःवर, या चारी जणांवर समान चित्त ठेव' असा दृढ निश्चय करून त्यांनी मनात यत्किंचितही द्वेषाचा भाव आणला नाही.

Idañcāpi anacchariyameva, yaṃ manussabhūto evamakāsi. Tiracchānabhūtopi pana chaddanto nāma vāraṇo hutvā visappitena sallena nābhiyaṃ viddhopi tāva anatthakārimhi luddake cittaṃ nappadūsesi. Yathāha –

मनुष्य असताना एखाद्याने असे करणे हे देखील फारसे आश्चर्यकारक नाही. परंतु, प्राणी (तिर्यंच) योनीमध्ये असतानाही, छद्दंत नावाचा गजराज असताना, विषारी बाणाने पोटावर प्रहार केला गेला असतानाही, एवढा मोठा अनर्थ करणाऱ्या पारध्यावर त्यांनी आपले चित्त दूषित केले नाही. जसे म्हटले आहे –

‘‘Samappito [Pg.296] puthusallena nāgo,Aduṭṭhacitto luddakaṃ ajjhabhāsi;

Kimatthayaṃ kissa vā samma hetu,Mamaṃ vadhī kassa vāyaṃ payogo’’ti. (jā. 1.16.124);

“मोठ्या विषारी बाणाने विद्ध झालेला तो गजराज, मनात कोणताही द्वेष न ठेवता पारध्याला म्हणाला – 'हे मित्रा, कोणत्या हेतूने किंवा कोणत्या कारणासाठी तू मला मारलेस? हा कोणाचा कट (प्रयोग) आहे?'”

Evaṃ vatvā ca kāsirañño mahesiyā tava dantānamatthāya pesitomhi bhadanteti vutte tassā manorathaṃ pūrento chabbaṇṇarasminiccharaṇasamujjalitacārusobhe attano dante chetvā adāsi.

असे विचारल्यावर पारध्याने 'हे भदंत, कासी राजाच्या मुख्य राणीने तुमच्या दातांसाठी मला पाठवले आहे' असे सांगितले. तेव्हा त्या राणीची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी, सहा रंगांचे किरण बाहेर पडणाऱ्या अत्यंत सुंदर आणि चमकदार अशा स्वतःच्या दातांना कापून त्यांनी दान केले.

Mahākapi hutvā attanāyeva pabbatapapātato uddharitena purisena –

तसेच महाकपि (वानरराज) असताना, पर्वताच्या दरीतून स्वतः बाहेर काढून ज्या माणसाचे प्राण वाचवले होते, त्या माणसाने –

‘‘Bhakkho ayaṃ manussānaṃ, yathevaññe vane migā;

Yaṃnūnimaṃ vadhitvāna, chāto khādeyya vānaraṃ.

“जसे वनातील इतर प्राणी माणसांचे भक्ष्य असतात, तसेच हा वानरही माणसांचे भक्ष्य आहे. मी भुकेलेला आहे, तर या वानराला मारून का खाऊ नये?”

‘‘Āhitova gamissāmi, maṃsamādāya sambalaṃ;

Kantāraṃ nittharissāmi, pātheyyaṃ me bhavissatī’’ti. (jā. 1.16.205-206);

–

“तृप्त होऊन आणि प्रवासाची शिदोरी म्हणून याचे मांस सोबत घेऊन मी जाईन. मी या दुर्गम मार्गातून पार पडेन, हे मांस माझी शिदोरी बनेल.”

Evaṃ cintetvā silaṃ ukkhipitvā matthake sampadālite assupuṇṇehi nettehi taṃ purisaṃ udikkhamāno –

असा विचार करून त्याने दगड उचलून वानरराजाच्या डोक्यावर मारला आणि डोके फोडले. तेव्हा अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी त्या माणसाकडे पाहत –

‘‘Mā ayyosi me bhadante, tvaṃ nāmetādisaṃ kari;

Tvaṃ khosi nāma dīghāvu, aññaṃ vāretumarahasī’’ti. (jā. 1.16.209);

–

“हे भल्या माणसा, असे करू नकोस. तू माझा स्वामी आहेस, तू माझ्याशी असे वर्तन केलेस! हे दीर्घायुषी माणसा, तू तर इतरांना अशा कृत्यांपासून रोखण्यास पात्र आहेस.”

Vatvā tasmiṃ purise cittaṃ appadūsetvā attano ca dukkhaṃ acintetvā tameva purisaṃ khemantabhūmiṃ sampāpesi.

असे बोलून, त्या माणसावर यत्किंचितही राग न धरता आणि स्वतःच्या दुःखाचा विचार न करता, त्यांनी त्या माणसाला सुरक्षितपणे जंगलाच्या बाहेर मानवी वस्तीच्या सीमेवर पोहोचवले.

Bhūridatto nāma nāgarājā hutvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya vammikamuddhani sayamāno kappuṭṭhānaggisadisena osadhena sakalasarīre siñciyamānopi peḷāya pakkhipitvā sakalajambudīpe kīḷāpiyamānopi tasmiṃ brāhmaṇe manopadosamattampi na akāsi. Yathāha –

तसेच भूरिदत्त नावाचा नागराज असताना, उपोसथ अंगांचे अधिष्ठान करून वारुळाच्या टोकावर निजलेले असताना, प्रलयकालीन अग्नीसारख्या जहाल औषधाने संपूर्ण शरीरावर शिंपडले जात असतानाही, आणि पेटीत कोंडून संपूर्ण जंबुद्विपात खेळवले जात असतानाही, त्यांनी त्या ब्राह्मण गारुड्यावर मनात यत्किंचितही द्वेष केला नाही. जसे म्हटले आहे –

‘‘Peḷāya pakkhipantepi, maddantepi ca pāṇinā;

Alampāne na kuppāmi, sīlakhaṇḍabhayā mamā’’ti. (cariyā. 2.16);

“पेटीत कोंडत असताना किंवा हाताने चिरडत असतानाही, माझे शील भंग पावण्याच्या भीतीने मी त्या गारुड्यावर रागवत नाही.”

Campeyyopi [Pg.297] nāgarājā hutvā ahituṇḍikena viheṭhiyamāno manopadosamattampi nuppādesi. Yathāha –

चंपेय्य नागराज असतानाही, गारुड्याने छळले असताना त्यांनी मनात यत्किंचितही द्वेष उत्पन्न केला नाही. जसे म्हटले आहे –

‘‘Tadāpi maṃ dhammacāriṃ, upavutthauposathaṃ;

Ahituṇḍiko gahetvāna, rājadvāramhi kīḷati.

“त्या वेळीही, धर्माचे आचरण करणाऱ्या आणि उपोसथ व्रत पाळणाऱ्या मला, गारुड्याने पकडून राजद्वारात खेळवले.”

‘‘Yaṃ so vaṇṇaṃ cintayati, nīlaṃ pītaṃ va lohitaṃ;

Tassa cittānuvattanto, homi cintitasannibho.

“तो ज्या रंगाचा विचार करायचा – निळा, पिवळा किंवा लाल, त्याच्या इच्छेनुसार मी तशाच रंगाचा बनत असे.”

‘‘Thalaṃ kareyyaṃ udakaṃ, udakampi thalaṃ kare;

Yadihaṃ tassa kuppeyyaṃ, khaṇena chārikaṃ kare.

“मी जमिनीला पाणी आणि पाण्याला जमीन बनवू शकत होतो. जर मी त्याच्यावर रागवलो असतो, तर एका क्षणात त्याला जाळून राख करू शकत होतो.”

‘‘Yadi cittavasī hessaṃ, parihāyissāmi sīlato;

Sīlena parihīnassa, uttamattho na sijjhatī’’ti. (cariyā. 2.21-24);

“परंतु जर मी माझ्या क्रोधाच्या आहारी गेलो असतो, तर मी शीलापासून भ्रष्ट झालो असतो. आणि शीलापासून भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीला परम अर्थ (बुद्धत्व) प्राप्त होत नाही.”

Saṅkhapālanāgarājā hutvā tikhiṇāhi sattīhi aṭṭhasu ṭhānesu ovijjhitvā pahāramukhehi sakaṇṭakā latāyo pavesetvā nāsāya daḷhaṃ rajjuṃ pakkhipitvā soḷasahi bhojaputtehi kājenādāya vayhamāno dharaṇītale ghaṃsiyamānasarīro mahantaṃ dukkhaṃ paccanubhonto kujjhitvā olokitamatteneva sabbe bhojaputte bhasmaṃ kātuṃ samatthopi samāno cakkhuṃ ummīletvā paduṭṭhākāramattampi na akāsi.

शंखपाल नागराज असताना, तीक्ष्ण भाल्यांनी आठ ठिकाणी टोचून, त्या जखमांतून काटेरी वेली ओवून, नाकातून घट्ट दोरी ओढून, सोळा पारध्यांनी कावडीने वाहून नेत असताना, जमिनीवर शरीर घासले गेल्यामुळे अत्यंत तीव्र वेदना सहन करत असतानाही, केवळ रागाने पाहण्यानेच सर्व पारध्यांना भस्म करण्याची शक्ती असूनही, त्यांनी डोळे उघडून यत्किंचितही द्वेषाचा भाव दाखवला नाही.

Yathāha –

जसे म्हटले आहे –

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiñcaḷāra,Uposathaṃ niccamupāvasāmi;

Athāgamuṃ soḷasa bhojaputtā,Rajjuṃ gahetvāna daḷhañca pāsaṃ.

“हे आळारा, मी चतुर्दशी आणि पंचदशीला नेहमी उपोसथ व्रत पाळत असे. तेव्हा सोळा पारधी दोरी आणि घट्ट फास घेऊन आले.”

‘‘Bhetvāna nāsaṃ atikassa rajjuṃ,Nayiṃsu maṃ samparigayha luddā;

Etādisaṃ dukkhamahaṃ titikkhaṃ,Uposathaṃ appaṭikopayanto’’ti. (jā. 2.17.180-181);

“नाक टोचून, दोरी घट्ट ओढून, त्या क्रूर पारध्यांनी मला चहूबाजूंनी घेरून नेले. माझे उपोसथ व्रत भंग पावू नये म्हणून मी अशा तीव्र वेदना सहन केल्या.”

Na [Pg.298] kevalañca etāneva, aññānipi mātuposakajātakādīsu anekāni acchariyāni akāsi. Tassa te idāni sabbaññutaṃ pattaṃ sadevaloke kenaci appaṭisamakhantiguṇaṃ taṃ bhagavantaṃ satthāraṃ apadisato paṭighacittaṃ nāma uppādetuṃ ativiya ayuttaṃ appatirūpanti.

केवळ हेच नव्हे, तर त्यांनी 'मातुपोसक जातक' इत्यादींमध्ये इतरही अनेक आश्चर्यकारक कृत्ये (अतिशय कठीण सहनशीलतेने) केली होती. आता सर्वज्ञता प्राप्त केलेल्या आणि देवलोकासह संपूर्ण जगात कोणाशीही तुलना न होऊ शकणाऱ्या क्षमागुणाने (खंती) युक्त असलेल्या त्या भगवान बुद्धांना आपले शास्ता (गुरू) मानणाऱ्या तुमच्या मनात, त्यांच्याविषयी क्रोधाची भावना (पटिघचित्त) निर्माण होणे अत्यंत अयोग्य आणि अयोग्य आहे.

248. Sace panassa evaṃ satthu pubbacaritaguṇaṃ paccavekkhatopi dīgharattaṃ kilesānaṃ dāsabyaṃ upagatassa neva taṃ paṭighaṃ vūpasammati, athānena anamataggiyāni paccavekkhitabbāni. Tatra hi vuttaṃ –

२४८. परंतु, अशा प्रकारे शास्तांच्या (बुद्धांच्या) पूर्वचरित्रातील गुणांचे चिंतन करूनही, दीर्घकाळापासून क्लेशांच्या (किलेसांच्या) गुलामगिरीत राहिलेल्या या साधकाचा तो क्रोध जर शांत होत नसेल, तर त्याने 'अनमतग्गिय सुत्तां'चे (संसाराच्या अनादी काळाविषयीच्या सूत्रांचे) चिंतन केले पाहिजे. कारण त्या सूत्रांमध्ये असे म्हटले आहे –

‘‘Na so, bhikkhave, satto sulabharūpo, yo na mātābhūtapubbo, yo na pitābhūtapubbo, yo na bhātā, yo na bhaginī, yo na putto, yo na dhītābhūtapubbā’’ti (saṃ. ni. 2.137-142).

“भिक्खूंनो, असा कोणताही प्राणी शोधणे सोपे नाही, जो भूतकाळात कधी आपली माता झाला नसेल, जो कधी पिता झाला नसेल, जो कधी भाऊ झाला नसेल, जो कधी बहीण झाली नसेल, जो कधी मुलगा झाला नसेल किंवा जी कधी मुलगी झाली नसेल.”

Tasmā tasmiṃ puggale evaṃ cittaṃ uppādetabbaṃ, ‘‘ayaṃ kira me atīte mātā hutvā dasamāse kucchiyā pariharitvā muttakarīsakheḷasiṅghāṇikādīni haricandanaṃ viya ajigucchamānā apanetvā ure naccāpentī aṅgena pariharamānā posesi, pitā hutvā ajapathasaṅkupathādīni gantvā vāṇijjaṃ payojayamāno mayhamatthāya jīvitampi pariccajitvā ubhatobyūḷhe saṅgāme pavisitvā nāvāya mahāsamuddaṃ pakkhanditvā aññāni ca dukkarāni karitvā ‘puttake posessāmī’ti tehi tehi upāyehi dhanaṃ saṃharitvā maṃ posesi. Bhātā, bhaginī, putto, dhītā ca hutvāpi idañcidañcupakāraṃ akāsīti tatra me nappatirūpaṃ manaṃ padūsetu’’nti.

म्हणून, त्या व्यक्तीबद्दल मनात असे विचार आणले पाहिजेत की, “ही व्यक्ती भूतकाळात माझी माता झाली होती, तिने मला दहा महिने गर्भात सांभाळले, मूत्र, विष्ठा, लाळ, शेंबूड इत्यादी घाण चंदनाप्रमाणे न कंटाळता साफ केली, मला छातीशी कवटाळले आणि आपल्या शरीरावर खेळवत माझे पालनपोषण केले. ही व्यक्ती माझा पिता झाली होती, तिने शेळ्यांच्या जाण्याच्या कठीण वाटांवरून किंवा खिळे ठोकलेल्या अरुंद मार्गांवरून प्रवास करून व्यापार केला, माझ्यासाठी स्वतःच्या प्राणांचीही पर्वा न करता दोन्ही बाजूंनी वेढलेल्या युद्धांमध्ये प्रवेश केला, जहाजाने महासागरात प्रवास केला आणि इतर अनेक कठीण कामे करून 'मी माझ्या मुलांचे पालनपोषण करेन' या भावनेने वेगवेगळ्या उपायांनी धन गोळा करून माझे संगोपन केले. तसेच भाऊ, बहीण, मुलगा आणि मुलगी होऊनही त्यांनी माझी अशी विविध प्रकारे मदत केली होती. त्यामुळे अशा व्यक्तीबद्दल माझ्या मनात द्वेष निर्माण करणे मला मुळीच योग्य नाही.”

249. Sace pana evampi cittaṃ nibbāpetuṃ na sakkotiyeva, athānena evaṃ mettānisaṃsā paccavekkhitabbā – ‘‘ambho pabbajita, nanu vuttaṃ bhagavatā –

२४९. परंतु, जर अशा प्रकारे विचार करूनही तो आपला राग शांत करू शकत नसेल, तर त्याने मैत्रीच्या (मेत्ता) फायद्यांचे (आनिसंस) खालीलप्रमाणे चिंतन केले पाहिजे – “हे प्रव्रजिता (संन्याशा), भगवंतांनी असे म्हटले आहे ना –

‘Mettāya kho, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā[Pg.299]. Katame ekādasa? Sukhaṃ supati, sukhaṃ paṭibujjhati, na pāpakaṃ supinaṃ passati, manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, devatā rakkhanti, nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamati, tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyati, mukhavaṇṇo pasīdati, asammūḷho kālaṅkaroti, uttarimappaṭivijjhanto brahmalokūpago hotī’ti (a. ni. 11.15).

‘भिक्खूंनो, मैत्रीयुक्त चित्तविमुक्तीचा (मेत्ता चेतोविमुत्ती) सराव केल्यास, तिची भावना केल्यास, तिचा वारंवार अभ्यास केल्यास, तिला वाहनासारखे (प्रवासाचे साधन) बनवल्यास, तिला आपला आधार बनवल्यास, तिची चांगली स्थापना केल्यास, तिचा परिचय वाढवल्यास आणि तिचा चांगला आरंभ केल्यास अकरा फायद्यांची अपेक्षा करता येते. कोणते आहेत ते अकरा फायदे? १. माणूस सुखाने झोपतो, २. सुखाने जागा होतो, ३. वाईट स्वप्ने पाहत नाही, ४. मनुष्यांना प्रिय होतो, ५. अमनुष्यांना (इतर प्राण्यांना/अमानवांना) प्रिय होतो, ६. देव त्याचे रक्षण करतात, ७. त्याच्यावर अग्नी, विष किंवा शस्त्राचा प्रभाव पडत नाही, ८. त्याचे चित्त लवकर एकाग्र (समाधीत) होते, ९. चेहऱ्याचा वर्ण प्रसन्न आणि तेजस्वी होतो, १०. तो गोंधळात न पडता (जागरूक राहून) मृत्यू पावतो, आणि ११. जर त्याने याहून उच्च अवस्था (अर्हतपद) प्राप्त केली नाही, तर तो ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो.’

‘‘Sace tvaṃ idaṃ cittaṃ na nibbāpessasi, imehi ānisaṃsehi paribāhiro bhavissasī’’ti.

“जर तू या क्रोधाला शांत केले नाहीस, तर तू या सर्व फायद्यांपासून वंचित राहशील,” असे चिंतन केले पाहिजे.

250. Evampi nibbāpetuṃ asakkontena pana dhātuvinibbhogo kātabbo. Kathaṃ? ‘‘Ambho pabbajita, tvaṃ etassa kujjhamāno kassa kujjhasi? Kiṃ kesānaṃ kujjhasi, udāhu lomānaṃ, nakhānaṃ…pe… muttassa kujjhasi? Atha vā pana kesādīsu pathavīdhātuyā kujjhasi, āpodhātuyā, tejodhātuyā, vāyodhātuyā kujjhasi? Ye vā pañcakkhandhe dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo upādāya ayamāyasmā itthannāmoti vuccati, tesu kiṃ rūpakkhandhassa kujjhasi, udāhu vedanā saññā saṅkhāraviññāṇakkhandhassa kujjhasi? Kiṃ vā cakkhāyatanassa kujjhasi, kiṃ rūpāyatanassa kujjhasi…pe… kiṃ manāyatanassa kujjhasi, kiṃ dhammāyatanassa kujjhasi? Kiṃ vā cakkhudhātuyā kujjhasi, kiṃ rūpadhātuyā, kiṃ cakkhuviññāṇadhātuyā…pe… kiṃ manodhātuyā, kiṃ dhammadhātuyā, kiṃ manoviññāṇadhātuyā’’ti? Evañhi dhātuvinibbhogaṃ karoto āragge sāsapassa viya ākāse cittakammassa viya ca kodhassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ na hoti.

२५०. अशा प्रकारेही राग शांत करण्यास असमर्थ असलेल्या साधकाने धातूंचे पृथक्करण (धातुविनिब्भोग) केले पाहिजे. ते कसे करावे? “हे प्रव्रजिता, तू या व्यक्तीवर रागवत असताना नक्की कोणावर रागवत आहेस? तू केसांवर रागवत आहेस की अंगावरील केसांवर (लोम), नखांवर... इत्यादी... की मूत्रावर रागवत आहेस? किंवा केसांमधील पृथ्वीधातूवर रागवत आहेस, की आपधातूवर, तेजधातूवर, की वायुधातूवर रागवत आहेस? किंवा ज्या पाच स्कंध, बारा आयतने आणि अठरा धातूंना धरून या आदरणीय व्यक्तीला अमुक-अमुक नावाचे म्हटले जाते, त्यापैकी तू रूपस्कंधावर रागवत आहेस, की वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञानस्कंधावर रागवत आहेस? तू चक्षु-आयतनावर रागवत आहेस की रूप-आयतनावर... इत्यादी... मन-आयतनावर रागवत आहेस की धर्म-आयतनावर रागवत आहेस? तू चक्षुधातूवर रागवत आहेस, रूपधातूवर, चक्षुविज्ञानधातूवर... इत्यादी... मनोधातूवर, धर्मधातूवर, की मनोविज्ञानधातूवर रागवत आहेस?” अशा प्रकारे धातूंचे पृथक्करण करणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात, सुईच्या टोकावर मोहरीचा दाणा टिकू शकत नाही किंवा आकाशात चित्र काढता येत नाही, त्याप्रमाणे क्रोधाला टिकून राहण्यासाठी कोणतेही स्थान उरत नाही.

251. Dhātuvinibbhogaṃ pana kātuṃ asakkontena dānasaṃvibhāgo kātabbo. Attano santakaṃ parassa dātabbaṃ, parassa santakaṃ attanā gahetabbaṃ. Sace pana paro bhinnājīvo hoti aparibhogārahaparikkhāro, attano santakameva dātabbaṃ. Tassevaṃ karoto ekanteneva tasmiṃ puggale āghāto vūpasammati. Itarassa ca atītajātito paṭṭhāya anubandhopi kodho taṅkhaṇaññeva vūpasammati, cittalapabbatavihāre tikkhattuṃ vuṭṭhāpitasenāsanena piṇḍapātikattherena ‘‘ayaṃ[Pg.300], bhante, aṭṭhakahāpaṇagghanako patto mama mātarā upāsikāya dinno dhammiyalābho, mahāupāsikāya puññalābhaṃ karothā’’ti vatvā dinnaṃ pattaṃ laddhamahātherassa viya. Evaṃ mahānubhāvametaṃ dānaṃ nāma. Vuttampi cetaṃ –

२५१. परंतु, जर कोणी धातूंचे पृथक्करण करण्यासही असमर्थ असेल, तर त्याने दानाचे वाटप (दानसंविभाग) केले पाहिजे. स्वतःची वस्तू त्या दुसऱ्या (शत्रू) व्यक्तीला दिली पाहिजे आणि त्या दुसऱ्या व्यक्तीची वस्तू स्वतः स्वीकारली पाहिजे. जर ती दुसरी व्यक्ती भ्रष्ट आजीविका (भिज्नाजीवो) असलेली असेल आणि तिचे साहित्य वापरण्यास अयोग्य असेल, तर केवळ स्वतःचीच वस्तू तिला दान दिली पाहिजे. असे केल्याने, त्या व्यक्तीबद्दल असलेला द्वेष निश्चितपणे शांत होतो. आणि दुसऱ्या व्यक्तीचाही, जो राग पूर्वजन्मापासून चालत आलेला असतो, तो त्याच क्षणी शांत होतो. जसे चित्तलपब्बत विहारात, ज्यांना तीन वेळा आसनावरून उठवले गेले होते, त्या पिण्डपातिक थेरांनी, “भंते, हा आठ कहापण मूल्याचा भिक्षापात्र माझ्या आईने (उпасिकेने) मला दिला आहे, हा धार्मिक मार्गाने मिळालेला लाभ आहे. आपण त्या महाउपासिकेला पुण्याचा लाभ करून द्यावा,” असे म्हणून दिलेला भिक्षापात्र स्वीकारणाऱ्या महाथेरांचा द्वेष शांत झाला होता, त्याप्रमाणे. अशा प्रकारे, दानाचा प्रभाव अत्यंत महान आहे. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘Adantadamanaṃ dānaṃ, dānaṃ sabbatthasādhakaṃ;

Dānena piyavācāya, unnamanti namanti cā’’ti.

“दान हे अदंतात (असंस्कारी किंवा अमर्याद लोकांना) नमवणारे आहे, दान हे सर्व हेतू साध्य करणारे आहे. दानाने आणि प्रिय बोलण्याने (देणारे) उन्नत होतात आणि (घेणारे) नम्र होतात।”

252. Tassevaṃ verīpuggale vūpasantapaṭighassa yathā piyātippiyasahāyakamajjhattesu, evaṃ tasmimpi mettāvasena cittaṃ pavattati. Athānena punappunaṃ mettāyantena attani piyapuggale majjhatte verīpuggaleti catūsu janesu samacittataṃ sampādentena sīmāsambhedo kātabbo. Tassidaṃ lakkhaṇaṃ, sace imasmiṃ puggale piyamajjhattaverīhi saddhiṃ attacatutthe ekasmiṃ padese nisinne corā āgantvā ‘‘bhante, ekaṃ bhikkhuṃ amhākaṃ dethā’’ti vatvā ‘‘kiṃ kāraṇā’’ti vutte ‘‘taṃ māretvā galalohitaṃ gahetvā balikaraṇatthāyā’’ti vadeyyuṃ, tatra ceso bhikkhu ‘‘asukaṃ vā asukaṃ vā gaṇhantū’’ti cinteyya, akatova hoti sīmāsambhedo. Sacepi ‘‘maṃ gaṇhantu, mā ime tayo’’tipi cinteyya, akatova hoti sīmāsambhedo. Kasmā? Yassa yassa hi gahaṇamicchati, tassa tassa ahitesī hoti, itaresaṃyeva hitesī hoti.

२५२. अशा प्रकारे शत्रू व्यक्तीबद्दलचा क्रोध शांत झाल्यावर, जसे प्रिय, अतिप्रिय मित्र आणि तटस्थ व्यक्तीबद्दल मैत्रीची भावना निर्माण होते, तसेच त्या शत्रू व्यक्तीबद्दलही मैत्रीच्या प्रभावाने चित्त प्रवृत्त होते. त्यानंतर, वारंवार मैत्रीची भावना वाढवत, स्वतःमध्ये, प्रिय व्यक्तीमध्ये, तटस्थ व्यक्तीमध्ये आणि शत्रू व्यक्तीमध्ये – या चारही जणांमध्ये समान चित्तभाव (समचित्तता) निर्माण करून 'सीमाभेद' (सीमासम्भेद - भेद नष्ट करणे) केला पाहिजे. त्याचे लक्षण असे आहे: समजा, हा मैत्रीची भावना करणारा साधक प्रिय व्यक्ती, तटस्थ व्यक्ती आणि शत्रू व्यक्ती यांच्यासह स्वतः चौथा होऊन एका ठिकाणी बसलेला असताना, तिथे दरोडेखोर आले आणि म्हणाले, “भंते, आम्हाला एक भिक्खू द्या.” त्यावर “कशासाठी?” असे विचारल्यावर त्यांनी सांगितले की, “त्याला मारून, त्याच्या गळ्यातील रक्त काढून बळी देण्यासाठी.” अशा वेळी जर त्या भिक्खूने विचार केला की, “याला किंवा त्याला घेऊन जा,” तर सीमाभेद झालेला नसतो. आणि जर त्याने असा विचार केला की, “मला घेऊन जा, या तिघांना सोडून द्या,” तरीही सीमाभेद झालेला नसतो. कारण काय? कारण ज्याला ज्याला पकडण्याची तो इच्छा करतो, त्याचे तो अहित इच्छितो आणि इतरांचेच केवळ हित इच्छितो.

Yadā pana catunnaṃ janānamantare ekampi corānaṃ dātabbaṃ na passati, attani ca tesu ca tīsu janesu samameva cittaṃ pavatteti, kato hoti sīmāsambhedo. Tenāhu porāṇā –

परंतु, जेव्हा त्या चारही व्यक्तींमध्ये दरोडेखोरांना देण्यासारखा एकही जण त्याला दिसत नाही आणि तो स्वतःमध्ये व त्या इतर तिन्ही व्यक्तींमध्ये अगदी समान चित्त प्रवृत्त करतो, तेव्हा सीमाभेद पूर्ण होतो. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Attani hitamajjhatte, ahite ca catubbidhe;

Yadā passati nānattaṃ, hitacittova pāṇinaṃ.

स्वतःमध्ये, प्रिय व्यक्तीमध्ये, तटस्थ व्यक्तीमध्ये आणि शत्रूमध्ये अशा चार प्रकारच्या व्यक्तींमध्ये जेव्हा मनुष्य (भेद किंवा) भिन्नता पाहतो, तेव्हा त्याला केवळ 'प्राण्यांच्या कल्याणाची इच्छा असणारा' (हितचित्त) असेच म्हटले जाते.

‘‘Na nikāmalābhī mettāya, kusalīti pavuccati;

Yadā catasso sīmāyo, sambhinnā honti bhikkhuno.

परंतु तोपर्यंत त्याला 'मैत्रीमध्ये इच्छित लाभ मिळवणारा' किंवा 'कुशल' असे म्हटले जात नाही. जेव्हा भिक्खूच्या (स्वतः इत्यादी) चारही सीमा नष्ट होतात (म्हणजेच सीमाभेद होतो),

‘‘Samaṃ pharati mettāya, sabbalokaṃ sadevakaṃ;

Mahāviseso purimena, yassa sīmā na ñāyatī’’ti.

आणि तो देवलोकासह संपूर्ण जगाला मैत्रीने समान रीतीने व्यापतो; ज्या भिक्खूच्या सीमा ओळखता येत नाहीत (नष्ट होतात), तो भिक्खू पहिल्या (भेद पाहणाऱ्या) व्यक्तीपेक्षा भावनेने अत्यंत श्रेष्ठ व विशेष ठरतो.

253. Evaṃ [Pg.301] sīmāsambhedasamakālameva ca iminā bhikkhunā nimittañca upacārañca laddhaṃ hoti. Sīmāsambhede pana kate tameva nimittaṃ āsevanto bhāvento bahulīkaronto appakasireneva pathavīkasiṇe vuttanayeneva appanaṃ pāpuṇāti.

२५३. अशा प्रकारे, सीमाभेद होण्याच्या क्षणीच या भिक्खूला (प्रतिभाग) निमित्त आणि उपचार (समाधी) प्राप्त होते. सीमाभेद झाल्यावर, त्याच निमित्ताचे वारंवार सेवन करत, भावना करत आणि त्याचा सराव करत असताना, तो फारशा कष्टांशिवाय, पृथ्वीकसिणामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच अप्पना (अर्पणा समाधी) प्राप्त करतो.

Ettāvatānena adhigataṃ hoti pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamajjhānaṃ mettāsahagataṃ. Adhigate ca tasmiṃ tadeva nimittaṃ āsevanto bhāvento bahulīkaronto anupubbena catukkanaye dutiyatatiyajjhānāni, pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni ca pāpuṇāti.

एवढ्या भावनेच्या अभ्यासाने या योग्याला पाच अंगांचा त्याग केलेले, पाच अंगांनी युक्त असलेले, तीन प्रकारच्या कल्याणाने आणि दहा लक्षणांनी संपन्न असलेले मैत्रीयुक्त प्रथम ध्यान प्राप्त होते. ते प्राप्त झाल्यावर, त्याच निमित्ताचे सेवन, भावना आणि वारंवार सराव करत तो अनुक्रमे चतुष्क पद्धतीने द्वितीय व तृतीय ध्यान आणि पंचक पद्धतीने द्वितीय, तृतीय व चतुर्थ ध्यान प्राप्त करतो.

So hi paṭhamajjhānādīnaṃ aññataravasena mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati (vibha. 642; dī. ni. 1.556). Paṭhamajjhānādivasena appanāppattacittasseva hi ayaṃ vikubbanā sampajjati.

तो योगी प्रथम ध्यानादींपैकी कोणत्याही एका ध्यानाच्या प्रभावाने मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो (राहतो). तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरके (सर्व बाजूंना), सर्व ठिकाणी, सर्वात्मभावाने (स्वतःप्रमाणे मानून), सर्व प्राण्यांनी युक्त असलेल्या संपूर्ण जगाला मैत्रीयुक्त, विस्तृत, महग्गत (महान), अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित (द्वेषरहित) चित्ताने व्यापून विहरतो. कारण प्रथम ध्यानादींच्या प्रभावाने अप्पना (अर्पणा) प्राप्त चित्त असलेल्या योग्यालाच ही विकुब्बना (ऋद्धी किंवा ध्यानाचा विस्तार) प्राप्त होते.

254. Ettha ca mettāsahagatenāti mettāya samannāgatena. Cetasāti cittena. Ekaṃ disanti ekamekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāya ekadisāpariyāpannasattapharaṇavasena vuttaṃ. Pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā. Viharatīti brahmavihārādhiṭṭhitaṃ iriyāpathavihāraṃ pavatteti. Tathā dutiyanti yathā puratthimādīsu disāsu yaṃkiñci ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tatheva tadanantaraṃ dutiyaṃ tatiyaṃ catutthañcāti attho. Iti uddhanti eteneva nayena uparimaṃ disanti vuttaṃ hoti. Adho tiriyanti adhodisampi tiriyaṃdisampi evameva. Tattha ca adhoti heṭṭhā. Tiriyanti anudisāsu. Evaṃ sabbadisāsu assamaṇḍale assamiva mettāsahagataṃ cittaṃ sāretipi paccāsāretipīti. Ettāvatā ekaṃ disaṃ pariggahetvā odhiso mettāpharaṇaṃ dassitaṃ.

२५४. येथे 'मेत्तासहगतेन' म्हणजे मैत्रीने युक्त असलेल्या. 'चेतसा' म्हणजे चित्ताने. 'एकं दिसं' (एका दिशेला) हे पद एका विशिष्ट दिशेतील प्रथम गृहीत धरलेल्या प्राण्यांना उद्देशून, त्या एका दिशेमध्ये समाविष्ट असलेल्या प्राण्यांना मैत्रीने व्यापण्याच्या अर्थाने म्हटले आहे. 'फरित्वा' म्हणजे स्पर्श करून, आलंबन (विषय) करून. 'विहरति' म्हणजे ब्रह्मविहारावर अधिष्ठित असलेल्या इरियापथाने (चार शारीरिक स्थितींमध्ये) राहणे चालू ठेवतो. 'तथा दुतियं' म्हणजे पूर्व इत्यादी दिशांपैकी कोणत्याही एका दिशेला व्यापून जसा विहरतो, तसेच त्यानंतर दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेलाही व्यापून विहरतो, असा अर्थ आहे. 'इति उद्धं' म्हणजे याच पद्धतीने वरच्या दिशेला व्यापून विहरतो, असे म्हटले आहे. 'अधो तिरियं' म्हणजे खालच्या दिशेला आणि तिरक्या (कोपऱ्यांमधील) दिशांनाही याचप्रमाणे व्यापून विहरतो. त्यामध्ये 'अधो' म्हणजे खाली (असलेल्या प्राण्यांना) आणि 'तिरियं' म्हणजे उपदिशांमध्ये (कोपऱ्यांमधील दिशांमध्ये असलेल्या प्राण्यांना). अशा प्रकारे सर्व दिशांमध्ये, जसे घोड्यांच्या रिंगणात घोड्याला पुढे धाववले जाते आणि मागे फिरवले जाते, तसेच मैत्रीयुक्त चित्ताला सर्व दिशांमध्ये पुढे नेले जाते आणि मागे फिरवले जाते, असा अर्थ आहे. एवढ्या विवेचनाने एका दिशेचा स्वीकार करून मर्यादित स्वरूपात (ओधिसो) मैत्री पसरवणे दर्शवले आहे.

Sabbadhītiādi pana anodhiso dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha sabbadhīti sabbattha. Sabbattatāyāti sabbesu hīnamajjhimukkaṭṭhamittasapattamajjhattādippabhedesu attatāya[Pg.302]. ‘‘Ayaṃ parasatto’’ti vibhāgaṃ akatvā attasamatāyāti vuttaṃ hoti. Atha vā sabbattatāyāti sabbena cittabhāgena īsakampi bahi avikkhipamānoti vuttaṃ hoti. Sabbāvantanti sabbasattavantaṃ, sabbasattayuttanti attho. Lokanti sattalokaṃ. Vipulenātievamādipariyāyadassanato panettha puna mettāsahagatenāti vuttaṃ. Yasmā vā ettha odhiso pharaṇe viya puna tathāsaddo itisaddo vā na vutto, tasmā puna mettāsahagatena cetasāti vuttaṃ. Nigamavasena vā etaṃ vuttaṃ. Vipulenāti ettha ca pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā. Bhūmivasena pana etaṃ mahaggataṃ paguṇavasena ca appamāṇasattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ, byāpādapaccatthikappahānena averaṃ, domanassappahānato abyāpajjaṃ, niddukkhanti vuttaṃ hoti. Ayaṃ mettāsahagatena cetasātiādinā nayena vuttāya vikubbanāya attho.

परंतु 'सब्बधि' (सर्व ठिकाणी) इत्यादी शब्द अमर्यादित स्वरूपात (अनोधिसो) मैत्री पसरवणे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहेत. त्यामध्ये 'सब्बधि' म्हणजे सर्व ठिकाणी (दहाही दिशांमध्ये). 'सब्बत्तताय' म्हणजे हीन, मध्यम, प्रणीत (उत्कृष्ट), मित्र, शत्रू, तटस्थ इत्यादी भेद असलेल्या सर्व प्राण्यांमध्ये स्वतःच्या आत्मभावाने (स्वतःप्रमाणे मानून). 'हा दुसरा प्राणी आहे' असा भेद न करता स्वतःच्या समानतेने, असा याचा अर्थ आहे. किंवा 'सब्बत्तताय' म्हणजे संपूर्ण चित्ताने, थोडेसुद्धा बाहेर न भरकटू देता, असा अर्थ आहे. 'सब्बावन्तं' म्हणजे सर्व प्राण्यांनी युक्त असलेल्या, सर्व प्राण्यांशी संबंधित असलेल्या, असा अर्थ आहे. 'लोकं' म्हणजे प्राणीलोकाला (सत्तलोक). पुढे स्पष्ट करायचे तर, 'विपुलेन' इत्यादी पर्यायी शब्दांच्या दर्शनामुळे येथे पुन्हा 'मेत्तासहगतेन' असे म्हटले आहे. किंवा ज्या अर्थी येथे मर्यादित (ओधिसो) मैत्री पसरवण्याप्रमाणे पुन्हा 'तथा' शब्द किंवा 'इति' शब्द वापरलेला नाही, म्हणून पुन्हा 'मेत्तासहगतेन चेतसा' असे म्हटले आहे. किंवा निष्कर्षाच्या (निगमन) स्वरूपात हे म्हटले आहे. 'विपुलेन' यामध्ये पसरवण्याच्या क्षमतेमुळे विपुलता (विस्तृतता) समजली पाहिजे. भूमीच्या (प्रतीच्या) प्रभावाने हे चित्त 'महग्गत' (महान) म्हटले जाते; सरावाच्या प्रभावाने आणि अमर्याद प्राण्यांना आलंबन केल्यामुळे ते 'अप्पमाण' (अमर्याद) म्हटले जाते; व्यापाद (द्वेष) या शत्रूचा त्याग केल्यामुळे ते 'अवेर' (वैररहित) म्हटले जाते; आणि दोमनस्स (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे ते 'अब्यापज्ज' (व्यापादरहित) म्हणजेच मानसिक दुःखापासून मुक्त म्हटले जाते. हा 'मेत्तासहगतेन चेतसा' इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या विकुब्बनेचा (ध्यानाच्या विस्ताराचा) अर्थ आहे.

255. Yathā cāyaṃ appanāppattacittasseva vikubbanā sampajjati, tathā yampi paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 2.22) ‘‘pañcahākārehi anodhisopharaṇā mettācetovimutti, sattahākārehi odhisopharaṇā mettā cetovimutti, dasahākārehi disāpharaṇā mettā cetovimuttī’’ti vuttaṃ, tampi appanāppattacittasseva sampajjatīti veditabbaṃ.

२५५. आणि ज्याप्रमाणे ही विकुब्बना (ध्यानाचा विस्तार) केवळ अप्पना (अर्पणा) प्राप्त चित्त असलेल्या योग्यालाच प्राप्त होते, त्याचप्रमाणे पटिसम्भिदामग्गमध्ये जे म्हटले आहे की—'पाच प्रकारांनी अमर्यादित (अनोधिसो) मैत्री-चेतोविमुत्ती पसरवली जाते, सात प्रकारांनी मर्यादित (ओधिसो) मैत्री-चेतोविमुत्ती पसरवली जाते आणि दहा प्रकारांनी दिशांनुसार मैत्री-चेतोविमुत्ती पसरवली जाते'—ते देखील केवळ अप्पना प्राप्त चित्त असलेल्या योग्यालाच प्राप्त होते, असे समजावे.

Tattha ca sabbe sattā averā abyāpajjā anīghā sukhī attānaṃ pariharantu, sabbe pāṇā, sabbe bhūtā, sabbe puggalā, sabbe attabhāvapariyāpannā averā…pe… pariharantūti imehi pañcahākārehi anodhisopharaṇā mettā cetovimutti veditabbā.

त्या पटिसम्भिदामग्गमध्ये—'सर्व प्राणी वैररहित होवोत, व्यापादरहित (द्वेषरहित) होवोत, दुःखमुक्त होवोत, सुखी होऊन स्वतःचे रक्षण करोत (१); सर्व श्वास घेणारे प्राणी (पाणा) वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत (२); सर्व उत्पन्न झालेले जीव (भूता) वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत (३); सर्व व्यक्ती (पुग्गला) वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत (४); सर्व आत्मभावात समाविष्ट असलेले जीव (अत्तभावपरियापन्ना) वैररहित होवोत, व्यापादरहित होवोत, दुःखमुक्त होवोत, सुखी होऊन स्वतःचे रक्षण करोत (५)'—या पाच प्रकारांनी अमर्यादित (अनोधिसो) मैत्री-चेतोविमुत्ती पसरवली जाते, असे समजावे.

Sabbā itthiyo averā…pe… attānaṃ pariharantu, sabbe purisā, sabbe ariyā, sabbe anariyā, sabbe devā, sabbe manussā, sabbe vinipātikā averā…pe… pariharantūti imehi sattahākārehi odhisopharaṇā mettā cetovimutti veditabbā.

'सर्व स्त्रिया वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत (१); सर्व पुरुष वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत (२); सर्व आर्य (अरिआ) वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत (३); सर्व अनार्य (पृथग्जन) वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत (४); सर्व देव वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत (५); सर्व मनुष्य वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत (६); सर्व विनिपातिक (अपाय भूमीतील जीव) वैररहित होवोत, व्यापादरहित होवोत, दुःखमुक्त होवोत, सुखी होऊन स्वतःचे रक्षण करोत (७)'—या सात प्रकारांनी मर्यादित (ओधिसो) मैत्री-चेतोविमुत्ती पसरवली जाते, असे समजावे.

Sabbe puratthimāya disāya sattā averā…pe… attānaṃ pariharantu. Sabbe pacchimāya disāya, sabbe uttarāya disāya, sabbe dakkhiṇāya disāya, sabbe puratthimāya anudisāya, sabbe pacchimāya anudisāya, sabbe [Pg.303] uttarāya anudisāya, sabbe dakkhiṇāya anudisāya, sabbe heṭṭhimāya disāya, sabbe uparimāya disāya sattā averā…pe… pariharantu. Sabbe puratthimāya disāya pāṇā, bhūtā, puggalā, attabhāvapariyāpannā, averā…pe… pariharantu. Sabbā puratthimāya disāya itthiyo, sabbe purisā, ariyā, anariyā, devā, manussā, vinipātikā averā…pe… pariharantu. Sabbā pacchimāya disāya, uttarāya, dakkhiṇāya, puratthimāya anudisāya, pacchimāya, uttarāya, dakkhiṇāya anudisāya, heṭṭhimāya disāya, uparimāya disāya itthiyo…pe… vinipātikā averā abyāpajjā anīghā sukhī attānaṃ pariharantūti imehi dasahākārehi disāpharaṇā mettā cetovimutti veditabbā.

'पूर्व दिशेकडील सर्व प्राणी वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत. पश्चिम दिशेकडील सर्व प्राणी, उत्तर दिशेकडील सर्व प्राणी, दक्षिण दिशेकडील सर्व प्राणी, आग्नेय दिशेकडील (पूर्व-दक्षिण कोपऱ्यातील) सर्व प्राणी, वायव्य दिशेकडील सर्व प्राणी, ईशान्य दिशेकडील सर्व प्राणी, नैऋत्य दिशेकडील सर्व प्राणी, खालच्या दिशेकडील सर्व प्राणी, वरच्या दिशेकडील सर्व प्राणी वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत. पूर्व दिशेकडील सर्व श्वास घेणारे प्राणी (पाणा), उत्पन्न झालेले जीव (भूता), व्यक्ती (पुग्गला), आत्मभावात समाविष्ट असलेले जीव (अत्तभावपरियापन्ना) वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत. पूर्व दिशेकडील सर्व स्त्रिया, सर्व पुरुष, आर्य, अनार्य, देव, मनुष्य, विनिपातिक वैररहित होवोत... पे... स्वतःचे रक्षण करोत. पश्चिम दिशेकडील, उत्तर दिशेकडील, दक्षिण दिशेकडील, आग्नेय दिशेकडील, वायव्य दिशेकडील, ईशान्य दिशेकडील, नैऋत्य दिशेकडील, खालच्या दिशेकडील, वरच्या दिशेकडील सर्व स्त्रिया... पे... विनिपातिक वैररहित, व्यापादरहित, दुःखमुक्त, सुखी होऊन स्वतःचे रक्षण करोत'—या दहा प्रकारांनी दिशांनुसार मैत्री-चेतोविमुत्ती पसरवली जाते, असे समजावे.

256. Tattha sabbeti anavasesapariyādānametaṃ. Sattāti rūpādīsu khandhesu chandarāgena sattā visattāti sattā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

२५६. तेथे (मैत्री भावनेच्या संदर्भातील 'सब्बे सत्ता' इत्यादी गाथेत) 'सब्बे' (सर्व) हा शब्द संपूर्णपणे (निशेष) समाविष्ट करणारा शब्द आहे. 'सत्ता' (सत्त्व/प्राणी) म्हणजे रूप इत्यादी स्कंधांमध्ये इच्छा आणि रागाने (लोभाने) जे आसक्त (सत्त) आणि अत्यंत बद्ध (विसत्त) आहेत, म्हणून त्यांना 'सत्ता' (सत्त्व) म्हटले जाते. म्हणूनच भगवंतांनी असे म्हटले आहे –

‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto, tatra visatto, tasmā sattoti vuccati… vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto, tatra visatto, tasmā sattoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.161).

"हे राध! रूपामध्ये जी इच्छा (छंद), जो राग, जी नंदी (आनंद) आणि जी तृष्णा आहे, तिथे मनुष्य आसक्त होतो, तिथे तो बद्ध होतो, म्हणून त्याला 'सत्त' (सत्त्व/प्राणी) म्हटले जाते... वेदनेमध्ये... संज्ञेमध्ये... संस्कारांमध्ये... विज्ञानामध्ये जी इच्छा, जो राग, जी नंदी आणि जी तृष्णा आहे, तिथे मनुष्य आसक्त होतो, तिथे तो बद्ध होतो, म्हणून त्याला 'सत्त' म्हटले जाते."

Ruḷhīsaddena pana vītarāgesupi ayaṃ vohāro vattatiyeva, vilīvamayepi bījanivisese tālavaṇṭavohāro viya. Akkharacintakā pana atthaṃ avicāretvā nāmamattametanti icchanti. Yepi atthaṃ vicārenti, te satvayogena sattāti icchanti.

परंतु, रूढी शब्दाच्या (परंपरेच्या) प्रभावामुळे हा 'सत्त' (सत्त्व) हा व्यवहार वीतरागी (रागमुक्त अरहंत) व्यक्तींच्या बाबतीतही वापरला जातोच; ज्याप्रमाणे बांबूच्या कामट्यांपासून बनवलेल्या पंख्यालाही 'तालवृंत' (ताडाच्या पानाचा पंखा) म्हटले जाते. व्याकरणकार (अक्षरचिंतक) मात्र अर्थाचा विचार न करता याला केवळ एक नाव (नाममात्र) मानतात. जे अर्थाचा विचार करतात, ते 'सत्त्व' (बुद्धी, वीर्य किंवा सामर्थ्य) या गुणाशी युक्त असल्यामुळे त्यांना 'सत्त' (सत्त्व) मानतात.

Pāṇanatāya pāṇā, assāsapassāsāyattavuttitāyāti attho. Bhūtattā bhūtā, saṃbhūtattā abhinibbattattāti attho. Punti vuccati nirayo. Tasmiṃ galantīti puggalā, gacchantīti attho. Attabhāvo vuccati sarīraṃ. Khandhapañcakameva vā, tamupādāya paññattimattasambhavato. Tasmiṃ attabhāve pariyāpannāti attabhāvapariyāpannā. Pariyāpannāti paricchinnā, antogadhāti attho.

श्वासोच्छ्वास घेण्याच्या क्रियेमुळे त्यांना 'पाण' (प्राणी) म्हणतात, म्हणजेच श्वास आणि प्रश्वासावर त्यांचे अस्तित्व अवलंबून असते असा अर्थ आहे. उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना 'भूत' म्हणतात, म्हणजेच स्कंधांच्या रूपाने प्रकट किंवा अभिनिर्वृत्त झाल्यामुळे असा अर्थ आहे. 'पु' म्हणजे नरक म्हटले जाते. त्या नरकात जे पडतात किंवा जातात त्यांना 'पुग्गल' (पुद्गल/व्यक्ति) म्हणतात, असा अर्थ आहे. शरीराला 'अत्तभाव' (आत्मभाव) म्हटले जाते, किंवा पाच स्कंधांच्या समूहालाच अत्तभाव म्हणतात; कारण त्या पाच स्कंधांना ग्रहण करूनच केवळ प्रज्ञप्ती (नाव) उत्पन्न होते. त्या आत्मभावात समाविष्ट असलेल्यांना 'अत्तभावपरियापन्न' म्हणतात. 'परियापन्न' म्हणजे परिच्छिन्न (मर्यादित) किंवा अंतर्भूत असा अर्थ आहे.

Yathā [Pg.304] ca sattāti vacanaṃ, evaṃ sesānipi ruḷhīvasena āropetvā sabbānetāni sabbasattavevacanānīti veditabbāni. Kāmañca aññānipi sabbe jantū sabbe jīvātiādīni sabbasattavevacanāni atthi, pākaṭavasena pana imāneva pañca gahetvā ‘‘pañcahākārehi anodhisopharaṇā mettā cetovimuttī’’ti vuttaṃ.

ज्याप्रमाणे 'सत्त' हा शब्द आहे, त्याचप्रमाणे इतर शब्दांवरही रूढीने आरोप करून हे सर्व शब्द 'सर्व सत्त्वांचे' समानार्थी (पर्यायवाची) शब्द आहेत असे समजावे. जरी 'सब्बे जंतू' (सर्व जंतू), 'सब्बे जीवा' (सर्व जीव) इत्यादी इतरही सर्व सत्त्वांचे समानार्थी शब्द अस्तित्वात आहेत, तरीही प्रसिद्धीच्या आधारे केवळ या पाच शब्दांनाच ग्रहण करून "पाच प्रकारांनी अनोधिसो (मर्यादेशिवाय/असीम) पसरवणारी मैत्री चेतोविमुत्ती आहे" असे म्हटले गेले आहे.

Ye pana sattā pāṇātiādīnaṃ na kevalaṃ vacanamattatova, atha kho atthatopi nānattameva iccheyyuṃ, tesaṃ anodhisopharaṇā virujjhati, tasmā tathā atthaṃ agahetvā imesu pañcasu ākāresu aññataravasena anodhiso mettā pharitabbā.

परंतु, जे आचार्य 'सत्त', 'पाण' इत्यादी शब्दांमधील भिन्नता केवळ शब्दशः न मानता अर्थाच्या दृष्टीनेही भिन्न मानतात, त्यांच्या मते अनोधिसो (मर्यादेशिवाय) मैत्री पसरवणे विसंगत ठरते. म्हणून, तसा अर्थ न घेता, या पाच प्रकारांपैकी कोणत्याही एका प्रकाराच्या आधारे अनोधिसो (मर्यादेशिवाय) मैत्री पसरवावी.

257. Ettha ca sabbe sattā averā hontūti ayamekā appanā. Abyāpajjā hontūti ayamekā appanā. Abyāpajjāti byāpādarahitā. Anīghā hontūti ayamekā appanā. Anīghāti niddukkhā. Sukhī attānaṃ pariharantūti ayamekā appanā. Tasmā imesupi padesu yaṃ yaṃ pākaṭaṃ hoti, tassa tassa vasena mettā pharitabbā. Iti pañcasu ākāresu catunnaṃ appanānaṃ vasena anodhisopharaṇe vīsati appanā honti.

२५७. आणि यामध्ये, "सर्व सत्त्व वैरमुक्त होवोत" ही एक अर्पणा (ध्यान समाधी) आहे. "ते व्यापादरहित (द्वेषरहित) होवोत" ही एक अर्पणा आहे. 'अव्यापज्ज' म्हणजे व्यापादापासून (द्वेषापासून) मुक्त होणे. "ते दुःखमुक्त (अनीघ) होवोत" ही एक अर्पणा आहे. 'अनीघ' म्हणजे शारीरिक दुःखापासून मुक्त होणे. "ते सुखाने स्वतःचे रक्षण करोत" ही एक अर्पणा आहे. म्हणून या पदांमध्ये जे जे पद स्पष्ट असेल, त्यानुसार मैत्री पसरवावी. अशा प्रकारे, पाच प्रकारांमध्ये चार अर्पणांच्या आधारे अनोधिसो (मर्यादेशिवाय) मैत्री पसरवल्यास वीस (२०) अर्पणा होतात.

Odhisopharaṇe pana sattasu ākāresu catunnaṃ vasena aṭṭhavīsati. Ettha ca itthiyo purisāti liṅgavasena vuttaṃ. Ariyā anariyāti ariyaputhujjanavasena. Devā manussā vinipātikāti upapattivasena.

परंतु, ओधिसो (मर्यादेसह/विशिष्ट वर्गीकरण करून) मैत्री पसरवताना सात प्रकारांमध्ये चार अर्पणांच्या आधारे अठ्ठावीस (२८) अर्पणा होतात. येथे 'स्त्रिया' आणि 'पुरुष' हे दोन शब्द लिंगाच्या आधारे सांगितले आहेत. 'आर्य' आणि 'अनार्य' हे दोन शब्द आर्य आणि पृथग्जन (सामान्य लोक) यांच्या आधारे सांगितले आहेत. 'देव', 'मनुष्य' आणि 'विनिपातिक' (अपाय भूमीतील जीव) हे तीन शब्द त्यांच्या उत्पत्तीच्या (उपपत्तीच्या) आधारे सांगितले आहेत.

Disāpharaṇe pana sabbe puratthimāya disāya sattātiādinā nayena ekamekissā disāya vīsati vīsati katvā dvesatāni, sabbā puratthimāya disāya itthiyotiādinā nayena ekamekissā disāya aṭṭhavīsati aṭṭhavīsati katvā asīti dvesatānīti cattāri satāni asīti ca appanā. Iti sabbānipi paṭisambhidāyaṃ vuttāni aṭṭhavīsādhikāni pañca appanāsatānīti.

दिशांनुसार मैत्री पसरवताना (दिसाफरण), "पूर्व दिशेला असलेले सर्व सत्त्व..." इत्यादी पद्धतीने प्रत्येक दिशेला वीस-वीस अर्पणा करून दोनशे (२००) अर्पणा होतात; आणि "पूर्व दिशेला असलेल्या सर्व स्त्रिया..." इत्यादी पद्धतीने प्रत्येक दिशेला अठ्ठावीस-अठ्ठावीस अर्पणा करून दोनशे ऐंशी (२८०) अर्पणा होतात. अशा प्रकारे एकूण चारशे ऐंशी (४८०) अर्पणा होतात. अशा रीतीने, पटिसंभिदामग्ग (प्रतिसंभिदामार्ग) मध्ये सांगितल्याप्रमाणे एकूण पाचशे अठ्ठावीस (५२८) अर्पणा होतात.

Iti etāsu appanāsu yassa kassaci vasena mettaṃ cetovimuttiṃ bhāvetvā ayaṃ yogāvacaro ‘‘sukhaṃ supatī’’tiādinā nayena vutte ekādasānisaṃse paṭilabhati.

अशा प्रकारे, या (५२८) अर्पणांपैकी कोणत्याही एका अर्पणाच्या आधारे मैत्री चेतोविमुत्तीची भावना करून हा योगावचर (साधक) "सुखाने झोपतो" इत्यादी रूपाने सांगितलेले अकरा (११) फायदे (आनिसंस) प्राप्त करतो.

258. Tattha [Pg.305] sukhaṃ supatīti yathā sesā janā samparivattamānā kākacchamānā dukkhaṃ supanti, evaṃ asupitvā sukhaṃ supati. Niddaṃ okkantopi samāpattiṃ samāpanno viya hoti.

२५८. त्यामध्ये, "सुखाने झोपतो" म्हणजे इतर लोक ज्याप्रमाणे कुशी बदलत, घोरत आणि कष्टाने झोपतात, तसे न झोपता तो सुखाने झोपतो. झोपेत असतानाही तो जणू समापत्तीमध्ये (ध्यानावस्थेत) प्रवेश केल्यासारखा असतो.

Sukhaṃ paṭibujjhatīti yathā aññe nitthunantā vijambhantā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhanti, evaṃ appaṭibujjhitvā vikasamānamiva padumaṃ sukhaṃ nibbikāraṃ paṭibujjhati.

"सुखाने जागी होतो" म्हणजे इतर लोक ज्याप्रमाणे कण्हत, आळस देत आणि कुशी बदलत कष्टाने जागे होतात, तसे न होता तो उमलणाऱ्या कमळाप्रमाणे कोणत्याही शारीरिक विकाराशिवाय सुखाने जागा होतो.

Na pāpakaṃ supinaṃ passatīti supinaṃ passantopi bhaddakameva supinaṃ passati, cetiyaṃ vandanto viya pūjaṃ karonto viya dhammaṃ suṇanto viya ca hoti. Yathā pana aññe attānaṃ corehi samparivāritaṃ viya vāḷehi upaddutaṃ viya papāte patantaṃ viya ca passanti, evaṃ pāpakaṃ supinaṃ na passati.

"वाईट स्वप्न पाहत नाही" म्हणजे स्वप्न पाहत असतानाही तो केवळ शुभ स्वप्नच पाहतो; जसे की तो चैत्याची वंदना करत आहे, पूजा करत आहे किंवा धम्म ऐकत आहे. परंतु, इतर लोक ज्याप्रमाणे स्वतःला चोरांनी वेढलेले, हिंस्र श्वापदांनी त्रास दिलेले किंवा कड्यावरून खाली पडताना पाहतात, तसे वाईट स्वप्न तो पाहत नाही.

Manussānaṃ piyo hotīti ure āmuttamuttāhāro viya sīse piḷandhamālā viya ca manussānaṃ piyo hoti manāpo.

"मनुष्यांना प्रिय होतो" म्हणजे गळ्यात घातलेल्या व छातीवर रुळणाऱ्या मोत्यांच्या माळेप्रमाणे किंवा डोक्यावर परिधान केलेल्या फुलांच्या मुकुटाप्रमाणे तो माणसांना प्रिय आणि मनपसंत वाटतो.

Amanussānaṃ piyo hotīti yatheva manussānaṃ, evaṃ amanussānampi piyo hoti visākhatthero viya.

"अमनुष्यांना (देव, यक्ष इत्यादींना) प्रिय होतो" म्हणजे ज्याप्रमाणे माणसांना, त्याचप्रमाणे अमनुष्यांनाही तो प्रिय होतो; जसे की विशाख थेर (विशाख स्थवीर).

So kira pāṭaliputte kuṭumbiyo ahosi. So tattheva vasamāno assosi ‘‘tambapaṇṇidīpo kira cetiyamālālaṅkato kāsāvapajjoto icchiticchitaṭṭhāneyeva ettha sakkā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā utusappāyaṃ senāsanasappāyaṃ puggalasappāyaṃ dhammassavanasappāyanti sabbamettha sulabha’’nti.

ते (विशाख थेर) पाटलीपुत्र येथे एक गृहपती (कुटुंबिक) होते असे म्हणतात. तिथे राहत असताना त्यांनी ऐकले की, "ताम्रपर्णी द्वीप (श्रीलंका) हे चैत्यांच्या माळांनी सुशोभित आहे, काषाय वस्त्रांच्या (भगव्या वस्त्रांच्या) प्रकाशाने तळपत आहे. तिथे इच्छित स्थळी बसणे किंवा झोपणे शक्य आहे. अनुकूल ऋतू, अनुकूल शयनासन (निवास), अनुकूल व्यक्ती आणि अनुकूल धम्मश्रवण असे सर्व प्रकारचे 'सप्पाय' (अनुकूल घटक) तिथे सहज उपलब्ध आहेत."

So attano bhogakkhandhaṃ puttadārassa niyyādetvā dussante baddhena ekakahāpaṇeneva gharā nikkhamitvā samuddatīre nāvaṃ udikkhamāno ekamāsaṃ vasi. So vohārakusalatāya imasmiṃ ṭhāne bhaṇḍaṃ kiṇitvā asukasmiṃ vikkiṇanto dhammikāya vaṇijjāya tenevantaramāsena sahassaṃ abhisaṃhari. Anupubbena mahāvihāraṃ āgantvā pabbajjaṃ yāci.

त्यांनी आपली सर्व संपत्ती पत्नी आणि मुलांच्या स्वाधीन केली आणि वस्त्राच्या टोकाला बांधलेले केवळ एक कहापण (नाणे) घेऊन ते घरातून बाहेर पडले. समुद्राच्या काठावर जहाजाची वाट पाहत ते एक महिना राहिले. व्यापारामध्ये कुशल असल्यामुळे त्यांनी त्या ठिकाणी माल खरेदी केला आणि दुसऱ्या ठिकाणी विकून, धार्मिक (न्याय्य) व्यापाराद्वारे त्याच एका महिन्यात एक हजार कहापण कमावले. नंतर ते अनुक्रमे महाविहाराकडे आले आणि त्यांनी प्रव्रज्येची (दीक्षेची) याचना केली.

So [Pg.306] pabbājanatthāya sīmaṃ nīto taṃ sahassatthavikaṃ ovaṭṭikantarena bhūmiyaṃ pātesi. ‘‘Kimeta’’nti ca vutte ‘‘kahāpaṇasahassaṃ, bhante’’ti vatvā ‘‘upāsaka, pabbajitakālato paṭṭhāya na sakkā vicāretuṃ, idānevetaṃ vicārehī’’ti vutte ‘‘visākhassa pabbajjaṭṭhānamāgatā mā rittahatthā gamiṃsū’’ti muñcitvā sīmāmāḷake vippakiritvā pabbajitvā upasampanno.

त्यांना प्रव्रज्या देण्यासाठी जेव्हा सीमेमध्ये (दीक्षा मंडपात) नेण्यात आले, तेव्हा त्यांनी आपल्या कमरेच्या वस्त्रातून ती एक हजाराची पिशवी जमिनीवर पाडली. "हे काय आहे?" असे विचारल्यावर ते म्हणाले, "भंते, एक हजार कहापण आहेत." त्यावर संघाने म्हटले, "उपासका, प्रव्रजित झाल्यापासून (भिक्खू झाल्यावर) याची व्यवस्था लावणे शक्य नाही, आताच याची व्यवस्था लाव." तेव्हा ते म्हणाले, "विशाखाच्या प्रव्रज्येच्या ठिकाणी आलेले लोक रिकाम्या हाताने परत जाऊ नयेत." असे म्हणून त्यांनी ती पिशवी सोडली आणि सीमेच्या आवारात (जमिनीवर) ते पैसे विखरून दिले, आणि प्रव्रज्या घेऊन ते उपसंपदा प्राप्त भिक्खू झाले.

So pañcavasso hutvā dvemātikā paguṇā katvā pavāretvā attano sappāyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā ekekasmiṃ vihāre cattāro māse katvā samappavattavāsaṃ vasamāno cari. Evaṃ caramāno –

ते (विशाख भिक्खू) पाच वर्षांचे (पाच वर्षांची दीक्षा पूर्ण झालेले) झाल्यावर, दोन्ही प्रातिमोक्ष मातृका (द्वेमातिका) मुखोद्गत करून आणि पवारणा (प्रवारणा) पूर्ण करून, स्वतःसाठी अनुकूल असे कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यान पद्धती) घेऊन, प्रत्येक विहारात चार-चार महिने राहून, samappavattavāsa (समान कालावधीच्या वास्तव्याने) राहत फिरू लागले. अशा प्रकारे फिरत असताना –

Vanantare ṭhito thero, visākho gajjamānako;

Attano guṇamesanto, imamatthaṃ abhāsatha.

वनामध्ये उभे राहून, सिंहासारखी गर्जना करणारे विशाख थेर स्वतःच्या गुणांचे चिंतन करत हे वचन म्हणाले -

‘‘Yāvatā upasampanno, yāvatā idha āgato;

Etthantare khalitaṃ natthi, aho lābhā te mārisā’’ti.

"ज्या काळापासून मला उपसंपदा प्राप्त झाली आहे, आणि ज्या काळापासून मी येथे (या वनात) आलो आहे, या दरम्यानच्या काळात माझे कोणतेही नैतिक स्खलन झालेले नाही. हे निष्पाप विशाख! तुला जे गुण प्राप्त झाले आहेत, तो तुझा केवढा मोठा लाभ आहे!"

So cittalapabbatavihāraṃ gacchanto dvedhā pathaṃ patvā ‘‘ayaṃ nu kho maggo udāhu aya’’nti cintayanto aṭṭhāsi. Athassa pabbate adhivatthā devatā hatthaṃ pasāretvā ‘‘esa maggo’’ti vatvā dasseti. So cittalapabbatavihāraṃ gantvā tattha cattāro māse vasitvā paccūse gamissāmīti cintetvā nipajji. Caṅkamasīse maṇilarukkhe adhivatthā devatā sopānaphalake nisīditvā parodi.

ते (विशाख थेर) चित्तलपब्बत विहाराकडे जात असताना एका दुभंगलेल्या रस्त्यावर (फाट्यावर) पोहोचले आणि "हा मार्ग आहे की तो?" असा विचार करत उभे राहिले. तेव्हा त्या पर्वतावर राहणाऱ्या एका देवतेने आपला हात पुढे करून "हाच मार्ग आहे" असे सांगून त्यांना मार्ग दाखवला. ते चित्तलपब्बत विहाराला गेले आणि तिथे चार महिने राहून, "मी पहाटे निघून जाईन" असा विचार करून झोपले. चंक्रमणाच्या सुरुवातीला असलेल्या जांभळाच्या (मणिल) झाडावर राहणारी देवता पायरीच्या फळीवर बसून रडू लागली.

Thero ‘‘ko eso’’ti āha. Ahaṃ, bhante, maṇiliyāti. Kissa rodasīti? Tumhākaṃ gamanaṃ paṭiccāti. Mayi idha vasante tumhākaṃ ko guṇoti? Tumhesu, bhante, idha vasantesu amanussā aññamaññaṃ mettaṃ paṭilabhanti, te dāni tumhesu gatesu kalahaṃ karissanti, duṭṭhullampi kathayissantīti. Thero ‘‘sace mayi idha vasante tumhākaṃ phāsuvihāro hoti, sundara’’nti vatvā aññepi cattāro māse tattheva vasitvā puna tatheva gamanacittaṃ uppādesi. Devatāpi puna tatheva parodi. Etenevupāyena thero tattheva vasitvā tattheva parinibbāyīti evaṃ mettāvihārī bhikkhu amanussānaṃ piyo hoti.

थेरांनी विचारले, "हा रडणारा कोण आहे?" "भंते, मी जांभळाच्या झाडाची देवता (मणिलिया) आहे," असे तिने उत्तर दिले. "तू का रडत आहेस?" "आपल्या जाण्यामुळे मी रडत आहे." "मी येथे राहिल्याने तुम्हाला काय लाभ होतो?" "भंते, आपण येथे राहत असताना अमनुष्य (यक्ष-देवता) परस्परांमध्ये मैत्रीभाव राखतात. आता आपण गेल्यावर ते आपसात भांडण करतील आणि कठोर शब्द बोलतील." थेर म्हणाले, "जर माझ्या येथे राहण्याने तुम्हाला सुखाचा निवास मिळत असेल, तर उत्तम आहे." असे म्हणून ते आणखी चार महिने तिथेच राहिले आणि पुन्हा पूर्वीप्रमाणेच जाण्याचा विचार केला. देवतेने पुन्हा पूर्वीप्रमाणेच रडण्यास सुरुवात केली. याच पद्धतीने थेर तिथेच राहिले आणि तिथेच परिनिर्वाण पावले. अशा प्रकारे, मैत्री भावनेने राहणारा (मैत्रीविहारी) भिक्खू अमनुष्यांचा प्रिय होतो.

Devatā rakkhantīti puttamiva mātāpitaro devatā rakkhanti.

"देवता रक्षण करतात" म्हणजे ज्याप्रमाणे माता-पिता आपल्या पुत्राचे रक्षण करतात, त्याप्रमाणे देवता त्यांचे रक्षण करतात.

Nāssa [Pg.307] aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatīti mettāvihārissa kāye uttarāya upāsikāya viya aggi vā, saṃyuttabhāṇakacūḷasivattherasseva visaṃ vā, saṃkiccasāmaṇerasseva satthaṃ vā na kamati, na pavisati. Nāssa kāyaṃ vikopetīti vuttaṃ hoti. Dhenuvatthumpi cettha kathayanti. Ekā kira dhenu vacchakassa khīradhāraṃ muñcamānā aṭṭhāsi. Eko luddako taṃ vijjhissāmīti hatthena samparivattetvā dīghadaṇḍasattiṃ muñci. Sā tassā sarīraṃ āhacca tālapaṇṇaṃ viya pavaṭṭamānā gatā, neva upacārabalena, na appanābalena, kevalaṃ vacchake balavapiyacittatāya. Evaṃ mahānubhāvā mettāti.

"त्याला अग्नी, विष किंवा शस्त्र इजा करू शकत नाही" म्हणजे मैत्री भावनेने राहणाऱ्या व्यक्तीच्या शरीरावर, उत्तरा उपासिकेच्या शरीराप्रमाणे अग्नी इजा करू शकत नाही; संयुत्तभाणक चुळ्ळसिव थेरांच्या शरीराप्रमाणे विष परिणाम करू शकत नाही; आणि संकिच्च सामणेराच्या शरीराप्रमाणे शस्त्र इजा करू शकत नाही किंवा शरीरात घुसू शकत नाही. "त्याच्या शरीराला कोणतीही हानी पोहोचत नाही" असा याचा अर्थ आहे. या संदर्भात आचार्य एका गायीची कथा देखील सांगतात. एक गाय आपल्या वासराला दूध पाजत उभी होती. एका शिकाऱ्याने त्या गायीला मारण्याच्या उद्देशाने हाताने निशाणा साधून लांब दांड्याचा भाला फेकला. तो भाला त्या गायीच्या शरीराला स्पर्श करून ताडाच्या पानाप्रमाणे वळून खाली पडला. हे उपचारा (मत्ता) बळाने झाले नाही, किंवा अप्पणा (मत्ता) बळानेही झाले नाही; तर केवळ आपल्या वासराबद्दल असलेल्या तीव्र प्रेमभावामुळे (मैत्रीभावामुळे) झाले. मैत्रीचा प्रभाव एवढा मोठा असतो.

Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyatīti mettāvihārino khippameva cittaṃ samādhiyati, natthi tassa dandhāyitattaṃ.

"चित्त लवकर एकाग्र होते" म्हणजे मैत्रीविहारी व्यक्तीचे चित्त अतिशय वेगाने एकाग्र होते, त्याच्या चित्तामध्ये कोणताही मंदपणा (किंवा विलंब) नसतो.

Mukhavaṇṇo vippasīdatīti bandhanā pavuttaṃ tālapakkaṃ viya cassa vippasannavaṇṇaṃ mukhaṃ hoti.

"चेहऱ्याचा वर्ण प्रसन्न होतो" म्हणजे देठापासून गळून पडलेल्या पिकलेल्या ताडफळाप्रमाणे त्या मैत्रीविहारी व्यक्तीचा चेहरा अत्यंत प्रसन्न वर्णाचा (तेजस्वी) होतो.

Asammūḷho kālaṅkarotīti mettāvihārino sammohamaraṇaṃ nāma natthi, asammūḷhova niddaṃ okkamanto viya kālaṃ karoti.

"भ्रमित न होता मृत्यू पावतो" म्हणजे मैत्रीविहारी व्यक्तीला भ्रमित अवस्थेत मृत्यू यायचे कधीही घडत नाही. ती व्यक्ती शांतपणे झोपेत जाण्याप्रमाणे, भ्रमित न होताच मृत्यू पावते.

Uttarimappaṭivijjhantoti mettāsamāpattito uttariṃ arahattaṃ adhigantuṃ asakkonto ito cavitvā suttappabuddho viya brahmalokamupapajjatīti.

"उच्च अवस्था प्राप्त न करू शकल्यास" म्हणजे मैत्री समापत्तीपेक्षा उच्च असणारे अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यास, या भवातून च्युत होऊन (मृत्यू पावून), झोपेतून जागे झालेल्या माणसाप्रमाणे ती व्यक्ती ब्रह्मलोकात उत्पन्न होते.

Ayaṃ mettābhāvanāyaṃ vitthārakathā.

हे मैत्री भावनेचे (मैत्रीभावनेच्या अभ्यासाचे) सविस्तर वर्णन आहे.

Karuṇābhāvanākathā

करुणा भावनेचे वर्णन (करुणाभावना कथा)

259. Karuṇaṃ bhāvetukāmena pana nikkaruṇatāya ādīnavaṃ karuṇāya ca ānisaṃsaṃ paccavekkhitvā karuṇābhāvanā ārabhitabbā. Tañca pana ārabhantena paṭhamaṃ piyapuggalādīsu na ārabhitabbā. Piyo hi piyaṭṭhāneyeva tiṭṭhati. Atippiyasahāyako atippiyasahāyakaṭṭhāneyeva. Majjhatto majjhattaṭṭhāneyeva. Appiyo appiyaṭṭhāneyeva. Verī veriṭṭhāneyeva tiṭṭhati. Liṅgavisabhāgakālakatā akhettameva.

२५९. करुणा भावनेचा अभ्यास करू इच्छिणाऱ्या साधकाने करुणेचा अभाव असण्याच्या (क्रूरतेच्या) दोषांचा आणि करुणेच्या फायद्यांचा (आनिशंसांचा) विचार करून करुणा भावनेचा आरंभ करावा. आणि तिचा आरंभ करताना सुरुवातीला प्रिय व्यक्ती इत्यादींवर तो करू नये. कारण प्रिय व्यक्ती ही प्रिय व्यक्तीच्याच स्थानावर राहते, अतिशय प्रिय मित्र हा अतिशय प्रिय मित्राच्याच स्थानावर राहतो, तटस्थ व्यक्ती ही तटस्थ व्यक्तीच्याच स्थानावर राहते, अप्रिय व्यक्ती ही अप्रिय व्यक्तीच्याच स्थानावर राहते आणि शत्रू हा शत्रूच्याच स्थानावर राहतो. भिन्नलिंगी व्यक्ती आणि मृत व्यक्ती हे करुणेच्या अभ्यासाचे योग्य क्षेत्र नव्हेत.

‘‘Kathañca bhikkhu karuṇāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati? Seyyathāpi nāma ekaṃ puggalaṃ duggataṃ durūpetaṃ disvā karuṇāyeyya, evameva [Pg.308] sabbasatte karuṇāya pharatī’’ti vibhaṅge (vibha. 653) pana vuttattā sabbapaṭhamaṃ tāva kiñcideva karuṇāyitabbarūpaṃ paramakicchappattaṃ duggataṃ durūpetaṃ kapaṇapurisaṃ chinnāhāraṃ kapālaṃ purato ṭhapetvā anāthasālāya nisinnaṃ hatthapādehi paggharantakimigaṇaṃ aṭṭassaraṃ karontaṃ disvā ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ satto āpanno, appeva nāma imamhā dukkhā mucceyyā’’ti karuṇā pavattetabbā. Taṃ alabhantena sukhitopi pāpakārī puggalo vajjhena upametvā karuṇāyitabbo.

"भिक्खू करुणेने युक्त अशा चित्ताने एका दिशेला व्यापून कसा राहतो? ज्याप्रमाणे एखाद्या अत्यंत दुःखी, विपन्न अवस्थेतील व्यक्तीला पाहून करुणा उत्पन्न व्हावी, त्याचप्रमाणे तो सर्व प्राण्यांवर करुणेचा वर्षाव करतो," असे विभंगामध्ये (विभ. ६५३) म्हटले असल्यामुळे, सर्वप्रथम करुणेला पात्र असणारा, अत्यंत कठीण प्रसंगात सापडलेला, दुर्गत, विपन्न अवस्थेतील, अन्न नसलेला, समोर भिक्षेचे भांडे ठेवून अनाथालयात (धर्मशाळेत) बसलेला, हातपायांतून अळ्या गळत असलेला आणि आर्त स्वराने ओरडत असलेला एखादा दीन माणूस पाहून - "अरेरे! हा प्राणी अत्यंत संकटात सापडला आहे, हा या दुःखातून मुक्त व्हावा!" अशी करुणा उत्पन्न करावी. अशी व्यक्ती न मिळाल्यास, सुखी असला तरी पाप कृत्य करणाऱ्या माणसाची तुलना फाशीच्या शिक्षेला पात्र असलेल्या गुन्हेगाराशी करून त्याच्यावर करुणा करावी.

Kathaṃ? Seyyathāpi saha bhaṇḍena gahitacoraṃ ‘‘vadhetha na’’nti rañño āṇāya rājapurisā bandhitvā catukke catukke pahārasatāni dentā āghātanaṃ nenti. Tassa manussā khādanīyampi bhojanīyampi mālāgandhavilepanatambulānipi denti. Kiñcāpi so tāni khādanto ceva paribhuñjanto ca sukhito bhogasamappito viya gacchati, atha kho taṃ neva koci ‘‘sukhito ayaṃ mahābhogo’’ti maññati, aññadatthu ‘‘ayaṃ varāko idāni marissati, yaṃ yadeva hi ayaṃ padaṃ nikkhipati, tena tena santike maraṇassa hotī’’ti taṃ jano karuṇāyati. Evameva karuṇākammaṭṭhānikena bhikkhunā sukhitopi puggalo evaṃ karuṇāyitabbo ‘‘ayaṃ varāko kiñcāpi idāni sukhito susajjito bhoge paribhuñjati, atha kho tīsu dvāresu ekenāpi katassa kalyāṇakammassa abhāvā idāni apāyesu anappakaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedissatī’’ti.

कसे? ज्याप्रमाणे चोरीच्या मालासह पकडलेल्या चोराला "याला ठार मारा" या राजाच्या आज्ञेने राजसेवक बांधून, चौकाचौकात शेकडो फटके मारत वधस्तंभाकडे नेतात. तेव्हा लोक त्याला खाद्यपदार्थ, भोजन, फुले, गंध, विलेपन आणि तांबूल (विडा) देतात. जरी तो ते खात आणि उपभोगत सुखी व समृद्ध असल्यासारखा जात असला, तरीही कोणीही त्याला "हा सुखी आहे, हा मोठा श्रीमंत आहे" असे मानत नाही. उलटपक्षी, "हा बिचारा आता मरेल; हा जे जे पाऊल पुढे टाकतो, त्या प्रत्येक पावलाने तो मृत्यूच्या जवळ जात आहे," असा विचार करून लोक त्याच्यावर करुणा करतात. त्याचप्रमाणे, करुणा कम्मट्ठानाचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूने सुखी असलेल्या माणसावर देखील अशी करुणा करावी - "हा बिचारा जरी आता सुखी आणि चांगल्या प्रकारे सजून भोगांचा उपभोग घेत असला, तरीही तीन द्वारांपैकी (काया, वाचा, मन) एकाही द्वाराने कोणतेही कल्याणकारी कर्म न केल्यामुळे, लवकरच अपायांमध्ये (दुर्गतीमध्ये) प्रचंड दुःख आणि मनस्ताप सहन करेल."

Evaṃ taṃ puggalaṃ karuṇāyitvā tato paraṃ eteneva upāyena piyapuggale, tato majjhatte, tato verimhīti anukkamena karuṇā pavattetabbā. Sace panassa pubbe vuttanayeneva verimhi paṭighaṃ uppajjati, taṃ mettāya vuttanayeneva vūpasametabbaṃ. Yopi cettha katakusalo hoti, tampi ñātirogabhogabyasanādīnaṃ aññatarena byasanena samannāgataṃ disvā vā sutvā vā tesaṃ abhāvepi vaṭṭadukkhaṃ anatikkantattā ‘‘dukkhitova aya’’nti evaṃ sabbathāpi karuṇāyitvā vuttanayeneva attani piyapuggale majjhatte verimhīti catūsu janesu sīmāsambhedaṃ katvā [Pg.309] taṃ nimittaṃ āsevantena bhāventena bahulīkarontena mettāya vuttanayeneva tikacatukkajjhānavasena appanā vaḍḍhetabbā.

अशा प्रकारे त्या (करुणा करण्यास योग्य) व्यक्तीवर करुणा उत्पन्न करून, त्यानंतर याच पद्धतीने प्रिय व्यक्तीवर, त्यानंतर तटस्थ व्यक्तीवर आणि त्यानंतर शत्रूवर, अशा क्रमाने करुणा भावना प्रवृत्त करावी. जर या साधकाला पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच शत्रूविषयी द्वेष (प्रतिघ) उत्पन्न झाला, तर तो मैत्री भावनेच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच शांत करावा. आणखी असे की, ज्याने पुण्यकर्म केले आहे अशा व्यक्तीला देखील नातेवाईकांचा नाश, रोग, संपत्तीचा नाश इत्यादींपैकी एखाद्या संकटाने (व्यसनाने) ग्रस्त झालेले पाहून किंवा ऐकून, अथवा अशी संकटे नसतानाही संसारदुःखातून (वर्तदुःखातून) मुक्त न झाल्यामुळे 'हा खरोखरच दुःखी आहे' अशा प्रकारे सर्व प्रकारे करुणा उत्पन्न करून, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच स्वतःवर, प्रिय व्यक्तीवर, तटस्थ व्यक्तीवर आणि शत्रूवर अशा चारही व्यक्तींवर सीमाभेद करून, त्या (समथ) निमित्ताचे सेवन, भावना आणि वारंवार सराव करत, मैत्री भावनेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच तीन आणि चार ध्यानांच्या द्वारे अर्पणा वाढवावी.

Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ pana paṭhamaṃ veripuggalo karuṇāyitabbo, tasmiṃ cittaṃ muduṃ katvā duggato, tato piyapuggalo, tato attāti ayaṃ kamo vutto, so ‘‘duggataṃ durūpeta’’nti pāḷiyā na sameti, tasmā vuttanayenevettha bhāvanamārabhitvā sīmāsambhedaṃ katvā appanā vaḍḍhetabbā. Tato paraṃ ‘‘pañcahākārehi anodhisopharaṇā sattahākārehi odhisopharaṇā dasahākārehi disāpharaṇā’’ti ayaṃ vikubbanā, ‘‘sukhaṃ supatī’’tiādayo ānisaṃsā ca mettāyaṃ vuttanayeneva veditabbāti.

परंतु, अंगुत्तर अठ्ठकथेमध्ये 'प्रथम शत्रूवर करुणा करावी, त्याच्याविषयी मन मृदू करून दुःखी व्यक्तीवर, त्यानंतर प्रिय व्यक्तीवर आणि त्यानंतर स्वतःवर' असा क्रम सांगितला आहे. हा क्रम 'दुग्गतं दुरूपेतं' (दुःखी आणि संकटग्रस्त) या विभंग पाळीशी जुळत नाही. म्हणून, येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच भावनेला आरंभ करून, सीमाभेद करून अर्पणा वाढवावी. त्यानंतर 'पाच प्रकारांनी अनोधिसोफरण (मर्यादेविना पसरवणे), सात प्रकारांनी ओधिसोफरण (मर्यादेसह पसरवणे) आणि दहा प्रकारांनी दिशांनुसार पसरवणे' ही विविध प्रकारची करुणा पसरवणे आणि 'सुखाने झोपणे' इत्यादी फायदे मैत्री भावनेच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावेत.

Ayaṃ karuṇābhāvanāya vitthārakathā.

ही करुणा भावनेची सविस्तर चर्चा आहे.

Muditābhāvanākathā

मुदिता भावना कथा

260. Muditābhāvanaṃ ārabhantenāpi na paṭhamaṃ piyapuggalādīsu ārabhitabbā. Na hi piyo piyabhāvamatteneva muditāya padaṭṭhānaṃ hoti, pageva majjhattaverino. Liṅgavisabhāgakālakatā akhettameva.

२६०. मुदिता भावनेचा आरंभ करणाऱ्या साधकाने देखील सुरुवातीला प्रिय व्यक्ती इत्यादींवर आरंभ करू नये. कारण प्रिय व्यक्ती केवळ प्रिय असण्यानेच मुदितेचे जवळचे कारण (पदट्ठान) बनत नाही, मग तटस्थ आणि शत्रूविषयी तर काय सांगावे! भिन्न लिंगी आणि मृत व्यक्ती तर मुदितेचे क्षेत्रच नव्हेत.

Atippiyasahāyako pana siyā padaṭṭhānaṃ, yo aṭṭhakathāyaṃ soṇḍasahāyoti vutto. So hi muditamuditova hoti, paṭhamaṃ hasitvā pacchā katheti, tasmā so vā paṭhamaṃ muditāya pharitabbo. Piyapuggalaṃ vā sukhitaṃ sajjitaṃ modamānaṃ disvā vā sutvā vā ‘‘modati vatāyaṃ satto, aho sādhu aho suṭṭhū’’ti muditā uppādetabbā. Imameva hi atthavasaṃ paṭicca vibhaṅge (vibha. 663) vuttaṃ ‘‘kathañca bhikkhu muditāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati? Seyyathāpi nāma ekaṃ puggalaṃ piyaṃ manāpaṃ disvā mudito assa, evameva sabbasatte muditāya pharatī’’ti.

परंतु, अत्यंत प्रिय मित्र हा मुदितेचे जवळचे कारण असू शकतो, ज्याला अठ्ठकथेमध्ये 'सोंडसहायर' (आनंदी मित्र) म्हटले आहे. कारण तो नेहमी अत्यंत आनंदीच असतो, प्रथम हसतो आणि नंतर बोलतो. म्हणून, प्रथम त्याच्यावरच मुदिता पसरवावी. किंवा एखाद्या प्रिय व्यक्तीला सुखी, सुसज्ज आणि आनंदित पाहून किंवा ऐकून 'हा प्राणी खरोखरच आनंदित आहे, अहो किती छान! अहो किती उत्तम!' अशा प्रकारे मुदिता उत्पन्न करावी. याच कारणाचा आधार घेऊन विभंगामध्ये म्हटले आहे: 'भिक्खू मुदितायुक्त चित्ताने एका दिशेला कशा प्रकारे व्यापून राहतात? जसे एखाद्या प्रिय आणि मनाला आवडणाऱ्या व्यक्तीला पाहून मनुष्य आनंदित होतो, त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांना मुदितेने व्यापतात.'

Sacepissa so soṇḍasahāyo vā piyapuggalo vā atīte sukhito ahosi, sampati pana duggato durūpeto, atītameva cassa sukhitabhāvaṃ anussaritvā ‘‘esa atīte evaṃ mahābhogo mahāparivāro niccappamudito ahosī’’ti tamevassa muditākāraṃ gahetvā muditā uppādetabbā ‘‘anāgate vā pana puna taṃ sampattiṃ labhitvā [Pg.310] hatthikkhandhaassapiṭṭhisuvaṇṇasivikādīhi vicarissatī’’ti anāgatampissa muditākāraṃ gahetvā muditā uppādetabbā.

जर त्याचा तो आनंदी मित्र किंवा प्रिय व्यक्ती भूतकाळात सुखी होती, परंतु आता ती दरिद्री किंवा संकटग्रस्त झाली असेल, तरीही तिच्या भूतकाळातील सुखी स्थितीचे स्मरण करून 'हा भूतकाळात अशा प्रकारे मोठ्या संपत्तीने, मोठ्या परिवाराने युक्त आणि नेहमी आनंदी होता' अशा प्रकारे तिच्या आनंदी स्थितीचे ग्रहण करून मुदिता उत्पन्न करावी. किंवा 'भविष्यात हा पुन्हा ती संपत्ती मिळवून हत्तीच्या पाठीवर, घोड्याच्या पाठीवर, सोन्याच्या पालखीतून फिरेल' अशा प्रकारे तिच्या भविष्यातील आनंदी स्थितीचे ग्रहण करून मुदिता उत्पन्न करावी.

Evaṃ piyapuggale muditaṃ uppādetvā atha majjhatte tato verimhīti anukkamena muditā pavattetabbā. Appanā vaḍḍhetabbā. Sace panassa pubbe vuttanayeneva verimhi paṭighaṃ uppajjati, taṃ mettāyaṃ vuttanayeneva vūpasametvā ‘‘imesu ca tīsu attani cā’’ti catūsu janesu samacittatāya sīmāsambhedaṃ katvā taṃ nimittaṃ āsevantena bhāventena bahulīkarontena mettāyaṃ vuttanayeneva tikacatukkajjhānavaseneva appanā vaḍḍhetabbā. Tato paraṃ ‘‘pañcahākārehi anodhisopharaṇā sattahākārehi odhisopharaṇā dasahākārehi disāpharaṇā’’ti ayaṃ vikubbanā, ‘‘sukhaṃ supatī’’tiādayo ānisaṃsā ca mettāyaṃ vuttanayeneva veditabbāti.

अशा प्रकारे प्रिय व्यक्तीवर मुदिता उत्पन्न करून, त्यानंतर तटस्थ व्यक्तीवर आणि त्यानंतर शत्रूवर, अशा क्रमाने मुदिता प्रवृत्त करावी आणि अर्पणा वाढवावी. जर या साधकाला पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच शत्रूविषयी द्वेष उत्पन्न झाला, तर तो मैत्री भावनेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच शांत करून, 'या तिघांवर आणि स्वतःवर' अशा चारही व्यक्तींवर समचित्ततेने सीमाभेद करून, त्या निमित्ताचे सेवन, भावना आणि वारंवार सराव करत, मैत्री भावनेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच तीन आणि चार ध्यानांच्या द्वारे अर्पणा वाढवावी. त्यानंतर 'पाच प्रकारांनी अनोधिसोफरण, सात प्रकारांनी ओधिसोफरण आणि दहा प्रकारांनी दिशांनुसार पसरवणे' ही विविध प्रकारची मुदिता पसरवणे आणि 'सुखाने झोपणे' इत्यादी फायदे मैत्री भावनेच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावेत.

Ayaṃ muditābhāvanāya vitthārakathā.

ही मुदिता भावनेची सविस्तर चर्चा आहे.

Upekkhābhāvanākathā

उपेक्षा भावना कथा

261. Upekkhābhāvanaṃ bhāvetukāmena pana mettādīsu paṭiladdhatikacatukkajjhānena paguṇatatiyajjhānā vuṭṭhāya ‘‘sukhitā hontū’’tiādivasena sattakelāyanamanasikārayuttattā, paṭighānunayasamīpacārittā, somanassayogena oḷārikattā ca purimāsu ādīnavaṃ, santasabhāvattā upekkhāya ānisaṃsañca disvā yvāssa pakatimajjhatto puggalo, taṃ ajjhupekkhitvā upekkhā uppādetabbā. Tato piyapuggalādīsu. Vuttañhetaṃ ‘‘kathañca bhikkhu upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati? Seyyathāpi nāma ekaṃ puggalaṃ neva manāpaṃ na amanāpaṃ disvā upekkhako assa, evameva sabbe satte upekkhāya pharatī’’ti (vibha. 673).

२६१. उपेक्षा भावनेची भावना करू इच्छिणाऱ्या साधकाने, मैत्री इत्यादींमध्ये तीन आणि चार ध्यानांची प्राप्ती केल्यानंतर, चांगल्या प्रकारे अभ्यासलेल्या तिसऱ्या ध्यानातून उठून, 'सर्व सुखी होवोत' इत्यादी प्रकारे प्राण्यांविषयीच्या ममत्वाच्या मनसिकारामुळे, राग आणि अनुराग यांच्या जवळ वावरण्यामुळे आणि सोमनस्याच्या योगाने स्थूल असल्यामुळे, पूर्वीच्या तीन ध्यानांमध्ये दोष पाहून, आणि शांत स्वभावाची असल्यामुळे उपेक्षेमध्ये फायदे पाहून, जो त्याचा स्वभावतःच तटस्थ असलेला व्यक्ती आहे, त्याच्याकडे उपेक्षेने पाहून उपेक्षा उत्पन्न करावी. त्यानंतर प्रिय व्यक्ती इत्यादींवर करावी. कारण असे म्हटले आहे: 'भिक्खू उपेक्षायुक्त चित्ताने एका दिशेला कशा प्रकारे व्यापून राहतात? जसे एखाद्या व्यक्तीला पाहून जो प्रियही नाही आणि अप्रियही नाही, मनुष्य तटस्थ राहतो, त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांना उपेक्षेने व्यापतात.'

Tasmā vuttanayena majjhattapuggale upekkhaṃ uppādetvā atha piyapuggale, tato soṇḍasahāyake, tato verimhīti evaṃ ‘‘imesu ca tīsu attani cā’’ti sabbattha majjhattavasena sīmāsambhedaṃ katvā taṃ nimittaṃ āsevitabbaṃ bhāvetabbaṃ bahulīkātabbaṃ. Tassevaṃ karoto pathavīkasiṇe vuttanayeneva catutthajjhānaṃ uppajjati.

म्हणून, सांगितलेल्या पद्धतीने तटस्थ व्यक्तीवर उपेक्षा उत्पन्न करून, त्यानंतर प्रिय व्यक्तीवर, त्यानंतर आनंदी मित्रावर आणि त्यानंतर शत्रूवर, अशा प्रकारे 'या तिघांवर आणि स्वतःवर' सर्व ठिकाणी तटस्थतेच्या भावनेने सीमाभेद करून, त्या निमित्ताचे सेवन करावे, भावना करावी आणि वारंवार सराव करावा. असे करणाऱ्या त्या साधकाला पृथ्वी कसिणामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच चौथे ध्यान उत्पन्न होते.

Kiṃ [Pg.311] panetaṃ pathavīkasiṇādīsu uppannatatiyajjhānassāpi uppajjatīti? Nuppajjati. Kasmā? Ārammaṇavisabhāgatāya. Mettādīsu uppannatatiyajjhānasseva pana uppajjati, ārammaṇasabhāgatāyāti. Tato paraṃ pana vikubbanā ca ānisaṃsapaṭilābho ca mettāyaṃ vuttanayeneva veditabboti.

प्रश्न असा आहे की, हे उपेक्षा चौथे ध्यान पृथ्वी कसिण इत्यादींमध्ये तिसरे ध्यान प्राप्त केलेल्या साधकाला देखील उत्पन्न होते का? नाही, उत्पन्न होत नाही. का? कारण आलंबन भिन्न स्वभावाचे असल्यामुळे. परंतु, आलंबन समान स्वभावाचे असल्यामुळे मैत्री इत्यादींमध्ये तिसरे ध्यान प्राप्त केलेल्या साधकालाच हे उत्पन्न होते. त्यानंतर विविध प्रकारे उपेक्षा पसरवणे आणि फायद्यांची प्राप्ती करणे हे मैत्री भावनेच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणून घ्यावे.

Ayaṃ upekkhābhāvanāya vitthārakathā.

ही उपेक्षा भावनेची सविस्तर चर्चा आहे.

Pakiṇṇakakathā

प्रकीर्णक कथा

262.

२६२.

Brahmuttamena kathite, brahmavihāre ime iti viditvā;

Bhiyyo etesu ayaṃ, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā.

श्रेष्ठ ब्रह्मा असणाऱ्या भगवंतांनी सांगितलेले हे ब्रह्मविहार अशा प्रकारे जाणून घेऊन, या ब्रह्मविहारांच्या संदर्भात पुढे सांगितली जाणारी प्रकीर्णक कथा देखील जाणून घ्यावी.

Etāsu hi mettākaruṇāmuditāupekkhāsu atthato tāva mejjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte vā bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā. Kiṇāti vā paradukkhaṃ hiṃsati vināsetīti karuṇā. Kiriyati vā dukkhitesu pharaṇavasena pasāriyatīti karuṇā. Modanti tāya taṃsamaṅgino, sayaṃ vā modati, modanamattameva vā tanti muditā. ‘‘Averā hontū’’tiādibyāpārappahānena majjhattabhāvūpagamanena ca upekkhatīti upekkhā.

या मैत्री, करुणा, मुदिता आणि उपेक्षा यांमध्ये सर्वप्रथम शब्दार्थाच्या दृष्टीने विचार केल्यास—(इतरांचे कल्याण व्हावे या इच्छेने) जे प्रेम करते (स्नेह करते), ती 'मैत्री' (मेत्ता) होय. किंवा मित्राच्या (कल्याणाची इच्छा करणाऱ्याच्या) ठिकाणी जी उत्पन्न होते, ती मैत्री; अथवा मित्राच्या प्रति जी प्रवृत्ती असते, ती मैत्री होय. दुसऱ्याचे दुःख पाहून सज्जनांचे हृदय ज्या भावनेने कंपित होते (द्रवते), ती 'करुणा' होय. किंवा जी दुसऱ्याच्या दुःखाचा नाश करते, त्याला नष्ट करते, ती करुणा होय. किंवा दुःखी प्राण्यांवर जी पसरवली जाते (विस्तारित केली जाते), ती करुणा होय. जिच्याद्वारे तिच्याशी युक्त असलेले लोक आनंदित होतात, किंवा जी स्वतः आनंदित होते, अथवा जी केवळ आनंदस्वरूपच आहे, ती 'मुदिता' होय. 'सर्व प्राणी वैरमुक्त होवोत' इत्यादी चिंतेचा (व्यापाराचा) त्याग करून आणि तटस्थ भाव प्राप्त करून जी समभावाने पाहते, ती 'उपेक्षा' होय.

263. Lakkhaṇādito panettha hitākārappavattilakkhaṇā mettā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā karuṇā, paradukkhāsahanarasā, avihiṃsāpaccupaṭṭhānā, dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā. Vihiṃsūpasamo tassā sampatti, sokasambhavo vipatti. Pamodanalakkhaṇā muditā, anissāyanarasā, arativighātapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ sampattidassanapadaṭṭhānā. Arativūpasamo tassā sampatti, pahāsasambhavo vipatti. Sattesu majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā, sattesu samabhāvadassanarasā, paṭighānunayavūpasamapaccupaṭṭhānā, ‘‘kammassakā sattā, te kassa [Pg.312] ruciyā sukhitā vā bhavissanti, dukkhato vā muccissanti, pattasampattito vā na parihāyissantī’’ti evaṃ pavattakammassakatādassanapadaṭṭhānā. Paṭighānunayavūpasamo tassā sampatti, gehasitāya aññāṇupekkhāya sambhavo vipatti.

२६३. लक्षण इत्यादींच्या दृष्टीने विचार केला असता, यांमध्ये: मैत्रीचे लक्षण प्राण्यांच्या कल्याणाच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणे हे आहे, प्राण्यांचे कल्याण साधणे हे तिचे कार्य (रस) आहे, द्वेष किंवा क्रोधाचे शमन करणे या रूपाने ती प्रज्ञावंताच्या ज्ञानात प्रकट होते, आणि प्राण्यांमधील प्रिय व चांगल्या गुणांचे दर्शन घेणे हे तिचे जवळचे कारण (पदट्ठान) आहे. व्यापाद (द्वेष) शांत होणे ही या मैत्रीची 'संपत्ती' (यशस्वी अवस्था) आहे, आणि आसक्ती उत्पन्न होणे ही तिची 'विपत्ती' (अपयश) आहे. करुणा ही प्राण्यांचे दुःख दूर करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होण्याचे लक्षण असलेली आहे, दुसऱ्याचे दुःख सहन न होणे हे तिचे कार्य आहे, प्राण्यांना त्रास न देणे (अहिंसा) या रूपाने ती प्रकट होते, आणि दुःखाने पीडित असलेल्या प्राण्यांचे असहाय्यत्व पाहणे हे तिचे जवळचे कारण आहे. हिंसेची भावना शांत होणे ही या करुणेची 'संपत्ती' आहे, आणि शोक उत्पन्न होणे ही तिची 'विपत्ती' आहे. मुदिता ही आनंदित होण्याचे लक्षण असलेली आहे, हेवा किंवा मत्सर न करणे हे तिचे कार्य आहे, अरतीचा (नापसंतीचा) नाश करणे या रूपाने ती प्रकट होते, आणि प्राण्यांचे सुख-समृद्धी पाहणे हे तिचे जवळचे कारण आहे. अरती शांत होणे ही या मुदितेची 'संपत्ती' आहे, आणि उथळ आनंद उत्पन्न होणे ही तिची 'विपत्ती' आहे. उपेक्षा ही प्राण्यांच्या प्रति तटस्थ भावाने प्रवृत्त होण्याचे लक्षण असलेली आहे, प्राण्यांना समभावाने पाहणे हे तिचे कार्य आहे, प्राण्यांच्या प्रति राग आणि द्वेष शांत करणे या रूपाने ती प्रकट होते, आणि "सर्व प्राणी आपापल्या कर्माचे मालक आहेत. ते कोणाच्या इच्छेने सुखी होणार, किंवा दुःखातून मुक्त होणार, अथवा प्राप्त झालेल्या समृद्धीपासून वंचित न राहता कसे राहणार?" अशा प्रकारे कर्माच्या मालकीचे दर्शन घेणे हे तिचे जवळचे कारण आहे. राग आणि द्वेष शांत होणे ही या उपेक्षेची 'संपत्ती' आहे, आणि गृहस्थित अज्ञानयुक्त उपेक्षा उत्पन्न होणे ही तिची 'विपत्ती' आहे.

264. Catunnampi panetesaṃ brahmavihārānaṃ vipassanāsukhañceva bhavasampatti ca sādhāraṇappayojanaṃ. Byāpādādipaṭighāto āveṇikaṃ. Byāpādapaṭighātappayojanā hettha mettā. Vihiṃsāaratirāgapaṭighātappayojanā itarā. Vuttampi cetaṃ –

२६४. या चारही ब्रह्मविहारांचे, विपश्यनेचा आनंद आणि सुगती भव प्राप्त करणे हे सामान्य प्रयोजन आहे. तर व्यापाद इत्यादींचा नाश करणे हे त्यांचे वैयक्तिक (असाधारण) प्रयोजन आहे. येथे मैत्रीचे प्रयोजन व्यापाद नष्ट करणे हे आहे. आणि इतर तीन ब्रह्मविहारांचे प्रयोजन अनुक्रमे हिंसा, अरती आणि राग नष्ट करणे हे आहे. याविषयी असेही म्हटले आहे—

‘‘Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, byāpādassa yadidaṃ mettā cetovimutti. Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, vihesāya yadidaṃ karuṇā cetovimutti. Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, aratiyā yadidaṃ muditā cetovimutti. Nissaraṇañhetaṃ, āvuso, rāgassa yadidaṃ upekkhā cetovimuttī’’ti (dī. ni. 3.326; a. ni. 6.13).

"हे आवुसो! ही जी मैत्री-चेतोविमुक्ती आहे, ती व्यापादातून सुटकेचा मार्ग आहे. हे आवुसो! ही जी करुणा-चेतोविमुक्ती आहे, ती हिंसेतून सुटकेचा मार्ग आहे. हे आवुसो! ही जी मुदिता-चेतोविमुक्ती आहे, ती अरतीतून सुटकेचा मार्ग आहे. हे आवुसो! ही जी उपेक्षा-चेतोविमुक्ती आहे, ती रागातून सुटकेचा मार्ग आहे."

265. Ekekassa cettha āsannadūravasena dve dve paccatthikā. Mettābrahmavihārassa hi samīpacāro viya purisassa sapatto guṇadassanasabhāgatāya rāgo āsannapaccatthiko, so lahuṃ otāraṃ labhati, tasmā tato suṭṭhu mettā rakkhitabbā. Pabbatādigahananissito viya purisassa sapatto sabhāgavisabhāgatāya byāpādo dūrapaccatthiko, tasmā tato nibbhayena mettāyitabbaṃ. Mettāyissati ca nāma, kopañca karissatīti aṭṭhānametaṃ.

२६५. येथे प्रत्येक ब्रह्मविहाराचे जवळचा शत्रू आणि दूरचा शत्रू या रूपाने दोन-दोन शत्रू असतात. एखाद्या माणसाच्या जवळच राहणाऱ्या शत्रूप्रमाणे, गुणांचे दर्शन घेण्याच्या समानतेमुळे 'राग' (आसक्ती) हा मैत्री-ब्रह्मविहाराचा जवळचा शत्रू आहे. तो लवकरच प्रवेश मिळवतो, म्हणून त्या रागापासून मैत्रीचे चांगल्या प्रकारे रक्षण केले पाहिजे. पर्वतासारख्या दुर्गम ठिकाणी राहणाऱ्या शत्रूप्रमाणे, मैत्रीच्या स्वभावाशी विसंगत असल्यामुळे 'व्यापाद' (द्वेष) हा दूरचा शत्रू आहे. म्हणून त्या व्यापादापासून निर्भय होऊन मैत्रीची भावना वाढवावी. कारण, एखादा मनुष्य मैत्रीची भावनाही वाढवेल आणि रागही करेल, हे अशक्य आहे.

Karuṇābrahmavihārassa ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati domanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ domanassa’’ntiādinā (ma. ni. 3.307) nayena āgataṃ gehasitaṃ domanassaṃ vipattidassanasabhāgatāya āsannapaccatthikaṃ. Sabhāgavisabhāgatāya vihiṃsā dūrapaccatthikā[Pg.313]. Tasmā tato nibbhayena karuṇāyitabbaṃ. Karuṇañca nāma karissati, pāṇiādīhi ca viheṭhissatīti aṭṭhānametaṃ.

करुणा-ब्रह्मविहाराचा: "डोळ्यांनी पाहता येण्याजोग्या, इष्ट, प्रिय, मनपसंत, मनोरम आणि लौकिक आमिषांशी संबंधित असलेल्या रूपांची अप्राप्ती पाहून किंवा ती न मिळाल्यामुळे विचार करणाऱ्याला, अथवा पूर्वी प्राप्त झालेल्या, परंतु आता भूतकाळात जमा झालेल्या, नष्ट झालेल्या आणि बदललेल्या रूपांचे स्मरण करणाऱ्याला जे दौर्मनस्य उत्पन्न होते, अशा प्रकारच्या दौर्मनस्याला 'गृहस्थित दौर्मनस्य' म्हणतात" इत्यादी पद्धतीने आलेले गृहस्थित दौर्मनस्य, विपत्ती पाहण्याच्या समानतेमुळे करुणेचा जवळचा शत्रू आहे. करुणेच्या स्वभावाशी विसंगत असल्यामुळे 'हिंसा' हा दूरचा शत्रू आहे. म्हणून त्या हिंसेपासून निर्भय होऊन करुणा करावी. कारण, एखादा मनुष्य करुणाही करेल आणि हात इत्यादींनी पीडाही देईल, हे अशक्य आहे.

Muditābrahmavihārassa ‘‘cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ…pe… lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassa’’ntiādinā (ma. ni. 3.306) nayena āgataṃ gehasitaṃ somanassaṃ sampattidassanasabhāgatāya āsannapaccatthikaṃ, sabhāgavisabhāgatāya arati dūrapaccatthikā. Tasmā tato nibbhayena muditā bhāvetabbā. Mudito ca nāma bhavissati, pantasenāsanesu ca adhikusalesu dhammesu vā ukkaṇṭhissatīti aṭṭhānametaṃ.

मुदिता-ब्रह्मविहाराचा: "डोळ्यांनी पाहता येण्याजोग्या, इष्ट... (तसेच)... लौकिक आमिषांशी संबंधित असलेल्या रूपांची प्राप्ती पाहून किंवा ती मिळाल्यामुळे विचार करणाऱ्याला, अथवा पूर्वी प्राप्त झालेल्या, परंतु आता भूतकाळात जमा झालेल्या, नष्ट झालेल्या आणि बदललेल्या रूपांचे स्मरण करणाऱ्याला जे सौमनस्य उत्पन्न होते, अशा प्रकारच्या सौमनस्याला 'गृहस्थित सौमनस्य' म्हणतात" इत्यादी पद्धतीने आलेले गृहस्थित सौमनस्य, समृद्धी पाहण्याच्या समानतेमुळे मुदितेचा जवळचा शत्रू आहे. मुदितेच्या स्वभावाशी विसंगत असल्यामुळे 'अरती' हा दूरचा शत्रू आहे. म्हणून त्या अरतीपासून निर्भय होऊन मुदितेची भावना वाढवावी. कारण, एखादा मनुष्य मुदितायुक्त असेल आणि एकांत सेनासनांमध्ये किंवा उच्च कुशल धर्मांमध्ये कंटाळेल, हे अशक्य आहे.

Upekkhābrahmavihārassa pana ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā nātivattati. Tasmā sā upekkhā gehasitāti vuccatī’’tiādinā (ma. ni. 3.308) nayena āgatā gehasitā aññāṇupekkhā dosaguṇāvicāraṇavasena sabhāgattā āsannapaccatthikā. Sabhāgavisabhāgatāya rāgapaṭighā dūrapaccatthikā. Tasmā tato nibbhayena upekkhitabbaṃ. Upekkhissati ca nāma, rajjissati ca paṭihaññissati cāti aṭṭhānametaṃ.

उपेक्षा-ब्रह्मविहाराचा पुन्हा: "डोळ्यांनी रूप पाहून अज्ञानी, मूढ, पृथग्जन, क्लेशांवर पूर्ण विजय न मिळवलेल्या, भविष्यातील विपाकांवर विजय न मिळवलेल्या, दोषांचे दर्शन न घेणाऱ्या आणि अश्रुतवान पृथग्जनाला जी उपेक्षा उत्पन्न होते, ती रूपाचे उल्लंघन करत नाही. म्हणून त्या उपेक्षेला 'गृहस्थित उपेक्षा' म्हणतात" इत्यादी पद्धतीने आलेली गृहस्थित अज्ञानयुक्त उपेक्षा, गुण आणि दोषांचा विचार न करण्याच्या समानतेमुळे उपेक्षेचा जवळचा शत्रू आहे. उपेक्षेच्या स्वभावाशी विसंगत असल्यामुळे 'राग' आणि 'प्रतिघ' (द्वेष) हे दूरचे शत्रू आहेत. म्हणून त्यांच्यापासून निर्भय होऊन उपेक्षा बाळगावी. कारण, एखादा मनुष्य उपेक्षाही बाळगेल आणि आसक्तही होईल किंवा द्वेषही करेल, हे अशक्य आहे.

266. Sabbesampi ca etesaṃ kattukāmatā chando ādi, nīvaraṇādivikkhambhanaṃ majjhaṃ, appanā pariyosānaṃ. Paññattidhammavasena eko vā satto aneke vā sattā ārammaṇaṃ. Upacāre vā appanāya vā pattāya ārammaṇavaḍḍhanaṃ.

२६६. आणि या सर्व ब्रह्मविहारांचा: करण्याची इच्छा असणे (छंद) हा प्रारंभ आहे, नीवरणादी क्लेशांचे शमन करणे हा मध्य आहे, आणि अप्पना (ध्यान समाधी) हा अंत आहे. प्रज्ञप्ती धर्माच्या नियमानुसार एक प्राणी किंवा अनेक प्राणी हे त्यांचे आलंबन असतात. उपचार समाधी किंवा अप्पना समाधी प्राप्त झाल्यावर आलंबनाचा विस्तार होतो.

Tatrāyaṃ vaḍḍhanakkamo, yathā hi kusalo kassako kasitabbaṭṭhānaṃ paricchinditvā kasati, evaṃ paṭhamameva ekamāvāsaṃ paricchinditvā tattha sattesu imasmiṃ āvāse sattā averā hontūtiādinā nayena mettā bhāvetabbā. Tattha cittaṃ muduṃ kammaniyaṃ katvā dve āvāsā paricchinditabbā. Tato anukkamena tayo, cattāro, pañca, cha, satta, aṭṭha, nava, dasa, ekā racchā, upaḍḍhagāmo, gāmo, janapado, rajjaṃ, ekā disāti evaṃ yāva ekaṃ cakkavāḷaṃ, tato vā pana bhiyyo tattha tattha sattesu mettā [Pg.314] bhāvetabbā. Tathā karuṇādayoti ayamettha ārammaṇavaḍḍhanakkamo.

त्यात (मैत्रीची) भावना वाढवण्याचा हा क्रम आहे: ज्याप्रमाणे एखादा कुशल शेतकरी नांगरणी करायची जागा निश्चित करून नांगरतो, त्याचप्रमाणे सुरुवातीला एकाच विहाराची सीमा निश्चित करून, तेथील प्राण्यांवर 'या विहारातील सर्व प्राणी वैररहित होवोत' या पद्धतीने मैत्रीची भावना करावी. तेथे मन मृदू आणि कर्मक्षम करून दोन विहारांची सीमा निश्चित करावी. त्यानंतर अनुक्रमाने तीन, चार, पाच, सहा, सात, आठ, नऊ, दहा विहार, एक रस्ता, अर्धे गाव, पूर्ण गाव, जनपद, संपूर्ण राज्य, एक दिशा, अशा प्रकारे एका चक्रवाळापर्यंत, किंवा त्याहूनही अधिक क्षेत्राची सीमा निश्चित करून, त्या त्या ठिकाणी राहणाऱ्या प्राण्यांवर मैत्रीची भावना करावी. त्याचप्रमाणे करुणा इत्यादींचीही भावना करावी. हा या ब्रह्मविहारांमध्ये आलंबन वाढवण्याचा क्रम आहे.

267. Yathā pana kasiṇānaṃ nissando āruppā, samādhinissando nevasaññānāsaññāyatanaṃ, vipassanānissando phalasamāpatti, samathavipassanānissando nirodhasamāpatti, evaṃ purimabrahmavihārattayanissando ettha upekkhābrahmavihāro. Yathā hi thambhe anussāpetvā tulāsaṅghāṭaṃ anāropetvā na sakkā ākāse kūṭagopānasiyo ṭhapetuṃ, evaṃ purimesu tatiyajjhānaṃ vinā na sakkā catutthaṃ bhāvetunti.

२६७. ज्याप्रमाणे कसिण ध्यानाचा स्वाभाविक परिणाम (निस्संद) अरूप ध्यान आहे, समाधीचा परिणाम नेवसंज्ञानासंज्ञायतन आहे, विदर्शनाचा (विपस्सना) परिणाम फलसमापत्ती आहे, आणि शमथ-विदर्शनाचा परिणाम निरोधसमापत्ती आहे; त्याचप्रमाणे पहिल्या तीन ब्रह्मविहारांचा परिणाम हा येथील उपेक्षा ब्रह्मविहार आहे. ज्याप्रमाणे खांब उभे न करता आणि वासे न टाकता आकाशात छताचे कळस व कैची ठेवणे शक्य नाही, त्याचप्रमाणे आधीच्या (तीन ब्रह्मविहारांमधील) तृतीय ध्यानाशिवाय चौथे (उपेक्षा ब्रह्मविहार) भावना करणे शक्य नाही.

268. Ettha siyā, kasmā panetā mettākaruṇāmuditāupekkhā brahmavihārāti vuccanti? Kasmā ca catassova? Ko ca etāsaṃ kamo, abhidhamme ca kasmā appamaññāti vuttāti? Vuccate, seṭṭhaṭṭhena tāva niddosabhāvena cettha brahmavihāratā veditabbā. Sattesu sammāpaṭipattibhāvena hi seṭṭhā ete vihārā. Yathā ca brahmāno niddosacittā viharanti, evaṃ etehi sampayuttā yogino brahmasamā hutvā viharantīti seṭṭhaṭṭhena niddosabhāvena ca brahmavihārāti vuccanti.

२६८. येथे असा प्रश्न उपस्थित होऊ शकतो: 'या मैत्री, करुणा, मुदिता आणि उपेक्षा यांना ब्रह्मविहार का म्हटले जाते? आणि ते चारच का आहेत? त्यांचा क्रम कोणता आहे? आणि अभिधम्मामध्ये त्यांना अप्पमञ्ञा (अप्रमाण) का म्हटले आहे?' याचे उत्तर असे आहे: श्रेष्ठ अर्थाने आणि दोषरहित असल्यामुळे त्यांना 'ब्रह्मविहार' समजावे. प्राण्यांविषयीच्या सम्यक आचरणाच्या स्वरूपात असल्यामुळे हे विहार श्रेष्ठ आहेत. ज्याप्रमाणे ब्रह्मदेव दोषरहित चित्ताने विहार करतात, त्याचप्रमाणे या गुणांनी युक्त असलेले योगी ब्रह्मासमान होऊन विहार करतात; म्हणून श्रेष्ठ अर्थाने आणि दोषरहित असल्यामुळे यांना 'ब्रह्मविहार' म्हटले जाते.

269. Kasmā ca catassovātiādi pañhassa pana idaṃ vissajjanaṃ.

२६९. 'आणि ते चारच का आहेत?' इत्यादी प्रश्नांचे उत्तर खालीलप्रमाणे आहे:

Visuddhimaggādivasā catasso,Hitādiākāravasā panāsaṃ;

Kamo pavattanti ca appamāṇe,Tā gocare yena tadappamaññā.

विशुद्धीचा मार्ग इत्यादींच्या आधारे ते चार आहेत, हित इत्यादी करण्याच्या पद्धतीनुसार त्यांचा क्रम आहे; आणि त्या अमर्याद आलंबनावर प्रवृत्त होतात, ज्यामुळे त्यांना 'अप्पमञ्ञा' म्हटले जाते.

Etāsu hi yasmā mettā byāpādabahulassa, karuṇā vihesābahulassa, muditā aratibahulassa, upekkhā rāgabahulassa visuddhimaggo. Yasmā ca hitūpasaṃhāraahitāpanayanasampattimodanaanābhogavasena catubbidhoyeva sattesu manasikāro. Yasmā ca yathā mātā daharagilānayobbanappattasakiccapasutesu catūsu puttesu daharassa abhivuḍḍhikāmā hoti, gilānassa gelaññāpanayanakāmā, yobbanappattassa yobbanasampattiyā ciraṭṭhitikāmā, sakakiccapasutassa kismiñci pariyāye abyāvaṭā hoti, tathā appamaññāvihārikenāpi sabbasattesu mettādivasena bhavitabbaṃ. Tasmā ito visuddhimaggādivasā catassova appamaññā.

स्पष्टीकरण असे की, यांपैकी मैत्री हा व्यापाद (द्वेष) प्रबळ असलेल्या व्यक्तीसाठी विशुद्धीचा मार्ग आहे; करुणा हा विहिंसा (पीडा देण्याची प्रवृत्ती) प्रबळ असलेल्या व्यक्तीसाठी विशुद्धीचा मार्ग आहे; मुदिता हा अरती (असमाधान) प्रबळ असलेल्या व्यक्तीसाठी विशुद्धीचा मार्ग आहे; आणि उपेक्षा हा राग (आसक्ती) प्रबळ असलेल्या व्यक्तीसाठी विशुद्धीचा मार्ग आहे. तसेच, प्राण्यांविषयीचे मनसिकार चारच प्रकारचे असतात: हित साधणे, अहित दूर करणे, त्यांच्या समृद्धीचा आनंद घेणे, आणि तटस्थ राहणे. आणि ज्याप्रमाणे एका आईला तिच्या चार मुलांपैकी—लहान मूल, आजारी मूल, तरुण मूल आणि स्वतःचे काम स्वतः करण्यास समर्थ असलेले मूल—लहान मुलाच्या वाढीची इच्छा असते, आजारी मुलाचा आजार दूर करण्याची इच्छा असते, तरुण मुलाचे तारुण्य दीर्घकाळ टिकून राहावे अशी इच्छा असते, आणि स्वतःचे काम स्वतः करणाऱ्या मुलाच्या बाबतीत ती कोणत्याही प्रकारे काळजी न करता तटस्थ राहते; त्याचप्रमाणे अप्पमञ्ञा (ब्रह्मविहार) साधना करणाऱ्या साधकानेही सर्व प्राण्यांविषयी मैत्री इत्यादींच्या रूपाने वागावे. म्हणूनच, विशुद्धीचा मार्ग इत्यादींच्या आधारे अप्पमञ्ञा चारच आहेत.

Yasmā [Pg.315] catassopetā bhāvetukāmena paṭhamaṃ hitākārappavattivasena sattesu paṭipajjitabbaṃ, hitākārappavattilakkhaṇā ca mettā. Tato evaṃ patthitahitānaṃ sattānaṃ dukkhābhibhavaṃ disvā vā sutvā vā sambhāvetvā vā dukkhāpanayanākārappavattivasena, dukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā ca karuṇā. Athevaṃ patthitahitānaṃ patthitadukkhāpagamānañca nesaṃ sampattiṃ disvā sampattipamodanavasena, pamodanalakkhaṇā ca muditā. Tato paraṃ pana kattabbābhāvato ajjhupekkhakattasaṅkhātena majjhattākārena paṭipajjitabbaṃ, majjhattākārappavattilakkhaṇā ca upekkhā. Tasmā ito hitādiākāravasā panāsaṃ paṭhamaṃ mettā vuttā, atha karuṇā muditā upekkhāti ayaṃ kamo veditabbo.

कारण या चारही भावना वाढवू इच्छिणाऱ्या साधकाने प्रथम प्राण्यांच्या बाबतीत हित करण्याच्या प्रवृत्तीने वागले पाहिजे, आणि मैत्रीचे लक्षण हित करण्याच्या प्रवृत्तीचेच आहे. त्यानंतर, ज्यांचे हित इच्छिले आहे अशा प्राण्यांना दुःखाने ग्रासलेले पाहून, ऐकून किंवा तशी शक्यता लक्षात घेऊन, त्यांचे दुःख दूर करण्याच्या प्रवृत्तीने वागले पाहिजे, आणि करुणेचे लक्षण दुःख दूर करण्याच्या प्रवृत्तीचेच आहे. त्यानंतर, ज्यांचे हित इच्छिले आहे आणि ज्यांचे दुःख दूर व्हावे अशी इच्छा केली आहे, त्यांची समृद्धी पाहून त्या समृद्धीचा आनंद घेण्याच्या प्रवृत्तीने वागले पाहिजे, आणि मुदितेचे लक्षण आनंदी होण्याचेच आहे. त्यानंतर मात्र, काहीही कर्तव्य उरले नसल्यामुळे, तटस्थ राहणे (अज्झुपेक्खकत्त) या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या मध्यस्थ भावाने वागले पाहिजे, आणि उपेक्षेचे लक्षण मध्यस्थ भावाचेच आहे. म्हणूनच, हित साधणे इत्यादींच्या आधारे, यांपैकी प्रथम मैत्री सांगितली आहे, त्यानंतर करुणा, मुदिता आणि उपेक्षा; हा क्रम असा समजला पाहिजे.

Yasmā pana sabbāpetā appamāṇe gocare pavattanti. Appamāṇā hi sattā etāsaṃ gocarabhūtā. Ekasattassāpi ca ettake padese mettādayo bhāvetabbāti evaṃ pamāṇaṃ agahetvā sakalapharaṇavaseneva pavattāti. Tena vuttaṃ –

कारण या सर्वच भावना अमर्याद आलंबनावर प्रवृत्त होतात. अमर्याद प्राणी हेच यांचे आलंबन आहेत. अगदी एका प्राण्याच्या बाबतीतही 'एवढ्याच भागात मैत्री इत्यादी भावना करावी' अशी मर्यादा न घालता, संपूर्ण व्याप्तीच्या स्वरूपातच त्या प्रवृत्त होतात. म्हणूनच असे म्हटले आहे—

Visuddhimaggādivasā catasso,Hitādiākāravasā panāsaṃ;

Kamo pavattanti ca appamāṇe,Tā gocare yena tadappamaññāti.

विशुद्धीचा मार्ग इत्यादींच्या आधारे त्या चार आहेत, हित इत्यादी करण्याच्या पद्धतीनुसार त्यांचा क्रम आहे; आणि त्या अमर्याद आलंबनावर प्रवृत्त होतात, ज्यामुळे त्यांना अप्पमञ्ञा म्हटले जाते.

270. Evaṃ appamāṇagocaratāya ekalakkhaṇāsu cāpi etāsu purimā tisso tikacatukkajjhānikāva honti. Kasmā? Somanassāvippayogato. Kasmā panāyaṃ somanassena avippayogoti? Domanassasamuṭṭhitānaṃ byāpādādīnaṃ nissaraṇattā. Pacchimā pana avasesaekajjhānikāva. Kasmā? Upekkhāvedanāsampayogato. Na hi sattesu majjhattākārappavattā brahmavihārupekkhā upekkhāvedanaṃ vinā vattatīti.

२७०. अशा प्रकारे अमर्याद आलंबन असण्याच्या बाबतीत समान लक्षण असलेल्या या भावनांपैकी पहिल्या तीन भावना केवळ तीन आणि चार ध्यानांशीच संबंधित असतात. का? कारण त्या सोमनस्साशी (आनंदाशी) नेहमी युक्त असतात. पण त्या सोमनस्साशी का युक्त असतात? कारण त्या डोमनस्सापासून (दुःखापासून) उत्पन्न होणाऱ्या व्यापाद इत्यादींना दूर करणाऱ्या आहेत. परंतु शेवटची (उपेक्षा) उरलेल्या एकाच ध्यानाशी संबंधित असते. का? कारण ती उपेक्षावेदनेशी युक्त असते. प्राण्यांविषयी मध्यस्थ भावाने प्रवृत्त होणारी ब्रह्मविहार उपेक्षा ही उपेक्षावेदनेशिवाय शक्य नाही.

271. Yo panevaṃ vadeyya ‘‘yasmā bhagavatā aṭṭhakanipāte catūsupi appamaññāsu avisesena vuttaṃ ‘tato tvaṃ bhikkhu imaṃ samādhiṃ savitakkampi savicāraṃ bhāveyyāsi, avitakkampi vicāramattaṃ bhāveyyāsi, avitakkampi avicāraṃ bhāveyyāsi, sappītikampi bhāveyyāsi, nippītikampi bhāveyyāsi, sātasahagatampi bhāveyyāsi, upekkhāsahagatampi bhāveyyāsī’ti (a. ni. 8.63), tasmā [Pg.316] catasso appamaññā catukkapañcakajjhānikā’’ti. So māhevantissa vacanīyo. Evañhi sati kāyānupassanādayopi catukkapañcakajjhānikā siyuṃ, vedanādīsu ca paṭhamajjhānampi natthi, pageva dutiyādīni. Tasmā byañjanacchāyāmattaṃ gahetvā mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, gambhīraṃ hi buddhavacanaṃ, taṃ ācariye payirupāsitvā adhippāyato gahetabbaṃ.

२७१. परंतु जर कोणी असे म्हणेल की, 'भगवंतांनी अंगुत्तर निकायाच्या अट्ठकनिपातामध्ये चारही अप्पमञ्ञांविषयी कोणताही भेद न करता सामान्यपणे असे म्हटले आहे की—"हे भिक्खू, तू तेव्हा या समाधीची सवितर्क-सविचार भावना कर, अवितर्क-विचारमात्र भावना कर, अवितर्क-अविचार भावना कर, सप्रीतिक भावना कर, निष्प्रीतिक भावना कर, सातसहगत (सुखयुक्त) भावना कर, उपेक्षासहगत भावना कर"; म्हणून चारही अप्पमञ्ञा चार आणि पाच ध्यानांशी संबंधित आहेत.' तर त्याला 'असे म्हणू नकोस' असे सांगावे. कारण जर असे मानले, तर कायानुपस्सना इत्यादी देखील चार आणि पाच ध्यानांशी संबंधित होतील. परंतु वेदनानुपस्सना इत्यादींमध्ये तर प्रथम ध्यानही नाही, मग द्वितीय इत्यादी ध्यानांचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही. म्हणून केवळ शब्दांच्या बाह्य रूपाचा आधार घेऊन भगवंतांवर चुकीचा आरोप करू नका. भगवंतांचे वचन अत्यंत गंभीर आहे, ते आचार्यांची सेवा करून त्यांच्या अभिप्रायानुसार समजून घेतले पाहिजे.

272. Ayañhi tatrādhippāyo – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti evaṃ āyācitadhammadesanaṃ kira taṃ bhikkhuṃ yasmā so pubbepi dhammaṃ sutvā tattheva vasati, na samaṇadhammaṃ kātuṃ gacchati, tasmā naṃ bhagavā ‘‘evameva panidhekacce moghapurisā mamaññeva ajjhesanti, dhamme ca bhāsite mamaññeva anubandhitabbaṃ maññantī’’ti apasādetvā puna yasmā so arahattassa upanissayasampanno, tasmā naṃ ovadanto āha – ‘‘tasmātiha te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ, ajjhattaṃ me cittaṃ ṭhitaṃ bhavissati susaṇṭhitaṃ, na cuppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya ṭhassantīti. Evañhi te bhikkhu sikkhitabba’’nti.

२७२. येथे हाच अभिप्राय आहे— "भन्ते! भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेशावा, जेणेकरून भगवंतांकडून धम्म ऐकून मी एकटा, एकांतात राहून, अप्रमत्त, उद्योगी (आततापी) आणि दृढनिश्चयी (प्रहितत्त) होऊन विहार करू शकेन." अशा प्रकारे धम्म उपदेशाची याचना करणाऱ्या त्या भिक्खूने पूर्वीही धम्म ऐकून त्याच ठिकाणी वास्तव्य केले होते, तो श्रमणधर्माचे आचरण करण्यासाठी गेला नव्हता. म्हणून भगवंतांनी त्याला— "याचप्रमाणे या शासनात काही मोघपुरुष केवळ माझ्याकडेच धम्म उपदेशाची याचना करतात आणि धम्म उपदेश केल्यावरही केवळ माझ्याच मागे मागे फिरणे योग्य मानतात," असे म्हणून फटकारले. परंतु, तो भिक्खू अर्हतपदाच्या उपनिस्सयाने (योग्यतेने) संपन्न असल्यामुळे, त्याला उपदेश करताना भगवंतांनी पुन्हा म्हटले— "म्हणून हे भिक्खू! तू या प्रकारे शिकले पाहिजे— 'माझे चित्त अध्यात्मात (कर्मस्थान रूपी आरंभावर) स्थिर होईल, सुप्रतिष्ठित होईल आणि उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म माझ्या चित्ताला व्यापून राहणार नाहीत.' हे भिक्खू! तू या प्रकारेच शिकले पाहिजे."

Iminā panassa ovādena niyakajjhattavasena cittekaggatāmatto mūlasamādhi vutto. Tato ‘‘ettakeneva santuṭṭhiṃ anāpajjitvā evaṃ so eva samādhi vaḍḍhetabbo’’ti dassetuṃ ‘‘yato kho te bhikkhu ajjhattaṃ cittaṃ ṭhitaṃ hoti susaṇṭhitaṃ, na cuppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ mettā me cetovimutti bhāvitā bhavissati bahulīkatā yānikatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhāti. Evañhi te bhikkhu sikkhitabba’’nti evamassa mettāvasena bhāvanaṃ vatvā puna ‘‘yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti bahulīkato, tato tvaṃ bhikkhu imaṃ mūlasamādhiṃ savitakkampi savicāraṃ bhāveyyāsi…pe… upekkhāsahagatampi bhāveyyāsī’’ti vuttaṃ.

या उपदेशाद्वारे स्वतःच्या अध्यात्माच्या आधारे त्या भिक्खूच्या चित्ताची एकाग्रता मात्र असलेला 'मूलसमाधी' सांगितली आहे. त्यानंतर, "केवळ एवढ्यानेच संतुष्ट न होता, तीच समाधी या प्रकारे वाढवली पाहिजे" हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले— "हे भिक्खू! जेव्हा तुझे चित्त अध्यात्मात स्थिर होईल, सुप्रतिष्ठित होईल आणि उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म चित्ताला व्यापून राहणार नाहीत, तेव्हा हे भिक्खू! तू या प्रकारे शिकले पाहिजे— 'माझी मैत्री चेतोविमुत्ती भावित होईल, बहुलीकृत होईल, यानकृत होईल, वस्तुकृत होईल, अनुष्ठित होईल, परिचित होईल आणि सुसमारब्ध होईल.' हे भिक्खू! तू या प्रकारेच शिकले पाहिजे." अशा प्रकारे त्याला मैत्रीच्या प्रभावाने भावना करण्याचा उपदेश करून पुन्हा म्हटले— "हे भिक्खू! जेव्हा तुझी ही समाधी या प्रकारे भावित आणि बहुलीकृत होईल, तेव्हा हे भिक्खू! तू या मूलसमाधीला सवितर्क आणि सविचार देखील भावित करावे... पे... उपेक्षासहगत देखील भावित करावे."

Tassattho – yadā te bhikkhu ayaṃ mūlasamādhi evaṃ mettāvasena bhāvito hoti, tadā tvaṃ tāvatakenāpi tuṭṭhiṃ anāpajjitvāva imaṃ mūlasamādhiṃ [Pg.317] aññesupi ārammaṇesu catukkapañcakajjhānāni pāpayamāno savitakkampi savicārantiādinā nayena bhāveyyāsīti.

याचा अर्थ असा आहे— हे भिक्खू! जेव्हा तुझी ही मूलसमाधी अशा प्रकारे मैत्रीच्या प्रभावाने भावित होईल, तेव्हा तू केवळ तेवढ्यानेच संतुष्ट न होता, या मूलसमाधीला इतरही आलंबनांवर (जसे की पृथ्वी कसिण इत्यादींवर) चार आणि पाच ध्यानांपर्यंत पोहोचवत, 'सवितर्क आणि सविचार' इत्यादी पद्धतीने भावित करावे.

Evaṃ vatvā ca puna karuṇādiavasesabrahmavihārapubbaṅgamampissa aññesu ārammaṇesu catukkapañcakajjhānavasena bhāvanaṃ kareyyāsīti dassento ‘‘yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti bahulīkato. Tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ karuṇā me cetovimuttī’’tiādimāha.

असे सांगून पुन्हा, करुणा इत्यादी उर्वरित ब्रह्मविहारांना अग्रगामी करून इतर आलंबनांवर चार आणि पाच ध्यानांच्या पद्धतीने त्याने भावना करावी, हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी— "हे भिक्खू! जेव्हा तुझी ही समाधी अशा प्रकारे भावित आणि बहुलीकृत होईल, तेव्हा हे भिक्खू! तू या प्रकारे शिकले पाहिजे— 'माझी करुणा चेतोविमुत्ती...' " इत्यादी म्हटले.

Evaṃ mettādipubbaṅgamaṃ catukkapañcakajjhānavasena bhāvanaṃ dassetvā puna kāyānupassanādipubbaṅgamaṃ dassetuṃ ‘‘yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti bahulīkato, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ kāye kāyānupassī viharissāmī’’ti ādiṃ vatvā ‘‘yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito bhavissati subhāvito, tato tvaṃ bhikkhu yena yeneva gagghasi, phāsuññeva gagghasi, yattha yattheva ṭhassasi, phāsuññeva ṭhassasi, yattha yattheva nisīdissasi, phāsuññeva nisīdissasi, yattha yattheva seyyaṃ kappessasi, phāsuññeva seyyaṃ kappessasī’’ti arahattanikūṭena desanaṃ samāpesi. Tasmā tikacatukkajjhānikāva mettādayo, upekkhā pana avasesaekajjhānikāvāti veditabbā. Tatheva ca abhidhamme (dha. sa. 251 ādayo; vibha. 673 ādayo) vibhattāti.

अशा प्रकारे मैत्री इत्यादींना अग्रगामी करून चार आणि पाच ध्यानांच्या पद्धतीने भावना दर्शवून, पुन्हा कायानुपश्यना इत्यादींना अग्रगामी करून भावना दर्शवण्यासाठी— "हे भिक्खू! जेव्हा तुझी ही समाधी अशा प्रकारे भावित आणि बहुलीकृत होईल, तेव्हा हे भिक्खू! तू या प्रकारे शिकले पाहिजे— 'मी कायेमध्ये कायानुपश्यना करत विहार करेन' " इत्यादी सांगून, "हे भिक्खू! जेव्हा तुझी ही समाधी अशा प्रकारे भावित आणि सुभावित होईल, तेव्हा हे भिक्खू! तू ज्या ज्या ठिकाणी जाशील, तिथे सुखानेच जाशील; ज्या ज्या ठिकाणी उभा राहशील, तिथे सुखानेच उभा राहशील; ज्या ज्या ठिकाणी बसशील, तिथे सुखानेच बसशील; ज्या ज्या ठिकाणी शयन करशील, तिथे सुखानेच शयन करशील," असे सांगून अर्हतपदाच्या शिखरावर नेऊन उपदेशाची समाप्ती केली. म्हणून मैत्री इत्यादी हे तीन आणि चार ध्यानांचेच असतात, तर उपेक्षा ही उर्वरित एका ध्यानाचीच असते, असे जाणावे. आणि अभिधम्मातही त्याच प्रकारे विभागणी केली आहे.

273. Evaṃ tikacatukkajjhānavasena ceva avasesaekajjhānavasena ca dvidhā ṭhitānampi etāsaṃ subhaparamādivasena aññamaññaṃ asadiso ānubhāvaviseso veditabbo. Haliddavasanasuttasmiṃ hi etā subhaparamādibhāvena visesetvā vuttā. Yathāha – ‘‘subhaparamāhaṃ, bhikkhave, mettaṃ cetovimuttiṃ vadāmi. Ākāsānañcāyatanaparamāhaṃ, bhikkhave, karuṇaṃ cetovimuttiṃ vadāmi. Viññāṇañcāyatanaparamāhaṃ, bhikkhave, muditaṃ cetovimuttiṃ vadāmi. Ākiñcaññāyatanaparamāhaṃ, bhikkhave, upekkhaṃ cetovimuttiṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.235).

२७३. अशा प्रकारे तीन-चार ध्यानांच्या पद्धतीने आणि उर्वरित एका ध्यानाच्या पद्धतीने अशा दोन प्रकारे राहिलेल्या या ब्रह्मविहारांच्या 'शुभपरम' इत्यादींच्या प्रभावाने परस्परांमध्ये असलेला असमान असा विशेष प्रभाव जाणावा. कारण 'हलिद्दवसन सुत्ता'मध्ये या ब्रह्मविहारांना शुभपरम इत्यादी रूपाने विशेष करून सांगितले आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे— "भिक्खूंनो! मी मैत्री चेतोविमुत्तीला 'शुभपरम' (शुभ विमोक्ष हेच जिचे परम ध्येय आहे) असे म्हणतो. भिक्खूंनो! मी करुणा चेतोविमुत्तीला 'आकासानञ्चायतनपरम' (आकासानञ्चायतन समापत्ती हेच जिचे परम ध्येय आहे) असे म्हणतो. भिक्खूंनो! मी मुदिता चेतोविमुत्तीला 'विञ्ञาणञ्चायतनपरम' (विञ्ञาणञ्चायतन समापत्ती हेच जिचे परम ध्येय आहे) असे म्हणतो. भिक्खूंनो! मी उपेक्षा चेतोविमुत्तीला 'आकिञ्चञ्ञायतनपरम' (आकिञ्चञ्ञायतन समापत्ती हेच जिचे परम ध्येय आहे) असे म्हणतो."

Kasmā [Pg.318] panetā evaṃ vuttāti? Tassa tassa upanissayattā. Mettāvihārissa hi sattā appaṭikkūlā honti. Athassa appaṭikkūlaparicayā appaṭikkūlesu parisuddhavaṇṇesu nīlādīsu cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti mettā subhavimokkhassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā subhaparamāti vuttā.

पण या चेतोविमुत्तींना अशा प्रकारे का म्हटले आहे? त्या त्या विमोक्षाचे उपनिस्स्य (आधारभूत कारण) असल्यामुळे. कारण मैत्री विहार करणाऱ्या व्यक्तीला प्राणी अप्रतिकूल वाटतात. त्यामुळे, अप्रतिकूलतेच्या परिचयामुळे, जेव्हा तो आपले चित्त अप्रतिकूल अशा नील इत्यादी शुद्ध वर्णांच्या कसिणांवर केंद्रित करतो, तेव्हा त्याचे चित्त विनासायास त्यात प्रविष्ट होते. अशा प्रकारे मैत्री ही शुभ विमोक्षाचा उपनिस्स्य बनते, त्याहून अधिक काही नाही; म्हणून तिला 'शुभपरम' असे म्हटले आहे.

Karuṇāvihārissa pana daṇḍābhighātādirūpanimittaṃ pattadukkhaṃ samanupassantassa karuṇāya pavattisambhavato rūpe ādīnavo parividito hoti. Athassa parividitarūpādīnavattā pathavīkasiṇādīsu aññataraṃ ugghāṭetvā rūpanissaraṇe ākāse cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti karuṇā ākāsānañcāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā ākāsānañcāyatanaparamāti vuttā.

परंतु करुणा विहार करणाऱ्या व्यक्तीला, काठीने मारणे इत्यादी रूपनिमित्ताने प्राण्यांना प्राप्त होणारे दुःख वारंवार पाहताना, करुणेची उत्पत्ती संभवत असल्यामुळे, रूपामधील दोष (आदीनव) चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होतो. त्यानंतर, रूपातील दोष चांगल्या प्रकारे ज्ञात झाल्यामुळे, पृथ्वी कसिण इत्यादींपैकी एका कसिणाचा त्याग (उग्घाटन) करून, रूपापासून मुक्त करणाऱ्या आकाशावर चित्त केंद्रित करताना, त्याचे चित्त विनासायास त्या आकाशात प्रविष्ट होते. अशा प्रकारे करुणा ही आकासानञ्चायतनाचा उपनिस्स्य बनते, त्याहून अधिक काही नाही; म्हणून तिला 'आकासानञ्चायतनपरम' असे म्हटले आहे.

Muditāvihārissa pana tena tena pāmojjakāraṇena uppannapāmojjasattānaṃ viññāṇaṃ samanupassantassa muditāya pavattisambhavato viññāṇaggahaṇaparicitaṃ cittaṃ hoti. Athassa anukkamādhigataṃ ākāsānañcāyatanaṃ atikkamma ākāsanimittagocare viññāṇe cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandatīti muditā viññāṇañcāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā viññāṇañcāyatanaparamāti vuttā.

परंतु मुदिता विहार करणाऱ्या व्यक्तीला, त्या त्या आनंदाच्या कारणाने आनंदित झालेल्या प्राण्यांच्या विज्ञानाचे (चित्ताचे) अवलोकन करताना, मुदितेची उत्पत्ती संभवत असल्यामुळे, विज्ञानाचे ग्रहण करण्याचा सराव असलेले चित्त प्राप्त होते. त्यानंतर, अनुक्रमाने प्राप्त झालेल्या आकासानञ्चायतनाचा अतिक्रम करून, आकाश-निमित्त-गोचर असलेल्या विज्ञानावर चित्त केंद्रित करताना, त्याचे चित्त विनासायास त्या विज्ञानात प्रविष्ट होते. अशा प्रकारे मुदिता ही विञ्ञาणञ्चायतनाचा उपनिस्स्य बनते, त्याहून अधिक काही नाही; म्हणून तिला 'विञ्ञาणञ्चायतनपरम' असे म्हटले आहे.

Upekkhāvihārissa pana ‘‘sattā sukhitā vā hontu dukkhato vā vimuccantu, sampattasukhato vā mā vimuccantū’’ti ābhogābhāvato sukhadukkhādiparamatthagāhavimukhabhāvato avijjamānaggahaṇadukkhaṃ cittaṃ hoti. Athassa paramatthagāhato vimukhabhāvaparicitacittassa paramatthato avijjamānaggahaṇadukkhacittassa ca anukkamādhigataṃ viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma sabhāvato avijjamāne paramatthabhūtassa viññāṇassa abhāve cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti upekkhā ākiñcaññāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā ākiñcaññāyatanaparamāti vuttāti.

शिवाय, उपेक्षाविहार करणाऱ्या योग्याला 'प्राणी सुखी होवोत' किंवा 'दुःखातून मुक्त होवोत' किंवा 'प्राप्त सुखापासून वंचित न होवोत' असा विचार (मनन) नसल्यामुळे, सुख-दुःखादी परमार्थ तत्त्व ग्रहण करण्यापासून परावृत्त झाल्यामुळे, (परमार्थतः) अविद्यमान (केवळ प्रज्ञप्ती) ग्रहण करण्यात कठीण असणारे चित्त होते. त्यानंतर, परमार्थ ग्रहणापासून परावृत्त झालेल्या आणि परमार्थतः अविद्यमान असलेल्या प्रज्ञप्तीला ग्रहण करण्यात कठीण चित्त असलेल्या त्या उपेक्षाविहारी योग्याला, क्रमाने प्राप्त झालेल्या विज्ञाणंचायतनाचा अतिक्रम करून, स्वभावतः अविद्यमान असलेल्या परमार्थभूत विज्ञानाच्या अभावामध्ये (नास्तिभावामध्ये) चित्त एकाग्र करताना, अगदी सहजपणे त्याचे चित्त त्या नास्तिभावामध्ये प्रवेश करते. अशा प्रकारे, उपेक्षा ही आकिंचन्यायतनाची उपनिश्रय (मुख्य आधार) होते, त्याहून पुढे नाही. म्हणूनच 'आकिंचन्यायतनपरमा' (आकिंचन्यायतन हेच श्रेष्ठ आहे) असे म्हटले आहे.

274. Evaṃ subhaparamādivasena etāsaṃ ānubhāvaṃ viditvā puna sabbāpetā dānādīnaṃ sabbakalyāṇadhammānaṃ paripūrikāti veditabbā. Sattesu [Pg.319] hi hitajjhāsayatāya sattānaṃ dukkhāsahanatāya, pattasampattivisesānaṃ ciraṭṭhitikāmatāya, sabbasattesu ca pakkhapātābhāvena samappavattacittā mahāsattā ‘‘imassa dātabbaṃ, imassa na dātabba’’nti vibhāgaṃ akatvā sabbasattānaṃ sukhanidānaṃ dānaṃ denti. Tesaṃ upaghātaṃ parivajjayantā sīlaṃ samādiyanti. Sīlaparipūraṇatthaṃ nekkhammaṃ bhajanti. Sattānaṃ hitāhitesu asammohatthāya paññaṃ pariyodapenti. Sattānaṃ hitasukhatthāya niccaṃ vīriyamārabhanti. Uttamavīriyavasena vīrabhāvaṃ pattāpi ca sattānaṃ nānappakārakaṃ aparādhaṃ khamanti. ‘‘Idaṃ vo dassāma karissāmā’’ti kataṃ paṭiññaṃ na visaṃvādenti. Tesaṃ hitasukhāya avicalādhiṭṭhānā honti. Tesu avicalāya mettāya pubbakārino honti. Upekkhāya paccupakāraṃ nāsīsantīti evaṃ pāramiyo pūretvā yāva dasabalacatuvesārajjachaasādhāraṇañāṇaaṭṭhārasabuddhadhammappabhede sabbepi kalyāṇadhamme paripūrentīti evaṃ dānādisabbakalyāṇadhammaparipūrikā etāva hontīti.

२७४. अशा प्रकारे, शुभपरम इत्यादींच्या द्वारे या अप्पमण्यांच्या (अप्रमाणांच्या) प्रभावाला जाणून, पुन्हा या सर्व अप्पमण्या दानादी सर्व कल्याणधर्मांना (पारमितांना) परिपूर्ण करणाऱ्या आहेत, असे जाणावे. प्राण्यांविषयी हितभावना असल्यामुळे, प्राण्यांचे दुःख सहन न झाल्यामुळे, प्राप्त झालेल्या विशेष संपत्तीच्या दीर्घकाळ टिकण्याच्या इच्छेमुळे आणि सर्व प्राण्यांविषयी पक्षपात नसल्यामुळे समचित्त असणारे महासत्त्व (बोधिसत्त्व) 'याला दिले पाहिजे, याला दिले नाही पाहिजे' असा भेद न करता, सर्व प्राण्यांना सुखाचे कारण असणारे दान देतात. त्यांना पीडा देणे टाळून ते शीलाचे ग्रहण करतात. शील परिपूर्ण करण्यासाठी ते नैष्क्रम्याचा आश्रय घेतात. प्राण्यांच्या हिताहिताविषयी संमोह न होण्यासाठी ते प्रज्ञा शुद्ध करतात. प्राण्यांच्या हितसुखासाठी ते नेहमी वीर्य आरंभतात. उत्तम वीर्याच्या बळाने वीरभावाला प्राप्त होऊनही ते प्राण्यांच्या विविध प्रकारच्या अपराधांना क्षमा करतात. 'आम्ही तुम्हाला हे देऊ, हे करू' असे केलेले वचन ते कधीही खोटे ठरवत नाहीत. त्यांच्या हितसुखासाठी ते अविचल अधिष्ठान ठेवणारे असतात. त्यांच्यावर अविचल मैत्रीने ते प्रथम उपकार करणारे असतात. उपेक्षेने ते प्रत्युपकाराची अपेक्षा करत नाहीत. अशा प्रकारे पारमिता पूर्ण करून, दशबल, चार वैशारद्य, सहा असाधारण ज्ञान आणि अठरा बुद्धधर्म इत्यादी सर्व कल्याणधर्मांना ते परिपूर्ण करतात. म्हणूनच, अशा प्रकारे या अप्पमण्या दानादी सर्व कल्याणधर्मांना परिपूर्ण करणाऱ्या होतात.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

अशा प्रकारे, सज्जनांच्या आनंदासाठी रचलेल्या विशुद्धिमार्गामध्ये

Samādhibhāvanādhikāre

समाधिभावना अधिकारात

Brahmavihāraniddeso nāma

ब्रह्मविहारनिर्देश नावाचा

Navamo paricchedo.

नववा परिच्छेद समाप्त.

10. Āruppaniddeso

१०. आरुप्पनिर्देश (अरूप ध्यान निर्देश)

Paṭhamāruppavaṇṇanā

प्रथम आरुप्प वर्णन (आकासानंचायतन वर्णन)

275. Brahmavihārānantaraṃ [Pg.320] uddiṭṭhesu pana catūsu āruppesu ākāsānañcāyatanaṃ tāva bhāvetukāmo ‘‘dissante kho pana rūpādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādā, natthi kho panetaṃ sabbaso āruppeti. So iti paṭisaṅkhāya rūpānaṃyeva nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti (ma. ni. 2.103) vacanato etesaṃ daṇḍādānādīnañceva cakkhusotarogādīnañca ābādhasahassānaṃ vasena karajarūpe ādīnavaṃ disvā tassa samatikkamāya ṭhapetvā paricchinnākāsakasiṇaṃ navasu pathavīkasiṇādīsu aññatarasmiṃ catutthajjhānaṃ uppādeti.

२७५. ब्रह्मविहारानंतर निर्दिष्ट केलेल्या चार आरुप्पांपैकी (अरूप ध्यानांपैकी) प्रथम आकासानंचायतनाची भावना करण्याची इच्छा असणारा योगी, 'रुपामुळेच (शरीरामुळेच) दंड धारण करणे, शस्त्र धारण करणे, कलह, भांडण, वादविवाद इत्यादी दिसून येतात; परंतु अरूप लोकात हे सर्वथा नसते. तो असा विचार करून रूपांविषयीच निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी प्रवृत्त होतो' या वचनानुसार, या दंडधारणादी आणि डोळ्यांचे, कानांचे रोग इत्यादी हजारो व्याधींच्या रूपाने करज-रूपात (भौतिक शरीरात) दोष पाहून, त्याचा अतिक्रम करण्यासाठी, परिच्छिन्न आकाश कसिण वगळून, इतर नऊ पृथ्वी कसिणादींपैकी कोणत्याही एका कसिणामध्ये चतुर्थ ध्यान उत्पन्न करतो.

Tassa kiñcāpi rūpāvacaracatutthajjhānavasena karajarūpaṃ atikkantaṃ hoti, atha kho kasiṇarūpampi yasmā tappaṭibhāgameva, tasmā tampi samatikkamitukāmo hoti. Kathaṃ? Yathā ahibhīruko puriso araññe sappena anubaddho vegena palāyitvā palātaṭṭhāne lekhācittaṃ tālapaṇṇaṃ vā valliṃ vā rajjuṃ vā phalitāya vā pana pathaviyā phalitantaraṃ disvā bhāyateva uttasateva, neva naṃ dakkhitukāmo hoti. Yathā ca anatthakārinā veripurisena saddhiṃ ekagāme vasamāno puriso tena vadhabandhagehajhāpanādīhi upadduto aññaṃ gāmaṃ vasanatthāya gantvā tatrāpi verinā samānarūpasaddasamudācāraṃ purisaṃ disvā bhāyateva uttasateva, neva naṃ dakkhitukāmo hoti.

जरी त्या योग्याने रूपावचर चतुर्थ ध्यानाच्या बळाने करज-रूपाचा (भौतिक शरीराचा) अतिक्रम केलेला असतो, तरीही कसिण-रूप देखील त्या करज-रूपासारखेच असल्यामुळे, तो त्याचाही अतिक्रम करण्याची इच्छा करतो. ते कसे? ज्याप्रमाणे सर्पाची भीती वाटणारा एखादा मनुष्य अरण्यात सर्पाने पाठलाग केला असता वेगाने पळून जातो आणि पळून सुरक्षित ठिकाणी पोहोचल्यावर, तिथे चित्रविचित्र रंगांचे ताडाचे पान, किंवा वेल, किंवा दोरी, किंवा जमिनीची भेग पाहून लांबूनच घाबरतो, थरथर कापतो आणि ते पाहण्याचीही त्याची इच्छा नसते. किंवा ज्याप्रमाणे अहित करणाऱ्या शत्रू सोबत एकाच गावात राहणारा मनुष्य, त्या शत्रूने मारहाण, बंधन, घर पेटवणे इत्यादींनी पीडित केल्यामुळे दुसऱ्या गावात राहण्यासाठी जातो; आणि तिथे गेल्यावरही त्या शत्रूसारखाच रूप, आवाज आणि आचरण असणारा मनुष्य पाहून घाबरतो, थरथर कापतो आणि त्याला पाहण्याचीही त्याची इच्छा नसते.

Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – tesaṃ hi purisānaṃ ahinā verinā vā upaddutakālo viya bhikkhuno ārammaṇavasena karajarūpasamaṅgikālo. Tesaṃ vegena palāyanaaññagāmagamanāni viya bhikkhuno rūpāvacaracatutthajjhānavasena karajarūpasamatikkamanakālo. Tesaṃ palātaṭṭhāne ca aññagāme ca lekhācittatālapaṇṇādīni ceva verisadisaṃ purisañca disvā bhayasantāsaadassanakāmatā viya bhikkhuno kasiṇarūpampi tappaṭibhāgameva idanti sallakkhetvā tampi samatikkamitukāmatā. Sūkarābhihatasunakhapisācabhīrukādikāpi cettha upamā veditabbā.

येथे उपमेचा ताळमेळ असा आहे – त्या मनुष्यांना सर्प किंवा शत्रूद्वारे पीडित होण्याचा काळ जसा असतो, तसाच भिक्षूला आलंबनाच्या रूपाने करज-रूपाशी (भौतिक शरीराशी) युक्त असण्याचा काळ समजावा. त्यांचे वेगाने पळून जाणे आणि दुसऱ्या गावात जाणे जसे असते, तसेच भिक्षूचे रूपावचर चतुर्थ ध्यानाच्या बळाने करज-रूपाचा अतिक्रम करण्याचा काळ समजावा. त्यांचे पळून गेलेल्या ठिकाणी आणि दुसऱ्या गावात चित्रविचित्र ताडाचे पान इत्यादी आणि शत्रूसारखा मनुष्य पाहून भीती, थरकाप आणि न पाहण्याची इच्छा असणे जसे असते, तसेच भिक्षूचे कसिण-रूपालाही 'हे त्या करज-रूपासारखेच आहे' असे ओळखून त्याचाही अतिक्रम करण्याची इच्छा असणे समजावे. येथे डुकराने मारलेला कुत्रा, पिशाचाला घाबरणारा मनुष्य इत्यादी उपमा देखील जाणाव्यात.

276. Evaṃ [Pg.321] so tasmā catutthajjhānassa ārammaṇabhūtā kasiṇarūpā nibbijja pakkamitukāmo pañcahākārehi ciṇṇavasī hutvā paguṇarūpāvacaracatutthajjhānato vuṭṭhāya tasmiṃ jhāne ‘‘imaṃ mayā nibbiṇṇaṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ karotī’’ti ca, ‘‘āsannasomanassapaccatthika’’nti ca, ‘‘santavimokkhato oḷārika’’nti ca ādīnavaṃ passati. Aṅgoḷārikatā panettha natthi. Yatheva hetaṃ rūpaṃ duvaṅgikaṃ, evaṃ āruppānipīti.

२७६. अशा प्रकारे, तो योगी त्या चतुर्थ ध्यानाचे आलंबन असलेल्या कसिण-रूपाविषयी निर्वेद पावून, तिथून दूर जाण्याची इच्छा करत, पाच प्रकारांनी वशीभाव प्राप्त केलेला होऊन, चांगल्या प्रकारे अभ्यासलेल्या रूपावचर चतुर्थ ध्यानातून उठून, त्या ध्यानामध्ये 'हे ध्यान मी कंटाळलेल्या कसिण-रूपाला आलंबन बनवते' असा, आणि 'हे जवळच असलेल्या सोमनस्य रूपी शत्रूने युक्त आहे' असा, आणि 'शांत विमोक्षापेक्षा (अरूप ध्यानापेक्षा) हे ओळारिक (स्थूल) आहे' असा दोष पाहतो. परंतु, या रूपावचर चतुर्थ ध्यानात अंगांच्या दृष्टीने स्थूलता नसते. कारण ज्याप्रमाणे हे रूप ध्यान द्व्यंगिक (दोन अंगांचे - उपेक्षा आणि एकाग्रता) असते, तसेच आरुप्प देखील द्व्यंगिकच असतात.

So tattha evaṃ ādīnavaṃ disvā nikantiṃ pariyādāya ākāsānañcāyatanaṃ santato anantato manasikaritvā cakkavāḷapariyantaṃ vā yattakaṃ icchati tattakaṃ vā kasiṇaṃ pattharitvā tena phuṭṭhokāsaṃ ‘‘ākāso ākāso’’ti vā, ‘‘ananto ākāso’’ti vā manasikaronto ugghāṭeti kasiṇaṃ. Ugghāṭento hi neva kilañjaṃ viya saṃvelleti, na kapālato pūvaṃ viya uddharati, kevalaṃ pana taṃ neva āvajjeti, na manasi karoti, na paccavekkhati, anāvajjento amanasikaronto apaccavekkhanto ca aññadatthu tena phuṭṭhokāsaṃ ‘‘ākāso ākāso’’ti manasikaronto kasiṇaṃ ugghāṭeti nāma. Kasiṇampi ugghāṭiyamānaṃ neva ubbaṭṭati na vivaṭṭati, kevalaṃ imassa amanasikārañca ‘‘ākāso ākāso’’ti manasikārañca paṭicca ugghāṭitaṃ nāma hoti, kasiṇugghāṭimākāsamattaṃ paññāyati. Kasiṇugghāṭimākāsanti vā kasiṇaphuṭṭhokāsoti vā kasiṇavivittākāsanti vā sabbametaṃ ekameva.

तो योगी त्या चतुर्थ ध्यानात अशा प्रकारे दोष पाहून, (त्या ध्यानावरील) आसक्ती नष्ट करून, आकासानञ्चायतनाला 'शांत' आणि 'अनंत' या रूपाने मनात आणून (मनसिकार करून), चक्रवाळाच्या मर्यादेपर्यंत किंवा त्याला जितकी इच्छा असेल तितक्या क्षेत्रापर्यंत कसिणाचा विस्तार करून, त्या कसिणाने व्यापलेल्या अवकाशाला 'आकाश, आकाश' किंवा 'अनंत आकाश' असा मनसिकार करत कसिण बाजूला करतो. कसिण बाजूला करताना तो चटईसारखा गुंडाळत नाही, किंवा तव्यावरून पोळी काढल्यासारखा तो बाहेर काढत नाही; तर केवळ त्या कसिणाचा विचार करत नाही, मनात आणत नाही, त्याचे प्रत्यवेक्षण करत नाही. विचार न करता, मनात न आणता आणि प्रत्यवेक्षण न करता, केवळ त्या कसिणाने व्यापलेल्या अवकाशावर 'आकाश, आकाश' असा मनसिकार करणे म्हणजेच कसिण बाजूला करणे होय. बाजूला केले जाणारे कसिण वर उठत नाही किंवा मागे हटत नाही; केवळ या योग्याच्या अमनासिकारामुळे आणि 'आकाश, आकाश' अशा मनसिकारामुळे ते बाजूला केले गेले असे म्हटले जाते, आणि केवळ कसिण बाजूला केल्याने उरलेले आकाशच भासते. 'कसिणुग्घाटिमाकास' (कसिण बाजूला केल्याने उरलेले आकाश), 'कसिणफुट्ठोकास' (कसिणाने व्यापलेले आकाश) किंवा 'कसिणविवित्ताकास' (कसिणरहित आकाश) हे सर्व शब्द एकाच अर्थाचे आहेत.

So taṃ kasiṇugghāṭimākāsanimittaṃ ‘‘ākāso ākāso’’ti punappunaṃ āvajjeti, takkāhataṃ vitakkāhataṃ karoti. Tassevaṃ punappunaṃ āvajjayato takkāhataṃ vitakkāhataṃ karoto nīvaraṇāni vikkhambhanti, sati santiṭṭhati, upacārena cittaṃ samādhiyati. So taṃ nimittaṃ punappunaṃ āsevati, bhāveti, bahulīkaroti. Tassevaṃ punappunaṃ āvajjayato manasikaroto pathavīkasiṇādīsu rūpāvacaracittaṃ viya ākāse ākāsānañcāyatanacittaṃ appeti. Idhāpi hi purimabhāge tīṇi cattāri vā javanāni kāmāvacarāni upekkhāvedanāsampayuttāneva honti. Catutthaṃ pañcamaṃ vā arūpāvacaraṃ. Sesaṃ pathavīkasiṇe vuttanayameva.

तो योगी त्या कसिण बाजूला केल्याने उरलेल्या आकाशाच्या निमित्ताला 'आकाश, आकाश' असा वारंवार विचार करतो, त्यावर वितर्काने वारंवार आघात करतो (मनात ठसवत राहतो). अशा प्रकारे वारंवार विचार करणाऱ्या आणि वितर्काने आघात करणाऱ्या त्या योग्याचे नीवरण नाहीसे होतात, स्मृती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होते आणि उपचाराने चित्त समाहित होते. तो त्या निमित्ताचे वारंवार सेवन करतो, भावना करतो आणि बहुलीकरण करतो. अशा प्रकारे वारंवार विचार करणाऱ्या आणि मनसिकार करणाऱ्या त्या योग्याचे, जसे पठवीकसिण इत्यादींमध्ये रूपावचर चित्त अर्पित होते, तसेच त्या आकाशात आकासानञ्चायतन चित्त अर्पित होते. येथेही पूर्वभागात तीन किंवा चार जवन चित्ते उपेक्षावेदनेने युक्त असलेली कामावचरच असतात. secrete चौथे किंवा पाचवे जवन अरूपावचर असते. उर्वरित भाग पठवीकसिणामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच समजावा.

Ayaṃ [Pg.322] pana viseso, evaṃ uppanne arūpāvacaracitte so bhikkhu yathā nāma yānapputoḷi kumbhimukhādīnaṃ aññataraṃ nīlapilotikāya vā pītalohitodātādīnaṃ vā aññatarāya pilotikāya bandhitvā pekkhamāno puriso vātavegena vā aññena vā kenaci apanītāya pilotikāya ākāsaṃyeva pekkhamāno tiṭṭheyya, evameva pubbe kasiṇamaṇḍalaṃ jhānacakkhunā pekkhamāno viharitvā ‘‘ākāso ākāso’’ti iminā parikammamanasikārena sahasā apanīte tasmiṃ nimitte ākāsaññeva pekkhamāno viharati. Ettāvatā cesa ‘‘sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharatī’’ti vuccati (vibha. 508; dī. ni. 2.129).

पण हा विशेष फरक आहे: अशा प्रकारे अरूपावचर चित्त उत्पन्न झाल्यावर तो भिक्खू—ज्याप्रमाणे पालखी, खिडकी किंवा घागरीचे तोंड इत्यादींपैकी एकाला निळ्या कापडाने किंवा पिवळ्या, लाल, पांढऱ्या इत्यादी कापडांपैकी एका कापडाने बांधून पाहत असलेला एखादा माणूस, वाऱ्याच्या वेगाने किंवा इतर कोणत्याही कारणाने ते कापड दूर झाल्यावर केवळ आकाशाकडेच पाहत उभा राहील; त्याचप्रमाणे पूर्वी कसिणमंडळाला ध्यानचक्षूने पाहत विहरत असलेला तो भिक्खू, 'आकाश, आकाश' या परिकर्म-मनसिकाराने अचानक ते निमित्त दूर झाल्यावर केवळ आकाशाकडेच पाहत विहरतो. एवढ्यावरूनच त्याला 'सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे उल्लंघन केल्यामुळे, प्रतिघातसंज्ञांचा अस्त झाल्यामुळे, नानात्वसंज्ञांचा अमनासिकार केल्यामुळे "अनंत आकाश" अशा भावनेने आकासानञ्चायतन ध्यानात प्रवेश करून विहरतो' असे म्हटले जाते.

277. Tattha sabbasoti sabbākārena, sabbāsaṃ vā anavasesānanti attho. Rūpasaññānanti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca. Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (dī. ni. 2.129), tassa ārammaṇampi ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dī. ni. 2.173), tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ. Rūpaṃ assa nāmanti vuttaṃ hoti. Pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Samatikkamāti virāgā nirodhā ca. Kiṃ vuttaṃ hoti? Etāsaṃ kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ, etesañca pathavīkasiṇādivasena navannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ sabbākārena anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetuñceva nirodhahetuñca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti.

२७७. त्यात 'सब्बसो' (सर्व प्रकारे) म्हणजे सर्व प्रकारांनी, किंवा सर्वच्या सर्व (काहीही शिल्लक न ठेवता) असा अर्थ आहे. 'रूपसंज्ञा' म्हणजे संज्ञेला मुख्य करून सांगितलेली रूपावचर ध्याने आणि त्यांचे आलंबन होय. कारण 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी वचनांमध्ये रूपावचर ध्यानालाही 'रूप' म्हटले जाते, आणि त्याच्या आलंबनालाही 'बाहेर सुवर्ण आणि विवर्ण रूपांना पाहतो' इत्यादी वचनांमध्ये 'रूप' म्हटले जाते. म्हणून येथे 'रूपातील संज्ञा ती रूपसंज्ञा' अशा प्रकारे संज्ञेला मुख्य करून सांगितलेल्या रूपावचर ध्यानाचेच हे नाव (अधिवचन) आहे. ज्या संज्ञेचा विषय रूप आहे ती 'रूपसंज्ञा' होय. 'रूप हे त्याचे नाव आहे' असे म्हटले आहे. पठवीकसिण इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या त्याच्या आलंबनाचेही हे नाव आहे, असे समजावे. 'समतीक्कमा' (उल्लंघन केल्यामुळे) म्हणजे वैराग्यामुळे आणि निरोधामुळे होय. काय सांगितले आहे? कुशल, विपाक आणि क्रिया यांच्या भेदाने पंधरा प्रकारच्या ध्यानसंज्ञक रूपसंज्ञांचे, आणि पठवीकसिण इत्यादींच्या भेदाने नऊ प्रकारच्या आलंबनसंज्ञक रूपसंज्ञांचे सर्व प्रकारे किंवा पूर्णपणे वैराग्यामुळे आणि निरोधामुळे, तसेच वैराग्याच्या आणि निरोधाच्या कारणाने आकासानञ्चायतन ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. कारण रूपसंज्ञांचे सर्व प्रकारे उल्लंघन न करता या ध्यानात प्रवेश करून विहरणे शक्य नाही.

Tattha yasmā ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hoti, samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hoti. Tasmā ārammaṇasamatikkamaṃ avatvā ‘‘tattha katamā rūpasaññā? Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ[Pg.323], imā vuccanti rūpasaññāyo. Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti vītikkanto samatikkanto. Tena vuccati sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti (vibha. 602) evaṃ vibhaṅge saññānaṃyeva samatikkamo vutto. Yasmā pana ārammaṇasamatikkamena pattabbā etā samāpattiyo, na ekasmiññeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya. Tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā.

त्यात, ज्या अर्थी आलंबनाविषयी वैराग्य नसलेल्या व्यक्तीला संज्ञांचे उल्लंघन करता येत नाही, आणि संज्ञांचे उल्लंघन झाल्यावर आलंबनाचे उल्लंघन झालेलेच असते, म्हणूनच आलंबनाच्या उल्लंघनाचा उल्लेख न करता—'तेथे रूपसंज्ञा कोणती? रूपावचर समापत्तीला प्राप्त झालेल्या, किंवा रूपावचर भूमीत उत्पन्न झालेल्या, किंवा दृष्टधर्मसुखविहारी व्यक्तीची जी संज्ञा, संज्ञान, संज्ञानत्व आहे, त्यांना रूपसंज्ञा म्हणतात. या रूपसंज्ञांचे जो उल्लंघन करतो, विशेष उल्लंघन करतो, पूर्ण उल्लंघन करतो, म्हणूनच "सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे उल्लंघन केल्यामुळे" असे म्हटले जाते'—अशा प्रकारे विभंगामध्ये केवळ संज्ञांच्याच उल्लंघनाचा उल्लेख केला आहे. परंतु, ज्या अर्थी या समापत्ती आलंबनाच्या उल्लंघनानेच प्राप्त केल्या जातात, पहिल्या ध्यानाप्रमाणे एकाच आलंबनावर राहून नव्हे, म्हणूनच ही अर्थवर्णना आलंबनाच्या उल्लंघनाच्या दृष्टीनेही केली आहे, असे समजावे.

278. Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena samuppannā saññā paṭighasaññā. Rūpasaññādīnaṃ etamadhivacanaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamā paṭighasaññā? Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā, imā vuccanti paṭighasaññāyo’’ti (vibha. 603). Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ, akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbaso dasannampi paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti.

२७८. 'पटिघसंज्ञांचा अस्त झाल्यामुळे' म्हणजे चक्षू इत्यादी वस्तू (इंद्रिये) आणि रूप इत्यादी आलंबन यांच्या परस्पर आघाताने उत्पन्न होणारी संज्ञा म्हणजे पटिघसंज्ञा होय. हे रूपसंज्ञा इत्यादींचेच नाव आहे. जसे म्हटले आहे—'तेथे पटिघसंज्ञा कोणती? रूपसंज्ञा, शब्दसंज्ञा, गंधसंज्ञा, रससंज्ञा, फोठब्बसंज्ञा, यांना पटिघसंज्ञा म्हणतात.' त्या पाच कुशलविपाक आणि पाच अकुशलविपाक अशा सर्व दहाही पटिघसंज्ञांचा अस्त झाल्यामुळे, प्रहाण झाल्यामुळे, पुन्हा उत्पन्न न झाल्यामुळे, त्यांना अप्रवृत्त करून असा अर्थ आहे.

Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassāpi na santi. Na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati. Evaṃ santepi aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃ catutthajjhāne viya, sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca imasmiṃ jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsamettha vacanaṃ veditabbaṃ.

जरी या पटिघसंज्ञा प्रथम ध्यान इत्यादींमध्ये प्रवेश केलेल्या व्यक्तीलाही नसतात, कारण त्या वेळी पंचद्वारांच्या द्वारे चित्त प्रवृत्त होत नाही; तरीही, ज्याप्रमाणे इतर ठिकाणी नष्ट झालेल्या सुख-दुःखांचा उल्लेख चतुर्थ ध्यानात केला जातो, किंवा सक्कायदिट्ठी इत्यादींचा उल्लेख तृतीय मार्गात केला जातो, त्याचप्रमाणे या ध्यानात उत्साह निर्माण करण्यासाठी, या ध्यानाच्या प्रशंसेच्या रूपाने येथे त्यांचा उल्लेख केला आहे, असे समजावे.

Atha vā kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassāpi na santi, atha kho na pahīnattā na santi. Na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati, rūpāyattā ca etāsaṃ pavatti. Ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati. Tasmā tā ettha pahīnāti vattuṃ vaṭṭati. Na kevalañca vattuṃ, ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati. Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa saddo ‘‘kaṇṭako’’ti (a. ni. 10.72) vutto bhagavatā. Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā (vibha. 226) santavimokkhatā (ma. ni. 1.66) ca vuttā. Āḷāro ca kālāmo arūpasamāpanno pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkamantāni neva addasa, na pana saddaṃ assosīti (dī. ni. 2.192).

किंवा दुसऱ्या प्रकारे सांगायचे तर, जरी रूपावचर ध्यानात समापन्न झालेल्या व्यक्तीला त्या प्रतिघसंज्ञा नसतात, तरीही त्या प्रहीण (नष्ट) झाल्यामुळे नसतात असे नाही. कारण रूपावचर भावना ही रूपाविषयी वैराग्य निर्माण करण्यासाठी प्रवृत्त होत नाही आणि त्यांची प्रवृत्ती रूपावरच आधारित असते. परंतु ही अरूप भावना रूपाविषयी वैराग्य निर्माण करण्यासाठी प्रवृत्त होते. म्हणून त्या प्रतिघसंज्ञा येथे प्रहीण झाल्या आहेत असे म्हणणे योग्य आहे. केवळ म्हणणेच योग्य नाही, तर निश्चितपणे असेच मानणे देखील योग्य आहे. कारण या अरूप ध्यानाच्या आधी त्या प्रहीण न झाल्यामुळेच, प्रथम ध्यान समापन्न झालेल्या व्यक्तीसाठी आवाज हा 'कंटक' (काटा) आहे, असे भगवंतांनी म्हटले आहे. आणि येथे (अरूप ध्यानात) त्या प्रहीण झाल्यामुळेच अरूप समापत्तींची अचलता (आनेञ्जता) आणि शांत विमोक्षता सांगितली गेली आहे. तसेच, आळार कालामाने अरूप समापत्तीमध्ये समापन्न असताना, आपल्या अगदी जवळून जाणाऱ्या सुमारे पाचशे गाड्यांना पाहिलेही नाही आणि त्यांचा आवाजही ऐकला नाही.

279. Nānattasaññānaṃ [Pg.324] amanasikārāti nānatte vā gocare pavattānaṃ saññānaṃ, nānattānaṃ vā saññānaṃ. Yasmā hi etā ‘‘tattha katamā nānattasaññā? Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ, imā vuccanti nānattasaññāyo’’ti evaṃ vibhaṅge (vibha. 604) vibhajitvā vuttā idha adhippetā asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti, yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasākusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā, tasmā nānattasaññāti vuttā. Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇā. Yasmā tā nāvajjeti, na manasi karoti, na paccavekkhati, tasmāti vuttaṃ hoti.

२७९. 'नानात्वसंज्ञांचा मनसिकार न केल्यामुळे' (नानात्तसञ्ञानं अमनसिकारा) म्हणजे विविध प्रकारच्या आलंबनांमध्ये (गोचरांमध्ये) प्रवृत्त होणाऱ्या संज्ञा किंवा विविध प्रकारच्या संज्ञा. कारण विभंगामध्ये असे वर्गीकरण करून सांगितले आहे की: 'तेथे नानात्वसंज्ञा कोणत्या आहेत? ध्यान समापन्न नसलेल्या, मनोधातूने युक्त किंवा मनोविज्ञानधातूने युक्त असलेल्या व्यक्तीची जी संज्ञा, संज्ञान किंवा संज्ञानत्व आहे, त्यांना नानात्वसंज्ञा असे म्हणतात.' येथे अभिप्रेत असलेल्या, ध्यान समापन्न नसलेल्या व्यक्तीच्या मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातूने संग्रहित झालेल्या या संज्ञा रूप, शब्द इत्यादी विविध प्रकारच्या आणि भिन्न स्वभावाच्या आलंबनांमध्ये प्रवृत्त होतात. तसेच, ज्या अर्थी या आठ कामावचर कुशल संज्ञा, बारा अकुशल संज्ञा, अकरा कामावचर कुशल विपाक संज्ञा, दोन अकुशल विपाक संज्ञा आणि अकरा कामावचर क्रिया संज्ञा अशा प्रकारे या सर्व चव्वेचाळीस संज्ञा नानाविध, भिन्न स्वभावाच्या आणि परस्परांपेक्षा वेगळ्या आहेत, म्हणून त्यांना 'नानात्वसंज्ञा' असे म्हटले आहे. त्या सर्व नानात्वसंज्ञांचा सर्व प्रकारे मनसिकार न केल्यामुळे, विचार न केल्यामुळे, लक्ष न दिल्यामुळे आणि प्रत्यवेक्षण न केल्यामुळे. ज्या अर्थी तो त्यांचा विचार करत नाही, मनसिकार करत नाही, प्रत्यवेक्षण करत नाही, म्हणून असे म्हटले आहे.

Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti. Pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle, tasmā tāsaṃ samatikkamā atthaṅgamāti dvedhāpi abhāvoyeva vutto. Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, nava kiriyasaññā, dasākusalasaññāti imā sattavīsatisaññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti, tasmā tāsaṃ amanasikārāti vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati, tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti.

आणि ज्या अर्थी येथे पूर्वी सांगितलेल्या रूपसंज्ञा आणि प्रतिघसंज्ञा या ध्यानामुळे उत्पन्न होणाऱ्या (अरूप) भवात देखील अस्तित्वात नसतात, मग त्या भवात या ध्यानाला प्राप्त करून विहरत असताना त्या नसणार हे तर सांगायलाच नको. म्हणून त्यांचे अतिक्रमण केल्यामुळे आणि त्या अस्तंगत (नष्ट) झाल्यामुळे अशा दोन्ही प्रकारे त्यांचा केवळ अभावच सांगितला आहे. परंतु नानात्वसंज्ञांमध्ये, ज्या अर्थी आठ कामावचर कुशल संज्ञा, नऊ क्रिया संज्ञा आणि दहा अकुशल संज्ञा अशा या सत्तावीस संज्ञा या ध्यानामुळे उत्पन्न होणाऱ्या भवात अस्तित्वात असतात, म्हणून 'त्यांचा मनसिकार न केल्यामुळे' असे म्हटले आहे, हे जाणावे. कारण त्या भवात देखील या ध्यानाला प्राप्त करून विहरणारा योगी त्यांचा मनसिकार न केल्यामुळेच ध्यानात विहरतो; जर तो त्यांचा मनसिकार करू लागला, तर तो ध्यान समापन्न नसलेला (असमापन्न) होतो.

Saṅkhepato cettha rūpasaññānaṃ samatikkamāti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārāti iminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānaṃ pahānañca amanasikāro ca vuttoti veditabbo.

संक्षेपाने सांगायचे तर, येथे 'रूपसंज्ञांचे अतिक्रमण केल्यामुळे' या पदाने सर्व रूपावचर धर्मांचा प्रहाण (त्याग) सांगितला आहे. 'प्रतिघसंज्ञांच्या अस्तंगमामुळे' आणि 'नानात्वसंज्ञांचा मनसिकार न केल्यामुळे' या पदांनी सर्व कामावचर चित्त आणि चैतसिकांचा प्रहाण आणि त्यांचा अमनसिकार सांगितला आहे, असे जाणावे.

280. Ananto ākāsoti ettha nāssa uppādanto vā vayanto vā paññāyatīti ananto. Ākāsoti kasiṇugghāṭimākāso vuccati. Manasikāravasenāpi cettha anantatā veditabbā. Teneva [Pg.325] vibhaṅge vuttaṃ ‘‘tasmiṃ ākāse cittaṃ ṭhapeti, saṇṭhapeti, anantaṃ pharati, tena vuccati ananto ākāso’’ti (vibha. 605).

२८०. 'अनंत आकाश' (अनन्तो आकासो) या पदात, ज्याचा उत्पत्तीचा अंत किंवा व्ययाचा (नाशाचा) अंत दिसत नाही, म्हणून ते 'अनंत' आहे. 'आकाश' म्हणजे कसिण काढून टाकल्याने निर्माण झालेले आकाश (कसिणुग्घाटिमाकास) म्हटले जाते. मनसिकाराच्या प्रभावाने देखील येथे अनंतता जाणली पाहिजे. म्हणूनच विभंगामध्ये म्हटले आहे: 'त्या आकाशात चित्त स्थापित करतो, सुस्थापित करतो, अनंत पसरवतो, म्हणून त्याला अनंत आकाश म्हटले जाते.'

Ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharatīti ettha pana nāssa antoti anantaṃ, ākāsaṃ anantaṃ ākāsānantaṃ, ākāsānantameva ākāsānañcaṃ, taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa devānaṃ devāyatanamivāti ākāsānañcāyatanaṃ.

'आकाशानंचायतनाला प्राप्त करून विहरतो' या पदात, ज्याचा अंत नाही ते 'अनंत' आहे. अनंत आकाश म्हणजे 'आकाशानंत' (आकासानन्त) आणि 'आकाशानंत' हेच 'आकाशानंच' (आकासानञ्च) आहे. ते आकाशानंच हे संप्रयुक्त धर्मांसह असलेल्या या ध्यानाचे अधिष्ठान (आश्रय) असल्याच्या अर्थाने 'आयतन' आहे, जसे देवांचे निवासस्थान हे 'देवायतन' असते; म्हणून याला 'आकाशानंचायतन' (आकासानञ्चायतन) म्हणतात.

Upasampajja viharatīti tamākāsānañcāyatanaṃ patvā nipphādetvā tadanurūpena iriyāpathavihārena viharatīti.

'प्राप्त करून विहरतो' म्हणजे त्या आकाशानंचायतनाला प्राप्त करून, निष्पन्न करून, त्याला अनुरूप अशा इर्यापथाने (विहाराने) विहरतो.

Ayaṃ ākāsānañcāyatanakammaṭṭhāne vitthārakathā.

ही आकाशानंचायतन कर्मस्थानाची सविस्तर चर्चा आहे.

Viññāṇañcāyatanakathā

विज्ञानंचायतन कथा

281. Viññāṇañcāyatanaṃ bhāvetukāmena pana pañcahākārehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyaṃ ciṇṇavasībhāvena ‘‘āsannarūpāvacarajjhānapaccatthikā ayaṃ samāpatti, no ca viññāṇañcāyatanamiva santā’’ti ākāsānañcāyatane ādīnavaṃ disvā tattha nikantiṃ pariyādāya viññāṇañcāyatanaṃ santato manasikaritvā taṃ ākāsaṃ pharitvā pavattaviññāṇaṃ ‘‘viññāṇaṃ viññāṇa’’nti punappunaṃ āvajjitabbaṃ, manasikātabbaṃ, paccavekkhitabbaṃ, takkāhataṃ vitakkāhataṃ kātabbaṃ. ‘‘Anantaṃ ananta’’nti pana na manasikātabbaṃ.

२८१. परंतु विज्ञानंचायतन ध्यानाची भावना करू इच्छिणाऱ्या, पाच प्रकारांनी आकाशानंचायतन समापत्तीमध्ये वशीभाव (प्रभुत्व) प्राप्त केलेल्या योग्याने, 'ही समापत्ती रूपावचर ध्यानासारख्या जवळच्या शत्रूने युक्त आहे आणि विज्ञानंचायतनासारखी शांत नाही,' अशा प्रकारे आकाशानंचायतनात दोष पाहून, तेथील आसक्ती (निकंती) नष्ट करून, विज्ञानंचायतनाला शांत स्वरूपात मनसिकार करून, त्या आकाशाला व्यापून प्रवृत्त झालेल्या त्या विज्ञानाला 'विज्ञान, विज्ञान' असे वारंवार आवर्जन (स्मरण) केले पाहिजे, मनसिकार केला पाहिजे, प्रत्यवेक्षण केले पाहिजे आणि वितर्काने वारंवार प्रहार केल्यासारखे केले पाहिजे. परंतु 'अनंत, अनंत' असा मनसिकार करू नये.

Tassevaṃ tasmiṃ nimitte punappunaṃ cittaṃ cārentassa nīvaraṇāni vikkhambhanti, sati santiṭṭhati, upacārena cittaṃ samādhiyati. So taṃ nimittaṃ punappunaṃ āsevati, bhāveti, bahulīkaroti. Tassevaṃ karoto ākāse ākāsānañcāyatanaṃ viya ākāsaphuṭe viññāṇe viññāṇañcāyatanacittaṃ appeti. Appanānayo panettha vuttanayeneva veditabbo. Ettāvatā cesa ‘‘sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharatī’’ti (vibha. 508; dī. ni. 2.129) vuccati.

अशा प्रकारे त्या निमित्तावर वारंवार चित्त एकाग्र करणाऱ्या त्या योग्याचे नीवरण दूर होतात, स्मृती सुस्थापित होते आणि उपचाराने चित्त समाधीस्थ होते. तो त्या निमित्ताचे वारंवार सेवन करतो, भावना करतो आणि बहुलीकरण (पुनरावृत्ती) करतो. असे करणाऱ्या त्या योग्याचे, आकाशात जसे आकाशानंचायतन चित्त अर्पित होते, तसेच आकाशाला व्यापून असलेल्या विज्ञानावर विज्ञानंचायतन चित्त अर्पित (अर्पणा समाधी प्राप्त) होते. येथील अर्पणा विधी देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणला पाहिजे. एवढ्यावरूनच तो 'सर्व प्रकारे आकाशानंचायतनाचे अतिक्रमण करून, अनंत विज्ञान अशा विचाराने विज्ञानंचायतनाला प्राप्त करून विहरतो' असे म्हटले जाते.

282. Tattha sabbasoti idaṃ vuttanayameva. Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti ettha pana pubbe vuttanayena jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ, ārammaṇampi[Pg.326]. Ārammaṇampi hi purimanayeneva ākāsānañcañca taṃ paṭhamassa āruppajjhānassa ārammaṇattā devānaṃ devāyatanaṃ viya adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti ākāsānañcāyatanaṃ. Tathā ākāsānañcañca taṃ tassa jhānassa sañjātihetuttā ‘‘kambojā assānaṃ āyatana’’ntiādīni viya sañjātidesaṭṭhena āyatanañcātipi ākāsānañcāyatanaṃ. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘‘ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

२८२. त्या (पाठा)मध्ये 'सब्बसो' (सर्व प्रकारे) हा शब्द आधी स्पष्ट केलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. 'आकासानञ्चायतनं समतिक्कम्म' (आकासानञ्चायतनाचे समतिक्रमण करून) या वाक्यात पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने ध्यान देखील 'आकासानञ्चायतन' आहे आणि त्याचे आलंबन (विषय) देखील. कारण आलंबन देखील पूर्वीच्याच पद्धतीने अनंत आकाश आहे, आणि ते पहिल्या अरूप ध्यानाचे आलंबन असल्यामुळे, देवांचे निवासस्थान जसे 'देवायतन' असते, तसे अधिष्ठान (आश्रय) या अर्थाने 'आयतन' आहे, म्हणून ते 'आकासानञ्चायतन' म्हटले जाते. तसेच, ते अनंत आकाश आहे आणि त्या ध्यानाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे, "कम्बोज देश हा घोड्यांचे आयतन (उत्पत्तीचे स्थान) आहे" इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे उत्पत्तीचे स्थान या अर्थाने देखील 'आयतन' आहे, म्हणूनही ते 'आकासानञ्चायतन' म्हटले जाते. अशा प्रकारे, हे ध्यान आणि आलंबन या दोन्ही गोष्टींचे अनुत्पत्तीकरण (प्रवृत्त न करणे) आणि अमनसिकार (मनन न करणे) करून पूर्णपणे समतिक्रमण करूनच, ज्याअर्थी या विञ्ञाणञ्चायतन ध्यानाचा उपसंपदा करून (त्यात प्रवेश करून) विहार केला पाहिजे, त्याअर्थी या दोन्ही गोष्टींना एकत्र करून "आकासानञ्चायतनाचे समतिक्रमण करून" असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

Anantaṃ viññāṇanti taṃyeva ananto ākāsoti evaṃ pharitvā pavattaviññāṇaṃ ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti evaṃ manasikarontoti vuttaṃ hoti. Manasikāravasena vā anantaṃ. So hi tamākāsārammaṇaṃ viññāṇaṃ anavasesato manasikaronto ‘‘ananta’’nti manasi karoti. Yaṃ pana vibhaṅge vuttaṃ ‘‘anantaṃ viññāṇanti, taṃyeva ākāsaṃ viññāṇena phuṭaṃ manasi karoti, anantaṃ pharati, tena vuccati anantaṃ viññāṇa’’nti (vibha. 610).

'अनन्तं विञ्ञाणं' (अनंत विज्ञान) म्हणजे "आकाश अनंत आहे" अशा प्रकारे पसरवून प्रवृत्त झालेल्या त्याच विज्ञानाला "विज्ञान अनंत आहे" अशा प्रकारे मनसिकार (मनन) करतो, असे म्हटले आहे. किंवा मनसिकाराच्या प्रभावाने ते 'अनंत' आहे. कारण तो योगी त्या आकाशाला आलंबन करणाऱ्या विज्ञानाचा पूर्णपणे (काहीही scholastic शिल्लक न ठेवता) मनसिकार करत "अनंत" असे मनात आणतो. विभंगामध्ये जे म्हटले आहे की— "'अनन्तं विञ्ञाणं' (अनंत विज्ञान) म्हणजे, त्याच आकाशाला विज्ञानाने व्याप्त करून मनात आणतो, अनंत पसरवतो, म्हणून त्याला 'अनंत विज्ञान' म्हटले जाते."

Tattha viññāṇenāti upayogatthe karaṇavacanaṃ veditabbaṃ. Evañhi aṭṭhakathācariyā tassa atthaṃ vaṇṇayanti, anantaṃ pharati taññeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇaṃ manasi karotīti vuttaṃ hoti.

त्या वाक्यात 'विञ्ञाणेन' (विज्ञानाने) या तृतीया विभक्तीच्या (करण) पदाचा अर्थ द्वितीया विभक्तीच्या (कर्म) अर्थात समजून घ्यावा. कारण अट्ठकथाचार्य त्याचा अर्थ अशा प्रकारे स्पष्ट करतात— "अनंत पसरवतो, त्याच आकाशाला व्याप्त करणाऱ्या विज्ञानाला मनात आणतो", असा याचा अर्थ होतो.

Viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharatīti ettha pana nāssa antoti anantaṃ. Anantameva ānañcaṃ. Viññāṇaṃ ānañcaṃ viññāṇānañcanti avatvā viññāṇañcanti vuttaṃ. Ayañhettha rūḷhīsaddo. Taṃ viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa devānaṃ devāyatanamivāti viññāṇañcāyatanaṃ. Sesaṃ purimasadisamevāti.

'विञ्ञाणञ्चायतनं उपसम्पज्ज विहरति' (विञ्ञाणञ्चायतनात प्रवेश करून विहार करतो) या वाक्यात, ज्याला अंत (मर्यादा) नाही ते 'अनंत' आहे. अनंत म्हणजेच 'आनञ्च' (आनंत्य). 'विज्ञान' आणि 'आनंत्य' मिळून 'विञ्ञाणानञ्च' असे न म्हणता 'विञ्ञाणञ्च' असे म्हटले आहे. कारण येथे हा रूढ शब्द आहे. ते 'विञ्ञाणञ्च' (अनंत विज्ञान) हे अधिष्ठान या अर्थाने, त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांसह या दुसऱ्या अरूप ध्यानाचे 'आयतन' (स्थान) आहे, जसे देवांचे देवायतन असते; म्हणून ते 'विञ्ञाणञ्चायतन' म्हटले जाते. उर्वरित भाग पूर्वीसारखाच आहे.

Ayaṃ viññāṇañcāyatanakammaṭṭhāne vitthārakathā.

ही विञ्ञाणञ्चायतन कर्मस्थानाची सविस्तर चर्चा आहे.

Ākiñcaññāyatanakathā

आकिञ्चञ्ञायतन कथा

283. Ākiñcaññāyatanaṃ bhāvetukāmena pana pañcahākārehi viññāṇañcāyatanasamāpattiyaṃ ciṇṇavasībhāvena ‘‘āsannaākāsānañcāyatanapaccatthikā ayaṃ samāpatti, no ca ākiñcaññāyatanamiva santā’’ti viññāṇañcāyatane [Pg.327] ādīnavaṃ disvā tattha nikantiṃ pariyādāya ākiñcaññāyatanaṃ santato manasikaritvā tasseva viññāṇañcāyatanārammaṇabhūtassa ākāsānañcāyatanaviññāṇassa abhāvo suññatā vivittākāro manasikātabbo. Kathaṃ? Taṃ viññāṇaṃ amanasikaritvā ‘‘natthi natthī’’ti vā, ‘‘suññaṃ suñña’’nti vā, ‘‘vivittaṃ vivitta’’nti vā punappunaṃ āvajjitabbaṃ, manasikātabbaṃ, paccavekkhitabbaṃ, takkāhataṃ vitakkāhataṃ kātabbaṃ.

२८३. परंतु, आकिञ्चञ्ञायतन ध्यानाची भावना करू इच्छिणाऱ्या आणि पाच प्रकारांनी विञ्ञाणञ्चायतन समापत्तीमध्ये वशीभाव (पूर्ण नियंत्रण) प्राप्त केलेल्या योग्याने— "ही समापत्ती आकासानञ्चायतन ध्यानासारख्या जवळच्या शत्रूने युक्त आहे, आणि आकिञ्चञ्ञायतन ध्यानासारखी शांत नाही," अशा प्रकारे विञ्ञाणञ्चायतन ध्यानातील दोष पाहून, त्या ध्यानावरील आसक्ती नष्ट करून, आकिञ्चञ्ञायतन ध्यानाला शांत स्वरूपात मनात आणून, त्याच विञ्ञाणञ्चायतन ध्यानाचे आलंबन असलेल्या आकासानञ्चायतन विज्ञानाचा अभाव, शून्यता आणि विविक्त (अलिप्त) अवस्था मनात आणली पाहिजे. कसे करावे? त्या विज्ञानाचा अमनसिकार करून (त्याचा विचार न करता) "काही नाही, काही नाही" किंवा "शून्य, शून्य" किंवा "विविक्त, विविक्त" अशा प्रकारे वारंवार आवर्जन (स्मरण) करावे, मनसिकार करावा, प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करावे आणि वितर्काने त्यावर वारंवार प्रहार करून ते दृढ करावे.

Tassevaṃ tasmiṃ nimitte cittaṃ cārentassa nīvaraṇāni vikkhambhanti, sati santiṭṭhati, upacārena cittaṃ samādhiyati. So taṃ nimittaṃ punappunaṃ āsevati, bhāveti, bahulīkaroti. Tassevaṃ karoto ākāse phuṭe mahaggataviññāṇe viññāṇañcāyatanaṃ viya tasseva ākāsaṃ pharitvā pavattassa mahaggataviññāṇassa suññavivittanatthibhāve ākiñcaññāyatanacittaṃ appeti. Etthāpi ca appanānayo vuttanayeneva veditabbo.

अशा प्रकारे त्या निमित्तावर चित्त एकाग्र करणाऱ्या योग्याचे नीवरण नाहीसे होतात, सती (स्मृती) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित होते आणि उपचाराने चित्त समाधीत लीन होते. तो त्या निमित्ताचे वारंवार सेवन करतो, भावना करतो आणि त्याचा वारंवार सराव करतो. असे करणाऱ्या योग्याचे, जसे आकाशात व्याप्त असलेल्या महग्गत विज्ञानावर विञ्ञाणञ्चायतन चित्त एकाग्र होते, तसेच त्या आकाशाला व्याप्त करून प्रवृत्त झालेल्या महग्गत विज्ञानाच्या शून्य, विविक्त आणि अभावात्मक (नत्थिभाव) अवस्थेवर आकिञ्चञ्ञायतन चित्त अर्पण (एकाग्र) होते. येथे देखील अर्पणाची पद्धत पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावी.

Ayaṃ pana viseso, tasmiṃ hi appanācitte uppanne so bhikkhu yathā nāma puriso maṇḍalamāḷādīsu kenacideva karaṇīyena sannipatitaṃ bhikkhusaṅghaṃ disvā katthaci gantvā sannipātakiccāvasāneva uṭṭhāya pakkantesu bhikkhūsu āgantvā dvāre ṭhatvā puna taṃ ṭhānaṃ olokento suññameva passati, vivittameva passati. Nāssa evaṃ hoti ‘‘ettakā nāma bhikkhū kālaṅkatā vā disāpakkantā vā’’ti, atha kho suññamidaṃ vivittanti natthibhāvameva passati, evameva pubbe ākāse pavattitaviññāṇaṃ viññāṇañcāyatanajjhānacakkhunā passanto viharitvā ‘‘natthi natthī’’tiādinā parikammamanasikārena antarahite tasmiṃ viññāṇe tassa apagamasaṅkhātaṃ abhāvameva passanto viharati. Ettāvatā cesa ‘‘sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharatī’’ti (vibha. 508; dī. ni. 2.129) vuccati.

परंतु हा विशेष फरक आहे की, ते अर्पणा चित्त उत्पन्न झाल्यावर तो भिक्खू— जसे एखाद्या माणसाने मंडप (सभा गृह) इत्यादी ठिकाणी काही कामासाठी एकत्र आलेल्या भिक्खू संघाला पाहिले, आणि तो दुसरीकडे गेला; नंतर सभेचे काम संपल्यावर सर्व भिक्खू उठून निघून गेल्यावर तो परत आला आणि दारात उभा राहून पुन्हा त्या जागेकडे पाहू लागला, तेव्हा त्याला ती जागा केवळ शून्य (रिकामी) आणि विविक्त (भिक्खूंशिवाय) दिसते. त्याच्या मनात असा विचार येत नाही की, "इतके भिक्खू मरण पावले की वेगवेगळ्या दिशांना निघून गेले?", तर तो "ही जागा शून्य आहे, विविक्त आहे" अशा प्रकारे केवळ त्यांच्या अभावालाच पाहतो. त्याचप्रमाणे, पूर्वी आकाशात प्रवृत्त झालेल्या विज्ञानाला विञ्ञाणञ्चायतन ध्यानाच्या चक्षूने पाहत विहार केल्यानंतर, "काही नाही, काही नाही" इत्यादी परिकर्म मनसिकाराने ते विज्ञान नाहीसे झाल्यावर, तो त्या विज्ञानाच्या निघून जाण्याला म्हणजेच केवळ त्याच्या अभावालाच पाहत विहार करतो. यावरूनच त्याला "सर्व प्रकारे विञ्ञाणञ्चायतनाचे समतिक्रमण करून, 'काहीही नाही' अशा प्रकारे आकिञ्चञ्ञायतनात प्रवेश करून विहार करतो" असे म्हटले जाते.

284. Idhāpi sabbasoti idaṃ vuttanayameva. Viññāṇañcāyatananti etthāpi ca pubbe vuttanayeneva jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ ārammaṇampi. Ārammaṇampi hi purimanayeneva viññāṇañcañca taṃ dutiyassa āruppajjhānassa ārammaṇattā devānaṃ devāyatanaṃ viya adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti viññāṇañcāyatanaṃ[Pg.328]. Tathā viññāṇañcañca taṃ tasseva jhānassa sañjātihetuttā ‘‘kambojā assānaṃ āyatana’’ntiādīni viya sañjātidesaṭṭhena āyatanañcātipi viññāṇañcāyatanaṃ. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammāti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

२८४. येथे देखील 'सब्बसो' (सर्व प्रकारे) हा शब्द आधी स्पष्ट केलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. आणि 'विञ्ञाणञ्चायतन' या शब्दात देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने ध्यान देखील 'विञ्ञाणञ्चायतन' आहे आणि त्याचे आलंबन देखील. कारण आलंबन देखील पूर्वीच्याच पद्धतीने अनंत विज्ञान आहे, आणि ते दुसऱ्या अरूप ध्यानाचे आलंबन असल्यामुळे, देवांचे निवासस्थान जसे 'देवायतन' असते, तसे अधिष्ठान (आश्रय) या अर्थाने 'आयतन' आहे, म्हणून ते 'विञ्ञाणञ्चायतन' म्हटले जाते. तसेच, ते अनंत विज्ञान आहे आणि त्याच ध्यानाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे, "कम्बोज देश हा घोड्यांचे आयतन (उत्पत्तीचे स्थान) आहे" इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे उत्पत्तीचे स्थान या अर्थाने देखील 'आयतन' आहे, म्हणूनही ते 'विञ्ञाणञ्चायतन' म्हटले जाते. अशा प्रकारे, हे ध्यान आणि आलंबन या दोन्ही गोष्टींचे अनुत्पत्तीकरण (प्रवृत्त न करणे) आणि अमनसिकार (मनन न करणे) करून पूर्णपणे समतिक्रमण करूनच, ज्याअर्थी या आकिञ्चञ्ञायतन ध्यानाचा उपसंपदा करून (त्यात प्रवेश करून) विहार केला पाहिजे, त्याअर्थी या दोन्ही गोष्टींना एकत्र करून "विञ्ञाणञ्चायतनाचे समतिक्रमण करून" असे म्हटले आहे, हे जाणावे.

Natthi kiñcīti natthi natthi, suññaṃ suññaṃ, vivittaṃ vivittanti evaṃ manasikarontoti vuttaṃ hoti. Yampi vibhaṅge vuttaṃ ‘‘natthi kiñcīti taññeva viññāṇaṃ abhāveti vibhāveti antaradhāpeti natthi kiñcīti passati, tena vuccati natthi kiñcī’’ti, taṃ kiñcāpi khayato sammasanaṃ viya vuttaṃ, atha khvassa evameva attho daṭṭhabbo. Tañhi viññāṇaṃ anāvajjento amanasikaronto apaccavekkhanto kevalamassa natthibhāvaṃ suññabhāvaṃ vivittabhāvameva manasikaronto abhāveti vibhāveti antaradhāpetīti vuccati, na aññathāti.

"नत्थि किञ्चि" (काहीही नाही) म्हणजे "काही नाही, काही नाही", "शून्य, शून्य", "विविक्त (रहित), विविक्त" अशा प्रकारे मनसिकार करणे (मनात आणणे) होय. विभंगामध्ये जे म्हटले आहे की— "नत्थि किञ्चि म्हणजे त्याच (पहिल्या अरूप) विज्ञानाला तो अभावित करतो (नाहीसे करतो), विभावित करतो, अंतर्धान पाववतो आणि 'काहीही नाही' असे पाहतो, म्हणून त्याला 'नत्थि किञ्चि' म्हटले जाते"— हे जरी क्षयाच्या (नाशाच्या) दृष्टीने संमसन (परीक्षण) करण्यासारखे म्हटले असले, तरी त्याचा अर्थ असाच समजला पाहिजे. कारण, त्या विज्ञानाचे आवर्जन न करता, मनसिकार न करता, प्रत्यवेक्षण न करता, केवळ त्याच्या नत्थिभावाचा (अभावाचा), शून्यभावाचा आणि विविक्तभावाचाच मनसिकार करत तो त्याला अभावित करतो, विभावित करतो, अंतर्धान पाववतो असे म्हटले जाते, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही.

Ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharatīti ettha pana nāssa kiñcananti akiñcanaṃ, antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti. Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ, ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa jhānassa devānaṃ devāyatanamivāti ākiñcaññāyatanaṃ. Sesaṃ purimasadisamevāti.

"आकिञ्चञ्ञायतन उपसंपन्न होऊन विहरतो" (आकिञ्चञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति) या वाक्यात— त्याला थोडेही 'किंचन' (अवशेष) उरलेले नाही म्हणून ते 'अकिंचन' आहे; अगदी शेवटी भंग पावण्याइतकाही त्याचा अवशेष उरलेला नाही, असा याचा अर्थ आहे. अकिंचनाचा भाव म्हणजे 'आकिञ्चञ्ञ' (अकिंचनता) होय. हे 'आकासानञ्चायतन' विज्ञानाच्या निघून जाण्याचे (अभावाचे) नाव आहे. ते आकिञ्चञ्ञ (अकिंचनता) अधिष्ठान (आश्रय) या अर्थाने त्या ध्यानाचे 'आयतन' (स्थान) आहे, ज्याप्रमाणे देवांचे देवायतन असते; म्हणून याला 'आकिञ्चञ्ञायतन' म्हणतात. उर्वरित भाग पूर्वीसारखाच आहे.

Ayaṃ ākiñcaññāyatanakammaṭṭhāne vitthārakathā.

ही आकिञ्चञ्ञायतन कर्मस्थानाची सविस्तर चर्चा (विस्तारकथा) आहे.

Nevasaññānāsaññāyatanakathā

नेवसञ्ञानासञ्ञायतन कथा (नेवसञ्ञानासञ्ञायतनाचा खुलासा).

285. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ bhāvetukāmena pana pañcahākārehi ākiñcaññāyatanasamāpattiyaṃ ciṇṇavasībhāvena ‘‘āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikā ayaṃ samāpatti, no ca nevasaññānāsaññāyatanaṃ viya santā’’ti vā ‘‘saññā rogo, saññā gaṇḍo, saññā sallaṃ, etaṃ santaṃ, etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ nevasaññānāsaññā’’ti vā evaṃ ākiñcaññāyatane ādīnavaṃ, upari ānisaṃsañca disvā ākiñcaññāyatane nikantiṃ pariyādāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ santato manasikaritvā ‘‘sāva abhāvaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattitā ākiñcaññāyatanasamāpatti santā santā’’ti [Pg.329] punappunaṃ āvajjitabbā, manasikātabbā, paccavekkhitabbā, takkāhatā vitakkāhatā kātabbā.

२८५. परंतु, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनाची भावना करू इच्छिणाऱ्या योग्याने पाच प्रकारांनी आकिञ्चञ्ञायतन समापत्तीमध्ये वशीभाव (प्रभुत्व) मिळवून, "ही समापत्ती विञ्ञाणञ्चायतन या जवळच्या शत्रूने युक्त आहे आणि नेवसञ्ञानासञ्ञायतनासारखी शांत नाही" किंवा "संज्ञा हा रोग आहे, संज्ञा हा गंड (गळू) आहे, संज्ञा हा शल्य (बाण) आहे; आणि हे जे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन आहे, ते शांत आहे, ते प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे" अशा प्रकारे आकिञ्चञ्ञायतनामध्ये दोष (आदीनव) आणि वरील ध्यानामध्ये फायदा (आनिसंस) पाहून, आकिञ्चञ्ञायतनावरील आसक्ती नष्ट करून, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनाला शांत स्वरूपात मनात आणून, "त्याच अभावाला (नसण्याला) आलंबन करून प्रवृत्त झालेली आकिञ्चञ्ञायतन समापत्ती शांत आहे, शांत आहे" अशा प्रकारे वारंवार आवर्जन करावे, मनसिकार करावा, प्रत्यवेक्षण करावे, आणि विचारांच्या मंथनाने ते दृढ करावे.

Tassevaṃ tasmiṃ nimitte punappunaṃ mānasaṃ cārentassa nīvaraṇāni vikkhambhanti, sati santiṭṭhati, upacārena cittaṃ samādhiyati. So taṃ nimittaṃ punappunaṃ āsevati, bhāveti, bahulīkaroti. Tassevaṃ karoto viññāṇāpagame ākiñcaññāyatanaṃ viya ākiñcaññāyatanasamāpattisaṅkhātesu catūsu khandhesu nevasaññānāsaññāyatanacittaṃ appeti. Appanānayo panettha vuttanayeneva veditabbo. Ettāvatā cesa ‘‘sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharatī’’ti (vibha. 508; dī. ni. 2.129) vuccati.

अशा प्रकारे त्या निमित्तावर वारंवार आपले चित्त लावणाऱ्या योग्याचे नीवरण दूर होतात, स्मृती प्रस्थापित होते, उपचाराने चित्त समाधीस्थ होते. तो त्या निमित्ताचे वारंवार सेवन करतो, भावना करतो, बहुलीकरण करतो. असे करणाऱ्या योग्याचे, विज्ञानाच्या अभावामध्ये जसे आकिञ्चञ्ञायतन चित्त अर्पित होते, तसेच आकिञ्चञ्ञायतन समापत्ती नावाच्या चार स्कंधांवर नेवसञ्ञानासञ्ञायतन चित्त अर्पित होते (अर्पणा प्राप्त करते). येथील अर्पणा विधी पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. एवढ्यावरूनच त्याला "सर्व प्रकारे आकिञ्चञ्ञायतनाचा समतिक्रम (उल्लंघन) करून नेवसञ्ञानासञ्ञायतन उपसंपन्न होऊन विहरतो" असे म्हटले जाते.

286. Idhāpi sabbasoti idaṃ vuttanayameva. Ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva jhānampi ākiñcaññāyatanaṃ ārammaṇampi. Ārammaṇampi hi purimanayeneva ākiñcaññañca taṃ tatiyassa āruppajjhānassa ārammaṇattā devānaṃ devāyatanaṃ viya adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti ākiñcaññāyatanaṃ. Tathā ākiñcaññañca taṃ tasseva jhānassa sañjātihetuttā kambojā assānaṃ āyatanantiādīni viya sañjātidesaṭṭhena āyatanañcātipi ākiñcaññāyatanaṃ. Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ, tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammāti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

२८६. येथेही "सब्बसो" (सर्व प्रकारे) याचा अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. "आकिञ्चञ्ञायतनं समतिक्कम्म" (आकिञ्चञ्ञायतनाचा समतिक्रम करून) यामध्येही पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच ध्यान देखील आकिञ्चञ्ञायतन आहे आणि आलंबन देखील. कारण आलंबन देखील पूर्वीच्या पद्धतीनेच अकिंचन आहे, आणि ते तिसऱ्या अरूप ध्यानाचे आलंबन असल्यामुळे, देवांचे देवायतन याप्रमाणे अधिष्ठान या अर्थाने आयतन देखील आहे; म्हणून त्याला 'आकिञ्चञ्ञायतन' म्हणतात. तसेच ते अकिंचन आहे आणि त्याच ध्यानाच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे, "कंबोज हा घोड्यांचे आयतन (उत्पत्तीचे स्थान) आहे" इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे उत्पत्तीचे स्थान या अर्थाने आयतन देखील आहे; म्हणूनही त्याला 'आकिञ्चञ्ञायतन' म्हणतात. अशा प्रकारे ध्यान आणि आलंबन या दोन्हीचा अप्रवृत्ती करून आणि मनसिकार न करून समतिक्रम करूनच हे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन उपसंपन्न होऊन विहरायचे असल्यामुळे, या दोन्हीला एकत्र करून "आकिञ्चञ्ञायतनाचा समतिक्रम करून" असे म्हटले आहे, हे समजून घ्यावे.

Nevasaññānāsaññāyatananti ettha pana yāya saññāya bhāvato taṃ nevasaññānāsaññāyatananti vuccati. Yathā paṭipannassa sā saññā hoti, taṃ tāva dassetuṃ vibhaṅge ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti uddharitvā ‘‘taññeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasi karoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāveti, tena vuccati nevasaññīnāsaññī’’ti (vibha. 619) vuttaṃ. Tattha santato manasi karotīti ‘‘santā vatāyaṃ samāpatti, yatra hi nāma natthibhāvampi ārammaṇaṃ karitvā ṭhassatī’’ti evaṃ santārammaṇatāya taṃ santāti manasi karoti.

"नेवसञ्ञानासञ्ञायतन" यामध्ये, ज्या संज्ञेच्या अस्तित्वामुळे त्याला 'नेवसञ्ञानासञ्ञायतन' म्हटले जाते, ती संज्ञा जशी साधना करणाऱ्या योग्याला प्राप्त होते, ती आधी दाखवण्यासाठी विभंगामध्ये "नेवसञ्ञीनासञ्ञी" हा शब्द उद्धृत करून, "त्याच आकिञ्चञ्ञायतनाला शांत स्वरूपात मनात आणतो, संस्कारावशेष समापत्तीची भावना करतो, म्हणून त्याला नेवसञ्ञीनासञ्ञी म्हटले जाते" असे म्हटले आहे. तेथे "शांत स्वरूपात मनात आणतो" म्हणजे "ही समापत्ती खरोखरच शांत आहे, कारण ती अभावाला (नसण्याला) देखील आलंबन करून टिकून राहते" अशा प्रकारे शांत आलंबन असल्यामुळे त्याला "शांत आहे" असे मनात आणतो.

Santato [Pg.330] ce manasi karoti, kathaṃ samatikkamo hotīti? Asamāpajjitukāmatāya. So hi kiñcāpi taṃ santato manasi karoti, atha khvassa ‘‘ahametaṃ āvajjissāmi, samāpajjissāmi, adhiṭṭhahissāmi, vuṭṭhahissāmi, paccavekkhissāmī’’ti esa ābhogo samannāhāro manasikāro na hoti. Kasmā? Ākiñcaññāyatanato nevasaññānāsaññāyatanassa santatarapaṇītataratāya.

जर तो त्याला शांत स्वरूपात मनात आणतो, तर त्याचा समतिक्रम (उल्लंघन) कसा होतो? समापत्तीमध्ये प्रवेश करण्याची इच्छा नसल्यामुळे. कारण तो जरी त्याला शांत स्वरूपात मनात आणत असला, तरी त्याला "मी याचे आवर्जन करीन, समापन्न होईन, अधिष्ठान करीन, उठेन, प्रत्यवेक्षण करीन" असा विचार, लक्ष देणे किंवा मनसिकार होत नाही. का? कारण आकिञ्चञ्ञायतनापेक्षा नेवसञ्ञानासञ्ञायतन हे अधिक शांत आणि अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) आहे.

Yathā hi rājā mahacca rājānubhāvena hatthikkhandhavaragato nagaravīthiyaṃ vicaranto dantakārādayo sippike ekaṃ vatthaṃ daḷhaṃ nivāsetvā ekena sīsaṃ veṭhetvā dantacuṇṇādīhi samokiṇṇagatte anekāni dantavikatiādīni sippāni karonte disvā ‘‘aho vata re chekā ācariyā īdisānipi nāma sippāni karissantī’’ti evaṃ tesaṃ chekatāya tussati, na cassa evaṃ hoti ‘‘aho vatāhaṃ rajjaṃ pahāya evarūpo sippiko bhaveyya’’nti. Taṃ kissa hetu? Rajjasiriyā mahānisaṃsatāya. So sippino samatikkamitvāva gacchati. Evameva esa kiñcāpi taṃ samāpattiṃ santato manasi karoti, atha khvassa ‘‘ahametaṃ samāpattiṃ āvajjissāmi, samāpajjissāmi, adhiṭṭhahissāmi, vuṭṭhahissāmi, paccavekkhissāmī’’ti neva esa ābhogo samannāhāro manasikāro hoti.

ज्याप्रमाणे एखादा राजा मोठ्या राजवैभवाने हत्तीच्या पाठीवर बसून नगराच्या रस्त्यावरून फिरत असताना, हस्तिदंताचे काम करणाऱ्या कारागिरांना एक वस्त्र घट्ट नेसलेले, एका वस्त्राने डोके गुंडाळलेले, हस्तिदंताच्या धुळीने माखलेले शरीर असलेले आणि हस्तिदंताच्या विविध कलाकृती बनवताना पाहून, "अहो! हे कारागीर खरोखरच किती कुशल आहेत, जे अशा प्रकारच्या सूक्ष्म कलाकृती बनवू शकतात" अशा प्रकारे त्यांच्या कौशल्याने संतुष्ट होतो, पण त्याच्या मनात असा विचार येत नाही की, "अहो! मी माझे राज्य सोडून असा कारागीर व्हावे." हे कशामुळे? कारण राजवैभवाचे महात्म्य (फायदा) खूप मोठे आहे. तो त्या कारागिरांचे उल्लंघन करूनच पुढे निघून जातो. त्याचप्रमाणे, हा योगी जरी त्या समापत्तीला शांत स्वरूपात मनात आणत असला, तरी त्याला "मी या समापत्तीचे आवर्जन करीन, समापन्न होईन, अधिष्ठान करीन, उठेन, प्रत्यवेक्षण करीन" असा विचार, लक्ष देणे किंवा मनसिकार मुळीच होत नाही.

So taṃ santato manasikaronto pubbe vuttanayena taṃ paramasukhumaṃ appanāppattaṃ saññaṃ pāpuṇāti, yāya nevasaññīnāsaññī nāma hoti, saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetīti vuccati. Saṅkhārāvasesasamāpattinti accantasukhumabhāvappattasaṅkhāraṃ catutthāruppasamāpattiṃ.

तो योगी त्या (आकिंचन्यायतन) समापत्तीला शांत स्वरूपात मनन करत, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने, अत्यंत सूक्ष्म अशा अर्पणावस्थेला (अप्पना) प्राप्त झालेल्या त्या संज्ञेला प्राप्त करतो, ज्या संज्ञेमुळे तो 'नेवसंज्ञीनासंज्ञी' (ना संज्ञायुक्त ना संज्ञारहित) असा होतो, आणि 'संस्कार-अवशिष्ट समापत्ती' (संखारवसेस-समापत्ती) भावना करतो असे म्हटले जाते. 'संस्कार-अवशिष्ट समापत्ती' म्हणजे अत्यंत सूक्ष्म भावाला प्राप्त झालेल्या संस्कारांनी युक्त असलेली चौथी अरूप समापत्ती होय.

287. Idāni yaṃ taṃ evamadhigatāya saññāya vasena nevasaññānāsaññāyatananti vuccati, taṃ atthato dassetuṃ ‘‘nevasaññānāsaññāyatananti nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā’’ti (vibha. 620) vuttaṃ. Tesu idha samāpannassa cittacetasikā dhammā adhippetā. Vacanattho panettha oḷārikāya saññāya abhāvato sukhumāya ca bhāvato nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā nāsaññanti nevasaññānāsaññaṃ. Nevasaññānāsaññañca taṃ [Pg.331] manāyatanadhammāyatanapariyāpannattā āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Atha vā yāyamettha saññā, sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā, saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā. Nevasaññānāsaññā ca sā sesadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ.

२८७. आता, ज्या समापत्तीला अशा प्रकारे प्राप्त झालेल्या (अत्यंत सूक्ष्म) संज्ञेच्या बळावर 'नेवसंज्ञानासंज्ञायतन' असे म्हटले जाते, त्याचा वास्तविक अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी असे म्हटले आहे की— "नेवसंज्ञानासंज्ञायतन म्हणजे नेवसंज्ञानासंज्ञायतन ध्यानात समापन्न झालेल्या (पुथुज्जन किंवा शेख) व्यक्तीचे, किंवा त्या भूमीत उत्पन्न झालेल्या व्यक्तीचे, किंवा दृष्टधम्मसुखविहारी (सध्याच्या जीवनात सुखाने विहरण करणाऱ्या) अर्हताचे कुशल, विपाक आणि क्रिया चित्त-चेतसिक धर्म होत." या तिन्हींपैकी, येथे समापन्न झालेल्या व्यक्तीचे कुशल चित्त-चेतसिक धर्म अभिप्रेत आहेत. येथे शब्दाचा अर्थ (वचनत्थ) असा आहे की— स्थूल संज्ञेचा अभाव असल्यामुळे आणि सूक्ष्म संज्ञेचे अस्तित्व असल्यामुळे, संप्रयुक्त धर्मांसह असलेल्या या ध्यानात (स्थूल) संज्ञा नाही आणि (सूक्ष्म) संज्ञा नाही असेही नाही, या कारणास्तव याला 'नेवसंज्ञानासंज्ञा' म्हणतात. ते 'नेवसंज्ञानासंज्ञा' ध्यान मनायतन आणि धम्मायतन यामध्ये समाविष्ट असल्यामुळे 'आयतन' देखील आहे, म्हणून याला 'नेवसंज्ञानासंज्ञायतन' असे म्हणतात. अथवा, या चौथ्या अरूप ध्यानात जी संज्ञा आहे, ती (विपश्यनेचे आलंबन बनून उद्वेग निर्माण करण्याचे) स्पष्ट संज्ञेचे कार्य करण्यास असमर्थ असल्यामुळे 'नेवसंज्ञा' (संज्ञा नसलेली) म्हटली जाते; आणि स्थूल संस्कारांमधून उरलेल्या सूक्ष्म संस्काराच्या रूपाने विद्यमान असल्यामुळे 'नासंज्ञा' (संज्ञा नसलेली नाही) असेही नाही, या दोन्ही कारणांमुळे तिला 'नेवसंज्ञानासंज्ञा' म्हणतात. ती 'नेवसंज्ञानासंज्ञा' इतर संप्रयुक्त धर्मांचे अधिष्ठान (आश्रय) असल्यामुळे 'आयतन' देखील आहे, म्हणून तिला 'नेवसंज्ञानासंज्ञायतन' असे म्हणतात.

Na kevalañcettha saññāva edisī, atha kho vedanāpi nevavedanānāvedanā, cittampi nevacittaṃnācittaṃ, phassopi nevaphassonāphasso. Esa nayo sesasampayuttadhammesu. Saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti veditabbā. Pattamakkhanatelappabhutīhi ca upamāhi esa attho vibhāvetabbo.

आणि केवळ या चौथ्या अरूप ध्यानात संज्ञाच अशा स्वभावाची आहे असे नाही, तर वेदना देखील 'नेववेदनानावेदना' (स्थूल वेदना नसलेली आणि सूक्ष्म वेदना असलेली) आहे, चित्त देखील 'नेवचित्तंनाचित्तं' (स्थूल चित्त नसलेले आणि सूक्ष्म चित्त असलेले) आहे, स्पर्श देखील 'नेवफस्सोnaफस्सो' (स्थूल स्पर्श नसलेला आणि सूक्ष्म स्पर्श असलेला) आहे. हाच नियम इतर संप्रयुक्त धर्मांनाही लागू होतो. परंतु, संज्ञेला मुख्य मानून ही देशना (नेवसंज्ञानासंज्ञा म्हणून) केली गेली आहे, असे समजावे. तसेच, पात्राला तेल लावणे इत्यादी उपमांद्वारे हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे.

Sāmaṇero kira telena pattaṃ makkhetvā ṭhapesi, taṃ yāgupānakāle thero pattamāharāti āha. So ‘‘patte telamatthi, bhante’’ti āha. Tato ‘‘āhara, sāmaṇera, telaṃ, nāḷiṃ pūressāmī’’ti vutte ‘‘natthi, bhante, tela’’nti āha. Tattha yathā antovutthattā yāguyā saddhiṃ akappiyaṭṭhena ‘‘telamatthī’’ti hoti. Nāḷipūraṇādīnaṃ vasena ‘‘natthī’’ti hoti. Evaṃ sāpi saññā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā, saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti.

असे म्हटले जाते की, एका श्रामणेराने पात्राला तेल लावून ते बाजूला ठेवले होते. कांजी (यागु) पिण्याच्या वेळी स्थविरांनी त्याला सांगितले, "पात्र घेऊन ये." त्याने म्हटले, "भंते, पात्रात तेल आहे." त्यानंतर स्थविरांनी "श्रामणेरा, तेल घेऊन ये, मी ते नळीत (कुपीत) भरीन" असे म्हटले असता, त्याने "भंते, तेल नाही" असे उत्तर दिले. त्या उपमेमध्ये, पात्रात तेल राहिल्यामुळे कांजीसोबत पिण्यास ते अयोग्य (अकप्पिय) असल्याच्या अर्थाने "तेल आहे" असे म्हटले गेले; आणि नळी भरण्याइतके तेल नसल्याच्या अर्थाने "तेल नाही" असे म्हटले गेले. त्याचप्रमाणे, ती संज्ञा देखील स्पष्ट संज्ञेचे कार्य करण्यास असमर्थ असल्यामुळे 'नेवसंज्ञा' (संज्ञा नसलेली) ठरते, आणि स्थूल संस्कारांमधून उरलेल्या सूक्ष्म संस्काराच्या रूपाने विद्यमान असल्यामुळे 'नासंज्ञा' (संज्ञा नसलेली नाही) अशी होते.

Kiṃ panettha saññākiccanti? Ārammaṇasañjānanañceva vipassanāya ca visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananaṃ. Dahanakiccamiva hi sukhodake tejodhātu sañjānanakiccaṃ pesā paṭuṃ kātuṃ na sakkoti. Sesasamāpattīsu saññā viya vipassanāya visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananampi kātuṃ na sakkoti. Aññesu hi khandhesu akatābhiniveso bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanakkhandhe sammasitvā nibbidaṃ pattuṃ samattho nāma natthi apica āyasmā sāriputto. Pakativipassako pana mahāpañño sāriputtasadisova sakkuṇeyya. Sopi ‘‘evaṃ kirime dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti (ma. ni. 3.95) evaṃ kalāpasammasanavaseneva, no anupadadhammavipassanāvasena. Evaṃ sukhumattaṃ gatā esā samāpatti.

येथे संज्ञेचे कार्य काय आहे? आलंबनाची (विषयाची) ओळख पटवणे आणि विपश्यनेचा विषय बनून उद्वेग (निब्बिदा - वैराग्य) निर्माण करणे हे संज्ञेचे कार्य आहे. ज्याप्रमाणे कोमट किंवा थंड पाण्यात असलेली तेजोधातू (अग्नी तत्व) जाळण्याचे कार्य स्पष्टपणे करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ही चौथी अरूप ध्यानाची संज्ञा देखील ओळख पटवण्याचे कार्य स्पष्टपणे करू शकत नाही. इतर समापत्तींमधील संज्ञेप्रमाणे, विपश्यनेचा विषय बनून उद्वेग (निब्बिदा) निर्माण करण्याचे कार्यही ती करू शकत नाही. हे खरे आहे— इतर स्कंधांवर आधी मनन न केलेला कोणताही भिक्खू, अगदी आयुष्यमान सारिपुत्त असले तरीही, नेवसंज्ञानासंज्ञायतन स्कंधांचे परीक्षण करून उद्वेग (निब्बिदा) प्राप्त करण्यास समर्थ नसतो. परंतु, स्वभावतः विपश्यना करणारा आणि महाप्रज्ञावान असलेला सारिपुत्तांसारखाच एखादा व्यक्ती हे करू शकेल. ते आयुष्यमान सारिपुत्त देखील "अशा प्रकारे हे धर्म पूर्वी नसताना उत्पन्न होतात, आणि उत्पन्न होऊन नष्ट होतात" अशा प्रकारे केवळ समूहाने परीक्षण (कलापसंमसन) करण्याच्या बळावरच करू शकत होते, एकेका धर्माचे स्वतंत्रपणे विपश्यना (अनुपदधम्मविपस्सना) करण्याच्या बळावर नाही. अशा प्रकारे ही समापत्ती अत्यंत सूक्ष्मतेला प्राप्त झाली आहे.

Yathā [Pg.332] ca pattamakkhanatelūpamāya, evaṃ maggudakūpamāyapi ayamattho vibhāvetabbo. Maggappaṭipannassa kira therassa purato gacchanto sāmaṇero thokaṃ udakaṃ disvā ‘‘udakaṃ, bhante, upāhanā omuñcathā’’ti āha. Tato therena ‘‘sace udakamatthi, āhara nhānasāṭikaṃ, nhāyissāmā’’ti vutte ‘‘natthi, bhante’’ti āha. Tattha yathā upāhanatemanamattaṭṭhena ‘‘udakamatthī’’ti hoti, nhāyanaṭṭhena ‘‘natthī’’ti hoti. Evampi sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā, saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti.

ज्याप्रमाणे पात्राला तेल लावण्याच्या उपमेने हा अर्थ स्पष्ट होतो, त्याचप्रमाणे मार्गावरील पाण्याच्या उपमेने देखील हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. असे म्हटले जाते की, मार्गाने जाणाऱ्या एका स्थविरांच्या पुढे चालणाऱ्या श्रामणेराने थोडेसे पाणी पाहून म्हटले, "भंते, पाणी आहे, आपण आपले पायताण (पादत्राणे) काढून ठेवावेत." त्यानंतर स्थविरांनी "जर पाणी असेल, तर अंघोळीचे वस्त्र (न्हाणसाटिक) घेऊन ये, आपण अंघोळ करू" असे म्हटले असता, त्याने "भंते, पाणी नाही" असे उत्तर दिले. त्या उपमेमध्ये, पादत्राणे ओले होण्याइतके पाणी असल्यामुळे "पाणी आहे" असे म्हटले गेले, आणि अंघोळ करण्याइतके पाणी नसल्यामुळे "पाणी नाही" असे म्हटले गेले. त्याचप्रमाणे, ती संज्ञा देखील स्पष्ट संज्ञेचे कार्य करण्यास असमर्थ असल्यामुळे 'नेवसंज्ञा' (संज्ञा नसलेली) ठरते, आणि स्थूल संस्कारांमधून उरलेल्या सूक्ष्म संस्काराच्या रूपाने विद्यमान असल्यामुळे 'नासंज्ञा' (संज्ञा नसलेली नाही) अशी होते.

Na kevalañca etāheva, aññāhipi anurūpāhi upamāhi esa attho vibhāvetabbo. Upasampajja viharatīti idaṃ vuttanayamevāti.

केवळ याच उपमांनी नव्हे, तर इतरही योग्य उपमांद्वारे हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. "उपसंपज्ज विहरति" (उपसंपन्न होऊन विहरतो) या वाक्याचा अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Ayaṃ nevasaññānāsaññāyatanakammaṭṭhāne vitthārakathā.

ही 'नेवसंज्ञानासंज्ञायतन' कर्मस्थानावरील सविस्तर चर्चा (विस्तार कथा) आहे.

Pakiṇṇakakathā

प्रकीर्णक कथा (विविध विषयांवरील चर्चा).

288. Asadisarūpo nātho, āruppaṃ yaṃ catubbidhaṃ āha.

२८८. बत्तीस महापुरुष लक्षणे आणि ऐंशी अनुव्यंजने इत्यादींनी युक्त अशा अनुपम रूपकाया असलेले आणि सर्वांचे आश्रय असणारे आमचे नाथ (भगवान बुद्ध) यांनी चार प्रकारच्या अरूप ध्यानांचा उपदेश केला आहे.

Taṃ iti ñatvā tasmiṃ, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā.

त्या चार अरूप ध्यानांना अशा प्रकारे जाणून घेऊन, त्याविषयीची प्रकीर्णक कथा (विविध स्पष्टीकरणे) देखील जाणून घेतली पाहिजे.

289. Āruppasamāpattiyo hi –

२८९. कारण अरूप समापत्ती या—

Ārammaṇātikkamato, catassopi bhavantimā;

Aṅgātikkamametāsaṃ, na icchanti vibhāvino.

या चारही अरूप समापत्ती आलंबनाचे (विषयाचे) अतिक्रमण केल्यामुळे प्राप्त होतात; परंतु ज्ञानी लोक (विभावी) या समापत्तींमध्ये अंगांचे (ध्यान-अंगांचे) अतिक्रमण मान्य करत नाहीत.

Etāsu hi rūpanimittātikkamato paṭhamā, ākāsātikkamato dutiyā, ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyā. Ākāse pavattitaviññāṇassa apagamātikkamato catutthīti sabbathā ārammaṇātikkamato catassopi bhavantimā āruppasamāpattiyoti veditabbā. Aṅgātikkamaṃ pana etāsaṃ na icchanti paṇḍitā. Na hi rūpāvacarasamāpattīsu viya etāsu aṅgātikkamo atthi. Sabbāsupi hi etāsu upekkhā, cittekaggatāti dve eva jhānaṅgāni honti.

सविस्तर सांगायचे तर, या अरूप समापत्तींमध्ये पहिली समापत्ती रूप-निमित्ताचे (कसिण रूपाचे) अतिक्रमण केल्यामुळे होते, दुसरी समापत्ती आकाशाचे (कसिण दूर करून उरलेल्या आकाशाचे) अतिक्रमण केल्यामुळे होते, तिसरी समापत्ती आकाशात उत्पन्न झालेल्या पहिल्या अरूप विज्ञानाचे अतिक्रमण केल्यामुळे होते, आणि चौथी समापत्ती आकाशात उत्पन्न झालेल्या पहिल्या अरूप विज्ञानाच्या अभावाचे (नत्थिभाव प्रज्ञप्तीचे) अतिक्रमण केल्यामुळे होते. अशा प्रकारे, या चारही अरूप समापत्ती सर्वतोपरी आलंबनाचे अतिक्रमण केल्यामुळेच प्राप्त होतात, असे समजावे. परंतु, पंडित लोक या समापत्तींमध्ये अंगांचे (ध्यान-अंगांचे) अतिक्रमण मान्य करत नाहीत. कारण, रूपावचर समापत्तींप्रमाणे या अरूप समापत्तींमध्ये अंगांचे अतिक्रमण नसते. कारण या सर्वच समापत्तींमध्ये उपेक्षा आणि चित्तैकाग्रता (चित्तेकग्गता) ही दोनच ध्यान-अंगे असतात.

290. Evaṃ santepi –

२९०. असे असले तरीही—

Suppaṇītatarā honti, pacchimā pacchimā idha;

Upamā tattha viññeyyā, pāsādatalasāṭikā.

या अरूप समापत्तींमध्ये नंतर नंतर येणाऱ्या समापत्ती अधिक श्रेष्ठ आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) असतात. या संदर्भात प्रासादाचे मजले (मजल्यांचे पृष्ठभाग) आणि वस्त्रांची उपमा समजून घेतली पाहिजे.

Yathā [Pg.333] hi catubhūmikassa pāsādassa heṭṭhimatale dibbanaccagītavāditasurabhigandhamālābhojanasayanacchādanādivasena paṇītā pañcakāmaguṇā paccupaṭṭhitā assu. Dutiye tato paṇītatarā. Tatiye tato paṇītatarā. Catutthe sabbapaṇītatarā. Tattha kiñcāpi tāni cattāripi pāsādatalāneva, natthi nesaṃ pāsādatalabhāvena viseso. Pañcakāmaguṇasamiddhavisesena pana heṭṭhimato heṭṭhimato uparimaṃ uparimaṃ paṇītataraṃ hoti.

सविस्तर सांगायचे तर, ज्याप्रमाणे चार मजली प्रासादाच्या (इमारतीच्या) सर्वात खालच्या मजल्यावर दिव्य नृत्य, गीत, वादन, सुगंधी फुले, भोजन, शय्या आणि वस्त्र इत्यादींच्या रूपाने उत्कृष्ट असे पाच कामगुण उपस्थित असावेत. दुसऱ्या मजल्यावर त्यापेक्षा अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) कामगुण असावेत. तिसऱ्या मजल्यावर त्यापेक्षाही अधिक प्रणीत. आणि चौथ्या मजल्यावर सर्वात प्रणीत कामगुण उपस्थित असावेत. त्या उदाहरणात, जरी ते चारही मजले प्रासादाचेच मजले आहेत आणि प्रासादाचे मजले असण्याच्या दृष्टीने त्यांच्यात कोणताही फरक नाही, तरीही पाच कामगुणांच्या समृद्धीच्या वैशिष्ट्यामुळे खालच्या मजल्यापेक्षा वरचा मजला अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) असतो, त्याचप्रमाणे...

Yathā ca ekāya itthiyā kantitathūlasaṇhasaṇhatarasaṇhatamasuttānaṃ catupalatipaladvipalaekapalasāṭikā assu āyāmena ca vitthārena ca samappamāṇā. Tattha kiñcāpi tā sāṭikā catassopi āyāmato ca vitthārato ca samappamāṇā, natthi tāsaṃ pamāṇato viseso. Sukhasamphassasukhumabhāvamahagghabhāvehi pana purimāya purimāya pacchimā pacchimā paṇītatarā honti, evameva kiñcāpi catūsu etāsu upekkhā, cittekaggatāti etāni dveyeva aṅgāni honti, atha kho bhāvanāvisesena tesaṃ aṅgāni paṇītapaṇītatarabhāvena suppaṇītatarā honti pacchimā pacchimā idhāti veditabbā.

ज्याप्रमाणे एका स्त्रीने विणलेल्या जाड्याभरड्या, मऊ, अधिक मऊ आणि अत्यंत मऊ सुताच्या चार, तीन, दोन आणि एक पल वजनाच्या साड्या (वस्त्रे) लांबी आणि रुंदीने समान आकाराच्या असाव्यात. त्या उदाहरणात, जरी त्या चारही साड्या लांबी आणि रुंदीने समान असल्यामुळे त्यांच्या आकारमानात काही फरक नसला, तरी स्पर्शसुख, सुकुमारता (मऊपणा) आणि मूल्यवान असण्यामुळे आधीच्या आधीच्या वस्त्रापेक्षा नंतरचे नंतरचे वस्त्र अधिक श्रेष्ठ (उत्कृष्ट) असते. त्याचप्रमाणे, जरी या चारही अरूप समापत्तींमध्ये उपेक्षा आणि चित्ताची एकाग्रता हे दोनच अंग असले, तरी भावना-विशेषाच्या (साधनेच्या वैशिष्ट्यामुळे) त्या अंगांच्या श्रेष्ठ आणि उत्तरोत्तर श्रेष्ठ स्वरूपामुळे, नंतरच्या नंतरच्या समापत्ती अधिक श्रेष्ठ (उत्कृष्ट) आहेत, असे जाणावे.

291. Evaṃ anupubbena paṇītapaṇītā cetā –

२९१. अशा प्रकारे अनुक्रमाने उत्तरोत्तर श्रेष्ठ असणाऱ्या या चारही समापत्ती –

Asucimhi maṇḍape laggo, eko tannissito paro;

Añño bahi anissāya, taṃ taṃ nissāya cāparo.

अशुद्ध (घाण) जागेवर असलेल्या मंडपाला एक जण लटकून राहतो, दुसरा त्याला धरून (आश्रय घेऊन) राहतो; तिसरा मंडपाच्या बाहेर कोणाचाही आश्रय न घेता उभा राहतो, आणि चौथा त्या बाहेर उभे राहिलेल्याचा आश्रय घेऊन उभा राहतो.

Ṭhito catūhi etehi, purisehi yathākkamaṃ;

Samānatāya ñātabbā, catassopi vibhāvinā.

या चार पुरुषांच्या अनुक्रमे समानतेवरून, सुज्ञ व्यक्तीने या चारही समापत्ती समजून घ्याव्यात.

Tatrāyamatthayojanā – asucimhi kira dese eko maṇḍapo, atheko puriso āgantvā taṃ asuciṃ jigucchamāno taṃ maṇḍapaṃ hatthehi ālambitvā tattha laggo laggito viya aṭṭhāsi. Athāparo āgantvā taṃ maṇḍape laggaṃ purisaṃ nissito. Athañño āgantvā cintesi ‘‘yo esa maṇḍapalaggo, yo ca tannissito, ubhopete duṭṭhitā. Dhuvo [Pg.334] ca nesaṃ maṇḍapapapāte pāto, handāhaṃ bahiyeva tiṭṭhāmī’’ti. So tannissitaṃ anissāya bahiyeva aṭṭhāsi. Athāparo āgantvā maṇḍapalaggassa ca tannissitassa ca akhemabhāvaṃ cintetvā bahiṭṭhitañca suṭṭhitoti mantvā taṃ nissāya aṭṭhāsi. Tattha asucimhi dese maṇḍapo viya kasiṇugghāṭimākāsaṃ daṭṭhabbaṃ, asucijigucchāya maṇḍapalaggo puriso viya rūpanimittajigucchāya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃ, maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito viya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ viññāṇañcāyatanaṃ, tesaṃ dvinnampi akhemabhāvaṃ cintetvā anissāya taṃ maṇḍapalaggaṃ bahiṭṭhito viya ākāsānañcāyatanaṃ ārammaṇaṃ akatvā tadabhāvārammaṇaṃ ākiñcaññāyatanaṃ, maṇḍapalaggassa tannissitassa ca akhemataṃ cintetvā bahiṭṭhitañca suṭṭhitoti mantvā taṃ nissāya ṭhito viya viññāṇābhāvasaṅkhāte bahipadese ṭhitaṃ ākiñcaññāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ daṭṭhabbaṃ.

येथे अर्थाची जुळणी अशी आहे – एका अशुद्ध (घाण) जागेवर एक मंडप उभा होता. तेव्हा एक मनुष्य तेथे आला आणि त्या अशुद्धतेचा कंटाळा (किळस) आल्यामुळे त्याने त्या मंडपाला हाताने पकडले आणि तो तिथे लटकल्यासारखा उभा राहिला. त्यानंतर दुसरा मनुष्य आला आणि तो मंडपाला लटकलेल्या त्या पहिल्या मनुष्याचा आश्रय घेऊन उभा राहिला. त्यानंतर तिसरा मनुष्य आला आणि त्याने विचार केला, "जो हा मंडपाला लटकलेला आहे आणि जो त्याचा आश्रय घेऊन उभा आहे, हे दोन्हीही असुरक्षित स्थितीत आहेत. मंडप कोसळल्यास त्यांचे खाली पडणे निश्चित आहे. त्यामुळे मी बाहेरच उभा राहतो." असे विचार करून तो त्या पहिल्या मनुष्याचा आश्रय न घेता बाहेरच उभा राहिला. त्यानंतर चौथा मनुष्य आला आणि त्याने मंडपाला लटकलेल्या व त्याचा आश्रय घेतलेल्या दोघांच्या असुरक्षिततेचा विचार केला, आणि बाहेर उभा असलेला मनुष्य सुरक्षित स्थितीत आहे असे मानून, त्याचा आश्रय घेऊन तो उभा राहिला. या उदाहरणात, अशुद्ध जागेवरील मंडपाप्रमाणे 'कसिण-उद्घाटीत आकाश' (कसिण काढून घेतलेले आकाश) समजावे. अशुद्धतेच्या किळसामुळे मंडपाला लटकलेल्या मनुष्याप्रमाणे, रूपनिमित्ताच्या किळसामुळे आकाशाला आलंबन बनवणारे 'आकासानञ्चायतन' समजावे. मंडपाला लटकलेल्या मनुष्याचा आश्रय घेणाऱ्या मनुष्याप्रमाणे, आकाशाला आलंबन बनवणाऱ्या आकासानञ्चायतनाला अनुसरून प्रवृत्त झालेले 'विञ्ञाणञ्चायतन' समजावे. त्या दोघांच्याही असुरक्षिततेचा विचार करून, मंडपाला लटकलेल्याचा आश्रय न घेता बाहेर उभे राहिलेल्या मनुष्याप्रमाणे, आकासानञ्चायतनाला आलंबन न बनवता, त्याच्या अभावाला (नत्थीभाव) आलंबन बनवणारे 'आकिञ्चञ्ञायतन' समजावे. मंडपाला लटकलेल्या आणि त्याचा आश्रय घेतलेल्याच्या असुरक्षिततेचा विचार करून, बाहेर उभे राहिलेल्याला सुरक्षित मानून त्याचा आश्रय घेऊन उभे राहिलेल्या मनुष्याप्रमाणे, विज्ञानाच्या अभावरूपी बाह्य प्रदेशात स्थित असलेल्या आकिञ्चञ्ञायतनाला अनुसरून प्रवृत्त झालेले 'नेवसञ्ञानासञ्ञायतन' समजावे.

292. Evaṃ pavattamānañca –

२९२. आणि अशा प्रकारे प्रवृत्त होत असताना देखील –

Ārammaṇaṃ karoteva, aññābhāvena taṃ idaṃ;

Diṭṭhadosampi rājānaṃ, vuttihetu jano yathā.

इतर कोणतेही आलंबन उपलब्ध नसल्यामुळे, हे (नेवसञ्ञानासञ्ञायतन ध्यान) त्यालाच (आकिञ्चञ्ञायतनालाच) आलंबन बनवते; ज्याप्रमाणे लोक उपजीविकेसाठी, दोष पाहिलेले असूनही राजाचाच आश्रय घेतात.

Idañhi nevasaññānāsaññāyatanaṃ ‘‘āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikā ayaṃ samāpattī’’ti evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññassa ārammaṇassa abhāvā ārammaṇaṃ karoteva. Yathā kiṃ? Diṭṭhadosampi rājānaṃ vuttihetu yathā jano. Yathā hi asaṃyataṃ pharusakāyavacīmanosamācāraṃ kañci sabbadisampatiṃ rājānaṃ ‘‘pharusasamācāro aya’’nti evaṃ diṭṭhadosampi aññattha vuttiṃ alabhamāno jano vuttihetu nissāya vattati, evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññaṃ ārammaṇaṃ alabhamānamidaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ ārammaṇaṃ karoteva.

कारण, हे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन ध्यान "ही (आकिञ्चञ्ञायतन) समापत्ती जवळच असलेल्या विञ्ञाणञ्चायतनरूपी शत्रूने युक्त आहे" अशा प्रकारे दोष पाहिलेले असूनही, इतर योग्य आलंबन नसल्यामुळे त्या आकिञ्चञ्ञायतनालाच आलंबन बनवते. ते कशाप्रमाणे? ज्याप्रमाणे दोष पाहिलेले असूनही लोक उपजीविकेसाठी राजाचा आश्रय घेतात. ज्याप्रमाणे असंयमी, क्रूर शारीरिक, वाचिक आणि मानसिक आचरण असणाऱ्या, सर्व दिशांचा स्वामी असलेल्या एखाद्या राजाविषयी "हा क्रूर आचरणाचा आहे" असा दोष पाहिलेला असूनही, इतर ठिकाणी उपजीविका न मिळाल्यामुळे लोक उपजीविकेसाठी त्याचाच आश्रय घेऊन राहतात; त्याचप्रमाणे, दोष पाहिलेले असूनही, दुसरे कोणतेही आलंबन न मिळाल्यामुळे हे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन ध्यान त्या आकिञ्चञ्ञायतनालाच आलंबन बनवते.

293. Evaṃ kurumānañca –

२९३. आणि असे आलंबन बनवत असताना देखील –

Āruḷho dīghanisseṇiṃ, yathā nisseṇibāhukaṃ;

Pabbataggañca āruḷho, yathā pabbatamatthakaṃ.

ज्याप्रमाणे लांब शिडीवर चढलेला मनुष्य (दुसरा कोणताही आधार नसल्यामुळे) शिडीच्या दांड्यालाच धरून ठेवतो, किंवा पर्वताच्या शिखरावर चढलेला मनुष्य त्या पर्वताच्या माथ्यालाच धरून ठेवतो;

Yathā [Pg.335] vā girimārūḷho, attanoyeva jaṇṇukaṃ;

Olubbhati tathevetaṃ, jhānamolubbha vattatīti.

किंवा ज्याप्रमाणे डोंगरावर चढलेला मनुष्य थरथर कापत असताना स्वतःच्या गुडघ्यालाच घट्ट धरून ठेवतो; त्याचप्रमाणे हे ध्यान त्या (आकिञ्चञ्ञायतन) ध्यानाचाच आधार घेऊन प्रवृत्त होते.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

इति सज्जनांच्या आनंदासाठी रचलेल्या 'विशुद्धिमार्ग' ग्रंथातील –

Samādhibhāvanādhikāre

समाधी-भावना या अधिकारातील –

Āruppaniddeso nāma

'आरुप्प-निद्देस' (अरूप ध्यान निर्देश) नावाचा –

Dasamo paricchedo.

दहावा परिच्छेद समाप्त झाला.

11. Samādhiniddeso

११. समाधी-निर्देश

Āhārepaṭikkūlabhāvanā

आहारे पटिकूळ भावना (आहारातील प्रतिकूलतेची भावना)

294. Idāni [Pg.336] āruppānantaraṃ ekā saññāti evaṃ uddiṭṭhāya āhāre paṭikkūlasaññāya bhāvanāniddeso anuppatto. Tattha āharatīti āhāro. So catubbidho kabaḷīkārāhāro, phassāhāro, manosañcetanāhāro, viññāṇāhāroti.

२९४. आता, अरूप ध्यानांनंतर, "एक संज्ञा" या शब्दाने संक्षेपाने दर्शवलेल्या 'आहारे पटिकूळ संज्ञा' (आहारातील प्रतिकूलतेची संज्ञा) या भावनेचा सविस्तर निर्देश करण्याचा प्रसंग प्राप्त झाला आहे. त्यामध्ये, जे (आपले फळ) आणते (उत्पन्न करते) म्हणून त्याला 'आहार' म्हणतात. तो चार प्रकारचा आहे: कवळिकार आहार (कवळाच्या रूपातील अन्न), फस्स आहार (स्पर्श), मनोसञ्चेतना आहार (मानसिक चेतना) आणि विञ्ञाण आहार (विज्ञान).

Ko panettha kimāharatīti? Kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharati. Phassāhāro tisso vedanā āharati. Manosañcetanāhāro tīsu bhavesu paṭisandhiṃ āharati. Viññāṇāhāro paṭisandhikkhaṇe nāmarūpaṃ āharati.

या चार आहारांमध्ये कोणता आहार काय आणतो? कवळिकार आहार हा 'ओजष्टमक रूप' (ज्यामध्ये ओज आठवे आहे असे रूप) उत्पन्न करतो. फस्स आहार हा तीन प्रकारच्या वेदना आणतो. मनोसञ्चेतना आहार हा तीन प्रकारच्या भवांमध्ये प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घडवून आणतो. विञ्ञाण आहार हा प्रतिसंधीच्या क्षणी नाम-रूप उत्पन्न करतो.

Tesu kabaḷīkārāhāre nikantibhayaṃ. Phassāhāre upagamanabhayaṃ. Manosañcetanāhāre upapattibhayaṃ. Viññāṇāhāre paṭisandhibhayaṃ. Evaṃ sappaṭibhayesu ca tesu kabaḷīkārāhāro puttamaṃsūpamena (saṃ. ni. 2.63) dīpetabbo. Phassāhāro niccammagāvūpamena (saṃ. ni. 2.63). Manosañcetanāhāro aṅgārakāsūpamena (saṃ. ni. 2.63). Viññāṇāhāro sattisatūpamenāti (saṃ. ni. 2.63). Imesu pana catūsu āhāresu asitapītakhāyitasāyitappabhedo kabaḷīkāro āhārova imasmiṃ atthe āhāroti adhippeto. Tasmiṃ āhāre paṭikkūlākāraggahaṇavasena uppannā saññā āhāre paṭikkūlasaññā.

त्यापैकी, कवळिकार आहारामध्ये 'निकंती भय' (आसक्तीचे भय) असते. फस्स आहारामध्ये 'उपगमन भय' (आलंबनाकडे जाण्याचे भय) असते. मनोसञ्चेतना आहारामध्ये 'उपपत्ती भय' (पुनर्जन्माचे भय) असते. विञ्ञाण आहारामध्ये 'प्रतिसंधी भय' (पुनर्जन्म जोडण्याचे भय) असते. अशा प्रकारे भयाने युक्त असलेल्या या चार आहारांपैकी, कवळिकार आहार हा 'पुत्राच्या मांसाच्या उपमेने' (पुत्तमांसूपम) स्पष्ट केला पाहिजे. फस्स आहार हा 'त्वचा नसलेल्या गाईच्या उपमेने' (निच्चम्मगावूपम) स्पष्ट केला पाहिजे. मनोसञ्चेतना आहार हा 'धगधगत्या कोळशांच्या विहिरीच्या उपमेने' (अङ्गारकासूपम) स्पष्ट केला पाहिजे. विञ्ञाण आहार हा 'शंभर भाल्यांच्या उपमेने' (सत्तिसतूपम) स्पष्ट केला पाहिजे. परंतु, या चार आहारांमध्ये खाल्लेले, प्यायलेले, चावलेले आणि चाखलेले अशा प्रकारचा 'कवळिकार आहार' हाच या संदर्भात 'आहार' म्हणून अभिप्रेत आहे. त्या आहारामध्ये प्रतिकूल (किळसवाण्या) स्वरूपाचे ग्रहण केल्याने उत्पन्न होणारी संज्ञा म्हणजे 'आहारे पटिकूळ संज्ञा' होय.

Taṃ āhāre paṭikkūlasaññaṃ bhāvetukāmena kammaṭṭhānaṃ uggahetvā uggahato ekapadampi avirajjhantena rahogatena paṭisallīnena asitapītakhāyitasāyitappabhede kabaḷīkārāhāre dasahākārehi paṭikkūlatā paccavekkhitabbā. Seyyathidaṃ, gamanato, pariyesanato, paribhogato, āsayato, nidhānato, aparipakkato, paripakkato, phalato, nissandato, sammakkhanatoti.

या 'आहारे पटिकूळ संज्ञे'ची भावना करू इच्छिणाऱ्या साधकाने हे कर्मस्थान शिकून घेऊन, शिकलेल्या भागातील एक शब्दही न चुकवता, एकांतात जाऊन, ध्यानमग्न होऊन, खाल्लेल्या, प्यायलेल्या, चावलेल्या आणि चाखलेल्या अशा कवळिकार आहारातील प्रतिकूलतेचे दहा प्रकारे चिंतन करावे. ते दहा प्रकार म्हणजे: १. गमनतो (जाण्याने), २. परियेसनतो (शोधण्याने), ३. परिभोगतो (उपभोग घेण्याने), ४. आसयतो (पित्तादी आशयाने), ५. निधानतो (अन्नाच्या साठवणुकीने), ६. अपरिपक्कतो (न पचलेल्या अवस्थेने), ७. परिपक्कतो (पचलेल्या अवस्थेने), ८. फलतो (परिणामाने), ९. निस्संदतो (स्त्राव होण्याने), आणि १०. सम्मक्खनतो (माखण्याने).

295. Tattha gamanatoti evaṃ mahānubhāve nāma sāsane pabbajitena sakalarattiṃ buddhavacanasajjhāyaṃ vā samaṇadhammaṃ vā katvā kālasseva vuṭṭhāya cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapetvā pariveṇaṃ [Pg.337] sammajjitvā sarīraṃ paṭijaggitvā āsanamārūyha vīsatiṃsa vāre kammaṭṭhānaṃ manasikaritvā uṭṭhāya pattacīvaraṃ gahetvā nijanasambādhāni pavivekasukhāni chāyūdakasampannāni sucīni sītalāni ramaṇīyabhūmibhāgāni tapovanāni pahāya ariyaṃ vivekaratiṃ anapekkhitvā susānābhimukhena siṅgālena viya āhāratthāya gāmābhimukhena gantabbaṃ.

२९५. त्यात 'गमनातो' (जाण्याच्या दृष्टीने विचार करणे) म्हणजे: अशा या महान प्रभाव असलेल्या बुद्ध शासनात प्रव्रजित झालेल्या भिक्षूने संपूर्ण रात्रभर बुद्धवचनांचे पठण करून किंवा श्रमणधर्माचे (कर्मस्थानाचे) आचरण करून पहाटेच उठून, चेतियंगण (स्तूप प्रांगण) आणि बोधियंगण (बोधीवृक्ष प्रांगण) यांची कर्तव्ये करून, पिण्याचे व वापरण्याचे पाणी ठेवून, विहार प्रांगण झाडून, शरीराची काळजी घेऊन, आसनावर बसून वीस-तीस वेळा कम्मठ्ठानाचे मनन करून, उठून, पात्र व चीवर घेऊन, लोकांच्या गर्दीपासून दूर असलेल्या, एकांताच्या सुखाने युक्त असलेल्या, सावली व पाण्याने समृद्ध असलेल्या, स्वच्छ, शीतल आणि रमणीय भूभाग असलेल्या तपोवनांचा त्याग करून, श्रेष्ठ अशा एकांत सुखाची अपेक्षा न करता, केवळ आहारासाठी, स्मशानाकडे जाणाऱ्या कोल्ह्याप्रमाणे गावाच्या दिशेने जावे लागते।

Evaṃ gacchatā ca mañcamhā vā pīṭhamhā vā otaraṇato paṭṭhāya pādarajagharagolikavaccādisamparikiṇṇaṃ paccattharaṇaṃ akkamitabbaṃ hoti. Tato appekadā mūsikajatukavaccādīhi upahatattā antogabbhato paṭikkūlataraṃ pamukhaṃ daṭṭhabbaṃ hoti. Tato ulūkapārāvatādivaccasammakkhitattā uparimatalato paṭikkūlataraṃ heṭṭhimatalaṃ. Tato kadāci kadāci vāteritehi purāṇatiṇapaṇṇehi gilānasāmaṇerānaṃ muttakarīsakheḷasiṅghāṇikāhi vassakāle udakacikkhallādīhi ca saṃkiliṭṭhattā heṭṭhimatalato paṭikkūlataraṃ pariveṇaṃ. Pariveṇato paṭikkūlatarā vihāraracchā daṭṭhabbā hoti.

आणि अशा प्रकारे जात असताना, पलंगावरून किंवा पाटावरून खाली उतरल्यापासूनच, पायाची धूळ, पालीची विष्ठा इत्यादींनी माखलेल्या अंथरुणावर पाऊल ठेवावे लागते। त्यानंतर कधीकधी उंदीर, वटवाघूळ इत्यादींच्या विष्ठेने दूषित झाल्यामुळे आतील खोलीपेक्षाही अधिक किळसवाणा असलेला विहाराचा दर्शनी भाग पाहावा लागतो। त्यानंतर घुबड, कबूतर इत्यादींच्या विष्ठेने माखलेला असल्यामुळे वरच्या मजल्यापेक्षाही अधिक किळसवाणा असलेला खालचा मजला पाहावा लागतो। त्यानंतर कधीकधी वाऱ्याने उडून आलेल्या जुन्या गवताने व पानांनी, आजारी श्रामणेरांच्या मूत्र, विष्ठा, थुंकी व शेम्बडाने आणि पावसाळ्यात चिखल-पाण्याने दूषित झाल्यामुळे खालच्या मजल्यापेक्षाही अधिक किळसवाणे झालेले विहार प्रांगण पाहावे लागते। विहार प्रांगणापेक्षाही अधिक किळसवाणा असलेला विहाराचा रस्ता पाहावा लागतो।

Anupubbena pana bodhiñca cetiyañca vanditvā vitakkamāḷake ṭhitena muttarāsisadisaṃ cetiyaṃ morapiñchakalāpamanoharaṃ bodhiṃ devavimānasampattisassirīkaṃ senāsanañca anapaloketvā evarūpaṃ nāma ramaṇīyaṃ padesaṃ piṭṭhito katvā āhārahetu gantabbaṃ bhavissatīti pakkamitvā gāmamaggaṃ paṭipannena khāṇukaṇṭakamaggopi udakavegabhinnavisamamaggopi daṭṭhabbo hoti.

त्यानंतर अनुक्रमाने बोधिवृक्ष आणि चैत्याला वंदन करून, विचार करण्याच्या मंडपात (वितक्कमंडप) उभे राहून, मोत्यांच्या राशीसारख्या चैत्याकडे, मोराच्या पिसाऱ्यासारख्या मनमोहक बोधिवृक्षाकडे आणि देवविमानासारख्या वैभवशाली व शोभायमान सेनासनाकडे (विहाराकडे) न पाहता, अशा रमणीय प्रदेशाकडे पाठ फिरवून, 'केवळ आहारासाठी जावे लागत आहे' असा विचार करत तिथून निघून गावाच्या रस्त्याला लागलेल्या भिक्षूला खुंट आणि काटे यांनी भरलेला रस्ता तसेच पाण्याच्या प्रवाहामुळे खचलेला व खडबडीत झालेला रस्ता पाहावा लागतो।

Tato gaṇḍaṃ paṭicchādentena viya nivāsanaṃ nivāsetvā vaṇacoḷakaṃ bandhantena viya kāyabandhanaṃ bandhitvā aṭṭhisaṅghātaṃ paṭicchādentena viya cīvaraṃ pārupitvā bhesajjakapālaṃ nīharantena viya pattaṃ nīharitvā gāmadvārasamīpaṃ pāpuṇantena hatthikuṇapaassakuṇapagokuṇapamahiṃsakuṇapamanussakuṇapaahikuṇapakukkurakuṇapānipi daṭṭhabbāni bhavanti. Na kevalañca daṭṭhabbāni, gandhopi nesaṃ ghānaṃ paṭihanamāno adhivāsetabbo hoti. Tato gāmadvāre ṭhatvā caṇḍahatthiassādiparissayaparivajjanatthaṃ gāmaracchā oloketabbā honti.

त्यानंतर, जणू काही एखादी जखम झाकण्यासाठी पट्टी बांधावी तसे अंतर्वासक (अधोवस्त्र) नेसून, जखमेवर कापड बांधावे तसा कटिबंध (कमरपट्टा) बांधून, अस्थिपंजर झाकावा तसे चीवर पांघरून, आणि औषधाचे भांडे बाहेर काढावे तसे पात्र पिशवीतून बाहेर काढून गावाच्या वेशीजवळ पोहोचलेल्या भिक्षूला हत्तीचे कुजलेले प्रेत, घोड्याचे कुजलेले प्रेत, गाईचे कुजलेले प्रेत, म्हशीचे कुजलेले प्रेत, मनुष्याचे कुजलेले प्रेत, सापाचे कुजलेले प्रेत आणि कुत्र्याचे कुजलेले प्रेत देखील पाहावे लागते। केवळ पाहावेच लागते असे नाही, तर नाकाला त्रास देणारा त्यांचा दुर्गंधही सहन करावा लागतो। त्यानंतर गावाच्या वेशीवर उभे राहून, पिसाळलेला हत्ती, घोडा इत्यादींच्या धोक्यापासून वाचण्यासाठी गावातील रस्त्यांचे निरीक्षण करावे लागते।

Iccetaṃ [Pg.338] paccattharaṇādianekakuṇapapariyosānaṃ paṭikkūlaṃ āhārahetu akkamitabbañca daṭṭhabbañca ghāyitabbañca hoti. Aho vata bho paṭikkūlo āhāroti evaṃ gamanato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

अशा प्रकारे, अंथरुणापासून सुरू होऊन अनेक कुजलेल्या प्रेतांपर्यंत संपणाऱ्या या सर्व किळसवाण्या गोष्टींना आहाराच्या निमित्ताने तुडवावे लागते, पाहावे लागते आणि त्यांचा वास घ्यावा लागतो। 'अरेरे! हा आहार खरोखरच किती किळसवाणा आहे!' अशा प्रकारे जाण्याच्या क्रियेवरून आहाराच्या किळसवाणेपणाचे (प्रतिकूलतेचे) प्रत्यावेक्षण करावे।

296. Kathaṃ pariyesanato? Evaṃ gamanapaṭikkūlaṃ adhivāsetvāpi gāmaṃ paviṭṭhena saṅghāṭipārutena kapaṇamanussena viya kapālahatthena gharapaṭipāṭiyā gāmavīthīsu caritabbaṃ hoti. Yattha vassakāle akkantaakkantaṭṭhāne yāva piṇḍikamaṃsāpi udakacikkhalle pādā pavisanti, ekena hatthena pattaṃ gahetabbaṃ hoti, ekena cīvaraṃ ukkhipitabbaṃ. Gimhakāle vātavegena samuṭṭhitehi paṃsutiṇarajehi okiṇṇasarīrena caritabbaṃ. Taṃ taṃ gehadvāraṃ patvā macchadhovanamaṃsadhovanataṇḍuladhovanakheḷasiṅghāṇikasunakhasūkaravaccādīhi sammissāni kimikulākulāni nīlamakkhikaparikiṇṇāni oḷigallāni ceva candanikaṭṭhānāni ca daṭṭhabbāni honti akkamitabbānipi. Yato tā makkhikā uṭṭhahitvā saṅghāṭiyampi pattepi sīsepi nilīyanti.

२९६. शोधण्याच्या (भिक्षेच्या) दृष्टीने कसे चिंतन करावे? अशा प्रकारे जाण्याच्या किळसवाणेपणाला सहन करूनही गावात प्रवेश केलेल्या, संघाटी (दुप्पट केलेले चीवर) पांघरलेल्या भिक्षूला, हातात खापर घेतलेल्या एखाद्या अनाथ भिकाऱ्याप्रमाणे घराघरांच्या रांगेने गावातील गल्ल्यांमधून फिरावे लागते। जेथे पावसाळ्यात पाऊल ठेवेल तिथे अगदी पोटऱ्यांपर्यंत पाय चिखलात रुततात, एका हाताने पात्र धरावे लागते आणि दुसऱ्या हाताने चीवर वर उचलावे लागते। उन्हाळ्यात वाऱ्याच्या वेगाने उडणाऱ्या धुळीने, कचऱ्याने आणि गवताच्या तुकड्यांनी माखलेल्या शरीराने फिरावे लागते। त्या त्या घराच्या दाराशी पोहोचल्यावर मासे धुतलेले पाणी, मांस धुतलेले पाणी, तांदूळ धुतलेले पाणी, थुंकी, शेम्बूड, कुत्र्याची व डुकराची विष्ठा इत्यादींनी मिश्रित असलेले, अळ्यांनी भरलेले आणि काळ्या माशांनी वेढलेले सांडपाण्याचे खड्डे आणि गटारे पाहावी लागतात व त्यातूनच पाऊल टाकावे लागते। ज्या गटारांमधून त्या माशा उडून संघाटीवर, पात्रावर आणि डोक्यावरही येऊन बसतात।

Gharaṃ paviṭṭhassāpi keci denti, keci na denti. Dadamānāpi ekacce hiyyo pakkabhattampi purāṇakhajjakampi pūtikummāsapūpādīnipi dadanti. Adadamānāpi kecideva ‘‘aticchatha, bhante’’ti vadanti, keci pana apassamānā viya tuṇhī honti, keci aññena mukhaṃ karonti, keci ‘‘gaccha, re muṇḍakā’’tiādīhi pharusavācāhi samudācaranti. Evaṃ kapaṇamanussena viya gāme piṇḍāya caritvā nikkhamitabbanti.

घरात प्रवेश केलेल्या भिक्षूला काही लोक भिक्षा देतात, तर काही देत नाहीत। देणारेही काही लोक कालचे शिल्लक राहिलेले अन्न, शिळे खाद्यपदार्थ किंवा कुजलेले जव व पिठाचे पदार्थ देतात। न देणाऱ्यांपैकी काही जण 'पुढे जा, भंते' असे म्हणतात, तर काही जण न पाहिल्यासारखे करून गप्प राहतात, काही जण दुसरीकडे तोंड फिरवतात, तर काही जण 'चालता हो, ए बोडक्या!' अशा कठोर शब्दांत बोलतात। अशा प्रकारे एखाद्या अनाथ भिकाऱ्याप्रमाणे गावात भिक्षेसाठी फिरून बाहेर पडावे लागते।

Iccetaṃ gāmappavesanato paṭṭhāya yāva nikkhamanā udakacikkhallādipaṭikkūlaṃ āhārahetu akkamitabbañceva daṭṭhabbañca adhivāsetabbañca hoti. Aho vata bho paṭikkūlo āhāroti evaṃ pariyesanato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

अशा प्रकारे, गावात प्रवेश केल्यापासून ते बाहेर पडेपर्यंत, चिखल-पाणी इत्यादी किळसवाण्या गोष्टींना आहाराच्या निमित्ताने तुडवावे लागते, पाहावे लागते आणि सहन करावे लागते। 'अरेरे! हा आहार खरोखरच किती किळसवाणा आहे!' अशा प्रकारे शोधण्याच्या (भिक्षेच्या) क्रियेवरून आहाराच्या किळसवाणेपणाचे (प्रतिकूलतेचे) प्रत्यावेक्षण करावे।

297. Kathaṃ paribhogato? Evaṃ pariyiṭṭhāhārena pana bahigāme phāsukaṭṭhāne sukhanisinnena yāva tattha hatthaṃ na otāreti, tāva tathārūpaṃ garuṭṭhāniyaṃ bhikkhuṃ vā lajjimanussaṃ vā disvā nimantetumpi sakkā hoti. Bhuñjitukāmatāya panettha hatthe otāritamatte ‘‘gaṇhathā’’ti vadantena [Pg.339] lajjitabbaṃ hoti. Hatthaṃ pana otāretvā maddantassa pañcaṅgulianusārena sedo paggharamāno sukkhathaddhabhattampi temento muduṃ karoti.

२९७. उपभोगाच्या (सेवनाच्या) दृष्टीने कसे चिंतन करावे? अशा प्रकारे मिळवलेल्या आहारासह गावाबाहेर एखाद्या सोयीस्कर ठिकाणी सुखाने बसलेल्या भिक्षूने जोपर्यंत पात्रात हात घातलेला नसतो, तोपर्यंत तशा प्रकारच्या आदरणीय भिक्षूला किंवा सदाचारी माणसाला पाहून आमंत्रित करणे शक्य असते। परंतु, खाण्याच्या इच्छेने पात्रात हात घालताच, 'तुम्हीही घ्या' असे म्हणणाऱ्याला लाज वाटते। पात्रात हात घालून अन्न कालवताना, पाचही बोटांमधून वाहणारा घाम कोरड्या व कडक अन्नालाही ओले करून मऊ बनवतो।

Atha tasmiṃ parimaddanamattenāpi sambhinnasobhe ālopaṃ katvā mukhe ṭhapite heṭṭhimadantā udukkhalakiccaṃ sādhenti, uparimā musalakiccaṃ, jivhā hatthakiccaṃ. Taṃ tattha suvānadoṇiyaṃ suvānapiṇḍamiva dantamusalehi koṭṭetvā jivhāya samparivattiyamānaṃ jivhāgge tanupasannakheḷo makkheti, vemajjhato paṭṭhāya bahalakheḷo makkheti, dantakaṭṭhena asampattaṭṭhāne dantagūthako makkheti. So evaṃ vicuṇṇitamakkhito taṅkhaṇaññeva antarahitavaṇṇagandhasaṅkhāraviseso suvānadoṇiyaṃ ṭhitasuvānavamathu viya paramajegucchabhāvaṃ upagacchati. Evarūpopi samāno cakkhussa āpāthaṃ atītattā ajjhoharitabbo hotīti evaṃ paribhogato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

त्यानंतर, केवळ चुरडल्यानेच ज्याचे सौंदर्य नष्ट झाले आहे अशा त्या अन्नाचा घास करून तोंडात ठेवला असता, खालचे दात उखळाचे काम करतात, वरचे दात मुसळाचे काम करतात आणि जीभ हाताचे काम करते. तिथे तोंडात ते अन्न कुत्र्याच्या भांड्यातील कुत्र्याच्या अन्नासारखे असते. त्या अन्नाला दातांच्या मुसळांनी कुटून आणि जिभेने इकडून तिकडे फिरवले जात असताना, जिभेच्या टोकावरील पातळ व स्वच्छ लाळ त्याला माखते, जिभेच्या मध्यभागापासून सुरू होणारी दाट लाळ त्याला माखते, आणि दात घासण्याच्या काठीने (दातूनने) न पोहोचलेल्या जागी असलेला दातांचा मळ (दंतमल) त्याला माखतो. अशा प्रकारे चूर्ण झालेले आणि लाळेने माखलेले ते अन्न त्याच क्षणी आपला मूळचा रंग, गंध आणि उत्तम संस्कार गमावून कुत्र्याच्या भांड्यात पडलेल्या कुत्र्याच्या ओकारीसारखे (उलटीसारखे) अत्यंत घृणास्पद अवस्थेला प्राप्त होते. अशा स्वरूपाचे असूनही, डोळ्यांच्या दृष्टीपथात नसल्यामुळे (ते पोटात) गिळावेच लागते. अशा प्रकारे उपभोग घेण्याच्या (खाण्याच्या) दृष्टीने अन्नाची प्रतिकूलता (घृणास्पदता) लक्षात घेतली पाहिजे।

298. Kathaṃ āsayato? Evaṃ paribhogaṃ upagato ca panesa anto pavisamāno yasmā buddhapaccekabuddhānampi raññopi cakkavattissa pittasemhapubbalohitāsayesu catūsu aññataro āsayo hotiyeva. Mandapuññānaṃ pana cattāro āsayā honti. Tasmā yassa pittāsayo adhiko hoti, tassa bahalamadhukatelamakkhito viya paramajeguccho hoti. Yassa semhāsayo adhiko hoti, tassa nāgabalapaṇṇarasamakkhito viya. Yassa pubbāsayo adhiko hoti, tassa pūtitakkamakkhito viya. Yassa lohitāsayo adhiko hoti, tassa rajanamakkhito viya paramajeguccho hotīti evaṃ āsayato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

२९८. आशयाच्या (शरीरातील साठवणुकीच्या स्थानांच्या) दृष्टीने प्रतिकूलता कशी लक्षात घ्यावी? अशा प्रकारे खाल्ले गेलेले हे अन्न शरीराच्या आत प्रवेश करत असताना, बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि चक्रवर्ती राजांच्या शरीरातही पित्त, कफ, पू आणि रक्त या चार आशयांपैकी (साठवणुकीच्या स्थानांपैकी) कोणताही एक आशय असतोच. परंतु, अल्पपुण्यवान लोकांच्या शरीरात हे चारही आशय असतात. त्यामुळे ज्याच्या शरीरात पित्ताचा आशय अधिक असतो, त्याला ते अन्न घट्ट मधुक तेलाने (महुआच्या तेलाने) माखल्यासारखे अत्यंत घृणास्पद वाटते. ज्याच्या शरीरात कफाचा आशय अधिक असतो, त्याला ते नागबला वनस्पतीच्या रसाने (किंवा डुकराच्या विष्ठेच्या रसाने) माखल्यासारखे वाटते. ज्याच्या शरीरात पूचा आशय अधिक असतो, त्याला ते कुजलेल्या ताकाने माखल्यासारखे वाटते. ज्याच्या शरीरात रक्ताचा आशय अधिक असतो, त्याला ते लाल रंगाच्या द्रवाने (लाखेच्या रसाने) माखल्यासारखे अत्यंत घृणास्पद वाटते. अशा प्रकारे आशयाच्या दृष्टीने अन्नाची प्रतिकूलता लक्षात घेतली पाहिजे।

299. Kathaṃ nidhānato? So imesu catūsu āsayesu aññatarena āsayena makkhito antoudaraṃ pavisitvā neva suvaṇṇabhājane na maṇirajatādibhājanesu nidhānaṃ gacchati. Sace pana dasavassikena ajjhohariyati dasa vassāni adhotavaccakūpasadise okāse patiṭṭhahati. Sace vīsa, tiṃsa, cattālīsa, paññāsa, saṭṭhi, sattati, asīti, navutivassikena, sace vassasatikena ajjhohariyati. Vassasataṃ adhotavaccakūpasadise [Pg.340] okāse patiṭṭhahatīti evaṃ nidhānato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

२९९. निधानाच्या (साठवणुकीच्या किंवा आमाशयाच्या) दृष्टीने प्रतिकूलता कशी लक्षात घ्यावी? ते अन्न या चार आशयांपैकी एखाद्या आशयाने माखले जाऊन पोटात प्रवेश करते आणि सोन्याच्या पात्रात किंवा मणी, चांदी इत्यादींच्या पात्रात साठवले जात नाही. परंतु, जर ते दहा वर्षांच्या मुलाने गिळले, तर ते दहा वर्षांपर्यंत न धुतलेल्या शौचकूपासारख्या (संडासाच्या खड्ड्यासारख्या) जागेत (आमाशयात) राहते. जर वीस, तीस, चाळीस, पन्नास, साठ, सत्तर, ऐंशी, नव्वद वर्षांच्या व्यक्तीने किंवा शंभर वर्षांच्या व्यक्तीने ते गिळले, तर ते शंभर वर्षांपर्यंत न धुतलेल्या शौचकूपासारख्या जागेत राहते. अशा प्रकारे निधानाच्या दृष्टीने अन्नाची प्रतिकूलता लक्षात घेतली पाहिजे।

300. Kathaṃ aparipakkato? So panāyamāhāro evarūpe okāse nidhānamupagato yāva aparipakko hoti, tāva tasmiññeva yathāvuttappakāre paramandhakāratimise nānākuṇapagandhavāsitapavanavicarite atiduggandhajegucche padese yathā nāma nidāghe akālameghena abhivuṭṭhamhi caṇḍālagāmadvāraāvāṭe patitāni tiṇapaṇṇakilañjakhaṇḍaahikukkuramanussakuṇapādīni sūriyātapena santattāni pheṇapupphuḷakācitāni tiṭṭhanti, evameva taṃdivasampi hiyyopi tato purime divasepi ajjhohato sabbo ekato hutvā semhapaṭalapariyonaddho kāyaggisantāpakuthitakuthanasañjātapheṇapupphuḷakācito paramajegucchabhāvaṃ upagantvā tiṭṭhatīti evaṃ aparipakkato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

३००. अपरिपक्वतेच्या (अन्न न पचण्याच्या) दृष्टीने प्रतिकूलता कशी लक्षात घ्यावी? अशा जागेत साठवलेले हे अन्न जोपर्यंत पचत नाही, तोपर्यंत ते पूर्वोक्त प्रकारच्या, अत्यंत घनदाट अंधाराने युक्त, विविध प्रकारच्या कुजलेल्या दुर्गंधीने भरलेल्या वायूने युक्त आणि अत्यंत दुर्गंधीयुक्त व घृणास्पद अशा आमाशयातच पडून राहते. जसे उन्हाळ्यात अवकाळी पाऊस पडल्यावर चांडाळांच्या वस्तीच्या वेशीवरील खड्ड्यात पडलेले गवत, पाने, चटईचे तुकडे, मेलेले साप, कुत्रे, मनुष्य इत्यादींचे कुजलेले मृतदेह सूर्याच्या उष्णतेने तापून फेस आणि बुडबुड्यांनी भरून राहतात; त्याचप्रमाणे त्या दिवशी खाल्लेले, आदल्या दिवशी खाल्लेले आणि त्याच्याही आधीच्या दिवशी खाल्लेले सर्व अन्न एकत्र होऊन, कफाच्या थराने वेढलेले आणि जठराग्नीच्या उष्णतेने कुजल्यामुळे निर्माण झालेल्या फेस व बुडबुड्यांनी युक्त होऊन अत्यंत घृणास्पद अवस्थेत पडून राहते. अशा प्रकारे अपरिपक्वतेच्या दृष्टीने अन्नाची प्रतिकूलता लक्षात घेतली पाहिजे।

301. Kathaṃ paripakkato? So tattakāyagginā paripakko samāno na suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādibhāvaṃ upagacchati. Pheṇapupphuḷake pana muñcanto saṇhakaraṇiyaṃ pisitvā nāḷike pakkhittapaṇḍumattikā viya karīsabhāvaṃ upagantvā pakkāsayaṃ, muttabhāvaṃ upagantvā muttavatthiñca pūretīti evaṃ paripakkato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

३०१. परिपक्वतेच्या (अन्न पचल्यानंतरच्या) दृष्टीने प्रतिकूलता कशी लक्षात घ्यावी? जठराग्नीच्या उष्णतेने ते अन्न पचल्यानंतर, सोन्या-चांदीच्या धातूंप्रमाणे ते सोन्या-चांदीच्या रूपाला प्राप्त होत नाही. तर फेस आणि बुडबुडे सोडत, पाटा-वरवंट्यावर वाटून बांबूच्या नळीत भरलेल्या पिवळसर मातीसारखे विष्ठेच्या (मळाच्या) रूपाला प्राप्त होऊन पक्वाशयाला (मोठ्या आतड्याला) भरून टाकते आणि मूत्राच्या रूपाला प्राप्त होऊन मूत्राशयाला भरून टाकते. अशा प्रकारे परिपक्वतेच्या दृष्टीने अन्नाची प्रतिकूलता लक्षात घेतली पाहिजे।

302. Kathaṃ phalato? Sammā paripaccamāno ca panāyaṃ kesalomanakhadantādīni nānākuṇapāni nipphādeti asammāparipaccamāno daddukaṇḍukacchukuṭṭhakilāsasosakāsātisārappabhutīni rogasatāni, idamassa phalanti evaṃ phalato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

३०२. फलाच्या (परिणामाच्या) दृष्टीने प्रतिकूलता कशी लक्षात घ्यावी? हे अन्न जर नीट पचले, तर ते केस, रोम (अंगावरील केस), नखे, दात इत्यादी विविध प्रकारच्या अशुद्ध (कुजणाऱ्या) गोष्टींची निर्मिती करते. आणि जर ते नीट पचले नाही, तर ते गजकर्ण, खाज, खरूज, कुष्ठरोग, कोड, क्षयरोग, खोकला, अतिसार इत्यादी शेकडो रोगांना जन्म देते. हा या अन्नाचा परिणाम आहे. अशा प्रकारे फलाच्या दृष्टीने अन्नाची प्रतिकूलता लक्षात घेतली पाहिजे।

303. Kathaṃ nissandato? Ajjhohariyamāno cesa ekena dvārena pavisitvā nissandamāno akkhimhā akkhigūthako kaṇṇamhā kaṇṇagūthakotiādinā pakārena anekehi dvārehi nissandati. Ajjhoharaṇasamaye cesa mahāparivārenāpi ajjhohariyati. Nissandanasamaye pana uccārapassāvādibhāvaṃ upagato ekakeneva nīhariyati. Paṭhamadivase ca [Pg.341] naṃ paribhuñjanto haṭṭhapahaṭṭhopi hoti udaggudaggo pītisomanassajāto. Dutiyadivase nissandento pihitanāsiko hoti vikuṇitamukho jegucchī maṅkubhūto. Paṭhamadivase ca naṃ ratto giddho gadhito mucchitopi ajjhoharitvā dutiyadivase ekarattivāsena viratto aṭṭīyamāno harāyamāno jigucchamāno nīharati. Tenāhu porāṇā –

३०३. निस्यंदाच्या (उत्सर्जनाच्या किंवा बाहेर वाहून जाण्याच्या) दृष्टीने प्रतिकूलता कशी लक्षात घ्यावी? गिळले जाणारे हे अन्न एकाच द्वाराने (तोंडाने) आत प्रवेश करते, परंतु बाहेर पडताना डोळ्यातून डोळ्यांचा मळ (चिपडे), कानातून कानाचा मळ (कानातली मळी) इत्यादी रूपाने अनेक द्वारांतून बाहेर पडते. तसेच, खाण्याच्या वेळी हे अन्न मोठ्या परिवारासह (थाटामाटात) खाल्ले जाते, परंतु उत्सर्जनाच्या वेळी विष्ठा-मूत्र इत्यादी बनलेले हे अन्न माणसाला एकट्यालाच (लपून) बाहेर टाकावे लागते. पहिल्या दिवशी त्याचे सेवन करताना माणूस अत्यंत आनंदी, प्रफुल्लित आणि प्रीती व सोमनस्याने युक्त असतो. दुसऱ्या दिवशी ते बाहेर टाकताना तो नाक बंद करतो, तोंड वाकडे करतो, कंटाळतो आणि खिन्न होतो. पहिल्या दिवशी त्या अन्नावर आसक्त, लुब्ध, बद्ध आणि मोहित होऊन ते गिळणारा माणूस, दुसऱ्या दिवशी केवळ एक रात्र उलटल्यावर त्याविषयी विरक्त, पीडित, लज्जित आणि घृणा बाळगणारा होऊन ते बाहेर टाकतो. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे –

‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;

Ekadvārena pavisitvā, navadvārehi sandati.

"अन्न, पेय, खाद्य आणि अत्यंत मूल्यवान भोजन एकाच द्वाराने प्रवेश करून नऊ द्वारांतून बाहेर वाहते."

‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;

Bhuñjati saparivāro, nikkhāmento nilīyati.

"अन्न, पेय, खाद्य आणि अत्यंत मूल्यवान भोजन माणूस परिवारासह खातो, परंतु ते बाहेर टाकताना मात्र स्वतःला लपवतो."

‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;

Bhuñjati abhinandanto, nikkhāmento jigucchati.

"अन्न, पेय, खाद्य आणि अत्यंत मूल्यवान भोजन माणूस अत्यंत आनंदाने खातो, परंतु ते बाहेर टाकताना मात्र त्याचा तिरस्कार करतो."

‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;

Ekarattiparivāsā, sabbaṃ bhavati pūtika’’nti.

"अन्न, पेय, खाद्य आणि अत्यंत मूल्यवान भोजन केवळ एक रात्र शरीरात राहिल्याने सर्व काही सडून दुर्गंधीयुक्त (कुजलेले) बनते."

Evaṃ nissandato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

"अशा प्रकारे निस्यंदाच्या (उत्सर्जनाच्या) दृष्टीने अन्नाची प्रतिकूलता लक्षात घेतली पाहिजे."

304. Kathaṃ sammakkhanato? Paribhogakālepi cesa hatthaoṭṭhajivhātālūni sammakkheti. Tāni tena sammakkhitattā paṭikkūlāni honti, yāni dhotānipi gandhaharaṇatthaṃ punappunaṃ dhovitabbāni honti. Paribhutto samāno yathā nāma odane paccamāne thusakaṇakuṇḍakādīni uttaritvā ukkhalimukhavaṭṭipidhāniyo makkhanti, evameva sakalasarīrānugatena kāyagginā pheṇuddehakaṃ paccitvā uttaramāno dante dantamalabhāvena sammakkheti. Jivhātāluppabhutīni kheḷasemhādibhāvena, akkhikaṇṇanāsaadhomaggādike akkhigūthakakaṇṇagūthakasiṅghāṇikāmuttakarīsādibhāvena sammakkheti. Yena sammakkhitāni imāni dvārāni divase divase dhoviyamānānipi neva sucīni, na manoramāni honti. Yesu ekaccaṃ dhovitvā hattho puna udakena dhovitabbo hoti. Ekaccaṃ dhovitvā dvattikkhattuṃ gomayenapi mattikāyapi gandhacuṇṇenapi dhovato pāṭikulyatā vigacchatīti evaṃ sammakkhanato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.

३०४. माखण्याच्या (लिप्त होण्याच्या) दृष्टीने प्रतिकूलतेचे चिंतन कसे करावे? भोजन करताना हा आहार हात, ओठ, जीभ आणि टाळू यांना माखतो (लिप्त करतो). त्या आहाराने माखल्या गेल्यामुळे ते (हात, ओठ इत्यादी) घृणास्पद (प्रतिकूल) बनतात, जे स्वच्छ धुतले तरी दुर्गंधी घालवण्यासाठी वारंवार धुवावे लागतात. ज्याप्रमाणे भात शिजत असताना कोंडा, कणी इत्यादी वर येऊन भांड्याचे तोंड आणि झाकण माखतात (लिप्त करतात), त्याचप्रमाणे संपूर्ण शरीरात पसरलेल्या जठराग्नीद्वारे (कायरूपी अग्नीद्वारे) फेस निर्माण होऊन, अन्न शिजून वर येत असताना ते दातांना दंतमलाच्या (दातांची घाण) रूपाने माखते. जीभ, टाळू इत्यादींना लाळ आणि कफ इत्यादींच्या रूपाने माखते; डोळे, कान, नाक आणि अधोमार्ग (गुदद्वार-मूत्रमार्ग) इत्यादींना डोळ्यांची घाण (चिपडे), कानाचा मळ, शेंबूड, मूत्र आणि विष्ठा यांच्या रूपाने माखते. ज्यांनी माखलेली ही द्वारे (द्वारे म्हणजे शरीराची छिद्रे) दररोज धुतली तरीही कधीही स्वच्छ व मनमोहक होत नाहीत. त्यातील काही द्वारे धुतल्यानंतर हात पुन्हा पाण्याने धुवावा लागतो. काही द्वारे धुतल्यानंतर दोन-तीन वेळा शेणाच्या राखेने, मातीने किंवा सुगंधी चूर्णाने धुतले तरीही त्यांची घृणास्पदता (प्रतिकूलता) नष्ट होत नाही. अशा प्रकारे माखण्याच्या (लिप्त होण्याच्या) दृष्टीने प्रतिकूलतेचे चिंतन करावे.

305. Tassevaṃ [Pg.342] dasahākārehi paṭikkūlataṃ paccavekkhato takkāhataṃ vitakkāhataṃ karontassa paṭikkūlākāravasena kabaḷīkārāhāro pākaṭo hoti. So taṃ nimittaṃ punappunaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassevaṃ karoto nīvaraṇāni vikkhambhanti. Kabaḷīkārāhārassa sabhāvadhammatāya gambhīrattā appanaṃ appattena upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati. Paṭikkūlākāraggahaṇavasena panettha saññā pākaṭā hoti. Tasmā imaṃ kammaṭṭhānaṃ āhāre paṭikkūlasaññā icceva saṅkhaṃ gacchati.

३०५. अशा प्रकारे दहा प्रकारांनी प्रतिकूलतेचे चिंतन करणाऱ्या आणि त्यावर वारंवार विचार व मनन करणाऱ्या योग्याला प्रतिकूलतेच्या स्वरूपात कवळीकार आहार (कवळा-कवळा करून खाल्ला जाणारा आहार) स्पष्टपणे भासू लागतो. तो त्या निमित्ताचे (ध्येयाचे) वारंवार सेवन करतो, भावना करतो आणि बहुलीकरण करतो (वारंवार सराव करतो). असे करणाऱ्या त्याचे नीवरण (चित्तातील अडथळे) दूर होतात. कवळीकार आहाराच्या स्वभावधर्माच्या सखोलतेमुळे (गंभीरतेमुळे) अप्पना (अर्पणा समाधी) प्राप्त न होता, उपचार समाधीद्वारे चित्त एकाग्र होते. परंतु, येथे प्रतिकूल स्वरूपाचे ग्रहण केल्यामुळे 'संज्ञा' (जाणीव/अभिज्ञान) प्रकर्षाने प्रकट होते. म्हणूनच, या कर्मस्थानाला 'आहारे प्रतिकूलसंज्ञा' (आहाराविषयी प्रतिकूलतेची संज्ञा) असेच म्हटले जाते.

Imañca pana āhāre paṭikkūlasaññaṃ anuyuttassa bhikkhuno rasataṇhāya cittaṃ patilīyati patikuṭati pativaṭṭati. So kantāranittharaṇatthiko viya puttamaṃsaṃ vigatamado āhāraṃ āhāreti yāvadeva dukkhassa nittharaṇatthāya. Athassa appakasireneva kabaḷīkārāhārapariññāmukhena pañcakāmaguṇiko rāgo pariññaṃ gacchati. So pañcakāmaguṇapariññāmukhena rūpakkhandhaṃ parijānāti. Aparipakkādipaṭikkūlabhāvavasena cassa kāyagatāsatibhāvanāpi pāripūriṃ gacchati, asubhasaññāya anulomapaṭipadaṃ paṭipanno hoti. Imaṃ pana paṭipattiṃ nissāya diṭṭheva dhamme amatapariyosānataṃ anabhisambhuṇanto sugatiparāyano hotīti.

आणि या आहाराविषयीच्या प्रतिकूलसंज्ञेचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूचे चित्त रस-तृष्णेपासून (चवीच्या आशेपासून) मागे हटते, परावृत्त होते आणि संकुचित होते. ज्याप्रमाणे वाळवंट पार करू इच्छिणारा प्रवासी (कोणत्याही आसक्तीशिवाय) आपल्या पुत्राचे मांस खातो, त्याचप्रमाणे तो भिक्खू देखील मलरहित (मदविरहित) होऊन केवळ दुःखातून मुक्त होण्यासाठीच आहाराचे सेवन करतो. त्यानंतर, त्याला फारशा कष्टाशिवाय कवळीकार आहाराच्या परिज्ञानाच्या (पूर्ण आकलनाच्या) माध्यमातून पाच कामगुणांविषयीचा राग (आसक्ती) नष्ट होतो (परिज्ञेय बनतो). पाच कामगुणांच्या परिज्ञानाच्या माध्यमातून तो रूपस्कंधाला पूर्णपणे जाणतो. तसेच, अपक्व (न पचलेले) अन्न इत्यादींच्या प्रतिकूलतेच्या भावनेमुळे त्याची 'कायगतासती' (शरीराविषयीची स्मृती) देखील परिपूर्णतेला पोहोचते आणि तो अशुभसंज्ञेच्या अनुकूल मार्गाचे आचरण करणारा बनतो. या प्रतिपत्तीचा (साधनेचा) आश्रय घेऊन, जर त्याला याच जन्मात अमृत-निर्वाणाची प्राप्ती झाली नाही, तरी तो सुगतीला प्राप्त होतो.

Ayaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanāya vitthārakathā.

ही आहाराविषयीच्या प्रतिकूलसंज्ञा भावनेची सविस्तर चर्चा (विस्तार कथा) आहे.

Catudhātuvavatthānabhāvanā

चतुधातू व्यवस्थान भावना (चार धातूंच्या विश्लेषणाची भावना)

306. Idāni āhāre paṭikkūlasaññānantaraṃ ekaṃ vavatthānanti evaṃ uddiṭṭhassa catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso anuppatto. Tattha vavatthānanti sabhāvūpalakkhaṇavasena sanniṭṭhānaṃ, catunnaṃ dhātūnaṃ vavatthānaṃ catudhātuvavatthānaṃ. Dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti atthato ekaṃ. Tayidaṃ dvidhā āgataṃ saṅkhepato ca vitthārato ca. Saṅkhepato mahāsatipaṭṭhāne āgataṃ. Vitthārato mahāhatthipadūpame rāhulovāde dhātuvibhaṅge ca. Tañhi –

३०६. आता, आहाराविषयीच्या प्रतिकूलसंज्ञेनंतर, 'एक व्यवस्थान' (एक निश्चिती) या रूपाने संक्षेपात निर्देश केलेल्या 'चतुधातू व्यवस्थानाचा' (चार धातूंच्या विश्लेषणाचा) भावना-निर्देश प्राप्त झाला आहे. तेथे 'व्यवस्थान' म्हणजे स्वतःच्या स्वभाव-लक्षणांच्या आधारे निश्चित करणे होय. चार धातूंचे व्यवस्थान म्हणजेच 'चतुधातू व्यवस्थान' होय. 'धातू मनसिकार', 'धातू कर्मस्थान' आणि 'चतुधातू व्यवस्थान' हे अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. हे दोन प्रकारे आले आहे - संक्षेपाने आणि विस्ताराने. संक्षेपाने ते 'महासतिपट्ठान सुत्ता'मध्ये आले आहे. विस्ताराने ते 'महाहत्थिपदोपम सुत्त', 'राहुलोवाद सुत्त' आणि 'धातूविभंग' यामध्ये आले आहे. ते याप्रमाणे आहे -

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā catumahāpathe bilaso [Pg.343] vibhajitvā nisinno assa, evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati, atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti –

“ज्याप्रमाणे, भिक्खूंनो, एखादा चतुर खाटीक किंवा त्याचा शिकाऊ उमेदवार गायीला मारून, चार रस्त्यांच्या चौकात तिचे तुकडे-तुकडे करून बसलेला असावा; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खू या शरीराचे, ते जसे स्थित आहे, जसे ठेवलेले आहे, त्याप्रमाणे धातूंच्या रूपाने चिंतन करतो: 'या शरीरात पठवीधातू (पृथ्वी तत्त्व), आपोधातू (जल तत्त्व), तेजोधातू (अग्नी तत्त्व) आणि वायोधातू (वायु तत्त्व) आहे'.”

Evaṃ tikkhapaññassa dhātukammaṭṭhānikassa vasena mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.378) saṅkhepato āgataṃ.

अशा प्रकारे, तीव्र प्रज्ञा असलेल्या धातू-कर्मस्थान साधकाच्या दृष्टीने 'महासतिपट्ठान सुत्ता'मध्ये (दी. नि. २.३७८) हे संक्षेपाने आले आहे.

Tassattho – yathā cheko goghātako vā tasseva vā bhattavetanabhato antevāsiko gāviṃ vadhitvā vinivijjhitvā catasso disā gatānaṃ mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte catumahāpathe koṭṭhāsaṃ katvā nisinno assa, evameva bhikkhu catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhitaṃ. Yathāṭhitattāva yathāpaṇihitaṃ kāyaṃ atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu…pe… vāyodhātūti evaṃ dhātuso paccavekkhati.

त्याचा अर्थ असा आहे - ज्याप्रमाणे एखादा चतुर खाटीक किंवा त्याचा अन्न व वेतनावर पोसलेला शिकाऊ उमेदवार गायीला मारून, तिचे अवयव वेगळे करून, चारही दिशांना जाणाऱ्या महामार्गांच्या मध्यभागी असलेल्या चौकात तिचे भाग (तुकडे) करून बसलेला असावा; त्याचप्रमाणे, भिक्खू चार इरियापथांपैकी (शारीरिक स्थितींपैकी) कोणत्याही एका स्थितीमध्ये असल्यामुळे, जसे स्थित आहे आणि जसे स्थित असल्यामुळेच जसे ठेवलेले आहे अशा या शरीराचे, 'या शरीरात पठवीधातू आहे... पे... वायोधातू आहे' अशा प्रकारे धातूंच्या रूपाने चिंतन करतो.

Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā goghātakassa gāviṃ posentassapi āghātanaṃ āharantassapi āharitvā tattha bandhitvā ṭhapentassapi vadhantassapi vadhitaṃ mataṃ passantassapi tāvadeva gāvītisaññā na antaradhāyati, yāva naṃ padāletvā bilaso na vibhajati. Vibhajitvā nisinnassa pana gāvīsaññā antaradhāyati, maṃsasaññā pavattati. Nāssa evaṃ hoti ‘‘ahaṃ gāviṃ vikkiṇāmi, ime gāviṃ harantī’’ti. Atha khvassa ‘‘ahaṃ maṃsaṃ vikkiṇāmi, imepi maṃsaṃ haranti’’cceva hoti, evameva imassāpi bhikkhuno pubbe bālaputhujjanakāle gihibhūtassapi pabbajitassapi tāvadeva sattoti vā posoti vā puggaloti vā saññā na antaradhāyati, yāva imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā dhātuso na paccavekkhati. Dhātuso paccavekkhato pana sattasaññā antaradhāyati, dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhati. Tenāha bhagavā ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā…pe… nisinno assa, evameva kho, bhikkhave, bhikkhu…pe… vāyodhātū’’ti.

याचा काय अर्थ होतो? ज्याप्रमाणे खाटकाला गायीचे पालनपोषण करताना, तिला कत्तलखान्याकडे आणताना, आणून तिथे बांधून ठेवताना, तिला मारताना आणि मारलेली मृत गाय पाहताना देखील, जोपर्यंत तो तिचे कातडे सोलून तिचे तुकडे-तुकडे करत नाही, तोपर्यंत 'गाय' ही संज्ञा (समज) नष्ट होत नाही. परंतु, तिचे तुकडे करून बसलेल्या खाटकाची 'गाय' ही संज्ञा नष्ट होते आणि 'मांस' ही संज्ञा निर्माण होते. त्याला असे वाटत नाही की, 'मी गाय विकत आहे आणि हे लोक गाय घेऊन जात आहेत.' तर त्याला 'मी मांस विकत आहे आणि हे लोक मांस घेऊन जात आहेत' असेच वाटते. त्याचप्रमाणे, या भिक्खूची देखील पूर्वी बालपृथग्जन (अज्ञानी सामान्य माणूस) असताना, गृहस्थ असताना किंवा प्रव्रजित (दीक्षित) असताना देखील, जोपर्यंत तो जसे स्थित आहे, जसे ठेवलेले आहे अशा या शरीराचा संहतपणा (एकसंधपणा/घनाविनिब्भोग) दूर करून धातूंच्या रूपाने चिंतन करत नाही, तोपर्यंत 'सत्त्व' (प्राणी), 'पोस' (जीव) किंवा 'पुद्गल' (व्यक्ती) ही संज्ञा नष्ट होत नाही. परंतु, धातूंच्या रूपाने चिंतन करणाऱ्याची 'सत्त्व-संज्ञा' नष्ट होते आणि धातूंच्या प्रभावानेच त्याचे चित्त सुप्रतिष्ठित होते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - “ज्याप्रमाणे, भिक्खूंनो, एखादा चतुर खाटीक... पे... बसलेला असावा; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खू... पे... वायोधातू आहे (असे चिंतन करतो).”

307. Mahāhatthipadūpame (ma. ni. 1.300 ādayo) pana – ‘‘katamā cāvuso, ajjhattikā pathavīdhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ upādinnaṃ. Seyyathidaṃ[Pg.344], kesā lomā…pe… udariyaṃ karīsaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ upādinnaṃ, ayaṃ vuccati, āvuso, ajjhattikā pathavīdhātū’’ti ca,

३०७. परंतु 'महाहत्थिपदोपम सुत्ता'मध्ये (म. नि. १.३०० इत्यादी) म्हटले आहे - “आणि मित्रांनो, आध्यात्मिक (अंतर्गत) पठवीधातू कोणती आहे? जी अंतर्गत आहे, वैयक्तिक आहे, कठीण आहे, खरखरीत आहे आणि उपात्त (ग्रहण केलेली/आसक्तीयुक्त) आहे. जसे की - केस, रोम (अंगावरील केस)... पे... उदरस्थ अन्न (अधपके अन्न), विष्ठा, किंवा इतर जे काही अंतर्गत, वैयक्तिक, कठीण, खरखरीत आणि उपात्त आहे; मित्रांनो, याला आध्यात्मिक पठवीधातू असे म्हटले जाते.”

‘‘Katamā cāvuso, ajjhattikā āpodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ upādinnaṃ. Seyyathidaṃ, pittaṃ…pe… muttaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ upādinnaṃ, ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā āpodhātū’’ti ca,

“आणि बंधूंनो, आध्यात्मिक आपोधातू कोणती आहे? जी स्वतःच्या शरीरातील, वैयक्तिक, आपो (द्रव), आपोमध्ये समाविष्ट असलेली (आपोगत) आणि उपादिन्न (आसक्तीने ग्रहण केलेली) आहे. जसे की - पित्त... पे... मूत्र, किंवा इतर कोणतेही स्वतःच्या शरीरातील, वैयक्तिक, आपो, आपोमध्ये समाविष्ट असलेले आणि उपादिन्न आहे, त्याला बंधूंनो, आध्यात्मिक आपोधातू म्हटले जाते.”

‘‘Katamā cāvuso, ajjhattikā tejodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ tejo tejogataṃ upādinnaṃ. Seyyathidaṃ, yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca pariḍayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ tejo tejogataṃ upādinnaṃ, ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā tejodhātū’’ti ca,

“आणि बंधूंनो, आध्यात्मिक तेजोधातू कोणती आहे? जी स्वतःच्या शरीरातील, वैयक्तिक, तेजो (उष्णता), तेजोमध्ये समाविष्ट असलेली (तेजोगत) आणि उपादिन्न आहे. जसे की - ज्याने शरीर संतप्त होते (तापते), ज्याने जीर्ण होते (वृद्ध होते), ज्याने जळते (दाह होतो), आणि ज्याने खाल्लेले, प्यालेले, चावलेले व चाखलेले अन्न चांगल्या प्रकारे पचते (परिणाम पावते), किंवा इतर कोणतेही स्वतःच्या शरीरातील, वैयक्तिक, तेजो, तेजोमध्ये समाविष्ट असलेले आणि उपादिन्न आहे, त्याला बंधूंनो, आध्यात्मिक तेजोधातू म्हटले जाते.”

‘‘Katamā cāvuso, ajjhattikā vāyodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ vāyo vāyogataṃ upādinnaṃ. Seyyathidaṃ, uddhaṅgamā vātā, adhogamā vātā, kucchisayā vātā, koṭṭhāsayā vātā, aṅgamaṅgānusārino vātā, assāso passāso iti vā, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ vāyo vāyogataṃ upādinnaṃ, ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā vāyodhātū’’ti ca –

“आणि बंधूंनो, आध्यात्मिक वायोधातू कोणती आहे? जी स्वतःच्या शरीरातील, वैयक्तिक, वायो (वायू), वायोमध्ये समाविष्ट असलेली (वायोगत) आणि उपादिन्न आहे. जसे की - वर जाणारे वायू, खाली जाणारे वायू, पोटात असणारे वायू, आतड्यांमध्ये असणारे वायू, सर्व अवयवांमध्ये पसरणारे वायू, श्वास आणि उच्छ्वास, किंवा इतर कोणतेही स्वतःच्या शरीरातील, वैयक्तिक, वायो, वायोमध्ये समाविष्ट असलेले आणि उपादिन्न आहे, त्याला बंधूंनो, आध्यात्मिक वायोधातू म्हटले जाते.”

Evaṃ nātitikkhapaññassa dhātukammaṭṭhānikassa vasena vitthārato āgataṃ. Yathā cettha, evaṃ rāhulovādadhātuvibhaṅgesupi.

अशा प्रकारे, फार तीव्र प्रज्ञा नसलेल्या धातू-कर्मस्थान साधकाच्या दृष्टीने हे सविस्तरपणे आले आहे. जसे येथे आले आहे, तसेच राहुलवादसुत्त आणि धातुविभंगसुत्तामध्येही आले आहे.

Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā, ajjhattaṃ paccattanti idaṃ tāva ubhayampi niyakassa adhivacanaṃ. Niyakaṃ nāma attani jātaṃ sasantānapariyāpannanti attho. Tayidaṃ yathā loke itthīsu kathā adhitthīti vuccati, evaṃ attani pavattattā ajjhattaṃ, attānaṃ paṭicca paṭicca pavattattā paccattantipi vuccati. Kakkhaḷanti thaddhaṃ. Kharigatanti pharusaṃ. Tattha paṭhamaṃ lakkhaṇavacanaṃ, dutiyaṃ ākāravacanaṃ, kakkhaḷalakkhaṇā hi pathavīdhātu, sā pharusākārā hoti, tasmā kharigatanti [Pg.345] vuttā. Upādinnanti daḷhaṃ ādinnaṃ, ahaṃ mamanti evaṃ daḷhaṃ ādinnaṃ, gahitaṃ parāmaṭṭhanti attho. Seyyathidanti nipāto. Tassa taṃ katamanti ceti attho. Tato taṃ dassento ‘‘kesā lomā’’tiādimāha. Ettha ca matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā. Yaṃ vā panaññampi kiñcīti avasesesu tīsu koṭṭhāsesu pathavīdhātu saṅgahitā.

तेथे ही अस्पष्ट पदांची व्याख्या (अनुत्तानपदवण्णना) अशी आहे: प्रथम, 'अज्झत्तं' (आध्यात्मिक) आणि 'पच्चत्तं' (वैयक्तिक) हे दोन्ही शब्द 'नियक' (स्वतःचे) चे समानार्थी आहेत. 'नियक' म्हणजे स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेले, स्वतःच्या संततीमध्ये (प्रवाहात) समाविष्ट असलेले, असा अर्थ आहे. जसे लोकात स्त्रियांच्या संदर्भातील कथेला 'अधित्थी' म्हटले जाते, तसेच स्वतःमध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळे याला 'अज्झत्तं' म्हटले जाते, आणि स्वतःला अनुसरून प्रवृत्त होत असल्यामुळे याला 'पच्चत्तं' असेही म्हटले जाते. 'कक्खळं' म्हणजे कठीण (थद्धं). 'खरिगतं' म्हणजे खरखरीत (फरुसं). त्यापैकी पहिले पद हे लक्षणाचे वाचक आहे, आणि दुसरे पद हे आकाराचे (स्वरूपाचे) वाचक आहे. कारण पठवीधातू ही कठीणता-लक्षणयुक्त (कक्खळलक्खणा) असते आणि ती खरखरीत आकाराची असते, म्हणून तिला 'खरिगतं' म्हटले आहे. 'उपादिन्नं' म्हणजे दृढपणे ग्रहण केलेले; 'मी' आणि 'माझे' अशा प्रकारे दृढपणे ग्रहण केलेले, पकडलेले आणि आसक्तीने स्पर्श केलेले, असा अर्थ आहे. 'सेय्यथिदं' हा निपात आहे. त्याचा अर्थ 'ते कोणते आहे?' असा होतो. त्यानंतर ते दर्शवण्यासाठी 'केसा लोमा' (केस, लव) इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे मेंदूचा (मत्थलुंगं) समावेश करून वीस प्रकारांनी पठवीधातू निर्दिष्ट केली आहे, असे समजावे. 'यं वा पनञ्ञम्पि kiñcī' (किंवा इतर कोणतेही) या शब्दाने उर्वरित तीन भागांमधील (कोठ्ठासांमधील) पठवीधातू समाविष्ट केली आहे.

Vissandanabhāvena taṃ taṃ ṭhānaṃ appotīti āpo. Kammasamuṭṭhānādivasena nānāvidhesu āpesu gatanti āpogataṃ. Kiṃ taṃ? Āpodhātuyā ābandhanalakkhaṇaṃ.

झरण्याच्या किंवा वाहण्याच्या स्वभावामुळे त्या त्या ठिकाणी पोहोचते म्हणून ते 'आपो' (द्रव) आहे. कर्मसमुत्थानादींच्या प्रभावाने विविध प्रकारच्या आपोमध्ये समाविष्ट झालेले असल्यामुळे ते 'आपोगत' आहे. ते काय आहे? ते आपोधातूचे संघटन किंवा बांधून ठेवण्याचे लक्षण (आबंधनलक्षण) आहे.

Tejanavasena tejo, vuttanayeneva tejesu gatanti tejogataṃ. Kiṃ taṃ? Uṇhattalakkhaṇaṃ. Yena cāti yena tejodhātugatena kupitena ayaṃ kāyo santappati, ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti. Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jīrati, indriyavekallataṃ balaparikkhayaṃ valipalitādibhāvañca pāpuṇāti. Yena ca pariḍayhatīti yena kupitena ayaṃ kāyo ḍayhati. So ca puggalo ‘‘ḍayhāmi ḍayhāmī’’ti kandanto satadhotasappigosīsacandanādilepañceva tālavaṇṭavātañca paccāsīsati. Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti yenetaṃ asitaṃ vā odanādi pītaṃ vā pānakādi khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati, rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho. Ettha ca purimā tayo tejodhātusamuṭṭhānā. Pacchimo kammasamuṭṭhānova.

उष्णतेच्या किंवा प्रखरतेच्या स्वभावामुळे ते 'तेजो' आहे. पूर्वोक्त पद्धतीनेच विविध प्रकारच्या तेजोमध्ये समाविष्ट झालेले असल्यामुळे ते 'तेजोगत' आहे. ते काय आहे? ते उष्णतेचे लक्षण (उण्हत्तलक्षण) आहे. 'येन च' म्हणजे ज्या तेजोधातूमध्ये समाविष्ट असलेल्या आणि कुपित (प्रकोपित) झालेल्या तेजोमुळे हे शरीर संतप्त होते, एका दिवसाच्या तापाने उष्णतायुक्त होते. 'येन च जीरीयति' म्हणजे ज्याने हे शरीर जीर्ण होते, इंद्रियांची दुर्बलता, शक्तीचा क्षय, सुरकुत्या पडणे आणि केस पांढरे होणे इत्यादी अवस्थेला प्राप्त होते. 'येन च परिडय्हति' म्हणजे ज्या प्रकोपित तेजोमुळे हे शरीर जळते (दाह होतो). आणि तो मनुष्य 'मी जळत आहे, मी जळत आहे' असा आक्रोश करत शंभर वेळा धुवून थंड केलेल्या तुपाचा, गोशीर्ष चंदनाचा लेप आणि ताडाच्या पंख्याच्या वाऱ्याची इच्छा करतो. 'येन च असितपीतखायितसायितं सम्मा परिणामं गच्छति' म्हणजे ज्या पाचक तेजोमुळे हे खाल्लेले भात इत्यादी, प्यालेले पेये इत्यादी, चावलेले अन्न इत्यादी, चाखलेले पिकलेला आंबा, मध, गूळ इत्यादी अन्न चांगल्या प्रकारे पचते, आणि रस इत्यादी रूपाने विभागले जाते, असा अर्थ आहे. येथे पहिले तीन प्रकार हे चार कारणांनी (कर्म, चित्त, ऋतू, आहार) उत्पन्न होणारे तेजोधातू आहेत. शेवटचा (पाचक अग्नी) केवळ कर्मसमुत्थान (कर्मामुळे उत्पन्न होणारा) आहे.

Vāyanavasena vāyo, vuttanayeneva vāyesu gatanti vāyogataṃ. Kiṃ taṃ? Vitthambhanalakkhaṇaṃ. Uddhaṅgamā vātāti uggārahikkādipavattakā uddhaṃ ārohaṇavātā. Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohaṇavātā. Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā. Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā. Aṅgamaṅgānusārino vātāti dhamanijālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakā vātā. Assāsoti antopavisananāsikavāto. Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto. Ettha ca purimā pañca catusamuṭṭhānā. Assāsapassāsā [Pg.346] cittasamuṭṭhānāva. Sabbattha yaṃ vā panaññampi kiñcīti iminā padena avasesakoṭṭhāsesu āpodhātuādayo saṅgahitā.

वाहण्याच्या किंवा गतीच्या स्वभावामुळे ते 'वायो' आहे. पूर्वोक्त पद्धतीनेच विविध प्रकारच्या वायूंमध्ये समाविष्ट झालेले असल्यामुळे ते 'वायोगत' आहे. ते काय आहे? ते आधार देण्याचे किंवा ताठ ठेवण्याचे लक्षण (वित्थंभनलक्षण) आहे. 'उद्धंगमा वाता' म्हणजे ढेकर, उचकी इत्यादी निर्माण करणारे वर जाणारे वायू. 'अधोगमा वाता' म्हणजे मलमूत्र इत्यादी बाहेर काढणारे खाली जाणारे वायू. 'कुच्छिसया वाता' म्हणजे आतड्यांच्या बाहेरील पोटात असणारे वायू. 'कोट्ठासया वाता' म्हणजे आतड्यांच्या आत असणारे वायू. 'अंगमंगानुसारिनो वाता' म्हणजे रक्तवाहिन्यांच्या जाळ्याद्वारे संपूर्ण शरीरात पसरलेले आणि आकुंचन, प्रसरण इत्यादी सर्व शारीरिक हालचाली घडवून आणणारे वायू. 'अस्सासो' म्हणजे आत जाणारा नाकाचा वायू (श्वास). 'पस्सासो' म्हणजे बाहेर जाणारा नाकाचा वायू (उच्छ्वास). येथे पहिले पाच वायू हे चार कारणांनी (कर्म, चित्त, ऋतू, आहार) उत्पन्न होणारे आहेत. श्वास आणि उच्छ्वास हे केवळ चित्तसमुत्थान (चित्तामुळे उत्पन्न होणारे) आहेत. सर्व ठिकाणी 'यं वा पनञ्ञम्पि किञ्चि' या पदाने उर्वरित भागांमधील आपोधातू इत्यादींचा संग्रह केला आहे.

Iti vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu, dvādasahi āpodhātu, catūhi tejodhātu, chahi vāyodhātūti dvācattālīsāya ākārehi catasso dhātuyo vitthāritā hontīti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.

अशा प्रकारे, वीस प्रकारांनी पठवीधातू, बारा प्रकारांनी आपोधातू, चार प्रकारांनी तेजोधातू आणि सहा प्रकारांनी वायोधातू, अशा बेचाळीस प्रकारांनी चार धातू सविस्तरपणे स्पष्ट केल्या आहेत. ही या संदर्भातील पाळि-व्याख्या (पाळिवण्णना) आहे.

308. Bhāvanānaye panettha tikkhapaññassa bhikkhuno kesā pathavīdhātu, lomā pathavīdhātūti evaṃ vitthārato dhātupariggaho papañcato upaṭṭhāti. Yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ, ayaṃ pathavīdhātu. Yaṃ ābandhanalakkhaṇaṃ, ayaṃ āpodhātu. Yaṃ paripācanalakkhaṇaṃ, ayaṃ tejodhātu. Yaṃ vitthambhanalakkhaṇaṃ, ayaṃ vāyodhātūti evaṃ manasikaroto panassa kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti. Nātitikkhapaññassa pana evaṃ manasikaroto andhakāraṃ avibhūtaṃ hoti. Purimanayena vitthārato manasikarontassa pākaṭaṃ hoti.

३०८. परंतु, भावनेच्या पद्धतीमध्ये (भावनाविधीमध्ये) तीव्र प्रज्ञा असलेल्या भिक्खूंना 'केस ही पठवीधातू आहे, लव ही पठवीधातू आहे' अशा प्रकारे सविस्तरपणे धातूंचे ग्रहण करणे हे विस्तृत (वेळखाऊ) वाटते. 'जे कठीणतेचे लक्षण आहे, ती पठवीधातू आहे. जे बांधून ठेवण्याचे लक्षण आहे, ती आपोधातू आहे. जे पचवण्याचे किंवा परिपक्व करण्याचे लक्षण आहे, ती तेजोधातू आहे. जे आधार देण्याचे लक्षण आहे, ती वायोधातू आहे' अशा प्रकारे मनसिकार (चिंतन) करणाऱ्या भिक्खूंना कर्मस्थान स्पष्टपणे प्रकट होते. परंतु, फार तीव्र प्रज्ञा नसलेल्या भिक्खूंनी अशा प्रकारे मनसिकार केल्यास अंधकारासारखे होऊन ते अप्रकट राहते. त्यांनी पूर्वोक्त पद्धतीने सविस्तरपणे मनसिकार केल्यासच कर्मस्थान स्पष्टपणे प्रकट होते.

Kathaṃ? Yathā dvīsu bhikkhūsu bahupeyyālaṃ tantiṃ sajjhāyantesu tikkhapañño bhikkhu sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā peyyālamukhaṃ vitthāretvā tato paraṃ ubhatokoṭivaseneva sajjhāyaṃ karonto gacchati. Tatra nātitikkhapañño evaṃ vattā hoti ‘‘kiṃ sajjhāyo nāmesa oṭṭhapariyāhatamattaṃ kātuṃ na deti, evaṃ sajjhāye kariyamāne kadā tanti paguṇā bhavissatī’’ti. So āgatāgataṃ peyyālamukhaṃ vitthāretvāva sajjhāyaṃ karoti. Tamenaṃ itaro evamāha – ‘‘kiṃ sajjhāyo nāmesa pariyosānaṃ gantuṃ na deti, evaṃ sajjhāye kariyamāne kadā tanti pariyosānaṃ gamissatī’’ti. Evameva tikkhapaññassa kesādivasena vitthārato dhātupariggaho papañcato upaṭṭhāti. Yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ, ayaṃ pathavīdhātūtiādinā nayena saṅkhepato manasikaroto kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti. Itarassa tathā manasikaroto andhakāraṃ avibhūtaṃ hoti. Kesādivasena vitthārato manasikarontassa pākaṭaṃ hoti.

कसे? जसे दोन भिक्खू अनेक संक्षेप (पेय्याल) असलेल्या पाठाचे सज्झाय (सस्वर पठण) करत असताना, तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेला भिक्खू एकदा किंवा दोनदा संक्षेपाचा आरंभभाग (पेय्यालमुख) विस्ताराने म्हणून, त्यानंतर दोन्ही टोकांच्या (आरंभ आणि अंत) आधारेच सज्झाय करत पुढे जातो. तेथे फारशी तीक्ष्ण प्रज्ञा नसलेला भिक्खू असे म्हणतो – "हा कसला सज्झाय आहे? हा तर ओठांचा केवळ स्पर्शही करू देत नाही. अशा प्रकारे सज्झाय केला गेल्यास हा पाठ कधी मुखोद्गत होणार?" तो मंद प्रज्ञेचा भिक्खू समोर येणारा प्रत्येक संक्षेपभाग विस्तारानेच म्हणून सज्झाय करतो. त्याला दुसरा तीक्ष्ण प्रज्ञेचा भिक्खू असे म्हणतो – "हा कसला सज्झाय आहे? हा तर समाप्तीपर्यंत पोहोचूच देत नाही. अशा प्रकारे सज्झाय केला गेल्यास हा पाठ कधी समाप्त होणार?" याचप्रमाणे, तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीला केसांच्या वगैरेद्वारे विस्ताराने धातूंचे ग्रहण करणे हे प्रपंच (विलंब) वाटू लागते. "जे कठीणपणाचे लक्षण आहे, ती पृथ्वीधातू आहे" इत्यादी पद्धतीने संक्षेपाने मनसिकार (मनन) करणाऱ्याला कर्मस्थान स्पष्ट होते. दुसऱ्या मंद प्रज्ञेच्या व्यक्तीला तशा प्रकारे मनसिकार केल्यास अंधारासारखे अस्पष्ट वाटते. केसांच्या वगैरेद्वारे विस्ताराने मनसिकार करणाऱ्यालाच ते स्पष्ट होते.

Tasmā imaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetukāmena tikkhapaññena tāva rahogatena paṭisallīnena sakalampi attano rūpakāyaṃ āvajjetvā yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā, ayaṃ pathavīdhātu. Yo ābandhanabhāvo [Pg.347] vā dravabhāvo vā, ayaṃ āpodhātu. Yo paripācanabhāvo vā uṇhabhāvo vā, ayaṃ tejodhātu. Yo vitthambhanabhāvo vā samudīraṇabhāvo vā, ayaṃ vāyodhātūti evaṃ saṃkhittena dhātuyo pariggahetvā punappunaṃ pathavīdhātu āpodhātūti dhātumattato nissattato nijjīvato āvajjitabbaṃ manasikātabbaṃ paccavekkhitabbaṃ. Tassevaṃ vāyamamānassa nacireneva dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahito sabhāvadhammārammaṇattā appanaṃ appatto upacāramatto samādhi uppajjati.

म्हणून, या कर्मस्थानाची भावना (अभ्यास) करण्याची इच्छा असलेल्या तीक्ष्ण प्रज्ञेच्या भिक्खूने प्रथम एकांतात जाऊन, ध्यानमग्न होऊन, आपल्या संपूर्ण रूपकायाचे (शरीराचे) चिंतन करावे की – "या शरीरात जो कठीणपणा किंवा खडबडीतपणा आहे, ती पृथ्वीधातू आहे. जे बंधन (एकत्र बांधून ठेवणे) या प्रवाहीपणा आहे, ती आपोधातू आहे. जो परिपाक (पचवणे) किंवा उष्णता आहे, ती तेजोधातू आहे. जो आधार (स्तंभन) किंवा गती आहे, ती वायोधातू आहे." अशा प्रकारे संक्षेपाने धातूंचे ग्रहण करून, "पृथ्वीधातू, आपोधातू..." अशा केवळ धातूंच्या रूपाने, सत्त्वरहित आणि निर्जीव रूपाने वारंवार चिंतन करावे, मनसिकार करावा आणि त्याचे निरीक्षण करावे. अशा प्रकारे प्रयत्न करणाऱ्या त्या भिक्खूला लवकरच, धातूंच्या विविधतेचा प्रकाश पाडणाऱ्या प्रज्ञेने ग्रहण केलेली, स्वभावधर्माचे आलंबन असल्यामुळे अप्पना (अर्पणा समाधी) अवस्थेला न पोहोचलेली, केवळ उपचार पातळीची समाधी प्राप्त होते.

Atha vā pana ye ime catunnaṃ mahābhūtānaṃ nissattabhāvadassanatthaṃ dhammasenāpatinā ‘‘aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca maṃsañca paṭicca cammañca paṭicca ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306) cattāro koṭṭhāsā vuttā. Tesu taṃ taṃ antarānusārinā ñāṇahatthena vinibbhujitvā vinibbhujitvā yo etesu thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā, ayaṃ pathavīdhātūti purimanayeneva dhātuyo pariggahetvā punappunaṃ pathavīdhātu āpodhātūti dhātumattato nissattato nijjīvato āvajjitabbaṃ manasikātabbaṃ paccavekkhitabbaṃ. Tassevaṃ vāyamamānassa nacireneva dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahito sabhāvadhammārammaṇattā appanaṃ appatto upacāramatto samādhi uppajjati. Ayaṃ saṅkhepato āgate catudhātuvavatthāne bhāvanānayo.

अथवा, चार महाभूतांचे सत्त्वरहितत्व (जीव नसणे) दर्शवण्यासाठी धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्तांनी) जे चार भाग सांगितले आहेत की – "हाडांवर अवलंबून, शिरांवर अवलंबून, मांसावर अवलंबून आणि त्वचेवर अवलंबून वेढलेली जी पोकळी (आकाश) आहे, तिलाच 'रूप' अशी संज्ञा दिली जाते." त्या चार भागांमध्ये, त्यांच्या अंतर्भागात प्रवेश करणाऱ्या ज्ञानरूपी हाताने त्यांना वेगवेगळे करून, "यांच्यामध्ये जो कठीणपणा किंवा खडबडीतपणा आहे, ती पृथ्वीधातू आहे" अशा पूर्वोक्त पद्धतीनेच धातूंचे ग्रहण करून, "पृथ्वीधातू, आपोधातू..." अशा केवळ धातूंच्या रूपाने, सत्त्वरहित आणि निर्जीव रूपाने वारंवार चिंतन करावे, मनसिकार करावा आणि त्याचे निरीक्षण करावे. अशा प्रकारे प्रयत्न करणाऱ्या त्या भिक्खूला लवकरच, धातूंच्या विविधतेचा प्रकाश पाडणाऱ्या प्रज्ञेने ग्रहण केलेली, स्वभावधर्माचे आलंबन असल्यामुळे अप्पना अवस्थेला न पोहोचलेली, केवळ उपचार पातळीची समाधी प्राप्त होते. हा संक्षेपाने आलेल्या 'चतुधातुव्यवस्थान' (चार धातूंचे विश्लेषण) ध्यानाचा भावना-मार्ग आहे.

309. Vitthārato āgate pana evaṃ veditabbo. Idaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetukāmena hi nātitikkhapaññena yoginā ācariyasantike dvācattālīsāya ākārehi vitthārato dhātuyo uggaṇhitvā vuttappakāre senāsane viharantena katasabbakiccena rahogatena paṭisallīnena sasambhārasaṅkhepato, sasambhāravibhattito, salakkhaṇasaṅkhepato, salakkhaṇavibhattitoti evaṃ catūhākārehi kammaṭṭhānaṃ bhāvetabbaṃ.

३०९. परंतु, विस्ताराने आलेल्या पद्धतीबाबत असे समजले पाहिजे. या कर्मस्थानाची भावना करण्याची इच्छा असलेल्या, फारशी तीक्ष्ण प्रज्ञा नसलेल्या योग्याने आचार्यांच्या सन्निध बेचाळीस प्रकारांनी विस्ताराने धातूंचे शिक्षण घेऊन, पूर्वोक्त प्रकारच्या निवासस्थानी (सेनासनात) राहत असताना, आपली सर्व कर्तव्ये पूर्ण करून, एकांतात जाऊन, ध्यानमग्न होऊन – ससंभार-संक्षेपाने (घटकांसह संक्षेपाने), ससंभार-विभागाने (घटकांसह विस्ताराने), सलक्षण-संक्षेपाने (लक्षणांसह संक्षेपाने), आणि सलक्षण-विभागाने (लक्षणांसह विस्ताराने) अशा चार प्रकारांनी या कर्मस्थानाची भावना करावी.

Tattha kathaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāveti? Idha bhikkhu vīsatiyā koṭṭhāsesu thaddhākāraṃ pathavīdhātūti vavatthapeti. Dvādasasu koṭṭhāsesu yūsagataṃ udakasaṅkhātaṃ ābandhanākāraṃ āpodhātūti vavatthapeti. Catūsu koṭṭhāsesu paripācanakaṃ tejaṃ tejodhātūti vavatthapeti[Pg.348]. Chasu koṭṭhāsesu vitthambhanākāraṃ vāyodhātūti vavatthapeti. Tassevaṃ vavatthāpayatoyeva dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati.

त्यात, ससंभार-संक्षेपाने भावना कशी करावी? येथे भिक्खू शरीराच्या वीस भागांमधील कठीण स्वरूपाला 'पृथ्वीधातू' म्हणून निश्चित करतो. बारा भागांमधील प्रवाही असलेल्या, पाणी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या बंधनकारक स्वरूपाला 'आपोधातू' म्हणून निश्चित करतो. चार भागांमधील परिपाक करणाऱ्या उष्णतेला 'तेजोधातू' म्हणून निश्चित करतो. सहा भागांमधील आधार देणाऱ्या स्वरूपाला 'वायोधातू' म्हणून निश्चित करतो. अशा प्रकारे निश्चित करत असतानाच त्याला धातू स्पष्ट होऊ लागतात. त्यांचे वारंवार चिंतन व मनसिकार केल्याने पूर्वोक्त पद्धतीनेच उपचार समाधी उत्पन्न होते.

310. Yassa pana evaṃ bhāvayato kammaṭṭhānaṃ na ijjhati, tena sasambhāravibhattito bhāvetabbaṃ. Kathaṃ? Tena hi bhikkhunā yaṃ taṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaniddese sattadhā uggahakosallaṃ dasadhā manasikārakosallañca vuttaṃ. Dvattiṃsākāre tāva taṃ sabbaṃ aparihāpetvā tacapañcakādīnaṃ anulomapaṭilomato vacasā sajjhāyaṃ ādiṃkatvā sabbaṃ tattha vuttavidhānaṃ kātabbaṃ. Ayameva hi viseso, tattha vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena kesādayo manasikaritvāpi paṭikkūlavasena cittaṃ ṭhapetabbaṃ, idha dhātuvasena. Tasmā vaṇṇādivasena pañcadhā pañcadhā kesādayo manasikaritvā avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo.

३१०. परंतु, अशा प्रकारे भावना करत असतानाही ज्याचे कर्मस्थान सिद्ध होत नाही, त्याने ससंभार-विभागाने (घटकांसह विस्ताराने) भावना करावी. कशी? त्या भिक्खूने 'कायगतासती कर्मस्थान निर्देशात' सांगितलेले सात प्रकारचे 'उग्गह-कोसल्ल' (ग्रहणात नैपुण्य) आणि दहा प्रकारचे 'मनसिकार-कोसल्ल' (मनन करण्यात नैपुण्य) या सर्वांचा लोप न करता, प्रथम बत्तीस भागांमध्ये 'तचपंचक' (त्वचेसह पाच भाग) इत्यादींचे अनुलोम-प्रतिलोम (सरळ व उलट) पद्धतीने मुखाने सज्झाय (पठण) करण्यापासून सुरुवात करून, तेथे सांगितलेली सर्व विधी पार पाडावी. हाच काय तो फरक आहे की – तेथे (कायगतासतीमध्ये) रंग, आकार, दिशा, स्थान आणि मर्यादा यांच्या आधारे केसांचे वगैरे चिंतन करूनही 'प्रतिकूलतेच्या' (अशुचितेच्या) दृष्टीने चित्त स्थिर करावे लागते; येथे मात्र 'धातूंच्या' दृष्टीने चित्त स्थिर करावे लागते. म्हणून, रंग इत्यादींच्या आधारे पाच-पाचच्या गटात केसांचे वगैरे चिंतन करून शेवटी खालीलप्रमाणे मनसिकार करावा.

311. Ime kesā nāma sīsakaṭāhapaliveṭhanacamme jātā. Tattha yathāvammikamatthake jātesu kuṇṭhatiṇesu na vammikamatthako jānāti mayi kuṇṭhatiṇāni jātānīti, napi kuṇṭhatiṇāni jānanti mayaṃ vammikamatthake jātānīti, evameva na sīsakaṭāhapaliveṭhanacammaṃ jānāti mayi kesā jātāti, napi kesā jānanti mayaṃ sīsakaṭāhaveṭhanacamme jātāti, aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kesā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३११. हे केस डोक्याच्या कवटीला वेढणाऱ्या त्वचेवर उगवलेले आहेत. तेथे, जसे वारुळाच्या माथ्यावर बोथट गवत उगवले असता, वारुळाच्या माथ्याला हे माहीत नसते की "माझ्यावर बोथट गवत उगवले आहे", आणि त्या बोथट गवतालाही हे माहीत नसते की "आम्ही वारुळाच्या माथ्यावर उगवलो आहोत"; त्याचप्रमाणे, डोक्याच्या कवटीला वेढणाऱ्या त्वचेला हे माहीत नसते की "माझ्यावर केस उगवले आहेत", आणि केसांनाही हे माहीत नसते की "आम्ही डोक्याच्या कवटीला वेढणाऱ्या त्वचेवर उगवलो आहोत". हे धर्म (घटक) परस्परांच्या जाणीवेपासून व चिंतनापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात केस हा एक स्वतंत्र भाग असून तो अचेतन, अव्याकृत (अनिर्धारित), शून्य, सत्त्वरहित (जीव नसलेला), कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

312. Lomā sarīraveṭhanacamme jātā. Tattha yathā suññagāmaṭṭhāne jātesu dabbatiṇakesu na suññagāmaṭṭhānaṃ jānāti mayi dabbatiṇakāni jātānīti, napi dabbatiṇakāni jānanti mayaṃ suññagāmaṭṭhāne jātānīti, evameva na sarīraveṭhanacammaṃ jānāti mayi lomā jātāti. Napi lomā jānanti mayaṃ sarīraveṭhanacamme jātāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā [Pg.349] ete dhammā. Iti lomā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३१२. अंगावरील केस (लोम) हे शरीराला वेढणाऱ्या त्वचेवर उगवतात. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे एखाद्या ओसाड गावाच्या जागेवर दब्ब गवत (नेझा गवत) उगवले असता, ओसाड गावाची जागा हे जाणत नाही की, "माझ्यावर दब्ब गवत उगवले आहे", आणि ते दब्ब गवतही हे जाणत नाही की, "आम्ही ओसाड गावाच्या जागेवर उगवलो आहोत"; त्याचप्रमाणे शरीराला वेढणारी त्वचा हे जाणत नाही की, "माझ्यावर केस उगवले आहेत", आणि केसही हे जाणत नाहीत की, "आम्ही शरीराला वेढणाऱ्या त्वचेवर उगवलो आहोत". हे धर्म (घटक) परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'केस' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत (अनिर्धारित), शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

313. Nakhā aṅgulīnaṃ aggesu jātā. Tattha yathā kumārakesu daṇḍakehi madhukaṭṭhike vijjhitvā kīḷantesu na daṇḍakā jānanti amhesu madhukaṭṭhikā ṭhapitāti, napi madhukaṭṭhikā jānanti mayaṃ daṇḍakesu ṭhapitāti, evameva na aṅguliyo jānanti amhākaṃ aggesu nakhā jātāti. Napi nakhā jānanti mayaṃ aṅgulīnaṃ aggesu jātāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti nakhā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३१३. नखे ही हातापायांच्या बोटांच्या टोकांवर उगवतात. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे लहान मुले काठ्यांनी महुआच्या बिया टोचून खेळत असताना, त्या काठ्या हे जाणत नाहीत की, "आमच्यावर महुआच्या बिया ठेवल्या गेल्या आहेत", आणि त्या महुआच्या बियाही हे जाणत नाहीत की, "आम्ही काठ्यांवर ठेवल्या गेलो आहोत"; त्याचप्रमाणे बोटे हे जाणत नाहीत की, "आमच्या टोकांवर नखे उगवली आहेत", आणि नखेही हे जाणत नाहीत की, "आम्ही बोटांच्या टोकांवर उगवलो आहोत". हे धर्म परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'नखे' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

314. Dantā hanukaṭṭhikesu jātā. Tattha yathā vaḍḍhakīhi pāsāṇaudukkhalakesu kenacideva silesajātena bandhitvā ṭhapitathambhesu na udukkhalā jānanti amhesu thambhā ṭhitāti. Napi thambhā jānanti mayaṃ udukkhalesu ṭhitāti, evameva na hanukaṭṭhīni jānanti amhesu dantā jātāti. Napi dantā jānanti mayaṃ hanukaṭṭhīsu jātāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti dantā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३१४. दात हे जबड्याच्या हाडांमध्ये उगवतात. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे सुतारांनी दगडाच्या उखळांमध्ये कोणत्यातरी डिंकाने (किंवा चिकट द्रव्याने) खांब बांधून उभे केले असता, ती उखळे हे जाणत नाहीत की, "आमच्यामध्ये खांब उभे आहेत", आणि ते खांबही हे जाणत नाहीत की, "आम्ही उखळांमध्ये उभे आहोत"; त्याचप्रमाणे जबड्याची हाडे हे जाणत नाहीत की, "आमच्यामध्ये दात उगवले आहेत", आणि दातही हे जाणत नाहीत की, "आम्ही जबड्याच्या हाडांमध्ये उगवलो आहोत". हे धर्म परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'दात' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

315. Taco sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhito. Tattha yathā allagocammapariyonaddhāya mahāvīṇāya na mahāvīṇā jānāti ahaṃ allagocammena pariyonaddhāti. Napi allagocammaṃ jānāti mayā mahāvīṇā pariyonaddhāti, evameva na sarīraṃ jānāti ahaṃ tacena pariyonaddhanti. Napi taco jānāti mayā sarīraṃ pariyonaddhanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti taco nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३१५. त्वचा ही संपूर्ण शरीराला वेढून (झाकून) राहिलेली आहे. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे ओल्या कातड्याने मढवलेल्या मोठ्या विणेला हे माहीत नसते की, "मी ओल्या कातड्याने मढवली गेले आहे", आणि त्या ओल्या कातड्यालाही हे माहीत नसते की, "माझ्याद्वारे मोठी विणा मढवली गेली आहे"; त्याचप्रमाणे शरीराला हे माहीत नसते की, "मी त्वचेने वेढले गेले आहे", आणि त्वचेलाही हे माहीत नसते की, "माझ्याद्वारे शरीर वेढले गेले आहे". हे धर्म परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'त्वचा' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

316. Maṃsaṃ aṭṭhisaṅghāṭaṃ anulimpitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā mahāmattikalittāya bhittiyā na bhitti jānāti ahaṃ mahāmattikāya littāti. Napi [Pg.350] mahāmattikā jānāti mayā bhitti littāti, evameva na aṭṭhisaṅghāṭo jānāti ahaṃ navapesisatappabhedena maṃsena littoti. Napi maṃsaṃ jānāti mayā aṭṭhisaṅghāṭo littoti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti maṃsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३१६. मांस हे हाडांच्या सांगाड्याला लेपून (वेढून) राहिलेले आहे. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे मातीच्या जाड थराने लिंपलेल्या भिंतीला हे माहीत नसते की, "मी मातीने लिंपली गेले आहे", आणि त्या मातीच्या थरालाही हे माहीत नसते की, "माझ्याद्वारे भिंत लिंपली गेली आहे"; त्याचप्रमाणे हाडांच्या सांगाड्याला हे माहीत नसते की, "मी नऊशे मांसपेशांच्या मांसाने लिंपला गेलो आहे", आणि मांसालाही हे माहीत नसते की, "माझ्याद्वारे हाडांचा सांगाडा लिंपला गेला आहे". हे धर्म परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'मांस' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

317. Nhāru sarīrabbhantare aṭṭhīni ābandhamānā ṭhitā. Tattha yathā vallīhi vinaddhesu kuṭṭadārūsu na kuṭṭadārūni jānanti mayaṃ vallīhi vinaddhānīti. Napi valliyo jānanti amhehi kuṭṭadārūni vinaddhānīti, evameva na aṭṭhīni jānanti mayaṃ nhārūhi ābaddhānīti. Napi nhārū jānanti amhehi aṭṭhīni ābaddhānīti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti nhāru nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३१७. शिरा (स्नायू/नसा) शरीराच्या आत हाडांना बांधून राहिलेल्या आहेत. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे वेलींनी बांधलेल्या भिंतीच्या लाकडांना हे माहीत नसते की, "आम्ही वेलींनी बांधलो गेलो आहोत", आणि त्या वेलींनाही हे माहीत नसते की, "आमच्याद्वारे भिंतीची लाकडे बांधली गेली आहेत"; त्याचप्रमाणे हाडांना हे माहीत नसते की, "आम्ही शिरांनी बांधलो गेलो आहोत", आणि शिरांनाही हे माहीत नसते की, "आमच्याद्वारे हाडे बांधली गेली आहेत". हे धर्म परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'शिरा' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

318. Aṭṭhīsu paṇhikaṭṭhi gopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Gopphakaṭṭhi jaṅghaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Jaṅghaṭṭhi ūruṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Ūruṭṭhi kaṭiṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Kaṭiṭṭhi piṭṭhikaṇṭakaṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ, piṭṭhikaṇṭako gīvaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhito. Gīvaṭṭhi sīsaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Sīsaṭṭhi gīvaṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Gīvaṭṭhi piṭṭhikaṇṭake patiṭṭhitaṃ. Piṭṭhikaṇṭako kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhito. Kaṭiṭṭhi ūruṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Ūruṭṭhi jaṅghaṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Jaṅghaṭṭhi gopphakaṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Gopphakaṭṭhi paṇhikaṭṭhike patiṭṭhitaṃ.

३१८. हाडांमध्ये, टाचेचे हाड (पण्हिकट्ठि) घोट्याच्या हाडाला (गोप्फकट्ठि) उचलून धरून राहिलेले आहे. घोट्याचे हाड पिंढरीच्या हाडाला (जंघट्ठि) उचलून धरून राहिलेले आहे. पिंढरीचे हाड मांडीच्या हाडाला (ऊरुट्ठि) उचलून धरून राहिलेले आहे. मांडीचे हाड कंबरेच्या हाडाला (कटिट्ठि) उचलून धरून राहिलेले आहे. कंबरेचे हाड पाठीच्या कण्याच्या हाडाला (पिट्ठिकण्टक) उचलून धरून राहिलेले आहे. पाठीचा कणा मानेच्या हाडाला (गीवट्ठि) उचलून धरून राहिलेला आहे. मानेचे हाड डोक्याच्या हाडाला (सीसट्ठि) उचलून धरून राहिलेले आहे. डोक्याचे हाड मानेच्या हाडावर टिकून आहे. मानेचे हाड पाठीच्या कण्यावर टिकून आहे. पाठीचा कणा कंबरेच्या हाडावर टिकून आहे. कंबरेचे हाड मांडीच्या हाडावर टिकून आहे. मांडीचे हाड पिंढरीच्या हाडावर टिकून आहे. पिंढरीचे हाड घोट्याच्या हाडावर टिकून आहे. घोट्याचे हाड टाचेच्या हाडावर टिकून आहे.

Tattha yathā iṭṭhakadārugomayādisañcayesu na heṭṭhimā heṭṭhimā jānanti mayaṃ uparime uparime ukkhipitvā ṭhitāti. Napi uparimā uparimā jānanti mayaṃ heṭṭhimesu heṭṭhimesu patiṭṭhitāti, evameva na paṇhikaṭṭhi jānāti ahaṃ gopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na gopphakaṭṭhi jānāti ahaṃ jaṅghaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na jaṅghaṭṭhi jānāti ahaṃ ūruṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na ūruṭṭhi jānāti ahaṃ kaṭiṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na kaṭiṭṭhi jānāti ahaṃ piṭṭhikaṇṭakaṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na piṭṭhikaṇṭako jānāti ahaṃ gīvaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na gīvaṭṭhi jānāti ahaṃ sīsaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na sīsaṭṭhi jānāti ahaṃ gīvaṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Na gīvaṭṭhi jānāti ahaṃ piṭṭhikaṇṭake [Pg.351] patiṭṭhitanti. Na piṭṭhikaṇṭako jānāti ahaṃ kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhitoti. Na kaṭiṭṭhi jānāti ahaṃ ūruṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Na ūruṭṭhi jānāti ahaṃ jaṅghaṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Na jaṅghaṭṭhi jānāti ahaṃ gopphakaṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Na gopphakaṭṭhi jānāti ahaṃ paṇhikaṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti aṭṭhi nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे विटा, लाकूड, शेण इत्यादींच्या ढिगाऱ्यात सर्वात खालच्या वस्तू हे जाणत नाहीत की, "आम्ही वरच्या वस्तूंना उचलून धरून राहिलो आहोत", आणि वरच्या वस्तूही हे जाणत नाहीत की, "आम्ही खालच्या वस्तूंवर टिकून आहोत"; त्याचप्रमाणे टाचेचे हाड हे जाणत नाही की, "मी घोट्याच्या हाडाला उचलून धरून राहिले आहे". घोट्याचे हाड हे जाणत नाही की, "मी पिंढरीच्या हाडाला उचलून धरून राहिले आहे". पिंढरीचे हाड हे जाणत नाही की, "मी मांडीच्या हाडाला उचलून धरून राहिले आहे". मांडीचे हाड हे जाणत नाही की, "मी कंबरेच्या हाडाला उचलून धरून राहिले आहे". कंबरेचे हाड हे जाणत नाही की, "मी पाठीच्या कण्याला उचलून धरून राहिले आहे". पाठीचा कणा हे जाणत नाही की, "मी मानेच्या हाडाला उचलून धरून राहिलो आहे". मानेचे हाड हे जाणत नाही की, "मी डोक्याच्या हाडाला उचलून धरून राहिले आहे". डोक्याचे हाड हे जाणत नाही की, "मी मानेच्या हाडावर टिकून आहे". मानेचे हाड हे जाणत नाही की, "मी पाठीच्या कण्यावर टिकून आहे". पाठीचा कणा हे जाणत नाही की, "मी कंबरेच्या हाडावर टिकून आहे". कंबरेचे हाड हे जाणत नाही की, "मी मांडीच्या हाडावर टिकून आहे". मांडीचे हाड हे जाणत नाही की, "मी पिंढरीच्या हाडावर टिकून आहे". पिंढरीचे हाड हे जाणत नाही की, "मी घोट्याच्या हाडावर टिकून आहे". घोट्याचे हाड हे जाणत नाही की, "मी टाचेच्या हाडावर टिकून आहे". हे धर्म परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'हाड' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे।

319. Aṭṭhimiñjaṃ tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā veḷupabbādīnaṃ anto pakkhittachinnavettaggādīsu na veḷupabbādīni jānanti amhesu vettaggādīni pakkhittānīti. Napi vettaggādīni jānanti mayaṃ veḷupabbādīsu ṭhitānīti, evameva na aṭṭhīni jānanti amhākaṃ anto miñjaṃ ṭhitanti. Nāpi miñjaṃ jānāti ahaṃ aṭṭhīnaṃ anto ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti aṭṭhimiñjaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३१९. हाडांमधील मज्जा (अट्ठिमिञ्जं) त्या त्या हाडांच्या आत स्थित असते. त्या मज्जा आणि हाडांमध्ये, जसे वेळूच्या (बांबूच्या) पेरांच्या इत्यादींच्या आत टाकलेल्या उकळलेल्या वेताच्या कोंबांच्या इत्यादींच्या बाबतीत, वेळूच्या पेरांना इत्यादींना हे माहीत नसते की, 'आमच्यामध्ये वेताचे कोंब इत्यादी टाकले आहेत.' आणि वेताच्या कोंबांनाही हे माहीत नसते की, 'आम्ही वेळूच्या पेरांमध्ये स्थित आहोत.' त्याचप्रमाणे, हाडांना हे माहीत नसते की, 'आमच्या आत मज्जा स्थित आहे.' आणि मज्जेलाही हे माहीत नसते की, 'मी हाडांच्या आत स्थित आहे.' हे धर्म (घटक) परस्परांचा विचार किंवा चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'हाडांमधील मज्जा' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

320. Vakkaṃ galavāṭakato nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhaṃ hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā vaṇṭupanibaddhe ambaphaladvaye na vaṇṭaṃ jānāti mayā ambaphaladvayaṃ upanibaddhanti. Napi ambaphaladvayaṃ jānāti ahaṃ vaṇṭena upanibaddhanti, evameva na thūlanhāru jānāti mayā vakkaṃ upanibaddhanti. Napi vakkaṃ jānāti ahaṃ thūlanhārunā upanibaddhanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti vakkaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३२०. वृक्क (वक्कं) हे गळ्यापासून निघालेल्या एकाच मूळ शिरेने थोडे पुढे जाऊन दोन भागांत विभागलेल्या मोठ्या शिरेने बांधलेले असून, हृदयाच्या मांसाला वेढून स्थित असते. त्या वृक्क आणि मोठ्या शिरेमध्ये, जसे एकाच देठाने बांधलेल्या दोन आंब्यांच्या जोडीमध्ये, देठाला हे माहीत नसते की, 'मी दोन आंब्यांची जोडी बांधली आहे.' आणि आंब्यांच्या जोडीलाही हे माहीत नसते की, 'आम्ही देठाने बांधले गेलो आहोत.' त्याचप्रमाणे, त्या मोठ्या शिरेला हे माहीत नसते की, 'मी वृक्क बांधले आहे.' आणि वृक्कालाही हे माहीत नसते की, 'मी मोठ्या शिरेने बांधले गेले आहे.' हे धर्म (घटक) परस्परांचा विचार किंवा चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'वृक्क' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

321. Hadayaṃ sarīrabbhantare uraṭṭhipañjaramajjhaṃ nissāya ṭhitaṃ. Tattha yathā jiṇṇasandamānikapañjaraṃ nissāya ṭhapitāya maṃsapesiyā na sandamānikapañjarabbhantaraṃ jānāti maṃ nissāya maṃsapesi ṭhitāti. Napi maṃsapesi jānāti ahaṃ jiṇṇasandamānikapañjaraṃ nissāya ṭhitāti, evameva na uraṭṭhipañjarabbhantaraṃ jānāti maṃ nissāya hadayaṃ ṭhitanti. Napi hadayaṃ jānāti ahaṃ uraṭṭhipañjaraṃ nissāya ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete [Pg.352] dhammā. Iti hadayaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३२१. हृदय (हदयं) शरीराच्या आत छातीच्या पिंजऱ्याच्या मध्यभागाचा आश्रय घेऊन स्थित असते. त्या हृदय आणि छातीच्या पिंजऱ्यामध्ये, जसे एखाद्या जुन्या जीर्ण पालखीच्या सांगाड्याचा आश्रय घेऊन ठेवलेल्या मांसाच्या तुकड्याच्या बाबतीत, त्या जीर्ण पालखीच्या सांगाड्याच्या आतील भागाला हे माहीत नसते की, 'माझा आश्रय घेऊन मांसाचा तुकडा स्थित आहे.' आणि मांसाच्या तुकड्यालाही हे माहीत नसते की, 'मी जीर्ण पालखीच्या सांगाड्याचा आश्रय घेऊन स्थित आहे.' त्याचप्रमाणे, छातीच्या पिंजऱ्याच्या आतील भागाला हे माहीत नसते की, 'माझा आश्रय घेऊन हृदय स्थित आहे.' आणि हृदयालाही हे माहीत नसते की, 'मी छातीच्या पिंजऱ्याचा आश्रय घेऊन स्थित आहे.' हे धर्म (घटक) परस्परांचा विचार किंवा चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'हृदय' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

322. Yakanaṃ antosarīre dvinnaṃ thanānamabbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ. Tattha yathā ukkhalikapālapassamhi lagge yamakamaṃsapiṇḍe na ukkhalikapālapassaṃ jānāti mayi yamakamaṃsapiṇḍo laggoti. Napi yamakamaṃsapiṇḍo jānāti ahaṃ ukkhalikapālapasse laggoti, evameva na thanānamabbhantare dakkhiṇapassaṃ jānāti maṃ nissāya yakanaṃ ṭhitanti. Napi yakanaṃ jānāti ahaṃ thanānamabbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti yakanaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३२२. यकृत (यकनं) शरीराच्या आत दोन्ही स्तनांच्या मध्यभागी उजव्या कुशीचा आश्रय घेऊन स्थित असते. त्या यकृत आणि उजव्या कुशीमध्ये, जसे मातीच्या भांड्याच्या कडेला चिकटलेल्या मांसाच्या दुहेरी गोळ्याच्या बाबतीत, भांड्याच्या कडेला हे माहीत नसते की, 'माझ्यावर मांसाचा दुहेरी गोळा चिकटलेला आहे.' आणि मांसाच्या दुहेरी गोळ्यालाही हे माहीत नसते की, 'मी भांड्याच्या कडेला चिकटलेला आहे.' त्याचप्रमाणे, दोन्ही स्तनांच्या मध्यभागी असलेल्या उजव्या कुशीला हे माहीत नसते की, 'माझा आश्रय घेऊन यकृत स्थित आहे.' आणि यकृतालाही हे माहीत नसते की, 'मी दोन्ही स्तनांच्या मध्यभागी असलेल्या उजव्या कुशीचा आश्रय घेऊन स्थित आहे.' हे धर्म (घटक) परस्परांचा विचार किंवा चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'यकृत' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

323. Kilomakesu paṭicchannakilomakaṃ hadayañca vakkañca parivāretvā ṭhitaṃ. Appaṭicchannakilomakaṃ sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā pilotikapaliveṭhite maṃse na maṃsaṃ jānāti ahaṃ pilotikāya paliveṭhitanti. Napi pilotikā jānāti mayā maṃsaṃ paliveṭhitanti, evameva na vakkahadayāni sakalasarīre ca maṃsaṃ jānāti ahaṃ kilomakena paṭicchannanti. Napi kilomakaṃ jānāti mayā vakkahadayāni sakalasarīre ca maṃsaṃ paṭicchannanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kilomakaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३२३. पडद्यांमध्ये (किलोमकं), झाकणारा पडदा (पटिच्छन्नकिलोमकं) हृदय आणि वृक्काला वेढून स्थित असतो. न झाकणारा पडदा (अप्पटिच्छन्नकिलोमकं) संपूर्ण शरीरात त्वचेच्या खाली मांसाला वेढून स्थित असतो. त्या पडद्यामध्ये आणि हृदय इत्यादींमध्ये, जसे जुन्या कापडाने गुंडाळलेल्या मांसाच्या बाबतीत, मांसाला हे माहीत नसते की, 'मी कापडाने गुंडाळले गेले आहे.' आणि कापडालाही हे माहीत नसते की, 'मी मांसाला गुंडाळले आहे.' त्याचप्रमाणे, वृक्क, हृदय आणि संपूर्ण शरीरातील मांसाला हे माहीत नसते की, 'आम्ही पडद्याने झाकले गेलो आहोत.' आणि पडद्यालाही हे माहीत नसते की, 'मी वृक्क, हृदय आणि संपूर्ण शरीरातील मांसाला झाकले आहे.' हे धर्म (घटक) परस्परांचा विचार किंवा चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'पडदा' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

324. Pihakaṃ hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ. Tattha yathā koṭṭhamatthakapassaṃ nissāya ṭhitāya gomayapiṇḍiyā na koṭṭhamatthakapassaṃ jānāti gomayapiṇḍi maṃ nissāya ṭhitāti. Napi gomayapiṇḍi jānāti ahaṃ koṭṭhamatthakapassaṃ nissāya ṭhitāti, evameva na udarapaṭalassa matthakapassaṃ jānāti pihakaṃ maṃ nissāya ṭhitanti. Napi pihakaṃ jānāti ahaṃ udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti pihakaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३२४. प्लीहा (पिहकं) हृदयाच्या डाव्या बाजूला, जठराच्या पडद्याच्या वरच्या भागाचा आश्रय घेऊन स्थित असते. त्या प्लीहा आणि जठराच्या पडद्यामध्ये, जसे धान्याच्या कोठाराच्या वरच्या भागाचा आश्रय घेऊन राहिलेल्या शेणाच्या गोळ्याच्या बाबतीत, कोठाराच्या वरच्या भागाला हे माहीत नसते की, 'माझा आश्रय घेऊन शेणाचा गोळा स्थित आहे.' आणि शेणाच्या गोळ्यालाही हे माहीत नसते की, 'मी कोठाराच्या वरच्या भागाचा आश्रय घेऊन स्थित आहे.' त्याचप्रमाणे, जठराच्या पडद्याच्या वरच्या भागाला हे माहीत नसते की, 'माझा आश्रय घेऊन प्लीहा स्थित आहे.' आणि प्लीहेलाही हे माहीत नसते की, 'मी जठराच्या पडद्याच्या वरच्या भागाचा आश्रय घेऊन स्थित आहे.' हे धर्म (घटक) परस्परांचा विचार किंवा चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'प्लीहा' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

325. Papphāsaṃ [Pg.353] sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānamantare hadayañca yakanañca upari chādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ. Tattha yathā jiṇṇakoṭṭhabbhantare lambamāne sakuṇakulāvake na jiṇṇakoṭṭhabbhantaraṃ jānāti mayi sakuṇakulāvako lambamāno ṭhitoti. Napi sakuṇakulāvako jānāti ahaṃ jiṇṇakoṭṭhabbhantare lambamāno ṭhitoti, evameva na taṃ sarīrabbhantaraṃ jānāti mayi papphāsaṃ lambamānaṃ ṭhitanti. Napi papphāsaṃ jānāti ahaṃ evarūpe sarīrabbhantare lambamānaṃ ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti papphāsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३२५. फुफ्फुस (पप्फासं) शरीराच्या आत दोन्ही स्तनांच्या मध्यभागी, हृदय आणि यकृताला वरून झाकून, लटकत स्थित असते. त्या फुफ्फुस आणि शरीराच्या आतील भागात, जसे एखाद्या जुन्या जीर्ण कोठाराच्या आत लटकणाऱ्या पक्ष्याच्या घरट्याच्या बाबतीत, जीर्ण कोठाराच्या आतील भागाला हे माहीत नसते की, 'माझ्यामध्ये पक्ष्याचे घरटे लटकत स्थित आहे.' आणि पक्ष्याच्या घरट्यालाही हे माहीत नसते की, 'मी जीर्ण कोठाराच्या आत लटकत स्थित आहे.' त्याचप्रमाणे, त्या शरीराच्या आतील भागाला हे माहीत नसते की, 'माझ्यामध्ये फुफ्फुस लटकत स्थित आहे.' आणि फुफ्फुसालाही हे माहीत नसते की, 'मी अशा प्रकारच्या शरीराच्या आत लटकत स्थित आहे.' हे धर्म (घटक) परस्परांचा विचार किंवा चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'फुफ्फुस' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

326. Antaṃ galavāṭakakarīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā lohitadoṇikāya obhujitvā ṭhapite chinnasīsadhammanikaḷevare na lohitadoṇi jānāti mayi dhammanikaḷevaraṃ ṭhitanti. Napi dhammanikaḷevaraṃ jānāti ahaṃ lohitadoṇiyā ṭhitanti, evameva na sarīrabbhantaraṃ jānāti mayi antaṃ ṭhitanti. Napi antaṃ jānāti ahaṃ sarīrabbhantare ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti antaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३२६. मोठे आतडे (अन्तं) गळ्यापासून सुरू होऊन गुदद्वारापर्यंत शरीराच्या आत स्थित असते. त्या आतड्यामध्ये आणि शरीराच्या आतील भागात, जसे रक्ताने भरलेल्या कुंडात डोके कापलेल्या धामण सापाचे शरीर कुंडली मारून ठेवले असता, रक्ताच्या कुंडाला हे माहीत नसते की, 'माझ्यामध्ये धामण सापाचे शरीर स्थित आहे.' आणि धामण सापाच्या शरीरालाही हे माहीत नसते की, 'मी रक्ताच्या कुंडात स्थित आहे.' त्याचप्रमाणे, शरीराच्या आतील भागाला हे माहीत नसते की, 'माझ्यामध्ये मोठे आतडे स्थित आहे.' आणि मोठ्या आतड्यालाही हे माहीत नसते की, 'मी शरीराच्या आत स्थित आहे.' हे धर्म (घटक) परस्परांचा विचार किंवा चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'मोठे आतडे' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

327. Antaguṇaṃ antantare ekavīsatiantabhoge bandhitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbetvā ṭhitesu rajjukesu na pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ jānāti rajjukā maṃ sibbitvā ṭhitāti. Napi rajjukā jānanti mayaṃ pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbitvā ṭhitāti, evameva na antaṃ jānāti antaguṇaṃ maṃ ābandhitvā ṭhitanti. Napi antaguṇaṃ jānāti ahaṃ antaṃ ābandhitvā ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti antaguṇaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३२७. अंत्रगुण (आतड्याचे वेष्टन) हे मोठ्या आतड्याच्या आत एकवीस वेटोळ्यांमध्ये बांधून राहिलेले असते. तेथे, ज्याप्रमाणे पायपुसण्याच्या दोरीच्या वलयाला लहान दोऱ्यांनी शिवून ठेवले असता, पायपुसण्याचे दोरीचे वलय हे जाणत नाही की 'लहान दोऱ्यांनी मला शिवून ठेवले आहे', आणि त्या लहान दोऱ्याही हे जाणत नाहीत की 'आम्ही पायपुसण्याच्या दोरीच्या वलयाला शिवून ठेवले आहे'; त्याचप्रमाणे मोठे आतडे हे जाणत नाही की 'अंत्रगुणाने मला बांधून ठेवले आहे', आणि अंत्रगुणही हे जाणत नाही की 'मी मोठ्या आतड्याला बांधून ठेवले आहे'. हे धर्म परस्परांच्या विचाराने रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'अंत्रगुण' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

328. Udariyaṃ udare ṭhitaṃ asitapītakhāyitasāyitaṃ. Tattha yathā suvānadoṇiyaṃ ṭhite suvānavamathumhi na suvānadoṇi jānāti mayi suvānavamathu ṭhitoti. Napi suvānavamathu jānāti ahaṃ suvānadoṇiyaṃ ṭhitoti, evameva na udaraṃ jānāti mayi udariyaṃ ṭhitanti[Pg.354]. Napi udariyaṃ jānāti ahaṃ udare ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti udariyaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३२८. उदरिय (पोटातील न पचलेले अन्न) हे जठरात राहिलेले, खाल्लेले, प्यायलेले, चघळलेले आणि चाखलेले अन्न आहे. तेथे, ज्याप्रमाणे कुत्र्याच्या खाण्याच्या पात्रात कुत्र्याची उलटी पडलेली असताना, कुत्र्याचे पात्र हे जाणत नाही की 'माझ्यामध्ये कुत्र्याची उलटी आहे', आणि ती उलटीही हे जाणत नाही की 'मी कुत्र्याच्या पात्रात आहे'; त्याचप्रमाणे जठर हे जाणत नाही की 'माझ्यामध्ये न पचलेले अन्न आहे', आणि न पचलेले अन्नही हे जाणत नाही की 'मी जठरात आहे'. हे धर्म परस्परांच्या विचाराने रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'उदरिय' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

329. Karīsaṃ pakkāsayasaṅkhāte aṭṭhaṅgulaveḷupabbasadise antapariyosāne ṭhitaṃ. Tattha yathā veḷupabbe omadditvā pakkhittāya saṇhapaṇḍumattikāya na veḷupabbaṃ jānāti mayi paṇḍumattikā ṭhitāti. Napi paṇḍumattikā jānāti ahaṃ veḷupabbe ṭhitāti, evameva na pakkāsayo jānāti mayi karīsaṃ ṭhitanti. Napi karīsaṃ jānāti ahaṃ pakkāsaye ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti karīsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३२९. करीस (विष्ठा) हे पक्वाशय नावाच्या, आठ बोटे लांबीच्या बांबूच्या पेरासारख्या असलेल्या मोठ्या आतड्याच्या शेवटच्या भागात राहिलेले असते. तेथे, ज्याप्रमाणे बांबूच्या पेरात मळून भरलेल्या मऊ पिवळसर मातीने युक्त असताना, बांबूचे पेर हे जाणत नाही की 'माझ्यामध्ये पिवळसर माती आहे', आणि ती पिवळसर मातीही हे जाणत नाही की 'मी बांबूच्या पेरात आहे'; त्याचप्रमाणे पक्वाशय हे जाणत नाही की 'माझ्यामध्ये विष्ठा आहे', आणि विष्ठाही हे जाणत नाही की 'मी पक्वाशयात आहे'. हे धर्म परस्परांच्या विचाराने रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'करीस' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

330. Matthaluṅgaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā purāṇalābukaṭāhe pakkhittāya piṭṭhapiṇḍiyā na lābukaṭāhaṃ jānāti mayi piṭṭhapiṇḍi ṭhitāti. Napi piṭṭhapiṇḍi jānāti ahaṃ lābukaṭāhe ṭhitāti, evameva na sīsakaṭāhabbhantaraṃ jānāti mayi matthaluṅgaṃ ṭhitanti. Napi matthaluṅgaṃ jānāti ahaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti matthaluṅgaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.

३३०. मत्थलुंग (मेंदू) हा कवटीच्या आत राहिलेला असतो. तेथे, ज्याप्रमाणे जुन्या भोपळ्याच्या कवचात पिठाचा गोळा ठेवला असता, भोपळ्याचे कवच हे जाणत नाही की 'माझ्यामध्ये पिठाचा गोळा आहे', आणि तो पिठाचा गोळाही हे जाणत नाही की 'मी भोपळ्याच्या कवचात आहे'; त्याचप्रमाणे कवटीचा आतील भाग हे जाणत नाही की 'माझ्यामध्ये मेंदू आहे', आणि मेंदूही हे जाणत नाही की 'मी कवटीच्या आत आहे'. हे धर्म परस्परांच्या विचाराने रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'मत्थलुंग' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, कठीण आणि पृथ्वीधातू आहे.

331. Pittesu abaddhapittaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ. Baddhapittaṃ pittakosake ṭhitaṃ. Tattha yathā pūvaṃ byāpetvā ṭhite tele na pūvaṃ jānāti telaṃ maṃ byāpetvā ṭhitanti. Napi telaṃ jānāti ahaṃ pūvaṃ byāpetvā ṭhitanti, evameva na sarīraṃ jānāti abaddhapittaṃ maṃ byāpetvā ṭhitanti. Napi abaddhapittaṃ jānāti ahaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhitanti. Yathā vassodakena puṇṇe kosātakikosake na kosātakikosako jānāti mayi vassodakaṃ ṭhitanti. Napi vassodakaṃ jānāti ahaṃ kosātakikosake ṭhitanti, evameva na pittakosako jānāti mayi baddhapittaṃ ṭhitanti. Napi baddhapittaṃ jānāti ahaṃ pittakosake ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā[Pg.355]. Iti pittaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.

३३१. पित्तामध्ये, अबद्ध पित्त (असंयुक्त पित्त) हे जीवितेन्द्रियाशी संबंधित असून संपूर्ण शरीरात पसरून राहिलेले असते. बद्ध पित्त (संयुक्त पित्त) हे पित्ताशयात राहिलेले असते. तेथे, ज्याप्रमाणे पिठाच्या पक्वान्नात तेल पसरलेले असताना, ते पक्वान्न हे जाणत नाही की 'तेलाने मला व्यापून ठेवले आहे', आणि तेलही हे जाणत नाही की 'मी पक्वान्नाला व्यापून ठेवले आहे'; त्याचप्रमाणे शरीर हे जाणत नाही की 'अबद्ध पित्ताने मला व्यापून ठेवले आहे', आणि अबद्ध पित्तही हे जाणत नाही की 'मी शरीराला व्यापून ठेवले आहे'. ज्याप्रमाणे पावसाच्या पाण्याने भरलेल्या दोडक्याच्या फळात, दोडक्याचे फळ हे जाणत नाही की 'माझ्यामध्ये पावसाचे पाणी आहे', आणि पावसाचे पाणीही हे जाणत नाही की 'मी दोडक्याच्या फळात आहे'; त्याचप्रमाणे पित्ताशय हे जाणत नाही की 'माझ्यामध्ये बद्ध पित्त आहे', आणि बद्ध पित्तही हे जाणत नाही की 'मी पित्ताशयात आहे'. हे धर्म परस्परांच्या विचाराने रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'पित्त' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, द्रवरूप, बंधक स्वरूपाचा आणि आपोधातू आहे.

332. Semhaṃ ekapatthapūrappamāṇaṃ udarapaṭale ṭhitaṃ. Tattha yathā upari sañjātapheṇapaṭalāya candanikāya na candanikā jānāti mayi pheṇapaṭalaṃ ṭhitanti. Napi pheṇapaṭalaṃ jānāti ahaṃ candanikāya ṭhitanti, evameva na udarapaṭalaṃ jānāti mayi semhaṃ ṭhitanti. Napi semhaṃ jānāti ahaṃ udarapaṭale ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti semhaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.

३३२. सेम्ह (कफ) हा एक पत्थ भरण्याच्या प्रमाणात जठराच्या पटलावर राहिलेला असतो. तेथे, ज्याप्रमाणे वर फेस साचलेल्या सांडपाण्याच्या डबक्यात, सांडपाण्याचे डबके हे जाणत नाही की 'माझ्यावर फेसाचा थर आहे', आणि तो फेसाचा थरही हे जाणत नाही की 'मी सांडपाण्याच्या डबक्यावर आहे'; त्याचप्रमाणे जठराचे पटल हे जाणत नाही की 'माझ्यावर कफ आहे', आणि कफही हे जाणत नाही की 'मी जठराच्या पटलावर आहे'. हे धर्म परस्परांच्या विचाराने रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'सेम्ह' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, द्रवरूप, बंधक स्वरूपाचा आणि आपोधातू आहे.

333. Pubbo anibaddhokāso yattha yattheva khāṇukaṇṭakappaharaṇaaggijālādīhi abhihate sarīrappadese lohitaṃ saṇṭhahitvā paccati, gaṇḍapīḷakādayo vā uppajjanti, tattha tattha tiṭṭhati. Tattha yathā pharasuppahārādivasena paggharitaniyyāse rukkhe na rukkhassa pahārādippadesā jānanti amhesu niyyāso ṭhitoti, napi niyyāso jānāti ahaṃ rukkhassa pahārādippadesesu ṭhitoti, evameva na sarīrassa khāṇukaṇṭakādīhi abhihatappadesā jānanti amhesu pubbo ṭhitoti. Napi pubbo jānāti ahaṃ tesu padesesu ṭhitoti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti pubbo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.

३३३. पुव्ह (पू) याला राहण्यासाठी कोणतीही निश्चित जागा नसते. शरीराच्या ज्या ज्या भागात लाकडाचा खुंट, काटा, शस्त्राचा प्रहार, अग्नीची ज्वाला इत्यादींमुळे जखम होते, तेथे रक्त जमा होऊन सडते (पक्व होते) किंवा गळू, पुळ्या इत्यादी निर्माण होतात, त्या त्या ठिकाणी पू राहतो. तेथे, ज्याप्रमाणे कुऱ्हाडीच्या प्रहारामुळे ज्यातून डिंक गळत आहे अशा झाडाच्या बाबतीत, झाडाचे प्रहार झालेले भाग हे जाणत नाहीत की 'आमच्यामध्ये डिंक आहे', आणि तो डिंकही हे जाणत नाही की 'मी झाडाच्या प्रहार झालेल्या भागांमध्ये आहे'; त्याचप्रमाणे शरीराचे खुंट, काटे इत्यादींनी जखमी झालेले भाग हे जाणत नाहीत की 'आमच्यामध्ये पू आहे', आणि पू देखील हे जाणत नाही की 'मी त्या जखमी भागांमध्ये आहे'. हे धर्म परस्परांच्या विचाराने रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'पुव्ह' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, द्रवरूप, बंधक स्वरूपाचा आणि आपोधातू आहे.

334. Lohitesu saṃsaraṇalohitaṃ pittaṃ viya sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ. Sannicitalohitaṃ yakanaṭṭhānassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā ekapatthapūramattaṃ vakkahadayayakanapapphāsāni tementaṃ ṭhitaṃ. Tattha saṃsaraṇalohite abaddhapittasadisova vinicchayo. Itaraṃ pana yathā jajjarakapāle ovaṭṭhe udake heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni temayamāne na leḍḍukhaṇḍādīni jānanti mayaṃ udakena temiyamānāti. Napi udakaṃ jānāti ahaṃ [Pg.356] leḍḍukhaṇḍādīni tememīti, evameva na yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ vakkādīni vā jānanti mayi lohitaṃ ṭhitaṃ amhe vā temayamānaṃ ṭhitanti. Napi lohitaṃ jānāti ahaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā vakkādīni temayamānaṃ ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti lohitaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.

३३४. रक्तामध्ये, 'संसरणीय रक्त' (वाहणारे रक्त) हे असंबद्ध पित्ताप्रमाणे संपूर्ण शरीरात पसरून राहिलेले असते. 'संचित रक्त' (साठलेले रक्त) हे यकृताच्या खालच्या भागात भरून राहते, जे सुमारे एक प्रस्थ (एक माप) एवढे असते आणि ते वृक्क (मूत्रपिंड), हृदय, यकृत व फुफ्फुस यांना ओले करत राहते. त्या दोन्ही रक्तांपैकी संसरणीय रक्ताबाबतचा निर्णय असंबद्ध पित्तासारखाच समजावा. दुसऱ्या (संचित) रक्ताबाबत मात्र जसे एखाद्या जुन्या फुटलेल्या मातीच्या भांड्यावर पाऊस पडल्यास, त्या भांड्यातील पाणी खाली असलेल्या विटांच्या तुकड्यांना ओले करते, तेव्हा त्या विटांच्या तुकड्यांना हे माहीत नसते की, 'आम्ही पाण्याने ओले होत आहोत.' आणि पाण्यालाही हे माहीत नसते की, 'मी विटांच्या तुकड्यांना ओले करत आहे.' त्याचप्रमाणे, यकृताच्या खालच्या भागाला किंवा वृक्क इत्यादींना हे माहीत नसते की, 'माझ्यामध्ये रक्त राहिले आहे' किंवा 'ते आम्हाला ओले करत राहिले आहे.' रक्तालाही हे माहीत नसते की, 'मी यकृताचा खालचा भाग भरून वृक्क इत्यादींना ओले करत राहिले आहे.' हे सर्व धर्म (घटक) परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'रक्त' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, द्रवस्वरूप, बांधून ठेवणारा आणि आपोधातू (जलतत्त्व) आहे.

335. Sedo aggisantāpādikālesu kesalomakūpavivarāni pūretvā tiṭṭhati ceva paggharati ca. Tattha yathā udakā abbūḷhamattesu bhisamuḷālakumudanāḷakalāpesu na bhisādikalāpavivarāni jānanti amhehi udakaṃ paggharatīti. Napi bhisādikalāpavivarehi paggharantaṃ udakaṃ jānāti ahaṃ bhisādikalāpavivarehi paggharāmīti, evameva na kesalomakūpavivarāni jānanti amhehi sedo paggharatīti. Napi sedo jānāti ahaṃ kesalomakūpavivarehi paggharāmīti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti sedo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.

३३५. घाम हा अग्नीच्या उष्णतेच्या वेळी किंवा इतर प्रसंगी केस व रोमांच्या छिद्रांना भरून राहतो आणि पाझरतो. त्या घाम आणि छिद्रांच्या बाबतीत, जसे पाण्यातून नुकतेच बाहेर काढलेल्या कमळाच्या देठांच्या जुडीतून पाणी पाझरते, तेव्हा त्या कमळाच्या देठांच्या छिद्रांना हे माहीत नसते की, 'आमच्यामधून पाणी पाझरत आहे.' आणि त्या छिद्रांमधून पाझरणाऱ्या पाण्यालाही हे माहीत नसते की, 'मी कमळाच्या देठांच्या छिद्रांमधून पाझरत आहे.' उसीप्रमाणे, केस व रोमांच्या छिद्रांना हे माहीत नसते की, 'आमच्यामधून घाम पाझरत आहे.' आणि घामालाही हे माहीत नसते की, 'मी केस व रोमांच्या छिद्रांमधून पाझरत आहे.' हे सर्व धर्म परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'घाम' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, द्रवस्वरूप, बांधून ठेवणारा आणि आपोधातू आहे.

336. Medo thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito patthinnasineho. Tattha yathā haliddipilotikapaṭicchanne maṃsapuñje na maṃsapuñjo jānāti maṃ nissāya haliddipilotikā ṭhitāti. Napi haliddipilotikā jānāti ahaṃ maṃsapuñjaṃ nissāya ṭhitāti, evameva na sakalasarīre jaṅghādīsu vā maṃsaṃ jānāti maṃ nissāya medo ṭhitoti. Napi medo jānāti ahaṃ sakalasarīre jaṅghādīsu vā maṃsaṃ nissāya ṭhitoti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti medo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto patthinnayūso ābandhanākāro āpodhātūti.

३३६. मेद (चरबी) हा लठ्ठ माणसाच्या संपूर्ण शरीरात पसरलेला असतो आणि कृश (अडकुळसर) माणसाच्या पोटरीच्या मांसाचा इत्यादींचा आश्रय घेऊन राहिलेला घट्ट तेलकट पदार्थ आहे. त्या मेद आणि त्याच्या स्थानाच्या बाबतीत, जसे हळदीने रंगवलेल्या जुन्या कापडाने झाकलेल्या मांसाच्या ढिगाऱ्याला हे माहीत नसते की, 'माझा आश्रय घेऊन हळदीचे कापड राहिले आहे.' आणि हळदीच्या कापडालाही हे माहीत नसते की, 'मी मांसाच्या ढिगाऱ्याचा आश्रय घेऊन राहिले आहे.' त्याचप्रमाणे, संपूर्ण शरीरातील किंवा पोटरी इत्यादींमधील मांसाला हे माहीत नसते की, 'माझा आश्रय घेऊन मेद राहिला आहे.' आणि मेदालाही हे माहीत नसते की, 'मी संपूर्ण शरीरातील किंवा पोटरी इत्यादींमधील मांसाचा आश्रय घेऊन राहिलो आहे.' हे सर्व धर्म परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'मेद' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, घट्ट रसस्वरूप, बांधून ठेवणारा आणि आपोधातू आहे.

337. Assu [Pg.357] yadā sañjāyati tadā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā. Tattha yathā udakapuṇṇesu taruṇatālaṭṭhikūpakesu na taruṇatālaṭṭhikūpakā jānanti amhesu udakaṃ ṭhitanti. Napi taruṇatālaṭṭhikūpakesu udakaṃ jānāti ahaṃ taruṇatālaṭṭhikūpakesu ṭhitanti, evameva na akkhikūpakā jānanti amhesu assu ṭhitanti. Napi assu jānāti ahaṃ akkhikūpakesu ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti assu nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.

३३७. अश्रू जेव्हा उत्पन्न होतात, तेव्हा ते डोळ्यांच्या खोबणीत भरून राहतात किंवा वाहतात. त्या अश्रू आणि डोळ्यांच्या खोबणीच्या बाबतीत, जसे पाण्याने भरलेल्या कोवळ्या ताडाच्या बियांच्या खोबणीला हे माहीत नसते की, 'आमच्यामध्ये पाणी राहिले आहे.' आणि त्या कोवळ्या ताडाच्या बियांच्या खोबणीतील पाण्यालाही हे माहीत नसते की, 'मी कोवळ्या ताडाच्या बियांच्या खोबणीत राहिले आहे.' त्याचप्रमाणे, डोळ्यांच्या खोबणीला हे माहीत नसते की, 'आमच्यामध्ये अश्रू राहिले आहेत.' आणि अश्रूंनाही हे माहीत नसते की, 'मी डोळ्यांच्या खोबणीत राहिलो आहे.' हे सर्व धर्म परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'अश्रू' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, द्रवस्वरूप, बांधून ठेवणारा आणि आपोधातू आहे.

338. Vasā aggisantāpādikāle hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhi nāsāpuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhitavilīnasneho. Tattha yathā pakkhittatele ācāme na ācāmo jānāti maṃ telaṃ ajjhottharitvā ṭhitanti. Napi telaṃ jānāti ahaṃ ācāmaṃ ajjhottharitvā ṭhitanti, evameva na hatthatalādippadeso jānāti maṃ vasā ajjhottharitvā ṭhitāti. Napi vasā jānāti ahaṃ hatthatalādippadesaṃ ajjhottharitvā ṭhitāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti vasā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.

३३८. वसा (वितळलेली चरबी/तेलकट द्रव) ही अग्नीच्या उष्णतेच्या वेळी तळहात, हाताची पाठ, तळपाय, पायाची पाठ, नाकपुड्या, कपाळ आणि खांदे यांवर पसरलेला वितळलेला तेलकट पदार्थ आहे. त्या वसा आणि तिच्या स्थानाच्या बाबतीत, जसे तेल टाकलेल्या भाताच्या कांजीला (पेजेला) हे माहीत नसते की, 'मला तेलाने व्यापून राहिले आहे.' आणि तेलालाही हे माहीत नसते की, 'मी भाताच्या कांजीला व्यापून राहिले आहे.' त्याचप्रमाणे, तळहात इत्यादी भागांना हे माहीत नसते की, 'मला वसेने व्यापून राहिले आहे.' आणि वसेलाही हे माहीत नसते की, 'मी तळहात इत्यादी भागांना व्यापून राहिले आहे.' हे सर्व धर्म परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'वसा' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, द्रवस्वरूप, बांधून ठेवणारा आणि आपोधातू आहे.

339. Kheḷo tathārūpe kheḷuppattipaccaye sati ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhātale tiṭṭhati. Tattha yathā abbocchinnaudakanissande nadītīrakūpake na kūpatalaṃ jānāti mayi udakaṃ santiṭṭhatīti. Napi udakaṃ jānāti ahaṃ kūpatale santiṭṭhāmīti, evameva na jivhātalaṃ jānāti mayi ubhohi kapolapassehi orohitvā kheḷo ṭhitoti. Napi kheḷo jānāti ahaṃ ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhātale ṭhitoti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kheḷo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.

३३९. लाळ ही तशा प्रकारची लाळ उत्पन्न करणारी कारणे (जसे आंबट फळ इत्यादी) असताना दोन्ही गालांच्या बाजूंनी खाली उतरून जिभेच्या पृष्ठभागावर राहते. त्या लाळ आणि जिभेच्या पृष्ठभागाच्या बाबतीत, जसे नदीकाठच्या विहिरीत सतत पाणी पाझरत असताना, विहिरीच्या तळाला हे माहीत नसते की, 'माझ्यामध्ये पाणी साठले आहे.' आणि पाण्यालाही हे माहीत नसते की, 'मी विहिरीच्या तळावर साठलो आहे.' त्याचप्रमाणे, जिभेच्या पृष्ठभागाला हे माहीत नसते की, 'माझ्यावर दोन्ही गालांच्या बाजूंनी खाली उतरून लाळ राहिली आहे.' आणि लाळेलाही हे माहीत नसते की, 'मी दोन्ही गालांच्या बाजूंनी खाली उतरून जिभेच्या पृष्ठभागावर राहिली आहे.' हे सर्व धर्म परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'लाळ' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, द्रवस्वरूप, बांधून ठेवणारा आणि आपोधातू आहे.

340. Siṅghāṇikā [Pg.358] yadā sañjāyati, tadā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā. Tattha yathā pūtidadhibharitāya sippikāya na sippikā jānāti mayi pūtidadhi ṭhitanti. Napi pūtidadhi jānāti ahaṃ sippikāya ṭhitanti, evameva na nāsāpuṭā jānanti amhesu siṅghāṇikā ṭhitāti. Napi siṅghāṇikā jānāti ahaṃ nāsāpuṭesu ṭhitāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti siṅghāṇikā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.

३४०. शेंबूड जेव्हा उत्पन्न होतो, तेव्हा तो नाकपुड्यांमध्ये भरून राहतो किंवा वाहतो. त्या शेंबूड आणि नाकपुड्यांच्या बाबतीत, जसे कुजलेल्या दह्याने भरलेल्या शिंपलेला हे माहीत नसते की, 'माझ्यामध्ये कुजलेले दही राहिले आहे.' आणि कुजलेल्या दह्यालाही हे माहीत नसते की, 'मी शिंपल्यामध्ये राहिले आहे.' उसीप्रमाणे, नाकपुड्यांना हे माहीत नसते की, 'आमच्यामध्ये शेंबूड राहिला आहे.' आणि शेंबडालाही हे माहीत नसते की, 'मी नाकपुड्यांमध्ये राहिलो आहे.' हे सर्व धर्म परस्परांचा विचार व चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'शेंबूड' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, द्रवस्वरूप, बांधून ठेवणारा आणि आपोधातू आहे.

341. Lasikā aṭṭhikasandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā asītisatasandhīsu ṭhitā. Tattha yathā telabbhañjite akkhe na akkho jānāti maṃ telaṃ abbhañjitvā ṭhitanti. Napi telaṃ jānāti ahaṃ akkhaṃ abbhañjitvā ṭhitanti, evameva na asītisatasandhayo jānanti lasikā amhe abbhañjitvā ṭhitāti. Napi lasikā jānāti ahaṃ asītisatasandhayo abbhañjitvā ṭhitāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti lasikā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.

३४१. लसिका (सांध्यांमधील द्रव) ही हाडांच्या सांध्यांचे वंगणाचे कार्य करत एकशे ऐंशी सांध्यांमध्ये स्थित असते. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे तेलाने माखलेल्या कण्याला (अक्षाला) हे माहीत नसते की, 'तेल मला माखून राहिले आहे,' आणि तेलालाही हे माहीत नसते की, 'मी कण्याला माखून राहिले आहे,' त्याचप्रमाणे एकशे ऐंशी सांध्यांना हे माहीत नसते की, 'लसिका आम्हाला माखून राहिली आहे.' आणि लसिकेलाही हे माहीत नसते की, 'मी एकशे ऐंशी सांध्यांना माखून राहिली आहे.' हे सर्व धर्म (भौतिक घटक) परस्परांचा विचार किंवा चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'लसिका' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, द्रवस्वरूप आणि बांधून ठेवण्याच्या स्वरूपाची 'आपोधातू' (जलतत्त्व) आहे.

342. Muttaṃ vatthissa abbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā candanikāya pakkhitte amukhe ravaṇaghaṭe na ravaṇaghaṭo jānāti mayi candanikāraso ṭhitoti. Napi candanikāraso jānāti ahaṃ ravaṇaghaṭe ṭhitoti, evameva na vatthi jānāti mayi muttaṃ ṭhitanti. Napi muttaṃ jānāti ahaṃ vatthimhi ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti muttaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.

३४२. मूत्र हे मूत्राशयाच्या आत स्थित असते. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे सांडपाण्याच्या कुंडात (गटारात) टाकलेल्या तोंड नसलेल्या मातीच्या भांड्याला हे माहीत नसते की, 'माझ्यामध्ये सांडपाणी स्थित आहे,' आणि सांडपाण्यालाही हे माहीत नसते की, 'मी मातीच्या भांड्यात स्थित आहे,' त्याचप्रमाणे मूत्राशयाला हे माहीत नसते की, 'माझ्यामध्ये मूत्र स्थित आहे.' आणि मूत्रालाही हे माहीत नसते की, 'मी मूत्राशयात स्थित आहे.' हे सर्व धर्म परस्परांचा विचार किंवा चिंतन करण्यापासून रहित आहेत. अशा प्रकारे, या शरीरात 'मूत्र' नावाचा हा एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, द्रवस्वरूप आणि बांधून ठेवण्याच्या स्वरूपाची 'आपोधातू' (जलतत्त्व) आहे.

343. Evaṃ kesādīsu manasikāraṃ pavattetvā yena santappati, ayaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto paripācanākāro tejodhātūti, yena jīrīyati, yena [Pg.359] pariḍayhati, yena asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, ayaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto paripācanākāro tejodhātūti evaṃ tejokoṭṭhāsesu manasikāro pavattetabbo.

३४३. अशा प्रकारे केसांपासून सुरुवात करून मनस्कार प्रवृत्त करून, ज्या (उष्णतेने) शरीर संतप्त होते (तापते), 'हा या शरीरातील एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, परिपक्व करणाऱ्या (पचवणाऱ्या) स्वभावाची तेजोधातू (अग्नितत्त्व) आहे'; ज्या (उष्णतेने) शरीर जीर्ण होते (वृद्ध होते); ज्या (उष्णतेने) शरीर जळते (दाह होतो); आणि ज्या (उष्णतेने) खाल्लेले, प्यालेले, चावलेले व चाखलेले अन्न चांगल्या प्रकारे पचते, 'हा या शरीरातील एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, परिपक्व करणाऱ्या स्वभावाची तेजोधातू आहे' - अशा प्रकारे तेजोधातूच्या भागांवर मनस्कार प्रवृत्त करावा.

344. Tato uddhaṅgame vāte uddhaṅgamavasena pariggahetvā adhogame adhogamavasena, kucchisaye kucchisayavasena, koṭṭhāsaye koṭṭhāsayavasena, aṅgamaṅgānusārimhi aṅgamaṅgānusārivasena, assāsapassāse assāsapassāsavasena pariggahetvā uddhaṅgamā vātā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto vitthambhanākāro vāyodhātūti, adhogamā vātā nāma, kucchisayā vātā nāma, koṭṭhāsayā vātā nāma, aṅgamaṅgānusārino vātā nāma, assāsapassāsā vātā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto vitthambhanākāro vāyodhātūti evaṃ vāyokoṭṭhāsesu manasikāro pavattetabbo. Tassevaṃ pavattamanasikārassa dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati.

३४४. त्यानंतर, वर जाणाऱ्या वायूंना (उर्ध्वगामी वायू) वर जाणाऱ्या वायूच्या रूपाने ग्रहण करून, खाली जाणाऱ्या वायूंना (अधोगामी वायू) खाली जाणाऱ्या वायूच्या रूपाने, कोठ्यातील (पोटातील) वायूंना कोठ्यातील वायूच्या रूपाने, आतड्यांमधील वायूंना आतड्यांमधील वायूच्या रूपाने, अंगप्रत्यंगात संचार करणाऱ्या वायूंना अंगप्रत्यंगात संचार करणाऱ्या वायूच्या रूपाने, आणि श्वासोच्छ्वासाच्या वायूंना श्वासोच्छ्वासाच्या वायूच्या रूपाने ग्रहण करून - 'वर जाणारे वायू नावाचा या शरीरात एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, आधार देणाऱ्या (स्तंभन करणाऱ्या) स्वभावाची वायोधातू (वायू तत्त्व) आहे'; तसेच 'खाली जाणारे वायू', 'कोठ्यातील वायू', 'आतड्यांमधील वायू', 'अंगप्रत्यंगात संचार करणारे वायू' आणि 'श्वासोच्छ्वासाचे वायू' नावाचा या शरीरात एक स्वतंत्र भाग आहे, जो अचेतन, अव्याकृत, शून्य, जीवविरहित, आधार देणाऱ्या स्वभावाची वायोधातू आहे - अशा प्रकारे वायोधातूच्या भागांवर मनस्कार प्रवृत्त करावा. अशा प्रकारे मनस्कार प्रवृत्त करणाऱ्या त्या साधकाला धातू स्पष्ट होतात. त्या धातूंचे वारंवार चिंतन व मनन करणाऱ्या साधकाला पूर्वोक्त पद्धतीनेच उपचार समाधी प्राप्त होते.

345. Yassa pana evaṃ bhāvayato kammaṭṭhānaṃ na ijjhati, tena salakkhaṇasaṅkhepato bhāvetabbaṃ. Kathaṃ? Vīsatiyā koṭṭhāsesu thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti vavatthapetabbaṃ. Tattheva ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti. Paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti. Vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti.

३४५. परंतु, ज्या साधकाची अशा प्रकारे भावना (ध्यान) करत असतानाही कर्मस्थान (ध्यानविषय) सिद्ध होत नाही, त्याने स्वलक्षण-संक्षेपाने (स्वतःच्या लक्षणांच्या संक्षेपाने) भावना करावी. ती कशी करावी? वीस भागांमध्ये (पठवी कोठ्ठासांमध्ये) जे कठीणपणाचे लक्षण आहे, त्याला 'पठवीधातू' (पृथ्वीतत्त्व) म्हणून निश्चित करावे. त्याच भागांमध्ये जे बांधून ठेवण्याचे (एकत्र आणण्याचे) लक्षण आहे, त्याला 'आपोधातू' (जलतत्त्व) म्हणून; जे परिपक्व करण्याचे (पचवण्याचे) लक्षण आहे, त्याला 'तेजोधातू' (अग्नितत्त्व) म्हणून; आणि जे आधार देण्याचे (स्तंभन करण्याचे) लक्षण आहे, त्याला 'वायोधातू' (वायू तत्त्व) म्हणून निश्चित करावे.

Dvādasasu koṭṭhāsesu ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti vavatthapetabbaṃ. Tattheva paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti. Vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti. Thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti.

बारा भागांमध्ये (आपो कोठ्ठासांमध्ये) जे बांधून ठेवण्याचे लक्षण आहे, त्याला 'आपोधातू' म्हणून निश्चित करावे. त्याच भागांमध्ये जे परिपक्व करण्याचे लक्षण आहे, त्याला 'तेजोधातू' म्हणून; जे आधार देण्याचे लक्षण आहे, त्याला 'वायोधातू' म्हणून; आणि जे कठीणपणाचे लक्षण आहे, त्याला 'पठवीधातू' म्हणून निश्चित करावे.

Catūsu koṭṭhāsesu paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti vavatthapetabbaṃ. Tena avinibhuttaṃ vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti. Thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti. Ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti.

चार भागांमध्ये (तेजो कोठ्ठासांमध्ये) जे परिपक्व करण्याचे लक्षण आहे, त्याला 'तेजोधातू' म्हणून निश्चित करावे. त्या तेजोधातूपासून अविभक्त (वेगळे न करता येणारे) जे आधार देण्याचे लक्षण आहे, त्याला 'वायोधातू' म्हणून; जे कठीणपणाचे लक्षण आहे, त्याला 'पठवीधातू' म्हणून; आणि जे बांधून ठेवण्याचे लक्षण आहे, त्याला 'आपोधातू' म्हणून निश्चित करावे.

Chasu [Pg.360] koṭṭhāsesu vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti vavatthapetabbaṃ. Tattheva thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti. Ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti. Paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti. Tassevaṃ vavatthāpayato dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati.

सहा भागांमध्ये (वायो कोठ्ठासांमध्ये) जे आधार देण्याचे लक्षण आहे, त्याला 'वायोधातू' म्हणून निश्चित करावे. त्याच भागांमध्ये जे कठीणपणाचे लक्षण आहे, त्याला 'पठवीधातू' म्हणून; जे बांधून ठेवण्याचे लक्षण आहे, त्याला 'आपोधातू' म्हणून; आणि जे परिपक्व करण्याचे लक्षण आहे, त्याला 'तेजोधातू' म्हणून निश्चित करावे. अशा प्रकारे निश्चित करणाऱ्या त्या साधकाला धातू स्पष्ट होतात. त्या धातूंचे वारंवार चिंतन व मनन करणाऱ्या साधकाला पूर्वोक्त पद्धतीनेच उपचार समाधी प्राप्त होते.

346. Yassa pana evampi bhāvayato kammaṭṭhānaṃ na ijjhati, tena salakkhaṇavibhattito bhāvetabbaṃ. Kathaṃ? Pubbe vuttanayeneva kesādayo pariggahetvā kesamhi thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti vavatthapetabbaṃ. Tattheva ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti. Paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti. Vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti. Evaṃ sabbakoṭṭhāsesu ekekasmiṃ koṭṭhāse catasso catasso dhātuyo vavatthapetabbā. Tassevaṃ vavatthāpayato dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati.

३४६. परंतु, ज्या साधकाची अशा प्रकारे भावना करत असतानाही कर्मस्थान सिद्ध होत नाही, त्याने स्वलक्षण-विभागाने (स्वतःच्या लक्षणांच्या विश्लेषणाने) भावना करावी. ती कशी करावी? पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच केसां आदींना ग्रहण करून, केसांमध्ये जे कठीणपणाचे लक्षण आहे, त्याला 'पठवीधातू' म्हणून निश्चित करावे. त्याच केसांमध्ये जे बांधून ठेवण्याचे लक्षण आहे, त्याला 'आपोधातू' म्हणून; जे परिपक्व करण्याचे लक्षण आहे, त्याला 'तेजोधातू' म्हणून; आणि जे आधार देण्याचे लक्षण आहे, त्याला 'वायोधातू' म्हणून निश्चित करावे. अशा प्रकारे सर्व भागांमध्ये, प्रत्येक एका भागात चार-चार धातू निश्चित कराव्यात. अशा प्रकारे निश्चित करणाऱ्या त्या साधकाला धातू स्पष्ट होतात. त्या धातूंचे वारंवार चिंतन व मनन करणाऱ्या साधकाला पूर्वोक्त पद्धतीनेच उपचार समाधी प्राप्त होते.

Apica kho pana vacanatthato, kalāpato, cuṇṇato, lakkhaṇādito, samuṭṭhānato, nānattekattato, vinibbhogāvinibbhogato, sabhāgavisabhāgato, ajjhattikabāhiravisesato, saṅgahato, paccayato, asamannāhārato, paccayavibhāgatoti imehipi ākārehi dhātuyo manasikātabbā.

शिवाय, (१) वचनार्थ (शब्दाचा अर्थ) द्वारे, (२) कलाप (समूह) द्वारे, (३) चूर्ण (सूक्ष्म कण) द्वारे, (४) लक्षण आदींद्वारे, (५) समुत्थान (उत्पत्तीचे कारण) द्वारे, (६) नानात्व-एकत्व (भिन्नता व एकता) द्वारे, (७) विनिभोग-अविनिभोग (विभक्तता व अविभक्तता) द्वारे, (८) सभाग-विसभाग (समानता व असमानता) द्वारे, (९) आध्यात्मिक-बाह्य विशेष (अंतर्गत व बाह्य भेद) द्वारे, (१०) संग्रह द्वारे, (११) प्रत्यय (कारण/प्रत्यय) द्वारे, (१२) असमन्नाहार (अविचार/अमनस्कार) द्वारे, आणि (१३) प्रत्यय-विभाग (प्रत्ययांचे वर्गीकरण) द्वारे - या तेरा प्रकारांनी देखील धातूंचे मनन (मनस्कार) करावे.

347. Tattha vacanatthato manasikarontena patthaṭattā pathavī. Appoti āpiyati appāyatīti vā āpo. Tejatīti tejo. Vāyatīti vāyo. Avisesena pana salakkhaṇadhāraṇato dukkhādānato dukkhādhānato ca dhātūti. Evaṃ visesasāmaññavasena vacanatthato manasikātabbā.

३४७. त्यामध्ये, वचनार्थाद्वारे मनस्कार करणाऱ्याने (असा विचार करावा की) - विस्तृत व विशाल असल्यामुळे ती 'पठवी' (पृथ्वी) आहे. वाहून जाणे किंवा त्या त्या ठिकाणी पोहोचणे, अथवा कोरडे करणे, किंवा ओले करून वृद्धिंगत करणे या अर्थाने ती 'आपो' (जल) आहे. प्रखर असणे किंवा उष्णता देणे या अर्थाने ती 'तेजो' (अग्नी) आहे. हालचाल करणे किंवा विस्थापित करणे या अर्थाने ती 'वायो' (वायू) आहे. सामान्य अर्थाने पाहता, आपापले स्वलक्षण धारण करत असल्यामुळे, तसेच संसारातील दुःखाची निर्मिती करत असल्यामुळे, दुःखाचे कारण असल्यामुळे किंवा दुःखाचा साठा करण्याचे स्थान असल्यामुळे त्यांना 'धातू' म्हटले जाते. अशा प्रकारे विशेष आणि सामान्य अर्थांच्या आधारे वचनार्थाद्वारे (शब्दाच्या अर्थाद्वारे) धातूंचे मनन करावे.

348. Kalāpatoti yā ayaṃ kesā lomātiādinā nayena vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu, pittaṃ semhanti ca ādinā nayena dvādasahākārehi āpodhātu niddiṭṭhā, tattha yasmā –

३४८. कलाप (समूह) द्वारे मनन करण्याची पद्धत अशी आहे - केस, रोम इत्यादी वीस प्रकारांनी जी 'पठवीधातू' आणि पित्त, कफ इत्यादी बारा प्रकारांनी जी 'आपोधातू' सविस्तरपणे सांगितली गेली आहे, त्यामध्ये कारण की -

Vaṇṇo [Pg.361] gandho raso ojā, catasso cāpi dhātuyo;

Aṭṭhadhammasamodhānā, hoti kesāti sammuti;

Tesaṃyeva vinibbhogā, natthi kesāti sammuti.

वर्ण (रंग), गंध (वास), रस (चव), ओजा (पोषक घटक) आणि चार धातू - या आठ धर्मांच्या (घटकांच्या) एकत्र येण्यामुळे 'केस' अशी संज्ञा (पज्ञप्ती) निर्माण होते. परंतु, जेव्हा या आठ धर्मांचेच (ज्ञानाने) वेगवेगळे विश्लेषण केले जाते, तेव्हा 'केस' अशी कोणतीही संज्ञा उरत नाही.

Tasmā kesāpi aṭṭhadhammakalāpamattameva. Tathā lomādayoti. Yo panettha kammasamuṭṭhāno koṭṭhāso, so jīvitindriyena ca bhāvena ca saddhiṃ dasadhammakalāpopi hoti. Ussadavasena pana pathavīdhātu āpodhātūti saṅkhaṃ gato. Evaṃ kalāpato manasikātabbā.

म्हणूनच, केस देखील केवळ आठ धर्मांचा समूह (अट्ठधम्मकलाप) आहेत. त्याचप्रमाणे लव (रोम) इत्यादी देखील आहेत. परंतु, येथे जो कर्मसमुत्थान (कर्मामुळे उत्पन्न होणारा) भाग आहे, तो जीवितेंद्रिय आणि भाव (स्त्री-पुरुष भाव) यांच्यासह दहा धर्मांचा समूह (दसधम्मकलाप) देखील होतो. परंतु, प्रबळतेच्या प्रभावामुळे त्याला 'पृथ्वीधातू' किंवा 'आपोधातू' अशी संज्ञा प्राप्त होते. अशा प्रकारे समूहाच्या (कलाप) दृष्टीने मनसिकार करावा.

349. Cuṇṇatoti imasmiṃ hi sarīre majjhimena pamāṇena pariggayhamānā paramāṇubhedasañcuṇṇā sukhumarajabhūtā pathavīdhātu doṇamattā siyā. Sā tato upaḍḍhappamāṇāya āpodhātuyā saṅgahitā, tejodhātuyā anupālitā vāyodhātuyā vitthambhitā na vikiriyati na viddhaṃsiyati, avikiriyamānā aviddhaṃsiyamānā anekavidhaṃ itthipurisaliṅgādibhāvavikappaṃ upagacchati, aṇuthūladīgharassathirakathinādibhāvañca pakāseti.

३४९. चूर्ण (बारीक कणांच्या) रूपाने मनसिकार कसा करावा? या शरीरात मध्यम प्रमाणाने विचार केला असता, परमाणूंच्या रूपात अत्यंत सूक्ष्म धुळीसारखी झालेली पृथ्वीधातू एका द्रोण (एक माप) प्रमाणाची असावी. ती पृथ्वीधातू तिच्या अर्ध्या प्रमाणाच्या आपोधातूने एकत्र बांधलेली (संग्रहित), तेजोधातूने रक्षिलेली (अनुपालित) आणि वायोधातूने आधार दिलेली (विस्तंभित) असल्याने विखुरली जात नाही आणि नष्ट होत नाही. विखुरली न जाता आणि नष्ट न होता ती स्त्री-पुरुष इत्यादी विविध आकारांच्या रूपाला प्राप्त होते आणि लहान-मोठे, लांब-आखाड, स्थिर-कठीण इत्यादी अवस्था प्रकट करते.

Yūsagatā ābandhanākārabhūtā panettha āpodhātu pathavīpatiṭṭhitā tejānupālitā vāyovitthambhitā na paggharati na parissavati, apaggharamānā aparissavamānā pīṇitapīṇitabhāvaṃ dasseti.

तसेच, या शरीरात रसाच्या (द्रवाच्या) स्वरूपात असलेली आणि बांधून ठेवण्याचे कार्य करणारी आपोधातू पृथ्वीधातूवर प्रतिष्ठित असून, तेजोधातूने रक्षिलेली आणि वायोधातूने आधार दिलेली असल्याने ती पाझरत नाही किंवा वाहून जात नाही. न पाझरता आणि न वाहून जाता ती शरीराची पुष्टता (सतेजता) दर्शवते.

Asitapītādipācakā cettha usumākārabhūtā uṇhattalakkhaṇā tejodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā vāyovitthambhitā imaṃ kāyaṃ paripāceti, vaṇṇasampattiñcassa āvahati. Tāya ca pana paripācito ayaṃ kāyo na pūtibhāvaṃ dasseti.

आणि या शरीरात खाल्लेले, पिलेले इत्यादी अन्न पचवणारी, उष्णतेच्या स्वरूपात असणारी आणि उष्णता हे लक्षण असणारी तेजोधातू पृथ्वीधातूवर प्रतिष्ठित असून, आपोधातूने संग्रहित आणि वायोधातूने आधार दिलेली असल्याने या शरीराला परिपक्व (उष्ण) ठेवते आणि शरीराला उत्तम वर्ण (कांती) प्रदान करते. आणि त्या तेजोधातूने परिपक्व ठेवल्यामुळे हे शरीर सडत नाही (दुर्गंधीयुक्त होत नाही).

Aṅgamaṅgānusaṭā cettha samudīraṇavitthambhanalakkhaṇā vāyodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā tejānupālitā imaṃ kāyaṃ vitthambheti. Tāya ca pana vitthambhito ayaṃ kāyo na paripatati, ujukaṃ saṇṭhāti. Aparāya vāyodhātuyā samabbhāhato gamanaṭṭhānanisajjāsayanairiyāpathesu viññattiṃ dasseti, samiñjeti, sampasāreti, hatthapādaṃ lāḷeti. Evametaṃ itthipurisādibhāvena bālajanavañcanaṃ māyārūpasadisaṃ dhātuyantaṃ pavattatīti evaṃ cuṇṇato manasikātabbā.

तसेच, या शरीरात सर्व अवयवांमध्ये पसरलेली, गती देणे (समुदीरण) आणि आधार देणे (विस्तंभन) हे लक्षण असणारी वायोधातू पृथ्वीधातूवर प्रतिष्ठित असून, आपोधातूने संग्रहित आणि तेजोधातूने रक्षिलेली असल्याने या शरीराला आधार देते (ताठ ठेवते). आणि त्या वायोधातूने आधार दिल्यामुळे हे शरीर खाली पडत नाही, तर ताठ उभे राहते. दुसऱ्या एका प्रेरक वायोधातूने प्रेरित होऊन ते चालणे, उभे राहणे, बसणे, झोपणे या शारीरिक हालचालींमध्ये (इरियापथांमध्ये) विज्ञाप्ती (इच्छा) प्रकट करते, अवयव आकुंचन पावते, प्रसरण पावते आणि हात-पाय हलवते. अशा प्रकारे, स्त्री-पुरुष इत्यादी रूपाने अज्ञानी लोकांना भुरळ पाडणारे, जादूच्या बाहुलीसारखे हे धातूंचे यंत्र कार्यरत राहते – अशा प्रकारे चूर्ण रूपाने मनसिकार करावा.

350. Lakkhaṇāditoti [Pg.362] pathavīdhātu kiṃ lakkhaṇā, kiṃ rasā, kiṃ paccupaṭṭhānāti evaṃ catassopi dhātuyo āvajjetvā pathavīdhātu kakkhaḷattalakkhaṇā, patiṭṭhānarasā, sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā. Āpodhātu paggharaṇalakkhaṇā, brūhanarasā, saṅgahapaccupaṭṭhānā. Tejodhātu uṇhattalakkhaṇā, paripācanarasā, maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā. Vāyodhātu vitthambhanalakkhaṇā, samudīraṇarasā. Abhinīhārapaccupaṭṭhānāti evaṃ lakkhaṇādito manasikātabbā.

३५०. लक्षण इत्यादींच्या दृष्टीने मनसिकार कसा करावा? पृथ्वीधातूचे लक्षण काय आहे, रस (कार्य) काय आहे, आणि पच्चुपट्ठान (प्रकटीकरण) काय आहे? अशा प्रकारे चारही धातूंचे चिंतन करून: पृथ्वीधातू ही कठीणपणाचे लक्षण असणारी (कक्खळत्तलक्खणा), आधार देण्याचे कार्य असणारी (पतिट्ठानरसा) आणि स्वीकार करण्याचे प्रकटीकरण असणारी (सम्पटिच्छनपच्चुपट्ठाना) आहे. आपोधातू ही पाझरण्याचे लक्षण असणारी (पग्घरणलक्खणा), पुष्ट करण्याचे कार्य असणारी (ब्रूहणरसा) आणि एकत्र बांधण्याचे प्रकटीकरण असणारी (संगहपच्चुपट्ठाना) आहे. तेजोधातू ही उष्णतेचे लक्षण असणारी (उण्हत्तलक्खणा), पचवण्याचे कार्य असणारी (परिपाचनरसा) आणि कोमलता प्रदान करण्याचे प्रकटीकरण असणारी (मद्दवानुप्पदानपच्चुपट्ठाना) आहे. वायोधातू ही आधार देण्याचे लक्षण असणारी (वित्थम्भनलक्खणा), गती देण्याचे कार्य असणारी (समुदीरणरसा) आणि पुढे नेण्याचे प्रकटीकरण असणारी (अभिनीहारपच्चुपट्ठाना) आहे. अशा प्रकारे लक्षण इत्यादींच्या दृष्टीने मनसिकार करावा.

351. Samuṭṭhānatoti ye ime pathavīdhātuādīnaṃ vitthārato dassanavasena kesādayo dvācattālīsa koṭṭhāsā dassitā. Tesu udariyaṃ karīsaṃ pubbo muttanti ime cattāro koṭṭhāsā utusamuṭṭhānāva. Assu sedo kheḷo siṅghāṇikāti ime cattāro utucittasamuṭṭhānā. Asitādiparipācako tejo kammasamuṭṭhānova. Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāva. Avasesā sabbepi catusamuṭṭhānāti evaṃ samuṭṭhānato manasikātabbā.

३५१. समुत्थान (उत्पत्तीचे कारण) च्या दृष्टीने मनसिकार कसा करावा? पृथ्वीधातू इत्यादींच्या सविस्तर वर्णनानुसार जे केसांपासून सुरू होणारे बेचाळीस (४२) भाग (कोट्ठास) दाखवले आहेत, त्या बेचाळीस भागांपैकी आमाशयातील अन्न (उदरिय), मलमूत्र (करीस), पू (पुब्ब) आणि मूत्र (मुत्त) हे चार भाग केवळ ऋतूमुळे उत्पन्न होणारे (ऋतुसमुत्थान) आहेत. अश्रू (अस्सु), घाम (सेद), लाळ (खेळ) आणि शेंबूड (सिंघाणिका) हे चार भाग ऋतू आणि चित्त या दोन्हीमुळे उत्पन्न होणारे (ऋतुचित्तसमुत्थान) आहेत. खाल्लेले अन्न पचवणारी तेजोधातू केवळ कर्मामुळे उत्पन्न होणारी (कर्मसमुत्थान) आहे. श्वासोच्छ्वास केवळ चित्तामुळे उत्पन्न होणारा (चित्तसमुत्थान) आहे. उर्वरित सर्व (३२) भाग चारही कारणांमुळे उत्पन्न होणारे (चतुसमुत्थान) आहेत. अशा प्रकारे समुत्थानाच्या दृष्टीने मनसिकार करावा.

352. Nānattekattatoti sabbāsampi dhātūnaṃ salakkhaṇādito nānattaṃ. Aññāneva hi pathavīdhātuyā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānāni. Aññāni āpodhātuādīnaṃ. Evaṃ lakkhaṇādivasena pana kammasamuṭṭhānādivasena ca nānattabhūtānampi etāsaṃ rūpamahābhūtadhātudhammaaniccādivasena ekattaṃ hoti. Sabbāpi hi dhātuyo ruppanalakkhaṇaṃ anatītattā rūpāni. Mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtāni.

३५२. नानात्व (भिन्नता) आणि एकत्व (एकता) च्या दृष्टीने मनसिकार कसा करावा? सर्व धातूंचे आपापल्या लक्षणांच्या आधारे नानात्व (भिन्नता) आहे. कारण पृथ्वीधातूचे लक्षण, रस आणि पच्चुपट्ठान हे वेगळेच आहेत, आणि आपोधातू इत्यादींचे वेगळे आहेत. अशा प्रकारे लक्षण इत्यादींच्या आधारे आणि कर्मसमुत्थान इत्यादींच्या आधारे भिन्न असूनही, रूपत्व, महाभूतत्व, धातुत्व, धम्मत्व आणि अनित्यत्व इत्यादींच्या आधारे या चारही धातूंमध्ये एकत्व (समानता) आहे. कारण सर्वच धातू रूपण (बदलणे/विकार पावणे) या लक्षणाचा अतिरेक करत नसल्याने (त्या लक्षणाचा त्याग करत नसल्याने) 'रूप' म्हटल्या जातात. आणि 'महंतपातुभाव' (मोठ्या प्रमाणावर प्रकट होणे) इत्यादी कारणांमुळे त्यांना 'महाभूत' म्हटले जाते.

Mahantapātubhāvādīhīti etā hi dhātuyo mahantapātubhāvato, mahābhūtasāmaññato, mahāparihārato, mahāvikārato, mahattā bhūtattā cāti imehi kāraṇehi mahābhūtānīti vuccanti.

'महंतपातुभाव इत्यादी कारणांमुळे' याचा सविस्तर अर्थ असा की, या धातूंना महंतपातुभाव (मोठ्या प्रमाणावर प्रकट होणे), महाभूतसामान्यता (जादूगारासारखे असणे), महापरिहार (मोठ्या प्रमाणावर सांभाळ केला जाणे), महाविकार (मोठ्या प्रमाणावर विकार पावणे), आणि महान व विद्यमान (भूत) असणे या कारणांमुळे 'महाभूत' असे म्हटले जाते.

Tattha mahantapātubhāvatoti etāni hi anupādinnasantānepi upādinnasantānepi mahantāni pātubhūtāni. Tesaṃ anupādinnasantāne –

त्यामध्ये 'महंतपातुभाव' (मोठ्या प्रमाणावर प्रकट होणे) या कारणाविषयी सांगायचे तर, या धातू अनुपादिन्न (चेतना नसलेल्या/सजीव नसलेल्या) संतानामध्ये आणि उपादिन्न (चेतना असलेल्या/सजीव) संतानामध्ये देखील मोठ्या प्रमाणावर प्रकट होतात. त्यापैकी अनुपादिन्न संतानामध्ये –

Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharāti. –

दोन लाख आणि चाळीस हजार (योजन) जाडीची ही पृथ्वी मानली गेली आहे.

Ādinā nayena mahantapātubhāvatā buddhānussatiniddese vuttāva.

अशा प्रकारच्या पद्धतीने 'बुद्धानुस्सतिनिद्देस' मध्ये महंतपातुभावाचे वर्णन आधीच केले गेले आहे.

Upādinnasantānepi [Pg.363] macchakacchapadevadānavādisarīravasena mahantāneva pātubhūtāni. Vuttañhetaṃ ‘‘santi, bhikkhave, mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā’’tiādi.

उपादिन्न (सजीव) संतानामध्ये देखील मासे, कासव, देव, दानव इत्यादींच्या शरीराच्या रूपाने या धातू मोठ्या प्रमाणावरच प्रकट होतात. म्हणूनच असे म्हटले गेले आहे की, 'भिक्खूहो! महासागरात शंभर योजन आकाराचे शरीर (अत्तभाव) असणारे प्राणी देखील आहेत' इत्यादी.

Mahābhūtasāmaññatoti etāni hi yathā māyākāro amaṇiṃyeva udakaṃ maṇiṃ katvā dasseti, asuvaṇṇaṃyeva leḍḍuṃ suvaṇṇaṃ katvā dasseti.

'महाभूतसामान्यता' (जादूगारासारखे असणे) या कारणाविषयी सांगायचे तर, ज्याप्रमाणे एखादा जादूगार मणी नसलेल्या पाण्याला मणी बनवून दाखवतो, सोन्याचा नसलेला मातीचा ढेकूळ सोन्याचा बनवून दाखवतो,

Yathā ca sayaṃ neva yakkho na yakkhī samāno yakkhabhāvampi yakkhibhāvampi dasseti, evameva sayaṃ anīlāneva hutvā nīlaṃ upādārūpaṃ dassenti, apītāni alohitāni anodātāneva hutvā odātaṃ upādārūpaṃ dassentīti māyākāramahābhūtasāmaññato mahābhūtāni.

आणि ज्याप्रमाणे तो स्वतः यक्ष किंवा यक्षिणी नसतानाही यक्षाचे किंवा यक्षिणीचे रूप दाखवतो, त्याचप्रमाणे हे महाभूत स्वतः निळे नसतानाही निळ्या रंगाचे उपादारूप दाखवतात; स्वतः पिवळे, तांबडे किंवा पांढरे नसतानाही पांढऱ्या रंगाचे उपादारूप दाखवतात. अशा प्रकारे जादूगारासारखे असण्याच्या समानतेमुळे त्यांना 'महाभूत' म्हटले जाते.

Yathā ca yakkhādīni mahābhūtāni yaṃ gaṇhanti, neva nesaṃ tassa anto na bahi ṭhānaṃ upalabbhati, na ca taṃ nissāya na tiṭṭhanti, evameva tānipi neva aññamaññassa anto na bahi ṭhitāni hutvā upalabbhanti, na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhantīti acinteyyaṭṭhānatāya yakkhādimahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni. Yathā ca yakkhinīsaṅkhātāni mahābhūtāni manāpehi vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehi attano bhayānakabhāvaṃ paṭicchādetvā satte vañcenti, evameva etānipi itthipurisasarīrādīsu manāpena chavivaṇṇena manāpena attano aṅgapaccaṅgasaṇṭhānena manāpena ca hatthapādaṅgulibhamukavikkhepena attano kakkhaḷattādibhedaṃ sarasalakkhaṇaṃ paṭicchādetvā bālajanaṃ vañcenti, attano sabhāvaṃ daṭṭhuṃ na dentīti vañcakattena yakkhinīmahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni.

आणि ज्याप्रमाणे यक्ष इत्यादी महाभूत (पिशाच) ज्या व्यक्तीला पकडतात, त्या व्यक्तीच्या आत किंवा बाहेर त्यांचे स्थान आढळत नाही, आणि त्या व्यक्तीचा आश्रय घेतल्याशिवाय ते राहतही नाहीत; त्याचप्रमाणे हे महाभूत देखील एकमेकांच्या आत किंवा बाहेर स्थित असलेले आढळत नाहीत, आणि एकमेकांचा आश्रय घेतल्याशिवाय राहतही नाहीत. अशा प्रकारे अचिंत्य स्थान असण्याच्या समानतेमुळे यक्ष इत्यादी महाभूतांच्या समानतेने त्यांना 'महाभूत' म्हटले जाते. आणि ज्याप्रमाणे यक्षिणी नावाचे महाभूत सुंदर रंग, रूप आणि हालचालींद्वारे आपले भयानक रूप लपवून प्राण्यांना फसवतात; त्याचप्रमाणे हे महाभूत देखील स्त्री-पुरुषांच्या शरीरात सुंदर त्वचेच्या रंगाने, आपल्या सुंदर अवयवांच्या आकाराने आणि हात, पाय, बोटे व भुवया यांच्या सुंदर हालचालींनी आपले कठीणपणा इत्यादी स्वरूपाचे मूळ लक्षण लपवून अज्ञानी लोकांना फसवतात, आणि स्वतःचा खरा स्वभाव पाहू देत नाहीत. अशा प्रकारे फसवणूक करण्याच्या स्वभावामुळे यक्षिणी महाभूताच्या समानतेने देखील त्यांना 'महाभूत' म्हटले जाते.

Mahāparihāratoti mahantehi paccayehi pariharitabbato. Etāni hi divase divase upanetabbattā mahantehi ghāsacchādanādīhi bhūtāni pavattānīti mahābhūtāni. Mahāparihārāni vā bhūtānītipi mahābhūtāni.

महापरिहारतो म्हणजे महान (मोठ्या) प्रत्ययांनी (साधनांनी) सांभाळले जाण्यामुळे. कारण, ही महाभूते दररोज पुरवावी लागत असल्यामुळे, मोठ्या प्रमाणावर अन्न, वस्त्र इत्यादींद्वारे ती उत्पन्न होतात आणि टिकून राहतात, म्हणून त्यांना 'महाभूते' म्हणतात. किंवा महान सांभाळ असणारी भूते म्हणूनही ती 'महाभूते' होत.

Mahāvikāratoti etāni hi anupādinnānipi upādinnānipi mahāvikārāni honti. Tattha anupādinnānaṃ kappavuṭṭhāne vikāramahattaṃ pākaṭaṃ hoti. Upādinnānaṃ dhātukkhobhakāle. Tathā hi –

महाविकारतो म्हणजे ही महाभूते अनुपदिन्न (चेतना नसलेली) असोत वा उपदिन्न (चेतना असलेली) असोत, त्यांच्यामध्ये मोठे विकार घडून येतात. त्यापैकी, अनुपदिन्न महाभूतांचा मोठा विकार कल्पविनाशाच्या वेळी स्पष्ट होतो. तर उपदिन्न महाभूतांचा विकार धातूंच्या क्षोभाच्या वेळी स्पष्ट होतो. ते खालीलप्रमाणे आहे –

Bhūmito [Pg.364] vuṭṭhitā yāva, brahmalokā vidhāvati;

Acci accimato loke, ḍayhamānamhi tejasā.

जेव्हा जग तेजाने (कल्पाग्नीने) जळत असते, तेव्हा अग्नीची ज्वाला जमिनीवरून उठून थेट ब्रह्मलोकापर्यंत धावते.

Koṭisatasahassekaṃ, cakkavāḷaṃ vilīyati;

Kupitena yadā loko, salilena vinassati.

जेव्हा जग प्रкоपित झालेल्या जलाने नष्ट होते, तेव्हा एक लाख कोटी चक्रवाळ मिठाच्या खड्यासारखे विरघळून नष्ट होतात.

Koṭisatasahassekaṃ, cakkavāḷaṃ vikīrati;

Vāyodhātuppakopena, yadā loko vinassati.

जेव्हा वायूधातूच्या प्रकोपाने जग नष्ट होते, तेव्हा एक लाख कोटी चक्रवाळ विखुरले जाऊन नष्ट होतात.

Patthaddho bhavati kāyo, daṭṭho kaṭṭhamukhena vā;

Pathavīdhātuppakopena, hoti kaṭṭhamukheva so.

काष्ठमुख सर्पाने दंश केला असता शरीर जसे कडक होते, तसेच पृथ्वीधातूच्या प्रकोपाने ते शरीर काष्ठमुखाने दंश केल्यासारखे कडक होते.

Pūtiyo bhavati kāyo, daṭṭho pūtimukhena vā;

Āpodhātuppakopena, hoti pūtimukheva so.

पूतिमुख सर्पाने दंश केला असता शरीर जसे सडते, तसेच आपधातूच्या प्रकोपाने ते शरीर पूतिमुखाने दंश केल्यासारखे सडणारे होते.

Santatto bhavati kāyo, daṭṭho aggimukhena vā;

Tejodhātuppakopena, hoti aggimukheva so.

अग्निमुख सर्पाने दंश केला असता शरीर जसे अत्यंत तप्त होते, तसेच तेजोधातूच्या प्रकोपाने ते शरीर अग्निमुखाने दंश केल्यासारखे तप्त होते.

Sañchinno bhavati kāyo, daṭṭho satthamukhena vā;

Vāyodhātuppakopena, hoti satthamukheva so.

शस्त्रमुख सर्पाने दंश केला असता शरीर जसे छिन्नभिन्न होते, तसेच वायुधातूच्या प्रकोपाने ते शरीर शस्त्रमुखाने दंश केल्यासारखे छिन्नभिन्न होते.

Iti mahāvikārāni bhūtānīti mahābhūtāni.

अशा प्रकारे, मोठे विकार असणारी भूते म्हणून ती 'महाभूते' होत.

Mahattā bhūtattā cāti etāni hi mahantāni mahatā vāyāmena pariggahetabbattā bhūtāni vijjamānattāti mahattā bhūtattā ca mahābhūtāni.

महानता आणि भूतत्व यांमुळे – कारण ही महाभूते महान प्रयत्नाने ग्रहण करण्याजोगी असल्याने 'महान' आहेत, आणि प्रत्यक्ष विद्यमान असल्याने 'भूते' आहेत; अशा प्रकारे महानता व भूतत्व यांमुळे ती 'महाभूते' होत.

Evaṃ sabbāpetā dhātuyo mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtāni.

अशा प्रकारे, या सर्व धातू महान प्रादुर्भाव इत्यादी कारणांमुळे 'महाभूते' आहेत.

Salakkhaṇadhāraṇato pana dukkhādānato ca dukkhādhānato ca sabbāpi dhātulakkhaṇaṃ anatītattā dhātuyo. Salakkhaṇadhāraṇena ca attano khaṇānurūpadhāraṇena ca dhammā. Khayaṭṭhena aniccā. Bhayaṭṭhena dukkhā. Asārakaṭṭhena anattā.

परंतु, स्वतःचे लक्षण धारण करण्यामुळे, दुःखाचे ग्रहण करण्यामुळे आणि दुःखाचे आधान बनण्यामुळे, सर्व महाभूते धातूच्या लक्षणाचे उल्लंघन करत नसल्याने 'धातू' आहेत. स्वतःचे लक्षण धारण करण्यामुळे आणि स्वतःच्या क्षणिक स्वरूपाचे धारण करण्यामुळे ते 'धम्म' आहेत. क्षय होण्याच्या अर्थाने ते 'अनित्य' आहेत. भयावह असण्याच्या अर्थाने ते 'दुःख' आहेत. असार असण्याच्या अर्थाने ते 'अनात्म' आहेत.

Iti sabbāsampi rūpamahābhūtadhātudhammaaniccādivasena ekattanti evaṃ nānattekattato manasikātabbā.

अशा प्रकारे, रूप, महाभूत, धातू, धम्म, अनित्य इत्यादींच्या स्वरूपात सर्वच धातूंचे एकत्व आहे; म्हणून अशा प्रकारे नानात्व आणि एकत्व या दृष्टीने त्यांचे मनसिकार करावे.

353. Vinibbhogāvinibbhogatoti [Pg.365] sahuppannāva etā ekekasmiṃ sabbapariyantime suddhaṭṭhakādikalāpepi padesena avinibbhuttā. Lakkhaṇena pana vinibbhuttāti evaṃ vinibbhogāvinibbhogato manasikātabbā.

३५३. विभक्तता आणि अविभक्तता या दृष्टीने – एकत्रच उत्पन्न होणारे हे चार धातू अगदी लहानात लहान अशा प्रत्येक शुद्धाष्टक इत्यादी कलापांमध्ये सुद्धा स्थानाच्या दृष्टीने अविभक्त असतात. परंतु, लक्षणाच्या दृष्टीने ते विभक्त असतात; अशा प्रकारे विभक्तता आणि अविभक्तता या दृष्टीने त्यांचे मनसिकार करावे.

354. Sabhāgavisabhāgatoti evaṃ avinibbhuttāsu cāpi etāsu purimā dve garukattā sabhāgā. Tathā pacchimā lahukattā. Purimā pana pacchimāhi pacchimā ca purimāhi visabhāgāti evaṃ sabhāgavisabhāgato manasikātabbā.

३५४. सभाग आणि विसभाग या दृष्टीने – अशा प्रकारे अविभक्त असूनही, या धातूंमध्ये पहिले दोन (पृथ्वी आणि आप) जडत्वामुळे सभाग आहेत. तसेच नंतरचे दोन (तेज आणि वायू) हलकेपणामुळे सभाग आहेत. परंतु पहिले दोन नंतरच्या दोन धातूंशी आणि नंतरचे दोन पहिल्या दोन धातूंशी विसभाग आहेत; अशा प्रकारे सभाग आणि विसभाग या दृष्टीने त्यांचे मनसिकार करावे.

355. Ajjhattikabāhiravisesatoti ajjhattikā dhātuyo viññāṇavatthuviññattiindriyānaṃ nissayā honti, sairiyāpathā, catusamuṭṭhānā. Bāhirā vuttaviparītappakārāti evaṃ ajjhattikabāhiravisesato manasikātabbā.

३५५. आध्यात्मिक आणि बाह्य विशेषाच्या दृष्टीने – आध्यात्मिक धातू हे विज्ञान, वस्तू, विज्ञप्ती आणि इंद्रियांचे आश्रय असतात, ते ईर्यापथासह असतात आणि चार समुत्थानांनी उत्पन्न होणारे असतात. बाह्य धातू याच्या उलट स्वरूपाचे असतात; अशा प्रकारे आध्यात्मिक आणि बाह्य विशेषाच्या दृष्टीने त्यांचे मनसिकार करावे.

356. Saṅgahatoti kammasamuṭṭhānā pathavīdhātu kammasamuṭṭhānāhi itarāhi ekasaṅgahā hoti samuṭṭhānanānattābhāvato. Tathā cittādisamuṭṭhānā cittādisamuṭṭhānāhīti evaṃ saṅgahato manasikātabbā.

३५६. संग्रहाच्या दृष्टीने – कर्मसमुत्थान पृथ्वीधातू ही इतर कर्मसमुत्थान धातूंसोबत एकाच संग्रहात समाविष्ट होते, कारण त्यांच्या समुत्थानात भिन्नता नसते. त्याचप्रमाणे चित्त इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेली पृथ्वीधातू ही चित्त इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेल्या इतर धातूंसोबत समाविष्ट होते; अशा प्रकारे संग्रहाच्या दृष्टीने त्यांचे मनसिकार करावे.

357. Paccayatoti pathavīdhātu āposaṅgahitā tejoanupālitā vāyovitthambhitā tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā paccayo hoti. Āpodhātu pathavīpatiṭṭhitā tejoanupālitā vāyovitthambhitā tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ ābandhanaṃ hutvā paccayo hoti. Tejodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā vāyovitthambhitā tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ paripācanaṃ hutvā paccayo hoti. Vāyodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā tejoparipācitā tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ vitthambhanaṃ hutvā paccayo hotīti evaṃ paccayato manasikātabbā.

३५७. प्रत्ययाच्या दृष्टीने – पृथ्वीधातू ही आपधातूने संग्रहित केलेली, तेजोधातूने रक्षिलेली आणि वायुधातूने आधार दिलेली अशी होऊन, इतर three महाभूतांचा आधार बनून त्यांना साहाय्यभूत ठरते. आपधातू ही पृथ्वीधातूवर प्रतिष्ठित असलेली, तेजोधातूने रक्षिलेली आणि वायुधातूने आधार दिलेली अशी होऊन, इतर तीन महाभूतांचे बंधन बनून साहाय्यभूत ठरते. तेजोधातू ही पृथ्वीधातूवर प्रतिष्ठित असलेली, आपधातूने संग्रहित केलेली आणि वायुधातूने आधार दिलेली अशी होऊन, इतर तीन महाभूतांचे परिपाचन बनून साहाय्यभूत ठरते. वायुधातू ही पृथ्वीधातूवर प्रतिष्ठित असलेली, आपधातूने संग्रहित केलेली आणि तेजोधातूने परिपक्व केलेली अशी होऊन, इतर तीन महाभूतांचे विष्टंभन बनून साहाय्यभूत ठरते; अशा प्रकारे प्रत्ययाच्या दृष्टीने त्यांचे मनसिकार करावे.

358. Asamannāhāratoti pathavīdhātu cettha ‘‘ahaṃ pathavīdhātū’’ti vā, ‘‘tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā paccayo homī’’ti vā na jānāti. Itarānipi tīṇi ‘‘amhākaṃ pathavīdhātu patiṭṭhā hutvā paccayo hotī’’ti na jānanti. Esa nayo sabbatthāti evaṃ asamannāhārato manasikātabbā.

३५८. असमन्नाहाराच्या दृष्टीने – यामध्ये पृथ्वीधातू 'मी पृथ्वीधातू आहे' किंवा 'मी इतर तीन महाभूतांचा आधार बनून साहाय्यभूत होत आहे' असे जाणत नाही. इतर तीन धातू देखील 'पृथ्वीधातू आमचा आधार बनून साहाय्यभूत होत आहे' असे जाणत नाहीत. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो; अशा प्रकारे असमन्नाहाराच्या दृष्टीने त्यांचे मनसिकार करावे.

359. Paccayavibhāgatoti [Pg.366] dhātūnaṃ hi kammaṃ, cittaṃ, āhāro, utūti cattāro paccayā. Tattha kammasamuṭṭhānānaṃ kammameva paccayo hoti, na cittādayo. Cittādisamuṭṭhānānampi cittādayova paccayā honti, na itare. Kammasamuṭṭhānānañca kammaṃ janakapaccayo hoti, sesānaṃ pariyāyato upanissayapaccayo hoti. Cittasamuṭṭhānānaṃ cittaṃ janakapaccayo hoti, sesānaṃ pacchājātapaccayo atthipaccayo avigatapaccayo ca. Āhārasamuṭṭhānānaṃ āhāro janakapaccayo hoti, sesānaṃ āhārapaccayo atthipaccayo avigatapaccayo ca. Utusamuṭṭhānānaṃ utu janakapaccayo hoti, sesānaṃ atthipaccayo avigatapaccayo ca. Kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūtaṃ kammasamuṭṭhānānampi mahābhūtānaṃ paccayo hoti cittādisamuṭṭhānānampi. Tathā cittasamuṭṭhānaṃ, āhārasamuṭṭhānaṃ. Utusamuṭṭhānaṃ mahābhūtaṃ utusamuṭṭhānānampi mahābhūtānaṃ paccayo hoti kammādisamuṭṭhānānampi.

३५९. प्रत्यय-विभागाच्या दृष्टीने – धातूंचे कर्म, चित्त, आहार आणि ऋतू हे चार प्रत्यय आहेत. त्यापैकी, कर्मसमुत्थान धातूंसाठी कर्मच प्रत्यय ठरते, चित्त इत्यादी नव्हे. चित्त इत्यादींमुळे उत्पन्न होणाऱ्या धातूंसाठी चित्त इत्यादीच प्रत्यय ठरतात, इतर नव्हे. कर्मसमुत्थान धातूंसाठी कर्म हे जनक प्रत्यय असते, तर उर्वरित धातूंसाठी ते पर्यायाने उपनिषय प्रत्यय असते. चित्तसमुत्थान धातूंसाठी चित्त हे जनक प्रत्यय असते, तर उर्वरित धातूंसाठी ते पश्चातजात प्रत्यय, अस्ति प्रत्यय आणि अविगत प्रत्यय म्हणून साहाय्यभूत ठरते. आहारसमुत्थान धातूंसाठी आहार हा जनक प्रत्यय असतो, तर उर्वरित धातूंसाठी तो आहार प्रत्यय, अस्ति प्रत्यय आणि अविगत प्रत्यय म्हणून साहाय्यभूत ठरतो. ऋतूसमुत्थान धातूंसाठी ऋतू हा जनक प्रत्यय असतो, तर उर्वरित धातूंसाठी तो अस्ति प्रत्यय आणि अविगत प्रत्यय म्हणून साहाय्यभूत ठरतो. कर्मसमुत्थान महाभूत हे कर्मसमुत्थान महाभूतांसाठी तसेच चित्त, ऋतू व आहार यांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या महाभूतांसाठीही प्रत्यय ठरते. त्याचप्रमाणे चित्तसमुत्थान आणि आहारसमुत्थान महाभूतांचेही समजावे. ऋतूसमुत्थान महाभूत हे ऋतूसमुत्थान महाभूतांसाठी तसेच कर्म इत्यादींमुळे उत्पन्न होणाऱ्या महाभूतांसाठीही प्रत्यय ठरते.

Tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātu kammasamuṭṭhānānaṃ itarāsaṃ sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatavasena ceva patiṭṭhāvasena ca paccayo hoti, na janakavasena. Itaresaṃ tisantatimahābhūtānaṃ nissayaatthiavigatavasena paccayo hoti, na patiṭṭhāvasena na janakavasena. Āpodhātu cettha itarāsaṃ tiṇṇaṃ sahajātādivasena ceva ābandhanavasena ca paccayo hoti, na janakavasena. Itaresaṃ tisantatikānaṃ nissayaatthiavigatapaccayavaseneva, na ābandhanavasena na janakavasena. Tejodhātupettha itarāsaṃ tiṇṇaṃ sahajātādivasena ceva paripācanavasena ca paccayo hoti, na janakavasena. Itaresaṃ tisantatikānaṃ nissayaatthiavigatapaccayavaseneva, na paripācanavasena, na janakavasena. Vāyodhātupettha itarāsaṃ tiṇṇaṃ sahajātādivasena ceva vitthambhanavasena ca paccayo hoti, na janakavasena. Itaresaṃ tisantatikānaṃ nissayaatthiavigatapaccayavaseneva, na vitthambhanavasena, na janakavasena. Cittaāhārautusamuṭṭhānapathavīdhātuādīsupi eseva nayo.

त्यामध्ये, कर्मसमुत्थान (कर्मज) पृथ्वीधातू ही इतर कर्मसमुत्थान धातूंना सहजात, अन्योन्य, निश्रय, अस्ति आणि अविगत प्रत्ययांच्या प्रभावाने तसेच अधिष्ठान रूपाने प्रत्यय (कारण) होते, जनक रूपाने नाही. इतर त्रिसंतती (चित्तज, आहारज, ऋतुज) महाभूतांना ती निश्रय, अस्ति आणि अविगत प्रत्ययांच्या प्रभावानेय प्रत्यय होते, अधिष्ठान रूपाने नाही आणि जनक रूपानेही नाही. तसेच, येथे आपोधातू ही इतर तीन कर्मसमुत्थान धातूंना सहजातादी प्रत्ययांच्या प्रभावाने तसेच बंधन (एकत्र बांधून ठेवण्याच्या) रूपाने प्रत्यय होते, जनक रूपाने नाही. इतर त्रिसंतती महाभूतांना ती केवळ निश्रय, अस्ति आणि अविगत प्रत्ययांच्या प्रभावानेच प्रत्यय होते, बंधन रूपाने नाही आणि जनक रूपानेही नाही. तसेच, तेजोधातू ही इतर तीन कर्मसमुत्थान धातूंना सहजातादी प्रत्ययांच्या प्रभावाने तसेच परिपाचन (पक्व करण्याच्या) रूपाने प्रत्यय होते, जनक रूपाने नाही. इतर त्रिसंतती महाभूतांना ती केवळ निश्रय, अस्ति आणि अविगत प्रत्ययांच्या प्रभावानेच प्रत्यय होते, परिपाचन रूपाने नाही आणि जनक रूपानेही नाही. तसेच, वायोधातू ही इतर तीन कर्मसमुत्थान धातूंना सहजातादी प्रत्ययांच्या प्रभावाने तसेच विष्टंभन (रोखून धरण्याच्या/आधार देण्याच्या) रूपाने प्रत्यय होते, जनक रूपाने नाही. इतर त्रिसंतती महाभूतांना ती केवळ निश्रय, अस्ति आणि अविगत प्रत्ययांच्या प्रभावानेच प्रत्यय होते, विष्टंभन रूपाने नाही आणि जनक रूपानेही नाही. चित्त, आहार आणि ऋतु यांपासून उत्पन्न होणाऱ्या पृथ्वीधातू इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा।

Evaṃ sahajātādipaccayavasappavattāsu ca panetāsu dhātūsu –

अशा प्रकारे, सहजातादी प्रत्ययांच्या प्रभावाने प्रवृत्त होणाऱ्या या चार धातूंमध्ये हा विशेष देखील समजावा –

Ekaṃ paṭicca tisso, catudhā tisso paṭicca eko ca;

Dve dhātuyo paṭicca, dve chaddhā sampavattanti.

एका धातूवर अवलंबून इतर तीन धातू चार प्रकारे प्रवृत्त होतात; तीन धातूंवर अवलंबून एक धातू चार प्रकारे प्रवृत्त होतो; आणि दोन धातूंवर अवलंबून दोन धातू सहा प्रकारे प्रवृत्त होतात।

Pathavīādīsu [Pg.367] hi ekekaṃ paṭicca itarā tisso tissoti evaṃ ekaṃ paṭicca tisso catudhā sampavattanti. Tathā pathavīdhātuādīsu ekekā itarā tisso tisso paṭiccāti evaṃ tisso paṭicca ekā catudhā sampavattati. Purimā pana dve paṭicca pacchimā, pacchimā ca dve paṭicca purimā, paṭhamatatiyā paṭicca dutiyacatutthā, dutiyacatutthā paṭicca paṭhamatatiyā, paṭhamacatutthā paṭicca dutiyatatiyā, dutiyatatiyā paṭicca paṭhamacatutthāti evaṃ dve dhātuyo paṭicca dve chadhā sampavattanti.

स्पष्टीकरण असे की— पृथ्वी इत्यादी धातूंमध्ये एका एका धातूवर अवलंबून इतर तीन-तीन धातू प्रवृत्त होतात; अशा प्रकारे एकावर अवलंबून तीन धातू चार प्रकारे प्रवृत्त होतात. तसेच, पृथ्वी इत्यादी धातूंमध्ये एकेक धातू इतर three-three धातूंवर अवलंबून प्रवृत्त होतो; अशा प्रकारे तीन धातूंवर अवलंबून एक धातू चार प्रकारे प्रवृत्त होतो. पुन्हा, पहिल्या दोन धातूंवर अवलंबून नंतरचे दोन धातू प्रवृत्त होतात, आणि नंतरच्या दोन धातूंवर अवलंबून पहिले दोन धातू प्रवृत्त होतात; पहिल्या व तिसऱ्या धातूवर अवलंबून दुसरे व चौथे धातू प्रवृत्त होतात, आणि दुसऱ्या व चौथ्या धातूवर अवलंबून पहिले व तिसरे धातू प्रवृत्त होतात; पहिल्या व चौथ्या धातूवर अवलंबून दुसरे व तिसरे धातू प्रवृत्त होतात, आणि दुसऱ्या व तिसऱ्या धातूवर अवलंबून पहिले व चौथे धातू प्रवृत्त होतात; अशा प्रकारे दोन धातूंवर अवलंबून दोन धातू सहा प्रकारे प्रवृत्त होतात।

Tāsu pathavīdhātu abhikkamapaṭikkamādikāle uppīḷanassa paccayo hoti. Sāva āpodhātuyā anugatā patiṭṭhāpanassa. Pathavīdhātuyā pana anugatā āpodhātu avakkhepanassa. Vāyodhātuyā anugatā tejodhātu uddharaṇassa. Tejodhātuyā anugatā vāyodhātu atiharaṇavītiharaṇānaṃ paccayo hotīti evaṃ paccayavibhāgato manasikātabbā.

त्या चार धातूंमध्ये, पुढे पाऊल टाकताना किंवा मागे पाऊल घेताना पृथ्वीधातू ही पाय दाबण्याच्या क्रियेला प्रत्यय (कारण) होते. तीच पृथ्वीधातू जेव्हा आपोधातूने अनुगत (युक्त) असते, तेव्हा पाय स्थिर ठेवण्यास (स्थापना करण्यास) प्रत्यय होते. परंतु, पृथ्वीधातूने अनुगत असलेली आपोधातू ही पाय खाली ठेवण्यास (अवक्षेपण करण्यास) प्रत्यय होते. वायोधातूने अनुगत असलेली तेजोधातू ही पाय वर उचलण्यास (उद्धरण करण्यास) प्रत्यय होते. तेजोधातूने अनुगत असलेली वायोधातू ही पाय पुढे नेण्यास आणि बाजूला वळवून नेण्यास (अतिहरण व वीतिहरण करण्यास) प्रत्यय होते. अशा प्रकारे प्रत्ययांच्या विभाजनाद्वारे (धातूंचे) मनसिकार करावे।

Evaṃ vacanatthādivasena manasi karontassāpi hi ekekena mukhena dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati. Svāyaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vavatthāpakassa ñāṇassānubhāvena uppajjanato catudhātuvavatthānantveva saṅkhaṃ gacchati.

अशा प्रकारे, शब्दांच्या अर्थादींच्या (वचनार्थ) प्रभावाने मनसिकार करणाऱ्या योगीला देखील एका एका द्वाराने (मुखाने) धातू स्पष्ट होतात. त्या धातूंचे वारंवार चिंतन व मनसिकार करणाऱ्या त्या योगीला पूर्वोक्त पद्धतीनेच उपचारसमाधी उत्पन्न होते. ही उपचारसमाधी चार धातूंचे निर्धारण करणाऱ्या ज्ञानाच्या प्रभावाने उत्पन्न होत असल्यामुळे, तिला केवळ 'चतुर्धातू-व्यवस्थान' (चतुधातुववत्थान) असेच म्हटले जाते।

360. Idañca pana catudhātuvavatthānaṃ anuyutto bhikkhu suññataṃ avagāhati, sattasaññaṃ samugghāteti. So sattasaññāya samūhatattā vāḷamigayakkharakkhasādivikappaṃ anāvajjamāno bhayabheravasaho hoti, aratiratisaho, na iṭṭhāniṭṭhesu ugghātanigghātaṃ pāpuṇāti. Mahāpañño ca pana hoti amatapariyosāno vā sugatiparāyano vāti.

३६०. आणि या चतुर्धातू-व्यवस्थान कर्माचा अभ्यास करणारा भिक्खू शून्यता (आत्मभावाचा अभाव) प्राप्त करतो आणि 'सत्त्व-संज्ञा' (प्राणी किंवा जीव असल्याची चुकीची धारणा) समूळ नष्ट करतो. सत्त्व-संज्ञा नष्ट झाल्यामुळे, तो हिंस्र श्वापद, यक्ष, राक्षस इत्यादींच्या कल्पनेने विचलित न होता भय आणि भीतीवर विजय मिळवतो, अरती (उदासीनता) आणि रती (आसक्ती) यांवर मात करतो, आणि इष्ट-अनिष्ट गोष्टींमध्ये हर्ष किंवा खेद (उद्धतपणा किंवा खिन्नता) पावत नाही. शिवाय, तो महाप्रज्ञावान होतो आणि एकतर अमृत-निर्वाण प्राप्त करतो किंवा सुगतीला प्राप्त होतो।

Evaṃ mahānubhāvaṃ, yogivarasahassa kīḷitaṃ etaṃ;

Catudhātuvavatthānaṃ, niccaṃ sevetha medhāvīti.

अशा प्रकारे, महान प्रभाव असणाऱ्या आणि श्रेष्ठ योगींच्या क्रीडेचे स्थान असणाऱ्या या चतुर्धातू-व्यवस्थान कर्माची बुद्धिमान व्यक्तीने नेहमी साधना करावी।

Ayaṃ catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso.

हा चतुर्धातू-व्यवस्थान भावनेचा निर्देश (विस्तृत वर्णन) समाप्त झाला।

361. Ettāvatā ca yaṃ samādhissa vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetuṃ ‘‘ko samādhi, kenaṭṭhena samādhī’’tiādinā nayena pañhākammaṃ kataṃ, tattha ‘‘kathaṃ [Pg.368] bhāvetabbo’’ti imassa padassa sabbappakārato atthavaṇṇanā samattā hoti.

३६१. इथपर्यंत, समाधीचा विस्तार आणि तिच्या भावनेची पद्धत दर्शवण्यासाठी 'समाधी म्हणजे काय? कोणत्या अर्थाने समाधी म्हटले जाते?' इत्यादी प्रकारे जे प्रश्न विचारले गेले होते, त्यामध्ये 'तिची भावना कशी करावी?' या पदाचे सर्व प्रकारे अर्थस्पष्टीकरण पूर्ण झाले आहे।

Duvidhoyeva hayaṃ idha adhippeto upacārasamādhi ceva appanāsamādhi ca. Tattha dasasu kammaṭṭhānesu, appanāpubbabhāgacittesu ca ekaggatā upacārasamādhi. Avasesakammaṭṭhānesu cittekaggatā appanāsamādhi. So duvidhopi tesaṃ kammaṭṭhānānaṃ bhāvitattā bhāvito hoti. Tena vuttaṃ ‘‘kathaṃ bhāvetabboti imassa padassa sabbappakārato atthavaṇṇanā samattā’’ti.

येथे अभिप्रेत असलेली समाधी दोन प्रकारचीच आहे— उपचारसमाधी आणि अर्पणासमाधी. त्यामध्ये, दहा कर्मस्थानांमध्ये (कम्मट्ठानांमध्ये) आणि अर्पणाच्या पूर्वभागातील चित्तांमध्ये जी एकाग्रता असते, ती उपचारसमाधी होय. उर्वरित तीस कर्मस्थानांमध्ये जी चित्ताची एकाग्रता असते, ती अर्पणासमाधी होय. त्या कर्मस्थानांच्या भावनेमुळे ही दोन्ही प्रकारची समाधी भावित (विकसित) होते. म्हणूनच असे म्हटले आहे की, 'तिची भावना कशी करावी या पदाचे सर्व प्रकारे अर्थस्पष्टीकरण पूर्ण झाले आहे।'

Samādhiānisaṃsakathā

समाधीच्या आनिशंसाची (फायद्यांची) कथा

362. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘samādhibhāvanāya ko ānisaṃso’’ti, tattha diṭṭhadhammasukhavihārādipañcavidho samādhibhāvanāya ānisaṃso. Tathā hi ye arahanto khīṇāsavā samāpajjitvā ekaggacittā sukhaṃ divasaṃ viharissāmāti samādhiṃ bhāventi, tesaṃ appanāsamādhibhāvanā diṭṭhadhammasukhavihārānisaṃsā hoti. Tenāha bhagavā ‘‘na kho panete, cunda, ariyassa vinaye sallekhā vuccanti. Diṭṭhadhammasukhavihārā ete ariyassa vinaye vuccantī’’ti (ma. ni. 1.82).

३६२. आता, 'समाधी भावनेचा काय फायदा (आनिशंस) आहे?' असे जे विचारले गेले आहे, त्याविषयी सांगायचे तर— दृष्टधर्मसुखविहार (याच जन्मात सुखाने राहणे) इत्यादी पाच प्रकारचे फायदे समाधी भावनेचे आहेत. कारण, जे क्षीणास्रव (ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले आहेत असे) अर्हत समाधीमध्ये प्रवेश करून, एकाग्र चित्त होऊन 'आम्ही दिवसभर सुखाने विहरू' या हेतूने समाधीची भावना करतात, त्यांच्यासाठी अर्पणासमाधीची भावना ही 'दृष्टधर्मसुखविहार' रूपी फायदा देणारी ठरते. म्हणूनच भगवान म्हणाले— 'हे चुंद, आर्य विनयामध्ये यांना सल्लेख (क्लेश नष्ट करणारे) म्हटले जात नाही. आर्य विनयामध्ये यांना केवळ दृष्टधर्मसुखविहार (याच जन्मात सुखाने राहण्याचे मार्ग) म्हटले जाते।'

Sekkhaputhujjanānaṃ samāpattito vuṭṭhāya samāhitena cittena vipassissāmāti bhāvayataṃ vipassanāya padaṭṭhānattā appanāsamādhibhāvanāpi sambādhe okāsādhigamanayena upacārasamādhibhāvanāpi vipassanānisaṃsā hoti. Tenāha bhagavā ‘‘samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha. Samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5).

शैक्ष आणि पृथग्जन जे समापत्तीमधून उठून, एकाग्र चित्ताने 'आम्ही विपश्यना करू' या हेतूने समाधीची भावना करतात, त्यांच्यासाठी विपश्यनेचे निकटचे कारण (पदस्थान) असल्यामुळे अर्पणासमाधीची भावना देखील, आणि संबाधामध्ये (संकुचित संसारात) संधी मिळवण्याच्या पद्धतीने उपचारसमाधीची भावना देखील विपश्यनेचा फायदा देणारी ठरते. म्हणूनच भगवान म्हणाले— 'भिक्खूंनो, समाधीची भावना करा. भिक्खूंनो, समाहित (एकाग्र) चित्त असलेला भिक्खू गोष्टी जशा आहेत तशा (यथाभूत) जाणतो।'

Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya ekopi hutvā bahudhā hotīti vuttanayā abhiññāyo patthento nibbattenti, tesaṃ sati sati āyatane abhiññāpadaṭṭhānattā appanāsamādhibhāvanā abhiññānisaṃsā hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘so yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa [Pg.369] cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane’’ti (ma. ni. 3.158; a. ni. 3.102).

परंतु, जे लोक आठ समापत्ती उत्पन्न करून, अभिज्ञेचा (अभिञ्ञा) पाया असणाऱ्या चतुर्थ ध्यानात प्रवेश करतात आणि समापत्तीमधून उठून 'एक असूनही अनेक रूपे धारण करणे' इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या अभिज्ञांची इच्छा करत समाधी उत्पन्न करतात, त्यांच्यासाठी योग्य कारण (आयतन) असताना अभिज्ञेचे निकटचे कारण असल्यामुळे अर्पणासमाधीची भावना ही अभिज्ञेचा फायदा देणारी ठरते. म्हणूनच भगवान म्हणाले— 'तो ज्या ज्या अभिज्ञेने साक्षात करण्यायोग्य धर्मासाठी साक्षात्काराच्या हेतूने आपले चित्त वळवतो, तिथे तिथे योग्य कारण असताना तो साक्षात करण्यास समर्थ होतो।'

Ye aparihīnajjhānā brahmaloke nibbattissāmāti brahmalokūpapattiṃ patthentā apatthayamānā vāpi puthujjanā samādhito na parihāyanti, tesaṃ bhavavisesāvahattā appanāsamādhibhāvanā bhavavisesānisaṃsā hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ parittaṃ bhāvetvā kattha upapajjanti. Brahmapārisajjānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjantī’’tiādi (vibha. 1024).

जे पृथग्जन ध्यान नष्ट न होऊ देता, "आम्ही ब्रह्मलोकात जन्म घेऊ" अशी ब्रह्मलोकातील जन्माची आकांक्षा बाळगतात किंवा बाळगत नाहीत, परंतु समाधीपासून च्युत होत नाहीत; त्यांच्यासाठी ही अर्पणा-समाधीची भावना (अभ्यास) विशिष्ट अस्तित्वाला (भवविशेषाला) प्राप्त करून देणारी असल्यामुळे, ती 'विशिष्ट अस्तित्व' (भवविशेष) रूपी लाभ देणारी ठरते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "पहिले ध्यान अल्प प्रमाणात भावना करून (अभ्यासून) ते कोठे उत्पन्न होतात? ते ब्रह्मपारिसज्ज देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतात" इत्यादी.

Upacārasamādhibhāvanāpi pana kāmāvacarasugatibhavavisesaṃ āvahatiyeva.

परंतु, उपचार-समाधीची भावना देखील कामावचर सुगतीमधील विशिष्ट अस्तित्वाला (भवविशेषाला) प्राप्त करून देणारीच ठरते.

Ye pana ariyā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā satta divasāni acittā hutvā diṭṭheva dhamme nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmāti samādhiṃ bhāventi, tesaṃ appanāsamādhibhāvanā nirodhānisaṃsā hoti. Tenāha – ‘‘soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.34).

परंतु, जे आर्य आठ समापत्ती उत्पन्न करून, निरोध-समापत्तीमध्ये प्रवेश करून, सात दिवस चित्तविरहित (अचित्त) होऊन, याच जन्मात (दृष्टधर्मात) निरोध म्हणजेच निर्वाण प्राप्त करून सुखाने विहरू इच्छितात आणि समाधीची भावना करतात; त्यांच्यासाठी अर्पणा-समाधीची भावना ही 'निरोध' रूपी लाभ देणारी ठरते. म्हणूनच म्हटले आहे – "सोळा प्रकारच्या ज्ञानचर्या आणि नऊ प्रकारच्या समाधिचर्या यांच्या वशीभावामुळे (प्रभुत्वामुळे) प्राप्त होणारी प्रज्ञा ही निरोध-समापत्तीचे ज्ञान होय."

Evamayaṃ diṭṭhadhammasukhavihārādi pañcavidho samādhibhāvanāya ānisaṃso –

अशा प्रकारे, हा दृष्टधम्मसुखविहार (याच जन्मातील सुखी विहार) इत्यादी पाच प्रकारचा लाभ समाधी भावनेचा (अभ्यासाचा) फायदा आहे –

‘‘Tasmā nekānisaṃsamhi, kilesamalasodhane;

Samādhibhāvanāyoge, nappamajjeyya paṇḍito’’ti.

"म्हणूनच, अनेक लाभ देणाऱ्या आणि क्लेशांच्या मळाचे प्रक्षालन करणाऱ्या समाधी भावनेच्या योगामध्ये (अभ्यासामध्ये) प्रज्ञावंताने कधीही प्रमाद (आळस) करू नये."

363. Ettāvatā ca ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti imissā gāthāya sīlasamādhipaññāmukhena desite visuddhimagge samādhipi paridīpito hoti.

३६३. आणि एवढ्या विवेचनाने, "शीलावर प्रतिष्ठित होऊन प्रज्ञावान मनुष्याने..." या गाथेमध्ये शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांच्या माध्यमातून उपदेशिलेल्या 'विशुद्धिमार्ग' ग्रंथात समाधीचे देखील सविस्तर वर्णन पूर्ण झाले आहे.

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

सज्जनांच्या आनंदासाठी रचलेल्या या 'विशुद्धिमार्ग' ग्रंथातील,

Samādhiniddeso nāma

'समाधिनिद्देस' (समाधीचे स्पष्टीकरण) नावाचा,

Ekādasamo paricchedo.

अकरावा परिच्छेद समाप्त झाला.

364. Paṭhamo [Pg.370] sīlaniddeso. Dutiyo dhutaṅganiddeso;. Tatiyo kammaṭṭhānaggahaṇaniddeso. Catuttho pathavīkasiṇaniddeso. Pañcamo sesakasiṇaniddeso. Chaṭṭho asubhaniddeso. Sattamo chaanussatiniddeso. Aṭṭhamo sesānussatiniddeso. Navamo brahmavihāraniddeso. Dasamo āruppaniddeso. Paṭikkūlasaññādhātuvavatthānadvayaniddeso ekādasamoti.

३६४. पहिला शीलनिद्देस, दुसरा धुतंगनिद्देस, तिसरा कम्मट्ठानग्गहणनिद्देस, चौथा पठवीकसिणनिद्देस, पाचवा सेसकसिणनिद्देस, सहावा असुभनिद्देस, सातवा छअनुस्सतिनिद्देस, आठवा सेसानुस्सतिनिद्देस, नववा ब्रह्मविहारनिद्देस, दहावा आरुप्पनिद्देस आणि अकरावा पटिकूलसञ्ञा-धातुववत्थान हे दोन्ही मिळून अकरावा निद्देस होय.

Visuddhimaggassa paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

विशुद्धिमार्गाचा पहिला भाग समाप्त झाला.