นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 복되신 분, 아라한, 정등각자께 귀의합니다.

อภิธมฺมตฺถสงฺคโห

아비담마 길라잡이

คนฺถารมฺภกถา

저술의 서문

๑. สมฺมาสมฺพุทฺธมตุลํ[Pg.1], สสทฺธมฺมคณุตฺตมํ.

1. 비할 바 없는 정등각자와 거룩한 가르침과 으뜸가는 승가에게

อภิวาทิย ภาสิสฺสํ, อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ.

예배드리고 아비담마의 의미를 요약한 아비담마 길라잡이를 설하리라.

จตุปรมตฺถธมฺโม

네 가지 궁극적 실재

๒. ตตฺถ วุตฺตาภิธมฺมตฺถา, จตุธา ปรมตฺถโต.

2. 거기서 설해진 아비담마의 의미들은 궁극적 실재의 측면에서 네 가지이다.

จิตฺตํ เจตสิกํ รูปํ, นิพฺพานมิติ สพฺพถา.

마음, 마음부수, 물질, 그리고 열반이 그것들이다.

๑. จิตฺตปริจฺเฉโท

1. 마음의 구분

ภูมิเภทจิตฺตํ

경지에 따른 마음의 분류

๓. ตตฺถ จิตฺตํ ตาว จตุพฺพิธํ โหติ กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ โลกุตฺตรญฺเจติ.

3. 거기서 마음은 우선 네 가지가 있으니, 욕계 마음, 색계 마음, 무색계 마음, 출세간 마음이다.

อกุสลจิตฺตํ

해로운 마음

๔. ตตฺถ กตมํ กามาวจรํ? โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ[Pg.2], อุเปกฺขาสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ อิมานิ อฏฺฐปิ โลภสหคตจิตฺตานิ นาม.

4. 거기서 어떤 것이 욕계 마음인가? 기쁨이 함께하고 사견과 결합한 자극 없는 마음 하나, 자극 있는 마음 하나, 기쁨이 함께하고 사견과 결합하지 않은 자극 없는 마음 하나, 자극 있는 마음 하나, 평온이 함께하고 사견과 결합한 자극 없는 마음 하나, 자극 있는 마음 하나, 평온이 함께하고 사견과 결합하지 않은 자극 없는 마음 하나, 자극 있는 마음 하나이다. 이들 여덟 가지를 탐욕이 함께하는 마음이라 한다.

๕. โทมนสฺสสหคตํ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ อิมานิ ทฺเวปิ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ นาม.

5. 불만족이 함께하고 적의와 결합한 자극 없는 마음 하나, 자극 있는 마음 하나이다. 이들 두 가지를 적의와 결합한 마음이라 한다.

๖. อุเปกฺขาสหคตํ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตเมกนฺติ อิมานิ ทฺเวปิ โมมูหจิตฺตานิ นาม.

6. 평온이 함께하고 의심과 결합한 마음 하나, 평온이 함께하고 들뜸과 결합한 마음 하나이다. 이들 두 가지를 어리석음의 마음이라 한다.

๗. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ ทฺวาทสากุสลจิตฺตานิ สมตฺตานิ.

7. 이와 같이 모두 열두 가지 해로운 마음이 끝났다.

๘. อฏฺฐธา โลภมูลานิ, โทสมูลานิ จ ทฺวิธา.

8. 탐욕을 뿌리로 한 것이 여덟 가지요, 성냄을 뿌리로 한 것이 두 가지이다.

โมหมูลานิ จ ทฺเวติ, ทฺวาทสากุสลา สิยุํ.

어리석음을 뿌리로 한 것이 두 가지이니, 열두 가지 해로운 마음이 있다.

อเหตุกจิตฺตํ

원인 없는 마음

๙. อุเปกฺขาสหคตํ จกฺขุวิญฺญาณํ, ตถา โสตวิญฺญาณํ, ฆานวิญฺญาณํ, ชิวฺหาวิญฺญาณํ, ทุกฺขสหคตํ กายวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตํ, อุเปกฺขาสหคตํ สนฺตีรณจิตฺตญฺเจติ อิมานิ สตฺตปิ อกุสลวิปากจิตฺตานิ นาม.

9. 평온이 함께하는 안식, 이와 같이 이식, 비식, 설식, 그리고 고통이 함께하는 신식, 평온이 함께하는 받아들이는 마음, 평온이 함께하는 조사하는 마음이다. 이들 일곱 가지를 해로운 결과의 마음이라 한다.

๑๐. อุเปกฺขาสหคตํ กุสลวิปากํ จกฺขุวิญฺญาณํ, ตถา โสตวิญฺญาณํ, ฆานวิญฺญาณํ, ชิวฺหาวิญฺญาณํ, สุขสหคตํ กายวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตํ, โสมนสฺสสหคตํ สนฺตีรณจิตฺตํ, อุเปกฺขาสหคตํ สนฺตีรณจิตฺตญฺเจติ อิมานิ อฏฺฐปิ กุสลวิปากาเหตุกจิตฺตานิ นาม.

10. 유익한 결과로서 평온이 함께하는 안식, 이와 같이 이식, 비식, 설식, 그리고 즐거움이 함께하는 신식, 평온이 함께하는 받아들이는 마음, 기쁨이 함께하는 조사하는 마음, 평온이 함께하는 조사하는 마음이다. 이들 여덟 가지를 유익한 결과인 원인 없는 마음이라 한다.

๑๑. อุเปกฺขาสหคตํ [Pg.3] ปญฺจทฺวาราวชฺชนจิตฺตํ, ตถา มโนทฺวาราวชฺชนจิตฺตํ, โสมนสฺสสหคตํ หสิตุปฺปาทจิตฺตญฺเจติ อิมานิ ตีณิปิ อเหตุกกิริยจิตฺตานิ นาม.

11. 평온이 함께하는 오문전향의 마음, 이와 같이 의문전향의 마음, 기쁨이 함께하는 미소 짓는 마음이다. 이들 세 가지를 원인 없는 작용만 하는 마음이라 한다.

๑๒. อิจฺเจว สพฺพถาปิ อฏฺฐารสาเหตุกจิตฺตานิ สมตฺตานิ.

12. 이와 같이 모두 열여덟 가지 원인 없는 마음이 끝났다.

๑๓. สตฺตากุสลปากานิ, ปุญฺญปากานิ อฏฺฐธา.

13. 일곱 가지는 해로운 결과의 마음이요, 여덟 가지는 유익한 결과의 마음이다.

กฺริยจิตฺตานิ ตีณีติ, อฏฺฐารส อเหตุกา.

작용만 하는 마음 세 가지를 합하여, 열여덟 가지 원인 없는 마음이다.

โสภนจิตฺตํ

아름다운 마음

๑๔. ปาปาเหตุกมุตฺตานิ, โสภนานีติ วุจฺจเร.

14. 해로운 마음과 원인 없는 마음을 제외한 것들을 아름다운 마음이라 부른다.

เอกูนสฏฺฐิ จิตฺตานิ, อเถกนวุตีปิ วา.

그것들은 쉰아홉 가지이거나 혹은 아흔한 가지이다.

กามาวจรโสภนจิตฺตํ

욕계 아름다운 마음

๑๕. โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ. อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ อิมานิ อฏฺฐปิ กามาวจรกุสลจิตฺตานิ นาม.

15. 기쁨이 함께하고 지혜와 결합한 자극 없는 마음 하나, 자극 있는 마음 하나, 기쁨이 함께하고 지혜와 결합하지 않은 자극 없는 마음 하나, 자극 있는 마음 하나, 평온이 함께하고 지혜와 결합한 자극 없는 마음 하나, 자극 있는 마음 하나, 평온이 함께하고 지혜와 결합하지 않은 자극 없는 마음 하나, 자극 있는 마음 하나이다. 이들 여덟 가지를 욕계 유익한 마음이라 한다.

๑๖. โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ อิมานิ อฏฺฐปิ สเหตุกกามาวจรวิปากจิตฺตานิ นาม.

16. 기쁨이 함께하고 지혜와 결합된 자극 없는 것 하나, 자극 있는 것 하나, 기쁨이 함께하고 지혜와 결합되지 않은 자극 없는 것 하나, 자극 있는 것 하나, 평온이 함께하고 지혜와 결합된 자극 없는 것 하나, 자극 있는 것 하나, 평온이 함께하고 지혜와 결합되지 않은 자극 없는 것 하나, 자극 있는 것 하나. 이 여덟 가지를 원인이 있는 욕계 과보 마음이라 한다.

๑๗. โสมสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ[Pg.4], สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ อิมานิ อฏฺฐปิ สเหตุกกามาวจรกิริยจิตฺตานิ นาม.

17. 기쁨이 함께하고 지혜와 결합된 자극 없는 것 하나, 자극 있는 것 하나, 기쁨이 함께하고 지혜와 결합되지 않은 자극 없는 것 하나, 자극 있는 것 하나, 평온이 함께하고 지혜와 결합된 자극 없는 것 하나, 자극 있는 것 하나, 평온이 함께하고 지혜와 결합되지 않은 자극 없는 것 하나, 자극 있는 것 하나. 이 여덟 가지를 원인이 있는 욕계 작용 마음이라 한다.

๑๘. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ จตุวีสติ สเหตุกกามาวจรกุสลวิปากกิริยจิตฺตานิ สมตฺตานิ.

18. 이와 같이 모든 면에서 스물네 가지 원인이 있는 욕계 유익한 마음, 과보 마음, 작용 마음이 끝났다.

๑๙. เวทนาญาณสงฺขารเภเทน จตุวีสติ.

19. 느낌, 지혜, 자극의 차이에 따라 스물네 가지가 된다.

สเหตุกามาวจรปุญฺญปากกฺริยา มตา.

원인이 있는 욕계의 유익한 마음(공덕), 과보 마음, 작용 마음이 이와 같이 알려져 있다.

๒๐. กาเม เตวีส ปากานิ, ปุญฺญาปุญฺญานิ วีสติ.

20. 욕계에는 23가지 과보 마음이 있고, 유익한 마음과 해로운 마음이 20가지 있다.

เอกาทส กฺริยา เจติ, จตุปญฺญาส สพฺพถา.

그리고 11가지 작용 마음이 있으니, 모든 면에서 총 54가지이다.

รูปาวจรจิตฺตํ

색계 마음

๒๑. วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ปฐมชฺฌานกุสลจิตฺตํ, วิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ทุติยชฺฌานกุสลจิตฺตํ, ปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ตติยชฺฌานกุสลจิตฺตํ, สุเขกคฺคตาสหิตํ จตุตฺถชฺฌานกุสลจิตฺตํ, อุเปกฺเขกคฺคตาสหิตํ ปญฺจมชฺฌานกุสลจิตฺตญฺเจติ อิมานิ ปญฺจปิ รูปาวจรกุสลจิตฺตานิ นาม.

21. 일으킨 생각·지속적 고찰·희열·행복·집중이 함께하는 초선 유익한 마음, 지속적 고찰·희열·행복·집중이 함께하는 제2선 유익한 마음, 희열·행복·집중이 함께하는 제3선 유익한 마음, 행복·집중이 함께하는 제4선 유익한 마음, 평온·집중이 함께하는 제5선 유익한 마음. 이 다섯 가지를 색계 유익한 마음이라 한다.

๒๒. วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ปฐมชฺฌานวิปากจิตฺตํ, วิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ทุติยชฺฌานวิปากจิตฺตํ, ปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ตติยชฺฌานวิปากจิตฺตํ, สุเขกคฺคตาสหิตํ จตุตฺถชฺฌานวิปากจิตฺตํ, อุเปกฺเขกคฺคตาสหิตํ ปญฺจมชฺฌานวิปากจิตฺตญฺเจติ อิมานิ ปญฺจปิ รูปาวจรวิปากจิตฺตานิ นาม.

22. 일으킨 생각·지속적 고찰·희열·행복·집중이 함께하는 초선 과보 마음, 지속적 고찰·희열·행복·집중이 함께하는 제2선 과보 마음, 희열·행복·집중이 함께하는 제3선 과보 마음, 행복·집중이 함께하는 제4선 과보 마음, 평온·집중이 함께하는 제5선 과보 마음. 이 다섯 가지를 색계 과보 마음이라 한다.

๒๓. วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ปฐมชฺฌานกิริยจิตฺตํ, วิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ทุติยชฺฌานกิริยจิตฺตํ, ปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ตติยชฺฌานกิริยจิตฺตํ[Pg.5], สุเขกคฺคตาสหิตํ จตุตฺถชฺฌานกิริยจิตฺตํ, อุเปกฺเขกคฺคตาสหิตํ ปญฺจมชฺฌานกิริยจิตฺตญฺเจติ อิมานิ ปญฺจปิ รูปาวจรกิริยจิตฺตานิ นาม.

23. 일으킨 생각·지속적 고찰·희열·행복·집중이 함께하는 초선 작용 마음, 지속적 고찰·희열·행복·집중이 함께하는 제2선 작용 마음, 희열·행복·집중이 함께하는 제3선 작용 마음, 행복·집중이 함께하는 제4선 작용 마음, 평온·집중이 함께하는 제5선 작용 마음. 이 다섯 가지를 색계 작용 마음이라 한다.

๒๔. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ ปนฺนรส รูปาวจรกุสลวิปากกิริยจิตฺตานิ สมตฺตานิ.

24. 이와 같이 모든 면에서 열다섯 가지 색계 유익한 마음, 과보 마음, 작용 마음이 끝났다.

๒๕. ปญฺจธา ฌานเภเทน, รูปาวจรมานสํ.

25. 선정의 구분에 따라 다섯 가지로 나뉘는 색계의 마음은,

ปุญฺญปากกฺริยาเภทา, ตํ ปญฺจทสธา ภเว.

유익한 마음, 과보 마음, 작용 마음의 구분에 따라 열다섯 가지가 된다.

อรูปาวจรจิตฺตํ

무색계 마음

๒๖. อากาสานญฺจายตนกุสลจิตฺตํ, วิญฺญาณญฺจายตนกุสลจิตฺตํ, อากิญฺจญฺญายตนกุสลจิตฺตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลจิตฺตญฺเจติ อิมานิ จตฺตาริปิ อรูปาวจรกุสลจิตฺตานิ นาม.

26. 공무변처 유익한 마음, 식무변처 유익한 마음, 무소유처 유익한 마음, 비상비비상처 유익한 마음. 이 네 가지를 무색계 유익한 마음이라 한다.

๒๗. อากาสานญฺจายตนวิปากจิตฺตํ, วิญฺญาณญฺจายตนวิปากจิตฺตํ, อากิญฺจญฺญายตนวิปากจิตฺตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากจิตฺตญฺเจติ อิมานิ จตฺตาริปิ อรูปาวจรวิปากจิตฺตานิ นาม.

27. 공무변처 과보 마음, 식무변처 과보 마음, 무소유처 과보 마음, 비상비비상처 과보 마음. 이 네 가지를 무색계 과보 마음이라 한다.

๒๘. อากาสานญฺจายตนกิริยจิตฺตํ, วิญฺญาณญฺจายตนกิริยจิตฺตํ, อากิญฺจญฺญายตนกิริยจิตฺตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนกิริยจิตฺตญฺเจติ อิมานิ จตฺตาริปิ อรูปาวจรกิริยจิตฺตานิ นาม.

28. 공무변처 작용 마음, 식무변처 작용 마음, 무소유처 작용 마음, 비상비비상처 작용 마음. 이 네 가지를 무색계 작용 마음이라 한다.

๒๙. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ ทฺวาทส อรูปาวจรกุสลวิปากกิริยจิตฺตานิ สมตฺตานิ.

29. 이와 같이 모든 면에서 열두 가지 무색계 유익한 마음, 과보 마음, 작용 마음이 끝났다.

๓๐. อาลมฺพณปฺปเภเทน, จตุธารุปฺปมานสํ.

30. 대상의 차이에 따라 무색계 마음은 네 가지이며,

ปุญฺญปากกฺริยาเภทา, ปุน ทฺวาทสธา ฐิตํ.

유익한 마음, 과보 마음, 작용 마음의 구분에 따라 다시 열두 가지로 정립된다.

โลกุตฺตรจิตฺตํ

출세간 마음

๓๑. โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ[Pg.6], สกทาคามิมคฺคจิตฺตํ, อนาคามิมคฺคจิตฺตํ, อรหตฺตมคฺคจิตฺตญฺเจติ อิมานิ จตฺตาริปิ โลกุตฺตรกุสลจิตฺตานิ นาม.

31. 예류도 마음, 일래도 마음, 불환도 마음, 아라한도 마음. 이 네 가지를 출세간 유익한 마음이라 한다.

๓๒. โสตาปตฺติผลจิตฺตํ, สกทาคามิผลจิตฺตํ, อนาคามิผลจิตฺตํ, อรหตฺตผลจิตฺตญฺเจติ อิมานิ จตฺตาริปิ โลกุตฺตรวิปากจิตฺตานิ นาม.

32. 예류과 마음, 일래과 마음, 불환과 마음, 아라한과 마음. 이 네 가지를 출세간 과보 마음이라 한다.

๓๓. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ อฏฺฐ โลกุตฺตรกุสลวิปากจิตฺตานิ สมตฺตานิ.

33. 이와 같이 모든 면에서 여덟 가지 출세간 유익한 마음과 과보 마음이 끝났다.

๓๔. จตุมคฺคปฺปเภเทน, จตุธา กุสลํ ตถา.

34. 네 가지 도의 구분에 따라 유익한 마음이 네 가지이며,

ปากํ ตสฺส ผลตฺตาติ, อฏฺฐธานุตฺตรํ มตํ.

그 도의 결실인 과보 마음 또한 그와 같으니, 출세간 마음은 여덟 가지로 알려져 있다.

จิตฺตคณนสงฺคโห

마음의 개수 요약

๓๕. ทฺวาทสากุสลาเนวํ, กุสลาเนกวีสติ.

35. 해로운 마음이 12가지, 유익한 마음이 21가지,

ฉตฺตึเสว วิปากานิ, กฺริยจิตฺตานิ วีสติ.

과보 마음이 36가지, 작용 마음이 20가지이다.

๓๖. จตุปญฺญาสธา กาเม, รูเป ปนฺนรสีรเย.

36. 욕계 마음은 쉰네 가지요, 색계 마음은 열다섯 가지라고 하네.

จิตฺตานิ ทฺวาทสารุปฺเป, อฏฺฐธานุตฺตเร ตถา.

무색계 마음은 열두 가지요, 그와 같이 출세간 마음은 여덟 가지라네.

๓๗. อิตฺถเมกูนนวุติปเภทํ ปน มานสํ.

37. 이와 같이 마음은 여든아홉 가지로 분류되나,

เอกวีสสตํ วาถ, วิภชนฺติ วิจกฺขณา.

지혜로운 이들은 또한 백스물한 가지로 나누기도 하네.

วิตฺถารคณนา

상세한 수치

๓๘. กถเมกูนนวุติวิธํ จิตฺตํ เอกวีสสตํ โหติ? วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ปฐมชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, วิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ทุติยชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, ปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ตติยชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, สุเขกคฺคตาสหิตํ จตุตฺถชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, อุเปกฺเขกคฺคตาสหิตํ ปญฺจมชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตญฺเจติ อิมานิ ปญฺจปิ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตานิ นาม.

38. 어떻게 여든아홉 가지 마음이 백스물한 가지가 되는가? 일으킨 생각·지속적 고찰·희열·행복·집중이 함께하는 초선(初禪) 예류도(豫流道)의 마음, 지속적 고찰·희열·행복·집중이 함께하는 제2선 예류도의 마음, 희열·행복·집중이 함께하는 제3선 예류도의 마음, 행복·집중이 함께하는 제4선 예류도의 마음, 평온·집중이 함께하는 제5선 예류도의 마음이라는 이 다섯 가지가 예류도의 마음이다.

๓๙. ตถา [Pg.7] สกทาคามิมคฺคอนาคามิมคฺคอรหตฺตมคฺคจิตฺตญฺเจติ สมวีสติ มคฺคจิตฺตานิ.

39. 그와 같이 일래도의 마음, 불환도의 마음, 아라한도의 마음도 그러하여 도(道)의 마음은 모두 스무 가지가 된다.

๔๐. ตถา ผลจิตฺตานิ เจติ สมจตฺตาลีส โลกุตฺตรจิตฺตานิ ภวนฺตีติ.

40. 그와 같이 과(果)의 마음도 그러하여 출세간의 마음은 모두 마흔 가지가 된다.

๔๑. ฌานงฺคโยคเภเทน, กตฺเวเกกนฺตุ ปญฺจธา.

41. 선정의 요소들을 결합하여 분류함에 따라, 각각을 다섯 가지로 나누면,

วุจฺจตานุตฺตรํ จิตฺตํ, จตฺตาลีสวิธนฺติ จ.

출세간의 마음은 마흔 가지라고 일컬어진다.

๔๒. ยถา จ รูปาวจรํ, คยฺหตานุตฺตรํ ตถา.

42. 색계의 마음처럼 출세간의 마음도 그와 같이 간주된다.

ปฐมาทิฌานเภเท, อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเม.

초선 등의 선정 분류에서 무색계의 마음은 제5선에 포함된다.

เอกาทสวิธํ ตสฺมา, ปฐมาทิกมีริตํ;

ฌานเมเกกมนฺเต ตุ, เตวีสติวิธํ ภเว.

그러므로 초선 등은 각각 열한 가지라고 일컬어지며, 마지막인 제5선은 스물세 가지가 된다.

๔๓. สตฺตตึสวิธํ ปุญฺญํ, ทฺวิปญฺญาสวิธํ ตถา.

43. 유익한 마음은 서른일곱 가지요, 그와 같이 쉰두 가지는

ปากมิจฺจาหุ จิตฺตานิ, เอกวีสสตํ พุธา.

과보의 마음이라 하니, 현자들은 마음이 백스물한 가지라고 말한다.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห จิตฺตสงฺคหวิภาโค นาม

이와 같이 아비담마 길라잡이에서 ‘마음의 길라잡이’라 불리는

ปฐโม ปริจฺเฉโท.

제1장이 끝났다.

๒. เจตสิกปริจฺเฉโท

2. 제2장 마음부수[心所]의 길라잡이

สมฺปโยคลกฺขณํ

결합의 특징

๑. เอกุปฺปาทนิโรธา จ, เอกาลมฺพณวตฺถุกา.

1. 마음과 함께 일어나고 함께 멸하며, 동일한 대상을 가지고 동일한 토대를 가지는,

เจโตยุตฺตา ทฺวิปญฺญาส, ธมฺมา เจตสิกา มตา.

마음과 결합된 쉰두 가지 법들을 마음부수[心所]라고 안다.

อญฺญสมานเจตสิกํ

다른 것과 같아지는 마음부수[通一切心所]

๒. กถํ? ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา เอกคฺคตา ชีวิตินฺทฺริยํ มนสิกาโร เจติ สตฺติเม เจตสิกา สพฺพจิตฺตสาธารณา นาม.

2. 무엇인가? 감촉[觸], 느낌[受], 인식[想], 의도[思], 집중[一境性], 생명기능[命根], 주의[作意]라는 이 일곱 가지 마음부수는 모든 마음에 공통되는 것[遍一切心心所]이라 한다.

๓. วิตกฺโก [Pg.8] วิจาโร อธิโมกฺโข วีริยํ ปีติ ฉนฺโท จาติ ฉ อิเม เจตสิกา ปกิณฺณกา นาม.

3. 일으킨 생각[尋], 지속적 고찰[伺], 결심[勝解], 정진[精進], 희열[喜], 열의[欲]라는 이 여섯 가지 마음부수는 별도로 나타나는 것[別境心所]이라 한다.

๔. เอวเมเต เตรส เจตสิกา อญฺญสมานาติ เวทิตพฺพา.

4. 이와 같이 이 열세 가지 마음부수는 다른 것과 같아지는 것이라고 알아야 한다.

อกุสลเจตสิกํ

해로운 마음부수[不善心所]

๕. โมโห อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ อุทฺธจฺจํ โลโภ ทิฏฺฐิ มาโน โทโส อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจํ ถินํ มิทฺธํ วิจิกิจฺฉา เจติ จุทฺทสิเม เจตสิกา อกุสลา นาม.

5. 어리석음[痴], 무참(無慙), 무괴(無愧), 들뜸[掉擧], 탐욕[貪], 사견[邪見], 자만[慢], 성냄[瞋], 질투[嫉], 인색[慳], 후회[惡作], 해태[惛], 혼침[沈], 의심[疑]이라는 이 열네 가지 마음부수는 해로운 것[不善心所]이라 한다.

โสภนเจตสิกํ

아름다운 마음부수[淨心所]

๖. สทฺธา สติ หิรี โอตฺตปฺปํ อโลโภ อโทโส ตตฺรมชฺฌตฺตตา กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ กายลหุตา จิตฺตลหุตา กายมุทุตา จิตฺตมุทุตา กายกมฺมญฺญตา จิตฺตกมฺมญฺญตา กายปาคุญฺญตา จิตฺตปาคุญฺญตา กายุชุกตา จิตฺตุชุกตา เจติ เอกูนวีสติเม เจตสิกา โสภนสาธารณา นาม.

6. 믿음[信], 마음챙김[念], 참(慙), 괴(愧), 탐욕 없음[無貪], 성냄 없음[無瞋], 중립성[中捨], 몸의 경안[身輕安], 마음의 경안[心輕安], 몸의 가벼움[身輕快], 마음의 가벼움[心輕快], 몸의 부드러움[身柔軟], 마음의 부드러움[心柔軟], 몸의 적합함[身適業], 마음의 적합함[心適業], 몸의 능숙함[身鍊達], 마음의 능숙함[心鍊達], 몸의 바름[身正直], 마음의 바름[心正直]이라는 이 열아홉 가지 마음부수는 아름다운 마음에 공통되는 것[遍一切淨心所]이라 한다.

๗. สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว เจติ ติสฺโส วิรติโย นาม.

7. 바른 말[正語], 바른 행위[正業], 바른 생계[正命]라는 세 가지 절제[離]가 있다.

๘. กรุณา มุทิตา อปฺปมญฺญาโย นามาติ สพฺพถาปิ ปญฺญินฺทฺริเยน สทฺธึ ปญฺจวีสติเม เจตสิกา โสภนาติ เวทิตพฺพา.

8. 비탄(karuṇā)과 기쁨(muditā)은 무량(appamaññā)이라 불리며, 지혜의 기능(paññindriya)과 함께 이들 25가지 마음부수들은 모든 면에서 아름다운 것(sobhanā)이라 알아야 한다.

๙. เอตฺตาวตา จ –

9. 이상과 같이 -

เตรสญฺญสมานา จ, จุทฺทสากุสลา ตถา;

โสภนา ปญฺจวีสาติ, ทฺวิปญฺญาส ปวุจฺจเร.

13가지 다른 것과 공통되는 것과 마찬가지로 14가지 해로운 것, 그리고 25가지 아름다운 것이라고 하여 (마음부수는) 52가지라고 불린다.

สมฺปโยคนโย

결합의 방법

๑๐. เตสํ [Pg.9] จิตฺตาวิยุตฺตานํ, ยถาโยคมิโต ปรํ.

10. 마음과 분리되지 않는 그것들(마음부수들)에 대해, 적절함에 따라 이제부터

จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺเจกํ, สมฺปโยโค ปวุจฺจติ.

각각의 마음의 일어남에서의 결합이 설명될 것이다.

๑๑. สตฺต สพฺพตฺถ ยุชฺชนฺติ, ยถาโยคํ ปกิณฺณกา.

11. 일곱 가지는 모든 곳(마음)에 결합하며, 잡다한 것들(pakiṇṇakā)은 적절함에 따라 결합한다.

จุทฺทสากุสเลสฺเวว, โสภเนสฺเวว โสภนา.

14가지는 오직 해로운 마음에만, 아름다운 것들은 오직 아름다운 마음에만 결합한다.

อญฺญสมานเจตสิกสมฺปโยคนโย

다른 것과 공통되는 마음부수들의 결합 방법

๑๒. กถํ? สพฺพจิตฺตสาธารณา ตาว สตฺติเม เจตสิกา สพฺเพสุปิ เอกูนนวุติจิตฺตุปฺปาเทสุ ลพฺภนฺติ.

12. 어떻게 그러한가? 우선 모든 마음에 공통되는 이 일곱 가지 마음부수들은 모든 89가지 마음의 일어남에서 나타난다.

๑๓. ปกิณฺณเกสุ ปน วิตกฺโก ตาว ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตกามาวจรจิตฺเตสุ เจว เอกาทสสุ ปฐมชฺฌานจิตฺเตสุ เจติ ปญฺจปญฺญาสจิตฺเตสุ อุปฺปชฺชติ.

13. 한편 잡다한 것들 중에서, 우선 '일으킨 생각(vitakka)'은 10가지 감각식(dvipañcaviññāṇa)을 제외한 욕계 마음들과 11가지 초선정의 마음들이라는 55가지 마음에서 일어난다.

๑๔. วิจาโร ปน เตสุ เจว เอกาทสสุ ทุติยชฺฌานจิตฺเตสุ จาติ ฉสฏฺฐิจิตฺเตสุ.

14. 한편 '지속적 고찰(vicāra)'은 그것들(55가지)과 11가지 2선정의 마음들이라는 66가지 마음에서 일어난다.

๑๕. อธิโมกฺโข ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวิจิกิจฺฉาสหคตวชฺชิตจิตฺเตสุ.

15. '확신(adhimokkha)'은 10가지 감각식과 의심이 함께하는 마음을 제외한 마음들에서 일어난다.

๑๖. วีริยํ ปญฺจทฺวาราวชฺชนทฺวิปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณวชฺชิตจิตฺเตสุ.

16. '정진(vīriya)'은 오문전향, 10가지 감각식, 받아들이는 마음, 조사하는 마음을 제외한 마음들에서 일어난다.

๑๗. ปีติ โทมนสฺสุเปกฺขาสหคตกายวิญฺญาณจตุตฺถชฺฌานวชฺชิตจิตฺเตสุ.

17. '희열(pīti)'은 불만족, 평온이 함께하는 마음들, 신식(kāyaviññāṇa), 그리고 4선정을 제외한 마음들에서 일어난다.

๑๘. ฉนฺโท อเหตุกโมมูหวชฺชิตจิตฺเตสูติ.

18. '열의(chanda)'는 원인 없는 마음과 어리석음이 뿌리인 마음을 제외한 마음들에서 일어난다고 한다.

๑๙. เต ปน จิตฺตุปฺปาทา ยถากฺกมํ –

19. 한편 그러한 마음의 일어남들은 순서대로 다음과 같다.

ฉสฏฺฐิ ปญฺจปญฺญาส, เอกาทส จ โสฬส;

สตฺตติ วีสติ เจว, ปกิณฺณกวิวชฺชิตา.

66, 55, 11, 16, 70, 20가지 마음들이 잡다한 것들이 제외된(결합하지 않는) 마음들이다.

ปญฺจปญฺญาส [Pg.10] ฉสฏฺฐิฏฺฐสตฺตติ ติสตฺตติ;

เอกปญฺญาส เจกูนสตฺตติ สปกิณฺณกา.

55, 66, 78, 73, 51, 69가지 마음들이 잡다한 것들과 함께하는 마음들이다.

อกุสลเจตสิกสมฺปโยคนโย

해로운 마음부수들의 결합 방법

๒๐. อกุสเลสุ ปน โมโห อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ อุทฺธจฺจญฺจาติ จตฺตาโรเม เจตสิกา สพฺพากุสลสาธารณา นาม, สพฺเพสุปิ ทฺวาทสา กุสเลสุ ลพฺภนฺติ.

20. 한편 해로운 것들 중에서 어리석음(moha), 부끄러워하지 않음(ahirika), 무서워하지 않음(anottappa), 들뜸(uddhacca)이라는 이 네 가지 마음부수들은 '모든 해로운 마음에 공통되는 것'이라 불리며, 모든 12가지 해로운 마음에서 나타난다.

๒๑. โลโภ อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺเตสฺเวว ลพฺภติ.

21. 탐욕(lobha)은 8가지 탐욕이 함께하는 마음에서만 나타난다.

๒๒. ทิฏฺฐิ จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ.

22. 사견(diṭṭhi)은 4가지 사견과 결합한 마음에서 나타난다.

๒๓. มาโน จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ.

23. 자만(māna)은 4가지 사견과 결합하지 않은 마음에서 나타난다.

๒๔. โทโส อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจญฺจาติ ทฺวีสุ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺเตสุ.

24. 성냄(dosa), 질투(issā), 인색(macchariya), 후회(kukkucca)는 2가지 저항과 결합한 마음에서 나타난다.

๒๕. ถินมิทฺธํ ปญฺจสุ สสงฺขาริกจิตฺเตสุ.

25. 해태와 혼침(thinamiddha)은 5가지 유행(sasaṅkhārika)의 마음에서 나타난다.

๒๖. วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาสหคตจิตฺเตเยวาติ.

26. 의심(vicikicchā)은 의심이 함께하는 마음에서만 나타난다.

๒๗. สพฺพาปุญฺเญสุ จตฺตาโร,

27. 모든 해로운 마음에 네 가지가,

โลภมูเล ตโย คตา;

โทสมูเลสุ จตฺตาโร,สสงฺขาเร ทฺวยํ ตถา.

탐욕의 뿌리에 세 가지가 포함되며, 성냄의 뿌리에 네 가지가, 마찬가지로 유행의 마음에 두 가지가 포함된다.

วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉา-จิตฺเต จาติ จตุทฺทส;

ทฺวาทสากุเลสฺเวว, สมฺปยุชฺชนฺติ ปญฺจธา.

의심은 의심의 마음에 포함되어 14가지가 되니, 12가지 해로운 마음에만 다섯 가지 방식으로 결합한다.

โสภนเจตสิกสมฺปโยคนโย

아름다운 심소의 결합 방식

๒๘. โสภเนสุ ปน โสภนสาธารณา ตาว เอกูนวีสติเม เจตสิกา สพฺเพสุปิ เอกูนสฏฺฐิโสภนจิตฺเตสุ สํวิชฺชนฺติ.

28. 아름다운 마음들에 있어서는, 먼저 19가지 아름다운 공통 심소들이 모든 59가지 아름다운 마음에 존재한다.

๒๙. วิรติโย [Pg.11] ปน ติสฺโสปิ โลกุตฺตรจิตฺเตสุ สพฺพถาปิ นิยตา เอกโตว ลพฺภนฺติ, โลกิเยสุ ปน กามาวจรกุสเลสฺเวว กทาจิ สนฺทิสฺสนฺติ วิสุํ วิสุํ.

29. 그러나 세 가지 절제 심소들은 출세간의 마음들에서는 어떤 방식으로든 결정적으로 한꺼번에 얻어지지만, 세간의 욕계 유익한 마음들에서는 때때로 각각 따로따로 나타난다.

๓๐. อปฺปมญฺญาโย ปน ทฺวาทสสุ ปญฺจมชฺฌานวชฺชิตมหคฺคตจิตฺเตสุ เจว กามาวจรกุสเลสุ จ สเหตุกกามาวจรกิริยจิตฺเตสุ จาติ อฏฺฐวีสติจิตฺเตสฺเวว กทาจิ นานา หุตฺวา ชายนฺติ, อุเปกฺขาสหคเตสุ ปเนตฺถ กรุณามุทิตา น สนฺตีติ เกจิ วทนฺติ.

30. 무량 심소들은 다섯 번째 선정을 제외한 12가지 고귀한 마음과 욕계 유익한 마음과 원인을 가진 욕계 작용만 하는 마음이라는 28가지 마음에서만 때때로 각각 다르게 일어난다. 여기서 어떤 이들은 평온과 함께하는 마음에는 연민과 기뻐함이 없다고 말한다.

๓๑. ปญฺญา ปน ทฺวาทสสุ ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรจิตฺเตสุ เจว สพฺเพสุปิ ปญฺจตึสมหคฺคตโลกุตฺตรจิตฺเตสุ จาติ สตฺตจตฺตาลีสจิตฺเตสุ สมฺปโยคํ คจฺฉตีติ.

31. 지혜는 지혜와 결합된 12가지 욕계의 마음과 모든 35가지 고귀한 마음 및 출세간의 마음이라는 47가지 마음에 결합한다.

๓๒. เอกูนวีสติ ธมฺมา, ชายนฺเตกูนสฏฺฐิสุ.

32. 19가지 법은 59가지 마음에 일어난다.

ตโย โสฬสจิตฺเตสุ, อฏฺฐวีสติยํ ทฺวยํ.

세 가지(절제)는 16가지 마음에, 두 가지(무량)는 28가지 마음에 (일어난다).

ปญฺญา ปกาสิตา, สตฺตจตฺตาลีสวิเธสุปิ;

สมฺปยุตฺตา จตุเธวํ, โสภเนสฺเวว โสภนา.

지혜는 47가지 종류의 마음에서도 나타난다고 밝혀졌다. 이처럼 아름다운 심소들은 오직 아름다운 마음들에만 네 가지 방식으로 결합한다.

๓๓. อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจ-วิรติกรุณาทโย.

33. 질투, 인색, 후회, 절제, 연민 등은

นานา กทาจิ มาโน จ, ถิน มิทฺธํ ตถา สห.

서로 다르게 때때로 일어나며, 자만 또한 그러하다. 혼침과 수면도 그와 같이 (함께 일어난다).

๓๔. ยถาวุตฺตานุสาเรน, เสสา นิยตโยคิโน.

34. 앞서 언급한 바에 따라, 나머지는 결정적으로 결합하는 것들이다.

สงฺคหญฺจ ปวกฺขามิ, เตสํ ทานิ ยถารหํ.

이제 그것들을 적절하게 요약하는 방식을 설명하겠다.

สงฺคหนโย

요약 방식

๓๕. ฉตฺตึสานุตฺตเร ธมฺมา, ปญฺจตึส มหคฺคเต.

35. 출세간의 마음에는 36가지 법이, 고귀한 마음에는 35가지가,

อฏฺฐตึสาปิ ลพฺภนฺติ, กามาวจรโสภเน.

욕계의 아름다운 마음에서는 38가지도 얻어진다.

สตฺตวีสติปุญฺญมฺหิ, ทฺวาทสาเหตุเกติ จ;

ยถาสมฺภวโยเคน, ปญฺจธา ตตฺถ สงฺคโห.

유익한 마음에 27가지가, 원인 없는 마음에 12가지가 (있으며), 그곳의 요약은 일어날 수 있는 결합에 따라 다섯 가지로 나뉜다.

โลกุตฺตรจิตฺตสงฺคหนโย

출세간의 마음 요약 방식

๓๖. กถํ[Pg.12]? โลกุตฺตเรสุ ตาว อฏฺฐสุ ปฐมชฺฌานิกจิตฺเตสุ อญฺญสมานา เตรส เจตสิกา, อปฺปมญฺญาวชฺชิตา เตวีสติ โสภนเจตสิกา เจติ ฉตฺตึส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, ตถา ทุติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวชฺชา, ตติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิจารวชฺชา, จตุตฺถชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิจารปีติวชฺชา, ปญฺจมชฺฌานิกจิตฺเตสุปิ อุเปกฺขาสหคตา เต เอว สงฺคยฺหนฺตีติ สพฺพถาปิ อฏฺฐสุ โลกุตฺตรจิตฺเตสุ ปญฺจกชฺฌานวเสน ปญฺจธาว สงฺคโห โหตีติ.

36. 어떻게 그러한가? 먼저 8가지 출세간의 초선정 마음에는 다른 것과 공통되는 13가지 심소와 무량을 제외한 23가지 아름다운 심소라는 36가지 법이 요약에 포함된다. 이와 같이 이선정의 마음에서는 일으킨 생각이 제외되고, 삼선정의 마음에서는 일으킨 생각과 지속적 고찰이 제외되며, 사선정의 마음에서는 일으킨 생각, 지속적 고찰, 희열이 제외된다. 오선정의 마음에서도 평온과 함께하는 그것들이 요약된다. 그러므로 모든 8가지 출세간의 마음에는 다섯 가지 선의 구분에 따라 다섯 가지 요약 방식이 있다.

๓๗. ฉตฺตึส ปญฺจตึส จ, จตุตฺตึส ยถากฺกมํ.

37. 차례대로 36가지, 35가지, 34가지이며

เตตฺตึสทฺวยมิจฺเจวํ, ปญฺจธานุตฺตเร ฐิตา.

33가지가 두 번인 것처럼, 출세간의 마음은 다섯 가지 방식으로 머문다.

มหคฺคตจิตฺตสงฺคหนโย

고귀한 마음 요약 방식

๓๘. มหคฺคเตสุ ปน ตีสุ ปฐมชฺฌานิกจิตฺเตสุ ตาว อญฺญสมานา เตรส เจตสิกา, วิรติตฺตยวชฺชิตา ทฺวาวีสติ โสภนเจตสิกา เจติ ปญฺจตึส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, กรุณามุทิตา ปเนตฺถ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพา, ตถา ทุติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวชฺชา, ตติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิจารวชฺชา, จตุตฺถชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิจารปีติวชฺชา, ปญฺจมชฺฌานิกจิตฺเตสุ ปน ปนฺนรสสุ อปฺปมญฺญาโย น ลพฺภนฺตีติ สพฺพถาปิ สตฺตวีสติมหคฺคตจิตฺเตสุ ปญฺจกชฺฌานวเสน ปญฺจธาว สงฺคโห โหตีติ.

38. 고귀한 마음들 중에서 먼저 세 가지 초선정 마음에는 다른 것과 공통되는 13가지 심소와 세 가지 절제를 제외한 22가지 아름다운 심소라는 35가지 법이 요약에 포함된다. 여기서 연민과 기뻐함은 각각 따로 결합되어야 한다. 이와 같이 이선정의 마음에서는 일으킨 생각이 제외되고, 삼선정의 마음에서는 일으킨 생각과 지속적 고찰이 제외되며, 사선정의 마음에서는 일으킨 생각, 지속적 고찰, 희열이 제외된다. 그러나 15가지 고귀한 오선정의 마음에는 무량 심소들을 얻을 수 없다. 그러므로 모든 27가지 고귀한 마음에는 다섯 가지 선의 구분에 따라 다섯 가지 요약 방식이 있다.

๓๙. ปญฺจตึส จตุตฺตึส, เตตฺตึส จ ยถากฺกมํ.

39. 차례대로 35가지, 34가지, 33가지이며

พาตฺตึส เจว ตึเสติ, ปญฺจธาว มหคฺคเต.

32가지와 30가지로, 고귀한 마음에는 오직 다섯 가지 방식이 있다.

กามาวจรโสภนจิตฺตสงฺคหนโย

욕계 아름다운 마음 요약 방식

๔๐. กามาวจรโสภเนสุ ปน กุสเลสุ ตาว ปฐมทฺวเย อญฺญสมานา เตรส เจตสิกา, ปญฺจวีสติ โสภนเจตสิกา [Pg.13] เจติ อฏฺฐตึส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, อปฺปมญฺญาวิรติโย ปเนตฺถ ปญฺจปิ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพา, ตถา ทุติยทฺวเย ญาณวชฺชิตา, ตติยทฺวเย ญาณสมฺปยุตฺตา ปีติวชฺชิตา, จตุตฺถทฺวเย ญาณปีติวชฺชิตา เต เอว สงฺคยฺหนฺติ. กิริยจิตฺเตสุปิ วิรติวชฺชิตา ตเถว จตูสุปิ ทุเกสุ จตุธาว สงฺคยฺหนฺติ. ตถา วิปาเกสุ จ อปฺปมญฺญาวิรติวชฺชิตา เต เอว สงฺคยฺหนฺตีติ สพฺพถาปิ จตุวีสติกามาวจรโสภนจิตฺเตสุ ทุกวเสน ทฺวาทสธาว สงฺคโห โหตีติ.

40. 욕계 아름다운 마음들 중 먼저 유익한 마음의 첫 번째 쌍에는 다른 것과 공통되는 13가지 심소와 25가지 아름다운 심소라는 38가지 법이 요약에 포함된다. 여기서 다섯 가지 무량과 절제는 각각 따로 결합되어야 한다. 이와 같이 두 번째 쌍에서는 지혜가 제외되고, 세 번째 쌍에서는 지혜와 결합되었으나 희열이 제외되며, 네 번째 쌍에서는 지혜와 희열이 제외된 그것들이 요약된다. 작용만 하는 마음들에서도 절제가 제외된 채 그와 같이 네 쌍에 대해 네 가지 방식으로 요약된다. 이와 같이 과보의 마음들에서도 무량과 절제가 제외된 채 그것들이 요약된다. 그러므로 모든 24가지 욕계 아름다운 마음에는 쌍에 따라 12가지 요약 방식이 있다.

๔๑. อฏฺฐตึส สตฺตตึส, ทฺวยํ ฉตฺตึสกํ สุเภ.

41. 유익한 마음에 38가지, 37가지, 두 개의 36가지가 있고,

ปญฺจตึส จตุตฺตึส, ทฺวยํ เตตฺตึสกํ กฺริเย;

เตตฺตึส ปาเก พาตฺตึส, ทฺวเยกตึสกํ ภเว;

สเหตุกามาวจรปุญฺญ-ปากกฺริยามเน.

작용만 하는 마음에 35가지, 34가지, 두 개의 33가지가 있으며, 과보의 마음에 33가지, 32가지, 두 개의 31가지가 원인을 가진 욕계의 유익한 마음, 과보의 마음, 작용만 하는 마음에 존재한다.

๔๒. นวิชฺชนฺเตตฺถ วิรตี, กฺริเยสุ จ มหคฺคเต.

42. 여기서 작용만 하는 마음과 고귀한 마음에는 절제가 존재하지 않는다.

อนุตฺตเร อปฺปมญฺญา, กามปาเก ทฺวยํ ตถา;

อนุตฺตเร ฌานธมฺมา, อปฺปมญฺญา จ มชฺฌิเม;

วิรตี ญาณปีตี จ, ปริตฺเตสุ วิเสสกา.

출세간의 마음에는 무량이 없고, 욕계 과보의 마음에도 그 두 가지(무량과 절제)가 없다. 출세간에는 선정의 요소들이, 중간(고귀한 마음)에는 무량이, 작은 것(욕계)에는 절제와 지혜와 희열이 차이를 만드는 것들이다.

อกุสลจิตฺตสงฺคหนโย

불선한 마음의 결합 방식

๔๓. อกุสเลสุ ปน โลภมูเลสุ ตาว ปฐเม อสงฺขาริเก อญฺญสมานา เตรส เจตสิกา, อกุสลสาธารณา จตฺตาโร จาติ สตฺตรส โลภทิฏฺฐีหิ สทฺธึ เอกูนวีสติ ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ.

43. 불선한 마음들 중에서 우선 탐욕에 뿌리박은 마음들의 첫 번째 자극 없는 마음(무자행)에서는, 다른 것과 공통되는 13가지 마음부수와 불선 공통 마음부수 4가지가 결합하여 17가지가 되고, 여기에 탐욕과 사견을 합해 총 19가지 법들이 결합한다.

๔๔. ตเถว ทุติเย อสงฺขาริเก โลภมาเนน.

44. 그와 마찬가지로 두 번째 자극 없는 마음에서는 [사견 대신] 자만과 함께한다.

๔๕. ตติเย ตเถว ปีติวชฺชิตา โลภทิฏฺฐีหิ สห อฏฺฐารส.

45. 세 번째에서는 그와 마찬가지로 희열을 제외하고 탐욕과 사견과 함께 18가지 법이 결합한다.

๔๖. จตุตฺเถ [Pg.14] ตเถว โลภมาเนน.

46. 네 번째에서는 그와 마찬가지로 [사견 대신] 자만과 함께한다.

๔๗. ปญฺจเม ปน ปฏิฆสมฺปยุตฺเต อสงฺขาริเก โทโส อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจญฺจาติ จตูหิ สทฺธึ ปีติวชฺชิตา เต เอว วีสติ ธมฺมา สงฺคยฺหนฺติ, อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิ ปเนตฺถ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพานิ.

47. 다섯 번째로 저항(분노)과 결합한 자극 없는 마음에서는 진노, 질투, 인색, 후회의 4가지와 함께 희열을 제외한 바로 그 20가지 법들이 결합하는데, 여기서 질투, 인색, 후회는 각각 따로 결합되어야 한다.

๔๘. สสงฺขาริกปญฺจเกปิ ตเถว ถินมิทฺเธน วิเสเสตฺวา โยเชตพฺพา.

48. 자극이 있는(유자행) 다섯 가지 마음의 경우에도 그와 같으나, 혼침과 수면을 추가하여 구별해서 결합해야 한다.

๔๙. ฉนฺทปีติวชฺชิตา ปน อญฺญสมานา เอกาทส, อกุสลสาธารณา จตฺตาโร จาติ ปนฺนรส ธมฺมา อุทฺธจฺจสหคเต สมฺปยุชฺชนฺติ.

49. 열의와 희열을 제외한 다른 것과 공통되는 11가지와 불선 공통 4가지, 이렇게 15가지 법들이 들뜸(uddhacca)과 함께하는 마음에 결합한다.

๕๐. วิจิกิจฺฉาสหคตจิตฺเต จ อธิโมกฺขวิรหิตา วิจิกิจฺฉาสหคตา ตเถว ปนฺนรส ธมฺมา สมุปลพฺภนฺตีติ สพฺพถาปิ ทฺวาทสากุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺเจกํ โยชิยมานาปิ คณนวเสน สตฺตธาว สงฺคหิตา ภวนฺตีติ.

50. 의심과 함께하는 마음에서는 확신을 제외하고 의심과 함께하는 바로 그 15가지 법들이 발견된다. 이처럼 모든 면에서 12가지 불선한 마음이 일어날 때 각각 결합되더라도, 숫자의 측면에서는 7가지 방식으로 요약된다.

๕๑. เอกูนวีสาฏฺฐารส, วีเสกวีส วีสติ.

51. 19, 18, 20, 21, 20,

ทฺวาวีส ปนฺนรเสติ, สตฺตธา กุสเลฐิตา.

22, 15로, [불선한 마음에] 일곱 가지 방식으로 결합된다.

๕๒. สาธารณา จ จตฺตาโร, สมานา จ ทสาปเร.

52. 불선 공통 4가지와 그 밖의 [다른 것과] 공통되는 10가지,

จุทฺทเสเต ปวุจฺจนฺติ, สพฺพากุสลโยคิโน.

이 14가지는 모든 불선한 마음에 결합한다고 설해진다.

อเหตุกจิตฺตสงฺคหนโย

원인 없는 마음의 결합 방식

๕๓. อเหตุเกสุ ปน หสนจิตฺเต ตาว ฉนฺทวชฺชิตา อญฺญสมานา ทฺวาทส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ.

53. 원인 없는 마음들 중에서 미소 짓는 마음에는 우선 열의를 제외한 다른 것과 공통되는 12가지 법들이 결합한다.

๕๔. ตถา โวฏฺฐพฺพเน ฉนฺทปีติวชฺชิตา.

54. 그와 같이 결정하는 마음(의문전향심)에는 열의와 희열이 제외된다.

๕๕. สุขสนฺตีรเณ ฉนฺทวีริยวชฺชิตา.

55. 즐거운 조사하는 마음에는 열의와 정진이 제외된다.

๕๖. มโนธาตุตฺติกาเหตุกปฏิสนฺธิยุคเฬ ฉนฺทปีติวีริยวชฺชิตา.

56. 의계의 셋(오문전향심과 영수심 둘)과 원인 없는 재생연결 한 쌍(조사하는 마음 둘)에는 열의, 희열, 정진이 제외된다.

๕๗. ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณ [Pg.15] ปกิณฺณกวชฺชิตา เตเยว สงฺคยฺหนฺตีติ สพฺพถาปิ อฏฺฐารสสุ อเหตุเกสุ คณนวเสน จตุธาว สงฺคโห โหตีติ.

57. 전오식에는 잡다한 마음부수(pakiṇṇaka)들이 제외된 바로 그들만이 결합한다. 이처럼 모든 면에서 18가지 원인 없는 마음에서 숫자의 측면에서는 4가지 방식의 결합이 있다.

๕๘. ทฺวาทเสกาทส ทส, สตฺต จาติ จตุพฺพิโธ.

58. 12, 11, 10, 7의 네 가지 방식이

อฏฺฐารสาเหตุเกสุ, จิตฺตุปฺปาเทสุ สงฺคโห.

18가지 원인 없는 마음이 일어날 때의 결합 방식이다.

๕๙. อเหตุเกสุ สพฺพตฺถ, สตฺต เสสา ยถารหํ.

59. 원인 없는 마음 모든 곳에서 나머지 7가지(변일체)는 적절하게 결합한다.

อิติ วิตฺถารโต วุตฺโต, เตตฺตึสวิธสงฺคโห.

이와 같이 33가지 방식의 결합이 상세히 설명되었다.

๖๐. อิตฺถํ จิตฺตาวิยุตฺตานํ, สมฺปโยคญฺจ สงฺคหํ.

60. 이처럼 마음과 분리되지 않는 것들(마음부수)의 상응과 결합을,

ญตฺวา เภทํ ยถาโยคํ, จิตฺเตน สมมุทฺทิเส.

적절하게 그 분류를 알아서 마음과 함께 제시해야 한다.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห เจตสิกสงฺคหวิภาโค นาม

이로써 아비담마타 상가하의 '마음부수의 길라잡이'라 불리는

ทุติโย ปริจฺเฉโท.

제2장이 끝났다.

๓. ปกิณฺณกปริจฺเฉโท

3. 잡다한 항목의 길라잡이 (제3장)

๑. สมฺปยุตฺตา ยถาโยคํ, เตปญฺญาส สภาวโต.

1. 성품에 따라 적절하게 상응하는 53가지

จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, เตสํ ทานิ ยถารหํ.

마음과 마음부수의 법들, 이제 그것들을 적절하게 [설명하겠다].

๒. เวทนาเหตุโต กิจฺจทฺวาราลมฺพณวตฺถุโต.

2. 느낌, 원인, 역할, 문, 대상, 토대에 따라서,

จิตฺตุปฺปาทวเสเนว, สงฺคโห นาม นียเต.

마음의 일어남의 방식에 의해서만, '길잡이'라 불리는 것이 진행된다.

เวทนาสงฺคโห

느낌의 길잡이

๓. ตตฺถ เวทนาสงฺคเห ตาว ติวิธา เวทนา สุขํ ทุกฺขํ อทุกฺขมสุขา เจติ, สุขํ ทุกฺขํ โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ อุเปกฺขาติ จ เภเทน ปน ปญฺจธา โหติ.

3. 그중 느낌의 길잡이에서는, 우선 느낌에 즐거운 느낌, 괴로운 느낌, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌의 세 가지가 있으며, 다시 구분하면 즐거운 느낌, 괴로운 느낌, 기쁜 느낌, 슬픈 느낌, 평온한 느낌의 다섯 가지가 된다.

๔. ตตฺถ สุขสหคตํ กุสลวิปากํ กายวิญฺญาณเมกเมว, ตถา ทุกฺขสหคตํ อกุสลวิปากํ.

4. 거기서 즐거움이 함께하는 유익한 과보의 신식(身識)은 오직 하나이며, 그와 같이 괴로움이 함께하는 해로운 과보의 신식도 그러하다.

๕. โสมนสฺสสหคตจิตฺตานิ [Pg.16] ปน โลภมูลานิ จตฺตาริ, ทฺวาทส กามาวจรโสภนานิ, สุขสนฺตีรณหสนานิ จ ทฺเวติ อฏฺฐารส กามาวจรโสมนสฺสสหคตจิตฺตานิ เจว ปฐมทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานสงฺขาตานิ จตุจตฺตาลีส มหคฺคตโลกุตฺตรจิตฺตานิ เจติ ทฺวาสฏฺฐิวิธานิ ภวนฺติ.

5. 기쁨이 함께하는 마음은 탐욕 뿌리 4가지, 욕계의 아름다운 마음 12가지, 즐거운 조사하는 마음과 미소 짓는 마음 2가지로, 18가지 욕계 기쁨이 함께하는 마음이 있고, 초선·2선·3선·4선으로 분류되는 44가지 고귀한 마음과 출세간의 마음이 있으니, 모두 62가지가 된다.

๖. โทมนสฺสสหคตจิตฺตานิ ปน ทฺเว ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตาเนว.

6. 슬픔이 함께하는 마음은 오직 성냄과 결합한 2가지 마음뿐이다.

๗. เสสานิ สพฺพานิปิ ปญฺจปญฺญาส อุเปกฺขาสหคตจิตฺตาเนวาติ.

7. 그 밖의 모든 55가지 마음은 평온이 함께하는 마음들이다.

๘. สุขํ ทุกฺขมุเปกฺขาติ, ติวิธา ตตฺถ เวทนา.

8. 즐거움, 괴로움, 평온으로, 거기서 느낌은 세 가지이다.

โสมนสฺสํ โทมนสฺสมิติเภเทน ปญฺจธา.

기쁨과 슬픔의 구분으로 다섯 가지가 된다.

๙. สุขเมกตฺถ ทุกฺขญฺจ, โทมนสฺสํ ทฺวเย ฐิตํ.

9. 즐거움과 괴로움은 각각 한 곳에, 슬픔은 두 곳에 머문다.

ทฺวาสฏฺฐีสุ โสมนสฺสํ, ปญฺจปญฺญาสเกตรา.

62가지에는 기쁨이 있고, 나머지 55가지에는 그 밖의 것이 있다.

เหตุสงฺคโห

원인의 길잡이

๑๐. เหตุสงฺคเห เหตู นาม โลโภ โทโส โมโห อโลโภ อโทโส อโมโห จาติ ฉพฺพิธา ภวนฺติ.

10. 원인의 길잡이에서 원인이란 탐욕, 성냄, 어리석음, 탐욕 없음, 성냄 없음, 어리석음 없음의 여섯 가지가 있다.

๑๑. ตตฺถ ปญฺจทฺวาราวชฺชนทฺวิปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนหสนวเสน อเหตุกจิตฺตานิ นาม.

11. 거기서 오문전향, 쌍오식, 받아들이는 마음, 조사하는 마음, 결정하는 마음, 미소 짓는 마음에 따라 원인 없는 마음이라 불린다.

๑๒. เสสานิ สพฺพานิปิ เอกสตฺตติ จิตฺตานิ สเหตุกาเนว.

12. 그 밖의 나머지 71가지 마음은 모두 원인이 있는 마음이다.

๑๓. ตตฺถาปิ ทฺเว โมมูหจิตฺตานิ เอกเหตุกานิ.

13. 그중에서도 두 가지 미혹한 마음은 한 가지 원인을 가진다.

๑๔. เสสานิ ทส อกุสลจิตฺตานิ เจว ญาณวิปฺปยุตฺตานิ ทฺวาทส กามาวจรโสภนานิ เจติ ทฺวาวีสติ ทฺวิเหตุกจิตฺตานิ.

14. 나머지 10가지 해로운 마음과 지혜와 결합하지 않은 12가지 욕계 아름다운 마음인 22가지는 두 가지 원인을 가진 마음이다.

๑๕. ทฺวาทส [Pg.17] ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรโสภนานิ เจว ปญฺจตึส มหคฺคตโลกุตฺตรจิตฺตานิ เจติ สตฺตจตฺตาลีส ติเหตุกจิตฺตานีติ.

15. 지혜와 결합한 12가지 욕계 아름다운 마음과 35가지 고귀한 마음 및 출세간의 마음인 47가지는 세 가지 원인을 가진 마음이다.

๑๖. โลโภ โทโส จ โมโห จ,

16. 탐욕과 성냄과 어리석음은,

เหตู อกุสลา ตโย;

อโลภาโทสาโมโห จ,กุสลาพฺยากตา ตถา.

세 가지 해로운 원인이며, 탐욕 없음과 성냄 없음과 어리석음 없음은 그와 같이 유익하고 무기인 원인이다.

๑๗. อเหตุกาฏฺฐารเสกเหตุกา ทฺเว ทฺวาวีสติ.

17. 원인 없는 것 18가지, 한 가지 원인 2가지, 두 가지 원인 22가지이다.

ทฺวิเหตุกา มตา สตฺตจตฺตาลีสติเหตุกา.

두 가지 원인은 그렇게 알려졌으며, 세 가지 원인은 47가지이다.

กิจฺจสงฺคโห

역할의 길잡이

๑๘. กิจฺจสงฺคเห กิจฺจานิ นาม ปฏิสนฺธิภวงฺคาวชฺชนทสฺสนสวนฆายนสายนผุสนสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนชวนตทารมฺมณจุติวเสน จุทฺทสวิธานิ ภวนฺติ.

18. 역할의 길잡이에서 역할이란 재생연결, 존재지속, 전향, 봄, 들음, 냄새맡음, 맛봄, 닿음, 받아들임, 조사, 결정, 속행, 등록, 죽음에 따라 열네 가지가 있다.

๑๙. ปฏิสนฺธิภวงฺคาวชฺชนปญฺจวิญฺญาณฐานาทิวเสน ปน เตสํ ทสธา ฐานเภโท เวทิตพฺโพ.

19. 재생연결, 존재지속, 전향, 오식의 단계 등에 따라서 그것들의 열 가지 단계의 구분을 알아야 한다.

๒๐. ตตฺถ ทฺเว อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณานิ เจว อฏฺฐ มหาวิปากานิ จ นว รูปารูปวิปากานิ เจติ เอกูนวีสติ จิตฺตานิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติกิจฺจานิ นาม.

20. 거기서 평온이 함께하는 두 가지 조사하는 마음과 여덟 가지 대과보심, 아홉 가지 색계·무색계 과보심의 19가지 마음은 재생연결, 존재지속, 죽음의 역할을 하는 것이라 불린다.

๒๑. อาวชฺชนกิจฺจานิ ปน ทฺเว.

21. 전향의 역할은 두 가지이다.

๒๒. ตถา ทสฺสนสวนฆายนสายนผุสนสมฺปฏิจฺฉนกิจฺจานิ จ.

22. 그와 같이 봄, 들음, 냄새맡음, 맛봄, 닿음, 받아들임의 역할이 있다.

๒๓. ตีณิ สนฺตีรณกิจฺจานิ.

23. 조사하는 역할은 세 가지이다.

๒๔. มโนทฺวาราวชฺชนเมว ปญฺจทฺวาเร โวฏฺฐพฺพนกิจฺจํ สาเธติ.

24. 의문전향심(意門轉向心)은 오문(五門)에서 결정(決定)의 역할을 수행한다.

๒๕. อาวชฺชนทฺวยวชฺชิตานิ กุสลากุสลผลกิริยจิตฺตานิ ปญฺจปญฺญาส ชวนกิจฺจานิ.

25. 두 가지 전향의 마음을 제외한 유익한 마음, 해로운 마음, 과보의 마음, 작용만 하는 마음들인 55가지 마음은 속행(javana)의 역할을 한다.

๒๖. อฏฺฐ [Pg.18] มหาวิปากานิ เจว สนฺตีรณตฺตยญฺเจติ เอกาทส ตทารมฺมณกิจฺจานิ.

26. 8가지 욕계 과보의 마음(대과보심)과 3가지 조사하는 마음, 이 11가지 마음은 등록(tadārammaṇa)의 역할을 한다.

๒๗. เตสุ ปน ทฺเว อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณจิตฺตานิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติตทารมฺมณสนฺตีรณวเสน ปญฺจกิจฺจานิ นาม.

27. 그중에서 평온이 함께하는 두 가지 조사하는 마음은 재생연결, 유분, 죽음, 등록, 조사의 기능에 따라 다섯 가지 역할을 하는 것이라 불린다.

๒๘. มหาวิปากานิ อฏฺฐ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติตทารมฺมณวเสน จตุกิจฺจานิ นาม.

28. 8가지 욕계 과보의 마음(대과보심)은 재생연결, 유분, 죽음, 등록의 기능에 따라 네 가지 역할을 하는 것이라 한다.

๒๙. มหคฺคตวิปากานิ นว ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ติกิจฺจานิ นาม.

29. 9가지 고귀한 과보의 마음은 재생연결, 유분, 죽음의 기능에 따라 세 가지 역할을 하는 것이라 한다.

๓๐. โสมนสฺสสนฺตีรณํ สนฺตีรณตทารมฺมณวเสน ทุกิจฺจํ.

30. 기쁨이 함께하는 조사하는 마음은 조사와 등록의 기능에 따라 두 가지 역할을 한다.

๓๑. ตถา โวฏฺฐพฺพนํ โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนวเสน.

31. 그와 같이 결정하는 마음은 결정과 전향의 기능에 따라 두 가지 역할을 한다.

๓๒. เสสานิ ปน สพฺพานิปิ ชวนมโนธาตุตฺติกทฺวิปญฺจวิญฺญาณานิ ยถาสมฺภวเมกกิจฺจานีติ.

32. 그러나 나머지 모든 속행의 마음들, 세 가지 의계(意界), 전오식(前五識)은 상황에 따라 각각 한 가지 역할을 한다.

๓๓. ปฏิสนฺธาทโย นาม, กิจฺจเภเทน จุทฺทส.

33. 재생연결 등은 역할의 구분에 따라 열네 가지이다.

ทสธา ฐานเภเทน, จิตฺตุปฺปาทา ปกาสิตา.

마음의 일어남은 [그 역할이 일어나는] 장소의 구분에 따라 열 가지로 설명된다.

๓๔. อฏฺฐสฏฺฐิ ตถา ทฺเว จ, นวาฏฺฐ ทฺเว ยถากฺกมํ.

34. 68가지, 2가지, 9가지, 8가지, 2가지는 순서대로

เอกทฺวิติจตุปญฺจกิจฺจฐานานิ นิทฺทิเส.

한 가지, 두 가지, 세 가지, 네 가지, 다섯 가지 역할을 수행하는 장소들임을 명시해야 한다.

ทฺวารสงฺคโห

문의 길잡이(문상가하)

๓๕. ทฺวารสงฺคเห ทฺวารานิ นาม จกฺขุทฺวารํ โสตทฺวารํ ฆานทฺวารํ ชิวฺหาทฺวารํ กายทฺวารํ มโนทฺวารญฺเจติ ฉพฺพิธานิ ภวนฺติ.

35. 문의 길잡이에서 '문(dvāra)'이라 하는 것은 안문(眼門), 이문(耳門), 비문(鼻門), 설문(舌門), 신문(身門), 의문(意門)의 여섯 가지가 있다.

๓๖. ตตฺถ จกฺขุเมว จกฺขุทฺวารํ.

36. 거기서 안근(眼根) 자체가 안문이다.

๓๗. ตถา โสตาทโย โสตทฺวาราทีนิ.

37. 그와 같이 이근(耳根) 등은 이문 등이다.

๓๘. มโนทฺวารํ [Pg.19] ปน ภวงฺคนฺติ ปวุจฺจติ.

38. 의문(意門)은 유분(有分, bhavaṅga)이라고 한다.

๓๙. ตตฺถ ปญฺจทฺวาราวชฺชนจกฺขุวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนกามาวจรชวนตทารมฺมณวเสน ฉจตฺตาลีส จิตฺตานิ จกฺขุทฺวาเร ยถารหํ อุปฺปชฺชนฺติ, ตถา ปญฺจทฺวาราวชฺชนโสตวิญฺญาณาทิวเสน โสตทฺวาราทีสุปิ ฉจตฺตาลีเสว ภวนฺตีติ สพฺพถาปิ ปญฺจทฺวาเร จตุปญฺญาส จิตฺตานิ กามาวจราเนว.

39. 거기서 오문전향, 안식, 영수, 조사, 결정, 욕계 속행, 등록의 기능에 따라 46가지 마음이 적절하게 안문에서 일어난다. 그와 같이 오문전향, 이식 등의 기능에 따라 이문 등에서도 46가지가 일어난다. 따라서 어떤 방식으로든 오문에서는 오직 54가지 욕계의 마음들만이 일어난다.

๔๐. มโนทฺวาเร ปน มโนทฺวาราวชฺชนปญฺจปญฺญาสชวนตทารมฺมณวเสน สตฺตสฏฺฐิ จิตฺตานิ ภวนฺติ.

40. 의문에서는 의문전향, 55가지 속행, 등록의 기능에 따라 67가지 마음이 일어난다.

๔๑. เอกูนวีสติ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ทฺวารวิมุตฺตานิ.

41. 재생연결, 유분, 죽음의 기능에 따라 19가지 마음은 문에서 벗어나 일어난다.

๔๒. เตสุ ปน ปญฺจวิญฺญาณานิ เจว มหคฺคตโลกุตฺตรชวนานิ เจติ ฉตฺตึส ยถารหเมกทฺวาริกจิตฺตานิ นาม.

42. 그중에서 전오식과 고귀한 속행과 출세간 속행인 36가지 마음은 상황에 따라 하나의 문에서만 일어나는 마음이라 한다.

๔๓. มโนธาตุตฺติกํ ปน ปญฺจทฺวาริกํ.

43. 세 가지 의계(意界)는 다섯 문에서 일어나는 마음이다.

๔๔. สุขสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนกามาวจรชวนานิ ฉทฺวาริกจิตฺตานิ.

44. 즐거움이 함께하는 조사하는 마음, 결정하는 마음, 욕계 속행의 마음들은 여섯 문 모두에서 일어나는 마음이다.

๔๕. อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณมหาวิปากานิ ฉทฺวาริกานิ เจว ทฺวารวิมุตฺตานิ จ.

45. 평온이 함께하는 조사하는 마음과 욕계 과보의 마음(대과보심)은 여섯 문에서 일어나기도 하고 문을 벗어나기도 한다.

๔๖. มหคฺคตวิปากานิ ทฺวารวิมุตฺตาเนวาติ.

46. 고귀한 과보의 마음들은 오직 문을 벗어나서만 일어난다.

๔๗. เอกทฺวาริกจิตฺตานิ, ปญฺจฉทฺวาริกานิ จ.

47. 하나의 문에서 일어나는 마음, 다섯 문과 여섯 문에서 일어나는 마음,

ฉทฺวาริกวิมุตฺตานิ, วิมุตฺตานิ จ สพฺพถา.

여섯 문에서 일어나거나 문을 벗어나는 마음, 그리고 항상 문을 벗어나는 마음들을

ฉตฺตึสติ ตถา ตีณิ, เอกตึส ยถากฺกมํ;

ทสธา นวธา เจติ, ปญฺจธา ปริทีปเย.

순서대로 36가지, 3가지, 31가지, 10가지, 9가지라고 밝혀야 한다.

อาลมฺพณสงฺคโห

대상의 길잡이(대상상가하)

๔๘. อาลมฺพณสงฺคเห [Pg.20] อารมฺมณานิ นาม รูปารมฺมณํ สทฺทารมฺมณํ คนฺธารมฺมณํ รสารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ธมฺมารมฺมณญฺเจติ ฉพฺพิธานิ ภวนฺติ.

48. 대상의 요약에서 대상이란 색대상, 성대상, 향대상, 미대상, 촉대상, 법대상의 여섯 가지가 있다.

๔๙. ตตฺถ รูปเมว รูปารมฺมณํ, ตถา สทฺทาทโย สทฺทารมฺมณาทีนิ.

49. 거기서 색(형색)만이 색대상이며, 그와 같이 소리 등이 성대상 등이다.

๕๐. ธมฺมารมฺมณํ ปน ปสาทสุขุมรูปจิตฺตเจตสิกนิพฺพานปญฺญตฺติวเสน ฉธา สงฺคยฺหติ.

50. 그러나 법대상은 감성수(pasāda), 미세수(sukhuma-rūpa), 마음(citta), 마음부수(cetasika), 열반(nibbāna), 개념(paññatti)의 여섯 가지로 요약된다.

๕๑. ตตฺถ จกฺขุทฺวาริกจิตฺตานํ สพฺเพสมฺปิ รูปเมว อารมฺมณํ, ตญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนํ. ตถา โสตทฺวาริกจิตฺตาทีนมฺปิ สทฺทาทีนิ, ตานิ จ ปจฺจุปฺปนฺนานิเยว.

51. 거기서 안문(眼門)의 모든 마음들의 대상은 오직 색대상뿐이며, 그것은 현재의 것이다. 그와 같이 이문(耳門) 등의 마음들의 대상은 소리 등이며, 그것들도 역시 현재의 것이다.

๕๒. มโนทฺวาริกจิตฺตานํ ปน ฉพฺพิธมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ อนาคตํ กาลวิมุตฺตญฺจ ยถารหมารมฺมณํ โหติ.

52. 그러나 의문(意門)의 마음들에게는 여섯 가지 대상 모두가 상황에 따라 현재, 과거, 미래, 또는 시간을 벗어난 대상이 된다.

๕๓. ทฺวารวิมุตฺตานญฺจ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติสงฺขาตานํ ฉพฺพิธมฺปิ ยถาสมฺภวํ เยภุยฺเยน ภวนฺตเร ฉทฺวารคฺคหิตํ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ ปญฺญตฺติภูตํ วา กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตสมฺมตํ อารมฺมณํ โหติ.

53. 그리고 재생연결식, 유분심, 죽음의 마음이라 불리는 문에서 벗어난 마음들에게는, 대개 이전 생의 여섯 문에서 취해진 상황에 따른 여섯 가지 대상 모두가 현재, 과거, 혹은 개념인 것으로서, 업(kamma), 업의 표상(kamma-nimitta), 태어날 곳의 표상(gati-nimitta)으로 알려진 대상이 된다.

๕๔. เตสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ ยถากฺกมํ รูปาทิเอเกการมฺมณาเนว.

54. 이들 중에서 안식(眼識) 등은 순서대로 색 등의 오직 하나의 대상만을 가진다.

๕๕. มโนธาตุตฺติกํ ปน รูปาทิปญฺจารมฺมณํ.

55. 그러나 의계(意界)의 셋은 색 등 다섯 가지 대상을 가진다.

๕๖. เสสานิ กามาวจรวิปากานิ หสนจิตฺตญฺเจติ สพฺพถาปิ กามาวจรารมฺมณาเนว.

56. 나머지 욕계 과보의 마음들과 미소 짓는 마음은 모든 면에서 오직 욕계의 대상만을 가진다.

๕๗. อกุสลานิ เจว ญาณวิปฺปยุตฺตกามาวจรชวนานิ เจติ โลกุตฺตรวชฺชิตสพฺพารมฺมณานิ.

57. 해로운 마음들과 지혜가 결합하지 않은 욕계 속행들은 출세간법을 제외한 모든 대상을 가진다.

๕๘. ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรกุสลานิ [Pg.21] เจว ปญฺจมชฺฌานสงฺขาตํ อภิญฺญากุสลญฺเจติ อรหตฺตมคฺคผลวชฺชิตสพฺพารมฺมณานิ.

58. 지혜와 결합한 욕계 유익한 마음들과 제5선의 신통 유익한 마음은 아라한의 도와 과를 제외한 모든 대상을 가진다.

๕๙. ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรกิริยานิ เจว กิริยาภิญฺญาโวฏฺฐพฺพนญฺเจติ สพฺพถาปิ สพฺพารมฺมณานิ.

59. 지혜와 결합한 욕계 작용의 마음들과 작용의 신통 및 결정하는 마음은 모든 면에서 모든 대상을 가진다.

๖๐. อารุปฺเปสุ ทุติยจตุตฺถานิ มหคฺคตารมฺมณานิ.

60. 무색계 마음들 중에서 두 번째와 네 번째는 고결한 대상(mahaggata)을 가진다.

๖๑. เสสานิ มหคฺคตจิตฺตานิ สพฺพานิปิ ปญฺญตฺตารมฺมณานิ.

61. 나머지 모든 고결한 마음들은 개념을 대상으로 가진다.

๖๒. โลกุตฺตรจิตฺตานิ นิพฺพานารมฺมณานีติ.

62. 출세간의 마음들은 열반을 대상으로 가진다.

๖๓. ปญฺจวีส ปริตฺตมฺหิ, ฉ จิตฺตานิ มหคฺคเต.

63. 25가지 마음은 작은 대상(욕계)을, 6가지 마음은 고결한 대상을 대상으로 한다.

เอกวีสติ โวหาเร, อฏฺฐ นิพฺพานโคจเร.

21가지 마음은 명칭(개념)을 대상으로 하고, 8가지 마음은 열반의 영역을 대상으로 한다.

วีสานุตฺตรมุตฺตมฺหิ, อคฺคมคฺคผลุชฺฌิเต;

ปญฺจ สพฺพตฺถ ฉจฺเจติ, สตฺตธา ตตฺถ สงฺคโห.

20가지 마음은 최상의 도와 과를 제외한 출세간이 아닌 대상을, 5가지는 모든 대상을, 6가지도 (모든 대상을 대상으로 하니), 거기에는 일곱 가지 방식의 요약이 있다.

วตฺถุสงฺคโห

토대(vatthu)의 요약

๖๔. วตฺถุสงฺคเห วตฺถูนิ นาม จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายหทยวตฺถุ เจติ ฉพฺพิธานิ ภวนฺติ.

64. 토대의 요약에서 토대란 안토대, 이토대, 비토대, 설토대, 신토대, 심장토대의 여섯 가지가 있다.

๖๕. ตานิ กามโลเก สพฺพานิปิ ลพฺภนฺติ.

65. 이것들은 욕계 세상에서는 모두 얻어진다.

๖๖. รูปโลเก ปน ฆานาทิตฺตยํ นตฺถิ.

66. 그러나 색계 세상에서는 비토대 등 세 가지가 없다.

๖๗. อรูปโลเก ปน สพฺพานิปิ น สํวิชฺชนฺติ.

67. 그러나 무색계 세상에서는 모두 존재하지 않는다.

๖๘. ตตฺถ ปญฺจวิญฺญาณธาตุโย ยถากฺกมํ เอกนฺเตน ปญฺจ ปสาทวตฺถูนิ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺติ.

68. 거기서 다섯 가지 식의 요소(五識界)들은 순서대로 반드시 다섯 가지 감성 토대에 의지해서만 일어난다.

๖๙. ปญฺจทฺวาราวชฺชนสมฺปฏิจฺฉนสงฺขาตา ปน มโนธาตุ จ หทยํ นิสฺสิตาเยว ปวตฺตนฺติ.

69. 오문전향과 받아들이는 마음이라 불리는 의계(意界)는 심장토대에 의지해서만 일어난다.

๗๐. อวเสสา [Pg.22] ปน มโนวิญฺญาณธาตุสงฺขาตา จ สนฺตีรณมหาวิปากปฏิฆทฺวยปฐมมคฺคหสนรูปาวจรวเสน หทยํ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺติ.

70. 나머지 의식계(意識界)로 불리는 조사하는 마음, 대과보의 마음, 두 가지 진심(瞋心), 첫 번째 도의 마음, 미소 짓는 마음, 색계의 마음들은 심장토대에 의지해서만 일어난다.

๗๑. อวเสสา กุสลากุสลกิริยานุตฺตรวเสน ปน นิสฺสาย วา อนิสฺสาย วา.

71. 그러나 나머지 유익한 마음, 해로운 마음, 작용의 마음, 출세간의 마음들은 의지하거나 의지하지 않고 일어난다.

๗๒. อารุปฺปวิปากวเสน หทยํ อนิสฺสาเยวาติ.

72. 무색계 과보의 마음들은 심장토대에 의지하지 않고서만 일어난다.

๗๓. ฉวตฺถุํ นิสฺสิตา กาเม, สตฺต รูเป จตุพฺพิธา.

73. 욕계에서는 여섯 토대에 의지하며, 색계에서는 네 가지 요소가 의지한다.

ติวตฺถุํ นิสฺสิตารุปฺเป, ธาตฺเวกา นิสฺสิตา มตา.

색계에서는 세 토대에 의지하며, 무색계에서는 한 가지 요소(의식계)만이 (토대 없이) 존재하는 것으로 알려져 있다.

๗๔. เตจตฺตาลีส นิสฺสาย, ทฺเวจตฺตาลีส ชายเร.

74. 마흔세 가지 마음은 토대에 의지하여 일어나고, 마흔두 가지 마음은 [의지하기도 하고 의지하지 않기도 하며] 일어난다.

นิสฺสาย จ อนิสฺสาย, ปาการุปฺปา อนิสฺสิตา.

토대에 의지하기도 하고 의지하지 않기도 하며, 무색계의 과보심들은 토대에 의지하지 않는다.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห ปกิณฺณกสงฺคหวิภาโค นาม

이것으로 아비담마타 상가하의 잡다한 항목의 결합에 대한 분류가 끝났다.

ตติโย ปริจฺเฉโท.

제3장.

๔. วีถิปริจฺเฉโท

4. 인식과정의 길라잡이

๑. จิตฺตุปฺปาทานมิจฺเจวํ, กตฺวาสงฺคหมุตฺตรํ.

1. 이와 같이 마음의 일어남에 대한 수승한 요약을 마친 뒤,

ภูมิปุคฺคลเภเทน, ปุพฺพาปรนิยามิตํ.

지위와 사람의 차이에 따라 앞뒤의 규칙에 맞게,

ปวตฺติสงฺคหํ นาม, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ;

ปวกฺขามิ สมาเสน, ยถาสมฺภวโต กถํ.

재생연결과 전개 과정에서의 '전개의 요약'이라 불리는 것을 가능한 범위 내에서 요약하여 설명하리라.

๒.. วีถิมุตฺตานํ ปน กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตวเสน ติวิธา โหติ วิสยปฺปวตฺติ.

2. 그런데 인식과정을 벗어난 마음(vīthimutta)들에게는 업, 업의 표상, 태어날 곳의 표상에 따라 세 가지 대상의 전개가 있다.

๔. ตตฺถ วตฺถุทฺวารารมฺมณานิ ปุพฺเพ วุตฺตนยาเนว.

4. 거기서 토대, 문, 대상은 앞에서 설명한 방식과 같다.

วิญฺญาณฉกฺกํ

여섯 가지 알음알이(육식)

๕. จกฺขุวิญฺญาณํ [Pg.23] โสตวิญฺญาณํ ฆานวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ กายวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณญฺเจติ ฉ วิญฺญาณานิ.

5. 안식, 이식, 비식, 설식, 신식, 의식의 여섯 가지 알음알이가 있다.

วีถิฉกฺกํ

여섯 가지 인식과정

๖. ฉ วีถิโย ปน จกฺขุทฺวารวีถิ โสตทฺวารวีถิ ฆานทฺวารวีถิ ชิวฺหาทฺวารวีถิ กายทฺวารวีถิ มโนทฺวารวีถิ เจติ ทฺวารวเสน วา, จกฺขุวิญฺญาณวีถิ โสตวิญฺญาณวีถิ ฆานวิญฺญาณวีถิ ชิวฺหาวิญฺญาณวีถิ กายวิญฺญาณวีถิ มโนวิญฺญาณวีถิ เจติ วิญฺญาณวเสน วา ทฺวารปฺปวตฺตา จิตฺตปฺปวตฺติโย โยเชตพฺพา.

6. 여섯 가지 인식과정은 안문 인식과정, 이문 인식과정, 비문 인식과정, 설문 인식과정, 신문 인식과정, 의문 인식과정이라고 문(dvāra)에 따라, 또는 안식 인식과정, 이식 인식과정, 비식 인식과정, 설식 인식과정, 신식 인식과정, 의식 인식과정이라고 알음알이(viññāṇa)에 따라 문에서 일어나는 마음의 전개로 조합되어야 한다.

วีถิเภโท

인식과정의 분류

๗. อติมหนฺตํ มหนฺตํ ปริตฺตํ อติปริตฺตญฺเจติ ปญฺจทฺวาเร มโนทฺวาเร ปน วิภูตมวิภูตญฺเจติ ฉธา วิสยปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา.

7. 오문(五門)에서는 '매우 큰 것', '큰 것', '작은 것', '매우 작은 것'의 네 가지로, 의문(意門)에서는 '분명한 것'과 '분명하지 않은 것'의 두 가지로, 이와 같이 여섯 가지 대상의 전개가 있음을 알아야 한다.

ปญฺจทฺวารวีถิ

오문 인식과정

๘. กถํ? อุปฺปาทฐิติภงฺควเสน ขณตฺตยํ เอกจิตฺตกฺขณํ นาม.

8. 어떻게 그러한가? 일어남, 머묾, 무너짐의 세 순간을 '한 마음의 순간(ekacittakkhaṇa)'이라 한다.

๙. ตานิ ปน สตฺตรส จิตฺตกฺขณานิ รูปธมฺมานมายู.

9. 그러한 열일곱 번의 마음의 순간이 물질적 법들의 수명이다.

๑๐. เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิ วา พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิ วา ฐิติปฺปตฺตาเนว ปญฺจารมฺมณานิ ปญฺจทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉนฺติ. ตสฺมา ยทิ เอกจิตฺตกฺขณาตีตกํ รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อาปาถมาคจฺฉติ, ตโต ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺเค จลิเต ภวงฺคโสตํ โวจฺฉินฺทิตฺวา ตเมว รูปารมฺมณํ อาวชฺชนฺตํ ปญฺจทฺวาราวชฺชนจิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตโต ตสฺสานนฺตรํ ตเมว [Pg.24] รูปํ ปสฺสนฺตํ จกฺขุวิญฺญาณํ, สมฺปฏิจฺฉนฺตํ สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตํ, สนฺตีรยมานํ สนฺตีรณจิตฺตํ, ววตฺถเปนฺตํ โวฏฺฐพฺพนจิตฺตญฺเจติ ยถากฺกมํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตโต ปรํ เอกูนตึส กามาวจรชวเนสุ ยํกิญฺจิ ลทฺธปจฺจยํ เยภุยฺเยน สตฺตกฺขตฺตุํ ชวติ, ชวนานุพนฺธานิ จ ทฺเว ตทารมฺมณปากานิ ยถารหํ ปวตฺตนฺติ, ตโต ปรํ ภวงฺคปาโต.

10. 한 마음의 순간이 지났거나 혹은 여러 마음의 순간이 지난 뒤, 머묾의 상태에 이른 다섯 가지 대상이 다섯 문에 나타난다. 만약 한 마음의 순간이 지난 색경(색깔 대상)이 눈의 영역에 들어오면, 그 후 바왕가가 두 번 흔들리고 바왕가의 흐름이 끊어진 뒤, 바로 그 색경을 전향하는 오문전향심이 일어나 멸한다. 그 다음에 바로 그 색을 보는 안식, 받아들이는 영수심, 조사하는 조사심, 결정하는 결정심이 차례대로 일어나 멸한다. 그 뒤에 29가지 욕계 자와나(속행) 가운데 조건이 갖추어진 어떤 것이 대체로 일곱 번 일어나고, 자와나에 이어서 두 번의 등록 과보심이 적절하게 일어난다. 그 뒤에 바왕가로 떨어진다.

๑๑. เอตฺตาวตา จุทฺทส วีถิจิตฺตุปฺปาทา, ทฺเว ภวงฺคจลนานิ, ปุพฺเพวาตีตกเมกจิตฺตกฺขณนฺติ กตฺวา สตฺตรส จิตฺตกฺขณานิ ปริปูเรนฺติ, ตโต ปรํ นิรุชฺฌติ, อารมฺมณเมตํ อติมหนฺตํ นาม โคจรํ.

11. 이로써 열네 번의 인식과정 마음의 일어남과 두 번의 바왕가 흔들림, 그리고 앞에서 이미 지난 한 마음의 순간을 합하여 열일곱 번의 마음의 순간이 채워지고 그 후에 대상이 소멸한다. 이 대상을 '매우 큰' 영역이라 한다.

๑๒. ยาว ตทารมฺมณุปฺปาทา ปน อปฺปโหนฺตาตีตกมาปาถมาคตํ อารมฺมณํ มหนฺตํ นาม, ตตฺถ ชวนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหติ, นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโท.

12. 그러나 등록심이 일어날 때까지 미치지 못하고 [많은 순간이] 지나서 나타난 대상을 '큰' 것이라 한다. 거기서는 자와나가 끝날 때 바왕가로 떨어지며 등록심의 일어남은 없다.

๑๓. ยาว ชวนุปฺปาทาปิ อปฺปโหนฺตาตีตกมาปาถมาคตํ อารมฺมณํ ปริตฺตํ นาม, ตตฺถ ชวนมฺปิ อนุปฺปชฺชิตฺวา ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โวฏฺฐพฺพนเมว ปวตฺตติ, ตโต ปรํ ภวงฺคปาโตว โหติ.

13. 자와나가 일어날 때까지도 미치지 못하고 [더 많은 순간이] 지나서 나타난 대상을 '작은' 것이라 한다. 거기서는 자와나도 일어나지 않고 결정심만 두세 번 일어나며, 그 뒤에 바왕가로 떨어진다.

๑๔. ยาว โวฏฺฐพฺพนุปฺปาทา จ ปน อปฺปโหนฺตาตีตกมาปาถมาคตํ นิโรธาสนฺนมารมฺมณํ อติปริตฺตํ นาม, ตตฺถ ภวงฺคจลนเมว โหติ, นตฺถิ วีถิจิตฺตุปฺปาโท.

14. 결정심이 일어날 때까지도 미치지 못하고 소멸에 가까워져서 나타난 대상을 '매우 작은' 것이라 한다. 거기서는 바왕가의 흔들림만 있을 뿐 인식과정 마음의 일어남은 없다.

๑๕. อิจฺเจวํ จกฺขุทฺวาเร, ตถา โสตทฺวาราทีสุ เจติ สพฺพถาปิ ปญฺจทฺวาเร ตทารมฺมณชวนโวฏฺฐพฺพนโมฆวารสงฺขาตานํ จตุนฺนํ วารานํ ยถากฺกมํ อารมฺมณภูตา วิสยปฺปวตฺติ จตุธา เวทิตพฺพา.

15. 이와 같이 안문에서와 마찬가지로 이문 등에서도 모두 오문에서는 등록심 과정, 자와나 과정, 결정심 과정, 그리고 헛된 과정이라 불리는 네 가지 과정이 대상이 된 경계의 전개에 따라 네 가지로 있음을 알아야 한다.

๑๖. วีถิจิตฺตานิ สตฺเตว, จิตฺตุปฺปาทา จตุทฺทส.

16. 인식과정의 마음(유형)은 일곱 가지이고, 마음의 일어남(횟수)은 열네 번이다.

จตุปญฺญาส วิตฺถารา, ปญฺจทฺวาเร ยถารหํ.

상세하게는 오문에서 적절하게 54가지 욕계 마음이 있다.

อยเมตฺถ ปญฺจทฺวาเร วีถิจิตฺตปฺปวตฺตินโย.

이것이 여기서 오문에서 인식과정 마음이 전개되는 방식이다.

มโนทฺวารวีถิ ปริตฺตชวนวาโร

의문 인식과정 - 욕계 자와나 과정

๑๗. มโนทฺวาเร [Pg.25] ปน ยทิ วิภูตมารมฺมณํ อาปาถมาคจฺฉติ, ตโต ปรํ ภวงฺคจลนมโนทฺวาราวชฺชนชวนาวสาเน ตทารมฺมณปากานิ ปวตฺตนฺติ, ตโต ปรํ ภวงฺคปาโต.

17. 의문에서 만약 분명한 대상이 나타나면, 그 후 바왕가의 흔들림, 의문전향심, 자와나가 끝난 뒤에 등록 과보심들이 일어나고, 그 뒤에 바왕가로 떨어진다.

๑๘. อวิภูเต ปนารมฺมเณ ชวนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหติ, นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ.

18. 그러나 대상이 분명하지 않을 때에는 자원이 끝난 뒤에 바로 바왕가로 떨어진다. 그때는 대상의 등록(tadārammaṇa)의 발생이 없다.

๑๙. วีถิจิตฺตานิ ตีเณว, จิตฺตุปฺปาทา ทเสริตา.

19. 인식과정의 마음은 세 가지뿐이며, 마음의 일어남은 열 가지로 설해졌다.

วิตฺถาเรน ปเนตฺเถก-จตฺตาลีส วิภาวเย;

그러나 여기에서 상세하게는 마흔한 가지로 구분해야 한다.

อยเมตฺถ ปริตฺตชวนวาโร.

이것이 여기에서 욕계 자원의 과정(parittajavanavāra)이다.

อปฺปนาชวนวาโร

본삼매 자원의 과정(Appanājavanavāra)

๒๐. อปฺปนาชวนวาเร ปน วิภูตาวิภูตเภโท นตฺถิ, ตถา ตทารมฺมณุปฺปาโท จ.

20. 그러나 본삼매 자원의 과정에서는 분명함과 분명하지 않음의 구분이 없으며, 그와 같이 대상의 등록의 발생도 없다.

๒๑. ตตฺถ หิ ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรชวนานมฏฺฐนฺนํ อญฺญตรสฺมึ ปริกมฺโมปจารานุโลมโคตฺรภุนาเมน จตุกฺขตฺตุํ ติกฺขตฺตุเมว วา ยถากฺกมํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธานนฺตรเมว ยถารหํ จตุตฺถํ, ปญฺจมํ วา ฉพฺพีสติมหคฺคตโลกุตฺตรชวเนสุ ยถาภินีหารวเสน ยํ กิญฺจิ ชวนํ อปฺปนาวีถิโมตรติ, ตโต ปรํ อปฺปนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหติ.

21. 거기에서 지혜와 결합된 여덟 가지 욕계 자원 가운데 어느 하나가 준비, 근접, 수순, 종성이라는 이름으로 네 번 혹은 세 번 순서대로 일어나서 멸한 직후에, 상황에 따라 네 번째 혹은 다섯 번째로 스물여섯 가지 고귀한 자원이나 출세간 자원 중에서 결심한 바에 따라 어떤 자원이 본삼매 인식과정에 들어간다. 그 후 본삼매가 끝날 때 바로 바왕가로 떨어진다.

๒๒. ตตฺถ โสมนสฺสสหคตชวนานนฺตรํ อปฺปนาปิ โสมนสฺสสหคตาว ปาฏิกงฺขิตพฺพา, อุเปกฺขาสหคตชวนานนฺตรํ อุเปกฺขาสหคตาว, ตตฺถาปิ กุสลชวนานนฺตรํ กุสลชวนญฺเจว เหฏฺฐิมญฺจ ผลตฺตยมปฺเปติ, กิริยชวนานนฺตรํ กิริยชวนํ อรหตฺตผลญฺจาติ.

22. 거기에서 기쁨이 함께한 자원의 직후에는 본삼매도 기쁨이 함께한 것으로 기대해야 하며, 평온이 함께한 자원의 직후에는 평온이 함께한 것이다. 또한 거기에서 유익한 자원 뒤에는 유익한 자원과 아래의 세 가지 과의 마음에 본삼매를 이루고, 작용만 하는 자원 뒤에는 작용만 하는 자원과 아라한 과의 마음에 본삼매를 이룬다.

๒๓. ทฺวตฺตึส [Pg.26] สุขปุญฺญมฺหา, ทฺวาทโสเปกฺขกา ปรํ,

23. 즐거운 유익한 마음으로부터 서른두 가지가 생기고, 그 후 평온한 유익한 마음으로부터 열두 가지가 생긴다.

สุขิตกฺริยโต อฏฺฐ, ฉ สมฺโภนฺติ อุเปกฺขกา.

즐거운 작용만 하는 마음으로부터 여덟 가지가, 평온한 작용만 하는 마음으로부터 여섯 가지가 일어난다.

๒๔. ปุถุชฺชนาน เสกฺขานํ, กามปุญฺญติเหตุโต.

24. 범부들과 유학들에게는 삼인의 욕계 유익한 마음으로부터 본삼매가 일어난다.

ติเหตุกามกฺริยโต, วีตราคานมปฺปนา.

탐욕을 떠난 자들에게는 삼인의 욕계 작용만 하는 마음으로부터 본삼매가 일어난다.

อยเมตฺถ มโนทฺวาเร วีถิจิตฺตปฺปวตฺตินโย.

이것이 여기에서 의문(manodvāra)에서 인식과정의 마음이 일어나는 방법이다.

ตทารมฺมณนิยโม

대상의 등록(tadārammaṇa)의 규칙

๒๕. สพฺพตฺถาปิ ปเนตฺถ อนิฏฺเฐ อารมฺมเณ อกุสลวิปากาเนว ปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณตทารมฺมณานิ.

25. 그러나 여기 모든 경우에 원치 않는 대상일 때는 오비식, 받아들이는 마음, 조사하는 마음, 대상의 등록은 오직 해로운 과보의 마음들이다.

๒๖. อิฏฺเฐ กุสลวิปากานิ.

26. 원하는 대상일 때는 유익한 과보의 마음들이다.

๒๗. อติอิฏฺเฐ ปน โสมนสฺสสหคตาเนว สนฺตีรณตทารมฺมณานิ, ตตฺถาปิ โสมนสฺสสหคตกิริยชวนาวสาเน โสมนสฺสสหคตาเนว ตทารมฺมณานิ ภวนฺติ, อุเปกฺขาสหคตกิริยชวนาวสาเน จ อุเปกฺขาสหคตาเนว โหนฺติ.

27. 그러나 매우 원하는 대상일 때는 조사하는 마음과 대상의 등록은 오직 기쁨이 함께한 것들이다. 거기에서도 기쁨이 함께한 작용만 하는 자원이 끝날 때는 오직 기쁨이 함께한 대상의 등록이 일어나고, 평온이 함께한 작용만 하는 자원이 끝날 때는 오직 평온이 함께한 것들이 일어난다.

๒๘. โทมนสฺสสหคตชวนาวสาเน จ ปน ตทารมฺมณานิเจว ภวงฺคานิ จ อุเปกฺขาสหคตาเนว ภวนฺติ, ตสฺมา ยทิ โสมนสฺสปฏิสนฺธิกสฺส โทมนสฺสสหคตชวนาวสาเน ตทารมฺมณสมฺภโว นตฺถิ, ตทา ยํ กิญฺจิ ปริจิตปุพฺพํ ปริตฺตารมฺมณมารพฺภ อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ อุปฺปชฺชติ, ตมนนฺตริตฺวา ภวงฺคปาโตว โหตีติ วทนฺติ อาจริยา.

28. 또한 불만족이 함께한 자원이 끝날 때 대상의 등록과 바왕가는 오직 평온이 함께한 것들이다. 그러므로 만약 기쁨으로 재생연결을 한 자에게 불만족이 함께한 자원이 끝날 때 대상의 등록이 생길 가능성이 없다면, 그때는 이전에 익힌 어떤 욕계의 대상을 연하여 평온이 함께한 조사하는 마음이 일어나고, 그것에 뒤이어 바로 바왕가로 떨어진다고 스승들은 말한다.

๒๙. ตถา กามาวจรชวนาวสาเน กามาวจรสตฺตานํ กามาวจรธมฺเมสฺเวว อารมฺมณภูเตสุ ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺตีติ.

29. 그와 같이 욕계 자원이 끝날 때, 욕계 유정들에게 욕계의 법들만이 대상이 되었을 때 대상의 등록을 인정한다.

๓๐. กาเม ชวนสตฺตาลมฺพณานํ นิยเม สติ.

30. 욕계의 자원, 유정, 대상에 대한 규칙이 있을 때,

วิภูเตติมหนฺเต จ, ตทารมฺมณมีริตํ.

분명하거나 매우 큰 대상일 때 대상의 등록이 설해졌다.

อยเมตฺถ ตทารมฺมณนิยโม.

이것이 여기에서 대상의 등록에 대한 규칙이다.

ชวนนิยโม

자원(javana)의 규칙

๓๑. ชวเนสุ [Pg.27] จ ปริตฺตชวนวีถิยํ กามาวจรชวนานิ สตฺตกฺขตฺตุํ ฉกฺขตฺตุเมว วา ชวนฺติ.

31. 자원들 중에서 욕계 자원의 인식과정에서는 욕계 자원들이 일곱 번 혹은 여섯 번 일어난다.

๓๒. มนฺทปฺปวตฺติยํ ปน มรณกาลาทีสุ ปญฺจวารเมว.

32. 그러나 죽음의 순간 등과 같이 느리게 일어날 때에는 오직 다섯 번만 일어난다.

๓๓. ภควโต ปน ยมกปาฏิหาริยกาลาทีสุ ลหุกปฺปวตฺติยํ จตฺตาริปญฺจ วา ปจฺจเวกฺขณจิตฺตานิ ภวนฺตีติปิ วทนฺติ.

33. 그러나 세존의 쌍신변 때 등과 같이 빠르게 일어날 때에는 네 번 혹은 다섯 번의 반조하는 마음들이 일어난다고도 말한다.

๓๔. อาทิกมฺมิกสฺส ปน ปฐมกปฺปนายํ มหคฺคตชวนานิอภิญฺญาชวนานิ จ สพฺพทาปิ เอกวารเมว ชวนฺติ, ตโต ปรํ ภวงฺคปาโต.

34. 그러나 수행을 처음 시작하는 자의 첫 번째 본삼매의 경우, 고귀한 자원들과 신통 자원들은 언제나 오직 한 번만 일어나고, 그 후에 바왕가로 떨어진다.

๓๕. จตฺตาโร ปน มคฺคุปฺปาทา เอกจิตฺตกฺขณิกา, ตโต ปรํ ทฺเว ตีณิ ผลจิตฺตานิ ยถารหํ อุปฺปชฺชนฺติ, ตโต ปรํ ภวงฺคปาโต.

35. 그러나 네 가지 도의 일어남은 한 마음 순간이며, 그 후에 상황에 따라 두 번 혹은 세 번의 과의 마음이 일어나고, 그 후에 바왕가로 떨어진다.

๓๖. นิโรธสมาปตฺติกาเล ทฺวิกฺขตฺตุํ จตุตฺถารุปฺปชวนํ ชวติ, ตโต ปรํ นิโรธํ ผุสติ.

36. 멸진정의 순간에는 네 번째 무색계 자원이 두 번 일어나고, 그 후에 멸진을 접한다.

๓๗. วุฏฺฐานกาเล จ อนาคามิผลํ วา อรหตฺตผลํ วา ยถารหเมกวารํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ ภวงฺคปาโตว โหติ.

37. 나올 때에는 아나함 과 혹은 아라한 과가 상황에 따라 한 번 일어나 멸하고 나면 바로 바왕가로 떨어진다.

๓๘. สพฺพตฺถาปิ สมาปตฺติวีถิยํ ภวงฺคโสโต วิย วีถินิยโม นตฺถีติ กตฺวา พหูนิปิ ลพฺภนฺตีติ.

38. 모든 증득의 인식과정에서도 유분(bhavaṅga)의 흐름처럼 인식과정의 규칙이 없으므로, 많은 [속행들이] 일어날 수 있다.

๓๙. สตฺตกฺขตฺตุํ ปริตฺตานิ, มคฺคาภิญฺญา สกึ มตา.

39. 소대상(욕계 속행)은 일곱 번이며, 도와 신통은 한 번 일어나는 것으로 알려져 있다.

อวเสสานิ ลพฺภนฺติ, ชวนานิ พหูนิปิ.

그 밖의 나머지 증득의 속행들은 많이 일어난다.

อยเมตฺถ ชวนนิยโม.

이것이 여기서 속행의 결정적 규칙이다.

ปุคฺคลเภโท

개인의 분류

๔๐. ทุเหตุกานมเหตุกานญฺจ [Pg.28] ปเนตฺถ กิริยชวนานิ เจว อปฺปนาชวนานิ จ ลพฺภนฺติ.

40. 여기서 이인자(二因者)와 무인자(無因者)들에게는 작용 속행들과 안지(安止) 속행들이 일어나지 않는다.

๔๑. ตถา ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิ จ สุคติยํ.

41. 그와 같이 선처(善處)에서도 [이인자와 무인자들에게는] 지혜와 결합된 과보심들이 일어나지 않는다.

๔๒. ทุคฺคติยํ ปน ญาณวิปฺปยุตฺตานิ จ มหาวิปากานิ น ลพฺภนฺติ.

42. 그러나 악처(惡處)에서는 지혜와 결합되지 않은 대과보심들도 일어나지 않는다.

๔๓. ติเหตุเกสุ จ ขีณาสวานํ กุสลากุสลชวนานิ น ลพฺภนฺติ.

43. 삼인자(三因者)들 중에서 번뇌를 다한 자들에게는 유익하거나 해로운 속행들이 일어나지 않는다.

๔๔. ตถา เสกฺขปุถุชฺชนานํ กิริยชวนานิ.

44. 그와 같이 유학(有學)들과 범부들에게는 작용 속행들이 일어나지 않는다.

๔๕. ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตวิจิกิจฺฉาชวนานิ จ เสกฺขานํ.

45. 그리고 유학들에게는 사견과 결합된 속행들과 의심의 속행이 일어나지 않는다.

๔๖. อนาคามิปุคฺคลานํ ปน ปฏิฆชวนานิ จ น ลพฺภนฺติ.

46. 그러나 아나함들에게는 분노의 속행들이 일어나지 않는다.

๔๗. โลกุตฺตรชวนานิ จ ยถารหํ อริยานเมว สมุปฺปชฺชนฺตีติ.

47. 그리고 출세간 속행들은 합당한 바에 따라 성자들에게만 일어난다.

๔๘. อเสกฺขานํ จตุจตฺตาลีส เสกฺขานมุทฺทิเส.

48. 무학들에게는 44가지가, 유학들에게는 56가지가 일어난다고 설해야 한다.

ฉปฺปญฺญาสาวเสสานํ, จตุปญฺญาส สมฺภวา.

나머지(범부)들에게는 54가지가 생긴다.

อยเมตฺถ ปุคฺคลเภโท.

이것이 여기서 개인의 분류이다.

ภูมิวิภาโค

지계(地界)의 분석

๔๙. กามาวจรภูมิยํ ปเนตานิ สพฺพานิปิ วีถิจิตฺตานิ ยถารหมุปลพฺภนฺติ.

49. 욕계지에서는 이 모든 인식과정의 마음들이 합당한 바에 따라 얻어진다.

๕๐. รูปาวจรภูมิยํ ปฏิฆชวนตทารมฺมณวชฺชิตานิ.

50. 색계지에서는 분노의 속행과 대상유지(tadārammaṇa)를 제외한 것들이 얻어진다.

๕๑. อรูปาวจรภูมิยํ ปฐมมคฺครูปาวจรหสนเหฏฺฐิมารุปฺปวชฺชิตานิ จ ลพฺภนฺติ.

51. 무색계지에서는 첫 번째 도(예류도), 색계 마음, 미소 짓는 마음, 그리고 하급의 무색계 마음들을 제외한 것들이 얻어진다.

๕๒. สพฺพตฺถาปิ [Pg.29] จ ตํตํปสาทรหิตานํ ตํตํทฺวาริกวีถิจิตฺตานิ น ลพฺภนฺเตว.

52. 또한 어디서든 각각의 감관(pasāda)이 없는 자들에게는 그에 해당하는 문(dvāra)의 인식과정 마음들이 결코 일어나지 않는다.

๕๓. อสญฺญสตฺตานํ ปน สพฺพถาปิ จิตฺตปฺปวตฺติ นตฺเถวาติ.

53. 그러나 무상유정천(無想有情天)의 유생들에게는 어떤 방식으로든 마음의 전개가 전혀 없다.

๕๔. อสีติ วีถิจิตฺตานิ, กาเม รูเป ยถารหํ.

54. 욕계에서는 80가지 인식과정의 마음이, 색계에서는 합당한 바에 따라...

จตุสฏฺฐิ ตถารูเป, ทฺเวจตฺตาลีส ลพฺภเร.

64가지가, 그와 같이 무색계에서는 42가지가 얻어진다.

อยเมตฺถ ภูมิวิภาโค.

이것이 여기서 지계의 분석이다.

๕๕. อิจฺเจวํ ฉทฺวาริกจิตฺตปฺปวตฺติ ยถาสมฺภวํ ภวงฺคนฺตริตา ยาวตายุกมพฺโพจฺฉินฺนา ปวตฺตติ.

55. 이와 같이 여섯 문에서의 마음의 전개는 가능한 대로 유분(bhavaṅga)에 의해 중단되면서 수명이 다할 때까지 끊임없이 일어난다.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห วีถิสงฺคหวิภาโค นาม

이로써 아비담마타 상가하에서 인식과정의 길잡이 분석이라 불리는

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

제4장이 끝났다.

๕. วีถิมุตฺตปริจฺเฉโท

5. 인식과정을 벗어난 마음의 장

๑. วีถิจิตฺตวเสเนวํ, ปวตฺติยมุทีริโต.

1. 이와 같이 인식과정의 마음에 따른 전개가 설명되었다.

ปวตฺติสงฺคโห นาม, สนฺธิยํ ทานิ วุจฺจติ.

'생존의 길잡이'라고 불리는 것은 이제 재생연결에 관하여 설해진다.

๒. จตสฺโส ภูมิโย, จตุพฺพิธา ปฏิสนฺธิ, จตฺตาริ กมฺมานิ, จตุธา มรณุปฺปตฺติ เจติ วีถิมุตฺตสงฺคเห จตฺตาริ จตุกฺกานิ เวทิตพฺพานิ.

2. 인식과정에서 벗어난 마음의 길잡이에는 네 가지 세상, 네 가지 재생연결, 네 가지 업, 네 가지 죽음의 일어남이라는 네 가지의 네 가지 묶음을 알아야 한다.

ภูมิจตุกฺกํ

세상의 네 가지 묶음

๓. ตตฺถ อปายภูมิ กามสุคติภูมิ รูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ เจติ จตสฺโส ภูมิโย นาม.

3. 거기에는 악처의 세상, 욕계 선처의 세상, 색계의 세상, 무색계의 세상이라는 네 가지 세상이 있다.

๔. ตาสุ นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย อสุรกาโย เจติ อปายภูมิ จตุพฺพิธา โหติ.

4. 그중에서 지옥, 축생, 아귀계, 아수라의 무리라는 네 가지가 악처의 세상이다.

๕. มนุสฺสา [Pg.30] จาตุมหาราชิกา ตาวตึสา ยามา ตุสิตา นิมฺมานรติ ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เจติ กามสุคติภูมิ สตฺตวิธา โหติ.

5. 인간, 사대왕천, 삼십삼천, 야마천, 도솔천, 화락천, 타화자재천이라는 일곱 가지가 욕계 선처의 세상이다.

๖. สา ปนายเมกาทสวิธาปิ กามาวจรภูมิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

6. 이들 열한 가지는 또한 욕계의 세상이라는 명칭으로 불린다.

๗. พฺรหฺมปาริสชฺชา พฺรหฺมปุโรหิตา มหาพฺรหฺมา เจติ ปฐมชฺฌานภูมิ.

7. 범중천, 범보천, 대범천은 초선정의 세상이다.

๘. ปริตฺตาภา อปฺปมาณาภา อาภสฺสรา เจติ ทุติยชฺฌานภูมิ.

8. 소광천, 무량광천, 광음천은 제2선정의 세상이다.

๙. ปริตฺตสุภา อปฺปมาณสุภา สุภกิณฺหา เจติ ตติยชฺฌานภูมิ.

9. 소정천, 무량정천, 변정천은 제3선정의 세상이다.

๑๐. เวหปฺผลา อสญฺญสตฺตา สุทฺธาวาสา เจติ จตุตฺถชฺฌานภูมีติ รูปาวจรภูมิ โสฬสวิธา โหติ.

10. 광과천, 무상유정천, 정거천은 제4선정의 세상이다. 이와 같이 색계의 세상은 열여섯 가지가 있다.

๑๑. อวิหา อตปฺปา สุทสฺสา สุทสฺสี อกนิฏฺฐา เจติ สุทฺธาวาสภูมิ ปญฺจวิธา โหติ.

11. 무번천, 무열천, 선현천, 선견천, 색구경천은 다섯 가지 정거천의 세상이다.

๑๒. อากาสานญฺจายตนภูมิ วิญฺญาณญฺจายตนภูมิ อากิญฺจญฺญายตนภูมิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนภูมิ เจติ อรูปภูมิ จตุพฺพิธา โหติ.

12. 공무변처의 세상, 식무변처의 세상, 무소유처의 세상, 비상비비상처의 세상이라는 네 가지가 무색계의 세상이다.

๑๓. ปุถุชฺชนา น ลพฺภนฺติ, สุทฺธาวาเสสุ สพฺพถา.

13. 정거천들에는 범부들이 결코 존재하지 않는다.

โสตาปนฺนา จ สกทาคามิโน จาปิ ปุคฺคลา.

또한 예류자와 일래자들도 (정거천에는) 존재하지 않는다.

๑๔. อริยา โนปลพฺภนฺติ, อสญฺญาปายภูมิสุ.

14. 무상유정천과 악처의 세상들에는 성자들이 발견되지 않는다.

เสสฏฺฐาเนสุ ลพฺภนฺติ, อริยานริยาปิ จ.

나머지 장소들에는 성자들과 비성자들도 모두 존재한다.

อิทเมตฺถ ภูมิจตุกฺกํ.

이것이 여기서 세상의 네 가지 묶음이다.

ปฏิสนฺธิจตุกฺกํ

재생연결의 네 가지 묶음

๑๕. อปายปฏิสนฺธิ [Pg.31] กามสุคติปฏิสนฺธิ รูปาวจรปฏิสนฺธิ อรูปาวจรปฏิสนฺธิ เจติ จตุพฺพิธา ปฏิสนฺธิ นาม.

15. 악처의 재생연결, 욕계 선처의 재생연결, 색계의 재생연결, 무색계의 재생연결이라는 네 가지 재생연결이 있다.

๑๖. ตตฺถ อกุสลวิปาโกเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ อปายภูมิยํ โอกฺกนฺติกฺขเณ ปฏิสนฺธิ หุตฺวา ตโต ปรํ ภวงฺคํ ปริโยสาเน จวนํ หุตฺวา โวจฺฉิชฺชติ, อยเมกาปายปฏิสนฺธิ นาม.

16. 거기서 해로운 과보로서 평온이 함께한 조사하는 마음이 악처의 세상에서 태어나는 찰나에 재생연결의 마음이 되고, 그 후에는 존재지속심이 되며, 끝날 때는 죽음의 마음이 되어 끊어진다. 이것이 한 가지 악처의 재생연결이다.

๑๗. กุสลวิปาโกเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ ปน กามสุคติยํ มนุสฺสานญฺเจว ชจฺจนฺธาทีนํ ภุมฺมสฺสิตานญฺจ วินิปาติกาสุรานํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตติ.

17. 그러나 유익한 과보로서 평온이 함께한 조사하는 마음은 욕계 선처에서 나면서부터 눈먼 자 등과 같은 인간들과 지거천에 의지하는 타락한 아수라들의 재생연결, 존재지속심, 죽음의 마음의 과정으로 일어난다.

๑๘. มหาวิปากานิ ปน อฏฺฐ สพฺพตฺถาปิ กามสุคติยํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตนฺติ.

18. 또한 여덟 가지 고귀한 과보의 마음들은 욕계 선처의 모든 곳에서 재생연결, 존재지속심, 죽음의 마음의 과정으로 일어난다.

๑๙. อิมา นว กามสุคติปฏิสนฺธิโย นาม.

19. 이들 아홉 가지가 욕계 선처의 재생연결이다.

๒๐. สา ปนายํ ทสวิธาปิ กามาวจรปฏิสนฺธิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

20. 이들 열 가지는 또한 욕계의 재생연결이라는 명칭으로 불린다.

๒๑. เตสุ จตุนฺนํ อปายานํ มนุสฺสานํ วินิปาติกาสุรานญฺจ อายุปฺปมาณคณนาย นิยโม นตฺถิ.

21. 그중에서 네 가지 악처와 인간들, 그리고 타락한 아수라들에게는 수명의 양을 산정하는 정해진 규칙이 없다.

๒๒. จาตุมหาราชิกานํ ปน เทวานํ ทิพฺพานิ ปญฺจวสฺสสตานิ อายุปฺปมาณํ, มนุสฺสคณนาย นวุติวสฺสสตสหสฺสปฺปมาณํ โหติ, ตโต จตุคฺคุณํ ตาวตึสานํ, ตโต จตุคฺคุณํ ยามานํ, ตโต จตุคฺคุณํ ตุสิตานํ, ตโต จตุคฺคุณํ นิมฺมานรตีนํ, ตโต จตุคฺคุณํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ.

22. 그러나 사대왕천 신들의 수명은 천상의 시간으로 500년이며, 인간의 계산으로는 900만 년이다. 삼십삼천은 그 네 배이며, 야마천은 다시 그 네 배, 도솔천은 다시 그 네 배, 화락천은 다시 그 네 배, 타화자재천은 다시 그 네 배이다.

๒๓. นวสตญฺเจกวีส-วสฺสานํ โกฏิโย ตถา.

23. 이와 같이 (타화자재천의 수명은) 921억 년이며,

วสฺสสตสหสฺสานิ, สฏฺฐิ จ วสวตฺติสุ.

타화자재천 신들에게는 60만 년이 더해진다.

๒๔. ปฐมชฺฌานวิปากํ [Pg.32] ปฐมชฺฌานภูมิยํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตติ.

24. 초선정의 과보의 마음은 초선정의 세상에서 재생연결, 존재지속심, 죽음의 마음의 과정으로 일어난다.

๒๕. ตถา ทุติยชฺฌานวิปากํ ตติยชฺฌานวิปากญฺจ ทุติยชฺฌานภูมิยํ.

25. 이와 같이 제2선정의 과보[마음]와 제3선정의 과보[마음]는 제2선정지(第二禪定地)에 일어난다.

๒๖. จตุตฺถชฺฌานวิปากํ ตติยชฺฌานภูมิยํ.

26. 제4선정의 과보[마음]는 제3선정지에 일어난다.

๒๗. ปญฺจมชฺฌานวิปากํ จตุตฺถชฺฌานภูมิยํ.

27. 제5선정의 과보[마음]는 제4선정지에 일어난다.

๒๘. อสญฺญสตฺตานํ ปน รูปเมว ปฏิสนฺธิ โหติ. ตถา ตโต ปรํ ปวตฺติยํ จวนกาเล จ รูปเมว ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌติ, อิมา ฉ รูปาวจรปฏิสนฺธิโย นาม.

28. 그러나 무상유정(無想有情)들에게는 물질만이 재생연결이 된다. 이와 같이 그 후의 과정과 죽음의 순간에도 물질만이 지속되다가 소멸한다. 이것들을 여섯 가지 색계 재생연결이라 한다.

๒๙. เตสุ พฺรหฺมปาริสชฺชานํ เทวานํ กปฺปสฺส ตติโย ภาโค อายุปฺปมาณํ.

29. 그들 중 범중천(梵衆天) 신들의 수명은 1겁(劫)의 3분의 1이다.

๓๐. พฺรหฺมปุโรหิตานํ อุปฑฺฒกปฺโป.

30. 범보천(梵輔天)들의 수명은 반 겁이다.

๓๑. มหาพฺรหฺมานํ เอโก กปฺโป.

31. 대범천(大梵天)들의 수명은 1겁이다.

๓๒. ปริตฺตาภานํ ทฺเว กปฺปานิ.

32. 소광천(少光天)들의 수명은 2겁이다.

๓๓. อปฺปมาณาภานํ จตฺตาริกปฺปานิ.

33. 무량광천(無量光天)들의 수명은 4겁이다.

๓๔. อาภสฺสรานํ อฏฺฐ กปฺปานิ.

34. 광음천(光音天)들의 수명은 8겁이다.

๓๕. ปริตฺตสุภานํ โสฬส กปฺปานิ.

35. 소정천(少淨天)들의 수명은 16겁이다.

๓๖. อปฺปมาณสุภานํ ทฺวตฺตึส กปฺปานิ.

36. 무량정천(無량淨天)들의 수명은 32겁이다.

๓๗. สุภกิณฺหานํ จตุสฏฺฐิ กปฺปานิ.

37. 변정천(遍淨天)들의 수명은 64겁이다.

๓๘. เวหปฺผลานํ อสญฺญสตฺตานญฺจ ปญฺจกปฺปสตานิ.

38. 광과천(廣果天)들과 무상유정들의 수명은 500겁이다.

๓๙. อวิหานํ กปฺปสหสฺสานิ.

39. 무번천(無煩天)들의 수명은 1,000겁이다.

๔๐. อตปฺปานํ ทฺเว กปฺปสหสฺสานิ.

40. 무열천(無熱天)들의 수명은 2,000겁이다.

๔๑. สุทสฺสานํ จตฺตาริ กปฺปสหสฺสานิ.

41. 선현천(善現天)들의 수명은 4,000겁이다.

๔๒. สุทสฺสีนํ อฏฺฐ กปฺปสหสฺสานิ.

42. 선견천(善見天)들의 수명은 8,000겁이다.

๔๓. อกนิฏฺฐานํ [Pg.33] โสฬส กปฺปสหสฺสานิ.

43. 색구경천(色究竟天)들의 수명은 16,000겁이다.

๔๔. ปฐมารุปฺปาทิวิปากานิ ปฐมารุปฺปาทิภูมีสุ ยถากฺกมํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตนฺติ. อิมา จตสฺโส อรูปปฏิสนฺธิโย นาม.

44. 제1무색계 선정 등의 과보[마음]들은 제1무색계지 등에서 순서대로 재생연결, 존재지속, 죽음의 작용을 통해 일어난다. 이것들을 네 가지 무색계 재생연결이라 한다.

๔๕. เตสุ ปน อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ วีสติกปฺปสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ.

45. 그들 중 공무변처(空無邊處)에 도달한 신들의 수명은 20,000겁이다.

๔๖. วิญฺญาณญฺจายตนูปคานํ เทวานํ จตฺตาลีสกปฺปสหสฺสานิ.

46. 식무변처(識無邊處)에 도달한 신들의 수명은 40,000겁이다.

๔๗. อากิญฺจญฺญายตนูปคานํ เทวานํ สฏฺฐิกปฺปสหสฺสานิ.

47. 무소유처(無所有處)에 도달한 신들의 수명은 60,000겁이다.

๔๘. เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปคานํ เทวานํ จตุราสีติกปฺปสหสฺสานิ.

48. 비상비비상처(非想非非想處)에 도달한 신들의 수명은 84,000겁이다.

๔๙. ปฏิสนฺธิ ภวงฺคญฺจ, ตถา จวนมานสํ.

49. 재생연결과 존재지속, 그리고 죽음의 마음은,

เอกเมว ตเถเวกวิสยญฺเจกชาติยํ.

한 생애에서 동일하며, 그와 같이 대상도 동일하고 태생도 동일하다.

อิทเมตฺถ ปฏิสนฺธิจตุกฺกํ.

이것이 여기서 재생연결에 관한 네 가지 요약이다.

กมฺมจตุกฺกํ

업에 관한 네 가지 요약

๕๐. ชนกํ อุปตฺถมฺภกํ อุปปีฬกํ อุปฆาตกญฺเจติ กิจฺจวเสน.

50. 역할(kicca)에 따라 생성업(生成業), 후원업(後援業), 저지업(沮止業), 파괴업(破壞業)이 있다.

๕๑. ครุกํ อาสนฺนํ อาจิณฺณํ กฏตฺตากมฺมญฺเจติ ปากทานปริยาเยน.

51. 과보를 주는 순서(pākadāna-pariyāya)에 따라 무거운 업[重業], 임종시의 업[近死業], 습관적인 업[習熟業], 이미 지은 업[旣作業]이 있다.

๕๒. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปราปริยเวทนียํ อโหสิกมฺมญฺเจติ ปากกาลวเสน จตฺตาริ กมฺมานิ นาม.

52. 과보를 받는 시기에 따라 현법수보업, 차생수보업, 후보업, 기유업의 네 가지 업이 있다.

๕๓. ตถา อกุสลํ กามาวจรกุสลํ รูปาวจรกุสลํ อรูปาวจรกุสลญฺเจติ ปากฐานวเสน.

53. 또한 과보가 일어나는 장소에 따라 불선업, 욕계선업, 색계선업, 무색계선업이 있다.

๕๔. ตตฺถ [Pg.34] อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมญฺเจติ กมฺมทฺวารวเสน ติวิธํ โหติ.

54. 거기에서 불선업은 업의 문에 따라 신업, 구업, 의업의 세 가지가 된다.

๕๕. กถํ? ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ กาเมสุมิจฺฉาจาโร เจติ กายวิญฺญตฺติสงฺขาเต กายทฺวาเร พาหุลฺลวุตฺติโต กายกมฺมํ นาม.

55. 어떻게 그러한가? 살생, 도둑질, 사음은 신표업(身表業)이라 일컬어지는 신문(身門)에서 주로 일어나므로 신업이라 한다.

๕๖. มุสาวาโท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สมฺผปฺปลาโป เจติ วจีวิญฺญตฺติสงฺขาเต วจีทฺวาเร พาหุลฺลวุตฺติโต วจีกมฺมํ นาม.

56. 거짓말, 이간질, 욕설, 꾸며내는 말은 구표업(口表業)이라 일컬어지는 구문(口門)에서 주로 일어나므로 구업이라 한다.

๕๗. อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐิ เจติ อญฺญตฺราปิ วิญฺญตฺติยา มนสฺมึเยว พาหุลฺลวุตฺติโต มโนกมฺมํ นาม.

57. 탐욕, 성냄, 사견은 표업이 없더라도 오직 의문(意門)에서 주로 일어나므로 의업이라 한다.

๕๘. เตสุ ปาณาติปาโต ผรุสวาจา พฺยาปาโท จ โทสมูเลน ชายนฺติ.

58. 이들 중 살생, 욕설, 성냄은 성냄의 뿌리에서 생겨난다.

๕๙. กาเมสุมิจฺฉาจาโร อภิชฺฌา มิจฺฉาทิฏฺฐิ จ โลภมูเลน.

59. 사음, 탐욕, 사견은 탐욕의 뿌리에서 생겨난다.

๖๐. เสสานิ จตฺตาริปิ ทฺวีหิ มูเลหิ สมฺภวนฺติ.

60. 나머지 네 가지도 두 가지 뿌리에서 생겨난다.

๖๑. จิตฺตุปฺปาทวเสน ปเนตํ อกุสลํ สพฺพถาปิ ทฺวาทสวิธํ โหติ.

61. 그러나 마음이 일어나는 양상에 따라 이 불선업은 모두 열두 가지가 된다.

๖๒. กามาวจรกุสลมฺปิ กายทฺวาเร ปวตฺตํ กายกมฺมํ, วจีทฺวาเร ปวตฺตํ วจีกมฺมํ, มโนทฺวาเร ปวตฺตํ มโนกมฺมญฺเจติ กมฺมทฺวารวเสน ติวิธํ โหติ.

62. 욕계 선업도 신문에서 일어나는 신업, 구문에서 일어나는 구업, 의문에서 일어나는 의업의 세 가지로 업의 문에 따라 나뉜다.

๖๓. ตถา ทานสีลภาวนาวเสน.

63. 또한 보시, 지계, 수행의 측면에 따라서도 나뉜다.

๖๔. จิตฺตุปฺปาทวเสน ปเนตํ อฏฺฐวิธํ โหติ.

64. 그러나 마음이 일어나는 양상에 따라 이것은 여덟 가지가 된다.

๖๕. ทานสีลภาวนาปจายนเวยฺยาวจฺจปตฺติทานปตฺตานุโมทนธมฺมสฺสวนธมฺมเทสนา ทิฏฺฐิชุกมฺมวเสน ทสวิธํ โหติ.

65. 보시, 지계, 수행, 공경, 봉사, 공덕 나누기, 공덕 기뻐하기, 법 듣기, 법 설하기, 견해 바로잡음의 측면에 따라 열 가지가 된다.

๖๖. ตํ [Pg.35] ปเนตํ วีสติวิธมฺปิ กามาวจรกมฺมมิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

66. 이 스무 가지를 통틀어 욕계업이라고 한다.

๖๗. รูปาวจรกุสลํ ปน มโนกมฺมเมว, ตญฺจ ภาวนามยํ อปฺปนาปฺปตฺตํ, ฌานงฺคเภเทน ปญฺจวิธํ โหติ.

67. 한편 색계 선업은 오직 의업뿐이며, 그것은 수행으로 이루어져 안지(安止)에 도달한 것으로서, 선정 요소의 차이에 따라 다섯 가지가 있다.

๖๘. ตถา อรูปาวจรกุสลญฺจ มโนกมฺมํ, ตมฺปิ ภาวนามยํ อปฺปนาปฺปตฺตํ. อารมฺมณเภเทน จตุพฺพิธํ โหติ.

68. 또한 무색계 선업도 의업이며, 그것 역시 수행으로 이루어져 안지에 도달한 것이다. 대상의 차이에 따라 네 가지가 있다.

๖๙. เอตฺถากุสลกมฺมมุทฺธจฺจรหิตํ อปายภูมิยํ ปฏิสนฺธึ ชเนติ, ปวตฺติยํ ปน สพฺพมฺปิ ทฺวาทสวิธํ สตฺตากุสลปากานิ สพฺพตฺถาปิ กามโลเก รูปโลเก จ ยถารหํ วิปจฺจติ.

69. 여기서 들뜸을 제외한 불선업은 악처에서 재생연결을 일으키고, 생존 기간 중에는 열두 가지 불선업 모두가 욕계와 색계의 모든 곳에서 상황에 따라 일곱 가지 불선 과보의 마음으로 익는다.

๗๐. กามาวจรกุสลมฺปิ กามสุคติยเมว ปฏิสนฺธึ ชเนติ, ตถา ปวตฺติยญฺจ มหาวิปากานิ, อเหตุกวิปากานิ ปน อฏฺฐปิ สพฺพตฺถาปิ กามโลเก รูปโลเก จ ยถารหํ วิปจฺจติ.

70. 욕계 선업도 욕계 선처에서만 재생연결을 일으키며, 또한 생존 기간 중에는 대과보심과 여덟 가지 무인 과보심으로 욕계와 색계의 모든 곳에서 상황에 따라 익는다.

๗๑. ตตฺถาปิ ติเหตุกมุกฺกฏฺฐํ กุสลํ ติเหตุกํ ปฏิสนฺธึ ทตฺวา ปวตฺเต โสฬส วิปากานิ วิปจฺจติ.

71. 그중에서도 수승한 삼인(三因) 선업은 삼인 재생연결을 가져오고, 생존 기간 중에는 열여섯 가지 과보심이 익는다.

๗๒. ติเหตุกโมมกํ ทฺวิเหตุกมุกฺกฏฺฐญฺจ กุสลํ ทฺวิเหตุกํ ปฏิสนฺธึ ทตฺวา ปวตฺเต ติเหตุกรหิตานิ ทฺวาทส วิปากานิ วิปจฺจติ.

72. 열등한 삼인 선업과 수승한 이인 선업은 이인 재생연결을 가져오고, 생존 기간 중에는 삼인 과보심을 제외한 열두 가지 과보심이 익는다.

๗๓. ทฺวิเหตุกโมมกํ ปน กุสลํ อเหตุกเมว ปฏิสนฺธึ เทติ, ปวตฺเต จ อเหตุกวิปากาเนว วิปจฺจติ.

73. 그러나 열등한 이인 선업은 무인 재생연결을 가져오며, 생존 기간 중에는 무인 과보심만이 익는다.

๗๔. อสงฺขารํ สสงฺขาร-วิปากานิ น ปจฺจติ.

74. 무행의 업은 유행의 과보를 맺지 않는다.

สสงฺขารมสงฺขาร-วิปากานีติ เกจน.

어떤 이들은 유행의 업도 무행의 과보를 맺지 않는다고 말한다.

เตสํ ทฺวาทส ปากานิ, ทสาฏฺฐ จ ยถากฺกมํ;

ยถาวุตฺตานุสาเรน ยถาสมฺภวมุทฺทิเส.

그들에게는 열둘, 열, 여덟의 과보가 순서대로 있으며, 앞에서 설명한 바에 따라 가능한 대로 제시되어야 한다.

๗๕. รูปาวจรกุสลํ [Pg.36] ปน ปฐมชฺฌานํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา พฺรหฺมปาริสชฺเชสุ อุปฺปชฺชติ.

75. 한편 색계 선업 중 초선을 약하게 수행하면 범중천에 태어난다.

๗๖. ตเทว มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา พฺรหฺมปุโรหิเตสุ.

76. 그것을 중간 정도로 수행하면 범보천에 태어난다.

๗๗. ปณีตํ ภาเวตฺวา มหาพฺรหฺเมสุ.

77. 그것을 수승하게 수행하면 대범천에 태어난다.

๗๘. ตถา ทุติยชฺฌานํ ตติยชฺฌานญฺจ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา ปริตฺตาเภสุ.

78. 또한 이선과 삼선을 약하게 수행하면 소광천에 태어난다.

๗๙. มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา อปฺปมาณาเภสุ.

79. 그것을 중간 정도로 수행하면 무량광천에 태어난다.

๘๐. ปณีตํ ภาเวตฺวา อาภสฺสเรสุ.

80. [제2선의] 수승한 것을 닦으면 광음천에 태어난다.

๘๑. จตุตฺถชฺฌานํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา ปริตฺตสุเภสุ.

81. 제4선을 미약하게 닦으면 소정천에 태어난다.

๘๒. มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา อปฺปมาณสุเภสุ.

82. 중간 정도로 닦으면 무량정천에 태어난다.

๘๓. ปณีตํ ภาเวตฺวา สุภกิณฺเหสุ.

83. 수승하게 닦으면 변정천에 태어난다.

๘๔. ปญฺจมชฺฌานํ ภาเวตฺวา เวหปฺผเลสุ.

84. 제5선을 닦으면 광과천에 태어난다.

๘๕. ตเทว สญฺญาวิราคํ ภาเวตฺวา อสญฺญสตฺเตสุ.

85. 바로 그것을 인식에 대한 탐착을 여의고 닦으면 무상유정에 태어난다.

๘๖. อนาคามิโน ปน สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปชฺชนฺติ.

86. 그러나 불환자들은 정거천에 태어난다.

๘๗. อรูปาวจรกุสลญฺจ ยถากฺกมํ ภาเวตฺวา อารุปฺเปสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ.

87. 그리고 무색계의 유익한 업을 차례대로 닦으면 무색계에 태어난다.

๘๘. อิตฺถํ มหคฺคตํ ปุญฺญํ, ยถาภูมิววตฺถิตํ.

88. 이와 같이 고귀한 공덕은 각 단계에 따라 확정되어,

ชเนติ สทิสํ ปากํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

재생연결과 전개 과정에서 그에 상응하는 과보를 낳는다.

อิทเมตฺถ กมฺมจตุกฺกํ.

이것이 여기에서의 네 가지 업의 분류이다.

จุติปฏิสนฺธิกฺกโม

죽음과 재생연결의 절차

๘๙. อายุกฺขเยน กมฺมกฺขเยน อุภยกฺขเยน อุปจฺเฉทกกมฺมุนา เจติ จตุธา มรณุปฺปตฺติ นาม.

89. 수명의 다함, 업의 다함, 둘 모두의 다함, 그리고 끊어버리는 업에 의함이라는 네 가지 방식으로 죽음이라는 현상이 일어난다.

๙๐. ตถา [Pg.37] จ มรนฺตานํ ปน มรณกาเล ยถารหํ อภิมุขีภูตํ ภวนฺตเร ปฏิสนฺธิชนกํ กมฺมํ วา, ตํกมฺมกรณกาเล รูปาทิกมุปลทฺธปุพฺพมุปกรณภูตญฺจ กมฺมนิมิตฺตํ วา, อนนฺตรมุปฺปชฺชมานภเว อุปลภิตพฺพมุปโภคภูตญฺจ คตินิมิตฺตํ วา กมฺมพเลน ฉนฺนํ ทฺวารานํ อญฺญตรสฺมึ ปจฺจุปฏฺฐาติ, ตโต ปรํ ตเมว ตโถปฏฺฐิตํ อารมฺมณํ อารพฺภ วิปจฺจมานกกมฺมานุรูปํ ปริสุทฺธํ อุปกฺกิลิฏฺฐํ วา อุปลภิตพฺพภวานุรูปํ ตตฺโถณตํว จิตฺตสนฺตานํ อภิณฺหํ ปวตฺตติ พาหุลฺเลน, ตเมว วา ปน ชนกภูตํ กมฺมํ อภินวกรณวเสน ทฺวารปฺปตฺตํ โหติ.

90. 그리고 그와 같이 죽어가는 사람들에게 죽음의 순간에, 업의 힘에 의해 여섯 문 중의 어느 하나에 다음과 같은 것이 나타난다. 즉, 다른 생에 재생연결을 일으키는 업이거나, 그 업을 지을 당시에 형색 등 이전에 경험했던 도구가 되었던 업의 표상이거나, 바로 다음에 일어날 생에서 경험하게 될 누리게 될 대상인 태어날 곳의 표상이다. 그 후에는 그렇게 나타난 바로 그 대상을 조건으로 하여, 익어가는 업에 따라 깨끗하거나 오염된, 그리고 도달하게 될 생에 적합한 것으로서 그곳으로 기울어진 마음의 흐름이 대체로 빈번하게 일어난다. 또는 그 생산적인 업 자체가 새롭게 짓는 방식을 통해 문에 도달하기도 한다.

๙๑. ปจฺจาสนฺนมรณสฺส ตสฺส วีถิจิตฺตาวสาเน ภวงฺคกฺขเย วา จวนวเสน ปจฺจุปฺปนฺนภวปริโยสานภูตํ จุติจิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตสฺมึ นิรุทฺธาวสาเน ตสฺสานนฺตรเมว ตถาคหิตํ อารมฺมณํ อารพฺภ สวตฺถุกํ อวตฺถุกเมว วา ยถารหํ อวิชฺชานุสยปริกฺขิตฺเตน ตณฺหานุสยมูลเกน สงฺขาเรน ชนิยมานํ สมฺปยุตฺเตหิ ปริคฺคยฺหมานํ สหชาตานมธิฏฺฐานภาเวน ปุพฺพงฺคมภูตํ ภวนฺตรปฏิสนฺธานวเสน ปฏิสนฺธิสงฺขาตํ มานสํ อุปฺปชฺชมานเมว ปติฏฺฐาติ ภวนฺตเร.

91. 죽음에 임박한 그 사람의 인식 과정의 마음들이 끝날 때나 바왕가가 다할 때, 떠나가는 방식에 의해 현재 생의 마지막이 되는 죽음의 마음이 일어나서 멸한다. 그것이 멸한 직후에, 무지의 잠재 성향에 둘러싸이고 갈애의 잠재 성향을 뿌리로 하는 의도적 행위(상카라)에 의해 생성되고, 상응하는 법들에 의해 거머쥐어지며, 함께 일어나는 법들의 의지처가 되고 앞장서는 것이 되어, 그렇게 붙잡힌 대상을 조건으로 하여, 경우에 따라 토대를 갖거나 토대 없이 적절하게 다른 생을 이어주는 방식에 의해 재생연결이라 불리는 마음이 일어나면서 바로 다른 생에 안착한다.

๙๒. มรณาสนฺนวีถิยํ ปเนตฺถ มนฺทปฺปวตฺตานิ ปญฺเจว ชวนานิ ปาฏิกงฺขิตพฺพานิ, ตสฺมา ยทิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณสุ อาปาถคเตสุ ธรนฺเตสฺเวว มรณํ โหติ, ตทา ปฏิสนฺธิภวงฺคานมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา ลพฺภตีติ กตฺวา กามาวจรปฏิสนฺธิยา ฉทฺวารคฺคหิตํ กมฺมนิมิตฺตํ คตินิมิตฺตญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตารมฺมณํ อุปลพฺภติ, กมฺมํ ปน อตีตเมว, ตญฺจ มโนทฺวารคฺคหิตํ, ตานิ ปน สพฺพานิปิ ปริตฺตธมฺมภูตาเนวารมฺมณานิ.

92. 여기서 죽음 직전의 인식 과정에서는 느리게 진행되는 다섯 번의 속행(자바나)만이 기대되어야 한다. 그러므로 만일 현재의 대상들이 사정거리 안에 들어와 유지되고 있는 동안에 죽음이 일어난다면, 그때는 재생연결과 바왕가도 현재의 대상을 가질 수 있게 된다. 그리하여 욕계 재생연결에서는 여섯 문으로 붙잡힌 업의 표상과 태어날 곳의 표상이 현재나 과거의 대상으로서 얻어진다. 그러나 업은 과거일 뿐이며, 그것은 마노의 문으로 붙잡힌다. 그리고 그것들은 모두가 '작은 법(욕계 법)'인 대상들일 뿐이다.

๙๓. รูปาวจรปฏิสนฺธิยา ปน ปญฺญตฺติภูตํ กมฺมนิมิตฺตเมวารมฺมณํ โหติ.

93. 그러나 색계 재생연결에서는 개념(시설)인 업의 표상만이 대상이 된다.

๙๔. ตถา [Pg.38] อรูปปฏิสนฺธิยา จ มหคฺคตภูตํ ปญฺญตฺติภูตญฺจ กมฺมนิมิตฺตเมว ยถารหมารมฺมณํ โหติ.

94. 이와 같이 무색계 재생연결에서도 고귀한 것이나 개념인 업의 표상만이 적절하게 대상이 된다.

๙๕. อสญฺญสตฺตานํ ปน ชีวิตนวกเมว ปฏิสนฺธิภาเวน ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา เต รูปปฏิสนฺธิกา นาม.

95. 그러나 무상유정들에게는 생명 9분법만이 재생연결의 상태로 안착한다. 그러므로 그들은 '물질적 재생연결을 가진 자들'이라 불린다.

๙๖. อรูปา อรูปปฏิสนฺธิกา.

96. 무색계의 존재들은 무색의 재생연결을 가진다.

๙๗. เสสา รูปารูปปฏิสนฺธิกา.

97. 나머지는 물질과 무색의 재생연결을 가진다.

๙๘. อารุปฺปจุติยา โหนฺติ, เหฏฺฐิมารุปฺปวชฺชิตา.

98. 무색계에서의 죽음으로부터는, 아래의 무색계를 제외하고,

ปรมารุปฺปสนฺธี จ, ตถา กามติเหตุกา.

그보다 높은 무색계의 재생연결과 또한 욕계의 세 가지 원인을 가진(삼인) 재생연결이 일어난다.

รูปาวจรจุติยา, อเหตุรหิตา สิยุํ;

สพฺพา กามติเหตุมฺหา, กาเมสฺเวว ปเนตรา.

색계에서의 죽음으로부터는 원인 없는 것을 제외한 것들이 일어나고, 욕계의 세 가지 원인을 가진 죽음으로부터는 모든 재생연결이 일어날 수 있다. 그러나 그 밖의 것들로부터는 오직 욕계에서만 재생연결이 일어난다.

อยเมตฺถ จุติปฏิสนฺธิกฺกโม.

이것이 여기에서의 죽음과 재생연결의 절차이다.

๙๙. อิจฺเจวํ คหิตปฏิสนฺธิกานํ ปน ปฏิสนฺธินิโรธานนฺตรโต ปภุติ ตเมวารมฺมณมารพฺภ ตเทว จิตฺตํ ยาว จุติจิตฺตุปฺปาทา อสติ วีถิจิตฺตุปฺปาเท ภวสฺส องฺคภาเวน ภวงฺคสนฺตติสงฺขาตํ มานสํ อพฺโพจฺฉินฺนํ นทีโสโต วิย ปวตฺตติ.

99. 이와 같이 재생연결을 얻은 자들에게는 재생연결이 소멸한 직후부터, 그 동일한 대상을 조건으로 하여, 인식 과정의 마음이 일어나지 않을 때 생의 구성 요소로서 바왕가의 연속이라 불리는 마음이 죽음의 마음이 일어날 때까지 강물처럼 끊임없이 흐른다.

๑๐๐. ปริโยสาเน จ จวนวเสน จุติจิตฺตํ หุตฺวา นิรุชฺฌติ.

100. 그리고 마지막에 떠나가는 방식에 의해 죽음의 마음이 되어 소멸한다.

๑๐๑. ตโต ปรญฺจ ปฏิสนฺธาทโย รถจกฺกมิว ยถากฺกมํ เอว ปริวตฺตนฺตา ปวตฺตนฺติ.

101. 그 후에는 다시 재생연결 등이 수레바퀴처럼 차례대로 회전하며 진행된다.

๑๐๒. ปฏิสนฺธิภวงฺควีถิโย, จุติเจห ตถา ภวนฺตเร.

102. 여기서 재생연결, 바왕가, 인식 과정, 그리고 죽음이 있고, 그와 같이 다른 생에서도 또한,

ปุน สนฺธิ ภวงฺคมิจฺจยํ, ปริวตฺตติ จิตฺตสนฺตติ.

다시 재생연결, 바왕가로 이어지며 마음의 상속은 회전한다.

ปฏิสงฺขายปเนตมทฺธุวํ[Pg.39], อธิคนฺตฺวา ปทมจฺจุตํ พุธา;

สุสมุจฺฉินฺนสิเนหพนฺธนา, สมเมสฺสนฺติ จิราย สุพฺพตา.

이것(삶의 과정)의 무상함을 반조하여, 현자들은 불사(不死)의 경지에 도달하고, 애착의 결박을 완전히 끊어버려, 계를 잘 지키는 자들은 영원한 평온에 들 것이다.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห วีถิมุตฺตสงฺคหวิภาโค นาม

이로써 아비담맛타상가하에서 인식과정을 벗어난 것들의 길잡이(이품)라 불리는

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

제5장이 끝났다.

๖. รูปปริจฺเฉโท

6. 물질의 길잡이 (제6장)

๑. เอตฺตาวตา วิภตฺตา หิ, สปฺปเภทปฺปวตฺติกา.

1. 지금까지 그것들의 차이와 발생 방식에 따라 분류된

จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, รูปํ ทานิ ปวุจฺจติ.

심법(마음)과 심소법(마음부수)들이 설명되었다. 이제 물질에 대해 설하겠다.

๒. สมุทฺเทสา วิภาคา จ, สมุฏฺฐานา กลาปโต.

2. 개요, 분류, 발생 원인, 무리(깔라빠),

ปวตฺติกฺกมโต เจติ, ปญฺจธา ตตฺถ สงฺคโห.

그리고 일어나는 순서에 따라, 그곳에는 다섯 가지의 갈래가 있다.

รูปสมุทฺเทโส

물질의 개요

๓. จตฺตาริ มหาภูตานิ, จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปนฺติ ทุวิธมฺเปตํ รูปํ เอกาทสวิเธน สงฺคหํ คจฺฉติ.

3. 네 가지 근본 물질(사대)과 네 가지 근본 물질에 파생된 물질(파생물질)이라는 두 종류의 물질은 열한 가지 방식으로 분류된다.

๔. กถํ? ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ ภูตรูปํ นาม.

4. 어떠한가? 지계(地界), 수계(水界), 화계(火界), 풍계(風界)가 근본 물질(대종물질)이다.

๕. จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย ปสาทรูปํ นาม.

5. 눈, 귀, 코, 혀, 몸이 감각 물질(감관물질)이다.

๖. รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโส อาโปธาตุวิวชฺชิตํ ภูตตฺตยสงฺขาตํ โผฏฺฐพฺพํ โคจรรูปํ นาม.

6. 형색, 소리, 냄새, 맛, 그리고 수계를 제외한 세 가지 근본 물질로 이루어진 감촉이 대상 물질(경계물질)이다.

๗. อิตฺถตฺตํ ปุริสตฺตํ ภาวรูปํ นาม.

7. 여성성, 남성성이 성(性) 물질이다.

๘. หทยวตฺถุ หทยรูปํ นาม.

8. 심장 토대가 심장 물질이다.

๙. ชีวิตินฺทฺริยํ ชีวิตรูปํ นาม.

9. 생명 기능이 생명 물질이다.

๑๐. กพฬีกาโร อาหาโร อาหารรูปํ นาม.

10. 덩어리진 음식이 음식 물질이다.

๑๑. อิติ [Pg.40] จ อฏฺฐารสวิธมฺเปตํ รูปํ สภาวรูปํ สลกฺขณรูปํ นิปฺผนฺนรูปํ รูปรูปํ สมฺมสนรูปนฺติ จ สงฺคหํ คจฺฉติ.

11. 이와 같이 이 열여덟 가지 물질은 고유 성질 물질, 특징을 가진 물질, 완성된 물질, 물질다운 물질, 통찰의 대상이 되는 물질로 분류된다.

๑๒. อากาสธาตุ ปริจฺเฉทรูปํ นาม.

12. 허공 요소가 구분하는 물질이다.

๑๓. กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ วิญฺญตฺติรูปํ นาม.

13. 몸의 암시와 말의 암시가 암시 물질이다.

๑๔. รูปสฺส ลหุตา มุทุตา กมฺมญฺญตา วิญฺญตฺติทฺวยํ วิการรูปํ นาม.

14. 물질의 가벼움, 부드러움, 적합함과 두 가지 암시가 변화 물질이다.

๑๕. รูปสฺส อุปจโย สนฺตติ ชรตา อนิจฺจตา ลกฺขณรูปํ นาม.

15. 물질의 쌓임, 상속, 늙음, 무상함이 특징 물질이다.

๑๖. ชาติรูปเมว ปเนตฺถ อุปจยสนฺตตินาเมน ปวุจฺจตีติ เอกาทสวิธมฺเปตํ รูปํ อฏฺฐวีสติวิธํ โหติ สรูปวเสน.

16. 여기서 생겨나는 물질만이 쌓임과 상속이라는 이름으로 불린다. 이와 같이 열한 가지 방식의 물질은 그 성질에 따라 스물여덟 가지가 된다.

๑๗. กถํ –

17. 어떻게 그러한가?

ภูตปฺปสาทวิสยา, ภาโว หทยมิจฺจปิ;

ชีวิตาหารรูเปหิ, อฏฺฐารสวิธํ ตถา.

근본 물질, 감각 물질, 대상 물질, 성 물질, 심장 물질, 생명 물질, 그리고 음식 물질에 의해 열여덟 가지가 된다.

ปริจฺเฉโท จ วิญฺญตฺติ, วิกาโร ลกฺขณนฺติ จ;

อนิปฺผนฺนา ทส เจติ, อฏฺฐวีสวิธํ ภเว.

구분하는 물질, 암시 물질, 변화 물질, 특징 물질이라는 열 가지 완성되지 않은 물질을 합해 스물여덟 가지가 된다.

อยเมตฺถ รูปสมุทฺเทโส.

이것이 여기서 물질의 개요이다.

รูปวิภาโค

물질의 분류

๑๘. สพฺพญฺจ ปเนตํ รูปํ อเหตุกํ สปฺปจฺจยํ สาสวํ สงฺขตํ โลกิยํ กามาวจรํ อนารมฺมณํ อปฺปหาตพฺพเมวาติ เอกวิธมฺปิ อชฺฌตฺติกพาหิราทิวเสน พหุธา เภทํ คจฺฉติ.

18. 이 모든 물질은 원인 없는 것, 조건에 의한 것, 번뇌의 대상이 되는 것, 형성된 것, 세간적인 것, 욕계에 속하는 것, 대상을 가지지 않는 것, 제거되지 않는 것이라는 점에서 한 가지 종류이지만, 안과 밖 등의 구분에 따라 여러 가지로 나뉜다.

๑๙. กถํ? ปสาทสงฺขาตํ ปญฺจวิธมฺปิ อชฺฌตฺติกรูปํ นาม, อิตรํ พาหิรรูปํ.

19. 어떠한가? 감각 물질이라 불리는 다섯 가지는 안의 물질이고, 나머지는 밖의 물질이다.

๒๐. ปสาทหทยสงฺขาตํ [Pg.41] ฉพฺพิธมฺปิ วตฺถุรูปํ นาม, อิตรํ อวตฺถุรูปํ.

20. 감성물질과 심장이라고 불리는 여섯 가지는 '토대 물질'이라 하며, 그 외의 것은 '토대 아닌 물질'이다.

๒๑. ปสาทวิญฺญตฺติสงฺขาตํ สตฺตวิธมฺปิ ทฺวารรูปํ นาม, อิตรํ อทฺวารรูปํ.

21. 감성물질과 암시라고 불리는 일곱 가지는 '문 물질'이라 하며, 그 외의 것은 '문 아닌 물질'이다.

๒๒. ปสาทภาวชีวิตสงฺขาตํ อฏฺฐวิธมฺปิ อินฺทฺริยรูปํ นาม, อิตรํ อนินฺทฺริยรูปํ.

22. 감성물질과 성(性)의 물질과 생명명근이라고 불리는 여덟 가지는 '기능 물질'이라 하며, 그 외의 것은 '기능 아닌 물질'이다.

๒๓. ปสาทวิสยสงฺขาตํ ทฺวาทสวิธมฺปิ โอฬาริกรูปํ สนฺติเกรูปํ, สปฺปฏิฆรูปญฺจ, อิตรํ สุขุมรูปํ ทูเรรูปํ อปฺปฏิฆรูปญฺจ.

23. 감성물질과 대상이라고 불리는 열두 가지는 '거친 물질', '가까운 물질', '충돌하는 물질'이며, 그 외의 것은 '미세한 물질', '먼 물질', '충돌하지 않는 물질'이다.

๒๔. กมฺมชํ อุปาทินฺนรูปํ, อิตรํ อนุปาทินฺนรูปํ.

24. 업에서 생긴 것은 '집착된 물질'이며, 그 외의 것은 '집착되지 않은 물질'이다.

๒๕. รูปายตนํ สนิทสฺสนรูปํ, อิตรํ อนิทสฺสนรูปํ.

25. 형색의 처(處)는 '보이는 물질'이며, 그 외의 것은 '보이지 않는 물질'이다.

๒๖. จกฺขาทิทฺวยํ อสมฺปตฺตวเสน, ฆานาทิตฺตยํ สมฺปตฺตวเสนาติ ปญฺจวิธมฺปิ โคจรคฺคาหิกรูปํ, อิตรํ อโคจรคฺคาหิกรูปํ.

26. 눈과 귀의 두 가지는 [대상에] 닿지 않은 채로, 코와 혀와 몸의 세 가지는 닿은 채로 대상을 취하므로, 이 다섯 가지는 '대상을 거머쥐는 물질'이라 하며, 그 외의 것은 '대상을 거머쥐지 않는 물질'이다.

๒๗. วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา ภูตจตุกฺกญฺเจติ อฏฺฐวิธมฺปิ อวินิพฺโภครูปํ, อิตรํ วินิพฺโภครูปํ.

27. 색깔, 냄새, 맛, 영양소와 네 가지 근본 요소인 이 여덟 가지는 '분리할 수 없는 물질'이라 하며, 그 외의 것은 '분리할 수 있는 물질'이다.

๒๘. อิจฺเจวมฏฺฐวีสติ-วิธมฺปิ จ วิจกฺขณา.

28. 이와 같이 실로 스물여덟 가지 물질을 지혜로운 이들은,

อชฺฌตฺติกาทิเภเทน, วิภชนฺติ ยถารหํ.

안의 물질 등의 차별에 따라 적절하게 분류한다.

อยเมตฺถ รูปวิภาโค.

이것이 여기서 물질의 분류이다.

รูปสมุฏฺฐานนโย

물질의 발생 방법

๒๙. กมฺมํ จิตฺตํ อุตุ อาหาโร เจติ จตฺตาริ รูปสมุฏฺฐานานิ นาม.

29. 업, 마음, 온도, 음식이라는 네 가지가 물질의 발생원인이다.

๓๐. ตตฺถ กามาวจรํ รูปาวจรญฺเจติ ปญฺจวีสติวิธมฺปิ กุสลากุสลกมฺมมภิสงฺขตํ อชฺฌตฺติกสนฺตาเน กมฺมสมุฏฺฐานรูปํ ปฏิสนฺธิมุปาทาย ขเณ ขเณ สมุฏฺฐาเปติ.

30. 그중에서 욕계와 색계에 속하는 25가지의 유익하거나 해로운 업으로 형성된 것은, 내적인 상속에서 재생연결을 시작으로 찰나마다 업에서 생긴 물질을 발생시킨다.

๓๑. อรูปวิปากทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตํ [Pg.42] ปญฺจสตฺตติวิธมฺปิ จิตฺตํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ปฐมภวงฺคมุปาทาย ชายนฺตเมว สมุฏฺฐาเปติ.

31. 무색계 과보의 마음과 두 종류의 5식(10식)을 제외한 75가지 마음은, 첫 번째 바왕가(존재지속심)를 시작으로 생겨나는 순간에만 마음에서 생긴 물질을 발생시킨다.

๓๒. ตตฺถ อปฺปนาชวนํ อิริยาปถมฺปิ สนฺนาเมติ.

32. 그중에서 본삼매 속행은 몸의 동작 또한 유지한다.

๓๓. โวฏฺฐพฺพนกามาวจรชวนาภิญฺญา ปน วิญฺญตฺติมฺปิ สมุฏฺฐาเปนฺติ.

33. 그러나 결정하는 마음(결정심), 욕계 속행, 신통지는 암시(표현) 또한 발생시킨다.

๓๔. โสมนสฺสชวนานิ ปเนตฺถ เตรส หสนมฺปิ ชเนนฺติ.

34. 여기서 또한 13가지 기쁜 속행들은 웃음도 일으킨다.

๓๕. สีตุณฺโหตุสมญฺญาตา เตโชธาตุ ฐิติปฺปตฺตาว อุตุสมุฏฺฐานรูปํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ ยถารหํ สมุฏฺฐาเปติ.

35. 차갑고 뜨거운 온도라고 알려진 화대(火大)는 머무는 단계[住期]에 이르렀을 때, 안팎으로 적절하게 온도에서 생긴 물질을 발생시킨다.

๓๖. โอชาสงฺขาโต อาหาโร อาหารสมุฏฺฐานรูปํ อชฺโฌหรณกาเล ฐานปฺปตฺโตว สมุฏฺฐาเปติ.

36. 영양소라 불리는 음식은 섭취되어 머무는 단계에 이르렀을 때, 음식에서 생긴 물질을 발생시킨다.

๓๗. ตตฺถ หทยอินฺทฺริยรูปานิ กมฺมชาเนว.

37. 그중에서 심장 물질과 기능 물질들은 오직 업에서 생긴 것이다.

๓๘. วิญฺญตฺติทฺวยํ จิตฺตชเมว.

38. 두 가지 암시는 오직 마음에서 생긴 것이다.

๓๙. สทฺโท จิตฺโตตุโช.

39. 소리는 마음과 온도에서 생긴 것이다.

๔๐. ลหุตาทิตฺตยํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ สมฺโภติ.

40. 가벼움 등 세 가지는 온도, 마음, 음식으로부터 생겨난다.

๔๑. อวินิพฺโภครูปานิ เจว อากาสธาตุ จ. จตูหิ สมฺภูตานิ.

41. 분리할 수 없는 물질들과 허공의 요소는 네 가지 원인 모두로부터 생겨난다.

๔๒. ลกฺขณรูปานิ น กุโตจิ ชายนฺติ.

42. 특징의 물질들은 어떤 원인으로부터도 생겨나지 않는다.

๔๓. อฏฺฐารส ปนฺนรส, เตรส ทฺวาทสาติ จ.

43. 18, 15, 13, 12가지 물질이

กมฺมจิตฺโตตุกาหาร-ชานิ โหนฺติ ยถากฺกมํ.

순서대로 업, 마음, 온도, 음식에서 생긴 것이다.

๔๔. ชายมานาทิรูปานํ, สภาวตฺตา หิ เกวลํ.

44. 참으로 단지 생겨나는 것 등의 물질들의 본성이기 때문에,

ลกฺขณานิ น ชายนฺติ, เกหิจีติ ปกาสิตํ.

특징들은 어떤 원인에 의해서도 생겨나지 않는다고 설해졌다.

อยเมตฺถ รูปสมุฏฺฐานนโย.

이것이 여기서 물질의 발생 방식이다.

กลาปโยชนา

칼라파의 결합

๔๕. เอกุปฺปาทา [Pg.43] เอกนิโรธา เอกนิสฺสยา สหวุตฺติโน เอกวีสติ รูปกลาปา นาม.

45. 함께 일어나고 함께 소멸하며 동일한 의지처를 가지고 공존하는 것들을 21가지 물질의 칼라파(rūpakalāpa)라고 한다.

๔๖. ตตฺถ ชีวิตํ อวินิพฺโภครูปญฺจ จกฺขุนา สห จกฺขุทสกนฺติ ปวุจฺจติ. ตถา โสตาทีหิ สทฺธึ โสตทสกํ ฆานทสกํ ชิวฺหาทสกํ กายทสกํ อิตฺถิภาวทสกํ ปุมฺภาวทสกํ วตฺถุทสกญฺเจติ ยถากฺกมํ โยเชตพฺพํ. อวินิพฺโภครูปเมว ชีวิเตน สห ชีวิตนวกนฺติ ปวุจฺจติ. อิเม นว กมฺมสมุฏฺฐานกลาปา.

46. 거기서 생명 기능과 분리할 수 없는 물질(avinibbhogarūpa)이 눈과 함께 있는 것을 '눈의 10분법(cakkhudasaka)'이라 부른다. 그와 같이 귀 등과 더불어 '귀의 10분법', '코의 10분법', '혀의 10분법', '몸의 10분법', '여성성의 10분법', '남성성의 10분법', '심장 토대의 10분법'이라고 순서대로 결합해야 한다. 분리할 수 없는 물질만이 생명 기능과 함께 있는 것을 '생명 기능의 9분법(jīvitanavaka)'이라 부른다. 이것들이 9가지 업에서 생긴 칼라파들이다.

๔๗. อวินิพฺโภครูปํ ปน สุทฺธฏฺฐกํ, ตเทว กายวิญฺญตฺติยา สห กายวิญฺญตฺตินวกํ, วจีวิญฺญตฺติสทฺเทหิ สห วจีวิญฺญตฺติทสกํ, ลหุตาทีหิ สทฺธึ ลหุตาเทกาทสกํ, กายวิญฺญตฺติลหุตาทิทฺวาทสกํ, วจีวิญฺญตฺติสทฺทลหุตาทิเตรสกญฺเจติ ฉ จิตฺตสมุฏฺฐานกลาปา.

47. 한편 분리할 수 없는 물질로만 된 것은 '순수 8분법(suddhaṭṭhaka)'이며, 그것이 몸의 암시와 함께 있으면 '몸의 암시 9분법', 말의 암시 및 소리와 함께 있으면 '말의 암시 10분법', 가벼움 등과 함께 있으면 '가벼움 등의 11분법', 몸의 암시 및 가벼움 등과 함께 있으면 '몸의 암시와 가벼움 등의 12분법', 말의 암시·소리 및 가벼움 등과 함께 있으면 '말의 암시와 소리와 가벼움 등의 13분법'이라 하니, 이것들이 6가지 마음에서 생긴 칼라파들이다.

๔๘. สุทฺธฏฺฐกํ สทฺทนวกํ ลหุตาเทกาทสกํ สทฺทลหุตาทิทฺวาทสกญฺเจติ จตฺตาโร อุตุสมุฏฺฐานกลาปา.

48. '순수 8분법', '소리 9분법', '가벼움 등의 11분법', '소리와 가벼움 등의 12분법'의 네 가지는 온도에서 생긴 칼라파들이다.

๔๙. สุทฺธฏฺฐกํ ลหุตาเทกาทสกญฺเจติ ทฺเวอาหารสมุฏฺฐานกลาปา.

49. '순수 8분법'과 '가벼움 등의 11분법'의 두 가지는 음식에서 생긴 칼라파들이다.

๕๐. ตตฺถ สุทฺธฏฺฐกํ สทฺทนวกญฺเจติ ทฺเว อุตุสมุฏฺฐานกลาปา พหิทฺธาปิ ลพฺภนฺติ, อวเสสา ปน สพฺเพปิ อชฺฌตฺติกเมวาติ.

50. 여기서 '순수 8분법'과 '소리 9분법'의 두 가지 온도에서 생긴 칼라파들은 외부에서도 발견되지만, 나머지는 모두 전적으로 내부의 것이다.

๕๑. กมฺมจิตฺโตตุกาหาร-สมุฏฺฐานา ยถากฺกมํ.

51. 업, 마음, 온도, 음식에서 생긴 것들이 순서대로

นว ฉ จตุโร ทฺเวติ, กลาปา เอกวีสติ.

9가지, 6가지, 4가지, 2가지이니, 칼라파는 21가지이다.

กลาปานํ ปริจฺเฉท-ลกฺขณตฺตา วิจกฺขณา;

น กลาปงฺคมิจฺจาหุ, อากาสํ ลกฺขณานิ จ.

현명한 이들은 허공(공계)과 특징들을 칼라파의 구성 요소라고 부르지 않으니, 그것들은 칼라파들의 한계와 특징이기 때문이다.

อยเมตฺถ กลาปโยชนา.

이것이 여기서 칼라파의 결합이다.

รูปปวตฺติกฺกโม

물질의 전개 과정

๕๒. สพฺพานิปิ [Pg.44] ปเนตานิ รูปานิ กามโลเก ยถารหํ อนูนานิ ปวตฺติยํ อุปลพฺภนฺติ.

52. 이 모든 물질들은 욕계에서 살아가는 동안 적절하게 빠짐없이 발견된다.

๕๓. ปฏิสนฺธิยํ ปน สํเสทชานญฺเจว โอปปาติกานญฺจ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายภาววตฺถุทสกสงฺขาตานิ สตฺต ทสกานิ ปาตุภวนฺติ อุกฺกฏฺฐวเสน, โอมกวเสน ปน จกฺขุโสตฆานภาวทสกานิ กทาจิปิ น ลพฺภนฺติ, ตสฺมา เตสํ วเสน กลาปหานิ เวทิตพฺพา.

53. 그러나 재생연결 시에 습생과 화생 중생들에게는 최대로는 눈·귀·코·혀·몸·성·토대의 10분법이라 불리는 7가지 10분법이 나타난다. 최소로는 눈·귀·코·성의 10분법들이 때때로 발견되지 않으므로, 그것들의 결여에 따른 칼라파의 감소를 알아야 한다.

๕๔. คพฺภเสยฺยกสตฺตานํ ปน กายภาววตฺถุทสกสงฺขาตานิ ตีณิ ทสกานิ ปาตุภวนฺติ, ตตฺถาปิ ภาวทสกํ กทาจิ น ลพฺภติ, ตโต ปรํ ปวตฺติกาเล กเมน จกฺขุทสกาทีนิ จ ปาตุภวนฺติ.

54. 태생 중생들에게는 몸·성·토대의 10분법이라 불리는 3가지 10분법이 나타나는데, 거기서도 성의 10분법은 때때로 발견되지 않는다. 그 후 전개 시기에 점차로 눈의 10분법 등이 나타난다.

๕๕. อิจฺเจวํ ปฏิสนฺธิมุปาทาย กมฺมสมุฏฺฐานา, ทุติยจิตฺตมุปาทาย จิตฺตสมุฏฺฐานา, ฐิติกาลมุปาทาย อุตุสมุฏฺฐานา, โอชาผรณมุปาทาย อาหารสมุฏฺฐานา เจติ จตุสมุฏฺฐานรูปกลาปสนฺตติ กามโลเก ทีปชาลา วิย, นทีโสโต วิย จ ยาวตายุกมพฺโพจฺฉินฺนา ปวตฺตติ.

55. 이와 같이 재생연결을 기점으로 업에서 생긴 것들이, 두 번째 마음을 기점으로 마음에서 생긴 것들이, 머무는 순간을 기점으로 온도에서 생긴 것들이, 영양소의 확산을 기점으로 음식에서 생긴 것들이 일어나니, 네 가지 원인에서 생긴 물질 칼라파의 연속은 욕계에서 수명이 다할 때까지 등불의 불꽃처럼, 강물의 흐름처럼 끊임없이 전개된다.

๕๖. มรณกาเล ปน จุติจิตฺโตปริสตฺตรสมจิตฺตสฺส ฐิติกาลมุปาทาย กมฺมชรูปานิ น อุปฺปชฺชนฺติ, ปุเรตรมุปฺปนฺนานิ จ กมฺมชรูปานิ จุติจิตฺตสมกาลเมว ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตโต ปรํ จิตฺตชาหารชรูปญฺจ โวจฺฉิชฺชติ, ตโต ปรํ อุตุสมุฏฺฐานรูปปรมฺปรา ยาว มตกเฬวรสงฺขาตา ปวตฺตนฺติ.

56. 그러나 죽을 때에는 죽음의 마음으로부터 거꾸로 17번째 마음의 머무는 순간을 기점으로 업에서 생긴 물질들은 더 이상 일어나지 않는다. 그 이전에 일어났던 업에서 생긴 물질들은 죽음의 마음과 동시에 존재하다가 소멸한다. 그 후에는 마음에서 생긴 물질과 음식에서 생긴 물질이 끊어지고, 그 후에는 시체라고 불리는 상태가 될 때까지 온도에서 생긴 물질의 연속만이 전개된다.

๕๗. อิจฺเจวํ มตสตฺตานํ, ปุนเทว ภวนฺตเร.

57. 이와 같이 죽은 중생들에게 다시 다른 생에서,

ปฏิสนฺธิมุปาทาย, ตถา รูปํ ปวตฺตติ.

재생연결을 기점으로 그와 같이 물질이 전개된다.

๕๘. รูปโลเก [Pg.45] ปน ฆานชิวฺหากายภาวทสกานิ จ อาหารชกลาปานิ จ น ลพฺภนฺติ, ตสฺมา เตสํ ปฏิสนฺธิกาเล จกฺขุโสตวตฺถุวเสน ตีณิ ทสกานิ ชีวิตนวกญฺเจติ จตฺตาโร กมฺมสมุฏฺฐานกลาปา, ปวตฺติยํ จิตฺโตตุสมุฏฺฐานา จ ลพฺภนฺติ.

58. 색계에서는 코·혀·몸·성의 10분법들과 음식에서 생긴 칼라파들이 발견되지 않는다. 그러므로 그들에게는 재생연결 시에 눈·귀·토대의 방식에 따른 3가지 10분법과 생명 9분법의 4가지 업에서 생긴 칼라파들이 있고, 전개 시에는 마음과 온도에서 생긴 것들이 발견된다.

๕๙. อสญฺญสตฺตานํ ปน จกฺขุโสตวตฺถุสทฺทาปิ น ลพฺภนฺติ, ตถา สพฺพานิปิ จิตฺตชรูปานิ, ตสฺมา เตสํ ปฏิสนฺธิกาเล ชีวิตนวกเมว, ปวตฺติยญฺจ สทฺทวชฺชิตํ อุตุสมุฏฺฐานรูปํ อติริจฺฉติ.

59. 무상유정들에게는 눈·귀·토대·소리도 발견되지 않으며, 마찬가지로 모든 마음에서 생긴 물질들도 없다. 그러므로 그들에게는 재생연결 시에 생명 9분법만이 있으며, 전개 시에는 소리를 제외한 온도에서 생긴 물질이 이어진다.

๖๐. อิจฺเจวํ กามรูปาสญฺญีสงฺขาเตสุ ตีสุ ฐาเนสุ ปฏิสนฺธิปวตฺติวเสน ทุวิธา รูปปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา.

60. 이와 같이 욕계, 색계, 무상유정이라 불리는 세 곳에서 재생연결과 전개의 두 가지 방식으로 물질의 전개가 일어남을 알아야 한다.

๖๑. อฏฺฐวีสติ กาเมสุ, โหนฺติ เตวีส รูปิสุ.

61. 욕계에는 28가지, 색계에는 23가지 물질이 있고,

สตฺตรเสว สญฺญีนํ, อรูเป นตฺถิ กิญฺจิปิ.

무상유정들에게는 17가지만 있으며, 무색계에는 아무것도 없다.

สทฺโท วิกาโร ชรตา, มรณญฺโจปปตฺติยํ;

น ลพฺภนฺติ ปวตฺเต ตุ, น กิญฺจิปิ น ลพฺภติ.

소리, 변화, 늙음, 죽음은 재생연결 시에는 발견되지 않지만, 전개 시에는 발견되지 않는 것이 아무것도 없다.

อยเมตฺถ รูปปวตฺติกฺกโม.

이것이 여기서 물질의 전개 과정이다.

นิพฺพานเภโท

열반의 구분

๖๒. นิพฺพานํ ปน โลกุตฺตรสงฺขาตํ จตุมคฺคญาเณน สจฺฉิกาตพฺพํ มคฺคผลานมารมฺมณภูตํ วานสงฺขาตาย ตณฺหาย นิกฺขนฺตตฺตา นิพฺพานนฺติ ปวุจฺจติ.

62. 열반은 출세간이라 불리며 네 가지 도의 지혜로 실현되어야 하고 도와 과의 대상이 되는 것인데, 갈애라고 불리는 얽매임(vāna)에서 벗어났기에 열반(nibbāna)이라 불린다.

๖๓. ตเทตํ สภาวโต เอกวิธมฺปิ สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุ เจติ ทุวิธํ โหติ การณปริยาเยน.

63. 그것은 자성으로는 한 가지이지만, 근거의 방편에 따라 유여의열반계와 무여의열반계의 두 가지가 된다.

๖๔. ตถา [Pg.46] สุญฺญตํ อนิมิตฺตํ อปฺปณิหิตญฺเจติ ติวิธํ โหติ อาการเภเทน.

64. 그와 같이 [열반은] 공(空), 무상(無相), 무원(無願)의 세 가지 측면의 차이에 따라 세 가지가 된다.

๖๕. ปทมจฺจุตมจฺจนฺตํ, อสงฺขตมนุตฺตรํ.

65. [열반은] 불사(不死)의 상태이고, 끝이 없으며, 형성되지 않은 것이고, 위없는 것이다.

นิพฺพานมิติ ภาสนฺติ, วานมุตฺตา มเหสโย.

갈애에서 벗어난 위대한 성자들은 이를 열반이라 부른다.

อิติ จิตฺตํ เจตสิกํ, รูปํ นิพฺพานมิจฺจปิ;

ปรมตฺถํ ปกาเสนฺติ, จตุธาว ตถาคตา.

이와 같이 여래들께서는 마음, 마음부수, 물질, 그리고 열반이라는 네 가지 승의법(Paramattha)을 밝히셨다.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห รูปสงฺคหวิภาโค นาม

이로써 아비담마타 상가하의 제6장 물질의 길잡이 편이 끝났다.

ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท.

제6장.

๗. สมุจฺจยปริจฺเฉโท

7. 범주(모음)의 길잡이

๑. ทฺวาสตฺตติวิธา วุตฺตา, วตฺถุธมฺมา สลกฺขณา.

1. 고유한 성질을 가진 실재하는 법(vatthudhammā)은 일흔두 가지라고 설해졌다.

เตสํ ทานิ ยถาโยคํ, ปวกฺขามิ สมุจฺจยํ.

이제 그 법들을 적절하게 모은 범주들에 대하여 설하겠다.

๒. อกุสลสงฺคโห มิสฺสกสงฺคโห โพธิปกฺขิยสงฺคโห สพฺพสงฺคโห เจติ สมุจฺจยสงฺคโห จตุพฺพิโธ เวทิตพฺโพ.

2. 범주의 길잡이는 해로운 법의 범주, 혼합된 법의 범주, 깨달음의 편에 있는 법의 범주, 일체(모든 법)의 범주의 네 가지로 알아야 한다.

อกุสลสงฺคโห

해로운 법의 범주

๓. กถํ? อกุสลสงฺคเห ตาว จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว ภวาสโว ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว.

3. 어떠한가? 먼저 해로운 법의 범주에는 네 가지 번뇌(āsava)가 있으니, 감각적 욕망의 번뇌, 존재의 번뇌, 사견의 번뇌, 무명의 번뇌이다.

๔. จตฺตาโร โอฆา – กาโมโฆ ภโวโฆ ทิฏฺโฐโฆ อวิชฺโชโฆ.

4. 네 가지 폭류(ogha)가 있으니, 감각적 욕망의 폭류, 존재의 폭류, 사견의 폭류, 무명의 폭류이다.

๕. จตฺตาโร โยคา – กามโยโค ภวโยโค ทิฏฺฐิโยโค อวิชฺชาโยโค.

5. 네 가지 결박(yoga)이 있으니, 감각적 욕망의 결박, 존재의 결박, 사견의 결박, 무명의 결박이다.

๖. จตฺตาโร คนฺถา – อภิชฺฌากายคนฺโถ, พฺยาปาโท กายคนฺโถ, สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ, อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ.

6. 네 가지 몸의 매듭(gantha)이 있으니, 탐욕의 몸의 매듭, 악의의 몸의 매듭, 계금취의 몸의 매듭, '이것만이 진리이다'라는 견해의 몸의 매듭이다.

๗. จตฺตาโร [Pg.47] อุปาทานา – กามุปาทานํ ทิฏฺฐุปาทานํ สีลพฺพตุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานํ.

7. 네 가지 집착(upādāna)이 있으니, 감각적 욕망에 대한 집착, 사견에 대한 집착, 계금취에 대한 집착, 자아의 교설에 대한 집착이다.

๘. ฉ นีวรณานิ – กามจฺฉนฺทนีวรณํ พฺยาปาทนีวรณํ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ วิจิกิจฺฉานีวรณํ อวิชฺชานีวรณํ.

8. 여섯 가지 장애(nīvaraṇa)가 있으니, 감각적 욕망의 장애, 악의의 장애, 해태와 혼침의 장애, 들뜸과 후회의 장애, 의심의 장애, 무명의 장애이다.

๙. สตฺต อนุสยา – กามราคานุสโย ภวราคานุสโย ปฏิฆานุสโย มานานุสโย ทิฏฺฐานุสโย วิจิกิจฺฉานุสโย อวิชฺชานุสโย.

9. 일곱 가지 잠재성향(anusaya)이 있으니, 감각적 탐욕의 잠재성향, 존재에 대한 탐욕의 잠재성향, 분노의 잠재성향, 자만의 잠재성향, 사견의 잠재성향, 의심의 잠재성향, 무명의 잠재성향이다.

๑๐. ทส สํโยชนานิ – กามราคสํโยชนํ รูปราคสํโยชนํ อรูปราคสํโยชนํ ปฏิฆสํโยชนํ มานสํโยชนํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ อุทฺธจฺจสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชนํ สุตฺตนฺเต.

10. 경장(Suttanta)에 따르면 열 가지 족쇄(saṃyojana)가 있으니, 감각적 탐욕의 족쇄, 색계 탐욕의 족쇄, 무색계 탐욕의 족쇄, 분노의 족쇄, 자만의 족쇄, 사견의 족쇄, 계금취의 족쇄, 의심의 족쇄, 들뜸의 족쇄, 무명의 족쇄이다.

๑๑. อปรานิปิ ทส สํโยชนานิ – กามราคสํโยชนํ ภวราคสํโยชนํ ปฏิฆสํโยชนํ มานสํโยชนํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ อิสฺสาสํโยชนํ มจฺฉริยสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชนํ อภิธมฺเม (วิภ. ๙๖๙).

11. 아비담마(Abhidhamma)에 따르면 또 다른 열 가지 족쇄가 있으니, 감각적 탐욕의 족쇄, 존재에 대한 탐욕의 족쇄, 분노의 족쇄, 자만의 족쇄, 사견의 족쇄, 계금취의 족쇄, 의심의 족쇄, 질투의 족쇄, 인색의 족쇄, 무명의 족쇄이다.

๑๒. ทส กิเลสา – โลโภ โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา ถินํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ.

12. 열 가지 오염원(kilesā)이 있으니, 탐욕, 성냄, 미혹, 자만, 사견, 의심, 해태, 들뜸, 무참, 무괴이다.

๑๓. อาสวาทีสุ ปเนตฺถ กามภวนาเมน ตพฺพตฺถุกา ตณฺหา อธิปฺเปตา, สีลพฺพตปรามาโส อิทํสจฺจาภินิเวโส อตฺตวาทุปาโท จ ตถาปวตฺตํ ทิฏฺฐิคตเมว ปวุจฺจติ.

13. 여기서 번뇌(āsava) 등의 항목에서 '감각적 욕망'과 '존재'라는 명칭은 그것을 토대로 하는 갈애(taṇhā)를 의미하며, 계금취와 '이것만이 진리이다'라는 견해와 자아의 교설에 대한 집착은 그렇게 작용하는 사견(diṭṭhi)을 말한다.

๑๔. อาสโวฆา จ โยคา จ,

14. 번뇌와 폭류와 결박은 [각각 네 가지이나 실재하는 법으로는 세 가지이고],

ตโย คนฺถา จ วตฺถุโต;

อุปาทานา ทุเว วุตฺตา,อฏฺฐ นีวรณา สิยุํ.

매듭도 실재하는 법으로는 세 가지이며, 집착은 두 가지라고 설해졌고, 장애는 [실재하는 법으로는] 여덟 가지이다.

ฉเฬวานุสยา [Pg.48] โหนฺติ, นว สํโยชนา มตา;

กิเลสา ทส วุตฺโตยํ, นวธา ปาปสงฺคโห.

잠재성향은 여섯 가지이고, 족쇄는 아홉 가지로 알려졌으며, 오염원은 열 가지이니, 이와 같이 해로운 법의 범주는 아홉 가지 방식으로 설해졌다.

มิสฺสกสงฺคโห

혼합된 법의 범주

๑๕. มิสฺสกสงฺคเห ฉ เหตู – โลโภ โทโส โมโห อโลโภ อโทโส อโมโห.

15. 혼합된 법의 범주에는 여섯 가지 뿌리(hetu)가 있으니, 탐욕, 성냄, 미혹, 탐욕 없음, 성냄 없음, 미혹 없음이다.

๑๖. สตฺต ฌานงฺคานิ – วิตกฺโก วิจาโร ปีติ เอกคฺคตา โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ อุเปกฺขา.

16. 일곱 가지 선정의 요소(jhānaṅga)가 있으니, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 희열, 집중, 기쁨, 슬픔, 평온이다.

๑๗. ทฺวาทส มคฺคงฺคานิ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสมาธิ.

17. 열두 가지 도의 요소(maggaṅga)가 있으니, 바른 견해, 바른 사유, 바른 언어, 바른 행위, 바른 생계, 바른 정진, 바른 마음챙김, 바른 삼매와 그릇된 견해, 그릇된 사유, 그릇된 정진, 그릇된 삼매이다.

๑๘. พาวีสตินฺทฺริยานิ – จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ ฆานินฺทฺริยํ ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ.

18. 스물두 가지 감관(indriya)이 있으니, 눈, 귀, 코, 혀, 몸, 여근, 남근, 생명, 마음, 즐거움, 괴로움, 기쁨, 슬픔, 평온, 믿음, 정진, 마음챙김, 삼매, 통찰력, '아직 알지 못한 것을 알려는' 감관, '아는' 감관, '이미 다 안 자의' 감관이다.

๑๙. นว พลานิ – สทฺธาพลํ วีริยพลํ สติพลํ สมาธิพลํ ปญฺญาพลํ หิริพลํ โอตฺตปฺปพลํ อหิริกพลํ อโนตฺตปฺปพลํ.

19. 아홉 가지 힘[力] — 믿음의 힘, 정진의 힘, 마음챙김의 힘, 집중의 힘, 통찰지의 힘, 양심의 힘, 수치심의 힘, 무염치의 힘, 무수치심의 힘.

๒๐. จตฺตาโร อธิปตี – ฉนฺทาธิปติ วีริยาธิปติ จิตฺตาธิปติ วีมํสาธิปติ.

20. 네 가지 증상(增上) — 열의 증상, 정진 증상, 마음 증상, 관찰 증상.

๒๑. จตฺตาโร อาหารา – กพฬีกาโร อาหาโร, ผสฺโส ทุติโย, มโนสญฺเจตนา ตติยา, วิญฺญาณํ จตุตฺถํ.

21. 네 가지 음식[食] — 덩어리진 음식, 두 번째는 감촉, 세 번째는 의도, 네 번째는 알음알이.

๒๒. อินฺทฺริเยสุ [Pg.49] ปเนตฺถ โสตาปตฺติมคฺคญาณํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ.

22. 여기서 기능[根]들 가운데, 예류도(預流道)의 지혜는 '알지 못한 것을 알려는 기능'이다.

๒๓. อรหตฺตผลญาณํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ.

23. 아라한과의 지혜는 '이미 안 기능'이다.

๒๔. มชฺเฌ ฉ ญาณานิ อญฺญินฺทฺริยานีติ ปวุจฺจนฺติ.

24. 그 중간의 여섯 가지 지혜는 '구경(究竟)의 지혜의 기능'이라 불린다.

๒๕. ชีวิตินฺทฺริยญฺจ รูปารูปวเสน ทุวิธํ โหติ.

25. 생명 기능은 물질적인 것과 비물질적인 것의 구분에 따라 두 종류가 있다.

๒๖. ปญฺจวิญฺญาเณสุ ฌานงฺคานิ, อวีริเยสุ พลานิ, อเหตุเกสุ มคฺคงฺคานิ น ลพฺภนฺติ.

26. 오식(五識)에는 선(禪)의 구성요소들이 없고, 정진이 없는 마음에는 힘들이 없으며, 원인 없는 마음에는 도(道)의 구성요소들이 얻어지지 않는다.

๒๗. ตถา วิจิกิจฺฉาจิตฺเต เอกคฺคตา มคฺคินฺทฺริยพลภาวํ น คจฺฉติ.

27. 이와 같이 의심이 함께하는 마음에서 일념(一念)은 도의 구성요소나 기능이나 힘의 상태에 이르지 못한다.

๒๘. ทฺวิเหตุกติเหตุกชวเนสฺเวว ยถาสมฺภวํ อธิปติ เอโกว ลพฺภตีติ.

28. 이인(二因)과 삼인(三因)의 속행들에서만 가능한 바에 따라 한 번에 하나의 증상만이 얻어진다.

๒๙. ฉ เหตู ปญฺจ ฌานงฺคา, มคฺคงฺคา นว วตฺถุโต.

29. 여섯 가지 원인[因], 다섯 가지 선의 구성요소, 도의 구성요소는 실재하는 것[體]으로서는 아홉 가지이다.

โสฬสินฺทฺริยธมฺมา จ, พลธมฺมา นเวริตา.

열여섯 가지 기능의 법과 아홉 가지 힘의 법이 설해졌다.

จตฺตาโรธิปติ วุตฺตา, ตถาหาราติ สตฺตธา;

กุสลาทิสมากิณฺโณ, วุตฺโตมิสฺสกสงฺคโห.

네 가지 증상이 설해졌고 또한 그와 같이 음식이 일곱 가지 방식으로 설해졌다. 유익한 것 등이 뒤섞인 것이 혼합의 길잡이[雜集]에서 설해졌다.

โพธิปกฺขิยสงฺคโห

보리분법의 길잡이[菩提分法集]

๓๐. โพธิปกฺขิยสงฺคเห จตฺตาโร สติปฏฺฐานา กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ.

30. 보리분법의 길잡이에는 네 가지 마음챙김의 확립[四念處]이 있으니, 몸의 마음챙김의 확립, 느낌의 마음챙김의 확립, 마음의 마음챙김의 확립, 법의 마음챙김의 확립이다.

๓๑. จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ ปหานาย วายาโม, อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อนุปฺปาทาย วายาโม, อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ อุปฺปาทาย วายาโม, อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ภิยฺโยภาวาย วายาโม.

31. 네 가지 바른 노력[四正勤]은 이미 일어난 악한 법을 버리기 위한 노력, 아직 일어나지 않은 악한 법이 일어나지 않게 하기 위한 노력, 아직 일어나지 않은 유익한 법을 일으키기 위한 노력, 이미 일어난 유익한 법을 증장하기 위한 노력이다.

๓๒. จตฺตาโร [Pg.50] อิทฺธิปาทา – ฉนฺทิทฺธิปาโท วีริยิทฺธิปาโท จิตฺติทฺธิปาโท วีมํสิทฺธิปาโท.

32. 네 가지 성취수단[四神足] — 열의의 성취수단, 정진의 성취수단, 마음의 성취수단, 관찰의 성취수단.

๓๓. ปญฺจินฺทฺริยานิ – สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ.

33. 다섯 가지 기능[五根] — 믿음의 기능, 정진의 기능, 마음챙김의 기능, 집중의 기능, 통찰지의 기능.

๓๔. ปญฺจ พลานิ – สทฺธาพลํ วีริยพลํ สติพลํ สมาธิพลํ ปญฺญาพลํ.

34. 다섯 가지 힘[五力] — 믿음의 힘, 정진의 힘, 마음챙김의 힘, 집중의 힘, 통찰지의 힘.

๓๕. สตฺต โพชฺฌงฺคา – สติสมฺโพชฺฌงฺโค ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค.

35. 일곱 가지 깨달음의 요소[七覺支] — 마음챙김 깨달음의 요소, 법을 간택함 깨달음의 요소, 정진 깨달음의 요소, 희열 깨달음의 요소, 편안함 깨달음의 요소, 집중 깨달음의 요소, 평온 깨달음의 요소.

๓๖. อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ.

36. 여덟 가지 도의 구성요소[八支聖道] — 바른 견해, 바른 사유, 바른 말, 바른 행위, 바른 생계, 바른 노력, 바른 마음챙김, 바른 집중.

๓๗. เอตฺถ ปน จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติ สมฺมาสติ เอกาว ปวุจฺจติ.

37. 여기서 네 가지 마음챙김의 확립이란 오직 하나의 바른 마음챙김을 말한다.

๓๘. ตถา จตฺตาโร สมฺมปฺปธานาติ จ สมฺมาวายาโม.

38. 그와 같이 네 가지 바른 노력도 바른 노력이다.

๓๙. ฉนฺโท จิตฺตมุเปกฺขา จ, สทฺธาปสฺสทฺธิปีติโย.

39. 열의, 마음, 평온, 믿음, 편안함, 희열.

สมฺมาทิฏฺฐิ จ สงฺกปฺโป, วายาโม วิรติตฺตยํ.

바른 견해와 사유, 노력, 그리고 세 가지 절제.

สมฺมาสติ สมาธีติ, จุทฺทเสเต สภาวโต;

สตฺตตึสปฺปเภเทน, สตฺตธา ตตฺถ สงฺคโห.

바른 마음챙김과 집중, 이것들은 자성(自性)으로 볼 때 열네 가지이며, 서른일곱 가지의 분류로 거기서 일곱 가지 방식으로 갈무리된다.

๔๐. สงฺกปฺปปสฺสทฺธิ จ ปีตุเปกฺขา,

40. 사유와 편안함, 그리고 희열과 평온,

ฉนฺโท จ จิตฺตํ วิรติตฺตยญฺจ;

นเวกฐานา วิริยํ นวฏฺฐ,สตี สมาธี จตุ ปญฺจ ปญฺญา;

สทฺธา ทุฐานุตฺตมสตฺตตึส-ธมฺมานเมโส ปวโร วิภาโค.

열의와 마음과 세 가지 절제; 정진은 아홉 곳에, 마음챙김은 여덟 곳에, 집중은 네 곳에, 통찰지는 다섯 곳에, 믿음은 두 곳에 있으니, 이것이 뛰어난 서른일곱 가지 법의 분류이다.

๔๑. สพฺเพ [Pg.51] โลกุตฺตเร โหนฺติ, น วา สงฺกปฺปปีติโย.

41. 출세간에서는 모두가 존재하거나, 혹은 사유와 희열은 없을 수도 있다.

โลกิเยปิ ยถาโยคํ, ฉพฺพิสุทฺธิปวตฺติยํ.

세간에서도 여섯 가지 청정의 진행 과정에서 적절하게 존재한다.

สพฺพสงฺคโห

일체섭(一切攝)

๔๒. สพฺพสงฺคเห ปญฺจกฺขนฺธา – รูปกฺขนฺโธ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ.

42. 일체섭에는 다섯 가지 무더기[五蘊]가 있으니, 색온, 수온, 상온, 행온, 식온이다.

๔๓. ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา – รูปุปาทานกฺขนฺโธ เวทนุปาทานกฺขนฺโธ สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธ.

43. 다섯 가지 취착의 무더기[五取蘊]는 색취온, 수취온, 상취온, 행취온, 식취온이다.

๔๔. ทฺวาทสายตนานิ – จกฺขายตนํ โสตายตนํ ฆานายตนํ ชิวฺหายตนํ กายายตนํ มนายตนํ รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ ธมฺมายตนํ.

44. 열두 가지 처(處)는 안처, 이처, 비처, 설처, 신처, 의처, 색처, 성처, 향처, 미처, 촉처, 법처이다.

๔๕. อฏฺฐารส ธาตุโย – จกฺขุธาตุ โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวฺหาธาตุ กายธาตุ รูปธาตุ สทฺทธาตุ คนฺธธาตุ รสธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ.

45. 열여덟 가지 계(界)는 안계, 이계, 비계, 설계, 신계, 색계, 성계, 향계, 미계, 촉계, 안식계, 이식계, 비식계, 설식계, 신식계, 의계, 법계, 의식계이다.

๔๖. จตฺตาริ อริยสจฺจานิ – ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, ทุกฺขสมุทโย อริยสจฺจํ, ทุกฺขนิโรโธ อริยสจฺจํ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ.

46. 네 가지 성스러운 진리[四聖諦]는 고성제, 고집성제, 고멸성제, 고멸도성제이다.

๔๗. เอตฺถ ปน เจตสิกสุขุมรูปนิพฺพานวเสน เอกูนสตฺตติ ธมฺมา ธมฺมายตนธมฺมธาตูติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ.

47. 여기서 심소, 미세물질, 열반에 따른 69가지 법이 법처와 법계라고 불린다.

๔๘. มนายตนเมว สตฺตวิญฺญาณธาตุวเสน ภิชฺชติ.

48. 오직 의처만이 일곱 가지 식계(識界)에 따라 나누어진다.

๔๙. รูปญฺจ เวทนา สญฺญา, เสสเจตสิกา ตถา.

49. 색과 수와 상, 그리고 그와 같은 나머지 심소들과,

วิญฺญาณมิติ ปญฺเจเต, ปญฺจกฺขนฺธาติ ภาสิตา.

식, 이들 다섯 가지를 다섯 무더기[五蘊]라 부른다.

๕๐. ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติ[Pg.52], ตถา เตภูมกา มตา.

50. 그와 같이 삼계(三界)에 속하는 법들을 다섯 취착의 무더기[五取蘊]라 한다.

เภทาภาเวน นิพฺพานํ, ขนฺธสงฺคหนิสฺสฏํ.

열반은 구분이 없으므로 오온의 분류에서 벗어나 있다.

๕๑. ทฺวารารมฺมณเภเทน, ภวนฺตายตนานิ จ.

51. 감각의 문[門]과 대상[所緣]의 구분에 따라 처(處)들이 생겨나고,

ทฺวาราลมฺพตทุปฺปนฺน-ปริยาเยน ธาตุโย.

문과 대상과 그로부터 일어나는 것의 분류에 따라 계(界)들이 성립한다.

๕๒. ทุกฺขํ เตภูมกํ วฏฺฏํ, ตณฺหา สมุทโย ภเว.

52. 삼계의 윤회는 고(苦)이며, 갈애는 발생의 조건[集]이다.

นิโรโธ นาม นิพฺพานํ, มคฺโค โลกุตฺตโร มโต.

멸(滅)은 열반이라 하며, 도(道)는 출세간의 도로 알려져 있다.

๕๓. มคฺคยุตฺตา ผลา เจว, จตุสจฺจวินิสฺสฏา.

53. 도와 결합된 법들과 과(果)들은 네 가지 진리의 분류에서 벗어나 있다.

อิติ ปญฺจปฺปเภเทน, ปวุตฺโต สพฺพสงฺคโห.

이와 같이 다섯 가지 분류로 일체섭이 설명되었다.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห สมุจฺจยสงฺคหวิภาโค นาม

이로써 아비담마타 상가하의 길잡이 묶음의 분류(집수분별)라 하는

สตฺตโม ปริจฺเฉโท.

제7장이 끝났다.

๘. ปจฺจยปริจฺเฉโท

8. 조건의 길잡이

๑. เยสํ สงฺขตธมฺมานํ, เย ธมฺมา ปจฺจยา ยถา.

1. 어떠한 유위법들에 대하여, 어떠한 법들이 어떻게 조건이 되는지,

ตํ วิภาคมิเหทานิ, ปวกฺขามิ ยถารหํ.

그 분류를 이제 여기서 적절하게 설명하겠다.

๒. ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย ปฏฺฐานนโย เจติ ปจฺจยสงฺคโห ทุวิโธ เวทิตพฺโพ.

2. 조건의 갈래[緣攝]는 연기법의 방식과 발취법(빠띳타나)의 방식 두 가지로 알아야 한다.

๓. ตตฺถ ตพฺภาวภาวีภาวาการมตฺโตปลกฺขิโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย, ปฏฺฐานนโย ปน อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิติมารพฺภ ปวุจฺจติ, อุภยํ ปน โวมิสฺเสตฺวา ปปญฺเจนฺติ อาจริยา.

3. 거기서 연기법의 방식은 단지 '그것이 있음으로 그것이 있게 되는' 상태의 특징으로 규정되고, 발취법의 방식은 특정한 조건의 힘을 근거로 설명된다. 그러나 스승들은 이 둘을 섞어서 자세히 설명한다.

ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย

연기법의 방식

๔. ตตฺถ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว[Pg.53], ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตีติ อยเมตฺถ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย.

4. 거기서 무명을 조건으로 행들이, 행들을 조건으로 식이, 식을 조건으로 명색이, 명색을 조건으로 육입이, 육입을 조건으로 촉이, 촉을 조건으로 수가, 수를 조건으로 애가, 애를 조건으로 취가, 취를 조건으로 유가, 유를 조건으로 생이, 생을 조건으로 노사와 수·비·고·우·뇌가 일어난다. 이와 같이 이 모든 고통의 무더기가 발생한다. 이것이 여기서 연기법의 방식이다.

๕. ตตฺถ ตโย อทฺธา ทฺวาทสงฺคานิ วีสตาการา ติสนฺธิ จตุสงฺเขปา ตีณิ วฏฺฏานิ ทฺเว มูลานิ จ เวทิตพฺพานิ.

5. 거기에는 세 가지 시간[三世], 열두 가지 요소[十二支], 스무 가지 형태, 세 가지 연결, 네 가지 요약, 세 가지 회전[三輪], 두 가지 뿌리가 있음을 알아야 한다.

๖. กถํ? อวิชฺชาสงฺขารา อตีโต อทฺธา, ชาติชรามรณํ อนาคโต อทฺธา, มชฺเฌ อฏฺฐ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ ตโย อทฺธา.

6. 어떻게 그러한가? 무명과 행은 과거의 시간이고, 생과 노사는 미래의 시간이며, 중간의 여덟 가지는 현재의 시간이다. 이것이 세 가지 시간이다.

๗. อวิชฺชา สงฺขารา วิญฺญาณํ นามรูปํ สฬายตนํ ผสฺโส เวทนา ตณฺหา อุปาทานํ ภโว ชาติ ชรามรณนฺติ ทฺวาทสงฺคานิ.

7. 무명, 행, 식, 명색, 육입, 촉, 수, 애, 취, 유, 생, 노사가 열두 가지 요소이다.

๘. โสกาทิวจนํ ปเนตฺถ นิสฺสนฺทผลนิทสฺสนํ.

8. 여기서 '슬픔 등'이라는 말은 [무명 등으로 인해] 유출된 결과(등류과)를 보여주는 것이다.

๙. อวิชฺชาสงฺขารคฺคหเณน ปเนตฺถ ตณฺหุปาทานภวาปิ คหิตา ภวนฺติ, ตถา ตณฺหุปาทานภวคฺคหเณน จ อวิชฺชาสงฺขารา, ชาติชรามรณคฺคหเณน จ วิญฺญาณาทิผลปญฺจกเมว คหิตนฺติ กตฺวา –

9. 여기서 무명과 행을 포함함으로써 갈애·취착·유도 포함된 것이 되며, 그와 같이 갈애·취착·유를 포함함으로써 무명과 행이 [포함되고], 태어남과 늙음·죽음을 포함함으로써 식(識) 등의 다섯 가지 결과의 무리가 포함된 것이라고 하여 다음과 같이 말한다.

๑๐. อตีเต เหตโว ปญฺจ, อิทานิ ผลปญฺจกํ.

10. 과거에 다섯 가지 원인이 있고, 현재에 다섯 가지 결과가 있다.

อิทานิ เหตโว ปญฺจ, อายตึ ผลปญฺจกนฺติ;

วีสตาการา ติสนฺธิ, จตุสงฺเขปา จ ภวนฺติ.

현재에 다섯 가지 원인이 있고, 미래에 다섯 가지 결과가 있으니, [이와 같이 연기는] 스무 가지 형태와 세 가지 연결과 네 가지 요약이 된다.

๑๑. อวิชฺชาตณฺหุปาทานา จ กิเลสวฏฺฏํ, กมฺมภวสงฺขาโต ภเวกเทโส สงฺขารา จ กมฺมวฏฺฏํ, อุปปตฺติภวสงฺขาโต ภเวกเทโส อวเสสา จ วิปากวฏฺฏนฺติ ตีณิ วฏฺฏานิ.

11. 무명·갈애·취착은 번뇌의 회전(惑輪)이고, 업유(業有)라 일컬어지는 '유'의 한 부분과 행은 업의 회전(業輪)이며, 생유(生有)라 일컬어지는 '유'의 한 부분과 나머지는 과보의 회전(苦輪)이니, 이것이 세 가지 회전이다.

๑๒. อวิชฺชาตณฺหาวเสน ทฺเว มูลานิ จ เวทิตพฺพานิ.

12. 무명과 갈애의 힘에 따라 두 가지 뿌리가 있음을 알아야 한다.

๑๓. เตสเมว [Pg.54] จ มูลานํ, นิโรเธน นิรุชฺฌติ.

13. 바로 그 뿌리들이 소멸함에 따라 [괴로움의 순환은] 소멸한다.

ชรามรณมุจฺฉาย, ปีฬิตานมภิณฺหโส;

อาสวานํ สมุปฺปาทา, อวิชฺชา จ ปวตฺตติ.

늙음과 죽음의 아찔함에 끊임없이 시달리는 자들에게, 번뇌(漏)가 일어남으로 말미암아 무명이 계속된다.

วฏฺฏมาพนฺธมิจฺเจวํ, เตภูมกมนาทิกํ;

ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ, ปฏฺฐเปสิ มหามุนิ.

이와 같이 세 영역(三界)에 매인 시작 없는 회전을 연기(緣起)라고 위대한 성자(부처님)께서 확립하셨다.

ปฏฺฐานนโย

발취의 방법 (발취법)

๑๔. เหตุปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโย อธิปติปจฺจโย อนนฺตรปจฺจโย สมนนฺตรปจฺจโย สหชาตปจฺจโย อญฺญมญฺญปจฺจโย นิสฺสยปจฺจโย อุปนิสฺสยปจฺจโย ปุเรชาตปจฺจโย ปจฺฉาชาตปจฺจโย อาเสวนปจฺจโย กมฺมปจฺจโย วิปากปจฺจโย อาหารปจฺจโย อินฺทฺริยปจฺจโย ฌานปจฺจโย มคฺคปจฺจโย สมฺปยุตฺตปจฺจโย วิปฺปยุตฺตปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย นตฺถิปจฺจโย วิคตปจฺจโย อวิคตปจฺจโยติ อยเมตฺถ ปฏฺฐานนโย.

14. 원인 연(因緣), 대상 연(所緣緣), 지배 연(增上緣), 무간 연(無間緣), 동무간 연(等無間緣), 구생 연(俱生緣), 상호 연(相互緣), 의지 연(依止緣), 강력한 의지 연(親依緣), 전생 연(前生緣), 후생 연(後生緣), 반복 연(習行緣), 업 연(業緣), 과보 연(異熟緣), 음식 연(食緣), 기능 연(根緣), 선정 연(禪定緣), 도 연(道緣), 결합 연(相應緣), 분리 연(不相應緣), 존재 연(有緣), 비존재 연(無有緣), 사라짐 연(離去緣), 사라지지 않음 연(不離去緣) — 이것이 여기서 말하는 발취의 방법이다.

๑๕. ฉธา นามํ ตุ นามสฺส, ปญฺจธา นามรูปินํ.

15. 정신(名)이 정신에 [연이 되는 것은] 여섯 가지 방식이며, [정신이] 정신과 형색(名色)에 [연이 되는 것은] 다섯 가지 방식이다.

เอกธา ปุน รูปสฺส, รูปํ นามสฺส เจกธา.

다시 [정신이] 형색(色)에 [연이 되는 것은] 한 가지 방식이며, 형색이 정신에 [연이 되는 것도] 한 가지 방식이다.

ปญฺญตฺตินามรูปานิ, นามสฺส ทุวิธา ทฺวยํ;

ทฺวยสฺส นวธา เจติ, ฉพฺพิธา ปจฺจยา กถํ.

개념과 정신과 형색이 정신에 [연이 되는 것은] 두 종류이고, [정신과 형색] 둘 모두에게 [연이 되는 것은] 아홉 가지 방식이니, 이 여섯 종류의 연들을 어떻게 설명하는가?

๑๖. อนนฺตรนิรุทฺธา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปฏุปฺปนฺนานํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ อนนฺตรสมนนฺตรนตฺถิวิคตวเสน, ปุริมานิ ชวนานิ ปจฺฉิมานํ ชวนานํ อาเสวนวเสน, สหชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญํ สมฺปยุตฺตวเสเนติ จ ฉธา นามํ นามสฺส ปจฺจโย โหติ.

16. 직전에 소멸한 마음과 마음부수 법들은 현재의 마음과 마음부수 법들에게 무간(無間)·동무간(等無間)·비존재(無有)·사라짐(離去)의 힘으로, 앞서의 속행(速行)들은 뒤의 속행들에게 반복(習行)의 힘으로, 함께 일어난 마음과 마음부수 법들은 서로에게 결합(相應)의 힘으로 연이 되니, 여섯 가지 방식으로 정신이 정신의 연이 된다.

๑๗. เหตุฌานงฺคมคฺคงฺคานิ สหชาตานํ นามรูปานํ เหตาทิวเสน, สหชาตา เจตนา สหชาตานํ นามรูปานํ, นานากฺขณิกา เจตนา กมฺมาภินิพฺพตฺตานํ นามรูปานํ กมฺมวเสน, วิปากกฺขนฺธา อญฺญมญฺญํ สหชาตานํ รูปานํ วิปากวเสเนติ [Pg.55] จ ปญฺจธา นามํ นามรูปานํ ปจฺจโย โหติ.

17. 원인(因)·선정 요소·도(道) 요소들은 함께 일어난 정신과 형색에 원인 등의 힘으로, 함께 일어난 의도(思)는 함께 일어난 정신과 형색에 [업의 힘으로], 다른 찰나의 의도는 업으로 인해 생긴 정신과 형색에 업의 힘으로, 과보의 무더기(蘊)들은 서로에게 그리고 함께 일어난 형색들에 과보의 힘으로 연이 되니, 다섯 가지 방식으로 정신이 정신과 형색의 연이 된다.

๑๘. ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส ปจฺฉาชาตวเสเนติ เอกธาว นามํ รูปสฺส ปจฺจโย โหติ.

18. 후생(後生)의 마음과 마음부수 법들은 전생(前生)의 이 몸에 후생의 힘으로 연이 되니, 오직 한 가지 방식으로 정신이 형색의 연이 된다.

๑๙. ฉ วตฺถูนิ ปวตฺติยํ สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ ปญฺจารมฺมณานิ จ ปญฺจวิญฺญาณวีถิยา ปุเรชาตวเสเนติ เอกธาว รูปํ นามสฺส ปจฺจโย โหติ.

19. 전개되는 과정(轉起)에서 여섯 가지 토대(依處)가 일곱 가지 식의 요소(識界)에, 그리고 다섯 가지 대상이 다섯 가지 인식과정(五識路)에 전생(前生)의 힘으로 연이 되니, 오직 한 가지 방식으로 형색이 정신의 연이 된다.

๒๐. อารมฺมณวเสน อุปนิสฺสยวเสเนติ จ ทุวิธา ปญฺญตฺตินามรูปานิ นามสฺเสว ปจฺจยา โหนฺติ.

20. 대상(所緣)의 힘과 강력한 의지(親依)의 힘으로, 이와 같이 두 가지 종류로 개념과 정신과 형색이 오직 정신의 연이 된다.

๒๑. ตตฺถ รูปาทิวเสน ฉพฺพิธํ โหติ อารมฺมณํ.

21. 거기서 형색 등을 대상으로 함으로써 대상 연은 여섯 가지가 된다.

๒๒. อุปนิสฺสโย ปน ติวิโธ โหติ – อารมฺมณูปนิสฺสโย อนนฺตรูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย เจติ.

22. 강력한 의지 연(親依緣)은 세 가지이니, 대상 강력한 의지 연, 무간 강력한 의지 연, 자연스러운 강력한 의지 연이다.

๒๓. ตตฺถ อารมฺมณเมว ครุกตํ อารมฺมณูปนิสฺสโย.

23. 거기서 대상을 유달리 중요하게 여기는 것이 대상 강력한 의지 연이다.

๒๔. อนนฺตรนิรุทฺธา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อนนฺตรูปนิสฺสโย.

24. 직전에 소멸한 마음과 마음부수 법들이 무간 강력한 의지 연이다.

๒๕. ราคาทโย ปน ธมฺมา สทฺธาทโย จ สุขํ ทุกฺขํ ปุคฺคโล โภชนํ อุตุเสนาสนญฺจ ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ กุสลาทิธมฺมานํ, กมฺมํ วิปากานนฺติ จ พหุธา โหติ ปกตูปนิสฺสโย.

25. 탐욕 등의 법들과 믿음 등의 법들, 그리고 즐거움, 괴로움, 인물, 음식, 기후, 처소는 적절하게 안팎으로 유익한 법 등의 법들에, 그리고 업은 과보들에 [연이 되는 등] 자연스러운 강력한 의지 연은 여러 가지가 있다.

๒๖. อธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยอาหารอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสเนติ ยถารหํ นวธา นามรูปานิ นามรูปานํ ปจฺจยา ภวนฺติ.

26. 지배·구생·상호·의지·음식·기능·분리·존재·사라지지 않음의 힘에 따라, 적절하게 아홉 가지 방식으로 정신과 형색이 정신과 형색의 연이 된다.

๒๗. ตตฺถ ครุกตมารมฺมณํ อารมฺมณาธิปติวเสน นามานํ, สหชาตาธิปติ จตุพฺพิโธปิ สหชาตวเสน สหชาตานํ นามรูปานนฺติ จ ทุวิโธ โหติ อธิปติปจฺจโย.

27. 거기서 중요하게 여겨진 대상은 대상 지배의 힘으로 정신들에, 네 가지 종류의 구생 지배는 구생의 힘으로 함께 일어난 정신과 형색들에 [연이 되니], 지배 연은 두 종류이다.

๒๘. จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา [Pg.56] อญฺญมญฺญํ สหชาตรูปานญฺจ, มหาภูตา อญฺญมญฺญํ อุปาทารูปานญฺจ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุวิปากา อญฺญมญฺญนฺติ จ ติวิโธ โหติ สหชาตปจฺจโย.

28. 마음과 마음부수 법들이 서로에게 그리고 함께 일어난 형색들에, 근본 물질(大種)들이 서로에게 그리고 파생된 형색(所造色)들에, 재생연결의 순간에 토대와 과보가 서로에게 [연이 되니], 구생 연은 세 종류이다.

๒๙. จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญํ, มหาภูตา อญฺญมญฺญํ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุวิปากา อญฺญมญฺญนฺติ จ ติวิโธ โหติ อญฺญมญฺญปจฺจโย.

29. 마음과 마음부수 법들이 서로에게, 근본 물질들이 서로에게, 재생연결의 순간에 토대와 과보가 서로에게 [연이 되니], 상호 연은 세 종류이다.

๓๐. จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญํ สหชาตรูปานญฺจ, มหาภูตา อญฺญมญฺญํ อุปาทารูปานญฺจ, ฉ วตฺถูนิ สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนนฺติ จ ติวิโธ โหติ นิสฺสยปจฺจโย.

30. 마음과 마음부수 법들이 서로에게 그리고 함께 일어난 형색들에, 근본 물질들이 서로에게 그리고 파생된 형색들에, 여섯 가지 토대가 일곱 가지 식의 요소에 [연이 되니], 의지 연은 세 종류이다.

๓๑. กพฬีกาโร อาหาโร อิมสฺส กายสฺส, อรูปิโน อาหารา สหชาตานํ นามรูปานนฺติ จ ทุวิโธ โหติ อาหารปจฺจโย.

31. 덩어리진 음식(段食)은 이 몸에, 무형의 음식(명식)들은 함께 일어난 정신과 형색들에 [연이 되니], 음식 연은 두 종류이다.

๓๒. ปญฺจ ปสาทา ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ, รูปชีวิตินฺทฺริยํ อุปาทินฺนรูปานํ, อรูปิโน อินฺทฺริยา สหชาตานํ นามรูปานนฺติ จ ติวิโธ โหติ อินฺทฺริยปจฺจโย.

32. 다섯 가지 감관의 감성[물질]은 다섯 가지 알음알이에 대하여, 물질적 생명 기능은 [업에서] 비롯된 물질들에 대하여, 무색의 기능들은 함께 일어난 명색에 대하여 기능연(indriyapaccaya)이 된다는 세 가지 방식의 기능연이 있다.

๓๓. โอกฺกนฺติกฺขเณ วตฺถุ วิปากานํ, จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สหชาตรูปานํ สหชาตวเสน, ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส ปจฺฉาชาตวเสน ฉ วตฺถูนิ ปวตฺติยํ สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ ปุเรชาตวเสเนติ จ ติวิโธ โหติ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย.

33. [재생연결이] 드는 순간에 [심장]토대는 과보의 [명법]들에 대하여, 마음과 마음부수 법들은 함께 일어난 물질들에 대하여 '함께 일어남'의 방식으로, 뒤에 일어난 마음과 마음부수 법들은 앞서 일어난 이 몸에 대하여 '뒤에 일어남'의 방식으로, 전개기에 여섯 토대는 일곱 가지 알음알이 소견에 대하여 '앞서 일어남'의 방식으로 [이유연이 된다]. 이와 같이 이유연(vippayuttapaccaya)은 세 가지 방식이 있다.

๓๔. สหชาตํ ปุเรชาตํ, ปจฺฉาชาตญฺจ สพฺพถา.

34. 함께 일어남과 앞서 일어남, 그리고 뒤에 일어남의 모든 방식과,

กพฬีกาโร อาหาโร, รูปชีวิตมิจฺจยนฺติ. –

덩어리진 음식과 물질적 생명이다. 이와 같이

ปญฺจวิโธ โหติ อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโย จ.

유연(atthipaccaya)과 미떠남연(avigatapaccaya)은 다섯 가지 방식이 있다.

๓๕. อารมฺมณูปนิสฺสยกมฺมตฺถิปจฺจเยสุ จ สพฺเพปิ ปจฺจยา สโมธานํ คจฺฉนฺติ.

35. 대상연, 강한 의지연, 업연, 유연 속에는 모든 연(paccaya)들이 포함된다.

๓๖. สหชาตรูปนฺติ [Pg.57] ปเนตฺถ สพฺพตฺถาปิ ปวตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานานํ, ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปานญฺจ วเสน ทุวิธํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

36. 여기서 '함께 일어난 물질'이란, 모든 경우의 전개기에서는 마음에서 생긴 물질들을, 재생연결 시에는 업에서 생긴 물질들을 의미하는 것으로서 두 가지가 있음을 알아야 한다.

๓๗. อิติ เตกาลิกา ธมฺมา, กาลมุตฺตา จ สมฺภวา.

37. 이와 같이 삼세의 법들과 시간에서 벗어난 법들이 발생한다.

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, สงฺขตาสงฺขตา ตถา;

ปญฺญตฺตินามรูปานํ, วเสน ติวิธา ฐิตา;

ปจฺจยา นาม ปฏฺฐาเน, จตุวีสติ สพฺพถา.

안과 밖, 그리고 유위와 무위; 개념과 명색의 구분에 따라 세 가지로 정립된다. 파탄(Paṭṭhāna)에서의 연은 모든 면에서 스물네 가지이다.

๓๘. ตตฺถ รูปธมฺมา รูปกฺขนฺโธว, จิตฺตเจตสิกสงฺขาตา จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา, นิพฺพานญฺเจติ ปญฺจวิธมฺปิ อรูปนฺติ จ นามนฺติ จ ปวุจฺจติ.

38. 거기서 물질의 법들은 물질의 무더기뿐이다. 마음과 마음부수로 일컬어지는 네 가지 무색의 무더기와 열반, 이 다섯 가지는 무색(arūpa)이라 하며 또한 명(nāma)이라고도 불린다.

ปญฺญตฺติเภโท

개념의 분류

๓๙. ตโต อวเสสา ปญฺญตฺติ ปน ปญฺญาปิยตฺตา ปญฺญตฺติ, ปญฺญาปนโต ปญฺญตฺตีติ จ ทุวิธา โหติ.

39. 그 나머지 개념(paññatti)은 알려지는 것이기에 개념(뜻개념)이라 하고, 알게 하는 것이기에 개념(명칭개념)이라 하여 두 가지가 있다.

๔๐. กถํ? ตํตํภูตวิปริณามาการมุปาทาย ตถา ตถา ปญฺญตฺตา ภูมิปพฺพตาทิกา, สมฺภารสนฺนิเวสาการมุปาทาย เคหรถสกฏาทิกา, ขนฺธปญฺจกมุปาทาย ปุริสปุคฺคลาทิกา, จนฺทาวฏฺฏนาทิกมุปาทาย ทิสากาลาทิกา, อสมฺผุฏฺฐาการมุปาทาย กูปคุหาทิกา, ตํตํภูตนิมิตฺตํ ภาวนาวิเสสญฺจ อุปาทาย กสิณนิมิตฺตาทิกา เจติ เอวมาทิปฺปเภทา ปน ปรมตฺถโต อวิชฺชมานาปิ อตฺถจฺฉายากาเรน จิตฺตุปฺปาทานมารมฺมณภูตา ตํ ตํ อุปาทาย อุปนิธาย การณํ กตฺวา ตถา ตถา ปริกปฺปิยมานา สงฺขายติ สมญฺญายติ โวหรียติ ปญฺญาปียตีติ ปญฺญตฺตีติ ปวุจฺจติ. อยํ ปญฺญตฺติ ปญฺญาปิยตฺตา ปญฺญตฺติ นาม.

40. 어떻게 그러한가? 이러저러한 근본 물질의 변형된 상태를 근거로 하여 그와 같이 개념화된 땅이나 산 등, 구성 요소들의 배치 상태를 근거로 한 집, 수레, 마차 등, 다섯 가지 무더기를 근거로 한 사람, 개아 등, 달의 회전 등을 근거로 한 방향, 시간 등, 닿지 않는 상태를 근거로 한 우물, 동굴 등, 각각의 근본 물질의 표상이나 수행의 차이를 근거로 한 까시나의 표상 등이 그것이다. 이와 같은 분류들은 비록 궁극적 의미에서는 존재하지 않지만, 뜻의 그림자 형상으로서 마음 일어남의 대상이 된다. 그것을 근거로 하고 비교하며 원인으로 삼아 그와 같이 상정되기에 '생각된다', '명명된다', '언표된다', '알려진다'고 하여 개념이라 불린다. 이것이 '알려지는 것이기에 개념'이라 하는 것이다.

๔๑. ปญฺญาปนโต ปญฺญตฺติ ปน นามนามกมฺมาทินาเมน ปริทีปิตา, สา วิชฺชมานปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, วิชฺชมาเนน [Pg.58] อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ, วิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ, อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ เจติ ฉพฺพิธา โหติ.

41. 한편, '알게 하는 것이기에 개념'은 이름, 명칭 등의 이름으로 상세히 설명된다. 그것은 실재하는 개념, 실재하지 않는 개념, 실재하는 것에 의한 실재하지 않는 개념, 실재하지 않는 것에 의한 실재하는 개념, 실재하는 것에 의한 실재하는 개념, 실재하지 않는 것에 의한 실재하지 않는 개념의 여섯 가지가 있다.

๔๒. ตตฺถ ยทา ปน ปรมตฺถโต วิชฺชมานํ รูปเวทนาทึ เอตาย ปญฺญาเปนฺติ, ตทายํ วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ยทา ปน ปรมตฺถโต อวิชฺชมานํ ภูมิปพฺพตาทึ เอตาย ปญฺญาเปนฺติ, ตทายํ อวิชฺชมานปญฺญตฺตีติ ปวุจฺจติ. อุภินฺนํ ปน โวมิสฺสกวเสน เสสา ยถากฺกมํ ฉฬภิญฺโญ, อิตฺถิสทฺโท, จกฺขุวิญฺญาณํ, ราชปุตฺโตติ จ เวทิตพฺพา.

42. 거기서 궁극적 의미로 실재하는 물질이나 수온 등을 이것으로써 알게 할 때, 이것은 '실재하는 개념'이다. 그러나 궁극적 의미로 실재하지 않는 땅이나 산 등을 이것으로써 알게 할 때, 이것은 '실재하지 않는 개념'이라 불린다. 나머지 네 가지는 두 가지를 혼합한 방식에 따라 차례대로 '여섯 가지 신통을 가진 자', '여인이라는 소리', '안식', '왕의 아들' 등으로 알아야 한다.

๔๓. วจีโฆสานุสาเรน, โสตวิญฺญาณวีถิยา.

43. 말소리에 따라 이식(耳識)의 인식을 거쳐,

ปวตฺถานนฺตรุปฺปนฺน-มโนทฺวารสฺส โคจรา.

뒤이어 일어난 의문(意門)의 대상이 된다.

อตฺถา ยสฺสานุสาเรน, วิญฺญายนฺติ ตโต ปรํ;

สายํ ปญฺญตฺติ วิญฺเญยฺยา, โลกสงฺเกตนิมฺมิตา.

그 뒤에 그것을 따라 뜻이 이해되니, 그것이 바로 세상의 약속에 의해 만들어진 개념이라 알아야 한다.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห ปจฺจยสงฺคหวิภาโค นาม

이로써 아비담마 길라잡이 중 연의 결합에 관한 분석이 끝났다.

อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท.

여덟 번째 장.

๙. กมฺมฏฺฐานปริจฺเฉโท

9. 명상 주제의 장

๑. สมถวิปสฺสนานํ, ภาวนานมิโต ปรํ.

1. 이제부터 사마타와 위빳사나 수행에 대하여,

กมฺมฏฺฐานํ ปวกฺขามิ, ทุวิธมฺปิ ยถากฺกมํ.

두 가지 명상 주제를 순서대로 설하리라.

สมถกมฺมฏฺฐานํ

사마타 명상 주제

๒. ตตฺถ สมถสงฺคเห ตาว ทส กสิณานิ, ทส อสุภา, ทส อนุสฺสติโย, จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย, เอกา สญฺญา, เอกํ ววตฺถานํ, จตฺตาโร อารุปฺปา เจติ สตฺตวิเธน สมถกมฺมฏฺฐานสงฺคโห.

2. 거기서 사마타의 요약에는 우선 열 가지 까시나, 열 가지 부정함, 열 가지 계속해서 새김, 네 가지 무량, 한 가지 인식, 한 가지 분석, 네 가지 무색의 일곱 가지 방식으로 사마타 명상 주제의 요약이 있다.

จริตเภโท

기질의 분류

๓. ราคจริตา [Pg.59] โทสจริตา โมหจริตา สทฺธาจริตา พุทฺธิจริตา วิตกฺกจริตา เจติ ฉพฺพิเธน จริตสงฺคโห.

3. 탐욕적인 기질, 성내는 기질, 어리석은 기질, 믿음이 강한 기질, 지혜로운 기질, 사색적인 기질의 여섯 가지로 기질의 요약이 있다.

ภาวนาเภโท

수행의 분류

๔. ปริกมฺมภาวนา อุปจารภาวนา อปฺปนาภาวนา เจติ ติสฺโส ภาวนา.

4. 예비 수행, 근접 수행, 안주 수행의 세 가지 수행이 있다.

นิมิตฺตเภโท

표상의 분류

๕. ปริกมฺมนิมิตฺตํ อุคฺคหนิมิตฺตํ ปฏิภาคนิมิตฺตญฺเจติ ตีณิ นิมิตฺตานิ จ เวทิตพฺพานิ.

5. 준비표상, 익힌표상, 닮은표상의 세 가지 표상을 알아야 한다.

๖. กถํ? ปถวีกสิณํ อาโปกสิณํ เตโชกสิณํ วาโยกสิณํ นีลกสิณํ ปีตกสิณํ โลหิตกสิณํ โอทาตกสิณํ อากาสกสิณํ อาโลกกสิณญฺเจติ อิมานิ ทส กสิณานิ นาม.

6. 어떠한가? 땅의 카시나, 물의 카시나, 불의 카시나, 바람의 카시나, 청색 카시나, 황색 카시나, 적색 카시나, 백색 카시나, 허공 카시나, 광명 카시나의 이 열 가지를 카시나라 한다.

๗. อุทฺธุมาตกํ วินีลกํ วิปุพฺพกํ วิจฺฉิทฺทกํ วิกฺขายิตกํ วิกฺขิตฺตกํ หตวิกฺขิตฺตกํ โลหิตกํ ปุฬวกํ อฏฺฐิกญฺเจติ อิเม ทส อสุภา นาม.

7. 부풀어 오른 것, 검푸른 것, 고름이 흐르는 것, 끊어진 것, 짐승이 뜯어먹은 것, 흩어진 것, 난도질당해 흩어진 것, 피가 흐르는 것, 벌레가 먹은 것, 해골의 이 열 가지를 부정(不淨)이라 한다.

๘. พุทฺธานุสฺสติ ธมฺมานุสฺสติ สํฆานุสฺสติ สีลานุสฺสติ จาคานุสฺสติ เทวตานุสฺสติ อุปสมานุสฺสติ มรณานุสฺสติ กายคตาสติ อานาปานสฺสติ เจติ อิมา ทส อนุสฺสติโย นาม.

8. 불수념(佛隨念), 법수념, 승수념, 계수념, 사수념, 천수념, 적정수념, 사수념(死隨念), 신체에 대한 마음챙김, 들숨날숨에 대한 마음챙김의 이 열 가지를 수념(隨念)이라 한다.

๙. เมตฺตา กรุณา มุทิตา อุเปกฺขา เจติ อิมา จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย นาม, พฺรหฺมวิหาโรติ จ ปวุจฺจติ.

9. 자(慈), 비(悲), 희(喜), 사(捨)의 이 네 가지를 무량(無量)이라 하며, 범주(梵住)라고도 불린다.

๑๐. อาหาเรปฏิกูลสญฺญา เอกา สญฺญา นาม.

10. 음식의 혐오스러움에 대한 인식의 한 가지 인식이 있다.

๑๑. จตุธาตุววตฺถานํ เอกํ ววตฺถานํ นาม.

11. 사대(四大)의 차별의 한 가지 차별이 있다.

๑๒. อากาสานญฺจายตนาทโย [Pg.60] จตฺตาโร อารุปฺปา นามาติ สพฺพถาปิ สมถนิทฺเทเส จตฺตาลีส กมฺมฏฺฐานานิ ภวนฺติ.

12. 공무변처 등의 네 가지 무색계(無色界)가 있으니, 이처럼 사마타의 설명에서 명상 주제는 모두 마흔 가지가 된다.

สปฺปายเภโท

적합함에 따른 분류

๑๓. จริตาสุ ปน ทส อสุภา กายคตาสติสงฺขาตา โกฏฺฐาสภาวนา จ ราคจริตสฺส สปฺปายา.

13. 성향에 대해서는, 열 가지 부정과 신체에 대한 마음챙김이라 일컬어지는 [몸의] 부위에 대한 수행은 탐욕 성향인 자에게 적합하다.

๑๔. จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย นีลาทีนิ จ จตฺตาริ กสิณานิ โทสจริตสฺส.

14. 네 가지 무량심과 청색 등의 네 가지 카시나는 성냄 성향인 자에게 적합하다.

๑๕. อานาปานํ โมหจริตสฺส วิตกฺกจริตสฺส จ,

15. 들숨날숨은 어리석음 성향인 자와 들뜬 성향인 자에게 적합하다.

๑๖. พุทฺธานุสฺสติอาทโย ฉ สทฺธาจริตสฺส.

16. 불수념 등의 여섯 가지는 믿음 성향인 자에게 적합하다.

๑๗. มรณอุปสมสญฺญาววตฺถานานิ พุทฺธิจริตสฺส.

17. 죽음[의 수념], 적정[의 수념], [음식의 혐오스런] 인식, [사대의] 차별은 지혜 성향인 자에게 적합하다.

๑๘. เสสานิ ปน สพฺพานิปิ กมฺมฏฺฐานานิ สพฺเพสมฺปิ สปฺปายานิ, ตตฺถาปิ กสิเณสุ ปุถุลํ โมหจริตสฺส, ขุทฺทกํ วิตกฺกจริตสฺเสวาติ.

18. 나머지 모든 명상 주제들은 모든 이에게 다 적합하다. 그러나 그중에서도 카시나에서 넓은 것은 어리석음 성향인 자에게, 작은 것은 들뜬 성향인 자에게만 적합하다.

อยเมตฺถ สปฺปายเภโท.

이것이 여기서 적합함에 따른 분류이다.

ภาวนาเภโท

수행에 따른 분류

๑๙. ภาวนาสุ สพฺพตฺถาปิ ปริกมฺมภาวนา ลพฺภเตว, พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ อฏฺฐสุ สญฺญาววตฺถาเนสุ จาติ ทสสุกมฺมฏฺฐาเนสุ อุปจารภาวนาว สมฺปชฺชติ, นตฺถิ อปฺปนา.

19. 수행들 가운데 어디에서나 준비 수행은 얻어진다. 불수념 등의 여덟 가지와 [음식의 혐오스런] 인식 및 [사대의] 차별이라는 이 열 가지 명상 주제에서는 근접 수행만이 성취될 뿐, 안지(安止)는 없다.

๒๐. เสเสสุ ปน สมตึสกมฺมฏฺฐาเนสุ อปฺปนาภาวนาปิ สมฺปชฺชติ.

20. 그러나 나머지 서른 가지 명상 주제에서는 안지 수행도 성취된다.

๒๑. ตตฺถาปิ ทส กสิณานิ อานาปานญฺจ ปญฺจกชฺฌานิกานิ.

21. 그중에서도 열 가지 카시나와 들숨날숨은 다섯 단계의 선정에 해당한다.

๒๒. ทส [Pg.61] อสุภา กายคตาสติ จ ปฐมชฺฌานิกา.

22. 열 가지 부정과 신체에 대한 마음챙김은 초선정에 해당한다.

๒๓. เมตฺตาทโย ตโย จตุกฺกชฺฌานิกา.

23. 자애 등 세 가지는 네 단계의 선정에 해당한다.

๒๔. อุเปกฺขา ปญฺจมชฺฌานิกาติ ฉพฺพีสติ รูปาวจรชฺฌานิกานิ กมฺมฏฺฐานานิ.

24. 평온은 제5선에 해당한다. 이처럼 스물여섯 가지가 색계 선정의 명상 주제들이다.

๒๕. จตฺตาโร ปน อารุปฺปา อารุปฺปชฺฌานิกาติ.

25. 그리고 네 가지 무색계는 무색계 선정들이다.

อยเมตฺถ ภาวนาเภโท.

이것이 여기서 수행에 따른 분류이다.

โคจรเภโท

대상에 따른 분류

๒๖. นิมิตฺเตสุ ปน ปริกมฺมนิมิตฺตํ อุคฺคหนิมิตฺตญฺจ สพฺพตฺถาปิ ยถารหํ ปริยาเยน ลพฺภนฺเตว.

26. 표상들 가운데 준비표상과 익힌표상은 어디에서나 상황에 따라 방편적으로 얻어진다.

๒๗. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน กสิณาสุภโกฏฺฐาสอานาปาเนสฺเวว ลพฺภติ, ตตฺถ หิ ปฏิภาคนิมิตฺตมารพฺภ อุปจารสมาธิ อปฺปนาสมาธิ จ ปวตฺตนฺติ.

27. 그러나 닮은표상은 오직 카시나, 부정, [몸의] 부위, 들숨날숨에서만 얻어진다. 거기에서 닮은표상을 의지하여 근접삼매와 안지삼매가 일어난다.

๒๘. กถํ? อาทิกมฺมิกสฺส หิ ปถวีมณฺฑลาทีสุ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺตสฺส ตมารมฺมณํ ปริกมฺมนิมิตฺตนฺติ ปวุจฺจติ, สา จ ภาวนา ปริกมฺมภาวนา นาม.

28. 어떠한가? 처음 수행하는 자가 땅의 원반 등에서 표상을 취할 때 그 대상을 준비표상이라 하며, 그 수행을 준비수행이라 한다.

๒๙. ยทา ปน ตํ นิมิตฺตํ จิตฺเตน สมุคฺคหิตํ โหติ, จกฺขุนา ปสฺสนฺตสฺเสว มโนทฺวารสฺส อาปาถมาคตํ, ตทา ตเมวารมฺมณํ อุคฺคหนิมิตฺตํ นาม, สา จ ภาวนา สมาธิยติ.

29. 그러나 그 표상이 마음에 의해 잘 파악되어, 눈으로 보는 것처럼 마음의 문(意門)의 영역에 들어올 때, 그때 그 대상을 익힌표상이라 하며, 그 수행은 삼매에 들게 된다.

๓๐. ตถา สมาหิตสฺส ปเนตสฺส ตโต ปรํ ตสฺมึ อุคฺคหนิมิตฺเต ปริกมฺมสมาธินา ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส ยทา ตปฺปฏิภาคํ วตฺถุธมฺมวิมุจฺจิตํ ปญฺญตฺติสงฺขาตํ ภาวนามยมารมฺมณํ จิตฺเต สนฺนิสนฺนํ สมปฺปิตํ โหติ, ตทา ตํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ สมุปฺปนฺนนฺติ ปวุจฺจติ.

30. 이와 같이 집중한 그가 그 뒤 그 익힌 표상(uggahanimitta)에 대해 예비 집중으로 수행에 전념할 때, 물질적인 토대에서 벗어나 개념이라 불리고 수행으로 이루어진 대상인 그 닮은 표상(paṭibhāganimitta)이 마음에 확고하게 정착하고 안착하면, 그때 그 닮은 표상이 생겨났다고 한다.

๓๑. ตโต ปฏฺฐาย ปริปนฺถวิปฺปหีนา กามาวจรสมาธิสงฺขาตา อุปจารภาวนา นิปฺผนฺนา นาม โหติ.

31. 그때부터 장애들이 제거되고 욕계 삼매라 불리는 근접 수행이 성취된 것이 된다.

๓๒. ตโต [Pg.62] ปรํ ตเมว ปริภาคนิมิตฺตํ อุปจารสมาธินา สมาเสวนฺตสฺส รูปาวจรปฐมชฺฌานมปฺเปติ.

32. 그 뒤 근접 삼매로 바로 그 닮은 표상을 반복해서 닦는 이에게 색계 초선이 안주한다.

๓๓. ตโต ปรํ ตเมว ปฐมชฺฌานํ อาวชฺชนํ สมาปชฺชนํ อธิฏฺฐานํ วุฏฺฐานํ ปจฺจเวกฺขณา เจติ อิมาหิ ปญฺจหิ วสิตาหิ วสีภูตํ กตฺวา วิตกฺกาทิกโมฬาริกงฺคํ ปหานาย วิจาราทิสุขุมงฺคุปตฺติยา ปทหโต ยถากฺกมํ ทุติยชฺฌานาทโย ยถารหมปฺเปนฺติ.

33. 그 뒤 바로 그 초선을 전향, 입정, 결정, 출정, 반조라는 이 다섯 가지 자재로 능숙하게 한 뒤, 일으킨 생각(vitakka) 등과 같은 거친 요소들을 버리고 지속적인 고찰(vicāra) 등과 같은 미세한 요소들을 얻기 위해 정진하는 이에게 차례대로 제2선 등이 적절하게 안주한다.

๓๔. อิจฺเจวํ ปถวีกสิณาทีสุ ทฺวาวีสติกมฺมฏฺฐาเนสุ ปฏิภาคนิมิตฺตมุปลพฺภติ.

34. 이와 같이 지(地) 카시나 등 22가지 명상 주제에서 닮은 표상이 얻어진다.

๓๕. อวเสเสสุ ปน อปฺปมญฺญา สตฺตปญฺญตฺติยํ ปวตฺตนฺติ.

35. 그러나 나머지 중에서 무량(appamaññā)은 중생이라는 개념(sattapaññatti)에서 일어난다.

๓๖. อากาสวชฺชิตกสิเณสุ ปน ยํ กิญฺจิ กสิณํ อุคฺฆาเฏตฺวา ลทฺธมากาสํ อนนฺตวเสน ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส ปฐมารุปฺปมปฺเปติ.

36. 허공을 제외한 카시나들 중에서 어떤 카시나든 제거하여 얻어진 허공을 무한함의 관점에서 예비 수행을 하는 이에게 첫 번째 무색계 선이 안주한다.

๓๗. ตเมว ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ อนนฺตวเสน ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส ทุติยารุปฺปมปฺเปติ.

37. 바로 그 첫 번째 무색계 선의 알음알이를 무한함의 관점에서 예비 수행을 하는 이에게 두 번째 무색계 선이 안주한다.

๓๘. ตเมว ปฐมารุปฺปวิญฺญาณาภาวํ ปน ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส ตติยารุปฺปมปฺเปติ.

38. 바로 그 첫 번째 무색계 선의 알음알이가 없는 상태를 '아무것도 없다'고 예비 수행을 하는 이에게 세 번째 무색계 선이 안주한다.

๓๙. ตติยารุปฺปํ ‘‘สนฺตเมตํ, ปณีตเมต’’นฺติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส จตุตฺถารุปฺปมปฺเปติ.

39. 세 번째 무색계 선을 '이것은 고요하다, 이것은 승묘하다'라고 예비 수행을 하는 이에게 네 번째 무색계 선이 안주한다.

๔๐. อวเสเสสุ จ ทสสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ พุทฺธคุณาทิกมารมฺมณมารพฺภ ปริกมฺมํ กตฺวา ตสฺมึ นิมิตฺเต สาธุกมุคฺคหิเต ตตฺเถว ปริกมฺมญฺจ สมาธิยติ, อุปจาโร จ สมฺปชฺชติ.

40. 나머지 10가지 명상 주제에서는 부처님의 공덕 등의 대상을 시작으로 예비 수행을 하여 그 표상이 잘 파악되었을 때, 바로 그곳에서 예비적 집중이 이루어지고 근접 삼매가 성취된다.

๔๑. อภิญฺญาวเสน [Pg.63] ปวตฺตมานํ ปน รูปาวจรปญฺจมชฺฌานํ อภิญฺญาปาทกปญฺจมชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา อธิฏฺเฐยฺยาทิกมาวชฺเชตฺวา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ ยถารหมปฺเปติ.

41. 신통의 힘으로 일어나는 색계 제5선은 신통의 기초가 되는 제5선에서 나와서 결심 등을 전향하고 예비 수행을 하는 이에게 색(色) 등의 대상에서 적절하게 안주한다.

๔๒. อภิญฺญา จ นาม –

42. 신통이란 다음과 같다.

อิทฺธิวิธํ ทิพฺพโสตํ, ปรจิตฺตวิชานนา;

ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ, ทิพฺพจกฺขูติ ปญฺจธา.

신변(iddhividha), 신이(dibbasota), 타심통(paracittavijānanā), 숙명통(pubbenivāsānussati), 신안(dibbakkhu)의 다섯 가지이다.

อยเมตฺถ โคจรเภโท.

이것이 여기서 [대상인] 경계의 분류이다.

นิฏฺฐิโต จ สมถกมฺมฏฺฐานนโย.

사마타 명상 주제의 방법이 끝났다.

วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ

위빳사나 명상 주제

วิสุทฺธิเภโท

청정의 분류

๔๓. วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน ปน สีลวิสุทฺธิ จิตฺตวิสุทฺธิ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ เจติ สตฺตวิเธน วิสุทฺธิสงฺคโห.

43. 위빳사나 명상 주제에는 계청정, 심청정, 견청정, 의심을 극복함에 의한 청정(도희청정), 도와 도 아님에 대한 지견청정, 행도지견청정, 지견청정이라는 일곱 가지 청정의 요약이 있다.

๔๔. อนิจฺจลกฺขณํ ทุกฺขลกฺขณํ อนตฺตลกฺขณญฺเจติ ตีณิ ลกฺขณานิ.

44. 무상의 특징, 고의 특징, 무아의 특징이라는 세 가지 특징이 있다.

๔๕. อนิจฺจานุปสฺสนา ทุกฺขานุปสฺสนา อนตฺตานุปสฺสนา เจติ ติสฺโส อนุปสฺสนา.

45. 무상관, 고관, 무아관이라는 세 가지 관찰이 있다.

๔๖. สมฺมสนญาณํ อุทยพฺพยญาณํ ภงฺคญาณํ ภยญาณํ อาทีนวญาณํ นิพฺพิทาญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ ปฏิสงฺขาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ อนุโลมญาณญฺเจติ ทส วิปสฺสนาญาณานิ.

46. 파악하는 지혜(sammasanañāṇa), 생멸의 지혜(udayabbayañāṇa), 소멸의 지혜(bhaṅgañāṇa), 공포의 지혜(bhayañāṇa), 과환의 지혜(ādīnavañāṇa), 염오의 지혜(nibbidāñāṇa), 해탈희구의 지혜(muccitukamyatāñāṇa), 성찰의 지혜(paṭisaṅkhāñāṇa), 형성물에 대한 평온의 지혜(saṅkhārupekkhāñāṇa), 수순하는 지혜(anulomañāṇa)의 열 가지 위빳사나 지혜가 있다.

๔๗. สุญฺญโต วิโมกฺโข, อนิมิตฺโต วิโมกฺโข, อปฺปณิหิโต วิโมกฺโข เจติ ตโย วิโมกฺขา.

47. 공(空) 해탈, 표상 없는 해탈, 원 없는 해탈이라는 세 가지 해탈이 있다.

๔๘. สุญฺญตานุปสฺสนา [Pg.64] อนิมิตฺตานุปสฺสนา อปฺปณิหิตานุปสฺสานา เจติ ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ จ เวทิตพฺพานิ.

48. 공관, 무상관, 무원관이라는 세 가지 해탈의 관문도 알아야 한다.

๔๙. กถํ? ปาติโมกฺขสํวรสีลํ อินฺทฺริยสํวรสีลํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลญฺเจติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ สีลวิสุทฺธิ นาม.

49. 어떻게 그러한가? 계목단속계, 감관단속계, 생계청정계, 필수품의지계라는 네 가지 정행계(pārisuddhisīla)가 계청정이라 불린다.

๕๐. อุปจารสมาธิ อปฺปนาสมาธิ เจติ ทุวิโธปิ สมาธิ จิตฺตวิสุทฺธิ นาม.

50. 근접 삼매와 안지 삼매라는 두 가지 삼매 모두 심청정이라 불린다.

๕๑. ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานวเสน นามรูป ปริคฺคโห ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ นาม.

51. 특징, 역할, 나타남, 가까운 원인에 따라 정신과 물질을 파악하는 것이 견청정이라 불린다.

๕๒. เตสเมว จ นามรูปานํ ปจฺจยปริคฺคโห กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ นาม.

52. 바로 그 정신과 물질의 조건을 파악하는 것이 의심을 극복함에 의한 청정(도희청정)이라 불린다.

๕๓. ตโต ปรํ ปน ตถาปริคฺคหิเตสุ สปฺปจฺจเยสุ เตภูมกสงฺขาเรสุ อตีตาทิเภทภินฺเนสุ ขนฺธาทินยมารพฺภ กลาปวเสน สงฺขิปิตฺวา ‘‘อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน, ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน, อนตฺตา อสารกฏฺเฐนา’’ติ อทฺธานวเสน สนฺตติวเสน ขณวเสน วา สมฺมสนญาเณน ลกฺขณตฺตยํ สมฺมสนฺตสฺส เตสฺเวว ปจฺจยวเสน ขณวเสน จ อุทยพฺพยญาเณน อุทยพฺพยํ สมนุปสฺสนฺตสฺส จ –

53. 그 뒤 그렇게 파악된 조건과 함께 세 영역(삼계)에 속하는 형성물들을 과거 등의 차이로 나누고 무더기 등의 방법에 따라 무리로 요약하여, 기간이나 상속이나 순간에 따라 '파괴된다는 의미에서 무상이고, 두렵다는 의미에서 고이며, 핵심이 없다는 의미에서 무아이다'라고 파악하는 지혜로 세 가지 특징을 파악하고, 바로 그것들에 대해 조건과 순간에 따라 생멸의 지혜로 생멸을 관찰하는 이에게—

‘‘โอภาโส ปีติ ปสฺสทฺธิ, อธิโมกฺโข จ ปคฺคโห;

สุขํ ญาณมุปฏฺฐานมุเปกฺขา จ นิกนฺติ เจ’’ติ. –

광명, 희열, 편안함, 확신, 노력, 행복, 지혜, 확립, 평온, 갈망이 [나타난다].

โอภาสาทิวิปสฺสนุปกฺกิเลสปริปนฺถปริคฺคหวเสน มคฺคามคฺคลกฺขณววตฺถานํ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม.

광명 등 위빠사나의 오염원이라는 장애를 파악함으로써 도와 도가 아님을 확정하는 것을 '도비도지견청정'이라 한다.

๕๔. ตถา ปริปนฺถวิมุตฺตสฺส ปน ตสฺส อุทยพฺพยญาณโต ปฏฺฐาย ยา วานุโลมา ติลกฺขณํ วิปสฺสนาปรมฺปราย ปฏิปชฺชนฺตสฺส นว วิปสฺสนาญาณานิ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม.

54. 그와 같이 장애에서 벗어난 자에게 생멸지로부터 시작하여 수순지에 이르기까지 삼법인을 위빠사나의 과정으로 실천하는 자의 아홉 가지 위빠사나 지혜를 '행도지견청정'이라 한다.

๕๕. ตสฺเสวํ ปฏิปชฺชนฺตสฺส [Pg.65] ปน วิปสฺสนาปริปากมาคมฺม ‘‘อิทานิ อปฺปนา อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ภวงฺคํ โวจฺฉิชฺชิตฺวา อุปฺปนฺนมโนทฺวาราวชฺชนานนฺตรํ ทฺเว ตีณิ วิปสฺสนาจิตฺตานิ ยํ กิญฺจิ อนิจฺจาทิลกฺขณมารพฺภ ปริกมฺโมปจารานุโลมนาเมน ปวตฺตนฺติ.

55. 이와 같이 실천하는 자에게 위빠사나의 성숙이 찾아와 '이제 안지(安止)가 일어날 것이다'라고 하여 유분(有分)이 끊기고 일어난 의문전향(意門轉向) 바로 다음에, 두세 번의 위빠사나 마음이 무상 등의 특징 중 어느 하나를 대상으로 하여 준비, 근접, 수순이라는 이름으로 일어난다.

๕๖. ยา สิขาปฺปตฺตา, สา สานุโลมา สงฺขารุเปกฺขา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาติ จ ปวุจฺจติ.

56. 정점에 도달한 그것을 수순지를 포함한 상카라에 대한 평온의 지혜라고 하며, 출기(出起)로 이끄는 위빠사나라고도 한다.

๕๗. ตโต ปรํ โคตฺรภุจิตฺตํ นิพฺพานมาลมฺพิตฺวา ปุถุชฺชนโคตฺตมภิภวนฺตํ, อริยโคตฺตมภิสมฺโภนฺตญฺจ ปวตฺตติ.

57. 그 다음에 종성지(種姓智)의 마음이 열반을 대상으로 하여 범부의 종성을 극복하고 성자의 종성에 도달하며 일어난다.

๕๘. ตสฺสานนฺตรเมว มคฺโค ทุกฺขสจฺจํ ปริชานนฺโต สมุทยสจฺจํ ปชหนฺโต, นิโรธสจฺจํ สจฺฉิกโรนฺโต, มคฺคสจฺจํ ภาวนาวเสน อปฺปนาวีถิโมตรติ.

58. 그 바로 다음에 도(道)의 마음이 고성제를 철저히 알고 집성제를 버리며 멸성제를 체득하고 도성제를 닦음으로써 안지(安止)의 인식과정에 들어간다.

๕๙. ตโต ปรํ ทฺเว ตีณิ ผลจิตฺตานิ ปวตฺติตฺวา ภวงฺคปาโตว โหติ, ปุน ภวงฺคํ โวจฺฉินฺทิตฺวา ปจฺจเวกฺขณญาณานิ ปวตฺตนฺติ.

59. 그 다음에 두세 번의 과(果)의 마음이 일어나고 바로 유분으로 떨어진다. 다시 유분이 끊어지며 반조의 지혜들이 일어난다.

๖๐. มคฺคํ ผลญฺจ นิพฺพานํ, ปจฺจเวกฺขติ ปณฺฑิโต.

60. 현자는 도와 과와 열반을 반조한다.

หีเน กิเลเส เสเส จ, ปจฺจเวกฺขติ วาน วา.

제거된 번뇌와 남아 있는 번뇌를 반조하기도 하고 혹은 하지 않기도 한다.

ฉพฺพิสุทฺธิกเมเนวํ, ภาเวตพฺโพ จตุพฺพิโธ;

ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, นาม มคฺโค ปวุจฺจติ.

이와 같이 여섯 가지 청정의 순서에 따라 네 가지 도를 닦아야 한다. 그 도를 '지견청정'이라 부른다.

อยเมตฺถ วิสุทฺธิเภโท.

이것이 여기서 청정의 분류이다.

วิโมกฺขเภโท

해탈의 분류

๖๑. ตตฺถ อนตฺตานุปสฺสนา อตฺตาภินิเวสํ มุญฺจนฺตี สุญฺญตานุปสฺสนา นาม วิโมกฺขมุขํ โหติ.

61. 거기서 무아의 관찰은 자아라는 집착을 벗어나기에 '공(空)의 관찰'이라 하며 해탈의 문이 된다.

๖๒. อนิจฺจานุปสฺสนา [Pg.66] วิปลฺลาสนิมิตฺตํ มุญฺจนฺตี อนิมิตฺตานุปสฺสนา นาม.

62. 무상의 관찰은 전도된 표상을 벗어나기에 '무표상(無標相)의 관찰'이라 한다.

๖๓. ทุกฺขานุปสฺสนา ตณฺหาปณิธึ มุญฺจนฺตี อปฺปณิหิตานุปสฺสนา นาม.

63. 고의 관찰은 갈애의 원함을 벗어나기에 '무원(無願)의 관찰'이라 한다.

๖๔. ตสฺมา ยทิ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อนตฺตโต วิปสฺสติ, สุญฺญโต วิโมกฺโข นาม โหติ มคฺโค.

64. 그러므로 만약 출기로 이끄는 위빠사나가 무아로 관찰하면 그 도는 '공 해탈'이라 한다.

๖๕. ยทิ อนิจฺจโต วิปสฺสติ, อนิมิตฺโต วิโมกฺโข นาม.

65. 만약 무상으로 관찰하면 '무표상 해탈'이라 한다.

๖๖. ยทิ ทุกฺขโต วิปสฺสติ, อปฺปณิหิโต วิโมกฺโข นามาติ จ มคฺโค วิปสฺสนาคมนวเสน ตีณิ นามานิ ลภติ, ตถา ผลญฺจ มคฺคาคมนวเสน มคฺควีถิยํ.

66. 만약 고로 관찰하면 '무원 해탈'이라 한다. 이처럼 도는 위빠사나가 도달하는 방식에 따라 세 가지 이름을 얻으며, 과 또한 도의 인식과정 내에서는 도가 도달하는 방식에 따라 그러하다.

๖๗. ผลสมาปตฺติวีถิยํ ปน ยถาวุตฺตนเยน วิปสฺสนฺตานํ ยถาสกผลมุปฺปชฺชมานมฺปิ วิปสฺสนาคมนวเสเนว สุญฺญตาทิวิโมกฺโขติ จ ปวุจฺจติ, อารมฺมณวเสน ปน สรสวเสน จ นามตฺตยํ สพฺพตฺถ สพฺเพสมฺปิ สมเมว จ.

67. 그러나 과등지의 인식과정에서는 앞에서 말한 방식대로 관찰하는 자들에게 각자의 과가 일어날 때에도 위빠사나가 도달하는 방식에 따라 '공 해탈' 등으로 불린다. 하지만 대상을 기준으로 하거나 자체의 성질을 기준으로 한다면, 모든 곳에서 모든 이에게 세 가지 이름이 똑같이 적용된다.

อยเมตฺถ วิโมกฺขเภโท.

이것이 여기서 해탈의 분류이다.

ปุคฺคลเภโท

개인의 분류

๖๘. เอตฺถ ปน โสตาปตฺติมคฺคํ ภาเวตฺวา ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาปหาเนน ปหีนาปายคมโน สตฺตกฺขตฺตุปรโม โสตาปนฺโน นาม โหติ.

68. 여기서 예류도를 닦아 유신견과 의심을 버림으로써 악처에 떨어지는 일을 면하고 최대 일곱 번만 태어나는 자를 '예류자'라 한다.

๖๙. สกทาคามิมคฺคํ ภาเวตฺวา ราคโทสโมหานํ ตนุกรตฺตา สกทาคามี นาม โหติ สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา.

69. 일래도를 닦아 탐·진·치를 엷게 함으로써 이 세상에 단 한 번만 돌아오는 자를 '일래자'라 한다.

๗๐. อนาคามิมคฺคํ [Pg.67] ภาเวตฺวา กามราคพฺยาปาทานมนวเสสปฺปหาเนน อนาคามี นาม โหติ อนาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตํ.

70. 불환도를 닦아 감각적 탐욕과 악의를 남김없이 버림으로써 인간 세상에 다시 돌아오지 않는 자를 '불환자'라 한다.

๗๑. อรหตฺตมคฺคํ ภาเวตฺวา อนวเสสกิเลสปฺปหาเนน อรหา นาม โหติ ขีณาสโว โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโยติ.

71. 아라한도를 닦아 모든 번뇌를 남김없이 버림으로써 번뇌가 다한 자(누진자)가 되어 세상에서 최상의 공양을 받을 만한 자를 '아라한'이라 한다.

อยเมตฺถ ปุคฺคลเภโท.

이것이 여기서 개인의 분류이다.

สมาปตฺติเภโท

등지의 분류

๗๒. ผลสมาปตฺติวีถิยํ ปเนตฺถ สพฺเพสมฺปิ ยถาสกผลวเสน สาธารณาว.

72. 과등지의 인식과정은 여기서 모든 성자들에게 각자의 과에 따라 공통된 것이다.

๗๓. นิโรธสมาปตฺติสมาปชฺชนํ ปน อนาคามีนญฺเจว อรหนฺตานญฺจ ลพฺภติ, ตตฺถ ยถากฺกมํ ปฐมชฺฌานาทิมหคฺคตสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ คเต สงฺขารธมฺเม ตตฺถ ตตฺเถว วิปสฺสนฺโต ยาว อากิญฺจญฺญายตนํ คนฺตฺวา ตโต ปรํ อธิฏฺเฐยฺยาทิกํ ปุพฺพกิจฺจํ กตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชติ, ตสฺส ทฺวินฺนํ อปฺปนาชวนานํ ปรโต โวจฺฉิชฺชติ จิตฺตสนฺตติ, ตโต นิโรธสมาปนฺโน นาม โหติ.

73. 그러나 멸진정의 증득은 불환자들과 아라한들에게만 가능하다. 거기서 순서대로 초선 등의 고결한 등지에 들었다가 나와서, 그곳에 속한 형성된 법들을 단계마다 관찰하며 무소유처까지 가서, 그 다음에 결심 등의 사전 준비를 한 뒤에 비상비비상처에 든다. 그의 두 번의 안지 속행 뒤에 마음의 흐름이 끊기며, 그때 '멸진정에 든 자'라고 한다.

๗๔. วุฏฺฐานกาเล ปน อนาคามิโน อนาคามิผลจิตฺตํ, อรหโต อรหตฺตผลจิตฺตํ เอกวารเมว ปวตฺติตฺวา ภวงฺคปาโต โหติ, ตโต ปรํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปวตฺตติ.

74. 멸진정에서 나올 때에는 불환자에게는 불환과의 마음이, 아라한에게는 아라한과의 마음이 단 한 번 일어나고 유분으로 떨어진다. 그 다음에 반조의 지혜가 일어난다.

อยเมตฺถ สมาปตฺติเภโท.

이것이 여기서 수행의 성취에 대한 분류이다.

นิฏฺฐิโต จ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานนโย.

그리고 위빳사나 수행법의 원리가 끝났다.

อุยฺโยชนํ

권면

๗๕. ภาเวตพฺพํ [Pg.68] ปนิจฺเจวํ, ภาวนาทฺวยมุตฺตมํ.

75. 가르침 안에서 수행의 맛을 갈구하는 자에 의해서,

ปฏิปตฺติรสสฺสาทํ, ปตฺถยนฺเตน สาสเนติ.

최상의 두 가지 수행(사마타와 위빳사나)을 이와 같이 닦아야 한다.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห กมฺมฏฺฐานสงฺคหวิภาโค นาม

이와 같이 아비담마타 상가하에서 '수행의 길잡이'라고 이름하는

นวโม ปริจฺเฉโท.

제9장이 끝났다.

นิคมนํ

결어

(ก) จาริตฺตโสภิตวิสาลกุโลทเยน,สทฺธาภิวุฑฺฒปริสุทฺธคุโณทเยน;

นมฺปวฺหเยน ปณิธาย ปรานุกมฺปํ,ยํ ปตฺถิตํ ปกรณํ ปรินิฏฺฐิตํ ตํ.

(가) 행실로 빛나는 원대한 가문에서 태어나, 신심이 증장되어 청정한 덕성을 갖춘 남빠(Nampa)라는 이름의 장자가 타인에 대한 연민으로 청원했던 이 논서가 완성되었다.

(ข) ปุญฺเญน เตน วิปุเลน ตุ มูลโสมํ;

ธญฺญาธิวาสมุทิโตทิตมายุกนฺตํ;

ปญฺญาวทาตคุณโสภิตลชฺชิภิกฺขู,มญฺญนฺตุ ปุญฺญวิภโวทยมงฺคลาย.

(나) 이 광대한 공덕으로 말미암아 물라소마(Mūlasoma) 사찰의, 풍요로운 거처에 머물며 기쁨이 넘치고 수명이 다할 때까지, 지혜로 청정해진 덕으로 빛나고 부끄러움을 아는 수행자들이 공덕의 번영과 상서로움을 얻기를 바란다.

อิติ อนุรุทฺธาจริเยน รจิตํ

이와 같이 아누룻다 스님에 의해 지어진

อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ นาม ปกรณํ.

'아비담마타 상가하'라는 이름의 논서이다.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

그분 세존, 아라한, 정등각자께 예경합니다.

อภิธมฺมตฺถวิภาวินีฏีกา

아비담마타 위바위니 복주(Abhidhammatthavibhāvinī-ṭīkā)

คนฺถารมฺภกถา

서문

(ก) วิสุทฺธกรุณาญาณํ[Pg.69], พุทฺธํ สมฺพุทฺธปูชิตํ;

ธมฺมํ สทฺธมฺมสมฺภูตํ, นตฺวา สํฆํ นิรงฺคณํ.

(가) 청정한 자비와 지혜를 갖추시고 모든 부처님들께 공양 받으시는 부처님과, 참된 법에서 비롯된 법과, 티 없는 승가에 절합니다.

(ข) สาริปุตฺตํ มหาเถรํ, ปริยตฺติวิสารทํ;

วนฺทิตฺวา สิรสา ธีรํ, ครุํ คารวภาชนํ.

(나) 교학에 능통하신 사리뿟따 대장로, 지혜롭고 존경받아 마땅한 스승께 머리 숙여 예배드립니다.

(ค) วณฺณยิสฺสํ สมาเสน, อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ;

อาภิธมฺมิกภิกฺขูนํ, ปรํ ปีติวิวฑฺฒนํ.

(다) 아비담마를 공부하는 비구들에게 최상의 기쁨을 증장시키기 위해, 아비담마타 상가하를 간략하게 설명하리라.

(ฆ) โปราเณหิ อเนกาปิ, กตา ยา ปน วณฺณนา;

น ตาหิ สกฺกา สพฺพตฺถ, อตฺโถ วิญฺญาตเว อิธ.

(라) 옛분들에 의해 지어진 많은 주석서들이 있으나, 그것들만으로는 여기서 모든 의미를 다 알기는 어렵다.

(ง) ตสฺมา ลีนปทาเนตฺถ, สาธิปฺปายมหาปยํ;

วิภาเวนฺโต สมาเสน, รจยิสฺสามิ วณฺณนนฺติ.

(마) 그러므로 여기서 이해하기 힘든 구절들의 깊은 뜻을 밝히며, 간략하게 그 설명을 짓겠노라.

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา

서문에 대한 설명

๑. ปรมวิจิตฺตนยสมนฺนาคตํ สกสมยสมยนฺตรคหนวิคฺคาหณสมตฺถํ สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนํ ปกรณมิทมารภนฺโตยมาจริโย ปฐมํ ตาว รตนตฺตยปณามาภิเธยฺย กรณปฺปการปกรณาภิธานปโยชนานิ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธ’’นฺตฺยาทิมาห.

1. 지극히 다채로운 방법들을 갖추고 자기 교의와 타 종교의 깊은 가르침을 통찰할 능력이 있으며 매우 청정하고 광대한 지혜의 숙련함을 낳게 하는 이 논서를 시작하면서, 이 스승은 먼저 삼보에 대한 예경과 논서의 주제, 저술 방식, 제목, 목적을 보여주기 위해 '정등각자' 등으로 시작하는 게송을 읊었다.

เอตฺถ [Pg.70] หิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธ…เป… อภิวาทิยา’’ติ อิมินา รตนตฺตยปณาโม วุตฺโต, อภิธมฺมตฺถสงฺคห’’นฺติ เอเตน อภิเธยฺยกรณปฺปการปกรณาภิธานานิ อภิธมฺมตฺถานํ อิธ สงฺคเหตพฺพภาวทสฺสเนน เตสํ อิมินา สมุทิเตน ปฏิปาเทตพฺพภาวทีปนโต, เอกตฺถ สงฺคยฺห กถนาการทีปนโต, อตฺถานุคตสมญฺญาปริทีปนโต จ. ปโยชนํ ปน สงฺคหปเทน สามตฺถิยโต ทสฺสิตเมว อภิธมฺมตฺถานํ เอกตฺถ สงฺคเห สติ ตทุคฺคหปริปุจฺฉาทิวเสน เตสํ สรูปาวโพธสฺส, ตมฺมูลิกาย จ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺถสิทฺธิยา อนายาเสน สํสิชฺฌนโต.

여기서 '정등각자... 예배드리고'라는 구절로 삼보에 대한 예경을 말하였고, '아비담마타 상가하'라는 구절로 논서의 주제, 저술 방식, 제목을 나타내었다. 이는 여기서 아비담마의 의미들을 요약해야 함을 보여줌으로써 그것들이 이 논서에 의해 설명되어야 함을 나타내고, 한곳에 모아 말하는 방식을 보여주며, 의미에 부합하는 명칭을 보여주기 때문이다. 목적은 '상가하(요약)'라는 단어의 의미로부터 당연히 제시되었으니, 아비담마의 의미들이 한곳에 요약될 때, 그것들을 배우고 질문하는 등의 과정을 통해 그 본질을 파악하게 되고, 그것을 토대로 현세와 내세의 이익이 어려움 없이 성취되기 때문이다.

ตตฺถ รตนตฺตยปณามปฺปโยชนํ ตาว พหุธา ปปญฺเจนฺติ อาจริยา, วิเสสโต ปน อนฺตรายนิวารณํ ปจฺจาสีสนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ สงฺคหกาเรหิ ‘‘ตสฺสานุภาเวน หตนฺตราโย’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.คนฺถารมฺภกถา). รตนตฺตยปณาโม หิ อตฺถโต ปณามกิริยาภินิปฺผาทิกา กุสลเจตนา, สา จ วนฺทเนยฺยวนฺทกานํ เขตฺตชฺฌาสยสมฺปทาหิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส กมฺมสฺส อนุพลปฺปทานวเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิปากสนฺตติยา อนฺตรายกรานิ อุปปีฬกอุปจฺเฉทกกมฺมานิ ปฏิพาหิตฺวา ตนฺนิทานานํ ยถาธิปฺเปตสิทฺธิวิพนฺธกานํ โรคาทิอนฺตรายานมปฺปวตฺตึ สาเธติ. ตสฺมา ปกรณารมฺเภ รตนตฺตยปณามกรณํ ยถารทฺธปกรณสฺส อนนฺตราเยน ปริสมาปนตฺถญฺเจว โสตูนญฺจ วนฺทนาปุพฺพงฺคมาย ปฏิปตฺติยา อนนฺตราเยน อุคฺคหณธารณาทิสํสิชฺฌนตฺถญฺจ. อภิเธยฺยกถนํ ปน วิทิตาภิเธยฺยสฺเสว คนฺถสฺส วิญฺญูหิ อุคฺคหณาทิวเสน ปฏิปชฺชิตพฺพภาวโต. กรณปฺปการปฺปโยชนสนฺทสฺสนานิ จ โสตุชนสมุสฺสาหชนนตฺถํ. อภิธานกถนํ ปน โวหารสุขตฺถนฺติ อยเมตฺถ สมุทายตฺโถ. อยํ ปน อวยวตฺโถ [Pg.71] – สสทฺธมฺมคณุตฺตมํ อตุลํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อภิวาทิย อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ ภาสิสฺสนฺติ สมฺพนฺโธ.

거기서 삼보 예경의 목적에 대해 스승들은 여러 가지로 상세히 설명하지만, 특히 장애의 제거를 기대한다. 주석서 저자들이 '그 위력으로 장애가 제거되기를'이라고 말한 바와 같다. 삼보 예경은 실제적으로 예경하는 행위를 일으키는 유익한 의도이며, 그것은 예배받는 대상과 예배하는 자의 [수행의] 토양과 성향의 구족함으로 인해 현세에서 과보를 받게 되는 업이 되어, 이미 얻은 성취를 원인으로 하는 업에 힘을 실어줌으로써, 그로부터 생겨난 과보의 상속에 장애를 일으키는 억압하는 업과 단절하는 업을 저지하고, 의도한 성취를 방해하는 질병 등의 장애가 일어나지 않게 한다. 그러므로 논서를 시작할 때 삼보에 예경하는 것은 시작한 논서를 장애 없이 마무리하기 위함이며, 배우는 이들이 예경을 앞세운 실천을 통해 장애 없이 배우고 기억하는 등의 일이 성취되게 하기 위함이다. 주제를 말하는 것은 주제를 아는 현명한 이들만이 논서를 배우는 등의 실천을 하기 때문이며, 저술 방식과 목적을 보여주는 것은 배우는 이들에게 열의를 불러일으키기 위함이고, 제목을 말하는 것은 소통의 편의를 위함이다. 이것이 전체적인 의미이다. 부분적인 의미는 다음과 같다. '참된 법과 수승한 승가와 더불어 비길 데 없는 정등각자께 예배드리고 아비담마타 상가하를 설하리라'는 문장 구조이다.

ตตฺถ สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺเม อภิสมฺพุทฺโธติ สมฺมา สมฺพุทฺโธ, ภควา. โส หิ สงฺขตาสงฺขตเภทํ สกลมฺปิ ธมฺมชาตํ ยาถาวสรสลกฺขณปฏิเวธวเสน สมฺมา สยํ วิจิโตปจิตปารมิตาสมฺภูเตน สยมฺภูญาเณน สามํ พุชฺฌิ อญฺญาสิ. ยถาห ‘‘สยํ อภิญฺญาย กมุทฺทิเสยฺย’’นฺติ (มหาว. ๑๑; ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; ธ. ป. ๓๕๓), อถ วา พุธธาตุสฺส ชาครณวิกสนตฺเถสุปิ ปวตฺตนโต สมฺมา สามญฺจ ปฏิพุทฺโธ อนญฺญปฏิโพธิโต หุตฺวา สยเมว สวาสนสมฺโมหนิทฺทาย อจฺจนฺตํ วิคโต, ทินกรกิรณสมาคเมน ปรมรุจิรสิริโสภคฺคปฺปตฺติยา วิกสิตมิว ปทุมํ อคฺคมคฺคญาณสมาคเมน อปริมิตคุณคณาลงฺกตสพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปตฺติยา สมฺมา สยเมว วิกสิโต วิกาสมนุปฺปตฺโตตฺยตฺโถ. ยถาวุตฺตวจนตฺถโยเคปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสทฺทสฺส ภควติ สมญฺญาวเสน ปวตฺตตฺตา ‘‘อตุล’’นฺติ อิมินา วิเสเสติ. ตุลาย สมฺมิโต ตุลฺโย, โสเยว ตุโล ยการโลปวเสน. อถ วา สมฺมิตตฺเถ อการปจฺจยวเสน ตุลาย สมฺมิโต ตุโล, น ตุโล อตุโล, สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ อสทิโส, นตฺถิ เอตสฺส วา ตุโล สทิโสติ อตุโล สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคลภาวโต. ยถาห ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐).

거기서 '옳게(sammā)' 그리고 '스스로(sāmaṃ)' 모든 법을 깨달으신 분이기에 '정등각자(sammā-sambuddha)', 즉 세존이시다. 그분은 형성된 것과 형성되지 않은 것으로 분류되는 모든 법을 있는 그대로의 성품과 고유한 특징을 통찰함으로써, 스스로 닦고 쌓은 바라밀로부터 생겨난 스스로 존재하는 지혜(자성지)로 직접 깨달아 아셨다. '스스로 알고 누구를 가리키겠는가'라고 말씀하신 것과 같다. 또는 'budh' 어근이 깨어남과 피어남의 의미로도 쓰이므로, 옳게 스스로 깨어나 남에 의해 깨닫게 된 것이 아니며, 스스로 번뇌의 습기와 함께 어리석음의 잠에서 완전히 벗어나셨으니, 마치 태양 빛과 만나 지극한 아름다움과 상서로움을 얻어 피어난 연꽃처럼, 도의 지혜와 만나 끝없는 공덕의 무리로 장엄된 일체지자(sabbaññutaññāṇa)의 지혜를 얻어 옳게 스스로 활짝 피어나신 분이라는 뜻이다. 이와 같은 어원적 의미가 성립함에도 불구하고 '정등각자'라는 명칭은 세존께 고유명사처럼 쓰이므로, '비길 데 없는(atula)'이라는 말로 수식한다. 저울(tulā)로 잴 수 있는 것이 '뚤리야(tulya)'인데, 이것은 '야(ya)' 글자가 생략된 형태이다. 또는 저울로 잴 수 있는 것이 '뚤라(tula)'인데, 뚤라가 아니기에 '아뚤라(atula)'이다. 계행 등의 덕성에서 누구와도 같지 않으며, 그분과 견줄 만한 대등한 자가 없으니, 천신을 포함한 세상에서 가장 높은 분이기 때문이다. '비구들이여, 발이 없거나 발이 둘이거나 발이 넷이거나... 하는 중생들 중에 여래가 그들 중 최고라고 일컬어진다'라고 말씀하신 것과 같다.

เอตฺตาวตา จ เหตุผลสตฺตูปการสมฺปทาวเสน ตีหากาเรหิ ภควโต โถมนา กตา โหติ. ตตฺถ เหตุสมฺปทา นาม มหากรุณาสมาโยโค โพธิสมฺภารสมฺภรณญฺจ[Pg.72]. ผลสมฺปทา ปน ญาณปหานอานุภาวรูปกายสมฺปทาวเสน จตุพฺพิธา. ตตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ มคฺคญาณํ, ตมฺมูลกานิ จ ทสพลาทิญาณานิ ญาณสมฺปทา. สวาสนสกลสํกิเลสานมจฺจนฺตมนุปฺปาทธมฺมตาปาทนํ ปหานสมฺปทา. ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน อาธิปจฺจํ อานุภาวสมฺปทา. สกลโลกนยนาภิเสกภูตา ปน ลกฺขณานุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตา อตฺตภาวสมฺปตฺติ รูปกายสมฺปทา นาม. สตฺตูปกาโร ปน อาสยปโยควเสน ทุวิโธ. ตตฺถ เทวทตฺตาทีสุ วิโรธิสตฺเตสุปิ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยตา, อปริปากคตินฺทฺริยานํ อินฺทฺริยปริปากกาลาคมนญฺจ อาสโย นาม. ตทญฺญสตฺตานํ ปน ลาภสกฺการาทินิรเปกฺขจิตฺตสฺส ยานตฺตยมุเขน สพฺพทุกฺขนิยฺยานิกธมฺมเทสนา ปโยโค นาม.

이와 같이 원인, 결과, 중생에 대한 도움의 구족함에 따라 세 가지 방식으로써 세존에 대한 찬탄이 이루어진다. 그 가운데 원인의 구족함(hetusampadā)이란 대비심(mahākaruṇā)의 결합과 보리 자량(bodhisambhāra)을 쌓는 것이다. 결과의 구족함(phalasampadā)은 지혜(ñāṇa), 버림(pahāna), 위신력(ānubhāva), 색신(rūpakāya)의 구족함에 따라 네 종류가 있다. 그중 일체지(sabbaññutaññāṇa)의 기초가 되는 도의 지혜(maggañāṇa)와 그것에 뿌리를 둔 십력(dasabala) 등의 지혜가 지혜의 구족함이다. 잠재성향(vāsana)을 포함한 모든 번뇌(saṃkilesa)가 다시는 일어나지 않는 성질이 되게 하는 것이 버림의 구족함이다. 원하는 대로 이루어내는 주권이 위신력의 구족함이다. 온 세상 눈의 관정(nayanābhiseka)이 되며 상호(lakkhaṇānubyañjana)로 장엄된 신체의 완성은 색신의 구족함이라 한다. 중생에 대한 도움(sattūpakāro)은 의도(āsaya)와 실천(payoga)에 따라 두 가지이다. 그중 데와닷다 등 원수 같은 중생들에게도 항상 이익을 주려는 의도와, 감관이 성숙하지 못한 이들에게 감관이 성숙할 때를 기다리는 것이 의도이다. 그 외의 중생들에게는 이득과 공양 등에 연연하지 않는 마음으로 삼승(yānattaya)의 문을 통해 모든 괴로움에서 벗어나게 하는 법을 설하는 것이 실천이다.

ตตฺถ ปุริมา ทฺเว ผลสมฺปทา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธ’’นฺติ อิมินา ทสฺสิตา, อิตรา ปน ทฺเว, ตถา สตฺตูปการสมฺปทา จ ‘‘อตุล’’นฺติ เอเตน, ตทุปายภูตา ปน เหตุสมฺปทา ทฺวีหิปิ สามตฺถิยโต ทสฺสิตา ตถาวิธเหตุพฺยติเรเกน ตทุภยสมฺปตฺตีนมสมฺภวโต, อเหตุกตฺเต จ สพฺพตฺถ ตาสํ สมฺภวปฺปสงฺคโต.

거기서 앞의 두 가지 결과의 구족함은 '정등각자(sammāsambuddha)'라는 말로 나타내졌고, 나머지 두 가지와 중생에 대한 도움의 구족함은 '비교할 수 없는 분(atula)'이라는 말로 나타내졌다. 그것들의 수단이 되는 원인의 구족함은 능력상 두 단어 모두에 의해 나타내지는데, 그러한 원인 없이는 그 두 가지 성취가 불가능하기 때문이며, 원인이 없다면 모든 곳에서 그것들이 생겨난다는 오류에 빠지기 때문이다.

ตเทวํ ติวิธาวตฺถาสงฺคหิตโถมนาปุพฺพงฺคมํ พุทฺธรตนํ วนฺทิตฺวา อิทานิ เสสรตนานมฺปิ ปณามมารภนฺโต อาห ‘‘สสทฺธมฺมคณุตฺตม’’นฺติ. คุณีภูตานมฺปิ หิ ธมฺมสํฆานํ อภิวาเทตพฺพภาโว สหโยเคน วิญฺญายติ ยถา ‘‘สปุตฺตทาโร อาคโตติ ปุตฺตทารสฺสาปิ อาคมน’’นฺติ.

이와 같이 세 가지 상태가 포함된 찬탄을 앞세워 불보(buddharatana)에 예배하고, 이제 남은 보배들에게도 예를 표하기 시작하며 '정법과 수승한 승가와 함께(sasaddhammagaṇuttama)'라고 말씀하셨다. 비록 (부처님께) 종속된 법보와 승보라 할지라도, '처자와 함께 왔다'고 하면 처자도 왔음을 알 수 있듯이, 함께 결합된 용법을 통해 예배드려야 할 대상임이 알려진다.

ตตฺถ อตฺตานํ ธาเรนฺเต จตูสุ อปาเยสุ, วฏฺฏทุกฺเขสุ จ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธมฺโม, จตุมคฺคผลนิพฺพานวเสน นววิโธ, ปริยตฺติยา สห ทสวิโธ วา ธมฺโม. ธารณญฺจ ปเนตสฺส อปายาทินิพฺพตฺตกกิเลสวิทฺธํสนํ, ตํ อริยมคฺคสฺส กิเลสสมุจฺเฉทกภาวโต, นิพฺพานสฺส จ [Pg.73] อารมฺมณภาเวน ตสฺส ตทตฺถสิทฺธิเหตุตาย นิปฺปริยายโต ลพฺภติ, ผลสฺส ปน กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน มคฺคานุกูลปฺปวตฺติโต, ปริยตฺติยา จ ตทธิคมเหตุตายาติ อุภินฺนมฺปิ ปริยายโตติ ทฏฺฐพฺพํ. สตํ สปฺปุริสานํ อริยปุคฺคลานํ, สนฺโต วา สํวิชฺชมาโน น ติตฺถิยปริกปฺปิโต อตฺตา วิย ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโน สนฺโต วา ปสตฺโถ สฺวากฺขาตตาทิคุณโยคโต น พาหิรกธมฺโม วิย เอกนฺตนินฺทิโต ธมฺโมติ สทฺธมฺโม, คโณ จ โส อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ สมูหภาวโต อุตฺตโม จ สุปฺปฏิปนฺนตาทิคุณวิเสสโยคโต, คณานํ, คเณสุ วา เทวมนุสฺสาทิ สมูเหสุ อุตฺตโม ยถาวุตฺตคุณวเสนาติ คณุตฺตโม, สห สทฺธมฺเมน, คณุตฺตเมน จาติ สสทฺธมฺมคณุตฺตโม, ตํ สสทฺธมฺมคณุตฺตมํ.

거기서 자신을 지니는(dhārente) 자들을 네 가지 악처와 윤회의 괴로움에 떨어지지 않게 하여 지탱해 주기 때문에 '법(dhamma)'이라 한다. 네 가지 도와 과, 그리고 열반에 따라 아홉 종류가 있으며, 교학(pariyatti)을 포함하면 열 종류의 법이 된다. 법이 지탱한다는 것은 악처 등에 태어나게 하는 번뇌를 파괴하는 것인데, 그것은 성스러운 도가 번뇌를 완전히 끊는 성질을 가졌기 때문이며, 열반은 대상이 됨으로써 그 목적을 이루는 원인이 되기에 직접적인 의미(nippariyāya)로 성립한다. 과(phala)는 번뇌를 진정시킴으로써 도를 따라 일어나는 방식이며, 교학은 그것을 증득하는 원인이 되기 때문에 둘 다 방편적인 의미(pariyāya)로 이해해야 한다. '삿(sat)'은 선한 사람들 즉 성자들을 말하거나, 혹은 외도들이 상상한 자아(attā)처럼 승의적으로는 존재하지 않는 것이 아니라 실재하는(santo) 것이며, 혹은 잘 설해진(svākkhāta) 등의 덕성과 결합되어 찬탄받을 만하여 외부의 법처럼 전적으로 비난받는 것이 아니기에 정법(saddhamma)이라 한다. 또한 여덟 성자의 모임이기에 '집단(gaṇa)'이며, 바른 수행(suppaṭipanna) 등의 특별한 덕성을 갖추었기에 '수승(uttama)'하다. 또한 집단들 중에서, 혹은 천신과 인간 등의 무리들 중에서 앞서 말한 덕성에 따라 수승하기에 '가눗타마(gaṇuttama)'라 한다. 정법과 수승한 승가를 포함하기에 '사삿담마가눗타마(sasaddhammagaṇuttama)'라 하며, 그 정법과 수승한 승가에 (예배한다).

อภิวาทิยาติ วิเสสโต วนฺทิตฺวา, ภยลาภกุลาจาราทิวิรเหน สกฺกจฺจํ อาทเรน กายวจีมโนทฺวาเรหิ วนฺทิตฺวาตฺยตฺโถ. ภาสิสฺสนฺติ กเถสฺสามิ. นิพฺพตฺติตปรมตฺถภาเวน อภิ วิสิฏฺฐา ธมฺมา เอตฺถาติอาทินา อภิธมฺโม, ธมฺมสงฺคณีอาทิสตฺตปกรณํ อภิธมฺมปิฏกํ, ตตฺถ วุตฺตา อตฺถา อภิธมฺมตฺถา, เต สงฺคยฺหนฺติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ.

'아비와디야(abhivādiya)'란 특별히 예배하는 것이니, 두려움이나 이득, 가문의 전통 등에 의해서가 아니라 공경과 정성을 다해 몸과 말과 마음의 문으로 예배한다는 뜻이다. '바시산티(bhāsissanti)'는 말하겠다는 뜻이다. 궁극적인 실제의 상태(paramatthabhāva)로 인하여 수승한 법들이 여기에 있다는 등의 의미로 아비담마라 하니, 법집론(dhammasaṅgaṇī) 등 일곱 권의 논서인 아비담마장(abhidhammapiṭaka)을 말한다. 그곳에서 설해진 의미들이 아비담마의 의미(abhidhammattha)이며, 그것들이 여기에서 요약되므로 '아비담마타상가하(abhidhammatthasaṅgaha)'라 한다.

ปรมตฺถธมฺมวณฺณนา

제일의제(승의제) 법에 대한 설명

๒. เอวํ ตาว ยถาธิปฺเปตปฺปโยชนนิมิตฺตํ รตนตฺตยปณามาทิกํ วิธาย อิทานิ เยสํ อภิธมฺมตฺถานํ สงฺคหณวเสน อิทํ ปกรณํ ปฏฺฐปียติ, เต ตาว สงฺเขปโต อุทฺทิสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถ วุตฺตา’’ตฺยาทิ. ตตฺถ ตสฺมึ อภิธมฺเม สพฺพถา กุสลาทิวเสน, ขนฺธาทิวเสน จ วุตฺตา อภิธมฺมตฺถา ปรมตฺถโต สมฺมุตึ ฐเปตฺวา นิพฺพตฺติตปรมตฺถวเสน จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เจตสิกํ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยํ, รูปํ [Pg.74] ภูตุปาทายเภทภินฺโน รูปกฺขนฺโธ, นิพฺพานํ มคฺคผลานมารมฺมณภูโต อสงฺขตธมฺโมติ เอวํ จตุธา จตูหากาเรหิ ฐิตาติ โยชนา. ตตฺถ ปรโม อุตฺตโม อวิปรีโต อตฺโถ, ปรมสฺส วา อุตฺตมสฺส ญาณสฺส อตฺโถ โคจโรติ ปรมตฺโถ.

2. 이와 같이 의도한 목적과 이유에 따라 삼보에 대한 예배 등을 마치고, 이제 이 논서가 요약하고자 하는 아비담마의 의미들을 간략하게 제시하며 '거기서 설해진(tattha vuttā)' 등을 말씀하셨다. '거기서'란 그 아비담마에서 모든 면에서 선(kusala) 등에 따라, 그리고 온(khandha) 등에 따라 설해진 아비담마의 의미들은, 승의적으로 세속적인 명칭(sammuti)을 제외하고 실재하는 궁극적 의미에 따라 마음(citta)은 식온(viññāṇakkhandha), 마음부수(cetasika)는 수온 등 세 가지 온(vedanādikkhandhattaya), 물질(rūpa)은 대종과 파생의 차이에 따라 나뉘는 색온(rūpakkhandho), 열반(nibbāna)은 도와 과의 대상이 되는 무위법(asaṅkhatadhamma)이라는 네 가지 방식으로 존재한다는 결합이다. 거기서 '파라마(parama)'는 수승하고 전도되지 않은 의미이며, 혹은 수승한 지혜의 의미이자 대상이기에 '파라맛타(paramattho)'라 한다.

จินฺเตตีติ จิตฺตํ, อารมฺมณํ วิชานาตีติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘วิสยวิชานนลกฺขณํ จิตฺต’’นฺติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ ธมฺมุเทสวารผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา). สติปิ หิ นิสฺสยสมนนฺตราทิปจฺจเยน วินา อารมฺมเณน จิตฺตมุปฺปชฺชตีติ ตสฺส ตํลกฺขณตา วุตฺตา, เอเตน นิรารมฺมณวาทิมตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. จินฺเตนฺติ วา เอเตน กรณภูเตน สมฺปยุตฺตธมฺมาติ จิตฺตํ. อถ วา จินฺตนมตฺตํ จิตฺตํ. ยถาปจฺจยํ หิ ปวตฺติมตฺตเมว ยทิทํ สภาวธมฺโม นาม. เอวญฺจ กตฺวา สพฺเพสมฺปิ ปรมตฺถธมฺมานํ ภาวสาธนเมว นิปฺปริยายโต ลพฺภติ, กตฺตุกรณวเสน ปน นิพฺพจนํ ปริยายกถาติ ทฏฺฐพฺพํ. สกสกกิจฺเจสุ หิ ธมฺมานํ อตฺตปฺปธานตาสมาโรปเนน กตฺตุภาโว จ, ตทนุกูลภาเวน สหชาตธมฺมสมูเห กตฺตุภาวสมาโรปเนน ปฏิปาเทตพฺพธมฺมสฺส กรณตฺตญฺจ ปริยายโตว ลพฺภติ, ตถานิทสฺสนํ ปน ธมฺมสภาววินิมุตฺตสฺส กตฺตาทิโน อภาวปริทีปนตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. วิจิตฺตกรณาทิโตปิ จิตฺตสทฺทตฺถํ ปปญฺเจนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺคโห –

생각하기에 '마음(citta)'이라 하니, 대상을 식별한다는 뜻이다. "대상을 식별하는 특징을 가진 것이 마음이다"라고 한 것과 같다. 비록 의지처(nissaya)나 등무간연(samanantara) 등의 조건이 있더라도 대상 없이는 마음이 일어나지 않기에 그것을 특징으로 말한 것이며, 이로써 대상이 없다고 주장하는 자들의 견해를 배척한다. 혹은 이 도구(karaṇa)인 마음으로써 상응하는 법들이 생각하기에 마음이라 한다. 혹은 생각하는 작용 자체가 마음이다. 조건에 따라 일어나는 것 자체가 바로 자성법(sabhāvadhammo)이기 때문이다. 이렇게 하면 모든 승의제 법들에 대해 상태로서의 성립(bhāvasādhana)만이 직접적인 의미(nippariyāya)로 얻어지며, 행위자(kattu)나 도구(karaṇa)로서의 어원 해석은 방편적인 설명(pariyāyakathā)으로 보아야 한다. 각각의 고유한 작용에 대해 법들을 주된 것으로 설정함으로써 행위자의 상태가 성립하고, 그것에 부합하는 방식으로 함께 일어나는 법들의 무리에 행위자의 상태를 설정함으로써 설명되어야 할 법의 도구성이 방편적으로 얻어지는 것이기 때문이다. 그렇게 나타내는 것은 법의 자성을 벗어난 행위자 등이 존재하지 않음을 밝히기 위함임을 알아야 한다. 또한 다양하게 만드는 것(vicittakaraṇa) 등의 의미로 '치타(citta)'라는 단어의 뜻을 상세히 설명하기도 한다. 여기에 그 요약이 있다.

‘‘วิจิตฺตกรณา จิตฺตํ, อตฺตโน จิตฺตตาย วา;

จิตํ กมฺมกิเลเสหิ, จิตํ ตายติ วา ตถา;

จิโนติ อตฺตสนฺตานํ, วิจิตฺตารมฺมณนฺติ จา’’ติ.

"다양하게 만들기에 마음이며, 스스로의 쌓임(cittatā) 때문이기도 하다. 업과 번뇌에 의해 쌓여 있고(cita), 또한 그와 같이 보호하며(tāyati), 자신의 상속을 쌓으며(cinoti), 다양한 대상을 가지기에 마음이라 한다."

เจตสิ ภวํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ เจตสิกํ. น หิ ตํ จิตฺเตน วินา อารมฺมณคฺคหณสมตฺถํ อสติ จิตฺเต สพฺเพน สพฺพํ อนุปฺปชฺชนโต, จิตฺตํ ปน เกนจิ เจตสิเกน วินาปิ [Pg.75] อารมฺมเณ ปวตฺตตีติ ตํ เจตสิกเมว จิตฺตายตฺตวุตฺติกํ นาม. เตนาห ภควา ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ (ธ. ป. ๑-๒), เอเตน สุขาทีนํ อเจตนตฺตนิจฺจตฺตาทโย วิปฺปฏิปตฺติโยปิ ปฏิกฺขิตฺตา โหนฺติ. เจตสิ นิยุตฺตํ วา เจตสิกํ.

마음에 존재한다거나 그것에 의존하여 활동하기 때문에 '마음부수(cetasika)'라고 한다. 마음 없이는 대상을 포착할 능력이 없으며, 마음이 없으면 전혀 일어날 수 없기 때문이다. 그러나 마음은 어떤 마음부수 없이도 대상에서 활동하므로, 그것은 마음부수만이 '마음에 의존하여 활동하는 것'이라 불린다. 그래서 세존께서는 '법들은 마음이 앞서간다'(법구경 1-2)라고 말씀하셨다. 이것에 의해 즐거움 등이 의식이 없다거나 영원하다는 등의 잘못된 견해들도 물리쳐진다. 혹은 마음에 결합된 것을 마음부수라 한다.

รุปฺปตีติ รูปํ, สีตุณฺหาทิวิโรธิปจฺจเยหิ วิการมาปชฺชติ, อาปาทียตีติ วา อตฺโถ. เตนาห ภควา ‘‘สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปตี’’ตฺยาทิ (สํ. นิ. ๓.๗๙), รุปฺปนญฺเจตฺถ สีตาทิวิโรธิปจฺจยสมวาเย วิสทิสุปฺปตฺติเยว. ยทิ เอวํ อรูปธมฺมานมฺปิ รูปโวหาโร อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ สีตาทิคฺคหณสามตฺถิยโต วิภูตตรสฺเสว รุปฺปนสฺสาธิปฺเปตตฺตา. อิตรถา หิ ‘‘รุปฺปตี’’ติ อวิเสสวจเนเนว ปริยตฺตนฺติ กึ สีตาทิคฺคหเณน, ตํ ปน สีตาทินา ผุฏฺฐสฺส รุปฺปนํ วิภูตตรํ, ตสฺมา ตเทเวตฺถาธิปฺเปตนฺติ ญาปนตฺถํ สีตาทิคฺคหณํ กตํ. ยทิ เอวํ กถํ พฺรหฺมโลเก รูปโวหาโร, น หิ ตตฺถ อุปฆาตกา สีตาทโย อตฺถีติ? กิญฺจาปิ อุปฆาตกา นตฺถิ, อนุคฺคาหกา ปน อตฺถิ, ตสฺมา ตํวเสเนตฺถ รุปฺปนํ สมฺภวตีติ, อถ วา ตํสภาวานติวตฺตนโต ตตฺถ รูปโวหาโรติ อลมติปฺปปญฺเจน.

변형된다고 해서 '물질(rūpa)'이라 하니, 추위와 더위 등의 상반되는 조건들에 의해 변형을 겪거나 도달한다는 뜻이다. 그래서 세존께서는 '추위 때문에도 변형되고, 더위 때문에도 변형된다' 등(상윳타 니까야 3.79)으로 말씀하셨다. 여기서 변형이란 추위 등의 상반되는 조건들이 모였을 때 이전과 다른 모습으로 생겨나는 것일 뿐이다. 만약 그렇다면 무색의 법들(정신)에도 '물질'이라는 명칭이 적용되는가? 그렇지 않다. 추위 등을 감지하는 능력으로부터 아주 분명하게 나타나는 변형만이 의도되었기 때문이다. 그렇지 않고 단지 '변형된다'는 일반적인 말로 충분하다면 왜 추위 등을 언급했겠는가? 추위 등에 닿았을 때의 변형이 가장 분명하므로, 여기서는 바로 그것만이 의도되었음을 알리기 위해 추위 등을 언급한 것이다. 만약 그렇다면 범천의 세계(색계)에서는 어떻게 '물질'이라는 명칭을 쓰는가? 거기에는 해를 끼치는 추위 등이 없지 않은가? 해를 끼치는 것은 없더라도 보조하는 것들은 있다. 그러므로 그것에 의해 거기서도 변형이 가능하다. 또는 그러한 성질에서 벗어나지 않기 때문에 거기서도 '물질'이라는 명칭을 쓴다. 너무 장황한 설명은 이 정도로 충분하다.

ภวาภวํ วินนโต สํสิพฺพนโต วานสงฺขาตาย ตณฺหาย นิกฺขนฺตํ, นิพฺพาติ วา เอเตน ราคคฺคิอาทิโกติ นิพฺพานํ.

생존의 반복을 얽어매고 엮어주는 갈애라고 불리는 그물(vāna)에서 벗어났기에 '열반(nibbāna)'이라 하며, 또는 이것에 의해 탐욕의 불 등이 꺼지기 때문에 열반이라 한다.

๑. จิตฺตปริจฺเฉทวณฺณนา

1. 마음의 구분(Cittaparicchedavaṇṇanā)에 대한 설명

ภูมิเภทจิตฺตวณฺณนา

지계의 구분에 따른 마음의 설명

๓. อิทานิ ยสฺมา วิภาควนฺตานํ ธมฺมานํ สภาววิภาวนํ วิภาเคน วินา น โหติ, ตสฺมา ยถาอุทฺทิฏฺฐานํ อภิธมฺมตฺถานํ อุทฺเทสกฺกเมน วิภาคํ ทสฺเสตุํ จิตฺตํ ตาว ภูมิชาติสมฺปโยคาทิวเสน [Pg.76] วิภชิตฺวา นิทฺทิสิตุมารภนฺโต อาห ‘‘ตตฺถ จิตฺตํ ตาวา’’ตฺยาทิ. ตาว-สทฺโท ปฐมนฺติ เอตสฺสตฺเถ. ยถาอุทฺทิฏฺเฐสุ จตูสุ อภิธมฺมตฺเถสุ ปฐมํ จิตฺตํ นิทฺทิสียตีติ อยญฺเหตฺถตฺโถ. จตฺตาโร วิธา ปการา อสฺสาติ จตุพฺพิธํ. ยสฺมา ปเนเต จตุภุมฺมกา ธมฺมา อนุปุพฺพปณีตา, ตสฺมา หีนุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐตรตมานุกฺกเมน เตสํ นิทฺเทโส กโต. ตตฺถ กาเมตีติ กาโม, กามตณฺหา, สา เอตฺถ อวจรติ อารมฺมณกรณวเสนาติ กามาวจรํ. กามียตีติ วา กาโม, เอกาทสวิโธ กามภโว, ตสฺมึ เยภุยฺเยน อวจรตีติ กามาวจรํ. เยภุยฺเยน จรณสฺส หิ อธิปฺเปตตฺตา รูปารูปภเวสุ ปวตฺตสฺสาปิ อิมสฺส กามาวจรภาโว อุปปนฺโน โหติ. กามภโวเยว วา กาโม เอตฺถ อวจรตีติ กามาวจโร, ตตฺถ ปวตฺตมฺปิ จิตฺตํ นิสฺสิเต นิสฺสยโวหาเรน กามาวจรํ ‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ตฺยาทีสุ วิยาติ อลมติวิสารณิยา กถาย. โหติ เจตฺถ –

3. 이제 구분되는 법들의 자성(sabhāva)을 밝히는 것은 구분 없이는 불가능하므로, 열거된 아비담마의 주제들을 열거된 순서에 따라 그 구분을 보여주기 위해, 우선 마음을 지계(bhūmi), 종류(jāti), 결합(sampayoga) 등에 따라 구분하여 설명하기 시작하며 '거기서 마음은 우선(tattha cittaṃ tāva)' 등을 말씀하셨다. 여기서 '타와(tāva)'라는 단어는 '첫째로'라는 뜻이다. 열거된 네 가지 아비담마의 주제들 중에서 첫째로 마음이 설명된다는 것이 여기서의 의미이다. 네 가지 방식(pakāra)이 있으므로 '네 가지(catubbidhaṃ)'라고 한다. 그런데 이 네 지계의 법들은 점진적으로 수승해지기 때문에, 저열한 것에서 수승한 것으로, 그리고 더욱 수승한 것과 가장 수승한 것의 순서에 따라 그것들을 설명하였다. 그중에서 갈망한다(kāmetīti)고 해서 '욕탐(kāmo)' 즉 욕탐의 갈애(kāmataṇhā)이며, 이것이 여기서 대상에 작용하는 방식으로 노닌다고 해서 '욕계(kāmāvacara)'라고 한다. 또는 욕구되는 것(kāmīyatīti)이 '욕탐' 즉 열한 가지의 욕계의 존재(kāmabhava)이며, 그곳에서 주로 노닌다고 해서 '욕계'라고 한다. 주로 노니는 것이 의도되었으므로 색계나 무색계의 존재에서 일어나는 이 마음도 욕계에 속하는 것이 타당하다. 또는 욕계의 존재 자체가 '욕탐'이며 여기서 노닌다고 해서 욕계라고 하니, 그곳에서 일어나는 마음도 '침상이 소리를 지른다' 등에서처럼 의지처의 명칭을 의지하는 것에 사용하는 방식에 따라 욕계라 한다. 이 점에 관해 다음과 같이 말한다.

‘‘กาโมวจรตีตฺเยตฺถ, กาเมวจรตีติ วา;

ฐานูปจารโต วาปิ, ตํ กามาวจรํ ภเว’’ติ.

'욕탐 속에서 노닌다'거나 '욕탐이 여기서 노닌다'고 하며, 또는 장소에 근거한 비유적 표현(ṭhānūpacāra)에 의해서도 그것은 '욕계(kāmāvacara)'가 된다.

รูปารูปาวจเรสุปิ เอเสว นโย ยถารหํ ทฏฺฐพฺโพ. อุปาทานกฺขนฺธสงฺขาตโลกโต อุตฺตรติ อนาสวภาเวนาติ โลกุตฺตรํ, มคฺคจิตฺตํ. ผลจิตฺตํ ปน ตโต อุตฺติณฺณนฺติ โลกุตฺตรํ. อุภยมฺปิ วา สห นิพฺพาเนน โลกโต อุตฺตรํ อธิกํ ยถาวุตฺตคุณวเสเนวาติ โลกุตฺตรํ.

색계와 무색계의 마음에서도 이와 같은 방식을 적절하게 적용하여 보아야 한다. 취착의 대상인 오온이라 불리는 세간(loka)에서 번뇌가 없는 상태(anāsava)로 벗어난다고 해서 '출세간(lokuttara)'이라 하니, 곧 도(magga)의 마음이다. 한편 과(phala)의 마음은 그것으로부터 나온 것이기에 출세간이라 한다. 또는 두 가지 모두 열반과 함께 세간으로부터 벗어나 수승하므로, 앞서 말한 덕성으로 인해 '출세간'이라 한다.

ภูมิเภทจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지계의 구분에 따른 마음의 설명이 끝났다.

อกุสลจิตฺตวณฺณนา

해로운 마음(Akusalacitta)에 대한 설명

๔. อิเมสุ ปน จตูสุ จิตฺเตสุ กามาวจรจิตฺตสฺส กุสลากุสลวิปากกิริยเภเทน จตุพฺพิธภาเวปิ ปาปาเหตุกวชฺชานํ เอกูนสฏฺฐิยา, เอกนวุติยา วา จิตฺตานํ โสภนนาเมน โวหารกรณตฺถํ ‘‘ปาปาเหตุกมุตฺตานิ [Pg.77] ‘โสภนานี’ติ วุจฺจเร’’ติ เอวํ วกฺขมานนยสฺส อนุรูปโต ปาปาเหตุเกเยว ปฐมํ ทสฺเสนฺโต, เตสุ จ ภเวสุ คหิตปฏิสนฺธิกสฺส สตฺตสฺส อาทิโต วีถิจิตฺตวเสน โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทานเมว สมฺภวโต เตเยว ปฐมํ ทสฺเสตฺวา ตทนนฺตรํ ทฺวิเหตุกภาวสามญฺเญน โทมนสฺสสหคเต, ตทนนฺตรํ เอกเหตุเก จ ทสฺเสตุํ ‘‘โสมนสฺสสหคต’’นฺตฺยาทินา โลภมูลํ ตาว เวทนาทิฏฺฐิสงฺขารเภเทน อฏฺฐธา วิภชิตฺวา ทสฺเสติ.

4. 이 네 가지 마음 중에서 욕계의 마음은 유익함, 해로움, 과보, 작용의 구분에 따라 네 가지 종류가 있지만, 악하고 원인 없는 것들을 제외한 59가지 또는 91가지 마음을 '아름다운 마음'이라는 명칭으로 부르기 위해, '악하고 원인 없는 것을 제외한 것들을 아름다운 것이라 부른다'라고 뒤에 설명될 방식에 부합하도록 악하고 원인 없는 것을 먼저 보여준다. 그중에서도 존재에 재생연결을 취한 중생에게 처음에는 인식과정의 마음으로서 탐욕이 함께한 마음의 일어남만이 가능하므로 그것들을 먼저 보여주고, 그 다음에 두 가지 원인을 가졌다는 공통점에 의해 근심이 함께한 마음을, 그 다음에 한 가지 원인을 가졌다는 것에 의해 (어리석음의 마음을) 보여주기 위해 '기쁨이 함께하고...' 등으로 탐욕에 뿌리박은 마음을 먼저 느낌(vedanā), 견해(diṭṭhi), 자극(saṅkhāra)의 구분에 따라 여덟 가지로 나누어 보여준다.

ตตฺถ สุนฺทรํ มโน, ตํ วา เอตสฺส อตฺถีติ สุมโน, จิตฺตํ, ตํสมงฺคิปุคฺคโล วา, ตสฺส ภาโว ตสฺมึ อภิธานพุทฺธีนํ ปวตฺติเหตุตายาติ โสมนสฺสํ, มานสิกสุขเวทนาเยตํ อธิวจนํ, เตน สหคตํ เอกุปฺปาทาทิวเสน สํสฏฺฐํ, เตน สห เอกุปฺปาทาทิภาวํ คตนฺติ วา โสมนสฺสสหคตํ. มิจฺฉา ปสฺสตีติ ทิฏฺฐิ. สามญฺญวจนสฺสปิ หิ อตฺถปฺปกรณาทินา วิเสสวิสยตา โหตีติ อิธ มิจฺฉาทสฺสนเมว ‘‘ทิฏฺฐี’’ติ วุจฺจติ. ทิฏฺฐิเยว ทิฏฺฐิคตํ ‘‘สงฺขารคตํ ถามคต’’นฺตฺยาทีสุ วิย คต-สทฺทสฺส ตพฺภาววุตฺติตฺตา. ทฺวาสฏฺฐิยา วา ทิฏฺฐีสุ คตํ อนฺโตคตํ, ทิฏฺฐิยา วา คมนมตฺตํ น เอตฺถ คนฺตพฺโพ อตฺตาทิโก โกจิ อตฺถีติ ทิฏฺฐิคตํ, ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ ปวตฺโต อตฺตตฺตนิยาทิอภินิเวโส, เตน สมํ เอกุปฺปาทาทีหิ ปกาเรหิ ยุตฺตนฺติ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ. สงฺขโรติ จิตฺตํ ติกฺขภาวสงฺขาตมณฺฑนวิเสเสน สชฺเชติ, สงฺขรียติ วา ตํ เอเตน ยถาวุตฺตนเยน สชฺชียตีติ สงฺขาโร, ตตฺถ ตตฺถ กิจฺเจ สํสีทมานสฺส จิตฺตสฺส อนุพลปฺปทานวเสน อตฺตโน วา ปเรสํ วา ปวตฺตปุพฺพปฺปโยโค, โส ปน อตฺตโน ปุพฺพภาคปฺปวตฺเต จิตฺตสนฺตาเน เจว ปรสนฺตาเน จ ปวตฺตตีติ ตนฺนิพฺพตฺติโต จิตฺตสฺส ติกฺขภาวสงฺขาโต วิเสโสวิธ สงฺขาโร, โส ยสฺส นตฺถิ ตํ อสงฺขารํ[Pg.78], ตเทว อสงฺขาริกํ. สงฺขาเรน สหิตํ สสงฺขาริกํ. ตถา จ วทนฺติ –

거기서 좋은 마음이기에, 혹은 그것이 이 사람에게 있기에 '수마노(sumano)'라고 한다. 마음(citta)이다. 그것을 갖춘 사람이나, 혹은 그것의 상태가 거기서 명칭과 인식이 일어나는 원인이 되기에 '소마낫사(somanassa, 기쁨)'라고 한다. 이는 마음의 즐거운 느낌(mānasikasukhavedanā)에 대한 명칭이다. 그것과 함께 발생한 것, 즉 동시 발생 등의 방식에 의해 결합된 것, 혹은 그것과 함께 동시 발생 등의 상태에 이른 것을 '소마낫사사하가따(somanassasahagata, 기쁨이 함께한)'라고 한다. 그릇되게 본다고 해서 '딧티(diṭṭhi, 견해)'라 한다. 일반적인 단어라도 의미의 문맥 등에 따라 특별한 대상이 되기도 하므로, 여기서는 그릇된 견해(micchādassana)만을 '딧티'라고 부른다. '상카라가따(saṅkhāragata, 형성된 것)', '타마가따(thāmagata, 굳건하게 된 것)' 등에서처럼 가따(gata)라는 단어가 그 상태가 됨을 나타내므로 '딧티가따(diṭṭhigata, 그릇된 견해)'라고 한다. 또는 62가지 견해들 속에 포함되었다는 뜻이다. 혹은 견해로서 가는 것일 뿐, 여기에 도달해야 할 자아 따위의 어떤 실체가 있는 것이 아니기에 '딧티가따'라고 한다. "이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다"라고 일어나는 자아나 자아의 소유 등에 대한 집착이며, 그것과 동시 발생 등의 방식으로 결합되었기에 '딧티가따삼빠윳따(diṭṭhigatasampayutta, 그릇된 견해와 결합된)'라고 한다. 마음을 예리하게 만드는 장식의 특별함으로 형성(saṅkharoti)하거나, 혹은 앞에서 말한 방식에 따라 이것에 의해 그것이 형성되기에 '상카라(saṅkhāra, 자극/유발)'라 한다. 여기저기 일에서 위축되는 마음에 조력하는 힘을 주는 방식으로써 자신이나 타인이 행하는 이전의 노력(pubbappayoga)을 말한다. 그것은 자신의 이전 심상속(citta-santāna)이나 타인의 심상속에서 일어나므로, 그로부터 생겨난 마음의 예리함이라는 특별함을 여기서 '상카라'라고 한다. 그것이 없는 것을 '아상카라(asaṅkhāra)', 그것 자체를 '아상카리카(asaṅkhārika, 자극 없는)'라 한다. 상카라와 함께하는 것을 '사상카리카(sasaṅkhārika, 자극 있는)'라 한다. 다음과 같이 말한다.

‘‘ปุพฺพปฺปโยคสมฺภูโต, วิเสโส จิตฺตสมฺภวี;

สงฺขาโร ตํวเสเนตฺถ, โหตฺยาสงฺขาริกาทิตา’’ติ.

"이전의 노력에서 생겨난, 마음에 발생하는 특별한 상태가 상카라(자극)이다. 그 힘에 의해 여기서 무행(asaṅkhārika) 등이 있게 된다."

อถ วา ‘‘สสงฺขาริกํ อสงฺขาริก’’นฺติ เจตํ เกวลํ สงฺขารสฺส ภาวาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ตสฺส สหปฺปวตฺติสพฺภาวาภาวโตติ ภินฺนสนฺตานปฺปวตฺติโนปิ สงฺขารสฺส อิทมตฺถิตาย ตํวเสน นิพฺพตฺตํ จิตฺตํ สงฺขาโร อสฺส อตฺถีติ สสงฺขาริกํ ‘‘สโลมโก สปกฺขโก’’ตฺยาทีสุ วิย สห-สทฺทสฺส วิชฺชมานตฺถปริทีปนโต. ตพฺพิปรีตํ ปน ตทภาวโต วุตฺตนเยน อสงฺขาริกํ. ทิฏฺฐิคเตน วิปฺปยุตฺตํ วิสํสฏฺฐนฺติ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ. อุปปตฺติโต ยุตฺติโต อิกฺขติ อนุภวติ เวทยมานาปิ มชฺฌตฺตาการสณฺฐิติยาติ อุเปกฺขา. สุขทุกฺขานํ วา อุเปตา ยุตฺตา อวิรุทฺธา อิกฺขา อนุภวนนฺติ อุเปกฺขา. สุขทุกฺขาวิโรธิตาย เหสา เตสํ อนนฺตรมฺปิ ปวตฺตติ. อุเปกฺขาสหคตนฺติ อิทํ วุตฺตนยเมว.

또는 '사상카리카'와 '아상카리카'라는 것은 오직 상카라의 존재 유무를 염두에 두고 한 말이지, 그것이 함께 일어나는지 여부에 따른 것이 아니다. 따라서 다른 상속(타인)에서 일어나는 상카라이더라도 그것을 원인으로 하여 일어난 마음에는 상카라가 있으므로, '털이 있는(salomako)', '날개가 있는(sapakkhako)' 등에서 '사(saha-)'라는 단어가 존재함을 나타내는 것처럼 '사상카리카'라고 한다. 그 반대는 그것이 없기 때문에 앞서 말한 방식대로 '아상카리카'라고 한다. 그릇된 견해와 떨어진 것, 섞이지 않은 것을 '딧티가따윕빠윳따(diṭṭhigatavippayutta, 그릇된 견해와 결합되지 않은)'라고 한다. 발생(upapatti)과 이치(yutti)에 따라 관찰하고 경험하되, 느끼면서도 중립적인 상태로 머무는 것을 '우뻭카(upekkhā, 평온)'라 한다. 혹은 즐거움과 괴로움에 접근하여 적절하게 충돌 없이 보고 경험하는 것을 우뻭카라고 한다. 즐거움과 괴로움에 대립하지 않기에, 이것은 즐거움과 괴로움의 바로 뒤에도 일어난다. '우뻭카사하가따(평온이 함께한)'는 앞서 설명한 방식과 같다.

กสฺมา ปเนตฺถ อญฺเญสุปิ ผสฺสาทีสุ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ โสมนสฺสสหคตาทิภาโวว วุตฺโตติ? โสมนสฺสาทีนเมว อสาธารณภาวโต. ผสฺสาทโย หิ เกจิ สพฺพจิตฺตสาธารณา, เกจิ กุสลาทิสาธารณา, โมหาทโย จ สพฺพากุสลสาธารณาติ น เตหิ สกฺกา จิตฺตํ วิเสเสตุํ, โสมนสฺสาทโย ปน กตฺถจิ จิตฺเต โหนฺติ, กตฺถจิ น โหนฺตีติ ปากโฏว ตํวเสน จิตฺตสฺส วิเสโส. กสฺมา ปเนเต กตฺถจิ โหนฺติ, กตฺถจิ น โหนฺตีติ? การณสฺส สนฺนิหิตาสนฺนิหิตภาวโต. กึ ปน เนสํ การณนฺติ? วุจฺจเตสภาวโต, ปริกปฺปโต วา หิ อิฏฺฐารมฺมณํ, โสมนสฺสปฏิสนฺธิกตา, อคมฺภีรสภาวตา จ อิธ โสมนสฺสสฺส [Pg.79] การณํ, อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมณํ, อุเปกฺขาปฏิสนฺธิกตา, คมฺภีรสภาวตา จ อุเปกฺขาย, ทิฏฺฐิวิปนฺนปุคฺคลเสวนา, สสฺสตุจฺเฉทาสยตา จ ทิฏฺฐิยา, พลวอุตุโภชนาทโย ปน ปจฺจยา อสงฺขาริกภาวสฺสาติ. ตสฺมา อตฺตโน อนุรูปการณวเสน เนสํ อุปฺปชฺชนโต กตฺถจิ จิตฺเตเยว สมฺภโวติ สกฺกา เอเตหิ จิตฺตสฺส วิเสโส ปญฺญาเปตุนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา เนสํ สติปิ โมหเหตุกภาเว โลภสหคตภาโวว นิคมเน วุตฺโต.

그런데 왜 촉(phassa) 등 다른 결합된 법들이 존재함에도 불구하고 '기쁨이 함께함' 등의 상태만이 언급되었는가? 기쁨 등만이 비공통적(asādhāraṇa, 차별적)이기 때문이다. 촉 등은 어떤 것들은 모든 마음에 공통되고, 어떤 것들은 유익한 마음 등에 공통되며, 치(moha, 어리석음) 등은 모든 해로운 마음에 공통되므로 그것들로는 마음을 차별할 수 없다. 그러나 기쁨 등은 어떤 마음에는 있고 어떤 마음에는 없으므로 그것에 따른 마음의 차별이 뚜렷하다. 그렇다면 왜 이것들은 어떤 데는 있고 어떤 데는 없는가? 원인이 갖춰졌는가 아닌가에 달려 있다. 그렇다면 그 원인은 무엇인가? 본성적으로나 혹은 상상에 의해서 즐거운 대상, 기쁨과 함께 태어남(somanassapaṭisandhikatā), 그리고 깊지 않은 본성이 여기서 기쁨의 원인이다. 즐겁지도 괴롭지도 않은 중립적인 대상, 평온과 함께 태어남, 깊은 본성이 평온의 원인이다. 그릇된 견해를 가진 사람과 어울림, 상견(sassata)이나 단견(uccheda)의 성향이 견해의 원인이다. 강한 계절과 음식 등의 조건은 무행(asaṅkhārika)의 원인이다. 그러므로 각각의 알맞은 원인에 따라 그것들이 발생하므로 특정 마음에서만 생겨나며, 이것들로 마음의 차별을 나타낼 수 있다. 이처럼 그것들이 비록 어리석음(moha)을 원인으로 하더라도 결론에서는 '탐욕과 함께함(lobhasahagata)'으로 언급되었다.

อิเมสํ ปน อฏฺฐนฺนมฺปิ อยมุปฺปตฺติกฺกโม เวทิตพฺโพ. ยทา หิ ‘‘นตฺถิ กาเมสุ อาทีนโว’’ตฺยาทินา นเยน มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา หฏฺฐตุฏฺโฐ กาเม วา ปริภุญฺชติ, ทิฏฺฐมงฺคลาทีนิ วา สารโต ปจฺเจติ สภาวติกฺเขเนว อนุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทา ปฐมํ อกุสลจิตฺตมุปฺปชฺชติ. ยทา ปน มนฺเทน สมุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทา ทุติยํ. ยทา ปน มิจฺฉาทิฏฺฐึ อปุรกฺขตฺวา เกวลํ หฏฺฐตุฏฺโฐ เมถุนํ วา เสวติ, ปรสมฺปตฺตึ วา อภิชฺฌายติ, ปรภณฺฑํ วา หรติ สภาวติกฺเขเนว อนุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทา ตติยํ. ยทา ปน มนฺเทน สมุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทา จตุตฺถํ. ยทา ปน กามานํ วา อสมฺปตฺตึ อาคมฺม, อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาเวน จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ, ตทา เสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ. อฏฺฐปีติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, เตน วกฺขมานนเยน อกุสลกมฺมปเถสุ เนสํ ลพฺภมานกมฺมปถานุรูปโต ปวตฺติเภทํ กาลเทสสนฺตานารมฺมณาทิเภเทน อเนกวิธตมฺปิ สงฺคณฺหาติ.

이 여덟 가지 마음의 발생 순서는 다음과 같이 이해해야 한다. "감각적 욕망에는 재난이 없다"라는 등의 방식으로 그릇된 견해를 앞세워 즐겁고 기쁘게 감각적 욕망을 향유하거나, 혹은 길상한 형상 등을 실체로 믿을 때, 본성적으로 예리하고 자극되지 않은 마음으로 행하면 첫 번째 해로운 마음이 일어난다. 그러나 둔하고 자극된 마음으로 행하면 두 번째 마음이 일어난다. 그릇된 견해를 앞세우지 않고 단지 즐겁고 기쁘게 성관계를 맺거나, 타인의 성취를 탐내거나, 타인의 물건을 가져갈 때, 본성적으로 예리하고 자극되지 않은 마음으로 행하면 세 번째 마음이 일어난다. 그러나 둔하고 자극된 마음으로 행하면 네 번째 마음이 일어난다. 감각적 욕망을 얻지 못했거나 혹은 다른 기쁨의 원인이 없어서 네 가지 경우 모두 기쁨이 없을 때는 나머지 네 가지 평온이 함께한 마음들이 일어난다. '여덟 가지도(aṭṭhapīti)'에서 '도(pi)'라는 단어는 합치는 의미이다. 그것은 앞으로 설명할 방식에 따라 해로운 업의 길(akusalakammapatha)에서 얻어지는 업의 길에 부합하게 일어나는 차이를 시간, 장소, 상속, 대상 등의 차이에 따라 여러 가지 방식으로 포함한다.

๕. ทุฏฺฐุ มโน, ตํ วา เอตสฺสาติ ทุมฺมโน, ตสฺส ภาโว โทมนสฺสํ, มานสิกทุกฺขเวทนาเยตํ อธิวจนํ, เตน [Pg.80] สหคตนฺติ โทมนสฺสสหคตํ. อารมฺมเณ ปฏิหญฺญตีติ ปฏิโฆ, โทโส. จณฺฑิกฺกสภาวตาย เหส อารมฺมณํ ปฏิหนนฺโต วิย ปวตฺตติ. โทมนสฺสสหคตสฺส เวทนาวเสน อเภเทปิ อสาธารณธมฺมวเสน จิตฺตสฺส อุปลกฺขณตฺถํ โทมนสฺสคฺคหณํ, ปฏิฆสมฺปยุตฺตภาโว ปน อุภินฺนํ เอกนฺตสหจาริตา ทสฺสนตฺถํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. โทมนสฺสญฺเจตฺถ อนิฏฺฐารมฺมณานุภวนลกฺขโณ เวทนากฺขนฺธปริยาปนฺโน เอโก ธมฺโม, ปฏิโฆ จณฺฑิกฺกสภาโว สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน เอโก ธมฺโมติ อยเมเตสํ วิเสโส. เอตฺถ จ ยํ กิญฺจิ อนิฏฺฐารมฺมณํ, นววิธอาฆาตวตฺถูนิ จ โทมนสฺสสฺส การณํ, ปฏิฆสฺส การณญฺจาติ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวินฺนํ ปน เนสํ จิตฺตานํ ปาณาติปาตาทีสุ ติกฺขมนฺทปฺปวตฺติกาเล อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. เอตฺถาปิ นิคมเน ปิ-สทฺทสฺส อตฺโถ วุตฺตนยานุสาเรน ทฏฺฐพฺโพ.

5. 마음이 나쁜 것, 혹은 이것의 마음이 나쁘기 때문에 ‘나쁜 마음(dummano)’이라 하며, 그 상태가 ‘도심(domanassa, 근심)’이다. 이것은 정신적인 고통의 느낌(mānasikadukkhavedanā)에 대한 명칭이며, 그것과 함께 하기에 ‘도심과 함께한 것(domanassasahagata)’이다. 대상에 부딪히기 때문에 ‘진노(paṭigha)’ 즉, ‘성냄(dosa)’이다. 거친 성질로 인해 대상을 타격하듯이 일어난다. 도심과 함께한 것에서 느낌의 관점에서는 차이가 없으나, 불공통된 법의 관점에서 마음을 특징짓기 위해 ‘도심’이라는 표현을 썼고, ‘진노와 결합된 상태’는 이 둘의 결정적인 동반 관계를 보이기 위해 설해진 것으로 보아야 한다. 여기서 도심은 원치 않는 대상을 경험하는 특징을 가진 수온(vedanākkhandha)에 포함된 하나의 법이고, 진노는 거친 성질을 가진 행온(saṅkhārakkhandha)에 포함된 하나의 법이라는 점이 이들의 차이점이다. 그리고 여기에서 원치 않는 모든 대상과 아홉 가지 원한 맺힌 일(āghātavatthu)이 도심과 진노의 원인임을 보아야 한다. 이 두 마음은 살생 등을 할 때 (의도가) 강하거나 약하게 일어나는 시기에 발생한다고 이해해야 한다. 여기서도 결론의 ‘~도(pi)’라는 단어의 의미는 앞에서 설명한 방식에 따라 이해해야 한다.

๖. สภาวํ วิจินนฺโต ตาย กิจฺฉติ กิลมตีติ วิจิกิจฺฉา. อถ วา จิกิจฺฉิตุํ ทุกฺกรตาย วิคตา จิกิจฺฉา ญาณปฺปฏิกาโร อิมิสฺสาติ วิจิกิจฺฉา, ตาย สมฺปยุตฺตํ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตํ. อุทฺธตสฺส ภาโว อุทฺธจฺจํ. อุทฺธจฺจสฺส สพฺพากุสลสาธารณภาเวปิ อิธ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ปธานํ หุตฺวา ปวตฺตตีติ อิทเมว เตน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา ธมฺมุทฺเทสปาฬิยํ เสสากุสเลสุ อุทฺธจฺจํ เยวาปนกวเสน วุตฺตํ, อิธ ปน ‘‘อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชตี’’ติ สรูเปเนว เทสิตํ. โหนฺติ เจตฺถ –

6. 자성(sabhāva)을 조사하면서 그것 때문에 피로해지고 지치기 때문에 ‘회의적 의심(vicikicchā)’이라 한다. 또는 치료하기 어렵기 때문에 치료법(cikicchā), 즉 지혜의 처방이 사라졌기에 ‘회의적 의심’이라 하며, 그것과 결합된 것이 ‘회의적 의심과 결합된 것’이다. 들뜬 상태가 ‘들뜸(uddhacca)’이다. 들뜸이 모든 불선심에 공통된 것이라 할지라도, 여기서는 결합된 법들 중에서 주된 것이 되어 일어나기 때문에 이것만으로 차별화하여 설해졌다. 그렇기 때문에 “법구분서(dhammuddesapāḷi)”에서는 나머지 불선심들에서 들뜸을 ‘예와파나카(yevāpanaka, 기타)’의 방식으로 설했지만, 여기서는 ‘들뜸이 일어난다’고 그 자체의 이름으로 설했다. 이에 대하여 다음과 같은 게송이 있다.

‘‘สพฺพากุสลยุตฺตมฺปิ, อุทฺธจฺจํ อนฺตมานเส;

พลวํ อิติ ตํเยว, วุตฺตมุทฺธจฺจโยคโต.

“비록 들뜸이 모든 불선심에 결합되어 마음속에 있을지라도, 그것이 강한 경우에는 들뜸과의 결합으로 인해 오직 그것(들뜸)만을 설했다.”

‘‘เตเนว หิ มุนินฺเทน, เยวาปนกนามโต;

วตฺวา เสเสสุ เอตฺเถว, ตํ สรูเปน เทสิต’’นฺติ.

“그렇기에 성자(부처님)께서는 나머지 (불선심들)에서는 예와파나카(yevāpanaka)라는 이름으로 말씀하셨고, 바로 여기(치심)에서는 그것을 그 자체의 이름으로 설하셨다.”

อิมานิ [Pg.81] ปน ทฺเว จิตฺตานิ มูลนฺตรวิรหโต อติสมฺมูฬฺหตาย, สํสปฺปนวิกฺขิปนวเสน ปวตฺตวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสมาโยเคน จญฺจลตาย จ สพฺพตฺถาปิ รชฺชนทุสฺสนรหิตานิ อุเปกฺขาสหคตาเนว ปวตฺตนฺติ, ตโตเยว จ สภาวติกฺขตาย อุสฺสาเหตพฺพตาย อภาวโต สงฺขารเภโทปิ เนสํ นตฺถิ. โหนฺติ เจตฺถ –

이 두 마음은 다른 뿌리(탐·진)가 없기 때문에 매우 미혹하고, 흔들리고 흩어지는 방식으로 일어나는 회의적 의심 및 들뜸과의 결합으로 인해 불안정하므로, 모든 경우에 매료되거나 화내는 일이 없이 오직 평온과 함께한 것(upekkhāsahagata)으로만 일어난다. 바로 그렇기 때문에 자성이 강렬하여 독려해야 할 상태가 아니므로, 유행·무행의 구분(saṅkhārabheda)도 이들에게는 없다. 이에 대하여 다음과 같은 게송이 있다.

‘‘มูฬฺหตฺตา เจว สํสปฺป-วิกฺเขปา เจกเหตุกํ;

โสเปกฺขํ สพฺพทา โน จ, ภินฺนํ สงฺขารเภทโต.

“미혹함 때문이며 또한 흔들림과 흩어짐 때문에 오직 하나의 뿌리(모하)만을 가지며, 언제나 평온과 함께하고 유행·무행의 구분에 따라 나뉘지 않는다.”

‘‘น หิ ตสฺส สภาเวน, ติกฺขตุสฺสาหนียตา;

อตฺถิ สํสปฺปมานสฺส, วิกฺขิปนฺตสฺส สพฺพทา’’ติ.

“항상 흔들리고 흩어지는 마음에는 그 자성상 강렬하게 독려될 만한 상태가 존재하지 않기 때문이다.”

โมเหน มุยฺหนฺติ อติสเยน มุยฺหนฺติ มูลนฺตรวิรหโตติ โมมูหานิ.

미혹(moha)으로 인해 헤매고, 다른 뿌리가 없어서 매우 헤매기 때문에 ‘어리석은 것들(momūhāni)’이라 한다.

๗. อิจฺเจวนฺตฺยาทิ ยถาวุตฺตานํ ทฺวาทสากุสลจิตฺตานํ นิคมนํ. ตตฺถ อิติ-สทฺโท วจนวจนียสมุทายนิทสฺสนตฺโถ. เอวํ-สทฺโท วจนวจนียปฏิปาฏิสนฺทสฺสนตฺโถ. นิปาตสมุทาโย วา เอส วจนวจนียนิคมนารมฺเภ. อิจฺเจวํ ยถาวุตฺตนเยน สพฺพถาปิ โสมนสฺสุเปกฺขาทิฏฺฐิสมฺปโยคาทินา ปฏิฆสมฺปโยคาทินา วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจโยเคนาติ สพฺเพนาปิ สมฺปโยคาทิอากาเรน ทฺวาทส อกุสลจิตฺตานิ สมตฺตานิ ปรินิฏฺฐิตานิ, สงฺคเหตฺวา วา อตฺตานิ คหิตานิ, วุตฺตานีตฺยตฺโถ. ตตฺถ กุสลปฏิปกฺขานิ อกุสลานิ มิตฺตปฺปฏิปกฺโข อมิตฺโต วิย, ปฏิปกฺขภาโว จ กุสลากุสลานํ ยถากฺกมํ ปหายกปหาตพฺพภาเวน เวทิตพฺโพ.

7. 이상은 앞에서 말한 12가지 불선심의 결론이다. 여기서 ‘이와 같이(iti)’라는 단어는 말한 내용과 말해질 내용의 무리를 가리키는 의미이다. ‘이러한 방식으로(evaṃ)’라는 단어는 말한 내용과 말해질 내용의 순서를 나타내는 의미이다. 혹은 이 불변어의 조합은 말한 내용과 말해질 내용의 결론을 시작할 때 쓰인다. 이와 같이 앞에서 말한 방식대로 모든 면에서 기쁨과 평온, 사견의 결합 등과 진노의 결합 등, 그리고 회의적 의심과 들뜸의 결합에 따라 모든 결합 등의 양상으로 12가지 불선심이 완료되고 성취되었으며, 요약되거나 포함되어 설해졌다는 뜻이다. 여기서 유익한 것(kusal)의 반대인 불선(akusala)은 친구의 반대인 적(amitta)과 같으며, 유익한 법과 불선한 법의 반대되는 상태는 각각 버리는 것(pahāyaka)과 버려지는 것(pahātabba)의 관계로 이해해야 한다.

๘. อฏฺฐธาตฺยาทิ สงฺคหคาถา. โลโภ จ โส สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธเนน มูลสทิสตฺตา มูลญฺจ, กํ เอเตสนฺติ โลภมูลานิ จิตฺตานิ เวทนาทิเภทโต อฏฺฐธา สิยุํ[Pg.82]. ตถา โทสมูลานิ สงฺขารเภทโต ทฺวิธา. โมหมูลานิ สุทฺโธ โมโหเยว มูลเมเตสนฺติ โมหมูลสงฺขาตานิ สมฺปโยคเภทโต ทฺเว จาติ อกุสลา ทฺวาทส สิยุนฺตฺยตฺโถ.

8. ‘여덟 가지(aṭṭhadhā)’ 등의 요약 게송이다. 탐욕은 견고하게 머무는 상태를 성취하므로 뿌리와 같아서 뿌리(mūla)이기도 하니, 이것을 뿌리로 하는 ‘탐욕 뿌리의 마음(lobhamūlāni cittāni)’은 느낌 등의 차이에 따라 여덟 가지가 된다. 이와 같이 성냄 뿌리의 마음은 유행·무행의 차이에 따라 두 가지이다. 어리석음 뿌리의 마음은 순수한 어리석음만이 그 뿌리이므로 ‘어리석음 뿌리라 불리는 것’으로 결합의 차이에 따라 두 가지이니, 불선심은 12가지가 된다는 뜻이다.

อกุสลจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

불선심에 대한 설명이 끝났다.

อเหตุกจิตฺตวณฺณนา

무인심(無因心)에 대한 설명

๙. เอวํ มูลเภทโต ติวิธมฺปิ อกุสลํ สมฺปโยคาทิเภทโต ทฺวาทสธา วิภชิตฺวา อิทานิ อเหตุกจิตฺตานิ นิทฺทิสนฺโต เตสํ อกุสลวิปากาทิวเสน ติวิธภาเวปิ อกุสลานนฺตรํ อกุสลวิปาเกเยว จกฺขาทินิสฺสยสมฺปฏิจฺฉนาทิกิจฺจเภเทน สตฺตธา วิภชิตุํ ‘‘อุเปกฺขาสหคตํ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺตฺยาทิมาห. ตตฺถ จกฺขติ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ หุตฺวา สมวิสมํ อาจิกฺขนฺตํ วิย โหตีติ จกฺขุ. อถ วา จกฺขติ รูปํ อสฺสาเทนฺตํ วิย โหตีติ จกฺขุ. จกฺขตีติ หิ อยํ สทฺโท ‘‘มธุํ จกฺขติ, พฺยญฺชนํ จกฺขตี’’ตฺยาทีสุ วิย อสฺสาทนตฺโถ โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘จกฺขุํ โข ปน, มาคณฺฑิย, รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิต’’นฺตฺยาทิ. ยทิ เอวํ ‘‘โสตํ โข, มาคณฺฑิย, สทฺทารามํ สทฺทรตํ สทฺทสมฺมุทิต’’นฺตฺยาทิวจนโต (ม. นิ. ๒.๒๐๙) โสตาทีนมฺปิ สทฺทาทิอสฺสาทนํ อตฺถีติ เตสมฺปิ จกฺขุสทฺทาภิเธยฺยตา อาปชฺเชยฺยาติ? นาปชฺชติ นิรุฬฺหตฺตา, นิรุฬฺโห เหส จกฺขุ-สทฺโท ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมชภูตปฺปสาทลกฺขเณ จกฺขุปฺปสาเทเยว มยูราทิสทฺทา วิย สกุณวิเสสาทีสุ, จกฺขุนา สหวุตฺติยา ปน ภมุกฏฺฐิปริจฺฉินฺโน มํสปิณฺโฑปิ ‘‘จกฺขู’’ติ วุจฺจติ. อฏฺฐกถายํ ปน อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ จกฺขติ-สทฺทสฺส วิภาวนตฺถตาปิ สมฺภวตีติ ‘‘จกฺขติ รูปํ วิภาเวตีติ จกฺขู’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๕๑๐) วุตฺตํ. จกฺขุสฺมึ [Pg.83] วิญฺญาณํ ตนฺนิสฺสิตตฺถาติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ตถา เหตํ ‘‘จกฺขุสนฺนิสฺสิตรูปวิชานนลกฺขณ’’นฺติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๓๑; วิสุทฺธิ. ๒.๔๕๔) วุตฺตํ.

9. 이와 같이 뿌리의 구분에 따라 세 종류의 불선심을 결합 등의 차이에 따라 12가지로 분류하고 나서, 이제 무인심(ahetukacitta)을 지시하며 그것들이 불선과보 등의 관점에서 세 종류일지라도, 불선심 다음으로 불선과보심을 눈 등의 의지처와 영접 등의 기능적 차이에 따라 일곱 가지로 분류하기 위해 ‘평온이 함께한 안식(upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇaṃ)’ 등을 말씀하셨다. 거기서 ‘본다(cakkhati)’는 것은 식(viññāṇa)이 의거하게 되어 고르고 고르지 않음을 알려주는 것과 같으므로 ‘눈(cakkhu)’이라 한다. 또는 대상을 즐기는 것과 같으므로 ‘눈’이라 한다. 왜냐하면 이 ‘cakkhati’라는 단어는 “꿀을 맛본다(cakkhati), 음식을 맛본다” 등에서처럼 맛본다(즐긴다)는 의미가 있기 때문이다. 그래서 세존께서 말씀하시기를 “마간디야여, 눈은 형색을 즐거움의 처소로 삼고, 형색을 즐기고, 형색에 기뻐한다”라고 하셨다. 만약 그렇다면 “마간디야여, 귀는 소리를 즐거움의 처소로 삼고...” 등의 말씀(M.ii.209)에 따라 귀 등도 소리 등을 맛보는 것이 있으니 그것들도 ‘눈(cakkhu)’이라는 명칭을 가져야 하지 않는가? 그렇지 않다. 관용적으로 굳어졌기 때문이다. 이 ‘눈’이라는 단어는, 보고자 하는 욕구를 원인으로 하여 업에서 생긴 물질의 투명한 성질(cakkhuppasāda)에만 관용적으로 쓰인다. 마치 공작(mayūra)이라는 이름이 특정한 새에게만 쓰이는 것과 같다. 눈과 함께 작용하기 때문에 눈썹 뼈로 둘러싸인 살덩어리도 ‘눈’이라 불린다. 주석서에서는 어근들이 여러 의미를 가지므로 ‘cakkhati’라는 단어가 명확히 드러냄(vibhāvana)의 의미도 가질 수 있다고 하여, “형색을 명확히 드러내므로 눈(cakkhu)이라 한다”(Visuddhi. 510)고 하였다. 눈에 있는 식, 즉 그것을 의지처로 하는 것이기에 ‘안식(cakkhuviññāṇa)’이다. 그래서 이것을 “눈을 의지처로 하여 형색을 아는 특징을 가진 것”(DhsA. 431; Visuddhi. 454)이라고 하였다.

เอวํ โสตวิญฺญาณาทีสุปิ ยถารหํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา อุเปกฺขาสหคตภาวํ อติทิสติ. วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ หุตฺวา สุณาตีติ โสตํ. ฆายติ คนฺโธปาทานํ กโรตีติ ฆานํ. ชีวิตนิมิตฺตํ รโส ชีวิตํ, ตํ อวฺหายติ ตสฺมึ นินฺนตายาติ ชิวฺหา นิรุตฺตินเยน. กุจฺฉิตานํ ปาปธมฺมานํ อาโย ปวตฺติฏฺฐานนฺติ กาโย. กายินฺทฺริยญฺหิ โผฏฺฐพฺพคฺคหณสภาวตฺตา ตทสฺสาทวสปฺปวตฺตานํ, ตมฺมูลกานญฺจ ปาปธมฺมานํ วิเสสการณนฺติ เตสํ ปวตฺติฏฺฐานํ วิย คยฺหติ. สสมฺภารกาโย วา กุจฺฉิตานํ เกสาทีนํ อาโยติ กาโย. ตํสหจริตตฺตา ปน ปสาทกาโยปิ ตถา วุจฺจติ. ทุ กุจฺฉิตํ หุตฺวา ขนติ กายิกสุขํ, ทุกฺขมนฺติ วา ทุกฺขํ. ทุกฺกรโมกาสทานํ เอตสฺสาติ ทุกฺข’’นฺติปิ อปเร. ปญฺจวิญฺญาณคฺคหิตํ รูปาทิอารมฺมณํ สมฺปฏิจฺฉติ ตทาการปฺปวตฺติยาติ สมฺปฏิจฺฉนํ. สมฺมา ตีเรติ ยถาสมฺปฏิจฺฉิตํ รูปาทิอารมฺมณํ วีมํสตีติ สนฺตีรณํ. อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ กุสลากุสลานํ ปากาติ วิปากา, วิปกฺกภาวมาปนฺนานํ อรูปธมฺมานเมตํ อธิวจนํ. เอวญฺจ กตฺวา กุสลากุสลกมฺมสมุฏฺฐานานมฺปิ กฏตฺตารูปานํ นตฺถิ วิปากโวหาโร. อกุสลสฺส วิปากจิตฺตานิ อกุสลวิปากจิตฺตานิ.

이와 같이 이식(耳識) 등에 대해서도 적절하게 보아야 한다. ‘이와 같이’라는 말로 평온과 결합된 상태(upekkhāsahagatabhāva)임을 전이한다. 알음알이를 근거로 하여 듣는다고 해서 ‘이(耳, 귀)’라 한다. 냄새를 맡고 향기를 취한다고 해서 ‘비(鼻, 코)’라 한다. 생명의 원인이 되는 맛이 생명이며, 그것에 기울어짐으로써 그것을 부른다고 하여 어원학적 방법에 따라 ‘설(舌, 혀)’이라 한다. 혐오스러운 악한 법들의 발생지라고 해서 ‘신(身, 몸)’이라 한다. 몸의 감관(身根)은 감촉을 잡는 성질이 있기 때문에, 그것을 즐기는 것에 따라 일어나는 것들과 그것을 뿌리로 하는 악한 법들의 특별한 원인이 되므로, 그것들의 발생지와 같다고 취급된다. 또는 머리카락 등 혐오스러운 것들의 모임(āyo)이라고 해서 ‘신(身)’이라 한다. 그러나 그것과 함께 일어나기 때문에 정색신(淨色身, pasāda-kāya)도 그렇게 불린다. 나쁘게(du) 혐오스럽게 되어 신체적 즐거움을 파내버리기(khanati) 때문에, 혹은 괴롭기 때문에 ‘고(苦, dukkha)’라고 한다. ‘그것에게 기회를 주기가 어렵다(dukkaram-okāsadānaṃ)’는 뜻에서 ‘고(苦)’라고 부르는 이들도 있다. 오식(五識)에 의해 포착된 형색 등의 대상을 받아들여 그 형상대로 전개되므로 ‘영수(領受, sampaṭicchana)’라 한다. 영수된 형색 등의 대상을 바르게 판단하고 조사하므로 ‘조사(調査, santīraṇa)’라 한다. 서로 반대되는 선·불선업의 익음이므로 ‘과보(果報, vipāka)’라 한다. 이것은 익은 상태에 도달한 무색법(無色法)들에 대한 명칭이다. 이와 같이 선·불선업에서 생겨난 업에서 생긴 물질(kaṭattā-rūpa)들에 대해서는 과보라는 명칭을 쓰지 않는다. 불선의 과보 마음들을 ‘불선과보심’이라 한다.

๑๐. สุขยติ กายจิตฺตํ, สุฏฺฐุ วา ขนติ กายจิตฺตาพาธํ, สุเขน ขมิตพฺพนฺติ วา สุขํ. ‘‘สุกรโมกาสทานํ เอตสฺสาติ สุข’’นฺติ อปเร. กสฺมา ปน ยถา อกุสลวิปากสนฺตีรณํ เอกเมว วุตฺตํ, เอวมวตฺวา กุสลวิปากสนฺตีรณํ ทฺวิธา วุตฺตนฺติ? อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมณวเสน เวทนาเภทสมฺภวโต. ยทิ เอวํ ตตฺถาปิ อนิฏฺฐอนิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมณวเสน เวทนาเภเทน ภวิตพฺพนฺติ? นยิทเมวํ อนิฏฺฐารมฺมเณ [Pg.84] อุปฺปชฺชิตพฺพสฺสปิ โทมนสฺสสฺส ปฏิเฆน วินา อนุปฺปชฺชนโต, ปฏิฆสฺส จ เอกนฺตากุสลสภาวสฺส อพฺยากเตสุ อสมฺภวโต. น หิ ภินฺนชาติโก ธมฺโม ภินฺนชาติเกสุ อุปลพฺภติ, ตสฺมา อตฺตนา สมานโยคกฺขมสฺส อสมฺภวโต อกุสลวิปาเกสุ โทมนสฺสํ น สมฺภวตีติ ตสฺส ตํสหคตตา น วุตฺตา. อถ วา ยถา โกจิ พลวตา โปถิยมาโน ทุพฺพลปุริโส ตสฺส ปฏิปฺปหริตุํ อสกฺโกนฺโต ตสฺมึ อุเปกฺขโกว โหติ, เอวเมว อกุสลวิปากานํ ปริทุพฺพลภาวโต อนิฏฺฐารมฺมเณปิ โทมนสฺสุปฺปาโท นตฺถีติ สนฺตีรณํ อุเปกฺขาสหคตเมว.

10. 몸과 마음을 즐겁게 하거나, 혹은 몸과 마음의 질병을 잘 파내버리기 때문에, 또는 즐거움으로 참아야 하기 때문에 ‘낙(樂, sukha)’이라 한다. ‘그것에게 기회를 주기가 쉽다’는 뜻에서 ‘낙(樂)’이라 부르는 이들도 있다. 그런데 왜 불선과보의 조사는 하나만 말한 것처럼 말하지 않고, 선과보의 조사는 두 가지로 말했는가? 원하는 대상, 원하지 않는 대상, 중간 대상임에 따라 느낌의 차이가 생길 수 있기 때문이다. 만약 그렇다면 거기(불선과보)에서도 원하지 않는 대상과 중간 대상에 따라 느낌의 차이가 있어야 하지 않겠는가? 그렇지 않다. 원하지 않는 대상에서 일어나야 할 도마나사(domanassa, 근심)는 반발(paṭigha, 저항) 없이는 일어나지 않는데, 반발은 전적으로 불선의 자성이므로 무기(abyākata)에서는 존재할 수 없기 때문이다. 서로 다른 부류의 법은 서로 다른 부류의 법에서 발견되지 않는다. 그러므로 자신과 동등하게 수행될 수 없기 때문에 불선과보에서는 도마나사가 존재할 수 없으며, 따라서 그것과 결합된 상태는 언급되지 않았다. 혹은 마치 강력한 사람에게 맞고 있는 약한 사람이 그에게 맞대응할 수 없어서 그에 대해 무관심하게 되는 것과 같다. 이와 같이 불선과보들은 매우 약하기 때문에 원하지 않는 대상에서도 도마나사가 일어나지 않으며, 그래서 조사(santīraṇa)는 오직 평온과 결합된 것뿐이다.

จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ ปน จตฺตาริ อุภยวิปากานิปิ วตฺถารมฺมณฆฏฺฏนาย ทุพฺพลภาวโต อนิฏฺเฐ อิฏฺเฐปิ จ อารมฺมเณ อุเปกฺขาสหคตาเนว. เตสญฺหิ จตุนฺนมฺปิ วตฺถุภูตานิ จกฺขาทีนิ อุปาทารูปาเนว, ตถา อารมฺมณภูตานิปิ รูปาทีนิ, อุปาทารูปเกน จ อุปาทารูปกสฺส สงฺฆฏฺฏนํ อติทุพฺพลํ ปิจุปิณฺฑเกน ปิจุปิณฺฑกสฺส ผุสนํ วิย, ตสฺมา ตานิ สพฺพถาปิ อุเปกฺขาสหคตาเนว. กายวิญฺญาณสฺส ปน โผฏฺฐพฺพสงฺขาตภูตตฺตยเมว อารมฺมณนฺติ ตํ กายปฺปสาเท สงฺฆฏฺฏิตมฺปิ ตํ อติกฺกมิตฺวา ตนฺนิสฺสเยสุ มหาภูเตสุ ปฏิหญฺญติ. ภูตรูเปหิ จ ภูตรูปานํ สงฺฆฏฺฏนํ พลวตรํ อธิกรณิมตฺถเก ปิจุปิณฺฑกํ ฐเปตฺวา กูเฏน ปหฏกาเล กูฏสฺส ปิจุปิณฺฑกํ อติกฺกมิตฺวา อธิกรณิคฺคหณํ วิย, ตสฺมา วตฺถารมฺมณฆฏฺฏนาย พลวภาวโต กายวิญฺญาณํ อนิฏฺเฐ ทุกฺขสหคตํ, อิฏฺเฐ สุขสหคตนฺติ. สมฺปฏิจฺฉนยุคฬฺหํ ปน อตฺตนา อสมานนิสฺสยานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนมนนฺตรํ อุปฺปชฺชตีติ สมานนิสฺสยโต อลทฺธานนฺตรปจฺจยตาย สภาคูปตฺถมฺภรหิโต วิย ปุริโส นาติพลวํ สพฺพถาปิ วิสยรสมนุภวิตุํ น สกฺโกตีติ สพฺพถาปิ อุเปกฺขาสหคตเมว. วุตฺตวิปริยายโต กุสลวิปากสนฺตีรณํ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมเณสุ [Pg.85] สุโขเปกฺขาสหคตนฺติ. ยทิ เอวํ อาวชฺชนทฺวยสฺส อุเปกฺขาสมฺปโยคํ กสฺมา วกฺขติ, นนุ ตมฺปิ สมานนิสฺสยานนฺตรํ ปวตฺตตีติ? สจฺจํ, ตตฺถ ปน ปุริมํ ปุพฺเพ เกนจิ อคฺคหิเตเยว อารมฺมเณ เอกวารเมว ปวตฺตติ, ปจฺฉิมมฺปิ วิสทิสจิตฺตสนฺตานปราวตฺตนวเสน พฺยาปารนฺตรสาเปกฺขนฺติ น สพฺพถาปิ วิสยรสมนุภวิตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา มชฺฌตฺตเวทนาสมฺปยุตฺตเมวาติ. โหนฺติ เจตฺถ –

안식(眼識) 등 네 가지는 두 가지 과보 모두에서 토대와 대상의 부딪힘이 약하기 때문에, 원하지 않는 대상이나 원하는 대상 모두에서 오직 평온과 결합되어 있다. 왜냐하면 그 네 가지의 토대가 되는 안근 등은 파생된 물질(upādā-rūpa)일 뿐이며, 그 대상이 되는 형색 등도 마찬가지이기 때문이다. 파생된 물질과 파생된 물질의 충돌은 마치 솜뭉치와 솜뭉치의 접촉처럼 매우 약하다. 그러므로 그것들은 어떤 경우에도 오직 평온과 결합되어 있다. 그러나 신식(身識)은 지대·화대·풍대의 세 가지 대종(mahābhūta)으로 구성된 감촉을 대상으로 하기에, 그것이 신근에 부딪칠 때 신근을 넘어 그 토대인 대종들에 부딪친다. 대종 물질들과 대종 물질들의 충돌은 마치 모루 위에 솜뭉치를 놓아두고 망치로 때릴 때, 망치가 솜뭉치를 통과하여 모루를 타격하는 것처럼 더욱 강력하다. 그러므로 토대와 대상의 충돌이 강력하기 때문에 신식은 원하지 않는 대상에서는 고통과 결합되고, 원하는 대상에서는 즐거움과 결합된다. 한편 영수(sampaṭicchana)의 쌍은 자신과 토대를 공유하지 않는 안식 등의 다음에 일어나기 때문에, 토대를 공유함으로부터 얻어지는 무간연(無간緣)이 없어서 동료의 부축을 받지 못하는 사람처럼 그리 강력하지 못하여, 어떤 경우에도 대상의 맛을 온전히 경험할 수 없으므로 오직 평온과 결합된 것뿐이다. 위에서 말한 것과 반대로 선과보의 조사는 원하는 대상과 중간 대상에서 각각 즐거움과 평온에 결합되어 있다. 만약 그렇다면 왜 두 가지 전향(āvajjanadvaya)이 평온과 결합되었다고 말하는가? 그것 또한 토대를 공유하는 것의 다음에 일어나지 않는가? 사실이다. 그러나 그 중에서 첫 번째는 이전에 누구에게도 포착되지 않은 대상에서 단 한 번만 일어나며, 두 번째 또한 서로 다른 심상속의 전환에 따라 다른 작용을 필요로 하기 때문에, 어떤 경우에도 대상의 맛을 온전히 경험할 수 없다. 그러므로 중립적인 느낌과 결합된 것이다. 이에 대하여 다음과 같은 게송들이 있다.

‘‘วตฺถาลมฺพสภาวานํ, ภูติกานญฺหิ ฆฏฺฏนํ;

ทุพฺพลํ อิติ จกฺขาทิ-จตุจิตฺตมุเปกฺขกํ.

“토대와 대상의 성질이 대종에서 파생된 것들의 충돌은 약하다. 그러므로 안식 등의 네 가지 마음은 평온과 결합된 것이다.”

‘‘กายนิสฺสยโผฏฺฐพฺพ-ภูตานํ ฆฏฺฏนาย ตุ;

พลวตฺตา น วิญฺญาณํ, กายิก มชฺฌเวทนํ.

“그러나 몸의 토대와 감촉인 대종들의 충돌은 강력하기 때문에, 신식은 중립적인 느낌(평온)이 아니다.”

‘‘สมานนิสฺสโย ยสฺมา, นตฺถานนฺตรปจฺจโย;

ตสฺมา ทุพฺพลมาลมฺเพ, โสเปกฺขํ สมฺปฏิจฺฉน’’นฺติ.

“토대를 공유하지 않고 무간연이 없기 때문에 대상에 대하여 약하다. 그러므로 영수(sampaṭicchana)는 평온과 함께한다.”

กุสลสฺส วิปากานิ, สมฺปยุตฺตเหตุวิรหโต อเหตุกจิตฺตานิ จาติ กุสลวิปากาเหตุกจิตฺตานิ. นิพฺพตฺตกเหตุวเสน นิปฺผนฺนานิปิ เหตานิ สมฺปยุตฺตเหตุวเสเนว อเหตุกโวหารํ ลภนฺติ, อิตรถา มหาวิปาเกหิ อิเมสํ นานตฺตาสมฺภวโต. กึ ปเนตฺถ การณํ ยถา อิเธวํ อกุสลวิปากนิคมเน อเหตุกคฺคหณํ น กตนฺติ? พฺยภิจาราภาวโต. สติ หิ สมฺภเว, พฺยภิจาเร จ วิเสสนํ สาตฺถกํ สิยา. อกุสลวิปากานํ ปน โลภาทิสาวชฺชธมฺมวิปากภาเวน ตพฺพิธุเรหิ, อโลภาทีหิ สมฺปโยคาโยคโต, สยํ อพฺยากตนิรวชฺชสภาวานํ โลภาทิอกุสลธมฺมสมฺปโยควิโรธโต จ นตฺถิ กทาจิปิ สเหตุกตาย สมฺภโวติ อเหตุกภาวาพฺยภิจารโต [Pg.86] น ตานิ อเหตุกสทฺเทน วิเสสิตพฺพานิ.

선의 과보들이면서 결합된 원인(sampayuttahetu)이 없으므로 무인심(ahetukacitta)들이기에 ‘선과보 무인심’이라 한다. 이것들은 생성 원인(nibbattakahetu)에 의해 생성되었음에도 불구하고 결합된 원인이 없다는 관점에서만 ‘무인’이라는 명칭을 얻는다. 그렇지 않으면 대과보심(mahāvipāka)들과 이것들의 차별이 불가능하기 때문이다. 그런데 여기서 왜 불선과보의 결론에서처럼 ‘무인’이라는 표현을 쓰지 않았는가? 어긋남이 없기 때문이다. 어떤 것이 가능하기도 하고 어긋나기도 할 때 한정하는 말이 의미가 있게 된다. 그러나 불선과보들은 탐욕 등 죄가 있는 법들의 과보이므로 그것들과 상반되는 무탐 등과 결합될 수 없고, 스스로가 무기이며 죄가 없는 자성이어서 탐욕 등의 불선법과 결합되는 것과 모순되므로, 결코 유인(sahetuka)이 될 가능성이 없다. 따라서 무인이라는 상태에 어긋남이 없으므로 그것들을 ‘무인’이라는 단어로 한정할 필요가 없는 것이다.

๑๑. อิทานิ อเหตุกาธิกาเร อเหตุกกิริยจิตฺตานิปิ กิจฺจเภเทน ติธา ทสฺเสตุํ ‘‘อุเปกฺขาสหคต’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. จกฺขาทิปญฺจทฺวาเร ฆฏฺฏิตมารมฺมณํ อาวชฺเชติ ตตฺถ อาโภคํ กโรติ, จิตฺตสนฺตานํ วา ภวงฺควเสน ปวตฺติตุํ อทตฺวา วีถิจิตฺตภาวาย ปริณาเมตีติ ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ, กิริยาเหตุกมโนธาตุจิตฺตํ. อาวชฺชนสฺส อนนฺตรปจฺจยภูตํ ภวงฺคจิตฺตํ มโนทฺวารํ วีถิจิตฺตานํ ปวตฺติมุขภาวโต. ตสฺมึ ทิฏฺฐสุตมุตาทิวเสน อาปาถมาคตมารมฺมณํ อาวชฺเชติ, วุตฺตนเยน วา จิตฺตสนฺตานํ ปริณาเมตีติ มโนทฺวาราวชฺชนํ, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุอุเปกฺขาสหคตจิตฺตํ. อิทเมว จ ปญฺจทฺวาเร ยถาสนฺตีริตํ อารมฺมณํ ววตฺถเปตีติ โวฏฺฐพฺพนนฺติ จ วุจฺจติ. หสิตํ อุปฺปาเทตีติ หสิตุปฺปาทํ, ขีณาสวานํ อโนฬาริการมฺมเณสุ ปหฏฺฐาการมตฺตเหตุกํ กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโสมนสฺสสหคตจิตฺตํ.

11. 이제 원인 없는 것의 부문에서 원인 없는 작용심들도 작용의 차이에 따라 세 가지로 보이기 위해 ‘평온이 함께하고’ 등이 설해졌다. 안근 등의 오문에서 부딪힌 대상을 전향하고 거기서 주의를 기울이거나, 혹은 마음의 상속이 유분거의 상태로 흐르지 않게 하여 인식과정의 마음(vīthicitta)의 상태로 전환시키므로 오문전향이라 하며, 이는 작용하는 원인 없는 의계의 마음이다. 전향의 무간연(無間緣)이 된 유분거의 마음은 의문(意門)으로서 인식과정의 마음들이 일어나는 통로가 되기 때문이다. 그 문에서 보거나 듣거나 느낀 것 등의 방식으로 영역에 들어온 대상을 전향하거나, 앞서 말한 방식대로 마음의 상속을 전환시키므로 의문전향이라 하며, 이는 작용하는 원인 없는 의식계의 평온이 함께한 마음이다. 이것이 바로 오문에서는 앞서 조사된(yathāsantīrita) 대상을 결정한다고 하여 ‘결정(voṭṭhabbana)’이라고도 불린다. 미소를 일으키므로 미소지음(hasituppāda)이라 하며, 번뇌가 다한 자(아라한)들에게 거칠지 않은 대상들에 대해 기뻐하는 모습의 원인만으로 일어나는, 작용하는 원인 없는 의식계의 기쁨이 함께한 마음이다.

๑๒. สพฺพถาปีติ อกุสลวิปากกุสลวิปากกิริยเภเทน. อฏฺฐารสาติ คณนปริจฺเฉโท. อเหตุกจิตฺตานีติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ.

12. ‘모든 면에서’라는 것은 불선과보, 선과보, 작용의 차이에 따른 것이다. ‘열여덟’은 수의 한정이다. ‘원인 없는 마음들’은 한정된 법들에 대한 제시이다.

อเหตุกจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

원인 없는 마음에 대한 설명이 끝났다.

โสภนจิตฺตวณฺณนา

아름다운 마음에 대한 설명

๑๔. เอวํ ทฺวาทสากุสลอเหตุกาฏฺฐารสวเสน สมตึส จิตฺตานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตพฺพินิมุตฺตานํ โสภนโวหารํ ฐเปตุํ ‘‘ปาปาเหตุกมุตฺตานี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. อตฺตนา อธิสยิตสฺส อปายาทิทุกฺขสฺส ปาปนโต ปาเปหิ[Pg.87], เหตุสมฺปโยคาภาวโต อเหตุเกหิ จ มุตฺตานิ จตุวีสติกามาวจรปญฺจตึสมหคฺคตโลกุตฺตรวเสน เอกูนสฏฺฐิปริมาณานิ, อถ วา อฏฺฐ โลกุตฺตรานิ ฌานงฺคโยคเภเทน ปจฺเจกํ ปญฺจธา กตฺวา เอกนวุติปิ จิตฺตานิ โสภนคุณาวหนโต, อโลภาทิอนวชฺชเหตุสมฺปโยคโต จ โสภนานีติ วุจฺจเร กถียนฺติ.

14. 이와 같이 12가지 불선심과 18가지 원인 없는 마음의 방식으로 30가지 마음을 보인 뒤, 이제 그것들을 제외한 것들에 대해 ‘아름다움’이라는 명칭을 설정하기 위해 ‘악과 원인 없는 것에서 벗어난’ 등이 설해졌다. 자신이 겪게 될 악처 등의 괴로움으로 이끌기 때문에 ‘악(불선)’이라 불리는 것들과 원인과의 결합이 없기 때문에 ‘원인 없는 것’들로부터 벗어난 마음들은 욕계 24가지, 고귀한 마음(mahaggata) 35가지, 출세간 20가지의 방식으로 59가지이다. 또는 8가지 출세간 마음을 선정의 요소와의 결합 차이에 따라 각각 5가지로 하여 91가지 마음도 아름다운 성품을 가져오고, 무탐 등의 허물없는 원인들과 결합되어 있기 때문에 ‘아름다운 것(sobhanāni)’이라 불린다.

กามาวจรโสภนจิตฺตวณฺณนา

욕계의 아름다운 마음에 대한 설명

๑๕. อิทานิ โสภเนสุ กามาวจรานเมว ปฐมํ อุทฺทิฏฺฐตฺตา เตสุปิ อพฺยากตานํ กุสลปุพฺพกตฺตา ปฐมํ กามาวจรกุสลํ, ตโต ตพฺพิปากํ, ตทนนฺตรํ ตเทกภูมิปริยาปนฺนํ กิริยจิตฺตญฺจ ปจฺเจกํ เวทนาญาณสงฺขารเภเทน อฏฺฐธา ทสฺเสตุํ ‘‘โสมนสฺสสหคต’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ชานาติ ยถาสภาวํ ปฏิวิชฺฌตีติ ญาณํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. เอตฺถ จ พลวสทฺธาย ทสฺสนสมฺปตฺติยา ปจฺจยปฏิคฺคาหกาทิสมฺปตฺติยาติ เอวมาทีหิ การเณหิ โสมนสฺสสหคตตา, ปญฺญาสํวตฺตนิกกมฺมโต, อพฺยาปชฺชโลกูปปตฺติโต, อินฺทฺริยปริปากโต, กิเลสทูรีภาวโต จ ญาณสมฺปยุตฺตตา, ตพฺพิปริยาเยน อุเปกฺขาสหคตตา เจว ญาณวิปฺปยุตฺตตา จ, อาวาสสปฺปายาทิวเสน กายจิตฺตานํ กลฺลภาวโต, ปุพฺเพ ทานาทีสุ กตปริจยตาทีหิ จ อสงฺขาริกตา, ตพฺพิปริยาเยน สสงฺขาริกตา จ เวทิตพฺพา.

15. 이제 아름다운 마음들 중에서 욕계의 마음들이 먼저 열거되었으므로, 그중에서도 무기심(abyākata)은 선심을 앞세우기 때문에 먼저 욕계 선심을, 그다음 그것의 과보심을, 그 직후에 같은 지위(bhūmi)에 속하는 작용심을 각각 느낌, 지혜, 유발(saṅkhāra)의 차이에 따라 8가지로 보이기 위해 ‘기쁨이 함께하고’ 등이 설해졌다. 거기서 ‘지혜’란 자성대로 알고 꿰뚫는 것이다. 나머지는 이미 설명한 방식 그대로이다. 여기서 강한 믿음이나 대상의 구족, 수혜자 등의 구족과 같은 원인들로 인해 ‘기쁨이 함께함’이 있고, 지혜를 가져오는 업, 고통 없는 세상에 태어남, 기능의 성숙, 번뇌의 멀어짐으로 인해 ‘지혜와 결합함’이 있다. 그것과 반대되는 경우에 ‘평온이 함께함’과 ‘지혜와 결합하지 않음’이 있다. 처소의 적합함 등으로 인해 몸과 마음이 원활함과 예전에 보시 등을 행한 숙련됨 등으로 인해 ‘자발적임(asaṅkhārika)’이 있고, 그 반대의 경우로 ‘유발됨(sasaṅkhārika)’이 있음을 알아야 한다.

ตตฺถ ยทา ปน โย เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกาทิสมฺปตฺตึ, อญฺญํ วา โสมนสฺสเหตุํ อาคมฺม หฏฺฐปหฏฺโฐ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺตฺยาทินยปฺปวตฺตํ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา มุตฺตจาคตาทิวเสน อสํสีทนฺโต อนุสฺสาหิโต ปเรหิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรติ, ตทาสฺส จิตฺตํ โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ โหติ. ยทา ปน วุตฺตนเยเนว หฏฺฐตุฏฺโฐ สมฺมาทิฏฺฐึ [Pg.88] ปุรกฺขตฺวาปิ อมุตฺตจาคตาทิวเสน สํสีทมาโน ปเรหิ วา อุสฺสาหิโต กโรติ, ตทาสฺส ตเทว จิตฺตํ สสงฺขาริกํ โหติ. ยทา ปน ญาติชนสฺส ปฏิปตฺติทสฺสเนน ชาตปริจยา พาลทารกา ภิกฺขู ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา สหสา กิญฺจิเทว หตฺถคตํ ททนฺติ วา วนฺทนฺติ วา, ตทา เตสํ ตติยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน ‘‘เทถ, วนฺทถา’’ติ ญาตีหิ อุสฺสาหิตา เอวํ ปฏิปชฺชนฺติ, ตทา จตุตฺถํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกาทีนํ อสมฺปตฺตึ, อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาวํ อาคมฺม จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ, ตทา เสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ. อฏฺฐปีติ ปิ-สทฺเทน ทสปุญฺญกิริยาทิวเสน อเนกวิธตํ สมฺปิณฺเฑติ. ตถา หิ วทนฺติ –

거기서 어떤 이가 보시물이나 수혜자 등의 구족 또는 다른 기쁨의 원인을 만나 매우 즐거워하며 ‘보시의 공덕은 있다’는 등의 방식으로 일어나는 정견을 앞세워, 집착 없는 관대함 등의 방식으로 주저함 없이 남의 권유 없이 보시 등의 복업을 지을 때, 그때 그의 마음은 ‘기쁨이 함께하고 지혜와 결합한 자발적인 마음’이 된다. 그러나 앞서 말한 방식대로 즐거워하고 정견을 앞세웠더라도, 집착 없는 관대함 등이 부족하여 주저하거나 혹은 남의 권유를 받아 행할 때, 그때 그의 마음은 바로 ‘유발된 마음’이 된다. 한편, 친지들이 행하는 것을 보고 익숙해진 어린아이들이 비구들을 보고 기쁨이 생겨 즉시 손에 있는 무언가를 드리거나 절을 할 때, 그때 그들에게는 세 번째 마음이 일어난다. 그러나 ‘드려라, 절해라’ 하고 친지들이 권유하여 그렇게 행할 때, 그때는 네 번째 마음이 일어난다. 만약 보시물이나 수혜자 등이 갖춰지지 않았거나 다른 기쁨의 원인이 없어서 네 가지 경우 모두에서 기쁨이 없을 때, 그때는 나머지 네 가지 ‘평온이 함께한 마음’들이 일어난다. ‘8가지’라는 말에서 ‘도(pi)’라는 단어는 10가지 복업의 토대 등의 방식으로 여러 종류가 있음을 포함한다. 그리하여 다음과 같이 말한다. ‘현명한 이는 복업의 토대, 대상, 우세(adhipati), 업의 열등함 등에 따라 차례대로 (마음의 수를) 헤아려야 한다.’

‘‘กเมน ปุญฺญวตฺถูหิ, โคจราธิปตีหิ จ;

กมฺมหีนาทิโต เจว, คเณยฺย นยโกวิโท’’ติ.

“현명한 이는 복업의 토대와 대상과 우세에 따라, 또한 업의 열등함 등에 따라 차례대로 헤아려야 한다.”

อิมานิ หิ อฏฺฐ จิตฺตานิ ทสปุญฺญกิริยวตฺถุวเสน ปวตฺตนโต ปจฺเจกํ ทส ทสาติ กตฺวา อสีติ จิตฺตานิ โหนฺติ, ตานิ จ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตนโต ปจฺเจกํ ฉคฺคุณิตานิ สาสีติกานิ จตฺตาริ สตานิ โหนฺติ, อธิปติเภเทน ปน ญาณวิปฺปยุตฺตานํ จตฺตาลีสาธิกทฺวิสตปริมาณานํ วีมํสาธิปติสมฺปโยคาภาวโต ตานิ ติณฺณํ อธิปตีนํ วเสน ติคุณิตานิ วีสาธิกานิ สตฺตสตานิ, ตถา ญาณสมฺปยุตฺตานิ จ จตุนฺนํ อธิปตีนํ วเสน จตุคฺคุณิตานิ สสฏฺฐิกานิ นว สตานีติ เอวํ อธิปติวเสน สหสฺสํ สาสีติกานิ จ ฉ สตานิ โหนฺติ, ตานิ กายวจีมโนกมฺมสงฺขาตกมฺมตฺติกวเสน ติคุณิตานิ จตฺตาลีสาธิกานิ ปญฺจ สหสฺสานิ โหนฺติ, ตานิ จ หีนมชฺฌิมปณีตเภทโต ติคุณิตานิ วีสสตาธิกปนฺนรสสหสฺสานิ โหนฺติ. ยํ ปน วุตฺตํ อาจริยพุทฺธทตฺตตฺเถเรน –

이 8가지 마음은 10가지 복업의 토대에 따라 일어남으로써 각각 10가지씩 되어 80가지 마음이 되고, 그것들이 6가지 대상에서 일어남으로써 각각 6을 곱하여 480가지가 된다. 우세(adhipati)의 차이에 따라서는, 지혜와 결합하지 않은 240가지 마음은 관찰(vīmaṃsā, 지혜)의 우세와 결합할 수 없으므로 세 가지 우세에 따라 3을 곱하여 720가지가 되고, 지혜와 결합한 마음들은 네 가지 우세에 따라 4를 곱하여 960가지가 된다. 이렇게 우세에 따라 1,680가지가 된다. 이것들을 신·구·의업이라는 세 가지 업의 차이에 따라 3을 곱하면 5,040가지가 된다. 이것들은 다시 하·중·상의 차이에 따라 3을 곱하면 15,120가지가 된다. 그런데 붓다닷따 아짜리야께서 말씀하신 바는 다음과 같다.

‘‘สตฺตรส [Pg.89] สหสฺสานิ, ทฺเว สตานิ อสีติ จ;

กามาวจรปุญฺญานิ, ภวนฺตีติ วินิทฺทิเส’’ติ.

“욕계의 복업은 17,280가지가 있다고 판별해야 한다.”

ตํ อธิปติวเสน คณนปริหานึ อนาทิยิตฺวา โสตปติตวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, กาลเทสาทิเภเทน ปน เนสํ เภโท อปฺปเมยฺโยว.

그것은 우세에 따른 계산의 생략을 택하지 않고 흐름에 따라 설해진 것으로 보아야 하며, 시간과 장소 등의 차이에 따른 그것들의 분류는 참으로 헤아릴 수 없다.

กุจฺฉิเต (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑) ปาปธมฺเม สลยนฺติ กมฺเปนฺติ วิทฺธํเสนฺติ อปคเมนฺตีติ วา กุสลานิ. อถ วา กุจฺฉิตากาเรน สนฺตาเน สยนโต ปวตฺตนโต กุสสงฺขาเต ปาปธมฺเม ลุนนฺติ ฉินฺทนฺตีติ กุสลานิ. อถ วา กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สานโต ตนุกรณโต โอสานกรณโต วา กุสสงฺขาเตน ญาเณน, สทฺธาทิธมฺมชาเตน วา ลาตพฺพานิ สหชาตอุปนิสฺสยภาเวน ยถารหํ ปวตฺเตตพฺพานีติ กุสลานิ, ตาเนว ยถาวุตฺตตฺเถน กามาวจรานิ กุสลจิตฺตานิ จาติ กามาวจรกุสลจิตฺตานิ.

유해한 법(악법)들을 흔들고 동요시키고 파괴하고 떠나게 하므로 유익한 것(kusalāni)이라 한다. 혹은 혐오스러운 방식으로 상속(santāna)에서 잠자는 듯 작용하는 쿠사(kusa, 풀)라고 불리는 유해한 법들을 베어버리고 끊기 때문에 유익한 것이라 한다. 또는 쿠사라 불리는 지혜나 믿음 등의 법에 의해, 혐오스러운 악법들을 깎아내거나 줄이거나 소멸시키므로, 또는 함께 일어나는 의지적 상태(sahajātaupanissayabhāva)에 따라 적절하게 수행되어야 할 것이기에 유익한 것이라 한다. 이들이 바로 앞서 말한 의미에 따라 욕계 유익한 마음(kāmāvacara-kusala-cittāni)이라 불린다.

๑๖. ยถา ปเนตานิ ปุญฺญกิริยวเสน, กมฺมทฺวารวเสน, กมฺมวเสน, อธิปติวเสน จ ปวตฺตนฺติ, เนวํ วิปากานิ ทานาทิวเสน อปฺปวตฺตนโต, วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปนาภาวโต, อวิปากสภาวโต, ฉนฺทาทีนิ ปุรกฺขตฺวา อปฺปวตฺติโต จ, ตสฺมา ตํวเสน ปริหาเปตฺวา ยถารหํ คณนเภโท โยเชตพฺโพ. อิมานิปิ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมณวเสน ยถากฺกมํ โสมนสฺสุเปกฺขาสหิตานิ. ปฏิสนฺธาทิวสปฺปวตฺติยํ กมฺมสฺส พลวาพลวภาวโต, ตทารมฺมณปฺปวตฺติยํ เยภุยฺเยน ชวนานุรูปโต, กทาจิ ตตฺถาปิ กมฺมานุรูปโต จ ญาณสมฺปยุตฺตานิ, ญาณวิปฺปยุตฺตานิ จ โหนฺติ. ยถาปโยคํ วินา สปฺปโยคญฺจ ยถาอุปฏฺฐิเตหิ กมฺมาทิปจฺจเยหิ อุตุโภชนาทิสปฺปายาสปฺปายวเสน อสงฺขาริกสสงฺขาริกานิ.

16. 그러나 이러한 유익한 마음들이 복업(福業)의 방식, 업의 문(kammadvāra)의 방식, 업의 방식, 증상(adhipati)의 방식에 따라 일어나는 것과 달리, 과보의 마음들은 보시 등의 방식으로 일어나지 않고, 표상(viññatti)을 일으키지 않으며, [스스로] 과보가 되는 성질이 없고, 욕구(chanda) 등을 앞세워 일어나지 않는다. 그러므로 그러한 방식들을 제외하고 적절하게 수의 차이를 결합해야 한다. 이것들 역시 즐겁거나 평온한 대상에 따라 순서대로 기쁨이 함께하거나 평온이 함께한다. 재생연결 등의 발생에 있어서 업의 강약에 따라, 대상의 발생에 있어서는 대체로 속행(javana)에 따라, 때로는 거기에서도 업에 따라 지혜와 결합된 것과 지혜와 결합되지 않은 것이 된다. 방편(payoga)의 유무에 따라, 이미 나타난 업 등의 조건들과 계절·음식 등의 적합함과 부적합함에 따라 자극이 없는 것(asaṅkhārika)과 자극이 있는 것(sasaṅkhārika)이 된다.

๑๗. กิริยจิตฺตานมฺปิ [Pg.90] กุสเล วุตฺตนเยน ยถารหํ โสมนสฺสสหคตาทิตา เวทิตพฺพา.

17. 작용만 하는 마음(kiriya-citta)들도 유익한 마음에서 말한 방식에 따라 적절하게 기쁨이 함께하는 것 등이 있다고 알아야 한다.

๑๘. สเหตุกกามาวจรกุสลวิปากกิริยจิตฺตานีติ เอตฺถ สเหตุกคฺคหณํ วิปากกิริยาเปกฺขํ วิเสสนํ กุสลสฺส เอกนฺตสเหตุกตฺตา. โหติ หิ ยถาลาภโยชนา, ‘‘สกฺขรกถลมฺปิ มจฺฉคุมฺพมฺปิ จรนฺตมฺปิ ติฏฺฐนฺตมฺปี’’ตฺยาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๔๙) วิย สกฺขรกถลสฺส จรณาโยคโต มจฺฉคุมฺพาเปกฺขาย จรณกิริยา โยชียตีติ.

18. '원인을 갖춘 욕계 유익한·과보의·작용만 하는 마음들'이라는 구절에서, 유익한 마음은 전적으로 원인을 갖춘 것(sahetuka)이므로 '원인을 갖춘'이라는 수식어는 과보의 마음과 작용만 하는 마음을 고려한 것이다. 이는 ‘디가 니까야’의 '자갈과 조약돌, 물고기 떼가 다니기도 하고 멈춰 있기도 한다'는 구절과 같이, 자갈과 조약돌은 다니는 것이 불가능하므로 물고기 떼를 고려하여 '다닌다'는 행위가 결합되는 것과 같은 논리이다.

๑๙. สเหตุกามาวจรปุญฺญปากกิริยา เวทนาญาณสงฺขารเภเทน ปจฺเจกํ เวทนาเภทโต ทุวิธตฺตา, ญาณเภทโต จตุพฺพิธตฺตา, สงฺขารเภทโต อฏฺฐวิธตฺตา จ สมฺปิณฺเฑตฺวา จตุวีสติ มตาติ โยชนา. นนุ จ เวทนาเภโท ตาว ยุตฺโต ตาสํ ภินฺนสภาวตฺตา. ญาณสงฺขารเภโท ปน กถนฺติ? ญาณสงฺขารานํ ภาวาภาวกโตปิ เภโท ญาณสงฺขารกโตว ยถา วสฺสกโต สุภิกฺโข ทุพฺภิกฺโขติ, ตสฺมา ญาณสงฺขารกโต เภโท ญาณสงฺขารเภโทติ น เอตฺถ โกจิ วิโรโธติ.

19. 원인을 갖춘 욕계의 복(유익함)·과보·작용의 마음들은 느낌·지혜·자극의 차이에 따라 각각 느낌의 차이로 두 가지, 지혜의 차이로 네 가지, 자극의 차이로 여덟 가지가 되어, 합하면 24가지라고 생각된다는 설명이다. 느낌의 차이는 그 성질이 다르기 때문에 타당하지만, 지혜와 자극의 차이는 어떻게 그러한가? 지혜와 자극이 있고 없음으로 인한 차이도 지혜와 자극에 의한 차이이니, 마치 비[의 양]에 따라 풍작과 흉작이라 하는 것과 같다. 그러므로 지혜와 자극에 의한 차이가 곧 지혜와 자극의 구분이며, 여기에는 아무런 모순이 없다.

๒๐. อิทานิ สพฺพานิปิ กามาวจรจิตฺตานิ สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กาเม เตวีสา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. กาเม ภเว สตฺต อกุสลวิปากานิ, สเหตุกาเหตุกานิ โสฬส กุสลวิปากานีติ เอวํ เตวีสติ วิปากานิ ทฺวาทส อกุสลานิ, อฏฺฐ กุสลานีติ ปุญฺญาปุญฺญานิ วีสติ อเหตุกา ติสฺโส สเหตุกา อฏฺฐาติ เอกาทส กิริยา จาติ สพฺพถาปิ กุสลากุสลวิปากกิริยานํ อนฺโตคธเภเทน จตุปญฺญาเสว กาลเทสสนฺตานาทิเภเทน อเนกวิธภาเวปีตฺยตฺโถ.

20. 이제 모든 욕계의 마음들을 합하여 보여주기 위해 '욕계에 23가지' 등이 설해졌다. 욕계의 존재에 일곱 가지 해로운 과보의 마음과 원인을 갖춘 것과 갖추지 않은 열여섯 가지 유익한 과보의 마음이 있어 이와 같이 23가지 과보의 마음이 있고, 12가지 해로운 마음과 8가지 유익한 마음을 합해 20가지 복과 복 아닌 마음이 있으며, 원인이 없는 3가지와 원인을 갖춘 8가지를 합해 11가지 작용만 하는 마음이 있으니, 결국 유익함·해로움·과보·작용의 마음을 모두 포함하여 54가지가 된다. 이는 시간, 장소, 상속 등의 차이에 따라 여러 가지가 될 수 있음에도 불구하고 그러하다는 뜻이다.

กามาวจรโสภนจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

욕계 아름다운 마음에 대한 설명이 끝났다.

รูปาวจรจิตฺตวณฺณนา

색계 마음에 대한 설명

๒๑. อิทานิ [Pg.91] ตทนนฺตรุทฺทิฏฺฐสฺส รูปาวจรสฺส นิทฺเทสกฺกโม อนุปฺปตฺโตติ ตสฺส ฌานงฺคโยคเภเทน ปญฺจธา วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิตกฺก…เป… สหิต’’นฺตฺยาทิมาห. วิตกฺโก จ วิจาโร จ ปีติ จ สุขญฺจ เอกคฺคตา จาติ อิเมหิ สหิตํ วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ. ตตฺถ อารมฺมณํ วิตกฺเกติ สมฺปยุตฺตธมฺเม อภินิโรเปตีติ วิตกฺโก, โส สหชาตานํ อารมฺมณาภินิโรปนลกฺขโณ, ยถา หิ โกจิ คามวาสี ปุริโส ราชวลฺลภํ สมฺพนฺธินํ มิตฺตํ วา นิสฺสาย ราชเคหํ อนุปวิสติ, เอวํ วิตกฺกํ นิสฺสาย จิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหติ. ยทิ เอวํ กถํ อวิตกฺกํ จิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหตีติ? ตมฺปิ วิตกฺกพเลเนว อภินิโรหติ. ยถา หิ โส ปุริโส ปริจเยน เตน วินาปิ นิราสงฺโก ราชเคหํ ปวิสติ, เอวํ ปริจเยน วิตกฺเกน วินาปิ อวิตกฺกํ จิตฺตํ อารมฺมณํ อภินิโรหติ. ปริจโยติ เจตฺถ สวิตกฺกจิตฺตสฺส สนฺตาเน อภิณฺหปฺปวตฺติวเสน นิพฺพตฺตา จิตฺตภาวนา. อปิ เจตฺถ ปญฺจวิญฺญาณํ อวิตกฺกมฺปิ วตฺถารมฺมณสงฺฆฏฺฏนพเลน, ทุติยชฺฌานาทีนิ จ เหฏฺฐิมภาวนาพเลน อภิโรหนฺติ.

21. 이제 그 다음에 열거된 색계 마음에 대한 설명의 차례가 되었으므로, 선정의 구성 요소(jhānaṅga)의 결합 차이에 따른 다섯 가지 분류를 보여주기 위해 '위탁까(일으킨 생각)... 등과 함께하는' 등을 설하였다. 위탁까와 위짜라(지속적 고찰)와 희열과 행복과 일경성(집중), 이들과 함께하는 것을 '위탁까·위짜라·희열·행복·일경성이 함께하는 것'이라 한다. 거기서 대상을 생각하고(vitakketi) 결합된 법들을 대상에 올려놓기 때문에 위탁까라 한다. 그것은 함께 일어나는 법들을 대상에 실어 올리는 특징이 있다. 마치 어떤 마을 사람이 왕의 총애를 받는 친척이나 친구를 의지하여 왕궁에 들어가는 것처럼, 마음은 위탁까를 의지하여 대상에 올라간다. 만약 그렇다면 위탁까가 없는 마음은 어떻게 대상에 올라가는가? 그것 역시 위탁까의 힘에 의해 올라간다. 마치 그 사람이 익숙해지면 그 친구 없이도 두려움 없이 왕궁에 들어가는 것처럼, 위탁까가 없는 마음도 익숙함에 의해 위탁까 없이 대상에 올라간다. 여기서 익숙함이란 위탁까가 있는 마음의 상속에서 빈번하게 일어남으로써 생겨난 마음의 수행(bhāvanā)을 의미한다. 또한 오비식(五鼻識)은 위탁까가 없더라도 토대와 대상의 부딪침의 힘에 의해, 제2선 등은 아래 단계의 수행의 힘에 의해 대상에 올라간다.

อารมฺมเณ เตน จิตฺตํ วิจรตีติ วิจาโร. โส อารณนุมชฺชนลกฺขโณ. ตถา เหส ‘‘อนุสนฺธานตา’’ติ (ธ. ส. ๘) นิทฺทิฏฺโฐ. เอตฺถ จ วิจารโต โอฬาริกฏฺเฐน, ตสฺเสว ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน จ ปฐมฆณฺฏาภิฆาโต วิย เจตโส ปฐมาภินิปาโต วิตกฺโก, อนุรโว วิย อนุสญฺจรณํ วิจาโร. วิปฺผารวาเจตฺถ วิตกฺโก จิตฺตสฺส ปริปฺผนฺทนภูโต, อากาเส อุปฺปติตุกามสฺส สกุณสฺส ปกฺขวิกฺเขโป วิย, ปทุมาภิมุขปาโต วิย จ คนฺธานุพนฺธเจตสา ภมรสฺส, สนฺตวุตฺติ วิจาโร จิตฺตสฺส นาติปริปฺผนฺทนภูโต, อากาเส อุปฺปติตสฺส [Pg.92] สกุณสฺส ปกฺขปฺปสารณํ วิย, ปทุมสฺส อุปริภาเค ปริพฺภมนํ วิย จ ปทุมาภิมุขปติตสฺส ภมรสฺส.

그것에 의해 마음이 대상 위에서 노닐기 때문에 위짜라(지속적 고찰)라 한다. 그것은 대상을 계속 문지르는 특징이 있다. 그래서 그것은 '계속적인 탐색'이라고 정의된다. 여기서 위짜라보다 거친 의미에서, 그리고 그것의 선행자라는 의미에서, 종을 처음 칠 때 나는 소리처럼 마음이 처음 대상에 부딪히는 것이 위탁까이고, 여운처럼 따라다니는 것이 위짜라이다. 위탁까는 마음의 진동과 같은 것으로서 확산되는 성질이 있으며, 이는 하늘로 날아오르려는 새가 날개를 치는 것과 같고, 연꽃의 향기를 쫓는 벌이 연꽃을 향해 달려드는 것과 같다. 위짜라는 마음이 크게 진동하지 않는 고요한 움직임으로서, 이는 하늘로 날아오른 새가 날개를 펴고 활공하는 것과 같고, 연꽃 위를 맴도는 것과 같이 연꽃을 향해 날아든 벌이 연꽃 위를 선회하는 것과 같다.

ปินยติ กายจิตฺตํ ตปฺเปติ, วฑฺเฒตีติ วา ปีติ, สา สมฺปิยายนลกฺขณา, อารมฺมณํ กลฺลโต คหณลกฺขณาติ วุตฺตํ โหติ, สมฺปยุตฺตธมฺเม สุขยตีติ สุขํ, ตํ อิฏฺฐานุภวนลกฺขณํ สุโภชนรสสฺสาทโก ราชา วิย. ตตฺถ อารมฺมณปฺปฏิลาเภ ปีติยา วิเสโส ปากโฏ กนฺตารขินฺนสฺส วนนฺโตทกทสฺสเน วิย, ยถาลทฺธสฺส อนุภวเน สุขสฺส วิเสโส ปากโฏ ยถาทิฏฺฐอุทกสฺส ปานาทีสุ วิยาติ. นานารมฺมณวิกฺเขปาภาเวน เอกํ อารมฺมณํ อคฺคํ อิมสฺสาติ เอกคฺคํ, จิตฺตํ, ตสฺส ภาโว เอกคฺคตา, สมาธิ. โส อวิกฺเขปลกฺขโณ. ตสฺส หิ วเสน สสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ อวิกฺขิตฺตํ โหติ.

몸과 마음을 기쁘게 하고 흡족하게 하며 증장시키기 때문에 희열(Pīti)이라 한다. 그것은 애착하는 특징이 있으며, 대상을 활기차게 움켜쥐는 특징이 있다고 설해진다. 상응하는 법들을 즐겁게 하므로 행복(Sukha)이라 한다. 그것은 바람직한 대상을 경험하는 특징이 있으니, 마치 맛있는 음식의 맛을 즐기는 왕과 같다. 그중에서 대상을 얻었을 때의 희열의 차이는 마치 사막에서 지친 자가 숲의 끝과 물을 본 것과 같고, 얻은 대상을 누릴 때의 행복의 차이는 마치 본 물을 마시는 것 등과 같음이 분명하게 드러난다. 여러 대상에 대한 산만함이 없으므로 하나의 대상이 이 마음의 으뜸이라 하여 일경성(Ekagga)이라 하고, 그 마음의 상태를 일경성(Ekaggatā), 즉 삼매(Samādhi)라고 한다. 그것은 산만하지 않음을 특징으로 한다. 그것의 힘으로 인하여 상응하는 마음이 산만해지지 않기 때문이다.

ปฐมญฺจ เทสนากฺกมโต เจว อุปฺปตฺติกฺกมโต จ อาทิภูตตฺตา ตํ ฌานญฺจ อารมฺมณูปนิชฺฌานโต, ปจฺจนีกฌาปนโต จาติ ปฐมชฺฌานํ, วิตกฺกาทิปญฺจกํ. ฌานงฺคสมุทาเย เยว หิ ฌานโวหาโร เนมิอาทิองฺคสมุทาเย รถโวหาโร วิย, ตถา หิ วุตฺตํ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ วิตกฺโก วิจาโร ปีติ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (วิภ. ๕๖๙). ปฐมชฺฌาเนน สมฺปยุตฺตํ กุสลจิตฺตํ ปฐมชฺฌานกุสลจิตฺตํ.

가르침의 순서와 발생의 순서에 있어서 첫 번째가 되므로 '첫 번째'라 하고, 대상을 밀착해서 관찰하며(Upanijjhāna) 반대되는 것들을 태워버리기(Jhāpana) 때문에 '선(Jhāna)'이라 하여, 일으킨 생각(Vitakka) 등 다섯 가지 요소를 갖춘 것이 초선(Paṭhamajjhāna)이다. 선의 요소들이 모인 것에 '선'이라는 명칭을 쓰는 것은, 바퀴테 등의 부품들이 모인 것에 '수레'라는 명칭을 쓰는 것과 같다. 이와 같이 ‘분별론(Vibhaṅga)’에서는 '선이란 일으킨 생각, 지속적 관찰, 희열, 행복, 마음의 일경성이다'라고 설해졌다. 초선과 상응하는 유익한 마음이 초선 유익한 마음이다.

กสฺมา ปน อญฺเญสุ ผสฺสาทีสุ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ อิเมเยว ปญฺจ ฌานงฺควเสน วุตฺตาติ? วุจฺจเต – อุปนิชฺฌานกิจฺจวนฺตตาย, กามจฺฉนฺทาทีนํ อุชุปฏิปกฺขภาวโต จ. วิตกฺโก หิ อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรเปติ. วิจาโร อนุปฺปพนฺเธติ, ปีติ จสฺส ปีนนํ, สุขญฺจ อุปพฺรูหนํ กโรติ, อถ นํ สสมฺปยุตฺตธมฺมํ เอเตหิ อภินิโรปนานุปฺปพนฺธนปีนนอุปพฺรูหเนหิ อนุคฺคหิตา เอกคฺคตา สมาธานกิจฺเจน [Pg.93] อตฺตานํ อนุวตฺตาเปนฺตี เอกตฺตารมฺมเณ สมํ, สมฺมา จ อาธิยติ. อินฺทฺริยสมตาวเสน สมํ ปฏิปกฺขธมฺมานํ ทูรีภาเวน ลีนุทฺธจฺจาภาเวน สมฺมา จ ฐเปตีติ เอวเมเต สเมว อุปนิชฺฌานกิจฺจํ อาเวณิกํ. กามจฺฉนฺทาทิปฏิปกฺขภาเว ปน สมาธิ กามจฺฉนฺทสฺส ปฏิปกฺโข ราคปฺปณิธิยา อุชุปจฺจนีกภาวโต. กามจฺฉนฺทวเสน หิ นานารมฺมเณหิ ปโลภิตสฺส ปริพฺภมนฺตสฺส จิตฺตสฺส สมาธานํ เอกคฺคตาย โหติ. ปีติ พฺยาปาทสฺส ปาโมชฺชสภาวตฺตา. วิตกฺโก ถินมิทฺธสฺส โยนิโส สงฺกปฺปนวเสน สวิปฺผารปฺปวตฺติโต สุขํ อวูปสมานุตาปสภาวสฺส อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส วูปสนฺตสีตลสภาวตฺตา. วิจาโร วิจิกิจฺฉาย อารมฺมเณ อนุมชฺชนวเสน ปญฺญาปติรูปสภาวตฺตา. เอวํ อุปนิชฺฌานกิจฺจวนฺตตาย, กามจฺฉนฺทาทีนํ อุชุปฏิปกฺขภาวโต จ อิเมเยว ปญฺจ ฌานงฺคภาเวน ววตฺถิตาติ. ยถาหุ –

그런데 왜 촉(Phassa) 등의 다른 상응하는 법들이 존재함에도 불구하고 이 다섯 가지만이 선의 요소(Jhānaṅga)로 설해졌는가? 밀착하여 관찰하는 기능(Upanijjhānakicca)을 가졌기 때문이며, 감각적 욕망 등에 대한 직접적인 대치(Paṭipakkha)가 되기 때문이라고 답할 수 있다. 참으로 일으킨 생각은 대상을 마음에 올려놓고, 지속적 관찰은 그것을 계속해서 묶어두며, 희열은 그것을 흡족하게 하고, 행복은 그것을 증장시킨다. 그러면 상응하는 법들이 이러한 올려놓음, 계속 묶어둠, 흡족하게 함, 증장시킴에 의해 도움을 받아 일경성이 삼매의 기능으로 스스로를 따르게 하여 하나의 대상에 평등하고 바르게 놓이게 된다. 기능들의 균형을 통해 평등하게, 대치되는 법들을 멀리함으로써 침체되거나 들뜨는 일이 없이 바르게 안치시키는 것이다. 이와 같이 이 다섯 가지만이 밀착하여 관찰하는 고유한 기능을 수행한다. 감각적 욕망 등에 대한 대치가 된다는 점에서는, 삼매는 욕탐의 직계 대치가 되기 때문에 감각적 욕망의 대치가 된다. 감각적 욕망으로 인해 여러 대상에 유혹되어 방황하는 마음이 일경성에 의해 삼매를 얻기 때문이다. 희열은 악의(Byāpāda)에 대한 대치인데, 그것이 환희의 자성(Pāmojjasabhāva)을 지니기 때문이다. 일으킨 생각은 혼침과 결림(Thinamiddha)에 대한 대치인데, 올바른 사유(Yoniso saṅkappa)를 통해 확산하며 작용하기 때문이다. 행복은 들뜸과 후회(Uddhaccakukkucca)에 대한 대치인데, 그것이 가라앉지 않음과 고통스러워함에 대하여 고요하게 식히는 자성을 지니기 때문이다. 지속적 관찰은 의심(Vicikicchā)에 대한 대치인데, 대상을 문지르는(Anumajjana) 방식을 통해 지혜와 유사한 자성을 지니기 때문이다. 이처럼 밀착하여 관찰하는 기능을 가졌고 감각적 욕망 등을 직접적으로 대치하므로, 이 다섯 가지만이 선의 요소로 규정된 것이다. 다음과 같이 설해진 바와 같다.

‘‘อุปนิชฺฌานกิจฺจตฺตา, กามาทิปฏิปกฺขโต;

สนฺเตสุปิ จ อญฺเญสุ, ปญฺเจว ฌานสญฺญิตา’’ติ.

“밀착하여 관찰하는 기능을 하기에, 감각적 욕망 등을 대치하기에, 다른 법들이 존재할지라도 다섯 가지만을 선이라 부른다.”

อุเปกฺขา ปเนตฺต สนฺตวุตฺติสภาวตฺตา สุเขว อนฺโตคธาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาหุ –

여기서 평온(Upekkhā)은 고요하게 진행되는 성질(Santavuttisabhāva)로 인해 행복에 포함되는 것으로 보아야 한다. 그리하여 다음과 같이 설해졌다.

‘‘อุเปกฺขา สนฺตวุตฺติตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ. (วิภ. อฏฺฐ. ๒๓๒;

วิสุทฺธิ. ๒.๖๔๔);

“평온은 고요하게 진행되기 때문에 행복이라고 설해졌다.”

ปหานงฺคาทิวเสน ปนสฺส วิเสโส อุปริ อาวิ ภวิสฺสติ, ตถา อรูปาวจรโลกุตฺตเรสุปิ ลพฺภมานกวิเสโส. อเถตฺถ กามาวจรกุสเลสุ วิย สงฺขารเภโท กสฺมา น คหิโต. อิทมฺปิ หิ เกวลํ สมถานุโยควเสน ปฏิลทฺธํ สสงฺขาริกํ, มคฺคาธิคมวเสน ปฏิลทฺธํ อสงฺขาริกนฺติ สกฺกา วตฺตุนฺติ? นยิทเมวํ มคฺคาธิคมวเสนสตฺติโต ปฏิลทฺธสฺสาปิ อปรภาเค ปริกมฺมวเสเนว อุปฺปชฺชนโต, ตสฺมา สพฺพสฺสปิ ฌานสฺส ปริกมฺมสงฺขาตปุพฺพาภิสงฺขาเรน [Pg.94] วินา เกวลํ อธิการวเสน อนุปฺปชฺชนโต ‘‘อสงฺขาริก’’นฺติปิ, อธิกาเรน จ วินา เกวลํ ปริกมฺมาภิสงฺขาเรเนว อนุปฺปชฺชนโต ‘‘สสงฺขาริก’’นฺติปิ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. อถ วา ปุพฺพาภิสงฺขารวเสเนว อุปฺปชฺชมานสฺส น กทาจิ อสงฺขาริกภาโว สมฺภวตีติ ‘‘อสงฺขาริก’’นฺติ จ พฺยภิจาราภาวโต ‘‘สสงฺขาริก’’นฺติ จ น วุตฺตนฺติ.

버려야 할 요소(Pahānaṅga) 등에 따른 그것의 차이는 뒤에서 밝혀질 것이며, 무색계와 출세간에서 얻어지는 차이 또한 그러할 것이다. 그런데 여기에서 욕계 유익한 마음에서와 같이 유인(Sasaṅkhārika)과 무인(Asaṅkhārika)의 구분을 왜 취하지 않았는가? 이것 또한 오로지 사마타의 수행에 의해서 얻어진 것을 유인이라 하고, 도(Magga)의 성취를 통해 얻어진 것을 무인이라 말할 수 있지 않은가? 그것은 그렇지 않다. 도의 성취를 통한 힘으로 얻어진 것이라도 나중에는 준비 단계(Parikamma)의 힘에 의해서만 일어나기 때문이다. 그러므로 모든 선(Jhāna)은 준비 단계라고 불리는 예비적 작용(Pubbābhisaṅkhāra) 없이는 오직 숙달된 힘(Adhikāra)만으로는 일어날 수 없기에 '무인'이라 할 수 없고, 숙달된 힘 없이 오직 준비 단계의 작용만으로도 일어날 수 없기에 '유인'이라 할 수도 없다. 혹은 예비적 작용의 힘에 의해서만 일어나는 것에는 결코 무인의 상태가 성립할 수 없으므로, '무인'이라는 표현과 어긋남이 없는 '유인'이라는 표현을 쓰지 않은 것이다.

ปิ-สทฺเทน เจตฺถ จตุกฺกปญฺจกนยวเสน สุทฺธิกนวโก, ตญฺจ ทุกฺขปฺปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทุกฺขปฺปฏิปทาขิปฺปาภิญฺญาสุขปฺปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาสุขปฺปฏิปทาขิปฺปาภิญฺญาวเสน ปฏิปทาจตุกฺเกน โยเชตฺวา เทสิตตฺตา จตฺตาโร นวกา, ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ, ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ, อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ, อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณนฺติ อารมฺมณจตุกฺเกน โยชิตตฺตา จตฺตาโร นวกา, ‘‘ทุกฺขปฺปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ, ทุกฺขปฺปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณ’’นฺตฺยาทินา อารมฺมณปฺปฏิปทามิสฺสกนยวเสน โสฬส นวกาติ ปญฺจวีสติ นวกาติ เอวมาทิเภทํ สงฺคณฺหาติ.

여기서 '또한(Pi)'이라는 단어는 4단법과 5단법의 방식에 따른 순수 선의 9조합과, 그것을 고통스러운 수행과 느린 통찰, 고통스러운 수행과 빠른 통찰, 즐거운 수행과 느린 통찰, 즐거운 수행과 빠른 통찰이라는 네 가지 수행의 방식(Paṭipadā)과 결합하여 설해진 네 가지 9조합을 포함한다. 또한 작음(Paritta)-작은 대상, 작음-무량한 대상, 무량함-작은 대상, 무량함-무량한 대상이라는 네 가지 대상(Ārammaṇa)의 방식과 결합된 네 가지 9조합과, '고통스러운 수행과 느린 통찰을 하며 작고 작은 대상을 가짐' 등의 방식으로 대상과 수행을 혼합한 방식에 따른 16가지 9조합을 포함하여, 총 25가지의 9조합 등의 분류를 포함한다.

๒๒. ฌานวิเสเสน นิพฺพตฺติตวิปาโก เอกนฺตโต ตํตํฌานสทิโสวาติ วิปากํ ฌานสทิสเมว วิภตฺตํ. อิมเมว หิ อตฺถํ ทีเปตุํ ภควตา วิปากนิทฺเทเสปิ กุสลํ อุทฺทิสิตฺวาว ตทนนฺตรํ มหคฺคตโลกุตฺตรวิปากา วิภตฺตา.

22. 선의 차별에 따라 발생하는 과보(Vipāka)는 전적으로 그 각각의 선과 유사하기 때문에 과보는 선과 똑같은 방식으로 분류되었다. 바로 이 뜻을 밝히기 위해 세존께서는 과보를 설명하실 때에도 유익한 마음(Kusala)을 먼저 언급하신 후, 곧바로 고귀한 과보와 출세간의 과보를 분류하셨다.

๒๕. รูปาวจรมานสํ ฌานเภเทน ปญฺจหิ จตูหิ ตีหิ ทฺวีหิ ปุน ทฺวีหิ ฌานงฺเคหิ สมฺปโยคเภเทน ปญฺจธา ปญฺจงฺคิกํ จตุรงฺคิกํ ติวงฺคิกํ ทุวงฺคิกํ ปุน ทุวงฺคิกนฺติ ปญฺจวิธํ โหติ อวิเสเสน, ปุน ตํ ปุญฺญปากกิริยานํ ปจฺเจกํ ปญฺจนฺนํ ปญฺจนฺนํ เภทา ปญฺจทสธา ภเวตฺยตฺโถ.

25. 색계 마음은 선의 구분에 따라 다섯 가지, 네 가지, 세 가지, 두 가지, 그리고 다시 두 가지의 선 요소들의 상응하는 차이에 의거하여, 일반적으로 오지(Pañcaṅgika, 다섯 요소), 사지(Caturaṅgika), 삼지(Tivaṅgika), 이지(Duvaṅgika), 그리고 다시 이지의 다섯 가지 종류가 된다. 다시 그것이 복(Puñña, 유익함), 과보(Vipāka), 작용(Kiriyā)에 따라 각각 다섯 가지씩 구분되어 총 열다섯 가지가 된다는 뜻이다.

รูปาวจรจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

색계 마음에 대한 설명이 끝났다.

อรูปาวจรจิตฺตวณฺณนา

무색계 마음에 대한 설명

๒๖. อิทานิ [Pg.95] อรูปาวจรํ อารมฺมณเภเทน จตุธา วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อากาสานญฺจายตนา’’ติอาทิ. ตตฺถ อุปฺปาทาทิอนฺตรหิตตาย นาสฺส อนฺโตติ อนนฺตํ, อากาสญฺจ ตํ อนนฺตญฺจาติ อากาสานนฺตํ, กสิณุคฺฆาฏิมากาโส. ‘‘อนนฺตากาส’’นฺติ จ วตฺตพฺเพ ‘‘อคฺยาหิโต’’ตฺยาทีสุ วิย วิเสสนสฺส ปรนิปาตวเสน ‘‘อากาสานนฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อากาสานนฺตเมว อากาสานญฺจํ สกตฺเถ ภาวปจฺจยวเสน. อากาสานญฺจเมว อายตนํ สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส อธิฏฺฐานฏฺเฐน เทวานํ เทวายตนํ วิยาติ อากาสานญฺจายตนํ. ตสฺมึ อปฺปนาปฺปตฺตํ ปฐมารุปฺปชฺฌานมฺปิ อิธ ‘‘อากาสานญฺจายตน’’นฺติ วุตฺตํ ยถา ปถวีกสิณารมฺมณํ ฌานํ ‘‘ปถวีกสิณ’’นฺติ. อถ วา อากาสานญฺจํ อายตนํ อสฺสาติ อากาสานญฺจายตนํ, ฌานํ, เตน สมฺปยุตฺตํ กุสลจิตฺตํ อากาสานญฺจายตนกุสลจิตฺตํ.

26. 이제 무색계 [마음]을 대상의 분류에 따라 네 가지로 나누어 설명하기 위해 ‘공무변처(ākāsānañcāyatana)’ 등을 말씀하셨다. 거기서 [허공은] 일어남 등의 끝이 없으므로 무변(ananta, 끝없음)이라 하고, 허공이면서 무변인 것이 공무변(ākāsānanta)이니 곧 가시나를 제거하여 얻은 허공(kasiṇugghāṭimākāso)이다. ‘무변한 허공(anantākāsa)’이라고 해야 할 것이나, ‘아갸히또(agyāhito)’ 등의 예처럼 수식어를 뒤에 배치하는 관습에 따라 ‘공무변(ākāsānanta)’이라고 하였다. 공무변처(ākāsānañca)란 공무변 자체에 추상명사 접미사(-ya)가 붙은 것이다. 공무변처 자체가 그것과 결합한 법들과 선정의 토대(adhiṭṭhāna)가 된다는 의미에서, 마치 천신들의 거처를 천계(devāyatana)라 하는 것처럼 공무변처(ākāsānañcāyatana)라고 부른다. 본궤도(appanā)에 도달한 첫 번째 무색계 선정 또한 여기서 ‘공무변처’라고 불리는데, 이는 마치 흙 가시나를 대상으로 하는 선정을 ‘흙 가시나’라고 부르는 것과 같다. 또는 공무변(ākāsānañca)이 그 선정의 처소(āyatana)이기에 공무변처라 하고, 그것은 선정이며, 그것과 결합한 유익한 마음이 공무변처 유익한 마음이다.

วิญฺญาณเมว อนนฺตํ วิญฺญาณานนฺตํ, ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ. ตญฺหิ อุปฺปาทาทิอนฺตวนฺตมฺปิ อนนฺตากาเส ปวตฺตนโต อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺตาย ภาวนาย อุปฺปาทาทิอนฺตํ อคฺคเหตฺวา อนนฺตโต ผรณวเสน ปวตฺตนโต จ ‘‘อนนฺต’’นฺติ วุจฺจติ. วิญฺญาณานนฺตเมว วิญฺญาณญฺจํ อาการสฺส รสฺสตฺตํ, น-การสฺส โลปญฺจ กตฺวา. ทุติยารุปฺปวิญฺญาเณน วา อญฺจิตพฺพํ ปาปุณิตพฺพนฺติ วิญฺญาณญฺจํ, ตเทว อายตนํ ทุติยารุปฺปสฺส อธิฏฺฐานตฺตาติ วิญฺญาณญฺจายตนํ. เสสํ ปุริมสมํ.

의식 자체가 끝이 없는 것이 식무변(viññāṇānanta)이며, 이는 첫 번째 무색계 의식이다. 그것은 비록 발생 등의 끝이 있음에도 불구하고, 끝없는 허공에서 일어나는 자신을 대상으로 일어나는 수행에 의해 발생 등의 끝을 취하지 않고 끝없이 퍼져나가는 방식으로 일어나기 때문에 ‘끝없다(ananta)’고 불린다. 식무변 자체가 식무변처(viññāṇañca)인데, 이는 [Pāli 문법상] 모음 ‘a’를 짧게 하고 ‘n’을 생략한 것이다. 혹은 두 번째 무색계 의식에 의해 도달되어야(pāpuṇitabba) 하기에 식무변처(viññāṇañca)라고도 한다. 그것 자체가 두 번째 무색계의 토대이므로 식무변처(viññāṇañcāyatana)이다. 나머지는 앞서 설명한 것과 같다.

นาสฺส [Pg.96] ปฐมารุปฺปสฺส กิญฺจนํ อปฺปมตฺตกํ อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิ อวสิฏฺฐํ อตฺถีติ อกิญฺจนํ, ตสฺส ภาโว อากิญฺจญฺญํ, ปฐมารุปฺปวิญฺญาณาภาโว. ตเทว อายตนนฺตฺยาทิ ปุริมสทิสํ.

그 첫 번째 무색계 [의식]의 아주 미세한 부분조차, 심지어 파괴된 흔적조차 남아 있지 않다는 의미에서 무소유(akiñcana)라 하며, 그것의 상태가 무소유처(ākiñcañña)이니, 즉 첫 번째 무색계 의식의 부재(abhāva)이다. 그것 자체가 처소(āyatana)라는 등의 설명은 앞의 내용과 같다.

โอฬาริกาย สญฺญาย อภาวโต, สุขุมาย จ สญฺญาย อตฺถิตาย เนวสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส สญฺญา อตฺถิ, นาปิ อสญฺญํ อวิชฺชมานสญฺญนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญํ, จตุตฺถารุปฺปชฺฌานํ. ทีฆํ กตฺวา ปน ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญ’’นฺติ วุตฺตํ. เนวสญฺญานาสญฺญเมว อายตนํ มนายตนธมฺมายตนปริยาปนฺนตฺตาติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. อถ วา สญฺญาว วิปสฺสนาย โคจรภาวํ คนฺตฺวา นิพฺเพทชนนสงฺขาตสฺส ปฏุสญฺญากิจฺจสฺส อภาวโต เนวสญฺญา จ อุณฺโหทเก เตโชธาตุ วิย สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา น อสญฺญาติ เนวสญฺญานาสญฺญา, สา เอว อายตนํ อิมสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส นิสฺสยาทิภาวโตติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. สญฺญาวเสน เจตฺถ ฌานูปลกฺขณํ นิทสฺสนมตฺตํ. เวทนาทโยปิ หิ ตสฺมึ ฌาเน เนวเวทนานาเวทนาทิกาเยวาติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตเนน สมฺปยุตฺตํ กุสลจิตฺตํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลจิตฺตํ. ปิ-สทฺเทน เจตฺถ อารมฺมณปฺปฏิปทามิสฺสกนยวเสน โสฬสกฺขตฺตุกเทสนํ (ธ. ส. ๒๖๕-๒๖๘), อญฺญมฺปิ จ ปาฬิยํ อาคตนยเภทํ สงฺคณฺหาติ.

거친 상(想)은 없고 미세한 상은 존재하기 때문에, 그 결합된 법들에 상이 있는 것도 아니고 상이 없는 것도 아니어서 비상비비상(nevasaññānāsañña)이라 하니, 네 번째 무색계 선정이다. 모음을 길게 하여 ‘네와산냐나산냐(nevasaññānāsañña)’라고 불린다. 비상비비상 자체가 의처(manāyatana)와 법처(dhammāyatana)에 속하기 때문에 비상비비상처(nevasaññānāsaññāyatana)라고 한다. 또는 상이 위빳사나의 대상이 되어 번뇌를 꿰뚫어 아는 명확한 상의 작용(paṭusaññākicca)이 없기 때문에 ‘비상(nevasaññā)’이며, 따뜻한 물 속의 화대(火大, tejodhātu)처럼 형성(saṅkhāra)의 잔여물로서 미세한 상태로 존재하기 때문에 ‘비비상(nāsaññā)’이라 하니, 곧 비상비비상이다. 그것 자체가 이와 결합된 법들과 선정의 의지처 등이 되기에 비상비비상처라고 한다. 여기서 상(想)을 통해 선정을 특징짓는 것은 하나의 사례를 보여주는 것일 뿐이다. 왜냐하면 그 선정에서는 수(受) 등도 역시 ‘비수비비수’ 등이기 때문이다. 비상비비상처와 결합한 유익한 마음이 비상비비상처 유익한 마음이다. 여기서 ‘api(또한)’라는 단어는 대상, 도(道), 혼합의 방식에 따른 열여섯 가지 설법(Dhs. 265-268)과 경전에 나타난 다른 방식의 분류들을 포함한다.

๓๐. อารมฺมณานํ อติกฺกมิตพฺพานํ, กสิณากาสวิญฺญาณตทภาวสงฺขาตานํ อาลมฺพิตพฺพานญฺจ อากาสาทิจตุนฺนํ โคจรานํ ปเภเทน อารุปฺปมานสํ จตุพฺพิธํ โหติ. ตญฺหิ ยถากฺกมํ ปญฺจมชฺฌานารมฺมณํ กสิณนิมิตฺตํ อติกฺกมฺม ตทุคฺฆาเฏน ลทฺธํ อากาสมาลมฺพิตฺวา ตมฺปิ อติกฺกมฺม ตตฺถ ปวตฺตํ วิญฺญาณมาลมฺพิตฺวา ตมฺปิ อติกฺกมฺม ตทภาวภูตํ อกิญฺจนภาวมาลมฺพิตฺวา ตมฺปิ อติกฺกมฺม ตตฺถ ปวตฺตํ ตติยารุปฺปวิญฺญาณมาลมฺพิตฺวา [Pg.97] ปวตฺตติ, น ปน รูปาวจรกุสลํ วิย ปุริมปุริมองฺคาติกฺกมวเสน ปุริมปุริมสฺสาปิ อารมฺมณํ คเหตฺวา. เตนาหุ อาจริยา –

30. 초월해야 할 대상들, 즉 가시나, 허공, 의식, 그리고 그것의 부재로 일컫는 것들과, 대상으로 삼아야 할 허공 등 네 가지 대상의 차이에 따라 무색계의 마음은 네 가지가 된다. 그것은 순서대로 다섯 번째 선정의 대상인 가시나 표상을 초월하여 그것을 제거함으로써 얻어진 허공을 대상으로 하고, 다시 그것을 초월하여 거기서 일어난 의식을 대상으로 하고, 다시 그것을 초월하여 그것의 부재인 무소유의 상태를 대상으로 하고, 다시 그것을 초월하여 거기서 일어난 세 번째 무색계 의식을 대상으로 하여 일어난다. 그러나 색계 유익한 마음처럼 이전의 구성 요소를 초월하는 방식이 아니며, 이전의 대상들을 취하는 것도 아니다. 그래서 스승들께서는 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘อารมฺมณาติกฺกมโต, จตสฺโสปิ ภวนฺติมา;

องฺคาติกฺกมเมตาสํ, น อิจฺฉนฺติ วิภาวิโน’’ติ;

(ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๖๘);

“대상의 초월에 의해 이 네 가지 [무색계 선정]이 있게 되나니, 지혜로운 이들은 이들에게서 구성 요소의 초월은 인정하지 않는다.” (Dhs.A. 268)

อรูปาวจรจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무색계 마음에 대한 설명이 끝났다.

โสภนจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

정화된(sobhana, 아름다운) 마음에 대한 설명이 끝났다.

โลกุตฺตรจิตฺตวณฺณนา

출세간 마음에 대한 설명

๓๑. อิทานิ โลกุตฺตรกุสลํ จตุมคฺคโยคโต, ผลญฺจ ตทนุรูปปฺปวตฺติยา จตุธา วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โสตาปตฺติมคฺคจิตฺต’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. นิพฺพานํ ปติสวนโต อุปคมนโต, นิพฺพานมหาสมุทฺทนินฺนตาย โสตสทิสตฺตา วา ‘‘โสโต’’ติ วุจฺจติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, ตสฺส อาปตฺติ อาทิโต ปชฺชนํ ปาปุณนํ ปฐมสมนฺนาคโม โสตาปตฺติ อา-อุปสคฺคสฺส อาทิกมฺมนิ ปวตฺตนโต. นิพฺพานํ มคฺเคติ, นิพฺพานตฺถิเกหิ วา มคฺคียติ, กิเลเส มาเรนฺโต คจฺฉตีติ วา มคฺโค, เตน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ มคฺคจิตฺตํ, โสตาปตฺติยา ลทฺธํ มคฺคจิตฺตํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ. อถ วา อริยมคฺคโสตสฺส อาทิโต ปชฺชนํ เอตสฺสาติ โสตาปตฺติ, ปุคฺคโล, ตสฺส มคฺโค โสตาปตฺติมคฺโค, เตน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ.

31. 이제 출세간의 유익한 [마음]을 네 가지 도(道)의 결합에 따라, 그리고 과(果)를 그에 상응하는 발생에 따라 네 가지로 분류하여 보여주기 위해 ‘예류도심(sotāpattimaggacittaṃ)’ 등을 말씀하셨다. 열반으로 귀 기울여(patisavana) 다가가기(upagamana) 때문이며, 혹은 열반이라는 대해(大海)로 흘러드는 것이 강물과 비슷하기에 ‘흐름(soto)’이라 불리는 것이 성스러운 팔정도이다. 그 흐름에 도달함(āpatti), 즉 처음으로 나아감, 도달함, 첫 번째 성취가 예류(sotāpatti)이니, ā-접두사가 시작하는 작용(ādikamma)의 의미로 쓰였기 때문이다. 열반을 구하기(maggeti) 때문에, 혹은 열반을 원하는 자들에 의해 찾아지기(maggīyati) 때문에, 혹은 번뇌를 죽이며 가기 때문에 도(maggo)라 하며, 그것과 결합한 마음이 도의 마음(maggacitta)이다. 예류에 의해 얻어진 도의 마음이 예류도심이다. 또는 성스러운 도의 흐름에 처음으로 나아간 자가 예류(sotāpatti)인 인물(puggalo)이며, 그의 도가 예류도이고, 그것과 결합한 마음이 예류도심이다.

สกึ เอกวารํ ปฏิสนฺธิวเสน อิมํ มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉตีติ สกทาคามี, อิธ ปตฺวา อิธ ปรินิพฺพายี, ตตฺถ ปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายี, อิธ ปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายี, ตตฺถ ปตฺวา อิธ ปรินิพฺพายี, อิธ ปตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺติตฺวา อิธ ปรินิพฺพายีติ ปญฺจสุ สกทาคามีสุ ปญฺจมโก อิธาธิปฺเปโต. โส หิ อิโต [Pg.98] คนฺตฺวา ปุน สกึ อิธ อาคจฺฉตีติ. ตสฺส มคฺโค สกทาคามิมคฺโค. กิญฺจาปิ มคฺคสมงฺคิโน ตถาคมนาสมฺภวโต ผลฏฺโฐเยว สกทาคามี นาม, ตสฺส ปน การณภูโต ปุริมุปฺปนฺโน มคฺโค มคฺคนฺตราวจฺเฉทนตฺถํ ผลฏฺเฐน วิเสเสตฺวา วุจฺจติ ‘‘สกทาคามิมคฺโค’’ติ. เอวํ อนาคามิมคฺโคติ. สกทาคามิมคฺเคน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ สกทาคามิมคฺคจิตฺตํ.

재결합(paṭisandhi)을 통해 이 인간 세상에 단 한 번(sakiṃ ekavāraṃ) 돌아온다고 해서 일래자(sakadāgāmī)라고 한다. [일래자에는] 여기서 도달하여 여기서 반열반하는 자, 저기서 도달하여 저기서 반열반하는 자, 여기서 도달하여 저기서 반열반하는 자, 저기서 도달하여 여기서 반열반하는 자, 여기서 도달하여 저기서 태어난 뒤 여기서 반열반하는 자의 다섯 종류가 있는데, 여기서는 다섯 번째를 뜻한다. 그는 여기서 가서 다시 한 번 여기로 돌아오기 때문이다. 그의 도가 일래도(sakadāgāmimaggo)이다. 비록 도를 갖춘 자(magga-samaṅgī)가 그렇게 돌아오는 것은 불가능하므로 과에 머무는 자(phalaṭṭha)를 일래자라 부르지만, 그 원인이 되어 이전에 일어난 도를 다른 도와 구별하기 위해 과의 이름으로 특징지어 ‘일래도’라고 부르는 것이다. 불환도(anāgāmimaggo)도 이와 같다. 일래도와 결합한 마음이 일래도심이다.

ปฏิสนฺธิวเสน อิมํ กามธาตุํ น อาคจฺฉตีติ อนาคามี, ตสฺส มคฺโค อนาคามิมคฺโค, เตน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ อนาคามิมคฺคจิตฺตํ. อคฺคทกฺขิเณยฺยภาเวน ปูชาวิเสสํ อรหตีติ อรหา, อถ วา กิเลสสงฺขาตา อรโย, สํสารจกฺกสฺส วา อรา กิเลสา หตา อเนนาติ อรหา, ปาปกรเณ รหาภาวโต วา อรหา, อฏฺฐมโก อริยปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว อรหตฺตํ, จตุตฺถผลสฺเสตํ อธิวจนํ, ตสฺส อาคมนภูโต มคฺโค อรหตฺตมคฺโค, เตน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ อรหตฺตมคฺคจิตฺตํ.

재생의 힘으로 이 욕계에 다시 돌아오지 않는다고 하여 아나가미(불환자)라 하며, 그의 도는 아나가미도이고, 그것과 결합된 마음은 아나가미도 마음이다. 최상의 공양을 받을 만한 가치가 있어 특별한 공양을 받을 만하다고 하여 아라한이라 한다. 또는 번뇌라고 불리는 적들(ari), 혹은 윤회 수레바퀴의 바퀴살(ara)인 번뇌들이 이분에 의해 파괴되었다고 하여 아라한이라 한다. 악을 행함에 있어 은밀함(raha)이 없기 때문에 아라한이라 한다. 그는 여덟 번째 성자이며, 그의 상태가 아라한과이다. 이것은 네 번째 과(果)의 명칭이다. 그것에 이르는 도가 아라한도이며, 그것과 결합된 마음이 아라한도 마음이다.

ปิ-สทฺเทน เอเกกสฺส มคฺคสฺส นยสหสฺสวเสน จตุนฺนํ จตุสหสฺสเภทํ สจฺจวิภงฺเค (วิภ. ๒๐๖; วิภ. อฏฺฐ. ๒๐๖-๒๑๔) อาคตํ สฏฺฐิสหสฺสเภทํ นยํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน อเนกวิธตฺตมฺปิ สงฺคณฺหาติ. ตตฺถายํ นยสหสฺสมตฺตปริทีปนา, กถํ? โสตาปตฺติมคฺโค ตาว ฌานนาเมน ปฏิปทาเภทํ อนามสิตฺวา เกวลํ สุญฺญโต อปฺปณิหิโตติ ทฺวิธา วิภตฺโต, ปุน ปฏิปทาจตุกฺเกน โยเชตฺวา ปจฺเจกํ จตุธา วิภตฺโตติ เอวํ ฌานนาเมน ทสธา วิภตฺโต. ตถา มคฺคสติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานอิทฺธิปาทอินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคสจฺจสมถธมฺมขนฺธอายตนธาตุอาหารผสฺสเวทนาสญฺญาเจตนาจิตฺตนาเมหิปิ ปจฺเจกํ ทสทสากาเรหิ วิภตฺโต ตถา ตถา พุชฺฌนกานํ ปุคฺคลานํ วเสน. ตสฺมา [Pg.99] ฌานวเสน ทสมคฺคาทีนํ เอกูนวีสติยา วเสน ทส ทสาติ วีสติยา ฐาเนสุ ทฺเว นยสตานิ โหนฺติ. ปุน ตานิ จตูหิ อธิปตีหิ โยเชตฺวา ปจฺเจกํ จตุธา วิภตฺตานีติ เอวํ อธิปตีหิ อมิสฺเสตฺวา ทฺเว สตานิ, มิสฺเสตฺวา อฏฺฐ สตานีติ โสตาปตฺติมคฺเค นยสหสฺสํ โหติ, ตถา สกทาคามิมคฺคาทีสุปิ.

'Pi'라는 단어는 각 도가 천 가지 방식이 있으므로 '분별론(Vibhaṅga)'의 성제분별(Saccavibhaṅga)에 나오는 사천 가지 분류와 육만 가지 분류의 방식을 앞에서 서술한 방식에 따라 여러 가지로 포함한다. 여기서 천 가지 방식에 대한 설명은 다음과 같다. 어떻게 그러한가? 우선 예류도는 선(jhāna)의 명칭으로 수행의 차이를 언급하지 않고, 단순히 공(suññata)과 무원(appaṇihita)의 두 가지로 나뉜다. 다시 네 가지 수행(paṭipadā)과 결합하여 각각 네 가지로 나뉘어 선의 명칭으로 열 가지로 분류된다. 마찬가지로 도(magga), 염처(satipaṭṭhāna), 정근(sammappadhāna), 신족(iddhipāda), 근(indriya), 력(bala), 각지(bojjhaṅga), 성제(sacca), 사마타(samatha), 법온(dhammakhandha), 처(āyatana), 계(dhātu), 식(āhāra), 촉(phassa), 수(vedanā), 상(saññā), 사(cetanā), 심(citta)이라는 명칭으로도 깨닫는 사람들에 따라 각각 열 가지 방식으로 분류된다. 그러므로 선의 방식에 따른 열 가지와 도 등 열아홉 가지에 의한 열 가지씩 스무 가지 항목에서 이백 가지 방식이 된다. 다시 이것들을 네 가지 지배원리(adhipatī)와 결합하여 각각 네 가지로 나누면, 지배원리와 결합하지 않은 이백 가지와 결합한 팔백 가지를 합해 예류도에는 천 가지 방식이 있으며, 일래도 등에서도 마찬가지이다.

๓๒. โสตาปตฺติยา ลทฺธํ, โสตาปตฺติสฺส วา ผลจิตฺตํ วิปากภูตํ จิตฺตํ โสตาปตฺติผลจิตฺตํ. อรหตฺตญฺจ ตํ ผลจิตฺตญฺจาติ อรหตฺตผลจิตฺตํ.

32. 예류(sotāpatti)에서 얻어진 것, 혹은 예류자의 과의 마음이며 과보인 마음이 예류과 마음이다. 아라한이면서 그 과의 마음인 것이 아라한과 마음이다.

๓๔. จตุมคฺคปฺปเภเทนาติ อินฺทฺริยานํ อปาฏวปาฏวตรตมเภเทน ภินฺนสามตฺถิยตาย สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสานํ นิรวเสสปฺปหานํ กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวาปาทนํ เตสเมว นิรวเสสปฺปหานํ รูปารูปราคมานุทฺธจฺจาวิชฺชานํ อนวเสสปฺปหานนฺติ เอวํ สํโยชนปฺปหานวเสน จตุพฺพิธานํ โสตาปตฺติมคฺคาทีนํ อฏฺฐงฺคิกมคฺคานํ สมฺปโยคเภเทน จตุมคฺคสงฺขาตํ โลกุตฺตรกุสลํ จตุธา โหติ, วิปากํ ปน ตสฺเสว กุสลสฺส ผลตฺตา ตทนุรูปโต ตถา จตุธาติ เอวํ อนุตฺตรํ อตฺตโน อุตฺตริตราภาเวน อนุตฺตรสงฺขาตํ โลกุตฺตรํ จิตฺตํ อฏฺฐธา มตนฺติ โยชนา.

34. '네 가지 도의 분류'란 기능(indriya)의 둔함, 예리함, 매우 예리함 등의 차이에 따른 능력의 차이로 유신견, 의심, 계금견을 남김없이 제거하고, 감각적 탐욕과 악의를 희박하게 만들며, 그것들을 남김없이 제거하고, 색계의 탐욕, 무색계의 탐욕, 자만, 들뜸, 무명을 남김없이 제거하는 식으로, 결사(saṅyojana)를 제거함에 따른 네 종류의 예류도 등과 팔정도의 결합 차이에 의해 네 가지 도라고 불리는 출세간의 유익한 마음이 네 가지가 된다. 과보의 마음은 그 유익한 마음의 과보이므로 그것에 상응하여 마찬가지로 네 가지가 된다. 이와 같이 자기보다 더 높은 것이 없기에 위없는(anuttara) 것이라 불리는 출세간의 마음은 여덟 가지라고 알아야 한다는 구성이다.

กิริยานุตฺตรสฺส ปน อสมฺภวโต ทฺวาทสวิธตา น วุตฺตา. กสฺมา ปน ตสฺส อสมฺภโวติ? มคฺคสฺส เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา. ยทิ หิ มคฺคจิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺเชยฺย, ตทุปฺปตฺติยา กิริยภาโว สกฺกา วตฺตุํ. ตํ ปน กิเลสสมุจฺเฉทกวเสเนว อุปลภิตพฺพโต เอกวารปฺปวตฺเตเนว จ เตน อสนิสมฺปาเตน วิย ตรุอาทีนํ สมูลวิทฺธํสนสฺส ตํตํกิเลสานํ อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติยา สาธิตตฺตา ปุน อุปฺปชฺชมาเนปิ กาตพฺพาภาวโต ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถญฺจ ผลสมาปตฺติยา เอว [Pg.100] นิพฺพานารมฺมณวเสน ปวตฺตนโต น กทาจิ เสกฺขานํ อเสกฺขานํ วา อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา นตฺถิ สพฺพถาปิ โลกุตฺตรกิริยจิตฺตนฺติ.

작용만 하는 위없는 마음(lokuttara kiriyacitta)은 존재하지 않으므로 열두 가지라는 말은 하지 않았다. 왜 그것이 존재하지 않는가? 도(magga)는 한 마음의 찰나에 일어나기 때문이다. 만약 도의 마음이 거듭해서 일어난다면 그것이 일어남에 대해 작용의 상태라고 말할 수 있을 것이다. 그러나 그것은 번뇌를 완전히 끊는 방식으로만 얻어지며, 단 한 번 일어남으로써 벼락이 나무 등을 뿌리째 파괴하듯 해당 번뇌들이 절대로 다시 일어나지 않게 완성하므로, 다시 일어난다 하더라도 할 일이 없기 때문이다. 또한 현법낙주를 위해서는 오직 과등지(phalasamāpatti)가 열반을 대상으로 하여 일어나기 때문에, 유학자나 무학자에게 결코 일어나지 않는다. 그러므로 어떤 식으로든 출세간의 작용심은 존재하지 않는다.

โลกุตฺตรจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

출세간의 마음에 대한 설명이 끝났다.

จิตฺตคณนสงฺคหวณฺณนา

마음의 개수 요약에 대한 설명

๓๕. ‘‘ทฺวาทสากุสลาเนว’’นฺตฺยาทิ ยถาวุตฺตานํ จตุภูมิกจิตฺตานํ คณนสงฺคโห.

35. "열두 가지 해로운 마음들" 등으로 시작하는 구절은 앞에서 언급한 네 가지 지계(bhūmi)의 마음들에 대한 개수 요약이다.

๓๖. เอวํ ชาติวเสน สงฺคหํ ทสฺเสตฺวา ปุน ภูมิวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘จตุปญฺญาสธา กาเม’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. กาเม ภเว จิตฺตานิ จตุปญฺญาสธา อีรเย, รูเป ภเว ปนฺนรส อีรเย, อารุปฺเป ภเว ทฺวาทส อีรเย, อนุตฺตเร ปน นววิเธ ธมฺมสมุทาเย จิตฺตานิ อฏฺฐธา อีรเย, กเถยฺยาตฺยตฺโถ. เอตฺถ จ กามตณฺหาทิวิสยภาเวน กามภวาทิปริยาปนฺนานิ จิตฺตานิ สกสกภูมิโต อญฺญตฺถ ปวตฺตมานานิปิ กามภวาทีสุ จิตฺตานีติ วุตฺตานิ, ยถา มนุสฺสิตฺถิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโตปิ ติรจฺฉานคโต ติรจฺฉานโยนิปริยาปนฺนตฺตา ติรจฺฉาเนสฺเวว สงฺคยฺหติ. กตฺถจิ อปริยาปนฺนานิ นววิธโลกุตฺตรธมฺมสมูเหกเทสภูตานิ ‘‘รุกฺเข สาขา’’ตฺยาทีสุ วิย อนุตฺตเร จิตฺตานีติ วุตฺตานิ. อถ วา ‘‘กาเม, รูเป’’ติ จ อุตฺตรปทโลปนิทฺเทโส. อรูเป ภวานิ อารุปฺปานิ. นตฺถิ เอเตสํ อุตฺตรํ จิตฺตนฺติ อนุตฺตรานีติ อุปโยคพหุวจนวเสน กาเม กามาวจรานิ จิตฺตานิ จตุปญฺญาสธา อีรเย, รูเป รูปาวจรานิ จิตฺตานิ ปนฺนรส อีรเย, อารุปฺเป อารุปฺปานิ จิตฺตานิ ทฺวาทส อีรเย. อนุตฺตเร โลกุตฺตรานิ จิตฺตานิ อฏฺฐธา อีรเยติ เอวเมตฺถ สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ.

36. 이와 같이 종류(jāti)에 따른 요약을 보여준 뒤, 다시 지계(bhūmi)에 따른 요약을 보여주기 위해 "욕계에는 쉰네 가지" 등으로 설했다. 욕계에서는 마음이 쉰네 가지라 하고, 색계에서는 열다섯 가지라 하며, 무색계에서는 열두 가지라 한다. 위없는 아홉 가지 법의 무리 중에서 마음은 여덟 가지라 한다는 뜻이다. 여기서 감각적 탐욕 등의 대상이 되기 때문에 욕계 등에 속하는 마음들은 각자의 지계가 아닌 다른 곳에서 일어날 때도 욕계 등의 마음이라 불린다. 마치 인간 여자의 태중에서 태어났을지라도 축생계에 속하므로 축생으로 분류되는 것과 같다. 어떤 곳에도 속하지 않지만 아홉 가지 출세간 법의 무리 중 일부라는 점에서 "나무의 가지"라고 하는 것처럼 위없는 마음이라 불린다. 또는 'kāme, rūpe'라는 표현은 뒷부분이 생략된 명칭이다. 무색계에 존재하는 것이 무색계 마음이다. 이보다 더 높은 마음이 없기에 위없는(anuttara) 마음이라 한다. 대격 복수형의 용법에 따라, 욕계에서는 욕계 마음 쉰네 가지를 말하고, 색계에서는 색계 마음 열다섯 가지를 말하며, 무색계에서는 무색계 마음 열두 가지를 말한다. 위없는 것에서는 출세간의 마음 여덟 가지를 말한다는 식으로 여기서 문맥을 이해해야 한다.

๓๗. อิตฺถํ [Pg.101] ยถาวุตฺเตน ชาติเภทภินฺนจตุภูมิกจิตฺตเภทวเสน เอกูนนวุติปฺปเภทํ กตฺวา มานสํ จิตฺตํ วิจกฺขณา วิเสเสน อตฺถจกฺขณสภาวา ปณฺฑิตา วิภชนฺติ. อถ วา เอกวีสสตํ เอกุตฺตรวีสาธิกํ สตํ วิภชนฺติ.

37. 이와 같이 앞에서 언급한 종류의 구분에 따른 네 지계의 마음의 분류에 의거하여, 마음을 89가지로 나누어 현자들, 즉 특별히 뜻을 살피는 성품을 지닌 지혜로운 이들은 분석한다. 또는 121가지로 분석한다.

จิตฺตคณนสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마음의 개수 요약에 대한 설명이 끝났다.

วิตฺถารคณนวณฺณนา

상세한 개수에 대한 설명

๓๘. ฌานงฺควเสน ปฐมชฺฌานสทิสตฺตา ปฐมชฺฌานญฺจ ตํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตญฺเจติ ปฐมชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ. ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานปุคฺคลชฺฌาสเยสุปิ, หิ อญฺญตรวเสน ตํตํฌานสทิสตฺตา วิตกฺกาทิองฺคปาตุภาเวน จตฺตาโรปิ มคฺคา ปฐมชฺฌานาทิโวหารํ ลภนฺตา ปจฺเจกํ ปญฺจธา วิภชนฺติ. เตนาห ‘‘ฌานงฺคโยคเภเทนา’’ตฺยาทิ, ตตฺถ ปฐมชฺฌานาทีสุ ยํ ยํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา ปวตฺตา, ตํ ปาทกชฺฌานํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย ปทฏฺฐานภาวโต. ยํ ยํ ฌานํ สมฺมสนฺตสฺส สา ปวตฺตา, ตํ สมฺมสิตชฺฌานํ. ‘‘อโห วต เม ปฐมชฺฌานสทิโส มคฺโค ปญฺจงฺคิโก, ทุติยชฺฌานาทีสุ วา อญฺญตรสทิโส จตุรงฺคาทิเภโท มคฺโค ภเวยฺยา’’ติ เอวํ โยคาวจรสฺส อุปฺปนฺนชฺฌาสโย ปุคฺคลชฺฌาสโย นาม.

38. 선정의 구성 요소(선지)에 따라 초선정과 유사하기 때문에 초선정이라 하고, 그것이 예류도도의 마음이기도 하므로 ‘초선정 예류도도의 마음’이라 한다. 발족선(기초가 되는 선정), 관찰된 선정, 개인의 성향이라는 세 가지 측면에서도 그 각각에 따라 해당 선정과 유사하기 때문에, 일으킨 생각(심) 등의 구성 요소가 나타남에 따라 네 가지 도 또한 초선정 등의 명칭을 얻게 되어 각각 다섯 가지로 분류된다. 그래서 ‘선정 구성 요소와의 결합 차이에 따라’ 등으로 설하였다. 여기서 초선정 등의 어떤 선정을 증득한 뒤 거기서 나와 상카라(형성된 것)들을 관찰하는 이에게 출기에 이르는 위빳사나가 일어났을 때, 그 선정을 발족선이라 하니, 그것이 출기에 이르는 위빳사나의 발판이 되기 때문이다. 어떤 선정을 관찰할 때 그 위빳사나가 일어났다면 그것을 관찰된 선정이라 한다. ‘아, 나의 도가 초선정과 유사한 다섯 가지 구성 요소를 갖추기를, 혹은 이선정 등 다른 선정과 유사한 네 가지 등의 구성 요소를 갖춘 도가 되기를’ 하고 수행자에게 일어난 바람을 개인의 성향이라 한다.

ตตฺถ เยน ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ปกิณฺณกสงฺขาเร สมฺมสิตฺวา มคฺโค อุปฺปาทิโต โหติ, ตสฺส โส มคฺโค ปฐมชฺฌานาทีสุ ตํตํปาทกชฺฌานสทิโส โหติ. สเจ ปน วิปสฺสนาปาทกํ กิญฺจิ ฌานํ นตฺถิ, เกวลํ ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรํ ฌานํ สมฺมสิตฺวา [Pg.102] มคฺโค อุปฺปาทิโต โหติ, ตสฺส โส สมฺมสิตชฺฌานสทิโส โหติ. ยทา ปน ยํ กิญฺจิ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย อญฺญตรํ สมฺมสิตฺวา มคฺโค อุปฺปาทิโต โหติ, ตทา ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน ทฺวีสุ อญฺญตรสทิโส โหติ. สเจ ปน ปุคฺคลสฺส ตถาวิโธ อชฺฌาสโย นตฺถิ, เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโต วุฏฺฐาย อุปรูปริฌานธมฺเม สมฺมสิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโค ปาทกชฺฌานํ อนเปกฺขิตฺวา สมฺมสิตชฺฌานสทิโส โหติ. อุปรูปริฌานโต ปน วุฏฺฐาย เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานธมฺเม สมฺมสิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโค สมฺมสิตชฺฌานํ อนเปกฺขิตฺวา ปาทกชฺฌานสทิโส โหติ. เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโต หิ อุปรูปริฌานํ พลวตรนฺติ. เวทนานิยโม ปน สพฺพตฺถาปิ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนานิยเมน โหติ. ตถา สุกฺขวิปสฺสกสฺส สกลชฺฌานงฺคนิยโม. ตสฺส หิ ปาทกชฺฌานาทีนํ อภาเวน เตสํ วเสน นิยมาภาวโต วิปสฺสนานิยเมน ปญฺจงฺคิโกว มคฺโค โหตีติ. อปิจ สมาปตฺติลาภิโนปิ ฌานํ ปาทกํ อกตฺวา ปกิณฺณกสงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโคปิ วิปสฺสนานิยเมเนว ปญฺจงฺคิโกว โหตีติ อยเมตฺถ อฏฺฐกถาทิโต อุทฺธโฏ วินิจฺฉยสาโร. เถรวาททสฺสนาทิวสปฺปวตฺโต ปน ปปญฺโจ อฏฺฐกถาทีสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. ยถา เจตฺถ, เอวํ สพฺพตฺถาปิ วิตฺถารนโย ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนเยน คเหตพฺโพ. คนฺถภีรุกชนานุคฺคหตฺถํ ปเนตฺถ สงฺเขปกถา อธิปฺเปตา.

거기서 초선정 등의 어떤 선정을 증득한 뒤 거기서 나와 개별적인 상카라들을 관찰하여 도가 일어난 경우, 그 도는 초선정 등의 각각의 발족선과 유사하게 된다. 만약 위빳사나의 발판이 되는 선정이 없고 오직 초선정 등의 어떤 선정을 관찰하여 도가 일어난 경우라면, 그 도는 관찰된 선정과 유사하게 된다. 한편 어떤 선정을 증득하고 거기서 나와 다른 선정을 관찰하여 도가 일어난 경우에는 개인의 성향에 따라 그 두 선정 중 하나와 유사하게 된다. 만약 수행자에게 그러한 성향이 없다면, 아래의 선정에서 나와 위의 선정의 법들을 관찰하여 일으킨 도는 발족선을 고려하지 않고 관찰된 선정과 유사하게 된다. 그러나 위의 선정에서 나와 아래의 선정의 법들을 관찰하여 일으킨 도는 관찰된 선정을 고려하지 않고 발족선과 유사하게 된다. 아래의 선정보다 위의 선정이 더 강력하기 때문이다. 수(느낌)의 규정은 모든 경우에 출기에 이르는 위빳사나의 규정에 따른다. 마른 위빳사나 수행자(순관행자)의 모든 선정 구성 요소의 규정도 이와 같다. 그에게는 발족선 등이 없으므로 그것들에 따른 규정이 없기 때문에, 위빳사나의 규정에 따라 도는 오직 다섯 가지 구성 요소를 갖춘 것(초선정의 형태)이 된다. 또한 선정을 얻은 자라도 선정을 발판으로 삼지 않고 개별적인 상카라들을 관찰하여 일으킨 도 역시 위빳사나의 규정에 따라 오직 다섯 가지 구성 요소만을 갖게 된다. 이것이 여기서 아타카타(주석서) 등에서 발췌한 판정의 핵심이다. 테라와다의 견해 등에 따른 상세한 설명은 아타카타 등에서 설해진 방식대로 이해해야 한다. 여기서와 마찬가지로 모든 곳에서 상세한 방식은 해당 대목에서 설해진 대로 파악해야 한다. 여기서는 번잡함을 두려워하는 사람들을 돕기 위해 요약된 설명을 의도하였다.

๔๒. ยถา รูปาวจรํ จิตฺตํ ปฐมาทิปญฺจวิธฌานเภเทน คยฺหติ ‘‘ปฐมชฺฌาน’’นฺตฺยาทินา วุจฺจติ, ตถา อนุตฺตรมฺปิ จิตฺตํ ‘‘ปฐมชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺต’’นฺตฺยาทินา คยฺหติ. อารุปฺปญฺจาปิ อุเปกฺเขกคฺคตาโยเคน องฺคสมตาย ปญฺจมชฺฌาเน คยฺหติ, ปญฺจมชฺฌานโวหารํ ลภตีตฺยตฺโถ. อถ วา [Pg.103] รูปาวจรํ จิตฺตํ อนุตฺตรญฺจ ปฐมาทิฌานเภเท ‘‘ปฐมชฺฌานกุสลจิตฺตํ, ปฐมชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตนฺตฺยาทินา ยถา คยฺหติ, ตถา อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเม ฌาเน คยฺหตีติ โยชนา. อาจริยสฺสาปิ หิ อยเมว โยชนา อธิปฺเปตาติ ทิสฺสติ นามรูปปริจฺเฉเท อุชุกเมว ตถา วุตฺตตฺตา. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

42. 색계의 마음이 초선정 등 다섯 가지 선정의 차별로 파악되어 ‘초선정’ 등으로 불리는 것처럼, 출세간의 마음도 ‘초선정 예류도도의 마음’ 등으로 파악된다. 무색계 또한 평온과 집중의 결합으로 인해 구성 요소가 동일하므로 다섯 번째 선정에 포함되니, 제5선정이라는 명칭을 얻는다는 뜻이다. 혹은 색계의 마음과 출세간의 마음이 초선정 등의 차별 속에서 ‘초선정 유익한 마음’, ‘초선정 예류도도의 마음’ 등으로 파악되는 것처럼, 무색계 또한 다섯 번째 선정에 포함된다고 연결된다. 스승(아누룻다)께도 이와 같은 연결이 의도된 것으로 보이니, ‘나마루파빠릿체다’에서 이와 같이 곧바로 설해졌기 때문이다. 거기서 다음과 같이 설하였다.

‘‘รูปาวจรจิตฺตานิ, คยฺหนฺตานุตฺตรานิ จ;

ปฐมาทิฌานเภเท, อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเม’’ติ. (นาม. ปริ. ๒๔);

“색계의 마음들과 출세간의 마음들은 초선정 등의 차별로 파악되며, 무색계 또한 다섯 번째 선정에 포함된다.”(나마루파빠릿체다 24)

ตสฺมาติ ยสฺมา รูปาวจรํ วิย อนุตฺตรมฺปิ ปฐมาทิฌานเภเท คยฺหติ, อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเม คยฺหติ, ยสฺมา วา ฌานงฺคโยคเภเทน เอเกกํ ปญฺจธา กตฺวา อนุตฺตรํ จิตฺตํ จตฺตาลีสวิธนฺติ วุจฺจติ, รูปาวจรโลกุตฺตรานิ วิย จ ปฐมาทิฌานเภเท, ตถา อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเม คยฺหติ, ตสฺมา ปฐมาทิกเมเกกํ ฌานํ โลกิยํ ติวิธํ, โลกุตฺตรํ อฏฺฐวิธนฺติ เอกาทสวิธํ. อนฺเต ตุ ฌานํ เตวีสติวิธํ ติวิธรูปาวจรทฺวาทสวิธอรูปาวจรอฏฺฐโลกุตฺตรวเสนาตฺยตฺโถ.

그러므로 색계와 마찬가지로 출세간의 마음도 초선정 등의 차별로 파악되고 무색계도 다섯 번째 선정에서 파악되기 때문에, 혹은 선정 구성 요소와의 결합 차이에 따라 각각을 다섯 가지로 하여 출세간의 마음을 40가지라고 하므로, 색계와 출세간의 마음이 초선정 등의 차별에 포함되는 것처럼 무색계도 다섯 번째 선정에 포함된다. 따라서 초선정 등 각각의 선정은 세속적인 것 3가지(유익한·과보·작용), 출세간의 것 8가지(4도·4과)로 하여 11가지가 된다. 결국 선정은 3가지 색계, 12가지 무색계, 8가지 출세간의 구분에 따라 23가지가 된다는 뜻이다.

๔๓. ปาทกชฺฌานาทิวเสน คณนวุฑฺฒิ กุสลวิปาเกสฺเวว สมฺภวตีติ เตสเมว คณนํ เอกวีสสตคณนาย องฺคภาเวน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สตฺตตึสา’’ตฺยาทิ.

43. 발족선 등에 따른 숫자의 증가는 유익한 마음과 과보의 마음에서만 가능하므로, 그것들의 수만을 121가지 계산의 구성 요소로 나타내며 ‘37가지’ 등으로 설하였다.

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

이로써 ‘아비담맛타 비바비니’라 불리는 아비담맛타 상가하 주석 중

จิตฺตปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마음의 장(Cittapariccheda)에 대한 해설이 끝났다.

๒. เจตสิกปริจฺเฉทวณฺณนา

2. 마음부수의 장(Cetasikapariccheda) 해설

สมฺปโยคลกฺขณวณฺณนา

결합 특징의 해설

๑. เอวํ [Pg.104] ตาว จิตฺตํ ภูมิชาติสมฺปโยคสงฺขารฌานารมฺมณมคฺคเภเทน ยถารหํ วิภชิตฺวา อิทานิ เจตสิกวิภาคสฺส อนุปฺปตฺตตฺตา ปฐมํ ตาว จตุพฺพิธสมฺปโยคลกฺขณสนฺทสฺสนวเสน เจตสิกลกฺขณํ ฐเปตฺวา, ตทนนฺตรํ อญฺญสมานอกุสลโสภนวเสน ตีหิ ราสีหิ เจตสิกธมฺเม อุทฺทิสิตฺวา, เตสํ โสฬสหากาเรหิ สมฺปโยคํ, เตตฺตึสวิเธน สงฺคหญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกุปฺปาทนิโรธา จา’’ตฺยาทิ อารทฺธํ. จิตฺเตน สห เอกโต อุปฺปาโท จ นิโรโธ จ เยสํ เต เอกุปฺปาทนิโรธา. เอกํ อาลมฺพณญฺจ วตฺถุ จ เยสํ เต เอกาลมฺพณวตฺถุกา. เอวํ จตูหิ ลกฺขเณหิ เจโตยุตฺตา จิตฺเตน สมฺปยุตฺตา ทฺวิปญฺญาส ลกฺขณา ธารณโต ธมฺมา นิยตโยคิโน, อนิยตโยคิโน จ เจตสิกา มตา.

1. 이와 같이 마음을 지(bhūmi), 종성(jāti), 결합(sampayoga), 자극(saṅkhāra), 선정(jhāna), 대상(ārammaṇa), 도(magga)의 차별에 따라 적절히 분류하였으니, 이제 마음부수의 분류를 설명할 차례가 되어 우선 네 가지 결합의 특징을 보여줌으로써 마음부수의 특징을 설정하고, 그 다음에 다른 것과 공통되는 것(aññasamāna), 해로운 것(akusala), 아름다운 것(sobhana)의 세 부류로 마음부수의 법들을 제시하여 그것들의 16가지 방식의 결합(sampayoga)과 33가지 방식의 조합(saṅgaha)을 보여주기 위해 ‘함께 일어나고 소멸하며’ 등으로 시작하였다. 마음과 더불어 한꺼번에 일어나는 것과 소멸하는 것을 ‘함께 일어나고 소멸함(ekuppādanirodha)’이라 한다. 대상과 토대(vatthu)가 하나인 것을 ‘하나의 대상과 토대를 가짐(ekālambaṇavatthuka)’이라 한다. 이와 같이 네 가지 특징으로 마음과 결합된, 52가지 특징을 지닌 법들을 마음부수(cetasika)라고 하며, 이들은 고정적으로 결합하는 것(niyatayogin)과 부정적으로 결합하는 것(aniyatayogin)으로 알려져 있다.

ตตฺถ ยทิ เอกุปฺปาทมตฺเตเนว เจโตยุตฺตาติ อธิปฺเปตา, ตทา จิตฺเตน สห อุปฺปชฺชมานานํ รูปธมฺมานมฺปิ เจโตยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ เอกนิโรธคฺคหณํ. เอวมฺปิ จิตฺตานุปริวตฺติโน วิญฺญตฺติทฺวยสฺส ปสงฺโค นสกฺกา นิวาเรตุํ, ตถา ‘‘เอกโต อุปฺปาโท วา นิโรโธ วา เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทนิโรธา’’ติ ปริกปฺเปนฺตสฺส ปุเรตรมุปฺปชฺชิตฺวา จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ นิรุชฺฌมานานมฺปิ รูปธมฺมานนฺติ เอกาลมฺพณคฺคหณํ. เย เอวํ ติวิธลกฺขณา, เต นิยมโต เอกวตฺถุเยวาติทสฺสนตฺถํ เอกวตฺถุกคฺคหณนฺติ อลมติปฺปปญฺเจน.

거기서 만일 일어남이 하나임(ekuppāda)만으로 마음과 결합된 것(cetoyutta)이라 의도된다면, 그때는 마음과 함께 일어나는 물질적 현상들(rūpadhamma)도 마음과 결합된 것이라는 오류가 생기므로 '소멸함이 하나임(ekanirodha)'을 취한 것이다. 그렇게 해도 마음을 따라 일어나는 두 가지 암시(viññatti)의 포함을 막을 수 없으며, 또한 '이들에게 하나의 일어남이나 소멸함이 있다'라고 가정하는 자에게는 마음에 앞서 일어났다가 마음의 붕괴 순간에 소멸하는 물질적 현상들도 포함되므로 '대상이 하나임(ekālambaṇa)'을 취한 것이다. 이와 같이 세 가지 특징을 가진 것들이 필연적으로 하나의 토대(ekavatthu)에만 있다는 것을 보여주기 위해 '토대가 하나임(ekavatthuka)'을 취한 것이니, 지나친 상술은 그만두겠다.

สมฺปโยคลกฺขณวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

결합 특징에 대한 설명이 끝났다.

อญฺญสมานเจตสิกวณฺณนา

다른 것들과 공통되는 심소(aññasamānacetasika)에 대한 설명

๒. กถนฺติ [Pg.105] สรูปสมฺปโยคาการานํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. ผุสตีติ ผสฺโส (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ ธมฺมุเทสวารผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา), สฺวายํ ผุสนลกฺขโณ. อยญฺหิ อรูปธมฺโมปิ สมาโน อารมฺมเณ ผุสนากาเรเนว ปวตฺตติ, สา จสฺส ผุสนาการปฺปวตฺติ อมฺพิลขาทกาทีนํ ปสฺสนฺตสฺส ปรสฺส เขฬุปฺปาทาทิ วิย ทฏฺฐพฺพา. เวทยติ อารมฺมณรสํ อนุภวตีติ เวทนา, สา เวทยิตลกฺขณา. อารมฺมณรสานุภวนญฺหิ ปตฺวา เสสสมฺปยุตฺตธมฺมา เอกเทสมตฺเตเนว รสํ อนุภวนฺติ, เอกํสโต ปน อิสฺสรวตาย เวทนาว อนุภวติ. ตถา เหสา ‘‘สุโภชนรสานุภวนกราชา วิยา’’ติ วุตฺตา. สุขาทิวเสน ปนสฺสา เภทํ สยเมว วกฺขติ. นีลาทิเภทํ อารมฺมณํ สญฺชานาติ สญฺญํ กตฺวา ชานาตีติ สญฺญา, สา สญฺชานนลกฺขณา. สา หิ อุปฺปชฺชมานา ทารุอาทีสุ วฑฺฒกิอาทีนํ สญฺญาณกรณํ วิย ปจฺฉา สญฺชานนสฺส การณภูตํ อาการํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชติ. นิมิตฺตการิกาย ตาเวตํ ยุชฺชติ, นิมิตฺเตน สญฺชานนฺติยา ปน กถนฺติ? สาปิ ปุน อปราย สญฺญาย สญฺชานนสฺส นิมิตฺตํ อาการํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชตีติ น เอตฺถ โกจิ อสมฺภโว.

2. '어떠한가?'는 자체적인 특징과 결합하는 방식에 대해 말하고자 하는 물음이다. 닿는다고 해서 촉(phassa)이라 하니, 그것은 닿는 특징을 가진다. 이것은 명칭뿐인 법(arūpadhamma)일지라도 대상에 닿는 양상으로 진행된다. 그 닿는 양상의 진행은 다른 사람이 신맛 나는 것을 먹는 것을 보는 이에게 침이 생기는 것 등과 같이 보아야 한다. 대상의 맛을 느끼고 경험한다고 해서 수(vedanā)라 하니, 그것은 경험하는 특징을 가진다. 대상의 맛을 경험하는 것에 있어서 나머지 결합된 법들은 일부분으로만 맛을 경험하지만, 수는 지배적인 상태이기 때문에 오로지 수만이 확실하게 경험한다. 그래서 '좋은 음식의 맛을 누리는 왕과 같다'고 설해졌다. 행복 등의 구분에 대해서는 스스로 나중에 말할 것이다. 청색 등의 구분이 있는 대상을 인식하고 표식을 만들어 안다고 해서 상(saññā)이라 하니, 그것은 인식하는 특징을 가진다. 그것은 일어날 때 목수 등이 나무 등에 표식을 하는 것처럼 나중에 인식하는 원인이 되는 양상을 취하면서 일어난다. 그것은 표식을 만드는 경우에는 합당하지만, 표식으로 인식하는 경우에는 어떠한가? 그것 또한 다시 다른 인식에 의해 인식하는 표식의 양상을 취하며 일어나므로 여기에는 아무런 불가능함이 없다.

เจเตติ อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมเณ อภิสนฺทหติ, สงฺขตาภิสงฺขรเณ วา พฺยาปารมาปชฺชตีติ เจตนา. ตถา หิ อยเมว อภิสงฺขรเณ ปธานตฺตา วิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนิเย สงฺขารกฺขนฺธํ วิภชนฺเตน ‘‘สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ สงฺขารา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๙) วตฺวา ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนา’’ตฺยาทินา (วิภ. ๒๑) นิทฺทิฏฺฐา. สา เจตยิตลกฺขณา, เชฏฺฐสิสฺสมหาวฑฺฒกิอาทโย วิย สกิจฺจปรกิจฺจสาธิกาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกคฺคตาวิตกฺกวิจารปีตีนํ สรูปวิภาวนํ เหฏฺฐา อาคตเมว.

스스로 결합된 법들을 대상에 결합시키거나, 혹은 형성된 것의 형성함(saṅkhatābhisaṅkharaṇa)에 작용을 일으킨다고 해서 사(cetanā)라 한다. 사실 이것이야말로 형성함에 있어서 주된 것이기 때문에, 비방가(Vibhaṅga)의 경전 분석(Suttantabhājaniya)에서 형성온(saṅkhārakkhandha)을 분류하면서 '형성된 것을 형성한다고 해서 상(saṅkhāra)이다'라고 말하고 '안촉에서 생긴 사' 등으로 나타내었다. 그것은 의도하는 특징을 가지며, 수제자나 대목수 등이 자신의 일과 남의 일을 완수하는 것처럼 보아야 한다. 일경성(ekaggatā), 심(vitakka), 사(vicāra), 희(pīti)의 자체적인 상세한 설명은 이미 앞에서 나왔다.

ชีวนฺติ [Pg.106] เตน สมฺปยุตฺตธมฺมาติ ชีวิตํ, ตเทว สหชาตานุปาลเน อาธิปจฺจโยเคน อินฺทฺริยนฺติ ชีวิตินฺทฺริยํ, ตํ อนุปาลนลกฺขณํ อุปฺปลาทิอนุปาลกํ อุทกํ วิย. กรณํ กาโร, มนสฺมึ กาโร มนสิกาโร, โส เจตโส อารมฺมเณ สมนฺนาหารลกฺขโณ. วิตกฺโก หิ สหชาตธมฺมานํ อารมฺมเณ อภินิโรปนสภาวตฺตา เต ตตฺถ ปกฺขิปนฺโต วิย โหติ, เจตนา อตฺตนา อารมฺมณคฺคหเณน ยถารุฬฺเห ธมฺเมปิ ตตฺถ ตตฺถ นิโยเชนฺตี พลนายโก วิย โหติ, มนสิกาโร เต อารมฺมณาภิมุขํ ปโยชนโต อาชานียานํ ปโยชนกสารถิ วิยาติ อยเมเตสํ วิเสโส. ธมฺมานญฺหิ ตํ ตํ ยาถาวสรสลกฺขณํ สภาวโต ปฏิวิชฺฌิตฺวา ภควตา เต เต ธมฺมา วิภตฺตาติ ภควติ สทฺธาย ‘‘เอวํ วิเสสา อิเม ธมฺมา’’ติ โอกปฺเปตฺวา อุคฺคหณปริปุจฺฉาทิวเสน เตสํ สภาวสมธิคมาย โยโค กรณีโย, น ปน ตตฺถ ตตฺถ วิปฺปฏิปชฺชนฺเตหิ สมฺโมโห อาปชฺชิตพฺโพติ อยเมตฺถ อาจริยานํ อนุสาสนี. สพฺเพสมฺปิ เอกูนนวุติจิตฺตานํ สาธารณา นิยมโต เตสุ อุปฺปชฺชนโตติ สพฺพจิตฺตสาธารณา นาม.

그것에 의해 결합된 법들이 살아가므로 명(jīvita)이라 하고, 그것이 바로 함께 일어나는 것들을 보호함에 있어서 지배적인 힘을 가짐으로 인해 기능(indriya)이라 하니 명근(jīvitindriya)이다. 그것은 보호하는 특징을 가지며, 연꽃 등을 보호하는 물과 같다. 작용하는 것이 카로(kāro)이며, 마음(manas)에서의 작용이 작의(manasikāra)이다. 그것은 마음을 대상에 집중시키는 특징을 가진다. 심(vitakka)은 함께 일어나는 법들을 대상에 올려놓는 성질이 있으므로 그것들을 거기에 던져 넣는 것과 같고, 사(cetanā)는 스스로 대상을 취함으로써 도달한 법들을 여기저기에 고용하므로 군대의 지휘관과 같으며, 작의(manasikāra)는 그것들을 대상으로 향하게 부리므로 잘 길들여진 말을 부리는 마부와 같으니, 이것이 이들의 차이점이다. 법들의 각기 적절한 본질적 특징을 자성(sabhāva)에 따라 꿰뚫어 보시고 세존께서 그 법들을 분류하셨으므로, 세존에 대한 믿음을 가지고 '이러한 특징이 있는 법들이다'라고 확신하며 배움과 문답 등을 통해 그 자성을 완전히 체득하기 위해 정진해야 한다. 거기서 이리저리 잘못 알거나 미혹에 빠져서는 안 된다는 것이 여기서 스승들의 가르침이다. 89가지 모든 마음에 공통되고 반드시 그 마음들에서 일어나기 때문에 '모든 마음에 공통되는 것(sabbacittasādhāraṇa)'이라 한다.

๓. อธิมุจฺจนํ อธิโมกฺโข, โส สนฺนิฏฺฐานลกฺขโณ, อารมฺมเณ นิจฺจลภาเวน อินฺทขีโล วิย ทฏฺฐพฺโพ. วีรานํ ภาโว, กมฺมํ, วิธินา อีรยิตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ วา วีริยํ, อุสฺสาโห, โส สหชาตานํ อุปตฺถมฺภนลกฺขโณ. วีริยวเสน หิ เตสํ โอลีนวุตฺติตา น โหติ. เอวญฺจ กตฺวา อิมสฺส วิตกฺกาทีหิ วิเสโส สุปากโฏ โหติ. ฉนฺทนํ ฉนฺโท, อารมฺมเณน อตฺถิกตา, โส กตฺตุกามตาลกฺขโณ. ตถา เหส ‘‘อารมฺมณคฺคหเณ เจตโส หตฺถปฺปสารณํ วิยา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ เยวาปนกวณฺณนา) วุจฺจติ. ทานวตฺถุวิสฺสชฺชนวเสน [Pg.107] ปวตฺตกาเลปิ เจส วิสฺสชฺชิตพฺเพน เตน อตฺถิโกว ขิปิตพฺพอุสูนํ คหเณ อตฺถิโก อิสฺสาโส วิย. โสภเนสุ ตทิตเรสุ จ ปกาเรน กิณฺณา วิปฺปกิณฺณาติ ปกิณฺณกา.

3. 확신하는 것이 승해(adhimokkha)이며, 그것은 결정을 내리는 특징을 가진다. 대상에 흔들리지 않는 상태라는 점에서 인다킬라(기둥)처럼 보아야 한다. 용맹한 자의 상태나 행위, 또는 법칙에 따라 움직여야 할 것을 진행시키는 것이 정진(vīriya)이니 곧 노력이다. 그것은 함께 일어나는 것들을 떠받쳐주는 특징을 가진다. 정진의 힘으로 인해 그것들이 위축된 활동을 하지 않게 된다. 이렇게 함으로써 이것과 심(vitakka) 등의 차이가 잘 드러난다. 갈망하는 것이 욕(chanda)이니 대상으로 하여금 필요하게 됨이다. 그것은 하고자 하는 특징을 가진다. 그래서 '대상을 취함에 있어서 마음이 손을 뻗는 것과 같다'고 설해진다. 보시물을 내놓는 방식으로 작용할 때에도 그것은 내놓아야 할 것에 대해 필요로 하는 자가 쏘아야 할 화살을 잡는 데 필요를 느끼는 궁수와 같다. 아름다운 마음들과 그 외의 마음들에 여러 가지 방식으로 섞여 흩어져 있으므로 잡(pakiṇṇaka, 때때로 일어나는 것)이라 한다.

๔. โสภนาเปกฺขาย อิตเร, อิตราเปกฺขาย โสภนา จ อญฺเญ นาม, เตสํ สมานา น อุทฺธจฺจสทฺธาทโย วิย อกุสลาทิสภาวาเยวาติ อญฺญสมานา.

4. 아름다운 마음들에 대해서는 그 외의 마음들이, 그 외의 마음들에 대해서는 아름다운 마음들이 '다른 것(añña)'이라 불리는데, 이들과 공통되는 성질을 가지며 들뜸이나 믿음 등처럼 불선 등의 자성만으로 결정된 것이 아니므로 '다른 것들과 공통되는 것(aññasamāna)'이라 한다.

อญฺญสมานเจตสิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

다른 것들과 공통되는 심소에 대한 설명이 끝났다.

อกุสลเจตสิกวณฺณนา

불선 심소에 대한 설명

๕. เอวํ ตาว สพฺพจิตฺตสาธารณวเสน, ปกิณฺณกวเสน จ โสภเนตรสภาเว เตรส ธมฺเม อุทฺทิสิตฺวา อิทานิ เหฏฺฐา จิตฺตวิภาเค นิทฺทิฏฺฐานุกฺกเมน อกุสลธมฺมปริยาปนฺเน ปฐมํ, ตโต โสภนธมฺมปริยาปนฺเน จ ทสฺเสตุํ ‘‘โมโห’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. อเหตุกา ปน อาเวณิกธมฺมา นตฺถีติ น เต วิสุํ วุตฺตา. อารมฺมเณ มุยฺหตีติ โมโห, อญฺญาณํ, โส อารมฺมณสภาวจฺฉาทนลกฺขโณ. อารมฺมณคฺคหณวสปฺปวตฺโตปิ เหส ตสฺส ยถาสภาวปฺปฏิจฺฉาทนากอาเรเนว ปวตฺตติ. น หิรียติ น ลชฺชตีติ อหิริโก, ปุคฺคโล, ธมฺมสมูโห วา. อหิริกสฺส ภาโว อหิริกฺกํ, ตเทว อหิริกํ. น โอตฺตปฺปตีติ อโนตฺตปฺปํ. ตตฺถ คูถโต คามสูกโร วิย กายทุจฺจริตาทิโต อชิคุจฺฉนลกฺขณํ อหิริกํ, อคฺคิโต สลโภ วิย ตโต อนุตฺตาสลกฺขณํ อโนตฺตปฺปํ. เตนาหุ โปราณา –

5. 먼저 모든 마음 공통(sabbacittasādhāraṇa)과 각각의 경우(pakiṇṇakavasena)에 따라 아름다운 것(sobhana)과 그렇지 않은 것의 성질인 13가지 법을 열거한 뒤, 이제 아래의 마음 분류에서 설명한 순서대로 해로운 법(akusala)에 속하는 것을 먼저 보여주고, 그 다음에 아름다운 법(sobhana)에 속하는 것을 보여주기 위해 "모호(moho, 어리석음)" 등이 설해졌다. 그러나 원인 없는 마음(ahetukā)에만 고유한 법(āveṇikadhammā)은 없으므로 그것들은 따로 설하지 않았다. 대상에 대해 어리석은 것이 '모호(moho)'이니 무지(aññāṇa)이다. 그것은 대상의 자성(sabhāva)을 은폐하는 특징이 있다. 비록 대상의 파악을 바탕으로 일어날지라도, 그것은 대상을 있는 그대로의 성질대로 은폐하는 방식으로만 일어난다. 부끄러워하지 않는(na hirīyati) 것이 '아히리까(ahirika, 무참)'이니, 보갈라(개아)이거나 법의 무더기이다. 아히리까의 상태가 '아히릭까(ahrikka)'이며, 그것이 바로 아히리까이다. 두려워하지 않는(na ottappati) 것이 '아노따빠(anottappa, 무괴)'이다. 그 중에서 아히리까는 마을 돼지가 대변을 꺼리지 않는 것처럼 신체적 악행 등을 혐오하지 않는 특징이 있고, 아노따빠는 불나방이 불을 두려워하지 않는 것처럼 신체적 악행 등을 두려워하지 않는 특징이 있다. 그래서 옛 스승들이 말씀하셨다.

‘‘ชิคุจฺฉติ นาหิริโก, ปาปา คูถาว สูกโร;

น ภายติ อโนตฺตปฺปี, สลโภ วิย ปาวกา’’ติ.

"무참(ahirika)한 자는 돼지가 대변을 혐오하지 않듯 죄를 혐오하지 않으며, 무괴(anottappa)한 자는 불나방이 불을 무서워하지 않듯 죄를 두려워하지 않는다."

อุทฺธตสฺส [Pg.108] ภาโว อุทฺธจฺจํ, ตํ จิตฺตสฺส อวูปสมลกฺขณํ ปาสาณาภิฆาตสมุทฺธตภสฺมํ วิย. ลุพฺภตีติ โลโภ, โส อารมฺมเณ อภิสงฺคลกฺขโณ มกฺกฏาเลโป วิย. จิตฺตสฺส อาลมฺพิตุกามตามตฺตํ ฉนฺโท, โลโภ ตตฺถ อภิคิชฺฌนนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส. ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ มิจฺฉาภินิเวสลกฺขณา ทิฏฺฐิ. ญาณญฺหิ อารมฺมณํ ยถาสภาวโต ชานาติ, ทิฏฺฐิ ยถาสภาวํ วิชหิตฺวา อยาถาวโต คณฺหาตีติ อยเมเตสํ วิเสโส. ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ตฺยาทินา มญฺญตีติ มาโน, โส อุณฺณติลกฺขโณ. ตถา เหส ‘‘เกตุกมฺยตาปจฺจุปฏฺฐาโน’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๐๐) วุตฺโต. ทุสฺสตีติ โทโส, โส จณฺฑิกฺกลกฺขโณ ปหฏาสีวิโส วิย, อิสฺสตีติ อิสฺสา, สา ปรสมฺปตฺติอุสูยนลกฺขณา. มจฺฉรสฺส ภาโว มจฺฉริยํ, ‘‘มา อิทํ อจฺฉริยํ อญฺเญสํ โหตุ, มยฺหเมว โหตู’’ติ ปวตฺตํ วา มจฺฉริยํ, ตํ อตฺตสมฺปตฺตินิคูหนลกฺขณํ. กุจฺฉิตํ กตนฺติ กุกตํ. กตากตทุจฺจริตสุจริตํ. อกตมฺปิ หิ กุกต’’นฺติ โวหรนฺติ ‘‘ยํ มยา อกตํ. ตํ กุกต’’นฺติ. อิธ ปน กตากตํ อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิปฺปฏิสารจิตฺตุปฺปาโท กุกตํ, ตสฺส ภาโว กุกฺกุจฺจํ, ตํ กตากตทุจฺจริตสุจริตานุโสจนลกฺขณํ. ถินนํ ถินํ, อนุสฺสาหนาวสํสีทนวเสน สํหตภาโว. มิทฺธนํ มิทฺธํ, วิคตสามตฺถิยตา, อสตฺติวิฆาโต วา, ตตฺถ ถินํ จิตฺตสฺส อกมฺมญฺญตาลกฺขณํ, มิทฺธํ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยสฺสาติ อยเมเตสํ วิเสโส. ตถา หิ ปาฬิยํ (ธ. ส. ๑๑๖๒-๑๑๖๓) ‘‘ตตฺถ กตมํ ถินํ? ยา จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา. ตตฺถ กตมํ มิทฺธํ? ยา กายสฺส อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา’’ตฺยาทินา อิเมสํ นิทฺเทโส ปวตฺโต. นนุ จ ‘‘กายสฺสา’’ติ วจนโต รูปกายสฺสปิ อกมฺมญฺญตา มิทฺธนฺติ ตสฺส รูปภาโวปิ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, ตตฺถ ตตฺถ อาจริเยหิ อานีตการณวเสเนวสฺส [Pg.109] ปฏิกฺขิตฺตตฺตา. ตถา หิ มิทฺธวาทิมตปฺปฏิกฺเขปนตฺถํ เตสํ วาทนิกฺเขปปุพฺพกํ อฏฺฐกถาทีสุ พหุธา วิตฺถาเรนฺติ อาจริยา. อยํ ปเนตฺถ สงฺคโห –

들뜬(uddhatassa) 상태가 '웃다짜(uddhacca, 들뜸)'이니, 돌을 쳤을 때 흩날리는 재처럼 마음이 가라앉지 않는 특징이 있다. 탐하는 것이 '로바(lobha, 탐욕)'이니, 원숭이 덫의 끈적이는 풀처럼 대상에 집착하는 특징이 있다. 마음이 대상을 취하고자만 하는 것이 '찬다(chanda, 의욕)'이고, 거기서 탐욕스럽게 움켜쥐는 것이 '로바(lobha)'이니, 이것이 이들의 차이점이다. "이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다"라고 잘못 집착하는 특징이 '딧티(diṭṭhi, 사견)'이다. 지혜(ñāṇa)는 대상을 있는 그대로 알지만, 사견은 있는 그대로를 버리고 사실과 다르게 취하니, 이것이 이들의 차이점이다. "내가 낫다"는 등으로 생각하는 것이 '마나(māna, 자만)'이니, 치솟는 특징이 있다. 그래서 그것은 "깃발을 세우려는 성향이 나타남"으로 설해졌다. 화를 내는 것이 '도사(dosa, 성냄)'이니, 공격받은 독사처럼 사나운 특징이 있다. 질투하는 것이 '잇사(issā, 질투)'이니, 타인의 성취를 시기하는 특징이 있다. 인색한 상태가 '맛짜리야(macchariya, 인색)'이니, "이 놀라운 것이 다른 이들에게 있지 않고 오직 나에게만 있기를"이라고 일어나는 인색함이다. 그것은 자신의 성취를 숨기려는 특징이 있다. 나쁘게 행한 것이 '꾸까따(kukata)'이다. 행하거나 행하지 않은 악행과 선행을 말한다. 행하지 않은 것도 "내가 하지 않은 것, 그것은 나쁘게 행한 것이다"라고 하여 '꾸까따'라고 부른다. 그러나 여기서는 행하거나 행하지 않은 것과 관련하여 일어난 후회하는 마음의 일어남이 '꾸까따'이며, 그 상태가 '꾹꾸짜(kukkucca, 후회)'이다. 그것은 행하거나 행하지 않은 악행과 선행을 뒤늦게 슬퍼하는 특징이 있다. 위축된 것이 '티나(thina, 침체)'이니, 분발하지 못하고 가라앉음에 따라 응축된 상태이다. 졸음이 오는 것이 '밋다(middha, 졸음)'이니, 능력이 사라짐 혹은 기능의 장애이다. 그중 '티나'는 마음이 적합하지 않은 특징이 있고, '밋다'는 느낌 등 나머지 세 무더기(수·상·행)가 적합하지 않은 특징이 있으니, 이것이 이들의 차이점이다. 그래서 법집중(Dhammasaṅgaṇī)에서 "거기서 티나란 무엇인가? 마음의 불건강함, 부적합함이다. 거기서 밋다란 무엇인가? 몸(kāya, 심소의 무더기)의 불건강함, 부적합함이다"라는 등으로 이들에 대한 설명이 나타난다. "몸(kāya)"이라는 말 때문에 색신(rūpakāya)의 부적합함도 '밋다'이므로 그것이 물질(rūpa)이라는 성질에 이르게 되지 않는가? 그렇지 않다. 곳곳에서 스승들이 제시한 근거에 의해 그것은 부정되었기 때문이다. 그래서 밋다를 물질이라고 주장하는 설을 반박하기 위해 스승들은 주석서 등에서 그들의 주장을 나열하고 여러모로 상세히 설명하셨다. 여기에 그 요약이 있다.

‘‘เกจิ มิทฺธมฺปิ รูปนฺติ, วทนฺเตตํ น ยุชฺชติ;

ปหาตพฺเพสุ วุตฺตตฺตา, กามจฺฉนฺทาทโย วิย.

"어떤 이들은 졸음(middha)도 물질이라고 말하지만, 그것은 옳지 않다. 감각적 욕망(kāmacchanda) 등처럼 버려야 할 것들(nīvaraṇa) 속에 설해졌기 때문이다."

‘‘ปหาตพฺเพสุ อกฺขาต-เมตํ นีวรเณสุ หิ;

รูปนฺตุ น ปหาตพฺพ-มกฺขาตํ ทสฺสนาทินา.

"참으로 이것은 버려야 할 장애(nīvaraṇa)들 중에서 언급되었다. 그러나 물질은 견도(dassana) 등을 통해 버려야 할 것으로 언급되지 않았다."

‘‘‘น ตุมฺหํ ภิกฺขเว รูปํ, ปชเหถา’ติ ปาฐโต;

ปเหยฺยภาวเลโสปิ, ยตฺถ รูปสฺส ทิสฺสติ.

"'비구들이여, 그대들의 것이 아닌 물질을 버려라'는 구절이 있으니, 물질에서도 버려야 할 성질의 일면이 보이지 않는가?"

‘‘ตตฺถ ตพฺพิสยจฺฉนฺท-ราคหานิ ปกาสิตา;

วุตฺตญฺหิ ตตฺถ โย ฉนฺท-ราคกฺเขโปติอาทิกํ.

"거기서(그 경전에서)는 그 대상에 대한 욕망과 탐욕(chandarāga)을 버리는 것이 밝혀진 것이다. 참으로 거기서 '욕망과 탐욕을 제거하는 것' 등으로 설해졌기 때문이다."

‘‘รูปารูเปสุ มิทฺเธสุ, อรูปํ ตตฺถ เทสิตํ;

อิติ เจ นตฺถิ ตํ ตตฺถ, อวิเสเสน ปาฐโต.

"물질과 비물질의 졸음 중에서 (장애로 설해진 것은) 비물질(arūpa)이라고 설해진 것이라고 한다면, 거기에는 (물질과 비물질의) 구별 없이 설해졌으므로 그것은 타당하지 않다."

‘‘สกฺกา หิ อนุมาตุํ ยํ, มิทฺธํ รูปนฺติ จินฺติตํ;

ตมฺปิ นีวรณํ มิทฺธ-ภาวโต อิตรํ วิย.

"물질이라고 생각된 졸음을 추론할 수 있다면, 그것 또한 다른 장애들처럼 졸음의 상태이므로 장애일 뿐이다."

‘‘สมฺปโยคาภิธานา จ, น ตํ รูปนฺติ นิจฺฉโย;

อรูปีนญฺหิ ขนฺธานํ, สมฺปโยโค ปวุจฺจติ.

"상응(sampayoga)이라는 표현을 보더라도 그것이 물질이 아님이 확실하다. 물질이 아닌 무더기(arūpakkhandha)들에 대해서만 상응이 언급되기 때문이다."

‘‘ตถารุปฺเป สมุปฺปตฺติ, ปาฐโต นตฺถิ รูปตา;

นิทฺทา ขีณาสวานนฺตุ, กายเคลญฺญโต สิยา’’ติ.

"또한 무색계(arūpa)에서의 발생을 보더라도 물질이 아니다. 번뇌가 다한 분들(khīṇāsava, 아라한)의 잠은 몸의 피로(kāyagelañña)로 인해 생기는 것일 뿐이다."

อกุสลเจตสิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

해로운 마음부수(akusalacetasika)에 대한 설명이 끝났다.

โสภนเจตสิกวณฺณนา

아름다운 마음부수(sobhanacetasika)에 대한 설명.

๖. สทฺทหตีติ สทฺธา, พุทฺธาทีสุ ปสาโท, สา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปสาทนลกฺขณา อุทกปฺปสาทกมณิ วิย. สรณํ [Pg.110] สติ, อสมฺโมโส, สา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ สารณลกฺขณา. หิรียติ กายทุจฺจริตาทีหิ ชิคุจฺฉตีติ หิรี, สา ปาปโต ชิคุจฺฉนลกฺขณา. โอตฺตปฺปตีติ โอตฺตปฺปํ, ตํ ปาปโต อุตฺตาสลกฺขณํ. อตฺตคารววเสน ปาปโต ชิคุจฺฉนโต กุลวธู วิย หิรี, ปรคารววเสน ปาปโต อุตฺตาสนโต เวสิยา วิย โอตฺตปฺปํ. โลภปฺปฏิปกฺโข อโลโภ, โส อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อลคฺคตาลกฺขโณ มุตฺตภิกฺขุ วิย. โทสปฺปฏิปกฺโข อโทโส, โส อจณฺฑิกฺกลกฺขโณ อนุกูลมิตฺโต วิย. เตสุ ธมฺเมสุ มชฺฌตฺตตา ตตฺรมชฺฌตฺตตา, สา จิตฺตเจตสิกานํ อชฺฌุเปกฺขนลกฺขณา สมปฺปวตฺตานํ อสฺสานํ อชฺฌุเปกฺขโก สารถิ วิย.

6. 믿는 것이 '삿다(saddhā, 믿음)'이니, 부처님 등에 대한 청정한 믿음이다. 그것은 물을 맑게 하는 보석처럼 상응하는 법들을 맑게 하는 특징이 있다. 기억하는 것이 '사띠(sati, 마음챙김)'이니, 잊지 않음이다. 그것은 상응하는 법들을 일깨워주는 특징이 있다. 신체적 악행 등을 부끄러워하고 혐오하는 것이 '히리(hirī, 참)'이니, 죄를 혐오하는 특징이 있다. 두려워하는 것이 '옷따빠(ottappa, 괴)'이니, 죄를 두려워하는 특징이 있다. 자신을 존중함으로써 죄를 혐오하는 것이 명문가의 여인과 같은 '히리'라면, 타인을 존중함으로써 죄를 두려워하는 것이 창녀(세상의 눈을 의식함)와 같은 '옷따빠'이다. 탐욕의 반대가 '알로바(alobha, 무탐)'이니, 해탈한 비구처럼 대상에 마음이 달라붙지 않는 특징이 있다. 성냄의 반대가 '아도사(adosa, 무진)'이니, 다정한 친구처럼 사납지 않은 특징이 있다. 그러한 법들 사이에서 중립적인 것이 '따뜨라마빳닷따따(tatramajjhattatā, 평온)'이니, 평탄하게 달리는 말들을 지켜보는 마부처럼 마음과 마음부수들을 관조하는 특징이 있다.

กายสฺส ปสฺสมฺภนํ กายปฺปสฺสทฺธิ. จิตฺตสฺส ปสฺสมฺภนํ จิตฺตปฺปสฺสทฺธิ. อุโภปิ เจตา กายจิตฺตทรถวูปสมลกฺขณา. กายสฺส ลหุภาโว กายลหุตา. ตถา จิตฺตลหุตา. ตา กายจิตฺตครุภาววูปสมลกฺขณา. กายสฺส มุทุภาโว กายมุทุตา. ตถา จิตฺตมุทุตา. ตา กายจิตฺตถทฺธภาววูปสมลกฺขณา. กมฺมนิ สาธุ กมฺมญฺญํ, ตสฺส ภาโว กมฺมญฺญตา, กายสฺส กมฺมญฺญตา กายกมฺมญฺญตา. ตถา จิตฺตกมฺมญฺญตา. ตา กายจิตฺตอกมฺมญฺญภาววูปสมลกฺขณา. ปคุณสฺส ภาโว ปาคุญฺญํ, ตเทว ปาคุญฺญตา, กายสฺส ปาคุญฺญตา กายปาคุญฺญตา. ตถา จิตฺตปาคุญฺญตา. ตา กายจิตฺตานํ เคลญฺญวูปสมลกฺขณา. กายสฺส อุชุกภาโว กายุชุกตา. ตถา จิตฺตุชุกตา. ตา กายจิตฺตานํ อชฺชวลกฺขณา. ยถากฺกมํ ปเนตา กายจิตฺตานํ สารมฺภาทิกรธาตุกฺโขภปฏิปกฺขปจฺจยสมุฏฺฐานา, กาโยติ เจตฺถ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยสฺส คหณํ. ยสฺมา เจเต ทฺเว ทฺเว ธมฺมาว เอกโต หุตฺวา ยถาสกํ ปฏิปกฺขธมฺเม หนนฺติ, ตสฺมา อิเธว [Pg.111] ทุวิธตา วุตฺตา, น สมาธิอาทีสุ. อปิจ จิตฺตปฺปสฺสทฺธิอาทีหิ จิตฺตสฺเสว ปสฺสทฺธาทิภาโว โหติ, กายปฺปสฺสทฺธิอาทีหิ ปน รูปกายสฺสปิ ตํสมุฏฺฐานปณีตรูปผรณวเสนาติ ตทตฺถสนฺทสฺสนตฺถญฺเจตฺถ ทุวิธตา วุตฺตา. โสภนานํ สพฺเพสมฺปิ สาธารณา นิยเมน เตสุ อุปฺปชฺชนโตติ โสภนสาธารณา.

신(身)의 고요함이 신경안(身輕安)이고, 마음의 고요함이 심경안(心輕安)이다. 이 둘은 모두 신(身)과 마음의 고통[煩熱]을 가라앉히는 특징이 있다. 신의 가벼움이 신경회(身輕快)이며, 심의 가벼움이 심경회(心輕快)이다. 이것들은 신과 마음의 무거운 상태를 가라앉히는 특징이 있다. 신의 부드러움이 신유연(身柔軟)이며, 심의 부드러움이 심유연(心柔軟)이다. 이것들은 신과 마음의 경직된 상태를 가라앉히는 특징이 있다. 일에 적합한 상태가 적업성(kammañña)이며, 그것의 상태가 적업성(kammaññatā)이다. 신의 적업성이 신적업(身適業)이고, 심의 적업성이 심적업(心適業)이다. 이것들은 신과 마음의 부적합한 상태를 가라앉히는 특징이 있다. 능숙함의 상태가 능숙성(pāguñña)이며, 그것이 곧 능숙성(pāguññatā)이다. 신의 능숙함이 신능숙(身練達)이고, 심의 능숙함이 심능숙(心練達)이다. 이것들은 신과 마음의 질병(게으름 등)을 가라앉히는 특징이 있다. 신의 곧음이 신정직(身正直)이고, 심의 곧음이 심정직(心正直)이다. 이것들은 신과 마음의 정직함을 특징으로 한다. 순서대로 이것들은 신과 마음의 격분 등으로 인한 요소들의 동요에 대항하는 조건에서 일어난다. 여기서 '신(kāya)'이라는 것은 수(受)·상(想)·행(行)의 세 무더기(蘊)를 취하는 것이다. 이 법들이 둘씩 짝을 이루어 함께하면서 각각의 반대되는 법들을 제거하기 때문에, 삼매 등에서와는 달리 여기서만 두 가지 방식으로 설해졌다. 또한 심경안 등으로 인해서는 마음만의 고요함 등이 있지만, 신경안 등으로 인해서는 색신(色身) 또한 그곳에서 일어난 수승한 물질이 퍼지는 힘에 의해서 그렇게 되기 때문에, 그 의미를 보여주기 위해 여기서 두 가지 방식으로 설해졌다. 모든 아름다운(sobhanā) 마음들에 공통되며, 필연적으로 그들 안에서 일어나기 때문에 변행미심소(sobhanasādhāraṇā)라 한다.

๗. สมฺมา วทนฺติ เอตายาติ สมฺมาวาจา, วจีทุจฺจริตวิรติ. สา จตุพฺพิธา มุสาวาทา เวรมณิ, ปิสุณวาจา เวรมณิ, ผรุสวาจา เวรมณิ, สมฺผปฺปลาปา เวรมณีติ. กมฺมเมว กมฺมนฺโต สุตฺตนฺตวนนฺตาทโย วิย. สมฺมา ปวตฺโต กมฺมนฺโต สมฺมากมฺมนฺโต, กายทุจฺจริตวิรติ. สา ติวิธา ปาณาติปาตา เวรมณิ, อทินฺนาทานา เวรมณิ, กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณีติ. สมฺมา อาชีวนฺติ เอเตนาติ สมฺมาอาชีโว, มิจฺฉาชีววิรติ. โส ปน อาชีวเหตุกกายวจีทุจฺจริตโต วิรมณวเสน สตฺตวิโธ, กุหนลปนาทิมิจฺฉาชีววิรมณวเสน พหุวิโธ วา. ติวิธาปิ ปเนตา ปจฺเจกํ สมฺปตฺตสมาทานสมุจฺเฉทวิรติวเสน ติวิธา วิรติโย นาม ยถาวุตฺตทุจฺจริเตหิ วิรมณโต.

7. 이것에 의해 바르게 말한다고 하여 정어(正語)이니, 언어적 악행을 멀리함이다. 그것은 거짓말을 멀리함, 이간질을 멀리함, 거친 말을 멀리함, 꾸며대는 말을 멀리함의 네 가지이다. 경전의 숲(suttantavananta) 등과 같이 업 자체가 업의 끝(kammanta)이다. 바르게 진행된 업이 정업(正業)이니, 신체적 악행을 멀리함이다. 그것은 살생을 멀리함, 투도를 멀리함, 사음을 멀리함의 세 가지이다. 이것에 의해 바르게 생계함이 정명(正命)이니, 그릇된 생계를 멀리함이다. 그것은 생계를 목적으로 하는 신체적·언어적 악행을 멀리하는 것으로서 일곱 가지이며, 혹은 기만이나 언사 등의 그릇된 생계를 멀리하는 것으로서 여러 가지이다. 이 세 가지는 각각 상황에 따른 멀리함(sampattavirati), 수계에 의한 멀리함(samādānavirati), 단절에 의한 멀리함(samucchedavirati)의 세 가지 절제(virati)라 불리는데, 위에서 언급한 악행들로부터 멀리하기 때문이다.

๘. กโรติ ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยเขทํ ชเนติ, กิรติ วา วิกฺขิปติ ปรทุกฺขํ, กิณาติ วา ตํ หึสติ, กิริยติ วา ทุกฺขิเตสุ ปสาริยตีติ กรุณา, สา ปรทุกฺขาปนยนกามตาลกฺขณา. ตาย หิ ปรทุกฺขํ อปนียตุ วา, มา วา, ตทากาเรเนว สา ปวตฺตติ. โมทนฺติ เอตายาติ มุทิตา, สา ปรสมฺปตฺติอนุโมทนลกฺขณา, อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตฺตา อปฺปมาณา, ตา เอว อปฺปมญฺญา. นนุ จ ‘‘จตสฺโส อปฺปมญฺญา’’ติ วกฺขติ, กสฺมา ปเนตฺถ ทฺเวเยว วุตฺตาติ? อโทสตตฺรมชฺฌตฺตตาหิ เมตฺตุเปกฺขานํ คหิตตฺตา. อโทโสเยว หิ สตฺเตสุ หิตชฺฌาสยวสปฺปวตฺโต [Pg.112] เมตฺตา นาม. ตตฺรมชฺฌตฺตตาเยว เตสุ ปฏิฆานุนยวูปสมปฺปวตฺตา อุเปกฺขา นาม. เตนาหุ โปราณา –

8. 타인의 고통이 있을 때 선한 이들의 마음을 아프게 하거나, 혹은 타인의 고통을 흩뜨리거나 흩뿌리며, 혹은 그것을 해치거나 죽이고, 혹은 고통받는 자들에게 마음이 펼쳐진다고 하여 대비(大悲, karuṇā)이다. 그것은 타인의 고통을 제거하고자 하는 바람을 특징으로 한다. 그것에 의해 타인의 고통이 제거되든 되지 않든, 그와 같은 양상으로 작용한다. 이것에 의해 기뻐한다고 하여 희(喜, muditā)이니, 타인의 성취를 기뻐함을 특징으로 한다. 무량한 중생을 대상으로 하기에 무량(appamāṇa)이라 하며, 이것들이 바로 무량심(appamaññā)이다. '네 가지 무량심'이라고 말할 것인데, 왜 여기서는 두 가지만 설했는가? 무탐(adosa)과 중사(tatramajjhattatā)에 의해 자(metta)와 사(upekkha)가 포함되었기 때문이다. 중생들에 대해 이익을 주려는 의도로 작용하는 무탐이 바로 자애(mettā)이다. 중생들에 대해 반감과 애착을 가라앉히는 상태로 작용하는 중사(tatramajjhattatā)가 바로 평온(upekkhā)이다. 그래서 옛 스승들은 이렇게 말씀하셨다.

‘‘อพฺยาปาเทน เมตฺตา หิ, ตตฺรมชฺฌตฺตตาย จ;

อุเปกฺขา คหิตา ยสฺมา, ตสฺมา น คหิตา อุโภ’’ติ. (อภิธ. ๗๐);

"부진(무탐)에 의해 자애가, 중사(tatramajjhattatā)에 의해 평온이 포함되었으므로, 그 둘은 따로 취급하지 않았다"라고.

ปกาเรน ชานาติ อนิจฺจาทิวเสน อวพุชฺฌตีติ ปญฺญา, สา เอว ยถาสภาวาวโพธเน อาธิปจฺจโยคโต อินฺทฺริยนฺติ ปญฺญินฺทฺริยํ. อถ สญฺญาวิญฺญาณปญฺญานํ กึ นานากรณนฺติ? สญฺญา ตาว นีลาทิวเสน สญฺชานนมตฺตํ กโรติ, ลกฺขณปฺปฏิเวธํ กาตุํ น สกฺโกติ. วิญฺญาณํ ลกฺขณปฺปฏิเวธมฺปิ สาเธติ, อุสฺสกฺกิตฺวา ปน มคฺคํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. ปญฺญา ปน ติวิธมฺปิ กโรติ, พาลคามิกเหรญฺญิกานํ กหาปณาวโพธนเมตฺถ นิทสฺสนนฺติ. ญาณวิปฺปยุตฺตสญฺญาย เจตฺถ อาการคฺคหณวเสน อุปฺปชฺชนกาเล วิญฺญาณํ อพฺโพหาริกํ, เสสกาเล พลวํ. ญาณสมฺปยุตฺตา ปน อุโภปิ ตทนุคติกา โหนฺติ. สพฺพถาปิ ปญฺจวีสตีติ สมฺพนฺโธ.

다양한 방식(무상 등)으로 알고 깨닫는다고 하여 반야(paññā, 지혜)이다. 그것이 바로 본성을 깨닫는 데 있어서 지배적인 힘을 갖기에 기능(indriya)이라 하여 혜근(慧根)이다. 그렇다면 상(saññā), 식(viññāṇa), 혜(paññā)의 차이는 무엇인가? 상은 푸른색 등의 방식으로 단지 지각할 뿐이며, 특징을 꿰뚫지는 못한다. 식은 특징을 꿰뚫는 것까지 성취하지만, 정진하여 도(magga)에 이르게 하지는 못한다. 반야는 이 세 가지를 모두 행한다. 어린아이, 시골 사람, 환전상이 동전을 인식하는 방식이 여기서 비유가 된다. 지혜와 결합되지 않은 '상'이 그 양상을 취하는 방식으로 일어날 때, '식'은 미약하고, 그 외의 시간에는 강력하다. 그러나 지혜와 결합될 때 그 둘은 모두 그것(지혜)을 따르게 된다. 어떠한 경우에도 25가지라는 구절과 연결된다.

๙. ‘‘เตรสญฺญสมานา’’ตฺยาทิ ตีหิ ราสีหิ วุตฺตานํ สงฺคโห.

9. "13가지 변행(다른 것과 같아지는)" 등의 세 무더기로 설해진 것들의 요약이다.

โสภนเจตสิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아름다운 마음부수에 대한 설명이 끝났다.

สมฺปโยคนยวณฺณนา

결합의 방법(Sampayoganaya)에 대한 설명

๑๐. จิตฺเตน สห อวิยุตฺตา จิตฺตาวิยุตฺตา, เจตสิกาติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปชฺชตีติ อุปฺปาโท, จิตฺตเมว อุปฺปาโท จิตฺตุปฺปาโท[Pg.113]. อญฺญตฺถ ปน สสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ จิตฺตุปฺปาโทติ วุจฺจติ ‘‘อุปฺปชฺชติ จิตฺตํ เอเตนาติ อุปฺปาโท, ธมฺมสมูโห, จิตฺตญฺจ ตํ อุปฺปาโท จาติ จิตฺตุปฺปาโท’’ติ กตฺวา. สมาหารทฺวนฺเทปิ หิ ปุลฺลิงฺคํ กตฺถจิ สทฺทวิทู อิจฺฉนฺติ. เตสํ จิตฺตาวิยุตฺตานํ จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺเจกํ สมฺปโยโค อิโต ปรํ ยถาโยคํ ปวุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ.

10. 마음과 떨어지지 않는 것이 심불리(cittāviyuttā)이니, 마음부수(cetasika)를 말한다. 일어난다고 하여 일어남(uppāda)이니, 마음 자체가 일어남이기에 심일어남(cittuppāda)이다. 다른 곳에서는 그와 결합된 것을 포함한 마음을 '심일어남'이라 하니, "이것에 의해 마음이 일어나기에 일어남(dhammasamūho)이며, 마음이면서 일어남이기에 심일어남이다"라고 하기 때문이다. 문법가들은 집합복합어(samāhāradvanda)에서도 어떤 경우에는 남성형을 허용한다. 이러한 마음부수들이 마음이 일어날 때 각각 결합하는 것을 이제부터 적절하게 설하겠다는 연결이다.

อญฺญสมานเจตสิกสมฺปโยคนยวณฺณนา

다른 것과 같아지는 마음부수(Aññasamānacetasika)의 결합 방법에 대한 설명

๑๓. สภาเวน อวิตกฺกตฺตา ทฺวิปญฺจวิญฺญาณานิ วชฺชิตานิ เอเตหิ, เตหิ วา เอตานิ วชฺชิตานีติ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตานิ, จตุจตฺตาลีส กามาวจรจิตฺตานิ. เตสุ เจว เอกาทสสุ ปฐมชฺฌานจิตฺเตสุ จ วิตกฺโก ชายติ เสสานํ ภาวนาพเลน อวิตกฺกตฺตาติ อธิปฺปาโย.

13. 본성상 심(尋, vitakka)이 없기 때문에 5쌍의 전오식(dvipañcaviññāṇa)은 이것들(위딱까 등)로부터 제외되거나, 혹은 이것들이 그것들로부터 제외된다. 따라서 전오식을 제외한 44가지 욕계 마음들이다. 그 마음들과 11가지 초선정의 마음들에서 위딱까(vitakka)가 일어난다. 그 나머지 마음들은 수행의 힘에 의해 위딱까가 없기 때문이다.

๑๔. เตสุ เจว ปญฺจปญฺญาสสวิตกฺกจิตฺเตสุ, เอกาทสสุ ทุติยชฺฌานจิตฺเตสุ จาติ ฉสฏฺฐิจิตฺเตสุ วิจาโร ชายติ.

14. 그 마음들(55가지 위딱까가 있는 마음)과 11가지 이선정의 마음들을 합한 66가지 마음에서 위짜라(vicāra, 伺)가 일어난다.

๑๕. ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณหิ, วิจิกิจฺฉาสหคเตน จาติ เอกาทสหิ วชฺชิเตสุ อฏฺฐสตฺตติจิตฺเตสุ อธิโมกฺโข ชายติ.

15. 전오식과 의혹이 함께하는 마음을 합한 11가지를 제외한 78가지 마음에서 승해(adhimokkha)가 일어난다.

๑๖. ปญฺจทฺวาราวชฺชเนน, ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณหิ, สมฺปฏิจฺฉนทฺวเยน, สนฺตีรณตฺตเยน จาติ โสฬสหิ วชฺชิเตสุ เตสตฺตติยา จิตฺเตสุ วีริยํ ชายติ.

16. 오문전향, 전오식, 2가지 영수심, 3가지 조사심을 합한 16가지를 제외한 73가지 마음에서 정진(vīriya)이 일어난다.

๑๗. โทมนสฺสสหคเตหิทฺวีหิ, อุเปกฺขาสหคเตหิ ปญฺจปญฺญาสจิตฺเตหิ, กายวิญฺญาณทฺวเยน, เอกาทสหิ จตุตฺถชฺฌาเนหิ จาติ สตฺตติจิตฺเตหิ วชฺชิเตสุ เอกปญฺญาสจิตฺเตสุ ปีติ ชายติ.

17. 불만족[도마낫사]과 함께하는 두 가지, 평온[우뻬카]과 함께하는 쉰다섯 가지 마음, 두 가지 육식(身識), 그리고 열한 가지 제4선(第四禪)의 마음 등 일흔세 가지 마음을 제외한 쉰한 가지 마음에서 희열[삐띠]이 일어난다.

๑๘. อเหตุเกหิ [Pg.114] อฏฺฐารสหิ, โมมูเหหิ ทฺวีหิ จาติ วีสติยา จิตฺเตหิ วชฺชิเตสุ เอกูนสตฺตติจิตฺเตสุ ฉนฺโท ชายติ.

18. 열여덟 가지 원인 없는 마음[무인심]과 두 가지 미혹에 뿌리박은 마음[치근심] 등 스무 가지 마음을 제외한 예순아홉 가지 마음에서 열의[찬다]가 일어난다.

๑๙. เต ปนาติ ปกิณฺณกวิวชฺชิตา ตํสหคตา จ. ยถากฺกมนฺติ วิตกฺกาทิฉปกิณฺณกวชฺชิตตํสหิตกมานุรูปโต. ‘‘ฉสฏฺฐิ ปญฺจปญฺญาสา’’ตฺยาทิ เอกวีสสตคณนวเสน, เอกูนนวุติคณนวเสน จ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

19. '그것들은'이란 잡(雜) 소조[빠낀나까]가 제외된 것과 그것들이 함께하는 것들을 말한다. '순서대로'라는 것은 일으킨 생각[위딱까] 등 여섯 가지 잡 소조가 제외되거나 그것들을 포함하는 순서에 따른 것이다. '예순여섯, 쉰다섯' 등은 121가지 방식의 계산과 89가지 방식의 계산에 따라 적절하게 적용되어야 한다.

อญฺญสมานเจตสิกสมฺปโยคนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

다른 것들과 공통되는 심소[타공통심소]의 결합 방식에 대한 설명이 끝났다.

อกุสลเจตสิกสมฺปโยคนยวณฺณนา

해로운 심소[불선심소]의 결합 방식에 대한 설명

๒๐. ‘‘สพฺพากุสลสาธารณา’’ติ วตฺวา ตเทว สมตฺเถตุํ ‘‘สพฺเพสุปี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. โย หิ โกจิ ปาณาติปาตาทีสุ ปฏิปชฺชติ, โส สพฺโพปิ โมเหน ตตฺถ อนาทีนวทสฺสาวี อหิริเกน ตโต อชิคุจฺฉนฺโต, อโนตฺตปฺเปน อโนตฺตปฺปนฺโต, อุทฺธจฺเจน อวูปสนฺโต จ โหติ, ตสฺมา เต สพฺพากุสเลสุ อุปลพฺภนฺติ.

20. '모든 해로운 마음에 공통되는 것'이라고 말한 뒤, 바로 그것을 확증하기 위해 '모든 [해로운 마음]에서도' 등이 설해졌다. 누구든지 살생 등을 저지르는 자는 그 모두가 미혹[모하]으로 인해 거기서 위험을 보지 못하고, 무치[아히리까]로 인해 그것을 혐오하지 않으며, 무괴[아놋땁빠]로 인해 두려워하지 않고, 들뜸[웃닷짜]으로 인해 가라앉지 않기 때문이다. 그러므로 이들은 모든 해로운 마음에서 발견된다.

๒๑. โลภสหคตจิตฺเตสฺเววาติ เอว-กาโร อธิการตฺถายปิ โหตีติ ‘‘ทิฏฺฐิสหคตจิตฺเตสู’’ติอาทีสุปิ อวธารณํ ทฏฺฐพฺพํ. สกฺกายาทีสุ หิ อภินิวิสนฺตสฺส ตตฺถ มมายนสมฺภวโต ทิฏฺฐิ โลภสหคตจิตฺเตสฺเวว ลพฺภติ. มาโนปิ อหํมานวเสน ปวตฺตนโต ทิฏฺฐิสทิโสว ปวตฺตตีติ ทิฏฺฐิยา สห เอกจิตฺตุปฺปาเทน ปวตฺตติ เกสรสีโห วิย อปเรน ตถาวิเธน สห เอกคุหายํ, น จาปิ โทสมูลาทีสุ อุปฺปชฺชติ อตฺตสิเนหสนฺนิสฺสยภาเวน เอกนฺตโลภปทฏฺฐานตฺตาติ โส ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเตสฺเวว ลพฺภติ.

21. '탐욕과 함께하는 마음에만'에서 '만(eva)'이라는 글자는 한정하는 의미가 있으므로, '견해와 함께하는 마음들에서' 등에서도 한정이 있는 것으로 보아야 한다. 유신견 등에 집착하는 자에게는 거기에서 '내 것'이라는 집착이 생기므로, 견해[딧띠]는 오직 탐욕과 함께하는 마음에서만 얻어진다. 자만[마나] 또한 '나라는 자만'에 의해 작용하기 때문에 견해와 비슷하게 작용하지만, 갈기 있는 사자가 다른 사자와 한 굴에 있지 않는 것처럼 견해와 함께 한 마음의 일어남에 존재하지는 않는다. 또한 그것은 자기애를 의지처로 삼아 오로지 탐욕을 가까운 원인으로 하기 때문에 성냄을 뿌리로 하는 마음 등에서는 일어나지 않으며, 견해와 결합하지 않은 마음에서만 얻어진다.

๒๔. ตถา [Pg.115] ปรสมฺปตฺตึ อุสูยนฺตสฺส, อตฺตสมฺปตฺติยา จ ปเรหิ สาธารณภาวํ อนิจฺฉนฺตสฺส, กตากตทุจฺจริตสุจริเต อนุโสจนฺตสฺส จ ตตฺถ ตตฺถ ปฏิหนนวเสเนว ปวตฺตนโต อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิ ปฏิฆจิตฺเตสฺเวว.

24. 그와 같이 타인의 성취를 질투하는 자, 자신의 성취가 타인과 공유되는 것을 원치 않는 자, 행한 악행이나 행하지 못한 선행에 대해 후회하는 자에게는 각각의 대상에 대해 충돌하는 방식으로만 일어나기 때문에 질투[잇사], 인색[맛차리야], 후회[꾸꾸짜]는 오직 저항하는 마음[진심]에서만 일어난다.

๒๕. อกมฺมญฺญตาปกติกสฺส ตถา สภาวติกฺเขสุ อสงฺขาริเกสุ ปวตฺตนาโยคโต ถินมิทฺธํ สสงฺขาริเกสฺเวว ลพฺภติ.

25. 본래 무디고 비활동적인 성질이므로 본질적으로 예리한 자극 없는 마음[무행심]에서는 일어날 수 없기에, 해태와 혼침[티나-밋다]은 오직 자극 있는 마음[유행심]에서만 얻어진다.

๒๗. สพฺพาปุญฺเญสฺเวว จตฺตาโร เจตสิกา คตา, โลภมูเลเยว ยถาสมฺภวํ ตโย คตา, โทสมูเลสฺเวว ทฺวีสุ จตฺตาโร คตา, ตถา สสงฺขาเรเยว ทฺวยนฺติ โยชนา. วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาจิตฺเต จาติ จ-สทฺโท อวธารเณ. วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาจิตฺเตเยวาติ สมฺพนฺโธ.

27. 네 가지 심소[치공통]는 모든 해로운 마음에 들어가고, 세 가지[탐, 견, 만]는 탐욕을 뿌리로 하는 마음에만 가능성에 따라 들어가며, 네 가지[진, 잇사, 맛차리야, 꾸꾸짜]는 두 가지 성냄을 뿌리로 하는 마음에만 들어가고, 두 가지[티나, 밋다]는 자극 있는 마음에만 들어가는 방식으로 결합된다. '의심[위치낏차]은 의심이 있는 마음에'에서 '와(ca)'라는 단어는 한정을 의미한다. 즉, '의심은 오직 의심하는 마음에서만'이라는 연결이다.

อกุสลเจตสิกสมฺปโยคนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

해로운 심소[불선심소]의 결합 방식에 대한 설명이 끝났다.

โสภนเจตสิกสมฺปโยคนยวณฺณนา

아름다운 심소[정법심소]의 결합 방식에 대한 설명

๒๙. โลกุตฺตรจิตฺเตสุ ปาทกชฺฌานาทิวเสน กทาจิ สมฺมาสงฺกปฺปวิรโห สิยา, น ปน วิรตีนํ อภาโว มคฺคสฺส กายทุจฺจริตาทีนํ สมุจฺเฉทวเสน, ผลสฺส จ ตทนุกูลวเสน ปวตฺตนโตติ วุตฺตํ ‘‘วิรติโย ปนา’’ตฺยาทิ. สพฺพถาปีติ สพฺเพหิปิ ตํตํทุจฺจริตทุราชีวานํ วิธมนวสปฺปวตฺเตหิ อากาเรหิ. น หิ เอตาสํ โลกิเยสุ วิย โลกุตฺตเรสุปิ มุสาวาทาทีนํ วิสุํ วิสุํ ปหานวเสน ปวตฺติ โหติ สพฺเพสเมว ทุจฺจริตทุราชีวานํ เตน เตน มคฺเคน เกสญฺจิ สพฺพโส, เกสญฺจิ อปายคมนียาทิอวตฺถาย ปหานวเสน เอกกฺขเณ สมุจฺฉินฺทนโต. นนุ จายมตฺโถ ‘‘เอกโตวา’’ติ อิมินาว สิทฺโธติ? ตํ น, ติสฺสนฺนํ เอกโตวุตฺติปริทีปนมตฺเตน จตุพฺพิธวจีทุจฺจริตาทีนํ ปฏิปกฺขาการปฺปวตฺติยา อทีปิตตฺตา. เกจิ ปน อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวาว [Pg.116] ‘‘‘สพฺพถาปี’ติ อิทํ อติริตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตตฺถ เตสํ อญฺญาณเมว การณํ. ‘‘นิยตา’’ติ อิมินาปิ โลกิเยสุ วิย กทาจิ สมฺภวํ นิวาเรติ. ตถา เหตา โลกิเยสุ เยวาปนกวเสน เทสิตา, อิธ ปน สรูเปเนว. กามาวจรกุสเลสฺเววาติ อวธารเณน กามาวจรวิปากกิริเยสุ มหคฺคเตสุ จ สมฺภวํ นิวาเรติ. ตถา เจว อุปริ วกฺขติ. กทาจีติ มุสาวาทาทิเอเกกทุจฺจริเตหิ ปฏิวิรมณกาเล. กทาจิ อุปฺปชฺชนฺตาปิ น เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุสงฺขาตานํ อตฺตโน อารมฺมณานํ สมฺภวาเปกฺขตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘วิสุํ วิสุ’’นฺติ.

29. 출세간의 마음에서 기초가 되는 선정[파다까자나] 등에 따라 때로는 바른 사유[정사유]가 없을 수도 있으나, 도(道)는 신체적 악행 등을 단절하는 방식으로 작용하고 과(果)는 그에 따르는 방식으로 작용하기 때문에 절제[위라띠]가 없는 것은 아니라고 '절제들은' 등으로 설해졌다. '모든 면에서'라는 것은 각각의 악행과 그릇된 생계를 타파하는 방식으로 작용하는 모든 양상을 의미한다. 세간의 마음에서처럼 출세간에서도 거짓말 등을 개별적으로 버리는 방식으로 작용하는 것이 아니라, 모든 악행과 그릇된 생계가 각각의 도에 의해 어떤 것은 완전히, 어떤 것은 악처에 떨어질 상태를 벗어나는 방식으로 한순간에 단절되기 때문이다. '함께'라는 말로 이미 이 의미가 성립된 것이 아닌가? 그렇지 않다. 그것은 세 가지가 함께 일어난다는 것만을 보여줄 뿐, 네 가지 언어적 악행 등에 대한 반대 양상으로 작용함을 보여주지 않기 때문이다. 어떤 이들은 이 뜻을 살피지 못하고 '모든 면에서'라는 표현이 불필요하다고 말하지만, 그것은 그들의 무지 때문이다. '확정적'이라는 말로 세간에서처럼 어쩌다 일어나는 경우를 배제한다. 세간에서는 '선택적[예와빠나까]'인 것으로 설해졌지만, 여기서는 그 자체의 성질로서 설해졌다. '욕계 유익한 마음에만'이라는 한정은 욕계의 과보심, 작용심 그리고 고귀한 마음[광대심]에서 일어나는 것을 배제한다. 이는 뒤에서 설명될 것이다. '때때로'라는 것은 거짓말 등 각각의 악행으로부터 멀어지는 때를 말한다. 때때로 일어나더라도 한꺼번에 일어나지 않는 것은 범하게 될 대상인 자신의 대상들이 나타나야 하기 때문이기에 '따로따로'라고 설해졌다.

๓๐. อปฺปนาปฺปตฺตานํ อปฺปมญฺญานํ น กทาจิ โสมนสฺสรหิตา ปวตฺติ อตฺถีติ ‘‘ปญฺจม…เป… จิตฺเตสุ จา’’ติ วุตฺตํ. วินีวรณาทิตาย มหตฺตํ คตานิ, มหนฺเตหิ วา ฌายีหิ คตานิ ปตฺตานีติ มหคฺคตานิ. นานา หุตฺวาติ ภินฺนารมฺมณตฺตา อตฺตโน อารมฺมณภูตานํ ทุกฺขิตสุขิตสตฺตานํ อาปาถคมนาเปกฺขตาย วิสุํ วิสุํ หุตฺวา. เอตฺถาติ อิเมสุ กามาวจรกุสลจิตฺเตสุ, กรุณามุทิตาภาวนากาเล อปฺปนาวีถิโต ปุพฺเพ ปริจยวเสน อุเปกฺขาสหคตจิตฺเตหิปิ ปริกมฺมํ โหติ, ยถา ตํ ปคุณคนฺถํ สชฺฌายนฺตสฺส กทาจิ อญฺญวิหิตสฺสปิ สชฺฌายนํ, ยถา จ ปคุณวิปสฺสนาย สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส กทาจิ ปริจยพเลน ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตหิปิ สมฺมสนนฺติ อุเปกฺขาสหคตกามาวจเรสุ กรุณามุทิตานํ อสมฺภววาโท เกจิวาโท กโต. อปฺปนาวีถิยํ ปน ตาสํ เอกนฺตโต โสมนสฺสสหคเตสฺเวว สมฺภโว ทฏฺฐพฺโพ ภินฺนชาติกสฺส วิย ภินฺนเวทนสฺสปิ อาเสวนปจฺจยาภาวโต.

30. 안주[압빠나]에 도달한 무량심[무량선염]은 결코 기쁨[소마낫사]을 떠나 일어나는 법이 없으므로, '다섯 번째... 등등의 마음에서'라고 설해졌다. 장애 등을 제거함으로써 위대해졌거나 위대한 수행자들에 의해 도달되었기에 '고귀한 것[마학가따]'이라 한다. '다양하게 되어'라는 것은 대상이 다르기 때문에, 자신의 대상인 고통받는 중생이나 행복한 중생이 나타나는 것에 따라 따로따로 일어난다는 뜻이다. '여기서'라는 것은 이 욕계 유익한 마음들을 의미하는데, 비(悲)와 희(喜)의 수행 시에 안주 인식과정 이전에는 익숙함 때문에 평온과 함께하는 마음으로도 예비 수행[빠리깜마]이 일어난다. 이는 마치 익숙한 경전을 암송하는 자가 가끔 딴생각을 하면서도 암송하는 것과 같고, 익숙한 위빳사나로 형성[상카라]을 파악하는 자가 익숙함의 힘으로 가끔 지혜와 결합하지 않은 마음으로도 파악하는 것과 같다. 그래서 평온과 함께하는 욕계 마음에서는 비와 희가 불가능하다는 견해[게찌와다]가 제기된 것이다. 그러나 안주 인식과정에서는 그것들이 반드시 기쁨과 함께하는 마음에서만 일어나는 것으로 보아야 한다. 종(種)이 다르면 그렇듯, 느낌[웨다나]이 달라도 수행의 반복 조건[아세와나 빠짜야]이 성립하지 않기 때문이다.

๓๒. ตโย โสฬสจิตฺเตสูติ สมฺมาวาจาทโย ตโย ธมฺมา อฏฺฐโลกุตฺตรกามาวจรกุสลวเสน โสฬสจิตฺเตสุ ชายนฺติ.

32. '열여섯 가지 마음에 세 가지'란 바른 말[정어] 등의 세 가지 법이 여덟 가지 출세간의 마음과 여덟 가지 욕계 유익한 마음에 따라 열여섯 가지 마음에서 일어난다는 것이다.

๓๓. เอวํ [Pg.117] นิยตานิยตสมฺปโยควเสน วุตฺเตสุ อนิยตธมฺเม เอกโต ทสฺเสตฺวา เสสานํ นิยตภาวํ ทีเปตุํ ‘‘อิสฺสามจฺเฉรา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจวิรติกรุณาทโย นานา กทาจิ ชายนฺติ, มาโน จ กทาจิ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ตฺยาทิวสปฺปวตฺติยํ ชายติ. ถินมิทฺธํ ตถา กทาจิ อกมฺมญฺญตาวสปฺปวตฺติยํ สห อญฺญมญฺญํ อวิปฺปโยคิวเสน ชายตีติ โยชนา. อถ วา มาโน จาติ เอตฺถ จ-สทฺทํ ‘‘สหา’’ติ เอตฺถาปิ โยเชตฺวา ถินมิทฺธํ ตถา กทาจิ สห จ สสงฺขาริกปฏิเฆ, ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตสสงฺขาริเกสุ จ อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺเจหิ, มาเนน จ สทฺธึ, กทาจิ ตทิตรสสงฺขาริกจิตฺตสมฺปโยคกาเล, ตํสมฺปโยคกาเลปิ วา นานา จ ชายตีติ โยชนา ทฏฺฐพฺพา. อปเร ปน อาจริยา ‘‘มาโน จ ถินมิทฺธญฺจ ตถา กทาจิ นานา กทาจิ สห จ ชายตี’’ติ เอตฺตกเมว โยเชสุํ.

33. 이와 같이 결정된 것과 결정되지 않은 것의 결합(sampayoga)의 힘에 따라 설해진 것들 중에서, 결정되지 않은 법(aniyata-dhamma)들을 한데 모아 보여준 뒤, 나머지 것들의 결정된 상태(niyata-bhāva)를 밝히기 위해 “질투와 인색” 등이 설해졌다. 질투, 인색, 후회, 절제, 가련 등은 서로 다르게 때때로 일어나며, 자만은 때때로 “내가 더 낫다”라는 등의 방식으로 일어날 때 발생한다. 해태와 혼침은 이와 같이 때때로 무기력한 상태로 진행될 때 서로 분리되지 않는 상태로 함께 발생한다는 것이 문맥의 연결(yojanā)이다. 혹은 ‘자만(māno ca)’에서 ‘ca’를 ‘함께(sahā)’라는 말에 연결하여, 해태와 혼침은 이와 같이 때때로 유행위적인 분노(sasaṅkhārika-paṭigha)의 마음과 견해와 결합되지 않은 유행위적인 마음들에서 질투, 인색, 후회와 함께, 그리고 자만과 함께, 때때로 그것들 이외의 유행위적인 마음과 결합할 때, 혹은 그것들과 결합할 때에도 다르게 일어난다고 연결하여 보아야 한다. 그러나 다른 스승들은 “자만과 해태와 혼침은 이와 같이 때때로 다르게, 때때로 함께 발생한다”라고 여기까지만 연결하였다.

๓๔. เสสาติ ยถาวุตฺเตหิ เอกาทสหิ อนิยเตหิ อิตเร เอกจตฺตาลีส. เกจิ ปน ‘‘ยถาวุตฺเตหิ อนิยตเยวาปนเกหิ เสสา นิยตเยวาปนกา’’ติ วณฺเณนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ, อิธ เยวาปนกนาเมน เกสญฺจิ อนุทฺธฏตฺตา. เกวลญฺเหตฺถ นิยตานิยตวเสน จิตฺตุปฺปาเทสุ ยถารหํ ลพฺภมานเจตสิกมตฺตสนฺทสฺสนํ อาจริเยน กตํ, น เยวาปนกนาเมน เกจิ อุทฺธฏาติ.

34. 나머지는 앞에서 언급한 11가지의 결정되지 않은 것들을 제외한 나머지 41가지이다. 그러나 어떤 이들은 “앞에서 설한 결정되지 않은 ‘예바빤나까(yevāpanaka, 어떤 다른)’ 법들을 제외한 나머지는 결정된 ‘예바빤나까’ 법들이다”라고 설명하지만, 그것은 그들만의 견해일 뿐이다. 여기서는 ‘예바빤나까’라는 명칭으로 어떤 것도 추출되지 않았기 때문이다. 다만 여기서는 결정된 것과 결정되지 않은 것의 구분에 따라 마음의 일어남에서 적절하게 얻어지는 심소들만을 보여주는 것을 스승이 행한 것이지, ‘예바빤나까’라는 명칭으로 어떤 것을 추출한 것은 아니다.

เอวํ ตาว ‘‘ผสฺสาทีสุ อยํ ธมฺโม เอตฺตเกสุ จิตฺเตสุ อุปลพฺภตี’’ติ จิตฺตปริจฺเฉทวเสน สมฺปโยคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘อิมสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท เอตฺตกา เจตสิกา’’ติ เจตสิกราสิปริจฺเฉทวเสน สงฺคหํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺคหญฺจา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ.

이와 같이 먼저 “접촉 등에서 이 법은 이러한 마음들에서 발견된다”라고 마음의 구분(citta-pariccheda)에 따른 결합(sampayoga)을 보여준 뒤, 이제 “이 마음의 일어남에는 이만큼의 심소가 있다”라고 심소 무리의 구분(cetasikarāsi-pariccheda)에 따른 포함(saṅgaha)을 보여주기 위해 “포함(saṅgahañca)에 대하여” 등이 설해졌다.

โสภนเจตสิกสมฺปโยคนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아름다운 심소의 결합 방식에 대한 설명이 끝났다.

สมฺปโยคนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

결합 방식에 대한 설명이 끝났다.

สงฺคหนยวณฺณนา

포함 방식에 대한 설명

๓๕. ‘‘ฉตฺตึสา’’ตฺยาทิ [Pg.118] ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ ลพฺภมานกธมฺมวเสน คณนสงฺคโห.

35. “서른여섯 가지(chattiṃsā)” 등은 그곳그곳에서 적절하게 얻어지는 법들에 따른 수적인 포함(gaṇanasaṅgaha)이다.

๓๖. ปฐมชฺฌาเน นิยุตฺตานิ จิตฺตานิ, ตํ วา เอเตสํ อตฺถีติ ปฐมชฺฌานิกจิตฺตานิ. อปฺปมญฺญานํ สตฺตารมฺมณตฺตา, โลกุตฺตรานญฺจ นิพฺพานารมฺมณตฺตา วุตฺตํ ‘‘อปฺปมญฺญาวชฺชิตา’’ติ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา อญฺญสมานา, อปฺปมญฺญาวชฺชิตา โสภนเจตสิกา จ สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ อากฑฺฒติ. อุเปกฺขาสหคตาติ วิตกฺกวิจารปีติสุขวชฺชา สุขฏฺฐานํ ปวิฏฺฐอุเปกฺขาย สหคตา. ปญฺจกชฺฌานวเสนาติ วิตกฺกวิจาเร วิสุํ วิสุํ อติกฺกมิตฺวา ภาเวนฺตสฺส นาติติกฺขญาณสฺส วเสน เทสิตสฺส ฌานปญฺจกสฺส วเสน. เต ปน เอกโต อติกฺกมิตฺวา ภาเวนฺตสฺส ติกฺขญาณสฺส วเสน เทสิตจตุกฺกชฺฌานวเสน ทุติยชฺฌานิเกสุ วิตกฺกวิจารวชฺชิตานํ สมฺภวโต จตุธา เอว สงฺคโห โหตีติ อธิปฺปาโย.

36. 초선정에 결합된 마음들, 혹은 초선정이 있는 것들이 초선정의 마음들이다. 무량(appamaññā)은 중생을 대상으로 하고, 출세간의 마음은 열반을 대상으로 하기 때문에 “무량을 제외하고”라고 설해졌다. “이와 같이(tathā)”라는 말로 다른 것들과 공통되는 심소들, 무량을 제외한 아름다운 심소들이 포함된다는 것을 끌어온다. 평온과 함께하는 마음은 일으킨 생각(vitakka), 지속적 고찰(vicāra), 희열(pīti), 행복(sukha)을 제외하고 행복의 자리에 들어온 평온과 함께하는 것이다. 오선정의 방식에 의한다는 것은 일으킨 생각과 지속적 고찰을 각각 따로 초월하여 수행하는 너무 예리하지 않은 지혜의 힘에 의해 설해진 다섯 가지 선정의 방식에 의한다는 것이다. 그러나 그것들을 한꺼번에 초월하여 수행하는 예리한 지혜의 힘에 의해 설해진 사선정의 방식에 의하면, 이선정의 마음들에서 일으킨 생각과 지속적 고찰이 제외된 것들이 발생하므로 네 가지로만 포함된다는 것이 그 취지이다.

๓๗. เตตฺตึสทฺวยํ จตุตฺถปญฺจมชฺฌานจิตฺเตสุ.

37. 33가지가 두 번이라는 것은 제4선과 제5선의 마음들에서이다.

มหคฺคตจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา

고귀한 마음의 포함 방식에 대한 설명

๓๘. ตีสูติ กุสลวิปากกิริยวเสน ติวิเธสุ สีลวิสุทฺธิวเสน สุวิโสธิตกายวจีปโยคสฺส เกวลํ จิตฺตสมาธานมตฺเตน มหคฺคตชฺฌานานิ ปวตฺตนฺติ, น ปน กายวจีกมฺมานํ วิโสธนวเสน, นาปิ ทุจฺจริตทุราชีวานํ สมุจฺฉินฺทนปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสนาติ วุตฺตํ ‘‘วิรติวชฺชิตา’’ติ. ปจฺเจกเมวาติ วิสุํ วิสุํเยว. ปนฺนรสสูติ รูปาวจรวเสน ตีสุ, อารุปฺปวเสน ทฺวาทสสูติ ปนฺนรสสุ. อปฺปมญฺญาโย น ลพฺภนฺตีติ เอตฺถ การณํ วุตฺตเมว.

38. “세 가지에서(tīsū)”란 유익한 것, 과보의 것, 작용의 것의 세 종류에서이다. 계의 청정에 의해 매우 잘 정화된 몸과 말의 행위에서 단지 마음의 집중만으로 고귀한 선정들이 일어나지, 몸과 말의 행위를 정화하는 방식이나 그릇된 행위와 그릇된 생계를 완전히 끊거나 가라앉히는 방식에 의해서 일어나는 것이 아니기 때문에 “절제를 제외하고”라고 설해졌다. “각각(paccekameva)”이란 따로따로라는 뜻이다. “열다섯 가지에서”란 색계의 방식에 따른 세 가지와 무색계의 방식에 따른 열두 가지를 합한 열다섯 가지에서이다. 무량(appamaññā)이 얻어지지 않는다는 것에 대해서는 그 이유가 이미 설해졌다.

มหคฺคตจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

고귀한 마음의 포함 방식에 대한 설명이 끝났다.

กามาวจรโสภนจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา

욕계의 아름다운 마음의 포함 방식에 대한 설명

๔๐. ปจฺเจกเมวาติ [Pg.119] เอเกกาเยว. อปฺปมญฺญานํ หิ สตฺตารมฺมณตฺตา, วิรตีนญฺจ วีตกฺกมิตพฺพวตฺถุวิสยตฺตา นตฺถิ ตาสํ เอกจิตฺตุปฺปาเท สมฺภโวติ โลกิยวิรตีนํ เอกนฺตกุสลสภาวตฺตา นตฺถิ อพฺยากเตสุ สมฺภโวติ วุตฺตํ ‘‘วิรติวชฺชิตา’’ติ. เตนาห ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทา กุสลาเยวา’’ติ (วิภ. ๗๑๕). อิตรถา สทฺธาสติอาทโย วิย ‘‘สิยา กุสลา, สิยา อพฺยากตา’’ติ วเทยฺย. ผลสฺส ปน มคฺคปฏิพิมฺพภูตตฺตา, ทุจฺจริตทุราชีวานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนโต จ น โลกุตฺตรวิรตีนํ เอกนฺตกุสลตา ยุตฺตาติ ตาสํ ตตฺถ อคฺคหณํ. กามาวจรวิปากานมฺปิ เอกนฺตปริตฺตารมฺมณตฺตา, อปฺปมญฺญานญฺจ สตฺตารมฺมณตฺตา, วิรตีนมฺปิ เอกนฺตกุสลตฺตา วุตฺตํ ‘‘อปฺปมญฺญาวิรติวชฺชิตา’’ติ.

40. “각각”이란 하나하나씩이다. 무량은 중생을 대상으로 하고, 절제는 범해서는 안 될 대상을 범위로 하기 때문에 그것들이 하나의 마음의 일어남에 함께 발생하는 일은 없다. 세간의 절제는 오로지 유익한 성질(kusala-sabhāva)만을 가지므로 무기(abyākata)의 마음들에서는 발생하지 않기에 “절제를 제외하고”라고 설해졌다. 그래서 “다섯 가지 학습계목은 유익한 것일 뿐이다” (Vibha. 715)라고 설해진 것이다. 그렇지 않다면 믿음, 마음챙김 등처럼 “유익한 것일 수도 있고, 무기일 수도 있다”라고 말했을 것이다. 그러나 과보는 도의 그림자와 같은 것이고 그릇된 행위와 그릇된 생계를 가라앉히기 때문에, 출세간의 절제가 오로지 유익한 상태인 것만은 적당하지 않으므로 거기(과보심)서는 그것들을 취하지 않는다. 욕계 과보심 또한 오로지 미세한(욕계의) 대상을 가지고, 무량은 중생을 대상으로 하며, 절제 또한 오로지 유익한 것이기 때문에 “무량과 절제를 제외하고”라고 설해졌다.

นนุ จ ปญฺญตฺตาทิอารมฺมณมฺปิ กามาวจรกุสลํ โหตีติ ตสฺส วิปาเกนปิ กุสลสทิสารมฺมเณน ภวิตพฺพํ ยถา ตํ มหคฺคตโลกุตฺตรวิปาเกหีติ? นยิทเมวํ, กามตณฺหาธีนสฺส ผลภูตตฺตา. ยถา หิ ทาสิยา ปุตฺโต มาตรา อิจฺฉิตํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต สามิเกเนว อิจฺฉิติจฺฉิตํ กโรติ, เอวํ กามตณฺหายตฺตตาย ทาสิสทิสสฺส กามาวจรกมฺมสฺส วิปากภูตํ จิตฺตํ เตน คหิตารมฺมณํ อคฺคเหตฺวา กามตณฺหารมฺมณเมว คณฺหาตีติ. ทฺวาทสธาติ กุสลวิปากกิริยเภเทสุ ปจฺเจกํ จตฺตาโร จตฺตาโร ทุกาติ กตฺวา ตีสุ ทฺวาทสธา.

물음: “개념 등을 대상으로 하는 욕계 유익한 마음도 있으니, 그 과보심도 고귀한 마음이나 출세간의 과보심들처럼 유익한 마음과 닮은 대상을 가져야 하지 않는가?” 답: “그렇지 않다. 감각적 욕망(kāmataṇhā)의 지배를 받는 결과물이기 때문이다. 비유하자면 하녀의 아들이 어머니가 원하는 것을 해줄 수 없고 주인이 원하는 대로만 하듯이, 이와 같이 감각적 욕망에 속박되어 하녀와 같은 욕계 업의 과보가 된 마음은 그것(업)이 취한 대상을 취하지 못하고 오로지 감각적 욕망의 대상만을 취하기 때문이다.” “열두 가지 방식(dvādasadhā)”이란 유익한 것, 과보의 것, 작용의 것의 구분에서 각각 4개씩의 쌍이 있으므로 세 종류에서 열두 가지가 된다.

๔๒. อิทานิ อิเมสุ ปฐมชฺฌานิกาทีหิ ทุติยชฺฌานิกาทีนํ เภทกรธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘อนุตฺตเร ฌานธมฺมา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. อนุตฺตเร จิตฺเต วิตกฺกวิจารปีติสุขวเสน ฌานธมฺมา วิเสสกา เภทกา. มชฺฌิเม มหคฺคเต อปฺปมญฺญา, ฌานธมฺมา [Pg.120] จ. ปริตฺเตสุ กามาวจเรสุ วิรตี, ญาณปีตี จ อปฺปมญฺญา จ วิเสสกา, ตตฺถ วิรตี กุสเลหิ วิปากกิริยานํ วิเสสกา, อปฺปมญฺญา กุสลกิริเยหิ วิปากานํ, ญาณปีตี ปน ตีสุ ปฐมยุคฬาทีหิ ทุติยยุคฬาทีนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

42. 이제 이들 중에서 초선정의 마음 등과 이선정의 마음 등을 구분하는 법을 보여주기 위해 “더할 나위 없는 것(출세간)에서의 선정의 법들” 등이 설해졌다. 더할 나위 없는 마음에서는 일으킨 생각, 지속적 고찰, 희열, 행복의 방식에 따른 선정의 법들이 차별을 주는 요소이자 구분하는 요소이다. 중간의 고귀한 마음에서는 무량과 선정의 법들이 그러하다. 미세한 욕계의 마음에서는 절제, 지혜, 희열 그리고 무량이 차별을 주는 요소이다. 거기서 절제는 유익한 마음에 의해 과보와 작용의 마음들과 차별을 주며, 무량은 유익과 작용의 마음에 의해 과보심들과 차별을 주고, 지혜와 희열은 세 종류에서 첫 번째 쌍 등과 두 번째 쌍 등을 구분하는 것으로 보아야 한다.

กามาวจรโสภนจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

욕계의 아름다운 마음의 포함 방식에 대한 설명이 끝났다.

อกุสลจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา

해로운 마음의 포함 방식에 대한 설명

๔๔. ทุติเย อสงฺขาริเกติ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเต อสงฺขาริเก โลภมาเนน ตเถว อญฺญสมานา, อกุสลสาธารณา จ เอกูนวีสติ ธมฺมาติ สมฺพนฺโธ.

44. 두 번째 자극 없는 마음(무행심)에서 사견이 없는 자극 없는 마음에 대해, 탐욕과 자만과 함께 그와 같이 다른 것과 공통되는 것(변행과 별보)과 불선공통 등 19가지 법들이 결합한다는 뜻이다.

๔๕. ตติเยติ อุเปกฺขาสหคตทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเต อสงฺขาริเก.

45. 세 번째는 평온이 함께하고 사견과 결합한 자극 없는 마음(무행심)에서이다.

๔๖. จตุตฺเถติ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเต อสงฺขาริเก.

46. 네 번째는 사견이 없는 자극 없는 마음(무행심)에서이다.

๔๗. อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิ ปเนตฺถ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพานิ ภินฺนารมฺมณตฺตาเยวาติ อธิปฺปาโย.

47. 여기서 질투, 인색, 후회는 대상이 서로 다르기 때문에 각각 따로 결합해야 한다는 뜻이다.

๕๐. อธิโมกฺขสฺส นิจฺฉยาการปฺปวตฺติโต ทฺเวฬฺหกสภาเว วิจิกิจฺฉาจิตฺเต สมฺภโว นตฺถีติ ‘‘อธิโมกฺขวิรหิตา’’ติ วุตฺตํ.

50. 결정(승해)은 확정하는 방식으로 일어나기 때문에, 두 갈래의 성질을 가진 의심의 마음에는 생겨날 수 없으므로 ‘결정이 제외된’이라고 한다.

๕๑. เอกูนวีสติ ปฐมทุติยอสงฺขาริเกสุ, อฏฺฐารส ตติยจตุตฺถอสงฺขาริเกสุ, วีส ปญฺจเม อสงฺขาริเก, เอกวีส ปฐมทุติยสสงฺขาริเกสุ, วีสติ ตติยจตุตฺถสสงฺขาริเกสุ, ทฺวาวีส ปญฺจเม สสงฺขาริเก, ปนฺนรส โมมูหทฺวเยติ เอวํ อกุสเล สตฺตธา ฐิตาติ โยชนา.

51. 첫 번째와 두 번째의 자극 없는 마음에는 19가지가, 세 번째와 네 번째의 자극 없는 마음에는 18가지가, 다섯 번째의 자극 없는 마음에는 20가지가, 첫 번째와 두 번째의 자극 있는 마음에는 21가지가, 세 번째와 네 번째의 자극 있는 마음에는 20가지가, 다섯 번째의 자극 있는 마음에는 22가지가, 두 가지 미혹한 마음에는 15가지가 있으니, 이와 같이 불선(심)에서 일곱 가지 방식으로 머문다고 연결된다.

๕๒. สาธารณาติ [Pg.121] อกุสลานํ สพฺเพสเมว สาธารณภูตา จตฺตาโร สมานา จ ฉนฺทปีติอธิโมกฺขวชฺชิตา อญฺญสมานา อปเร ทสาติ เอเต จุทฺทส ธมฺมา สพฺพากุสลโยคิโนติ ปวุจฺจนฺตีติ โยชนา.

52. ‘공통’이라는 것은 모든 불선심에 공통되는 네 가지와, 열의(찬다)·희열(피티)·결정(승해)을 제외한 다른 것과 공통되는 것들 중 나머지 열 가지를 말하니, 이 열네 가지 법들이 ‘모든 불선심과 결합하는 것’이라 불린다고 연결된다.

อกุสลจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

불선심 요약의 방식에 대한 설명이 끝났다.

อเหตุกจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา

원인 없는 마음의 요약 방식에 대한 설명

๕๔. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา อญฺญสมาเน ปจฺจามสติ.

54. ‘이와 같이’(tathā)라는 말로써 ‘다른 것과 공통되는 것’을 가리킨다.

๕๖. มโนวิญฺญาณธาตุยา วิย วิสิฏฺฐมนนกิจฺจาโยคโต มนนมตฺตา ธาตูติ มโนธาตุ. อเหตุกปฏิสนฺธิยุคเฬติ อุเปกฺขาสนฺตีรณทฺวเย.

56. 의식계와 같이 특별한 생각하는 작용이 결합하지 않고 단지 생각하는 작용뿐인 요소이기에 ‘의계’(意界)라 한다. ‘원인 없는 재생연결의 쌍’은 두 가지 평온한 조사하는 마음을 말한다.

๕๘. ทฺวาทส หสนจิตฺเต, เอกาทส โวฏฺฐพฺพนสุขสนฺตีรเณสุ, ทส มโนธาตุตฺติกาเหตุกปฏิสนฺธิยุคฬวเสน ปญฺจสุ, สตฺต ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสูติ อฏฺฐารสาเหตุเกสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ สงฺคโห จตุพฺพิโธ โหตีติ โยชนา.

58. 미소 짓는 마음에는 12가지가, 결정하는 마음과 즐거운 조사하는 마음에는 11가지가, 의계의 세 가지와 원인 없는 재생연결의 쌍인 다섯 가지에는 10가지가, 두 가지 다섯 가지 알음알이(전오식)에는 7가지가 있으니, 이와 같이 18가지 원인 없는 마음의 일어남에서 요약은 네 가지가 된다고 연결된다.

๕๙. เตตฺตึสวิธสงฺคโหติ อนุตฺตเร ปญฺจ, ตถา มหคฺคเต, กามาวจรโสภเน ทฺวาทส, อกุสเล สตฺต, อเหตุเก จตฺตาโรติ เตตฺตึสวิธสงฺคโห.

59. 서른세 가지 방식의 요약이란 위없는 마음(출세간심)에서 다섯 가지, 그와 같이 고귀한 마음(광대심)에서 (다섯 가지), 욕계 아름다운 마음에서 열두 가지, 불선심에서 일곱 가지, 원인 없는 마음에서 네 가지이므로 서른세 가지 방식의 요약이다.

๖๐. อิตฺถํ ยถาวุตฺตนเยน จิตฺตาวิยุตฺตานํ เจตสิกานํ จิตฺตปริจฺเฉทวเสน วุตฺตํ สมฺปโยคญฺจ เจตสิกราสิปริจฺเฉทวเสน วุตฺตํ สงฺคหญฺจ ญตฺวา ยถาโยคํ จิตฺเตน สมํ เภทํ อุทฺทิเส ‘‘สพฺพจิตฺตสาธารณา ตาว สตฺต เอกูนนวุติจิตฺเตสุ อุปฺปชฺชนโต ปจฺเจกํ เอกูนนวุติวิธา, ปกิณฺณเกสุ [Pg.122] วิตกฺโก ปญฺจปญฺญาสจิตฺเตสุ อุปฺปชฺชนโต ปญฺจปญฺญาสวิโธ’’ตฺยาทินา กเถยฺยาติ อตฺโถ.

60. 이와 같이 앞에서 말한 방식대로 마음과 분리되지 않는 마음부수들을 마음의 분석에 따라 설한 상응(상응법)과, 마음부수 무더기의 분석에 따라 설한 요약을 알고서, 마땅한 대로 마음과 함께 분류를 제시해야 하니, ‘모든 마음 공통(변행)은 우선 일곱 가지인데, 89가지 마음에 일어나므로 각각 89가지가 되고, 잡다한 것(별보) 중 일으킨 생각(심)은 55가지 마음에 일어나므로 55가지가 된다’는 등의 방식으로 말해야 한다는 뜻이다.

อเหตุกจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

원인 없는 마음의 요약 방식에 대한 설명이 끝났다.

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

이리하여 ‘아비담마 길라잡이 해설’이라 불리는 ‘아비담마타 위바비니’ 중에서

เจตสิกปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마음부수 품에 대한 설명이 끝났다.

๓. ปกิณฺณกปริจฺเฉทวณฺณนา

3. 잡다한 항목의 품(잡항목품)에 대한 설명

๑. อิทานิ ยถาวุตฺตานํ จิตฺตเจตสิกานํ เวทนาทิวิภาคโต, ตํตํเวทนาทิเภทภินฺนจิตฺตุปฺปาทวิภาคโต จ ปกิณฺณกสงฺคหํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺปยุตฺตา ยถาโยค’’นฺตฺยาทิ อารทฺธํ. ยถาโยคํ สมฺปยุตฺตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สภาวโต อตฺตโน อตฺตโน สภาววเสน เอกูนนวุติวิธมฺปิ จิตฺตํ อารมฺมณวิชานนสภาวสามญฺเญน เอกวิธํ, สพฺพจิตฺตสาธารโณ ผสฺโส ผุสนสภาเวน เอกวิโธตฺยาทินา เตปญฺญาส โหนฺติ.

1. 이제 앞에서 말한 마음과 마음부수들을 수(受) 등의 분류에 따라, 그리고 그러한 수 등의 차이로 나누어지는 마음의 일어남의 분류에 따라 잡다한 요약(잡항목 요약)을 보이기 위해 ‘마땅한 대로 상응하는’ 등으로 시작하였다. 마땅한 대로 상응하는 마음과 마음부수 법들은 본성상 각각의 자기 성질에 따라서는 89가지 마음이라도 대상을 아는 성질이라는 공통점으로는 한 가지이며, 모든 마음 공통인 촉(사)도 닿는 성질로는 한 가지라는 등의 방식으로 (마음 1가지와 마음부수 52가지를 합해) 53가지가 된다.

๒. อิทานิ เตสํ ธมฺมานํ ยถารหํ เวทนา…เป… วตฺถุโต สงฺคโห นาม เวทนาสงฺคหาทินามโก ปกิณฺณกสงฺคโห จิตฺตุปฺปาทวเสเนว ตํตํเวทนาทิเภทภินฺนจิตฺตุปฺปาทานํ วเสเนว น กตฺถจิ ตํวิรเหน นียเต อุปนียเต, อาหรียตีตฺยตฺโถ.

2. 이제 그러한 법들을 마땅한 대로 수(受) … 내지 … 토대(물질)에 따라 요약하는 것을 수 요약 등의 이름을 가진 잡다한 요약이라 하며, 그것은 오직 마음이 일어나는 방식에 따라서만, 즉 그러한 수 등의 차이로 나누어지는 마음의 일어남의 방식에 따라서만 이끌어지고 제시되고 가져와진다는 뜻이다.

เวทนาสงฺคหวณฺณนา

수(受) 요약에 대한 설명

๓. ตตฺถาติ เตสุ ฉสุ สงฺคเหสุ. สุขาทิเวทนานํ, ตํสหคตจิตฺตุปฺปาทานญฺจ วิภาควเสน สงฺคโห เวทนาสงฺคโห. ทุกฺขโต, สุขโต จ อญฺญา อทุกฺขมสุขา ม-การาคมวเสน. นนุ จ ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, เวทนา สุขา ทุกฺขา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๖๗) วจนโต ทฺเว เอว เวทนาติ? สจฺจํ, ตํ ปน อนวชฺชปกฺขิกํ [Pg.123] อทุกฺขมสุขํ สุขเวทนายํ, สาวชฺชปกฺขิกญฺจ ทุกฺขเวทนายํ สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ. ยมฺปิ กตฺถจิ สุตฺเต ‘‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตมิทเมตฺถ ทุกฺขสฺสา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๙) วจนํ, ตํ สงฺขารทุกฺขตาย สพฺพเวทนานํ ทุกฺขสภาวตฺตา วุตฺตํ. ยถาห – ‘‘สงฺขารานิจฺจตํ, อานนฺท, มยา สนฺธาย ภาสิตํ สงฺขารวิปริณามตญฺจ ยํ กิญฺจิเวทยิตมิทเมตฺถ ทุกฺขสฺสา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๙; อิติวุ. อฏฺฐ. ๕๒). ตสฺมา ติสฺโสเยว เวทนาติ ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ภควา – ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา สุขา ทุกฺขา อทุกฺขมสุขา จา’’ติ (อิติวุ. ๕๒-๕๓; สํ. นิ. ๔.๒๔๙-๒๕๑). เอวํ ติวิธาปิ ปเนตา อินฺทฺริยเทสนายํ ‘‘สุขินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริย’’นฺติ (วิภ. ๒๑๙) ปญฺจธา เทสิตาติ ตํวเสนเปตฺถ วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุขํ ทุกฺข’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. กายิกมานสิกสาตาสาตเภทโต หิ สุขํ ทุกฺขญฺจ ปจฺเจกํ ทฺวิธา วิภชิตฺวา ‘‘สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริย’’นฺติ (วิภ. ๒๑๙) เทสิตา, อุเปกฺขา ปน เภทาภาวโต อุเปกฺขินฺทฺริยนฺติ เอกธาว. ยถา หิ สุขทุกฺขานิ อญฺญถา กายสฺส อนุคฺคหมุปฆาตญฺจ กโรนฺติ, อญฺญถา มนโส, เนวํ อุเปกฺขา, ตสฺมา สา เอกธาว เทสิตา, เตนาหุ โปราณา –

3. 그중에서란 이 여섯 가지 요약 중에서이다. 즐거움 등의 느낌과 그와 함께하는 마음의 일어남을 분류함에 따른 요약이 수 요약이다. 괴로움(dukkha)과 즐거움(sukha)으로부터 다른 것이 ‘괴롭지도 즐겁지도 않은 것’(adukkhamasukha)인데, ‘마’(ma) 자가 어미로 삽입된 것이다. ‘비구들이여, 즐거운 느낌과 괴로운 느낌이라는 두 가지 느낌이 있다’(상윳따 니까야 4.267)는 말씀에 따르면 느낌은 단 두 가지뿐이지 않은가? 맞다. 그러나 그것은 허물이 없는 쪽인 ‘괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌’을 즐거운 느낌에 포함시키고, 허물이 있는 쪽을 괴로운 느낌에 포함시켜 설하신 것이다. 또한 어떤 경에서 ‘느껴지는 것은 무엇이든 여기 괴로움에 속한다’(상윳따 니까야 4.259)고 한 말씀은, 형성의 괴로움(행고)의 측면에서 모든 느낌이 괴로움의 성질을 가졌기에 설하신 것이다. 이와 같이 말씀하셨다. ‘아난다여, 나는 상카라(형성된 것)의 무상함과 상카라의 변함에 대하여, 느껴지는 것은 무엇이든 여기 괴로움에 속한다고 말한 것이다.’(상윳따 니까야 4.259). 그러므로 느낌은 세 가지만이 있다고 보아야 한다. 그래서 세존께서는 ‘비구들이여, 즐거운 느낌, 괴로운 느낌, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌이라는 세 가지 느낌이 있다’(이띠붓따까 52-53)고 말씀하셨다. 이와 같이 세 가지일지라도 기능(근)의 설법에서는 ‘낙근(樂根), 고근(苦根), 희근(喜根), 우근(憂根), 사근(捨根)’(비방가 219)의 다섯 가지로 설해졌기에, 그에 따라 여기서도 분류를 보이기 위해 ‘즐거움, 괴로움’ 등으로 설하였다. 신체적·정신적 즐거움과 괴로움의 구분에 따라 즐거움과 괴로움을 각각 두 가지로 나누어 ‘낙근, 희근, 고근, 우근’으로 설하였고, 평온(upekkhā)은 구분이 없기에 사근(捨根)이라는 한 가지로만 설하였다. 즐거움과 괴로움은 신체에 도움을 주거나 해를 끼치는 방식과 마음에 그렇게 하는 방식이 서로 다르지만, 평온은 그렇지 않다. 그러므로 그것은 한 가지로만 설해진 것이다. 그래서 옛 스승들이 말씀하셨다.

‘‘กายิกํ มานสํ ทุกฺขํ, สุขญฺโจเปกฺขเวทนา;

เอกํ มานสเมเวติ, ปญฺจธินฺทฺริยเภทโต’’ติ. (ส. ส. ๗๔);

“신체적·정신적 괴로움과 즐거움, 그리고 평온의 느낌은, [평온은] 오직 정신적인 것 하나뿐이니, 기능의 분류에 따라 다섯 가지이다.”

ตตฺถ อิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวนลกฺขณํ สุขํ. อนิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวนลกฺขณํ ทุกฺขํ. สภาวโต, ปริกปฺปโต วา อิฏฺฐานุภวนลกฺขณํ โสมนสฺสํ. ตถา อนิฏฺฐานุภวนลกฺขณํ โทมนสฺสํ. มชฺฌตฺตานุภวนลกฺขณา อุเปกฺขา.

거기서 즐거움(낙)은 원하는 감촉을 경험하는 특징이 있다. 괴로움(고)은 원하지 않는 감촉을 경험하는 특징이 있다. 본성상으로나 분별에 의해서 원하는 대상을 경험하는 특징이 있는 것이 기쁨(희)이다. 그와 같이 원하지 않는 대상을 경험하는 특징이 있는 것이 슬픔(우)이다. 중립적인 대상을 경험하는 특징이 있는 것이 평온(사)이다.

๕. จตุจตฺตาลีส ปจฺเจกํ โลกิยโลกุตฺตรเภเทน เอกาทสวิธตฺตา.

5. 44가지의 마음은 각각 세간과 출세간의 구분에 따라 11가지 종류가 있다.

๗. เสสานีติ [Pg.124] สุขทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสสหคเตหิ อวเสสานิ อกุสลโต ฉ, อเหตุกโต จุทฺทส, กามาวจรโสภนโต ทฺวาทส, ปญฺจมชฺฌานิกานิ เตวีสาติ สพฺพานิปิ ปญฺจปญฺญาส.

7. '그 밖의 것들'이란 낙, 고, 희, 우와 함께하는 것들을 제외한 나머지로서, 불선에서 6가지, 무인에서 14가지, 욕계 수승한 마음에서 12가지, 제5선정에서 23가지이니, 모두 합해 55가지이다.

เวทนาสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

느낌의 길잡이(수결택)에 대한 설명이 끝났다.

เหตุสงฺคหวณฺณนา

원인의 길잡이(인결택)에 대한 설명

๑๐. โลภาทิเหตูนํ วิภาควเสน, ตํสมฺปยุตฺตวเสน จ สงฺคโห เหตุสงฺคโห. เหตโว นาม ฉพฺพิธา ภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เหตุภาโว ปน เนสํ สมฺปยุตฺตานํ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนสงฺขาโต มูลภาโว. ลทฺธเหตุปจฺจยา หิ ธมฺมา วิรุฬฺหมูลา วิย ปาทปา ถิรา โหนฺติ, น อเหตุกา วิย ชลตเล เสวาลสทิสา. เอวญฺจ กตฺวา เอเต มูลสทิสตาย ‘‘มูลานี’’ติ จ วุจฺจนฺติ. อปเร ปน ‘‘กุสลาทีนํ กุสลาทิภาวสาธนํ เหตุภาโว’’ติ วทนฺติ, เอวํ สติ เหตูนํ อตฺตโน กุสลาทิภาวสาธโน อญฺโญ เหตุ มคฺคิตพฺโพ สิยา. อถ เสสสมฺปยุตฺตเหตุปฏิพทฺโธ เตสํ กุสลาทิภาโว, เอวมฺปิ โมมูหจิตฺตสมฺปยุตฺตสฺส เหตุโน อกุสลภาโว อปฺปฏิพทฺโธ สิยา. อถ ตสฺส สภาวโต อกุสลภาโวปิ สิยา, เอวํ สติ เสสเหตูนมฺปิ สภาวโตว กุสลาทิภาโวติ เตสํ วิย สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ โส เหตุปฏิพทฺโธ น สิยา. ยทิ จ เหตุปฏิพทฺโธ กุสลาทิภาโว, ตทา อเหตุกานํ อพฺยากตภาโว น สิยาติ อลมตินิปฺปีฬเนน. กุสลาทิภาโว ปน กุสลากุสลานํ โยนิโสอโยนิโสมนสิการปฺปฏิพทฺโธ. ยถาห – ‘‘โยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา [Pg.125] เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตี’’ตฺยาทิ (อ. นิ. ๑.๖๗), อพฺยากตานํ ปน อพฺยากตภาโว นิรนุสยสนฺตานปฺปฏิพทฺโธ กมฺมปฺปฏิพทฺโธ อวิปากภาวปฺปฏิพทฺโธ จาติ ทฏฺฐพฺพํ.

10. 탐욕 등의 원인들의 분류와 그것들과 결합하는 방식에 따른 요약이 원인의 길잡이(인결택)이다. '원인은 여섯 가지가 있다'는 문장과 연결된다. 원인의 상태(hetubhāva)란 그것들과 결합하는 법들이 잘 확립된 상태를 성취하게 하는 뿌리의 상태(mūlabhāva)를 말한다. 원인 조건(hetupaccaya)을 얻은 법들은 뿌리가 깊이 내린 나무처럼 견고하며, 원인이 없는 법들이 물 위의 이끼와 같은 것과는 다르다. 이와 같이 이들은 뿌리와 비슷하기 때문에 '뿌리들(mūlāni)'이라고도 불린다. 어떤 이들은 '유익한 것 등이 유익한 것 등의 상태를 이루게 하는 것이 원인의 상태'라고 말하지만, 만약 그렇다면 원인 자체가 유익한 상태가 되기 위해 또 다른 원인을 찾아야 할 것이다. 또한 만약 나머지 결합하는 원인들에 의존하여 그것들의 유익한 상태가 결정된다면, 모치(momūha, 어리석음)의 마음과 결합한 원인의 불선한 상태는 [다른 원인에] 의존하지 않는 것이 된다. 만약 그 자체의 자성으로 인해 불선한 상태가 된다면, 나머지 원인들도 자성으로 인해 유익한 상태 등이 되는 것이므로, 그것들과 결합하는 법들도 그 원인에 의존하지 않게 될 것이다. 만약 유익한 상태 등이 원인에 의존한다면, 원인이 없는 법들의 무기(abyākata)인 상태는 있을 수 없게 될 것이니, 지나친 사변은 그만두자. 유익한 상태 등은 유익하거나 해로운 법들의 지혜로운 주의(yoniso-manasikāra) 또는 지혜롭지 못한 주의에 의존한다. 세존께서 말씀하시기를 '비구들이여, 지혜롭게 주의를 기울이는 자에게는 아직 생겨나지 않은 유익한 법들이 생겨나고, 이미 생겨난 유익한 법들은 증장한다'(증지부 1.67)라고 하셨기 때문이다. 반면 무기인 법들의 무기 상태는 잠재성향이 끊어진 상속에 의존하거나, 업에 의존하거나, 과보가 아닌 상태에 의존하는 것으로 보아야 한다.

๑๖. อิทานิ เหตูนํ ชาติเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘โลโภ โทโส จา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ.

16. 이제 원인들의 생(jāti)의 분류를 보이기 위해 "탐욕과 진심..." 등이 설해졌다.

เหตุสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

원인의 길잡이(인결택)에 대한 설명이 끝났다.

กิจฺจสงฺคหวณฺณนา

작용의 길잡이(사결택)에 대한 설명

๑๘. ปฏิสนฺธาทีนํ กิจฺจานํ วิภาควเสน, ตํกิจฺจวนฺตานญฺจ ปริจฺเฉทวเสน สงฺคโห กิจฺจสงฺคโห. ภวโต ภวสฺส ปฏิสนฺธานํ ปฏิสนฺธิกิจฺจํ. อวิจฺเฉทปฺปวตฺติเหตุภาเวน ภวสฺส องฺคภาโว ภวงฺคกิจฺจํ. อาวชฺชนกิจฺจาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตวจนตฺถานุสาเรน ยถารหํ โยเชตพฺพานิ. อารมฺมเณ ตํตํกิจฺจสาธนวเสน อเนกกฺขตฺตุํ, เอกกฺขตฺตุํ วา ชวมานสฺส วิย ปวตฺติ ชวนกิจฺจํ. ตํตํชวนคฺคหิตารมฺมณสฺส อารมฺมณกรณํ ตทารมฺมณกิจฺจํ. นิพฺพตฺตภวโต ปริคฬฺหนํ จุติกิจฺจํ.

18. 재생연결 등의 작용들의 분류와 그 작용을 가진 것들의 한정에 따른 요약이 작용의 길잡이(사결택)이다. 존재에서 존재로 연결하는 것이 재생연결 작용이다. 끊어짐 없는 진행의 원인이 되어 존재의 구성요소가 되는 것이 유분(bhavaṅga) 작용이다. 전향 작용 등은 앞에서 설명한 단어의 뜻에 따라 적절히 연결해야 한다. 대상에 대해 각각의 작용을 성취하는 방식에 따라 여러 번 혹은 한 번 달리는 것과 같은 진행이 속행(javana) 작용이다. 각각의 속행이 취한 대상을 [다시] 대상으로 삼는 것이 등록(tadārammaṇa) 작용이다. 태어난 존재로부터 떨어져 나가는 것이 죽음(cuti) 작용이다.

๑๙. อิมานิ ปน กิจฺจานิ ฐานวเสน ปากฏานิ โหนฺตีติ ตํ ทานิ ปเภทโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิสนฺธี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ, ตตฺถ ปฏิสนฺธิยา ฐานํ ปฏิสนฺธิฐานํ. กามํ ปฏิสนฺธิวินิมุตฺตํ ฐานํ นาม นตฺถิ, สุขคฺคหณตฺถํ ปน ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺตฺยาทีสุ วิย อเภเทปิ เภทปริกปฺปนาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ เสเสสุปิ. ทสฺสนาทีนํ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ ฐานํ ปญฺจวิญฺญาณฐานํ. อาทิ-สทฺเทน สมฺปฏิจฺฉนฐานาทีนํ สงฺคโห.

19. 이러한 작용들은 위치(ṭhāna)를 통해 분명해지는데, 이제 그것을 분류별로 보이기 위해 "재생연결..." 등이 설해졌다. 거기서 재생연결의 위치가 재생연결위이다. 진실로 재생연결과 별개인 위치라는 것은 없지만, 이해를 돕기 위해 '돌 인형의 몸'이라는 표현처럼 다름이 없는데도 다름을 가정하여 표현한 것임을 알아야 한다. 나머지에서도 마찬가지다. 보고 듣는 등의 5가지 식의 위치가 오식위(pañcaviññāṇaṭhāna)이다. '등'이라는 말로 영수위 등이 포함된다.

ตตฺถ [Pg.126] จุติภวงฺคานํ อนฺตรา ปฏิสนฺธิฐานํ. ปฏิสนฺธิอาวชฺชนานํ, ชวนาวชฺชนานํ, ตทารมฺมณาวชฺชนานํ, โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนานํ, กทาจิ ชวนจุตีนํ, ตทารมฺมณจุตีนญฺจ อนฺตรา ภวงฺคฐานํ. ภวงฺคปญฺจวิญฺญาณานํ, ภวงฺคชวนานญฺจ อนฺตรา อาวชฺชนฐานํ. ปญฺจทฺวาราวชฺชนสมฺปฏิจฺฉนานมนฺตรา ปญฺจวิญฺญาณฐานํ. ปญฺจวิญฺญาณสนฺตีรณานมนฺตรา สมฺปฏิจฺฉนฐานํ. สมฺปฏิจฺฉนโวฏฺฐพฺพนานมนฺตรา สนฺตีรณฐานํ. สนฺตีรณชวนานํ, สนฺตีรณภวงฺคานญฺจ อนฺตรา โวฏฺฐพฺพนฐานํ. โวฏฺฐพฺพนตทารมฺมณานํ, โวฏฺฐพฺพนภวงฺคานํ, โวฏฺฐพฺพนจุตีนํ, มโนทฺวาราวชฺชนตทารมฺมณานํ, มโนทฺวาราวชฺชนภวงฺคานํ, มโนทฺวาราวชฺชนจุตีนญฺจ อนฺตรา ชวนฐานํ. ชวนภวงฺคานํ, ชวนจุตีนญฺจ อนฺตรา ตทารมฺมณฐานํ. ชวนปฏิสนฺธีนํ, ตทารมฺมณปฏิสนฺธีนํ, ภวงฺคปฏิสนฺธีนํ วา อนฺตรา จุติฐานํ นาม.

거기서 죽음과 유분 사이가 재생연결위이다. 재생연결과 전향 사이, 속행과 전향 사이, 등록과 전향 사이, 결정과 전향 사이, 때로는 속행과 죽음 사이, 등록과 죽음 사이가 유분위이다. 유분과 오식 사이, 유분과 속행 사이가 전향위이다. 오문전향과 영수 사이가 오식위이다. 오식과 조사 사이가 영수위이다. 영수와 결정 사이가 조사위이다. 조사와 속행 사이, 조사와 유분 사이가 결정위이다. 결정과 등록 사이, 결정과 유분 사이, 결정과 죽음 사이, 의문전향과 등록 사이, 의문전향과 유분 사이, 의문전향과 죽음 사이가 속행위이다. 속행과 유분 사이, 속행과 죽음 사이가 등록위이다. 속행과 재생연결 사이, 등록과 재생연결 사이, 혹은 유분과 재생연결 사이가 죽음위이다.

๒๐. ทฺเว อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณานิ สุขสนฺตีรณสฺส ปฏิสนฺธิวสปฺปวตฺติภาวาภาวโตติอธิปฺปาโย. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน ‘‘อุเปกฺขาสหคตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อุเปกฺขาสหคโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น เหตุปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๔.๑๓.๑๗๙) เอวมาคตสฺส อุเปกฺขาสหคตปทสฺส วิภงฺเค ‘‘อเหตุกํ อุเปกฺขาสหคตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ทฺเว ขนฺธา, ทฺเว ขนฺเธ ปฏิจฺจ เอโก ขนฺโธ, อเหตุกปฏิสนฺธิกฺขเณ อุเปกฺขาสหคตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ทฺเว ขนฺธา, ทฺเว ขนฺเธ ปฏิจฺจ เอโก ขนฺโธ’’ติ (ปฏฺฐา. ๔.๑๓.๑๗๙) เอวํ ปวตฺติปฏิสนฺธิวเสน ปฏิจฺจนโย อุทฺธโฏ, ปีติสหคตสุขสหคตปทวิภงฺเค ปน ‘‘อเหตุกํ ปีติสหคตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจตโย ขนฺธา…เป… ทฺเว ขนฺธา. อเหตุกํ สุขสหคตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ทฺเว ขนฺธา …เป… เอโก ขนฺโธ’’ติ (ปฏฺฐา. ๔.๑๓.๑๔๔, ๑๖๗) ปวตฺติวเสเนว อุทฺธโฏ, น ปน ‘‘อเหตุกปฏิสนฺธิกฺขเณ’’ตฺยาทินา ปฏิสนฺธิวเสน, ตสฺมา ยถาธมฺมสาสเน อวจนมฺปิ อภาวเมว ทีเปตีติ น ตสฺส ปฏิสนฺธิวเสน ปวตฺติ [Pg.127] อตฺถิ. ยตฺถ ปน ลพฺภมานสฺสปิ กสฺสจิ อวจนํ, ตตฺถ การณํ อุปริ อาวิ ภวิสฺสติ.

20. 두 가지 평온과 함께하는 조사심은 [즐거운 조사심이] 재생연결로서 작용하는지 여부에 따른 것이라는 의미이다. 그리하여 발취(Paṭṭhāna)에서 '평온과 함께하는 법을 연하여 평온과 함께하는 법이 일어난다, 원인 조건이 아닌 것에 의해'라고 나온 평온과 함께하는 법의 구절에 대한 분별(Vibhaṅga)에서는, '무인이며 평온과 함께하는 하나의 온을 연하여 두 온이, 무인 재생연결의 순간에 평온과 함께하는 하나의 온을 연하여 두 온이'라고 하여 과정과 재생연결에 따른 연기 방식이 인용되었다. 그러나 희사와 함께함이나 낙과 함께함의 구절에 대한 분별에서는 '무인이며 희사와 함께하는 하나의 온을 연하여 세 온이, 무인이며 낙과 함께하는 하나의 온을 연하여 두 온이'라고 하여 과정에 따르는 것만 인용되었고, '무인 재생연결의 순간에' 등과 같이 재생연결에 따르는 방식으로는 인용되지 않았다. 그러므로 법의 가르침에서 언급되지 않은 것은 그것이 없음을 나타내는 것이기에, 그것(즐거운 조사심)은 재생연결로서 작용하는 경우가 없다. 어떤 것이 존재함에도 불구하고 언급되지 않은 경우, 그 이유는 뒤에 밝혀질 것이다.

๒๕. มโนทฺวาราวชฺชนสฺส ปริตฺตารมฺมเณ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานสฺสปิ นตฺถิ ชวนกิจฺจํ ตสฺส อารมฺมณรสานุภวนาภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘อาวชฺชนทฺวยวชฺชิตานี’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถา). อิตรถา ‘‘ชวนํ หุตฺวา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. กุสลากุสลผลกิริยจิตฺตานีติ เอกวีสติ โลกิยโลกุตฺตรกุสลานิ, ทฺวาทส อกุสลานิ, จตฺตาริ โลกุตฺตรผลจิตฺตานิ, อฏฺฐารส เตภูมกกิริยจิตฺตานิ. เอกจิตฺตกฺขณิกมฺปิ หิ โลกุตฺตรมคฺคาทิกํ ตํสภาววนฺตตาย ชวนกิจฺจํ นาม, ยถา เอเกกโคจรวิสยมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สกลวิสยาวโพธนสามตฺถิยโยคโต น กทาจิ ตํนามํ วิชหตีติ.

25. 의문전향(意門轉向)이 미세한 대상에서 두세 번 일어날 때에도 자바나(javana, 速行)의 작용은 없다. 그것은 그 대상의 맛을 경험하는 상태가 없기 때문이라고 하여 '두 전향을 제외한'이라고 설해졌다. 이와 같이 주석서(Aṭṭhakathā)에서도 '자바나의 위치에 머물러서'라고 설해진 것이다. 그렇지 않다면 '자바나가 되어'라고 말했어야 할 것이다. 유익한, 해로운, 과보, 작용의 마음들이란 21가지 세간·출세간의 유익한 마음, 12가지 해로운 마음, 4가지 출세간의 과보의 마음, 3계에 속한 18가지 작용의 마음이다. 출세간의 도(道) 등은 단 한 찰나일지라도 그 자성(sabhāva)을 갖추고 있으므로 자바나의 작용이라 불린다. 마치 일체자지(sabbaññutaññāṇa)가 각각의 대상을 취할 때에도 모든 대상을 깨닫는 능력과 결합되어 있기에 그 이름을 결코 버리지 않는 것과 같다.

๒๗. เอวํ กิจฺจเภเทน วุตฺตาเนว ยถาสกํ ลพฺภมานกิจฺจคณนวเสน สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เตสุ ปนา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ.

27. 이와 같이 작용(kicca)의 차별에 따라 설해진 것들을 각각 얻어지는 작용의 수에 따라 합쳐서 보여주기 위해 '그들 중에서' 등으로 설해졌다.

๓๓. ปฏิสนฺธาทโย จิตฺตุปฺปาทา นามกิจฺจเภเทน ปฏิสนฺธาทีนํ นามานํ, กิจฺจานญฺจ เภเทน, อถ วา ปฏิสนฺธาทโย นาม ตนฺนามกา จิตฺตุปฺปาทา ปฏิสนฺธาทีนํ กิจฺจานํ เภเทน จุทฺทส, ฐานเภเทน ปฏิสนฺธาทีนํเยว ฐานานํ เภเทน ทสธา ปกาสิตาติ โยชนา. เอกกิจฺจฐานทฺวิกิจฺจฐานติกิจฺจฐานจตุกิจฺจฐานปญฺจกิจฺจฐานานิ จิตฺตานิ ยถากฺกมํ อฏฺฐสฏฺฐิ, ตถา ทฺเว จ นว จ อฏฺฐ จ ทฺเว จาติ นิทฺทิเสติ สมฺพนฺโธ.

33. 재생연결 등의 마음의 일어남은 이름과 작용의 차별에 따라, 또는 재생연결 등의 이름을 가진 마음의 일어남이 재생연결 등의 작용의 차별에 따라 14가지이며, 위치(ṭhāna)의 차별에 따라 재생연결 등의 위치의 차별에 따라 10가지로 밝혀졌다는 것이 결합된 의미이다. 한 가지 작용의 위치, 두 가지 작용의 위치, 세 가지 작용의 위치, 네 가지 작용의 위치, 다섯 가지 작용의 위치를 가진 마음들은 순서대로 68가지, 2가지, 9가지, 8가지, 2가지라고 지시하는 것이 문맥의 연결이다.

กิจฺจสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

작용의 요약(kiccasaṅgaha)에 대한 설명이 끝났다.

ทฺวารสงฺคหวณฺณนา

문의 요약(dvārasaṅgaha)에 대한 설명

๓๕. ทฺวารานํ[Pg.128], ทฺวารปฺปวตฺตจิตฺตานญฺจ ปริจฺเฉทวเสน สงฺคโห ทฺวารสงฺคโห. อาวชฺชนาทีนํ อรูปธมฺมานํ ปวตฺติมุขภาวโต ทฺวารานิ วิยาติ ทฺวารานิ.

35. 문(dvāra)들과 문에서 일어나는 마음들을 구분함에 따른 요약이 문의 요약이다. 전향(āvajjana) 등의 무색법(arūpadhamma)들이 일어나는 입구와 같기에 문이라 한다.

๓๖. จกฺขุเมวาติ ปสาทจกฺขุเมว.

36. '눈[眼] 자체'란 감성안(pasādacakkhu) 자체를 의미한다.

๓๗. อาวชฺชนาทีนํ มนานํ, มโนเยว วา ทฺวารนฺติ มโนทฺวารํ. ภวงฺคนฺติ อาวชฺชนานนฺตรํ ภวงฺคํ. เตนาหุ โปราณา –

37. 전향 등의 마음들의 문, 혹은 마음 자체가 문이기에 의문(意門, manodvāra)이라 한다. 바왕가(bhavaṅga)란 전향 직전의 바왕가를 말한다. 그래서 옛 스승들은 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘สาวชฺชนํ ภวงฺคนฺตุ, มโนทฺวารนฺติ วุจฺจตี’’ติ;

'전향과 함께하는 바왕가를 의문이라 부른다.'

๓๙. ตตฺถาติ เตสุ จกฺขาทิทฺวาเรสุ จกฺขุทฺวาเร ฉจตฺตาลีส จิตฺตานิ ยถารหมุปฺปชฺชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปญฺจทฺวาราวชฺชนเมกํ, จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ อุภยวิปากวเสน สตฺต, โวฏฺฐพฺพนเมกํ, กามาวจรชวนานิ จ กุสลากุสลนิราวชฺชนกิริยวเสน เอกูนตึส, ตทารมฺมณานิ จ อคฺคหิตคฺคหเณน อฏฺเฐวาติ ฉจตฺตาลีส. ยถารหนฺติ อิฏฺฐาทิอารมฺมเณ โยนิโสอโยนิโสมนสิการนิรนุสยสนฺตานาทีนํ อนุรูปวเสน. สพฺพถาปีติ อาวชฺชนาทิตทารมฺมณปริโยสาเนน สพฺเพนปิ ปกาเรน กามาวจราเนวาติ โยชนา. สพฺพถาปิ จตุปญฺญาส จิตฺตานีติ วา สมฺพนฺโธ. สพฺพถาปิ ตํตํทฺวาริกวเสน ฐิตานิ อคฺคหิตคฺคหเณน จกฺขุทฺวาริเกสุ ฉจตฺตาลีสจิตฺเตสุ โสตวิญฺญาณาทีนํ จตุนฺนํ ยุคฬานํ ปกฺเขเปน จตุปญฺญาสปีตฺยตฺโถ.

39. '그곳에서'란 그 안(眼) 등의 문들 중에서, 안문(眼門)에서는 46가지 마음이 적절하게 일어난다는 연결이다. 오문전향 1가지, 안식(眼識) 등 두 가지 과보의 종류로서 7가지, 결정(voṭṭhabbana) 1가지, 욕계 자바나들이 유익·해로움·전향이 아닌 작용의 마음으로서 29가지, 그리고 등록(tadārammaṇa)의 마음들이 중복되지 않게 계산하여 8가지이니, 총 46가지이다. '적절하게'란 원하거나 원치 않는 등의 대상에 대해 현명하거나 현명하지 못한 주의력, 번뇌의 잠재가 없는 상속 등에 상응함을 의미한다. '어떤 방식으로든'이란 전향에서 등록에 이르기까지 모든 면에서 욕계의 마음들뿐이라는 결합된 의미이다. 또는 '어떤 방식으로든 54가지 마음'이라는 연결이다. 즉 어떤 방식으로든 각각의 문에 해당하는 것들로서, 중복되지 않게 계산된 안문의 46가지 마음에 이식(耳識) 등의 네 쌍을 더하면 54가지가 된다는 뜻이다.

๔๑. จกฺขาทิทฺวาเรสุ อปฺปวตฺตนโต, มโนทฺวารสงฺขาตภวงฺคโต อารมฺมณนฺตรคฺคหณวเสน อปฺปวตฺติโต จ ปฏิสนฺธาทิวเสน ปวตฺตานิ เอกูนวีสติ ทฺวารวิมุตฺตานิ.

41. 안문 등의 문들에서 일어나지 않기 때문에, 그리고 의문이라 불리는 바왕가로부터 다른 대상을 취하는 방식으로 일어나지 않기 때문에, 재생연결 등으로 일어나는 19가지 마음은 문에서 벗어난 것(dvāravimutta)이다.

๔๒. ทฺวิปญฺจวิญฺญาณานิ [Pg.129] สกสกทฺวาเร, ฉพฺพีสติ มหคฺคตโลกุตฺตรชวนานิ มโนทฺวาเรเยว อุปฺปชฺชนโต ฉตฺตึส จิตฺตานิ ยถารหํ สกสกทฺวารานุรูปํ เอกทฺวาริกจิตฺตานิ.

42. 10가지 전오식은 각각의 문에서, 26가지 고귀한(mahaggata)·출세간 자바나는 오직 의문에서만 일어나므로, 36가지 마음은 적절하게 각각의 문에 상응하는 하나의 문에서만 일어나는 마음(ekadvārika)이다.

๔๕. ปญฺจทฺวาเรสุ สนฺตีรณตทารมฺมณวเสน, มโนทฺวาเร จ ตทารมฺมณวเสน ปวตฺตนโต ฉทฺวาริกานิ เจว ปฏิสนฺธาทิวสปฺปวตฺติยา ทฺวารวิมุตฺตานิ จ.

45. 5문에서는 조사(santīraṇa)와 등록의 방식에 따라, 의문에서는 등록의 방식에 따라 일어나기에, 6문에서 일어나는 것이자 재생연결 등의 방식으로 일어남으로써 문에서 벗어난 것이기도 하다.

๔๗. ปญฺจทฺวาริกานิ จ ฉทฺวาริกานิ จ ปญฺจฉทฺวาริกานิ. ฉทฺวาริกานิ จ ตานิ กทาจิ ทฺวารวิมุตฺตานิ จาติ ฉทฺวาริกวิมุตฺตานิ. อถ วา ฉทฺวาริกานิ จ ฉทฺวาริกวิมุตฺตานิ จาติ ฉทฺวาริกวิมุตฺตานีติ เอกเทสสรูเปกเสโส ทฏฺฐพฺโพ.

47. 5문에서 일어나는 것과 6문에서 일어나는 것이 '5문과 6문에서 일어나는 것'이다. 6문에서 일어나는 것이면서 때때로 문에서 벗어나는 것이 '6문과 문에서 벗어난 것'이다. 또는 6문에서 일어나는 것과 6문에서 일어날 뿐만 아니라 문에서 벗어나기도 하는 것을 '6문과 문에서 벗어난 것'이라고 부르는 것은 일부분이 같은 형태를 가질 때 하나를 생략하는 방식으로 보아야 한다.

ทฺวารสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

문의 요약에 대한 설명이 끝났다.

อาลมฺพณสงฺคหวณฺณนา

대상의 요약(ālambaṇasaṅgaha)에 대한 설명

๔๘. อารมฺมณานํ สรูปโต, วิภาคโต, ตํวิสยจิตฺตโต จ สงฺคโห อาลมฺพณสงฺคโห. วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ รูปยติ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ รูปํ, ตเทว ทุพฺพลปุริเสน ทณฺฑาทิ วิย จิตฺตเจตสิเกหิ อาลมฺพียติ, ตานิ วา อาคนฺตฺวา เอตฺถ รมนฺตีติ อารมฺมณนฺติ รูปารมฺมณํ. สทฺทียตีติ สทฺโท, โสเยว อารมฺมณนฺติ สทฺทารมฺมณํ. คนฺธยติ อตฺตโน วตฺถุํ สูเจติ ‘‘อิทเมตฺถ อตฺถี’’ติ เปสุญฺญํ กโรนฺตํ วิย โหตีติ คนฺโธ, โสเยว อารมฺมณํ คนฺธารมฺมณํ. รสนฺติ ตํ สตฺตา อสฺสาเทนฺตีติ รโส, โสเยว อารมฺมณํ รสารมฺมณํ. ผุสียตีติ โผฏฺฐพฺพํ, ตเทว อารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ. ธมฺโมเยว อารมฺมณํ ธมฺมารมฺมณํ.

48. 대상의 고유 성질, 분류, 그리고 그 대상을 취하는 마음에 따른 요약이 대상의 요약이다. 색깔의 변화를 겪으며 나타나고 마음속의 상태를 드러내기에 형색(rūpa)이라 하며, 그것이 약한 사람이 지팡이를 짚는 것처럼 마음과 마음부수들에 의해 매달려지거나, 혹은 그것들이 와서 여기에서 즐기기에 대상(ārammaṇa)이라 하니, 이것이 형색 대상(rūpārammaṇa)이다. 소리 나기에 소리(sadda)이며, 그것이 대상이기에 소리 대상(saddārammaṇa)이다. 자신의 근거를 알리고 '여기에 이것이 있다'라고 고자질하는 것처럼 하기에 냄새(gandha)이며, 그것이 대상이기에 냄새 대상(gandhārammaṇa)이다. 중생들이 그것을 맛보기에 맛(rasa)이며, 그것이 대상이기에 맛 대상(rasārammaṇa)이다. 닿여지기에 감촉(phoṭṭhabba)이며, 그것이 대상이기에 감촉 대상(phoṭṭhabbārammaṇa)이다. 법(dhamma) 자체가 대상이기에 법 대상(dhammārammaṇa)이다.

๔๙. ตตฺถาติ [Pg.130] เตสุ รูปาทิอารมฺมเณสุ, รูปเมวาติ วณฺณายตนสงฺขาตํ รูปเมว. สทฺทาทโยติ สทฺทายตนาทิสงฺขาตา สทฺทาทโย, อาโปธาตุวชฺชิตภูตตฺตยสงฺขาตํ โผฏฺฐพฺพายตนญฺจ.

49. '그곳에서'란 그 형색 등의 대상들 중에서, '형색 자체'란 색깔의 장소(vaṇṇāyatana)라 일컬어지는 형색 자체를 말한다. '소리 등'이란 소리의 장소 등으로 일컬어지는 소리 등과, 수대(水大)를 제외한 지·화·풍 삼대로 일컬어지는 감촉의 장소를 말한다.

๕๐. ปญฺจารมฺมณปสาทานิ ฐเปตฺวา เสสานิ โสฬส สุขุมรูปานิ.

50. 5가지 대상과 감성(pasāda)을 제외한 나머지 16가지 미세한 물질(sukhumarūpa)이다.

๕๑. ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ วตฺตมานํ.

51. '현재'란 지금 일어나 있는(vattamāna) 것이다.

๕๒. ฉพฺพิธมฺปีติ รูปาทิวเสน ฉพฺพิธมฺปิ. วินาสาภาวโต อตีตาทิกาลวเสน นวตฺตพฺพตฺตา นิพฺพานํ, ปญฺญตฺติ จ กาลวิมุตฺตํ นาม. ยถารหนฺติ กามาวจรชวนอภิญฺญาเสสมหคฺคตาทิชวนานํ อนุรูปโต. กามาวจรชวนานญฺหิ หสิตุปฺปาทวชฺชานํ ฉพฺพิธมฺปิ ติกาลิกํ, กาลวิมุตฺตญฺจ อารมฺมณํ โหติ. หสิตุปฺปาทสฺส ติกาลิกเมว. ตถา หิสฺส เอกนฺตปริตฺตารมฺมณตํ วกฺขติ. ทิพฺพจกฺขาทิวสปฺปวตฺตสฺส ปน อภิญฺญาชวนสฺส ยถารหํ ฉพฺพิธมฺปิ ติกาลิกํ, กาลวิมุตฺตญฺจ อารมฺมณํ โหติ. วิภาโค ปเนตฺถ นวมปริจฺเฉเท อาวิ ภวิสฺสติ. เสสานํ ปน กาลวิมุตฺตํ, อตีตญฺจ ยถารหมารมฺมณํ โหติ.

52. '여섯 가지 모두'란 형색 등에 따른 여섯 가지 모두를 말한다. 소멸함이 없으므로 과거 등의 시간으로 말할 수 없기에 열반과 개념(paññatti)은 시간에서 벗어난 것(kālavimutta)이라 한다. '적절하게'란 욕계 자바나, 신통(abhiññā), 그리고 나머지 고귀한 자바나 등에 상응함을 의미한다. 미소 짓는 마음(hasituppāda)을 제외한 욕계 자바나들에게는 여섯 가지 모두 삼세(三世)에 속한 것과 시간에서 벗어난 것이 대상이 된다. 미소 짓는 마음에게는 오직 삼세에 속한 것만이 대상이다. 왜냐하면 그것은 오로지 미세한 대상(parittārammaṇa)만을 가진다고 설해질 것이기 때문이다. 천안(dibba-cakkhu) 등의 방식으로 일어나는 신통 자바나에게는 적절하게 여섯 가지 모두 삼세에 속한 것과 시간에서 벗어난 것이 대상이 된다. 이에 대한 상세한 분류는 제9장에서 명확해질 것이다. 그러나 나머지 마음들에게는 적절하게 시간에서 벗어난 것과 과거의 것이 대상이 된다.

๕๓. ทฺวาร…เป… สงฺขาตานํ ฉพฺพิธมฺปิ อารมฺมณํ โหตีติ สมฺพนฺโธ, ตํ ปน เนสํ อารมฺมณํ น อาวชฺชนสฺส วิย เกนจิ อคฺคหิตเมว โคจรภาวํ คจฺฉติ, น จ ปญฺจทฺวาริกชวนานํ วิย เอกนฺตปจฺจุปฺปนฺนํ, นาปิ มโนทฺวาริกชวนานํ วิย ติกาลิกเมว, อวิเสเสน กาลวิมุตฺตํ วา, นาปิ มรณาสนฺนโต ปุริมภาคชวนานํ วิย กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทิวเสน อาคมสิทฺธิโวหารวินิมุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยถาสมฺภวํ…เป… สมฺมต’’นฺติ. ตตฺถ ยถาสมฺภวนฺติ ตํตํภูมิกปฏิสนฺธิภวงฺคจุตีนํ ตํตํทฺวารคฺคหิตาทิวเสน สมฺภวานุรูปโต. กามาวจรานญฺหิ [Pg.131] ปฏิสนฺธิภวงฺคานํ ตาว รูปาทิปญฺจารมฺมณํ ฉทฺวารคฺคหิตํ ยถารหํ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตญฺจ กมฺมนิมิตฺตสมฺมตมารมฺมณํ โหติ, ตถา จุติจิตฺตสฺส อตีตเมว. ธมฺมารมฺมณํ ปน เตสํ ติณฺณนฺนมฺปิ มโนทฺวารคฺคหิตเมว อตีตํ กมฺมกมฺมนิมิตฺตสมฺมตํ, ตถา รูปารมฺมณํ เอกเมว มโนทฺวารคฺคหิตํ เอกนฺตปจฺจุปฺปนฺนํ คตินิมิตฺตสมฺมตนฺติ เอวํ กามาวจรปฏิสนฺธาทีนํ ยถาสมฺภวํ ฉทฺวารคฺคหิตํ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตญฺจ กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตสมฺมตมารมฺมณํ โหติ.

53. ‘문(門) … 등’이라 불리는 여섯 가지 대상이 된다는 문맥이다. 그러나 그들의 대상은 전향(āvajjana)의 경우처럼 누군가에 의해 전혀 포착되지 않은 채로 대상의 상태에 이르는 것도 아니고, 오문속행(pañcadvārikajavana)처럼 전적으로 현재의 것인 것도 아니며, 의문속행(manodvārikajavana)처럼 오직 세 시기에 걸친 것이거나 특별한 구분 없이 시간을 벗어난(kālavimutta) 것도 아니다. 또한 임종 직전의 이전 단계 속행(purimabhāgajavana)처럼 업(kamma)이나 업의 표상(kammanimitta) 등의 방식에 의한 전승된 관습(āgamasiddhi-vohāra)에서 벗어난 것도 아니기에, ‘가능한 대로(yathāsambhavaṃ) … 인계된 것(sammata)’이라고 하였다. 여기서 ‘가능한 대로’라는 것은 각 지계(bhūmi)의 재생연결, 유분, 죽음의 마음이 각 문에서 포착된 방식 등에 따라 가능함에 상응한다는 의미이다. 욕계의 재생연결과 유분의 경우, 우선 색(rūpa) 등의 다섯 가지 대상은 여섯 문에서 포착된 바에 따라 적절하게 현재나 과거의 것이며 업의 표상이라 일컬어지는 대상이 된다. 죽음의 마음의 경우도 그와 같이 오직 과거의 것이다. 그러나 법(dhamma)의 대상은 그 세 가지 마음 모두 의문(manodvāra)에서 포착된 과거의 업이나 업의 표상이라 일컬어지는 것이며, 그와 같이 색의 대상 하나만은 의문에서 포착된 전적으로 현재의 것이며 태어날 곳의 표상(gatinimitta)이라 일컬어지는 것이다. 이처럼 욕계 재생연결 등의 마음은 가능한 대로 여섯 문에서 포착된 현재나 과거의 것이며 업, 업의 표상, 태어날 곳의 표상이라 일컬어지는 것을 대상으로 한다.

มหคฺคตปฏิสนฺธาทีสุ ปน รูปาวจรานํ, ปฐมตติยารุปฺปานญฺจ ธมฺมารมฺมณเมว มโนทฺวารคฺคหิตํ ปญฺญตฺติภูตํ กมฺมนิมิตฺตสมฺมตํ, ตถา ทุติยจตุตฺถารุปฺปานํ อตีตเมวาติ เอวํ มหคฺคตปฏิสนฺธิภวงฺคจุตีนํ มโนทฺวารคฺคหิตํ ปญฺญตฺติภูตํ, อตีตํ วา กมฺมนิมิตฺตสมฺมตเมว อารมฺมณํ โหติ.

고귀한(mahaggata) 재생연결 등의 경우, 색계의 마음들과 첫 번째와 세 번째 무색계의 마음들은 의문에서 포착된 개념(paññatti)인 법의 대상이 업의 표상이라 일컬어지는 것이며, 그와 같이 두 번째와 네 번째 무색계의 마음들은 오직 과거의 것이다. 이와 같이 고귀한 재생연결, 유분, 죽음의 마음은 의문에서 포착된 개념이거나 혹은 과거의 업의 표상이라 일컬어지는 것만을 대상으로 한다.

เยภุยฺเยน ภวนฺตเร ฉทฺวารคฺคหิตนฺติ พาหุลฺเลน อตีตานนฺตรภเว มรณาสนฺนปฺปวตฺตฉทฺวาริกชวเนหิ คหิตํ. อสญฺญีภวโต จุตานญฺหิ ปฏิสนฺธิวิสยสฺส อนนฺตราตีตภเว น เกนจิ ทฺวาเรน คหณํ อตฺถีติ ตเทเวตฺถ เยภุยฺยคฺคหเณน พฺยภิจาริตํ. เกวลญฺหิ กมฺมพเลเนว เตสํ ปฏิสนฺธิยา กมฺมนิมิตฺตาทิกมารมฺมณํ อุปฏฺฐาติ. ตถา หิ สจฺจสงฺเขเป อสญฺญีภวโต จุตสฺส ปฏิสนฺธินิมิตฺตํ ปุจฺฉิตฺวา –

‘대개 다른 생에서 여섯 문에 포착된 것’이라는 말은 대개 바로 이전 생의 임종 직전에 일어난 여섯 문의 속행들에 의해 포착된 것이라는 뜻이다. 무상유정천(asaññībhavato)에서 죽은 자의 재생연결의 대상은 그 바로 이전 생에서 어떤 문으로도 포착된 것이 없으므로, 여기서 ‘대개(yebhuyya)’라는 표현을 사용하여 예외를 둔 것이다. 오직 업의 힘에 의해서만 그들의 재생연결에 업의 표상 등의 대상이 나타난다. 이와 같이 ‘진리의 요약(Saccasaṅkhepa)’에서도 무상유정천에서 죽은 자의 재생연결의 표상에 대해 묻고서 이렇게 말하였다.

‘‘ภวนฺตรกตํ กมฺมํ, ยโมกาสํ ลเภ ตโต;

โหติ สา สนฺธิ เตเนว, อุปฏฺฐาปิตโคจเร’’ติ. (ส. ส. ๑๗๑) –

“다른 생에서 지은 업이 그로부터 기회를 얻으면, 바로 그 업에 의해 나타난 대상에서 재생연결이 일어난다.”

เกวลํ กมฺมพเลเนว ปฏิสนฺธิโคจรสฺส อุปฏฺฐานํ วุตฺตํ. อิตรถา หิ ชวนคฺคหิตสฺสปิ อารมฺมณสฺส กมฺมพเลเนว อุปฏฺฐาปิยมานตฺตา ‘‘เตเนวา’’ติ สาวธารณวจนสฺส อธิปฺปายสุญฺญตา [Pg.132] อาปชฺเชยฺยาติ. นนุ จ เตสมฺปิ ปฏิสนฺธิโคจโร กมฺมภเว เกนจิ ทฺวาเรน ชวนคฺคหิโต สมฺภวตีติ? สจฺจํ สมฺภวติ กมฺมกมฺมนิมิตฺตสมฺมโต, คตินิมิตฺตสมฺมโต ปน สพฺเพสมฺปิ มรณกาเลเยว อุปฏฺฐาตีติ กุโต ตสฺส กมฺมภเว คหณสมฺภโว. อปิเจตฺถ มรณาสนฺนปวตฺตชวเนหิ คหิตเมว สนฺธาย ‘‘ฉทฺวารคฺคหิต’’นฺติ วุตฺตํ, เอวญฺจ กตฺวา อาจริเยน อิมสฺมึเยว อธิกาเร ปรมตฺถวินิจฺฉเย วุตฺตํ –

오직 업의 힘에 의해서만 재생연결의 대상이 나타남을 설한 것이다. 그렇지 않다면 속행에 의해 포착된 대상조차도 업의 힘에 의해서만 나타나는 것이므로, ‘바로 그것에 의해’라는 한정적인 표현(sāvadhāraṇavacana)의 의미가 없어지게 될 것이기 때문이다. ‘그들에게도 재생연결의 대상은 업의 존재(kammabhava) 시기에 어떤 문을 통해 속행에 의해 포착되는 것이 가능하지 않은가?’라고 하겠지만, 사실 업이나 업의 표상이라 일컬어지는 것이 포착되는 것은 가능하다. 그러나 태어날 곳의 표상(gatinimitta)이라 일컬어지는 것은 모든 이에게 오직 임종 시에만 나타나는데, 어떻게 그것이 업의 존재 시기에 포착되는 것이 가능하겠는가? 또한 여기서 ‘여섯 문에서 포착된 것’이라고 말한 것은 임종 직전에 일어난 속행들에 의해 포착된 것만을 의미한다. 이와 같이 하여 스승께서는 바로 이 대목인 ‘제일의적 결정(Paramatthavinicchaya)’에서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘มรณาสนฺนสตฺตสฺส, ยโถปฏฺฐิตโคจรํ;

ฉทฺวาเรสุ ตมารพฺภ, ปฏิสนฺธิ ภวนฺตเร’’ติ. (ปรม. วิ. ๘๙);

“임종에 이른 중생에게 여섯 문에 나타난 대상에 따라, 그것을 반연하여 다른 생에서 재생연결이 일어난다.”

‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺตฺยาทินา อนาคตสฺส ปฏิสนฺธิโคจรภาวํ นิวาเรติ. น หิ ตํ อตีตกมฺมกมฺมนิมิตฺตานิ วิย อนุภูตํ, นาปิ ปจฺจุปฺปนฺนกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตานิ วิย อาปาถคตญฺจ โหตีติ, กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทีนญฺจ สรูปํ สยเมว วกฺขติ.

‘현재의’라는 등의 표현으로 미래의 것이 재생연결의 대상이 되는 것을 배제한다. 왜냐하면 그것은 과거의 업이나 업의 표상처럼 경험된 것도 아니고, 현재의 업의 표상이나 태어날 곳의 표상처럼 인식의 통로(āpātha)에 들어온 것도 아니기 때문이다. 업과 업의 표상 등에 대해서는 그 성격에 대해 스스로 설명할 것이다.

๕๔. เตสูติ รูปาทิปจฺจุปฺปนฺนาทิกมฺมาทิอารมฺมเณสุ วิญฺญาเณสุ. รูปาทีสุ เอเกกํ อารมฺมณํ เอเตสนฺติ รูปาทิเอเกการมฺมณานิ.

54. ‘그것들 가운데’라는 것은 색(rūpa) 등 현재의 것이나 업 등의 대상을 가진 식(viññāṇa)들 가운데라는 의미이다. 색 등 가운데 각각 하나가 이것들의 대상이므로 ‘색 등의 개별적 대상을 가진 것들’이라 한다.

๕๕. รูปาทิกํ ปญฺจวิธมฺปิ อารมฺมณเมตสฺสาติ รูปาทิปญฺจารมฺมณํ.

55. 색 등을 비롯한 다섯 가지 모두가 이것의 대상이므로 ‘색 등의 다섯 가지 대상을 가진 것’이라 한다.

๕๖. เสสานีติ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉเนหิ อวเสสานิ เอกาทส กามาวจรวิปากานิ. สพฺพถาปิ กามาวจรารมฺมณานีติ สพฺเพนปิ ฉทฺวาริกทฺวารวิมุตฺตฉฬารมฺมณวสปฺปวตฺตากาเรน นิพฺพตฺตานิปิ เอกนฺตกามาวจรสภาวฉฬารมฺมณโคจรานิ. เอตฺถ หิ วิปากานิ ตาว สนฺตีรณาทิวเสน รูปาทิปญฺจารมฺมเณ, ปฏิสนฺธาทิวเสน ฉฬารมฺมณสงฺขาเต กามาวจรารมฺมเณเยว ปวตฺตนฺติ.

56. ‘나머지 것들’이란 2종 5식과 영수(sampaṭicchana)를 제외한 나머지 11가지 욕계 과보의 마음들이다. ‘어떤 식으로든 욕계의 대상을 가지는 것들’이란 여섯 문과 문을 벗어난 것에서 여섯 가지 대상의 방식으로 일어나는 것이라 하더라도, 전적으로 욕계의 자성인 여섯 가지 대상을 취하는 것들을 말한다. 여기서 과보의 마음들은 우선 조사(santīraṇa) 등의 방식으로는 색 등의 다섯 가지 대상을, 재생연결 등의 방식으로는 여섯 가지 대상이라 불리는 욕계의 대상을 가진 상태로 일어난다.

หสนจิตฺตมฺปิ [Pg.133] ปธานสารุปฺปฏฺฐานํ ทิสฺวา ตุสฺสนฺตสฺส รูปารมฺมเณ, ภณฺฑภาชนฏฺฐาเน มหาสทฺทํ สุตฺวา ‘‘เอวรูปา โลลุปฺปตณฺหา เม ปหีนา’’ติ ตุสฺสนฺตสฺส สทฺทารมฺมเณ, คนฺธาทีหิ เจติยปูชนกาเล ตุสฺสนฺตสฺส คนฺธารมฺมเณ, รสสมฺปนฺนํ ปิณฺฑปาตํ สพฺรหฺมจารีหิ ภาเชตฺวา ปริภุญฺชนกาเล ตุสฺสนฺตสฺส รสารมฺมเณ, อาภิสมาจาริกวตฺตปริปูรณกาเล ตุสฺสนฺตสฺส โผฏฺฐพฺพารมฺมเณ, ปุพฺเพนิวาสญาณาทีหิ คหิตกามาวจรธมฺมํ อารพฺภ ตุสฺสนฺตสฺส ธมฺมารมฺมเณติ เอวํ ปริตฺตธมฺมปริยาปนฺเนสฺเวว ฉสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตติ.

미소 짓는 마음(hasanacitta) 또한 뛰어난 적절한 장소를 보고 기뻐할 때는 색의 대상을, 그릇을 나누어주는 곳에서 큰 소리를 듣고 ‘이러한 탐욕이 나에게는 제거되었다’며 기뻐할 때는 소리의 대상을, 향 등으로 탑에 공양할 때 기뻐할 때는 향의 대상을, 맛있는 음식을 도반들과 나누어 먹을 때 기뻐할 때는 맛의 대상을, 예절의 의무(ābhisamācārikavatta)를 완수할 때 기뻐할 때는 감촉의 대상을, 숙명통 등으로 파악된 욕계의 법을 반연하여 기뻐할 때는 법의 대상을 가진다. 이처럼 미소 짓는 마음은 욕계의 법(parittadhamma)에 속하는 여섯 가지 대상에서만 일어난다.

๕๗. ทฺวาทสากุสลอฏฺฐญาณวิปฺปยุตฺตชวนวเสน วีสติ จิตฺตานิ อตฺตโน ชฬภาวโต โลกุตฺตรธมฺเม อารพฺภ ปวตฺติตุํ น สกฺโกนฺตีติ นววิธโลกุตฺตรธมฺเม วชฺเชตฺวา เตภูมกานิ, ปญฺญตฺติญฺจ อารพฺภ ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘อกุสลานิ เจวา’’ตฺยาทิ. อิเมสุ หิ อกุสลโต จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา ปริตฺตธมฺเม อารพฺภ ปรามสนอสฺสาทนาภินนฺทนกาเล กามาวจรารมฺมณา, เตเนวากาเรน สตฺตวีสติ มหคฺคตธมฺเม อารพฺภ ปวตฺติยํ มหคฺคตารมฺมณา, สมฺมุติธมฺเม อารพฺภ ปวตฺติยํ ปญฺญตฺตารมฺมณา. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทาปิ เตเยว ธมฺเม อารพฺภ เกวลํ อสฺสาทนาภินนฺทนวเสน ปวตฺติยํ, ปฏิฆสมฺปยุตฺตา จ ทุสฺสนวิปฺปฏิสารวเสน, วิจิกิจฺฉาสหคโต อนิฏฺฐงฺคมนวเสน, อุทฺธจฺจสหคโต วิกฺขิปนวเสน, อวูปสมวเสน จ ปวตฺติยํ ปริตฺตมหคฺคตปญฺญตฺตารมฺมโณ, กุสลโต จตฺตาโร, กิริยโต จตฺตาโรติ อฏฺฐ ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา เสกฺขปุถุชฺชนขีณาสวานํ อสกฺกจฺจทานปจฺจเวกฺขณธมฺมสฺสวนาทีสุ ปริตฺตธมฺเม อารพฺภ ปวตฺติกาเล กามาวจรารมฺมณา, อติปคุณชฺฌานปจฺจเวกฺขณกาเล [Pg.134] มหคฺคตารมฺมณา, กสิณนิมิตฺตาทีสุ ปริกมฺมาทิกาเล ปญฺญตฺตารมฺมณาติ ทฏฺฐพฺพํ.

57. 12가지 불선심과 지혜와 결합하지 않은 8가지 욕계 속행(javana)으로 인한 20가지 마음은 자기 자신의 둔함 때문에 출세간법을 대상으로 하여 일어날 수 없으므로, 아홉 가지 출세간법을 제외하고 세 가지 계계(tebhūmaka)의 법과 개념(paññatti)을 대상으로 하여 일어난다는 뜻에서 ‘불선심 등은’이라는 구절이 시작되었다. 이들 중에서 불선심인 4가지 사견 상응심은 욕계의 법을 대상으로 하여 그것을 움켜쥐고 즐기고 기뻐할 때 욕계 대상이 되고, 같은 방식으로 27가지 고귀한(mahaggata) 법을 대상으로 하여 일어날 때 고귀한 대상이 되며, 관습적인 법을 대상으로 하여 일어날 때 개념 대상이 된다. 사견 불상응심들도 바로 그러한 법들을 대상으로 하여 단순히 즐기고 기뻐하는 방식으로 일어날 때 그러하며, 진심(paṭigha) 상응심은 싫어함과 후회의 방식으로, 의심(vicikicchā) 상응심은 결정을 내리지 못하는 방식으로, 들뜸(uddhacca) 상응심은 산만함과 가라앉지 않음의 방식으로 일어날 때 욕계, 고귀한 법, 개념을 대상으로 한다. 유익한 마음 중의 4가지와 작용하는 마음 중의 4가지인 8가지 지혜 불상응심은 유학자, 범부, 아라한이 정성 들여 하지 않는 보시나 성찰, 법문 듣기 등을 할 때 욕계 법을 대상으로 하여 일어나므로 욕계 대상이며, 매우 익숙한 선정을 성찰할 때 고귀한 대상이고, 까시나 표상 등을 예비 수행할 때 개념 대상임을 알아야 한다.

๕๘. อรหตฺตมคฺคผลวชฺชิตสพฺพารมฺมณานิ เสกฺขปุถุชฺชนสนฺตาเนสฺเวว ปวตฺตนโต. เสกฺขาปิ หิ ฐเปตฺวา โลกิยจิตฺตํ อรหโต มคฺคผลสงฺขาตํ ปาฏิปุคฺคลิกจิตฺตํ ชานิตุํ น สกฺโกนฺติ อนธิคตตฺตา, ตถา ปุถุชฺชนาทโยปิ โสตาปนฺนาทีนํ, เสกฺขานํ ปน อตฺตโน อตฺตโน มคฺคผลปจฺจเวกฺขเณสุ ปรสนฺตานคตมคฺคผลารมฺมณาย อภิญฺญาย ปริกมฺมกาเล, อภิญฺญาจิตฺเตเนว มคฺคผลานํ ปริจฺฉินฺทนกาเล จ อตฺตโน อตฺตโน สมานานํ, เหฏฺฐิมานญฺจ มคฺคผลธมฺเม อารพฺภ กุสลชวนานํ ปวตฺติ อตฺถีติ อรหตฺตมคฺคผลสฺเสว ปฏิกฺเขโป กโต. กามาวจรมหคฺคตปญฺญตฺตินิพฺพานานิ ปน เสกฺขปุถุชฺชนานํ สกฺกจฺจทานปจฺจเวกฺขณธมฺมสฺสวนสงฺขารสมฺมสนกสิณปริกมฺมาทีสุ ตํตทารมฺมณิกาภิญฺญานํ ปริกมฺมกาเล, โคตฺรภุโวทานกาเล, ทิพฺพจกฺขาทีหิ รูปวิชานนาทิกาเล จ กุสลชวนานํ โคจรภาวํ คจฺฉนฺติ.

58. 아라한의 도와 과를 제외한 모든 대상을 가진다는 것은 유학자와 범부의 상속(santāna)에서만 일어나기 때문이다. 유학자들도 세간적인 마음을 제외하고는 아라한의 도와 과라고 하는 개별적인 마음을 (아직) 얻지 못했기 때문에 알 수 없으며, 그와 같이 범부들도 소다원 등의 마음을 알 수 없다. 그러나 유학자들이 자기 자신의 도와 과를 성찰할 때나, 타인의 상속에 있는 도와 과를 대상으로 하는 신통(abhiññā)의 예비 단계에서, 그리고 신통심 자체로 도와 과를 식별할 때 자기 자신과 동등하거나 더 낮은 단계의 도와 과의 법을 대상으로 하여 유익한 속행이 일어나는 경우가 있으므로, 아라한의 도와 과에 대해서만 제외한 것이다. 한편 욕계, 고귀한 법, 개념, 열반은 유학자와 범부가 정성 들여 보시를 하고 성찰하고 법을 듣고 상카라를 파악하고 까시나 예비 수행 등을 할 때, 각각의 대상을 가진 신통의 예비 단계에서, 종성(gotrabhū)과 정화(vodāna)의 단계에서, 천안 등으로 형상을 인지할 때 등에 유익한 속행의 대상이 된다.

๕๙. สพฺพถาปิ สพฺพารมฺมณานีติ กามาวจรมหคฺคตสพฺพโลกุตฺตรปญฺญตฺติวเสน สพฺพถาปิ สพฺพารมฺมณานิ, น ปน อกุสลาทโย วิย สปฺปเทสสพฺพารมฺมณานีตฺยตฺโถ. กิริยชวนานญฺหิ สพฺพญฺญุตญฺญาณาทิวสปฺปวตฺติยํ, โวฏฺฐพฺพนสฺส จ ตํตํปุเรจาริกวสปฺปวตฺติยํ น จ กิญฺจิ อโคจรํ นาม อตฺถิ.

59. ‘어떠한 경우에도 모든 대상을 가진다’는 것은 욕계, 고귀한 법, 모든 출세간법, 개념의 관점에서 볼 때 어떠한 경우에도 모든 대상을 가진다는 것이며, 불선심 등처럼 일부의 모든 대상을 가진다는 뜻이 아니다. 작용하는 속행심(kiriyajavana)이 일체지(sabbaññutaññāṇa) 등의 방식으로 일어날 때와, 결정하는 마음(voṭṭhabbana)이 그 각각의 앞선 마음의 방식으로 일어날 때, 인식의 대상이 되지 않는 것은 아무것도 없기 때문이다.

๖๐. ปฐมตติยารุปฺปารมฺมณตฺตา อารุปฺเปสุ ทุติยจตุตฺถานิ มหคฺคตารมฺมณานิ.

60. 첫 번째와 세 번째 무색계 선정이 대상이기 때문에, 무색계 선정 중에서 두 번째와 네 번째 마음은 고귀한 대상(mahaggata)을 가진다.

๖๑. เสสานิ…เป… ปญฺญตฺตารมฺมณานีติ ปนฺนรส รูปาวจรานิ, ปฐมตติยารุปฺปานิ จาติ เอกวีสติ กสิณาทิปญฺญตฺตีสุ ปวตฺตนโต ปญฺญตฺตารมฺมณานิ.

61. ‘나머지… (중략)… 개념 대상이다’라는 것은 15가지 색계 마음과 첫 번째와 세 번째 무색계 마음의 21가지가 까시나 등의 개념에서 일어나기 때문에 개념 대상이라는 것이다.

๖๓. เตวีสติกามาวจรวิปากปญฺจทฺวาราวชฺชนหสนวเสน [Pg.135] ปญฺจวีสติ จิตฺตานิ ปริตฺถมฺหิ กามาวจรารมฺมเณ เยว ภวนฺติ. กามาวจรญฺหิ มหคฺคตาทโย อุปาทาย มนฺทานุภาวตาย ปริสมนฺตโต อตฺตํ ขณฺฑิตํ วิยาติ ปริตฺตํ. ‘‘ฉ จิตฺตานิ มหคฺคเตเยวา’’ตฺยาทินา สพฺพตฺถ สาวธารณโยชนา ทฏฺฐพฺพา.

63. 23가지 욕계 과보심과 오문전향, 미소지음의 25가지 마음은 미세한(paritta) 대상인 욕계 대상에서만 일어난다. 욕계는 고귀한 법 등에 비해 능력이 미약하기 때문에 주변이 깎여 나간 것과 같다는 의미에서 ‘미세한(paritta)’이라 한다. ‘여섯 가지 마음은 고귀한 대상에서만…’ 등 모든 곳에서 한정하는 표현을 연결해서 이해해야 한다.

อาลมฺพณสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

대상 길잡이(ālambaṇasaṅgaha)에 대한 설명이 끝났다.

วตฺถุสงฺคหวณฺณนา

토대 길잡이(vatthusaṅgaha) 설명

๖๔. วตฺถุวิภาคโต, ตพฺพตฺถุกจิตฺตปริจฺเฉทวเสน จ สงฺคโห วตฺถุสงฺคโห. วสนฺติ เอเตสุ จิตฺตเจตสิกา ตนฺนิสฺสยตฺตาติ วตฺถูนิ.

64. 토대의 구분과 그 토대를 의지하는 마음의 분류에 따른 요약이 토대 길잡이이다. 마음과 마음부수들이 그것들에 의지하여 머물기 때문에 ‘토대(vatthu)’라 한다.

๖๕. ตานิ กามโลเก สพฺพานิปิ ลพฺภนฺติ ปริปุณฺณินฺทฺริยสฺส ตตฺเถว อุปลพฺภนโต. ปิ-สทฺเทน ปน อนฺธพธิราทิวเสน เกสญฺจิ อสมฺภวํ ทีเปติ.

65. 그러한 토대들은 욕계(kāmaloka)에서 모두 얻어지는데, 감각 기관이 온전한 자에게는 그곳에서 모두 발견되기 때문이다. ‘또한(pi)’이라는 단어를 통해 눈먼 이나 귀먹은 이 등에게는 일부가 존재하지 않을 수도 있음을 나타낸다.

๖๖. ฆานาทิตฺตยํ นตฺถิ พฺรหฺมานํ กามวิราคภาวนาวเสน คนฺธรสโผฏฺฐพฺเพสุ วิรตฺตตาย ตพฺพิสยปฺปสาเทสุปิ วิราคสภาวโต. พุทฺธทสฺสนธมฺมสฺสวนาทิอตฺถํ ปน จกฺขุโสเตสุ อวิรตฺตภาวโต จกฺขาทิทฺวยํ ตตฺถ อุปลพฺภติ.

66. 범천들에게는 비·설·신 3가지 토대가 없다. 욕망을 여의는 수행(kāmavirāgabhāvanā)을 통해 냄새, 맛, 감촉에 대해 탐욕을 여의었으므로, 그 대상의 감각 기관(pasāda)에 대해서도 탐욕이 없는 상태이기 때문이다. 그러나 부처님을 뵙고 법을 듣는 등의 목적을 위해 안·이 2가지 기관에 대해서는 탐욕이 없지 않으므로, 그곳에서 안·이 토대는 발견된다.

๖๗. อรูปโลเก สพฺพานิปิ ฉ วตฺถูนิ น สํวิชฺชนฺติ อรูปีนํ รูปวิราคภาวนาพเลน ตตฺถ สพฺเพน สพฺพํ รูปปฺปวตฺติยา อภาวโต.

67. 무색계(arūpaloka)에서는 6가지 토대가 모두 존재하지 않는다. 형체 없는 존재들은 물질에 대한 탐욕을 여의는 수행의 힘으로 인해 그곳에서 물질의 발생이 완전히 없기 때문이다.

๖๘. ปญฺจวิญฺญาณาเนว นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุโยติ ปญฺจวิญฺญาณธาตุโย.

68. 다섯 가지 식(viññāṇa) 자체가 유정(satta)도 아니고 영혼(jīva)도 아니라는 의미에서 요소(dhātu)이므로 5식계(pañcaviññāṇadhātuyo)라 한다.

๖๙. มนนมตฺตา ธาตุ มโนธาตุ.

69. 단순히 생각하는 요소가 의계(manodhātu)이다.

๗๐. มโนเยว [Pg.136] วิสิฏฺฐวิชานนกิจฺจโยคโต วิญฺญาณํ นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุ จาติ มโนวิญฺญาณธาตุ. มนโส วิญฺญาณธาตูติ วา มโนวิญฺญาณธาตุ. สา หิ มนโตเยว อนนฺตรปจฺจยโต สมฺภูยมนโสเยว อนนฺตรปจฺจยภูตาติ มนโส สมฺพนฺธินี โหติ. สนฺตีรณตฺตยสฺส, อฏฺฐมหาวิปากานํ, ปฏิฆทฺวยสฺส, ปฐมมคฺคสฺส, หสิตุปฺปาทสฺส, ปนฺนรสรูปาวจรานญฺจ วเสน ปวตฺตา ยถาวุตฺตมโนธาตุปญฺจวิญฺญาณธาตูหิ อวเสสา มโนวิญฺญาณธาตุ สงฺขาตา จ ตึส ธมฺมา น เกวลํ มโนธาตุเยว, ตถา หทยํ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

70. 마음 자체가 특별한 식별 작용(vijānana)의 기능을 갖추었으므로 식(viññāṇa)이며, 유정도 아니고 영혼도 아니라는 의미에서 요소(dhātu)이므로 의식계(manoviññāṇadhātu)라 한다. 또는 마음의 의식계라는 뜻에서 의식계이다. 그것은 마음(의계)으로부터 바로 다음의 조건으로 생겨나며, 마음(의계) 자체가 바로 다음의 조건이 되므로 마음(의계)과 관련이 있다. 3가지 조사심, 8가지 대과보심, 2가지 진심, 첫 번째 도(초도), 미소지음, 15가지 색계 마음으로 일어나는, 앞에서 말한 의계와 5식계를 제외한 나머지 의식계라고 일컬어지는 30가지 법은 단순히 의계뿐만 아니라 그와 같이 심장(hadaya)에 의지해서만 일어난다는 것이 문맥의 연결이다.

สนฺตีรณมหาวิปากานิ หิ เอกาทส ทฺวาราภาวโต, กิจฺจาภาวโต จ อารุปฺเป น อุปฺปชฺชนฺติ. ปฏิฆสฺส อนีวรณาวตฺถสฺส อภาวโต ตํสหคตํ จิตฺตทฺวยํ รูปโลเกปิ นตฺถิ, ปเคว อารุปฺเป. ปฐมมคฺโคปิ ปรโตโฆสปจฺจยาภาเว สาวกานํ อนุปฺปชฺชนโต, พุทฺธปจฺเจกพุทฺธานญฺจ มนุสฺสโลกโต อญฺญตฺถ อนิพฺพตฺตนโต, หสนจิตฺตญฺจ กายาภาวโต, รูปาวจรานิ อรูปีนํ รูปวิราคภาวนาวเสน ตทารมฺมเณสุ ฌาเนสุปิ วิรตฺตภาวโต อรูปภเว น อุปฺปชฺชนฺตีติ สพฺพานิปิ เอตานิ เตตฺตึส จิตฺตานิ หทยํ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺติ.

조사하는 마음과 대과보인 11가지 마음은 무색계에서 문의 부재와 역할의 부재 때문에 일어나지 않는다. 진애(반감)가 일어날 조건인 장애가 없는 상태가 없기 때문에 그(진애)와 함께하는 두 가지 마음도 색계에 없는데, 하물며 무색계에 있겠는가. 첫 번째 도(예류도)도 다른 이의 가르침(타음)이라는 조건이 없어 제자들에게 일어나지 않고, 부처님이나 벽지불들이 인간 세상 외의 다른 곳에서 태어나지 않기 때문이며, 미소짓는 마음도 몸의 부재 때문이고, 색계의 마음들은 무색계 존재들이 색에 대한 탐욕을 여의는 수행의 힘으로 그 대상인 선정들에서도 탐욕이 없기 때문에 무색계 존재에서 일어나지 않는다. 이 모든 33가지 마음들은 심장토대를 의지해서만 전개된다.

๗๑. ปญฺจรูปาวจรกุสลโต อวเสสานิ ทฺวาทส โลกิยกุสลานิ, ปฏิฆทฺวยโต อวเสสานิ ทส อกุสลานิ, ปญฺจทฺวาราวชฺชนหสนรูปาวจรกิริเยหิ อวเสสานิ เตรส กิริยจิตฺตานิ, ปฐมมคฺคโต อวเสสานิ สตฺต อนุตฺตรานิ จาติ อิเมสํ วเสน ทฺเวจตฺตาลีสวิธา มโนวิญฺญาณธาตุสงฺขาตา ธมฺมา ปญฺจโวการภววเสน หทยํ นิสฺสาย วา, จตุโวการภววเสน อนิสฺสายวา ปวตฺตนฺติ.

71. 다섯 가지 색계 유익한 마음을 제외한 나머지 12가지 세간의 유익한 마음, 두 가지 진애의 마음을 제외한 나머지 10가지 불선한 마음, 오문전향과 미소짓는 마음과 색계 작용의 마음을 제외한 나머지 13가지 작용의 마음, 첫 번째 도를 제외한 나머지 7가지 출세간의 마음들인 42가지 의식계라 불리는 법들은 오온유(오온이 있는 존재)에 따라서는 심장토대를 의지하여, 사온유(사온만 있는 존재)에 따라서는 의지하지 않고 전개된다.

๗๓. กาเม [Pg.137] ภเว ฉวตฺถุํ นิสฺสิตา สตฺต วิญฺญาณธาตุโย, รูเป ภเว ติวตฺถุํ นิสฺสิตา ฆานวิญฺญาณาทิตฺตยวชฺชิตา จตุพฺพิธา วิญฺญาณธาตุโย, อารุปฺเป ภเว อนิสฺสิตา เอกา มโนวิญฺญาณธาตุ มตาติ โยชนา.

73. 욕계 존재에서는 여섯 가지 토대에 의지하는 일곱 가지 식계가 있고, 색계 존재에서는 세 가지 토대에 의지하는 비식 등 세 가지를 제외한 네 가지 식계가 있으며, 무색계 존재에서는 의지하지 않는 하나의 의식계가 있는 것으로 알려져 있으니, 이것이 문장의 연결이다.

๗๔. กามาวจรวิปากปญฺจทฺวาราวชฺชนปฏิฆทฺวยหสนวเสน สตฺตวีสติ กามาวจรานิ, ปนฺนรส รูปาวจรานิ, ปฐมมคฺโคติ เตจตฺตาลีส นิสฺสาเยว ชายเร, ตโตเยว อวเสสา อารุปฺปวิปากวชฺชิตา ทฺเวจตฺตาลีส นิสฺสาย จ อนิสฺสาย จ ชายเร, ปาการุปฺปา จตฺตาโร อนิสฺสิตาเยวาติ สมฺพนฺโธ.

74. 욕계 과보, 오문전향, 두 가지 진애, 미소 짓는 마음의 힘에 따른 27가지 욕계 마음, 15가지 색계 마음, 첫 번째 도를 합한 43가지 마음은 오직 의지해서만 생겨나고, 그로부터 나머지 무색계 과보를 제외한 42가지 마음은 의지하거나 의지하지 않고 생겨나며, 네 가지 무색계 과보는 오직 의지하지 않고만 생겨난다는 것이 문맥의 연결이다.

วตฺถุสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

토대 길라잡이 설명이 끝났다.

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

이와 같이 아비담맛타 비바비니라 이름하는 아비담맛타 상가하 설명에서

ปกิณฺณกปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

잡다한 항목의 장(잡집품)의 설명이 끝났다.

๔. วีถิปริจฺเฉทวณฺณนา

4. 인식과정의 장의 설명

๑. อิจฺเจวํ ยถาวุตฺตนเยน จิตฺตุปฺปาทานํ จตุนฺนํ ขนฺธานํ อุตฺตรํ เวทนาสงฺคหาทิวิภาคโต อุตฺตมํ ปเภทสงฺคหํ กตฺวา ปุน กามาวจราทีนํ ติณฺณํ ภูมีนํ, ทฺวิเหตุกาทิปุคฺคลานญฺจ เภเทน ลกฺขิตํ ‘‘อิทํ เอตฺตเกหิ ปรํ, อิมสฺส อนนฺตรํ เอตฺตกานิ จิตฺตานี’’ติ เอวํ ปุพฺพาปรจิตฺเตหิ นิยามิตํ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ จิตฺตุปฺปาทานํ ปวตฺติสงฺคหํ นาม ตนฺนามกํ สงฺคหํ ยถาสมฺภวโต สมาเสน ปวกฺขามีติ โยชนา.

1. 이와 같이 앞에서 설한 방식에 따라 마음의 일어남인 네 가지 무더기에 대하여 뒤의 느낌 길라잡이 등의 분류로부터 가장 뛰어난 분류의 요약을 하고 나서, 다시 욕계 등의 세 가지 지위와 이인자 등의 인물의 분류로 특징지어지는, '이것은 이만큼의 마음 뒤에 오고, 이 마음 다음에는 이만큼의 마음들이 온다'는 식으로 앞뒤의 마음들에 의해 규정된, 재생연결과 전개 기간에서의 마음의 일어남의 '전개 길라잡이'라 이름하는 그 요약을 가능한 대로 간략하게 말하겠다는 연결이다.

๒. วตฺถุทฺวารารมฺมณสงฺคหา เหฏฺฐา กถิตาปิ ปริปุณฺณํ กตฺวา ปวตฺติสงฺคหํ ทสฺเสตุํ ปุน นิกฺขิตฺตา.

2. 토대, 문, 대상 길라잡이는 앞에서도 언급되었으나, 전개 길라잡이를 완전하게 보여주기 위해 다시 배치되었다.

๓. วิสยานํ ทฺวาเรสุ, วิสเยสุ จ จิตฺตานํ ปวตฺติ วิสยปฺปวตฺติ.

3. 감각 대상의 문에서의 전개와 감각 대상에서의 마음의 전개가 대상의 전개(visayappavatti)이다.

๔. ตตฺถาติ เตสุ ฉสุ ฉกฺเกสุ.

4. '거기서'란 그 여섯 가지의 여섯 묶음(육육법) 중에서라는 뜻이다.

วีถิฉกฺกวณฺณนา

인식과정의 여섯 묶음의 설명

๖. ‘‘จกฺขุทฺวาเร [Pg.138] ปวตฺตา วีถิ จิตฺตปรมฺปรา จกฺขุทฺวารวีถี’’ตฺยาทินา ทฺวารวเสน, ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสมฺพนฺธินี วีถิ เตน สห เอการมฺมณเอกทฺวาริกตาย สหจรณภาวโต จกฺขุวิญฺญาณวีถี’’ตฺยาทินา วิญฺญาณวเสน วา วีถีนํ นาม โยชนา กาตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุทฺวารวีถี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ.

6. '안문에서 전개된 마음의 연속인 인식과정이 안문 인식과정이다'라는 등의 방식으로 문의 힘에 따라, 또는 '안식과 관련된 인식과정은 그것과 동일한 대상과 동일한 문을 가짐으로써 함께 하는 상태이기 때문에 안식 인식과정이다'라는 등의 방식으로 알음알이(식)의 힘에 따라 인식과정의 이름을 연결해야 함을 보여주기 위해 '안문 인식과정' 등이 설해졌다.

วีถิฉกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인식과정의 여섯 묶음의 설명이 끝났다.

วีถิเภทวณฺณนา

인식과정의 분류 설명

๗. ‘‘อติมหนฺต’’นฺตฺยาทีสุ เอกจิตฺตกฺขณาตีตํ หุตฺวา อาปาถาคตํ โสฬสจิตฺตกฺขณายุกํ อติมหนฺตํ นาม. ทฺวิติจิตฺตกฺขณาตีตํ หุตฺวา ปนฺนรสจุทฺทสจิตฺตกฺขณายุกํ มหนฺตํ นาม. จตุจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ยาว นวจิตฺตกฺขณาตีตํ หุตฺวา เตรสจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ยาว อฏฺฐจิตฺตกฺขณายุตํ ปริตฺตํ นาม. ทสจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ยาว ปนฺนรสจิตฺตกฺขณาตีตํ หุตฺวา สตฺตจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ยาว ทฺวิจิตฺตกฺขณายุกํ อติปริตฺตํ นาม. เอวญฺจ กตฺวา วกฺขติ ‘‘เอกจิตฺตกฺขณาตีตานี’’ตฺยาทิ. วิภูตํ ปากฏํ. อวิภูตํ อปากฏํ.

7. '매우 큰' 등의 표현에서, 한 마음의 순간이 지나간 뒤 인식 통로에 나타나 16 마음 순간의 수명을 가진 것을 매우 큰 대상이라 한다. 두세 마음 순간이 지나간 뒤 15나 14 마음 순간의 수명을 가진 것을 큰 대상이라 한다. 네 마음 순간부터 아홉 마음 순간까지 지나간 뒤 13 마음 순간부터 여덟 마음 순간까지의 수명을 가진 것을 작은 대상이라 한다. 열 마음 순간부터 15 마음 순간까지 지나간 뒤 일곱 마음 순간부터 두 마음 순간까지의 수명을 가진 것을 매우 작은 대상이라 한다. 이와 같이 하여 뒤에서 '한 마음 순간이 지난 것들' 등으로 말할 것이다. 분명한 것(vibhūta)은 뚜렷한 것이고, 분명하지 않은 것(avibhūta)은 뚜렷하지 않은 것이다.

วีถิเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인식과정의 분류 설명이 끝났다.

ปญฺจทฺวารวีถิวณฺณนา

오문 인식과정의 설명

๘. กถนฺติ เกน ปกาเรน อติมหนฺตาทิวเสน วิสยววตฺถานนฺติ ปุจฺฉิตฺวา จิตฺตกฺขณวเสน ตํ ปกาเสตุํ ‘‘อุปฺปาทฐิตี’’ตฺยาทิ อารทฺธํ. อุปฺปชฺชนํ อุปฺปาโท, อตฺตปฏิลาโภ. ภญฺชนํ ภงฺโค, สรูปวินาโส. อุภินฺนํ เวมชฺเฌ ภงฺคาภิมุขปฺปวตฺติ ฐิติ นาม. เกจิ ปน จิตฺตสฺส ฐิติกฺขณํ ปฏิเสเธนฺติ. อยญฺหิ เนสํ อธิปฺปาโย – จิตฺตยมเก (วิภ. มูลฏี. ๒๐ ปกิณฺณกกถาวณฺณนา; ยม. ๒.จิตฺตยมก.๘๑, ๑๐๒) ‘‘อุปฺปนฺนํ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ เอวมาทิปทานํ วิภงฺเค ‘‘ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ[Pg.139], โน จ อุปฺปชฺชมานํ, อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนญฺเจว อุปฺปชฺชมานญฺจา’’ตฺยาทินา (ยม. ๒.จิตฺตยมก.๘๑, ๑๐๒) ภงฺคุปฺปาทาว กถิตา, น ฐิติกฺขโณ. ยทิ จ จิตฺตสฺส ฐิติกฺขโณปิ อตฺถิ, ‘‘ฐิติกฺขเณ ภงฺคกฺขเณ จา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. อถ มตํ ‘‘อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ (อ. นิ. ๓.๔๗) สุตฺตนฺตปาฐโต ฐิติกฺขโณ อตฺถี’’ติ, ตตฺถปิ เอกสฺมึ ธมฺเม อญฺญถตฺตสฺส อนุปฺปชฺชนโต, ปญฺญาณวจนโต จ ปพนฺธฐิติเยว อธิปฺเปตา, น จ ขณฐิติ, น จ อภิธมฺเม ลพฺภมานสฺส อวจเน การณํ อตฺถิ, ตสฺมา ยถาธมฺมสาสเน อวจนมฺปิ อภาวเมว ทีเปตีติ. ตตฺถ วุจฺจเต ยเถว หิ เอกธมฺมาธารภาเวปิ อุปฺปาทภงฺคานํ อญฺโญ อุปฺปาทกฺขโณ, อญฺโญ ภงฺคกฺขโณติ อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนา ภงฺคาวตฺถา อิจฺฉิตา. อิตรถา หิ ‘‘อญฺโญเยว ธมฺโม อุปฺปชฺชติ, อญฺโญ นิรุชฺฌตี’’ติ อาปชฺเชยฺย, เอวเมว อุปฺปาทภงฺคาวตฺถาหิ ภินฺนา ภงฺคาภิมุขาวตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา, สา ฐิติ นาม. ปาฬิยํ ปน เวเนยฺยชฺฌาสยานุโรธโต นยทสฺสนวเสน สา น วุตฺตา. อภิธมฺมเทสนาปิ หิ กทาจิ เวเนยฺยชฺฌาสยานุโรเธน ปวตฺตติ, ยถา รูปสฺส อุปฺปาโท อุปจโย สนฺตตีติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา เทสิโต, สุตฺเต จ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ? อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ เอวํ สงฺขตธมฺมสฺเสว ลกฺขณทสฺสนตฺถํ อุปฺปาทาทีนํ วุตฺตตฺตา น สกฺกา ปพนฺธสฺส ปญฺญตฺติสภาวสฺส อสงฺขตสฺส ฐิติ ตตฺถ วุตฺตาติ วิญฺญาตุํ. อุปสคฺคสฺส จ ธาตฺวตฺเถเยว ปวตฺตนโต ‘‘ปญฺญายตี’’ติ เอตสฺส วิญฺญายตีติ อตฺโถ. ตสฺมา น เอตฺตาวตา จิตฺตสฺส ฐิติกฺขโณ ปฏิพาหิตุํ ยุตฺโตติ สุวุตฺตเมตํ ‘‘อุปฺปาทฐิติภงฺควเสนา’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ อฏฺฐกถายมฺปิ ‘‘เอเกกสฺส [Pg.140] อุปฺปาทฐิติภงฺควเสน ตโย ตโย ขณา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกกถา).

8. 어떻게(kathaṃ)라는 것은 ‘어떤 방식으로 지극히 큰 것 등의 구분에 따라 대상이 규정되는가?’라고 묻고, 그것을 심찰나(cittakkhaṇa)를 통해 밝히기 위해 ‘일어남·머묾’ 등을 시작하였다. 생겨나는 것이 일어남(uppāda)이며, 이는 자신을 얻는 것(attapaṭilābho)이다. 무너지는 것이 무너짐(bhaṅgo)이며, 이는 고유한 형태의 파괴(sarūpavināso)이다. 양자(생과 멸)의 중간에서 무너짐을 향해 나아가는 상태가 머묾(ṭhiti)이라고 불린다. 그러나 어떤 이들은 마음의 머무는 순간(ṭhitikkhaṇa)을 부정한다. 그들의 의도는 이러하다. ‘찌따야마까’의 분별(vibhaṅga)에서 ‘일어난 것(uppanna), 일어나고 있는 것(uppajjamāna)’ 등과 같은 구절들에 대해 ‘무너지는 순간에는 일어난 것이지만 일어나고 있는 것은 아니며, 일어나는 순간에는 일어난 것이자 동시에 일어나고 있는 것’이라고 말하며 무너짐과 일어남만을 언급했을 뿐, 머무는 순간은 언급하지 않았다는 것이다. 만약 마음의 머무는 순간도 존재한다면, ‘머무는 순간과 무너지는 순간에’라고 말했어야 할 것이기 때문이다. 또한 ‘일어남이 나타나고, 사라짐이 나타나고, 머물고 있는 것의 변함이 나타난다’는 경전의 구절로부터 머무는 순간이 존재한다는 견해에 대해서도, 거기서도 하나의 법에 대해서는 변함(aññathattassa)이 일어날 수 없으므로, (경전에서) 나타난다는 말은 상속의 머묾(pabandhaṭhiti)을 의미하는 것이지 찰나의 머묾(khaṇaṭhiti)을 의미하는 것이 아니며, 아비담마에서 얻어지는 것을 언급하지 않은 데에는 이유가 있으므로, 법의 가르침(dhammasāsana)에서 언급되지 않은 것은 그것이 존재하지 않음을 나타내는 것이라고 주장한다. 이에 대해 다음과 같이 말한다. 하나의 법이 토대가 됨에도 불구하고 일어남과 무너짐이 각각 다른 일어남의 순간과 무너짐의 순간인 것처럼, 일어남의 상태와 구별되는 무너짐의 상태가 인정되어야 한다. 그렇지 않으면 ‘전혀 다른 법이 일어나고 전혀 다른 법이 소멸한다’는 결과에 이르게 될 것이기 때문이다. 이와 같이 일어남과 무너짐의 상태와 구별되는, 무너짐을 향해 나아가는 상태도 인정되어야 하며, 그것을 머묾이라 한다. 그러나 성전(Pāḷi)에서는 제도될 자(veneyya)의 성향에 따라 전개 방식(naya)을 보여주기 위해 그것을 언급하지 않았을 뿐이다. 아비담마의 설법도 때로는 제도될 자의 성향에 따라 전개되는데, 예를 들어 물질의 일어남을 증장(upacaya)과 상속(santatī)의 두 가지로 나누어 설한 것과 같다. 그리고 경전에서 ‘비구들이여, 유위에는 세 가지 유위의 특징이 있다. 무엇이 세 가지인가? 일어남이 나타나고, 사라짐이 나타나고, 머물고 있는 것의 변함이 나타난다’라고 하여 유위법 자체의 특징을 보여주기 위해 일어남 등을 설했으므로, 관념적 성질을 가진 무위(asaṅkhata)의 상속의 머묾이 거기서 설해졌다고 이해할 수는 없다. 접두사(upa-)는 어근의 의미로만 쓰이므로 ‘나타난다(paññāyati)’는 것은 ‘알려진다(viññāyati)’는 의미이다. 그러므로 이것만으로 마음의 머무는 순간을 부정하는 것은 부당하며, ‘일어남·머묾·무너짐을 통하여’라고 말한 것은 매우 적절하다. 주석서에서도 이와 같이 하여 ‘각각 일어남·머묾·무너짐에 따라 세 가지 찰나가 있다’고 설해진 것이다.

๙. อรูปํ ลหุปริณามํ, รูปํ ครุปริณามํ คาหกคาเหตพฺพภาวสฺส ตํตํขณวเสน อุปฺปชฺชนโตติ อาห ‘‘ตานี’’ตฺยาทิ. ตานีติ ตาทิสานิ. สตฺตรสนฺนํ จิตฺตานํ ขณานิ วิย ขณานิ สตฺตรสจิตฺตกฺขณานิ, ตานิ จิตฺตกฺขณานิ สตฺตรสาติ วา สมฺพนฺโธ. วิสุํ วิสุํ ปน เอกปญฺญาส จิตฺตกฺขณานิ โหนฺติ. รูปธมฺมานนฺติ วิญฺญตฺติลกฺขณรูปวชฺชานํ รูปธมฺมานํ. วิญฺญตฺติทฺวยญฺหิ เอกจิตฺตกฺขณายุกํ. ตถา หิ ตํ จิตฺตานุปริวตฺติธมฺเมสุ วุตฺตํ. ลกฺขณรูเปสุ จ ชาติ เจว อนิจฺจตา จ จิตฺตสฺส อุปฺปาทภงฺคกฺขเณหิ สมานายุกา, ชรตา ปน เอกูนปญฺญาสจิตฺตกฺขณายุกา. เอวญฺจ กตฺวา วทนฺติ –

9. 비물질(무색)은 변화가 빠르고, 물질은 변화가 느리다. 이는 인식하는 자(gāhaka)와 인식되는 대상(gāhetabba)의 상태가 각각의 찰나에 따라 일어나기 때문이므로 ‘그것들’ 등을 언급하였다. ‘그것들(tāni)’이란 그러한 것들을 의미한다. 17개 마음의 찰나와 같은 찰나들이 17심찰나이며, 이 마음의 찰나들이 17개라는 연관이다. 그러나 각각을 구분하면 51개의 (소)찰나가 된다. ‘물질들의(rūpadhammānaṃ)’라는 것은 암시(viññatti)와 특징의 물질(lakkhaṇarūpa)을 제외한 물질들을 말한다. 두 가지 암시(신표와 어표)는 1심찰나의 수명을 갖기 때문이다. 실제로 그것은 마음을 따라 일어나는 법(cittānuparivattidhamma)들 중에서 설해졌다. 특징의 물질들 중에서 생성(jāti)과 무상(aniccatā)은 마음의 일어남과 무너짐의 순간과 수명이 같으며, 쇠퇴(jaratā)는 49심찰나(소찰나)의 수명을 갖는다. 그리하여 다음과 같이 말한다.

‘‘ตํ สตฺตรสจิตฺตายุ, วินา วิญฺญตฺติลกฺขณ’’นฺติ (ส. ส. ๖๐);

“그것(물질)의 수명은 17심찰나이다, 암시와 특징[의 물질]은 제외하고.”

เกจิ (วิภ. มูลฏี. ๒๐) ปน ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทฏฺฐกถายํ ‘เอตฺตาวตา เอกาทส จิตฺตกฺขณา อตีตา โหนฺติ, อถาวเสสปญฺจจิตฺตกฺขณายุเก’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๒๓; วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) วจนโต โสฬสจิตฺตกฺขณานิ รูปธมฺมานมายู. อุปฺปชฺชมานเมว หิ รูปํ ภวงฺคจลนสฺส ปจฺจโย โหตี’’ติ วทนฺติ, ตยิทมสารํ ‘‘ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ กมฺมชรูปํ ตโต ปฏฺฐาย สตฺตรสเมน สทฺธึ นิรุชฺฌติ, ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนํ อฏฺฐารสมสฺส อุปฺปาทกฺขเณ นิรุชฺฌตี’’ตฺยาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกกถา) อฏฺฐกถายเมว สตฺตรสจิตฺตกฺขณสฺส อาคตตฺตา. ยตฺถ ปน โสฬสจิตฺตกฺขณาเนว ปญฺญายนฺติ, ตตฺถ จิตฺตปฺปวตฺติยา ปจฺจยภาวโยคฺยกฺขณวเสน นโย นีโต. เหฏฺฐิมโกฏิยา หิ เอกจิตฺตกฺขณมฺปิ [Pg.141] อติกฺกนฺตสฺเสว รูปสฺส อาปาถาคมนสามตฺถิยนฺติ อลมติวิตฺถาเรน.

그러나 어떤 이들은 ‘연기주석서’에서 ‘이로써 11심찰나가 지났고, 이제 5심찰나의 수명이 남았다’고 한 구절에 근거하여, 물질의 수명은 16심찰나라고 말한다. 일어나는 중인 물질만이 바왕가의 동요의 조건이 되기 때문이라는 것이다. 그러나 이것은 핵심이 없는 주장이다. 주석서 자체에서 ‘재생연결심과 함께 일어난 업에서 생긴 물질은 그때부터 시작하여 17번째 마음과 함께 소멸하고, 재생연결심의 머무는 순간에 일어난 것은 18번째 마음의 일어나는 순간에 소멸한다’는 등으로 17심찰나에 대한 내용이 나오기 때문이다. 16심찰나만이 나타나는 경우는 마음의 전개에 대해 조건이 될 수 있는 적합한 순간을 기준으로 한 체계이다. 최소한의 한계로 보더라도 1심찰나라도 지난 물질이라야 인식의 통로(āpātha)에 나타날 능력이 있기 때문이다. 너무 상세한 설명은 그만두자.

๑๐. เอกจิตฺตสฺส ขณํ วิย ขณํ เอกจิตฺตกฺขณํ, ตํ อตีตํ เอเตสํ, เอตานิ วา ตํ อตีตานีติ เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิ. อาปาถมาคจฺฉนฺตีติ รูปสทฺทารมฺมณานิ สกสกฏฺฐาเน ฐตฺวาว โคจรภาวํ คจฺฉนฺตีติ อาโภคานุรูปํ อเนกกลาปคตานิ อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, เสสานิ ปน ฆานาทินิสฺสเยสุ อลฺลีนาเนว วิญฺญาณุปฺปตฺติการณานีติ เอเกกกลาปคตานิปิ. เอเกกกลาปคตาปิ หิ ปสาทา วิญฺญาณสฺส อาธารภาวํ คจฺฉนฺติ, เต ปน ภวงฺคจลนสฺส อนนฺตรปจฺจยภูเตน ภวงฺเคน สทฺธึ อุปฺปนฺนา. ‘‘อาวชฺชเนน สทฺธึ อุปฺปนฺนา’’ติ อปเร.

10. 한 마음의 찰나와 같은 찰나가 1심찰나이다. 그것을 이미 지난 것들이 ‘1심찰나를 지난 것(ekacittakkhaṇātītāni)’이다. ‘인식의 통로에 들어온다’는 것은 형색과 소리 등의 대상들이 각각의 장소에 머물면서 인식의 대상이 되는 상태로 나아가는 것을 의미하며, 주의(ābhoga)에 따라 수많은 무리(kalāpa)에 속한 것들이 인식의 통로에 들어온다. 그 밖의 것들은 코 등의 토대에 밀착되어 식(viññāṇa)이 일어나는 원인이 되는 것들로서 각각의 무리에 속한 것들이다. 각각의 무리에 속한 감성(pasāda)들도 식의 토대가 되는데, 그것들은 바왕가의 동요의 바로 앞의 조건이 되는 바왕가와 함께 일어난 것들이다. ‘전향(āvajjana)과 함께 일어난 것들’이라고 말하는 다른 이들도 있다.

ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺเค จลิเตติ วิสทิสวิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุภาวสงฺขาตภวงฺคจลนวเสน ปุริมคฺคหิตารมฺมณสฺมึเยว ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺเค ปวตฺเต. ปญฺจสุ หิ ปสาเทสุ โยคฺยเทสาวตฺถานวเสน อารมฺมเณ ฆฏฺฏิเต ปสาทฆฏฺฏนานุภาเวน ภวงฺคสนฺตติ โวจฺฉิชฺชมานา สหสา อโนจฺฉิชฺชิตฺวา ยถา เวเคน ธาวนฺโต ฐาตุกาโมปิ ปุริโส เอกทฺวิปทวาเร อติกฺกมิตฺวาว ติฏฺฐติ, เอวํ ทฺวิกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวาว โอจฺฉิชฺชติ. ตตฺถ ปฐมจิตฺตํ ภวงฺคสนฺตตึ จาเลนฺตํ วิย อุปฺปชฺชตีติ ภวงฺคจลนํ, ทุติยํ ตสฺส โอจฺฉิชฺชนากาเรน อุปฺปชฺชนโต ภวงฺคุปจฺเฉโทติ โวหรนฺติ. อิธ ปน อวิเสเสน วุตฺตํ ‘‘ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺเค จลิเต’’ติ.

‘바방가가 두 번 동요한다’는 것은, 서로 다른 인식이 일어나는 원인이 되는 상태라 일컬어지는 바방가의 동요로 인하여, 이전에 가졌던 바로 그 대상에 대해 바방가가 두 번 전개되는 것을 의미한다. 다섯 가지 감관(Pasāda)에 적절한 장소와 상태에 따라 대상이 부딪혔을 때, 감관의 부딪힘의 영향으로 바방가의 연속이 끊어지려 할 때, 갑자기 끊어지지 못하고 마치 속도를 내어 달리는 사람이 멈추고자 하더라도 한두 걸음을 지나쳐서야 멈추는 것처럼, 바방가는 두 번 일어나고 나서야 끊어진다. 그중 첫 번째 마음은 바방가의 연속을 동요시키는 것처럼 일어난다고 하여 ‘바방가 동요(bhavaṅgacalana)’라 부르고, 두 번째 마음은 그것이 끊어지는 양상으로 일어나므로 ‘바방가 차단(bhavaṅgupaccheda)’이라 부른다. 여기서는 구별 없이 ‘바방가가 두 번 동요한다’고 설해졌다.

นนุ จ รูปาทินา ปสาเท ฆฏฺฏิเต ตนฺนิสฺสิตสฺเสว จลนํ ยุตฺตํ, กถํ ปน หทยวตฺถุนิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺสาติ? สนฺตติวเสน เอกาพทฺธตฺตา. ยถา หิ เภริยา เอกสฺมึ ตเล ฐิตสกฺขราย มกฺขิกาย นิสินฺนาย อปรสฺมึ ตเล ทณฺฑาทินา ปหเฏ อนุกฺกเมน เภริจมฺมวรตฺตาทีนํ จลเนน สกฺขราย [Pg.142] จลิตาย มกฺขิกาย อุปฺปติตฺวา คมนํ โหติ, เอวเมว รูปาทินา ปสาเท ฆฏฺฏิเต ตนฺนิสฺสเยสุ มหาภูเตสุ จลิเตสุ อนุกฺกเมน ตํสมฺพนฺธานํ เสสรูปานมฺปิ จลเนน หทยวตฺถุมฺหิ จลิเต ตนฺนิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺส จลนากาเรน ปวตฺติ โหติ. วุตฺตญฺจ –

그런데 형색 등이 감관에 부딪혔을 때 그것에 의지하는 것(감관식)이 동요하는 것은 타당하지만, 어떻게 심장 토대(hadayavatthu)에 의지하는 바방가가 동요하는 것인가? 그것은 [물질의] 상속(santati)에 의해 하나로 연결되어 있기 때문이다. 마치 북의 한쪽 면에 조약돌이 있고 그 위에 파리가 앉아 있을 때, 다른 쪽 면을 막대기 등으로 치면 차례대로 북의 가죽과 끈 등이 흔들림으로써 조약돌이 흔들리고 파리가 날아오르는 것과 같다. 이와 같이 형색 등이 감관에 부딪히면 그것의 의지처인 근본 물질(mahābhūta)들이 동요하고, 차례대로 그것과 연결된 나머지 물질들도 동요함으로써 심장 토대가 흔들리게 되며, 그에 따라 그것에 의지하는 바방가가 동요하는 양상으로 전개되는 것이다. 이에 대해 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ฆฏฺฏิเต อญฺญวตฺถุมฺหิ, อญฺญนิสฺสิตกมฺปนํ;

เอกาพทฺเธน โหตีติ, สกฺขโรปมยา วเท’’ติ. (ส. ส. ๑๗๖);

“다른 토대가 충격받았을 때, 하나로 연결되어 있기에 다른 것에 의지한 것의 흔들림이 일어난다는 것을 조약돌의 비유로 말하리라.” (sa. sa. 176)

ภวงฺคโสตนฺติ ภวงฺคปฺปวาหํ. อาวชฺชนฺตนฺติ ‘‘กึ นาเมต’’นฺติ วทนฺตํ วิย อาโภคํ กุรุมานํ. ปสฺสนฺตนฺติ ปจฺจกฺขโต เปกฺขนฺตํ. นนุ จ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๑๓; อ. นิ. ๓.๖๒; วิภ. ๕๑๗) วจนโต จกฺขุนฺทฺริยเมว ทสฺสนกิจฺจํ สาเทติ, น วิญฺญาณนฺติ? นยิทเมวํ, รูปสฺส อนฺธภาเวน รูปทสฺสเน อสมตฺถภาวโต. ยทิ จ ตํ รูปํ ปสฺสติ, ตถา สติ อญฺญวิญฺญาณสมงฺคิโนปิ รูปทสฺสนปฺปสงฺโค สิยา. ยทิ เอวํ วิญฺญาณสฺส ตํ กิจฺจํ สาเธติ, วิญฺญาณสฺส อปฺปฏิพนฺธตฺตา อนฺตริตรูปสฺสปิ ทสฺสนํ สิยา. โหตุ อนฺตริตสฺสปิ ทสฺสนํ, ยสฺส ผลิกาทิติโรหิตสฺส อาโลกปฏิพนฺโธ นตฺถิ, ยสฺส ปน กุฏฺฏาทิอนฺตริตสฺส อโลกปฏิพนฺโธ อตฺถิ. ตตฺถ ปจฺจยาภาวโต วิญฺญาณํ นุปฺปชฺชตีติ น ตสฺส จกฺขุวิญฺญาเณน คหณํ โหติ. ‘‘จกฺขุนา’’ติ ปเนตฺถ เตน ทฺวาเรน กรณภูเตนาติ อธิปฺปาโย. อถ วา นิสฺสิตกิริยา นิสฺสยปฺปฏิพทฺธา วุตฺตา ยถา ‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ติ.

‘바방가의 흐름(bhavaṅgasota)’이란 바방가의 연속적인 흐름을 말한다. ‘전향하는 것(āvajjanta)’이란 마치 ‘이것이 무엇인가’라고 말하는 듯이 주의(ābhoga)를 기울이는 것이다. ‘보는 것(passanta)’이란 직접적으로 목격하는 것이다. 그런데 “눈으로 형색을 보고”라는 말씀에 따라 안근(cakkhundriya) 자체가 보는 기능을 수행하는 것이지, 식(viññāṇa)이 수행하는 것이 아니지 않은가? 그렇지 않다. 형색은 무지하기 때문에 형색을 보는 데 능력이 없기 때문이다. 만약 그 형색[물질]이 본다면, 다른 식을 가진 자에게도 형색을 보는 일이 발생할 것이다. 만약 이와 같이 식이 그 기능을 수행한다면, 식은 장애가 없으므로 가려진 형색도 보게 될 것이다. 유리 등에 가려져 빛의 차단이 없는 경우에는 가려진 것이라도 보이게 하라. 그러나 벽 등에 가려져 빛의 차단이 있는 경우에는 거기서 조건이 없으므로 식이 일어나지 않으며, 따라서 그것을 안식으로 파악할 수 없게 된다. 여기서 ‘눈으로’라는 말은 그 문(dvāra)을 수단(karaṇa)으로 삼는다는 의미이다. 또는 의지처의 동작을 의지하는 것의 동작으로 말한 것이니, 마치 “침대들이 소리를 지른다”고 하는 것과 같다.

สมฺปฏิจฺฉนฺตนฺติ ตเมว รูปํ ปฏิคฺคณฺหนฺตํ วิย. สนฺตีรยมานนฺติ ตเมว รูปํ วีมํสนฺตํ วิย. ววตฺถเปนฺตนฺติ ตเมว รูปํ สุฏฺฐุ สลฺลกฺเขนฺตํ วิย. โยนิโสมนสิการาทิวเสน ลทฺโธ ปจฺจโย เอเตนาติ ลทฺธปจฺจยํ. ยํ กิญฺจิ ชวนนฺติ สมฺพนฺโธ. มุจฺฉามรณาสนฺนกาเลสุ จ ฉปฺปญฺจปิ ชวนานิ ปวตฺตนฺตีติ อาห [Pg.143] ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ. ชวนานุพนฺธานีติ ปฏิโสตคามินาวํ นทีโสโต วิย กิญฺจิ กาลํ ชวนํ อนุคตานิ. ตสฺส ชวนสฺส อารมฺมณํ อารมฺมณเมเตสนฺติ ตทารมฺมณานิ ‘‘พฺรหฺมสฺสโร’’ตฺยาทีสุ วิย มชฺเฌปทโลปวเสน, ตทารมฺมณานิ จ ตานิ ปากานิ จาติ ตทารมฺมณปากานิ. ยถารหนฺติ อารมฺมณชวนสตฺตานุรูปํ. ตถา ปวตฺตึ ปน สยเมว ปกาสยิสฺสติ, ภวงฺคปาโตติ วีถิจิตฺตวเสน อปฺปวตฺติตฺวา จิตฺตสฺส ภวงฺคปาโต วิย, ภวงฺควเสน อุปฺปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ จ วีถิจิตฺตปฺปวตฺติยา สุขคฺคหณตฺถํ อมฺโพปมาทิกํ อาหรนฺติ, ตตฺริทํ อมฺโพปมามตฺตํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถา) – เอโก กิร ปุริโส ผลิตมฺพรุกฺขมูเล สสีสํ ปารุปิตฺวา นิทฺทายนฺโต อาสนฺเน ปติตสฺส เอกสฺส อมฺพผลสฺส สทฺเทน ปพุชฺฌิตฺวา สีสโต วตฺถํ อปเนตฺวา จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวา ทิสฺวา จ ตํ คเหตฺวา มทฺทิตฺวา อุปสิงฺฆิตฺวา ปกฺกภาวํ ญตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา มุขคตํ สห เสมฺเหน อชฺโฌหริตฺวา ปุน ตตฺเถว นิทฺทายติ. ตตฺถ ปุริสสฺส นิทฺทายนกาโล วิย ภวงฺคกาโล, ผลสฺส ปติตกาโล วิย อารมฺมณสฺส ปสาทฆฏฺฏนกาโล, ตสฺส สทฺเทน ปพุทฺธกาโล วิย อาวชฺชนกาโล, อุมฺมีเลตฺวา โอโลกิตกาโล วิย จกฺขุวิญฺญาณปฺปวตฺติกาโล, คหิตกาโล วิย สมฺปฏิจฺฉนกาโล, มทฺทนกาโล วิย สนฺตีรณกาโล, อุปสิงฺฆนกาโล วิย โวฏฺฐพฺพนกาโล, ปริโภคกาโล วิย ชวนกาโล, มุขคตํ สห เสมฺเหน อชฺโฌหรณกาโล วิย ตทารมฺมณกาโล, ปุน นิทฺทายนกาโล วิย ปุน ภวงฺคกาโล.

‘수용하는 것(sampaṭicchant)’이란 바로 그 형색을 받아들이는 듯한 것이고, ‘조사하는 것(santīrayamāna)’이란 바로 그 형색을 검토하는 듯한 것이며, ‘결정하는 것(vavatthapent)’이란 바로 그 형색을 잘 확정하는 듯한 것이다. ‘얻어진 조건(laddhapaccaya)’이란 지혜로운 주의(yonisomanasikāra) 등에 의해 얻어진 조건을 뜻한다. ‘어떠한 속행(yaṃ kiñci javana)’은 문맥에 따른 연결이다. 기절하거나 죽음이 임박한 때에는 다섯 번이나 여섯 번의 속행도 전개되므로 ‘대개(yebhuyyena)’라고 하였다. ‘속행에 뒤따르는 것들(javanānubandhāni)’이란 역류하는 배에 밀려오는 강물처럼 잠시 동안 속행을 따라가는 것들이다. ‘그 속행의 대상이 이들의 대상이다’라는 뜻에서 ‘타다람마나(tadārammaṇa, 등록)’라고 하며, ‘범음(brahmassara)’ 등의 단어에서처럼 중간어 생략을 통해 이루어진 용어이다. 그것들은 그 대상의 과보이므로 ‘타다람마나 과보(tadārammaṇapāka)’라고 한다. ‘적절하게(yathāraha)’란 대상과 속행과 중생에 걸맞게라는 뜻이다. 그와 같은 전개에 대해서는 스스로 밝힐 것인데, ‘바방가로 떨어짐(bhavaṅgapāta)’이란 인식과정의 마음(vīthicitta)으로서 전개되지 않고 마음이 바방가에 떨어지는 것과 같으며, 바방가의 상태로 일어나는 것을 말한다. 여기서 인식과정의 전개를 쉽게 이해하기 위해 망고의 비유 등을 드는데, 그 비유는 다음과 같다. 어떤 사람이 열매 맺은 망고 나무 아래서 머리까지 옷을 뒤집어쓰고 잠을 자다가, 근처에 떨어진 망고 열매 소리에 깨어나 머리에서 옷을 치우고 눈을 떠서 그것을 보고, 그것을 집어 들고 주물러 보고 냄새를 맡아 익은 것을 알고는 먹은 뒤, 입안의 것을 침과 함께 삼키고 다시 그곳에서 잠이 들었다. 여기서 사람이 잠자는 때는 바방가의 시기와 같고, 열매가 떨어진 때는 대상이 감관에 부딪힌 때와 같으며, 그 소리에 깬 때는 전향의 시기와 같고, 눈을 떠서 본 때는 안식이 일어난 시기와 같으며, 집어 든 때는 수용의 시기와 같고, 주무른 때는 조사의 시기와 같으며, 냄새를 맡은 때는 결정의 시기와 같고, 먹은 때는 속행의 시기와 같으며, 입안의 것을 침과 함께 삼킨 때는 등록의 시기와 같고, 다시 잠든 때는 다시 바방가의 시기와 같다.

อิมาย จ อุปมาย กึ ทีปิตํ โหติ? อารมฺมณสฺส ปสาทฆฏฺฏนเมว กิจฺจํ, อาวชฺชนสฺส วิสยาภุชนเมว, จกฺขุวิญฺญาณสฺส ทสฺสนมตฺตเมว, สมฺปฏิจฺฉนาทีนญฺจ ปฏิคฺคณฺหนาทิมตฺตเมว[Pg.144], ชวนสฺเสว ปน อารมฺมณรสานุภวนํ, ตทารมฺมณสฺส จ เตน อนุภูตสฺเสว อนุภวนนฺติ เอวํ กิจฺจวเสน ธมฺมานํ อญฺญมญฺญํ อสํกิณฺณตา ทีปิตา โหติ. เอวํ ปวตฺตมานํ ปน จิตฺตํ ‘‘อาวชฺชนํ นาม หุตฺวา ภวงฺคานนฺตรํ โหติ, ตฺวํ ทสฺสนาทีสุ อญฺญตรํ หุตฺวา อาวชฺชนานนฺตร’’นฺตฺยาทินา นิยุญฺชเก การเก อสติปิ อุตุพีชนิยามาทิ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถา) วิย จิตฺตนิยามวเสเนว ปวตฺตตีติ เวทิตพฺพํ.

이 비유로 무엇이 드러나는가? 대상이 감관에 부딪히는 것만이 [대상의] 역할이며, 전향은 대상을 향하는 것만이, 안식은 단지 보는 것만이, 수용 등은 단지 받아들이는 등의 역할만을 할 뿐이며, 속행만이 대상의 맛을 경험하고, 등록은 속행에 의해 경험된 것만을 경험한다는 점이다. 이와 같이 역할에 따라 법들이 서로 뒤섞이지 않음이 드러난다. 이처럼 전개되는 마음은, 비록 ‘전향이라는 것이 되어 바방가 다음에 일어나라, 너는 봄 등의 기능 중 하나가 되어 전향 다음에 일어나라’고 명령하는 작자가 없더라도, 계절의 법칙(utu-niyāma)이나 씨앗의 법칙(bīja-niyāma) 등과 같이 오직 심법칙(citta-niyāma)에 따라 전개됨을 알아야 한다.

๑๑. เอตฺตาวตา สตฺตรส จิตฺตกฺขณานิ ปริปูเรนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

11. 이로써 열일곱 심찰나가 가득 찬다는 연결이다.

๑๒. อปฺปโหนฺตาตีตกนฺติ อปฺปโหนฺตํ หุตฺวา อตีตํ. นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ จุทฺทสจิตฺตกฺขณายุเก ตาว อารมฺมณสฺส นิรุทฺธตฺตาว ตทารมฺมณํ นุปฺปชฺชติ. น หิ เอกวีถิยํ เกสุจิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณสุ กานิจิ อตีตารมฺมณานิ โหนฺติ. ปนฺนรสจิตฺตกฺขณายุเกสุปิ ชวนุปฺปตฺติโต ปรํ เอกเมว จิตฺตกฺขณํ อวสิฏฺฐนฺติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ตทารมฺมณุปฺปตฺติยา อปฺปโหนกภาวโต นตฺถิ ทุติยตทารมฺมณสฺส อุปฺปตฺตีติ ปฐมมฺปิ นุปฺปชฺชติ. ทฺวิกฺขตฺตุเมว หิ ตทารมฺมณุปฺปตฺติ ปาฬิยํ นิยมิตา จิตฺตปฺปวตฺติคณนายํ สพฺพวาเรสุ ‘‘ตทารมฺมณานิ ทฺเว’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) ทฺวินฺนเมว จิตฺตวารานํ อาคตตฺตา. ยํ ปน ปรมตฺถวินิจฺฉเย วุตฺตํ –

12. ‘충분하지 않아 지나간 것’이란 충분하지 않게 되어 지나간 것을 말한다. ‘그때 등록하는 마음(tadārammaṇa)의 일어남이 없다’는 것은, 14심찰나의 수명을 가진 경우에 우선 대상이 이미 소멸했기 때문에 등록하는 마음이 일어나지 않는다는 것이다. 왜냐하면 하나의 인식과정(vīthi) 안에서 어떤 현재의 대상들에 대해 어떤 과거의 대상들이 있는 경우는 없기 때문이다. 15심찰나의 수명을 가진 경우에도 속행(javana)의 일어남 이후에 단 하나의 심찰나만 남았으므로, 두 번의 등록하는 마음의 일어남에 대해서는 충분하지 못한 상태이기 때문에 두 번째 등록하는 마음의 일어남이 없으므로 첫 번째 것조차 일어나지 않는다. 왜냐하면 성전(Pāḷi)에서 ‘등록하는 마음은 두 개이다’(vibha. aṭṭha. 227)라고 마음의 전개 수에 대한 모든 경우에서 두 가지 마음의 과정으로만 나타나 있으므로 등록하는 마음의 일어남은 두 번으로만 한정되어 있기 때문이다. 그런데 ‘승의결택(Paramatthavinicchaya)’에서 설해진 바,

‘‘สกึ ทฺเว วา ตทาลมฺพํ, สกิมาวชฺชนาทโย’’ติ (ปรม. วิ. ๑๑๖), ตํ มชฺฌิมภาณกมตานุสาเรน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมา ปน มชฺฌิมภาณกานํ วาโท เหฏฺฐา วุตฺตปาฬิยา อสํสนฺทนโต สมฺโมหวิโนทนียํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) ปฏิกฺขิตฺโตว, ตสฺมา อาจริเยนปิ อตฺตนา อนธิปฺเปตตฺตาเยว อิธ เจว นามรูปปริจฺเฉเท จ สกึ ตทารมฺมณุปฺปตฺติ น วุตฺตา.

‘한 번 혹은 두 번의 등록하는 마음, 한 번의 전향 등’(parama. vi. 116)이라는 구절은 중간부 송출자(Majjhimabhāṇaka)들의 견해에 따라 설해진 것으로 보아야 한다. 그러나 중간부 송출자들의 주장은 앞서 언급한 성전과 일치하지 않기 때문에 ‘미혹의 제거(Sammohavinodanī)’(vibha. aṭṭha. 227)에서 거부되었다. 그러므로 스승(Ācariya)께서도 스스로 의도하지 않으셨기에 여기와 ‘명색분별(Nāmarūpapariccheda)’에서 등록하는 마음이 한 번만 일어나는 것은 설하지 않으셨다.

๑๓. โวฏฺฐพฺพนุปฺปาทโต [Pg.145] ปรํ ฉจิตฺตกฺขณาวสิฏฺฐายุกมฺปิ อารมฺมณํ อปฺปายุกภาเวน ปริทุพฺพลตฺตา ชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย น โหติ. ชวนญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ นิยเมน สตฺตจิตฺตกฺขณายุเกเยว อุปฺปชฺชตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ชวนมฺปิ อนุปฺปชฺชิตฺวา’’ติ. เหตุมฺหิ จายํ ตฺวาปจฺจโย, ชวนสฺสปิ อนุปฺปตฺติยาติ อตฺโถ. อิตรถา หิ อปรกาลกิริยาย สมานกตฺตุกตา น ลพฺภตีติ. ทฺวตฺติกฺขตฺตุนฺติ ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตฺตุํ วา. เกจิ ปน ‘‘ติกฺขตฺตุ’นฺติ อิทํ วจนสิลิฏฺฐตามตฺตปฺปโยชน’’นฺติ วทนฺติ, ตํ ปน เตสํ อภินิเวสมตฺตํ. น หิ ‘‘ทฺวิกฺขตฺตุํ โวฏฺฐพฺพนเมว ปริวตฺตตี’’ติ วุตฺเตปิ วจนสฺส อสิลิฏฺฐภาโว อตฺถิ, น จ ติกฺขตฺตุํ ปวตฺติยา พาธกํ กิญฺจิ วจนํ อฏฺฐกถาทีสุ อตฺถิ. เอวญฺจ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ สีหฬสํวณฺณนาการาปิ ‘‘ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตฺตุํ วา’’อิจฺเจว วณฺเณนฺติ. โวฏฺฐพฺพนเมว ปริวตฺตตีติ โวฏฺฐพฺพนเมว ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชติ. ตํ ปน อปฺปตฺวา อนฺตรา จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ ฐตฺวา จิตฺตปฺปวตฺติยา นิวตฺตนํ นตฺถิ.

13. 결정심(voṭṭhabbana)의 일어남 이후에 6심찰나의 수명이 남은 대상도 수명이 짧은 상태로 인해 매우 약하므로 속행의 일어남의 조건이 되지 못한다. 속행은 일어날 때 반드시 7심찰나의 수명을 가지고 일어나야 한다는 의도로 ‘속행도 일어나지 않고’라고 말씀하셨다. 여기서 ‘~하고(tvā)’라는 접미사는 원인을 나타내며, ‘속행도 일어나지 않기 때문에’라는 뜻이다. 그렇지 않으면 뒤에 오는 동작과 주어가 일치하지 않게 된다. ‘두세 번’이란 두 번 혹은 세 번을 말한다. 그러나 어떤 이들은 ‘세 번’이라는 표현은 문장의 매끄러움을 위한 것일 뿐이라고 말하지만, 그것은 그들의 집착일 뿐이다. 왜냐하면 ‘두 번 결정심만이 반복된다’고 말해도 문장이 매끄럽지 않은 점은 없으며, 주석서 등에서 세 번 일어나는 것을 방해하는 어떤 구절도 없기 때문이다. 이와 같이 하여 곳곳의 싱할라어 주석가들도 ‘두 번 혹은 세 번’이라고만 설명한다. ‘결정심만이 반복된다’는 것은 결정심만이 거듭해서 일어난다는 것이다. 그러나 그것이 다하지 않은 중간에 안식(眼識) 등에 머물러서 마음의 전개가 멈추는 일은 없다.

อานนฺทาจริโย ปเนตฺถ (ธ. ส. มูลฏี. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถาวณฺณนา) ‘‘อาวชฺชนา กุสลากุสลานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) อาวชฺชนาย กุสลากุสลานํ อนนฺตรปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนานญฺจ อตฺถนฺตราภาวโต สติ อุปฺปตฺติยํ โวฏฺฐพฺพนํ กามาวจรกุสลากุสลกิริยชวนานํ เอกนฺตโต อนนฺตรปจฺจยภาเวเนว ปวตฺเตยฺย, โน อญฺญถาติ มุจฺฉากาลาทีสุ มนฺทีภูตเวคตาย ชวนปาริปูริยา ปริตฺตารมฺมณํ นิยมิตพฺพํ, น โวฏฺฐพฺพนสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ปวตฺติยาติ ทีเปติ. กิญฺจาปิ เอวํ ทีเปติ, ติเหตุกวิปากานิ ปน อนนฺตรปจฺจยภาเวน วุตฺตาเนว. ขีณาสวานํ จุติวเสน ปวตฺตานิ น กสฺสจิ อนนฺตรปจฺจยภาวํ คจฺฉนฺตีติ ตานิ วิย โวฏฺฐพฺพนมฺปิ ปจฺจยเวกลฺลโต กุสลากุสลาทีนํ อนนฺตรปจฺจโย [Pg.146] น โหตีติ น น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา อฏฺฐกถาสุ อาคตนเยเนเวตฺถ ปริตฺตารมฺมณํ นิยมิตนฺติ.

여기서 아난다 스승(Ānandācariyo)은 (dha. sa. mūlaṭī. 498) ‘전향(āvajjana)은 유익하거나 해로운 온(khandha)들에 무간연(anantarapaccaya)으로 조건이 된다’(paṭṭhā. 1.1.417)고 전향의 유익·해로운 마음에 대한 무간연의 성질이 설해졌고, 결정심과 전향은 실질적으로 다르지 않기 때문에, 만약 일어남이 있다면 결정심은 욕계의 유익·해로운·작용하는 속행들에 대해 반드시 무간연으로서만 전개되어야지 다른 방식으로는 안 된다고 한다. 따라서 혼절했을 때 등 기운이 약해진 때에 속행의 충족을 위해 ‘미세한 대상(parittārammaṇa)’이 규정되어야 하며, 결정심이 두세 번 일어나는 것으로 규정되어서는 안 된다고 밝히고 있다. 비록 이렇게 밝히고 있더라도, 삼인(tihetuka)의 과보심들은 무간연으로 설해진 바 있다. 아라한들의 죽음의 마음으로 전개된 것들은 그 누구에게도 무간연이 되지 않는데, 그것들처럼 결정심도 조건의 결핍으로 인해 유익·해로운 마음 등의 무간연이 되지 않는다고 말하지 못할 바가 아니다. 그러므로 주석서들에 전해 내려오는 방식에 따라 여기서 미세한 대상이 규정된 것이다.

๑๔. นตฺถิ วีถิจิตฺตุปฺปาโท อุปริมโกฏิยา สตฺตจิตฺตกฺขณายุกสฺสปิ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โวฏฺฐพฺพนุปฺปตฺติยา อปฺปโหนกภาวโต วีถิจิตฺตานํ อุปฺปาโท นตฺถิ, ภวงฺคปาโตว โหตีติ อธิปฺปาโย. ภวงฺคจลนเมวาติ อวธารณผลํ ทสฺเสตุํ ‘‘นตฺถิ วีถิจิตฺตุปฺปาโท’’ติ วุตฺตํ. อปเร ปน ‘‘นตฺถิ ภวงฺคุปจฺเฉโท’’ติ อวธารณผลํ ทสฺเสนฺติ, ตํ ปน วีถิจิตฺตุปฺปาทาภาววจเนเนว สิทฺธํ. สติ หิ วีถิจิตฺตุปฺปาเท ภวงฺคํ อุปจฺฉิชฺชติ. ภวงฺคุปจฺเฉทนาเมน ปน เหฏฺฐาปิ วิสุํ อวุตฺตตฺตา อิธ อวิเสเสน วุตฺตํ.

14. ‘인식과정의 마음의 일어남이 없다’는 것은 위쪽 한계인 7심찰나의 수명을 가진 것에 대해서도 결정심이 두세 번 일어나기에는 충분하지 않기 때문에 인식과정의 마음들의 일어남이 없으며, 오직 존재지속심으로 떨어진다는 뜻이다. ‘오직 존재지속심의 동요뿐이다’라는 한정의 결과를 보여주기 위해 ‘인식과정의 마음의 일어남이 없다’고 말씀하셨다. 다른 이들은 ‘존재지속심의 끊어짐이 없다’는 한정의 결과를 보여주지만, 그것은 인식과정의 마음의 일어남이 없다는 말만으로도 성립된다. 왜냐하면 인식과정의 마음이 일어날 때 존재지속심이 끊어지기 때문이다. ‘존재지속심의 끊어짐’이라는 명칭으로는 앞에서도 따로 언급되지 않았기에 여기서는 차별 없이 설해졌다.

๑๕. สพฺพโส วีถิจิตฺตุปฺปตฺติยา อภาวโต ปจฺฉิมวาโรวิธโมฆวารวเสน วุตฺโต, อญฺญตฺถ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถา) ปน ทุติยตติยวาราปิ ตทารมฺมณชวเนหิ สุญฺญตฺตา ‘‘โมฆวารา’’ติ วุตฺตา. อารมฺมณภูตาติ วิสยภูตา, ปจฺจยภูตา จ. ปจฺจโยปิ หิ ‘‘อารมฺมณ’’นฺติ วุจฺจติ ‘‘น ลจฺฉติ มาโร โอตารํ, น ลจฺฉติ มาโร อารมฺมณ’’นฺตฺยาทีสุ (ที. นิ. ๓.๘๐) วิย. เตเนเวตฺถ โมฆวารสฺสปิ อารมฺมณภูตา วิสยปฺปวตฺตีติ สิทฺธํ. อติปริตฺตารมฺมณญฺหิ โมฆวารปญฺญาปนสฺส ปจฺจโย โหติ. อิตรถา หิ ภวงฺคจลนสฺส สกสกโคจเรเยว ปวตฺตนโต ปจฺฉิมวารสฺส อติปริตฺตารมฺมเณ ปวตฺติ นตฺถีติ ‘‘จตุนฺนํ วารานํ อารมฺมณภูตา’’ติ วจนํ ทุรุปปาทนํ สิยาติ.

15. 전혀 인식과정의 마음이 일어나지 않으므로 마지막 과정은 ‘무효 과정(moghavāra)’의 방식으로 설해졌다. 다른 곳(dha. sa. aṭṭha. 498)에서는 두 번째와 세 번째 과정도 등록하는 마음과 속행이 비어 있으므로 ‘무효 과정’이라 불렸다. ‘대상이 된 것’이란 대상(visaya)이 된 것이며, 조건(paccaya)이 된 것을 말한다. 왜냐하면 조건도 ‘마왕(Māra)은 틈을 얻지 못할 것이요, 마왕은 대상을 얻지 못할 것이다’(dī. ni. 3.80)라는 등에서처럼 ‘대상(ārammaṇa)’이라 불리기 때문이다. 그러므로 여기서 무효 과정에 대해서도 대상이 된 것의 전개가 성립된다. 왜냐하면 매우 미세한 대상이 무효 과정으로 규정되는 조건이 되기 때문이다. 그렇지 않으면 존재지속심의 동요는 각자의 대상에서만 전개되므로 마지막 과정이 매우 미세한 대상에서 전개되는 일이 없게 되어, ‘네 가지 과정의 대상이 된 것’이라는 말은 성립하기 어렵게 될 것이다.

๑๖. ปญฺจทฺวาเร ยถารหํ ตํตํทฺวารานุรูปํ, ตํตํปจฺจยานุรูปํ, ตํตํอารมฺมณาทิอนุรูปญฺจ อุปฺปชฺชมานานิ วีถิจิตฺตานิ อาวชฺชนทสฺสนาทิสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนชวนตทารมฺมณวเสน อวิเสสโต สตฺเตว โหนฺติ. จิตฺตุปฺปาทา จิตฺตานํ [Pg.147] วิสุํ วิสุํ อุปฺปตฺติวเสน อุปฺปชฺชมานจิตฺตานิเยว วา จตุทฺทส อาวชฺชนาทิปญฺจกสตฺตชวนตทารมฺมณทฺวยวเสน. วิตฺถารา ปน จตุปญฺญาส สพฺเพสเมว กามาวจรานํ ยถาสมฺภวํ ตตฺถ อุปฺปชฺชนโต,

16. 오문(五門)에서 적절하게 해당 문에 따라, 해당 조건에 따라, 그리고 해당 대상 등에 따라 일어나는 인식과정의 마음들은 전향, 봄 등, 받아들임, 조사, 결정, 속행, 등록하는 마음의 구분에 따라 차별 없이 말하면 오직 일곱 가지이다. 마음의 일어남들은 각각의 일어남에 따라 일어나는 마음들이 전향 등 다섯 가지와 속행 일곱 가지, 등록하는 마음 두 가지의 구분에 따라 열네 가지이다. 상세하게는 모든 욕계 마음들이 상황에 따라 거기서 일어나므로 54가지이다.

เอตฺถาติ วิสยปฺปวตฺติสงฺคเห.

‘여기서’란 대상의 전개 요약(visayappavattisaṅgahe)에서이다.

ปญฺจทฺวารวีถิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

오문 인식과정의 설명이 끝났다.

มโนทฺวารวีถิ

의문 인식과정(Manodvāravīthi)

ปริตฺตชวนวารวณฺณนา

한정된 속행 과정의 설명

๑๗. มโนทฺวาริกจิตฺตานํ อตีตานาคตมฺปิ อารมฺมณํ โหตีติ เตสํ อติมหนฺตาทิวเสน วิสยววตฺถานํ กาตุํ น สกฺกาติ วิภูตาวิภูตวเสเนเวตํ นิยเมตุํ ‘‘ยทิ วิภูตมารมฺมณ’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ.

17. 의문의 마음들에게는 과거와 미래도 대상이 되기 때문에 그들을 매우 큰 대상(atimahanta) 등의 방식으로는 대상의 구별을 할 수 없다. 따라서 명확함(vibhūta)과 명확하지 않음(avibhūta)의 방식에 따라 이를 규정하기 위해 ‘만일 명확한 대상이라면’ 등이 설해졌다.

๑๙. เอตฺถาติ มโนทฺวาเร. เอกจตฺตาลีส ปญฺจทฺวาราเวณิกานํ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณมโนธาตุตฺตยวเสน เตรสจิตฺตานํ ตตฺถ อปฺปวตฺตนโต.

19. ‘여기서’란 의문에서이다. 오문 전용인 쌍오식과 세 가지 의계의 방식으로 총 13가지 마음은 거기(의문)에서 일어나지 않기 때문에 [의문의 인식과정에서는] 마흔한 가지 마음이 일어난다.

ปริตฺตชวนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

욕계 속행의 과정(paritta-javana-vāra)에 대한 설명이 끝났다.

อปฺปนาชวนวารวณฺณนา

본삼매 속행의 과정(appanā-javana-vāra)에 대한 설명

๒๐. วิภูตาวิภูตเภโท นตฺถิ อารมฺมณสฺส วิภูตกาเลเยว อปฺปนาสมฺภวโต.

20. 대상의 명확함과 명확하지 않음의 차이가 없으니, 대상이 명확할 때에만 본삼매가 가능하기 때문이다.

๒๑. ตตฺถ หิ ฉพฺพีสติมหคฺคตโลกุตฺตรชวเนสุ ยํ กิญฺจิ ชวนํ อปฺปนาวีถิโมตรตีติ สมฺพนฺโธ. ปริกมฺโมปจารานุโลมโคตฺรภุนาเมน ยถากฺกมํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเทติ [Pg.148] โยชนา. ปฐมจิตฺตญฺหิ อปฺปนาย ปริกมฺมตฺตา ปฏิสงฺขารกภูตตฺตา ปริกมฺมํ. ทุติยํ สมีปจาริตฺตา อุปจารํ. นาจฺจาสนฺโนปิ หิ นาติทูรปฺปวตฺติ สมีปจารี นาม โหติ, อปฺปนํ อุเปจฺจ จรตีติ วา อุปจารํ. ตติยํ ปุพฺพภาเค ปริกมฺมานํ, อุปริอปฺปนาย จ อนุกูลตฺตา อนุโลมํ. จตุตฺถํ ปริตฺตโคตฺตสฺส, ปุถุชฺชนโคตฺตสฺส จ อภิภวนโต, มหคฺคตโคตฺตสฺส, โลกุตฺตรโคตฺตสฺส จ ภาวนโต วฑฺฒนโต โคตฺรภุ, อิมานิ จตฺตาริ นามานิ จตุกฺขตฺตุํ ปวตฺติยํ อนวเสสโต ลพฺภนฺติ, ติกฺขตฺตุํ ปวตฺติยํ ปน อุปจารานุโลมโคตฺรภุนาเมเนว ลพฺภนฺติ. อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๘๐๔) ปน ปุริมานํ ติณฺณํ, ทฺวินฺนํ วา อวิเสเสนปิ ปริกมฺมาทินามํ วุตฺตํ, จตุกฺขตฺตุํ, ติกฺขตฺตุเมว วา ปญฺจมํ, จตุตฺถํ วา อุปฺปชฺชิตพฺพอปฺปนานุรูปโตติ อธิปฺปาโย. ปริกมฺมาทินามานํ อนวเสสโต ลพฺภมานวารทสฺสนตฺถํ ‘‘จตุกฺขตฺตุ’’นฺติ อาทิโต วุตฺตํ, คณนปฏิปาฏิวเสน ปน ‘‘ปญฺจมํ วา’’ติ โอสาเน วุตฺตํ.

21. 거기서 26가지 고귀한 마음(mahaggata)과 출세간의 속행들 중 어떤 속행이 본삼매의 인식과정으로 들어간다는 연결이다. 준비(parikamma), 근접(upacāra), 수순(anuloma), 종성(gotrabhū)이라는 이름으로 차례대로 일어나 소멸한다는 결합이다. 본삼매를 위한 첫 번째 마음은 준비하는 것이고 다시 관찰하는 성질이기에 ‘준비’이다. 두 번째는 가까이 행하므로 ‘근접’이다. 너무 가깝지도 않고 너무 멀리 일어나지도 않는 것을 ‘가까이 행함’이라 하며, 또는 본삼매에 다가가서 행하므로 ‘근접’이라 한다. 세 번째는 앞부분의 준비들에 대해, 그리고 윗부분의 본삼매에 대해 적합하므로 ‘수순’이다. 네 번째는 욕계의 종성과 범부의 종성을 압도하고, 고귀한 종성과 출세간의 종성을 닦고 증장시키므로 ‘종성’이다. 이 네 가지 이름은 네 번 일어나는 과정에서는 남김없이 얻어지지만, 세 번 일어나는 과정에서는 근접, 수순, 종성이라는 이름으로만 얻어진다. 그러나 주석서(청정도론)에서는 앞의 세 가지 또는 두 가지를 구별 없이 준비 등의 이름으로 설하였으니, 네 번 또는 세 번 일어난 뒤에 다섯 번째 또는 네 번째에 일어날 본삼매에 부합하기 때문이라는 뜻이다. 준비 등의 이름이 남김없이 얻어지는 과정을 보이기 위해 처음부터 ‘네 번’이라고 설했고, 수의 순서에 따라 마지막에 ‘혹은 다섯 번째’라고 설했다.

ยถารหนฺติ ขิปฺปาภิญฺญทนฺธาภิญฺญานุรูปํ. ขิปฺปาภิญฺญสฺส หิ ติกฺขตฺตุํ ปวตฺตกามาวจรชวนานนฺตรํ จตุตฺถํ อปฺปนาจิตฺตมุปฺปชฺชติ. ทนฺธาภิญฺญสฺส จตุกฺขตฺตุํ ปวตฺตชวนานนฺตรํ ปญฺจมํ อปฺปนา อุปฺปชฺชติ, ยสฺมา ปน อลทฺธาเสวนํ อนุโลมํ โคตฺรภุํ อุปฺปาเทตุํ น สกฺโกติ, ลทฺธาเสวนมฺปิ จ ฉฏฺฐํ สตฺตมํ ภวงฺคสฺส อาสนฺนภาเวน ปปาตาสนฺนปุริโส วิย อปฺปนาวเสน ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา จตุตฺถโต โอรํ, ปญฺจมโต ปรํ วา อปฺปนา น โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาภินีหารวเสนาติ รูปารูปโลกุตฺตรมคฺคผลานุรูปสมถวิปสฺสนาภาวนาจิตฺตาภินีหรณานุรูปโต, อปฺปนาย วีถิ อปฺปนาวีถิ. ‘‘ตโต ปรํ ภวงฺคปาโตว โหตี’’ติ เอตฺตเกเยว วุตฺเต จตุตฺถํ, ปญฺจมํ วา โอติณฺณอปฺปนาโต [Pg.149] ปรํ ภวงฺคปาโตว โหติ, น มคฺคานนฺตรํ ผลจิตฺตํ, สมาปตฺติวีถิยญฺจ ฌานผลจิตฺตานิ ปุนปฺปุนนฺติ คณฺเหยฺยุนฺติ ปุน ‘‘อปฺปนาวสาเน’’ติ วุตฺตํ. นิกายนฺตริยา กิร โลกิยปฺปนาสุ ปฐมกปฺปนาโต ปรํ สตฺตมชวนปูรณตฺถํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ กามาวจรชวนานมฺปิ ปวตฺตึ วณฺเณนฺตีติ เตสํ มตินิเสธนตฺถํ ‘‘ภวงฺคปาโตวา’’ติ สาวธารณํ วุตฺตํ.

‘각자의 능력에 따라’란 예리한 지혜(khippābhiññā)와 둔한 지혜(dandhābhiññā)에 부합하게라는 뜻이다. 예리한 지혜를 가진 자는 욕계 속행이 세 번 일어난 직후에 네 번째로 본삼매의 마음이 일어난다. 둔한 지혜를 가진 자는 속행이 네 번 일어난 직후에 다섯 번째로 본삼매가 일어난다. 그러나 반복(āsevana)을 얻지 못한 수순은 종성을 일으킬 수 없고, 반복을 얻었더라도 여섯 번째나 일곱 번째는 유분(bhavaṅga)에 가까운 상태이므로 벼랑 끝에 선 사람처럼 본삼매의 상태로 머물 수 없다. 그러므로 네 번째 이전이나 다섯 번째 이후에는 본삼매가 일어나지 않는다고 보아야 한다. ‘원력에 따라’란 색계, 무색계, 출세간의 도와 과에 부합하는 사마타와 위빳사나 수행의 마음을 기울임에 부합하게라는 뜻이다. 본삼매의 인식과정이 본삼매 인식과정(appanā-vīthi)이다. ‘그 후에는 유분으로 떨어진다’라고만 말하면, 네 번째나 다섯 번째로 들어간 본삼매 이후에는 유분으로만 떨어지고, 도(magga) 다음에 과(phala)의 마음이 없으며, 삼매의 인식과정(samāpatti-vīthi)에서 선정과 과의 마음이 반복된다는 것을 파악하지 못할 수 있으므로, 다시 ‘본삼매가 끝날 때’라고 설했다. 다른 부파에서는 세간의 본삼매에서 첫 번째 본삼매 이후에 일곱 번째 속행을 채우기 위해 욕계 속행이 두세 번 더 일어난다고 설명하므로, 그들의 견해를 부정하기 위해 ‘유분으로 떨어진다’라고 한정하여 설했다.

๒๒. ตตฺถาติ เตสุ อฏฺฐญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรชวเนสุ, เตสุ จ ฉพฺพีสติมหคฺคตโลกุตฺตรชวเนสุ. ตตฺถาติ วา ตสฺมึ อปฺปนาวาเร. โสมนสฺสสหคตชวนานนฺตรนฺติ โสมนสฺสสหคตานํ จตุนฺนํ กุสลกิริยชวนานํ อนนฺตรํ. โสมนสฺสสหคตาวาติ จตุกฺกชฺฌานสฺส, สุกฺขวิปสฺสกาทีนํ มคฺคผลสฺส จ วเสน โสมนสฺสสหคตาว, น ปน อุเปกฺขาสหคตา ภินฺนเวทนานํ อญฺญมญฺญํ อาเสวนปจฺจยภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา. ปาฏิกงฺขิตพฺพาติ ปสํสิตพฺพา, อิจฺฉิตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถาปีติ ตสฺมึ เอกเวทนชวนวาเรปิ. กุสลชวนานนฺตรนฺติ จตุพฺพิธญาณสมฺปยุตฺตกุสลชวนานนฺตรํ กุสลชวนมปฺเปติ, น กิริยชวนํ ภินฺนสนฺตาเน นิพฺพตฺตนโต. เหฏฺฐิมญฺจ ผลตฺตยมปฺเปติ สมาปตฺติวีถิยนฺตฺยธิปฺปาโย.

22. ‘거기서’란 그 여덟 가지 지혜와 결합된 욕계 속행들 중에서, 그리고 그 26가지 고귀한 마음과 출세간의 속행들 중에서라는 뜻이다. 혹은 ‘거기서’란 그 본삼매의 과정에서이다. ‘기쁜 마음(somanassa)과 함께하는 속행 다음’이란 기쁨과 함께하는 네 가지 유익한 속행과 작용 속행 다음을 말한다. ‘기쁨과 함께하는 것만’이란 4선정과 건관자 등의 도와 과에 따라 기쁨과 함께하는 것만이지, 우뻬카(upekkhā)와 함께하는 것은 아니니, 서로 다른 느낌들은 서로에게 반복 조건(āsevana-paccaya)이 되는 상태가 제거되지 않았기 때문이다. ‘기대되어야 한다’란 찬탄되어야 한다, 즉 원해져야 한다는 뜻이다. ‘거기서도’란 그 한 가지 느낌의 속행 과정에서도라는 뜻이다. ‘유익한 속행 다음’이란 네 가지 지혜와 결합된 유익한 속행 다음에 유익한 속행이 본삼매에 들게 하는 것이지, 작용 속행이 아니라는 뜻이니, 다른 상속(santāna)에서 발생하기 때문이다. 그리고 낮은 단계의 세 가지 과가 삼매의 인식과정에서 본삼매에 든다는 뜻이다.

๒๓. สุขปุญฺญมฺหา โสมนสฺสสหคตติเหตุกกุสลทฺวยโต ปรํ อคฺคผลวิปากกิริยวชฺชิตโลกิยโลกุตฺตรจตุกฺกชฺฌานชวนวเสน ทฺวตฺตึส, อุเปกฺขกา ติเหตุกกุสลทฺวยโต ปรํ ตเถว ปญฺจมชฺฌานานิ ทฺวาทส, สุขิตกฺริยโต ติเหตุกทฺวยโต ปรํ กิริยชฺฌานจตุกฺกสฺส, อคฺคผลจตุกฺกสฺส จ วเสน อฏฺฐ, อุเปกฺขกา ติเหตุกทฺวยโต ปรํ อุเปกฺขาสหคตรูปารูปกิริยปญฺจกสฺส, อคฺคผลสฺส จ วเสน ฉ อปฺปนา สมฺโภนฺติ.

23. 즐거움의 공덕(기쁨과 함께하는 삼인 유익한 마음 둘)으로부터는 기쁨과 함께하는 지혜 결합 유익한 마음 둘 뒤에, 아라한 과의 과보와 작용을 제외한 세간과 출세간의 4선정 속행에 따라 32가지 본삼매가 일어나고, 평온한 삼인 유익한 마음 둘 뒤에는 마찬가지로 5선정들 12가지가 일어나며, 즐거움의 작용(기쁨과 함께하는 삼인 작용 마음 둘) 뒤에는 작용의 4선정과 아라한 과의 4선정에 따라 8가지가 일어나고, 평온한 작용(평온한 삼인 작용 마음 둘) 뒤에는 평온과 함께하는 색계와 무색계의 작용 5선정과 아라한 과에 따라 6가지 본삼매가 일어난다.

๒๔. เอตฺถาติ วีถิสงฺคหาธิกาเร.

24. ‘여기서’란 인식과정의 길잡이(vīthisaṅgaha) 단락에서이다.

อปฺปนาชวนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

본삼매 속행의 과정에 대한 설명이 끝났다.

มโนทฺวารวีถิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

의문의 인식과정에 대한 설명이 끝났다.

อปฺปนาชวนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

본삼매 속행의 과정에 대한 설명이 끝났다.

ตทารมฺมณนิยมวณฺณนา

등록(tadārammaṇa)의 규정에 대한 설명

๒๕. สพฺพตฺถาปีติ [Pg.150] ปญฺจทฺวารมโนทฺวาเรปิ.

25. ‘모든 곳에서’란 오문과 의문 모두에서이다.

๒๖. อิฏฺเฐติ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต. อติอิฏฺฐารมฺมณญฺหิ วิสุํ วกฺขติ. กุสลวิปากานิ ปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณตทารมฺมณานีติ สมฺพนฺโธ. อิฏฺฐมชฺฌตฺเต สนฺตีรณตทารมฺมณานิ อุเปกฺขาสหคตาเนวาติ อาห ‘‘อติอิฏฺเฐ ปน โสมนสฺสสหคตาเนวา’’ติ. วิปากสฺส หิ กมฺมานุภาวโต ปวตฺตมานสฺส อาทาเส มุขนิมิตฺตํ วิย นิพฺพิกปฺปตาย ปกปฺเปตฺวา คหณาภาวโต ยถารมฺมณเมว เวทนาโยโค โหติ, กุสลากุสลานํ ปน อปฺปหีนวิปลฺลาเสสุ สนฺตาเนสุ ปวตฺติยา อติอิฏฺเฐปิ อิฏฺฐมชฺฌตฺตอนิฏฺฐาการโต, อนิฏฺเฐปิ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตาการโต คหณํ โหติ. ตถา หิ อสฺสทฺธาทีนํ พุทฺธาทีสุ อติอิฏฺฐารมฺมเณสุปิ อุเปกฺขาชวนํ โหติ, ติตฺถิยาทีนญฺจ โทมนสฺสชวนํ, คมฺภีรปกติกาทีนญฺจ ปฏิกฺกูลารมฺมเณ อุเปกฺขาชวนํ, สุนขาทีนญฺจ ตตฺถ โสมนสฺสชวนํ, ปุริมปจฺฉาภาคปฺปวตฺตานิ ปน วิปากานิ ยถาวตฺถุกาเนว. อปิจ อสุจิทสฺสเน สุมนายมานานํ สุนขาทีนนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปน อติอิฏฺฐานิฏฺเฐสุ ปวตฺตมานานมฺปิ อุเปกฺขาสหคตภาเว การณํ เหฏฺฐา กถิตเมว.

26. ‘즐거운 것(iṭṭha)’이라는 말은 ‘보통으로 즐거운 것(iṭṭhamajjhatta)’에 대한 것이다. 왜냐하면 ‘매우 즐거운 대상(atiiṭṭhārammaṇa)’에 대해서는 따로 설명할 것이기 때문이다. ‘유익한 업의 과보인 5식, 받아들이는 마음, 조사하는 마음, 등록하는 마음’이라는 구절은 앞뒤가 연결되는 문장이다. ‘보통으로 즐거운 대상’에서는 조사하는 마음과 등록하는 마음이 평온과 함께하는 것뿐이라고 설명하면서, ‘그러나 매우 즐거운 대상에서는 반드시 기쁨과 함께하는 것뿐이다’라고 말하였다. 왜냐하면 과보의 마음은 업의 위력으로 일어나는 것이어서, 거울에 비친 얼굴 모습처럼 분별없이 대상을 파악하므로 대상의 성질 그대로 느낌이 결합하기 때문이다. 그러나 유익하거나 해로운 마음(속행)은 전도된 인식이 제거되지 않은 상속(santāna)에서 일어나기 때문에, 매우 즐거운 대상이라 하더라도 그것을 보통 즐겁거나 즐겁지 않은 것으로 파악하기도 하고, 즐겁지 않은 대상이라 하더라도 그것을 즐겁거나 보통 즐거운 것으로 파악하기도 한다. 이와 같이 믿음 등이 없는 자들에게는 부처님 등과 같이 매우 즐거운 대상에 대해서도 평온의 속행이 일어나고, 외도 등에게는 근심의 속행이 일어나며, 성품이 깊고 진중한 이들에게는 혐오스러운 대상에 대해 평온의 속행이 일어나고, 개 등에게는 거기서 기쁨의 속행이 일어난다. 그러나 그 앞이나 뒤에 일어나는 과보의 마음들은 오직 대상의 본래 성질대로 일어날 뿐이다. 또한 부정한 것을 보고 기뻐하는 개 등의 경우에도 그러하다. 한편 안식(眼識) 등이 매우 즐겁거나 즐겁지 않은 대상에서 일어날 때도 평온과 함께하는 이유에 대해서는 앞에서 이미 설명한 바와 같다.

๒๗. ตตฺถาปีติ ตทารมฺมเณสุปิ. โสมนสฺสสหคตกิริยชวนาวสาเนติ สเหตุกาเหตุกสุขสหคตกิริยปญฺจกาวสาเน. ขีณาสวานํ จิตฺตวิปลฺลาสาภาเวน กิริยชวนานิปิ ยถารมฺมณเมว ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘โสมนสฺสสหคตกิริยชวนาวสาเน’’ตฺยาทิ. เกจิ ปน อาจริยา ‘‘ปฏฺฐาเน (ธ. ส. มูลฏี. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถาวณฺณนา) ‘กุสลากุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก [Pg.151] ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๙๘) กุสลากุสลานเมวานนฺตรํ ตทารมฺมณํ วุตฺตนฺติ นตฺถิ กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณุปฺปาโท’’ติ วทนฺติ. ตตฺถ วุจฺจเต – ยทิ อพฺยากตานนฺตรมฺปิ ตทารมฺมณํ วุจฺเจยฺย. ปริตฺตารมฺมเณ โวฏฺฐพฺพนานนฺตรมฺปิ ตสฺส ปวตฺตึ มญฺเญยฺยุนฺติ กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณํ น วุตฺตํ, น ปน อลพฺภนโต. ลพฺภมานสฺสปิ หิ เกนจิ อธิปฺปาเยน กตฺถจิ อวจนํ ทิสฺสติ, ยถา ตํ ธมฺมสงฺคเห ลพฺภมานมฺปิ หทยวตฺถุ เทสนาเภทปริหารตฺถํ น วุตฺตนฺติ.

27. ‘거기에서도(tatthāpi)’라는 말은 등록하는 마음들에서도 그러하다는 뜻이다. ‘기쁨과 함께하는 작용 속행이 끝날 때’라는 말은 유인(sahetuka)이거나 무인(ahetuka)이면서 즐거움과 함께하는 다섯 가지 작용 속행이 끝날 때를 의미한다. 번뇌를 다한 아라한들에게는 마음의 전도(vipallāsa)가 없으므로 작용 속행들도 대상의 성질 그대로 일어난다는 점을 밝히기 위해 ‘기쁨과 함께하는 작용 속행이 끝날 때’ 등의 말을 하였다. 그러나 어떤 스승들은 ‘발취론(Paṭṭhāna)’에서 ‘유익하거나 해로운 마음이 소멸할 때 과보인 등록의 상태가 일어난다’라고 하여 유익하거나 해로운 마음 바로 다음에만 등록하는 마음을 언급했으므로, 작용 속행 다음에는 등록하는 마음의 발생이 없다고 주장한다. 이에 대하여 다음과 같이 말한다. 만약 무기(abyākata)의 마음 다음에도 등록하는 마음이 일어난다고 말한다면, (일반인들이) 욕계 대상에서 결정하는 마음(voṭṭhabbana) 다음에도 그것이 일어난다고 생각할 수 있기 때문에 작용 속행 다음에 등록하는 마음을 언급하지 않은 것일 뿐, 일어날 수 없기 때문이 아니다. 실제로 일어나는 법이라 하더라도 어떤 의도에 따라 어떤 곳에서는 언급되지 않는 경우가 있는데, 마치 ‘법집론(Dhammasaṅgaṇī)’에서 (심장) 토대(hadayavatthu)가 실제로 존재함에도 불구하고 설법의 형식을 구분하기 위해 언급되지 않은 것과 같다.

๒๘. โทมนสฺส…เป… อุเปกฺขาสหคตาเนว ภวนฺติ, น โสมนสฺสสหคตานิ อญฺญมญฺญํ วิรุทฺธสภาวตฺตา. เตเนว หิ ปฏฺฐาเน โทมนสฺสานนฺตรํ โสมนสฺสํ, ตทนนฺตรญฺจ โทมนสฺสํ อนุทฺธฏํ. ตถา หิ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ตฺยาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๒.๔๕) สุขทุกฺขเวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา อตฺตโน อตฺตโน สมานเวทนาสมฺปยุตฺตานํ อทุกฺขมสุขเวทนาย สมฺปยุตฺตกานญฺจ อนนฺตรปจฺจยภาเวน ทฺวีสุ ทฺวีสุ วาเรสุ วุตฺตา, อทุกฺขมสุขเวทนาย สมฺปยุตฺตกา ปน สมานเวทนาสมฺปยุตฺตานํ, อิตรเวทนาทฺวยสมฺปยุตฺตานญฺจ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจยภาเวน ตีสุ วาเรสูติ เอวํ เวทนาตฺติเก สตฺเตว อนนฺตรปจฺจยวารา วุตฺตา. ยทิ จ โทมนสฺสานนฺตรํ โสมนสฺสํ, โสมนสฺสานนฺตรํ วา โทมนสฺสํ อุปฺปชฺเชยฺย, สุขทุกฺขเวทนาสมฺปยุตฺตานมฺปิ อญฺญมญฺญํ อนนฺตรปจฺจยวเสน ทฺเว วาเร วฑฺเฒตฺวา นว วารา วตฺตพฺพา สิยุํ, น ปเนวํ วุตฺตา. ตสฺมา น เตสํ ตทนนฺตรํ อุปฺปตฺติ อตฺถิ. เอตฺถ จ ‘‘โสมนสฺสสหคตกิริยชวนาวสาเน’’ตฺยาทินา อยมฺปิ นิยโม อนุญฺญาโต –

28. 근심(domanassa) … 등은 평온과 함께하는 것들로만 나타나며, 기쁨과 함께하는 것으로는 나타나지 않으니, 서로 상반되는 자성을 가졌기 때문이다. 그렇기 때문에 ‘발취론’에서도 근심 다음에 기쁨이 오거나, 기쁨 다음에 근심이 오는 경우는 들지 않았다. 즉, ‘즐거운 느낌과 상응하는 법은 즐거운 느낌과 상응하는 법의 근접 조건(anantara-paccaya)에 의해 조건이 된다’는 등의 방식에서, 즐겁거나 괴로운 느낌과 상응하는 법들은 각각 자기 자신과 같은 느낌과 상응하는 법들, 그리고 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌과 상응하는 법들에 대해 근접 조건이 된다는 내용이 두 가지 경우(vāra)씩 설해졌고, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌과 상응하는 법들은 자기 자신과 같은 느낌과 상응하는 법들 및 나머지 두 느낌과 상응하는 법들에 대해 근접 조건이 된다는 내용이 세 가지 경우로 설해졌다. 이처럼 느낌의 삼구(三句)에서는 오직 일곱 가지 근접 조건의 경우만이 설해졌다. 만약 근심 다음에 기쁨이 일어나거나 기쁨 다음에 근심이 일어날 수 있다면, 즐겁거나 괴로운 느낌에 상응하는 법들도 서로에 대해 근접 조건이 되는 경우를 두 가지 더 추가하여 아홉 가지 경우가 설해져야 했을 것이나, 그렇게 설해지지 않았다. 그러므로 그것들(근심과 기쁨) 사이에는 바로 이어서 일어나는 일이 없다. 그리고 여기서 ‘기쁨과 함께하는 작용 속행이 끝날 때’ 등의 문구를 통해 다음과 같은 규칙도 인정된다.

‘‘ปริตฺตกุสลาโทส-ปาปสาตกฺริยาชวา;

ปญฺจสฺเวกํ ตทาลมฺพํ, สุขิเตสุ ยถารหํ.

“욕계의 유익한 마음, 성냄의 마음, 악하고 즐거운(탐욕) 마음, 그리고 작용 속행들에서; 즐거운 대상들에서는 적절하게 다섯 가지 중 하나의 등록하는 마음이 일어난다.”

‘‘ปาปากามสุภา [Pg.152] เจว, โสเปกฺขา จ กฺริยาชวา;

โสเปกฺเขสุ ตทาลมฺพํ, ฉสฺเวกมนุรูปโต’’ติ.

“악하고(해롭고) 욕계 유익한 마음, 그리고 평온과 함께하는 작용 속행들에서; 평온한(중립적) 대상들에서는 상응하는 대로 여섯 가지 중 하나의 등록하는 마음이 일어난다.”

อยญฺหิ ชวเนน ตทารมฺมณนิยโม อพฺยภิจารี. ‘‘ญาณสมฺปยุตฺตชวนโต ญาณสมฺปยุตฺตตทารมฺมณ’’นฺตฺยาทินยปฺปวตฺโต ปน อเนกนฺติโก. เยภุยฺเยน หิ อกุสลชวเนสุ ปริจิตสฺส กทาจิ กุสลชวเนสุ ชวิเตสุ, กุสลชวเนสุ วา ปริจิตสฺส กทาจิ อกุสลชวเนสุ ชวิเตสุ อกุสลานนฺตรํ ปวตฺตปริจเยน ติเหตุกชวนโตปิ ปรํ อเหตุกตทารมฺมณํ โหติ, ตถา กุสลานนฺตรํ ปวตฺตปริจเยน อกุสลชวนโต ปรํ ติเหตุกตทารมฺมณมฺปิ, ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกกมฺมโต ปน อญฺญกมฺเมน ตทารมฺมณปฺปวตฺติยํ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตถา จ วุตฺตํ ปฏฺฐาเน ‘‘อเหตุเก ขนฺเธ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺติ, กุสลากุสเล นิรุทฺเธ อเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชติ, กุสลากุสเล นิรุทฺเธ สเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๙๘).

이것은 속행에 따른 등록하는 마음의 불변하는 규칙이다. 그러나 ‘지혜와 상응하는 속행으로부터 지혜와 상응하는 등록하는 마음이 일어난다’는 등의 방식으로 전개되는 논리는 결정적인 것이 아니다(일률적이지 않다). 왜냐하면 대개 해로운 속행에 익숙한 자가 어쩌다 유익한 속행을 일으키거나, 유익한 속행에 익숙한 자가 어쩌다 해로운 속행을 일으킬 때, 해로운 속행 다음에 일어났던 습관(paricaya) 때문에 삼인(tihetuka)의 속행 다음에도 무인(ahetuka)의 등록하는 마음이 일어날 수 있고, 또한 유익한 속행 다음에 일어났던 습관 때문에 해로운 속행 다음에도 삼인의 등록하는 마음이 일어날 수 있기 때문이다. 하물며 재생연결을 일으킨 업과는 다른 업에 의해 등록하는 마음이 일어나는 경우에 대해서는 말할 필요도 없다. ‘발취론’에서도 다음과 같이 설해졌다. ‘무인의 온(khandha)들을 무상, 고, 무아라고 위빳사나로 관찰한다. 유익하거나 해로운 마음이 소멸할 때 무인의 과보인 등록의 상태가 일어난다. 유익하거나 해로운 마음이 소멸할 때 유인의 과보인 등록의 상태가 일어난다.’

ตสฺมาติ ยสฺมา โทมนสฺสชวนาวสาเน อุเปกฺขาสหคตาเนว โหนฺติ. ตสฺมา โทมนสฺสสหคตชวนาวสาเน อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘โสมนสฺสปฏิสนฺธิกสฺสา’ติ อิมินาว ภวงฺคปาตาภาโว ทีปิโตว โหติ โทมนสฺสานนฺตรํ โสมนสฺสาภาวโตติ ตํ อวตฺวา ตทารมฺมณาภาวเมว ปริกปฺเปนฺโต อาห ‘‘ยทิ ตทารมฺมณสมฺภโว นตฺถี’’ติ. โสมนสฺสปฏิสนฺธิกสฺส ติตฺถิยาทิโน พุทฺธาทิอติอิฏฺฐารมฺมเณ ปิ ปฏิหตจิตฺตสฺส โทมนสฺสชวเน ชวิเต วุตฺตนเยน โสมนสฺสตทารมฺมณสฺส อติอิฏฺฐารมฺมเณ จ อุเปกฺขาสหคตตทารมฺมณสฺส อนุปฺปชฺชนโต, เกนจิ วา อสปฺปาเยน ปริหีนโลกิยชฺฌานํ อารพฺภ ‘‘ปณีตธมฺโม เม นฏฺโฐ’’ติ วิปฺปฏิสารํ [Pg.153] ชเนนฺตสฺส โทมนสฺสชวเน สติ อกามาวจรารมฺมเณ ตทารมฺมณาภาวโต ยทิ ตทารมฺมณสฺส อุปฺปตฺติสมฺภโว นตฺถีติ อธิปฺปาโย.

그러므로 도마낫사(domanassa, 근심) 자바나(javana, 속행)의 끝에는 평온(upekkhā)과 함께하는 것들만이 있게 된다. 그러므로 도마낫사와 함께하는 자바나의 끝에 평온과 함께하는 조사(santīraṇa)가 일어난다는 연결이 성립한다. '소마낫사(somanassa, 기쁨)로 재생연결하는 자'라는 말에 의해 바왕가(bhavaṅga, 유분)로 떨어지지 않음이 이미 밝혀지는데, 도마낫사 직후에는 소마낫사가 없기 때문이다. 그것을 말하지 않고 따다람마나(tadārammaṇa, 등록)가 없음만을 가정하여 '만약 따다람마나가 생길 가능성이 없다면'이라고 말했다. 소마낫사 재생연결을 가진 외도 등이 부처님 등에 대해 매우 바람직한 대상임에도 불구하고 거부하는 마음으로 도마낫사 자바나를 일으킬 때, 설해진 방식대로 매우 바람직한 대상에서 소마낫사 따다람마나가, 그리고 바람직한 대상에서 평온과 함께하는 따다람마나가 일어나지 않기 때문에, 혹은 어떤 부적절함으로 인해 얻었던 세간적 선정(jhāna)에 대해 '나의 수승한 법이 사라졌다'라고 후회를 일으켜 도마낫사 자바나가 있을 때, 욕계 이외의 대상에 대해서는 따다람마나가 없으므로, 만약 따다람마나가 일어날 가능성이 없다면이라는 뜻이다.

ปริจิตปุพฺพนฺติ ปุพฺเพ ปริจิตํ, ตสฺมึ ภเว เยภุยฺเยน คหิตปุพฺพํ. อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ อุปฺปชฺชติ นิราวชฺชนมฺปิ. ยถา ตํ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส ผลจิตฺตนฺตฺยธิปฺปาโย. ยถาหุ –

'이전에 익혔던 것'이란 이전에 익숙해진 것, 즉 그 생에서 대개 이전에 취해졌던 것을 의미한다. 평온과 함께하는 조사의 마음은 광고(āvajjana) 없이도 일어난다. 이는 마치 멸진정에서 일어나는 자의 과(果)의 마음과 같다는 뜻이다. 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘นิราวชฺชํ กถํ จิตฺตํ, โหติ เนตญฺหิ สมฺมตํ;

นิยโม น วินาวชฺชํ, นิโรธา ผลทสฺสนา’’ติ.

“어떻게 광고 없이 마음이 일어나는가, 이는 인정되지 않는다. 광고 없이는 [마음의] 결정이 없지만, 멸진정으로부터의 과(果)의 발현은 예외이다.”

เกน ปน กิจฺเจน อิทํ จิตฺตํ ปวตฺตตีติ? ตทารมฺมณกิจฺเจน ตาว น ปวตฺตติ ชวนารมฺมณสฺส อคฺคหณโต, นาปิ สนฺตีรณกิจฺเจน ยถาสมฺปฏิจฺฉิตสฺส สนฺตีรณวเสน อปฺปวตฺตนโต, ปฏิสนฺธิจุตีสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ปาริเสสโต ปน ภวสฺส องฺคภาวโต ภวงฺคกิจฺเจนาติ ยุตฺตํ สิยา. อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรนปิ (ธ. ส. อนุฏี. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถาวณฺณนา) หิ อยมตฺโถ ทสฺสิโตว. ยํ ปน ปฏิสนฺธิภวงฺคานํ ธมฺมโต, อารมฺมณโต จ สมานตํ วกฺขติ, ตํ เยภุยฺยโตติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ อิทเมกํ ฐานํ วชฺเชตฺวา ปฏิสนฺธิภวงฺคานํ วิสทิสตา อตฺถิ. ตมนนฺตริตฺวาติ ตํ อตฺตโน อนนฺตรํ อพฺยวหิตํ กตฺวา, ตทนนฺตรนฺตฺยตฺโถ.

그러면 이 마음은 어떤 기능(kicca)으로 일어나는가? 우선 따다람마나 기능으로는 일어나지 않는데, 자바나의 대상을 취하지 않기 때문이다. 또한 받아들인 것을 조사하는 방식에 의해 일어나는 것이 아니므로 조사 기능으로 일어나는 것도 아니다. 재생연결과 죽음에 대해서는 말할 필요도 없다. 그러므로 남은 것은 존재의 구성 요소가 되는 바왕가 기능(bhavaṅgakicca)으로 일어난다고 하는 것이 타당할 것이다. 아짜리야 담마빨라(Ācariya Dhammapāla) 존자에 의해서도 이 의미가 밝혀진 바 있다. 재생연결과 바왕가가 법(dhamma)과 대상(ārammaṇa)에 있어 동일하다고 말하는 것은 대부분의 경우에 해당한다고 보아야 한다. 이 한 가지 경우를 제외하면 재생연결과 바왕가 사이에 차이가 없기 때문이다. '그것을 거치지 않고(tamanantaritvā)'란 그것을 자신의 직후에 장애 없이 두어, 그것의 직후라는 뜻이다.

๒๙. กามาวจร…เป… อิจฺฉนฺตีติ เอตฺถ กามาวจรชวนาวสาเนเยว ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ กามตณฺหานิทานกมฺมนิพฺพตฺตตฺตา. น หิ ตํ กามตณฺหาเหตุเกน กมฺมุนา ชนิตํ อตํสภาวสฺส รูปารูปาวจรโลกุตฺตรชวนสฺส อนนฺตรํ อุปฺปชฺชติ. กึการณา? อชนกตฺตา, ชนกสมานตฺตาภาวโต จ. ยถา หิ เคหโต พหิ นิกฺขมิตุกาโม พาลโก ชนกํ, ตํสทิสํ วา องฺคุลิยํ คเหตฺวา นิกฺขมติ, นาญฺญํ ราชปุริสาทึ, เอวํ ภวงฺควิสยโต [Pg.154] อญฺญตฺถ ปวตฺตมานํ ตทารมฺมณํ ชนกํ กามาวจรกุสลากุสลํ, ตํสทิสํ วา กามาวจรกิริยชวนํ อนุพนฺธติ, น ปน ตสฺส วิสทิสานิ มหคฺคตโลกุตฺตรชวนานิ. ตถา กามาวจรสตฺตานเมว ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ, น พฺรหฺมานํ ตทารมฺมณูปนิสฺสยสฺส กามาวจรปฏิสนฺธิพีชสฺสาภาวโต. ตถา กามาวจรธมฺเมสฺเวว อารมฺมณภูเตสุ อิจฺฉนฺติ. น อิตเรสุ อปริจิตตฺตา. ยถา หิ โส พาลโก ชนกํ, ตํสทิสํ วา อนุคจฺฉนฺโตปิ อรญฺญาทิอปริจิตฏฺฐานํ คจฺฉนฺตํ อนนุพนฺธิตฺวา ปมุขงฺคณาทิมฺหิ ปริจิตฏฺฐาเนเยว อนุพนฺธติ, เอวมิทมฺปิ รูปาวจราทิอปริจิตารมฺมณํ อารพฺภ ปวตฺตนฺตํ นานุพนฺธติ. อปิจ กามตณฺหายตฺตกมฺมชนิตตฺตาปิ เอตํ กามตณฺหารมฺมเณสุ ปริตฺตธมฺเมสฺเวว ปวตฺตตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. โหนฺติ เจตฺถ –

29. '욕계... 등'에서 [주석가들은] 욕계 자바나의 끝에서만 따다람마나를 인정하는데, 이는 그것이 감각적 욕망(kāmataṇhā)을 원인으로 하는 업에서 생겨났기 때문이다. 감각적 욕망을 원인으로 하는 업에 의해 생성된 것은 그 성질이 다른 색계, 무색계, 출세간 자바나 직후에 일어나지 않는다. 왜 그런가? [그것들을] 생성하지도 않고, 생성된 것과 동일한 성질도 아니기 때문이다. 마치 집 밖으로 나가려는 어린아이가 부모나 그와 비슷한 사람의 손가락을 잡고 나가지, 왕의 관리 등 다른 사람을 잡지 않는 것과 같다. 이처럼 바왕가의 대상 이외의 곳에서 일어나는 따다람마나는 그것을 생성한 욕계 선·불선업이나 그와 유사한 욕계 작용(kiriya) 자바나를 따르지, 그와 성질이 다른 고귀한(mahaggata) 자바나나 출세간 자바나를 따르지 않는다. 또한 욕계의 존재들에게만 따다람마나를 인정하는데, 범천들에게는 따다람마나의 의지처(upanissaya)인 욕계 재생연결의 씨앗이 없기 때문이다. 또한 욕계의 법들만이 대상이 될 때 [따다람마나를] 인정한다. 다른 것들(색계 등)에는 익숙하지 않기 때문이다. 마치 그 아이가 부모나 그와 비슷한 사람을 따라가더라도 숲과 같이 익숙하지 않은 곳으로 가는 사람은 따르지 않고, 대문 앞마당처럼 익숙한 곳에서만 따르는 것과 같다. 이처럼 이것(따다람마나)도 색계 등 익숙하지 않은 대상을 조건으로 일어날 때는 따르지 않는다. 또한 감각적 욕망에 매인 업에서 생성되었기 때문에, 이것은 감각적 욕망의 대상인 미세한 법들에서만 일어난다고 이미 설명되었다. 이에 대해 다음과 같은 게송들이 있다.

‘‘ชนกํ ตํสมานํ วา, ชวนํ อนุพนฺธติ;

น ตุ อญฺญํ ตทาลมฺพํ, พาลทารกลีลยา.

“생성하는 것이나 그와 유사한 자바나를 따르지, 어린아이의 놀이처럼 다른 대상을 따르는 것이 아니다.”

‘‘พีชสฺสาภาวโต นตฺถิ, พฺรหฺมานมฺปิ อิมสฺส หิ;

ปฏิสนฺธิมโน พีชํ, กามาวจรสญฺญิตํ.

“씨앗이 없기 때문에 범천들에게는 이것이 없다. 참으로 욕계라 불리는 재생연결의 마음이 그 씨앗이다.”

‘‘ฐาเน ปริจิเตเยว, ตํ อิทํ พาลโก วิย;

อนุยาตีติ นาญฺญตฺถ, โหติ ตณฺหาวเสน วา’’ติ.

“익숙한 장소에서만 아이처럼 그것을 따르며, 다른 곳에서는 그렇지 않으니, 이는 갈애의 힘에 의한 것이다.”

นนุ จ ‘‘กามาวจรปฏิสนฺธิพีชาภาวโต’’ติ วุตฺตํ, ตถา จ จกฺขุวิญฺญาณาทีนมฺปิ อภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ อินฺทฺริยปฺปวตฺติอานุภาวโต, ทฺวารวีถิเภเท จิตฺตนิยมโต จ.

“그런데 '욕계 재생연결 씨앗의 부재로 인해서'라고 말했는데, 그렇다면 안식(cakkhuviññāṇa) 등도 없어야 하는 것 아닌가? 그렇지 않다. 감관이 일어나는 위력과 인식과정의 차이에 따른 마음의 법칙(cittaniyama) 때문이다.”

ตทารมฺมณนิยมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

따다람마나의 법칙에 대한 설명이 끝났다.

ชวนนิยมวณฺณนา

자바나(속행)의 법칙에 대한 설명

๓๒. มนฺทปฺปวตฺติยนฺติ [Pg.155] มรณาสนฺนกาเล วตฺถุทุพฺพลตาย มนฺทีภูตเวคตฺตา มนฺทํ หุตฺวา ปวตฺติยํ. มรณกาลาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน มุจฺฉากาลํ สงฺคณฺหาติ.

32. '느리게 일어남'이란 죽음의 순간에 토대(vatthu)가 약해져서 그 속도가 느려져 느리게 일어나는 상태를 말한다. '죽음의 순간 등'에서 '등'이라는 말에는 기절한 때가 포함된다.

๓๓. ภควโต…เป… วทนฺตีติ ภควโต ยมกปาฏิหาริยกาลาทีสุ อุทกกฺขนฺธอคฺคิกฺขนฺธปฺปวตฺตนาทิอตฺถํ วิสุํ วิสุํ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ฌานธมฺเม วิสุํ วิสุํ อาวชฺเชนฺตสฺส อาวชฺชนวสิตาย มตฺถกปฺปตฺติยา อาวชฺชนตปฺปโรว จิตฺตาภินีหาโร โหตีติ ยถาวชฺชิตฌานงฺคารมฺมณานิ จตฺตาริ, ปญฺจวา ปจฺจเวกฺขณชวนจิตฺตานิ ปวตฺตนฺตีติ วทนฺติ (วิสุทฺธิ. ๑.๗๘) อฏฺฐกถาจริยา. ‘‘ภควโต’’ติ จ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ อญฺเญสมฺปิ ธมฺมเสนาปติอาทีนํ เอวรูเป อจฺจายิกกาเล อปริปุณฺณชวนานํ ปวตฺตนโต. ตถา จ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อยญฺจ มตฺถกปฺปตฺตา วสิตา ภควโต ยมกปาฏิหาริยกาเล อญฺเญสํ วา เอวรูเป กาเล’’ติ (วิสุทฺธิ. ๑.๗๘). ‘‘จตฺตาริ ปญฺจ วา’’ติ จ ปเนตํ ติกฺขินฺทฺริยมุทินฺทฺริยวเสน คเหตพฺพนฺติ อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน (วิสุทฺธิ. มหา. ๑.๗๘) วุตฺตํ, ตสฺมา ภควโต จตฺตาริ, อญฺเญสํ ปญฺจปีติ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสติ.

33. “세존께서는... 등”이라고 말하는 것은 세존께서 쌍신변(yamakapāṭihāriya)을 나투실 때 등에 물덩어리와 불덩어리를 일으키는 등의 목적을 위해 각각의 기초가 되는 선정(pādakajjhāna)에 드셨다가, 거기서 나와 선정의 법들을 각각 광고(āvajjana)하실 때, 광고의 숙달함(vasitā)이 정점에 도달했기에 광고에 전념하는 마음의 작용이 있게 된다. 그리하여 광고된 선정의 구성요소를 대상으로 하는 네 번 혹은 다섯 번의 반조(paccavekkhaṇa) 자바나 마음이 일어난다고 주석가들은 말한다. '세존께서는'이라는 말은 하나의 예시일 뿐이며, 법의 대장(사리불) 등 다른 분들에게도 이와 같이 긴급한 때에 자바나가 채워지지 않은 채 일어나는 경우가 있기 때문이다. 그래서 주석서에서 “이 정점에 도달한 숙달함은 세존의 쌍신변 때나 다른 이들의 이와 같은 때에 [일어난다]”라고 하였다. 또한 '네 번 혹은 다섯 번'이라는 것은 예리한 능력과 둔한 능력의 차이에 따라 취해야 한다고 아짜리야 담마빨라 존자는 말했으므로, 세존께는 네 번, 다른 이들에게는 다섯 번 일어난다고 하는 것이 타당해 보인다.

๓๔. อาทิกมฺมิกสฺสาติ อาทิโต กตโยคกมฺมสฺส. ปฐมํ นิพฺพตฺตา อปฺปนา ปฐมกปฺปนา. อภิญฺญาชวนานมฺปิ ‘‘ปฐมกปฺปนายา’’ติ อธิกาโร สิยาติ อาห ‘‘สพฺพทาปี’’ติ, ปฐมุปฺปตฺติกาเล, จิณฺณวสีกาเล จ ปญฺจาภิญฺญาชวนานิ เอกวารเมว ชวนฺตีตฺยตฺโถ.

34. ‘초수행자에게’란 처음으로 수행의 업을 닦은 자를 말한다. 처음으로 일어난 안지(安止)가 최초의 설정(paṭhamakappanā)이다. 신통 속행들에게도 ‘최초의 설정에서’라는 자격이 부여될 수 있으므로 ‘언제나’라고 하였다. 이는 최초로 발생할 때나 익숙하게 자재할 때나 다섯 가지 신통 속행들은 오직 한 번만 일어난다는 뜻이다.

๓๕. มคฺคาเยว อุปฺปชฺชนโต มคฺคุปฺปาทา. ยถารหนฺติ ปญฺจมํ วา จตุตฺถํ วา อุปฺปนฺนมคฺคานุรูปํ. สตฺตชวนปรมตฺตา หิ เอกาวชฺชนวีถิยา [Pg.156] จตุตฺถํ อุปฺปนฺนมคฺคโต ปรํ ตีติ ผลจิตฺตานิ, ปญฺจมํ อุปฺปนฺนมคฺคโต ปรํ ทฺเว วา โหนฺติ.

35. 도(道)에서만 일어나기 때문에 도의 발생(magguppāda)이라 한다. ‘적절하게’란 다섯 번째 혹은 네 번째로 일어난 도에 상응하는 것이다. 왜냐하면 속행은 최대 일곱 번까지이므로, 한 번의 전향 인식과정에서 네 번째에 도가 일어난 후에는 세 번의 과(果)의 마음이 있고, 다섯 번째에 도가 일어난 후에는 두 번의 과의 마음이 있기 때문이다.

๓๖. นิโรธสมาปตฺติกาเลติ นิโรธสฺส ปุพฺพภาเค. จตุตฺถารุปฺปชวนนฺติ กุสลกิริยานํ อญฺญตรํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนชวนํ. อนาคามิขีณาสวาเยว นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺติ, น โสตาปนฺนสกทามิโนติ วุตฺตํ ‘‘อนาคามิผลํ วา อรหตฺตผลํ วา’’ติ. วิภตฺติวิปลฺลาโส เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ ‘‘อนาคามิผเล วา อรหตฺตผเล วา’’ติ. เตนาห ‘‘นิรุทฺเธ’’ติ. ยถารหนฺติ ตํตํปุคฺคลานุรูปํ.

36. ‘멸진정의 때에’란 멸진정의 예비 단계에서라는 뜻이다. ‘네 번째 무색계 속행’이란 유익하거나 작용하는 마음 중의 하나인 비상비비상처 속행을 말한다. 오직 아나함과 번뇌를 다한 자(아라한)들만이 멸진정에 들고, 예류자나 일래자는 들지 못하므로 ‘아나함과 혹은 아라한과’라고 하였다. 여기서 격의 전도(Vibhattivipallāsa)는 ‘아나함과에서 혹은 아라한과에서’라고 보아야 한다. 그래서 ‘소멸했을 때’라고 하였다. ‘적절하게’란 그 각각의 개인에 상응하게라는 뜻이다.

๓๘. สพฺพตฺถาปิ สมาปตฺติวีถิยนฺติ สกลายปิ ฌานสมาปตฺติวีถิยํ, ผลสมาปตฺติวีถิยญฺจ.

38. ‘모든 경우의 증득 인식과정에서’란 모든 선정 증득 인식과정과 과 증득 인식과정을 말한다.

๓๙. ปริตฺตานิ ชวนานิ สตฺตกฺขตฺตุํ มตานิ อุกฺกํสโกฏิยา. มคฺคาภิญฺญา ปน สกึ เอกวารเมว มตา. อวเสสานิ อภิญฺญามคฺควชฺชิตานิ มหคฺคตโลกุตฺตรชวนานิ พหูนิปิ ลพฺภนฺติ สมาปตฺติวีถิยํ อโหรตฺตมฺปิ ปวตฺตนโต. อปิ-สทฺเทน โลกิยชฺฌานานิ ปฐมกปฺปนายํ, อนฺติมผลทฺวยญฺจ นิโรธานนฺตรํ เอกวารํ, ผลจิตฺตานิ มคฺคานนฺตรํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุมฺปีติ สมฺปิณฺเฑติ.

39. 욕계의 속행들은 최고 한도로 일곱 번 일어나는 것으로 알려져 있다. 그러나 도(道)와 신통은 오직 한 번만 일어나는 것으로 알려져 있다. 신통과 도를 제외한 나머지 고귀한 마음과 출세간의 속행들은 증득 인식과정에서 주야로 계속될 수 있으므로 많이 일어날 수도 있다. ‘또한(api)’이라는 단어를 통해 최초의 설정에서의 세간의 선정들, 멸진정 직후의 마지막 두 과(果)의 마음이 한 번 일어나는 것, 그리고 도 직후에 과의 마음이 두 번 혹은 세 번 일어나는 것 등을 포함한다.

ชวนนิยมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

속행의 결정에 대한 설명이 끝났다.

ปุคฺคลเภทวณฺณนา

개인의 분류에 대한 설명.

๔๐. อิทานิ ทุเหตุกาเหตุกาปายิกาเหตุกติเหตุกวเสน จตุพฺพิธานํ ปุถุชฺชนานํ, มคฺคฏฺฐผลฏฺฐวเสน อฏฺฐวิธานํ อริยานนฺติ ทฺวาทสนฺนํ ปุคฺคลานํ อุปฺปชฺชนกวีถิจิตฺตปริจฺเฉททสฺสนตฺถํ ปฐมํ ตาว เตสํ วชฺชิตพฺพจิตฺตานิ ทสฺเสตุมาห ‘‘ทุเหตุกานมเหตุกานญฺจา’’ตฺยาทิ. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสหคตาโลภาโทสวเสน ทฺเว เหตู [Pg.157] อิเมสนฺติ ทฺวิเหตุกา. ตาทิสานํ เหตูนํ อภาวโต อเหตุกา. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อปฺปนาชวนานิ น ลพฺภนฺติ วิปากาวรณสพฺภาวโต. ทฺวิเหตุกาเหตุกปฏิสนฺธิ หิ ‘‘วิปากาวรณ’’นฺติ วุจฺจติ. อปฺปนาชวนาภาวโตเยว อรหตฺตํ นตฺถีติ กิริยชวนานิ น ลพฺภนฺติ.

40. 이제 이인(二因) 범부, 무인(無因) 범부, 악처의 무인 범부, 삼인(三因) 범부의 네 종류의 범부와, 도에 머무는 자와 과에 머무는 자로서 여덟 종류의 성자, 즉 열두 종류의 개인들에게 일어나는 인식과정 마음의 분류를 보여주기 위해, 먼저 그들에게 제외되어야 할 마음들을 보여주려고 “이인자들과 무인자들에게는” 등을 설하셨다. 재생연결식과 함께하는 무탐·무진의 두 가지 원인을 가졌기에 ‘이인자’라 한다. 그러한 원인들이 없기에 ‘무인자’라 한다. ‘마(ma)’ 자는 단어를 연결하는 글자이다. 과보의 장애(vipākāvaraṇa)가 존재하기 때문에 안지 속행들은 얻어지지 않는다. 이인이나 무인의 재생연결을 ‘과보의 장애’라고 부르기 때문이다. 안지 속행이 없기 때문에 아라한과가 없으며, 따라서 작용만 하는 속행들도 얻어지지 않는다.

๔๑. ‘‘สเหตุกํ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ ปาฐโต อเหตุกานมฺปิ นานากมฺเมน ทฺวิเหตุกตทารมฺมณํ สมฺภวติ, ทฺวิเหตุกานํ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. มูลสนฺธิยา ปน ชฬภาวโต อุภินฺนมฺปิ นตฺถิ ติเหตุกตทารมฺมณนฺติ อาห ‘‘ตถา ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิ จา’’ติ. อาจริยโชติปาลตฺเถเรน ปน ‘‘สเหตุกํ ภวงฺค’’นฺติ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา อเหตุกานมฺปิ ติเหตุกตทารมฺมณํ วตฺวา อิธ ญาณสมฺปยุตฺตวิปากาภาววจนสฺส ปริหาสวเสน ‘‘โส เอว ปุจฺฉิตพฺโพ, โย ตสฺส กตฺตา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ปน ปริหาสวเสน วุตฺตมฺปิ อาจริยํ ปุจฺฉิตฺวาว วิชานนตฺถํ วุตฺตวจนํ วิย ฐิตํ. ตถา หิ อาจริเยเนเวตฺถ การณํ ปรมตฺถวินิจฺฉเย วุตฺตํ –

41. “유인(有因)의 유분거는 무인(無因)의 유분거에 무간연(無間緣)으로 조건이 된다”는 구절에 따라, 무인자들에게도 각기 다른 업에 의해 이인(二因)의 등록(tadārammaṇa)이 일어날 수 있으며, 이인자들에게는 말할 것도 없다. 그러나 근본이 되는 재생연결(mūlasandhi)이 어리석기 때문에 두 부류 모두에게 삼인(三因)의 등록은 없으므로 “그와 같이 지혜와 결합된 과보의 마음들도 (없다)”라고 하였다. 조티팔라(Jotipāla) 스님께서는 “유인의 유분거”라고 특별한 구분 없이 말씀하셨으므로, 무인자들에게도 삼인의 등록이 있다고 말하며 여기서 지혜와 결합된 과보의 마음이 없다는 말에 대해 농담조로 “그것을 만든 사람에게 물어보아야 한다”고 말씀하셨다. 비록 농담조로 하신 말씀이지만, 그것은 스승에게 물어보고서야 알 수 있다는 취지의 말씀과 같다. 사실 스승께서는 이에 대한 이유를 ‘제일의 제정(Paramatthavinicchaya)’에서 이렇게 말씀하셨다.

‘‘ญาณปากา น วตฺตนฺติ, ชฬตฺตา มูลสนฺธิยา’’ติ;

(ปรม. วิ. ๒๗๑);

“근본 재생연결이 어리석기 때문에 지혜의 과보들은 일어나지 않는다.”

อปเร ปน ‘‘ยถา อเหตุกานํ สเหตุกตทารมฺมณํ โหติ, เอวํ ทฺวิเหตุกานํ ติเหตุกตทารมฺมณมฺปี’’ติ วณฺเณนฺติ, เตสํ มตานุโรเธน จ อิธาปิ ญาณสมฺปยุตฺตวิปากปฏิกฺเขโป อเหตุเกเยว สนฺธายาติ วทนฺติ. ตตฺถ ปน ปมาณปาฐาภาวโต อาจริเยน อุภินฺนมฺปิ สาธารณวเสน ญาณสมฺปยุตฺตวิปากาภาเว การณํ วตฺวา สมกเมว จิตฺตปริจฺเฉทสฺส ทสฺสิตตฺตา เตสํ วจนํ วีมํสิตฺวา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. อเหตุกาเปกฺขาย เจตฺถ [Pg.158] ‘‘สุคติย’’นฺติ วจนํ, ตํ ปน อตฺถโต อนุญฺญาตทฺวิเหตุกวิปากานํ ตตฺเถว สมฺภวทสฺสนปรํ. เตนาห ‘‘ทุคฺคติยํ ปนา’’ตฺยาทิ.

다른 이들은 “무인자들에게 유인의 등록이 있듯이, 이인자들에게도 삼인의 등록이 있다”고 설명하며, 그들의 견해에 따라 여기서도 지혜와 결합된 과보의 마음을 부정하는 것은 오직 무인자만을 겨냥한 것이라고 말한다. 거기에는 권위 있는 구절이 없으므로, 스승께서 두 부류 모두에게 공통적으로 지혜와 결합된 과보의 마음이 없는 이유를 말씀하시고 동시에 마음의 분류를 보여주셨기 때문에, 그들의 말은 검토한 뒤에 받아들여야 한다. 여기서 ‘선처(sugati)’라는 말은 무인자를 고려한 것이며, 그것은 의미상 허용된 이인의 과보들이 거기(선처)에서만 일어날 수 있음을 보여주는 것이다. 그래서 “그러나 악처에서는” 등을 말씀하셨다.

๔๓. ติเหตุเกสูติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสหคตาโลภาโทสาโมหวเสน ติเหตุเกสุ ปุถุชฺชาทีสู นววิธปุคฺคเลสุ.

43. ‘삼인자들에게’란 재생연결식과 함께하는 무탐·무진·무치의 원인을 가진 삼인 범부 등 아홉 종류의 개인들을 말한다.

๔๕. ทิฏฺฐี…เป… เสกฺขานนฺติ สิกฺขาย อปริปูรการิตาย สิกฺขนสีลตาย ‘‘เสกฺขา’’ติ ลทฺธนามานํ โสตาปนฺนสกทาคามีนํ ปุคฺคลานํ ปฐมมคฺเคเนว สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ ปหีนตฺตา ตํสหคตชวนานิ เจว จ-สทฺเทน อากฑฺฒิตานิ ขีณาสวาเวณิกานิ กิริยชวนานิ จ น ลพฺภนฺติ.

45. ‘견해... 유학(sekkhā)들에게’란 배움(sikkhā)이 다 완성되지 않았기에 배우는 성품이 있어 ‘유학’이라 이름 불리는 예류자와 일래자들에게는 첫 번째 도(예류도)에 의해 유신견과 의심이 이미 제거되었으므로, 그것들과 결합된 속행들과 ‘ca(또한)’라는 단어로 끌어들여진 번뇌를 다한 자(아라한)들만의 고유한 작용만 하는 속행들은 얻어지지 않는다.

๔๖. ปฏิฆชวนานิ จาติ โทมนสฺสชวนานิ เจว ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตวิจิกิจฺฉาสหคตกิริยชวนานิ จ.

46. ‘반발(paṭigha)의 속행들과’란 도심(domanassa)의 속행들과 사견과 결합되거나 의심과 함께하는 작용만 하는 속행들을 말한다.

๔๗. โลกุตฺตร…เป… สมุปฺปชฺชนฺตีติ จตุนฺนํ มคฺคานํ เอกจิตฺตกฺขณิกภาเวน ปุคฺคลนฺตเรสุ อสมฺภวโต, เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมานญฺจ อุปรูปริสมาปตฺติยา อนธิคตตฺตา, อุปรูปริปุคฺคลานญฺจ อสมุคฺฆาฏิตกมฺมกิเลสนิโรเธน ปุถุชฺชเนหิ วิย โสตาปนฺนานํ โสตาปนฺนาทีหิ ปุคฺคลนฺตรภาวูปคมเนน ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา จ อฏฺฐปิ โลกุตฺตรชวนานิ ยถาสกํ มคฺคผลฏฺฐานํ อริยานเมว สมุปฺปชฺชนฺติ.

47. ‘출세간... 일어난다’는 것은 네 가지 도(道)는 한 마음 찰나에만 존재하므로 다른 개인들에게는 있을 수 없고, 아래 단계의 성자들은 위의 증득을 얻지 못했으며, 위의 성자들은 (아래의) 업과 번뇌의 소멸을 뿌리 뽑았기에 범부들이 예류자가 되듯이 예류자 등이 다른 종류의 개인으로 옮겨감으로써 가라앉았기 때문에, 여덟 가지 출세간의 속행은 각각 자신의 도와 과에 머무는 성자들에게만 일어난다는 뜻이다.

๔๘. อิทานิ เตสํ เตสํ ปุคฺคลานํ ยถาปฏิกฺขิตฺตชวนานิ วชฺเชตฺวา ปาริเสสโต ลพฺภมานชวนานิ สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อเสกฺขาน’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. ติวิธสิกฺขาย ปริปูรการิภาวโต อเสกฺขานํ ขีณาสวานํ เตตฺตึสวิธกุสลากุสลสฺส, เหฏฺฐิมผลตฺตยสฺส, วีถิมุตฺตานญฺจ นวมหคฺคตวิปากานํ วเสน ปญฺจจตฺตาลีสวชฺชิตานิ เสสานิ [Pg.159] เตวีสติกอามาวจรวิปากวีสติกิริยอรหตฺตผลวเสน จตุจตฺตาลีส วีถิจิตฺตานิ สมฺภวา ยถาลาภํ กามภเว ฐิตานํ วเสน อุทฺทิเส.

48. 이제 여러 개별적인 존재들에 대하여, 그들에게 금지된 속행(javana)의 마음들을 제외하고 나머지로 얻어지는 속행의 마음들을 한데 모아서 보여주기 위해 ‘아세카낭(asekkhānaṃ, 무학자들에게)’ 등으로 말씀하셨다. 세 가지 공부(삼학)를 원만히 성취하였기에 무학자라 불리는 번뇌가 다한 아라한들의 경우, (욕계의) 서른세 가지 유익하거나 해로운 마음(12불선, 8유익, 5색계유익, 4무색계유익, 4도)과 하위의 세 가지 과보의 마음, 그리고 인식과정에서 벗어난(vīthimutta) 아홉 가지 고귀한 과보(mahaggata-vipāka)의 마음에 해당하는 마흔다섯 가지를 제외한 나머지가 해당한다. 즉, 스물세 가지 욕계 과보의 마음, 스무 가지 작용의 마음, 아라한 과보의 마음에 해당하는 마흔네 가지 인식과정의 마음(vīthicitta)이 가능하다. 이는 욕계에 머무는 이들을 기준으로 하여 가능한 대로 제시된 것이다.

เสกฺขานํ อฏฺฐารสกิริยชวนทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสหคตปญฺจกอคฺคผลมหคฺคตวิปากวเสน เตตฺตึส วชฺเชตฺวา เตวีสติกามาวจรวิปากอาวชฺชนทฺวยเอกวีสติกุสลสตฺตากุสลเหฏฺฐิมผลตฺตยวเสน ฉปฺปญฺญาส วีถิจิตฺตานิ ยถาสมฺภวํ อุทฺทิเส อวิเสสโต. วิเสสโต ปน โสตาปนฺนสกทาคามีนํ เอกปญฺญาส, อนาคามีนํ เอกูนปญฺญาส, อวเสสานํ จตุนฺนํ ปุถุชฺชนานํ อฏฺฐารสกิริยชวนสพฺพโลกุตฺตรมหคฺคตวิปากวเสน ปญฺจตึส วชฺเชตฺวา อวเสสานิ กามาวจรวิปากอาวชฺชนทฺวยโลกิยกุสลากุสลวเสน จตุปญฺญาส วีถิจิตฺตานิ ยถาสมฺภวโต อุทฺทิเส อวิเสสโต. วิเสสโต ปน ติเหตุกานํ จตุปญฺญาเสว ลพฺภนฺติ, ทฺวิเหตุกาเหตุกานํ ญาณสมฺปยุตฺตวิปากอปฺปนาชวนวชฺชิตานิ เอกจตฺตาลีส, อาปายิกานํ ตาเนว ทฺวิเหตุกวิปากวชฺชิตานิ สตฺตตึส วีถิจิตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

유학자(sekkhā)들의 경우, 열여덟 가지 작용의 속행과 사견·의심이 결합된 다섯 가지 마음, 아라한 과보와 고귀한 과보의 마음을 포함한 서른세 가지를 제외하고, 스물세 가지 욕계 과보의 마음과 두 가지 전향의 마음, 스물한 가지 유익한 마음, 일곱 가지 불선한 마음, 하위의 세 가지 과보의 마음에 해당하는 쉰여섯 가지 인식과정의 마음을 일반적인 상황에 따라 제시해야 한다. 구체적으로 말하자면, 예류자와 일래자에게는 쉰한 가지, 불환자에게는 마흔아홉 가지이다. 나머지 네 종류의 범부(puthujjana)들에게는 열여덟 가지 작용의 속행과 모든 출세간 및 고귀한 과보의 마음에 해당하는 서른다섯 가지를 제외하고, 나머지 욕계 과보의 마음과 두 가지 전향의 마음, 세간의 유익하거나 해로운 마음에 해당하는 쉰네 가지 인식과정의 마음을 일반적인 상황에 따라 제시해야 한다. 구체적으로 말하자면, 세 가지 원인(tihetuka)을 가진 자들에게는 쉰네 가지만을 얻고, 두 가지 원인(dvihetuka)을 가진 자와 원인이 없는(ahetuka) 자들에게는 지혜와 결합된 과보의 마음과 본삼매의 속행을 제외한 마흔한 가지를 얻으며, 지옥 등의 악처에 있는 자들에게는 그중에서도 두 가지 원인의 과보의 마음을 제외한 서른일곱 가지 인식과정의 마음을 얻는다고 보아야 한다.

ปุคฺคลานํ วเสน จิตฺตปฺปวตฺติเภโท ปุคฺคลเภโท.

개인(puggalā)에 따른 마음의 일어남의 차이가 인(개인)의 분류(puggalabheda)이다.

ปุคฺคลเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인의 분류에 대한 설명이 끝났다.

ภูมิวิภาควณฺณนา

지위(bhūmi, 지계)의 분류에 대한 설명

๔๙. สพฺพานิปิ วีถิจิตฺตานิ อุปลพฺภนฺติ ฉนฺนํ ทฺวารานํ, สพฺเพสญฺจ ปุคฺคลานํ ตตฺถ สมฺภวโต. ยถารหนฺติ ตํตํภวานุรูปํ, ตํตํปุคฺคลานุรูปญฺจ.

49. 모든 인식과정의 마음은 여섯 문(dvāra)에서 얻어지며, 그곳에 존재하는 모든 사람에게 그들이 처한 각각의 존재(bhava)와 각각의 개인에 알맞게 일어난다.

๕๒. ตฺยาทินา [Pg.160] ฆานวิญฺญาณาทีนมฺปิ ปฏิกฺเขโป เหสฺสตีติ รูปาวจรภูมิยํ ปฏิฆชวนตทารมฺมณาเนว ปฏิกฺขิตฺตานิ. สพฺพตฺถาปีติ กามภเว, รูปภเว, อรูปภเว จ.

52. ‘등(ādinā)’이라는 말로 코의 알음알이(비식) 등도 배제될 것임을 나타내니, 색계(rūpāvacarabhūmi)에서는 반감(paṭigha)의 속행과 등록(tadārammaṇa)의 마음만이 배제된다. ‘모든 곳에서(sabbatthāpi)’라는 표현은 욕계, 색계, 무색계를 의미한다.

๕๔. กามภเว ยถารหํ วีถิมุตฺตวชฺชานิ อสีติ วีถิจิตฺตานิ, รูปภเว ปฏิฆทฺวยอฏฺฐตทารมฺมณฆานาทิวิญฺญาณฉกฺกวีถิมุตฺตกวเสน ปญฺจวีสติ วชฺเชตฺวา เสสานิ อาวชฺชนทฺวยนวอเหตุกวิปากเตปญฺญาสชวนวเสน จตุสฏฺฐิ, อรูเป ภเว เตวีสติกามาวจรวิปากปฐมมคฺคปญฺจทสรูปาวจรปฏิฆทฺวยอารุปฺปวิปากกิริยมโนธาตุหสนวเสน สตฺตจตฺตาลีส วชฺเชตฺวา เสสานิ ฉพฺพีสติ ปริตฺตชวนอฏฺฐอารุปฺปชวนสตฺตโลกุตฺตรชวนมโนทฺวาราวชฺชนวเสน ทฺเวจตฺตาลีส จิตฺตานิ ลพฺภเร อุปลพฺภนฺติ.

54. 욕계에서는 알맞은 대로 인식과정에서 벗어난 마음을 제외한 여든 가지 인식과정의 마음이 있고, 색계에서는 두 가지 반감의 마음, 여덟 가지 등록의 마음, 코 등의 알음알이 여섯 가지, 인식과정에서 벗어난 마음을 포함한 스물다섯 가지를 제외한 나머지, 즉 두 가지 전향의 마음과 아홉 가지 원인 없는 과보의 마음, 쉰세 가지 속행의 마음에 해당하는 예순네 가지가 있다. 무색계에서는 스물세 가지 욕계 과보의 마음, 첫 번째 도의 마음, 열다섯 가지 색계의 마음, 두 가지 반감의 마음, 무색계 과보의 마음, 작용의 마음, 의계(manodhātu), 미소 짓는 마음에 해당하는 마흔일곱 가지를 제외한 나머지, 즉 마흔두 가지 마음(작은 속행 8개, 무색계 속행 8개, 출세간 속행 7개, 의문전향 1개 등)이 얻어진다.

เกจิ ปน ‘‘รูปภเว อนิฏฺฐารมฺมณาภาวโต อิธาคตานํเยว พฺรหฺมานํ อกุสลวิปากสมฺภโวติ ตานิ ปริหาเปตฺวา ปญฺจปริตฺตวิปาเกหิ สทฺธึ รูปภเว สฏฺฐิเยว วีถิจิตฺตานี’’ติ วทนฺติ. อิธ ปน ตตฺถ ฐตฺวาปิ อิมํ โลกํ ปสฺสนฺตานํ อนิฏฺฐารมฺมณสฺส อสมฺภโว น สกฺกา วตฺตุนฺติ เตหิ สทฺธึเยว ตตฺถ จตุสฏฺฐิ วุตฺตานิ. เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ ธมฺมานุสารณิยํ ‘‘ยทา พฺรหฺมาโน กามาวจรํ อนิฏฺฐารมฺมณํ อาลมฺพนฺติ, ตทา ตํ สุคติยมฺปิ อกุสลวิปากจกฺขุโสตวิญฺญาณมโนธาตุสนฺตีรณานํ อุปฺปตฺติ สมฺภวตี’’ติ.

그러나 어떤 이들은 ‘색계에는 원치 않는 대상(aniṭṭhārammaṇa)이 없으므로, 그곳에 태어난 범천들에게는 불선의 과보가 생기지 않는다’고 하여, 그것들을 다섯 가지 감각의 과보의 마음과 함께 제외하고 색계에는 예순 가지 인식과정의 마음만이 있다고 말한다. 하지만 여기서는 그곳에 머물면서도 이 세상을 바라보는 이들에게 원치 않는 대상이 생기지 않는다고 말할 수 없으므로, 그것들을 포함하여 그곳에 예순네 가지가 있다고 설하였다. 이와 같이 하여 ‘담마누사라니(dhammānusāraṇī)’에서 말하기를, ‘범천들이 욕계의 원치 않는 대상을 인식할 때, 그때는 그 선처에서도 불선의 과보인 안식, 이식, 의계, 조사(santīraṇa)의 마음이 일어날 수 있다’고 하였다.

ภูมิวเสน วิภาโค ภูมิวิภาโค.

지위(bhūmi)에 따른 분류가 지위의 분류(bhūmivibhāga)이다.

ภูมิวิภาควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지위의 분류에 대한 설명이 끝났다.

๕๕. ยถาสมฺภวนฺติ ตํตํทฺวาเรสุ, ตํตํภเวสุ วา สมฺภวานุรูปโต. ยาวตายุกนฺติ ปฏิสนฺธิโต ปรํ ภวนิกนฺติวเสน ปวตฺตมโนทฺวาริกจิตฺตวีถิโต ปฏฺฐาย จุติจิตฺตาวสานํ[Pg.161], ตโต ปุพฺเพ ปวตฺตภวงฺคาวสานํ วา อพฺโพจฺฉินฺนา อสติ นิโรธสมาปตฺติยนฺติ อธิปฺปาโย.

55. ‘가능한 대로(yathāsambhavaṃ)’라는 말은 각각의 문에서 혹은 각각의 존재에서 일어나는 가능성에 따른다는 것이다. ‘수명이 다할 때까지(yāvatāyukaṃ)’라는 말은 재생연결 이후 존재에 대한 애착의 힘으로 일어나는 의문 인식과정의 마음부터 시작하여 죽음의 마음(cuticitta)으로 끝날 때까지, 혹은 그 이전에 일어나는 바왕가(bhavaṅga)가 끝날 때까지 멸진정(nirodhasamāpatti)이 없는 한 끊어짐 없이 일어남을 의미한다.

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

이상으로 아비담맛타 상가하의 주석인 아비담맛타 위바위니(Abhidhammatthavibhāvinī)에서

วีถิปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인식과정의 장(Vīthipariccheda)에 대한 설명이 끝났다.

๕. วีถิมุตฺตปริจฺเฉทวณฺณนา

5. 인식과정을 벗어난 마음의 장(Vīthimuttapariccheda)에 대한 설명

๑. เอตฺตาวตา วีถิสงฺคหํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วีถิมุตฺตสงฺคหํ ทสฺเสตุมารภนฺโต อาห ‘‘วีถิจิตฺตวเสเนว’’นฺตฺยาทิ. เอวํ ยถาวุตฺตนเยน วีถิจิตฺตวเสน ปวตฺติยํ ปฏิสนฺธิโต อปรภาเค จุติปริโยสานํ ปวตฺติสงฺคโห นาม สงฺคโห อุทีริโต, อิทานิ ตทนนฺตรํ สนฺธิยํ ปฏิสนฺธิกาเล, ตทาสนฺนตาย ตํคหเณเนว คหิตจุติกาเล จ ปวตฺติสงฺคโห วุจฺจตีติ โยชนา.

1. 이와 같이 인식과정의 요약을 보여준 뒤, 이제 인식과정을 벗어난 마음의 요약을 보여주기 시작하며 ‘인식과정의 마음에 따라서만(vīthicittavaseneva)’ 등을 말씀하셨다. 이처럼 앞에서 설한 방식에 따라, 인식과정의 마음의 측면에서 재생연결 이후 죽음에 이르기까지 일어나는 전개(pavatti)의 요약이 설명되었다. 이제 그음에 이어 재생연결의 순간인 상디(sandhi)와, 그와 가깝기 때문에 함께 취급되는 죽음의 순간에 일어나는 전개의 요약을 말하겠다는 의미로 연결된다.

ภูมิจตุกฺกวณฺณนา

네 가지 지위(bhūmi)에 대한 설명

๓. ปุญฺญสมฺมตา อยา เยภุยฺเยน อปคโตติ อปาโย, โสเยว ภูมิ ภวนฺติ เอตฺถ สตฺตาติ อปายภูมิ. อเนกวิธสมฺปตฺติอธิฏฺฐานตาย โสภนา คนฺตพฺพโต อุปปชฺชิตพฺพโต คตีติ สุคติ, กามตณฺหาสหจริตา สุคติ กามสุคติ, สาเยว ภูมีติ กามสุคติภูมิ. เอวํ เสเสสุปิ.

3. 복(puñña)이라 인정되는 선(aya)으로부터 대개 멀어져 있는 곳이 아파야(apāya, 악처)이며, 중생들이 그곳에 존재하므로 지위(bhūmi)라 하니 곧 악처의 지위(apāyabhūmi)이다. 여러 종류의 성취의 토대가 되므로 아름다운(sobhanā) 곳이며, 가야 할 곳, 태어나야 할 곳이므로 가티(gati, 운명)라 하니 곧 수가티(sugati, 선처)이다. 감각적 욕망에 대한 갈애와 함께하는 선처가 카마수가티(kāmasugati, 욕계선처)이며, 그것이 곧 지위이므로 욕계선처의 지위라 한다. 나머지도 이와 같다.

๔. อยโต สุขโต นิคฺคโตติ นิรโย. ติโร อญฺจิตาติ ติรจฺฉานา, เตสํ โยนิ ติรจฺฉานโยนิ. ยวนฺติ ตาย สตฺตา อมิสฺสิตาปิ สมานชาติตาย มิสฺสิตา วิย โหนฺตีติ โยนิ. สา ปน อตฺถโต ขนฺธานํ ปวตฺติวิเสโส. ปกฏฺเฐน สุขโต อิตา คตาติ เปตา, นิชฺฌามตณฺหิกาทิเภทานํ เปตานํ วิสโย เปตฺติวิสโย[Pg.162]. เอตฺถ ปน ติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยคฺคหเณน ขนฺธานํเยว คหณํ เตสํ ตาทิสสฺส ปริจฺฉินฺโนกาสสฺส อภาวโต. ยตฺถ วา เต อรญฺญปพฺพตปาทาทิเก นิพทฺธวาสํ วสนฺติ, ตาทิสสฺส ฐานสฺส วเสน โอกาโสปิ คเหตพฺโพ. น สุรนฺติ อิสฺสริยกีฬาทีหิ น ทิพฺพนฺตีติ อสุรา, เปตาสุรา. อิตเร ปน น สุรา สุรปฺปฏิปกฺขาติ อสุรา, อิธ จ เปตาสุรานเมว คหณํ อิตเรสํ ตาวตึเสสุ คหณสฺส อิจฺฉิตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ อาจริเยน –

4. 행복(aya)으로부터 나간(niggato) 곳이라 하여 니라야(niraya, 지옥)라 한다. 옆으로 가로질러(tiro) 다니는(añcitā) 것이 축생(tiracchānā)이며, 그들의 태생이 축생의 태생(tiracchānayoni)이다. 중생들이 비록 섞이지 않았더라도 같은 종류로서 섞인 것과 같이 되는 곳이라 하여 요니(yoni, 모태/태생)라 한다. 그것은 실재적으로는 오온(khandha)의 특별한 전개 양상이다. 행복으로부터 멀리 떨어진(pakaṭṭhena) 곳으로 간(itā) 자들이 페타(petā, 아귀)이며, 불타는 갈증을 가진 아귀(nijjhāmataṇhikā) 등의 부류가 머무는 영역이 아귀의 영역(pettivisayo)이다. 여기서 축생의 태생과 아귀의 영역을 취하는 것은 오온만을 취하는 것인데, 그들에게는 그와 같은 구획된 장소가 따로 없기 때문이다. 혹은 그들이 숲이나 산기슭 등에 머물러 사는 그러한 장소의 관점에서 공간(okāsa)으로서 취해질 수도 있다. 권능이나 유희 등으로 즐기지(na suranti) 않고 빛나지 않는다 하여 아수라(asurā)라 하니, 곧 아귀 아수라(petāsurā)이다. 다른 아수라들은 신(surā)이 아니거나 신의 적대자라는 의미에서의 아수라이지만, 여기서는 아귀 아수라만을 취하는데 다른 아수라들은 삼십삼천(tāvatiṃsa)에 포함되는 것으로 간주하기 때문이다. 아자리아(스승)께서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘ตาวตึเสสุ เทเวสุ, เวปจิตฺตาสุรา คตา’’ติ;

(นาม. ปริ. ๔๓๘);

“도리천의 신들에게 베파칫티 아수라들이 갔다.” (Nāma. pari. 438);

๕. สติสูรภาวพฺรหฺมจริยโยคฺยตาทิคุเณหิ อุกฺกฏฺฐมนตาย มโน อุสฺสนฺนํ เอเตสนฺติ มนุสฺสา. ตถา หิ ปรมสติเนปกฺกาทิปฺปตฺตา พุทฺธาทโยปิ มนุสฺสภูตาเยว. ชมฺพุทีปวาสิโน เจตฺถ นิปฺปริยายโต มนุสฺสา. เตหิ ปน สมานรูปาทิตาย สทฺธึ ปริตฺตทีปวาสีหิ อิตรมหาทีปวาสิโนปิ ‘‘มนุสฺสา’’ติ วุจฺจนฺติ. โลกิยา ปน ‘‘มนุโน อาทิขตฺติยสฺส อปจฺจํ ปุตฺตาติ มนุสฺสา’’ติ วทนฺติ. มนุสฺสานํ นิวาสภูตา ภูมิ อิธ มนุสฺสา. เอวํ เสเสสุปิ.

5. 마음챙김, 용맹함, 범행(brahmacariya)에 적합함 등의 덕목으로 인해 마음이 고양된(ussanna) 자들이라 하여 인간(manussā)이라 한다. 이처럼 지고의 마음챙김과 총명함 등에 도달한 부처님 등도 인간의 상태로 계신 분들이다. 여기에서 잠부디파(염부제)의 거주자들이 직접적인 의미에서의 인간이다. 그들과 형태 등이 비슷하기 때문에 작은 섬들의 거주자들과 다른 대륙의 거주자들도 ‘인간’이라 불린다. 세간 사람들은 ‘최초의 왕인 마누(Manu)의 후손이기에 인간(manussā)이다’라고 말한다. 인간들이 거주하는 땅도 여기서는 인간이라 하며, 나머지 경우도 이와 같다.

จตูสุ มหาราเชสุ ภตฺติ เอเตสํ, จตุนฺนํ วา มหาราชานํ นิวาสฏฺฐานภูเต จาตุมหาราเช ภวาติ จาตุมหาราชิกา. มาเฆน มาณเวน สทฺธึ เตตฺตึส สหปุญฺญการิโน เอตฺถ นิพฺพตฺตาติ ตํสหจริตฏฺฐานํ เตตฺตึสํ, ตเทว ตาวตึสํ, ตํนิวาโส เอเตสนฺติ ตาวตึสาติ วทนฺติ. ยสฺมา ปน ‘‘สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ สหสฺสํ ตาวตึสาน’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๘๑) วจนโต เสสจกฺกวาเฬสุปิ ฉกามาวจรเทวโลกา อตฺถิ, ตสฺมา นามมตฺตเมว เอตํ ตสฺส เทวโลกสฺสาติ คเหตพฺพํ. ทุกฺขโต ยาตา อปยาตาติ [Pg.163] ยามา. อตฺตโน สิริสมฺปตฺติยา ตุสํ ปีตึ อิตา คตาติ ตุสิตา. นิมฺมาเน รติ เอเตสนฺติ นิมฺมานรติโน. ปรนิมฺมิเตสุ โภเคสุ อตฺตโน วสํ วตฺเตนฺตีติ ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน.

네 명의 사천왕에 대한 헌신이 있거나, 네 명의 사천왕의 거처인 사왕천에서 태어났기에 사왕천(cātumahārājikā)이라 한다. 마가(Māgha) 청년과 함께 서른세 명의 공덕을 지은 자들이 이곳에 태어났으므로, 그들이 함께 행동한 장소라 하여 삼십삼(tettiṃsa)이라 하고, 그것이 곧 도리(tāvatiṃsa)이며, 그곳이 그들의 거처이기에 도리천(tāvatiṃsā)이라 한다고들 말한다. 그런데 ‘천 명의 사왕천 신들, 천 명의 도리천 신들’(증지부 3.81)이라는 말씀에 따라 다른 세계들(cakkavāḷa)에도 육욕천이 존재하므로, 이것은 그 천상의 이름일 뿐이라고 이해해야 한다. 고통에서 벗어났기에 야마(yāmā)라 한다. 자신의 영화로운 성취로 인해 기쁨(tusa)에 도달했기에 도솔(tusitā)이라 한다. 스스로 창조한 것에 즐거움이 있기에 화락(nimmānaratino)이라 한다. 다른 이들이 창조한 향락 대상에 대해 자신의 지배력을 행사하기에 타화자재(paranimmitavasavattino)라 한다.

๗. มหาพฺรหฺมานํ ปริจาริกตฺตา เตสํ ปริสติ ภวาติ พฺรหฺมปาริสชฺชา. เตสํ ปุโรหิตฏฺฐาเน ฐิตตฺตา พฺรหฺมปุโรหิตา. เตหิ เตหิ ฌานาทีหิ คุณวิเสเสหิ พฺรูหิตา ปริวุทฺธาติ พฺรหฺมาโน, วณฺณวนฺตตาย เจว ทีฆายุกตาทีหิ จ พฺรหฺมปาริสชฺชาทีหิ มหนฺตา พฺรหฺมาโนติ มหาพฺรหฺมาโน. ตโยเปเต ปณีตรตนปภาวภาสิตสมานตลวาสิโน.

7. 대범천의 시종들이기에 그 회중에 있다 하여 범중천(brahmapārisajjā)이라 한다. 그들의 고문(purohita)의 지위에 머물기에 범보천(brahmapurohitā)이라 한다. 각각의 선정 등의 덕목의 차이로 인해 증장되고 번성하였기에 범천(brahmāno)이라 하며, 용모가 뛰어나고 수명이 긴 점 등으로 인해 범중천 등보다 위대하기에 대범천(mahābrahmāno)이라 한다. 이들 셋은 수승한 보석의 광채로 빛나는 동일한 지표면에 거주한다.

๘. อุปริเมหิ ปริตฺตา อาภา เอเตสนฺติ ปริตฺตาภา. อปฺปมาณา อาภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณาภา. วลาหกโต วิชฺชุ วิย อิโต จิโต จ อาภา สรติ นิสฺสรติ เอเตสํ สปฺปีติกชฺฌานนิพฺพตฺตกฺขนฺธสนฺตานตฺตาติ อาภสฺสรา. ทณฺฑทีปิกาย วา อจฺจิ วิย เอเตสํ สรีรโต อาภา ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนฺตี วิย สรติ นิสฺสรตีติ อาภสฺสรา. ยถาวุตฺตาย วา ปภาย อาภาสนสีลาติ อาภสฺสรา. เอเตปิ ตโย ปณีตรตนปภาวภาสิเตกตลวาสิโน.

8. 위의 천상들보다 광채가 적기에 소광천(parittābhā)이라 한다. 광채가 무량하기에 무량광천(appamāṇābhā)이라 한다. 구름에서 번개가 치듯, 희열이 함께하는 선정에서 생겨난 오온의 상속으로 인해 광채가 여기저기로 퍼져 나가기에 광음천(ābhassarā)이라 한다. 또는 횃불의 불꽃처럼 그들의 몸에서 광채가 끊어졌다 이어졌다 하며 떨어지는 듯이 퍼져 나가기에 광음천이라 한다. 혹은 앞서 말한 광채로 빛나는 성질이 있기에 광음천이라 한다. 이들 셋도 수승한 보석의 광채로 빛나는 동일한 지표면에 거주한다.

๙. สุภาติ เอกคฺฆนา อจลา สรีราภา วุจฺจติ, สา อุปริพฺรหฺเมหิ ปริตฺตา เอเตสนฺติ ปริตฺตสุภา. อปฺปมาณา สุภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณสุภา. ปภาสมุทยสงฺขาเตหิ สุเภหิ กิณฺณา อากิณฺณาติ สุภกิณฺหา. ‘‘สุภากิณฺณา’’ติ จ วตฺตพฺเพ อา-สทฺทสฺส รสฺสตฺตํ, อนฺติมณ-การสฺส จ ห-การํ กตฺวา ‘‘สุภกิณฺหา’’ติ วุตฺตํ. เอเตปิ ปณีตรตนปภาวภาสิเตกตลวาสิโน.

9. 아름다움(subhā)이란 한 덩어리로 굳어지고 움직임이 없는 몸의 광채를 말하는데, 그것이 위의 범천들보다 적기에 소정천(parittasubhā)이라 한다. 아름다움이 무량하기에 무량정천(appamāṇasubhā)이라 한다. 광채의 일어남이라고 하는 아름다움으로 가득 차(ākiṇṇā) 있기에 변정천(subhakiṇhā)이라 한다. ‘Subhākiṇṇā’라고 해야 할 것을 아(ā)를 짧게 하고 마지막 나(ṇa)를 하(ha)로 바꾸어 ‘subhakiṇhā’라고 하였다. 이들도 수승한 보석의 광채로 빛나는 동일한 지표면에 거주한다.

๑๐. ฌานปฺปภาวนิพฺพตฺตํ [Pg.164] วิปุลํ ผลเมเตสนฺติ เวหปฺผลา. สญฺญาวิราคภาวนานิพฺพตฺตรูปสนฺตติมตฺตตฺตา นตฺถิ สญฺญา, ตํมุเขน วุตฺตาวเสสา อรูปกฺขนฺธา จ เอเตสนฺติ อสญฺญา. เตเยว สตฺตาติ อสญฺญสตฺตา. เอเตปิ ปณีตรตนปภาวภาสิเตกตลวาสิโน. สุทฺธานํ อนาคามิอรหนฺตานเมว อาวาสาติ สุทฺธาวาสา. อนุนยปฏิฆาภาวโต วา สุทฺโธ อาวาโส เอเตสนฺติ สุทฺธาวาสา, เตสํ นิวาสภูมิปิ สุทฺธาวาสา.

10. 선정의 광채로 인해 생겨난 광대한 과보가 있기에 광과천(vehapphalā)이라 한다. 인식(saññā)에 대한 탐욕을 빛바래게 하는 수행으로 생겨난 물질의 상속만이 있을 뿐 인식이 없으며, 그것을 필두로 하여 언급된 나머지 무색계 오온도 없기에 무상(asaññā)이라 한다. 그들이 바로 중생들이므로 무상유정천(asaññasattā)이라 한다. 이들도 수승한 보석의 광채로 빛나는 동일한 지표면에 거주한다. 청정한 이들인 아나함과 아라한들만의 거처이기에 정거천(suddhāvāsā)이라 한다. 혹은 애착과 분노가 없기에 청정한 거처라 하여 정거천이라 하며, 그들의 거주지도 정거천이다.

๑๑. อิเมสุ ปน ปฐมตลวาสิโน อปฺปเกน กาเลน อตฺตโน ฐานํ น วิชหนฺตีติ อวิหา. ทุติยตลวาสิโน น เกนจิ ตปฺปนฺตีติ อตปฺปา. ตติยตลวาสิโน ปรมสุนฺทรรูปตฺตา สุเขน ทิสฺสนฺตีติ สุทสฺสา. จตุตฺถตลวาสิโน สุปริสุทฺธทสฺสนตฺตา สุเขน ปสฺสนฺตีติ สุทสฺสิโน. ปญฺจมตลวาสิโน ปน อุกฺกฏฺฐสมฺปตฺติกตฺตา นตฺถิ เอเตสํ กนิฏฺฐภาโวติ อกนิฏฺฐา.

11. 이들 중에서 첫 번째 층의 거주자들은 짧은 시간 안에 자신의 처소를 떠나지 않기에 무번천(avihā)이라 한다. 두 번째 층의 거주자들은 누구에게도 고통받지 않기에 무열천(atappā)이라 한다. 세 번째 층의 거주자들은 지극히 아름다운 형색 때문에 기쁘게 보이므로 선현천(sudassā)이라 한다. 네 번째 층의 거주자들은 매우 청정한 견해로 인해 기쁘게 보기에 선견천(sudassino)이라 한다. 다섯 번째 층의 거주자들은 수승한 성취를 갖추었기에 그들에게는 더 낮은 상태(kaniṭṭha)가 없으므로 색구경천(akaniṭṭhā)이라 한다.

๑๒. อากาสานญฺจายตเน ปวตฺตา ปฐมารุปฺปวิปากภูตจตุกฺขนฺธา เอว, เตหิ ปริจฺฉินฺนโอกาโส วา อากาสานญฺจายตนภูมิ. เอวํ เสเสสุปิ.

12. 공무변처에는 첫 번째 무색계의 과보가 된 네 가지 온(khandha)만이 작용하며, 그것들로 한정된 공간이 공무변처지(ākāsānañcāyatanabhūmi)이다. 나머지 경우도 이와 같다.

๑๓. ปุถุชฺชนา, โสตาปนฺนา จ สกทาคามิโน จาปิ ปุคฺคลา สุทฺธาวาเสสุ สพฺพถา น ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปุถุชฺชนาทีนญฺจ ปฏิกฺเขเปน อนาคามิอรหนฺตานเมว ตตฺถ ลาโภ วุตฺโต โหติ.

13. 범부와 예류자, 그리고 일래자라는 보특가라(puggalā)들은 정거천에서 결코 발견되지 않는다는 의미이다. 범부 등을 배제함으로써 오직 아나함과 아라한들만이 그곳을 얻는다는 점이 언급된 것이다.

๑๔. เสสฏฺฐาเนสูติ สุทฺธาวาสอปายอสญฺญิวชฺชิเตสุ เสสฏฺฐาเนสุ อริยา, อนริยาปิ จ ลพฺภนฺติ.

14. 나머지 장소들에서는, 즉 정거천과 악처와 무상유정을 제외한 나머지 장소들에서는 성자들도 발견되고 비성자(범부)들도 발견된다.

ภูมิจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지(地, bhūmi)의 네 가지 묶음에 대한 설명이 끝났다.

ปฏิสนฺธิจตุกฺกวณฺณนา

재생연결(paṭisandhi)의 네 가지 묶음에 대한 설명

๑๖. โอกฺกนฺติกฺขเณติ [Pg.165] ปฏิสนฺธิกฺขเณ.

16. 강림하는 순간(okkantikkhaṇe)이란 재생연결의 순간을 말한다.

๑๗. ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ. กิญฺจาปิ ชาติกฺขเณ อณฺฑชชลาพุชา สพฺเพปิ อจกฺขุกาว. ตถาปิ จกฺขาทิอุปฺปชฺชนารหกาเลปิ จกฺขุปฺปตฺติวิพนฺธกกมฺมปฺปฏิพาหิตสามตฺถิเยน ทินฺนปฏิสนฺธินา, อิตเรนปิ วา กมฺเมน อนุปฺปาเทตพฺพจกฺขุโก สตฺโต ชจฺจนฺโธ นาม. อปเร ปน ‘‘ชจฺจนฺโธติ ปสูติยํเยว อนฺโธ, มาตุกุจฺฉิยํ อนฺโธ หุตฺวา นิกฺขนฺโตติ อตฺโถ, เตน ทุเหตุกติเหตุกานํ มาตุกุจฺฉิยํ จกฺขุสฺส อวิปชฺชนํ สิทฺธ’’นฺติ วทนฺติ. ชจฺจนฺธาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิคฺคหเณน ชจฺจพธิรชจฺจมูคชจฺจชฬชจฺจุมฺมตฺตกปณฺฑกอุภโตพฺยญฺชนกนปุํสกมมฺมาทีนํ สงฺคโห. อปเร ปน ‘‘เอกจฺเจ อเหตุกปฏิสนฺธิกา อวิกลินฺทฺริยา หุตฺวา โถกํ วิจารณปกติกา โหนฺติ, ตาทิสานมฺปิ อาทิสทฺเทน สงฺคโห’’ติ วทนฺติ. ภุมฺมเทเว สิตา นิสฺสิตา ตคฺคติกตฺตาติ ภุมฺมสฺสิตา. สุขสมุสฺสยโต วินิปาตาติ วินิปาติกา.

17. 태어날 때부터 눈먼 자가 선천적 맹인(jaccandho)이다. 비록 태어나는 순간에는 난생이나 태생 모두 눈이 없지만, 안근 등이 생겨나야 할 시기에도 안근의 발생을 방해하는 업에 의해 저지된 능력으로 재생연결을 받았거나, 혹은 다른 업에 의해 안근을 생기게 할 수 없는 중생을 선천적 맹인이라 한다. 다른 이들은 ‘선천적 맹인이란 태어날 때 이미 눈먼 자이며, 모태에서 눈먼 채로 나온다는 뜻이다. 이를 통해 이인(二因)이나 삼인(三인)의 유정이 모태에서 안근이 소실되지 않음이 입증된다’라고 말한다. ‘선천적 맹인 등’이라는 표현에서 ‘등’이라는 말은 선천적 귀머거리, 선천적 벙어리, 선천적 천치, 선천적 광인, 내시, 양성구유자, 성불능자, 말더듬이 등을 포함한다. 또 다른 이들은 ‘어떤 원인 없는 재생연결자(ahetukapaṭisandhika)들은 감관이 온전하면서도 약간은 분별력이 있는 본성을 지니는데, 그러한 자들도 ‘등’이라는 말에 포함된다’라고 말한다. 지거천(bhummadéva)에 의지하고(sitā) 그들과 같은 부류이기에 지거천 의지자(bhummassitā)라 한다. 행복한 상태(samussaya)에서 타락했기에 타락한 존재(vinipātikā)라 한다.

๑๘. สพฺพตฺถาปิ กามสุคติยนฺติ เทวมนุสฺสวเสน สตฺตวิธายปิ กามสุคติยํ.

18. 모든 경우에 ‘욕계의 선처(kāmasugati)’란 신과 인간의 구분에 따른 일곱 가지 욕계 선처를 말한다.

๒๑. เตสูติ ยถาวุตฺตปฏิสนฺธิยุตฺเตสุ ปุคฺคเลสุ, อปายาทีสุ วา. อายุปฺปมาณคณนาย นิยโม นตฺถิ เกสญฺจิ จิรายุกตฺตา, เกสญฺจิ จิรตรายุกตฺตา จ. ตถาจาหุ –

21. 이들 중에서, 즉 앞서 언급한 재생연결을 갖춘 보특가라들이나 악처 등의 경우에, 수명의 수치에 대한 정해진 법칙은 없다. 어떤 이들은 오래 살고, 어떤 이들은 더 오래 살기 때문이다. 그리하여 다음과 같이 설해졌다.

‘‘อาปายิกมนุสฺสายุ-ปริจฺเฉโท น วิชฺชติ;

ตถา หิ กาโล มนฺธาตา,ยกฺขา เกจิ จิรายุโน’’ติ. –

“악처에 태어난 중생들과 인간의 수명에는 정해진 한계가 없다. 만다타 왕의 시대와 같이 [인간의 수명이 매우 길 때도 있고], 어떤 야차들은 장수하기 때문이다.”

อปาเยสุ [Pg.166] หิ กมฺมเมว ปมาณํ, ตตฺถ นิพฺพตฺตานํ ยาว กมฺมํ นขียติ. ตาว จวนาภาวโต, ตถา ภุมฺมเทวานํ. เตสุปิ หิ นิพฺพตฺตา เกจิ สตฺตาหาทิกาลํ ติฏฺฐนฺติ, เกจิ กปฺปมตฺตมฺปิ, ตถา มนุสฺสานมฺปิ กทาจิ เตสมฺปิ อสงฺขฺเยยฺยายุกตฺตา กทาจิ ทสวสฺสายุกตฺตา. ‘‘โย จิรํ ชีวติ, โส วสฺสสตํ ชีวติ, อปฺปํ วา ภิยฺโย (ที. นิ. ๒.๗; สํ. นิ. ๑.๑๔๕; อ. นิ. ๗.๗๔), ทุติยํ วสฺสสตํ น ปาปุณาตี’’ติ อิทํ ปน อชฺชตนกาลิเก สนฺธาย วุตฺตํ.

악처에서는 업(kamma)만이 그 기준이 되니, 그곳에 태어난 자들은 업이 다할 때까지 죽지 않기 때문이며, 지거천(地居天)들도 이와 같다. 그들 중에서도 어떤 중생들은 7일 정도 머물고, 어떤 중생들은 1겁 동안 머물기도 한다. 인간의 경우도 이와 같아서, 때로는 그들의 수명이 아승기(asaṅkhyeyya)이기도 하고 때로는 10세이기도 하다. ‘오래 사는 자는 100년을 살거나 그보다 조금 더 산다. 두 번째 100년에는 이르지 못한다’는 말씀은 오늘날의 시대를 염두에 두고 하신 것이다.

๒๒. ทิพฺพานิ ปญฺจวสฺสสตานีติ มนุสฺสานํ ปญฺญาส วสฺสานิ เอกทินํ, ตทนุรูปโต มาสสํวจฺฉเร ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทิพฺพปฺปมาณานิ ปญฺจวสฺสสตานิ อายุปฺปมาณํ โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

22. ‘천상의 500년’이란 인간의 50년이 [천상의] 하루이며, 그에 따라 달과 년을 계산하여 천상의 수치로 500년이 수명의 한계가 된다는 의미이다. 이에 대해 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ยานิ ปญฺญาส วสฺสานิ, มนุสฺสานํ ทิโน ตหึ;

ตึสรตฺติทิโว มาโส, มาสา ทฺวาทส สํวจฺฉรํ;

เตน สํวจฺฉเรนายุ, ทิพฺพํ ปญฺจสตํ มต’’นฺติ.

“인간의 50년이 그곳의 하루이며, 30일 밤낮이 한 달이고 12달이 일 년이다. 그 일 년을 기준으로 계산된 천상의 500세가 [사왕천의] 수명으로 알려져 있다.”

มนุสฺสคณนายาติ มนุสฺสานํ สํวจฺฉรคณนาย. ตโต จตุคฺคุณนฺติ จาตุมหาราชิกานํ ปญฺญาสมานุสฺสกวสฺสปริมิตํ ทิวสํ, ทิพฺพานิ จ ปญฺจวสฺสสตานิ ทิคุณํ กตฺวา ทิพฺพวสฺสสหสฺสานิ ตาวตึสานํ สมฺภวตีติ เอวํ ทิวสสํวจฺฉรทิคุณวเสน จตุคฺคุณํ, ตํ ปน ทิพฺพคณนาย วสฺสสหสฺสํ, มนุสฺสคณนาย สฏฺฐิวสฺสสตสหสฺสาธิกติโกฏิปฺปมาณํ โหติ. ตโต จตุคฺคุณํ ยามานนฺติ ตาวตึสานมายุปฺปมาณโต วุตฺตนเยน จตุคฺคุณํ, ทิพฺพคณนาย ทฺวิสหสฺสํ, มนุสฺสคณนาย จตฺตาลีสวสฺสสตสหสฺสาธิกา จุทฺทส วสฺสโกฏิโย โหนฺติ. ตโต จตุคฺคุณํ ตุสิตานนฺติ ทิพฺพานิ จตฺตาริ วสฺสสหสฺสานิ, มนุสฺสคณนาย สฏฺฐิวสฺสสตสหสฺสาธิกา สตฺตปญฺญาส [Pg.167] วสฺสโกฏิโย. ตโต จตุคฺคุณํ นิมฺมานรตีนนฺติ ทิพฺพานิ อฏฺฐวสฺสสหสฺสานิ, มนุสฺสคณนาย ทฺเว วสฺสโกฏิสตานิ จตฺตาลีสวสฺสสตสหสฺสาธิกา ตึส วสฺสโกฏิโย จ. ตโต จตุคฺคุณํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนนฺติ ทิพฺพานิ โสฬส วสฺสสหสฺสานิ.

‘인간의 계산법으로’란 인간의 년수 계산법을 말한다. ‘그로부터 4배’라는 것은 사왕천의 하루인 인간의 50년을 기준으로 천상의 500년을 2배로 하여 천상의 1,000년이 삼십삼천(타와팅사)의 수명이 된다는 것이니, 이와 같이 하루와 년수의 2배 관계에 의해 [전체 수명은] 4배가 된다. 그것은 천상의 계산으로는 1,000년이지만, 인간의 계산으로는 3,600만 년(3,600만 = 3코티 600만)이 된다. ‘그로부터 4배가 야마천의 수명’이란 삼십삼천의 수명으로부터 언급된 방식에 따라 4배가 되어, 천상의 계산으로는 2,000년이고 인간의 계산으로는 1억 4,400만 년(14코티 400만)이다. ‘그로부터 4배가 도솔천(투시타)의 수명’이란 천상의 4,000년이며 인간의 계산으로는 5억 7,600만 년(57코티 600만)이다. ‘그로부터 4배가 화락천(님마나라티)의 수명’이란 천상의 8,000년이며 인간의 계산으로는 23억 400만 년(230코티 400만)이다. ‘그로부터 4배가 타화자재천(파라님미타와사왓티)의 수명’이란 천상의 16,000년이다.

๒๓. มนุสฺสคณนํ ปน สยเมว ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นวสตญฺจา’’ตฺยาทิ. วสฺสานํ สมฺพนฺธิ นวสตํ เอกวีส โกฏิโย, ตถา สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานิ วสวตฺตีสุ อายุปฺปมาณนฺติ สมฺพนฺโธ.

23. 인간의 계산법을 직접 보이시며 ‘921[코티]...’ 등으로 말씀하셨다. 921코티와 600만 년이 타화자재천(와사왓티)의 수명이라는 의미이다.

๒๕. ทุติยชฺฌานภูมิยนฺติ จตุกฺกนยวเสน วุตฺตํ. ตโต ปรํ ปวตฺติยํ, จวนกาเล จ ตถารูปเมว ภวงฺคจุติวเสน ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌตีติ โยชนา.

25. ‘제2선정지에서’라는 말은 4분법(catukkanaya)에 따라 설해진 것이다. 그 이후의 과정(pavatti)과 죽을 때에도 그와 같은 형태의 바왕가와 죽음의 마음(cuti)으로 일어나 소멸한다는 의미이다.

๒๙. เตสูติ ตาหิ คหิตปฏิสนฺธิเกสุ พฺรหฺเมสุ. กปฺปสฺสาติ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปสฺส. น หิ พฺรหฺมปาริสชฺชาทีนํ ติณฺณํ มหากปฺปวเสน อายุปริจฺเฉโท สมฺภวติ เอกกปฺเปปิ เตสํ อวินาสาภาเวน ปริปุณฺณกปฺเป อสมฺภวโต. ตถา เหส (วิสุทฺธิ. ๒.๔๐๙) โลโก สตฺตวาเรสุ อคฺคินา วินสฺสติ, อฏฺฐเม วาเร อุทเกน, ปุน สตฺตวาเรสุ อคฺคินา, อฏฺฐเม วาเร อุทเกนาติ เอวํ อฏฺฐสุ อฏฺฐเกสุ ปริปุณฺเณสุ ปจฺฉิเม วาเร วาเตน วินสฺสติ. ตตฺถ ปฐมชฺฌานตลํ อุปาทาย อคฺคินา, ทุติยตติยชฺฌานตลํ อุปาทาย อุทเกน, จตุตฺถชฺฌานตลํ อุปาทาย วาเตน วินสฺสติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

29. ‘그들 중에서’란 그러한 재생연결을 얻은 범천들 중에서이다. ‘겁의’란 아승기겁(asaṅkhyeyyakappa)에 의한 것이다. 범중천 등 세 곳의 범천들에게는 대겁(mahākappa)에 의한 수명의 한계가 있을 수 없으니, 1대겁 동안에도 그들이 멸하지 않는 일이 없으므로 온전한 대겁 동안 머무는 것이 불가능하기 때문이다. 사실 이 세상은 일곱 번 불에 의해 멸하고, 여덟 번째에는 물에 의해 멸하며, 다시 일곱 번 불에 의해 멸하고 여덟 번째 물에 의해 멸한다. 이와 같이 여덟 번의 8주기(64회)가 차면 마지막에는 바람에 의해 멸한다. 거기서 제1선정 지면까지는 불에 의해, 제2선정과 제3선정 지면까지는 물에 의해, 제4선정 지면까지는 바람에 의해 멸한다. 이에 대해 다음과 같이 설해졌다.

‘‘สตฺต สตฺตคฺคินา วารา, อฏฺฐเม อฏฺฐเม ทกา;

จตุสฏฺฐิ ยทา ปุณฺณา, เอโก วายุวโร สิยา.

“일곱 번씩 일곱 번은 불에 의한 차례이고, 매 여덟 번째는 물에 의한 것이다. 64회가 다 찼을 때, 한 번의 바람의 차례가 온다.”

‘‘อคฺคินาภสฺสรา [Pg.168] เหฏฺฐา, อาเปน สุภกิณฺหโต;

เวหปฺผลโต วาเตน, เอวํ โลโก วินสฺสตี’’ติ. –

“불에 의해서는 광음천(아밧사라) 아래가, 물에 의해서는 변정천(수바낀하) 아래가, 바람에 의해서는 광과천(웨합팔라)으로부터 [아래가] 멸하니, 이와 같이 세상은 파멸한다.”

ตสฺมา ติณฺณมฺปิ ปฐมชฺฌานตลานํ เอกกปฺเปปิ อวินาสาภาวโต สกลกปฺเป เตสํ สมฺภโว นตฺถีติ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปวเสน เตสํ อายุปริจฺเฉโท ทฏฺฐพฺโพ. ทุติยชฺฌานาทิตลโต ปฏฺฐาย ปน ปริปุณฺณสฺส มหากปฺปสฺส วเสน, น อสงฺขฺเยยฺยกปฺปวเสน. อสงฺขฺเยยฺยกปฺโปติ จ โยชนายามวิตฺถารโต เสตสาสปราสิโต วสฺสสตวสฺสสตจฺจเยน เอเกกพีชสฺส หรเณน สาสปราสิโน ปริกฺขเยปิ อกฺขยสภาวสฺส มหากปฺปสฺส จตุตฺถภาโค. โส ปน สตฺถโรคทุพฺภิกฺขานํ อญฺญตรสํวฏฺเฏน พหูสุ วินาสมุปคเตสุ อวสิฏฺฐสตฺตสนฺตานปฺปวตฺตกุสลกมฺมานุภาเวน ทสวสฺสโต ปฏฺฐาย อนุกฺกเมน อสงฺขฺเยยฺยายุกปฺปมาเณสุ สตฺเตสุ ปุน อสทฺธมฺมสมาทานวเสน กเมน ปริหายิตฺวา ทสวสฺสายุเกสุ ชาเตสุ โรคาทีนํ อญฺญตรสํวฏฺเฏน สตฺตานํ วินาสปฺปตฺติยาว ‘‘อยเมโก อนฺตรกปฺโป’’ติ เอวํ ปริจฺฉินฺนสฺส อนฺตรกปฺปสฺส วเสน จตุสฏฺฐิอนฺตรกปฺปปฺปมาโณ โหติ, ‘‘วีสติอนฺตรกปฺปปฺปมาโณ’’ติ จ วทนฺติ.

그러므로 세 곳의 제1선정 지면은 1대겁 동안에도 멸하지 않음이 없으므로, 그들에게 온전한 1대겁의 수명은 존재하지 않는다. 따라서 아승기겁을 기준으로 그들의 수명 한계를 보아야 한다. 그러나 제2선정지 이상부터는 온전한 대겁을 기준으로 하며, 아승기겁을 기준으로 하지 않는다. 여기서 아승기겁이란, 가로와 세로의 너비가 1유순인 성에 가득 찬 겨자씨를 100년마다 하나씩 꺼내어 그 겨자씨가 다 없어져도 다하지 않는 성질을 가진 대겁의 4분의 1이다. 그것은 무기, 질병, 기근 중 어느 하나의 겁(saṃvaṭṭa)에 의해 많은 중생이 멸망했을 때, 남은 중생들의 상속에서 일어나는 유익한 업의 위력으로 수명이 10세부터 점차 늘어나 아승기수(무량수)의 수명에 이르고, 다시 사법(asaddhamma)을 받아들임으로써 점차 줄어들어 10세의 수명에 이르게 되어 질병 등으로 중생들이 멸망에 이르는 때까지를 ‘하나의 중간겁(antarakappa)’이라 하며, 이렇게 정의된 중간겁을 기준으로 64 중간겁의 양이 된다. 어떤 이들은 ‘20 중간겁의 양’이라고도 말한다.

๔๕. อากาสานญฺจายตนํ อุปคจฺฉนฺตีติ อากาสานญฺจายตนูปคา.

45. 공무변처에 도달하기 때문에 공무변처천(ākāsānañcāyatanūpagā)이라 한다.

๔๙. เอกเมวาติ ภูมิโต, ชาติโต, สมฺปยุตฺตธมฺมโต, สงฺขารโต จ สมานเมว. เอกชาติยนฺติ เอกสฺมึ ภเว.

49. ‘하나’라는 것은 장소(bhūmi), 태생(jāti), 상응하는 법(sampayuttadhamma), 그리고 형성(saṅkhāra)에서 동일하다는 것이다. ‘한 생(ekajātiya)에서’란 한 존재 상태를 말한다.

ปฏิสนฺธิจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

재생연결의 4가지(Paṭisandhicatukka)에 대한 해설이 끝났다.

กมฺมจตุกฺกวณฺณนา

업의 4가지(Kammacatukka)에 대한 해설

๕๐. อิทานิ [Pg.169] กมฺมจตุกฺกํ จตูหากาเรหิ ทสฺเสตุํ ‘‘ชนก’’นฺตฺยาทิ อารทฺธํ, ชนยตีติ ชนกํ. อุปตฺถมฺเภตีติ อุปตฺถมฺภกํ. อุปคนฺตฺวา ปีเฬตีติ อุปปีฬกํ. อุปคนฺตฺวา ฆาเตตีติ อุปฆาตกํ.

50. 이제 업의 4가지를 네 가지 양상으로 보이기 위해 ‘생산업(janaka)’ 등을 시작하였다. [과보를] 낳는다고 하여 생산업이다. 후원한다고 하여 후원업(upatthambhaka)이다. 다가가서 억누른다고 하여 저지업(upapīḷaka)이다. 다가가서 파괴한다고 하여 파괴업(upaghātaka)이다.

ตตฺถ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ วิปากกฏตฺตารูปานํ นิพฺพตฺตกา กุสลากุสลเจตนา ชนกํ นาม. สยํ วิปากํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตมฺปิ กมฺมนฺตรสฺส จิรตรวิปากนิพฺพตฺตเน ปจฺจยภูตํ, วิปากสฺเสว วา สุขทุกฺขภูตสฺส วิจฺเฉทปจฺจยานุปฺปตฺติยา, อุปพฺรูหนปจฺจยุปฺปตฺติยา จ ชนกสามตฺถิยานุรูปํ จิรตรปฺปวตฺติปจฺจยภูตํ กุสลากุสลกมฺมํ อุปตฺถมฺภกํ นาม. กมฺมนฺตรชนิตวิปากสฺส พฺยาธิธาตุสมตาทินิมิตฺตวิพาธเนน จิรตรปฺปวตฺติวินิพนฺธกํ ยํ กิญฺจิ กมฺมํ อุปปีฬกํ นาม. ทุพฺพลสฺส ปน กมฺมสฺส ชนกสามตฺถิยํ อุปหจฺจ วิจฺเฉทกปจฺจยุปฺปาทเนน ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา สยํ วิปากนิพฺพตฺตกกมฺมํ อุปฆาตกํ นาม.

거기서 재생연결과 전개되는 과정 중에 과보와 업에서 생긴 물질들을 생성하는 유익하거나 해로운 의도를 생산하는 업(janaka)이라 한다. 스스로는 과보를 산출할 수 없더라도 다른 업이 더 오래 과보를 산출하는 데 조건이 되거나, 혹은 행복이나 고통의 형태인 과보가 끊이지 않고 계속되도록 조건을 제공하고 북돋움으로써, 생산하는 업의 역량에 따라 더 오래 지속되는 조건이 되는 유익하거나 해로운 업을 지원하는 업(upatthambhaka)이라 한다. 다른 업에 의해 생성된 과보를 질병이나 신체 요소의 불균형 등을 원인으로 방해하여 더 오래 지속되는 것을 저지하는 어떤 업이든 방해하는 업(upapīḷaka)이라 한다. 반면에 약한 업의 생산 능력을 해치고 끊어버리는 조건을 만듦으로써 그 업의 과보를 저지하고 스스로 과보를 산출하는 업을 파괴하는 업(upaghātaka)이라 한다.

ชนโกปฆาตกานญฺหิ อยํ วิเสโส – ชนกํ กมฺมนฺตรสฺส วิปากํ อนุปจฺฉินฺทิตฺวาว วิปากํ ชเนติ, อุปฆาตกํ อุปจฺเฉทนปุพฺพกนฺติ อิทํ ตาว อฏฺฐกถาสุ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๘๗; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๓๔) สนฺนิฏฺฐานํ. อปเร ปน อาจริยา ‘‘อุปปีฬกกมฺมํ พหฺวาพาธตาทิปจฺจโยปสํหาเรน กมฺมนฺตรสฺส วิปากํ อนฺตรนฺตรา วิพาธติ. อุปฆาตกํ ปน ตํ สพฺพโส อุปจฺฉินฺทิตฺวา อญฺญสฺส โอกาสํ เทติ, น ปน สยํ วิปากนิพฺพตฺตกํ. เอวญฺหิ ชนกโต อิมสฺส วิเสโส สุปากโฏ’’ติ วทนฺติ. กิจฺจวเสนาติ ชนนอุปตฺถมฺภนอุปปีฬนอุปจฺเฉทนกิจฺจวเสน.

생산하는 업과 파괴하는 업의 차이점은 다음과 같다. 생산하는 업은 다른 업의 과보를 끊지 않고 과보를 생성하지만, 파괴하는 업은 (다른 업의 과보를) 끊은 뒤에 (생성한다). 이것이 우선 주석서들(Visuddhimagga 2.687; Aṅguttara-nikāya-aṭṭhakathā 2.3.34)의 결론이다. 그러나 다른 스승들은 "방해하는 업은 다병(多病) 등의 조건을 가져옴으로써 다른 업의 과보를 중간중간 방해한다. 반면에 파괴하는 업은 그것을 완전히 끊어버리고 다른 업에 기회를 주지만, 스스로 과보를 산출하는 것은 아니다. 이렇게 해야 생산하는 업과의 차이가 분명해진다"라고 말한다. '역할에 따라'란 생산, 지원, 방해, 파괴의 역할에 따름을 의미한다.

๕๑. ครุกนฺติ มหาสาวชฺชํ, มหานุภาวญฺจ อญฺเญน กมฺเมน ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยกมฺมํ. อาสนฺนนฺติ มรณกาเล อนุสฺสริตํ, ตทา กตญฺจ. อาจิณฺณนฺติ อภิณฺหโส กตํ[Pg.170], เอกวารํ กตฺวาปิ วา อภิณฺหโส สมาเสวิตํ. กฏตฺตากมฺมนฺติ ครุกาทิภาวํ อสมฺปตฺตํ กตมตฺตโตเยว กมฺมนฺติ วตฺตพฺพกมฺมํ.

51. 무거운 업(garuka)이란 허물이 크고 위력이 커서 다른 업으로 저지할 수 없는 업을 말한다. 임종의 업(āsanna)이란 죽을 때에 기억하거나 그때 행한 업을 말한다. 습관적인 업(āciṇṇa)이란 자주 행하거나 한 번 행했더라도 자주 닦은 업을 말한다. 이미 행한 업(kaṭattākamma)이란 무거운 업 등의 상태에 이르지 못하고 단지 행했다는 이유만으로 업이라 불려야 하는 업을 말한다.

ตตฺถ กุสลํ วา โหตุ อกุสลํ วา, ครุกาครุเกสุ ยํ ครุกํ อกุสลปกฺเข มาตุฆาตกาทิกมฺมํ, กุสลปกฺเข มหคฺคตกมฺมํ วา, ตเทว ปฐมํ วิปจฺจติ สติปิ อาสนฺนาทิกมฺเม ปริตฺตํ อุทกํ โอตฺถริตฺวา คจฺฉนฺโต มโหโฆ วิย. ตถา หิ ตํ ‘‘ครุก’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ อสติ ทูราสนฺเนสุ ยํ อาสนฺนํ มรณกาเล อนุสฺสริตํ, ตเทว ปฐมํ วิปจฺจติ, อาสนฺนกาเล กเต วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตสฺมิมฺปิ อสติ อาจิณฺณานาจิณฺเณสุ จ ยํ อาจิณฺณํ สุสีลฺยํ วา, ทุสฺสีลฺยํ วา, ตเทว ปฐมํ วิปจฺจติ. กฏตฺตากมฺมํ ปน ลทฺธาเสวนํ ปุริมานํ อภาเวน ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒตีติ ครุกํ สพฺพปฐมํ วิปจฺจติ. ครุเก อสติ อาสนฺนํ, ตสฺมิมฺปิ อสติ อาจิณฺณํ, ตสฺมิมฺปิ อสติ กฏตฺตากมฺมํ. เตนาห ‘‘ปากทานปริยาเยนา’’ติ, วิปากทานานุกฺกเมนาตฺยตฺโถ. อภิธมฺมาวตาราทีสุ ปน อาสนฺนโต อาจิณฺณํ ปฐมํ วิปจฺจนฺตํ กตฺวา วุตฺตํ. ยถา ปน โคคณปริปุณฺณสฺส วชสฺส ทฺวาเร วิวเฏ อปรภาเค ทมฺมควพลวคเวสุ สนฺเตสุปิ โย วชทฺวารสฺส อาสนฺโน โหติ, อนฺตมโส ทุพฺพลชรคฺคโวปิ, โสเยว ปฐมตรํ นิกฺขมติ, เอวํ ครุกโต อญฺเญสุ กุสลากุสเลสุ สนฺเตสุปิ มรณกาลสฺส อาสนฺนตฺตา อาสนฺนเมว ปฐมํ วิปากํ เทตีติ อิธ ตํ ปฐมํ วุตฺตํ.

거기서 유익하든 해롭든, 무거운 업과 무겁지 않은 업 중에서 무거운 업, 즉 해로운 측면에서는 어머니를 죽이는 등의 업이나 유익한 측면에서는 고귀한(mahaggata) 업이, 비록 임종의 업 등이 있더라도 작은 물을 덮어버리고 흐르는 큰 홍수처럼 가장 먼저 과보를 맺는다. 그래서 그것을 '무거운 것'이라 부른다. 그것이 없을 때는 멀거나 가까운 업들 중에 죽을 때 기억한 임종의 업이 가장 먼저 과보를 맺는다. 임종 시에 지은 업에 대해서는 말할 필요도 없다. 그것도 없을 때는 습관적인 업과 습관적이지 않은 업들 중에서 훌륭한 계행이든 나쁜 계행이든 습관적인 업이 가장 먼저 과보를 맺는다. 이미 행한 업은 앞의 것들이 없을 때 반복해서 닦은 힘을 얻어 재생연결을 이끌어내므로, 무거운 업이 가장 먼저 과보를 맺고, 무거운 업이 없으면 임종의 업이, 그것도 없으면 습관적인 업이, 그것도 없으면 이미 행한 업이 과보를 맺는다. 그래서 '과보를 주는 차례에 따라'라고 하였으니, 과보를 주는 순서에 따름을 의미한다. 아비담마와타라(Abhidhammāvatāra) 등에서는 임종의 업보다 습관적인 업이 먼저 과보를 맺는 것으로 설해졌다. 그러나 마치 소 떼로 가득 찬 우리 문이 열렸을 때, 뒤쪽에 길들여진 소나 힘센 소들이 있더라도 우리 문에 가장 가까이 있는 소가 비록 힘없고 늙은 소일지라도 가장 먼저 나가는 것처럼, 무거운 업을 제외한 다른 유익하거나 해로운 업들이 있더라도 임종 시에 가깝기 때문에 임종의 업이 먼저 과보를 준다는 관점에서 여기서는 그것을 먼저 설하였다.

๕๒. ทิฏฺฐธมฺโม ปจฺจกฺขภูโต ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว, ตตฺถ เวทิตพฺพํ วิปากานุภวนวเสนาติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. ทิฏฺฐธมฺมโต อนนฺตรํ อุปปชฺชิตฺวา เวทิตพฺพํ อุปปชฺชเวทนียํ. อปเร อปเร ทิฏฺฐธมฺมโต อญฺญสฺมึ ยตฺถ กตฺถจิ อตฺตภาเว เวทิตพฺพํ กมฺมํ อปราปริยเวทนียํ. อโหสิ เอว กมฺมํ[Pg.171], น ตสฺส วิปาโก อโหสิ, อตฺถิ, ภวิสฺสติ จาติ เอวํ วตฺตพฺพกมฺมํ อโหสิกมฺมํ.

52. 현법(diṭṭhadhamma)은 직접 목격되는 현재의 생을 말하며, 거기서 과보를 누리는 방식으로 알아야 하는 것이 현법수업(diṭṭhadhammavedanīya)이다. 현법 다음의 생에 태어나서 알아야 하는 것이 차생수업(upapajjavedanīya)이다. 현법 이후의 다른 어느 생에서든 알아야 하는 업이 후차수업(aparāpariyavedanīya)이다. 업은 있었으나 그 과보가 과거에도 없었고, 현재에도 없으며, 미래에도 없을 그런 업을 실효된 업(ahosikamma)이라 한다.

ตตฺถ ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตาย, ปจฺจยวิเสเสน ปฏิลทฺธวิเสสตาย จ พลวภาวปฺปตฺตา ตาทิสสฺส ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส วเสน สาติสยา หุตฺวา ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ผลทายินี ปฐมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ นาม. สา หิ วุตฺตปฺปกาเรน พลวชนสนฺตาเน คุณวิเสสยุตฺเตสุ อุปการานุปการวสปฺปวตฺติยา, อาเสวนาลาเภน อปฺปวิปากตาย จ อิตรทฺวยํ วิย ปวตฺตสนฺตานุปรมาเปกฺขํ, โอกาสลาภาเปกฺขญฺจ กมฺมํ น โหตีติ อิเธว ปุปฺผมตฺตํ วิย ปวตฺติวิปากมตฺตํ อเหตุกผลํ เทติ. อตฺถสาธิกา ปน สตฺตมชวนเจตนา สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาภูตา วุตฺตนเยน ปฏิลทฺธวิเสสา อนนฺตรตฺตภาเว วิปากทายินี อุปปชฺชเวทนียํ นาม. สา จ ปฏิสนฺธึ ทตฺวาว ปวตฺติวิปากํ เทติ. ปฏิสนฺธิยา ปน อทินฺนาย ปวตฺติวิปากํ เทตีติ นตฺถิ. จุติ อนนฺตรญฺหิ อุปปชฺชเวทนียสฺส โอกาโส. ปฏิสนฺธิยา ปน ทินฺนาย ชาติสเตปิ ปวตฺติวิปากํ เทตีติ อาจริยา. ยถาวุตฺตกอารณวิรหโต ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทิภาวํ อสมฺปตฺตา อาทิปริโยสานเจตนานํ มชฺเฌ ปวตฺตา ปญฺจ เจตนา วิปากทานสภาวสฺส อนุปจฺฉินฺนตฺตา ยทา กทาจิ โอกาสลาเภ สติ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ วิปากํ อภินิปฺผาเทนฺตี อปราปริยเวทนิยํ นาม. สกสกกาลาตีตํ ปน ปุริมกมฺมทฺวยํ, ตติยมฺปิ จ สํสารปฺปวตฺติยา โวจฺฉินฺนาย อโหสิกมฺมํ นาม.

거기서 반대되는 것들에 의해 압도되지 않고 특별한 조건들에 의해 얻어진 수승함으로 인해 강력한 상태에 도달하여, 그러한 이전의 의도(pubbābhisaṅkhāra)의 힘으로 탁월해져서 바로 그 생에 결과를 주는 첫 번째 자바나 의도가 현법수업이다. 그것은 언급한 방식대로 강력한 상속 과정에서 공덕을 갖춘 이들에게 도움을 주거나 해를 끼치는 방식으로 작용하며, 반복(āsevana)의 힘을 얻지 못해 과보가 적기 때문에, 다른 두 가지처럼 뒤따르는 상속의 소멸을 기다리거나 기회를 얻기를 기다리는 업이 아니므로, 여기서 마치 꽃만 피우는 것처럼 전개 과정의 과보만을 준다. 한편 목적을 달성하는 일곱 번째 자바나 의도는 결정을 내리는 의도가 되어, 언급한 방식대로 수승함을 얻어 바로 다음 생에 과보를 주는 차생수업이라 불린다. 그것은 재생연결을 준 뒤에 전개 과정의 과보를 준다. 재생연결을 주지 않고 전개 과정의 과보를 주는 일은 없다. 죽음 직후가 차생수업의 기회이기 때문이다. 그러나 스승들은 재생연결이 주어진 뒤에는 백 번의 생에서도 전개 과정의 과보를 준다고 한다. 앞서 말한 원인이 없어서 현법수업 등의 상태에 이르지 못한, 처음과 끝의 의도들 중간에 일어난 다섯 가지 의도는 과보를 주는 성질이 끊어지지 않았기 때문에, 언제든지 기회를 얻었을 때 재생연결과 전개 과정에서 과보를 발생시키는 후차수업이라 불린다. 한편 제때를 놓친 앞의 두 가지 업과, 윤회의 흐름이 끊어졌을 때의 세 번째 업도 실효된 업이라 불린다.

ปากกาลวเสนาติ ปจฺจุปฺปนฺเน, ตทนนฺตเร, ยทา กทาจีติ เอวํ ปุริมานํ ติณฺณํ ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน, อิตรสฺส ตํกาลาภาววเสน จ. อโหสิกมฺมสฺส หิ กาลาติกฺกมโตว ตํ โวหาโร.

'과보의 시기에 따라'란 현재에, 그 다음에, 혹은 언제든지라는 식으로 앞의 세 가지를 정해진 시기에 따라 분류하고, 나머지 하나는 그 시기가 없음에 따라 분류한 것이다. 실효된 업은 시기가 지났기 때문에 그렇게 불리기 때문이다.

๕๓. ปากฐานวเสนาติ [Pg.172] ปฏิสนฺธิยา วิปจฺจนภูมิวเสน.

53. '과보의 장소에 따라'란 재생연결이 일어나는 과보의 지(地)에 따름을 의미한다.

๕๔. อิทานิ อกุสลาทิกมฺมานํ กายกมฺมทฺวาราทิวเสน ปวตฺตึ, ตํนิทฺเทสมุเขน จ เตสํ ปาณาติปาตาทิวเสน ทสวิธาทิเภทญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ อกุสล’’นฺตฺยาทิ อารทฺธํ. กายทฺวาเร ปวตฺตํ กมฺมํ กายกมฺมํ. เอวํ วจีกมฺมาทีนิ.

54. 이제 불선업 등이 신업의 문 등의 방식을 통해 일어나는 것과 그 설명을 통해 살생 등의 십악업의 분류를 보여주기 위해 "그중 불선이란..." 등을 시작하였다. 신문에 나타난 업을 신업이라 한다. 구업 등도 이와 같다.

๕๕. ปาณสฺส สณิกํ ปติตุํ อทตฺวา อตีว ปาตนํ ปาณาติปาโต. กายวาจาหิ อทินฺนสฺส อาทานํ อทินฺนาทานํ. เมถุนวีติกฺกมสงฺขาเตสุ กาเมสุ มิจฺฉา จรณํ กาเมสุ มิจฺฉาจาโร.

55. 생명의 숨이 서서히 떨어지게 두지 않고 과도하게 떨어뜨리는 것이 살생이다. 신업과 구업으로 주어지지 않은 것을 취하는 것이 투도이다. 음행의 범법으로 일컬어지는 감각적 욕망들에 대해 그릇되게 행하는 것이 사음이다.

ตตฺถ ปาโณติ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ. ตสฺมึ ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกา วธกเจตนา ปาณาติปาโต. ปรภณฺเฑ ตถาสญฺญิโน ตทาทายกปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. อสทฺธมฺมเสวนวเสน กายทฺวารปฺปวตฺตา อคนฺตพฺพฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา กาเมสุมิจฺฉาจาโร นาม. สุราปานมฺปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหตีติ วทนฺติ รสสงฺขาเตสุ กาเมสุ มิจฺฉาจารภาวโต. กายวิญฺญตฺติสงฺขาเต กายทฺวาเรติ กาเยน อธิปฺปายวิญฺญาปนโต, สยญฺจ กาเยน วิญฺเญยฺยตฺตา กายวิญฺญตฺติสงฺขาเต อภิกฺกมาทิชนกจิตฺตชวาโยธาตฺวาธิกกลาปสฺส วิการภูเต สนฺถมฺภนาทีนํ สหการีการณภูเต โจปนกายภาวโต, กมฺมานํ ปวตฺติมุขภาวโต จ กายทฺวารสงฺขาเต กมฺมทฺวาเร.

거기서 '중생'이란 세속적인 명칭으로는 생명체이며, 승의제로는 생명기능이다. 그 생명체에 대해 생명체라는 인식을 가진 자가 생명기능을 끊어버리는 방편을 일으키는 살해의 의도가 살생이다. 타인의 물건에 대해 그러한 인식을 가진 자가 그것을 취하려는 방편을 일으키는 절도의 의도가 투도이다. 부도덕한 행위의 수행으로 신문을 통해 일어나는, 가서는 안 될 대상에 대한 범법의 의도가 사음이라 불린다. 술을 마시는 것도 감각적 욕망의 대상인 맛에 대한 그릇된 행위이기에 여기에 포함된다고 말한다. 신표라고 일컬어지는 신문은, 몸으로써 의도를 알리고 스스로 몸으로써 알 수 있는 것이기 때문에, 그리고 신표라고 일컬어지는 나아감 등을 일으키는 마음에서 생긴 풍계가 우세한 무리의 변형이자 경직됨 등의 협력 원인이 되는 움직이는 몸의 상태이기 때문에, 그리고 업들이 일어나는 통로이기 때문에 신문이라 불리는 업의 문이다.

กิญฺจาปิ หิ ตํตํกมฺมสหคตจิตฺตุปฺปาเทเนว สา วิญฺญตฺติ ชนียติ. ตถาปิ ตสฺสา ตถา ปวตฺตมานาย ตํสมุฏฺฐาปกกมฺมสฺส กายกมฺมาทิโวหาโร โหตีติ สา ตสฺเสว ปวตฺติมุขภาเวน วตฺตุํ ลพฺภติ. ‘‘กายทฺวาเร วุตฺติโต’’ติ [Pg.173] เอตฺตเกเยว วุตฺเต ‘‘ยทิ เอวํ กมฺมทฺวารววตฺถานํ น สิยา. กายทฺวาเร หิ ปวตฺตํ ‘กายกมฺม’นฺติ วุจฺจติ, กายกมฺมสฺส จ ปวตฺติมุขภูตํ ‘กายทฺวาร’นฺติ. ปาณาติปาตาทิกํ ปน วาจาย อาณาเปนฺตสฺส กายกมฺมํ วจีทฺวาเรปิ ปวตฺตตีติ ทฺวาเรน กมฺมววตฺถานํ น สิยา, ตถา มุสาวาทาทึ กายวิกาเรน กโรนฺตสฺส วจีกมฺมํ กายทฺวาเรปิ ปวตฺตตีติ กมฺเมน ทฺวารววตฺถานมฺปิ น สิยา’’ติ อยํ โจทนา ปจฺจุปฏฺเฐยฺยาติ พาหุลฺลวุตฺติยา ววตฺถานํ ทสฺเสตุํ ‘‘พาหุลฺลวุตฺติโต’’ติ วุตฺตํ. กายกมฺมญฺหิ กายทฺวาเรเยว พหุลํ ปวตฺตติ, อปฺปํ วจีทฺวาเร, ตสฺมา กายทฺวาเรเยว พหุลํ ปวตฺตนโต กายกมฺมภาโว สิทฺโธ วนจรกาทีนํ วนจรกาทิภาโว วิย. ตถา กายกมฺมเมว เยภุยฺเยน กายทฺวาเร ปวตฺตติ, น อิตรานิ, ตสฺมา กายกมฺมสฺส เยภุยฺเยน เอตฺเถว ปวตฺตนโต กายกมฺมทฺวารภาโว สิทฺโธ พฺราหฺมณคามาทีนํ พฺราหฺมณคามาทิภาโว วิยาติ นตฺถิ กมฺมทฺวารววตฺถาเน โกจิ วิพนฺโธติ อยเมตฺถาธิปฺปาโย.

비록 그 각각의 업과 결합된 마음의 일어남에 의해서만 그 신표가 생성되더라도, 그렇게 일어나는 그것에 대해 그 신표를 일으킨 업을 신업 등으로 부르기 때문에, 그것은 업의 발생 통로라고 말할 수 있다. 만약 "신문에서 일어남"이라고만 말한다면 "그렇다면 업의 문의 규정이 성립되지 않을 것이다. 신문에서 일어나는 것을 '신업'이라 부르고, 신업의 발생 통로를 '신문'이라 하기 때문이다. 그러나 살생 등을 말로 명령하는 자의 신업은 구문에서도 일어나므로 문에 따른 업의 구분이 안 될 것이고, 이와 같이 거짓말 등을 몸의 변화로 하는 자의 구업은 신문에서도 일어나므로 업에 따른 문의 구분도 안 될 것이다"라는 반론이 제기될 수 있다. 그래서 대다수의 작용에 따른 규정을 보여주기 위해 "대다수의 작용"이라고 하였다. 신업은 참으로 신문에서 대다수 일어나고 구문에서는 적게 일어나므로, 숲에 사는 사람 등을 숲의 사람이라 부르듯, 신문에서 대다수 일어나는 것으로부터 신업의 상태가 확립된다. 이와 같이 신업만이 대개 신문에서 일어나고 다른 것들은 그렇지 않으므로, 신업이 대개 여기서만 일어나는 것으로부터 신업에 대한 문의 상태가 확립된다. 마치 브라만 마을 등이 브라만 마을이라 불리는 것과 같으니, 업의 문의 규정에는 아무런 장애가 없다는 것이 여기서의 의도이다.

๕๖. มุสาติ อภูตํ วตฺถุ, ตํ ตจฺฉโต วทนฺติ เอเตนาติ มุสาวาโท. ปิสติ สามคฺคึ สญฺจุณฺเณติ วิกฺขิปติ, ปิยภาวํ สุญฺญํ กโรตีติ วา ปิสุณา. อตฺตานมฺปิ ปรมฺปิ ผรุสํ กโรติ, กกโจ วิย ขรสมฺผสฺสาติ วา ผรุสา. สํ สุขํ, หิตญฺจ ผลติ วิสรติ วินาเสตีติ สมฺผํ, อตฺตโน, ปเรสญฺจ อนุปการํ ยํ กิญฺจิ, ตํ ปลปติ เอเตนาติ สมฺผปฺปลาโป.

56. '무사'란 사실이 아닌 사물이며, 그것을 사실처럼 말하는 것이 망어이다. '피수나'란 화합을 가루내어 흩뜨리거나 친밀한 상태를 공허하게 만드는 것이다. '파루사'란 자신과 타인을 거칠게 만드는 것이니, 톱과 같이 거친 감촉을 주는 것이다. '삼파'란 행복과 이익이 흩어져 사라지고 파괴되는 것이니, 자신과 타인에게 도움이 되지 않는 어떤 것을 이것으로 지껄이는 것이 기어이다.

ตตฺถ อภูตํ วตฺถุํ ภูตโต ปรํ วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถา วิญฺญาปนปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. โส ปรสฺส อตฺถเภทกโรว กมฺมปโถ โหติ, อิตโร [Pg.174] กมฺมเมว. ปเรสํ เภทกามตาย, อตฺตปฺปิยกามตาย วา ปรเภทกรวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา สํกิลิฏฺฐเจตนา ปิสุณวาจา, สาปิ ทฺวีสุ ภินฺเนสุเยว กมฺมปโถ. ปรสฺส มมฺมจฺเฉทกรวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เอกนฺตผรุสเจตนา ผรุสวาจา. น หิ จิตฺตสณฺหตาย สติ ผรุสวาจา นาม โหติ. สีตาหรณาทิอนตฺถวิญฺญาปนปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกา สํกิลิฏฺฐเจตนา สมฺผปฺปลาโป, โส ปน ปเรหิ ตสฺมึ อนตฺเถ คหิเตเยว กมฺมปโถ. วจีวิญฺญตฺติสงฺขาเต วจีทฺวาเรติ วาจาย อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ, สยญฺจ วาจาย วิญฺญายตีติ วจีวิญฺญตฺติสงฺขาเต วจีเภทกรปฺปโยคสมุฏฺฐาปกจิตฺตสมุฏฺฐานปถวีธาตฺวาธิกกลาปสฺส วิการภูเต โจปนวาจาภาวโต, กมฺมานํ ปวตฺติมุขภาวโต จ วจีทฺวารสงฺขาเต กมฺมทฺวาเร. พาหุลฺลวุตฺติโตติ อิทํ วุตฺตนยเมว.

거기서 사실이 아닌 사물을 사실인 것처럼 타인에게 알리고자 하는 자의 그러한 알림의 방편을 일으키는 의도가 망어이다. 그것은 타인의 이익을 해치는 경우에만 업도가 되고, 그렇지 않으면 단지 업일 뿐이다. 타인을 이간질하려는 욕구나 자신의 이익을 얻으려는 욕구로 타인을 이간하는 구업의 방편을 일으키는 오염된 의도가 양설이다. 그것도 두 사람 사이가 멀어졌을 때만 업도가 된다. 타인의 급소를 찌르는 것 같은 구업의 방편을 일으키는 지극히 거친 의도가 악구이다. 마음이 부드러울 때는 악구라고 하는 것이 성립되지 않기 때문이다. 시타의 납치 등과 같은 무익한 일을 알리는 방편을 일으키는 오염된 의도가 기어이다. 그것은 타인이 그 무익한 일을 받아들였을 때만 업도가 된다. 어표라고 일컬어지는 구문은, 말로써 의도를 알리고 스스로 말로써 알려지기 때문에, 어표라고 일컬어지는 말의 분별을 일으키는 방편을 생성하는 마음에서 생긴 지계가 우세한 무리의 변형이자 움직이는 말의 상태이기 때문에, 그리고 업들이 일어나는 통로이기 때문에 구문이라 불리는 업의 문이다. "대다수의 작용"이라는 것은 이미 설명한 방식과 같다.

๕๗. ปรสมฺปตฺตึ อภิมุขํ ฌายติ โลภวเสน จินฺเตตีติ อภิชฺฌา. พฺยาปชฺชติ หิตสุขํ เอเตนาติ พฺยาปาโท. มิจฺฉา วิปรีตโต ปสฺสตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

57. 타인의 재물을 향해 탐욕의 힘으로 생각하는 것이 탐욕이다. 이익과 행복이 이것에 의해 파괴되므로 진에이다. 그릇되게 거꾸로 보는 것이 사견이다.

ตตฺถ ‘‘อโห วต อิทํ มม สิยา’’ติ เอวํ ปรภณฺฑาภิชฺฌายนํ อภิชฺฌา, สา ปรภณฺฑสฺส อตฺตโน นามเนเนว กมฺมปโถ โหติ. ‘‘อโห วตายํ สตฺโต วินสฺเสยฺยา’’ติ เอวํ มโนปโทโส พฺยาปาโท. ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺตฺยาทินา นเยน วิปรีตทสฺสนํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. เอตฺถ ปน นตฺถิกอเหตุกอกิริยทิฏฺฐีหิเยว กมฺมปถเภโท. อิเมสํ ปน องฺคาทิววตฺถานวเสน ปปญฺโจ ตตฺถ ตตฺถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๘; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ อกุสลกมฺมปถกถา; ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๗๒) อาคตนเยน ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญตฺราปิ วิญฺญตฺติยาติ กายวจีวิญฺญตฺตึ วินาปิ, ตํ อสมุฏฺฐาเปตฺวาปีตฺยตฺโถ. วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกจิตฺตสมฺปยุตฺตา เจตฺถ อภิชฺฌาทโย เจตนาปกฺขิกาว โหนฺติ.

거기서 "아, 참으로 이것이 나의 것이라면 좋겠다"라고 이와 같이 타인의 물건에 대해 탐을 내는 것이 탐욕이다. 그것은 타인의 물건에 대해 자신의 이름을 붙임으로써 업도가 된다. "아, 참으로 이 중생이 멸망하면 좋겠다"라고 이와 같이 마음을 오염시키는 것이 진에이다. "보시한 것은 효과가 없다"는 등의 방식으로 거꾸로 보는 것이 사견이다. 여기서는 허무견, 무인견, 무작견에 의해서만 업도의 분류가 이루어진다. 이들의 구성요소 등에 따른 상세한 설명은 여러 곳에서 전해지는 방식대로 이해해야 한다. "표현 없이도"라는 것은 신표와 어표 없이도, 즉 그것들을 일으키지 않고서도라는 뜻이다. 표현을 일으키는 마음과 결합된 여기서의 탐욕 등은 의지의 측면에 속한다.

๕๘. โทสมูเลน [Pg.175] ชายนฺตีติ สหชาตาทิปจฺจเยน โทสสงฺขาตมูเลน, โทสมูลกจิตฺเตน วา ชายนฺติ, น โลภมูลาทีหิ. หสมานาปิ หิ ราชาโน โทสจิตฺเตเนว ปาณวธํ อาณาเปนฺติ, ตถา ผรุสวาจาพฺยาปาเทสุปิ ยถารหํ ทฏฺฐพฺพํ. มิจฺฉาทสฺสนสฺส อภินิวิสิตพฺพวตฺถูสุ โลภปุพฺพงฺคมเมว อภินิวิสนโต อาห ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ จ โลภมูเลนา’’ติ. เสสานิ จตฺตาริปิ ทฺวีหิ มูเลหิ สมฺภวนฺตีติ โย ตาว อภิมตํ วตฺถุํ, อนภิมตํ วา อตฺตพนฺธุปริตฺตาณาทิปฺปโยชนํ สนฺธาย หรติ, ตสฺส อทินฺนาทานํ โลภมูเลน โหติ. เวรนิยฺยาตนตฺถํ หรนฺตสฺส โทสมูเลน. นีติปาฐกปฺปมาณโต ทุฏฺฐนิคฺคหณตฺถํ ปรสนฺตกํ หรนฺตานํ ราชูนํ, พฺราหฺมณานญฺจ ‘‘สพฺพมิทํ พฺราหฺมณานํ ราชูหิ ทินฺนํ, เตสํ ปน สพฺพทุพฺพลภาเวน อญฺเญ ปริภุญฺชนฺติ, อตฺตสนฺตกเมว พฺราหฺมณา ปริภุญฺชนฺตี’’ตฺยาทีนิ วตฺวา สกสญฺญาย เอวํ ยํ กิญฺจิ หรนฺตานํ, กมฺมผลสมฺพนฺธาปวาทีนญฺจ โมหมูเลน. เอวํ มุสาวาทาทีสุปิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

58. '성냄의 뿌리에서 생긴다'는 것은 함께 생기는 연(俱生緣) 등에 의해 성냄이라 일컬어지는 뿌리로부터, 혹은 성냄의 뿌리에 근거한 마음에서 생긴다는 것이며, 탐욕의 뿌리 등에서 생기는 것이 아니다. 왕들도 웃으면서 성내는 마음으로 살생을 명령하기 때문이며, 거친 말과 악의에 대해서도 그에 따라 보아야 한다. 그릇된 견해(사견)는 집착해야 할 대상들에 대해 탐욕이 앞서서 집착하므로 '그릇된 견해는 탐욕의 뿌리에서 생긴다'고 하였다. 나머지 네 가지도 두 가지 뿌리에서 생겨난다. 먼저 바라는 물건이나 바라지 않는 물건을 자기와 친척을 보호하려는 등의 목적으로 가져간다면 그 도둑질은 탐욕의 뿌리에서 비롯된 것이다. 원한을 갚기 위해 가져간다면 성냄의 뿌리에서 비롯된 것이다. 법률을 가르치는 자의 권위에 따라 악한 자를 징벌하기 위해 타인의 소유를 가져가는 왕들이나, '이 모든 것은 왕들이 브라만에게 준 것이나 브라만들이 아주 약하기 때문에 다른 이들이 사용하는 것이니, 브라만들은 자기 소유를 사용하는 것일 뿐이다'라고 말하며 자신의 생각대로 무엇이든 가져가는 브라만들, 그리고 업과 과보의 연결을 부정하는 자들의 행위는 어리석음의 뿌리에서 비롯된 것이다. 거짓말 등에 대해서도 이와 같이 적절하게 적용해야 한다.

๖๓. ฉสุ อารมฺมเณสุ ติวิธกมฺมวเสน อุปฺปชฺชมานมฺเปตํ ติวิธนิยเมน อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘ตถา ทานสีลภาวนาวเสนา’’ติ. ทสธา นิทฺทิสิยมานานํ หิ ทฺวินฺนํ, ปุน ทฺวินฺนํ, ติณฺณญฺจ ยถากฺกมํ ทานาทีสุ ตีสฺเวว สงฺคโห. การณํ ปเนตฺถ ปรโต วกฺขาม. ฉฬารมฺมเณสุ ปน ติวิธกมฺมทฺวาเรสุ จ เนสํ ปวตฺติโยชนา อฏฺฐกถาทีสุ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๕๖-๑๕๙) อาคตนเยน คเหตพฺพา.

63. 여섯 가지 대상에서 세 가지 업의 방식으로 일어나는 이것 또한 세 가지 규칙에 따라 일어난다고 하여 '그와 같이 보시, 지계, 수행의 방식에 따라'라고 하였다. 열 가지로 설해지는 것들 중 두 가지, 다시 두 가지, 그리고 세 가지는 순서대로 보시 등의 세 가지에 포함된다. 그 이유는 뒤에서 설명하겠다. 여섯 가지 대상과 세 가지 업의 문에서 그것들의 전개 방식은 주석서 등에 전해지는 방식에 따라 파악해야 한다.

๖๕. ทียติ เอเตนาติ ทานํ, ปริจฺจาคเจตนา. เอวํ เสเสสุปิ. สีลตีติ สีลํ, กายวจีกมฺมานิ สมาทหติ, สมฺมา ฐเปตีตฺยตฺโถ, สีลยติ วา อุปธาเรตีติ สีลํ[Pg.176], อุปธารณํ ปเนตฺถ กุสลานํ อธิฏฺฐานภาโว. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สีเล ปติฏฺฐายา’’ตฺยาทิ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒). ภาเวติ กุสเล ธมฺเม อาเสวติ วฑฺเฒติ เอตายาติ ภาวนา. อปจายติ ปูชาวเสน สามีจึ กโรติ เอเตนาติ อปจายนํ. ตํตํกิจฺจกรเณ พฺยาวฏสฺส ภาโว เวยฺยาวจฺจํ. อตฺตโน สนฺตาเน นิพฺพตฺตา ปตฺติ ทียติ เอเตนาติ ปตฺติทานํ. ปตฺตึ อนุโมทติ เอตายาติ ปตฺตานุโมทนา. ธมฺมํ สุณนฺติ เอเตนาติ ธมฺมสฺสวนํ. ธมฺมํ เทเสนฺติ เอตายาติ ธมฺมเทสนา. ทิฏฺฐิยา อุชุกรณํ ทิฏฺฐิชุกมฺมํ.

65. 이것에 의해 주어지므로 보시(dāna)이니, 버리려는 의도이다. 나머지에서도 마찬가지이다. 계를 지키므로 지계(sīla)이니, 몸과 말의 업을 잘 갖추고 바르게 세운다는 뜻이다. 혹은 지탱하므로 지계이니, 여기서 지탱함이란 유익한 법들의 토대가 되는 상태를 말한다. 그래서 '계에 머물러'라고 말씀하신 것이다. 유익한 법들을 닦고 증장시키는 방편이므로 수행(bhāvanā)이다. 공경함으로써 예의를 갖추는 방편이므로 공경(apacāyana)이다. 여러 가지 일을 할 때 애쓰는 상태가 봉사(veyyāvacca)이다. 자신의 상속에서 생긴 공덕을 나누어 주므로 공덕 나누기(pattidāna)이다. 공덕을 기뻐하는 방편이므로 공덕 기뻐하기(pattānumodanā)이다. 법을 듣는 방편이므로 법 듣기(dhammassavana)이다. 법을 설하는 방편이므로 법 설하기(dhammadesanā)이다. 견해를 곧게 하는 것이 견해 바로잡기(diṭṭhijukamma)이다.

ตตฺถ สานุสยสนฺตานวโต ปเรสํ ปูชานุคฺคหกามตาย อตฺตโน วิชฺชมานวตฺถุปริจฺจชนวสปฺปวตฺตเจตนา ทานํ นาม, ทานวตฺถุปริเยสนวเสน, ทินฺนสฺส โสมนสฺสจิตฺเตน อนุสฺสรณวเสน จ ปวตฺตา ปุพฺพปจฺฉาภาคเจตนา เอตฺเถว สโมธานํ คจฺฉนฺติ. เอวํ เสเสสุปิ ยถารหํ ทฏฺฐพฺพํ. นิจฺจสีลาทิวเสน ปญฺจ, อฏฺฐ, ทส วา สีลานิ สมาทิยนฺตสฺส, ปริปูเรนฺตสฺส, อสมาทิยิตฺวาปิ สมฺปตฺตกายวจีทุจฺจริตโต วิรมนฺตสฺส, ปพฺพชนฺตสฺส, อุปสมฺปทมาฬเก สํวรํ สมาทิยนฺตสฺส, จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปริปูเรนฺตสฺส จ ปวตฺตเจตนา สีลํ นาม. จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ, ขนฺธาทีสุ จ ภูมีสุ ปริกมฺมสมฺมสนวสปฺปวตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺตา โคตฺรภุปริโยสานเจตนา ภาวนา นาม, นิรวชฺชวิชฺชาทิปริยาปุณนเจตนาปิ เอตฺเถว สโมธานํ คจฺฉติ.

거기서 잠재성향을 가진 자가 타인을 공경하고 돕고자 하는 마음으로 자신이 가진 물건을 포기하는 방식으로 일어나는 의도를 보시라고 한다. 보시할 물건을 구하는 과정에서의 의도와 보시한 후에 기쁜 마음으로 회상하며 일어나는 전후의 의도들도 여기에 포함된다. 나머지에서도 이와 같이 보아야 한다. 상시계 등으로 오계, 팔계 혹은 십계를 수지하거나 완수하는 자, 수지하지 않았더라도 직면한 몸과 말의 악행으로부터 멀리하는 자, 출가하는 자, 수계단에서 자제를 수지하는 자, 네 가지 청정계를 완수하는 자에게 일어나는 의도를 지계라고 한다. 40가지 명상 주제나 오온 등의 영역에서 예비 수행과 관찰의 방식으로 전개되어 본삼매에 이르지 못한 종성까지의 의도를 수행이라고 한다. 허물없는 학문 등을 배우는 의도도 여기에 포함된다.

วยสา, คุเณหิ จ เชฏฺฐานํ จีวราทีสุ ปจฺจาสารหิเตน อสํกิลิฏฺฐชฺฌาสเยน ปจฺจุฏฺฐานอาสนาภินีหาราทิวิธินา พหุมานกรณเจตนา อปจายนํ นาม. เตสเมว, คิลานานญฺจ ยถาวุตฺตชฺฌาสเยน ตํตํกิจฺจกรณเจตนา เวยฺยาวจฺจํ นาม. อตฺตโน สนฺตาเน นิพฺพตฺตสฺส ปุญฺญสฺส ปเรหิ [Pg.177] สาธารณภาวํ ปจฺจาสีสนเจตนา ปตฺติทานํ นาม. ปเรหิ ทินฺนสฺส, อทินฺนสฺสปิ วา ปุญฺญสฺส มจฺเฉรมลวินิสฺสเฏน จิตฺเตน อพฺภานุโมทนเจตนา ปตฺตานุโมทนา นาม. เอวมิมํ ธมฺมํ สุตฺวา ตตฺถ วุตฺตนเยน ปฏิปชฺชนฺโต ‘‘โลกิยโลกุตฺตรคุณวิเสสสฺส ภาคี ภวิสฺสามิ, พหุสฺสุโต วา หุตฺวา ปเรสํ ธมฺมเทสนาทีหิ อนุคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ เอวํ อตฺตโน, ปเรสํ วา หิตผรณวสปฺปวตฺเตน อสํกิลิฏฺฐชฺฌาสเยน หิตูปเทสสวนเจตนา ธมฺมสฺสวนํ นาม, นิรวชฺชวิชฺชาทิสวนเจตนาปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. ลาภสกฺการาทินิรเปกฺขตาย โยนิโส มนสิ กโรโต หิตูปเทสเจตนา ธมฺมเทสนา นาม, นิรวชฺชวิชฺชาทิอุปทิสนเจตนาปิ เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉติ. ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺตฺยาทินยปฺปวตฺตสมฺมาทสฺสนวเสน ทิฏฺฐิยา อุชุกรณํ ทิฏฺฐิชุกมฺมํ นาม.

나이나 덕망이 높은 어른들에게 가사 등을 얻으려는 바람 없이 오염되지 않은 의도로 일어남, 자리 양보 등의 방식으로 존경을 표하는 의도를 공경이라고 한다. 어른들이나 병자들에게 앞서 말한 의도로 여러 가지 일을 해주는 의도를 봉사라고 한다. 자신의 상속에서 생긴 공덕이 타인들과 공통되기를 바라는 의도를 공덕 나누기라고 한다. 타인이 나누어 준 것이든 나누어 주지 않은 것이든, 그 공덕에 대해 인색함의 때가 없는 마음으로 크게 기뻐하는 의도를 공덕 기뻐하기라고 한다. 이처럼 법을 듣고 그에 따라 실천하여 '세간과 출세간의 특별한 덕을 갖추게 되리라'거나 '박학다식해져서 타인들에게 법을 설하는 등으로 돕겠다'고 하는 등, 자신이나 타인의 이익을 널리 펴려는 방식으로 일어나는 오염되지 않은 의도로 유익한 가르침을 듣는 의도를 법 듣기라 하며, 허물없는 학문 등을 듣는 의도도 여기에 포함된다. 이익과 명예 등에 무관심하게 이치에 맞게 마음에 잡도리하며 유익한 가르침을 베푸는 의도를 법 설하기라 하며, 허물없는 학문 등을 가르치는 의도도 여기에 포함된다. '보시가 존재한다'는 등의 방식으로 일어나는 바른 견해에 의해 견해를 곧게 하는 것을 견해 바로잡기라고 한다.

ยทิ เอวํ ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทสฺส ทิฏฺฐิชุกมฺมปุญฺญกิริยภาโว น ลพฺภตีติ? โน น ลพฺภติ ปุริมปจฺฉิมเจตนานมฺปิ ตํตํปุญฺญกิริยาสฺเวว สงฺคณฺหนโต. กิญฺจาปิ หิ อุชุกรณเวลายํ ญาณสมฺปยุตฺตเมว จิตฺตํ โหติ, ปุริมปจฺฉาภาเค ปน ญาณวิปฺปยุตฺตมฺปิ สมฺภวตีติ ตสฺสปิ ทิฏฺฐิชุกมฺมภาโว อุปปชฺชตีติ อลมติปฺปปญฺเจน.

만약 그렇다면 지혜와 결합하지 않은 마음의 일어남은 견해 바로잡기라는 공덕 행위가 되지 않는 것인가? 그렇지 않다. 앞뒤의 의도들도 해당 공덕 행위에 포함되기 때문이다. 비록 견해를 곧게 하는 순간에는 지혜와 결합한 마음만이 있지만, 앞뒤의 단계에서는 지혜와 결합하지 않은 마음도 생길 수 있으므로 그것도 견해 바로잡기의 상태가 성립한다. 그러므로 지나친 상세한 설명은 그만두겠다.

อิเมสุ ปน ทสสุ ปตฺติทานานุโมทนา ทาเน สงฺคหํ คจฺฉนฺติ ตํสภาวตฺตา. ทานมฺปิ หิ อิสฺสามจฺเฉรานํ ปฏิปกฺขํ, เอเตปิ. ตสฺมา สมานปฺปฏิปกฺขตาย เอกลกฺขณตฺตา เต ทานมยปุญฺญกิริยวตฺถุมฺหิ สงฺคยฺหนฺติ. อปจายนเวยฺยาวจฺจาสีลมยปุญฺเญว สงฺคยฺหนฺติ จาริตฺตสีลภาวโต. เทสนาสวนทิฏฺฐิชุกา ปน กุสลธมฺมาเสวนภาวโต ภาวนามเย สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ (ที. นิ. ฏี. ๓.๓๐๕) อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน วุตฺตํ. อปเร ปน ‘‘เทเสนฺโต, สุณนฺโต จ เทสนานุสาเรน ญาณํ [Pg.178] เปเสตฺวา ลกฺขณานิ ปฏิวิชฺฌ ปฏิวิชฺฌ เทเสติ, สุณาติ จ, ตานิ จ เทสนาสวนานิ ปฏิเวธเมวาหรนฺตีติ เทสนาสวนาภาวนามเย สงฺคหํ คจฺฉนฺตี’’ติ วทนฺติ. ธมฺมทานสภาวโต เทสนา ทานมเย สงฺคหํ คจฺฉตีติปิ สกฺกา วตฺตุํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาตี’’ติ (ธ. ป. ๓๕๔). ตถา ทิฏฺฐิชุกมฺมํ สพฺพตฺถาปิ สพฺเพสํ นิยมนลกฺขณตฺตา. ทานาทีสุ หิ ยํ กิญฺจิ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺตฺยาทินยปฺปวตฺตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา วิโสธิตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ, เอวญฺจ กตฺวา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๕; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๕๖-๑๕๙ ปุญฺญากิริยวตฺถาทิกถา) ‘‘ทิฏฺฐิชุกมฺมํ สพฺเพสํ นิยมลกฺขณ’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ ทานสีลภาวนาวเสน ตีสุ อิตเรสํ สงฺคณฺหนโต สงฺเขปโต ติวิธเมว ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ, ตถา เจว อาจริเยน เหฏฺฐา ทสฺสิตํ.

이 열 가지 중에서 공덕을 나누어줌(pattidāna)과 [남의 공덕을] 기뻐함(anumodanā)은 그 성질이 보시와 같기 때문에 보시(dāna)에 포함된다. 보시도 질투와 인색의 반대이고, 이 둘 또한 그러하기 때문이다. 그러므로 동일한 반대 성질을 가지고 같은 특징을 지녔기에, 그것들은 보시로 이루어진 복업사(福業事)에 포함된다. 공경(apacāyana)과 봉사(veyyāvacca)는 행지계(cārittasīla)의 성격이 있으므로 계(sīla)로 이루어진 복업사에 포함된다. 그러나 설법(desanā), 청법(savana), 견해를 곧게 함(diṭṭhijukamma)은 유익한 법들을 닦는 성질이 있으므로 수행(bhāvanā)으로 이루어진 복업사에 포함된다고 아사리 담마빨라 장로께서는 말씀하셨다. 다른 이들은 '설법하는 자와 듣는 자가 설법의 흐름에 따라 지혜를 기울여 제법의 특징을 꿰뚫고 꿰뚫으며 설하고 듣는데, 그러한 설법과 청법은 통찰지를 가져다주므로 설법과 청법은 수행으로 이루어진 것에 포함된다'고 말한다. 설법은 법보시의 성질이 있기 때문에 보시로 이루어진 것에 포함된다고 말할 수도 있다. 그와 같이 '모든 보시 중에 법보시가 으뜸이다'라고 설해졌기 때문이다. 또한 견해를 곧게 함은 모든 곳에서 모든 법을 규정하는 특징을 갖는다. 보시 등에서 '보시한 것은 보상이 있다'는 등의 방식으로 전개되는 바른 견해에 의해 정화된 것은 큰 과보와 큰 이익이 있기 때문이다. 그래서 디가 니까야 주석서에서는 '견해를 곧게 함은 모든 것의 규정하는 특징이다'라고 하였다. 이와 같이 보시, 계, 수행의 세 가지 안에 다른 것들이 포함되므로, 요약하면 복업사는 세 가지뿐임을 알 수 있으며 아사리께서도 앞에서 이와 같이 보여주셨다.

๖๗. มโนกมฺมเมว วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตาภาเวน กายทฺวาราทีสุ อปฺปวตฺตนโต. ตญฺจ รูปาวจรกุสลํ ภาวนามยํ ทานาทิวเสน อปฺปวตฺตนโต. อปฺปนาปฺปตฺตํ ปุพฺพภาคปฺปวตฺตานํ กามาวจรภาวโต. ฌานงฺคเภเทนาติ ปฏิปทาทิเภทโต อเนกวิธตฺเตปิ องฺคาติกฺกมวเสน นิพฺพตฺตชฺฌานงฺคเภทโต ปญฺจวิธํ โหติ.

67. 표정이나 암시를 일으키는 성질이 없으므로 신문(身門) 등에서 일어나지 않기 때문에 오직 의업(意業)일 뿐이다. 그리고 그것은 보시 등의 방식으로 일어나지 않기 때문에 수행으로 이루어진 색계 유익한 마음이다. [그것은] 증득(appanā)에 도달한 것이니, 그 이전 단계에서 일어나는 것들은 욕계의 상태이기 때문이다. 선정의 구성요소(jhānaṅga)의 차이에 따른 것이라는 말은, 수행 도(道)의 차이 등에 따라 여러 가지일지라도 선정의 요소를 뛰어넘음에 따라 생겨난 선정 요소의 차이에 의해 다섯 가지가 된다는 의미이다.

๖๘. อารมฺมณเภเทนาติ กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ, อากาสวิสยํ มโน, ตทภาโว, ตทาลมฺพํ วิญฺญาณนฺติ จตุพฺพิธนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ อารมฺมณานํ เภเทน.

68. 대상에 따른 분류란 카시나를 제거한 허공(공무변처), 그 허공을 대상으로 하는 마음(식무변처), 그것의 부재(무소유처), 그것을 대상으로 하는 식(비상비비상처)의 네 가지 대상을 분류함에 따른 것이다.

๖๙. เอตฺถาติ อิเมสุ ปากฏฺฐานวเสน จตุพฺพิเธสุ กมฺเมสุ. อุทฺธจฺจรหิตนฺติ อุทฺธจฺจสหคตเจตนารหิตํ เอกาทสวิธํ อกุสลกมฺมํ. กึ ปเนตฺถ การณํ อธิโมกฺขวิรเหน สพฺพทุพฺพลมฺปิ วิจิกิจฺฉาสหคตํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ, อธิโมกฺขสมฺปโยเคน ตโต พลวนฺตมฺปิ อุทฺธจฺจสหคตํ นากฑฺฒตีติ[Pg.179]? ปฏิสนฺธิทานสภาวาภาวโต. พลวํ อากฑฺฒติ, ทุพฺพลํ นากฑฺฒตีติ หิ อยํ วิจารณา ปฏิสนฺธิทานสภาเวสุเยว. ยสฺส ปน ปฏิสนฺธิทานสภาโวเยว นตฺถิ, น ตสฺส พลวภาโว ปฏิสนฺธิอากฑฺฒเน การณํ.

69. 여기서라 함은 분명하게 나타나는 상태에 따른 네 가지 업들 중에서이다. 들뜸이 제외된 것이라 함은 들뜸과 결합된 의도가 제외된 열한 가지 불선업을 말한다. 여기서 어떤 이유로 확신(adhimokkha)이 없어서 아주 약한 의심과 결합된 마음은 재생연결을 끌어당기는데, 확신과 결합되어 그보다 더 강한 들뜸과 결합된 마음은 재생연결을 끌어당기지 않는가? 그것은 재생연결을 주는 성질이 있느냐 없느냐의 문제이다. 강한 것이 재생연결을 끌어당기고 약한 것이 끌어당기지 못한다는 논의는 오직 재생연결을 주는 성질을 가진 것들 사이에서만 성립한다. 그러나 재생연결을 주는 성질 자체가 없는 것에 있어서는, 그 강함이 재생연결을 끌어당기는 원인이 되지 못한다.

กถํ ปเนตํ วิญฺญาตพฺพํ อุทฺธจฺจสหคตสฺส ปฏิสนฺธิทานสภาโว นตฺถีติ? ทสฺสเนนปหาตพฺเพสุ อนาคตตฺตา. ติวิธา หิ อกุสลา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, ภาวนาย ปหาตพฺพา, สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพาติ. ตตฺถ ทิฏฺฐิสหคตวิจิกิจฺฉาสหคตจิตฺตุปฺปาทา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา นาม ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนวเสน ‘‘ทสฺสน’’นฺติ ลทฺธนาเมน โสตาปตฺติมคฺเคน ปหาตพฺพตฺตา. อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปาโท ภาวนาย ปหาตพฺโพ นาม อคฺคมคฺเคน ปหาตพฺพตฺตา. อุปริมคฺคตฺตยญฺหิ ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐนิพฺพาเน ภาวนาวเสน ปวตฺตนโต ‘‘ภาวนา’’ติ วุจฺจติ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตโทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา ปน สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพา เตสํ อปายนิพฺพตฺตกาวตฺถาย ปฐมมคฺเคน, เสสพหลาพหลาวตฺถาย อุปริมคฺเคหิ ปหียมานตฺตา. ตตฺถ สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพมฺปิ ทสฺสเนน ปหาตพฺพสามญฺเญน อิธ ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพ’’นฺติ โวหรนฺติ.

그렇다면 들뜸과 결합된 마음이 재생연결을 일으키는 성질이 없다는 것을 어떻게 알 수 있는가? 그것은 견(見)으로 제거해야 할 것들에 포함되지 않기 때문이다. 불선한 것들은 견으로 제거해야 할 것, 수습(bhāvanā)으로 제거해야 할 것, 때로는 견으로 제거하고 때로는 수습으로 제거해야 할 것의 세 종류가 있다. 그중에서 사견과 결합되거나 의심과 결합된 마음의 일어남은 '견'이라고 이름 붙여진 첫 번째 열반을 보는 단계인 예류도에 의해 제거되므로 견으로 제거해야 할 것이라 한다. 들뜸과 결합된 마음의 일어남은 아라한도(aggamagga)에 의해 제거되므로 수습으로 제거해야 할 것이라 한다. 왜냐하면 위의 세 가지 도는 첫 번째 도에 의해 보인 열반을 닦는 방식으로 작용하므로 '수습'이라 불리기 때문이다. 사견과 분리된 근심과 결합된 마음의 일어남은 악처에 태어나게 하는 상태일 때는 첫 번째 도에 의해 제거되고, 나머지 치성하거나 치성하지 않은 상태일 때는 위의 도들에 의해 제거되므로 때로는 견으로 제거해야 할 것, 때로는 수습으로 제거해야 할 것이라고 한다. 여기서 '때로는 견으로 제거해야 할 것'도 견으로 제거해야 할 것이라는 일반적인 명칭에 따라 여기서는 '견으로 제거해야 할 것'이라고 부른다.

ยทิ จ อุทฺธจฺจสหคตํ ปฏิสนฺธึ ทเทยฺย, ตทา อกุสลปฏิสนฺธิยา สุคติยํ อสมฺภวโต อปาเยสฺเวว ทเทยฺย. อปายคมนียญฺจ อวสฺสํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สิยา. อิตรถา อปายคมนียสฺส อปฺปหีนตฺตา เสกฺขานํ อปายุปฺปตฺติ อาปชฺชติ, น จ ปเนตํ ยุตฺตํ ‘‘จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต (ขุ. ปา. ๖.๑๑; สุ. นิ. ๒๓๔), อวินิปาตธมฺโม’’ติ (ปารา. ๒๑; สํ. นิ. ๕.๙๙๘) อาทิวจเนหิ สห วิรุชฺฌนโต. สติ จ ปเนตสฺส ทสฺสเนน ปหาตพฺพภาเว ‘‘สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา’’ติ อิมสฺส วิภงฺเค วตฺตพฺพํ สิยา, น จ ปเนตํ วุตฺตนฺติ[Pg.180]. อถ สิยา ‘‘อปายคามินิโย ราโค โทโส โมโห ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา’’ติ เอวํ ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ วุตฺตตฺตา อุทฺธจฺจสหคตเจตนาย ตตฺถ สงฺคโห สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตํ น, ตสฺส เอกนฺตโต ภาวนาย ปหาตพฺพภาเวน วุตฺตตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา? อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท’’ติ (ธ. ส. ๑๔๐๖), ตสฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ อวจนํ อิมสฺส ปฏิสนฺธิทานาภาวํ สาเธติ. นนุ จ ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค –

만일 들뜸과 결합된 마음이 재생연결을 일으킨다면, 불선한 재생연결이 선처(sugati)에서 일어날 수는 없으므로 반드시 악처(apāya)에서 일으킬 것이다. 그렇다면 악처에 가게 하는 것은 반드시 견(見)으로 제거되어야만 한다. 그렇지 않고 악처에 가게 하는 것이 제거되지 않는다면 유학(sekha)들에게도 악처에 태어나는 일이 발생할 것인데, 이는 '네 가지 악처에서 벗어났으며, 다시는 타락하지 않는 법을 가졌다'는 등의 말씀과 상충하므로 타당하지 않다. 또한 만일 이것이 견으로 제거해야 할 것이라면, 비방가(Vibhaṅga)에서 '때로는 견으로 제거해야 할 것'을 설명할 때 언급되었어야 하는데, 그렇게 설해지지 않았다. 혹시 '악처에 가게 하는 탐욕, 성냄, 어리석음과 그에 결합된 번뇌들'이라고 설해진 견으로 제거해야 할 법들 속에 들뜸과 결합된 의도도 포함된다고 말할 수 있을지 모른다. 그러나 그것은 옳지 않다. 그것은 전적으로 수습에 의해 제거되어야 할 법으로 설해졌기 때문이다. '어떤 법들이 수습으로 제거되어야 하는가? 들뜸과 결합된 마음의 일어남이다'라고 설해졌으므로, 견으로 제거해야 할 법들 속에 언급되지 않은 것은 이것이 재생연결을 일으키지 않는다는 것을 증명한다. 그런데 빠띠쌈비다마가(Paṭisambhidāmagga)의 비방가에서 다음과 같이 말하지 않았는가?

‘‘ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา, ยํ ยํ วา ปนารพฺภ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา อกุสลา. อิเมสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา, เตสํ วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๓๐-๗๓๑) –

어떤 때에 평온이 함께하고 들뜸과 결합된 불선한 마음이 일어나서 색을 대상으로 하거나... 내지 법을 대상으로 할 때, 그 대상과 관련하여 그 당시에 접촉(phassa)이 있고... 내지 평정(avikkhepa)이 있다면, 이러한 법들은 불선이다. 이러한 법들에 대한 지혜가 법무애해(dhammapaṭisambhidā)이고, 그 과보에 대한 지혜가 의무애해(atthapaṭisambhidā)이다.

เอวํ อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปาทํ อุทฺธริตฺวา ตสฺส วิปาโกปิ อุทฺธโฏติ กถมสฺส ปฏิสนฺธิทานาภาโว สมฺปฏิจฺฉิตพฺโพติ? นายํ ปฏิสนฺธิทานํ สนฺธาย อุทฺธโฏ. อถ โข ปวตฺติวิปากํ สนฺธาย. ปฏฺฐาเน ปน –

이와 같이 들뜸과 결합된 심복기(心起)를 들고서 그 과보도 들었다고 할 때, 어떻게 그것이 재생연결을 주지 않는다는 사실을 받아들여야 하는가? 이것은 재생연결을 주는 것을 두고 한 말이 아니다. 오히려 그것은 전개되는 과보(轉起果報, pavatti-vipāka)를 두고 한 말이다. 하지만 ‘빳따나(發趣論)’에서는 —

‘‘สหชาตา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เจตนา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย, นานากฺขณิกา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ, กฏตฺตา จ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๘.๘๙) –

“함께 태어난(俱生), 견도(見道)에 의해 버려져야 할 의도(cetanā)는 마음에서 생긴 물질들에 대해 업연(業緣)으로 조건이 된다. 찰나를 달리하는(異刹那), 견도에 의해 버려져야 할 의도는 과보인 오온들과 업으로 인해 생긴 물질들(業果色)에 대해 업연으로 조건이 된다.” (빳따나 2.8.89) —

ทสฺสเนน ปหาตพฺพเจตนาย เอว สหชาตนานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาวํ อุทฺธริตฺวา ‘‘สหชาตา ภาวนาย ปหาตพฺพา เจตนา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ [Pg.181] (ปฏฺฐา. ๒.๘.๘๙) ภาวนาย ปหาตพฺพเจตนาย สหชาตกมฺมปจฺจยภาโวว อุทฺธโฏ, น ปน นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว, น จ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยํ วินา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนํ อตฺถิ, ตสฺมา นตฺถิ ตสฺส สพฺพถาปิ ปฏิสนฺธิทานนฺติ. ยํ ปเนเก วทนฺติ ‘‘อุทฺธจฺจเจตนา อุภยวิปากมฺปิ น เทติ ปฏฺฐาเน นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา’’ติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค อุทฺธจฺจสหคตานมฺปิ ปวตฺติวิปากสฺส อุทฺธฏตฺตา, ปฏฺฐาเน จ ปฏิสนฺธิวิปากภาวเมว สนฺธาย นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา. ยทิ หิ ปวตฺติวิปากํ สนฺธาย นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว วุจฺเจยฺย, ตทา ปฏิสนฺธิวิปากมฺปิสฺส มญฺเญยฺยุนฺติ ลพฺภมานสฺสปิ ปวตฺติวิปากสฺส วเสน นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว น วุตฺโต, ตสฺมา น สกฺกา ตสฺส ปวตฺติวิปากํ นิวาเรตุํ. เตนาห ‘‘ปวตฺติยํ ปนา’’ตฺยาทิ. อาจริยพุทฺธมิตฺตาทโย ปน อตฺถิ อุทฺธจฺจสหคตํ ภาวนาย ปหาตพฺพมฺปิ. อตฺถิ น ภาวนาย ปหาตพฺพมฺปิ, เตสุ ภาวนาย ปหาตพฺพํ เสกฺขสนฺตานปฺปวตฺตํ, อิตรํ ปุถุชฺชนสนฺตานปฺปวตฺตํ, ผลทานญฺจ ปุถุชฺชนสนฺตานปฺปวตฺตสฺเสว น อิตรสฺสาติ เอวํ อุทฺธจฺจสหคตํ ทฺวิธา วิภชิตฺวา เอกสฺส อุภยวิปากทานํ, เอกสฺส สพฺพถาปิ วิปากาภาวํ วณฺเณนฺติ. โย ปเนตฺถ เตสํ วินิจฺฉโย, ยญฺจ ตสฺส นิรากรณํ, ยญฺจ สพฺพถาปิ วิปากาภาววาทีนํ มตปฏิกฺเขปนํ อิธ อวุตฺตํ, ตํ สพฺพํ ปรมตฺถมญฺชูสาทีสุ, วิเสสโต จ อภิธมฺมตฺถวิกาสินิยา นาม อภิธมฺมาวตารสํวณฺณนายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

견도에 의해 버려져야 할 의도에 대해서는 함께 태어난 업연과 찰나를 달리하는 업연의 상태를 모두 들고서, “함께 태어난, 수도(修道)에 의해 버려져야 할 의도는 마음에서 생긴 물질들에 대해 업연으로 조건이 된다”(빳따나 2.8.89)라고 하여, 수도에 의해 버려져야 할 의도에 대해서는 함께 태어난 업연의 상태만을 들었을 뿐, 찰나를 달리하는 업연의 상태는 들지 않았다. 그런데 찰나를 달리하는 업연 없이 재생연결을 이끌어오는 일은 없다. 그러므로 그것(들뜸과 결합된 의도)은 결코 재생연결을 주지 않는다. 그러나 어떤 이들이 “들뜸의 의도는 ‘빳따나’에서 찰나를 달리하는 업연의 상태가 언급되지 않았기 때문에 두 가지 과보(재생연결과 전기과보)를 모두 주지 않는다”라고 말하는 것은 단지 그들의 견해일 뿐이다. 왜냐하면 ‘빠띠삼비다비방가(無碍解道分別)’에서 들뜸과 결합된 것들도 전개되는 과보(전기과보)를 낸다고 하였고, ‘빳따나’에서는 재생연결의 과보가 되는 상태만을 염두에 두고 찰나를 달리하는 업연의 상태를 언급하지 않았기 때문이다. 만약 전개되는 과보를 염두에 두고 찰나를 달리하는 업연의 상태를 설했다면, 그때는 그것이 재생연결의 과보도 준다고 생각할 수 있기 때문에, 비록 전개되는 과보가 가능함에도 불구하고 (오해를 피하기 위해) 찰나를 달리하는 업연의 상태를 설하지 않은 것이다. 그러므로 그것의 전개되는 과보를 막을 수는 없다. 그래서 “전개되는 과정(pavatti) 중에는...” 등으로 설하신 것이다. 한편 아짜리야 붓다밋따(Ācariya Buddhamitta) 등은 들뜸과 결합된 것 중에는 수도에 의해 버려지는 것도 있고 수도에 의해 버려지지 않는 것도 있다고 한다. 그중 수도에 의해 버려지는 것은 유학(sekkha)의 상속에서 일어나는 것이고, 다른 하나는 범부의 상속에서 일어나는 것인데, 과보를 주는 것은 범부의 상속에서 일어나는 것일 뿐 다른 것은 아니라고 한다. 이와 같이 들뜸과 결합된 것을 두 가지로 나누어 하나는 두 가지 과보를 모두 주고, 하나는 결코 과보를 주지 않는다고 설명한다. 여기서 그들의 판별과 그것에 대한 반박, 그리고 결코 과보가 없다고 주장하는 자들의 견해를 물리치는 것에 대해서는 여기서 언급하지 않았으니, 그 모든 것은 ‘빠라맛따만쥬사(Paramatthamañjūsā, 복주)’ 등이나 특히 ‘아비담맛따위까시니(Abhidhammatthavikāsinī)’라고 하는 ‘아비담마와따라(阿毘達磨入論)’의 주석서에 설해진 방식대로 알아야 한다.

สพฺพตฺถาปิ กามโลเกติ สุคติทุคฺคติวเสน สพฺพสฺมิมฺปิ กามโลเก. ยถารหนฺติ ทฺวารารมฺมณานุรูปํ. อปาเยสุปิ ยํ นาคสุปณฺณาทีนํ มหาสมฺปตฺติวิสยํ วิปากวิญฺญาณํ, ยญฺจ นิรยวาสีนํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรทสฺสนาทีสุ อุปฺปชฺชติ วิปากวิญฺญาณํ[Pg.182], ตํ กุสลกมฺมสฺเสว ผลํ. น หิ อกุสลสฺส อิฏฺฐวิปาโก สมฺภวติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ อกุสลสฺส กมฺมสฺส อิฏฺโฐ กนฺโต วิปาโก สํวิชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๓๑; อ. นิ. ๑.๒๘๔-๒๘๖; วิภ. ๘๐๙), ตสฺมา กุสลกมฺมํ อปาเยสุปิ อเหตุกวิปากานิ ชเนติ. อญฺญภูมิกสฺส จ กมฺมสฺส อญฺญภูมิกวิปากาภาวโต กามวิราคภาวนาย กามตณฺหาวิสยวิญฺญาณุปฺปาทนาโยคโต เอกนฺตสทิสวิปากตฺตา จ มหคฺคตานุตฺตรกุสลานํ รูปาวจรกมฺเมน อเหตุกวิปากุปฺปตฺติยา อภาวโต รูปโลเกปิ ยถารหํ รูปาทิวิสยานิ ตานิ อภินิปฺผาเทตีติ วุตฺตํ ‘‘สพฺพตฺถาปิ กามโลเก’’ตฺยาทิ.

‘욕계의 어디에서나(sabbatthāpi kāmaloke)’란 선처(善處)와 악처(惡處)의 구분에 따른 모든 욕계를 말한다. ‘적절하게(yathārahaṃ)’란 문(門)과 대상에 상응하는 것을 말한다. 악처에서도 나가(Nāga)나 수빤나(Supaṇṇa) 등의 큰 성취의 영역에 속하는 과보식(果報識)과 지옥 중생들에게 마하목갈라나 존자를 뵙는 일 등에서 일어나는 과보식은 오직 유익한 업(善業)의 결과이다. 해로운 업(不善業)에 즐거운 과보가 있을 수는 없기 때문이다. “비구들이여, 해로운 업에 대해 즐겁고 마음에 드는 과보가 존재한다는 것은 불가능하며 그런 기회는 없다”(중부 3.131; 증지 1.284-286; 분별론 809)라고 설해졌기 때문이다. 그러므로 유익한 업은 악처에서도 원인 없는 과보(無因果報)들을 생성한다. 그리고 다른 지(地, bhūmi)의 업이 다른 지의 과보를 가질 수 없기 때문에, 욕계에 대한 탐욕을 빛바래게 하는 수행(kāmavirāgabhāvanā)에 의해 욕탐의 영역인 식(識)을 일으키는 것이 불가능하고 과보가 전적으로 (원인과) 유사하기 때문에, 고귀한(mahaggata) 유익한 업과 출세간의 유익한 업이 색계 업에 의해 원인 없는 과보를 일으키는 일이 없으므로, 색계에서도 적절하게 색(色) 등의 대상을 가진 그것들을 성취시킨다는 의미에서 ‘욕계의 어디에서나’ 등으로 설한 것이다.

๗๑. เอวํ ปน วิปจฺจนฺตํ กมฺมํ โสฬสกทฺวาทสกอฏฺฐกวเสน ติธา วิปจฺจตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถาปิ’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาปีติ เอวํ วิปจฺจมาเนปิ กุสลกมฺเม. อุกฺกฏฺฐนฺติ กุสลปริวารลาภโต, ปจฺฉา อาเสวนปฺปวตฺติยา วา วิสิฏฺฐํ. ยญฺหิ กมฺมํ อตฺตโน ปวตฺติกาเล ปุริมปจฺฉาภาคปฺปวตฺเตหิ กุสลกมฺเมหิ ปริวาริตํ, ปจฺฉา วา อาเสวนลาเภน สมุทาจิณฺณํ. ตํ อุกฺกฏฺฐํ. ยํ ปน กรณกาเล อกุสลกมฺเมหิ ปริวาริตํ, ปจฺฉา วา ‘‘ทุกฺกฏเมตํ มยา’’ติ วิปฺปฏิสารุปฺปาทเนน ปริภาวิตํ, ตํ โอมกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

71. 이와 같이 과보를 맺는 업이 16가지, 12가지, 8가지의 구분에 따라 세 가지 방식으로 과보를 맺는다는 것을 보이기 위해 ‘거기에서도(tatthāpi)’ 등으로 설했다. ‘거기에서도’란 이와 같이 과보를 맺는 유익한 업에서도라는 뜻이다. ‘수승한(ukkaṭṭha)’이란 유익한 권속(선한 주변 여건)을 얻었기 때문이거나, 나중에 (반복하는) 습득(āsevana)의 전개에 의해 뛰어난 것을 말한다. 어떤 업이 행해지는 당시에 그 전후로 일어나는 유익한 업들에 의해 둘러싸여 있거나, 나중에 습득을 얻어 익숙해진 것이라면 그것은 수승한 것이다. 반면 행해지는 당시에 해로운 업들에 의해 둘러싸여 있거나, 나중에 “내가 잘못했다”라고 후회(vippaṭisāra)를 일으킴으로써 손상된 것이라면 그것은 ‘저열한(omaka)’ 것이라고 보아야 한다.

ปฏิสนฺธินฺติ เอกเมว ปฏิสนฺธึ. น หิ เอเกน กมฺเมน อเนกาสุ ชาตีสุ ปฏิสนฺธิ โหติ, ปวตฺติวิปาโก ปน ชาติสเตปิ ชาติสหสฺเสปิ โหติ. ยถาห ‘‘ติรจฺฉานคเต ทานํ ทตฺวา สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๗๙). ยสฺมา ปเนตฺถ ญาณํ ชจฺจนฺธาทิวิปตฺตินิมิตฺตสฺส โมหสฺส, สพฺพากุสลสฺเสว วา ปฏิปกฺขํ, ตสฺมา ตํสมฺปยุตฺตํ กมฺมํ ชจฺจนฺธาทิวิปตฺติปจฺจยํ น โหตีติ ติเหตุกํ อติทุพฺพลมฺปิ สมานํ [Pg.183] ทุเหตุกปฏิสนฺธิเมว อากฑฺฒติ, นาเหตุกํ. ทุเหตุกญฺจ กมฺมํ ญาณสมฺปโยคาภาวโต ญาณผลุปฺปาทเน อสมตฺถํ, ยถา ตํ อโลภสมฺปโยคาภาวโต อโลภผลุปฺปาทเน อสมตฺถํ อกุสลกมฺมนฺติ ตํ อติอุกฺกฏฺฐมฺปิ สมานํ ทุเหตุกเมว ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ, น ติเหตุกนฺติ วุตฺตํ ‘‘ติเหตุกโมมกํ ทุเหตุกมุกฺกฏฺฐญฺจา’’ตฺยาทิ.

‘재생연결’란 오직 하나의 재생연결을 뜻한다. 하나의 업으로 여러 생에 걸쳐 재생연결이 일어나는 일은 없기 때문이다. 그러나 전개되는 과보(전기과보)는 백 생이나 천 생에서도 일어난다. “축생에게 보시를 하면 백 배의 공덕이 기대된다”(중부 3.379)라고 설하신 바와 같다. 여기서 지혜(ñāṇa)는 태생적 맹인 등의 과보의 결함의 원인인 어리석음(moha) 또는 모든 해로운 법의 대치(對治)가 된다. 그러므로 그것(지혜)과 결합된 업은 태생적 맹인 등의 과보의 결함의 원인이 되지 않는다. 따라서 삼인(三因, tihetuka)의 업은 비록 매우 약하더라도 이인(二因, duhetuka)의 재생연결만을 이끌어올 뿐, 무인(無因, ahetuka)을 이끌어오지는 않는다. 그리고 이인의 업은 지혜와 결합되지 않았기 때문에 지혜의 결과(과보)를 낼 능력이 없다. 마치 해로운 업이 무탐(alobha)과 결합되지 않았기에 무탐의 결과를 낼 능력이 없는 것과 같다. 그러므로 그것(이인의 업)은 비록 매우 수승하더라도 이인의 재생연결만을 이끌어올 뿐 삼인의 재생연결을 이끌어오지 못한다는 뜻에서 ‘삼인의 저열한 것과 이인의 수승한 것’ 등으로 설한 것이다.

เอตฺถ สิยา – ยถา ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๑) กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ติณฺณํ, นิกนฺติกฺขเณ ทฺวินฺนํ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ ติณฺณญฺจ เหตูนํ วเสน อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา ญาณสมฺปยุตฺตูปปตฺติ, ตถา ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณวิปฺปยุตฺเต ฉนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๓) ชวนกฺขเณ ทฺวินฺนํ, นิกนฺติกฺขเณ ทฺวินฺนํ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ ทฺวินฺนญฺจ เหตูนํ วเสน ฉนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา ญาณวิปฺปยุตฺตูปปตฺติ วุตฺตา, เอวํ ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณวิปฺปยุตฺเต สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหตี’’ติ ติเหตุกกมฺเมน ทุเหตุกปฏิสนฺธิยา อวุตฺตตฺตา นตฺถิ ติเหตุกสฺส ทุเหตุกปฏิสนฺธิอากฑฺฒนนฺติ? นยิทเมวํ ทุเหตุโกมกกมฺเมน อเหตุกปฏิสนฺธิยา วิย ติเหตุโกมกกมฺเมน สามตฺถิยานุรูปโต ทุเหตุกปฏิสนฺธิยาว ทาตพฺพตฺตา, กมฺมสริกฺขกวิปากทสฺสตฺถํ ปน มหาเถเรน สาวเสโส ปาโฐ กโต. อิตรถา ‘‘จตุนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา’’ติ วจนาภาวโต ทุเหตุกกมฺเมน อเหตุกูปปตฺติยาปิอภาโว อาปชฺชติ, ตสฺมา ยถา สุคติยํ ชจฺจนฺธพธิราทิวิปตฺติยา อเหตุกูปปตฺตึ วชฺเชตฺวา คติสมฺปตฺติยา สเหตุกูปปตฺติทสฺสนตฺถํ ทุเหตุกูปปตฺติ เอว อุทฺธฏา, น อเหตุกูปปตฺติ, เอวํ กมฺมสริกฺขกวิปากทสฺสนตฺถํ ติเหตุกกมฺเมน [Pg.184] ติเหตุกูปปตฺติ เอว อุทฺธฏา, น ทุเหตุกูปปตฺติ, น ปน อลพฺภนโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

여기서 다음과 같은 의문이 있을 수 있습니다. ‘무애해도(Paṭisambhidāmagga)’에서 '취생(gati)의 성취에 있어서 지혜와 결합된 것은 여덟 가지 원인(hetu)을 조건으로 하여 생겨남이 있다'(Paṭi. ma. 1.231)라고 하였는데, 이는 유익한 업의 속행(javana) 순간에 세 가지, 갈애(nikanti)의 순간에 두 가지, 재생연결(paṭisandhi)의 순간에 세 가지 원인의 힘에 의해서 여덟 가지 원인을 조건으로 지혜와 결합된 생겨남이 있다는 것입니다. 그와 같이 '취생의 성취에 있어서 지혜와 결합되지 않은 것은 여섯 가지 원인을 조건으로 하여 생겨남이 있다'(Paṭi. ma. 1.233)라고 하여 속행의 순간에 두 가지, 갈애의 순간에 두 가지, 재생연결의 순간에 두 가지 원인의 힘에 의해서 여섯 가지 원인을 조건으로 지혜와 결합되지 않은 생겨남이 설해졌습니다. 이와 같이 '취생의 성취에 있어서 지혜와 결합되지 않은 것은 일곱 가지 원인을 조건으로 하여 생겨남이 있다'는 말은 설해지지 않았으므로, 삼인(tihetuka)의 업으로 이인(duhetuka)의 재생연결을 끌어오는 것은 없는 것입니까? 그렇지 않습니다. 저급한 이인의 업으로 무인(ahetuka)의 재생연결이 일어나는 것처럼, 저급한 삼인의 업도 그 역량에 따라 이인의 재생연결을 주어야 하기 때문입니다. 다만 대테라(Mahāthera)께서는 업과 유사한 과보를 보여주기 위해 [경문의] 일부만 인용하신 것입니다. 그렇지 않다면 '네 가지 원인을 조건으로'라는 말이 없으므로 이인의 업으로 무인의 생겨남이 있는 것도 불가능하게 될 것입니다. 그러므로 선처(sugati)에서 선천적 맹인이나 귀머거리 등의 불행(vipatti)을 제외하고 취생의 성취에 있어서 유인(sahetuka)의 생겨남을 보여주기 위해 이인의 생겨남만을 들어내고 무인의 생겨남은 들어내지 않은 것처럼, 업과 유사한 과보를 보여주기 위해 삼인의 업으로는 삼인의 생겨남만을 들어내고 이인의 생겨남은 들어내지 않은 것이지, 얻어질 수 없기 때문이 아니라고 보아야 합니다.

๗๔. เอวํ เอกาย เจตนาย โสฬส วิปากานิ เอตฺเถว ทฺวาทสกมคฺโค อเหตุกฏฺฐกมฺปีติ ปวตฺตสฺส ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาทสฺส วเสน วิปากปฺปวตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เอกาย เจตนาย ทฺวาทส วิปากานิ เอตฺเถว ทสกมคฺโค อเหตุกฏฺฐกมฺปีติ อาคตสฺส โมรวาปีวาสีมหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาทสฺสปิ วเสน ทสฺเสตุํ อสงฺขารํ สสงฺขารวิปากานี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ยถา มุเข จลิเต อาทาสตเล มุขนิมิตฺตํ จลติ, เอวํ อสงฺขารกุสลสฺส อสงฺขารวิปาโกว โหติ, น สสงฺขาโรติ เอวํ อาคมนโตว สงฺขารเภโทติ อยเมตฺถาธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน วิปากสฺส สงฺขารเภโท ปจฺจยวเสน อิจฺฉิโต, น กมฺมวเสน, ตสฺมา เอส เกจิวาโท กโต.

74. 이와 같이 하나의 의도(cetanā)에 열여섯 가지 과보가 있다는 바로 이곳의 열두 가지 업의 길과 여덟 가지 무인[과보]에 대해 설해진 '티피타카 쭐라나가 테라(Tipiṭakacūḷanāgatthera)'의 견해에 따른 과보의 전개를 보여준 뒤, 이제 하나의 의도에 열두 가지 과보가 있다는 바로 이곳의 열 가지 업의 길과 여덟 가지 무인[과보]에 대해 전해오는 '모라와피에 거주하는 마하담마락키타 테라(Moravāpīvāsī Mahādhammarakkhitatthera)'의 견해에 따라서도 보여주기 위해 '무자극(asaṅkhāra)과 유자극(sasaṅkhāra)의 과보들' 등이 설해졌습니다. 입이 움직이면 거울 속의 입 모양이 움직이는 것처럼, 무자극의 유익한 업에는 무자극의 과보만 있고 유자극의 과보는 없다는 식으로 전승에 따라 자극(saṅkhāra)의 구분이 있다는 것이 여기서의 의도입니다. 그러나 과보의 자극의 구분은 조건(paccaya)의 힘에 따른 것으로 인정될 뿐 업의 힘에 따른 것이 아니기 때문에, 이것은 '어떤 이들의 견해(kecivāda)'로 언급된 것입니다.

เตสนฺติ เตสํ เอวํวาทีนํ. ยถากฺกมนฺติ ติเหตุกุกฺกฏฺฐาทีนํ อนุกฺกเมน. ทฺวาทส วิปากานีติ ติเหตุกุกฺกฏฺฐอสงฺขาริกสสงฺขาริกกมฺมสฺส วเสน ยถากฺกมํ สสงฺขาริกจตุกฺกวชฺชิตานิ, อสงฺขาริกจตุกฺกวชฺชิตานิ จ ทฺวาทส วิปากานิ, ตถา ติเหตุโกมกสฺส, ทุเหตุกุกฺกฏฺฐสฺส จ กมฺมสฺส วเสน ทุเหตุกสสงฺขารทฺวยวชฺชิตานิ, ทุเหตุกาสงฺขารทฺวยวชฺชิตานิ จ ทส วิปากานิ, ทุเหตุโกมกสฺส วเสน ทุเหตุกทฺวยวชฺชิตานิ จ อฏฺฐ วิปากานิ ยถาวุตฺตสฺส ‘‘ติเหตุกมุกฺกฏฺฐ’’นฺตฺยาทินา วุตฺตนยสฺส อนุสาเรน อนุสฺสรเณน ยถาสมฺภวํ ตสฺส ตสฺส สมฺภวานุรูปโต อุทฺทิเส.

'그들의'란 그러한 설을 주장하는 자들의 것입니다. '순서대로'란 삼인-수승(tihetukukkaṭṭha) 등의 차례대로입니다. '열두 가지 과보'란 삼인-수승의 무자극과 유자극 업의 힘에 따라 순서대로 유자극의 네 가지를 제외하거나 무자극의 네 가지를 제외한 열두 가지 과보를 말하며, 그와 같이 삼인-저급(tihetukomaka)과 이인-수승(duhetukukkaṭṭha)의 업의 힘에 따라 이인-유자극의 두 가지를 제외하거나 이인-무자극의 두 가지를 제외한 열 가지 과보를, 이인-저급(duhetukomaka)의 힘에 따라 이인[과보] 두 가지를 제외한 여덟 가지 과보를 '삼인-수승' 등으로 설해진 방식에 따라, 기억하고 관찰하여 각각의 가능성에 맞게 제시해야 합니다.

๗๕. ปริโต อตฺตํ ขณฺฑิตํ วิย อปฺปานุภาวนฺติ ปริตฺตํ. ปกฏฺฐภาวํ นีตนฺติ ปณีตํ, อุภินฺนํ มชฺเฌ ภวํ มชฺฌิมํ. ตตฺถ ‘‘ปฏิลทฺธมตฺตํ [Pg.185] อนาเสวิตํ ปริตฺต’’นฺติ อวิเสสโตว อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตถา ‘‘นาติสุภาวิตํ อปริปุณฺณวสีภาวํ มชฺฌิมํ. อติวิย สุภาวิตํ ปน สพฺพโส ปริปุณฺณวสีภาวํ ปณีต’’นฺติ. อาจริเยน ปเนตฺถ ปริตฺตมฺปิ อีสกํ ลทฺธาเสวนเมวาธิปฺเปตนฺติ ทิสฺสติ. ตถา หาเนน นามรูปปริจฺเฉเท –

75. 주변이 깎여 나간 것처럼 능력이 적은 것을 '한정된(paritta)'이라 하고, 뛰어난 상태에 도달한 것을 '승묘한(paṇīta)', 그 둘의 중간에 있는 것을 '중간(majjhima)'이라 합니다. 그중 '얻었을 뿐 반복 수행(āsevana)하지 않은 것이 한정된 것이다'라고 주석서에서 차별 없이 설해졌으며, 그와 같이 '지나치게 잘 닦이지 않아 자재함(vasībhāva)이 충만하지 못한 것이 중간이고, 매우 잘 닦여서 모든 면에서 자재함이 충만한 것이 승묘한 것이다'라고 하였습니다. 그러나 여기 스승(Ācariya)께서는 '한정된 것'이라 할지라도 조금은 수행을 거친 것을 의도하신 것으로 보입니다. 이와 같이 ‘나마루파빠릿체다(Nāmarūpapariccheda)’의 쇠퇴함(hāna)에 관한 대목에서 다음과 같이 설해졌습니다.

‘‘สมานาเสวเน ลทฺเธ, วิชฺชมาเน มหพฺพเล;

อลทฺธา ตาทิสํ เหตุํ, อภิญฺญา น วิปจฺจตี’’ติ. (นาม. ปริ. ๔๗๔);

“동일한 수준의 반복 수행을 얻었고 큰 힘이 존재하더라도, 그와 같은 [동일 지위의] 원인을 얻지 못하면 신통(abhiññā)은 과보를 맺지 않는다.” (Nāma. pari. 474)

สมานภูมิกโตว อาเสวนลาเภน พลวภาวโต มหคฺคตธมฺมานํ วิปากทานํ วตฺวา ตทภาวโต อภิญฺญาย อวิปจฺจนํ วุตฺตํ. หีเนหิ ฉนฺทจิตฺตวีริยวีมํสาหิ นิพฺพตฺติตํ วา ปริตฺตํ. มชฺฌิเมหิ ฉนฺทาทีหิ มชฺฌิมํ. ปณีเตหิ ปณีตนฺติ อลมติปฺปปญฺเจน.

동일한 지계(bhūmi)에서의 반복 수행을 얻음으로써 강력해지기 때문에 고귀한 법들(mahaggatadhamma)의 과보를 주는 것에 대해 말한 뒤, 그것이 없으므로 신통이 과보를 맺지 않는다고 설해진 것입니다. 혹은 열등한 열의(chanda), 마음(citta), 정진(vīriya), 검토(vīmaṃsā)로 인하여 생긴 것을 한정된 것이라 하고, 중간의 열의 등으로 생긴 것을 중간이라 하며, 승묘한 열의 등으로 생긴 것을 승묘한 것이라 하니, 지나친 상세한 설명은 그만두겠습니다.

๘๔. ปญฺจมชฺฌานํ ภาเวตฺวาติ อภิญฺญาภาวํ อสมฺปตฺตํ ปญฺจมชฺฌานํ ติวิธมฺปิ ภาเวตฺวา. อภิญฺญาภาวปฺปตฺตสฺส ปน อวิปากภาโว ‘‘อลทฺธา ตาทิส’’นฺตฺยาทินา (นาม. ปริ. ๔๗๔) อาจริเยน สาธิโต. มูลฏีกาการาทโย ปน อญฺญถาปิ ตํ สาเธนฺติ. ตํ ปน สงฺเขปโต, ตตฺถ ตตฺถ วิตฺถารโต จ อภิธมฺมตฺถวิกาสินิยํ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺพํ. สญฺญาวิราคํ ภาเวตฺวาติ ‘‘สญฺญา โรโค, สญฺญา คณฺโฑ’’ตฺยาทินา, ‘‘ธี จิตฺตํ ธิพฺพตํ จิตฺต’’นฺตฺยาทินา วา นเยน อรูปปฺปวตฺติยา อาทีนวทสฺสเนน ตทภาเว จ ปณีตภาวสนฺนิฏฺฐาเนน วาโยกสิเณ เกสญฺจิ มเตน ปริจฺฉินฺนากาสกสิเณ วา ภาวนาพเลน เตน ปฏิลภิตพฺพภาเว อรูปสฺส อนิพฺพตฺติสภาวาปาทนวเสน อรูปวิราคภาวนํ ภาเวตฺวา อญฺญสตฺเตสุ อุปฺปชฺชนฺติ กมฺมกิริยวาทิโน ติตฺถิยา เอวาตฺยธิปฺปาโย[Pg.186]. เต ปน เยน อิริยาปเถน อิธ มรนฺติ. เตเนว ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

84. '제5선을 닦아서'란 신통의 상태에 도달하지 못한 제5선을 세 가지 종류로 모두 닦아서를 의미합니다. 신통의 상태에 도달한 것은 과보를 맺지 않는다는 사실은 '그와 같은 원인을 얻지 못하여' 등의 게송을 통해 스승께서 확립하셨습니다. 그러나 ‘물라띠까(Mūlaṭīkā)’의 저자 등은 다른 방식으로 그것을 입증합니다. 그것은 간략하게, 그리고 곳곳에서 상세하게 ‘아비담맛타위까시니(Abhidhammatthavikāsinī)’에서 설해진 방식대로 보아야 합니다. '인식의 이욕(saññāvirāga)을 닦아서'란 '인식은 병이요, 인식은 종기이다'라거나 '마음은 부끄러운 것, 마음은 질병 같은 것'이라는 등의 방식으로 무색계의 전개에 대한 재난을 보고 그것이 없는 상태의 승묘함을 확신하여, 바람의 까시나(vāyokasiṇa)나 혹은 어떤 이들의 견해에 따르면 한정된 공간의 까시나(paricchinnākāsakasiṇa)에서 수행의 힘으로 그것을 통해 얻어야 할 상태에 대해 무색계가 생겨나지 않는 성질을 갖게 함으로써 무색계에 대한 이욕의 수행을 닦아 무상유정천(aññasatta)에 태어나는 것은 업과 작용을 주장하는 외도(titthiya)들일 뿐이라는 의도입니다. 그들은 여기서 죽을 때의 자세 그대로 그곳에서 태어난다고 보아야 합니다.

๘๖. อนาคามิโน ปน สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ อนาคามิโนเยว อริยา ปุถุชฺชนาทิกาเล, ปจฺฉาปิ วา ปญฺจมชฺฌานํ ติวิธมฺปิ ภาเวตฺวา สทฺธาทิอินฺทฺริยเวมตฺตตานุกฺกเมน ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปชฺชนฺติ.

86. 불환자(Anāgāmī)들은 정거천(suddhāvāsa)에 태어난다는 것은, 불환자인 성자들이 범부 시절이나 혹은 나중에라도 제5선을 세 가지 종류로 모두 닦아서, 믿음 등의 기능(indriya)의 강약 차이에 따른 순서대로 다섯 정거천에 태어난다는 것입니다.

๘๗. ยถากฺกมํ ภาเวตฺวา ยถากฺกมํ อารุปฺเปสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ โยชนา ยถากฺกมนฺติ จ ปฐมารุปฺปาทิอนุกฺกเมน. สพฺพมฺปิ เจตํ ตสฺส ตสฺเสว ฌานสฺส อาเวณิกภูมิวเสน วุตฺตํ. นิกนฺติยา ปน สติ ปุถุชฺชนาทโย ยถาลทฺธชฺฌานสฺส ภูมิภูเตสุ สุทฺธาวาสวชฺชิเตสุ ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺตนฺติ, ตถา กามภเวปิ กามาวจรกมฺมพเลน. ‘อิชฺฌติ, ภิกฺขเว, สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตา’ติ (อ. นิ. ๘.๓๕) หิ วุตฺตํ. อนาคามิโน ปน กามราคสฺส สพฺพโส ปหีนตฺตา กามภเวสุ นิกนฺตึ น อุปฺปาเทนฺตีติ กามโลกวชฺชิเต ยถาลทฺธชฺฌานภูมิภูเต ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺตนฺติ. สุทฺธาวาเสสุ หิ อนาคามิโนเยว นิพฺพตฺตนฺตีติ นิยโม อตฺถิ. เต ปน อญฺญตฺถ น นิพฺพตฺตนฺตีติ นิยโม นตฺถิ. เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ อาจริเยน –

87. ‘순서대로 수행하여 순서대로 무색계에 태어난다’는 문맥의 연결은 첫 번째 무색계 선정 등의 순차적인 수행에 의한 것이다. 그리고 이 모든 것은 그 각각의 선정의 고유한 토대(āveṇikabhūmi)에 따라 설해진 것이다. 그러나 갈애(nikanti)가 있을 때 범부 등은 정거천을 제외하고 자신이 얻은 선정의 토대가 되는 곳 어디에서나 태어난다. 마찬가지로 욕계에서도 욕계업의 힘에 의해서 [태어난다]. 왜냐하면 ‘비구들이여, 계를 갖춘 자의 마음의 염원은 청정하기 때문에 성취된다’(A8.35)라고 설해졌기 때문이다. 그러나 불환자(anāgāmino)는 감각적 욕망의 탐착(kāmarāga)을 완전히 제거했기 때문에 욕계의 존재들에 갈애를 일으키지 않으며, 따라서 욕계를 제외하고 자신이 얻은 선정의 토대가 되는 곳 어디에서나 태어난다. 정거천에는 오직 불환자들만이 태어난다는 결정된 규칙이 있다. 그러나 그들이 다른 곳에는 태어나지 않는다는 결정된 규칙은 없다. 스승께서는 이와 같이 하여 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘สุทฺธาวาเสสฺวนาคามิ-ปุคฺคลาโวปปชฺชเร;

กามธาตุมฺหิ ชายนฺติ, อนาคามิวิวชฺชิตา’’ติ. (ปรม. วิ. ๒๐๕);

“정거천에는 오직 불환자들만이 태어나고, 욕계에는 불환자를 제외한 이들이 태어난다.” (Parama. vi. 205)

สุกฺขวิปสฺสกาปิ ปเนเต มรณกาเล เอกนฺเตเนว สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตนฺติ สมาธิมฺหิ ปริปูรการีภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อิตฺถิโยปิ ปน อริยา วา อนริยา วา อฏฺฐสมาปตฺติลาภินิโย พฺรหฺมปาริสชฺเชสุเยว นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ อฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๐๙; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๗๙ อาทโย; ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๓๐) วุตฺตํ. อปิเจตฺถ เวหปฺผลอกนิฏฺฐจตุตฺถารุปฺปภวานํ เสฏฺฐภวภาวโต [Pg.187] ตตฺถ นิพฺพตฺตา อริยา อญฺญตฺถ นุปฺปชฺชนฺติ, ตถา อวเสเสสุ อุปรูปริ พฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตา เหฏฺฐิมเหฏฺฐิเมสุ. วุตฺตญฺเหตํ อาจริเยน –

순수 위빳사나 수행자(sukkhavipassakā)들도 임종 시에는 반드시 삼매의 증득을 일으킨다고 보아야 하는데, 이는 삼매를 충실히 닦은 상태이기 때문이다. 주석서(Vibha. aṭṭha. 809 등)에서는 ‘성자이든 범부이든 여덟 가지 증득(aṭṭhasamāpatti)을 얻은 여인들은 오직 범중천(brahmapārisajja)에만 태어난다’고 설해졌다. 또한 여기서 광과천(vehapphala), 색구경천(akaniṭṭha), 그리고 네 번째 무색계 유(catutthāruppabhava)는 수승한 존재(seṭṭhabhava)이기 때문에, 그곳에 태어난 성자들은 다른 곳에 태어나지 않는다. 이와 같이 그 밖의 위로 올라가는 범천의 세계들에 태어난 성자들은 더 아래의 세계들에서는 태어나지 않는다. 이에 대하여 스승께서 이와 같이 말씀하셨다.

‘‘เวหปฺผเล อกนิฏฺเฐ, ภวคฺเค จ ปติฏฺฐิตา;

น ปุนาญฺญตฺถ ชายนฺติ, สพฺเพ อริยปุคฺคลา;

พฺรหฺมโลกคตา เหฏฺฐา, อริยา โนปปชฺชเร’’ติ. (นาม. ปริ. ๔๕๒-๔๕๓);

“광과천과 색구경천, 그리고 유정천(bhavagga)에 도달한 모든 성자들은 다시는 다른 곳에 태어나지 않으며, 범천의 세계에 간 성자들은 더 낮은 곳에 태어나지 않는다.” (Nāma. pari. 452-453)

กมฺมจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업의 네 가지(kammacatukka)에 대한 설명이 끝났다.

จุติปฏิสนฺธิกฺกมวณฺณนา

죽음과 재생의 순서에 대한 설명

๘๙. ‘‘อายุกฺขเยนา’’ตฺยาทีสุ สติปิ กมฺมานุภาเว ตํตํคตีสุ ยถาปริจฺฉินฺนสฺส อายุโน ปริกฺขเยน มรณํ อายุกฺขยมรณํ. สติปิ ตตฺถ ตตฺถ ปริจฺฉินฺนายุเสเส คติกาลาทิปจฺจยสามคฺคิยญฺจ ตํตํภวสาธกสฺส กมฺมุโน ปรินิฏฺฐิตวิปากตฺตา มรณํ กมฺมกฺขยมรณํ. อายุกมฺมานํ สมกเมว ปริกฺขีณตฺตา มรณํ อุภยกฺขยมรณํ. สติปิ ตสฺมึ ทุวิเม ปุริมภวสิทฺธสฺส กสฺสจิ อุปจฺเฉทกกมฺมุโน พเลน สตฺถหรณาทีหิ อุปกฺกเมหิ อุปจฺฉิชฺชมานสนฺตานานํ, คุณมหนฺเตสุ วา กเตน เกนจิ อุปกฺกเมน อายูหิตอุปจฺเฉทกกมฺมุนา ปฏิพาหิตสามตฺถิยสฺส กมฺมสฺส ตํตํอตฺตภาวปฺปวตฺตเน อสมตฺถภาวโต ทุสิมารกลาพุราชาทีนํ วิย ตงฺขเณเยว ฐานาจาวนวเสน ปวตฺตมรณํ อุปจฺเฉทกมรณํ นาม. อิทํ ปน เนรยิกานํ อุตฺตรกุรุวาสีนํ เกสญฺจิ เทวานญฺจ น โหติ. เตนาหุ –

89. ‘수명이 다함으로’ 등의 문구에서, 업의 위력이 남아 있더라도 각 태어나는 곳(gati)에서 정해진 수명이 다하여 죽는 것이 ‘수명 다함에 의한 죽음(āyukkhayamaraṇa)’이다. 각각의 곳에서 정해진 수명이 남아 있고 태어나는 곳과 시간 등의 조건이 갖추어졌음에도 불구하고, 그 생을 성립시킨 업의 과보가 다함으로써 죽는 것이 ‘업 다함에 의한 죽음(kammakkhayamaraṇa)’이다. 수명과 업이 동시에 다하여 죽는 것이 ‘둘 다 다함에 의한 죽음(ubhayakkhayamaraṇa)’이다. 이 두 가지가 있더라도, 이전 생에서 성취된 어떤 절단하는 업(upacchedakakamma)의 힘에 의해 무기를 휘두르는 등의 공격(upakkama)으로 상속이 끊어지는 경우나, 공덕이 큰 분들에게 저지른 어떤 공격으로 인해 일으켜진 절단하는 업에 의해, 그 생을 지속시키는 능력을 가진 업이 차단되어 더 이상 그 신체(attabhāva)를 유지하지 못하게 됨으로써 두시마라(Dusimāra), 깔라부 왕(Kalābu-rāja) 등처럼 그 찰나에 바로 그 자리에서 물러나게 되어 일어나는 죽음을 ‘절단하는 업에 의한 죽음(upacchedakamaraṇa)’이라 한다. 이것은 지옥 중생이나 북구로주의 사람들, 그리고 어떤 천신들에게는 일어나지 않는다. 그러므로 그들은 이렇게 말했다.

‘‘อุปกฺกเมน วา เกสญฺจุปจฺเฉทกกมฺมุนา’’ติ. (ส. ส. ๖๒);

“공격에 의해서나 어떤 이들의 절단하는 업에 의해서이다.” (Sa. sa. 62)

มรณสฺส อุปฺปตฺติ ปวตฺติ มรณุปฺปตฺติ.

죽음의 발생과 진행이 ‘죽음의 발생(maraṇuppatti)’이다.

๙๐. มรณกาเลติ [Pg.188] มรณาสนฺนกาเล. ยถารหนฺติ ตํตํคตีสุ อุปฺปชฺชนกสตฺตานุรูปํ, กตฺถจิ ปน อนุปฺปชฺชมานสฺส ขีณาสวสฺส ยโถปฏฺฐิตํ นามรูปธมฺมาทิกเมว จุติปริโยสานานํ โคจรภาวํ คจฺฉติ, น กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทโย. อุปลทฺธปุพฺพนฺติ เจติยทสฺสนาทิวเสน ปุพฺเพ อุปลทฺธํ. อุปกรณภูตนฺติ ปุปฺผาทิวเสน อุปกรณภูตํ. อุปลภิตพฺพนฺติ อนุภวิตพฺพํ. อุปโภคภูตนฺติ อจฺฉราวิมานกปฺปรุกฺขนิรยคฺคิอาทิกํ อุปภุญฺชิตพฺพํ. อจฺฉราวิมานกปฺปรุกฺขมาตุกุจฺฉิอาทิคตํ หิ รูปายตนํ สุคตินิมิตฺตํ. นิรยคฺคินิรยปาลาทิคตํ ทุคฺคตินิมิตฺตํ. คติยา นิมิตฺตํ คตินิมิตฺตํ.

90. ‘죽음의 시기에’란 임종의 시기를 뜻한다. ‘적절하게’란 각각의 태어나는 곳(gati)에 태어나는 중생에 상응하는 것을 말하며, 어떤 경우에는 [다시] 태어나지 않는 아라한(khīṇāsava)에게는 나타난 대로의 명색법 등만이 죽음 직전의 대상이 되고, 업이나 업의 표상 등은 대상이 되지 않는다. ‘이전에 경험한 것’이란 탑(cetiya)을 참배하는 등으로 이전에 경험한 것을 말한다. ‘도구가 된 것’이란 꽃 등으로 [업을 짓는 데] 도구가 된 것을 말한다. ‘얻어야 할 것’이란 누려야 할 것을 말한다. ‘누려야 할 것’이란 천녀, 천궁, 소원성취 나무(kapparukkha), 지옥의 불 등 누리게 될 것을 말한다. 천녀, 천궁, 소원성취 나무, 모태(mātukucchi) 등에 속한 형색의 대상(rūpāyatana)은 선처의 표상(sugatinimitta)이다. 지옥의 불, 지옥의 옥졸 등에 속한 것은 악처의 표상(duggatinimitta)이다. 태어날 곳의 표상을 ‘취상(gatinimitta)’이라 한다.

กมฺมพเลนาติ ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกสฺส กุสลากุสลกมฺมสฺส อานุภาเวน. ฉนฺนํ ทฺวารานนฺติ วกฺขมานนเยน ยถาสมฺภวํ ฉนฺนํ อุปปตฺติทฺวารานํ, ยทิ กุสลกมฺมํ วิปจฺจติ, ตทา ปริสุทฺธํ กุสลจิตฺตํ ปวตฺตติ, อถ อกุสลกมฺมํ, ตทา อุปกฺกิลิฏฺฐํ อกุสลจิตฺตนฺติ อาห ‘‘วิปจฺจมานก…เป… กิลิฏฺฐํ วา’’ติ. เตนาห ภควา ‘‘นิมิตฺตสฺสาทคธิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺฐติ, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคธิตํ วา, ตสฺมึ เจ สมเย กาลํ กโรติ, ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ อุปปชฺเชยฺย นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๕). ตตฺโถณตํ วาติ ตสฺมึ อุปปชฺชิตพฺพภเว โอณตํ วิย, ตตฺโถณตํ เอวาติ วา ปทจฺเฉโท. ‘‘พาหุลฺเลนา’’ติ เอตฺถ อธิปฺปาโย ‘‘เยภุยฺเยน ภวนฺตเร’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺโพ. อถ วา ‘‘ยถารห’’นฺติ อิมินาว โส สกฺกา สงฺคเหตุนฺติ ‘‘พาหุลฺเลนา’’ติ อิมินา สหสา โอจฺฉิชฺชมานชีวิตานํ สณิกํ มรนฺตานํ วิย น อภิกฺขณเมวาติ ทีปิตนฺติ วิญฺญายติ. อภินวกรณวเสนาติ ตงฺขเณ กริยมานํ วิย อตฺตานํ อภินวกรณวเสน.

‘업의 힘으로’란 재생연결을 일으키는 선업과 불선업의 위력으로라는 뜻이다. ‘여섯 문에’란 다음에 설명할 방식대로 가능한 여섯 가지 태어남의 문들에, 만약 선업이 과보를 맺으면 그때는 아주 청정한 선한 마음이 일어나고, 만약 불선업이면 그때는 오염된 불선한 마음이 일어난다는 의미에서 ‘과보를 맺는... (중략) ... 혹은 오염된’이라고 하였다. 그래서 세존께서는 ‘비구들이여, 의식이 [대상인] 표상에 묶여 머물거나, 혹은 세세한 특징(anubyañjana)에 묶여 머문다. 만약 그 시기에 목숨을 마친다면, 지옥이나 축생의 태생 중의 하나라는 두 가지 운명 중 하나에 태어나는 상황이 있게 된다’(S4.235)라고 말씀하셨다. 거기서 ‘기울어진(oṇataṃ)’이란 그 태어나야 할 존재의 상태(bhava)에 기울어진 것과 같다는 것이며, ‘tatthoṇataṃ eva’라고 단어를 나눌 수도 있다. ‘대개(bāhullenā)’라는 말의 의미는 ‘대부분 다른 존재(bhavantara)에서’라고 설해진 방식에 따라 보아야 한다. 아니면 ‘적절하게’라는 말로 그것을 포함할 수 있으므로, ‘대개’라는 말은 갑자기 목숨이 끊어지는 이들이 천천히 죽어가는 이들처럼 [표상이] 빈번하게 나타나지 않는다는 것을 나타내는 것으로 이해된다. ‘새롭게 만드는 방식(abhinavakaraṇavasena)’이란 그 찰나에 이루어지는 것처럼 자신을 새롭게 만드는 방식에 의한 것이다.

๙๑. ปจฺจาสนฺนมรณสฺสาติ [Pg.189] เอกวีถิปฺปมาณายุกวเสน, ตโต วา กิญฺจิ อธิกายุกวเสน สมาสนฺนมรณสฺส. วีถิจิตฺตาวสาเนติ ตทารมฺมณปริโยสานานํ, ชวนปริโยสานานํ วา วีถิจิตฺตานํ อวสาเน. ตตฺถ ‘‘กามภวโต จวิตฺวา ตตฺเถว อุปฺปชฺชมานานํ ตทารมฺมณปริโยสานานิ, เสสานํ ชวนปริโยสานานี’’ติ ธมฺมานุสารณิยํ วุตฺตํ. ภวงฺคกฺขเยวาติ ยทิ เอกชวนวีถิโต อธิกตรายุเสโส สิยา, ตทา ภวงฺคาวสาเน วา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. อถ เอกจิตฺตกฺขณายุเสโส สิยา, ตทา วีถิจิตฺตาวสาเน, ตญฺจ อตีตกมฺมาทิวิสยเมว. ‘‘ตสฺสานนฺตรเมวา’’ติ อิมินา อนฺตราภววาทิมตํ ปฏิกฺขิปติ.

91. ‘임박한 죽음의’라는 것은 하나의 인식과정(vīthi)의 분량에 해당하는 수명에 의하거나, 혹은 그보다 조금 더 많은 수명에 의하여 죽음에 매우 근접한 것을 말한다. ‘인식과정의 마음들이 끝날 때’라는 것은 그때 등록의 마음(tadārammaṇa)이 끝날 때나 혹은 속행(javana)이 끝날 때의 인식과정의 마음들의 종결을 의미한다. 이에 대하여 “담마누사라니(dhammānusāraṇī)”에서는 “욕계의 존재에서 죽어서 바로 그곳에 태어나는 자들에게는 등록의 마음이 끝날 때이고, 나머지 사람들에게는 속행이 끝날 때이다.”라고 설해졌다. ‘바왕가의 소멸에’라는 것은 만약 하나의 속행 인식과정보다 더 많은 수명이 남았다면, 그때는 바왕가가 끝날 때 일어나서 소멸한다. 만약 하나의 심찰나의 수명만이 남았다면, 그때는 인식과정의 마음이 끝날 때이며, 그것은 오직 과거의 업 등을 대상으로 하는 것이다. ‘그 바로 다음에’라는 말로써 중간 존재(antarābhava)를 주장하는 견해를 반박한다.

ยถารหนฺติ กมฺมกรณกาลสฺส, วิปากทานกาลสฺส จ อนุรูปวเสน. อถ วา วิปจฺจมานกกมฺมานุรูปํ อนุสยวเสน, ชวนสหชาตวเสน วา ปวตฺติอนุรูปโตตฺยตฺโถ. นนุ จ ‘‘อวิชฺชานุสยปริกฺขิตฺเตนา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ชวนสหชาตานญฺจ กถํ อนุสยภาโวติ? นายํ โทโส อนุสยสทิสตาย ตาสมฺปิ อนุสยโวหารภาวโต. อิตรถา อกุสลกมฺมสหชาตานํ ภวตณฺหาสหชาตานํ วา จุติอาสนฺนชวนสหชาตานญฺจ สงฺคโห น สิยา. อวิชฺชาว อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสยนโต ปวตฺตนโต อนุสโย, เตน ปริกฺขิตฺเตน ปริวาริเตน. ตณฺหานุสโยว มูลํ ปธานํ สหการีการณภูตํ อิมสฺสาติ ตณฺหานุสยมูลโก. สงฺขาเรนาติ กุสลากุสลกมฺเมน กมฺมสหชาตผสฺสาทิธมฺมสมุทาเยน จุติอาสนฺนชวนสหชาเตน วา, เตน ชนิยมานํ. อวิชฺชาย หิ ปฏิจฺฉนฺนาทีนววิสเย ตณฺหา นาเมติ, ขิปนกสงฺขารสมฺมตา ยถาวุตฺตสงฺขารา ขิปนฺติ, ยถาหุ –

‘적절하게’라는 것은 업을 짓는 때와 과보를 주는 때의 적합함에 따르는 것을 말한다. 혹은 과보를 맺는 업에 적합하게 잠재성향(anusaya)의 힘에 의하거나, 속행과 함께 일어나는 것(sahajāta)의 힘에 의하여 전개되는 적합함이라는 뜻이다. “무명의 잠재성향에 둘러싸여” 등이라고 설해지지 않았는가? 그런데 속행과 함께 일어나는 법들에 어떻게 잠재성향의 상태가 있는가? 이것은 허물이 아니니, 잠재성향과 유사하기 때문에 그것들도 잠재성향이라는 명칭으로 불리기 때문이다. 그렇지 않다면 불선업과 함께 일어나는 것이나 존재에 대한 갈애와 함께 일어나는 것, 그리고 죽음 직전 속행과 함께 일어나는 것들의 포함이 이루어지지 않을 것이다. 무명이야말로 제거되지 않았다는 의미에서 잠재성향으로 전개되기에 잠재성향이며, 그것에 둘러싸이고 에워싸여 있다. 갈애의 잠재성향이야말로 이것의 뿌리이고 주요하며 협력하는 원인이 되기에 ‘갈애의 잠재성향을 뿌리로 하는 것’이다. ‘상카라(형성)에 의하여’라는 것은 유익하거나 해로운 업에 의하여, 혹은 업과 함께 일어나는 촉 등의 법들의 무리에 의하여, 혹은 죽음 직전 속행과 함께 일어나는 것에 의하여, 그것에 의해 생성되는 것을 말한다. 무명이 과실의 대상을 은폐하기 때문에 갈애가 (그 대상을 향해) 기울게 하고, '던지는 상카라'로 인정되는 앞서 말한 상카라들이 (새로운 생으로) 던지는 것이니, 다음과 같이 설해진 바와 같다.

‘‘อวิชฺชาตณฺหาสงฺขาร-สหเชหิ อปายินํ;

วิสยาทีนวจฺฉาทินมนกฺขิปเกหิ ตุ.

“무명, 갈애, 상카라와 함께 일어나는 것들에 의해 악처에 떨어지는 자들에게는, 대상의 과실을 은폐하는 자(무명)와 기울게 하는 자(갈애)와 던지는 자(상카라)가 있으나,”

‘‘อปฺปหีเนหิ [Pg.190] เสสานํ, ฉาทนํ นมนมฺปิ จ;

ขิปกา ปน สงฺขารา, กุสลาว ภวนฺติหา’’ติ. (ส. ส. ๑๖๔-๑๖๕);

“제거되지 않은 (무명과 갈애로) 나머지 자들에게도 은폐함과 기울게 함이 있으며, 여기서 던지는 상카라들은 오직 유익한 것들(kusalā)이 된다.” (Saccasaṅkhepa 164-165)

สมฺปยุตฺเตหิ ปริคฺคยฺหมานนฺติ อตฺตนา สมฺปยุตฺเตหิ ผสฺสาทีหิ ธมฺเมหิ สมฺปยุตฺตปจฺจยาทินา ปริวาเรตฺวา คยฺหมานํ, สหชาตานมธิฏฺฐานภาเวน ปุพฺพงฺคมภูตนฺติ อตฺตนา สหชาตานํ ปติฏฺฐานภาเวน ปธานภูตํ. ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ (ธ. ป. ๑-๒) หิ วุตฺตํ. ภวนฺตรปฏิสนฺธานวเสนาติ ปุริมภวนฺตรสฺส, ปจฺฉิมภวนฺตรสฺส จ อญฺญมญฺญํ เอกาพทฺธํ วิย ปฏิสนฺทหนวเสน อุปฺปชฺชมานเมว ปติฏฺฐาติ, น อิโต คนฺตฺวาตฺยธิปฺปาโย. น หิ ปุริมภวปริยาปนฺโน โกจิ ธมฺโม ภวนฺตรํ สงฺกมติ, นาปิ ปุริมภวปริยาปนฺนเหตูหิ วินา อุปฺปชฺชติ ปฏิโฆสปทีปมุทฺทา วิยาติ อลมติปฺปปญฺเจน.

‘상응하는 법들에 의해 거머쥐어지는’이란 자신과 상응하는 촉 등의 법들에 의해 상응연(sampayutta-paccaya) 등으로 에워싸여 취해지는 것을 말하며, ‘함께 일어나는 것들의 의지처가 됨으로써 앞선 것이 된’이란 자신과 함께 일어나는 법들의 토대가 됨으로써 주된 것이 된 것을 말한다. “마음은 법들에 앞서가고(Manopubbaṅgamā dhammā)”라고 설해졌기 때문이다. ‘다른 생으로의 재생연결에 의하여’라는 것은 앞의 다른 생과 뒤의 다른 생이 서로 하나로 이어진 것처럼 다시 연결되는 방식에 의해 일어나는 것일 뿐이지, 여기서 저기로 가는 것이 아니라는 뜻이다. 이전 생에 포함된 어떤 법도 다른 생으로 넘어가지 않으며, 또한 이전 생에 포함된 원인들 없이 일어나는 것도 아니니, 이는 메아리나 등불이나 인장(印章)의 비유와 같으므로 너무 자세한 설명은 그만두겠다.

๙๒. มนฺทํ หุตฺวา ปวตฺตานิ มนฺทปฺปวตฺตานิ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณสุ อาปาถคเตสุ มโนทฺวาเร คตินิมิตฺตวเสน, ปญฺจทฺวาเร กมฺมนิมิตฺตวเสนาตฺยธิปฺปาโย. ปฏิสนฺธิภวงฺคานมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา ลพฺภตีติ มโนทฺวาเร ตาว ปฏิสนฺธิยา จตุนฺนํ ภวงฺคานญฺจ, ปญฺจทฺวาเร ปน ปฏิสนฺธิยาว ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณภาโว ลพฺภติ. ตถา หิ กสฺสจิ มโนทฺวาเร อาปาถมาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ คตินิมิตฺตํ อารพฺภ อุปฺปนฺนาย ตทารมฺมณปริโยสานาย จิตฺตวีถิยา อนนฺตรํ จุติจิตฺเต อุปฺปนฺเน ตทนนฺตรํ ปญฺจจิตฺตกฺขณายุเก อารมฺมเณ ปวตฺตาย ปฏิสนฺธิยา จตุนฺนํ ภวงฺคานํ, ปญฺจทฺวาเร จ ญาตกาทีหิ อุปฏฺฐาปิเตสุ เทยฺยธมฺเมสุ วณฺณาทิเก อารพฺภ ยถารหํ ปวตฺตาย จิตฺตวีถิยา จุติจิตฺตสฺส จ อนนฺตรํ เอกจิตฺตกฺขณายุเก อารมฺมเณ ปวตฺตาย ปฏิสนฺธิยา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณ ปวตฺติ อุปลพฺภตีติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร [Pg.191] ปน วิสุทฺธิมคฺเค(วิสุทฺธิ. ๒.๖๒๐ อาทโย) วิภงฺคฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) วา สงฺขารปจฺจยาวิญฺญาณปทวณฺณนายํ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺโพ. ฉทฺวารคฺคหิตนฺติ กมฺมนิมิตฺตํ ฉทฺวารคฺคหิตํ, คตินิมิตฺตํ ฉฏฺฐทฺวารคฺคหิตนฺติ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. อปเร ปน อวิเสสโต วณฺเณนฺติ. สจฺจสงฺเขเปปิ เตเนวาธิปฺปาเยน อิทํ วุตฺตํ –

92. 느리게 되어 일어나는 것들을 ‘느리게 일어나는 것들(mandappavattāni)’이라고 한다. 현재의 대상들이 (감각의) 통로에 들어왔을 때, 의문(意門)에서는 태어남의 표상(gatinimitta)에 의해서, 오문(五門)에서는 업의 표상(kammanimitta)에 의한다는 뜻이다. 재생연결과 바왕가들에게도 현재의 대상임이 얻어지는데, 우선 의문에서는 재생연결과 네 번의 바왕가에 대하여, 오문에서는 재생연결에만 현재 대상의 상태가 얻어진다. 즉, 어떤 이의 의문에 현재의 태어남의 표상이 통로에 나타난 것을 조건으로 하여 일어난 등록의 마음이 끝나는 인식과정의 바로 다음에 죽음의 마음이 일어나고, 그 직후에 다섯 심찰나의 수명을 가진 대상을 조건으로 일어난 재생연결과 네 번의 바왕가에서, 그리고 오문에서 친지 등에 의해 마련된 보시물인 색채 등을 조건으로 적절하게 전개된 인식과정과 죽음의 마음 바로 다음에 한 심찰나의 수명을 가진 대상을 조건으로 일어난 재생연결에서 현재의 대상에서의 전개가 발견되기 때문이다. 이것이 여기서의 요약이며, 상세한 내용은 “위숫디막가(Visuddhimagga)”나 “위방가 주석서(Vibhaṅga-aṭṭhakathā)”의 ‘상카라를 조건으로 하는 식(viññāṇa)’의 구절에 대한 설명에서 설해진 방식대로 보아야 한다. ‘여섯 문에서 붙잡힌 것’이란 업의 표상은 여섯 문에서 붙잡힌 것이고, 태어남의 표상은 여섯 번째 문(의문)에서 붙잡힌 것이라고 상황에 맞게 연결해야 한다. 그러나 다른 이들은 차별 없이 설명하기도 한다. “삿짜상케파(Saccasaṅkhepa)”에서도 바로 그러한 의도로 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ปญฺจทฺวาเร สิยา สนฺธิ, วินา กมฺมํ ทฺวิโคจเร’’ติ;

(ส. ส. ๑๗๓);

“오문에서도 재생연결이 있을 수 있으니, 업을 제외한 두 가지 대상(업의 표상, 태어남의 표상)에서이다.” (Saccasaṅkhepa 173)

อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๒๔-๖๒๕; วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) ปน ‘‘คตินิมิตฺตํ มโนทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉตี’’ติ วุตฺตตฺตา, ตทารมฺมณาย จ ปญฺจทฺวาริกปฏิสนฺธิยา อทสฺสิตตฺตา, มูลฏีกาทีสุ จ ‘‘กมฺมพเลน อุปฏฺฐาปิตํ วณฺณายตนํ สุปินํ ปสฺสนฺตสฺส วิย ทิพฺพจกฺขุสฺส วิย จ มโนทฺวาเรเยว โคจรภาวํ คจฺฉตี’’ติ (วิสุทฺธิ. มหา. ๒.๖๒๓) นิยเมตฺวา วุตฺตตฺตา เตสํ วจนํ น สมฺปฏิจฺฉนฺติ อาจริยา. ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจา’’ติ เอตฺถ คตินิมิตฺตํ ตาว ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ ยุชฺชติ, กมฺมนิมิตฺตํ ปน ปฏิสนฺธิชนกกมฺมสฺเสว นิมิตฺตภูตํ อธิปฺเปตนฺติ กถํ ตสฺส จุติอาสนฺนชวเนหิ คหิตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนภาโว สมฺภวติ. น หิ ตเทว อารมฺมณุปฏฺฐาปกํ, ตเทว ปฏิสนฺธิชนกํ ภเวยฺย อุปจิตภาวาภาวโต อนสฺสาทิตตฺตา จ. ‘‘กตตฺตา อุปจิตตฺตา’’ติ (ธ. ส. ๔๓๑) หิ วจนโต ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนเมว กมฺมํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ. ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๒) จ นิกนฺติกฺขเณ ทฺวินฺนํ เหตูนํ ปจฺจยาปิ สเหตุกปฏิสนฺธิยา วุตฺตตฺตากตูปจิตมฺปิ กมฺมํ ตณฺหาย อสฺสาทิตเมว วิปากํ อภินิปฺผาเทติ, ตทา จ ปฏิสนฺธิยา สมานวีถิยํ วิย ปวตฺตมานานิ จุติอาสนฺนชวนานิ กถํ ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนานิ สิยุํ, กถญฺจ ตานิ ตทา กณฺหาย ปรามฏฺฐานิ. อปิจ ปจฺจุปฺปนฺนํ กมฺมนิมิตฺตํ จุติอาสนฺนปฺปวตฺตานํ ปญฺจทฺวาริกชวนานํ อารมฺมณํ โหติ. ‘‘ปญฺจทฺวาริกกมฺมญฺจ ปฏิสนฺธินิมิตฺตกํ น [Pg.192] โหติ ปริทุพฺพลภาวโต’’ติ อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๒๐; วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) วุตฺตนฺติ สจฺจเมตํ. ญาตกาทีหิ อุปฏฺฐาปิเตสุ ปน ปุปฺผาทีสุ สนฺนิหิเตสฺเวว มรณสมฺภวโต ตตฺถ วณฺณาทิกํ อารพฺภ จุติอาสนฺนวีถิโต ปุริมภาคปฺปวตฺตานํ ปฏิสนฺธิชนนสมตฺถานํ มโนทฺวาริกชวนานํ อารมฺมณภูเตน สห สมานตฺตา ตเทกสนฺตติปติตํ จุติอาสนฺนชวนคฺคหิตมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนํ วณฺณาทิกํ กมฺมนิมิตฺตภาเวน วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ อานนฺทาจริเยน ‘‘ปญฺจทฺวาเร จ อาปาถมาคจฺฉนฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ กมฺมนิมิตฺตํ อาสนฺนกตกมฺมารมฺมณสนฺตติยํ อุปฺปนฺนํ, ตํสทิสญฺจ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ (วิภ. มูลฏี. ๒๒๗; วิสุทฺธิ. มหา. ๒.๖๒๓).

주석서(Visuddhi. 2.624-625; Vibha. Aṭṭha. 227)에서 ‘태생의 표상(gatinimitta)은 의문(manodvāra)에 나타난다’고 설해졌고, 그때의 대상으로는 오문(五門)의 재생연결이 나타나지 않기 때문이며, 또한 물라띠까(Mūlaṭīkā) 등에서 ‘업의 힘에 의해 나타난 색채의 대상(vaṇṇāyatana)은 꿈을 꾸는 자와 같고 천안(天眼)을 가진 자와 같이 의문에서만 대상의 상태가 된다’고 확정하여 설했기 때문에 아사리들은 그들의 말을 수용하지 않는다. ‘현재의 대상’이라는 말에서, 우선 태생의 표상은 현재의 대상으로서 적절하다. 그러나 업의 표상은 재생연결을 일으키는 업 자체의 표상을 뜻하는데, 어떻게 죽음에 임박한 자바나(javana)들에 의해 파악된 그것이 현재의 상태가 될 수 있겠는가? 쌓인 상태인지 아닌지의 여부와 맛보지 않았기 때문에, 동일한 것이 대상을 나타나게 하는 것이면서 동시에 재생연결을 일으키는 것일 수는 없다. ‘지었고 쌓았기 때문에’라는 말씀처럼, 반복해서 얻어진 익힘(āsevana)만이 업으로서 재생연결을 끌어당긴다. 빠띠삼비다막가(Paṭisambhidāmagga)에서도 갈애의 순간에 두 가지 원인(paccaya)에 의해서도 유인(有因) 재생연결이 설해졌으므로, 지어지고 쌓인 업이라도 갈애에 의해 맛본 것만이 과보를 생성한다. 그런데 그때 재생연결의 동일한 인식과정(vīthi)에서처럼 일어나는 죽음 직전의 자바나들이 어떻게 반복해서 얻어진 익힘이 될 수 있으며, 어떻게 그것들이 그때 갈애에 의해 거머쥐어질 수 있겠는가? 또한 현재의 업의 표상은 죽음 직전에 일어나는 오문 자바나들의 대상이 된다. ‘오문의 업은 재생연결의 표상이 되지 않는데, 매우 미약하기 때문이다’라고 주석서에 설해진 것은 사실이다. 그러나 친지 등에 의해 공양된 꽃 등이 가까이 있을 때 죽음이 발생하므로, 거기서 색채 등을 근거로 죽음 직전의 인식과정보다 앞선 부분에서 일어나 재생연결을 일으킬 능력이 있는 의문 자바나들의 대상이 된 것과 동일하기 때문에, 동일한 상속(santati)에 속하여 죽음 직전의 자바나에 의해 파악된 현재의 색채 등도 업의 표상이라고 설해진 것이다. 아난다 아사리(Ānandācariya)께서는 이와 같이 말씀하셨다. ‘오문에 나타나는 현재의 업의 표상은 임박해서 지어진 업의 대상의 상속에서 일어난 것이며, 그와 유사한 것으로 보아야 한다.’

๙๔. ยถารหนฺติ ทุติยจตุตฺถปฐมตติยานํ ปฏิสนฺธีนํ อนุรูปโต.

94. 두 번째, 네 번째, 첫 번째, 세 번째 재생연결의 적절함에 따라 마땅한 대로[일어난다].

๙๘. อารุปฺปจุติยา ปรํ เหฏฺฐิมารุปฺปวชฺชิตา อารุปฺปปฏิสนฺธิโย โหนฺติ อุปรูปริอรูปีนํ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมกมฺมสฺส อนายูหนโต, อุปจารชฺฌานสฺส ปน พลวภาวโต ตสฺส วิปากภูตา กามติเหตุกา ปฏิสนฺธิโย โหนฺติ. รูปาวจรจุติยา ปรํ อเหตุกรหิตา อุปจารชฺฌานานุภาเวเนว ทุเหตุกติเหตุกปฏิสนฺธิโย สิยุํ, กามติเหตุมฺหา จุติโต ปรํ สพฺพา เอว กามรูปารูปภวปริยาปนฺนา ยถารหํ อเหตุกาทิปฏิสนฺธิโย สิยุํ. อิตโร ทุเหตุกาเหตุกจุติโต ปรํ กาเมสฺเวว ภเวสุ ติเหตุกาทิปฏิสนฺธิโย สิยุํ.

98. 무색계의 죽음 다음에는 하급 무색계를 제외한 무색계 재생연결들이 일어나는데, 이는 위로 올라갈수록 무색계의 하급 업을 짓지 않기 때문이다. 그러나 근접 선정(upacārajjhāna)의 힘이 강하기 때문에 그 과보로서 욕계 삼인(三因) 재생연결들이 일어난다. 색계의 죽음 다음에는 무인(ahetuka)을 제외하고, 근접 선정의 위력으로 이인(二因) 또는 삼인 재생연결들이 일어날 수 있다. 욕계 삼인으로부터의 죽음 다음에는 욕계, 색계, 무색계에 속하는 무인 등의 모든 재생연결이 적절하게 일어날 수 있다. 그 밖의 이인이나 무인의 죽음 다음에는 욕계의 태에서만 삼인 등의 재생연결들이 일어날 수 있다.

จุติปฏิสนฺธิกฺกมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

죽음과 재생연결의 순서에 대한 설명이 끝났다.

๙๙. ปฏิสนฺธิยา [Pg.193] นิโรธสฺส อนนฺตรโต ปฏิสนฺธินิโรธานนฺตรโต. ตเทว จิตฺตนฺติ ตํสทิสตาย ตพฺโพหารปฺปวตฺตตฺตา ตเทว จิตฺตํ ยถา ‘‘ตานิเยว โอสธานี’’ติ. อสติ วีถิจิตฺตุปฺปาเทติ อนฺตรนฺตรา วีถิจิตฺตานํ อุปฺปาเท อสติ, จุติจิตฺตํ หุตฺวา นิรุชฺฌติ ตเทว จิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

99. ‘재생연결의 소멸 직후에’라는 것은 재생연결이 소멸한 직후를 의미한다. ‘바로 그 마음’이란 그것과 유사하기 때문에 그런 명칭으로 불리는 것으로, ‘바로 그 약초들’이라고 하는 것과 같다. ‘인식과정의 마음의 일어남이 없을 때’란 중간중간에 인식과정의 마음들이 일어나지 않을 때, 죽음의 마음이 되어 소멸하기까지 바로 그 마음(유분상속)이 일어난다는 연결이다.

๑๐๑. ปริวตฺตนฺตา ปวตฺตนฺติ ยาว วฏฺฏมูลสมุจฺเฉทาตฺยธิปฺปาโย.

101. 윤회의 뿌리가 완전히 끊어질 때까지 반복해서 일어난다는 뜻이다.

๑๐๒. ยถา อิห ภเวปฏิสนฺธิ เจว ภวงฺคญฺจ วีถิโย จ จุติ จ, ตถา ปุน ภวนฺตเร ปฏิสนฺธิภวงฺคนฺติ เอวมาทิกา อยํ จิตฺตสนฺตติ ปริวตฺตตีติ โยชนา. เกจิ ปน อิมสฺมึ ปริจฺเฉเท วีถิมุตฺตสงฺคหสฺเสว ทสฺสิตตฺตา ปฏิสนฺธิภวงฺคจุตีนเมว อิธ คหณํ ยุตฺตนฺตฺยาธิปฺปาเยน ‘‘ปฏิสนฺธิภวงฺควีถิโย’’ติ อิมสฺส ปฏิสนฺธิภวงฺคปฺปวาหาติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ ปวตฺติสงฺคหทสฺสนาวสาเน ตตฺถ สงฺคหิตานํ สพฺเพสเมว นิคมนสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เอวญฺหิ สติ ‘‘ปฏิสงฺขาย ปเนตมทฺธุว’’นฺติ เอตฺถ สพฺเพสเมว เอต-สทฺเทน ปรามสนํ สุฏฺฐุ อุปปนฺนํ โหติ. เอตํ ยถาวุตฺตํ วฏฺฏปวตฺตํ อทฺธุวํ อนิจฺจํ ปโลกธมฺมํ ปฏิสงฺขาย ปจฺจเวกฺขิตฺวา พุธา ปณฺฑิตา จิราย จิรกาลํ สุพฺพตา หุตฺวา อจฺจุตํ ธุวํ อจวนธมฺมํ ปทํ นิพฺพานํ อธิคนฺตฺวา มคฺคผลญาเณน สจฺฉิกตฺวา ตโตเยว สุฏฺฐุ สมุจฺฉินฺนสิเนหพนฺธนา สมํ นิรุปธิเสสนิพฺพานธาตุํ เอสฺสนฺติ ปาปุณิสฺสนฺติ.

102. 이 생에서 재생연결과 유분과 인식과정과 죽음이 있는 것처럼, 다시 다른 생에서도 재생연결과 유분이 있다는 등의 방식으로 이 마음의 상속이 반복된다고 연결하여 해석한다. 그러나 어떤 이들은 이 장에서 인식과정을 벗어난 마음의 갈무리만을 보였으므로 재생연결, 유분, 죽음만을 여기서 취하는 것이 타당하다는 의도로 ‘재생연결, 유분, 인식과정’이라는 구절을 ‘재생연결과 유분의 흐름’이라는 의미라고 말하지만, 그것은 그들의 견해일 뿐이다. 왜냐하면 일어남의 갈무리를 보인 끝에 거기서 갈무리된 모든 것을 결론짓고자 하는 의도가 있기 때문이다. 그래야만 ‘이것이 무상함을 반조하여’라는 대목에서 ‘이것(eta)’이라는 단어로 모든 것을 가리키는 것이 아주 적절하게 된다. 앞에서 말한 것과 같이 무상하고 변하기 마련이며 파괴되는 법인 이 윤회의 전개를 반조하여 현자들은 오랫동안 계를 잘 지키는 자가 되어, 결코 변하지 않고 견고하며 죽지 않는 경지인 열반에 도달하고 도(道)와 과(果)의 지혜로 체득하여, 바로 그곳에서 애욕의 결박을 완전히 끊고 평온한 무여열반의 요소에 도달할 것이다.

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

이로써 아비담맛타 비바비니라 이름하는 아비담맛타 상가하 주석서의

วีถิมุตฺตปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인식과정을 벗어난 장(Vīthimuttapariccheda)에 대한 설명이 끝났다.

๖. รูปปริจฺเฉทวณฺณนา

6. 물질의 장(Rūpapariccheda)에 대한 설명

๑. เอวํ [Pg.194] ตาว จิตฺตเจตสิกวเสน ทุวิธํ อภิธมฺมตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ รูปํ, ตทนนฺตรญฺจ นิพฺพานํ ทสฺเสตุมารภนฺโต อาห ‘‘เอตฺตาวตา’’ตฺยาทิ. สปฺปเภทปฺปวตฺติกา อุทฺเทสนิทฺเทสปฏินิทฺเทสวเสน ตีหิ ปริจฺเฉเทหิ วุตฺตปฺปเภทวนฺโต, ปวตฺติปฏิสนฺธิวเสน ทฺวีหิ ปริจฺเฉเทหิ วุตฺตปฺปวตฺติวนฺโต จ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เอตฺตาวตา ปญฺจหิ ปริจฺเฉเทหิ วิภตฺตา หิ ยสฺมา, อิทานิ ยถานุปฺปตฺตํ รูปํ ปวุจฺจตีติ โยชนา.

1. 이와 같이 우선 마음과 마음부수의 방식으로 두 가지 아비담마의 대상을 보였고, 이제 물질을, 그리고 그 다음에 열반을 보이기 위해 ‘이만큼(ettāvatā)’ 등으로 시작하였다. 분류와 작용을 갖춘, 즉 세 장(1~3장)에 걸쳐 주제와 해설과 상세한 해설의 방식으로 분류를 기술하였고, 두 장(4~5장)에 걸쳐 인식과정과 재생연결의 방식으로 작용을 기술한 마음과 마음부수의 법들이 이와 같이 다섯 장으로 나누어졌으므로, 이제 순서에 따라 물질을 설한다는 연결이다.

๒. อิทานิ ยถาปฏิญฺญาตรูปวิภาคตฺถํ มาติกํ ฐเปตุํ ‘‘สมุทฺเทสา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. สงฺเขปโต อุทฺทิสนํ สมุทฺเทโส. เอกวิธาทิวเสน วิภชนํ วิภาโค, สมุฏฺฐาติ เอตสฺมา ผลนฺติ สมุฏฺฐานํ, กมฺมาทโย รูปชนกปจฺจยา. จกฺขุทสกาทโย กลาปา. ปวตฺติกฺกมโต เจติ ภวกาลสตฺตเภเทน รูปานํ อุปฺปตฺติกฺกมโต.

2. 이제 이미 약속한 바에 따라 물질의 구분을 위해 주제 목록(mātika)을 제시하고자 '개요(samuddesa)' 등을 설하였다. 요약하여 제시하는 것이 '개요'이다. 일종(一種) 등으로 나누는 것이 '구분(vibhāga)'이고, 이것으로부터 결과가 생겨나므로 '발생(samuṭṭhāna)'이니, 업 등이 물질을 생성하는 조건이다. 안십법(cakkhudasaka) 등이 '무리(kalāpa)'이다. '전개 순서에 따라(pavattikkamato)'는 태생의 시기나 존재의 차이에 따른 물질의 생겨나는 순서에 의한 것이다.

รูปสมุทฺเทสวณฺณนา

물질의 개요에 대한 설명

๓. อุปาทินฺนานุปาทินฺนสนฺตาเนสุ สสมฺภารธาตุวเสน มหนฺตา หุตฺวา ภูตา ปาตุภูตาติ มหาภูตา (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔). อถวา อเนกวิธอพฺภุตวิเสสทสฺสเนน, อเนกาภูตทสฺสเนน วา มหนฺตานิ อพฺภุตานิ, อภูตานิ วา เอเตสูติ มหาภูตา, มายาการาทโย. เตหิ สมานา สยํ อนีลาทิสภาวาเนว นีลาทิอุปาทายรูปทสฺสนาทิโตติ มหาภูตา. มนาปวณฺณสณฺฐานาทีหิ วา สตฺตานํ วญฺจิกา ยกฺขินิอาทโย วิย มนาปอิตฺถิปุริสรูปทสฺสนาทินา สตฺตานํ วญฺจกตฺตา มหนฺตานิ อภูตานิ เอเตสูติ มหาภูตา. วุตฺตมฺปิ เหตํ –

3. 취착된 상속(유집수)과 취착되지 않은 상속(비집수)에서 개별 요소의 측면에서 거대하게 나타났기에 '대종(大種, mahābhūta)'이라 한다. 혹은 여러 가지 놀라운 특색을 보이거나, 여러 가지가 아닌 것(幻)을 보여주기에 거대하고 놀라운 것, 혹은 실재하지 않는 것이 이들 안에 있다는 의미에서 마술사 등과 같이 대종이라 한다. 그것들과 마찬가지로 자신은 청색 등의 자성이 없으면서도 청색 등의 파생물질(소조색)을 보여주는 등의 일을 하므로 대종이라 한다. 혹은 아름다운 색과 형태 등으로 중생을 속이는 야차 등과 같이, 아름다운 남녀의 모습 등을 보여줌으로써 중생을 속이기에 거대하고 실재하지 않는 것이 이들 안에 있다는 의미에서 대종이라 한다. 다음과 같이 설해졌다.

‘‘มหนฺตา [Pg.195] ปาตุภูตาติ, มหาภูตสมาติ วา;

วญฺจกตฺตา อภูเตน, ‘มหาภูตา’ติ สมฺมตา’’ติ. (อภิธ. ๖๒๖);

“거대하게 나타나기 때문에, 혹은 대귀신과 같기 때문에, 실재하지 않는 것으로 속이기 때문에 ‘대종’이라 일컬어진다.”

อถ วา มหนฺตปาตุภาวโต มหนฺตานิ ภวนฺติ เอเตสุ อุปาทารูปานิ, ภูตานิ จาติ มหาภูตานิ. มหาภูเต อุปาทาย ปวตฺตํ รูปํ อุปาทายรูปํ. ยทิ เอวํ ‘‘เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโต มหาภูตา’’ตฺยาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) เอเกกมหาภูตา เสสมหาภูตานํ นิสฺสยา โหนฺตีติ เตสมฺปิ อุปาทายรูปตาปสงฺโคติ? นยิทเมวํ อุปาทาเยว ปวตฺตรูปานํ ตํสมญฺญาสิทฺธิโต. ยญฺหิ มหาภูเต อุปาทิยติ, สยญฺจ อญฺเญหิ อุปาทียติ. น ตํ อุปาทายรูปํ. ยํ ปน อุปาทียเตว, น เกนจิ อุปาทียติ, ตเทว อุปาทายรูปนฺติ นตฺถิ ภูตานํ ตพฺโพหารปฺปสงฺโค. อปิจ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทายรูปนฺติ อุปาทายรูปลกฺขณนฺติ นตฺถิ ตโย อุปาทาย ปวตฺตานํ อุปาทายรูปตาติ.

혹은 거대한 나타남 때문에 이들 안에서 파생물질과 근본물질이 존재하게 되므로 대종이라 한다. 대종을 조건으로 하여 일어나는 물질이 파생물질(upādāyarūpa)이다. 만약 그렇다면 '하나의 대종을 조건으로 다른 대종들이 생긴다'는 등의 말씀에 따라 각각의 대종이 나머지 대종들의 의지처가 되므로 그것들도 파생물질이 되어야 한다는 오류가 생기지 않는가? 그렇지 않다. 오직 의거해서만 일어나는 물질들에 대해서만 그 명칭이 성립되기 때문이다. 대종에 의거하면서 동시에 다른 것들에 의해 의거되는 것(다른 대종)은 파생물질이 아니다. 그러나 오직 의거되기만 하고 어떤 것에 의해서도 의거되지 않는 것(소조색)만이 파생물질이므로, 근본물질들에게 그러한 용어를 사용할 오류는 없다. 또한 '네 가지 대종의 파생물질'이라는 것이 파생물질의 특징이므로, [다른] 세 가지를 의거하여 일어나는 것[대종]들에게 파생물질이라는 성질은 없다.

๔. ปถนฏฺเฐน ปถวี, ตรุปพฺพตาทีนํ ปกติปถวี วิย สหชาตรูปานํ ปติฏฺฐานภาเวน ปกฺขายติ, อุปฏฺฐาตีติ วุตฺตํ โหติ, ปถวี เอว ธาตุ สลกฺขณธารณาทิโต นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน สรีรเสลาวยวธาตุสทิสตฺตา จาติ ปถวีธาตุ. อาเปติ สหชาตรูปานิ ปตฺถรติ, อาปายติ วา พฺรูเหติ วฑฺเฒตีติ อาโป. เตเชติ ปริปาเจติ, นิเสติ วา ติกฺขภาเวน เสสภูตตฺตยํ อุสฺมาเปตีติ เตโช. วายติ เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาเวน ภูตสงฺฆาตํ ปาเปตีติ วาโย. จตสฺโสปิ ปเนตา ยถากฺกมํ กถินตฺตทวตฺตอุณฺหตฺตวิตฺถมฺภนตฺตลกฺขณาติ ทฏฺฐพฺพํ.

4. 펼쳐지는 의미에서 지(地, pathavī)이니, 나무나 산 등의 자연적인 대지와 같이 함께 생겨난 물질들의 발판이 되는 모습으로 나타나고 확립된다는 뜻이다. 지(地)가 바로 요소(界, dhātu)이니, 자성을 유지하는 등의 측면에서 중생도 아니고 영혼도 없는 의미이며 몸이나 바위의 구성 원소와 비슷하기 때문에 지계(地界)라 한다. 함께 생겨난 물질들을 이르게 하고 퍼뜨리며, 혹은 기르고 증장시키므로 수(水, āpo)라 한다. 따뜻하게 하고 익히며, 혹은 예리함으로 나머지 세 가지 요소를 덥히므로 화(火, tejo)라 한다. 다른 장소로 옮겨가게 하는 원인이 되어 물질의 무리를 도달하게 하므로 풍(風, vāyo)이라 한다. 이 네 가지는 각각 딱딱함, 유동성, 뜨거움, 지탱함의 특징을 가진 것으로 보아야 한다.

๕. จกฺขาทีนํ วจนตฺโถ เหฏฺฐา กถิโตว. ปสาทรูปํ นาม จตุนฺนํ มหาภูตานํ ปสนฺนภาวเหตุกตฺตา. ตํ [Pg.196] ปน ยถากฺกมํ ทฏฺฐุกามตาโสตุกามตาฆายิตุกามตาสายิตุกามตาผุสิตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปฺปสาทลกฺขณํ. ตตฺถ จกฺขุ ตาว มชฺเฌ กณฺหมณฺฑลสฺส อูกาสิรปฺปมาเณ อภิมุเข ฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติปเทเส เตลมิว ปิจุปฏลานิ สตฺตกฺขิปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ธารณนหาปนมณฺฑนพีชนกิจฺจาหิ จตูหิ ธาตีหิ วิย ขตฺติยกุมาโร สนฺธารณพนฺธนปริปาจนสมุทีรณกิจฺจาหิ จตูหิ ธาตูหิ กตูปการํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ อายุนา ปริปาลิยมานํ วณฺณาทีหิ ปริวาริตํ ยถาโยคํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถุทฺวารภาวํ สเธนฺตํ ปวตฺตติ, อิตรํ ‘‘สสมฺภารจกฺขู’’ติ วุจฺจติ. เอวํ โสตาทโยปิ ยถากฺกมํ โสตพิลพฺภนฺตเร องฺคุลิเวธนาการํ อุปจิตตนุตมฺพโลมํ, นาสิกพฺภนฺตเร อชปทสณฺฐานํ, ชิวฺหามชฺเฌ อุปฺปลทลคฺคสณฺฐานํ ปเทสํ อภิพฺยาเปตฺวา ปวตฺตนฺติ, อิตรํ ปน ฐเปตฺวา กมฺมชเตชสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐานํ เกสคฺคโลมคฺคนขคฺคสุกฺขจมฺมานิ จ อวเสสํ สกลสรีรํ ผริตฺวา ปวตฺตติ. เอวํ สนฺเตปิ อิตเรหิ ตสฺส สงฺกโร น โหติ ภินฺนนิสฺสยลกฺขณตฺตา. เอกนิสฺสยานิปิ หิ รูปรสาทีนิ ลกฺขณเภทโต อสํกิณฺณาติ กึ ปน ภินฺนนิสฺสยา ปสาทา.

5. 안(眼) 등의 말뜻은 앞에서 이미 설명했다. 감수물질(pasādarūpa, 감관)이라 함은 네 가지 대종의 맑은 상태(pasanna)를 원인으로 하기 때문이다. 그것은 각각 보고자 함, 듣고자 함, 냄새 맡고자 함, 맛보고자 함, 닿고자 함을 근원으로 하여 업에서 생긴 대종의 맑은 상태라는 특징을 갖는다. 그중 안(眼)은 검은 눈동자 중앙의 머리카락 끝만한 크기로, 마주 선 몸의 형태가 나타나는 곳에 기름이 솜뭉치에 스며들듯 일곱 겹의 눈꺼풀을 적시며 존재한다. 그것은 마치 왕자가 유지하고 결합하고 익히고 움직이는 기능을 하는 네 명의 유모에 의해 보살핌을 받듯, 네 가지 대종의 도움을 받고 온도·마음·음식에 의해 지탱되며 수명에 의해 보호받고 색(色) 등으로 둘러싸여 안식 등의 토대와 문의 역할을 수행하며 존재한다. 그 밖의 부분은 '물리적 안구(sasambhāra-cakkhu)'라 불린다. 이와 같이 이(耳) 등도 각각 귓구멍 안쪽의 가락지 모양에 미세하고 붉은 털이 돋아난 곳, 콧구멍 안의 염소 발자국 모양인 곳, 혀 중앙의 연꽃잎 끝 모양인 곳에 퍼져서 존재한다. 신(身)의 경우, 업에서 생긴 화계(火界)가 머무는 곳과 머리카락 끝, 털 끝, 손톱 끝, 마른 피부를 제외한 나머지 온몸에 퍼져서 존재한다. 비록 이와 같을지라도 다른 것들과 섞이지 않으니, 의지처의 특징이 다르기 때문이다. 하나의 의지처를 가진 색, 향, 미 등도 특징의 차이에 따라 혼란스럽지 않은데, 하물며 의지처가 다른 감관들이겠는가.

๖. อาโปธาตุยา สุขุมภาเวน ผุสิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา วุตฺตํ ‘‘อาโปธาตุ วิวชฺชิตํ ภูตตฺตยสงฺขาต’’นฺติ. กิญฺจาปิ หิ สีตตา ผุสิตฺวา คยฺหติ, สา ปน เตโชเยว. มนฺเท หิ อุณฺหตฺเต สีตพุทฺธิ สีตตาสงฺขาตสฺส กสฺสจิ คุณสฺส อภาวโต. ตยิทํ สีตพุทฺธิยา อนวฏฺฐิตภาวโต วิญฺญายติ ปาราปาเร วิย. ตถา หิ ฆมฺมกาเล อาตเป ฐตฺวา ฉายํ ปวิฏฺฐานํ สีตพุทฺธิ โหติ, ตตฺเถว จิรกาลํ ฐิตานํ อุณฺหพุทฺธิ. ยทิ จ อาโปธาตุ สีตตา สิยา, อุณฺหภาเวน สห เอกสฺมึ กลาเป [Pg.197] อุปลพฺเภยฺย, น เจวํ อุปลพฺภติ, ตสฺมา วิญฺญายติ ‘‘น อาโปธาตุ สีตตา’’ติ. เย ปน ‘‘ทวตา อาโปธาตุ, สา จ ผุสิตฺวา คยฺหตี’’ติ วทนฺติ, เต วตฺตพฺพา ‘‘ทวตา นาม ผุสิตฺวา คยฺหตีติ อิทํ อายสฺมนฺตานํ อภิมานมตฺตํ สณฺฐาเน วิยา’’ติ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

6. 수계(水界)는 미세함 때문에 감촉할 수 없으므로 '수계를 제외한 세 가지 근본물질로 이루어진 것[이 감촉되는 것]'이라고 하였다. 비록 차가움이 촉감으로 잡히기는 하나, 그것은 화계(火界)일 뿐이다. 열기가 미약할 때 차갑다는 인식이 생기는 것이지, 차가움이라고 할 만한 별개의 속성이 존재하는 것은 아니기 때문이다. 이것은 차갑다는 인식이 고정되지 않은 상태로부터 알 수 있으니, 마치 [강의] 이쪽 기슭과 저쪽 기슭과 같다. 즉, 더운 날 햇볕 아래 있다가 그늘에 들어온 사람에게는 차갑다는 인식이 생기지만, 거기 오래 머문 사람에게는 덥다는 인식이 생기는 것과 같다. 만약 수계가 차가움이라면, 뜨거움과 함께 하나의 무리(kalāpa) 안에서 발견되어야 하겠으나 그렇지 않다. 그러므로 '수계는 차가움이 아니다'라는 것을 알 수 있다. 그러나 '유동성이 수계이며, 그것은 촉감으로 잡힌다'고 말하는 이들에게는 이렇게 말해주어야 한다. '유동성이 촉감으로 잡힌다는 것은 존자들의 생각일 뿐이며, 이는 마치 형태(saṇṭhāna)에 대한 생각과 같다.' 고대 스승들께서 이렇게 말씀하셨다.

‘‘ทวตาสหวุตฺตีนิ, ตีณิ ภูตานิ สมฺผุสํ;

ทวตํ สมฺผุสามีติ, โลโกยมภิมญฺญติ.

“유동성과 함께 존재하는 세 가지 근본물질을 만지면서, ‘나는 유동성을 만지고 있다’고 세상 사람들은 착각한다.”

‘‘ภูเต ผุสิตฺวา สณฺฐานํ, มนสา คณฺหโต ยถา;

ปจฺจกฺขโต ผุสามีติ, วิญฺเญยฺยา ทวตา ตถา’’ติ.

“근본물질을 만지고서 그 형태를 마음으로 파악하면서, 직접적으로 만지고 있다고 생각하듯이 유동성도 그와 같이 이해해야 한다.”

โคจรรูปํ นาม ปญฺจวิญฺญาณวิสยภาวโต. คาโว อินฺทฺริยานิ จรนฺติ เอตฺถาติ โคจรนฺติ หิ อารมฺมณสฺเสตํ นามํ. ตํ ปเนตํ ปญฺจวิธมฺปิ ยถากฺกมํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ โคจรภาวลกฺขณํ, จกฺขาทิปฏิหนนลกฺขณํ วา.

대상물질(gocararūpa)이라 함은 오비식(五微識)의 대상(visaya)이 되기 때문이다. '소(gāvo)인 감관들이 그곳에서 거닌다(caranti)'는 의미에서 '고차라(gocara, 대상)'라 하니, 이것은 대상(ārammaṇa)의 명칭이다. 이 다섯 가지는 각각 안식 등의 대상이 되는 특징을 갖거나, 안(眼) 등을 충격하는 특징을 갖는다.

๗. อิตฺถิยา ภาโว อิตฺถตฺตํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๖๓๒). ปุริสสฺส ภาโว ปุริสตฺตํ. ตตฺถ อิตฺถิลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปเหตุภาวลกฺขณํ อิตฺถตฺตํ, ปุริสลิงฺคาทิเหตุภาวลกฺขณํ ปุริสตฺตํ. ตตฺถ อิตฺถีนํ องฺคชาตํ อิตฺถิลิงฺคํ. สราธิปฺปายา อิตฺถินิมิตฺตํ ‘‘อิตฺถี’’ติ สญฺชานนสฺส ปจฺจยภาวโต. อวิสทฐานคมนนิสชฺชาทิ อิตฺถิกุตฺตํ. อิตฺถิสณฺฐานํ อิตฺถากปฺโป. ปุริสลิงฺคาทีนิปิ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺพานิ. อฏฺฐกถายํ ปน อญฺญถา อิตฺถิลิงฺคาทีนิ วณฺณิตานิ. ตํ ปน เอวํ สงฺคเหตฺวา วทนฺติ –

7. 여성의 상태가 여성성(itthatta)이다(법집설 주석서 632). 남성의 상태가 남성성(purisatta)이다. 거기서 여성의 성징(liṅga), 표상(nimitta), 행태(kutta), 용태(ākappa)의 원인이 되는 상태의 특징이 여성성이고, 남성의 성징 등의 원인이 되는 상태의 특징이 남성성이다. 거기서 여성의 생식기가 여성의 성징이다. 목소리와 의도가 ‘여성’이라는 인식을 생기게 하는 조건이 되므로 여성의 표상이라 한다. 분명하지 않은 서기, 걷기, 앉기 등이 여성의 행태이다. 여성의 외양(형태)이 여성의 용태이다. 남성의 성징 등도 앞서 말한 방식에 따라 보아야 한다. 그러나 주석서에서는 여성의 성징 등을 다르게 설명한다. 그것을 다음과 같이 요약하여 말한다.

‘‘ลิงฺคํ หตฺถาทิสณฺฐานํ, นิมิตฺตํ มิหิตาทิกํ;

กุตฺตํ สุปฺปาทินา กีฬา, อากปฺโป คมนาทิก’’นฺติ.

“성징은 손 등의 형상이고, 표상은 미소 등이며, 행태는 키(winnowing basket) 등으로 노는 것이고, 용태는 걷는 것 등이다.”

ภาวรูปํ นาม ภวติ เอเตน อิตฺถาทิอภิธานํ, พุทฺธิ จาติ กตฺวา. ตํ ปเนตํ กายินฺทฺริยํ วิย สกลสรีรํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ.

이것에 의해 여성 등의 명칭과 인식이 생긴다고 하여 성의 물질(bhāvarūpa)이라 한다. 그것은 몸의 감관(신근)처럼 온몸에 퍼져 머문다.

๘. หทยเมว [Pg.198] มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ นิสฺสยตฺตา วตฺถุ จาติ หทยวตฺถุ. ตถา หิ ตํ ธาตุทฺวยนิสฺสยภาวลกฺขณํ, ตญฺจ หทยโกสพฺภนฺตเร อฑฺฒปสตมตฺตํ โลหิตํ นิสฺสาย ปวตฺตติ. รูปกณฺเฑ อวุตฺตสฺสปิ ปเนตสฺส อาคมโต, ยุตฺติโต จ อตฺถิภาโว ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ, ตํ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ วตฺตนฺติ ‘‘ยํ รูปํ มโนธาตุยา จ มโนวิญฺญาณธาตุยา จ ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ นิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๘) เอวมาคตํ ปฏฺฐานวจนํ อาคโม. ยุตฺติ ปเนวํ ทฏฺฐพฺพา –

8. 심장 자체가 의계(manodhātu)와 의식계(manoviññāṇadhātu)의 의지처이므로 토대(vatthu)라고 하여 심장 토대(hadayavatthu)라 한다. 이와 같이 그것은 두 가지 계의 의지처가 되는 상태를 특징으로 하며, 심장 함(심낭) 내부의 반 홉(aḍḍhapasata) 정도의 피에 의지하여 일어난다. 물질의 장(Rūpakaṇḍa)에서 언급되지 않았더라도 전승(āgama)과 논리(yutti)에 의해 그것의 존재를 알아야 한다. 거기서 그 물질에 의지하여 의계와 의식계가 일어난다는 ‘어떤 물질이 의계와 의식계, 그리고 그와 결합된 법들에 대해 의지연(nissaya-paccaya)으로 조건이 된다’(발취론 1.1.8)고 전해지는 발취론(Paṭṭhāna)의 말씀이 전승이다. 논리는 다음과 같이 보아야 한다.

‘‘นิปฺผนฺนภูติกาธารา, ทฺเว ธาตู กามรูปินํ;

รูปานุพนฺธวุตฺติตฺตา, จกฺขุวิญฺญาณาทโย วิย.

“욕계와 색계 중생들의 두 가지 계(의계와 의식계)는 완성된 소조유(nipphanna-bhūtika)를 의지처로 삼으니, 안식 등과 같이 물질에 부수하여 일어나기 때문이다.”

‘‘จกฺขาทินิสฺสิตาเนตา, ตสฺสญฺญาธารภาวโต;

นาปิ รูปาทิเก เตสํ, พหิทฺธาปิ ปวตฺติโต.

“이것들(두 계)은 안근 등을 의지처로 삼지 않으니, 그것(안근 등)은 다른 것(안식 등)의 의지처이기 때문이다. 또한 색 등의 대상도 의지처가 아니니, 그것들(색 등)은 밖에서도 일어나기 때문이다.”

‘‘น จาปิ ชีวิตํ ตสฺส, กิจฺจนฺตรนิยุตฺติโต;

น จ ภาวทฺวยํ ตสฺมึ, อสนฺเตปิ ปวตฺติโต.

“생명(명근) 또한 의지처가 아니니, 그것은 다른 기능(유지)에 전념하기 때문이다. 또한 남녀의 성(bhāva)도 의지처가 아니니, 그것이 없어도 (두 계는) 일어나기 때문이다.”

‘‘ตสฺมา ตทญฺญํ วตฺถุ ตํ, ภูติกนฺติ วิชานิยํ;

วตฺถาลมฺพทุกานนฺตุ, เทสนาเภทโต อิทํ;

ธมฺมสงฺคณิปาฐสฺมึ, น อกฺขาตํ มเหสินา’’ติ.

“그러므로 그것들 이외에 소조유인 토대가 있다고 알아야 한다. 다만 토대와 대상의 이법(二法, duka)들에 대한 설법의 차이 때문에, 대선인(부처님)께서 법집설(Dhammasaṅgaṇi)의 본문에서는 (심장 토대를 별도로) 설하지 않으신 것이다.”

๙. ชีวนฺติ เตนาติ ชีวิตํ, ตเทว กมฺมชรูปปริปาลเน อาธิปจฺจโยคโต อินฺทฺริยนฺติ ชีวิตินฺทฺริยํ. ตถา เหตํ กมฺมชรูปปริปาลนลกฺขณํ. ยถาสกํ ขณมตฺตฏฺฐายีนมฺปิ หิ สหชาตานํ ปวตฺติเหตุภาเวเนว อนุปาลกํ. น หิ เตสํ กมฺมํเยว ฐิติการณํ โหติ อาหารชาทีนํ อาหาราทิ วิย กมฺมสฺส ตงฺขณาภาวโต. อิทํ ปน สห ปาจนคฺคินา อนวเสสอุปาทินฺนกายํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺตติ.

9. 그것에 의해 살아가므로 생명(jīvita)이라 하고, 그것 자체가 업에서 생긴 물질(업생색)을 보호하는 데 지배적인 영향력(增上)을 가지므로 기능(indriya)이라 하여 생명 기능(명근, jīvitindriya)이라 한다. 이와 같이 그것은 업에서 생긴 물질을 보호하는 것을 특징으로 한다. 왜냐하면 제각각 찰나 동안만 머무는 함께 태어난 법들에 대해서도 일어남의 원인이 됨으로써만 보호하기 때문이다. 업에서 생긴 것들에게 업만이 머무는 원인이 되는 것은 아니니, 음식에서 생긴 것들에게 음식이 원인이 되는 것과 같다. 왜냐하면 업은 그 (머무는) 찰나에는 존재하지 않기 때문이다. 이것(명근)은 소화하는 불(pācanaggi)과 함께 집착된 몸(업보로 생긴 몸)의 남김없는 모든 곳에 퍼져서 존재한다.

๑๐. กพฬํ [Pg.199] กตฺวา อชฺโฌหรียตีติ กพฬีกาโร อาหาโร, อิทญฺจ สวตฺถุกํ กตฺวา อาหารํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เสนฺทฺริยกาโยปตฺถมฺภนเหตุภูตา ปน องฺคมงฺคานุสารี รสหรสงฺขาตา อชฺโฌหริตพฺพาหารสิเนหภูตา โอชา อิธ อาหารรูปํ นาม. ตถา เหตํ เสนฺทฺริยกาโยปตฺถมฺภนเหตุภาวลกฺขณํ, โอชฏฺฐมกรูปาหรณลกฺขณํ วา.

10. 덩어리를 만들어 삼키므로 덩어리로 된 음식(단식, kabaḷīkāra-āhāra)이라 한다. 이것은 그 토대와 함께 음식을 나타내기 위해 말해진 것이다. 그러나 감관을 가진 몸을 유지하는 원인이 되고, 온몸의 지체에 퍼져 영양분을 운반하는 통로라 불리며, 삼켜진 음식의 정수(sineha)가 되는 자양분(ojā)을 여기서 음식의 물질(āhārarūpa)이라 한다. 이와 같이 그것은 감관을 가진 몸을 유지하는 원인이 되는 것을 특징으로 하거나, 자양분을 여덟 번째로 하는 물질(ojaṭṭhamaka-rūpa)을 가져오는 것을 특징으로 한다.

๑๑. กกฺขฬตฺตาทินา อตฺตโน อตฺตโน สภาเวน อุปลพฺภนโต สภาวรูปํ นาม. อุปฺปาทาทีหิ, อนิจฺจตาทีหิ วา ลกฺขเณหิ สหิตนฺติ สลกฺขณํ. ปริจฺเฉทาทิภาวํ วินา อตฺตโน สภาเวเนว กมฺมาทีหิ ปจฺจเยหิ นิปฺผนฺนตฺตา นิปฺผรูปํ นาม. รุปฺปนสภาโว รูปํ, เตน ยุตฺตมฺปิ รูปํ, ยถา ‘‘อริสโส, นีลุปฺปล’’นฺติ, สฺวายํ รูป-สทฺโท รุฬฺหิยา อตํสภาเวปิ ปวตฺตตีติ อปเรน รูป-สทฺเทน วิเสเสตฺวา ‘‘รูปรูป’’นฺติ วุตฺตํ ยถา ‘‘ทุกฺขทุกฺข’’นฺติ. ปริจฺเฉทาทิภาวํ อติกฺกมิตฺวา สภาเวเนว อุปลพฺภนโต ลกฺขณตฺตยาโรปเนน สมฺมสิตุํ อรหตฺตา สมฺมสนรูปํ.

11. 단단함 등 저마다의 자성으로 얻어지므로 자성 물질(sabhāvarūpa)이라 한다. 일어남 등의 특징이나 무상함 등의 특징을 갖추었으므로 유특징 물질(salakkhaṇa)이라 한다. 한정하는 상태 등을 거치지 않고 자신의 자성 자체로서 업 등의 조건들에 의해 완성되었으므로 완성된 물질(nipphannarūpa)이라 한다. 변화하는 성질이 물질(rūpa)이며, 그것과 결합된 것도 물질이다. 마치 ‘치질(ari-sasa)’, ‘푸른 연꽃(nīl-uppala)’이라 하는 것과 같다. 이 ‘rūpa’라는 단어는 관용적으로 그 성질이 없는 것에도 사용되기 때문에, 다른 ‘rūpa’라는 단어로 수식하여 ‘괴로움 중의 괴로움(고고, dukkha-dukkha)’이라 하는 것처럼 ‘물질 중의 물질(rūpa-rūpa)’이라 한다. 한정하는 상태 등을 넘어서 자성 자체로 얻어지며 세 가지 특징(삼특상)을 부여하여 관찰하기에 적합하므로 관찰의 물질(sammasana-rūpa)이라 한다.

๑๒. น กสฺสตีติ อกาโส. อกาโสเยว อากาโส, นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุ จาติ อากาสธาตุ. จกฺขุทสกาทิเอเกกกลาปคตรูปานํ กลาปนฺตเรหิ อสํกิณฺณภาวาปาทนวเสน ปริจฺเฉทกํ, เตหิ วา ปริจฺฉิชฺชมานํ, เตสํ ปริจฺเฉทมตฺตํ วา รูปํ ปริจฺเฉทรูปํ. ตญฺหิ ตํ ตํ รูปกลาปํ ปริจฺฉินฺทนฺตํ วิย โหติ. วิชฺชมาเนปิ จ กลาปนฺตรภูเตหิ กลาปนฺตรภูตานํ สมฺผุฏฺฐภาเว ตํตํรูปวิวิตฺตตา รูปปริยนฺโต อากาโส. เยสญฺจ โส ปริจฺเฉโท, เตหิ สยํ อสมฺผุฏฺโฐเยว. อญฺญถา ปริจฺฉินฺนตา น สิยา เตสํ รูปานํ พฺยาปีภาวาปตฺติโต. อพฺยาปิตา [Pg.200] หิ อสมฺผุฏฺฐตา. เตนาห ภควา ‘‘อสมฺผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหี’’ติ (ธ. ส. ๖๓๗).

12. 갈아엎어지지(kassati) 않으므로 아카사(akāsa)이다. 아카사 자체가 허공(ākāsa)이며, 생명이 없다는 의미에서 계(dhātu)이므로 허공계(ākāsadhātu)라 한다. 안구 십분석(cakkhu-dasaka) 등 각각의 무리(kalāpa)에 속한 물질들이 다른 무리들과 섞이지 않게 함으로써 한정하는 것, 또는 그것들에 의해 한정되는 것, 또는 그것들의 한정 자체인 물질이 한정 물질(pariccheda-rūpa)이다. 그것은 각각의 물질 무리를 한정하는 것과 같기 때문이다. 다른 무리들에 속한 것들이 서로 접촉해 있더라도, 각각의 물질이 떨어져 있는 물질의 한계가 허공이다. 그것이 한정하는 대상이 되는 것들과 그것(허공) 자신은 접촉하지 않는다. 그렇지 않으면 한정됨이 존재하지 않을 것이니, 그 물질들이 서로 스며들게 될 것이기 때문이다. 스며들지 않음이 곧 접촉하지 않음이다. 그래서 세존께서는 ‘네 가지 근본 물질과 접촉하지 않는 것’(법집설 637)이라고 말씀하셨다.

๑๓. จลมานกาเยน อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ, สยญฺจ เตน วิญฺญายตีติ กายวิญฺญตฺติ. สวิญฺญาณกสทฺทสงฺขาตวาจาย อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ, สยญฺจ ตาย วิญฺญายตีติ วจีวิญฺญตฺติ. ตตฺถ อภิกฺกมาทิชนกจิตฺตสมุฏฺฐานวาโยธาตุยา สหชาตรูปสนฺถมฺภนสนฺธารณจลิเตสุ สหการีการณภูโต ผนฺทมานกายผนฺทนตํเหตุกวาโยธาตุวินิมุตฺโต มหนฺตํ ปาสาณํ อุกฺขิปนฺตสฺส สพฺพถาเมน คหณกาเล อุสฺสาหนวิกาโร วิย รูปกายสฺส ปริผนฺทนปจฺจยภาเวน อุปลพฺภมาโน วิกาโร กายวิญฺญตฺติ. สา หิ ผนฺทมานกาเยน อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ. น หิ วิญฺญตฺติวิการรหิเตสุ รุกฺขจลนาทีสุ ‘‘อิทเมส กาเรตี’’ติ อธิปฺปายคฺคหณํ ทิฏฺฐนฺติ. หตฺถจลนาทีสุ จ ผนฺทมานกายคฺคหณานนฺตรํ อวิญฺญายมานนฺตเรหิ มโนทฺวารชวเนหิ คยฺหมานตฺตา สยญฺจ กาเยน วิญฺญายติ.

13. 움직이는 몸을 통해 의도를 알게 하고, 그 자체도 그것에 의해 알려지므로 몸의 암시(신표, kāyaviññatti)라 한다. 의식을 수반한 소리라 불리는 말을 통해 의도를 알게 하고, 그 자체도 그것에 의해 알려지므로 말의 암시(어표, vacīviññatti)라 한다. 거기서 나아감 등을 일으키는 마음에서 생긴 풍계(vāyo-dhātu)가 함께 태어난 물질들을 지탱하고 유지하며 움직이게 할 때 협조하는 원인이 되는 것, 즉 요동치는 몸의 요동과 그 원인인 풍계를 제외하고, 커다란 바위를 들어 올리는 사람이 전력을 다해 붙잡을 때의 노력하는 모습(변양, vikāra)처럼, 물질적 몸이 요동치는 조건이 됨으로써 얻어지는 모습(변양)이 몸의 암시이다. 그것은 요동치는 몸으로 의도를 알게 하기 때문이다. 암시의 모습이 없는 나무의 흔들림 등에서는 ‘이것이 이것을 하게 한다’라는 의도 파악이 보이지 않기 때문이다. 또한 손의 움직임 등에서 요동치는 몸을 파악한 직후에 보이지 않는 찰나의 의문전향(manodvāra-javana)들에 의해 파악되므로 그 자체도 몸에 의해 알려진다.

กถํ ปน วิญฺญตฺติวเสน หตฺถจลนาทโย โหนฺตีติ? วุจฺจเต – เอกาวชฺชนวีถิยํ สตฺตสุ ชวเนสุ สตฺตมชวนสมุฏฺฐานวาโยธาตุ วิญฺญตฺติวิการสหิตาว ปฐมชวนาทิสมุฏฺฐานาหิ วาโยธาตูหิ ลทฺโธปตฺถมฺภา เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาเวน จลยติ จิตฺตชํ, ปุริมชวนาทิสมฺภูตา ปน สนฺถมฺภนสนฺธารณมตฺตกรา ตสฺส อุปการาย โหนฺตีติ. ยถา หิ สตฺตหิ ยุเคหิ อากฑฺฒิตพฺพสกเฏ สตฺตมยุคยุตฺตาเยว โคณา เหฏฺฐา ฉสุ ยุเคสุ ยุตฺตโคเณหิ ลทฺธูปตฺถมฺภา สกฏํ จาเลนฺติ, ปฐมยุคาทิยุตฺตา ปน อุปตฺถมฺภนสนฺธารณมตฺตเมว สาเธนฺตา เตสํ อุปการาย โหนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

그렇다면 어떻게 표의(암시, viññatti)를 통하여 손을 움직이는 것 등이 일어나는가? 다음과 같이 설명된다. 하나의 전향의 과정(vīthi)에 있는 일곱 개의 속행(javana) 중에서, 일곱 번째 속행에서 일어난 풍계(vāyodhātu)가 표의의 변형(viññattivikāra)과 함께하면서, 첫 번째 속행 등에서 일어난 풍계들의 지원을 받아 다른 장소에서 생겨나게 하는 원인이 됨으로써 마음에서 생긴 것(cittaja)을 움직이게 한다. 그러나 이전의 속행 등에서 생긴 풍계들은 단지 버티고 유지하는 역할만을 수행하며 일곱 번째 속행의 풍계에 도움이 될 뿐이다. 비유하자면, 일곱 개의 멍에로 끌어야 하는 수레에서 일곱 번째 멍에에 매여 있는 소들만이 아래 여섯 개의 멍에에 매여 있는 소들의 지원을 얻어 수레를 움직이게 하고, 첫 번째 멍에 등에 매인 소들은 단지 지원하고 지탱하는 것만을 수행하면서 그들에게 도움이 되는 것과 같이, 이것도 이와 같이 보아야 한다.

เทสนฺตรุปฺปตฺติเยว [Pg.201] เจตฺถ จลนํ อุปฺปนฺนเทสโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ ธมฺมานํ สงฺกมนาภาวโต. อิตรถา เนสํ อพฺยาปารกตา, ขณิกตา จ น สิยา. เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาโวติ จ ยถา อตฺตนา สหชรูปานิ เหฏฺฐิมชวนสมุฏฺฐิตรูเปหิ ปติฏฺฐิตฏฺฐานโต อญฺญตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ, เอวํ เตหิ สห ตตฺถ อุปฺปตฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ, เอตฺถ ปน จิตฺตเช จลิเต ตํสมฺพนฺเธน อิตรมฺปิ จลติ นทีโสเต ปกฺขิตฺตสุกฺขโคมยปิณฺฑํ วิย. ตถา จลยิตุํ อสกฺโกนฺติ โยปิ ปฐมชวนาทิสมุฏฺฐานวาโยธาตุโย วิญฺญตฺติวิการสหิตาเยว เยน ทิสาภาเคน อยํ อภิกฺกมาทีนิ ปวตฺเตตุกาโม, ตทภิมุขภาววิการสมฺภวโต. เอวญฺจ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนสฺสปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตํ วกฺขติ. วจีเภทกรจิตฺตสมุฏฺฐานปถวีธาตุยา อกฺขรุปฺปตฺติฏฺฐานคตอุปาทินฺนรูเปหิ สห ฆฏฺฏนปจฺจยภูโต เอโก วิกาโร วจีวิญฺญตฺติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ กายวิญฺญตฺติยํ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺพํ.

여기서 움직임이란 단지 다른 장소에서 생겨나는 것일 뿐이다. 왜냐하면 법들은 그것들이 생겨난 장소에서 머리카락 끝만큼도 다른 곳으로 옮겨가지 않기 때문이다. 그렇지 않다면 그것들의 무작용성(abyāpāra)과 찰나성(khaṇikatā)이 성립하지 않을 것이다. '다른 장소에서 생겨나는 원인이 됨'이란, 자신과 함께 생긴 색들이 이전 속행에서 생긴 색들이 머물러 있던 장소와 다른 곳에서 생겨나는 것처럼, 그것들과 함께 그곳에서 생겨나는 것으로 보아야 한다. 여기서 마음에서 생긴 것이 움직이면 그것과 연결되어 다른 것(업·식·온도에서 생긴 색)들도 강물에 던져진 마른 소똥 덩어리처럼 함께 움직인다. 이와 같이 움직이게 할 수 없는 첫 번째 속행 등에서 일어난 풍계들도 표의의 변형을 수반한다. 왜냐하면 이것이 나아감 등을 일으키고자 하는 방향에 따라 그쪽을 향하는 변형이 일어나기 때문이다. 이와 같이 하여 의문전향(manodvārāvajjana) 또한 표의를 일으킨다는 것을 설명할 것이다. 말을 쪼개어 내는 마음에서 일어난 지계(pathavīdhātu)가 음절이 생성되는 위치에 있는 집수색(upādinnarūpa)들과 함께 부딪히는 원인이 되는 하나의 변형이 구표(vacīviññatti, 말의 암시)이다. 여기서 설명되어야 할 나머지 내용은 신표(kāyaviññatti)에서 언급된 방식대로 보아야 한다.

อยํ ปน วิเสโส – ยถา ตตฺถ ‘‘ผนฺทมานกายคฺคหณานนฺตร’’นฺติ วุตฺตํ, เอวมิธ ‘‘สุยฺยมานสทฺทสวนานนฺตร’’นฺติ โยเชตพฺพํ. อิธ จ สนฺถมฺภนาทีนํ อภาวโต สตฺตมชวนสมุฏฺฐิตาตฺยาทินโย น ลพฺภติ. ฆฏฺฏเนน หิ สทฺธึเยว สทฺโท อุปฺปชฺชติ. ฆฏฺฏนญฺจ ปฐมชวนาทีสุปิ ลพฺภเตว. เอตฺถ จ ยถา อุสฺสาเปตฺวา พทฺธโคสีสตาลปณฺณาทิรูปานิ ทิสฺวา ตทนนฺตรปฺปวตฺตาย อวิญฺญายมานนฺตราย มโนทฺวารวีถิยา โคสีสาทีนํ อุทกสหจาริตปฺปการํ สญฺญาณํ คเหตฺวา อุทกคฺคหณํ โหติ, เอวํ วิปฺผนฺทมานสมุจฺจาริยมานกายสทฺเท คเหตฺวา ตทนนฺตรปฺปวตฺตาย อวิญฺญายมานนฺตราย มโนทฺวารวีถิยา ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธูปนิสฺสยาย สาธิปฺปายวิการคฺคหณํ โหตีติ อยํ ทฺวินฺนํ สาธารณา อุปมา.

그러나 이러한 차이가 있다. 거기(신표)에서 '떨리는 몸을 파악한 직후'라고 한 것처럼, 여기(구표)서는 '들리는 소리를 들은 직후'라고 연결해야 한다. 그리고 여기서는 버티는 작용 등이 없기 때문에 '일곱 번째 속행에서 일어난' 등의 원리는 적용되지 않는다. 왜냐하면 부딪힘과 동시에 소리가 생겨나고, 부딪힘은 첫 번째 속행 등에서도 일어나기 때문이다. 여기서 비유하자면, 높이 매달아 놓은 소 머리 뼈나 종려나무 잎 등의 형상을 보고, 그 직후에 일어난 (알아차리기 힘든) 의문과정(manodvāravīthi)을 통해 소 머리 뼈 등이 물의 흐름에 따라 움직이는 방식을 표식으로 취하여 '물이다'라고 파악하는 것과 같다. 이와 같이 요동치며 발성되는 몸의 소리를 취하여 그 직후에 일어난 의문과정에서, 이전의 관계를 바탕으로 의도가 담긴 변형을 파악하게 된다. 이것이 두 가지(신표와 구표)에 공통된 비유이다.

๑๔. ลหุภาโว [Pg.202] ลหุตา. มุทุภาโว มุทุตา. กมฺมญฺญภาโว กมฺมญฺญตา. ยถากฺกมญฺเจตา อโรคิโน วิย รูปานํ อครุตา สุปริมทฺทิตจมฺมสฺส วิย อกถินตา สุธนฺตสุวณฺณสฺส วิย สรีรกิริยานํ อนุกูลภาโวติ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญมญฺญํ อวิชหนฺตสฺสปิ หิ ลหุตาทิตฺตยสฺส ตํตํวิการาธิกรูเปหิ นานตฺตํ วุจฺจติ, ทนฺธตฺตกรธาตุกฺโขภปฺปฏิปกฺขปจฺจยสมุฏฺฐาโน หิ รูปวิกาโร ลหุตา. ถทฺธตฺตกรธาตุกฺโขภปฺปฏิปกฺขปจฺจยสมุฏฺฐาโน มุทุตา. สรีรกิริยานํ อนนุกูลภาวกรธาตุกฺโขภปฺปฏิปกฺขปจฺจยสมุฏฺฐาโน กมฺมญฺญตาติ.

14. 가벼운 상태가 경쾌함(lahutā)이고, 부드러운 상태가 연성(mudutā)이며, 적합한 상태가 적업성(kammaññatā)이다. 순서대로 이것들은 병이 없는 사람의 색들의 무겁지 않음, 잘 다듬어진 가죽의 딱딱하지 않음, 잘 정련된 금의 신체 작용에 대한 순응함과 같다고 보아야 한다. 서로 떨어지지 않는 경쾌함 등 세 가지이지만, 각각의 변형이 두드러진 색들에 따라 차별점이 언급된다. 즉, 무거움을 만드는 지계의 동요와 반대되는 조건에서 일어난 색의 변형이 경쾌함이다. 경직됨을 만드는 지계의 동요와 반대되는 조건에서 일어난 것이 연성이다. 신체 작용에 부적합하게 만드는 지계의 동요와 반대되는 조건에서 일어난 것이 적업성이다.

๑๕. อุปจยนํ อุปจโย, ปฐมจโยตฺยตฺโถ ‘‘อุปญฺญตฺต’’นฺตฺยาทีสุ วิย อุป-สทฺทสฺส ปฐมตฺถโชตนโต. สนฺตาโน สนฺตติ, ปพนฺโธตฺยตฺโถ. ตตฺถ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยาว จกฺขาทิทสกานํ อุปฺปตฺติ, เอตฺถนฺตเร รูปุปฺปาโท อุปจโย นาม. ตโต ปรํ สนฺตติ นาม. ยถาสกํ ขณมตฺตฏฺฐายีนํ รูปานํ นิโรธาภิมุขภาววเสน ชีรณํ ชรา, สาเยว ชรตา, นิจฺจธุวภาเวน น อิจฺจํ อนุปคนฺตพฺพนฺติ อนิจฺจํ, ตสฺส ภาโว อนิจฺจตา, รูปปริเภโท. ลกฺขณรูปํ นาม ธมฺมานํ ตํตํอวตฺถาวเสน ลกฺขณเหตุตฺตา.

15. 쌓임이 적집(upacaya)이며, 'upaññatta(준비된)' 등의 단어에서 'upa'라는 접두사가 '처음'이라는 의미를 나타내듯이 '첫 번째 쌓임'이라는 뜻이다. 이어짐이 상속(santati)이며, '연속'이라는 뜻이다. 거기서 재생연결부터 시작하여 안근 등 십분법(dasaka)들이 생겨날 때까지 그 사이의 색의 생겨남을 적집이라 하고, 그 이후를 상속이라 한다. 각각 찰나 동안 머무는 색들이 소멸을 향해 가는 상태에 따른 쇠퇴함이 노쇠(jarā)이며, 그것이 바로 노쇠함(jaratā)이다. 영원하고 불변하는 상태가 아니어서 갈망해서는 안 되는 것이 무상(anicca)이며, 그 상태가 무상성(aniccatā) 즉, 색의 붕괴이다. 특징의 색(lakkhaṇarūpa)이란 법들의 각각의 상태에 따른 특징의 원인이기 때문에 그렇게 불린다.

๑๖. ชาติรูปเมวาติ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย รูปานํ ขเณ ขเณ อุปฺปตฺติภาวโต ชาติสงฺขาตํ รูปุปฺปตฺติภาเวน จตุสนฺตติรูปปฺปฏิพทฺธวุตฺติตฺตา รูปสมฺมตญฺจ ชาติรูปเมว อุปจยสนฺตติภาเวน ปวุจฺจติ ปฐมุปรินิจฺจตฺตสงฺขาตปฺปวตฺติอาการเภทโต เวเนยฺยวเสน ‘‘อุปจโย สนฺตตี’’ติ (ธ. ส. ๖๔๒) วิภชิตฺวา วุตฺตตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา ตาสํ นิทฺเทเส อตฺถโต อเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย อายตนานํ อาจโย, โส รูปสฺส อุปจโย. โย รูปสฺส อุปจโย, สา [Pg.203] รูปสฺส สนฺตตี’’ติ (ธ. ส. ๖๔๑-๖๔๒) วุตฺตํ. เอกาทสวิธมฺปีติ สภาคสงฺคหวเสน เอกาทสปฺปการมฺปิ.

16. 생의 색(jātirūpa)은 재생연결부터 시작하여 색들이 찰나찰나 생겨나는 것이므로, '생(jāti)'이라 불리는 색의 생겨나는 양상으로서 네 가지 상속색(catusantatirūpa)에 묶여 진행되기에 '생의 색'이라 한다. 그것은 적집과 상속의 상태로도 불리는데, 이는 처음과 이후 그리고 무상함으로 분류되는 진행 양상의 차이에 따라, 제도될 자들의 근기에 맞춰 ‘담마상가니’에서 '적집과 상속'으로 나누어 설명했기 때문이다. 이와 같이 하여 그것들의 설명에서 의미상 차이가 없음을 보여주기 위해 '감관들의 쌓임이 색의 적집이고, 색의 적집이 곧 색의 상속이다'라고 설해졌다. '열한 가지'라는 것은 동질적인 것들을 모은 분류에 따라 열한 종류라는 뜻이다.

๑๗. จตฺตาโร ภูตา, ปญฺจ ปสาทา, จตฺตาโร วิสยา, ทุวิโธ ภาโว, หทยรูปมิจฺจปิ อิทํ ชีวิตาหารรูเปหิ ทฺวีหิ สห อฏฺฐารสวิธํ, ตถา ปริจฺเฉโท จ ทุวิธา วิญฺญตฺติ, ติวิโธ วิกาโร, จตุพฺพิธํ ลกฺขณนฺติ รูปานํ ปริจฺเฉทวิการาทิภาวํ วินา วิสุํ ปจฺจเยหิ อนิพฺพตฺตตฺตา อิเม อนิปฺผนฺนา ทส เจติ อฏฺฐวีสติวิธํ ภเว.

17. 사대(四大), 오감관, 사경(四境), 두 가지 성(性), 심장색, 그리고 생명과 식의 색 두 가지를 합쳐 열여덟 가지의 완성된 색이 있고, 한계(공계), 두 가지 표의, 세 가지 변형, 네 가지 특징 등, 색의 한계와 변형 등의 상태 외에 별도의 원인에 의해 생성되지 않는 이 열 가지 비완성된 색을 합해 총 스물여덟 가지의 색이 존재한다.

รูปสมุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

색의 요약(Rūpasamuddesa)에 대한 설명이 끝났다.

รูปวิภาควณฺณนา

색의 분류(Rūpavibhāga)에 대한 설명

๑๘. อิทานิ ยถาอุทฺทิฏฺฐรูปานํ เอกวิธาทินยทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺพญฺจ ปเนต’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. สมฺปยุตฺตสฺส อโลภาทิเหตุโน อภาวา อเหตุกํ. ยถาสกํ ปจฺจยวนฺตตาย สปฺปจฺจยํ. อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺเตหิ กามาสวาทีหิ สหิตตฺตา สาสวํ. ปจฺจเยหิ อภิสงฺขตตฺตา สงฺขตํ. อุปาทานกฺขนฺธสงฺขาเต โลเก นิยุตฺตตาย โลกิยํ. กามตณฺหาย อวจริตตฺตา กามาวจรํ. อรูปธมฺมานํ วิย กสฺสจิ อารมฺมณสฺส อคฺคหณโต นาสฺส อารมฺมณนฺติ อนารมฺมณํ. ตทงฺคาทิวเสน ปหาตพฺพตาภาวโต อปฺปหาตพฺพํ. อิติ-สทฺโท ปการตฺโถ, เตน ‘‘อพฺยากต’’นฺตฺยาทิกํ สพฺพํ เอกวิธนยํ สงฺคณฺหาติ.

18. 이제 앞에서 열거한 물질들의 일회적인 방식(1법) 등을 보여주기 위해 '그리고 이 모든 것은' 등으로 설하였다. 상응하는 무탐 등의 원인(hetu)이 없으므로 '무인(無因)'이다. 각각의 조건을 가졌으므로 '유연(有緣)'이다. 자신을 대상으로 하여 일어나는 욕루(kāmāsava) 등과 함께 하므로 '유루(有漏)'이다. 조건들에 의해 형성되었으므로 '유위(有爲)'이다. 취온(upādānakkhandha)이라 일컬어지는 세상에 속하므로 '세간(lokiya)'이다. 감각적 욕망에 대한 갈애의 영역이므로 '욕계(kāmāvacara)'이다. 무색계의 법들처럼 어떤 대상을 파악하지 않으므로 대상이 없다는 의미에서 '무대상(無對象)'이다. 부분적인 제거(tadaṅgapahāna) 등에 의해 제거될 성질이 없으므로 '제거되지 않는 것(appahātabba)'이다. '이티(iti)'라는 단어는 양태를 나타내며, 이것으로써 '무기(無記)' 등 모든 일회적인 방식의 분류를 포함한다.

๑๙. อชฺฌตฺติกรูปํ อตฺตภาวสงฺขาตํ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตตฺตา. กามํ อญฺเญปิ หิ อชฺฌตฺตสมฺภูตา อตฺถิ, รุฬฺหีวเสน ปน จกฺขาทิกํเยว อชฺฌตฺติกํ. อถ วา ‘‘ยทิ มยํ น โหม, ตฺวํ กฏฺฐกลิงฺครูปโม ภวิสฺสสี’’ติ วทนฺตา วิย อตฺตภาวสฺส [Pg.204] สาติสยํ อุปการตฺตา จกฺขาทีเนว วิเสสโต อชฺฌตฺติกานิ นาม. อตฺตสงฺขาตํ วา จิตฺตํ อธิกิจฺจ ตสฺส ทฺวารภาเวน ปวตฺตตีติ อชฺฌตฺตํ, ตเทว อชฺฌตฺติกํ. ตโต พหิภูตตฺตา อิตรํ เตวีสติวิธํ พาหิรรูปํ.

19. 내적인 물질(ajjhattika-rūpa)은 개체(attabhāva)라 일컬어지는 자신에 관하여 지향하여 일어나기 때문이다. 비록 내적으로 생겨난 다른 것들도 분명히 있지만, 관습에 따라 안근(眼根) 등만을 '내적인 것'이라 한다. 또는 '만약 우리가 없다면 그대는 나무토막이나 말가동상처럼 될 것이다'라고 말하는 것처럼, 개체에 매우 큰 도움이 되므로 안근 등을 특별히 '내적인 것'이라 부른다. 혹은 자아라고 일컬어지는 마음을 근거로 하여 그 문(dvāra)이 되어 작용하므로 '내(ajjhatta)'라고 하며, 그것이 바로 '내적인 것(ajjhattika)'이다. 그것에서 벗어나 있으므로 나머지 23가지 종류를 '외적인 물질(bāhira-rūpa)'이라 한다.

๒๐. อิตรํ พาวีสติวิธํ อวตฺถุรูปํ.

20. 나머지 22가지 종류는 '토대가 아닌 물질(avatthu-rūpa)'이다.

๒๒. อฏฺฐวิธมฺปิ อินฺทฺริยรูปํ ปญฺจวิญฺญาเณสุ ลิงฺคาทีสุ สหชรูปปริปาลเน จ อาธิปจฺจโยคโต. ปสาทรูปสฺส หิ ปญฺจวิธสฺส จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ อาธิปจฺจํ อตฺตโน ปฏุมนฺทาทิภาเวน เตสมฺปิ ปฏุมนฺทาทิภาวาปาทนโต. ภาวทฺวยสฺสาปิ อิตฺถิลิงฺคาทีสุ อาธิปจฺจํ ยถาสกํ ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานานมฺปิ เตสํ เยภุยฺเยน สภาวกสนฺตาเนเยว ตํตทากาเรน อุปฺปชฺชนโต, น ปน อินฺทฺริยปจฺจยภาวโต. ชีวิตสฺส จ กมฺมชปริปาลเน อาธิปจฺจํ เตสํ ยถาสกํ ขณฏฺฐานสฺส ชีวิตินฺทฺริยปฺปฏิพทฺธตฺตา. สยญฺจ อตฺตนา ฐปิตธมฺมสมฺพนฺเธเนว ปวตฺตติ นาวิโก วิย.

22. 여덟 가지 기능의 물질(indriya-rūpa)은 5식(五識)과 성별(liṅga) 등, 그리고 함께 태어난 물질의 유지에 있어 지배적인 영향력(ādhipacca)을 갖기 때문이다. 다섯 가지 정색(pasāda-rūpa)은 안식(眼識) 등에 대해 지배력을 갖는데, 자신의 예리함이나 둔함에 따라 그것들 또한 예리하거나 둔하게 만들기 때문이다. 두 가지 성(性) 또한 여성의 특징 등에 대해 지배력을 갖는데, 비록 그것들이 각각의 조건에 의해 생겨날지라도 대개 자신의 본성적인 상속 안에서만 그러한 양상으로 생겨날 뿐, 기능 조건(indriya-paccaya)의 상태로서 지배하는 것은 아니기 때문이다. 생명(jīvita)은 업에서 생긴 물질들을 유지하는 데 지배력을 갖는데, 그것들이 각각의 순간에 머무는 것이 생명 기능에 의존하기 때문이다. 그것은 선원처럼 자신이 설정한 법의 관계에 의해서만 작용한다.

๒๓. วิสยวิสยิภาวปฺปตฺติวเสน ถูลตฺตา โอฬาริกรูปํ. ตโตเยว คหณสฺส สุกรตฺตา สนฺติเกรูปํ อาสนฺนรูปํ นาม. โย สยํ, นิสฺสยวเสน จ สมฺปตฺตานํ, อสมฺปตฺตานญฺจ ปฏิมุขภาโว อญฺญมญฺญปตนํ, โส ปฏิโฆ วิยาติ ปฏิโฆ. ยถา หิ ปฏิฆาเต สติ ทุพฺพลสฺส จลนํ โหติ, เอวํ อญฺญมญฺญํ ปฏิมุขภาเว สติ อรูปสภาวตฺตา ทุพฺพลสฺส ภวงฺคสฺส จลนํ โหติ. ปฏิโฆ ยสฺส อตฺถิ ตํ สปฺปฏิฆํ. ตตฺถ สยํ สมฺปตฺติ โผฏฺฐพฺพสฺส, นิสฺสยวเสน สมฺปตฺติ ฆานชิวฺหากายคนฺธรสานํ, อุภยถาปิ อสมฺปตฺติ จกฺขุโสตรูปสทฺทานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรํ โสฬสวิธํ โอฬาริกตาทิสภาวาภาวโต สุขุมรูปาทิกํ.

23. 대상과 주체의 관계를 갖는다는 점에서의 거칠음 때문에 '거친 물질(oḷārika-rūpa)'이라 한다. 바로 그 때문에 파악하기 쉬우므로 '가까운 물질(santike-rūpa)'이라 한다. 자신이나 혹은 토대를 통해 도달한 것들과 도달하지 않은 것들의 대면함과 상호 충돌이 마치 '충돌(paṭigha)'과 같으므로 '충돌이 있는 것(sappaṭigha)'이라 한다. 마치 충돌이 있을 때 약한 것이 흔들리듯, 이와 같이 서로 대면함이 있을 때 무색(無色)의 성질을 가져서 약한 유분(bhavaṅga)이 흔들리게 된다. 충돌이 있는 것을 '유대(sappaṭigha)'라 한다. 거기서 도달 자체는 감촉의 경우이고, 토대를 통한 도달은 비·설·신식의 냄새·맛이며, 두 가지 방식 모두 도달하지 않는 것은 안·이식의 형색·소리임을 알아야 한다. 나머지 16가지 종류는 거칠음 등의 성질이 없으므로 '미세한 물질(sukhum rupa)' 등이라 한다.

๒๔. กมฺมโต [Pg.205] ชาตํ อฏฺฐารสวิธํ อุปาทินฺนรูปํ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุเปเตน กมฺมุนา อตฺตโน ผลภาเวน อาทินฺนตฺตา คหิตตฺตา. อิตรํ อคฺคหิตคฺคหเณนทสวิธํ อนุปาทินฺนรูปํ.

24. 업에서 생긴 18가지 종류는 '취해진 물질(upādinna-rūpa)'인데, 갈애와 견해를 수반한 업에 의해 자신의 결과로서 취해지고 장악되었기 때문이다. 나머지 취해지지 않은 것을 포함하는 10가지 종류는 '취해지지 않은 물질(anupādinna-rūpa)'이다.

๒๕. ทฏฺฐพฺพภาวสงฺขาเตน นิทสฺสเนน สห วตฺตตีติ สนิทสฺสนํ. จกฺขุวิญฺญาณโคจรภาโว หิ นิทสฺสนนฺติ วุจฺจติ ตสฺส จ รูปายตนโต อนญฺญตฺเตปิ อญฺเญหิ ธมฺเมหิ ตํ วิเสเสตุํ อญฺญํ วิย กตฺวา วตฺตุํ วฏฺฏตีติ สห นิทสฺสเนน สนิทสฺสนนฺติ. ธมฺมภาวสามญฺเญน หิ เอกีภูเตสุ ธมฺเมสุ โย นานตฺตกโร วิเสโส, โส อญฺโญ วิย กตฺวา อุปจริตุํ ยุตฺโต. เอวญฺหิ อตฺถวิเสสาวโพโธ โหติ.

25. 볼 수 있는 상태라 일컬어지는 '보임(nidassana)'과 함께 작용하므로 '유견(sanidassana)'이다. 안식의 대상이 되는 상태를 '보임'이라 하는데, 그것이 색처(rūpāyatana)와 다르지 않음에도 다른 법들과 그것을 구별하기 위해 다른 것처럼 간주하여 말하는 것이 타당하므로 보임과 함께 한다는 의미에서 유견이라 한다. 법이라는 일반적인 성질로 하나가 된 법들 중에서 차이를 만드는 특징은 다른 것처럼 간주하여 방편으로 부르는 것이 적절하다. 그래야 의미의 특별함을 깨달을 수 있기 때문이다.

๒๖. อสมฺปตฺตวเสนาติ อตฺตานํ อสมฺปตฺตสฺส โคจรสฺส วเสน, อตฺตนา วิสยปฺปเทสํ วา อสมฺปตฺตวเสน. จกฺขุโสตานิ หิ รูปสทฺเทหิ อสมฺปตฺตานิ, สยํ วา ตานิ อสมฺปตฺตาเนว อารมฺมณํ คณฺหนฺติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

26. '도달하지 않는 방식에 의해서'란 자신에게 도달하지 않은 대상의 방식에 의해서이거나, 혹은 자신이 대상의 영역에 도달하지 않는 방식에 의해서라는 뜻이다. 눈과 귀는 형색과 소리에 도달하지 않거나, 스스로 도달하지 않은 채 대상을 파악한다. 그래서 다음과 같이 말한다.

‘‘จกฺขุโสตํ ปเนเตสุ, โหตาสมฺปตฺตคาหกํ;

วิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุตฺตา, สนฺตราธิกโคจเร.

"눈과 귀는 이들 중에서 도달하지 않고 파악하는 것이니, 떨어져 있고 더 멀리 있는 대상에 대해 인식이 일어나는 원인이 되기 때문이다.

‘‘ตถา หิ ทูรเทสฏฺฐํ, ผลิกาทิติโรหิตํ;

มหนฺตญฺจ นคาทีนํ, วณฺณํ จกฺขุ อุทิกฺขติ.

그렇기에 눈은 멀리 떨어진 곳에 있고 수정 등에 가려져 있으며, 산과 같은 커다란 것들의 색깔을 바라본다.

‘‘อากาสาทิคโต กุจฺฉิ-จมฺมานนฺตริโกปิ จ;

มหนฺโต จ ฆณฺฏาทีนํ, สทฺโท โสตสฺส โคจโร.

허공 등에 퍼져 있거나 혹은 뱃가죽 바로 너머에 있더라도, 종소리 등과 같은 커다란 소리는 귀의 대상이 된다.

‘‘คนฺตฺวา วิสยเทสํ ตํ, ผริตฺวา คณฺหตีติ เจ;

อธิฏฺฐานวิธาเนปิ, ตสฺส โส โคจโร สิยา.

만약 대상의 장소로 가서 그것에 퍼져서 파악한다고 한다면, 그것이 머무는 위치의 규정에서도 그것은 대상이 되어야 할 것이다.

‘‘ภูตปฺปพนฺธโต โส เจ, ยาติ อินฺทฺริยสนฺนิธึ;

กมฺมจิตฺโตชสมฺภูโต, วณฺโณ สทฺโท จ จิตฺตโช.

만약 그것이 근원적 요소들의 연속을 통해 감각기관의 근처로 온다고 한다면, 업과 마음과 영양소에서 생긴 색깔과 마음에서 생긴 소리도 그러할 것이다.

‘‘น เตสํ โคจรา โหนฺติ, น หิ สมฺโภนฺติ เต พหิ;

วุตฺตา จ อวิเสเสน, ปาเฐ ตํวิสยาว เต.

그것들은 대상이 아니니, 밖에서 생겨나지 않기 때문이다. 그리고 성전의 독송에서도 차별 없이 그것들은 단지 그것들의 대상이라고 설해졌다.

‘‘ยทิ [Pg.206] เจตํ ทฺวยํ อตฺตสมีปํเยว คณฺหติ;

อกฺขิวณฺณํ ตถา มูลํ, ปสฺเสยฺย ภมุกสฺส จ.

만약 이 둘이 자신에게 가까운 것만을 파악한다면, 눈의 색깔과 그와 마찬가지로 눈썹의 뿌리도 보아야 할 것이다.

‘‘ทิสาเทสววตฺถานํ, สทฺทสฺส น ภเวยฺย จ;

สิยา จ สรเวธิสฺส, สกณฺเณ สรปาตน’’นฺติ.

소리의 방향과 장소의 규정도 없을 것이며, 소리를 듣고 쏘는 사수에게 있어 자신의 귀에 화살이 떨어지는 일이 생길 것이다."

โคจรคฺคาหิกรูปํ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ หุตฺวา ตํตํโคจรคฺคหณสภาวตฺตา. อิตรํ เตวีสติวิธํ อโคจรคฺคาหิกรูปํ โคจรคฺคหณาภาวโต.

대상을 파악하는 물질(gocaraggāhika-rūpa)은 식(識)에 의해 주관되어 각각의 대상을 파악하는 성질을 갖기 때문이다. 나머지 23가지 종류는 대상을 파악하는 일이 없으므로 '대상을 파악하지 않는 물질(agocaraggāhika-rūpa)'이다.

๒๗. วณฺณิตพฺโพ ทฏฺฐพฺโพติ วณฺโณ. อตฺตโน อุทยานนฺตรํ รูปํ ชเนตีติ โอชา. อวินิพฺโภครูปํ กตฺถจิปิ อญฺญมญฺญํ วินิภุญฺชนสฺส วิสุํ วิสุํ ปวตฺติยา อภาวโต. รูปโลเก คนฺธาทีนํ อภาววาทิมตมฺปิ หิ ตตฺถ ตตฺถ (วิภ. มูลฏี. ๒๒๗; วิภ. อนุฏี. ๒๒๗) อาจริเยหิ ปฏิกฺขิตฺตเมว.

27. 묘사되어야 하거나 보여져야 하는 것이기에 '색(vaṇṇa)'이라 한다. 자신의 발생 직후에 물질을 생성하므로 '영양소(ojā)'라 한다. 어디서든 서로 분리되어 따로 일어나는 일이 없으므로 '불가리색(avinibbhoga-rūpa)'이라 한다. 색계(rūpaloka)에 냄새 등이 없다는 주장조차도 여러 곳에서 스승들에 의해 거부되었다.

๒๘. อิจฺเจวนฺติ เอตฺถปิ อิติ-สทฺโท ปการตฺโถ, เตน อิธ อนาคตมฺปิ สพฺพํ ทุกติกาทิเภทํ สงฺคณฺหาติ.

28. '이와 같이(iccevaṃ)'라는 말에서도 '이티(iti)'라는 단어는 양태를 나타내며, 이것으로써 여기서 언급되지 않은 모든 2분법, 3분법 등의 분류를 포함한다.

รูปวิภาควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

물질의 분류에 대한 설명이 끝났다.

รูปสมุฏฺฐานนยวณฺณนา

물질의 발생 방식에 대한 설명

๒๙. กานิ ปน ตานิ กมฺมาทีนิ, กถํ, กตฺถ, กทา จ รูปสมุฏฺฐานานีติ อาห ‘‘ตตฺถา’’ตฺยาทิ. ปฏิสนฺธิมุปาทายาติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขณํ อุปาทาย. ขเณ ขเณติ เอเกกสฺส จิตฺตสฺส ตีสุ ตีสุ ขเณสุ, นิรนฺตรเมวาติ วุตฺตํ โหติ. อปเร ปน จิตฺตสฺส ฐิติกฺขณํ (วิภ. มูลฏี. ๒๐ ปกิณฺณกกถาวณฺณนา), ภงฺคกฺขเณ จ รูปุปฺปาทํ (วิภ. มูลฏี. ๒๐ ปกิณฺณกกถาวณฺณนา) ปฏิเสเธนฺติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ฐิติกฺขณาภาเว เตสํ อุปปตฺติ เจว ตตฺถ วตฺตพฺพญฺจ เหฏฺฐา กถิตเมว, อิธาปิ [Pg.207] ปน ภงฺคกฺขเณ รูปุปฺปาทาภาเว อุปปตฺติยา ตตฺถ วตฺตพฺเพน จ สห สุขคฺคหณตฺถํ สงฺคเหตฺวา วุจฺจติ –

29. 어떠한 것들이 업 등에 의한 것인가? 어떻게, 어디서, 언제 물질이 일어나는가 하는 점에 대해 '거기서(tattha)' 등으로 말하였다. '재생연결에서부터(paṭisandhimupādāya)'란 재생연결 마음의 일어나는 순간(uppādakkhaṇa)에서부터라는 뜻이다. '매 순간(khaṇe khaṇeti)'이란 각각의 마음이 지닌 세 가지 순간마다 즉, 쉼 없이 일어난다는 뜻이다. 그러나 다른 이들은 마음의 머묾의 순간(ṭhitikkhaṇa)과 사라짐의 순간(bhaṅgakkhaṇa)에 물질이 일어나는 것을 부정한다. 거기서 비록 머묾의 순간이 없더라도 그들의 논거와 거기서 말해야 할 바는 앞에서 이미 설해졌으며, 여기서는 사라짐의 순간에 물질이 일어나지 않는다는 주장에 대해 논거와 거기서 말해야 할 바와 함께 쉽게 이해하도록 갈무리하여 설한다.

‘‘อุปฺปนฺนุปฺปชฺชมานนฺติ, วิภงฺเค เอวมาทินํ;

ภงฺคกฺขณสฺมึ อุปฺปนฺนํ, โน จ อุปฺปชฺชมานกํ.

'이미 일어난 것과 일어나고 있는 것'이라는 등 비방가(Vibhaṅga)의 말씀이 있듯이, 사라짐의 순간에는 이미 일어난 것이지, 일어나고 있는 것은 아니다.

‘‘อุปฺปชฺชมานมุปฺปาเท, อุปฺปนฺนญฺจาติอาทินา;

ภงฺคุปฺปาทาว อกฺขาตา, น จิตฺตสฺส ฐิติกฺขโณ.

'일어나는 순간에 일어나고 있는 것과 이미 일어난 것' 등의 말씀으로 사라짐과 일어남만이 설해졌으며, 마음의 머묾의 순간은 설해지지 않았다.

‘‘‘อุปฺปาโท จ วโย เจว, อญฺญถตฺตํ ฐิตสฺส จ;

ปญฺญายตี’ติ (อ. นิ. ๓.๔๗) วุตฺตตฺตา, ฐิติ อตฺถีติ เจ มตํ.

'머물고 있는 것의 일어남과 사라짐과 변화(aññathatta)가 알려진다'고 설해졌으므로, 머묾이 있다고 생각한다면,

‘‘อญฺญถตฺตสฺส เอกสฺมึ, ธมฺเม อนุปลทฺธิโต;

ปญฺญาณวจนา เจว, ปพนฺธฏฺฐิติ ตตฺถปิ.

변화(다른 상태가 됨)는 하나의 법에서는 얻어질 수 없기에, (변화가) 알려진다는 말씀은 거기서도 상속(pabandha)의 머묾을 의미한다.

‘‘วุตฺตา ตสฺมา น จิตฺตสฺส, ฐิติ ทิสฺสติ ปาฬิยํ;

อภิธมฺเม อภาโวปิ, นิเสโธเยว สพฺพถา.

그러므로 성전(Pāḷi)에서 마음의 머묾은 보이지 않으며, 아비담마에 그것이 없다는 것은 모든 면에서 부정되는 것일 뿐이다.

‘‘ยทา สมุทโย ยสฺส, นิรุชฺฌติ ตทาสฺส กึ;

ทุกฺขมุปฺปชฺชตีตฺเยตฺถ, ปญฺเห โนติ นิเสธโต.

'어떤 것의 집기가 소멸할 때 그에게 괴로움이 일어나는가?'라는 질문에 대해 '아니오'라고 부정함이 있기 때문이다.

‘‘รูปุปฺปาโท น ภงฺคสฺมึ, ตสฺมา สพฺเพปิ ปจฺจยา;

อุปฺปาเทเยว จิตฺตสฺส, รูปเหตูติ เกจน.

사라짐의 순간에는 물질의 일어남이 없다. 그러므로 모든 조건은 마음의 일어남의 순간에서만 물질의 원인이 된다고 어떤 이들은 말한다.

‘‘วุจฺจเต ตตฺถ เอกสฺมึ, ธมฺเมเยว ยถา มตา;

อุปฺปาทาวตฺถโต ภินฺนา, ภงฺคาวตฺถา ตเถว ตุ.

거기서 하나의 법에 대해서도 알려진 바와 같이, 일어남의 단계와 다른 사라짐의 단계가 있는 것과 마찬가지로,

‘‘ภงฺคสฺสาภิมุขาวตฺถา, อิจฺฉิตพฺพา อยํ ฐิติ;

นยทสฺสนโต เอสา, วิภงฺเค น ตุ เทสิตา.

사라짐을 향하는 단계를 이 '머묾'으로 보아야 한다. 법의 방식(naya)을 보이기 위해 이것이 비방가에서 설해진 것이지, (독립된 찰나로서) 설해진 것은 아니다.

‘‘ลกฺขณํ สงฺขตสฺเสว, วตฺตุมุปฺปาทอาทินํ;

เทสิตตฺตา น ตตฺถาปิ, ปพนฺธสฺส ฐิตีริตา.

일어남 등은 유위의 특징을 말하기 위해 설해진 것이므로, 거기서도 상속의 머묾이 말해진 것은 아니다.

‘‘อุปสคฺคสฺส ธาตูนมตฺเถเยว ปวตฺติโต;

ปญฺญายตีติ เจตสฺส, อตฺโถ วิญฺญายเต อิติ.

접두사(upa-)가 어근의 의미에서 작용하므로, '알려진다(paññāyati)'는 그 뜻이 '알게 된다(viññāyate)'는 의미이다.

‘‘ภงฺเค [Pg.208] รูปสฺส นุปฺปาโท, จิตฺตชานํ วเสน วา;

อารุปฺปํวาภิสนฺธาย, ภาสิโต ยมกสฺส หิ.

사라짐의 순간에 물질이 일어나지 않는다는 것은 마음에서 생긴 물질의 관점이거나, 혹은 무색계(āruppa)를 염두에 두고 야마까(Yamaka)에서 설해진 것이다.

‘‘สภาโวยํ ยถาลาภ-โยชนาติ ตโต นหิ;

น จิตฺตฏฺฐิติ ภงฺเค จ, น รูปสฺส อสมฺภโว’’ติ.

이것은 얻어진 바에 따른 결합(yojanā)과 같은 자성(sabhāva)이다. 그러므로 마음의 머묾이 없다고 해서 사라짐의 순간에 물질이 생기지 않는 것은 아니다.

๓๑. รูปวิราคภาวนานิพฺพตฺตตฺตา เหตุโน ตพฺพิธุรตาย, อโนกาสตาย จ อรูปวิปากา, รูปชนเน วิเสสปจฺจเยหิ ฌานงฺเคหิ สมฺปโยคาภาวโต ทฺวิปญฺจวิญฺญาณานิ จาติ จุทฺทส จิตฺตานิ รูปํ น สมุฏฺฐาเปนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อารุปฺปวิปากทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิต’’นฺติ. ปฏิสนฺธิจิตฺตํ, ปน จุติจิตฺตญฺจ เอกูนวีสติ ภวงฺคสฺเสว อนฺโตคธตฺตา จิตฺตนฺตรํ น โหตีติ น ตสฺส วชฺชนํ กตํ. กิญฺจาปิ น กตํ, ปจฺฉาชาตปจฺจยรหิตํ, ปน อาหาราทีหิ จ อนุปตฺถทฺธํ ทุพฺพลวตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตตฺตา, อตฺตโน จ อาคนฺตุกตาย กมฺมชรูเปหิ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ ฐานํ คเหตฺวา ฐิตตฺตา จ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ รูปสมุฏฺฐาปกํ น โหติ. จุติจิตฺเต ปน อฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๖๓๖; วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกกถา) ตาว ‘‘วูปสนฺตวฏฺฏมูลสฺมึ สนฺตาเน สาติสยํ สนฺตวุตฺติตาย ขีณาสวสฺเสว จุติจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปตี’’ติ (ธ. ส. มูลฏี. ๖๓๖) วุตฺตํ. อานนฺทาจริยาทโย ปน ‘‘สพฺเพสมฺปิ จุติจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปตี’’ติ วทนฺติ. วินิจฺฉโย ปน เนสํ สงฺเขปโต มูลฏีกาทีสุ, วิตฺถารโต จ อภิธมฺมตฺถวิกาสินิยํ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺโพ. ปฐมภวงฺคมุปาทายาติ ปฏิสนฺธิยา อนนฺตรนิพฺพตฺตปฐมภวงฺคโต ปฏฺฐาย. ชายนฺตเมว สมุฏฺฐาเปติ, น ปน ฐิตํ, ภิชฺชมานํ วา อนนฺตราทิปจฺจยลาเภน อุปฺปาทกฺขเณเยว ชนกสามตฺถิยโยคโต.

31. 물질에 대한 탐욕이 빛바램(virāga)을 닦음으로써 생겨난 원인이기에 그와 상반되고, 영역이 없기 때문에 무색계 과보의 마음들이 그러하며, 물질을 생성하는 특별한 조건인 선정의 요소들과 결합하지 않기 때문에 전오식의 마음들이 그러하다. 이 14가지 마음은 물질을 일으키지 않는다고 '무색계 과보와 전오식을 제외한'이라고 설해졌다. 재생연결 마음과 죽음의 마음은 19가지 바왕가에 포함되므로 다른 마음으로 간주되지 않아 제외되지 않았다. 비록 명시적으로 제외되지는 않았으나, (재생연결 마음은) 뒤에 생기는 조건(pacchājātapaccaya)이 결여되어 있고, 음식 등에 의해 후원받지 못하는 약한 토대(vatthu)에 의지하여 일어나며, 스스로가 외부에서 온 것(āgantuka)으로서 업에서 생긴 물질들 가운데 마음에서 생긴 물질의 자리를 차지하고 머물기 때문에 재생연결 마음은 물질을 일으키지 않는다. 죽음의 마음의 경우, 주석서에서는 '윤회의 뿌리가 가라앉은 상속에서 매우 고요하게 작용하므로 아라한의 죽음의 마음만이 물질을 일으키지 않는다'고 설해졌다. 아난다 스님 등은 '모든 이의 죽음의 마음이 물질을 일으키지 않는다'고 말한다. 이들의 판별은 요약해서는 물라띠까 등에서, 상세하게는 아비담맛타비까시니에서 설해진 방식대로 보아야 한다. '첫 번째 바왕가에서부터'란 재생연결 바로 다음에 일어나는 첫 번째 바왕가에서부터 시작한다는 뜻이다. 일어나는 순간에만 (물질을) 일으키며, 머물거나 사라지는 순간에는 일으키지 않는데, 이는 무간연(anantarapaccaya) 등의 조건을 얻음으로써 일어나는 순간에만 생성하는 능력의 작용이 있기 때문이다.

๓๒. อิริยาย กายิกกิริยาย ปวตฺติปถภาวโต อิริยาปโถ, คมนาทิ, อตฺถโต ตทวตฺถา รูปปฺปวตฺติ. ตมฺปิ [Pg.209] สนฺธาเรติ ยถาปวตฺตํ อุปตฺถมฺเภติ. ยถา หิ วีถิจิตฺเตหิ อพฺโพกิณฺเณ ภวงฺเค ปวตฺตมาเน องฺคานิ โอสีทนฺติ, น เอวเมเตสุ ทฺวตฺตึสวิเธสุ, วกฺขมาเนสุ จ ฉพฺพีสติยา ชาครณจิตฺเตสุ ปวตฺตมาเนสุ. ตทา ปน องฺคานิ อุปตฺถทฺธานิ ยถาปวตฺตอิริยาปถภาเวเนว ปวตฺตนฺติ.

32. 자세(iriyā)란 신체적 행위가 일어나는 경로가 되므로 '위의(iriyāpatho)'라 하며, 가는 것 등을 말하는데 실재로는 그 상태의 물질의 전개이다. 그것을 유지한다는 것은 이미 전개된 대로 지탱한다는 뜻이다. 왜냐하면 인식과정의 마음(vīthicitta)들이 끊기지 않고 바왕가가 진행될 때 몸의 지체들이 처지지 않는 것처럼, 말하게 될 이 32가지와 26가지 깨어 있는 마음들이 일어날 때도 그러하기 때문이다. 그때 몸의 지체들은 지탱되어 이미 전개된 위의의 상태로 전개된다.

๓๓. วิญฺญตฺติมฺปิ สมุฏฺฐาเปนฺติ, น เกวลํ รูปิริยาปถาเนว. อวิเสสวจเนปิ ปเนตฺถ มโนทฺวารปฺปวตฺตาเนว โวฏฺฐพฺพนชวนานิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกานิ, ตถา หาสชนกานิ จ ปญฺจทฺวารปฺปวตฺตานํ ปริทุพฺพลภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ. กามญฺเจตฺถ รูปวินิมุตฺโต อิริยาปโถ, วิญฺญตฺติ วา นตฺถิ, ตถาปิ น สพฺพํ รูปสมุฏฺฐาปกํ จิตฺตํ อิริยาปถูปตฺถมฺภกํ, วิญฺญตฺติวิการชนกญฺจ โหติ. ยํ ปน จิตฺตํ วิญฺญตฺติชนกํ, ตํ เอกํสโต อิริยาปถูปตฺถมฺภกํ อิริยาปถสฺส วิญฺญตฺติยา สห อวินาภาวโต. อิริยาปถูปตฺถมฺภกญฺจ รูปชนกนฺติ อิมสฺส วิเสสทสฺสนตฺถํ รูปโต อิริยาปถวิญฺญตฺตีนํ วิสุํ คหณํ.

33. 단지 물질적인 위의뿐만 아니라 암시(viññatti)도 일으킨다. 비록 특별한 구분 없이 말했으나, 여기서는 의문(manodvāra)에서 전개되는 결정(voṭṭhabbana)과 속행(javana)만이 암시를 일으키며, 또한 웃음을 만드는 것들이 암시를 일으킨다고 보아야 하는데, 이는 오문(pañcadvāra)에서 전개되는 것들은 매우 약하기 때문이다. 여기에는 물질을 떠난 위의나 암시는 없지만, 그렇다고 모든 물질을 일으키는 마음이 위의를 지탱하거나 암시라는 변이(vikāra)를 일으키는 것은 아니다. 그러나 암시를 일으키는 마음은 예외 없이 위의를 지탱하는데, 이는 위의가 암시와 분리되지 않기 때문이다. 위의를 지탱하는 것이 물질을 생성하는 것이라는 이 특별한 차이점을 보이기 위해 물질로부터 위의와 암시를 따로 분리하여 거론한 것이다.

๓๔. เตรสาติ กุสลโต จตฺตาริ, อกุสลโต จตฺตาริ, กิริยโต ปญฺจาติ เตรส. เตสุ หิ ปุถุชฺชนา อฏฺฐหิ กุสลากุสเลหิ หสนฺติ, เสกฺขา ทิฏฺฐิสหคตวชฺชิเตหิ, อเสกฺขา ปน ปญฺจหิ กิริยจิตฺเตหิ, ตตฺถาปิ พุทฺธา จตูหิ สเหตุกกิริยจิตฺเตเหว หสนฺติ, น อเหตุเกน ‘‘อตีตํสาทีสุ อปฺปฏิหตญาณํ ปตฺวา อิเมหิ ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตี’’ติ วจนโต (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕). น หิ วิจารณปญฺญารหิตสฺส หสิตุปฺปาทสฺส พุทฺธานํ ปวตฺติ ยุตฺตาติ วทนฺติ. หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปน ปวตฺติยมานมฺปิ เตสํ สิตกรณํ ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสสพฺพญฺญุตญฺญาณานํ อนุวตฺตกตฺตา ญาณานุปริวตฺติเยวาติ. เอวญฺจ กตฺวา อฏฺฐกถายํ [Pg.210] (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๖๘) ‘‘เตสํ ญาณานํ จิณฺณปริยนฺเต อิทํ จิตฺตํ หาสยมานํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา น ตสฺส พุทฺธานํ ปวตฺติ สกฺกา นิวาเรตุํ.

34. 열셋이라 함은 유익한 것에서 넷, 해로운 것에서 넷, 작용만 하는 것에서 다섯으로 열셋이다. 이 중에서 범부들은 여덟 가지 유익한 마음과 해로운 마음으로 웃고, 유학들은 사견과 결합된 것을 제외한 것들(7가지)로 웃으며, 무학들은 다섯 가지 작용만 하는 마음으로 웃는다. 그중에서도 부처님들께서는 네 가지 원인이 있는 작용만 하는 마음으로만 웃으시고, 원인 없는 마음으로는 웃지 않으신다. '과거 등에 걸림 없는 지혜를 얻어 이 세 가지 법을 구비하신 복되신 부처님의 모든 몸의 업은 지혜가 앞서고 지혜를 따른다'는 말씀 때문이다. 분별하는 지혜가 없는 웃음의 발생은 부처님들의 전개에 적절하지 않다고 말한다. 그러나 미소 짓는 마음으로 전개되는 그분들의 미소는 과거생과 미래와 일체지를 따르는 것이기에 지혜를 따르는 것일 뿐이다. 그래서 주석서에서 '그 지혜들이 미친 한계에서 이 마음이 기쁨을 일으키며 발생한다'고 설하였으니, 그러므로 그것이 부처님들에게 일어나는 것을 막을 수 없다.

๓๕. ปจฺฉาชาตาทิปจฺจยูปตฺถมฺภลาเภน ฐิติกฺขเณเยว อุตุโอชานํ พลวภาโวติ วุตฺตํ ‘‘เตโชธาตุ ฐิติปฺปตฺตา’’ตฺยาทิ.

35. 후생연 등의 조건의 도움을 얻음으로써 머무는 순간에 온도에서 생긴 영양소가 강해진다는 것을 '화대가 머무름에 도달하여' 등으로 설하였다.

๓๗. ตตฺถ หทยอินฺทฺริยรูปานิ นว กมฺมโตเยว ชาตตฺตา กมฺมชาเนว. ยญฺหิ ชาตํ, ชายติ, ชายิสฺสติ จ, ตํ ‘‘กมฺมช’’นฺติ วุจฺจติ ยถา ทุทฺธนฺติ.

37. 거기서 심장 토대와 감관의 형색들 아홉 가지는 오직 업에서만 생겨나기에 업에서 생긴 것들이다. 이미 생겨난 것, 생겨나고 있는 것, 생겨날 것을 우유(duddha)와 같이 '업에서 생긴 것'이라 부른다.

๔๐. ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยาเปกฺขตฺตา ลหุตาทิตฺตยํ กมฺมชํ น โหติ, อิตรถา สพฺพทาภาวีหิ ภวิตพฺพนฺติ วุตฺตํ ‘‘ลหุตาทิตฺตยํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ สมฺโภตี’’ติ.

40. 현재의 조건을 기다리기 때문에 가벼움 등의 세 가지는 업에서 생긴 것이 아니다. 그렇지 않다면 항상 존재해야 하므로 '가벼움 등의 세 가지는 온도와 마음과 음식에서 생긴다'고 설하였다.

๔๓. เอกนฺตกมฺมชานิ นว, จตุเชสุ กมฺมชานิ นวาติ อฏฺฐารส กมฺมชานิ, ปญฺจวิการรูปสทฺทอวินิพฺโภครูปอากาสวเสน ปนฺนรส จิตฺตชานิ, สทฺโท, ลหุตาทิตฺตยํ, อวินิพฺโภคากาสรูปานิ นวาติ เตรส อุตุชานิ, ลหุตาทิตฺตยอวินิพฺโภคากาสวเสน ทฺวาทส อาหารชานิ.

43. 오직 업에서만 생긴 것이 아홉이고, 네 가지 원인에서 생긴 것들 중 업에서 생긴 것이 아홉이므로 업에서 생긴 것은 열여덟이다. 다섯 가지 변화의 형색과 소리, 분리될 수 없는 형색, 허공의 요소에 의해 마음에서 생긴 것은 열다섯이다. 소리, 가벼움 등의 세 가지, 분리될 수 없는 형색과 허공의 형색인 아홉에 의해 온도에서 생긴 것은 열셋이다. 가벼움 등의 세 가지, 분리될 수 없는 형색과 허공에 의해 음식에서 생긴 것은 열두 가지이다.

๔๔. เกวลํ ชายมานาทิรูปานํ ชายมานปริปจฺจมานภิชฺชมานรูปานํ สภาวตฺตา สภาวมตฺตํ วินา อตฺตโน ชาติอาทิลกฺขณาภาวโต ลกฺขณานิ เกหิจิ ปจฺจเยหิ น ชายนฺตีติ ปกาสิตํ. อุปฺปาทาทิยุตฺตานญฺหิ จกฺขาทีนํ ชาติอาทีนิ ลกฺขณานิ วิชฺชนฺติ, น เอวํ ชาติอาทีนํ. ยทิ เตสมฺปิ ชาติอาทีนิ สิยุํ, เอวํ อนวตฺถานเมว อาปชฺเชยฺย. ยํ ปน ‘‘รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร. อิเม ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานา’’ตฺยาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๐๑) ชาติยา กุโตจิชาตตฺตํ อนุญฺญาตํ[Pg.211], ตมฺปิ รูปชนกปจฺจยานํ รูปุปฺปาทนํ ปติ อนุปรตพฺยาปารานํ ปจฺจยภาวูปคมนกฺขเณ ชายมานธมฺมวิการภาเวน อุปลพฺภมานตํ สนฺธายาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยมฺปิ ‘‘ชาติ, ภิกฺขเว, อนิจฺจา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา. ชรามรณํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ วจนํ (สํ. นิ. ๒.๒๐), ตตฺถาปิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานํ ลกฺขณภาวโตติ อยเมตฺถาภิสนฺธิ. เตนาหุ โปราณา –

44. 단지 생겨나는 등의 형색들은 생겨나고 성숙하고 무너지는 형색들의 자성일 뿐이므로, 자성 그 자체 외에는 스스로의 생겨남 등의 특징이 없기 때문에 그 특징들은 어떤 조건에 의해서도 생겨나지 않는다고 밝혀진 것이다. 일어남 등이 갖춰진 안근 등에는 생겨남 등의 특징이 존재하지만, 생겨남 등에는 그렇지 않다. 만약 그것들에게도 생겨남 등이 있다면 끝없는 소급에 빠지게 될 것이다. '형색의 장소... 내지 덩어리진 음식, 이 법들은 마음에서 기원한 것이다' 등에서 생겨남이 무언가로부터 생겨났다고 허용된 것은, 형색을 생성하는 조건들이 형색을 일으키는 데 있어 멈추지 않는 작용을 하여 조건의 상태에 이르는 순간에 생겨나는 법의 변화된 상태로 발견된다는 점을 염두에 둔 것이라고 보아야 한다. '비구들이여, 생겨남은 무상하고 유위이며 연기된 것이다. 비구들이여, 늙음과 죽음은 무상하고 유위이며 연기된 것이다'라는 말씀 또한 연기된 것들의 특징이기 때문이라는 것이 여기서의 의도이다. 그래서 옛 스승들은 말씀하셨다.

‘‘ปาเฐ กุโตจิ ชาตตฺตํ, ชาติยา ปริยายโต;

สงฺขตานํ สภาวตฺตา, ตีสุ สงฺขตโตทิตา’’ติ.

“경전에서 어딘가 생겨났다고 함은, 생겨남의 방편에 의한 것이니, 유위법들의 자성이기에 세 가지 유위의 특징으로 설해진 것이다.”

รูปสมุฏฺฐานนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

형색의 발생 방식에 대한 설명이 끝났다.

กลาปโยชนาวณฺณนา

무리의 구성에 대한 설명

๔๕. ยสฺมา ปเนตานิ รูปานิ กมฺมาทิโต อุปฺปชฺชมานานิปิ น เอเกกํ สมุฏฺฐหนฺติ, อถ โข ปิณฺฑโตว. ตสฺมา ปิณฺฑานํ คณนปริจฺเฉทํ, สรูปญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกุปฺปาทา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. สหวุตฺติโนติ วิสุํ วิสุํ กลาปคตรูปวเสน สหวุตฺติโน, น สพฺพกลาปานํ อญฺญมญฺญํ สหุปฺปตฺติวเสน.

45. 그러나 이 형색들은 업 등으로부터 생겨날 때 하나씩 일어나지 않고 무더기로 일어난다. 그러므로 무더기의 수의 한계와 그 자체의 모습을 보이기 위해 '함께 일어남' 등을 설하였다. 함께 존재한다는 것은 각각의 무리에 속한 형색으로서 함께 존재하는 것이지, 모든 무리가 서로 함께 일어나는 방식으로 존재하는 것이 아니다.

๔๖. ทส ปริมาณา อสฺสาติ ทสกํ, สมุทายสฺเสตํ นามํ, จกฺขุนา อุปลกฺขิตํ, ตปฺปธานํ วา ทสกํ จกฺขุทสกํ. เอวํ เสเสสุปิ.

46. 열 개의 수량을 가진 것이 십구(dasaka)이며, 이것은 집합의 이름이다. 눈으로 구별되거나 그것이 주가 되는 십구를 눈의 십구라 한다. 나머지도 이와 같다.

๔๗. วจีวิญฺญตฺติคฺคหเณน สทฺโทปิ สงฺคหิโต โหติ ตสฺสา ตทวินาภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘วจีวิญฺญตฺติทสก’’นฺติ.

47. 언어적 암시를 취함으로써 소리도 포함되는데, 그것은 언어적 암시와 분리될 수 없기 때문이다. 그래서 '언어적 암시 십구'라고 설하였다.

๕๐. กึ [Pg.212] ปเนเต เอกวีสติ กลาปา สพฺเพปิ สพฺพตฺถ โหนฺติ, อุทาหุ เกจิ กตฺถจีติ อาห ‘‘ตตฺถา’’ตฺยาทิ.

50. 그러면 이 스물한 가지 무리들이 모두 어디에나 있는가, 아니면 어떤 것은 어디에 있는가라는 질문에 '거기서' 등을 설하였다.

กลาปโยชนาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무리의 구성에 대한 설명이 끝났다.

รูปปวตฺติกฺกมวณฺณนา

형색의 전개 과정에 대한 설명

๕๒. อิทานิ เนสํ สมฺภววเสน, ปวตฺติปฏิสนฺธิวเสน, โยนิวเสน จ ปวตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพานิปิ ปเนตานี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ยถารหนฺติ สภาวกปริปุณฺณายตนานํ อนุรูปโต.

52. 이제 그것들의 생성에 따라, 전개와 재생연결에 따라, 그리고 태생에 따라 전개를 보이기 위해 '그러나 이 모든 것들은' 등을 설하였다. 적절하게라 함은 자성을 갖추고 충만한 감각기관들에 상응한다는 뜻이다.

๕๓. กมลกุหรคพฺภมลาทิสํเสทฏฺฐาเนสุ ชาตา สํเสทชา. อุปปาโต เนสํ อตฺถีติ โอปปาติกา, อุกฺกํสคติปริจฺเฉทวเสน เจตฺถ วิสิฏฺฐอุปปาโต คหิโต ยถา ‘‘อภิรูปสฺส กญฺญา ทาตพฺพา’’ติ. สตฺต ทสกานิ ปาตุภวนฺติ ปริปุณฺณายตนภาเวน อุปลพฺภนโต. กทาจิ น ลพฺภนฺติ ชจฺจนฺธชจฺจพธิรชจฺจาฆานนปุํสกอาทิกปฺปิกานํ วเสน. ตตฺถ สุคติยํ มหานุภาเวน กมฺมุนา นิพฺพตฺตมานานํ โอปปาติกานํ อินฺทฺริยเวกลฺลาโยคโต จกฺขุโสตฆานาลาโภ สํเสทชานํ, ภาวาลาโภ ปฐมกปฺปิกโอปปาติกานํ วเสนปิ. ทุคฺคติยํ ปน จกฺขุโสตภาวาลาโภ ทฺวินฺนมฺปิ วเสน, ฆานาลาโภ สํเสทชานเมว วเสน, น โอปปาติกานํ วเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ธมฺมหทยวิภงฺเค ‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ เอกาทสายตนานิ ปาตุภวนฺติ, กสฺสจิ ทส, กสฺสจิ อปรานิปิ ทส, กสฺสจิ นว, กสฺสจิ สตฺตา’’ติ (วิภ. ๑๐๐๗) วจนโต ปริปุณฺณินฺทฺริยสฺส โอปปาติกสฺส สทฺทายตนวชฺชิตานิ เอกาทสายตนานิ วุตฺตานิ. อนฺธสฺส จกฺขายตนวชฺชิตานิ [Pg.213] ทส, ตถา พธิรสฺส โสตายตนวชฺชิตานิ, อนฺธพธิรสฺส ตทุภยวชฺชิตานิ นว, คพฺภเสยฺยกสฺส จกฺขุโสตฆานชิวฺหาสทฺทายตนวชฺชิตานิสตฺตายตนานิ วุตฺตานิ. ยทิ ปน อฆานโกปิ โอปปาติโก สิยา, อนฺธพธิราฆานกานํ วเสน ติกฺขตฺตุํ ทส, อนฺธพธิรอนฺธาฆานกพธิราฆานกานํ วเสน ติกฺขตฺตุํ นว, อนฺธพธิราฆานกสฺส วเสน จ อฏฺฐ อายตนานิ วตฺตพฺพานิ สิยุํ, น ปเนวํ วุตฺตานิ. ตสฺมา นตฺถิ โอปปาติกสฺส ฆานเวกลฺลนฺติ. ตถา จ วุตฺตํ ยมกฏฺฐกถายํ ‘‘อฆานโก โอปปาติโก นตฺถิ. ยทิ ภเวยฺย, กสฺสจิ อฏฺฐายตนานีติ วเทยฺยา’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อายตนยมก. ๑๘-๒๑).

53. 연꽃의 속, 태반의 불순물 등의 습한 곳에서 태어나는 이들이 습생(saṃsedaja)이다. 그들에게 화생(upapāta)이 있다 하여 화생(opapātikā)이라 한다. 여기서는 '미남에게 처녀를 주어야 한다'는 말처럼, 수승한 태어남의 범주를 기준으로 특별한 화생이 취해졌다. (태어날 때) 완전한 감각장소(āyatana)의 상태로 나타나기 때문에 일곱 가지 십법유(dasaka)가 나타난다. 때로는 선천적 맹인, 선천적 귀머거리, 선천적 후각상실자, 성불능자, 그리고 겁의 처음에 태어난 자들의 영향으로 (일부 십법유를) 얻지 못하기도 한다. 거기서 선처에 위대한 위력의 업으로 태어나는 화생자들에게는 감각기관의 결함이 없으므로 눈, 귀, 코를 얻지만, 습생자들에게는 그렇지 못하며, 겁의 초기 화생자들의 경우 성(性, bhāva)을 얻지 못하기도 한다. 그러나 악처에서는 두 종류(습생과 화생) 모두 눈, 귀, 성을 얻지 못하는 경우가 있고, 코를 얻지 못하는 것은 습생의 경우뿐이며 화생의 경우에는 그렇지 않다고 보아야 한다. 왜냐하면 담마하다야 비방가(Dhammahadayavibhaṅga)에서 '욕계에 태어나는 순간에 어떤 이에게는 11가지 처가 나타나고, 어떤 이에게는 10가지, 어떤 이에게는 또 다른 10가지, 어떤 이에게는 9가지, 어떤 이에게는 7가지가 나타난다'고 한 말씀에 따라, 감각기관이 온전한 화생자에게는 소리의 처(saddāyatana)를 제외한 11가지 처가 언급되었기 때문이다. 맹인에게는 시각처를 제외한 10가지, 귀머거리에게는 청각처를 제외한 10가지, 맹인이자 귀머거리인 자에게는 그 둘을 제외한 9가지, 모태에서 태어나는 자(gabbhaseyyaka)에게는 시각·청각·후각·설각·소리의 처를 제외한 7가지 처가 언급되었다. 만약 코가 없는 화생자가 있다면, 맹인·귀머거리·후각상실자의 경우에 따라 세 번의 10가지, 맹인·귀머거리와 맹인·후각상실과 귀머거리·후각상실의 경우에 따라 세 번의 9가지, 그리고 맹인·귀머거리·후각상실의 경우에 8가지 처가 언급되어야 하겠지만, 그렇게 언급되지 않았다. 그러므로 화생자에게 후각의 결함은 없다. 그래서 야마까 주석서(Yamakaṭṭhakathā)에서도 '후각이 없는 화생자는 없다. 만약 있다면 누군가에게는 8가지 처가 있다고 말했을 것이다'라고 하였다.

สํเสทชานํ ปน ฆานาภาโว น สกฺกา นิวาเรตุํ ‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ’’ตฺยาทิปาฬิยา (วิภ. ๑๐๐๗) โอปปาติกโยนิเมว สนฺธาย, สตฺตายตนคฺคหณสฺส จ อญฺเญสํ อสมฺภวโต คพฺภเสยฺยกเมว สนฺธาย วุตฺตตฺตา. ยํ ปน ‘‘สํเสทชโยนิกา ปริปุณฺณายตนภาเวน โอปปาติกสงฺคหํ กตฺวา วุตฺตา’’ติ อฏฺฐกถาวจนํ, ตมฺปิ ปริปุณฺณายตนํเยว สํเสทชานํ โอปปาติเกสุ สงฺคหวเสน วุตฺตํ. อปเร ปน ยมเก ฆานชิวฺหานํ สหจาริตา วุตฺตาติ อชิวฺหสฺส อสมฺภวโต อฆานกสฺสปิ อภาวเมว วณฺเณนฺติ, ตตฺถาปิ ยถา จกฺขุโสตานิ รูปภเว ฆานชิวฺหาหิ วินา ปวตฺตนฺติ, น เอวํ ฆานชิวฺหา อญฺญมญฺญํ วินา ปวตฺตนฺติ ทฺวินฺนมฺปิ รูปภเว อนุปฺปชฺชนโตติ เอวํ วิสุํ วิสุํ กามภเว อปฺปวตฺติวเสน เตสํ สหจาริตา วุตฺตาติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

그러나 습생자들에게 코가 없다는 것은 부정할 수 없다. '욕계의 태어나는 순간에' 등의 경전 문구는 화생의 모태만을 염두에 둔 것이고, 7가지 처를 취하는 것은 다른 경우에는 불가능하므로 모태에서 태어나는 자(gabbhaseyyaka)만을 염두에 두고 설해졌기 때문이다. '습생으로 태어나는 이들은 감각장소가 완전하므로 화생에 포함시켜 설했다'는 주석서의 말씀 또한, 감각장소가 완전한 습생자들만을 화생의 범주에 포함시켜 설한 것이다. 다른 스승들은 야마까(Yamaka)에서 후각(ghāna)과 설각(jivhā)의 동반성(sahacāritā)이 언급되었으므로, 혀가 없는 자가 불가능하듯이 코가 없는 자도 없다고 설명한다. 비록 색계에서 눈과 귀는 코와 혀 없이도 존재하지만, 코와 혀는 색계에서 둘 다 생겨나지 않으므로 서로를 떠나 존재하지 않는다는 점을 들어, 욕계에서 각각 따로 나타나지 않는다는 의미로 그들의 동반성이 언급되었다고 말하지 못할 바도 아니다.

๕๔. คพฺเภ มาตุกุจฺฉิยํ เสนฺตีติ คพฺภเสยฺยกา, เตเยว รูปาทีสุ สตฺตตาย สตฺตาติ คพฺภเสยฺยกสตฺตา. เอเต [Pg.214] อณฺฑชชลาพุชา. ตีณิ ทสกานิ ปาตุภวนฺติ, ยานิ ‘‘กลลรูป’’นฺติ วุจฺจนฺติ, ปริปิณฺฑิตานิ จ ตานิ ชาติอุณฺณาย เอกสฺส อํสุโน ปสนฺนติลเตเล ปกฺขิปิตฺวา อุทฺธฏสฺส ปคฺฆริตฺวา อคฺเค ฐิตพินฺทุมตฺตานิ อจฺฉานิ วิปฺปสนฺนานิ. กทาจิ น ลพฺภติ อภาวกสตฺตานํ วเสน. ตโต ปรนฺติ ปฏิสนฺธิโต ปรํ. ปวตฺติกาเลติ สตฺตเม สตฺตาเห, ฏีกาการมเตน เอกาทสเม สตฺตาเห วา. กเมนาติ จกฺขุทสกปาตุภาวโต สตฺตาหาติกฺกเมน โสตทสกํ, ตโต สตฺตาหาติกฺกเมน ฆานทสกํ, ตโต สตฺตาหาติกฺกเมน ชิวฺหาทสกนฺติ เอวํ อนุกฺกเมน. อฏฺฐกถายมฺปิ หิ อยมตฺโถ ทสฺสิโตว.

54. 어머니의 태중에 눕는 자들이 태생(gabbhaseyyaka)이며, 물질 등에 묶여 있는 존재이므로 태생 중생(gabbhaseyyakasatta)이라 한다. 이들은 난생(aṇḍaja)과 태생(jalābuja)이다. 세 가지 십법유가 나타나는데, 이것을 '깔랄라(kalala, 응결체) 물질'이라 부른다. 그것들은 갓 태어난 양의 털 하나를 맑은 참기름에 담갔다가 꺼냈을 때 끝에 맺힌 방울만큼의 크기로, 맑고 투명하게 뭉쳐진 것이다. 때로는 성(性)이 없는 중생들의 경우 (성 십법유를) 얻지 못한다. '그 후'란 재생연결(paṭisandhi) 이후를 말한다. '전개되는 시기(pavattikāla)'란 7주째, 혹은 복주석가의 견해에 따르면 11주째를 말한다. '차례로'란 시각 십법유가 나타난 지 1주가 지나서 청각 십법유가, 그로부터 1주 후에 후각 십법유가, 그로부터 1주 후에 설각 십법유가 나타나는 것과 같이 순차적으로 일어남을 뜻한다. 주석서에서도 이 의미가 나타나 있다.

๕๕. ฐิติกาลนฺติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกาลํ. ปฏิสนฺธิจิตฺตสหชาตา หิ อุตุ ฐานปฺปตฺตา ตสฺส ฐิติกฺขเณ สุทฺธฏฺฐกํ สมุฏฺฐาเปติ, ตทา อุปฺปนฺนา ภงฺคกฺขเณตฺยาทินา อนุกฺกเมน อุตุ รูปํ ชเนติ. โอชาผรณมุปาทายาติ คพฺภเสยฺยกสฺส มาตุ อชฺโฌหฏาหารโต สํเสทโชปปาติกานญฺจ มุขคตเสมฺหาทิโต โอชาย รสหรณีอนุสาเรน สรีเร ผรณกาลโต ปฏฺฐาย.

55. '머무는 순간(ṭhitikāla)'이란 재생연결식의 머무는 순간을 말한다. 재생연결식과 함께 생긴 온도(utu)가 제 자리에 도달하여 그 머무는 순간에 순수팔법유(suddhaṭṭhaka)를 일으키고, 그때 생겨난 것들이 멸하는 순간 등에 차례대로 온도에서 생긴 물질(utuju-rūpa)을 생성한다. '영양소(ojā)의 퍼짐을 시작으로'란 태생의 경우 어머니가 먹은 음식으로부터, 습생과 화생의 경우 입안의 침 등으로부터 영양소가 미세한 통로(rasaharaṇī)를 따라 몸에 퍼지는 때부터를 의미한다.

๕๖. จุติจิตฺตํ อุปริมํ เอตสฺสาติ จุติจิตฺโตปริ. กมฺมชรูปานิ น อุปฺปชฺชนฺติ ตทุปฺปตฺติยํ มรณาภาวโต. กมฺมชรูปวิจฺเฉเท หิ ‘‘มโต’’ติ วุจฺจติ. ยถาห –

56. '죽음의 마음이 그 위인 것'이란 죽음의 마음 이후를 뜻한다. 죽음의 마음이 일어날 때 (더 이상) 업에서 생긴 물질(kammaja-rūpa)은 생겨나지 않는데, 그때는 더 이상 살아있음이 없기 때문이다. 업에서 생긴 물질이 끊어지는 것을 '죽었다'고 한다. 다음과 같이 설해졌다.

‘‘อายุ อุสฺมา จ วิญฺญาณํ, ยทา กายํ ชหนฺติมํ;

อปวิทฺโธ ตทา เสติ, นิรตฺถํว กลิงฺคร’’นฺติ. (สํ. นิ. ๓.๙๕ โถกํ วิสทิสํ);

'수명과 온기와 의식이 이 몸을 떠날 때, 그때 버려진 채 누워 있으니, 무용한 나무토막과 같도다.'

ปุเรตรนฺติ สตฺตรสมสฺส อุปฺปาทกฺขเณ. ตโตปรํ จิตฺตชาหารชรูปญฺจ โวจฺฉิชฺชตีติ อชีวกสนฺตาเน เตสํ อุปฺปตฺติยา [Pg.215] อภาวโต ยถานิพฺพตฺตํ จิตฺตชํ, อาหารชญฺจ ตโต ปรํ กิญฺจิ กาลํ ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌติ. อปเร ปน อาจริยา ‘‘จิตฺตชรูปํ จุติจิตฺตโต ปุเรตรเมว โวจฺฉิชฺชตี’’ติ วณฺเณนฺติ.

'더 이전에'란 (죽음의 마음으로부터) 17번째 마음의 일어나는 순간이다. '그 후로 마음에서 생긴 물질과 음식에서 생긴 물질도 끊어진다'는 것은 생명 없는 상속 과정에서 그것들의 생성이 없기 때문이며, 이미 생겨난 마음에서 생긴 물질과 음식에서 생긴 물질은 그 후 얼마간 지속되다가 소멸한다. 그러나 다른 스승들은 '마음에서 생긴 물질은 죽음의 마음보다 훨씬 이전에 끊어진다'고 설명한다.

๕๘. รูปโลเก ฆานชิวฺหากายานํ อภาเว การณํ วุตฺตเมว. ภาวทฺวยํ ปน พหลกามราคูปนิสฺสยตฺตา พฺรหฺมานญฺจ ตทภาวโต ตตฺถ น ปวตฺตติ. อาหารชกลาปานิ จ น ลพฺภนฺติ อชฺโฌหฏาหาราภาเวน สรีรคตสฺสปิ อาหารสฺส รูปสมุฏฺฐาปนาภาวโต. พาหิรญฺหิ อุตุํ, อาหารญฺจ อุปนิสฺสยํ ลภิตฺวา อุตุอาหารา รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺติ. ชีวิตนวกนฺติ กายาภาวโต กายทสกฏฺฐานิยํ ชีวิตนวกํ.

58. 색계에 코, 혀, 몸의 감각기관이 없는 이유는 이미 설명되었다. 두 가지 성(性, bhāva)은 강한 감욕(kāmarāga)을 의지처로 삼는데, 범천들에게는 그것이 없으므로 거기서는 나타나지 않는다. 또한 먹는 음식이 없으므로 음식에서 생긴 무리(kalāpa)들도 얻어지지 않으며, 몸 안의 음식물에 의한 물질의 생성도 없다. 외부의 온도와 음식을 의지처로 삼아 온도와 음식이 물질을 생성하기 때문이다. '생명구법유(jīvitanavaka)'란 몸의 감각기관이 없으므로 몸 십법유(kāyadasaka) 대신에 있는 생명구법유를 말한다.

๕๙. อติริจฺฉติ เสสพฺรหฺมานํ ปฏิสนฺธิยํ, ปวตฺเต จ อุปลภิตพฺพรูปโต อวสิฏฺฐํ โหติ, มรณกาเล ปน พฺรหฺมานํ สรีรนิกฺเขปาภาวโต สพฺเพสมฺปิ ติสมุฏฺฐานานิ, ทฺวิสมุฏฺฐานานิ จ สเหว นิรุชฺฌนฺติ.

59. (이것은) 나머지 범천들의 재생연결과 전개 과정에서 얻어지는 물질들로부터 남는 것이다. 그러나 죽음의 순간에는 범천들에게 시신이 남지 않으므로, 세 가지 원인에서 생긴 것들과 두 가지 원인에서 생긴 것들이 모두 동시에 소멸한다.

๖๑. รูเปสุ เตวีสติ ฆานชิวฺหากายภาวทฺวยวเสน ปญฺจนฺนํ อภาวโต. เกจิ ปน ‘‘ลหุตาทิตฺตยมฺปิ เตสุ นตฺถิ ทนฺธตฺตกราทิธาตุกฺโขภาภาวโต’’ติ วทนฺติ, ตํ อการณํ. น หิ วูปสเมตพฺพาเปกฺขา ตพฺพิโรธิธมฺมปฺปวตฺติ ตถา สติ สเหตุกกิริยจิตฺเตสุ ลหุตาทีนํ อภาวปฺปสงฺคโต. ‘‘สทฺโท วิกาโร’’ตฺยาทิ สพฺเพสมฺปิ สาธารณวเสน วุตฺตํ.

61. 색계의 물질들 중에는 코, 혀, 몸의 감각기관과 남성·여성의 성(性)이라는 다섯 가지가 없기 때문에 23가지의 물질이 있다. 그러나 어떤 이들은 '느릿함을 유발하는 지대(地大) 등의 요동이 없기 때문에 그것들(색계의 물질들)에는 가벼움 등의 세 가지(경·연·적업성)도 없다'라고 말하지만, 그것은 근거가 없다. 가벼움 등은 가라앉혀야 할 반대되는 법(무거움 등)을 전제로 작용하는 것이 아니며, 만약 그렇다면 유인(有因) 작용심 등에서도 가벼움 등이 없어야 한다는 모순에 빠지기 때문이다. '소리는 변화이다'라는 등의 설명은 모든 물질에 공통되는 의미로 설해진 것이다.

รูปปวตฺติกฺกมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

물질의 발생 과정에 대한 설명이 끝났다.

นิพฺพานเภทวณฺณนา

열반의 분류에 대한 설명

๖๒. เอตฺตาวตา [Pg.216] จิตฺตเจตสิกรูปานิ วิภาคโต นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ นิพฺพานํ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘นิพฺพานํ ปนา’’ตฺยาทิ. ‘‘จตุมคฺคญาเณน สจฺฉิกาตพฺพ’’นฺติ อิมินา นิพฺพานสฺส ตํตํอริยปุคฺคลานํ ปจฺจกฺขสิทฺธตํ ทสฺเสติ. ‘‘มคฺคผลานมารมฺมณภูต’’นฺติ อิมินา กลฺยาณปุถุชฺชนานํ อนุมานสิทฺธตํ. สงฺขตธมฺมารมฺมณญฺหิ, ปญฺญตฺตารมฺมณํ วา ญาณํ กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสมฺภเน อสมตฺถํ, อตฺถิ จ โลเก กิเลสสมุจฺเฉทาทิ. ตสฺมา อตฺถิ สงฺขตสมฺมุติธมฺมวิปรีโต กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิกรานํ มคฺคผลานํ อารมฺมณภูโต นิพฺพานํ นาม เอโก ธมฺโมติ สิทฺธํ. ปจฺจกฺขานุมานสิทฺธตาสนฺทสฺสเนน จ อภาวมตฺตํ นิพฺพานนฺติ วิปฺปฏิปนฺนานํ วาทํ นิเสเธตีติ อลมติปฺปปญฺเจน. ขนฺธาทิเภเท เตภูมกธมฺเม เหฏฺฐุปริยวเสน วินนโต สํสิพฺพนโต วานสงฺขาตาย ตณฺหาย นิกฺขนฺตตฺตา วิสยาติกฺกมวเสน อตีตตฺตา.

62. 지금까지 마음, 마음부수, 물질을 분류하여 지시하였고, 이제 열반을 설명하며 '열반은…' 등으로 말한다. '네 가지 도의 지혜로 실현해야 한다'는 말로써 열반이 각각의 성자들에게 직접적으로 성취되는 것임을 보여준다. '도와 과의 대상이 된다'는 말로써 선량한 범부들에게 추론적으로 성취되는 법임을 보여준다. 유위법을 대상으로 하거나 시설(관념)을 대상으로 하는 지혜는 번뇌의 완전한 단절이나 가라앉힘에 능력이 없으나, 세상에는 번뇌의 단절 등이 존재하기 때문이다. 그러므로 유위법이나 가설적인 법과는 반대되는, 번뇌를 단절하고 가라앉히는 도와 과의 대상이 되는 '열반'이라 이름하는 하나의 법이 존재한다는 것이 증명된다. 직접적인 경험과 추론에 의한 성취를 보여줌으로써 열반이 단지 존재의 부재일 뿐이라는 잘못된 견해를 가진 자들의 주장을 반박하니, 더 이상의 자세한 설명은 생략한다. (열반은) 온(蘊) 등의 차별이 있는 삼계의 법들을 위아래로 얽어매는 갈애(vāna)라고 불리는 것에서 벗어났기 때문이며, 대상을 초월하여 갈애를 지나쳤기 때문이다.

๖๓. สภาวโตติ อตฺตโน สนฺติลกฺขเณน. อุปาทียติ กามุปาทาทีหีติ อุปาทิ, ปญฺจกฺขนฺธสฺเสตํ อธิวจนํ, อุปาทิเยว เสโส กิเลเสหีติ อุปาทิเสโส, เตน สห วตฺตตีติ สอุปาทิเสสา, สา เอว นิพฺพานธาตูติ สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุ. การณปริยาเยนาติ สอุปาทิเสสาทิวเสน ปญฺญาปเน การณภูตสฺส อุปาทิเสส ภาวาภาวสฺส เลเสน.

63. 자성(自性)으로 보면 자신의 고요한 특징에 의해서이다. 감각적 욕망 등에 대한 집착으로 붙들린다고 하여 '유여(upādi)'라 하니, 이는 오온(五蘊)을 일컫는 말이다. 혹은 번뇌에 의해 남겨진 집착의 근거라 하여 '유여(upādisesa)'라 하며, 그것과 함께 존재하기에 '유여의(saupādisesa)'라 한다. 그것이 바로 열반의 요소이므로 '유여의열반계'라 한다. '원인의 방편에 의해'라는 것은 유여의 등으로 설명함에 있어 원인이 되는 유여(남아있는 집착의 근거인 오온)의 존재 여부라는 측면을 말한다.

๖๔. อารมฺมณโต, สมฺปโยคโต จ ราคโทสโมเหหิ สุญฺญตฺตา สุญฺญํ, สุญฺญเมว สุญฺญตํ, ตถา ราคาทินิมิตฺตรหิตตฺตา อนิมิตฺตํ. ราคาทิปณิธิรหิตตฺตา อปฺปณิหิตํ. สพฺพสงฺขาเรหิ วา สุญฺญตฺตา สุญฺญตํ. สพฺพสงฺขารนิมิตฺตาภาวโต [Pg.217] อนิมิตฺตํ. ตณฺหาปณิธิยา อภาวโต อปฺปณิหิตํ.

64. 대상으로서나 결합으로서 탐욕, 성냄, 어리석음이 비어 있으므로 '공(空, suñña)'이라 하며, 공이 곧 공성(空性, suññata)이다. 그와 같이 탐욕 등의 표상(nimitta)이 없으므로 '무표상(無標相, animitta)'이다. 탐욕 등의 원함(paṇidhi)이 없으므로 '무원(無願, appaṇihita)'이다. 혹은 모든 형성된 것(saṅkhāra)이 비어 있으므로 '공성'이다. 모든 형성된 것의 표상이 없으므로 '무표상'이다. 갈애의 원함이 없으므로 '무원'이다.

๖๕. จวนาภาวโต อจฺจุตํ. อนฺตสฺส ปริโยสานสฺส อติกฺกนฺตตฺตา อจฺจนฺตํ. ปจฺจเยหิ อสงฺขตตฺตา อสงฺขตํ. อตฺตโน อุตฺตริตรสฺส อภาวโต, สหธมฺเมน วตฺตพฺพสฺส อุตฺตรสฺส วา อภาวโต อนุตฺตรํ. วานโต ตณฺหาโต มุตฺตตฺตา สพฺพโส อปคตตฺตา วานมุตฺตา. มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทิเก เอสนฺติ คเวสนฺตีติ มเหสโย. ‘‘อิติ จิตฺต’’นฺตฺยาทิ ฉหิ ปริจฺเฉเทหิ วิภตฺตานํ จิตฺตาทีนํ นิคมนํ.

65. 죽음(변함)이 없으므로 '불사(不死, accuta)'이다. 끝(pariyosāna)을 넘어섰으므로 '필경(畢竟, accanta)'이다. 조건들에 의해 형성되지 않았으므로 '무위(無爲, asaṅkhata)'이다. 자신보다 더 뛰어난 것이 없거나 법으로 말할 수 있는 더 높은 것이 없으므로 '무상(無上, anuttara)'이다. 갈애(vāna)로부터 벗어났거나 완전히 사라졌으므로 '이박(離縛, vānamutta)'이다. 위대한 계온(戒蘊) 등을 구하므로 '마헤시(Mahesi, 위대한 구도자)'라 한다. '이와 같이 마음은…' 등의 여섯 장으로 분류된 마음 등에 대한 결론이다.

นิพฺพานเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

열반의 분류에 대한 설명이 끝났다.

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

이와 같이 아비담맛타 상가하의 주석인 아비담맛타 위바위니에서

รูปปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

물질의 장에 대한 설명이 끝났다.

๗. สมุจฺจยปริจฺเฉทวณฺณนา

7. 범주들의 조합의 장 (Samuccaya-pariccheda)

๑. สลกฺขณา จินฺตนาทิสลกฺขณา จิตฺตเจตสิกนิปฺผนฺนรูปนิพฺพานวเสน ทฺวาสตฺตติปเภทา วตฺถุธมฺมา สภาวธมฺมา วุตฺตา, อิทานิ เตสํ ยถาโยคํ สภาวธมฺมานํ เอเกกสมุจฺจยวเสน โยคานุรูปโต อกุสลสงฺคหาทิเภทํ สมุจฺจยํ ราสึ ปวกฺขามีติ โยชนา.

1. 사유함 등의 고유한 특징을 가진 마음, 마음부수, 완성된 물질, 열반이라는 72가지 종류의 실재하는 법(vatthu-dhamma)이자 자성법(sabhāva-dhamma)이 설해졌다. 이제 그러한 자성법들을 적절하게 각각의 조합에 따라 상응하는 대로 불선법의 모음(akusalasaṅgaha) 등의 차별로 조합된 묶음을 말하겠다는 문맥이다.

๒. อกุสลานเมว สภาคธมฺมวเสน สงฺคโห อกุสลสงฺคโห. กุสลาทิวเสน มิสฺสกานํ สงฺคโห มิสฺสกสงฺคโห, สจฺจาภิสมฺโพธิสงฺขาตสฺส อริยมคฺคสฺส ปกฺเข ภวานํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ สติปฏฺฐานาทิเภทานํ สภาควตฺถุวเสน สงฺคโห โพธิปกฺขิยสงฺคโห. ขนฺธาทิวเสน สพฺเพสํ สงฺคโห สพฺพสงฺคโห.

2. 불선법들만을 동질적인 법의 원리에 따라 모은 것이 불선법의 모음이다. 유익한 법 등과 섞인 것들의 모음이 혼합된 모음(missakasaṅgaha)이다. 사성제의 깨달음이라 불리는 성스러운 도의 편에 있는 보리분법(bodhipakkhiya)들, 즉 사념처 등의 차별을 동질적인 실재에 따라 모은 것이 보리분법의 모음이다. 온(蘊) 등의 차별로 모든 법을 모은 것이 일체법의 모음(sabbasaṅgaha)이다.

อกุสลสงฺคหวณฺณนา

불선법의 모음에 대한 설명

๓. ปุพฺพโกฏิยา [Pg.218] อปญฺญายนโต จิรปาริวาสิยฏฺเฐน, วณโต วา วิสฺสนฺทมานยูสา วิย จกฺขาทิโต วิสเยสุ วิสฺสนฺทนโต อาสวา. อถ วา ภวโต อาภวคฺคํ ธมฺมโต อาโคตฺรภุํ สวนฺติ ปวตฺตนฺตีติ อาสวา. อวธิอตฺโถ เจตฺถ อา-กาโร, อวธิ จ มริยาทาภิวิธิวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ ‘‘อาปาฏลิปุตฺตํ วุฏฺโฐ เทโว’’ตฺยาทีสุ วิย กิริยํ พหิ กตฺวา ปวตฺโต มริยาโท. ‘‘อาภวคฺคํ สทฺโท อพฺภุคฺคโต’’ตฺยาทีสุ วิย กิริยํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺโต อภิวิธิ. อิธ ปน อภิวิธิมฺหิ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา เหเต นิพฺพตฺติฏฺฐานภูเต จ ภวคฺเค, โคตฺรภุมฺหิ จ อารมฺมณภูเต ปวตฺตนฺติ. วิชฺชมาเนสุ จ อญฺเญสุ อาภวคฺคํ, อาโคตฺรภุญฺจ สวนฺเตสุ มานาทีสุ อตฺตตฺตนิยคฺคหณวเสน อภิพฺยาปนโต มทกรณฏฺเฐน อาสวสทิสตาย จ เอเตเยว อาสวภาเวน นิรุฬฺหาติ ทฏฺฐพฺพํ. กาโมเยว อาสโว กามาสโว, กามราโค. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ภวาสโว. ฌานนิกนฺติสสฺสตทิฏฺฐิสหคโต จ ราโค เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. ตตฺถ ปฐโม อุปปตฺติภเวสุ ราโค, ทุติโย กมฺมภเว, ตติโย ภวทิฏฺฐิสหคโต. ทฺวาสฏฺฐิวิธา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐาสโว. ทุกฺขาทีสุ จตูสุ สจฺเจสุ, ปุพฺพนฺเต, อปรนฺเต, ปุพฺพาปรนฺเต, ปฏิจฺจสมุปฺปาเทสุ จาติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณํ อวิชฺชาสโว.

3. 시작점을 알 수 없을 정도로 오래 머물렀다는 의미에서, 혹은 상처에서 진물이 흐르는 것처럼 눈 등으로부터 대상에 대해 흘러넘치기 때문에 '번뇌(āsava, 누출)'라 한다. 또는 존재로부터 존재의 정점(bhavagga)까지, 법으로는 종성(gotrabhu)까지 흐르고 작용하기 때문에 번뇌라 한다. 여기서 'ā-'라는 접두사는 범위를 뜻하며, 범위는 한정(mariyādā)과 포괄(abhividhi)의 두 가지가 있다. 그중 '빠딸리뿟따까지 비가 내렸다' 등과 같이 행위를 밖으로 밀어내는 것이 한정이다. '존재의 정점까지 소리가 퍼졌다' 등과 같이 행위를 가득 채우며 작용하는 것이 포괄이다. 여기서는 포괄의 의미로 보아야 한다. 그와 같이 이것들은 태어나는 장소인 존재의 정점에서도, 대상이 되는 종성에서도 작용한다. 존재의 정점까지, 종성까지 흐르는 다른 법들인 자만 등이 있을 때 '나'와 '내 것'이라는 집착의 형태로 널리 퍼지기 때문이며, 취하게 만드는 성질이 있어 술(āsava)과 비슷하기 때문에 이것들을 '번뇌'라는 명칭으로 부른다고 보아야 한다. 감각적 욕망 자체가 번뇌인 것이 욕계 번뇌(kāmāsava)이니 곧 감각적 탐욕이다. 색계와 무색계의 존재에 대한 갈망과 탐욕이 존재 번뇌(bhavāsava)이다. 선정에 대한 애착이나 상견(sassatadiṭṭhi)과 결합된 탐욕도 여기에 포함된다. 그중 첫째는 태어남으로서의 존재(upapattibhava)에 대한 탐욕이고, 둘째는 업으로서의 존재(kammabhava)에 대한 탐욕이며, 셋째는 유견(bhavadiṭṭhi)과 결합된 것이다. 62가지 종류의 견해가 견해 번뇌(diṭṭhāsava)이다. 괴로움 등 네 가지 성제, 과거, 미래, 과거와 미래, 연기라는 여덟 가지 지점에 대한 무지가 무명 번뇌(avijjāsava)이다.

๔. โอตฺถริตฺวา หรณโต, โอหนนโต วา เหฏฺฐา กตฺวา หนนโต โอสีทาปนโต ‘‘โอโฆ’’ติ วุจฺจติ ชลปฺปวาโห, เอเต จ สตฺเต โอตฺถริตฺวา หนนฺตา วฏฺฏสฺมึ สตฺเต โอสีทาเปนฺตา วิย โหนฺตีติ โอฆสทิสตาย โอฆา[Pg.219], อาสวาเยว ปเนตฺถ ยถาวุตฺตฏฺเฐน ‘‘โอฆา’’ติ จ วุจฺจนฺติ.

4. 덮쳐서 휩쓸어가거나, 혹은 아래로 눌러서 해치고 가라앉게 하기 때문에 물의 흐름을 '폭류(ogha)'라 부른다. 이것들은 중생들을 덮쳐서 해치고 윤회 속에 가라앉게 하는 것과 같기에 폭류와 비슷하여 폭류라 하며, 번뇌들을 또한 앞서 말한 의미에 따라 '폭류'라고도 부른다.

๕. วฏฺฏสฺมึ, ภวยนฺตเก วา สตฺเต กมฺมวิปาเกน ภวนฺตราทีหิ, ทุกฺเขน วา สตฺเต โยเชนฺตีติ โยคา, เหฏฺฐา วุตฺตธมฺมาว.

5. 윤회라는 혹은 존재의 바퀴 속에서 중생들을 업의 결과에 따라 다음 생 등과 연결하거나 괴로움과 연결하기 때문에 '멍에(yoga)'라 하니, 앞에서 말한 법들과 같다.

๖. นามกาเยน รูปกายํ, ปจฺจุปฺปนฺนกาเยน วา อนาคตกายํ คนฺเถนฺติ ทุปฺปมุญฺจํ เวเฐนฺตีติ กายคนฺถา. โคสีลาทินา สีเลน, วเตน, ตทุภเยน จ สุทฺธีติ เอวํ ปรโต อสภาวโต อามสนํ ปรามาโส. ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ อภินิวิสนํ ทฬฺหคฺคาโห อิทํ สจฺจาภินิเวโส.

6. 정신적인 몸으로 물질적인 몸을, 또는 현재의 몸으로 미래의 몸을 묶고 벗어나기 어렵게 휘감는 것이라고 해서 '몸의 매듭(신계, 身繫)'이라 합니다. 소의 실천(우계) 등의 계율이나 금기, 또는 그 둘 모두에 의해 청정해진다는 등, 사실이 아닌 것에 대해 타자의 성질로 집착하는 것이 '잘못된 집착(파라마사)'입니다. "이것만이 진실이고 다른 것은 헛되다"라고 고집하며 굳게 붙잡는 것, 이것이 '진리에 대한 집착(실집착)'입니다.

๗. มณฺฑูกํ ปนฺนโค วิย ภุสํ ทฬฺหํ อารมฺมณํ อาทิยนฺตีติ อุปาทานานิ. กาโมเยว อุปาทานํ, กาเม อุปาทิยตีติ วา กามุปาทานํ. ‘‘อิมินา เม สีลวตาทินา สํสารสุทฺธี’’ติ เอวํ สีลวตาทีนํ คหณํ สีลพฺพตุปาทานํ. วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, ขนฺเธหิ พฺยติริตฺตาพฺยติริตฺตวเสน วีสติ ปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน วาโท อตฺตวาโท. โสเยว อุปาทานนฺติ อตฺตวาทุปาทานํ.

7. 뱀이 개구리를 잡듯 대상을 매우 강력하고 단단하게 붙잡는다고 해서 '집착(취, 取)'이라 합니다. 감각적 욕망 자체가 집착이거나, 감각적 욕망에 대해 집착하는 것이 '감각적 욕망에 대한 집착(욕취)'입니다. "이 계율과 금기 등에 의해 나의 윤회로부터의 청정이 이루어진다"라고 하여 계율과 금기 등을 움켜쥐는 것이 '계율과 금기에 대한 집착(계금취)'입니다. 그것에 의해 말한다고 해서 '설(vāda)'이라 하며, 오온과 다르거나 다르지 않다는 관점에서 스무 가지로 상정된 자아에 대한 주장이 '자아의 설(아어)'입니다. 그것 자체가 집착인 것이 '자아의 설에 대한 집착(아어취)'입니다.

๘. ฌานาทิวเสน อุปฺปชฺชนกกุสลจิตฺตํ นิเสเธนฺติ ตถา ตสฺส อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺตีติ นีวรณานิ, ปญฺญาจกฺขุโน วา อาวรณฏฺเฐน นีวรณา. ปญฺจสุ กามคุเณสุ อธิมตฺตราคสงฺขาโต กาโมเยว ฉนฺทนฏฺเฐน ฉนฺโท จาติ กามจฺฉนฺโท. โสเยว นีวรณนฺติ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. พฺยาปชฺชติ วินสฺสติ เอเตน จิตฺตนฺติ พฺยาปาโท, ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ตฺยาทินยปฺปวตฺตนววิธอาฆาตวตฺถุปทฏฺฐานตาย นววิโธ, อฏฺฐานโกเปน สห ทสวิโธ วา โทโส, โสเยว [Pg.220] นีวรณนฺติ พฺยาปาทนีวรณํ. ถินมิทฺธเมว นีวรณํ ถินมิทฺธนีวรณํ. ตถา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ. กสฺมา ปเนเต ภินฺนธมฺมา ทฺเว ทฺเว เอกนีวรณภาเวน วุตฺตาติ? กิจฺจาหารปฏิปกฺขานํ สมานภาวโต. ถินมิทฺธานญฺหิ จิตฺตุปฺปาทสฺส ลยาปาทนกิจฺจํ สมานํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจานํ อวูปสนฺตภาวการณํ. ตถา ปุริมานํ ทฺวินฺนํ ตนฺทีวิชมฺภิตา อาหาโร, เหตูตฺยตฺโถ, ปจฺฉิมานํ ญาติพฺยสนาทิวิตกฺกนํ. ปุริมานญฺจ ทฺวินฺนํ วีริยํ ปฏิปกฺขภูตํ, ปจฺฉิมานํ สมโถติ, เตนาหุ โปราณา –

8. 선정 등을 통해 일어나는 유익한 마음을 막고, 또한 그것이 일어나지 못하게 한다고 해서 '장애(개, 蓋)'라 하며, 혹은 지혜의 눈을 가리는 의미에서 장애라 합니다. 다섯 가지 감각적 욕망의 대상에 대한 과도한 탐욕으로 일컬어지는 감각적 욕망 자체가 갈망하는 의미에서 갈망이기도 하므로 '감각적 욕망에 대한 갈망(욕탐)'이라 합니다. 그것 자체가 장애인 것이 '감각적 욕망에 대한 갈망의 장애(욕탐개)'입니다. 그것에 의해 마음이 상하고 파괴된다고 해서 '악의(진, 瞋)'라 하니, "그가 내게 해를 끼쳤다"는 등의 방식으로 일어나는 아홉 가지 원한의 근거(원한처)를 토대로 하는 아홉 가지, 혹은 부적절한 분노를 포함한 열 가지 형태의 성냄입니다. 그것 자체가 장애인 것이 '악의의 장애(진에개)'입니다. 침면(무력함과 졸음) 자체가 장애인 것이 '침면의 장애(혼침수면개)'입니다. 그와 같이 들뜸과 후회의 장애(도거악작개)도 있습니다. 그런데 왜 이 서로 다른 법들을 둘씩 짝지어 하나의 장애로 말했습니까? 역할(kicca)과 자양분(āhāra)과 반대되는 것(paṭipakkha)이 동일하기 때문입니다. 침면은 마음의 상태를 위축시키는 역할이 같고, 들뜸과 후회는 가라앉지 않은 상태의 원인이 됩니다. 또한 앞의 둘은 권태와 기지개가 자양분, 즉 원인이라는 뜻이며, 뒤의 둘은 친족의 불운 등에 대한 사유가 자양분입니다. 그리고 앞의 둘에게는 정진이 반대되는 것이고, 뒤의 둘에게는 사마타가 반대되는 것이기 때문입니다. 그래서 옛 분들이 말씀하시길—

‘‘กิจฺจาหารวิปกฺขานํ, เอกตฺตา เอกเมตฺถ หิ;

กตมุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, ถินมิทฺธญฺจ ตาทินา.

"역할과 자양분과 반대되는 것이 동일하기에, 여기서 들뜸과 후회, 그리고 침면은 각각 하나로 묶여 설명되었다."

‘‘ลีนตาสนฺตตา กิจฺจํ, ตนฺที ญาติวิตกฺกนํ;

เหตุ วีริยสมถา, อิเม เตสํ วิโรธิโน’’ติ.

"침체됨과 가라앉지 않음이 역할이고, 권태와 친족에 대한 사유가 원인이며, 정진과 사마타, 이것들이 그것들의 반대되는 것이다."

๙. อปฺปหีนฏฺเฐน อนุ อนุ สนฺตาเน เสนฺตีติ อนุสยา, อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีตฺยตฺโถ. อปฺปหีนา หิ กิเลสา การณลาเภ สติ อุปชฺชนารหา สนฺตาเน อนุ อนุ สยิตา วิย โหนฺตีติ ตทวตฺถา ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺติ. เต ปน นิปฺปริยายโต อนาคตา กิเลสา, อตีตปจฺจุปฺปนฺนาปิ ตํสภาวตฺตา ตถา วุจฺจนฺติ. น หิ กาลเภเทน ธมฺมานํ สภาวเภโท อตฺถิ, ยทิ อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสยา, นนุ สพฺเพปิ กิเลสา อปฺปหีนา อนุสยา ภเวยฺยุนฺติ? น มยํ อปฺปหีนตามตฺเตน ‘‘อนุสยา’’ติ วทาม, อถ โข อปฺปหีนฏฺเฐน ถามคตา กิเลสา อนุสยาติ. ถามคมนญฺจ อนญฺญสาธารโณ กามราคาทีนเมว อาเวณิโก สภาโวติ อลํ วิวาเทน. กามราโคเยว อนุสโย กามราคานุสโย.

9. 버려지지 않았다는 의미에서 상속 속에 잠재되어 따라다닌다고 해서 '잠재성향(수면, 隨眠)'이라 하니, 적절한 원인을 만나면 일어난다는 뜻입니다. 버려지지 않은 번뇌들은 원인을 얻었을 때 일어날 준비가 되어 상속 속에 잠재되어 따라다니는 것과 같으므로, 그러한 상태를 '잠재성향'이라 부릅니다. 그것들은 엄밀한 의미에서는 미래의 번뇌들이지만, 과거와 현재의 번뇌들도 그 성질이 같기에 그렇게 불립니다. 시간의 차이에 따라 법의 자성이 달라지는 것은 아니기 때문입니다. 만약 버려지지 않았다는 의미에서 잠재성향이라 한다면, 버려지지 않은 모든 번뇌가 잠재성향이 되어야 하지 않겠습니까? 우리는 단지 버려지지 않았다는 것만으로 '잠재성향'이라 부르는 것이 아니라, 버려지지 않았기에 힘을 얻은 번뇌를 잠재성향이라 합니다. 그리고 힘을 얻는다는 것은 감각적 탐욕 등만의 고유한 성질이므로 더 이상의 논쟁은 필요 없습니다. 감각적 탐욕 자체가 잠재성향인 것이 '감각적 탐욕의 잠재성향(욕탐수면)'입니다.

๑๐. สํโยเชนฺติ พนฺธนฺตีติ สํโยชนานิ.

10. 결합시키고 묶는다고 해서 '결합(결, 結)'이라 합니다.

๑๒. จิตฺตํ [Pg.221] กิลิสฺสติ อุปตปฺปติ, พาธียติ วา เอเตหีติ กิเลสา.

12. 이것들에 의해 마음이 오염되고 괴로움을 겪으며 압박받는다고 해서 '번뇌(수번뇌, 隨煩惱)'라 합니다.

๑๓. กามภวนาเมนาติ กามภวสงฺขาตานํ อารมฺมณานํ นาเมน. ตถาปวตฺตนฺติ สีลพฺพตาทีนํ ปรโต อามสนาทิวเสน ปวตฺตํ.

13. '감각적 존재의 명칭으로'라는 것은 감각적 존재로 일컬어지는 대상들의 명칭을 의미합니다. '그와 같이 일어난다'는 것은 계율과 금기 등에 대해 잘못 집착하는 등의 방식으로 일어나는 것을 말합니다.

๑๔. อาสวา จ โอฆา จ โยคา จ คนฺถา จ วตฺถุโต ธมฺมโต วุตฺตนเยน ตโย. ตถา อุปาทานา ทุเว วุตฺตา ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน. นีวรณา อฏฺฐ สิยุํ ถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจานํ วิสุํ คหณโต. อนุสยา ฉเฬว โหนฺติ กามราคภวราคานุสยานํ ตณฺหาสภาเวน เอกโต คหิตตฺตา. นว สํโยชนา มตา อุภยตฺถ วุตฺตานํ ตณฺหาสภาวานํ, ทิฏฺฐิสภาวานญฺจ เอเกกํ สงฺคหิตตฺตา. กิเลสา ปน สุตฺตนฺตวเสน, อภิธมฺมวเสนปิ ทส. อิติ เอวํ ปาปานํ อกุสลานํ สงฺคโห นวธา วุตฺโต. เอตฺถ จ –

14. 번뇌(누), 폭류, 멍에(액), 매듭(계)은 그 실체인 법의 측면에서 앞에서 말한 방식대로 세 가지입니다. 그와 같이 집착(취)은 갈애와 견해의 관점에서 두 가지로 설명되었습니다. 장애(개)는 침면과 들뜸·후회를 각각 별개로 취급하면 여덟 가지가 됩니다. 잠재성향(수면)은 감각적 탐욕과 존재에 대한 탐욕의 잠재성향이 갈애라는 자성으로 하나로 묶였기에 여섯 가지만이 됩니다. 결합(결)은 양쪽에서 설명된 갈애의 자성을 가진 것들과 견해의 자성을 가진 것들을 각각 하나로 포함시켰기에 아홉 가지로 알려져 있습니다. 번뇌는 경의 방식에 의해서든 아비달마의 방식에 의해서든 열 가지입니다. 이와 같이 악하고 해로운 법들의 분류가 아홉 가지 방식으로 설명되었습니다. 여기서—

นวาฏฺฐสงฺคหา โลภ-ทิฏฺฐิโย สตฺตสงฺคหา;

อวิชฺชา ปฏิโฆ ปญฺจ-สงฺคโห จตุสงฺคหา;

กงฺขา ติสงฺคหา มานุทฺธจฺจา ถินํ ทฺวิสงฺคหํ.

탐욕과 견해는 아홉 가지와 여덟 가지 분류에 포함되고, 무명과 분노는 일곱 가지 분류에 포함되며, 의심은 다섯 가지와 네 가지 분류에 포함됩니다. 자만과 들뜸은 세 가지 분류에 포함되고, 혼침은 두 가지 분류에 포함됩니다.

กุกฺกุจฺจมิทฺธาหิริกา-โนตฺตปฺปิสฺสา นิคูหนา;

เอกสงฺคหิตา ปาปา, อิจฺเจวํ นวสงฺคหา.

후회, 수면, 무참, 무괴, 질투, 인색은 한 가지 분류에만 포함되는 악한 법들이니, 이와 같이 아홉 가지 분류가 있습니다.

อกุสลสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

해로운 법들의 분류(불선상가하)에 대한 설명이 끝났습니다.

มิสฺสกสงฺคหวณฺณนา

혼합된 분류(잡상가하)에 대한 설명

๑๕. เหตูสุ วตฺตพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

15. 원인(뿌리, 因)들에 대해 말해야 할 것은 앞에서 이미 설명한 바와 같습니다.

๑๖. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา จินฺตนสงฺขาเตน อุปนิชฺฌายนฏฺเฐน ยถารหํ ปจฺจนีกธมฺมฌาปนฏฺเฐน จ ฌานานิ จ ตานิ องฺคานิ จ สมุทิตานํ [Pg.222] อวยวภาเวน องฺคียนฺติ ญายนฺตีติ ฌานงฺคานิ. อวยววินิมุตฺตสฺส จ สมุทายสฺส อภาเวปิ เสนงฺครถงฺคาทโย วิย วิสุํ วิสุํ องฺคภาเวน วุจฺจนฺติ เอกโต หุตฺวา ฌานภาเวน. โทมนสฺสญฺเจตฺถ อกุสลฌานงฺคํ, เสสานิ กุสลากุสลาพฺยากตฌานงฺคานิ.

16. 대상에 다가가서 사유하는 것으로 일컬어지는 면밀히 고찰함의 의미에서, 그리고 적절하게 반대되는 법들을 태워버린다는 의미에서 '선정'이라 하며, 그러한 구성 요소들로서 모여진 부분들이기에 '선정의 요소(정지, 禪支)'라 불리고 알려집니다. 전체와 분리된 부분은 존재하지 않지만, 군대의 요소나 수레의 요소 등처럼 그것들이 하나로 합쳐져 선정의 상태가 될 때 각각의 구성 요소로 일컬어집니다. 여기서 고통스러운 느낌은 해로운 선정의 요소이며, 나머지는 유익하거나 해롭거나 결정되지 않은 선정의 요소들입니다.

๑๗. สุคติทุคฺคตีนํ, นิพฺพานสฺส จ อภิมุขํ ปาปนโต มคฺคา, เตสํ ปถภูตานิ องฺคานิ, มคฺคสฺส วา อฏฺฐงฺคิกสฺส องฺคานิ มคฺคงฺคานิ. สมฺมา อวิปรีตโต ปสฺสตีติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สา ปน ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺตฺยาทิวเสน ทสวิธา, ปริญฺญาทิกิจฺจวเสน จตุพฺพิธา วา. สมฺมา สงฺกปฺเปนฺติ เอเตนาติ สมฺมาสงฺกปฺโป. โส เนกฺขมฺมสงฺกปฺปอพฺยาปาทสงฺกปฺปอวิหึสาสงฺกปฺปวเสน ติวิโธ. สมฺมาวาจาทโย เหฏฺฐา วิภาวิตาว. สมฺมา วายมนฺติ เอเตนาติ สมฺมาวายาโม. สมฺมา สรนฺติ เอตายาติ สมฺมาสติ. อิเมสํ ปน เภทํ อุปริ วกฺขติ. สมฺมา สามญฺจ อาธียติ เอเตน จิตฺตนฺติ สมฺมาสมาธิ, ปฐมชฺฌานาทิวเสน ปญฺจวิธา เอกคฺคตา. มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย ทุคฺคติมคฺคตฺตา มคฺคงฺคานิ.

17. 행복한 곳이나 불행한 곳, 그리고 열반으로 인도하기에 '길(도, 道)'이라 하며, 그것들의 통로가 되는 구성 요소들이거나 혹은 여덟 가지 구성 요소를 가진 길의 구성 요소들이기에 '길의 요소(도지, 道支)'라 합니다. 바르고 어긋남 없이 보기에 '바른 견해(정견)'라 합니다. 그것은 "보시한 것은 결실이 있다"는 등의 방식에 따른 열 가지이거나, 철저한 앎 등의 역할에 따른 네 가지입니다. 그것에 의해 바르게 사유하기에 '바른 사유(정사유)'라 합니다. 그것은 출가에 대한 사유, 악의 없음에 대한 사유, 해치지 않음에 대한 사유의 세 가지입니다. 바른 말 등은 앞에서 이미 설명되었습니다. 그것에 의해 바르게 노력하기에 '바른 정진(정정진)'이라 합니다. 그것에 의해 바르게 기억하기에 '바른 마음챙김(정념)'이라 합니다. 이것들의 차이점은 뒤에서 설명할 것입니다. 그것에 의해 마음이 바르고 평등하게 놓이기에 '바른 삼매(정정)'라 하니, 초선정 등의 방식에 따른 다섯 가지 마음의 한 끝임입니다. 그릇된 견해 등은 불행한 곳으로 가는 길이기에 길의 요소들입니다.

๑๘. ทสฺสนาทีสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ, เยภุยฺเยน ตํสหิตสนฺตานปฺปวตฺติยํ ลิงฺคาทีหิ, ชีวเน ชีวนฺเตหิ กมฺมชรูปสมฺปยุตฺตธมฺเมหิ, มนเน ชานเน สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ, สุขิตาทิภาเว สุขิตาทีหิ สหชาเตหิ, สทฺทหนาทีสุ สทฺทหนาทิวสปฺปวตฺเตหิ เตเหว, ‘‘อนญฺญาตํ ญสฺสามี’’ติ ปวตฺติยํ ตถาปวตฺเตหิ สหชาเตหิ, อาชานเน อญฺญภาวิภาเว จ อาชานนาทิวสปฺปวตฺเตหิ สหชาเตหิ อตฺตานํ อนุวตฺตาเปนฺตา ธมฺมา อิสฺสรฏฺเฐน อินฺทฺริยานิ นามาติ อาห ‘‘จกฺขุนฺทฺริย’’นฺตฺยาทิ. อฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๑๙; วิสุทฺธิ. ๒.๕๒๕) ปน อปเรปิ อินฺทลิงฺคฏฺฐาทโย อินฺทฺริยฏฺฐา วุตฺตา. ชีวิตินฺทฺริยนฺติ รูปารูปวเสน ทุวิธํ ชีวิตินฺทฺริยํ. ‘‘อนมตคฺเค สํสาเร อนญฺญาตํ [Pg.223] อมตํ ปทํ, จตุสจฺจธมฺมเมว วา ญสฺสามี’’ติ เอวมชฺฌาสเยน ปฏิปนฺนสฺส อินฺทฺริยํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. อาชานาติ ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา ชานาติ อินฺทฺริยญฺจาติ อญฺญินฺทฺริยํ. อญฺญาตาวิโน จตฺตาริ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตสฺส อรหโต อินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. ธมฺมสรูปวิภาวนตฺถญฺเจตฺถ ปญฺญินฺทฺริยคฺคหณํ, ปุคฺคลชฺฌาสยกิจฺจวิเสสวิภาวนตฺถํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีนํ คหณํ.

18. 보는 것 등에서 안식 등에 의해서, 대개 그와 함께하는 상속의 전개에서 성별의 특징(liṅga) 등에 의해서, 생존에서 살아있는 동안의 업에서 생긴 물질과 결합된 법들에 의해서, 생각하고 아는 것에서 결합된 법들에 의해서, 행복한 상태 등에서 함께 일어난 행복 등 등에 의해서, 믿음 등에서 믿음 등의 위력으로 전개되는 바로 그 법들에 의해서, ‘모르는 것을 알리라’는 전개에서 그와 같이 전개되는 함께 일어난 법들에 의해서, 완전히 아는 것(ājānane)과 아는 자가 된 상태(aññabhāvibhāve)에서 완전히 아는 것 등의 위력으로 전개되는 함께 일어난 법들에 의해서 자신을 따르게 하는 법들을 지배하는 의미(issaraṭṭha)에서 ‘기능(indriya)’이라 부르며, ‘안근(cakkhundriya)’ 등으로 말씀하셨다. 주석서(Vibha. A. 219; Visuddhi. 2.525)에서는 지배자의 특징의 의미 등 다른 기능의 의미들도 설해졌다. ‘명근(jīvitindriya)’은 물질과 비물질의 구분에 따라 두 가지 명근이 있다. ‘시작을 알 수 없는 윤회 속에서 알지 못했던 불사의 경지나 혹은 사성제의 법을 알리라’는 이와 같은 의도로 실천하는 자의 기능이 ‘미지당지근(未知當知根, anaññātaññassāmītindriya)’이다. 첫 번째 도(예류도)에 의해 이미 본 한계를 넘어뜨리지 않고 완전히 아는 기능이 ‘이지근(已知根, aññindriya)’이다. 사성제를 꿰뚫어 알고 머무는 아라한의 기능이 ‘구지근(具知根, aññātāvindriya)’이다. 여기서 혜근(paññindriya)을 취한 것은 법의 자성(dhammasarūpa)을 밝히기 위함이며, 미지당지근 등을 취한 것은 보충적인 개인의 의도와 작용의 차이를 밝히기 위함이다.

เอตฺถ จ สตฺตปญฺญตฺติยา วิเสสนิสฺสยตฺตา อชฺฌตฺติกายตนานิ อาทิโต วุตฺตานิ, มนินฺทฺริยํ ปน อชฺฌตฺติกายตนภาวสามญฺเญน เอตฺเถว วตฺตพฺพมฺปิ อรูปินฺทฺริเยหิ สห เอกโต ทสฺสนตฺถํ ชีวิตินฺทฺริยานนฺตรํ วุตฺตํ, สายํ ปญฺญตฺติ อิเมสํ วเสน ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติ วิภาคํ คจฺฉตีติ ทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ ภาวทฺวยํ, ตยิเม อุปาทินฺนธมฺมา อิมสฺส วเสน ติฏฺฐนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ตโต ปรํ ชีวิตินฺทฺริยํ, สตฺตสญฺญิโต ธมฺมปุญฺโช ปพนฺธวเสน ปวตฺตมาโน อิมาหิ เวทนาหิ สํกิลิสฺสตีติ ทสฺสนตฺถํ ตโต เวทนาปญฺจกํ, ตาหิ ปน วิสุทฺธิกามานํ โวทานสมฺภารทสฺสนตฺถํ ตโต สทฺธาทิปญฺจกํ, สมฺภูตโวทานสมฺภารา จ อิเมหิ วิสุชฺฌนฺตีติ วิสุทฺธิปฺปตฺตา, นิฏฺฐิตกิจฺจา จ โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ อนฺเต ตีณิ วุตฺตานิ. เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺถสิทฺธีติ อญฺเญสํ อคฺคหณนฺติ อิทเมเตสํ อนุกฺกเมน เทสนาย การณนฺติ อลมติปฺปปญฺเจน.

그리고 여기서 중생이라는 시설의 특별한 의지처가 되기 때문에 안의 처(ajjhattikāyatanāni)들을 처음에 설하였다. 의근(manindriya)은 안의 처라는 공통된 성질 때문에 여기에서 설해져야 함에도 불구하고, 비물질의 기능들과 함께 모아서 보여주기 위해 명근 다음에 설해졌다. ‘여자다, 남자다’라는 시설이 이것들의 위력에 의해 구별된다는 것을 보여주기 위해 그 다음에 두 가지 성(bhāva)을 설하였다. 취착된 법들(upādinnadhammā)이 이것의 위력에 의해 유지된다는 것을 보여주기 위해 그 다음에 명근을 설하였다. 중생이라 불리는 법의 무리가 상속의 위력으로 전개되면서 이들 느낌들에 의해 오염된다는 것을 보여주기 위해 그 다음에 다섯 가지 느낌(vedanā)을 설하였다. 그것들에 의해 오염된 자들이 청정을 원하는 경우에 청정의 자재(vodānasambhāra)를 보여주기 위해 그 다음에 믿음 등 다섯 가지(saddhādipañcaka)를 설하였다. 그리고 형성된 청정의 자재를 갖춘 자들이 이것들에 의해 정화되므로 청정에 도달한 자들이고 할 일을 마친 자들이 된다는 것을 보여주기 위해 마지막에 세 가지(무루근)를 설하였다. 이것으로 의도한 목적이 성취되므로 다른 것들을 포함시키지 않은 것이니, 이것이 이들을 순서대로 설하신 이유이며, 과도한 상세함은 그만두겠다.

๑๙. อสทฺธิยโกสชฺชปมาทอุทฺธจฺจอวิชฺชาอหิริกอโนตฺตปฺปสงฺขาเตหิ ปฏิปกฺขธมฺเมหิ อกมฺปิยฏฺเฐน, สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเวน จ สทฺธาทีนิ สตฺต พลานิ, อหิริกาโนตฺตปฺปทฺวยํ ปน สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเวเนว.

19. 불신, 게으름, 방일, 들뜸, 무명, 무참(부끄러움 없음), 무괴(두려움 없음)라고 하는 반대되는 법들에 의해 흔들리지 않는다는 의미에서, 그리고 결합된 법들에서의 견고한 상태에 의해서 믿음 등 일곱 가지가 힘(bala)이다. 그러나 무참과 무괴의 두 가지는 결합된 법들에서의 견고한 상태에 의해서만 힘이 된다.

๒๐. อตฺตาธีนปฺปวตฺตีนํ ปติภูตา ธมฺมา อธิปตี. ‘‘ฉนฺทวโต กึนาม น สิชฺฌตี’’ตฺยาทิกํ หิ ปุพฺพาภิสงฺขารูปนิสฺสยํ ลภิตฺวา [Pg.224] อุปฺปชฺชมาเน จิตฺเต ฉนฺทาทโย ธุรภูตา สยํ สมฺปยุตฺตธมฺเม สาธยมานา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, เต จ เตสํ วเสน ปวตฺตนฺติ, เตน เต อตฺตาธีนานํ ปติภาเวน ปวตฺตนฺติ. อญฺเญสํ อธิปติธมฺมานํ อธิปติภาวนิวารณวเสน อิสฺสริยํ อธิปติตา. สนฺเตสุปิ อินฺทฺริยนฺตเรสุ เกวลํ ทสฺสนาทีสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ อนุวตฺตาปนมตฺตํ อินฺทฺริยตาติ อยํ อธิปติอินฺทฺริยานํ วิเสโส.

20. 자기 자신에게 속한 전개들의 주인인 법들이 지배자(adhipatī)이다. ‘열의(chanda)가 있는 자에게 무엇인들 이루어지지 않겠는가’라고 하는 등의 이전의 행위의 형성과 의지처를 얻어 일어나는 마음에서 열의 등은 주도적인 역할(dhura)이 되어 스스로 결합된 법들을 성취시키며 전개된다. 그리고 그것들은 지배자들의 위력에 의해 전개되므로, 그것들은 자기 자신에게 속한 것들의 주인의 성격으로 전개된다. 다른 지배적인 법들의 지배적 상태를 막는 위력에 의한 통치(issariya)가 지배력(adhipatitā)이다. 다른 기능들이 있음에도 불구하고 오직 보는 것 등에서 안식 등을 따르게 하는 정도가 기능의 성질이라는 점이 지배자와 기능의 차이점이다.

๒๑. โอชฏฺฐมกรูปาทโย อาหรนฺตีติ อาหารา. กพฬีการาหาโร หิ โอชฏฺฐมกรูปํ อาหรติ, ผสฺสาหาโร ติสฺโส เวทนา, มโนสญฺเจตนาหารสงฺขาตํ กุสลากุสลกมฺมํ ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธึ. วิญฺญาณาหารสงฺขาตํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ สหชาตนามรูเปอาหรติ, กิญฺจาปิ สกสกปจฺจยุปฺปนฺเน อาหรนฺตา อญฺเญปิ อตฺถิ. อชฺฌตฺติกสนฺตติยา ปน วิเสสปจฺจยตฺตา อิเมเยว จตฺตาโร ‘‘อาหารา’’ติ วุตฺตา.

21. 영양의 정수(oja)를 여덟 번째로 하는 물질 등을 가져오기 때문에 영양원(āhārā, 음식)이라 한다. 참으로 덩어리진 영양원(kabaḷīkārāhāra)은 영양의 정수를 여덟 번째로 하는 물질을 가져오고, 접촉의 영양원(phassāhāra)은 세 가지 느낌을, 의도의 영양원(manosañcetanāhāra)이라 불리는 유익하고 해로운 업은 세 가지 존재에서의 재생연결을 가져온다. 식의 영양원(viññāṇāhāra)이라 불리는 재생연결의 식은 함께 일어난 명색(nāmarūpa)을 가져온다. 비록 제각각 자신의 결과들을 가져오는 다른 법들도 있지만, 안의 상속에 대한 특별한 조건이 되기 때문에 오직 이 네 가지만을 ‘영양원’이라 하였다.

กพฬีการาหารภกฺขานญฺหิ สตฺตานํ รูปกายสฺส กพฬีการาหาโร วิเสสปจฺจโย กมฺมาทิชนิตสฺสปิ ตสฺส กพฬีการาหารูปตฺถมฺภพเลเนว ทสวสฺสาทิปฺปวตฺติสมฺภวโต. ตถา เหส ‘‘ธาติ วิย กุมารสฺส, อุปตฺถมฺภนกยนฺตํ วิย เคหสฺสา’’ติ วุตฺโต. ผสฺโสปิ สุขาทิวตฺถุภูตํ อารมฺมณํ ผุสนฺโตเยว สุขาทิเวทนาปวตฺตเนน สตฺตานํ ฐิติยา ปจฺจโย โหติ. มโนสญฺเจตนา กุสลากุสลกมฺมวเสน อายูหมานาเยว ภวมูลนิปฺผาทนโต สตฺตานํ ฐิติยา ปจฺจโย โหติ. วิญฺญาณํ วิชานนฺตเมว นามรูปปฺปวตฺตเนน สตฺตานํ ฐิติยา ปจฺจโย โหตีติ เอวเมเตเยว อชฺฌตฺตสนฺตานสฺส วิเสสปจฺจยตฺตา ‘‘อาหารา’’ติ วุตฺตา, ผสฺสาทีนํ ทุติยาทิภาโว เทสนากฺกมโต, น อุปฺปตฺติกฺกมโต.

덩어리진 영양원을 먹는 중생들에게 물질적 몸의 특별한 조건은 덩어리진 영양원이다. 업 등에서 생겨난 몸일지라도 덩어리진 영양원의 보조하는 힘에 의해서만 10년 등의 전개가 가능하기 때문이다. 그래서 그것을 ‘아이에게는 유모와 같고, 집에는 버팀목과 같다’고 하였다. 접촉(phassa) 또한 즐거움 등의 토대가 된 대상을 접촉함으로써 즐거움 등의 느낌을 전개시켜 중생들이 머무는 조건이 된다. 의도(manosañcetanā)는 유익하고 해로운 업의 위력으로 쌓임으로써 존재의 뿌리를 생성하여 중생들이 머무는 조건이 된다. 식(viññāṇa)은 알면서 명색을 전개시킴으로써 중생들이 머무는 조건이 된다. 이와 같이 오직 이것들만이 안의 상속에 대한 특별한 조건이 되기 때문에 ‘영양원’이라 불렸다. 접촉 등의 두 번째 등의 순서는 설법의 순서에 따른 것이지, 일어나는 순서에 따른 것이 아니다.

๒๖. ปญฺจวิญฺญาณานํ [Pg.225] วิตกฺกวิรเหน อารมฺมเณสุ อภินิปาตมตฺตตฺตา เตสุ วิชฺชมานานิปิ อุเปกฺขาสุขทุกฺขานิ อุปนิชฺฌานาการสฺส อภาวโต ฌานงฺคภาเวน น อุทฺธฏานิ. ‘‘วิตกฺกปจฺฉิมกํ หิ ฌานงฺค’’นฺติ วุตฺตํ. ทฺวิปญฺจวิญฺญาณมโนธาตุตฺติกสนฺตีรณตฺติกวเสน โสฬสจิตฺเตสุ วีริยาภาวโต ตตฺถ วิชฺชมาโนปิ สมาธิ พลภาวํ น คจฺฉติ. ‘‘วีริยปจฺฉิมกํ พล’’นฺติ หิ วุตฺตํ. ตถา อฏฺฐารสาเหตุเกสุ เหตุวิรหโต มคฺคงฺคานิ น ลพฺภนฺติ. ‘‘เหตุปจฺฉิมกํ มคฺคงฺค’’นฺติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๓๘) หิ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ มนสิ นิธายาห ‘‘ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสู’’ตฺยาทิ. ฌานงฺคานิ น ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

26. 오식(五識)은 일으킨 생각(vitakka)이 없어서 대상에 단지 부딪히기만 할 뿐이므로, 그곳에 존재하는 평온, 즐거움, 괴로움 등은 면밀히 살피는 양상(upanijjhānākāra)이 없기 때문에 선정의 구성요소(jhānaṅga)로서 추출되지 않는다. ‘일으킨 생각을 마지막으로 하는 것이 선정의 구성요소이다’라고 설해졌기 때문이다. 10식, 3의계, 3조사식의 16가지 마음에는 정진(vīriya)이 없기 때문에 그곳에 존재하는 삼매(samādhi)도 힘(bala)의 상태에 도달하지 못한다. ‘정진을 마지막으로 하는 것이 힘이다’라고 설해졌기 때문이다. 이와 같이 18가지 원인 없는 마음(ahetuka)에는 원인이 없기 때문에 도의 구성요소(maggaṅga)를 얻지 못한다. ‘원인을 마지막으로 하는 것이 도의 구성요소이다’(Dha. Sa. A. 438)라고 설해졌기 때문이니, 이러한 의미를 마음에 새기며 ‘오식에서는’ 등으로 말씀하셨다. ‘선정의 구성요소를 얻지 못한다’는 구절과 연결된다.

๒๗. อธิโมกฺขวิรหโต วิจิกิจฺฉาจิตฺเต เอกคฺคตา จิตฺตฏฺฐิติมตฺตํ, น ปน มิจฺฉาสมาธิสมาธินฺทฺริยสมาธิพลโวหารํ คจฺฉตีติ อาห ‘‘ตถา วิจิกิจฺฉาจิตฺเต’’ตฺยาทิ.

27. 확신(adhimokkha)이 없기 때문에 의심(vicikicchā)의 마음에서 일념(ekaggatā)은 마음이 머무는 정도일 뿐이지, 사정(micchāsamādhi, 그릇된 삼매), 삼매의 기능(samādhindriya), 삼매의 힘(samādhibala)이라는 명칭에는 도달하지 못한다는 점을 ‘그와 같이 의심의 마음에서는’ 등으로 말씀하셨다.

๒๘. ทฺวิเหตุกติเหตุกคฺคหเณน เอกเหตุเกสุ อธิปตีนํ อภาวํ ทสฺเสติ. ชวเนสฺเววาติ อวธารณํ โลกิยวิปาเกสุ อธิปตีนํ อสมฺภวทสฺสนตฺถํ. น หิ เต ฉนฺทาทีนิ ปุรกฺขตฺวา ปวตฺตนฺติ. วีมํสาธิปติโน ทฺวิเหตุกชวเนสุ อสมฺภวโต จิตฺตาภิสงฺขารูปนิสฺสยสฺส จ สมฺภวานุรูปโต ลพฺภมานตํ สนฺธายาห ‘‘ยถาสมฺภว’’นฺติ. เอโกว ลพฺภติ, อิตรถา อธิปติภาวาโยคโต, เตเนว หิ ภควตา ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ตฺยาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑) เหตุปจฺจยนิทฺเทเส วิย ‘‘อธิปตี อธิปติสมฺปยุตฺตกาน’’นฺตฺยาทินา อวตฺวา ‘‘ฉนฺทาธิปติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตกาน’’นฺตฺยาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๓) เอเกกาธิปติวเสเนว อธิปติปจฺจโย อุทฺธโฏ.

28. ‘이인(二因)과 삼인(三인)을 취함’으로써 일인(一因)인 것들에는 증상(增上, adhipatī)이 없음을 보여준다. ‘속행(javana)에서만’이라는 한정은 세간의 과보심들에는 증상이 발생하지 않음을 보여주기 위한 것이다. 왜냐하면 그것들은 욕(欲) 등을 앞세워 일어나지 않기 때문이다. 검토증상(vīmaṃsādhipati)은 이인속행(二因速行)에서는 발생할 수 없고, 마음의 형색(cittābhisaṅkhāra)이라는 우파니싸야(강한 의지처)의 발생 가능함에 따라 얻어질 수 있음을 염두에 두고 ‘가능한 대로(yathāsambhava)’라고 말하였다. 오직 하나만이 얻어지는데, 그렇지 않으면 증상의 상태가 성립하지 않기 때문이다. 바로 그 때문에 세존께서는 [발취론]의 원인연의 해설(hetupaccayaniddesa)에서 ‘원인은 원인과 결합된 법들에게 원인연으로 연이 된다’(paṭṭhā. 1.1.1)라고 하신 것과는 달리, 증상연(adhipatipaccaya)에서는 ‘증상은 증상과 결합된 법들에게’라고 말씀하지 않으시고, ‘욕증상은 욕과 결합된 법들에게’(paṭṭhā. 1.1.3)라고 말씀하시며 각 증상의 힘에 따라서만 증상연을 제시하셨다.

๒๙. วตฺถุโต [Pg.226] ธมฺมวเสน เหตุธมฺมา ฉ, ฌานงฺคานิ ปญฺจ โสมนสฺสโทมนสฺสุเปกฺขานํ เวทนาวเสน เอกโต คหิตตฺตา, มคฺคงฺคา นว มิจฺฉาสงฺกปฺปวายามสมาธีนํ วิตกฺกวีริยจิตฺเตกคฺคตาสภาเวน สมฺมาสงฺกปฺปาทีหิ เอกโต คหิตตฺตา. อินฺทฺริยธมฺมา โสฬส ปญฺจนฺนํ เวทนินฺทฺริยานํ เวทนาสามญฺเญน, ติณฺณํ โลกุตฺตรินฺทฺริยานํ ปญฺญินฺทฺริยสฺส จ ญาณสามญฺเญน เอกโต คหิตตฺตา, รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานญฺจ วิสุํ คหิตตฺตา, พลธมฺมา ปน ยถาวุตฺตนเยเนว นว อีริตา, อธิปติธมฺมา จตฺตาโร วุตฺตา, อาหารา ตถา จตฺตาโร วุตฺตาติ กุสลาทีหิ ตีหิ สมากิณฺโณ ตโตเยว มิสฺสกสงฺคโห เอวํนามโก สงฺคโห สตฺตธา วุตฺโต. เอตฺถ จ –

29. 실재하는 법(dhamma)의 측면에서 원인(hetu)인 법은 6가지이고, 선정의 구성요소(jhānaṅga)는 기쁨, 불만족, 평온을 느낌(vedanā)의 관점에서 하나로 취했기 때문에 5가지이다. 도의 구성요소(maggaṅga)는 그릇된 사유, 정진, 삼매를 일으킨 생각, 정진, 일념의 자성으로 보아 바른 사유 등과 하나로 취했기 때문에 9가지이다. 기능(indriya)인 법은 다섯 가지 느낌의 기능을 느낌의 공통성으로, 세 가지 출세간의 기능과 통찰지의 기능을 지혜의 공통성으로 하나로 취하고, 물질과 비물질의 생명기능을 각각 취했기 때문에 16가지이다. 힘(bala)인 법은 앞에서 언급한 방식대로 9가지로 일컬어지고, 증상(adhipati)인 법은 4가지가 설해졌으며, 영양소(āhāra) 또한 4가지가 설해졌다. 이처럼 유익한 법 등 세 가지와 섞여 있는 데서 기인하므로 혼합 분류(missakasaṅgaho)라고 불리는 분류는 7가지 방식으로 설해졌다. 여기에서 —

ปญฺจสงฺคหิตา ปญฺญา, วายาเมกคฺคตา ปน;

จตุสงฺคหิตา จิตฺตํ, สติ เจว ติสงฺคหา.

통찰지(paññā)는 다섯 곳에 포함되고, 정진(vāyāma)과 일념(ekaggatā)은 네 곳에 포함되며, 마음(citta)과 마음챙김(sati)은 세 곳에 포함된다.

สงฺกปฺโป เวทนา สทฺธา, ทุกสงฺคหิตา มตา;

เอเกกสงฺคหา เสสา, อฏฺฐวีสติ ภาสิตา.

사유(saṅkappa), 느낌(vedanā), 믿음(saddhā)은 두 곳에 포함되는 것으로 알려져 있고, 나머지 28가지 법들은 각각 한 곳에만 포함되는 것으로 설해졌다.

มิสฺสกสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

혼합 분류(Missakasaṅgaho)의 해설이 끝났다.

โพธิปกฺขิยสงฺคหวณฺณนา

보리분법 분류(Bodhipakkhiyasaṅgaho)의 해설

๓๐. ปฏฺฐาตีติ ปฏฺฐานํ, อสุภคฺคหณาทิวเสน อนุปวิสิตฺวา กายาทิอารมฺมเณ ปวตฺตตีตฺยตฺโถ, สติเยว ปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานํ. ตํ ปน กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ อสุภทุกฺขานิจฺจานตฺตาการคฺคหณวเสน, สุภสุขนิจฺจอตฺตสญฺญาวิปลฺลาสปฺปหานวเสน จ จตุพฺพิธนฺติ วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ. กุจฺฉิตานํ เกสาทีนํ อาโยติ กาโย, สรีรํ, อสฺสาสปสฺสาสานํ วา สมูโห กาโย[Pg.227], ตสฺส อนุปสฺสนา ปริกมฺมวเสน, วิปสฺสนาวเสน จ สรณํ กายานุปสฺสนา. ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขสงฺขารทุกฺขภูตานํ เวทนานํ วเสน อนุปสฺสนา เวทนานุปสฺสนา. ตถา สราคมหคฺคตาทิวเสน สมฺปโยคภูมิเภเทน ภินฺนสฺเสว จิตฺตสฺส อนุปสฺสนา จิตฺตานุปสฺสนา. สญฺญาสงฺขารานํ ธมฺมานํ ภินฺนลกฺขณานเมว อนุปสฺสนา ธมฺมานุปสฺสนา.

30. 확립한다(paṭṭhāti)는 의미에서 확립(paṭṭhāna)이니, 부정(asubha) 등을 취하는 방식으로 들어가서 몸 등의 대상에 일어난다는 뜻이다. 마음챙김(sati) 자체가 확립인 것이 마음챙김의 확립(satipaṭṭhāna, 사념처)이다. 그것은 몸, 느낌, 마음, 법에 대하여 부정, 고, 무상, 무아의 양상을 취하는 관점에서, 그리고 정(淨), 낙(樂), 상(常), 아(我)라는 지각의 전도를 버리는 관점에서 네 가지라고 ‘네 가지 마음챙김의 확립’이라 설해졌다. 혐오스러운 머리카락 등의 쌓임이기에 몸(kāya, 신체)이라 하고, 혹은 들숨과 날숨의 무리가 몸이다. 그것을 준비의 관점에서, 그리고 위빳사나의 관점에서 관찰하며 기억하는 것이 몸의 관찰(kāyānupassanā, 신념처)이다. 고고성, 괴고성, 행고성이 된 느낌들의 관점에서의 관찰이 느낌의 관찰(vedanānupassanā, 수념처)이다. 그와 같이 탐욕이 있거나 고귀함 등 결합과 지위의 차이에 따라 나누어지는 마음의 관찰이 마음의 관찰(cittānupassanā, 심념처)이다. 서로 다른 특징을 가진 인식과 형성인 법들의 관찰이 법의 관찰(dhammanupassanā, 법념처)이다.

๓๑. สมฺมา ปทหนฺติ เอเตนาติ สมฺมปฺปธานํ, วายาโม. โส จ กิจฺจเภเทน จตุพฺพิโธติ อาห ‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา’’ตฺยาทิ. อสุภมนสิการกมฺมฏฺฐานานุยุญฺชนาทิวเสน วายมนํ วายาโม. ภิยฺโยภาวายาติ อภิวุทฺธิยา.

31. 이것으로 바르게 노력한다(sammā padahanti)는 의미에서 바른 노력(sammappadhāna, 사정근)이니, 곧 정진(vāyāmo)이다. 그것은 역할의 차이에 따라 네 가지이므로 ‘네 가지 바른 노력’ 등이라고 하였다. 부정 마음에 잡도리하는 수행에 전념하는 등의 방식으로 노력하는 것이 정진이다. ‘더욱더 있게 하기 위하여’라는 것은 증장시키기 위해서라는 뜻이다.

๓๒. อิชฺฌติ อธิฏฺฐานาทิกํ เอตายาหิ อิทฺธิ, อิทฺธิวิธญาณํ อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท, ฉนฺโทเยว อิทฺธิปาโท ฉนฺทิทฺธิปาโท.

32. 결심 등을 통하여 성취(ijjhati)되므로 성취(iddhi)이며, 신통의 종류에 대한 지혜가 성취의 발판(pāda)이므로 성취수단(iddhipāda, 신족)이다. 열의 자체가 성취수단인 것이 열의성취수단(chandiddhipāda, 욕신족)이다.

๓๕. พุชฺฌตีติ โพธิ, อารทฺธวิปสฺสกโต ปฏฺฐาย โยคาวจโร. ยาย วา โส สติอาทิกาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌติ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, กิเลสนิทฺทาโต วา วุฏฺฐาติ, กิเลสสงฺโกจาภาวโต วา มคฺคผลปฺปตฺติยา วิกสติ, สา ธมฺมสามคฺคี โพธิ, ตสฺส โพธิสฺส, ตสฺสา วา โพธิยา องฺคภูตา การณภูตาติ โพชฺฌงฺคา, เต ปน ธมฺมวเสน สตฺตวิธาติ อาห ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺโค’’ตฺยาทิ. สติเยว สุนฺทโร โพชฺฌงฺโค, สุนฺทรสฺส วา โพธิสฺส, สุนฺทราย วา โพธิยา องฺโคติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค. ธมฺเม วิจินาติ อุปปริกฺขตีติ ธมฺมวิจโย, วิปสฺสนาปญฺญา. อุเปกฺขาติ อิธ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา.

35. 깨닫는다(bujjhati)는 의미에서 깨달음(bodhi)이니, 위빳사나를 시작한 수행자이다. 혹은 그것을 통하여 마음챙김 등의 법의 화합으로 진리를 꿰뚫어 깨닫거나, 번뇌의 잠에서 깨어나거나, 번뇌의 위축이 없음으로 인해 도와 과의 증득으로 피어나는 것, 그 법의 화합이 깨달음이다. 그 깨달음의 구성요소이거나 원인이 되는 것이기에 깨달음의 구성요소(bojjhaṅga, 각지)이다. 그것은 법의 관점에서 일곱 가지이므로 ‘마음챙김 각지(satisambojjhaṅgo)’ 등이라고 하였다. 마음챙김 자체가 훌륭한 각지이거나, 훌륭한 깨달음의 구성요소이기에 마음챙김 각지이다. 법을 택하고 조사하므로 법조사(dhammavicaya)이니, 곧 위빳사나의 지혜이다. 여기서 평온(upekkhā)은 중립의 평온이다.

๔๐. ‘‘สตฺตธา [Pg.228] ตตฺถ สงฺคโห’’ติ วตฺวาน ปุน ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺกปฺปปสฺสทฺธิ จา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ วีริยํ นวฏฺฐานํ สมฺมปฺปธานจตุกฺกวีริยิทฺธิปาทวีริยินฺทฺริยวีริยพลสมฺโพชฺฌงฺคสมฺมาวายามวเสน นวกิจฺจตฺตา, สติ อฏฺฐฏฺฐานา สติปฏฺฐานจตุกฺกสตินฺทฺริยสติพลสติสมฺโพชฺฌงฺคสมฺมาสติวเสน อฏฺฐกิจฺจตฺตา. สมาธิ จตุฏฺฐาโน สมาธินฺทฺริยสมาธิพลสมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสมฺมาสมาธิวเสน จตุกิจฺจตฺตา, ปญฺญา ปญฺจฏฺฐานา วีมํสิทฺธิปาทปญฺญินฺทฺริยปญฺญาพลธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสมฺมาทิฏฺฐิวเสน ปญฺจกิจฺจตฺตา, สทฺธา ทฺวิฏฺฐานา สทฺธินฺทฺริยสทฺธาพลวเสน ทฺวิกิจฺจตฺตา. เอโส อุตฺตมานํ โพธิปกฺขิยภาเวน วิสิฏฺฐานํ สตฺตตึส ธมฺมานํ ปวโร อุตฺตโม วิภาโค.

40. ‘거기서 분류는 일곱 가지이다’라고 말한 뒤에 다시 그것을 보여주기 위해 ‘사유와 경안’ 등이라 하였다. 거기서 정진(vīriya)은 네 가지 바른 노력, 정진성취수단, 정진기능, 정진력, 정진각지, 바른 정진의 관점에서 아홉 가지 역할을 하므로 아홉 곳에 있고, 마음챙김(sati)은 네 가지 마음챙김의 확립, 마음챙김기능, 마음챙김력, 마음챙김각지, 바른 마음챙김의 관점에서 여덟 가지 역할을 하므로 여덟 곳에 있다. 삼매(samādhi)는 삼매기능, 삼매력, 삼매각지, 바른 삼매의 관점에서 네 가지 역할을 하므로 네 곳에 있고, 통찰지(paññā)는 검토성취수단, 통찰지기능, 통찰지력, 법조사각지, 바른 견해의 관점에서 다섯 가지 역할을 하므로 다섯 곳에 있다. 믿음(saddhā)은 믿음기능과 믿음력의 관점에서 두 가지 역할을 하므로 두 곳에 있다. 이것이 수승한 보리분법이 된 뛰어난 서른일곱 가지 법의 고귀하고 훌륭한 분류이다.

๔๑. โลกุตฺตเร อฏฺฐวิเธปิ สพฺเพ สตฺตตึส ธมฺมา โหนฺติ, สงฺกปฺปปีติโย น วา โหนฺติ, ทุติยชฺฌานิเก สงฺกปฺปสฺส, จตุตฺถปญฺจมชฺฌานิเก ปีติยา จ อสมฺภวโต น โหนฺติ วา, โลกิเยปิ จิตฺเต สีลวิสุทฺธาทิ ฉพฺพิสุทฺธิปวตฺติยํ ยถาโยคํ ตํตํกิจฺจสฺส อนุรูปวเสน เกจิ กตฺถจิ วิสุํ วิสุํ โหนฺติ, กตฺถจิ น วา โหนฺติ.

41. 여덟 가지 출세간심에서도 서른일곱 가지 법이 모두 존재하거나, 사유와 희열은 없을 수도 있다. 제2선에서는 사유가, 제4선과 제5선에서는 희열이 발생하지 않기 때문에 존재하지 않을 수도 있다. 세간의 마음에서도 계청정 등 여섯 가지 청정의 진행 과정에서 적절하게 각각의 역할에 따라 어떤 것들은 여기저기에 따로따로 존재하고, 어떤 곳에는 존재하지 않기도 한다.

โพธิปกฺขิยสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

보리분법 분류(Bodhipakkhiyasaṅgaho)의 해설이 끝났다.

สพฺพสงฺคหวณฺณนา

일체 분류(Sabbasaṅgaho)의 해설

๔๒. อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนาทิเภทภินฺนา เต เต สภาคธมฺมา เอกชฺฌํ ราสฏฺเฐน ขนฺธา. เตนาห ภควา – ‘‘ตเทกชฺฌํ อภิสํยูหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวา อยํ วุจฺจติ รูปกฺขนฺโธ’’ตฺยาทิ (วิภ. ๒), เต ปเนเต ขนฺธา ภาชนโภชนพฺยญฺชนภตฺตการกภุญฺชกวิกปฺปวเสน ปญฺเจว วุตฺตาติ อาห ‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ตฺยาทิ[Pg.229]. รูปญฺหิ เวทนานิสฺสยตฺตา ภาชนฏฺฐานิยํ, เวทนา ภุญฺชิตพฺพตฺตา โภชนฏฺฐานิยา, สญฺญา เวทนาสฺสาทลาภเหตุตฺตา พฺยญฺชนฏฺฐานิยา, สงฺขารา อภิสงฺขรณโต ภตฺตการกฏฺฐานิยา, วิญฺญาณํ อุปภุญฺชกตฺตา ภุญฺชกฏฺฐานิยํ. เอตฺตาวตา จ อธิปฺเปตตฺถสิทฺธีติ ปญฺเจว วุตฺตา. เทสนากฺกเมปิ อิทเมว การณํ ยตฺถ ภุญฺชติ, ยญฺจ ภุญฺชติ, เยน จ ภุญฺชติ, โย จ โภชโก, โย จ ภุญฺชิตา, เตสํ อนุกฺกเมน ทสฺเสตุกามตฺตา.

42. 과거·미래·현재 등의 차이로 나누어진 각각의 동질적인 법들이 '무더기'라는 의미에서 하나로 묶인 것이 온(蘊, khandha)입니다. 그래서 세존께서는 '그것을 하나로 모으고 요약한 것을 색온이라 한다'고 말씀하셨습니다. 그런데 이 온들은 그릇, 음식, 양념, 요리사, 먹는 자의 구분에 따라 다섯 가지로 설해졌으니, '색온' 등이 그것입니다. 색(色)은 느낌의 의지처이기에 그릇과 같고, 수(受)는 누려지는 것이기에 음식과 같으며, 상(想)은 느낌의 맛을 얻는 원인이기에 양념과 같고, 행(行)은 형성하는 것이기에 요리사와 같으며, 식(識)은 향유하는 것이기에 먹는 자와 같습니다. 이로써 의도한 목적이 성취되기에 다섯 가지만 설해진 것입니다. 설법의 순서도 바로 이 때문인데, 먹는 장소, 먹는 것, 먹는 수단, 요리하는 자, 먹는 자를 차례대로 보여주려 하셨기 때문입니다.

๔๓. อุปาทานานํ โคจรา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา, เต ปน อุปาทานวิสยภาเวน คหิตา รูปาทโย ปญฺเจวาติ วุตฺตํ ‘‘รูปุปาทานกฺขนฺโธ’’ตฺยาทิ. สพฺพสภาคธมฺมสงฺคหตฺถํ หิ สาสวา, อนาสวาปิ ธมฺมา อวิเสสโต ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ เทสิตา. วิปสฺสนาภูมิสนฺทสฺสนตฺถํ ปน สาสวาว ‘‘อุปาทานกฺขนฺธา’’ติ. ยถา ปเนตฺถ เวทนาทโย สาสวา, อนาสวา จ, น เอวํ รูปํ, เอกนฺตกามาวจรตฺตา. สภาคราสิวเสน ปน ตํ ขนฺเธสุ เทสิตํ, อุปาทานิยภาเวน, ปน ราสิวเสน จ อุปาทานกฺขนฺเธสูติ ทฏฺฐพฺพํ.

43. 집착의 대상이 되는 온이 취온(取蘊, upādānakkhandha)입니다. 집착의 대상이 되는 상태로 취해진 색 등은 다섯 가지뿐이므로 '색취온' 등이 설해졌습니다. 모든 동질적인 법들을 포함하기 위해 유루(有漏)와 무루(無漏)의 법들을 구별 없이 '오온'이라 설하셨고, 위빳사나의 토대를 보이기 위해 유루의 법들만을 '오취온'이라 하셨습니다. 여기서 수(受) 등은 유루이기도 하고 무루이기도 하지만, 색(色)은 오로지 욕계에 속하기에 그렇지 않습니다. 동질적인 무리라는 측면에서는 (색을) 온(蘊)에서 설하였고, 집착의 대상이 되는 상태와 무리라는 측면에서는 취온(取蘊)에서 설한 것으로 보아야 합니다.

๔๔. อายตนฺติ เอตฺถ ตํตํทฺวารารมฺมณา จิตฺตเจตสิกา เตน เตน กิจฺเจน ฆฏฺเฏนฺติ วายมนฺติ, อายภูเต วา เต ธมฺเม เอตานิ ตโนนฺติ วิตฺถาเรนฺติ, อายตํ วา สํสารทุกฺขํ นยนฺติ ปวตฺเตนฺติ, จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ การณภูตานีติ วา อายตนานิ. อปิจ โลเก นิวาสอากรสโมสรณสญฺชาติฏฺฐานํ ‘‘อายตน’’นฺติ วุจฺจติ, ตสฺมา เอเตปิ ตํตํทฺวาริกานํ, ตํตทารมฺมณานญฺจ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ นิวาสฏฺฐานตาย, เตสเมว อากิณฺณภาเวน ปวตฺตานํ อากรฏฺฐานตาย, ทฺวารารมฺมณโต สโมสรนฺตานํ สโมสรณฏฺฐานตาย, ตตฺเถว อุปฺปชฺชนฺตานํ สญฺชาติฏฺฐานตาย จ อายตนานิ. ตานิ ปน ทฺวารภูตานิ อชฺฌตฺติกายตนานิ [Pg.230] ฉ, อารมฺมณภูตานิ จ พาหิรายตนานิ ฉาติ ทฺวาทสวิธานีติ อาห ‘‘จกฺขายตน’’นฺตฺยาทิ. จกฺขุ จ ตํ อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ. เอวํ เสเสสุปิ.

44. 처(處, āyatana)라는 것은, 그 각각의 문(門)과 대상에 따라 심·심소법들이 그 각각의 작용으로 애쓰고 노력한다는 의미이거나, 혹은 결과가 된 그 법들을 펼치고 확장한다는 의미이거나, 혹은 길게 이어진 윤회의 괴로움을 이끌고 진행시킨다는 의미이거나, 안식(眼識) 등의 원인이 된다는 의미에서 처(處)라고 합니다. 또한 세상에서는 거처, 광산, 집결지, 발생지를 '처'라고 부릅니다. 그러므로 이것들도 각각의 문과 대상에 따른 안식 등의 거처가 되고, 그것들이 빈번하게 일어나는 광산이 되며, 문과 대상으로부터 모여드는 집결지가 되고, 거기서 생겨나는 발생지가 되기에 '처'라고 합니다. 그것들은 문이 되는 여섯 내처(內處)와 대상이 되는 여섯 외처(外處)의 열두 가지가 있으므로 '안처(眼處)' 등을 설하셨습니다. 눈(眼)이면서 처(處)이기에 안처라 합니다. 나머지도 이와 같습니다.

เอตฺถ อชฺฌตฺติกายตเนสุ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆารมฺมณตฺตา จกฺขายตนํ วิภูตนฺติ ตํ ปฐมํ วุตฺตํ, ตทนนฺตรํ อนิทสฺสนสปฺปฏิฆารมฺมณานิ อิตรานิ, ตตฺถาปิ อสมฺปตฺตคฺคาหกสามญฺเญน จกฺขายตนานนฺตรํ โสตายตนํ วุตฺตํ, อิตเรสุ สีฆตรํ อารมฺมณคฺคหณสมตฺถตฺตา ฆานายตนํ ปฐมํ วุตฺตํ. ปุรโต ฐปิตมตฺตสฺส หิ โภชนาทิกสฺส คนฺโธ วาตานุสาเรน ฆาเน ปฏิหญฺญติ, ตทนนฺตรํ ปน ปเทสวุตฺติสามญฺเญน ชิวฺหายตนํ วุตฺตํ, ตโต สพฺพฏฺฐานิกํ กายายตนํ, ตโต ปญฺจนฺนมฺปิ โคจรคฺคหณสมตฺถํ มนายตนํ, ยถาวุตฺตานํ ปน อนุกฺกเมน เตสํ เตสํ อารมฺมณานิ รูปายตนาทีนิ วุตฺตานิ.

여기서 내처들 중에 안처는 형체가 있고 부딪침이 있는 대상이기에 분명하게 드러나므로 제일 먼저 설해졌습니다. 그다음으로 형체는 없으나 부딪침이 있는 대상인 다른 것들이 설해졌습니다. 거기서도 (대상이 안구에) 닿지 않고도 취한다는 공통점 때문에 안처 다음에 이처(耳處)가 설해졌습니다. 나머지 중에서는 대상을 더 빨리 포착하는 능력이 있기에 비처(鼻處)가 먼저 설해졌습니다. 앞에 놓인 음식 등의 냄새는 바람을 타고 코에 부딪치기 때문입니다. 그다음으로 (대상이 기관에 닿는) 부위가 일정하다는 공통점 때문에 설처(舌處)가 설해졌고, 그다음으로 몸 전체에 퍼져 있는 신처(身處), 그다음으로 다섯 가지 대상을 모두 포착할 수 있는 의처(意處)가 설해졌습니다. 그리고 앞서 말한 순서에 따라 각각의 대상인 색처(色處) 등이 설해졌습니다.

๔๕. อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโย. อถ วา ยถาสมฺภวํ อเนกปฺปการํ สํสารทุกฺขํ วิทหนฺติ, ภารหาเรหิ วิย จ ภาโร สตฺเตหิ ธียนฺติ ธาริยนฺติ, อวสวตฺตนโต ทุกฺขวิธานมตฺตเมว เจตา, สตฺเตหิ จ สํสารทุกฺขํ อนุวิธียติ เอตาหิ, ตถาวิหิตญฺจ เอตาสฺเวว มียติ ฐปิยติ, รสโสณิตาทิสรีราวยวธาตุโย วิย, หริตาลมโนสิลาทิเสลาวยวธาตุโย วิย จ เญยฺยาวยวภูตา จาติ ธาตุโย. ยถาหุ –

45. 자신의 고유한 성질(sabhāva)을 유지한다는 의미에서 계(界, dhātu)라고 합니다. 또는 연기에 따라 여러 가지 윤회의 괴로움을 배열(vidahanti)한다는 의미이거나, 짐을 나르는 자들에 의해 짐이 놓이듯 중생들에 의해 놓여지고 유지된다는 의미이거나, 지배를 받지 않고 단지 괴로움을 배열할 뿐이라는 의미이거나, 중생들이 이것들에 의해 윤회의 괴로움에 순응하게 되고 그렇게 배열된 것이 이것들 안에서 유지된다는 의미입니다. 또한 혈액이나 정액 등의 신체 부위 요소들이나 황환, 웅황 등의 바위 구성 요소들처럼, 알아야 할 구성 요소들이라는 의미에서 계(界)라고 합니다. 다음과 같이 전해집니다.

‘‘วิทหติ วิธานญฺจ, ธียเต จ วิธียเต;

เอตาย ธียเต เอตฺถ, อิติ วา ธาตุสมฺมตา;

สรีรเสลาวยว-ธาตุโย วิย ธาตุโย’’ติ.

“(괴로움을) 배열하고 그 배열을 유지하며, (중생에 의해) 놓여지고 순응하게 된다. 이것에 의해 유지되고 이곳에 놓여지기에 계(界)라 한다. 신체나 바위의 구성 요소들과 같은 것들이 계(界)이다.”

ตา ปน มนายตนํ สตฺตวิญฺญาณธาตุวเสน สตฺตธา ภินฺทิตฺวา อวเสเสหิ เอกาทสายตเนหิ สห อฏฺฐารสธาตู [Pg.231] วุตฺตาติ อาห ‘‘จกฺขุธาตู’’ตฺยาทิ. กมการณํ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺพํ.

그것들은 의처(意處)를 일곱 가지 알음알이의 계(識界)로 나누고 나머지 열한 가지 처와 합하여 열여덟 가지 계가 설해졌으므로 '안계(眼界)' 등을 설하셨습니다. (설해진) 순서의 이유는 앞에서 말한 바와 같이 이해해야 합니다.

๔๖. อริยกรตฺตา อริยานิ, ตจฺฉภาวโต สจฺจานีติ อริยสจฺจานิ. อิมานิ หิ จตฺตาโร ปฏิปนฺนเก, จตฺตาโร ผลฏฺเฐติ อฏฺฐอริยปุคฺคเล สาเธนฺติ อสติ สจฺจปฺปฏิเวเธ เตสํ อริยภาวานุปคมนโต, สติ จ ตสฺมึ เอกนฺเตน ตพฺภาวูปคมนโต จ. ทุกฺขสมุทยนิโรธมคฺคานเมว ปน ยถากฺกมํ พาธกตฺตํ ปภวตฺตํ นิสฺสรณตฺตํ นิยฺยานิกตฺตํ, นาญฺเญสํ, พาธกาทิภาโวเยว จ ทุกฺขาทีนํ, น อพาธกาทิภาโว, ตสฺมา อญฺญตฺถาภาวตตฺถพฺยาปิตาสงฺขาเตน ลกฺขเณน เอตานิ ตจฺฉานิ. เตนาหุ โปราณา –

46. 성스럽게 만드는 것이기에 성(聖, ariya)이고, 진실한 상태이기에 제(諦, sacca)라 하여 성제(聖諦)라 합니다. 이것들은 네 명의 도(道)에 있는 자와 네 명의 과(果)에 머무는 자인 여덟 성자들을 실현시키니, 진리에 대한 통찰이 없으면 그들이 성자의 상태에 이르지 못하고, 통찰이 있으면 반드시 그 상태에 이르기 때문입니다. 괴로움, 일어남, 소멸, 길만이 각각 압박함, 근원이 됨, 벗어남, 탈출함의 성질을 가지며 다른 법들은 그렇지 않습니다. 압박함 등의 상태야말로 고(苦) 등의 진실이며 압박하지 않음 등의 상태는 진실이 아닙니다. 그러므로 다른 상태가 되지 않는 진실함과 두루 미침의 특징에 의해 이것들은 진실합니다. 그래서 옛 스승들은 다음과 같이 말씀하셨습니다.

‘‘โพธานุรูปํ จตฺตาโร, ฉินฺทนฺเต จตุโร มเล;

ขีณโทเส จ จตฺตาโร, สาเธนฺตาริยปุคฺคเล.

“깨달음에 부합하는 네 가지가 네 가지 번뇌를 끊으며, 탐욕 등이 다한 네 종류의 성자들을 실현시킨다.”

‘‘อญฺญตฺถ พาธกตฺตาทิ, น หิ เอเตหิ ลพฺภติ;

นาพาธกตฺตเมเตสํ, ตจฺฉาเนตานิเวตโต’’ติ.

“압박함 등의 성질은 다른 것들에서는 얻어지지 않으며, 이것들에게 압박하지 않음 등의 성질은 없으니, 확실히 이것들은 진실하다.”

อริยานํ วา สจฺจานิ เตหิ ปฏิวิชฺฌิตพฺพตฺตา, อริยสฺส วา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สจฺจานิ เตน เทสิตตฺตาติ อริยสจฺจานิ. ตานิ ปน สํกิลิฏฺฐาสํกิลิฏฺฐผลเหตุวเสน จตุพฺพิธานีติ อาห ‘‘จตฺตาริ อริยสจฺจานี’’ตฺยาทิ. ตตฺถ กุจฺฉิตตฺตา, ตุจฺฉตฺตา จ ทุกฺขํ. กมฺมาทิปจฺจยสนฺนิฏฺฐาเน ทุกฺขุปฺปตฺตินิมิตฺตตาย สมุทโย สมุเทติ เอตสฺมา ทุกฺขนฺติ กตฺวา, ทุกฺขสฺส สมุทโย ทุกฺขสมุทโย. ทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรโธ เอตฺถ, เอเตนาติ วา ทุกฺขนิโรโธ. ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ, ปฏิปชฺชนฺติ จ ตํ เอตายาติ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทา.

혹은 성자들이 통달해야 할 진리이기에, 혹은 성자이신 정등각자께서 설하신 진리이기에 성제(聖諦)라고 합니다. 그것들은 오염된 것과 오염되지 않은 것의 결과와 원인의 구분에 따라 네 가지이므로 '네 가지 성제' 등을 설하셨습니다. 거기서 '둑카(dukkha)'는 나쁘고(ku) 공허함(cha)을 의미합니다. 업 등의 조건이 갖추어질 때 괴로움이 일어나는 징조로서 '사무다야(samudaya)'는 이것으로부터 괴로움이 함께 일어난다는 뜻에서 고의 일어남이라 합니다. 괴로움이 다시 일어나지 않고 소멸함이 이곳에서 혹은 이것에 의해 이루어지기에 고의 소멸이라 합니다. 고의 소멸로 나아가고 이것을 통해 그것을 닦기에 고의 소멸로 인도하는 수행이라 합니다.

๔๗. เจตสิกานํ, โสฬสสุขุมรูปานํ, นิพฺพานสฺส จ วเสน เอกูนสตฺตติ ธมฺมา อายตเนสุ ธมฺมายตนํ, ธาตูสุ ธมฺมธาตูติ จ สงฺขํ คจฺฉนฺติ.

47. 마음부수들(cetasika), 16가지 미세한 물질(sukhuma-rūpa), 그리고 열반(nibbāna)에 의해 69가지 법은 처(處, āyatana)들 중에서는 법처(dhammāyatana)라 하고, 계(界, dhātu)들 중에서는 법계(dhammadhātu)라고 일컬어진다.

๔๙. เสสา [Pg.232] เจตสิกาติ เวทนาสญฺญาหิ เสสา ปญฺญาส เจตสิกา. กสฺมา ปน เวทนาสญฺญา วิสุํ กตาติ? วฏฺฏธมฺเมสุ อสฺสาทตทุปกรณภาวโต. เตภูมกธมฺเมสุ หิ อสฺสาทวสปฺปวตฺตา เวทนา, อสุเภ สุภาทิสญฺญาวิปลฺลาสวเสน จ ตสฺสา ตทาการปฺปวตฺตีติ ตทุปกรณภูตา สญฺญา, ตสฺมา สํสารสฺส ปธานเหตุตาย เอตา วินิภุชฺชิตฺวา เทสิตาติ. วุตฺตญฺเหตํ อาจริเยน –

49. '나머지 마음부수들'이란 느낌(vedanā)과 인식(saññā)을 제외한 나머지 50가지 마음부수들이다. 그런데 왜 느낌과 인식은 따로 떼어놓았는가? 윤회의 법들(vaṭṭadhamma)에 있어서 즐거움(assāda)과 그 도구(upakaraṇa)가 되기 때문이다. 삼계(三界)의 법들에 있어서 느낌은 즐거움의 힘에 의해 일어나고, 부정(不淨)한 것에 대해 깨끗하다는 등의 인식의 전도(saññā-vipallāsa)에 의해 그것(느낌)이 그러한 형태로 일어나므로 인식은 그것의 도구가 된다. 그러므로 윤회의 주된 원인이기 때문에 이 둘을 분리해서 설하신 것이다. 이에 대해 스승님께서는 이렇게 말씀하셨다.

‘‘วฏฺฏธมฺเมสุ อสฺสาทํ, ตทสฺสาทุปเสวนํ;

วินิภุชฺช นิทสฺเสตุํ, ขนฺธทฺวยมุทาหฏ’’นฺติ. (นาม. ปริ. ๖๔๙);

“윤회의 법들에서의 즐거움과 그 즐거움에 탐닉하는 것을 분리하여 나타내기 위해 [느낌과 인식이라는] 두 무더기(khandha)를 말씀하셨다.” (나마루파파리체다 649)

๕๐. นนุ จ อายตนธาตูสุ นิพฺพานํ สงฺคหิตํ, ขนฺเธสุ กสฺมา น สงฺคหิตนฺติ อาห ‘‘เภทาภาเวนา’’ตฺยาทิ. อตีตาทิเภทภินฺนานญฺหิ ราสฏฺเฐน ขนฺธโวหาโรติ นิพฺพานํ เภทาภาวโต ขนฺธสงฺคหโต นิสฺสฏํ, วินิมุตฺตนฺตฺยตฺโถ.

50. “열반은 처와 계에는 포함되는데, 왜 무더기(khandha)에는 포함되지 않는가?”라는 질문에 대해 “차별이 없기 때문(bhedābhāvena)”이라고 답변한다. 과거 등으로 구분되는 것들을 쌓아놓은 의미(rāsaṭṭha)를 ‘무더기’라고 부르기 때문이다. 열반은 그러한 차별(구분)이 없기 때문에 무더기의 분류에서 벗어나 있다(vinimutta)는 뜻이다.

๕๑. ฉนฺนํ ทฺวารานํ, ฉนฺนํ อารมฺมณานญฺจ เภเทน อายตนานิ ทฺวาทส ภวนฺติ, ฉนฺนํ ทฺวารานํ ฉนฺนํ อารมฺมณานํ ตทุภยํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนานํ ตตฺตกานเมว วิญฺญาณานํ ปริยาเยน กเมน ธาตุโย อฏฺฐารส ภวนฺติ.

51. 여섯 문(dvāra)과 여섯 대상(ārammaṇa)의 구분에 따라 처(āyatana)는 12가지가 되고, 여섯 문과 여섯 대상, 그 둘을 의지하여 일어나는 그만큼의 알음알이(viññāṇa)를 차례대로 배대하는 방식에 따라 계(dhātu)는 18가지가 된다.

๕๒. ติสฺโส ภูมิโย อิมสฺสาติ ติภูมํ, ติภูมํเยว เตภูมกํ. วตฺตติ เอตฺถ กมฺมํ, ตพฺพิปาโก จาติ วฏฺฏํ. ตณฺหาติ กามตณฺหาทิวเสน ติวิธา, ปุน ฉฬารมฺมณวเสน อฏฺฐารสวิธา, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนวเสน จตุปญฺญาสวิธา, อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน อฏฺฐสตปฺปเภทา ตณฺหา. กสฺมา ปน อญฺเญสุปิ ทุกฺขเหตูสุ สนฺเตสุ ตณฺหาเยว สมุทโยติ วุตฺตาติ? ปธานการณตฺตา. กมฺมวิจิตฺตตาเหตุภาเวน, หิ กมฺมสหายภาวูปคมเนน จ ทุกฺขวิจิตฺตตาการณตฺตา ตณฺหา ทุกฺขสฺส วิเสสการณนฺติ[Pg.233]. มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทานาเมน วุตฺโต มคฺโค โลกุตฺตโร มโตติ มคฺโคติ ปุน มคฺคคฺคหณํ โยเชตพฺพํ.

52. 이 세 가지 지계(bhūmi)가 있는 것이 삼계(tibhūma)이며, 삼계 자체가 삼계에 속한 것(tebhūmaka)이다. 여기에서 업(kamma)과 그 과보(vipāka)가 회전하므로 윤회(vaṭṭa)라고 한다. 갈애(taṇhā)는 감각적 욕망에 대한 갈애 등에 의해 세 가지이고, 다시 여섯 대상에 의해 18가지, 과거·미래·현재에 의해 54가지, 안과 밖의 구분에 의해 108가지가 된다. 그런데 다른 괴로움의 원인들이 있음에도 불구하고 왜 갈애만을 집제(集諦, samudaya)라고 했는가? 주된 원인이기 때문이다. 업의 다양성의 원인이 되고, 업의 동반자가 됨으로써 괴로움의 다양성의 원인이 되기 때문에 갈애는 괴로움의 특별한 원인이 된다. ‘도(maggo)’는 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음(paṭipadā)이라는 이름으로 불리는 출세간의 도를 의미하므로, ‘도’라는 말을 다시 연결해서 이해해야 한다.

๕๓. มคฺคยุตฺตา อฏฺฐงฺคิกวินิมุตฺตา เสสา มคฺคสมฺปยุตฺตา ผสฺสาทโย ผลญฺเจว สสมฺปยุตฺตนฺติ เอเต จตูหิ สจฺเจหิ วินิสฺสฏา วินิคฺคตา นิปฺปริยายโต, ปริยายโต ปน อญฺญาตาวินฺทฺริยนิทฺเทเสปิ ‘‘มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺน’’นฺติ (ธ. ส. ๕๕๕) วุตฺตตฺตา ผลธมฺเมสุ สมฺมาทิฏฺฐาทีนํ มคฺคสจฺเจ, อิตเรสญฺจ มคฺคผลสมฺปยุตฺตานํ สงฺขารทุกฺขสามญฺเญน ทุกฺขสจฺเจ สงฺคโห สกฺกา กาตุํ. เอวญฺหิ สติ สจฺจเทสนายปิ สพฺพสงฺคาหิกตา อุปปนฺนา โหติ. กสฺมา ปเนเต ขนฺธาทโย พหู ธมฺมา วุตฺตาติ? ภควตาปิ ตเถว เทสิตตฺตา. ภควตาปิ กสฺมา ตถา เทสิตาติ? ติวิธสตฺตานุคฺคหสฺส อธิปฺเปตตฺตา. นามรูปตทุภยสมฺมุฬฺหวเสน หิ ติกฺขนาภิติกฺขมุทินฺทฺริยวเสน, สงฺขิตฺตมชฺฌิมวิตฺถารรุจิวเสน จ ติวิธา สตฺตา. เตสุ นามสมฺมุฬฺหานํ ขนฺธคฺคหณํ นามสฺส ตตฺถ จตุธา วิภตฺตตฺตา, รูปสมฺมุฬฺหานํ อายตนคฺคหณํ รูปสฺส ตตฺถ อฑฺเฒกาทสธา วิภตฺตตฺตา, อุภยมุฬฺหานํ ธาตุคฺคหณํ อุภเยสมฺปิ ตตฺถ วิตฺถารโต วิภตฺตตฺตา, ตถา ติกฺขินฺทฺริยานํ, สงฺขิตฺตรุจิกานญฺจ ขนฺธาคฺคหณนฺตฺยาทิ โยเชตพฺพํ. ตํ ปเนตํ ติวิธมฺปิ ปวตฺตินิวตฺติตทุภยเหตุวเสน ทิฏฺฐเมว อุปการาวหํ. โน อญฺญถาติ สจฺจคฺคหณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

53. 도(道)와 결합한 8정도 이외의 나머지 도의 결합된 법들인 촉(phassa) 등과, 과(果) 및 그와 결합된 법들은 엄밀한 의미(nippariyāyato)에서는 네 가지 성스러운 진리에 포함되지 않는다. 그러나 방편상(pariyāyato) ‘구경지의 능력(aññātāvindriya)’에 대한 설명에서 “도의 구성 요소이고 도에 포함된다”고 설해졌으므로, 과의 법들 중 정견 등은 도성제(道聖諦)에 포함시키고, 그 외 도나 과와 결합한 법들은 행고(行苦, saṅkhāra-dukkha)의 공통성에 의해 고성제(苦聖諦)에 포함시킬 수 있다. 이렇게 하면 진리의 가르침이 모든 것을 포괄하게 된다. 그런데 왜 무더기 등과 같은 많은 법들을 설하셨는가? 세존께서도 그와 같이 설하셨기 때문이다. 세존께서는 왜 그렇게 설하셨는가? 세 가지 부류의 중생들을 돕고자 하셨기 때문이다. 정신(nāma), 물질(rūpa), 혹은 그 둘 모두에 대해 어리석은 중생들, 그리고 예리하거나 중간이거나 무딘 능력을 가진 중생들, 요약하거나 중간이거나 상세한 설명을 즐기는 중생들의 구분에 따라 세 가지 부류의 중생들이 있다. 그들 중 정신에 대해 어리석은 자들에게는 무더기(khandha)를 설하셨으니 정신이 거기에서 네 가지로 분류되기 때문이며, 물질에 대해 어리석은 자들에게는 처(āyatana)를 설하셨으니 물질이 거기에서 열한 가지 반으로 분류되기 때문이며, 둘 다 어리석은 자들에게는 계(dhātu)를 설하셨으니 거기서 둘 다가 상세하게 분류되기 때문이다. 마찬가지로 예리한 능력을 가진 자들과 요약된 설명을 즐기는 자들에게는 무더기를 설하는 등으로 연결해야 한다. 이러한 세 가지 분류는 [윤회의] 발생과 소멸 및 그 둘의 원인을 통해 [진리가] 보였을 때만 유익함을 가져온다. 그렇지 않고는 안 되기에 [네 가지] 진리를 파악하는 것이라고 보아야 한다.

สพฺพสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

일체 갈래의 모음(Sabbasaṅgaha)에 대한 설명이 끝났다.

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

이와 같이 아비담마타 상가하의 주석서인 아비담마타 위바위니에서,

สมุจฺจยปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

범주들의 모음(Samuccaya)에 대한 장의 설명이 끝났다.

๘. ปจฺจยปริจฺเฉทวณฺณนา

8. 조건(Paccaya)에 대한 장의 설명

๑. อิทานิ [Pg.234] ยถาวุตฺตนามรูปธมฺมานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏฺฐานนยวเสน ปจฺจเย ทสฺเสตุํ ‘‘เยส’’นฺตฺยาทิ อารทฺธํ. เยสํ ปจฺจเยหิ สงฺขตตฺตา สงฺขตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ เย ปจฺจยธมฺมา ยถา เยนากาเรน ปจฺจยา ฐิติยา, อุปฺปตฺติยา จ อุปการกา, ตํ วิภาคํ เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ, เตสํ ปจฺจยานํ, ตสฺส จ ปจฺจยาการสฺส ปเภทํ อิห อิมสฺมึ สมุจฺจยสงฺคหานนฺตเร ฐาเน ยถารหํ ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม สติ ตํตํปจฺจยานํ ตํตํปจฺจยภาวาการานุรูปํ อิทานิ ปวกฺขามีติ โยชนา.

1. 이제 앞에서 말한 정신과 물질의 법들에 대해 연기(緣起)와 파타나(發趣)의 방식에 따라 조건을 보여주기 위해 “그들이(yesaṃ)...” 등으로 시작하였다. 조건들에 의해 형성되었기에 형성된 법들(saṅkhata)인 연생법(緣生법, paccayuppannadhamma)들에 대해, 어떠한 조건의 법들이 어떠한 방식으로 머묾과 일어남을 돕는 조건이 되는지, 그 연생법들과 조건의 법들 및 그 조건 지어지는 방식(paccayākāra)의 분류를, 여기 이 범주들의 모음 다음 대목에서 각각의 연생법에 따라 각각의 조건들이 그 조건의 상태에 부합하는 대로 이제 설명하겠다는 의미이다.

๒. ตตฺถ ปจฺจยสามคฺคึ ปฏิจฺจ สมํ คนฺตฺวา ผลานํ อุปฺปาโท เอตสฺมาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, ปจฺจยากาโร. นานปฺปการานิ ฐานานิ ปจฺจยา เอตฺถาตฺยาทินา ปฏฺฐานํ, อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานมหาปกรณํ, ตตฺถ เทสิตนโย ปฏฺฐานนโย.

2. 거기에서 조건들의 화합에 의지하여(paṭicca) 결과들이 함께(samaṃ) 일어나는(uppāda) 것이기에 ‘연기(緣起, paṭiccasamuppāda)’라고 하며, 이는 조건의 방식(paccayākāra)이다. 여러 가지 방식의 조건들이 여기에 있다는 등의 의미로 ‘파타나(paṭṭhāna, 發趣)’라고 하니, 이는 무한한 방식의 보편적 파타나인 거대한 논서(Mahāpakaraṇa, 大論)를 말하며, 거기에서 설해진 방식이 파타나의 방식(paṭṭhānanayo)이다.

๓. ตตฺถาติ เตสุ ทฺวีสุ นเยสุ. ตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส ภาเวน ภวนสีลสฺส ภาโว ตพฺภาวภาวีภาโว, โสเยว อาการมตฺตํ, เตน อุปลกฺขิโต ตพฺภาวภาวีภาวาการมตฺโตปลกฺขิโต. เอเตเนว ตทภาวาภาวาการมตฺโตปลกฺขิตตาปิ อตฺถโต ทสฺสิตา โหติ. อนฺวยพฺยติเรกวเสน หิ ปจฺจยลกฺขณํ ทสฺเสตพฺพํ. เตนาห ภควา – ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทมุปฺปชฺชติ. อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๔, ๔๐๖; สํ. นิ. ๒.๒๑; อุทา. ๑, ๒). ปฏิจฺจ ผลํ เอติ เอตสฺมาติ ปจฺจโย. ติฏฺฐติ ผลํ เอตฺถ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ฐิติ, อาหจฺจ วิเสเสตฺวา ปวตฺตา ปจฺจยสงฺขาตา ฐิติ อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิติ. ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย หิ ตพฺภาวภาวีภาวาการมตฺตํ อุปาทาย ปวตฺตตฺตา เหตาทิปจฺจยนิยมวิเสสํ อนเปกฺขิตฺวา [Pg.235] อวิเสสโตว ปวตฺตติ, อยํ ปน เหตาทิตํตํปจฺจยานํ ตสฺส ตสฺส ธมฺมนฺตรสฺส ตํตํปจฺจยภาวสามตฺถิยาการวิเสสํ อุปาทาย วิเสเสตฺวา ปวตฺโตติ อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิติมารพฺภ ปวุจฺจตีติ. เกจิ ปน ‘‘อาหจฺจ กณฺฐตาลุอาทีสุ ปหริตฺวา วุตฺตา ฐิติ อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิตี’’ติ วณฺเณนฺติ. ตํ ปน สวนมตฺเตเนว เตสํ อวหสิตพฺพวจนตํ ปกาเสติ. น หิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย, อญฺโญ วา โกจิ นโย กณฺฐตาลุอาทีสุ อนาหจฺจ เทเสตุํ สกฺกาติ. โวมิสฺเสตฺวาติ ปฏฺฐานนยมฺปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทเยว ปกฺขิปิตฺวา ตพฺภาวภาวีภาเวน เหตาทิปจฺจยวเสน จ มิสฺเสตฺวา อาจริยา สงฺคหการาทโย ปปญฺเจนฺติ วิตฺถาเรนฺติ, มยํ ปน วิสุํ วิสุํเยว ทสฺสยิสฺสามาตฺยธิปฺปาโย.

3. ‘그곳에서’란 그 두 가지 방법(연기법과 연기법의 확립) 중에서라는 뜻이다. 그 조건이 되는 법(paccayadhamma)이 존재함에 따라 존재하게 되는 성질의 존재가 ‘그것의 존재함에 따른 존재(tabbhāvabhāvībhāvo)’이며, 그것은 단지 양상(ākāra)일 뿐이다. 그것에 의해 특징지어지는 것이 ‘그것의 존재함에 따른 존재의 양상일 뿐임에 의한 특징지어짐’이다. 이것에 의해 그것이 없음으로써 없음의 양상일 뿐임에 의한 특징지어짐 또한 의미상 나타나게 된다. 수순(anvaya)과 역순(vyatireka)의 방식에 의해 조건의 특징이 제시되어야 하기 때문이다. 그래서 세존께서는 “이것이 있을 때 저것이 있고, 이것이 일어남으로써 저것이 일어난다. 이것이 없을 때 저것이 없고, 이것이 소멸함으로써 저것이 소멸한다”라고 말씀하셨다. 이것을 의지하여 결과가 나온다고 해서 ‘조건(paccaya)’이라 한다. 그것에 의존하여 작용함으로써 결과가 여기에 머문다고 해서 ‘머묾(ṭhiti)’이라 하며, 특별히 구분하여 작용하는 조건이라 불리는 머묾이 ‘직접적인 조건의 머묾(āhaccapaccayaṭṭhiti)’이다. 연기의 방법은 ‘그것의 존재함에 따른 존재의 양상일 뿐임’을 토대로 전개되기 때문에 원인(hetu) 등의 조건의 결정적인 차이를 고려하지 않고 차별 없이 전개되지만, 이것은 원인 등 각각의 조건들이 그 각각의 다른 법들에 대해 각각의 조건이 되는 힘의 양상의 차이를 토대로 특별하게 전개되는 것이므로 ‘직접적인 조건의 머묾’에 대하여 설해진다고 한다. 그러나 어떤 이들은 “목구멍이나 입천장 등에 부딪혀(āhacca) 발음된 상태를 직접적인 조건의 머묾이라고 한다”고 설명한다. 그러나 그것은 듣기만 해도 그들의 말이 비웃음을 살 만한 것임을 드러낼 뿐이다. 연기의 방법이나 다른 어떤 방법도 목구멍이나 입천장 등에 부딪히지 않고 설해질 수 없기 때문이다. ‘혼합하여’란 발취의 방법(paṭṭhānanaya)도 연기법에 포함시켜, 그것의 존재함에 따른 존재와 원인 등의 조건의 방식에 의해 혼합하여 주석가들과 강요서의 저자 등이 상세히 설명한다는 뜻이다. 그러나 우리는 각각 따로따로 보여주겠다는 의도이다.

ปฏิจฺจสมุปฺปาทนยวณฺณนา

연기법(緣起法)의 방법에 대한 설명

๔. น วิชานาตีติ อวิชฺชา, อวินฺทิยํ วา กายทุจฺจริตาทึ วินฺทติ ปฏิลภติ, วินฺทิยํ วา กายสุจริตาทึ น วินฺทติ, เวทิตพฺพํ วา จตุสจฺจาทิกํ น วิทิตํ กโรติ, อวิชฺชมาเน วา ชวาเปติ, วิชฺชมาเน วา น ชวาเปตีติ อวิชฺชา, จตูสุ อริยสจฺเจสุ ปุพฺพนฺตาทีสุ จตูสุ อญฺญาณสฺเสตํ นามํ. อวิชฺชา เอว ปจฺจโย อวิชฺชาปจฺจโย. ตโต อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ สงฺขารา, กุสลากุสลกมฺมานิ. เต ติวิธา ปุญฺญาภิสงฺขาโร อปุญฺญาภิสงฺขาโร อาเนญฺชาภิสงฺขาโรติ. ตตฺถกามรูปาวจรา เตรส กุสลเจตนา ปุญฺญาภิสงฺขาโร, ทฺวาทส อกุสลเจตนา อปุญฺญาภิสงฺขาโร, จตสฺโส อารุปฺปเจตนา อาเนญฺชาภิสงฺขาโรติ เอวเมตา เอกูนตึส เจตนา สงฺขารา นาม. ปฏิสนฺธิวเสน เอกูนวีสติวิธํ, ปวตฺติวเสน ทฺวตฺตึสวิธํ วิปากจิตฺตํ วิญฺญาณํ นาม. นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปํ. ตตฺถ นามํ อิธ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยํ, รูปํ ปน ภูตุปาทายเภทโต ทุวิธํ [Pg.236] กมฺมสมุฏฺฐานรูปํ, ตทุภยมฺปิ อิธ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสหคตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นามรูปปจฺจยาติ เอตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปนฺติ สรูเปกเสโส เวทิตพฺโพ. จกฺขาทีนิ ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ, เกสญฺจิ มเตน รูปาทีนิ ฉ พาหิรายตนานิปิ วา อายตนํ นาม. ฉ อายตนานิ จ ฉฏฺฐายตนญฺจ สฬายตนํ. จกฺขุสมฺผสฺสาทิวเสน ฉทฺวาริโก ผสฺโส ผสฺโส นาม. สุขทุกฺขุเปกฺขาวเสน ติวิธา เวทนา.

4. 알지 못한다고 해서 무명(avijjā)이다. 혹은 얻지 말아야 할 신체적 악행 등을 얻고, 얻어야 할 신체적 선행 등을 얻지 못하며, 알아야 할 사성제 등을 알지 못하게 하고, 존재하지 않는 것을 치닫게 하거나 존재하는 것을 치닫지 않게 한다고 해서 무명이다. 이것은 네 가지 성스러운 진리와 전생 등 네 가지에 대한 무지(aññāṇa)의 이름이다. 무명이 바로 조건이기에 ‘무명을 조건으로’이다. 그 무명을 조건으로 형성된 것을 형성한다고 해서 행(saṅkhārā)이며, 이는 유익하거나 해로운 업들이다. 그것들은 공덕이 되는 형성(puññābhisaṅkhāra), 공덕이 되지 않는 형성(apuññābhisaṅkhāra), 부동의 형성(āneñjābhisaṅkhāra)의 세 가지이다. 그중 욕계와 색계의 13가지 유익한 의도(cetanā)가 공덕이 되는 형성이고, 12가지 해로운 의도가 공덕이 되지 않는 형성이며, 4가지 무색계 의도가 부동의 형성이다. 이와 같이 29가지 의도가 ‘행’이라 불린다. 재생연결의 방식에 따라 19가지, 전개(pavatti)의 방식에 따라 32가지인 과보의 마음이 식(viññāṇa)이다. 정신(nāma)과 물질(rūpa)이 명색(nāmarūpa)이다. 여기서 명은 수(受) 등의 세 가지 무더기(khandha)를 말하며, 색은 대종색과 파생색의 구분에 따른 두 가지 업에서 생긴 물질을 말한다. 이 둘 모두 여기서 재생연결의 식과 함께하는 것으로 보아야 한다. ‘명색을 조건으로’에서 명과 색과 명색이 명색이라는 명칭의 생략으로 이해해야 한다. 안(眼) 등의 여섯 가지 안의 감각장소이며, 어떤 이들의 견해에 따르면 색(色) 등의 여섯 가지 밖의 감각장소도 처(āyatana)라 한다. 여섯 가지 처와 여섯 번째 처가 육입(saḷāyatana)이다. 안촉(眼觸) 등에 의한 여섯 문(dvāra)의 접촉이 촉(phassa)이다. 즐거움, 괴로움, 평온에 의한 세 가지 느낌이 수(vedanā)이다.

กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหาติ ติวิธา ตณฺหา. ฉฬารมฺมณาทิวเสน ปน อฏฺฐสตปฺปเภทา โหนฺติ กามุปาทานาทิวเสน จตฺตาริ อุปาทานานิ. เอตฺถ จ ทุพฺพลา ตณฺหา ตณฺหา นาม, พลวตี อุปาทานํ. อสมฺปตฺตวิสยปตฺถนา วา ตณฺหา ตมสิ โจรานํ หตฺถปฺปสารณํ วิย, สมฺปตฺตวิสยคฺคหณํ อุปาทานํ โจรานํ หตฺถปฺปตฺตสฺส คหณํ วิย. อปฺปิจฺฉตาปฏิปกฺขา ตณฺหา, สนฺโตสปฺปฏิปกฺขํ อุปาทานํ. ปริเยสนทุกฺขมูลํ ตณฺหา, อารกฺขทุกฺขมูลํ อุปาทานนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส. กมฺมภโว อุปปตฺติภโวติ ทุวิโธ ภโว. ตตฺถ ปฐโม ภวติ เอตสฺมา ผลนฺติ ภโว, โส กามาวจรกุสลากุสลาทิวเสน เอกูนตึสวิโธ. ทุติโย ปน ภวตีติ ภโว, โส กามภวาทิวเสน นววิโธ. อุปาทานปจฺจยา ภโวติ เจตฺถ อุปปตฺติภโวปิ อธิปฺเปโต. ภวปจฺจยา ชาตีติ กมฺมภโวว. โส หิ ชาติยา ปจฺจโย โหติ, น อิตโร. โส หิ ปฐมาภินิพฺพตฺตกฺขนฺธสภาโว ชาติเยว, น จ ตเทว ตสฺส การณํ ยุตฺตํ. เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตํตํคติอาทีสุ อตฺตภาวปฏิลาโภ ชาติ. ตถานิพฺพตฺตสฺส จ อตฺตภาวสฺส ปุราณภาโว ชรา. เอตสฺเสว เอกภวปริจฺฉินฺนสฺส ปริโยสานํ มรณํ. ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส จิตฺตสนฺตาโป โสโก. ตสฺเสว วจีปลาโป ปริเทโว. กายิกทุกฺขเวทนา [Pg.237] ทุกฺขํ. มานสิกทุกฺขเวทนา โทมนสฺสํ. ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส อธิมตฺตเจโตทุกฺขปฺปภาวิโต ภุโส อายาโส อุปายาโส.

감각적 욕망에 대한 갈애, 존재에 대한 갈애, 비존재에 대한 갈애의 세 가지 갈애(taṇhā)가 있다. 여섯 가지 대상 등에 따라 108가지로 분류된다. 감각적 욕망에 대한 집착 등 네 가지 집착(upādāna)이 있다. 여기서 약한 갈애가 갈애이고, 강한 것이 집착이다. 혹은 얻지 못한 대상에 대한 열망이 갈애이니 이는 어둠 속에서 도둑이 손을 뻗는 것과 같고, 얻은 대상을 거머쥐는 것이 집착이니 이는 도둑이 손에 들어온 물건을 잡는 것과 같다. 갈애는 적은 욕심의 반대이며, 집착은 만족의 반대이다. 갈애는 구하는 괴로움의 뿌리이고, 집착은 수호하는 괴로움의 뿌리인 것이 이들의 차이점이다. 업유(kammabhava)와 생유(upapattibhava)의 두 가지 유(bhava)가 있다. 그중 첫째는 ‘이것으로부터 결과가 생긴다’고 해서 유이니, 욕계의 유익하고 해로운 업 등에 따라 29가지이다. 둘째는 ‘생겨난다’고 해서 유이니, 욕유(kāmabhava) 등에 따라 9가지이다. ‘집착을 조건으로 유가 있다’는 것에서 생유도 의도된 것이다. ‘유를 조건으로 태어남이 있다’는 것에서는 업유만을 의미한다. 그것이 태어남의 조건이 되기 때문이지 다른 것은 아니다. 업유는 첫 번째로 나타난 무더기의 자성인 태어남 그 자체이므로, 그것 자체가 그것의 원인이 되는 것은 적절하지 않기 때문이다. 여러 중생들이 각각의 태어나는 곳 등에서 존재를 얻는 것이 태어남(jāti)이다. 그렇게 생겨난 존재가 낡아가는 것이 노(jarā)이다. 한 생으로 한정된 이것의 종말이 사(maraṇa)이다. 친지의 불행 등으로 인해 닿은 마음의 달굼이 소(soka)이다. 그것에 의한 말의 울부짖음이 비(parideva)이다. 육체적인 괴로운 느낌이 고(dukkha)이다. 정신적인 괴로운 느낌이 우(domanassa)이다. 친지의 불행 등으로 인해 닿은 극심한 마음의 고통에서 비롯된 심한 절망이 뇌(upāyāso)이다.

เอตฺถ จ สติปิ วตฺถารมฺมณาทิเก ปจฺจยนฺตเร อวิชฺชาทิเอเกกปจฺจยคฺคหณํ ปธานภาวโต, ปากฏภาวโต จาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ อวิชฺชานุสยิเตเยว สนฺตาเน สงฺขารานํ วิปากธมฺมภาเวน ปวตฺตนโต อวิชฺชาปจฺจยาสงฺขาราสมฺภวนฺติ, วิญฺญาณญฺจ สงฺขารชนิตํ หุตฺวา ภวนฺตเร ปติฏฺฐาติ. น หิ ชนกาภาเว ตสฺสุปฺปตฺติ สิยา, ตสฺมา สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ. นามรูปญฺจ ปุพฺพงฺคมาธิฏฺฐานภูตวิญฺญาณุปตฺถทฺธํ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ ปติฏฺฐหตีติ วิญฺญาณปจฺจยานามรูปํ, สฬายตนญฺจ นามรูปนิสฺสยเมว ฉพฺพิธผสฺสสฺส ทฺวารภาเวน ยถารหํ ปวตฺตติ, โน อญฺญถาติ นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ. ผสฺโส จ สฬายตนสมฺภเวเยว อารมฺมณํ ผุสติ. น หิ ทฺวาราภาเว ตสฺสุปฺปตฺติ สิยาติ สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส. อิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺตญฺจ อารมฺมณํ ผุสนฺโตเยว เวทนํ เวทยติ, โน อญฺญถาติ ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เวทนีเยสุ จ ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน เวทนาเหตุกา ตณฺหา สมุฏฺฐาตีติ เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตณฺหาสิเนหปิปาสิตาเยว จ อุปาทานิเยสุ ธมฺเมสุ อุปาทาย ทฬฺหภาวาย สํวตฺตนฺติ. ตณฺหาย หิ รูปาทีนิ อสฺสาเทตฺวา อสฺสาเทตฺวา กาเมสุ ปาตพฺยตํ อาปชฺชนฺตีติ ตณฺหา กามุปาทานสฺส ปจฺจโย. ตถา รูปาทิเภเทคธิโต ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺตฺยาทินา มิจฺฉาทสฺสนํ สํสารโต มุจฺจิตุกาโม อสุทฺธิมคฺเค สุทฺธิมคฺคปรามาสํ ขนฺเธสุ อตฺตตฺตนิยคาหภูตํ อตฺตวาททสฺสนทฺวยญฺจ คณฺหาติ, ตสฺมา ทิฏฺฐุปาทาทีนมฺปิ ปจฺจโยติ ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ. ยถารหํ สมฺปโยคานุสยวเสน อุปาทานปติฏฺฐิตาเยว สตฺตา กมฺมายูหนาย สํวตฺตนฺตีติ อุปาทานํ ภวสฺส ปจฺจโย. อุปปตฺติภวสงฺขาตา จ ชาติ กมฺมภวเหตุกาเยว[Pg.238]. พีชโต องฺกุโร วิย ตตฺถ ตตฺถ สมุปลพฺภตีติ ภโว ชาติยา ปจฺจโย นาม. สติ จ ชาติยา เอว ชรามรณสมฺภโว. น หิ อชาตานํ ชรามรณสมฺภโว โหตีติ ชาติ ชรามรณานํ ปจฺจโยติ เอวเมเตสํ ตพฺภาวภาวีภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

여기서 토대(vatthu)와 대상(ārammaṇa) 등의 다른 조건들이 있음에도 불구하고 무명(avijjā) 등을 개별적인 조건으로 취하는 것은 그것이 주도적인 상태이기 때문이며, 분명하게 드러나는 상태이기 때문이라고 보아야 한다. 여기서 무명이 잠재된 상속(santāna)에서만 상카라들이 과보의 성질로서 발생하기 때문에 무명을 조건으로 상카라들이 생겨나고, 식(識)은 상카라에 의해 생성되어 다른 생에 머물게 된다. 원인이 없으면 그것의 발생이 있을 수 없으므로, 상카라를 조건으로 식이 있다. 명색(名色)은 앞서가는 토대가 되는 식의 후원을 받아 재생연결과 전개 과정 중에 안착하므로 식을 조건으로 명색이 있으며, 육입(六入)은 명색을 의지해서만 여섯 가지 촉의 문(門)의 상태로서 적절하게 작용하고 다른 방식으로는 되지 않으므로 명색을 조건으로 육입이 있다. 촉은 육입이 있을 때에만 대상을 접촉한다. 문이 없으면 그것의 발생이 있을 수 없으므로 육입을 조건으로 촉이 있다. 즐겁거나 괴롭거나 덤덤한 대상을 접촉해야만 느낌을 느끼고 다른 방식으로는 되지 않으므로 촉을 조건으로 느낌이 있다. 느낄 수 있는 법들에 대해 즐거움을 관찰하는 자에게 느낌을 원인으로 갈애가 일어나므로 느낌을 조건으로 갈애가 있다. 갈애의 애착과 갈증이 있는 자는 취착의 대상이 되는 법들에 대해 취착하여 견고한 상태가 되도록 작용한다. 갈애에 의해 물질 등을 거듭 즐김으로써 감각적 욕망에 빠져들게 되므로, 갈애는 욕취(欲取)의 조건이다. 그와 같이 물질 등에 집착하여 '보시한 것은 없다'는 등의 사견을 가지고, 윤회에서 벗어나고자 하면서 청정하지 못한 길을 청정한 길이라고 집착하며, 오온에 대해 자아나 자아의 것이라는 취착의 상태인 아어취(我語取)의 두 가지 견해를 취한다. 그러므로 견취(見取) 등의 조건도 되기에 갈애를 조건으로 취착이 있다. 적절하게 상응하거나 잠재된 힘에 의해 취착에 머무는 중생들은 업을 쌓는 쪽으로 나아가므로 취착은 유(有)의 조건이다. 생(生)이라 불리는 발생적인 유는 업유(業有)를 원인으로 해서만 생긴다. 씨앗에서 싹이 트는 것처럼 도처에서 발견되므로 유는 생의 조건이라 한다. 생이 있을 때에만 노사(老死)가 발생한다. 태어나지 않은 자들에게 노사의 발생은 있을 수 없으므로 생은 노사의 조건이다. 이와 같이 이것들의 '그것이 있음으로 이것이 있음'의 상태를 보아야 한다.

เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตีติ ยถาวุตฺเตน ปจฺจยปรมฺปรวิธินา, น ปน อิสฺสรนิมฺมานาทีหิ เอตสฺส วฏฺฏสงฺขาตสฺส เกวลสฺส สุขาทีหิ อสมฺมิสฺสสฺส, สกลสฺส วา ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ทุกฺขราสิสฺส น สุขสุภาทีนํ สมุทโย นิพฺพตฺติ โหติ. เอตฺถ อิมสฺมึ ปจฺจยสงฺคหาธิกาเร.

이와 같이 이 전체 괴로움의 무리의 일어남이 있다는 것은, 앞에서 말한 조건의 연쇄 법칙에 의한 것이지, 자재천의 창조 등에 의한 것이 아니다. 이 윤회라고 불리는 순수한, 즉 행복 등과 섞이지 않은 전체의 괴로움의 무리, 괴로움의 덩어리가 일어나는 것이지 행복이나 정결함 등의 일어남이 있는 것이 아니다. 여기 이 조건의 갈무리(paccayasaṅgaha)의 장에서.

๕. อตติ สตตํ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อทฺธา, กาโล.

5. 계속해서 가고(atati) 진행되기에 '앗다(addhā)'라 하며, 이는 시간이다.

๖. อวิชฺชาสงฺขารา อตีโต อทฺธา อตีตภวปริยาปนฺนเหตูนเมเวตฺถ อธิปฺเปตตฺตา, อทฺธาคฺคหเณน จ อวิชฺชาทีนํ ธมฺมานเมว คหณํ ตพฺพินิมุตฺตสฺส กสฺสจิ กาลสฺส อนุปลพฺภนโต. นิรุทฺธานุปฺปาทา เอว หิ ธมฺมา อตีตานาคตกาลวเสน อุปฺปาทาทิกฺขณตฺตยปริยาปนฺนา จ ปจฺจุปฺปนฺนกาลวเสน โวหรียนฺติ. ชาติชรามรณํ อนาคโต อทฺธา ปจฺจุปฺปนฺนเหตุโต อนาคเต นิพฺพตฺตนโต. มชฺเฌ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา อตีตเหตุโต อิธ นิพฺพตฺตนกผลสภาวตฺตา, อนาคตผลสฺส อิธ เหตุสภาวตฺตา จ มชฺเฌ วิญฺญาณาทีนิ อฏฺฐงฺคานิ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา.

6. 무명과 상카라는 과거의 시간이다. 여기서는 과거 생에 포함된 원인들만을 의도했기 때문이며, '시간'이라는 용어를 취함으로써 무명 등의 법들만을 취한 것은 그것을 벗어난 어떤 시간도 발견되지 않기 때문이다. 소멸하여 다시 일어나지 않는 법들을 과거와 미래의 시간으로, 발생 등의 세 찰나에 포함된 것을 현재의 시간으로 부른다. 생과 노사는 미래의 시간이다. 현재의 원인을 조건으로 미래에 발생하기 때문이다. 중간의 것들은 현재의 시간이다. 과거의 원인으로 인해 여기서 발생한 결과의 자성을 가지기 때문이며, 또한 미래의 결과에 대한 여기서의 원인의 자성을 가지기 때문이다. 중간에 있는 식에서 느낌까지의 여덟 가지 요소는 현재의 시간이다.

๘. นนุ โสกปริเทวาทโยปิ องฺคภาเวน วตฺตพฺพาติ อาห ‘‘โสกาทิวจน’’นฺตฺยาทิ. โสกาทิวจนํ ชาติยา นิสฺสนฺทสฺส อมุขฺยผลมตฺตสฺส นิทสฺสนํ, น ปน วิสุํ องฺคทสฺสนนฺตฺยตฺโถ.

8. 슬픔과 비탄 등도 구성 요소로서 언급되어야 하지 않느냐는 물음에 대해 "슬픔 등의 말씀" 등이라고 하였다. 슬픔 등의 말은 생의 유출이자 부수적인 결과에 불과함을 나타내는 것이지, 별도의 구성 요소임을 나타내는 것은 아니라는 뜻이다.

๙. ตณฺหุปาทานภวาปิ [Pg.239] คหิตา โหนฺตีติ กิเลสภาวสามญฺญโต อวิชฺชาคฺคหเณน ตณฺหุปาทานานิ, กมฺมภวสามญฺญโต สงฺขารคฺคหเณน กมฺมภโว คหิโต. ตถา ตณฺหุปาทานภวคฺคหเณน จ อวิชฺชาสงฺขารา คหิตาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาปิ วุตฺตนเยน เตสํ คหเณน เตสํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ, วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนานํ ชาติชราภงฺคาว ชาติชรามรณนฺติ จ วุตฺตาติ อาห ‘‘ชาติชรามรณคฺคหเณนา’’ตฺยาทิ.

9. 번뇌의 상태라는 공통점 때문에 무명을 언급함으로써 갈애와 취착도 포함된 것이며, 업유(kammabhava)라는 공통점 때문에 상카라를 언급함으로써 업유가 포함된 것이다. 또한 갈애, 취착, 유를 언급함으로써 무명과 상카라도 포함된 것으로 연결된다. 여기서도 앞서 말한 방식에 따라 그것들을 취함으로써 그것들의 갈무리를 보아야 한다. 식, 명색, 육입, 촉, 느낌에 대해 "태어남과 늙어 무너짐이 바로 생과 노사이다"라고 하였으므로 "생과 노사를 언급함으로써" 등이라고 하였다.

๑๐. อตีเต เหตโว ปญฺจาติ สรูปโต วุตฺตานํ ทฺวินฺนํ อวิชฺชาสงฺขารานํ, สงฺคหวเสน คหิตานํ ติณฺณํ ตณฺหุปาทานภวานญฺจ วเสน ปจฺจุปฺปนฺนผลสฺส ปจฺจยา อตีตภเว นิพฺพตฺตา เหตโว ปญฺจ, อิทานิ ผลปญฺจกนฺติ อตีตเหตุปจฺจยา อิธ ปจฺจุปฺปนฺเน นิพฺพตฺตํ วิญฺญาณาทิผลปญฺจกํ. อิทานิ เหตโว ปญฺจาติ สรูปโต วุตฺตานํ ตณฺหาทีนํ ติณฺณํ, สงฺคหโต ลทฺธานํ อวิชฺชาสงฺขารานํ ทฺวินฺนญฺจ วเสน อายตึ ผลสฺส ปจฺจยา อิทานิ เหตโว ปญฺจ. อายตึ ผลปญฺจกนฺติ ชาติชรามรณคฺคหเณน วุตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนเหตุปจฺจยา อนาคเต นิพฺพตฺตนกวิญฺญาณาทิผลปญฺจกนฺติ เอวํ วีสติ อตีตาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ อากิริยนฺตีติ อาการา.

10. 과거의 원인이 다섯이라는 것은, 직접적으로 언급된 무명과 상카라 두 가지와, 포함 관계에 의해 취해진 갈애, 취착, 유의 세 가지를 합한 것으로서, 현재 과보의 조건이 되어 과거 생에서 생성된 다섯 원인을 말한다. '현재의 결과가 다섯'이라는 것은 과거 원인을 조건으로 여기 현재에 발생한 식 등의 다섯 결과이다. '현재의 원인이 다섯'이라는 것은 직접적으로 언급된 갈애 등의 세 가지와, 포함 관계에 의해 얻어진 무명과 상카라 두 가지를 합한 것으로서, 미래 결과의 조건이 되는 현재의 다섯 원인을 말한다. '미래의 결과가 다섯'이라는 것은 생과 노사의 언급으로 말해진 것으로, 현재 원인을 조건으로 미래에 발생할 식 등의 다섯 가지 결과이다. 이와 같이 스무 가지 요소가 과거 등의 각 시기에 흩어져 있으므로 '아까라(ākāra, 형태)'라고 한다.

อตีตเหตูนํ, อิทานิ ผลปญฺจกสฺส จ อนฺตรา เอโก สนฺธิ, อิทานิ ผลปญฺจกสฺส, อิทานิ เหตูนญฺจ อนฺตรา เอโก, อิทานิ เหตูนํ, อายตึ ผลสฺส จ อนฺตรา เอโกติ เอวํ ติสนฺธิ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สงฺขารวิญฺญาณานมนฺตรา เอโก, เวทนาตณฺหานมนฺตรา เอโก, ภวชาตีนมนฺตรา เอโก สนฺธี’’ติ. เอตฺถ หิ เหตุโตผลสฺส อวิจฺเฉทปฺปวตฺติภาวโต เหตุผลสมฺพนฺธภูโต ปฐโม สนฺธิ, ตถา ตติโย, ทุติโย ปน ผลโต เหตุโน อวิจฺเฉทปฺปวตฺติภาวโต ผลเหตุสมฺพนฺธภูโต. ผลภูโตปิ หิ [Pg.240] ธมฺโม อญฺญสฺส เหตุสภาวสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโยติ. สงฺขิปียนฺติ เอตฺถ อวิชฺชาทโย, วิญฺญาณาทโย จาติ สงฺเขโป, อตีตเหตุ, เอตรหิ วิปาโก, เอตรหิ เหตุ อายตึ วิปาโกติ จตฺตาโร สงฺเขปาติ จตุสงฺเขปา.

과거의 원인들과 현재의 다섯 결과들 사이에 하나의 연결(sandhi)이 있고, 현재의 다섯 결과들과 현재의 원인들 사이에 하나, 현재의 원인들과 미래의 결과 사이에 하나가 있어 이와 같이 세 가지 연결이 있다. 이에 대해 "상카라와 식 사이에 하나, 느낌과 갈애 사이에 하나, 유와 생 사이에 하나의 연결이 있다"라고 하였다. 여기서 원인으로부터 결과가 끊임없이 전개되는 상태이므로 원인과 결과의 결합인 첫 번째 연결이 있고, 세 번째도 마찬가지이다. 두 번째는 결과로부터 원인이 끊임없이 전개되는 상태이므로 결과와 원인의 결합이다. 결과가 된 법도 다른 원인의 자성을 가진 법의 조건이 되기 때문이다. 여기서 무명 등과 식 등이 요약되므로 '요약(saṅkhepa)'이라 하며, 과거의 원인, 현재의 과보, 현재의 원인, 미래의 과보라는 네 가지 요약이 있으므로 '네 가지 요약'이라 한다.

๑๑. กมฺมภวสงฺขาโต ภเวกเทโสติ เอตฺถ อายตึ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยเจตนา ภโว นาม, ปุริมกมฺมภวสฺมึ อิธ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยเจตนา สงฺขาราติ เวทิตพฺพา. อวเสสา จาติ วิญฺญาณาทิปญฺจกชาติชรามรณวเสน สตฺตวิธา ปจฺจุปฺปนฺนผลวเสน วุตฺตธมฺมา. อุปปตฺติภวสงฺขาโต ภเวกเทโสติ ปน อนาคตปริยาปนฺนา เวทิตพฺพา. ภว-สทฺเทน กมฺมภวสฺสปิ วุจฺจมานตฺตา ภเวกเทส-สทฺโท วุตฺโต.

11. 업유(kammabhava)라 불리는 존재의 일부분에서 미래의 재생연결의 원인이 되는 의도(cetanā)를 유(bhava)라 하며, 이전의 업유에서 현재의 재생연결의 원인이 되는 의도를 행(saṅkhāra)이라 알아야 한다. 나머지는 식(viññāṇa) 등 다섯 가지와 생(jāti), 노사(jarāmaraṇa)에 따른 일곱 가지로, 현재의 결과로서 설해진 법들이다. 생유(upapattibhava)라 불리는 존재의 일부분은 미래에 속하는 것으로 알아야 한다. '유(bhava)'라는 단어로 업유 또한 말해지기 때문에 '존재의 일부분(bhavekadesa)'이라는 표현이 사용되었다.

๑๒. ปุพฺพนฺตสฺส อวิชฺชา มูลํ. อปรนฺตสฺส ตณฺหา มูลนฺติ อาห อวิชฺชาตณฺหาวเสน ทฺเว มูลานี’’ติ.

12. 과거(전제)의 뿌리는 무명이고, 미래(후제)의 뿌리는 갈애이다. 그래서 '무명과 갈애에 의한 두 가지 뿌리'라고 하였다.

๑๓. เตสเมว อวิชฺชาตณฺหาสงฺขาตานํ วฏฺฏมูลานํ นิโรเธน อนุปฺปาทธมฺมตาปตฺติยา สจฺจปฺปฏิเวธโต สิทฺธาย อปฺปวตฺติยา วฏฺฏํ นิรุชฺฌติ. อภิณฺหโส อภิกฺขณํ ชรามรณสงฺขาตาย มุจฺฉาย ปีฬิตานํ สตฺตานํ โสกาทิสมปฺปิตานํ กามาสวาทิอาสวานํ สมุปฺปาทโต ปุน อวิชฺชา จ ปวตฺตติ. ‘‘อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๐๓) หิ วุตฺตํ. เอเตน อวิชฺชายปิ ปจฺจโย ทสฺสิโต โหติ, อิตรถา ปฏิจฺจสมุปฺปาทจกฺกํ อพทฺธํ สิยาติ. อิจฺเจวํ วุตฺตนเยน อาพทฺธํ อวิจฺฉินฺนํ อนาทิกํ อาทิรหิตํ ติภูมกปริยาปนฺนตฺตา เตภูมกํ กิเลสกมฺมวิปากวเสน ติวฏฺฏภูตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ ปฏฺฐเปสิ ปญฺญเปสิ มหามุนิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ.

13. 무명과 갈애라 불리는 바로 그 윤회의 뿌리들이 소멸하여 다시 태어나지 않는 법의 상태에 이름으로써, 진리를 꿰뚫어 실현된 (윤회의) 부작용에 의해 윤회는 소멸한다. 노사(늙음과 죽음)라는 기절함에 끊임없이 압박받고 슬픔 등에 휩싸인 중생들에게 욕루(kāmāsava) 등의 번뇌가 일어남으로 인해 다시 무명이 일어난다. '번뇌(āsava)의 일어남에서 무명의 일어남이 있다'고 설해졌기 때문이다. 이것으로 무명의 조건 또한 보여진 것이니, 그렇지 않으면 연기의 바퀴는 연결되지 않을 것이다. 이와 같이 설해진 방식에 따라, 묶여 있고 끊어짐이 없으며, 시작을 알 수 없고 시작이 없으며, 세 가지 세계(三界)에 속하므로 삼계적이며, 번뇌·업·과보의 세 가지 회전(三輪)으로 이루어진 연기를 대성인(大聖人)이신 정등각자께서 확립하고 선포하셨다.

ปฏิจฺจสมุปฺปาทนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연기의 방식에 대한 설명이 끝났다.

ปฏฺฐานนยวณฺณนา

발취(發趣, Paṭṭhāna)의 방식에 대한 설명.

๑๔. เอวํ [Pg.241] ปฏิจฺจสมุปฺปาทนยํ วิภาคโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏฺฐานนยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เหตุปจฺจโย’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ หิโนติ ปติฏฺฐาติ เอเตนาติ เหตุ. อเนกตฺถตฺตา ธาตุสทฺทานํ หิ-สทฺโท อิธ ปติฏฺฐตฺโถติ ทฏฺฐพฺโพ. หิโนติ วา เอเตน กมฺมนิทานภูเตน อุทฺธํ โอชํ อภิหรนฺเตน มูเลน วิย ปาทโป ตปฺปจฺจยํ ผลํ คจฺฉติ ปวตฺตติ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ อาปชฺชตีติ เหตุ. เหตุ จ โส ปจฺจโย จาติ เหตุปจฺจโย. เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย, เหตุภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ. มูลฏฺเฐน เหตุ, อุปการฏฺเฐน ปจฺจโยติ สงฺเขปโต มูลฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม เหตุปจฺจโย. โส ปน ปวตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานานํ, ปฏิสนฺธิยํ กมฺมสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อุภยตฺถ สมฺปยุตฺตานํ นามธมฺมานญฺจ รุกฺขสฺส มูลานิ วิย สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนสงฺขาตมูลฏฺเฐน อุปการกา ฉ ธมฺมาติ ทฏฺฐพฺพํ.

14. 이와 같이 연기의 방식을 상세히 보여준 뒤, 이제 발취의 방식을 보여주기 위해 '인연(hetupaccayo)' 등을 설하였다. 거기서 'hinoti', 즉 이것에 의해 머문다고 해서 '인(hetu)'이라 한다. 'hi'라는 어근은 여러 의미가 있으나 여기서는 '머문다'는 의미로 보아야 한다. 또는 이것에 의해 업의 원인이 되어 위로 자양분을 나르는 뿌리에 의해 나무가 그 조건에 따라 과실로 나아가고 진행되며 성장하고 번성하는 것처럼 나아간다고 해서 '인'이라 한다. 그것이 '인'이면서 '연'이기에 '인연(hetupaccayo)'이라 한다. 인이 되어 연이 된다는 것, 즉 인의 상태로 연이 된다는 의미이다. 요약하자면, 뿌리의 의미로 인이고 도와주는 의미로 연이니, 뿌리의 의미로 도와주는 법이 인연이다. 그것은 전개되는 과정(轉起)에서는 마음에서 생긴 물질들에, 재생연결의 순간에는 업에서 생긴 물질들에, 그리고 두 경우 모두에서 상응하는 명법(名法)들에 대해 나무의 뿌리처럼 견고하게 머무는 상태를 성취하게 하는 이른바 뿌리의 의미로 도와주는 여섯 가지 법이라고 보아야 한다.

อาลมฺพียติ ทุพฺพเลน วิย ทณฺฑาทิกํ จิตฺตเจตสิเกหิ คยฺหตีติ อารมฺมณํ. จิตฺตเจตสิกา หิ ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภ ปวตฺตนฺติ, เต เต ธมฺมา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจโย นาม. น หิ โส ธมฺโม อตฺถิ, โย จิตฺตเจตสิกานํ อารมฺมณปจฺจยภาวํ น คจฺเฉยฺย. อตฺตาธีนปฺปวตฺตีนํ ปติภูโต ปจฺจโย อธิปติปจฺจโย.

약한 사람이 지팡이 등을 의지하듯이 마음과 마음작용들에 의해 붙잡힌다고 해서 '소연(ārammaṇa, 대상)'이라 한다. 마음과 마음작용들이 어떤 법을 대상으로 하여 일어나는데, 그 각각의 법들이 해당 마음과 마음작용들에 대해 소연연(ārammaṇapaccayo)이라 불린다. 마음과 마음작용들의 소연연이 되지 않는 법은 존재하지 않는다. 자신에게 종속되어 일어나는 것들의 주관자가 되는 연이 증상연(adhipatipaccayo)이다.

น วิชฺชติ ปจฺจยุปฺปนฺเนน สห อนฺตรํ เอตสฺส ปจฺจยสฺสาติ อนนฺตรปจฺจโย. สณฺฐานาภาเวน สุฏฺฐุ อนนฺตรปจฺจโย สมนนฺตรปจฺจโย. อตฺตโน อตฺตโน อนนฺตรํ อนุรูปจิตฺตุปฺปาทชนนสมตฺโถ ปุริมปุริมนิรุทฺโธ ธมฺโม ‘‘อนนฺตรปจฺจโย’’, ‘‘สมนนฺตรปจฺจโย’’ติ จ วุจฺจติ. พฺยญฺชนมตฺเตเนว หิ เนสํ วิเสโส. อตฺถโต ปน อุภยมฺปิ สมนนฺตรนิรุทฺธสฺเสวาธิวจนํ. น หิ เตสํ อตฺถโต เภโท อุปลพฺภติ[Pg.242]. ยํ ปน เกจิ วทนฺติ ‘‘อตฺถานนฺตรตาย อนนฺตรปจฺจโย, กาลานนฺตรตาย สมนนฺตรปจฺจโย’’ติ, ตํ ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ผลสมาปตฺติยา สมนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ตฺยาทีหิ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) วิรุชฺฌติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ หิ สตฺตาหาทิกาลํ นิรุทฺธํ ผลสมาปตฺติยา สมนนฺตรปจฺจโย, ตสฺมา อภินิเวสํ อกตฺวา พฺยญฺชนมตฺตโตเวตฺถ นานากรณํ ปจฺเจตพฺพํ, น อตฺถโต. ปุพฺพธมฺมนิโรธสฺส หิ ปจฺฉาชาตธมฺมุปฺปาทนสฺส จ อนฺตราภาเวน อุปฺปาทนสมตฺถตาย นิโรโธ อนนฺตรปจฺจยตา, ‘‘อิทมิโต อุทฺธํ, อิทํ เหฏฺฐา, อิทํ สมนฺตโต’’ติ อตฺตนา เอกตฺตํ อุปเนตฺวา วิย สุฏฺฐุ อนนฺตรภาเวน อุปฺปาเทตุํ สมตฺถํ หุตฺวา นิโรโธ สมนนฺตรปจฺจยตาติ เอวํ พฺยญฺชนมตฺตโตว เภโท. นิโรธปจฺจยสฺสปิ หิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส อสญฺญุปฺปตฺติยา ปุริมสฺส จ จุติจิตฺตสฺส กาลนฺตเรปิ อุปฺปชฺชนฺตานํ ผลปฏิสนฺธีนํ อนฺตรา สมานชาติเยน อรูปธมฺเมน พฺยวธานาภาวโต ภินฺนชาติกานญฺจ รูปธมฺมานํ พฺยวธานกรเณ อสมตฺถตาย นิรนฺตรุปฺปาทเน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา วิย อุปฺปาทเน จ สมตฺถตา อตฺถีติ เตสมฺปิ อนนฺตรสมนนฺตรปจฺจยตา ลพฺภติ, ตสฺมา ธมฺมโต อวิเสเสปิ ตถา ตถา พุชฺฌนกานํ เวเนยฺยานํ วเสน อุปสคฺคตฺถวิเสสมตฺตโตว เภโท ปจฺเจตพฺโพติ.

연생(paccayuppanna)하는 것과 이 연(paccaya) 사이에 간격이 존재하지 않는다고 해서 무간연(anantarapaccayo)이라 한다. 잘 머물러 있어서 아주 간격이 없는 연이 등무간연(samanantarapaccayo)이다. 제각각 자신의 바로 다음에 적절한 마음의 일어남을 생성할 수 있는, 먼저 멸한 법을 '무간연' 또는 '등무간연'이라 부른다. 이들의 차이는 오직 문자에만 있을 뿐이다. 뜻에 있어서는 둘 다 바로 다음에 멸한 것의 명칭일 뿐이다. 사실상 그 둘의 차이는 발견되지 않는다. 어떤 이들이 '대상의 무간성 때문에 무간연이고, 시간의 무간성 때문에 등무간연이다'라고 말하는 것은, '멸진정에서 출정하는 자의 비상비비상처는 과등지(phala-samāpatti)에 대해 등무간연으로 연이 된다'는 등의 가르침과 상충된다. 비상비비상처는 7일 등의 시간 동안 멸해 있다가 과등지의 등무간연이 되기 때문이다. 그러므로 집착하지 말고 오직 문자상의 차이로만 이해해야 하며, 뜻의 차이로 이해해서는 안 된다. 이전 법의 멸함과 이후 법의 일어남 사이에 간격이 없어서 생겨나게 하는 능력이 있기에 그 멸함이 무간연성이고, '이것 다음은 이것, 이것 아래는 이것, 이것 주변은 이것'이라며 자신과 하나로 이끄는 것처럼 아주 간격 없이 생겨나게 할 수 있게 되어 멸하는 것이 등무간연성이라는 식으로 오직 문자상의 차이만 있을 뿐이다. 멸진정의 원인이 되는 비상비비상처가 무상유정(asañña)으로 태어나는 것에 대해서나, 이전의 죽음의 마음(cuticitta)이 시간적 간격이 있더라도 일어나는 과보의 재생연결에 대해서나, 그 사이에 동종의 무색법(arūpadhamma)에 의한 가로막힘이 없고 이종의 색법(rūpadhamma)이 가로막음을 할 수 없기에, 끊임없이 일어남에 있어 하나로 이끄는 것처럼 생겨나게 하는 능력이 있으므로, 그것들도 무간·등무간연성을 얻는다. 그러므로 법에 있어서는 차이가 없더라도 그렇게 이해하는 유정들의 수준에 따라 접두사의 의미 차이로만 그 구별을 이해해야 한다.

อตฺตโน อนุปฺปตฺติยา สหุปฺปนฺนานมฺปิ อนุปฺปตฺติโต ปกาสสฺส ปทีโป วิย สหุปฺปนฺนานํ สหุปฺปาทภาเวน ปจฺจโย สหชาตปจฺจโย, อรูปิโน จตุกฺขนฺธา, จตฺตาโร มหาภูตา, ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุวิปากา จ ธมฺมา.

자신이 일어날 때 함께 태어난 것들도 일어나게 하므로, 등불이 빛과 함께 일어나는 것처럼 함께 태어난 것들에 대해 함께 일어나는 상태로 연이 되는 것이 구생연(sahajātapaccayo)이다. 무색의 네 가지 온(khandha), 네 가지 대종(mahābhūta), 재생연결의 순간에 토대(vatthu)와 과보의 법들이 그러하다.

อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภยมานํ ติทณฺฑํ วิย อตฺตโน อุปการกธมฺมานํ อุปตฺถมฺภกภาเวน ปจฺจโย อญฺญมญฺญปจฺจโย. อญฺญมญฺญตาวเสเนว [Pg.243] จ อุปการกตา อญฺญมญฺญปจฺจยตา, น สหชาตมตฺเตนาติ อยเมเตสํ ทฺวินฺนํ วิเสโส. ตถา หิ สหชาตปจฺจยภาวีเยว โกจิ อญฺญมญฺญปจฺจโย น โหติ จิตฺตชรูปานํ สหชาตปจฺจยภาวิโน นามสฺส อุปาทารูปานํ สหชาตปจฺจยภาวีนํ มหาภูตานญฺจ อญฺญมญฺญปจฺจยภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา. ยทิ หิ สหชาตภาเวเนว อตฺตโน อุปการกานํ อุปการกตา อญฺญมญฺญปจฺจยตา สิยา, ตทา สหชาตอญฺญมญฺญปจฺจเยหิ สมาเนหิ ภวิตพฺพนฺติ.

서로를 지탱해 주는 세 개의 막대기처럼 자신을 돕는 법들을 지탱해 주는 상태로 조건이 되는 것이 상호연(相互緣)이다. 상호적이라는 특성에 의해서만 도움을 주는 것이 상호연의 상태이고, 단지 구생(함께 일어남)하는 것만으로는 아니라는 것이 이 둘의 차이점이다. 사실, 구생연이 되는 것들 중 어떤 것은 상호연이 되지 않는데, 마음에서 생긴 물질들은 구생연이 되는 명(名)의 상호연이 되지 않으며, 파생물질(소조색)들은 구생연이 되는 대종(大種)들의 상호연이 되는 상태에서 제외되기 때문이다. 만약 단지 구생한다는 상태만으로 자신을 돕는 것들에 대해 도움을 주는 성질이 상호연이라면, 그때 구생연과 상호연은 동일한 것이 되어야 할 것이다.

จิตฺตกมฺมสฺส ปโฏ วิย สหชาตนามรูปานํ นิสฺสยภูตา จตุกฺขนฺธา, ตรุปพฺพตาทีนํ ปถวี วิย อาธารณโตเยว สหชาตรูปสตฺตวิญฺญาณธาตูนํ ยถากฺกมํ นิสฺสยา ภูตรูปํ, วตฺถุ จาติ อิเม นิสฺสยปจฺจโย นาม นิสฺสียติ นิสฺสิตเกหีติ กตฺวา, พลวภาเวน นิสฺสโย ปจฺจโย อุปนิสฺสยปจฺจโย อุป-สทฺทสฺส อติสยโชตกตฺตา, ตสฺส ปน เภทํ วกฺขติ.

그림의 행위에 있어서 캔버스(천)와 같이 구생하는 명색의 의지처가 되는 네 가지 무더기(사온), 나무나 산 등에 있어서 땅과 같이 지탱해 주는 것으로서 구생하는 물질과 일곱 가지 알음알이의 요소에 대해 각각 의지처가 되는 근본 물질과 토대 — 이것들이 의지연(依止緣)이라 불리는데, 의지되는 것들에 의해 의지처가 되기 때문이다. 강력한 상태로서의 의지처인 조건이 강력의지연(親依止緣)이니, '우파(upa-)'라는 접두사가 탁월함을 나타내기 때문이다. 그것의 분류는 뒤에서 설명할 것이다.

ฉ วตฺถูนิ, ฉ อารมฺมณานิ จาติ อิเม ปจฺจยุปฺปนฺนโต ปฐมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺตมานภาเวน อุปการโก ปุเรชาตปจฺจโย. ปจฺฉาชาตปจฺจเย อสติ สนฺตานฏฺฐิติเหตุภาวํ อาคจฺฉนฺตสฺส กายสฺส อุปตฺถมฺภนภาเวน อุปการกา ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปจฺฉาชาตปจฺจโย. โส คิชฺฌโปตกสรีรานํ อาหาราสา เจตนา วิย ทฏฺฐพฺโพ.

여섯 가지 토대와 여섯 가지 대상 — 이것들은 조건에서 생긴 법보다 먼저 일어나서 존재하면서 도와주는 상태이므로 전생연(前生緣)이다. 후생연이 없을 때 상속이 유지되는 원인이 되는 몸을 지탱해 주는 상태로 도와주는, 나중에 일어난 마음과 마음부수 법들이 후생연(後生緣)이다. 그것은 어린 독수리의 몸에 있어서 먹으려는 의도(식사욕)와 같다고 보아야 한다.

ปุริมปุริมปริจิตคนฺโถ วิย อุตฺตรอุตฺตรคนฺถสฺส กุสลาทิภาเวน อตฺตสทิสสฺส ปคุณพลวภาววิสิฏฺฐอตฺตสมานชาติยตาคาหณํ อาเสวนํ, เตน ปจฺจยา สชาติยธมฺมานํ สชาติยธมฺมาว อาเสวนปจฺจโย. ภินฺนชาติกา หิ ภินฺนชาติเกหิ อาเสวนปคุเณน ปคุณพลวภาววิสิฏฺฐํ กุสลาทิภาวสงฺขาตํ อตฺตโน คตึ [Pg.244] คาหาเปตุํ น สกฺโกนฺติ, น จ สยํ ตโต คณฺหนฺติ, เต ปน อนนฺตราตีตานิ โลกิยกุสลากุสลานิ เจว อนาวชฺชนกิริยชวนานิ จาติ ทฏฺฐพฺพํ. จิตฺตปฺปโยคสงฺขาตกิริยาภาเวน สหชาตานํ นานากฺขณิกานํ วิปากานํ, กฏตฺตารูปานญฺจ อุปการิกา เจตนา กมฺมปจฺจโย.

앞서 익힌 책이 뒤의 책에 대해 유익함 등의 상태로 자신과 유사한 것을 익숙하고 강력한 상태의 탁월함으로 자신과 같은 종류를 취하게 하는 것이 수습(修習)이며, 그것에 의해 같은 종류의 법들이 같은 종류의 법들에 대해 조건이 되는 것이 수습연(修習緣)이다. 왜냐하면 다른 종류의 법들은 다른 종류의 법들에게 수습의 익숙함으로 인해 익숙하고 강력한 상태의 탁월함을 지닌 유익함 등의 상태라고 하는 자신의 경향을 취하게 할 수 없으며, 스스로도 그것으로부터 취하지 못하기 때문이다. 그것들은 바로 직전에 지나간 세간적인 유익함과 해로움, 그리고 전향을 제외한 작용만 하는 자와나들이라고 보아야 한다. 마음의 노력이자 행위라 불리는 작용을 통해 구생하는 것들과 서로 다른 찰나의 과보들, 그리고 업에서 생긴 물질들에게 도움을 주는 의도가 업연(業緣)이다.

อตฺตโน นิรุสฺสาหสนฺตภาเวน สหชาตนามรูปานํ นิรุสฺสาหสนฺตภาวาย อุปการกา วิปากจิตฺตเจตสิกา วิปากปจฺจโย. เต หิ ปโยเคน อสาเธตพฺพตาย กมฺมสฺส กฏตฺตา นิปฺผชฺชมานมตฺตโต นิรุสฺสาหสนฺตภาวา โหนฺติ, น กิเลสวูปสมสนฺตภาวา. ตถา สนฺตภาวโตเยว หิ ภวงฺคาทโย ทุพฺพิญฺเญยฺยา. อภินิปาตสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณมตฺตา ปน วิปากา ทุพฺพิญฺเญยฺยาว. ชวนปฺปวตฺติยาว เนสํ รูปาทิคฺคหิตตา วิญฺญายติ.

자신의 노력 없음과 고요한 상태로 인해 구생하는 명색들이 노력 없음과 고요한 상태가 되도록 도와주는 과보의 마음과 마음부수들이 과보연(果報緣)이다. 그것들은 노력에 의해 성취되어야 할 것이 아니라 업의 결과로 단지 생겨날 뿐이므로 노력 없음과 고요한 상태인 것이지, 번뇌가 가라앉아서 고요한 상태인 것은 아니다. 그처럼 고요한 상태이기 때문에 바왕가 등은 알기 어렵다. 단지 부딪히고 수용하고 조사하는 정도의 과보들은 참으로 알기 어렵다. 자와나의 전개에 의해서만 그것들이 형색 등을 취했음이 알려진다.

รูปารูปานํ อุปตฺถมฺภกตฺเตน อุปการกา จตฺตาโร อาหารา อาหารปจฺจโย. สติปิ หิ ชนกภาเว อุปตฺถมฺภกตฺตเมว อาหารสฺส ปธานกิจฺจํ. ชนยนฺโตปิ อาหาโร อวิจฺเฉทวเสน อุปตฺถมฺเภนฺโต ว ชเนตีติ อุปตฺถมฺภกภาโว ว อาหารภาโว. เตสุ เตสุ กิจฺเจสุ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมหิ อตฺตานํ อนุวตฺตาปนสงฺขาตาธิปติยฏฺเฐน ปจฺจโย อินฺทฺริยปจฺจโย.

물질적이고 비물질적인 것들을 지탱해 주는 것으로서 도와주는 네 가지 음식이 음식연(飮食緣)이다. 왜냐하면 생성하는 성질이 있을지라도 지탱해 주는 성질이야말로 음식의 주요한 기능이기 때문이다. 생성하는 음식이라 할지라도 끊어짐 없이 지탱하면서 생성하므로 지탱해 주는 상태가 바로 음식의 상태이다. 각각의 작용들에 있어 조건에서 생긴 법들이 자신을 따르게 하는 소위 지배의 의미로 조건이 되는 것이 기능연(根緣)이다.

อารมฺมณูปนิชฺฌานลกฺขณูปนิชฺฌานวเสน อุปคนฺตฺวา อารมฺมณนิชฺฌานกา วิตกฺกาทโย ฌานปจฺจโย. สุคติโต ปุญฺญโต, ทุคฺคหิโต ปาปโต วา นิยฺยานฏฺเฐน อุปการกา สมฺมาทิฏฺฐาทโย มคฺคปจฺจโย.

대상에 대한 전념과 특징에 대한 전념을 통해 대상에 다가가서 대상을 면밀히 살피는 작용을 하는 일으킨 생각 등은 선정연(禪定緣)이다. 좋은 곳이나 공덕으로부터, 혹은 나쁜 곳이나 죄악으로부터 벗어나게 하는 의미로 도와주는 바른 견해 등은 도연(道緣)이다.

ปรมตฺถโต ภินฺนาปิ เอกีภาวคตา วิย เอกุปฺปาทาทิภาวสงฺขาตสมฺปโยคลกฺขเณน อุปการกา นามธมฺมา ว สมฺปยุตฺตปจฺจโย. อญฺญมญฺญสมฺพนฺธตาย ยุตฺตาปิ สมานา วิปฺปยุตฺตภาเวน [Pg.245] วิสํสฏฺฐตาย นานตฺตุปคมเนน อุปการกา วตฺถุจิตฺตเจตสิกา วิปฺปยุตฺตปจฺจโย.

궁극적 의미에서는 구분되지만 하나가 된 것처럼 동일한 일어남 등의 상태라 불리는 상응의 특징으로 도와주는 명법들만이 상응연(相應緣)이다. 서로 연관되어 결합되어 있으면서도 상응하지 않는 상태로서 섞이지 않고 서로 다른 성질로 나아감으로써 도와주는 토대와 마음과 마음부수들은 불상응연(不相應緣)이다.

ปจฺจุปฺปนฺนสภาวสงฺขาเตน อตฺถิภาเวน ตาทิสสฺเสว ธมฺมสฺส อุปตฺถมฺภกตฺเตน อุปการกา ‘‘สหชาตํ ปุเรชาต’’นฺตฺยาทินา วกฺขมานธมฺมา อตฺถิปจฺจโย. สติปิ หิ ชนกตฺเต ฐิติยํเยว สาติสโย อตฺถิปจฺจยานํ พฺยาปาโรติ อุปตฺถมฺภกตาว เตสํ คหิตา. เอกสฺมึ ผสฺสาทิสมุทาเย ปวตฺตมาเน ทุติยสฺส อภาวโต อตฺตโน ฐิติยา โอกาสํ อลภนฺตานํ อนนฺตรมุปฺปชฺชมานกจิตฺตเจตสิกานํ โอกาสทานวเสน อุปการกา อนนฺตรนิรุทฺธา จิตฺตเจตสิกา นตฺถิปจฺจโย.

현재의 자성이라고 불리는 현존하는 상태로 그러한 법을 지탱해 주는 것으로서 도와주는, "구생, 전생" 등으로 뒤에서 설해질 법들이 유연(有緣)이다. 왜냐하면 생성하는 성질이 있을지라도 머묾에 있어서 유연의 작용이 탁월하므로 그들의 지탱해 주는 성질이 취해진 것이다. 하나의 접촉 등의 무리가 전개될 때 두 번째 것이 없기 때문에 자신의 머묾을 위한 기회를 얻지 못하는, 바로 다음에 일어날 마음과 마음부수들에게 기회를 주는 방식으로 도와주는, 바로 직전에 멸한 마음과 마음부수들이 무연(無緣)이다.

อตฺตโน สภาวาวิคมเนน อปฺปวตฺตมานานํ วิคตภาเวน อุปการกาเยว ธมฺมา วิคตปจฺจโย. นิโรธานุปคมนวเสน อุปการกา อตฺถิปจฺจยา ว อวิคตปจฺจโย. สสภาวตามตฺเตน อุปการกตา อตฺถิปจฺจยตา, นิโรธานุปคมนวเสน อุปการกตา อวิคตปจฺจยตาติ ปจฺจยตาวิเสโส เนสํ ธมฺมาวิเสเสปิ ทฏฺฐพฺโพ. ธมฺมานญฺหิ สมตฺถตาวิเสสํ สพฺพากาเรน ญตฺวา ภควตา จตุวีสติปจฺจยา เทสิตาติ ภควติ สทฺธาย ‘‘เอวํ วิเสสา เอเต ธมฺมา’’ติ สุตมยญาณํ อุปฺปาเทตฺวา จินฺตาภาวนามยญาเณหิ ตทภิสมยาย โยโค กรณีโย. อวิเสเสปิ หิ ธมฺมสามคฺคิยสฺส ตถา ตถา วิเนตพฺพปุคฺคลานํ วเสน เหฏฺฐา วุตฺโตปิ ปจฺจโย ปุน ปการนฺเตน วุจฺจติ อเหตุกทุกํ วตฺวาปิ เหตุวิปฺปยุตฺตทุกํ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

자신의 자성에서 떠나감으로써 현재 전개되지 않는 법들이 떠나간 상태로 도와주는 법들이 바로 이거연(離去緣)이다. 소멸에 이르지 않는 방식을 통해 도와주는 유연들이 바로 불이거연(不離去緣)이다. 단지 자성을 가졌다는 것만으로 도와주는 성질은 유연의 상태이고, 소멸에 이르지 않는 방식을 통해 도와주는 성질은 불이거연의 상태라는 것이, 법 자체는 차이가 없음에도 불구하고 그들의 조건이 되는 상태의 차이점임을 알아야 한다. 법들의 유능한 상태의 차이를 모든 측면에서 아신 뒤에 세존께서 24연을 설하셨으니, 세존에 대한 믿음으로 "이 법들은 이와 같이 차이가 있다"라고 문소성혜를 일으키고, 사소성혜와 수소성혜로 그것을 꿰뚫어 알기 위해 정진해야 한다. 비록 차이가 없더라도 법들의 화합에 따라, 그에 맞게 인도되어야 할 사람들을 위해 앞에서 설해진 조건이라도 다시 다른 방식으로 설해지는 것이니, 원인 없는 법의 이분법을 말하고서 다시 원인과 불상응하는 이분법을 말하는 것과 같다고 보아야 한다.

๑๕. นามํ จตุกฺขนฺธสงฺขาตํ นามํ ตาทิสสฺเสว นามสฺส ฉธา ฉหากาเรหิ ปจฺจโย โหติ, ตเทว นามรูปีนํ สมุทิตานํ [Pg.246] ปญฺจธา ปจฺจโย โหติ, รูปสฺส ปุน ภูตุปาทายเภทสฺส เอกธา ปจฺจโย โหติ, รูปญฺจ นามสฺส เอกธา ปจฺจโย, ปญฺญตฺตินามรูปานิ นามสฺส ทฺวิธา ทฺวิปฺปการา ปจฺจยา โหนฺติ, ทฺวยํ ปน นามรูปทฺวยํ สมุทิตํ ทฺวยสฺส ตาทิสสฺเสว นามรูปทฺวยสฺส นวธา ปจฺจโย เจติ เอวํ ปจฺจยา ฉพฺพิธา ฐิตา.

15. 네 가지 무더기[四蘊]로 일컬어지는 명(名)은 그와 같은 명에 대하여 여섯 가지 방식으로 여섯 가지 형태의 조건[緣]이 된다. 그것은 함께 발생한 명색(名色)에 대하여 다섯 가지 방식으로 조건이 된다. 다시 근본 물질과 파생 물질로 분류되는 물질[色]에 대하여 한 가지 방식으로 조건이 된다. 물질도 명에 대하여 한 가지 방식으로 조건이 된다. 명칭(paññatti)과 명색은 명에 대하여 두 가지 방식으로 두 종류의 조건이 된다. 그러나 명과 색의 쌍이 함께 발생한 것은 그와 같은 명색의 쌍에 대하여 아홉 가지 방식으로 조건이 된다. 이와 같이 조건들은 여섯 종류로 설정된다.

๑๖. วิปากพฺยากตํ กมฺมวเสน วิปากภาวปฺปตฺตํ กมฺมเวคกฺขิตฺตปติตํ วิย หุตฺวา ปวตฺตมานํ อตฺตโน สภาวํ คาเหตฺวา ปริภาเวตฺวา เนว อญฺญํ ปวตฺเตติ, น จ ปุริมวิปากานุภาวํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชติ. ‘‘น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน เอก’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๒๑) วจนโต จ อเหตุกกิริเยสุ หสิตุปฺปาทสฺเสว อาเสวนตาอุทฺธรเณน อาวชฺชนทฺวยํ อาเสวนปจฺจโย น โหติ, ตสฺมา ชวนาเนว อาเสวนปจฺจยภาวํ คจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘ปุริมานิ ชวนานี’’ตฺยาทิ. อวิเสสวจเนเปตฺถ โลกิยกุสลากุสลาพฺยากตชวนาเนว ทฏฺฐพฺพานิ โลกุตฺตรชวนานํ อาเสวนภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา.

16. 업의 세력에 의해 과보의 상태에 이른 과보 무기(果報無記)는 업의 추진력에 의해 던져진 것과 같이 되어 작용하면서, 자신의 자성(自性)을 취하여 머금고서 다른 것을 결코 일으키지 않으며, 이전의 과보의 위력을 취하여 일어나는 것도 아니다. “도(道)의 조건에서 습성(習性, āsevana)은 하나이다” (Paṭṭhāna 1.1.221)라는 말씀에 따라, 원인 없는 작용[無因唯作]들 중에서도 웃음을 만드는 마음(hasituppāda)만이 습성의 성질을 드러내므로, 두 가지 전향(āvajjanadvaya)은 습성연(習性緣)이 되지 않는다. 그러므로 오직 속행(javana)들만이 습성연의 상태에 이르게 되는데, 이를 두고 “이전의 속행들...”이라고 하였다. 여기서 특별한 언급이 없다면 세간의 유익한·해로운·무기의 속행들만을 보아야 하는데, 이는 출세간의 속행들은 습성의 상태가 드러나지 않기 때문이다.

เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ ปฏฺฐานฏฺฐกถายํ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๑๒) ‘‘โลกุตฺตโร ปน อาเสวนปจฺจโย นาม นตฺถี’’ติ. ตตฺถ หิ กุสลํ ภินฺนชาติกสฺส ปุเรจรตฺตา น เตน อาเสวนคุณํ คณฺหาเปติ, ผลจิตฺตานิ จ ชวนวเสน อุปฺปชฺชมานานิปิ วิปากาพฺยากเต วุตฺตนเยน อาเสวนํ น คณฺหนฺติ, น จ อญฺญํ คาหาเปนฺติ. ยมฺปิ ‘‘อาเสวนวินิมุตฺตํ ชวนํ นตฺถี’’ติ อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน วุตฺตํ, ตมฺปิ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. อิตรถา อาจริยสฺส อสมเปกฺขิตาภิธายกตฺตปฺปสงฺโค สิยา. มคฺโค ปน โคตฺรภุโต อาเสวนํ น คณฺหาตีติ นตฺถิ ภูมิอาทิวเสน นานาชาติตาย อนธิปฺเปตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ปฏฺฐาเน ‘‘โคตฺรภุ [Pg.247] มคฺคสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย, โวทานํ มคฺคสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๖). เอกุปฺปาทาทิจตุพฺพิธสมฺปโยคลกฺขณาภาวโต สหุปฺปนฺนานมฺปิ รูปธมฺมานํ สมฺปยุตฺตปจฺจยตา นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญ’’นฺติ.

이와 같이 하여 ‘발취론 주석’(Paṭṭhā. aṭṭha. 1.12)에서 “출세간에는 습성연(āsevanapaccayo)이라는 것은 없다”고 말하였다. 거기서 유익한 것은 (과보와) 종류가 다르기 때문에 이전에 발생한다 하더라도 그것에 의해 습성의 공덕을 취하게 하지 못한다. 속행의 방식으로 일어나는 과보의 마음들도 과보 무기에서 설명한 방식대로 습성을 취하지 않으며, 다른 것을 취하게 하지도 않는다. 담마빨라 장로께서 “습성에서 벗어난 속행은 없다”고 하신 것 또한 대개의 경우를 두고 하신 말씀으로 이해된다. 그렇지 않다면 스승께서 충분히 살피지 않고 말씀하신 셈이 되기 때문이다. 그러나 도(道)는 고뜨라부(gotrabhū, 종성)로부터 습성을 취하지 않는다는 것은, 지위[地] 등에 따른 종류의 다름을 의도한 것이 아니기 때문이다. 그래서 ‘발취론’(Paṭṭhāna 1.1.426)에 “고뜨라부는 도에 대하여 습성연으로 조건이 되고, 보다나(vodāna, 청정)는 도에 대하여 습성연으로 조건이 된다”고 설해진 것이다. 동시에 발생하더라도 물질적 현상[色法]들은 동시 발생 등 네 가지 종류의 상응(相應)의 특징이 없으므로 상응연이 되지 않기에, “정신과 마음부수 법들은 서로에게...”라고 말씀하신 것이다.

๑๗. เหตุฌานงฺคมคฺคงฺคานิ สหชาตานํ นาม รูปานนฺติ ตโยเปเต ปฏิสนฺธิยํ กมฺมสมุฏฺฐานานํ, ปวตฺติยํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ, อุภยตฺถ สหชาตานํ นามานญฺจ เหตาทิปจฺจเยน ปจฺจยา โหนฺติ. ‘‘สหชาตรูปนฺติ หิ สพฺพตฺถ ปฏิสนฺธิยํ กมฺมสมุฏฺฐานานํ, ปวตฺติยํ จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ วกฺขติ. สหชาตา เจตนาติ อนฺตมโส จกฺขุวิญฺญาณาทีหิปิ สหชาตเจตนา. สหชาตานํ นาม รูปานนฺติ สพฺพาปิ เจตนา นามานํ, ปฏิสนฺธิสหคตา เจตนา กมฺมสมุฏฺฐานรูปานํ, ปวตฺติยํ รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตสหคตา เจตนา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานญฺจ. นานากฺขณิกา เจตนาติ วิปากกฺขณโต นานากฺขเณ อตีตภวาทีสุ นิพฺพตฺตา กุสลากุสลเจตนา. นามรูปานนฺติ อุภยตฺถาปิ นามรูปานํ. วิปากกฺขนฺธาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณาทิกา วิปากา อรูปกฺขนฺธา. กมฺมสมุฏฺฐานมฺปิ หิ รูปํ วิปากโวหารํ น ลภติ อรูปธมฺมภาเวน, สารมฺมณภาเวน จ กมฺมสทิเสสุ อรูปธมฺเมสฺเวว วิปาก-สทฺทสฺส นิรุฬฺหตฺตา.

17. 뿌리[因], 선정의 요소, 도의 요소들은 함께 일어나는 명색(名色)에 대하여 (조건이 된다). 이 세 가지는 재생연결 시에는 업에서 생긴 물질들에 대하여, 전개되는 과정에서는 마음에서 생긴 물질들에 대하여, 그리고 두 경우 모두에서 함께 일어나는 명(名)들에 대하여 인(因) 등의 조건으로 조건이 된다. “함께 일어나는 물질이란 모든 경우에 재생연결 시에는 업에서 생긴 물질들을, 전개되는 과정에서는 마음에서 생긴 물질들을 말한다”라고 (뒤에서) 설명할 것이다. ‘함께 일어나는 의도’란 적어도 안식(眼識) 등과 함께 일어나는 의도까지 포함한다. ‘함께 일어나는 명색에 대하여’라는 것은 모든 의도가 명들에 대하여, 재생연결과 함께하는 의도는 업에서 생긴 물질들에 대하여, 전개되는 과정에서 물질을 일으키는 마음과 함께하는 의도는 마음에서 생긴 물질들에 대하여 (조건이 됨을 의미한다). ‘이시(異時)의 의도’란 과보의 순간과는 다른 시간에 과거의 생 등에서 생겨난 유익하거나 해로운 의도를 말한다. ‘명색들에게’라는 것은 두 경우 모두에서 명색들에 대한 것이다. ‘과보의 무더기’란 재생연결의 식 등을 시작으로 하는 과보의 무색온(無色蘊)이다. 업에서 생긴 물질은 비록 물질적인 현상이 아니라는 점과 대상을 가진다는 점 때문에 업과 유사한 무색의 법들에게만 ‘과보’라는 명칭이 굳어졌으므로 ‘과보’라는 용어를 얻지 못하기 때문이다.

๑๘. ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺสาติ ปจฺจยธมฺมโต ปุเร อุปฺปนฺนสฺส อิมสฺส รูปกายสฺส. กถํ ปน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปุเร นิพฺพตฺติยํ ปจฺฉาชาตสฺส ปจฺจยตาติ? นนุ วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉาชาตปจฺจเย อสติ สนฺตานฏฺฐิติเหตุกภาวํ อาคจฺฉนฺตสฺสา’’ติ, ตสฺมา สนฺตานปฺปวตฺตสฺส เหตุภาวุปตฺถมฺภเน อิมสฺส พฺยาปาโรติ น โกจิ วิโรโธ.

18. ‘먼저 태어난 이 몸에 대하여’란 조건이 되는 법보다 먼저 일어난 이 색신(色身)에 대하여를 말한다. 그렇다면 조건에 의해 생겨난 것이 먼저 발생하고 뒤에 일어난 것이 어떻게 조건이 될 수 있는가? “뒤에 일어나는 조건[後生緣]이 있을 때 상속이 유지되는 원인이 됨에 이른다”고 말씀하시지 않았는가. 그러므로 상속하여 진행되는 것의 원인이 되어 도와주는 것에 이것(후생연)의 작용이 있으므로 아무런 모순이 없다.

๑๙. ปฏิสนฺธิยํ [Pg.248] จกฺขาทิวตฺถูนํ อสมฺภวโต, สติ จ สมฺภเว ตํตํวิญฺญาณานํ ปจฺจยภาวานุปคมนโต, หทยวตฺถุโน จ ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน สหุปฺปนฺนสฺส ปุเรชาตกตาภาวโต วุตฺตํ ‘‘ฉวตฺถูนิ ปวตฺติย’’นฺติ. ‘‘ปญฺจารมฺมณานิ ปญฺจวิญฺญาณวีถิยา’’ติ จ อิทํ อารมฺมณปุเรชาตนิทฺเทเส อาคตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปญฺหาวาเร ปน ‘‘เสกฺขา วา ปุถุชฺชนา วา จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตี’’ตฺยาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๔) อวิเสเสน ปจฺจุปฺปนฺนจกฺขาทีนมฺปิ คหิตตฺตา ธมฺมารมฺมณมฺปิ อารมฺมณปุเรชาตํ มโนวิญฺญาณวีถิยา ลพฺภติ. อตฺถโต เหตํ สิทฺธํ, ยํ ปจฺจุปฺปนฺนธมฺมารมฺมณํ คเหตฺวา มโนทฺวาริกวีถิ ปวตฺตติ, ตํ ตสฺส อารมฺมณปุเรชาตํ โหตีติ.

19. 재생연결 시에는 안처(眼處) 등의 토대들이 존재하지 않고, 존재한다 하더라도 각각의 식의 조건이 되는 상태에 이르지 못하며, 심장 토대는 재생연결의 식과 함께 일어나므로 먼저 태어난 것이 될 수 없기 때문에, “여섯 가지 토대는 전개되는 과정에서...”라고 설하신 것이다. 또한 “다섯 가지 대상은 오식(五識)의 인식과정에서...”라는 것은 대상 전생연(ārammaṇapurejāta)의 설명에 나온 것을 염두에 두고 설하신 것이다. 그러나 ‘발취론’의 문답(Pañhāvāra)에서는 “유학(有學)이나 범부들이 눈을 무상·고·무아라고 관찰한다” (Paṭṭhāna 1.1.424)는 등의 말씀으로 차별 없이 현재의 안처 등을 취하고 있으므로, 법의 대상[法境] 또한 의식의 인식과정에서 대상 전생연을 얻게 된다. 이것은 의미상으로도 확립된 것인데, 현재의 법의 대상을 취하여 의문(意門)의 인식과정이 진행될 때, 그것은 그 과정에 대하여 대상 전생연이 되기 때문이다.

๒๒. ปกติยา เอว ปจฺจยนฺตรรหิเตน อตฺตโน สภาเวเนว อุปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย. อารมฺมณานนฺตเรหิ อสํมิสฺโส ปุถเคว โกจิ อุปนิสฺสโยติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ปกโต อุปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย. ปกโตติ เจตฺถ ป-กาโร อุปสคฺโค, โส อตฺตโน ผลสฺส อุปฺปาทนสมตฺถภาเวน สนฺตาเน นิปฺผาทิตภาวํ, อาเสวิตภาวญฺจ ทีเปติ, ตสฺมา อตฺตโน สนฺตาเน นิปฺผนฺโน ราคาทิ, สทฺธาทิ, อุปเสวิโต วา อุตุโภชนาทิ ปกตูปนิสฺสโย. ตถา เจว นิทฺทิสติ.

22. 본래부터 다른 조건 없이 자신의 자성(自性)만으로 강한 의지처가 되는 것이 본래적 강한 의지처[自然依止緣, pakatūpanissayo]이다. 대상이나 무간의 조건들과 섞이지 않고 별도로 존재하는 어떤 강한 의지처라는 뜻이다. 혹은 본래적인(pakata) 강한 의지처가 본래적 강한 의지처이다. 여기서 ‘빠(pa-)’라는 접두어는 자신의 결과를 일으킬 수 있는 능력을 갖추어 상속 속에 완성된 상태와 자주 닦여진 상태를 나타낸다. 그러므로 자신의 상속 속에 완성된 탐욕 등이나 믿음 등, 또는 자주 수용된 계절이나 음식 등이 본래적 강한 의지처이다. 그와 같이 설명되고 있다.

๒๓. ครุกตนฺติ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขิตํ. ตถา หิ ‘‘ทานํ ทตฺวา สีลํ สมาทิยิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ตํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขตี’’ตฺยาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๓) ทานสีลอุโปสถกมฺมปุพฺเพกตสุจิณฺณฌานโคตฺรภุโวทานมคฺคาทีนิ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขณวเสน อสฺส นิทฺเทโส ปวตฺโต.

23. ‘소중히 여겼다’는 것은 소중히 여겨 관찰하였다는 뜻이다. 그래서 “보시를 행하고 계를 수지하고 포살을 행하고 나서 그것을 소중히 여겨 관찰한다” (Paṭṭhāna 1.1.413)는 등의 말씀처럼 보시, 지계, 포살, 이전에 지은 선행, 자주 익힌 선정, 고뜨라부, 보다나, 도 등을 소중히 여겨 관찰하는 방식에 따라 이에 대한 설명이 진행되었다.

๒๔. ‘‘ปุริมา [Pg.249] ปุริมา กุสลา ขนฺธา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ขนฺธานํ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ตฺยาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๓) นเยน อนนฺตรปจฺจเยน สทฺธึ นานตฺตํ อกตฺวา อนนฺตรูปนิสฺสยสฺส อาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อนนฺตรนิรุทฺธา’’ตฺยาทิ. เอวํ สนฺเตปิ อตฺตโน อนนฺตรํ อนุรูปจิตฺตุปฺปาทวเสน อนนฺตรปจฺจโย, พลวการณวเสน อนนฺตรูปนิสฺสยปจฺจโยติ อยเมเตสํ วิเสโส.

24. “이전 이전의 유익한 온(蘊)들은 이후 이후의 유익한 온들에게 강한 의지 조건(upanissayapaccaya)으로 조건이 된다”는 등의 방식(Paṭṭh. 1.1.423)으로, 무간 조건(anantarapaccaya)과 차별을 두지 않고 무간 강한 의지 조건(anantarūpanissaya)으로 전해졌기 때문에 “무간에 멸한” 등으로 설해졌다. 이와 같을지라도, 자신의 무간에 적절한 마음의 일어남의 측면에서는 무간 조건이고, 강력한 원인의 측면에서는 무간 강한 의지 조건이라는 것이 이들의 차이점이다.

๒๕. ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ ราคาทโย…เป… เสนาสนญฺจาติ โยชนา. ราคาทโย หิ อชฺฌตฺตํ นิปฺผาทิตา, ปุคฺคลาทโย พหิทฺธา เสวิตา. ตถา หิ วุตฺตํ อาจริเยน –

25. 적절하게 내부와 외부에서 탐욕 등… 생략… 그리고 처소(senāsana)라고 연결된다. 탐욕 등은 내부에서 생겨난 것이고, 인물 등은 외부에서 의지한 것이다. 이와 같이 스승께서 말씀하셨다.

‘‘ราคสทฺธาทโย ธมฺมา, อชฺฌตฺตมนุวาสิตา;

สตฺตสงฺขารธมฺมา จ, พหิทฺโธปนิเสวิตา’’ติ. (นาม. ปริ. ๘๒๗);

“탐욕과 믿음 등의 법들은 내부에 훈습되어 있고, 중생과 형성의 법들은 외부에서 의지하게 된 것이다.” (Nāma-rūpa-pariccheda 827)

อถ วา อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ กุสลาทิธมฺมานนฺติ ยถาฐิตวเสเนว โยชนา อตฺตโน หิ ราคาทโย จ อตฺตโน กุสลาทิธมฺมานํ กลฺยาณมิตฺตสฺส สทฺธาทิเก นิสฺสาย กุสลํ กโรนฺตานํ ปเรสญฺจ นิสฺสยา โหนฺติ.

또는 내부와 외부의 유익함 등의 법들에 대하여, 있는 그대로 연결하면 자신의 탐욕 등이 자신의 유익함 등의 법들의 조건이 되고, 선지식의 믿음 등을 의지하여 유익한 일을 행하는 타인들에게도 의지처가 된다.

ตตฺถ กามราคาทโย นิสฺสาย กามภวาทีสุ นิพฺพตฺตนตฺถํ, ราคาทิวูปสมตฺถญฺจ ทานสีลอุโปสถชฺฌานาภิญฺญาวิปสฺสนามคฺคภาวนา, ราคาทิเหตุกา จ อุปรูปริราคาทโย โหนฺตีติ ยถารหํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ยญฺหิ นิสฺสาย ยสฺส ยสฺส สมฺภโว, ตํ ตํ ตสฺส ตสฺส ปกตูปนิสฺสโย โหติ. ปจฺจยมหาปเทโส เหส, ยทิทํ ‘‘อุปนิสฺสยปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ. ตถา จาห ‘‘พหุธา โหติ ปกตูปนิสฺสโย’’ติ. สทฺธาทโยติ สีลสุตจาคปญฺญา. อตฺตโน สทฺธาทิกญฺหิ อุปนิสฺสาย อตฺตโน ทานสีลาทโย, ตถา กลฺยาณมิตฺตานํ สทฺธาทโย อุปนิสฺสาย ปเรสญฺจ ทานสีลาทโย [Pg.250] โหนฺตีติ ปากฏเมตํ. สุขํ ทุกฺขนฺติ กายิกํ สุขํ ทุกฺขํ. ปุคฺคโลติ กลฺยาณมิตฺตาทิปุคฺคโล. โภชนนฺติ สปฺปายาทิโภชนํ, อุตุปิ ตาทิโสว.

거기서 감각적 욕탐 등을 의지하여 욕계의 존재 등에 태어나기 위해, 그리고 탐욕 등을 가라앉히기 위해 보시, 지계, 포살, 선정, 신통, 위빳사나와 도의 닦음이 있고, 탐욕 등을 원인으로 하여 더 높은 탐욕 등이 생겨난다는 것을 적절하게 보아야 한다. 어떤 것을 의지하여 어떤 것이 생겨나는 경우, 그 어떤 것은 그것의 자연적 강한 의지 조건(pakatūpanissayo)이 된다. 이것은 ‘강한 의지 조건’이라고 설해진 큰 조건의 범주(paccayamahāpadeso)이다. 그래서 “자연적 강한 의지 조건은 여러 가지가 있다”라고 말씀하셨다. ‘믿음 등’은 계(sīla), 문(suta), 사(cāga), 혜(paññā)를 말한다. 자신의 믿음 등을 의지하여 자신의 보시와 지계 등이 있고, 그와 같이 선지식들의 믿음 등을 의지하여 타인들의 보시와 지계 등이 있다는 것은 분명하다. ‘즐거움과 괴로움’은 신체적인 즐거움과 괴로움이다. ‘인물’은 선지식 등의 인물이다. ‘음식’은 적절한 음식 등이며, ‘계절(utu)’도 그와 같다.

๒๗. ‘‘อธิปติ…เป… ปจฺจยา โหนฺตี’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรตุํ ‘‘ตตฺถ ครุกตมารมฺมณ’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. ครุกตมารมฺมณนฺติ ปจฺจเวกฺขณอสฺสาทาทินา ครุกตํ อารมฺมณํ. ตญฺหิ ฌานมคฺคผลวิปสฺสนานิพฺพานาทิเภทํ ปจฺจเวกฺขณอสฺสาทาทิมคฺคผลาทิธมฺเม อตฺตาธีเน กโรตีติ อารมฺมณาธิปติ นาม. ครุกาตพฺพตามตฺเตน อารมฺมณาธิปติ. ครุกโตปิ พลวการณฏฺเฐน อารมฺมณูปนิสฺสโยติ อยเมเตสํ วิเสโส. สหชาตา…เป… นามรูปานนฺติ ฉนฺทจิตฺตวีริยวีมํสานํ, วเสน จตุพฺพิโธปิ สหชาตาธิปติ ยถารหํ สหชาตนามรูปานํ ปวตฺติยํเยว สหชาตาธิปติวเสน ปจฺจโย.

27. “지배… 생략… 조건들이 된다”라고 간략하게 설해진 의미를 자세히 설명하기 위해 “거기서 소중히 여겨진 대상(garukatamārammaṇa)” 등이 설해졌다. 소중히 여겨진 대상이란 반조나 즐거움 등에 의해 소중히 여겨진 대상을 말한다. 그것이 선정, 도, 과, 위빳사나, 열반 등의 분류를 반조나 즐거움 등의 도나 과 등의 법들이 자신에게 종속되게 하므로 ‘대상 지배(ārammaṇādhipati)’라고 한다. 단지 소중히 여겨야 할 성질만으로는 대상 지배이다. 소중히 여겨지더라도 강력한 원인이라는 의미에서는 ‘대상 강한 의지(ārammaṇūpanissaya)’가 된다는 것이 이들의 차이점이다. 구생… 생략… 명색들에게란 열의(chanda), 마음(citta), 정진(vīriya), 관찰(vīmaṃsā)의 측면에서 네 종류의 구생 지배가 적절하게 구생 명색들의 전개에서 구생 지배 조건의 방식으로 조건이 된다는 것이다.

๒๘. รูปธมฺมสฺส อรูปธมฺมํ ปติ สหชาตปจฺจยตา ปฏิสนฺธิยํ วตฺถุวเสน วุตฺตาติ อาห ‘‘วตฺถุวิปากา อญฺญมญฺญ’’นฺติ –

28. 물질적인 법이 비물질적인 법에 대해 구생 조건이 되는 것은 재생연결 시기에 토대(vatthu)의 측면에서 설해졌기에 “토대와 과보가 서로서로”라고 하였다.

๓๐. ยสฺมา ปน อญฺญมญฺญุปตฺถมฺภนวเสเนว อญฺญมญฺญปจฺจยตา, น สหชาตมตฺตโตติ ปวตฺติยํ รูปํ นามานํ อญฺญมญฺญปจฺจโย น โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญ’’นฺติ. ตถา อุปาทารูปานิ จ ภูตรูปานํ อญฺญมญฺญปจฺจยา น โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘มหาภูตา อญฺญมญฺญ’’นฺติ.

30. 그러나 서로 돕는 측면에서만 상호 조건(aññamaññapaccaya)이 되고, 단지 구생한다는 것만으로는 되지 않으므로, 전개 시기(pavatti)에 물질은 명(nāma)들의 상호 조건이 되지 않는다. 그래서 “심(citta)과 심소(cetasika) 법들은 서로서로”라고 설해졌다. 그와 같이 파생된 물질들도 근본 물질들의 상호 조건이 되지 않으므로 “대종(mahābhūtā)들은 서로서로”라고 설해졌다.

๓๑. นนุ จ ‘‘อรูปิโน อาหารา สหชาตานํ นามรูปาน’’นฺติ วุตฺตํ, เอวญฺจ สติ อสญฺญีนํ สหชาตาหารสฺส อสมฺภวโต ‘‘สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ กถมิทํ นียตีติ? วุจฺจเต – มโนสญฺเจตนาหารวสปฺปวตฺตสฺส กมฺมสฺส[Pg.251], ตํสหคตานมฺปิ วา เสสาหารานํ กมฺมูปนิสฺสยปจฺจเยหิ ปจฺจยตฺตปริยายํ คเหตฺวา สพฺพสตฺตานํ อาหารฏฺฐิติกตา วุตฺตา, น อาหารปจฺจยภาวโตติ.

31. “비물질적인 음식들은 구생하는 명색들에게 (조건이 된다)”라고 설해졌는데, 그렇다면 무상유정(asaññī)들에게는 구생하는 음식이 존재할 수 없는데, 어떻게 “모든 중생은 음식으로 유지된다”는 것이 결정되겠는가? 이에 대해 답한다면, 의도적 식(manosañcetanāhāra)의 측면에서 전개되는 업이나, 또는 그와 함께 일어나는 나머지 음식들이 업 강한 의지 조건들로 조건이 된다는 방식을 취하여 모든 중생이 음식으로 유지된다고 설한 것이지, 음식 조건의 상태로 설한 것은 아니다.

๓๒. ‘‘ปญฺจ ปสาทา’’ตฺยาทีสุ นนุ อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยา น คหิตาติ? สจฺจํ น คหิตา. ยทิปิ เตสํ ลิงฺคาทีหิ อนุวตฺตนียตา อตฺถิ, สา ปน น ปจฺจยภาวโต. ยถา หิ ชีวิตาหารา เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ, เตสํ อนุปาลกา อุปตฺถมฺภกา อตฺถิ, อวิคตปจฺจยภูตา จ โหนฺติ, น เอวํ อิตฺถิปุริสภาวา ลิงฺคาทีนํ เกนจิ อุปกาเรน อุปการา โหนฺติ. เกวลํ ปน ยถาสเกเหว กมฺมาทิปจฺจเยหิ ปวตฺตมานํ ลิงฺคาทีนํ ยถา อิตฺถาทิคฺคหณสฺส ปจฺจยภาโว โหติ, ตโต อญฺเญนากาเรน ตํ-สหิตสนฺตาเน อปฺปวตฺติโต ลิงฺคาทีหิ อนุวตฺตนียตา, อินฺทฺริยตา จ เนสํ วุจฺจติ, ตสฺมา น เตสํ อินฺทฺริยปจฺจยภาโว วุตฺโต.

32. “다섯 가지 정화된 물질(pasāda)” 등에서 여성근(itthindriya)과 남성근(purisindriya)은 왜 포함되지 않았는가? 사실 포함되지 않았다. 비록 그것들이 특징(liṅga) 등을 따르게 하는 성질이 있더라도, 그것은 조건의 상태로서가 아니다. 마치 생명과 음식이 그것들의 조건이 되는 것들을 보호하고 후원하며 떠나지 않는 조건이 되는 것과는 달리, 여성과 남성의 상태는 특징 등에 어떤 도움으로 도움을 주는 것이 아니기 때문이다. 단지 제각각의 업 등의 조건에 의해 전개되는 특징 등이 어떻게 여성 등의 인식의 원인이 되는지, 그 외의 다른 방식으로 그것을 포함한 상속에서 전개되지 않으면서 특징 등에 의해 따르게 되는 성질과 그들의 기능(indriya)의 상태가 말해지는 것이므로, 그것들에 기능 조건의 상태가 설해지지 않은 것이다.

๓๓. เยสํ นามานํ จกฺขาทีนํ อพฺภนฺตรโต นิกฺขมนฺตานํ วิย ปวตฺตานํ, เยสญฺจ รูปานํ นามสนฺนิสฺสเยเนว อุปฺปชฺชมานานํ สมฺปโยคาสงฺกา โหติ, เตสเมว วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา. รูปานํ ปน รูเปหิ สาสงฺกา นตฺถิ. วตฺถุสนฺนิสฺสเยเนว ชายนฺตานํ วิสยภาวมตฺตํ อารมฺมณนฺติ เตนาปิ เตสํ สมฺปโยคาสงฺกา นตฺถีติ เยสํ สมฺปโยคาสงฺกา อตฺถิ, เตสเมว วิปฺปยุตฺตปจฺจยตาปิ วุตฺตาติ อาห ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ วตฺถู’’ตฺยาทิ.

33. 안에서 밖으로 나오는 것처럼 전개되는 안구 등과 명(nāma)들, 그리고 명의 의지처로서만 일어나는 물질들 사이에 상응의 우려가 있는 경우에만 이식 조건(vippayuttapaccaya)의 상태가 성립한다. 그러나 물질과 물질 사이에는 우려가 없다. 토대를 의지하여 생겨나는 것들의 대상이 되는 상태일 뿐인 대상에 의해서도 그것들 사이에 상응의 우려는 없다. 그러므로 상응의 우려가 있는 것들에 대해서만 이식 조건의 상태가 설해졌기에 “재생연결의 찰나에 토대” 등이 설해졌다.

๓๔. สพฺพถา สพฺพากาเรน ยถารหํ นามวเสน วุตฺตํ ติวิธํ สหชาตํ, ทุวิธํ ปุเรชาตํ, เอกวิธํ ปจฺฉาชาตญฺจ ปจฺจยชาตํ, อาหาเรสุ กพฬีกาโร อาหาโร, รูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ อยํ ปญฺจวิโธปิ อตฺถิปจฺจโย, อวิคตปจฺจโย จ โหติ. ปจฺจุปฺปนฺนสภาเวน อตฺถิภาเวน ตาทิสสฺเสว ธมฺมสฺส [Pg.252] อุปตฺถมฺภกตฺตา อตฺถิภาวาภาเวน อนุปการกานเมว อตฺถิภาเวน อุปการกตา อตฺถิปจฺจยภาโวติ นตฺถิ นิพฺพานสฺส สพฺพทา ภาวิโน อตฺถิปจฺจยตา, อวิคตปจฺจยตา จ. อุปฺปาทาทิยุตฺตานํ วา นตฺถิภาโวปการกตาวิรุทฺโธ, วิคตภาโวปการกตาวิรุทฺโธ จ อุปการกภาโว อตฺถิปจฺจยตาทิกาติ น ตสฺส ตปฺปจฺจยตฺตปฺปสงฺโค. รูปชีวิตินฺทฺริยญฺเจตฺถ โอชา วิย ฐิติกฺขเณว อุปการกตฺตา สหชาตปจฺจเยสุ น คยฺหตีติ วิสุํ วุตฺตํ.

34. 모든 방법과 모든 측면에서 적절하게 명칭에 따라 설해진 세 종류의 구생(俱生), 두 종류의 전생(前生), 한 종류의 후생(後生)의 연생(緣生)과, 음식들 중의 덩어리진 음식(段食), 그리고 물질적 생명기능(色命根), 이 다섯 가지는 유연(有緣)이자 비이연(非離緣)이다. 현재의 자성(自性)으로서 존재함으로 인해 그러한 법을 보조하는 것이기에, 존재하지 않음으로 인해 도움을 주지 못하는 것들과 달리 존재함으로 인해 도움을 주는 것이 유연(有緣)의 성질이다. 그러므로 항상 존재하는 열반에는 유연의 상태나 비이연의 상태가 없다. 혹은 일어남 등과 결합된 것들의 '없음의 상태를 통한 보조'와 상반되고, '사라짐의 상태를 통한 보조'와 상반되는 보조의 상태가 유연 등이기 때문에 열반이 그러한 연(緣)이 될 일은 없다. 여기서 물질적 생명기능은 자양분(ojā)처럼 머무는 순간(住期)에만 보조하므로 구생연에 포함되지 않는다고 별도로 설해졌다.

๓๕. อิทานิ สพฺเพปิ ปจฺจยา สงฺเขปโตปิ จตุธาเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อารมฺมณู…เป… คจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺตํ. น หิ โส โกจิ ปจฺจโย อตฺถิ, โย จิตฺตเจตสิกานํ อารมฺมณภาวํ น คจฺเฉยฺย, สกสกปจฺจยุปฺปนฺนสฺส จ อุปนิสฺสยภาวํ น คจฺฉติ, กมฺมเหตุกตฺตา จ โลกปฺปวตฺติยา ผลเหตูปจารวเสน สพฺเพปิ กมฺมสภาวํ นาติวตฺตนฺติ, เต จ ปรมตฺถโต โลกสมฺมุติวเสน จ วิชฺชมานาเยวาติ สพฺเพปิ จตูสุ สโมธานํ คจฺฉนฺติ.

35. 이제 모든 연(緣)들이 요약하면 네 가지일 뿐임을 보이기 위해 '대상(ārammaṇa)... 등... 으로 귀결된다'라고 설해졌다. 참으로 마음과 마음부수들의 대상이 되지 않는 연은 없으며, 각각의 연에서 생긴 것들의 강한 의지처(upanissaya)가 되지 않는 것도 없다. 또한 세간의 전개는 업을 원인으로 하기에, 과보의 원인이라는 방편에 따라 모든 것이 업의 자성을 벗어나지 않는다. 그리고 그것들은 승의(勝義)로나 세간의 관습(sammuti)으로나 실제로 존재하는 것들이므로, 모든 것이 네 가지에 포함된다.

๓๖. อิทานิ ยํ วุตฺตํ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘สหชาตรูป’’นฺติ, ตํ สพฺพํ น อวิเสสโต ทฏฺฐพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘สหชาตรูป’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธิยญฺหิ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปาภาวโต ปวตฺติยํ กมฺมสมุฏฺฐานานญฺจ จิตฺตเจตสิเกหิ สหุปฺปตฺตินิยมาภาวโต สหชาตรูปนฺติ สพฺพตฺถาปิ ปวตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ, ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปสงฺขาตกมฺมชรูปานญฺจ วเสน ทุวิธํ โหติ. กมฺมสฺส กตตฺตา นิพฺพตฺตมานานิ รูปานิ กฏตฺตารูปานิ.

36. 이제 여기저기서 설해진 '구생색(俱生色)'에 대해, 그것이 모두 차별 없이 보아야 할 것이 아님을 보이기 위해 '구생색...' 등이 설해졌다. 재생연결시에는 마음에서 생긴 물질(心等起色)이 없기 때문이며, 전개기(pavatti)에는 업에서 생긴 물질(業等起色)들이 마음·마음부수와 함께 일어나는 규칙이 없기 때문이다. 그러므로 구생색은 모든 경우에 전개기에서의 마음에서 생긴 물질들과 재생연결시의 업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)이라는 두 가지 측면에서 성립한다. 업에 의해 지어져서 생겨나는 물질들이 '업에서 생긴 물질'이다.

๓๗. อิติ เอวํ วุตฺตนเยน สมฺภวา ยถาสมฺภวํ เตกาลิกา อนนฺตรสมนนฺตรอาเสวนนตฺถิวิคตวเสน ปญฺจนฺนํ อตีตกาลิกานํ, กมฺมปจฺจยสฺส อตีตวตฺตมานวเสน ทฺวิกาลิกสฺส, อารมฺมณอธิปติอุปนิสฺสยปจฺจยานํ ติกาลิกานํ[Pg.253], อิตเรสํ ปนฺนรสนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกานญฺจ วเสน กาลตฺตยวนฺโต, นิพฺพานปญฺญตฺติวเสน กาลวิมุตฺตา จ, จกฺขาทิราคาทิสทฺธาทิวเสน อชฺฌตฺติกา จ, ปุคฺคลอุตุโภชนาทิวเสน ตโต พหิทฺธา จ, ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน สงฺขตา จ, กถา ตปฺปฏิปกฺขภาเวน อสงฺขตา จ ธมฺมา ปญฺญตฺตินามรูปานํ วเสน สงฺเขปโต ติวิธา ฐิตา สพฺพถา ปฏฺฐาเน อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐาเน ปกรเณ จตุวีสติสงฺขาตา ปจฺจยา นามาติ โยชนา.

37. 이와 같이 설해진 방식에 따라, 가능한 대로 삼세(三世)에 걸쳐 있거나, 무간·등무간·심습·없음·사라짐의 연에 의한 다섯 가지 과거의 것, 업연에 의한 과거와 현재의 두 시기의 것, 대상·지배·강한의지처의 연에 의한 세 시기의 것, 나머지 열다섯 가지 현재의 것들을 통해 삼세(三世)를 가진 것들과, 열반과 개념(paññatti)으로서 시간에서 벗어난 것들, 그리고 안처(眼處) 등이나 탐욕 등, 믿음 등을 통한 내부의 것들과 인물·기온·음식 등을 통한 그 외부의 것들, 연에서 생긴 상태로서의 유위(有爲)의 법들과 그 반대되는 상태로서의 무위(無爲)의 법들이 개념·정신·물질(paññatti-nāma-rūpa)의 분류에 따라 요약하면 세 가지로 정립된다. 이 모든 것이 팔타나(Paṭṭhāna), 즉 무한한 방법의 보합신(普合)인 팔타나 논서에서 스물네 가지 연이라 불리는 것들과 결합된다는 의미이다.

๓๘. ตตฺถาติ เตสุ ปญฺญตฺตินามรูเปสุ.

38. 거기서(Tattha)란 그러한 개념·정신·물질 중에서라는 뜻이다.

ปฏฺฐานนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

팔타나 방식에 대한 설명이 끝났다.

ปญฺญตฺติเภทวณฺณนา

개념의 분류에 대한 설명

๓๙. วจนียวาจกเภทา ทุวิธา ปญฺญตฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ปญฺญาปิยตฺตา’’ตฺยาทิ. ปญฺญาปิยตฺตาติ เตน เตน ปกาเรน ญาเปตพฺพตฺตา, อิมินา รูปาทิธมฺมานํ สมูหสนฺตานาทิอวตฺถาวิเสสาทิเภทา สมฺมุติสจฺจภูตา อุปาทาปญฺญตฺติสงฺขาตา อตฺถปญฺญตฺติ วุตฺตา. สา หิ นามปญฺญตฺติยา ปญฺญาปียติ. ปญฺญาปนโตติ ปกาเรหิ อตฺถปญฺญตฺติยา ญาปนโต. อิมินา หิ ปญฺญาเปตีติ ‘‘ปญฺญตฺตี’’ติ ลทฺธนามานํ อตฺถานํ อภิธานสงฺขาตา นามปญฺญตฺติ วุตฺตา.

39. 말해지는 것(Vacanīya)과 말하는 것(Vācaka)의 차이에 따라 개념은 두 종류라고 '알려지는 것이기에(paññāpiyattā)...' 등으로 설해졌다. 알려지는 것이기에(paññāpiyattā)라는 것은 각각의 방식으로 알려져야 할 것이라는 뜻이다. 이것으로 색(色) 등의 법들의 무리(集), 상속(相續), 상태의 차이 등의 분류이자 세속제(世俗諦)이며, 근거한 개념(upādā-paññatti)이라 일컬어지는 '뜻-개념(atthapaññatti)'을 설하였다. 그것은 참으로 명칭-개념(nāmapaññatti)에 의해 알려지기 때문이다. '알리는 것이기에(paññāpanato)'라는 것은 여러 방식으로 뜻-개념을 알리는 것이라는 뜻이다. 이것으로 '알린다'고 해서 '개념(paññatti)'이라는 이름을 얻은 대상들에 대한 명칭(abhidhāna)이라 일컬어지는 '명칭-개념(nāmapaññatti)'을 설하였다.

๔๐. ภูตปริณามาการมุปาทายาติ ปถวาทิกานํ มหาภูตานํ ปพนฺธวเสน ปวตฺตมานานํ ปตฺถฏสงฺคหตาทิอากาเรน ปริณามาการํ ปริณตภาวสงฺขาตํ อาการํ อุปาทาย นิสฺสยํ กตฺวา. ตถา ตถาติ ภูมาทิวเสน. ภูมิปพฺพตาทิกาติ ภูมิปพฺพตรุกฺขาทิกา สนฺตานปญฺญตฺติ. สมฺภารสนฺนิเวสาการนฺติ ทารุมตฺติกาตนฺตาทีนํ สมฺภารานํ อุปกรณานํ [Pg.254] สนฺนิเวสาการํ รจนาทิวิสิฏฺฐตํตํสณฺฐานาทิอาการํ. รถสกฏาทิกาติ รถสกฏคามฆฏปฏาทิกา สมูหปญฺญตฺติ. จนฺทาวฏฺฏนาทิกนฺติ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตานํ สิเนรุํ ปทกฺขิณวเสน อุทยาทิอาวฏฺฏนาการํ. ทิสากาลาทิกาติ ปุรตฺถิมทิสาทิกา ทิสาปญฺญตฺติ, ปุพฺพณฺหาทิกา กาลปญฺญตฺติ, มาโสตุเวสาขมาสาทิกา ตํตํนามวิสิฏฺฐา มาสาทิปญฺญตฺติ จ. อสมฺผุฏฺฐาการนฺติ ตํตํรูปกลาเปหิ อสมฺผุฏฺฐํ สุสิราทิอาการํ. กูปคุหาทิกา ติ กูปคุหฉิทฺทาทิกา อากาสปญฺญตฺติ. ตํตํภูตนิมิตฺตนฺติ ปถวีกสิณาทิตํตํภูตนิมิตฺตํ. ภาวนาวิเสสนฺติ ปริกมฺมาทิเภทํ ภาวนาย ปพนฺธวิเสสํ. กสิณนิมิตฺตาทิกาติ กสิณาสุภนิมิตฺตาทิเภทา โยคีนํ อุปฏฺฐิตา อุคฺคหปฏิภาคาทิเภทา นิมิตฺตปญฺญตฺติ. เอวมาทิปฺปเภทาติ กสิณุคฺฆาฏิมากาสนิโรธกสิณาทิเภทา จ. อตฺถจฺฉายากาเรนาติ ปรมตฺถธมฺมสฺส ฉายากาเรน ปฏิภาคากาเรน.

40. 근본 물질들의 변화의 양상을 근거로(bhūtapariṇāmākāramupādāya)라는 것은, 지대(地大) 등의 근본 물질들이 연속해서 전개되는 과정에서 펼쳐짐이나 모임 등의 양상으로 변화된 상태를 근거로, 즉 의지처로 삼아라는 뜻이다. '그와 같이(tathā tathā)'라는 것은 땅 등의 구분에 따라라는 뜻이다. '땅, 산 등(bhūmipabbatādikā)'은 땅, 산, 나무 등의 상속 개념(santāna-paññatti)이다. '재료들의 배치 양상(sambhārasannivesākāraṃ)'이라는 것은 나무, 흙, 실 등의 재료나 도구들의 배치 양상, 즉 제작 등에 의한 특정한 형태 등의 양상을 말한다. '수레, 전차 등(rathasakaṭādikā)'은 수레, 전차, 마을, 항아리, 옷 등의 집합 개념(samūha-paññatti)이다. '달의 회전 등(candāvaṭṭanādikaṃ)'은 달, 해, 별들이 시네루 산을 오른쪽으로 도는 방식에 따라 뜨는 등의 회전 양상을 말한다. '방위, 시간 등(disākālādikā)'은 동쪽 등의 방위 개념(disā-paññatti), 오전 등의 시간 개념(kāla-paññatti), 달(月)이나 계절, 웨사카 달 등의 각각의 명칭으로 구별되는 달(月) 등의 개념이다. '접촉되지 않은 양상(asamphuṭṭhākāraṃ)'은 각각의 물질 무리(rūpa-kalāpa)들에 의해 접촉되지 않은 빈틈 등의 양상이다. '우물, 동굴 등(kūpaguhādikā)'은 우물, 동굴, 구멍 등의 공간 개념(ākāsa-paññatti)이다. '각각의 근본 물질의 표상(taṃtaṃbhūtanimittaṃ)'은 지계(地界) 카시나 등 각각의 근본 물질의 표상이다. '수행의 특별함(bhāvanāvisesaṃ)'은 준비 수행(parikamma) 등의 분류에 따른 수행의 연속적인 특별함이다. '카시나 표상 등(kasiṇanimittādikā)'은 카시나나 부정(不淨)의 표상 등의 분류로 수행자들에게 나타나는 익힌 표상(uggaha-nimitta)이나 닮은 표상(paṭibhāga-nimitta) 등의 표상 개념(nimitta-paññatti)이다. '이와 같은 분류들(evāmādippabhedā)'은 카시나를 제거한 허공이나 소멸 카시나 등의 분류이다. '실재하는 법의 그림자 양상으로(atthacchāyākārena)'라는 것은 승의법(paramattha-dhamma)의 그림자 양상, 즉 닮은 양상으로라는 뜻이다.

๔๑. นามนามกมฺมาทินาเมนาติ นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ อิเมหิ ฉหิ นาเมหิ. ตตฺถ อตฺเถสุ นมตีติ นามํ. ตํ อนฺวตฺถรุฬฺหีวเสน ทุวิธํ, สามญฺญคุณกิริยายทิจฺฉาวเสน จตุพฺพิธํ. นามเมว นามกมฺมํ. ตถา นามเธยฺยํ. อกฺขรทฺวาเรน อตฺถํ นีหริตฺวา อุตฺติ กถนํ นิรุตฺติ, อตฺถํ พฺยญฺชยตีติ พฺยญฺชนํ. อภิลปตีติ อภิลาโป, สทฺทคตอกฺขรสนฺนิเวสกฺกโม. สา ปนายํ นามปญฺญตฺติ วิชฺชมานอวิชฺชมานตทุภยสํโยควเสน ฉพฺพิธา โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ, เอตาย ปญฺญาเปนฺตีติ ‘‘รูปเวทนา’’ตฺยาทินา ปกาเสนฺติ.

41. 이름, 이름 짓는 행위 등의 이름으로(nāmanāmakammādināmena)라는 것은 이름(nāma), 이름 짓는 행위(nāmakamma), 명칭(nāmadheyya), 어원(nirutti), 표현(byañjana), 발화(abhilāpa)라는 이 여섯 가지 이름을 말한다. 거기서 대상으로 향하기(namati) 때문에 이름(nāma)이라 한다. 그것은 뜻에 부합하는지(anvattha) 관습적인지(rūḷhī)에 따라 두 종류이며, 일반(sāmañña), 속성(guṇa), 작용(kiriyā), 임의(yadicchā)에 따라 네 종류이다. 이름 자체가 곧 이름 짓는 행위이다. 명칭도 마찬가지이다. 글자를 통해 뜻을 이끌어내어 말하는 것이 어원이며, 뜻을 드러내기 때문에 표현이다. 말하는 것이기에 발화이며, 이는 소리에 담긴 글자의 배열 순서이다. 그런데 이 명칭-개념은 실재하는 것, 실재하지 않는 것, 그 둘의 결합이라는 방식에 따라 여섯 가지가 된다는 것을 보이기 위해 '실재하는 개념(vijjamānapaññatti)...' 등이 설해졌다. 이것에 의해 알리기 때문에 '물질, 수(受)...' 등으로 밝히는 것이다.

๔๒. อุภินฺนนฺติ วิชฺชมานาวิชฺชมานานํ ทฺวินฺนํ. ปญฺจาภิญฺญา, อาสวกฺขยญาณนฺติ ฉ อภิญฺญา อสฺสาติ ฉฬภิญฺโญ. เอตฺถ [Pg.255] จ อภิญฺญานํ วิชฺชมานตฺตา, ตปฺปฏิลาภิโน ปุคฺคลสฺส อวิชฺชมานตฺตา จ อยํ วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. ตถา อิตฺถิยา อวิชฺชมานตฺตา, สทฺทสฺส จ วิชฺชมานตฺตา อิตฺถิสทฺโทติ อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ปสาทจกฺขุโน, ตนฺนิสฺสิตวิญฺญาณสฺส จ วิชฺชมานตฺตา จกฺขุวิญฺญาณนฺติ วิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ. รญฺโญ จ ปุตฺตสฺส จ สมฺมุติสจฺจภูตตฺตา ราชปุตฺโตติ อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ.

42. '둘 다'란 현존하는 것과 현존하지 않는 것 두 가지를 말한다. 다섯 가지 신통과 번뇌의 소멸에 대한 지혜라는 여섯 가지 신통을 가진 이를 '육신통자(chaḷabhiñño)'라고 한다. 여기서 신통은 현존하지만 그것을 얻은 인격적 존재(puggalassa)는 현존하지 않기 때문에, 이것을 '현존하는 것으로 현존하지 않는 것을 시설함(vijjamānena avijjamānapaññatti)'이라고 부른다. 이와 같이 '여성'은 현존하지 않고 '소리'는 현존하므로 '여성의 소리(itthisaddo)'는 '현존하지 않는 것으로 현존하는 것을 시설함'이다. '청정 안근'과 '그것에 의지한 식'은 현존하므로 '안식(cakkhuviññāṇaṃ)'은 '현존하는 것으로 현존하는 것을 시설함'이다. '왕'과 '아들'은 세속적 진실로만 존재하므로 '왕자(rājaputto)'는 '현존하지 않는 것으로 현존하지 않는 것을 시설함'이다.

๔๓. วจีโฆสานุสาเรนาติ ภูมิปพฺพตรูปเวทนาทิวจีมยสทฺทสฺส อนุสาเรน อนุคมเนน อนุสฺสรเณน อารมฺมณกรเณน ปวตฺตาย โสตวิญฺญาณวีถิยา ปวตฺติโต อนนฺตรํ อุปฺปนฺนสฺส มโนทฺวารสฺส นามจินฺตนาการปฺปวตฺตสฺส มโนทฺวาริกวิญฺญาณสนฺตานสฺส ‘‘อิทมีทิสสฺส อตฺถสฺส นาม’’นฺติ ปุพฺเพเยว คหิตสงฺเกโตปนิสฺสยสฺส โคจรา อารมฺมณภูตา ตโต นามคฺคหณโต ปรํ ยสฺสา สมฺมุติปรมตฺถวิสยาย นามปญฺญตฺติยา อนุสาเรน อนุคมเนน อตฺถา สมฺมุติปรมตฺถเภทา วิญฺญายนฺติ, สายํ ภูมิปพฺพตรูปเวทนาทิกา ปญฺญาเปตพฺพตฺถปญฺญาปิกา โลกสงฺเกเตน นิมฺมิตา โลกโวหาเรน สิทฺธา, มโนทฺวารคฺคหิตา อกฺขราวลิภูตา ปญฺญตฺติ วิญฺเญยฺยา ปญฺญาปนโต ปญฺญตฺติสงฺขาตา นามปญฺญตฺตีติ วิญฺเญยฺยา.

43. '말소리를 따라서(Vacīghosānusārena)'란 땅, 산, 물질, 느낌 등의 언어로 된 소리를 따라서, 즉 그것을 추종하고 기억하며 대상으로 삼아 일어나는 이식인로(耳識引路)의 뒤를 이어 발생한, 이름에 대한 생각의 양상으로 일어나는 의문식(意門識)의 상속에 관한 것이다. 이것은 '이것은 이러한 의미의 이름이다'라고 예전에 파악된 약속을 토대로 하며, 그 이름의 파악 이후에 이름시설(nāmapaññatti)을 따름으로써 세속과 승의의 차이에 따른 의미들이 알려지게 된다. 그 이름시설은 땅, 산, 물질, 느낌 등을 시설해야 할 의미로서 시설하는 것이며, 세상의 약속에 의해 만들어지고 세상의 언어 관습에 의해 성립된 것이다. 의문에서 파악되고 문자의 나열로 이루어진 시설은, 시설하기(paññāpana) 때문에 시설이라 불리는 이름시설(nāmapaññatti)로 알아야 한다.

เอตฺถ จ โสตวิญฺญาณวีถิยา อนนฺตรภาวินึ มโนทฺวาริกวีถิมฺปิ โสตวิญฺญาณวีถิคฺคหเณเนว สงฺคเหตฺวา ‘‘โสตวิญฺญาณวีถิยา’’ติ วุตฺตํ. ฆฏาทิสทฺทญฺหิ สุณนฺตสฺส เอกเมกํ สทฺทํ อารพฺภ ปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณวเสน ทฺเว ทฺเว ชวนวารา, พุทฺธิยา คหิตนามปณฺณตฺติภูตํ อกฺขราวลิมารพฺภ เอโกติ เอวํ โสตวิญฺญาณวีถิยา อนนฺตราย อตีตสทฺทารมฺมณาย [Pg.256] ชวนวีถิยา อนนฺตรํ นามปญฺญตฺติยา คหณํ, ตโต ปรํ อตฺถาวโพโธติ อาจริยา.

여기서 이식인로(耳識引路)의 직후에 일어나는 의문인로(意門引路) 또한 이식인로의 파악에 포함시켜 '이식인로에 의해'라고 말하였다. 항아리 등의 소리를 듣는 자에게 각각의 소리를 대상으로 삼아 현재와 과거의 대상을 따라 두 번씩의 속행의 과정(javanavāra)이 일어나고, 지혜에 의해 파악된 이름시설인 문자의 나열을 대상으로 삼아 한 번의 과정이 일어난다. 이와 같이 이식인로 직후의 과거 소리를 대상으로 하는 속행인로 다음에 이름시설의 파악이 있고, 그 후에 의미를 깨닫게 된다고 스승들은 말한다.

ปญฺญตฺติเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

시설의 분류에 대한 설명이 끝났다.

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

이와 같이 아비담맛타 비바비니라고 불리는 아비담맛타 상가하 주해에서,

ปจฺจยปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연(緣)의 장에 대한 설명이 끝났다.

๙. กมฺมฏฺฐานปริจฺเฉทวณฺณนา

9. 업처의 장(Kammaṭṭhānapariccheda)에 대한 설명.

๑. อิโต ปจฺจยนิทฺเทสโต ปรํ นีวรณานํ สมนฏฺเฐน สมถสงฺขาตานํ, อนิจฺจาทิวิวิธาการโต ทสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนาสงฺขาตานญฺจ ทฺวินฺนํ ภาวนานํ ทุวิธมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ ทุวิธภาวนากมฺมสฺส ปวตฺติฏฺฐานตาย กมฺมฏฺฐานภูตมารมฺมณํ อุตฺตรุตฺตรโยคกมฺมสฺส ปทฏฺฐานตาย กมฺมฏฺฐานภูตํ ภาวนาวีถิญฺจ ยถากฺกมํ สมถวิปสฺสนานุกฺกเมน ปวกฺขามีติ โยชนา.

1. 이 연(緣)의 설명 다음에는, 장애들을 가라앉힌다는 의미에서 사마타(止)라고 불리는 수행과, 무상 등의 다양한 양상으로 본다는 의미에서 위빳사나(觀)라고 불리는 두 가지 수행에 대하여, 두 가지 업처를 순서대로 설명할 것이다. 업처는 두 가지 수행 작용이 일어나는 장소라는 의미에서 업처가 되는 대상과, 상위의 수행 정진의 발판이 된다는 의미에서 업처가 되는 수행의 과정을 사마타와 위빳사나의 순서에 따라 설명하겠다는 연결이다.

สมถกมฺมฏฺฐานํ

사마타 업처

จริตเภทวณฺณนา

기질의 분류에 대한 설명

๓. ราโค ว จริตา ปกตีติ ราคจริตา. เอวํ โทสจริตาทโยปิ. จริตสงฺคโหติ มูลจริตวเสน ปุคฺคลสงฺคโห, สํสคฺควเสน ปน เตสฏฺฐิ จริตา โหนฺติ. วุตฺตญฺหิ –

3. 탐욕이 기질(caritā) 또는 천성(pakati)인 자들을 탐욕형(rāgacarita)이라 한다. 진심형(dosacarita) 등도 이와 같다. 기질의 요약은 근본 기질에 따른 인물의 분류이나, 혼합에 의하면 63가지 기질이 있다. 다음과 같이 설해졌다.

‘‘ราคาทิเก ติเก สตฺต, สตฺต สทฺธาทิเก ติเก;

เอกทฺวิติกมูลมฺหิ, มิสฺสโต สตฺตสตฺตก’’นฺติ.

"탐욕 등의 세 가지에서 일곱이 있고, 믿음 등의 세 가지에서 일곱이 있다. 하나, 둘, 세 가지 근본을 섞음에 따라 마흔아홉(7x7)이 된다."

เอตฺถ หิ ราคจริตา โทสจริตา โมหจริตา ราคโทสจริตา ราคโมหจริตา โทสโมหจริตา ราคโทสโมหจริตาติ [Pg.257] เอวํ ราคาทิเก ติเก สตฺตกเมกํ. ตถา สทฺธาจริตา พุทฺธิจริตา วิตกฺกจริตา สทฺธาพุทฺธิจริตา สทฺธาพุทฺธิวิตกฺกจริตา พุทฺธิวิตกฺกจริตา สทฺธาพุทฺธิวิตกฺกจริตาติ สทฺธาทิเกปิ ติเก เอกนฺติ เอวํ ทฺเว ติเก อมิสฺเสตฺวา จุทฺทส จริตา โหนฺติ. ราคาทิติเก ปน เอกทฺวิติกมูลวเสน สทฺธาทิติเกน สห โยชิเต ราคสทฺธาจริตา ราคพุทฺธิจริตา ราควิตกฺกจริตา ราคสทฺธาพุทฺธิจริตา ราคสทฺธาวิตกฺกจริตา ราคพุทฺธิวิตกฺกจริตา ราคสทฺธาพุทฺธิวิตกฺกจริตาติ ราคมูลนเย เอกํ สตฺตกํ, ตถา ‘‘โทสสทฺธาจริตา โทสพุทฺธิจริตา โทสวิตกฺกจริตา’’ตฺยาทินา โทสมูลนเยปิ เอกํ, ‘‘โมหสทฺธาจริตา’’ตฺยาทินา โมหมูลนเยปิ เอกนฺติ เอวํ เอกมูลนเย สตฺตกตฺตยํ โหติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ ทฺวิมูลกนเยปิ ‘‘ราคโทสสทฺธาจริตา ราคโทสพุทฺธิจริตา ราคโทสวิตกฺกจริตา’’ตฺยาทินา สตฺตกตฺตยํ. ติมูลกนเย ปน ‘‘ราคโทสโมหสทฺธาจริตา’’ตฺยาทินา เอกํ สตฺตกนฺติ เอวํ มิสฺสโต สตฺตสตฺตกวเสน เอกูนปญฺญาส จริตา โหนฺติ. อิติ อิมา เอกูนปญฺญาส, ปุริมา จ จุทฺทสาติ เตสฏฺฐิ จริตา ทฏฺฐพฺพา. เกจิ ปน ทิฏฺฐิยา สทฺธึ ‘‘จตุสฏฺฐี’’ติ วณฺเณนฺติ.

여기서 탐욕형, 진심형, 어리석음형, 탐욕·진심형, 탐욕·어리석음형, 진심·어리석음형, 탐욕·진심·어리석음형의 탐욕 등 세 가지에서 일곱 가지가 한 세트이다. 마찬가지로 믿음형, 지혜형, 사유형, 믿음·지혜형, 믿음·사유형, 지혜·사유형, 믿음·지혜·사유형의 믿음 등 세 가지에서도 한 세트가 되어, 이 두 세트를 섞지 않았을 때 14가지 기질이 된다. 그러나 탐욕 등 세 가지를 하나, 둘, 셋의 근본에 따라 믿음 등 세 가지와 결합하면, 탐욕·믿음형, 탐욕·지혜형, 탐욕·사유형, 탐욕·믿음·지혜형, 탐욕·믿음·사유형, 탐욕·지혜·사유형, 탐욕·믿음·지혜·사유형이라는 탐욕 근본의 방식에서 일곱이 나오고, 진심 근본에서도 일곱, 어리석음 근본에서도 일곱이 되어 단일 근본의 방식에서 21가지가 된다. 이와 같이 두 개의 근본이 결합된 방식에서도 21가지가 있고, 세 개의 근본이 결합된 방식에서도 7가지가 있다. 이렇게 혼합된 방식에 의해 49가지 기질이 된다. 이 49가지와 앞서 말한 14가지를 합해 63가지 기질로 보아야 한다. 어떤 이들은 견해(diṭṭhi)를 포함하여 64가지라고 설명하기도 한다.

จริตเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

기질의 분류에 대한 설명이 끝났다.

ภาวนาเภทวณฺณนา

수행의 분류에 대한 설명

๔. ภาวนาย ปฏิสงฺขารกมฺมภูตา, อาทิกมฺมภูตา วา ปุพฺพภาคภาวนา ปริกมฺมภาวนา นาม. นีวรณวิกฺขมฺภนโต ปฏฺฐาย โคตฺรภูปริโยสานา กามาวจรภาวนา อุปจารภาวนา นาม. อปฺปนาย สมีปจาริตฺตา คามูปจาราทโย วิย. มหคฺคตภาวปฺปตฺตา อปฺปนาภาวนา นาม อปฺปนาสงฺขาตวิตกฺกปมุขตฺตา[Pg.258]. สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ อารมฺมเณ อปฺเปนฺโต วิย ปวตฺตตีติ วิตกฺโก อปฺปนา. ตถา หิ โส ‘‘อปฺปนา พฺยปฺปนา’’ติ (ธ. ส. ๗) นิทฺทิฏฺโฐ. ตปฺปมุขตาวเสน ปน สพฺเพปิ มหคฺคตานุตฺตรฌานธมฺมา ‘‘อปฺปนา’’ติ วุจฺจนฺติ.

4. 수행을 위한 준비 작업이거나 초기 단계의 수행인 예비 단계의 수행을 준비 수행(parikamma-bhāvanā)이라 한다. 장애들을 억제하는 것부터 시작하여 종성(gotrabhū)에 이르기까지의 욕계 수행을 근접 수행(upacāra-bhāvanā)이라 한다. 마을에 근접한 것 등과 같이 안지(appanā)에 가까이 행하기 때문이다. 고귀한 상태(mahaggata)에 도달한 것을 안지 수행(appanā-bhāvanā)이라 하니, 안지라 일컬어지는 일으킨 생각(vitakka)이 주도하기 때문이다. 상응하는 법들을 대상에 밀착시키는(appento) 것처럼 일어나기에 일으킨 생각을 안지라 한다. 그것은 '안지(appanā), 비안지(byappanā)'라고 규정되었다. 그러나 그 주도적인 성격 때문에 모든 고귀한 선정과 출세간의 선정의 법들을 '안지'라고 부른다.

ภาวนาเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수행의 분류에 대한 설명이 끝났다.

นิมิตฺตเภทวณฺณนา

표상의 분류에 대한 설명

๕. ปริกมฺมสฺส นิมิตฺตํ อารมฺมณตฺตาติ ปริกมฺมนิมิตฺตํ, กสิณมณฺฑลาทิ. ตเทว จกฺขุนา ทิฏฺฐํ วิย มนสา อุคฺคเหตพฺพํ นิมิตฺตํ, อุคฺคณฺหนฺตสฺส วา นิมิตฺตนฺติ อุคฺคหนิมิตฺตํ. ตปฺปฏิภาคํ วณฺณาทิกสิณโทสรหิตํ นิมิตฺตํ อุปจารปฺปนานํ อารมฺมณตฺตาติ ปฏิภาคนิมิตฺตํ.

5. 준비 단계의 대상이 되므로 준비 표상(parikamma-nimitta)이라 하니, 까시나 원반 등이다. 그것을 눈으로 본 것처럼 마음으로 익혀야 할 표상, 혹은 익히는 자의 표상을 익힘 표상(uggahanimitta)이라 한다. 그것과 닮았으되 색깔이나 까시나의 결함이 없는 표상으로서 근접 수행과 안지 수행의 대상이 되는 것을 닮은 표상(paṭibhāganimitta)이라 한다.

๖. ปถวีเยว กสิณํ เอกเทเส อฏฺฐตฺวา อนนฺตสฺส ผริตพฺพตาย สกลฏฺเฐนาติ ปถวีกสิณํ, กสิณมณฺฑลํ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ, ตทารมฺมณญฺจ ฌานํ ‘ปถวีกสิณ’นฺติ วุจฺจติ. ตถา อาโปกสิณาทีสุปิ. ตตฺถ ปถวาทีนิ จตฺตาริ ภูตกสิณานิ. นีลาทีนิ จตฺตาริ วณฺณกสิณานิ, ปริจฺฉินฺนากาโส อากาสกสิณํ, จนฺทาทิอาโลโก อาโลกกสิณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

6. 지(地) 자체가 일부에 국한되지 않고 무한하게 퍼져야 한다는 의미에서 ‘전체(kasiṇa)’라는 뜻으로 지(地) 까시나, 즉 까시나 만달라라고 한다. 이때 그 표상(nimitta)과 그것을 대상으로 하는 선(jhāna)을 ‘지 까시나’라고 부른다. 수(水) 까시나 등에서도 마찬가지이다. 그중에서 지(地) 등의 네 가지는 요소 까시나(bhūtakasiṇa)이다. 청(靑) 등의 네 가지는 색깔 까시나(vaṇṇakasiṇa)이며, 한정된 허공은 허공 까시나, 달빛 등은 광명 까시나라고 보아야 한다.

๗. อุทฺธํ ธุมาตํ สูนํ ฉวสรีรํ อุทฺธุมาตํ, ตเทว กุจฺฉิตฏฺเฐนอุทฺธุมาตกํ. เอวํ เสเสสุปิ. เสตรตฺตาทินา วิมิสฺสิตํ เยภุยฺเยน นีลวณฺณํ ฉวสรีรํ วินีลกํ วิเสสโต นีลกนฺติ กตฺวา. วิสฺสวนฺตปุพฺพกํ วิปุพฺพกํ. มชฺเฌ ทฺวิธา ฉินฺนํ วิจฺฉิทฺทกํ. โสณสิงฺคาลาทีหิ วิวิธากาเรน ขายิตํ [Pg.259] วิกฺขายิตกํ. โสณสิงฺคาลาทีหิ วิวิเธนากาเรน ขณฺฑิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ขิตฺตํ วิกฺขิตฺตกํ. กากปทาทิอากาเรน สตฺเถน หนิตฺวา วิวิธํ ขิตฺตํ หตวิกฺขิตฺตกํ. โลหิตปคฺฆรณกํ โลหิตกํ. กิมิกุลปคฺฆรณกํ ปุฬวกํ. อนฺตมโส เอกมฺปิ อฏฺฐิ อฏฺฐิกํ.

7. 위로 부풀어 올라 부은 시체를 부창(uddhumāta)이라 하고, 그것이 혐오스럽다는 의미에서 부창상(uddhumātaka)이라 한다. 나머지도 이와 같다. 흰색과 붉은색 등이 섞여서 대체로 푸른빛을 띠는 시체를 특히 푸른빛이 난다고 하여 청어상(vinīlaka)이라 한다. 고름이 흐르는 것을 농란상(vipubbaka)이라 한다. 중간이 두 토막으로 끊어진 것을 단해상(vicchiddaka)이라 한다. 개나 여우 등에 의해 여러 가지 모양으로 뜯어 먹힌 것을 식담상(vikkhāyitaka)이라 한다. 개나 여우 등에 의해 여러 가지 모양으로 찢겨 여기저기 흩어진 것을 이산상(vikkhittaka)이라 한다. 까마귀 발 모양 등의 병기로 난도질당해 여기저기 흩어진 것을 저착이산상(hatavikkhittaka)이라 한다. 피가 흘러나오는 것을 적혈상(lohitaka)이라 한다. 벌레들이 꿈틀거리며 흐르는 것을 충취상(puḷavaka)이라 한다. 적어도 뼈 하나라도 있는 것을 백골상(aṭṭhika)이라 한다.

๘. อนุ อนุ สรณํ อนุสฺสติ, อรหตาทิพุทฺธคุณารมฺมณา อนุสฺสติ พุทฺธานุสฺสติ. สฺวากฺขาตตาทิธมฺมคุณารมฺมณา อนุสฺสติ ธมฺมานุสฺสติ. สุปฺปฏิปนฺนตาทิสํฆคุณารมฺมณา อนุสฺสติ สํฆานุสฺสติ. อขณฺฑตาทินา สุปริสุทฺธสฺส อตฺตโน สีลคุณสฺส อนุสฺสรณํ สีลานุสฺสติ. วิคตมลมจฺเฉรตาทิวเสน อตฺตโน จาคานุสฺสรณํ จาคานุสฺสติ. ‘‘เยหิ สทฺธาทีหิ สมนฺนาคตา เทวา เทวตฺตํ คตา, ตาทิสา คุณา มยิ สนฺตี’’ติ เอวํ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน สทฺธาทิคุณานุสฺสรณํ เทวตานุสฺสติ. สพฺพทุกฺขูปสมภูตสฺส นิพฺพานสฺส คุณานุสฺสรณํ อุปสมานุสฺสติ. ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทภูตสฺส มรณสฺส อนุสฺสรณํ มรณานุสฺสติ. เกสาทิกายโกฏฺฐาเส คตา ปวตฺตา สติ กายคตาสติ. อานญฺจ อปานญฺจ อานาปานํ, อสฺสาสปสฺสาสา, ตทารมฺมณา สติ อานาปานสฺสติ.

8. 거듭거듭 기억하는 것이 수념(anussati)이다. 아라한 등 부처님의 덕성을 대상으로 하는 수념이 불수념(buddhānussati)이다. 잘 설해졌음 등의 가르침의 덕성을 대상으로 하는 수념이 법수념(dhammānussati)이다. 잘 실천함 등의 승가의 덕성을 대상으로 하는 수념이 승수념(saṃghānussati)이다. 결함 없음 등으로 매우 청정한 자신의 계행의 덕성을 거듭 기억하는 것이 계수념(sīlānussati)이다. 인색함의 때를 벗어남 등의 방식으로 자신의 관대함(cāga)을 거듭 기억하는 것이 사수념(cāgānussati)이다. ‘이러한 믿음 등을 갖추어 신들이 천상에 태어났는데, 나에게도 그러한 덕성이 있다’라고 이와 같이 신들을 증인으로 세워 자신의 믿음 등의 덕성을 거듭 기억하는 것이 천수념(devatānussati)이다. 모든 괴로움의 가라앉음인 열반의 덕성을 거듭 기억하는 것이 적정수념(upasamānussati)이다. 생명 기능의 끊어짐인 죽음을 거듭 기억하는 것이 사수념(maraṇanussati)이다. 머리카락 등 몸의 부위들에 가 있거나 작용하는 마음챙김이 신수념(kāyagatāsati)이다. 들이쉬는 숨과 내쉬는 숨이 안나반나(ānāpāna)이며, 즉 들숨과 날숨을 대상으로 하는 마음챙김이 안나반나수념(ānāpānassati)이다.

๙. มิชฺชติ สินิยฺหตีติ เมตฺตา, มิตฺเตสุ ภวาติ วา เมตฺตา, สา สตฺตานํ หิตสุขูปสํหรณลกฺขณา. ปรทุกฺขาปนยนกามตาลกฺขณา กรุณา. ปรสมฺปตฺติปโมทลกฺขณา มุทิตา. อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณา อุเปกฺขา. อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตฺตา อปฺปมญฺญา. อุตฺตมวิหารภาวโต, อุตฺตมานํ วา วิหารภาวโต พฺรหฺมวิหาโร.

9. 부드러워지거나 친절해진다고 해서 자(mettā)라고 하며, 혹은 친구(mitta)에게 생기는 것이라 하여 자(mettā)라고 한다. 그것은 중생들에게 이익과 행복을 가져다주는 특징이 있다. 타인의 고통을 제거해주고자 하는 특징이 비(karuṇā)이다. 타인의 성취를 기뻐하는 특징이 희(muditā)이다. 좋아하거나 싫어하는 것에 대해 중립적인 태도로 작용하는 특징이 사(upekkhā)이다. 무량한 중생을 대상으로 하기 때문에 무량심(appamaññā)이라 한다. 고귀한 머묾이기 때문에, 혹은 고귀한 자들의 머묾이기 때문에 범주(brahmavihāra)라고 한다.

๑๐. คมนปริเยสนปริโภคาทิปจฺจเวกฺขณวเสน [Pg.260] กพฬีการาหาเร ปฏิกูลนฺติ ปวตฺตา สญฺญา อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา.

10. 음식을 구하러 가고, 찾고, 먹는 것 등을 성찰함으로써 덩어리진 음식(kabaḷīkārāhāra)에 대해 혐오스럽다는 관념이 일어나는 것이 식염상(āhāre paṭikūlasaññā)이다.

๑๑. ปถวีธาตุอาทีนํ จตุนฺนํ ธาตูนํ สลกฺขณโต เกสาทิสสมฺภาราทิโต จ ววตฺถานํ จตุธาตุววตฺถานํ.

11. 지(地)·수(水)·화(화)·풍(풍)의 사대(catudhātu)를 각각의 특징과 머리카락 등의 구성 요소에 따라 확정하는 것이 사대차별(catudhātuvavatthāna)이다.

๑๒. อรูเป อารมฺมเณ ปวตฺตา อารุปฺปา.

12. 물질이 없는(arūpa) 대상을 향해 일어나는 것이 무색계(āruppa)이다.

นิมิตฺตเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

표상의 분류에 대한 설명이 끝났다.

สปฺปายเภทวณฺณนา

적절함의 분류에 대한 설명

๑๓. อิทานิ ตสฺส ตสฺส ปุคฺคลสฺส จริตานุกูลกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ ‘‘จริตาสุ ปนา’’ตฺยาทิมาห. ราโค ว จริตํ ปกติ เอตสฺสาติ ราคจริโต, ราคพหุโล ปุคฺคโล, ราคสฺส อุชุวิปจฺจนีกภาวโต อสุภกมฺมฏฺฐานํ ตสฺส สปฺปายํ. อานาปานํ โมหจริตสฺส, วิตกฺกจริตสฺส จ สปฺปายํ พุทฺธิวิสยภาเวน โมหปฺปฏิปกฺขตฺตา, วิตกฺกสนฺธาวนสฺส นิวารกตฺตา จ. ฉ พุทฺธานุสฺสติอาทโย สทฺธาจริตสฺส สปฺปายา สทฺธาวุทฺธิเหตุภาวโต.

13. 이제 각 개인의 성향에 적절한 명상 주제를 보여주기 위해 ‘성향들 중에서는(caritāsu pana)’ 등을 말하였다. 탐욕이 그 사람의 성향이자 본성인 자를 탐욕 성향의 자라 하며, 탐욕이 많은 사람이다. 탐욕과 정반대되는 것이기에 부정관(asubha) 명상 주제가 그에게 적절하다. 안나반나는 어리석은 성향(moha)의 자와 사색 성향(vitakka)의 자에게 적절한데, 부처님의 영역으로서 어리석음의 반대이며 사색이 흩어지는 것을 막아주기 때문이다. 불수념 등 여섯 가지 수념은 믿음의 성장을 돕는 원인이 되기 때문에 믿음 성향(saddhā)의 자에게 적절하다.

๑๗. มรณอุปสมสญฺญาววตฺถานานิ พุทฺธิจริตสฺส สปฺปายานิ คมฺภีรภาวโต พุทฺธิยา เอว วิสยตฺตา.

17. 사수념, 적정수념, 식염상, 사대차별은 그 깊이로 인해 지혜의 영역이기 때문에 지혜 성향(buddhi)의 자에게 적절하다.

๑๘. เสสานีติ จตุพฺพิธภูตกสิณอากาสอาโลกกสิณอารุปฺปจตุกฺกวเสน ทสวิธานิ. ตตฺถาปีติ เตสุ ทสสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ. ปุถุลํ โมหจริตสฺส สปฺปายํ สมฺพาเธ โอกาเส จิตฺตสฺส ภิยฺโยโสมตฺตาย สมฺมุยฺหนโต. ขุทฺทกํ วิตกฺกจริตสฺส สปฺปายํ มหนฺตารมฺมณสฺส วิตกฺกสนฺธาวนปจฺจยตฺตา. อุชุวิปจฺจนีกโต เจว อติสปฺปายตาย [Pg.261] เจตํ วุตฺตํ. ราคาทีนํ ปน อวิกฺขมฺภิกา, สทฺธาทีนํ วา อนุปการิกา กสิณาทิภาวนา นาม นตฺถิ.

18. ‘나머지들’이란 네 가지 요소 까시나, 허공 까시나, 광명 까시나, 네 가지 무색계의 열 가지를 말한다. ‘거기에서도’란 그 열 가지 명상 주제 중에서, 광대한 것은 어리석은 성향의 자에게 적절한데, 좁은 공간에서는 마음이 더욱 미혹되기 때문이다. 미세한 것은 사색 성향의 자에게 적절한데, 큰 대상은 사색이 흩어지는 원인이 되기 때문이다. 이것은 정반대되는 측면과 매우 적절한 측면에서 말해진 것이다. 그러나 탐욕 등을 억제하지 못하거나 믿음 등에 도움이 되지 않는 까시나 등의 수행이란 없다.

สปฺปายเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

적절함의 분류에 대한 설명이 끝났다.

ภาวนาเภทวณฺณนา

수행의 분류에 대한 설명

๑๙. สพฺพตฺถาปีติ จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐาเนสุปิ นตฺถิ อปฺปนา, พุทฺธคุณาทีนํ ปรมตฺถภาวโต, อเนกวิธตฺตา, เอกสฺสปิ คมฺภีรภาวโต จ. พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ ทสสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ อปฺปนาวเสน สมาธิสฺส ปติฏฺฐาตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา อปฺปนาภาวํ อปฺปตฺวา สมาธิ อุปจารภาเวน ปติฏฺฐาติ. โลกุตฺตรสมาธิ, ปน ทุติยจตุตฺถารุปฺปสมาธิ จ สภาวธมฺเมปิ ภาวนาวิเสสวเสน อปฺปนํ ปาปุณาติ. วิสุทฺธิภาวนานุกฺกมวเสน หิ โลกุตฺตโร อปฺปนํ ปาปุณาติ. อารมฺมณสมติกฺกมภาวนาวเสน อารุปฺปสมาธิ. อปฺปนาปฺปตฺตสฺเสว หิ จตุตฺถชฺฌานสมาธิโน อารมฺมณสมติกฺกมนมตฺตํ โหติ.

19. ‘모든 곳에서도’란 마흔 가지 명상 주제 모두에서도 (때로는) 안지(appanā)가 없다는 뜻이다. 부처님의 덕성 등이 절대적인 실재(paramattha)이며, 종류가 다양하고, 하나하나가 깊기 때문이다. 불수념 등 열 가지 명상 주제에서는 안지의 방식으로 삼매가 확립될 수 없으므로, 안지에 도달하지 못하고 근행(upacāra)의 상태로 삼매가 확립된다. 그러나 출세간 삼매와 두 번째, 네 번째 무색계 삼매는 본질적인 법(sabhāvadhammadhamma)일지라도 수행의 특수성으로 인해 안지에 도달한다. 즉, 청정 수행의 순차적인 단계를 통해 출세간은 안지에 도달하며, 대상을 초월하는 수행의 방식에 의해 무색계 삼매가 안지에 도달한다. 안지에 도달한 제4선정의 삼매에 대해서만 대상을 초월하는 것이 가능하기 때문이다.

๒๑. ปญฺจปิ ฌานานิ เอเตสมตฺถิ, ตตฺถ นิยุตฺตานีติ วา ปญฺจกชฺฌานิกานิ.

21. 이들에게는 다섯 가지 선정이 다 있으므로, 거기에 속한다고 하여 5선정(pañcakajjhāna)이라 한다.

๒๒. อสุภภาวนาย ปฏิกูลารมฺมณตฺตา จณฺฑโสตาย นทิยา อริตฺตพเลน นาวา วิย วิตกฺกพเลเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปวตฺตตีติ อสุภกมฺมฏฺฐาเน อวิตกฺกชฺฌานาสมฺภวโต ‘‘ปฐมชฺฌานิกา’’ติ วุตฺตํ.

22. 부정관 수행은 혐오스러운 대상이므로, 노를 젓는 힘으로 거친 물결의 강을 거슬러 올라가는 배처럼, 오직 일으킨 생각(vitakka)의 힘에 의해서만 마음이 거기서 작용한다. 따라서 부정관 명상 주제에서는 일으킨 생각이 없는 선정이 불가능하므로 ‘초선정(paṭhamajjhāna)’이라고 하였다.

๒๓. เมตฺตากรุณามุทิตานํ โทมนสฺสสหคตพฺยาปาทวิหึสานภิรตีนํ ปหายกตฺตา โทมนสฺสปฺปฏิปกฺเขน โสมนสฺเสเนว สหคตตา ยุตฺตาติ ‘‘เมตฺตาทโย ตโย จตุกฺกชฺฌานิกา’’ติ วุตฺตา.

23. 자·비·희는 고통스러운 마음과 결합한 악의, 해코지, 즐겁지 않음 등을 제거하기 때문에, 고통스러운 마음의 반대인 기쁨(somanassa)과 결합하는 것이 타땅하므로 ‘자 등 세 가지는 4선정(catukkajjhāna)’이라고 하였다.

๒๔. ‘‘สพฺเพ [Pg.262] สตฺตา สุขิตา โหนฺตุ, ทุกฺขา มุจฺจนฺตุ, ลทฺธสุขสมฺปตฺติโต มา วิคจฺฉนฺตู’’ติ เมตฺตาทิวสปฺปวตฺตพฺยาปารตฺตยํ ปหาย กมฺมสฺสกตาทสฺสเนน สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺตภาวนานิพฺพตฺตาย ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย พลวตรตฺตา อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหารสฺส สุขสหคตาสมฺภวโต ‘‘อุเปกฺขา ปญฺจมชฺฌานิกา’’ติ วุตฺตา.

24. “모든 중생이 행복하기를, 괴로움에서 벗어나기를, 얻은 행복과 성취에서 멀어지지 않기를”이라는 자(慈)·비(悲)·희(喜)의 세 가지 활동을 버리고, 업이 자신의 주인임을 보는 것(자업자득)으로써 중생들에 대해 중사적(中捨的)인 태도로 일어나는 수행에서 생겨난 그곳에서의 평온(tatramajjhattupekkhā)이 강력하기 때문에, 평온의 범주(upekkhā-brahmavihāra)는 즐거움과 함께할 수 없으므로 “평온은 제5선에 속한다”라고 설해졌다.

ภาวนาเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수행의 차별에 대한 설명이 끝났다.

โคจรเภทวณฺณนา

수행 대상(경계)의 차별에 대한 설명

๒๖. ยถารหนฺติ ตํตํอารมฺมณานุรูปโต. กสฺสจิ อารมฺมณสฺส อปริพฺยตฺตตาย ‘‘ปริยาเยนา’’ติ วุตฺตํ.

26. ‘적절하게’란 각각의 대상에 상응하는 것을 의미한다. 어떤 대상은 분명하게 나타나지 않기 때문에 ‘방편으로(pariyāyena)’라고 하였다.

๒๗. กสิณาสุภโกฏฺฐาสานาปานสฺสตีสฺเวว หิ ปริพฺยตฺตนิมิตฺตสมฺภโวติ.

27. 왜냐하면 카시나, 부정관, 몸의 부위(32상), 들숨날숨에 대한 마음챙김에서만 분명한 표상(nimitta)이 생겨날 수 있기 때문이다.

๒๘. ปถวีมณฺฑลาทีสุ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺตสฺสาติ อาทิมฺหิ ตาว จตุปาริสุทฺธิสีลํ วิโสเธตฺวา ทสวิธํ ปลิโพธํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ปิยครุภาวนียาทิคุณสมนฺนาคตํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน จริยานุกูลํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อฏฺฐารสวิธํ อนนุรูปวิหารํ ปหาย ปญฺจงฺคสมนฺนาคเต อนุรูปวิหาเร วิหรนฺตสฺส เกสนขหรณาทิขุทฺทกปลิโพธุปจฺเฉทํ กตฺวา กสิณมณฺฑลาทีนิ ปุรโต กตฺวา อานาปานโกฏฺฐาสาทีสุ จิตฺตํ ฐเปตฺวา นิสีทิตฺวา ‘‘ปถวี ปถวี’’ตฺยาทินา ตํตํภาวนานุกฺกเมน ปถวีกสิณาทีสุ ตํตทารมฺมเณสุ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺตสฺส. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน ภาวนา วิสุทฺธิมคฺคโต (วิสุทฺธิ. ๑.๕๔ อาทโย) คเหตพฺพา. ทุวิธมฺปิ หิ ภาวนาวิธานํ อิธ อาจริเยน [Pg.263] อติสงฺเขปโต วุตฺตํ, ตทตฺถทสฺสนตฺถญฺจ วิตฺถารนเย อาหริยมาเน อติปฺปปญฺโจ สิยาติ มยมฺปิ ตํ น วิตฺถาเรสฺสาม. ยทา ปน ตํ นิมิตฺตํ จิตฺเตน สมุคฺคหิตนฺติ เอวํ ปวตฺตานุปุพฺพภาวนาวเสน ยทา ตํ ปริกมฺมนิมิตฺตํ จิตฺเตน สมฺมา อุคฺคหิตํ โหติ. มโนทฺวารสฺส อาปาถมาคตนฺติ จกฺขุํ นิมฺมีเลตฺวา, อญฺญตฺถ คนฺตฺวา วา มนสิ กโรนฺตสฺส กสิณมณฺฑลสทิสเมว หุตฺวา มโนทฺวาริกชวนานํ อาปาถํ อาคตํ โหติ.

28. 흙의 원반 등에서 표상을 익히는 자에게라는 것은, 우선 처음에 네 가지 청정계(catupārisuddhisīla)를 깨끗이 하고 열 가지 장애(palibodha)를 끊어버린 뒤, 사랑스럽고 존경할 만하며 닦아야 할 덕성을 갖춘 선지식을 찾아가서 자신의 기질에 적합한 수행 주제를 받고, 18가지 부적절한 처소를 버리고 다섯 가지 요소를 갖춘 적절한 처소에 머물면서, 머리카락과 손톱을 깎는 등의 사소한 장애들을 끊어버리고, 카시나 원반 등을 앞에 두고 들숨날숨이나 몸의 부위 등에 마음을 두고 앉아서 “흙, 흙” 등의 수행 순서에 따라 흙 카시나 등 각각의 수행 대상에서 표상을 익히는 자를 말한다. 이것이 여기서의 요약이다. 상세한 내용은 청정도론(Visuddhimagga, 1.54 이하)에서 가져와야 한다. 여기서 스승께서는 두 가지 수행법을 매우 간략하게 설하셨는데, 그 의미를 보이기 위해 상세한 방식을 가져오면 너무 장황해질 수 있으므로 우리 역시 그것을 상술하지는 않겠다. ‘그 표상을 마음이 잘 움켜쥐었을 때’란 이와 같이 진행된 점진적인 수행의 힘으로 그 예비 표상(parikamma-nimitta)을 마음이 올바르게 움켜쥐었을 때를 말한다. ‘의문의 영역에 들어왔다’는 것은 눈을 감거나 다른 곳으로 가더라도 마음속으로 숙고할 때 카시나 원반과 똑같이 되어 의문(manodvāra)의 자바나(javana)들의 영역에 들어온 것을 말한다.

๒๙. สมาธิยตีติ วิเสสโต จิตฺเตกคฺคตาปตฺติยา สมาหิตา โหติ.

29. ‘삼매에 든다’는 것은 특히 마음이 한 끝에 집중됨(cittekaggatā)을 얻음으로써 평온하게 안착된 것을 말한다.

๓๐. จิตฺตสมาธานวเสน ปุคฺคโลปิ สมาหิโตเยวาติ วุตฺตํ ‘‘ตถา สมาหิตสฺสา’’ติ. ตปฺปฏิภาคนฺติ อุคฺคหนิมิตฺตสทิสํ, ตโตเยว หิ ตํ ‘‘ปฏิภาคนิมิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปน อุคฺคหนิมิตฺตโต อติปริสุทฺธํ โหติ. วตฺถุธมฺมวิมุจฺจิตนฺติ ปรมตฺถธมฺมโต วิมุตฺตํ, วตฺถุธมฺมโต วา กสิณมณฺฑลคตกสิณโทสโต วินิมุตฺตํ. ภาวนาย นิพฺพตฺตตฺตา ภาวนามยํ. สมปฺปิตนฺติ สุฏฺฐุ อปฺปิตํ.

30. 마음이 집중됨으로 인해 사람 또한 ‘그와 같이 삼매에 든 자’라고 설해진 것이다. ‘그것의 닮은꼴’이란 익힌 표상과 유사한 것을 말하며, 바로 그 때문에 그것을 ‘닮은 표상(paṭibhāganimitta)’이라 부른다. 그러나 그것은 익힌 표상보다 훨씬 더 청정하다. ‘실재하는 법에서 벗어난 것’이란 제일의제의 법(paramatthadhamma)에서 벗어난 것, 혹은 카시나 원반에 있는 카시나의 결함들로부터 벗어난 것을 말한다. 수행에 의해 생겨났으므로 ‘수행으로 이루어진 것(bhāvanāmaya)’이다. ‘안착된 것’이란 잘 고정된 것이다.

๓๑. ตโต ปฏฺฐายาติ ปฏิภาคนิมิตฺตุปฺปตฺติโต ปฏฺฐาย.

31. ‘그로부터’란 닮은 표상이 일어난 때로부터를 말한다.

๓๓. ปญฺจสุ ฌานงฺเคสุ เอเกการมฺมเณ อุปฺปนฺนาวชฺชนานนฺตรํ จตุปญฺจชวนกติปยภวงฺคโต ปรํ อคนฺตฺวา อปราปรํ ฌานงฺคาวชฺชนสมตฺถตา อาวชฺชนวสิตา นาม. สมาปชฺชิตุกามตานนฺตรํ กติปยภวงฺคโต ปรํ อคนฺตฺวา อุปฺปนฺนาวชฺชนานนฺตรํ สมาปชฺชิตุํ สมตฺถตา สมาปชฺชนวสิตา นาม. เสตุ วิย สีฆโสตาย นทิยา โอฆํ ภวงฺคเวคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ยถาปริจฺฉินฺนกาลํ ฌานํ ฐเปตุํ สมตฺถตา ภวงฺคปาตโต รกฺขณโยคฺยตา อธิฏฺฐานวสิตา นาม. ยถา ปริจฺฉินฺนกาลํ อนติกฺกมิตฺวา ฌานโต วุฏฺฐานสมตฺถตา วุฏฺฐานวสิตา นาม. อถ วา ยถาปริจฺฉินฺนกาลโต อุทฺธํ คนฺตุํ อทตฺวา ฐปนสมตฺถตา อธิฏฺฐานวสิตา [Pg.264] นาม. ยถาปริจฺฉินฺนกาลโต อนฺโต อวุฏฺฐหิตฺวา ยถากาลวเสเนว วุฏฺฐานสมตฺถตา วุฏฺฐานวสิตา นามาติ อลมติปฺปปญฺเจน. ปจฺจเวกฺขณวสิตา ปน อาวชฺชนวสิตาย เอว สิทฺธา. อาวชฺชนานนฺตรชวนาเนว หิ ปจฺจเวกฺขณชวนานิ นาม. วิตกฺกาทิโอฬาริกงฺคํ ปหานายาติ ทุติยชฺฌานาทีหิ วิตกฺกาทิโอฬาริกงฺคานํ ฌานกฺขเณ อนุปฺปาทาย. ปทหโตติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส. ตสฺส ปน อุปจารภาวนา นิปฺผนฺนา นาม โหติ วิตกฺกาทีสุ นิกนฺติวิกฺขมฺภนโต ปฏฺฐายาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถารหนฺติ ตํตํฌานิกกสิณาทิอารมฺมณานุรูปํ.

33. 다섯 가지 선정의 요소들 중 하나하나의 대상에 대해 일어난 전향(āvajjana) 직후에, 네 번이나 다섯 번의 자바나와 몇 번의 바왕가(bhavaṅga)를 지나치지 않고 거듭해서 선정의 요소들을 전향할 수 있는 능력을 ‘전향의 자재(āvajjanavasitā)’라고 한다. 삼매에 들고자 하는 마음 바로 뒤에 몇 번의 바왕가를 지나치지 않고, 일어난 전향 직후에 바로 삼매에 들 수 있는 능력을 ‘입정의 자재(samāpajjanavasitā)’라고 한다. 마치 교각이 물살이 빠른 강의 흐름을 끊는 것처럼 바왕가의 흐름을 끊고 결정한 시간 동안 선정을 유지할 수 있는 능력, 즉 바왕가로 떨어지는 것으로부터 보호할 수 있는 적합한 능력을 ‘머묾(결정)의 자재(adhiṭṭhānavasitā)’라고 한다. 결정한 시간을 어기지 않고 선정에서 나올 수 있는 능력을 ‘출정의 자재(vuṭṭhānavasitā)’라고 한다. 또는 결정한 시간 이상으로 나아가지 않게 유지하는 능력을 머묾의 자재라 하고, 결정한 시간 이전에 나오지 않고 제시간에 맞추어 나오는 능력을 출정의 자재라고 하니, 너무 장황한 설명은 그만두겠다. ‘반조의 자재(paccavekkhaṇavasitā)’는 전향의 자재에 의해 성취된다. 전향 직후의 자바나들이 바로 반조의 자바나들이기 때문이다. ‘일으킨 생각(vitakka) 등 거친 요소를 버리기 위해’란 제2선 등에서 선정의 순간에 일으킨 생각 등 거친 선정의 요소들이 일어나지 않게 하기 위함이다. ‘정진하는 자에게’란 예비 수행(parikamma)을 하는 자에게를 말한다. 그에게는 일으킨 생각 등에 대한 애착이 억제된 때로부터 근접 수행(upacārabhāvanā)이 성취된 것으로 보아야 한다. ‘적절하게’란 각각의 선정에 속하는 카시나 등의 대상에 상응하는 것을 말한다.

๓๖. อากาสกสิณสฺส อุคฺฆาเฏตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา วุตฺตํ ‘‘อากาสวชฺชิเตสู’’ติ. กสิณนฺติ กสิณปฏิภาคนิมิตฺตํ. อุคฺฆาเฏตฺวาติ อมนสิการวเสน อุทฺธริตฺวา. อนนฺตวเสน ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺสาติ ‘‘อนนฺตํ อากาสํ, อนนฺตํ อากาส’’นฺติ อากาสํ อารพฺภ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส, น ปน เกวลํ ‘‘อนนฺตํ อนนฺต’’นฺติ. เอวํ วิญฺญาณญฺจายตเนปิ. ‘‘อนนฺต’’นฺติ อวตฺวาปิ ‘‘อากาโส อากาโส (วิสุทฺธิ. ๑.๒๗๖), วิญฺญาณํ วิญฺญาณ’’นฺติ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๘๑) มนสิ กาตุํ วฏฺฏตีติ อาจริยา.

36. 허공 카시나는 치워버릴(ugghāṭetuṃ) 수 없기 때문에 ‘허공을 제외한 것들에서’라고 하였다. ‘카시나’란 카시나의 닮은 표상을 말한다. ‘제거하고’란 마음에 잡지 않음(amanasikāra)으로써 치워버리는 것을 말한다. ‘무한함의 관점으로 예비 수행을 하는 자’란 “무한한 허공, 무한한 허공”이라며 허공에 대해 예비 수행을 하는 자를 말하며, 단지 “무한하다, 무한하다”라고만 하는 것은 아니다. 식무변처에서도 이와 같다. 그러나 “무한하다”라고 말하지 않더라도 “허공, 허공”(Visuddhimagga, 1.276), “식, 식”(Visuddhimagga, 1.281)이라고 마음속으로 숙고하는 것도 적절하다고 스승들께서는 말씀하신다.

๓๙. ‘‘สนฺตเมตํ, ปณีตเมต’’นฺติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺสาติ อภาวมตฺตารมฺมณตาย ‘‘เอตํ สนฺตํ, เอตํ ปณีต’’นฺติ ภาเวนฺตสฺส.

39. “이것은 고요하다, 이것은 승묘하다”라고 예비 수행을 하는 자란, 존재하지 않음(없음) 자체를 대상으로 하여 “이것은 고요하다, 이것은 승묘하다”라고 닦는 자를 말한다.

๔๐. อวเสเสสุ จาติ กสิณาทีหิ สห อปฺปนาวหกมฺมฏฺฐานโต อวเสเสสุ พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ อฏฺฐสุ[Pg.265], สญฺญาววตฺถาเนสุ จาติ ทสสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ. ปริกมฺมํ กตฺวาติ ‘‘โส ภควา อิติปิ อรหํ, อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ตฺยาทินา (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๔) วุตฺตวิธาเนน ปริกมฺมํ กตฺวา. สาธุกมุคฺคหิเตติ พุทฺธาทิคุณนินฺนโปณปพฺภารจิตฺตตาวเสน สุฏฺฐุ อุคฺคหิเต. ปริกมฺมญฺจ สมาธิยตีติ ปริกมฺมภาวนา สมาหิตา นิปฺผชฺชติ. อุปจาโร จ สมฺปชฺชตีติ นีวรณานิ วิกฺขมฺเภนฺโต อุปจารสมาธิ จ อุปฺปชฺชติ.

40. ‘그 밖의 것들에서도’란 카시나 등과 함께 안지(appanā)를 이끄는 수행 주제 외에 나머지 불수념 등 8가지와 인식의 확립(식혐상) 등 도합 10가지 수행 주제를 말한다. ‘예비 수행을 하여’란 “그분 세존께서는 이러한 이유로 아라한이시며, 이러한 이유로 올바른 깨달음을 얻으신 분이시며...”(Visuddhimagga, 1.124)라고 설해진 방법에 따라 예비 수행을 하는 것이다. ‘잘 익혀졌을 때’란 부처님의 공덕 등으로 마음이 기울고 깊이 몰입되어 잘 확립되었을 때를 말한다. ‘예비 수행이 삼매에 든다’는 것은 예비 수행이 잘 성취됨을 의미한다. ‘근접이 성취된다’는 것은 장애들을 억누르면서 근접 삼매(upacārasamādhi)가 일어나는 것을 말한다.

๔๑. อภิญฺญาวเสน ปวตฺตมานนฺติ อภิวิเสสโต ชานนฏฺเฐน อภิญฺญาสงฺขาตํ อิทฺธิวิธาทิปญฺจโลกิยาภิญฺญาวเสน ปวตฺตมานํ, อภิญฺญาปาทกปญฺจมชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวาติ กสิณานุโลมาทีหิ จุทฺทสหากาเรหิ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕) จิตฺตํ ปริทเมตฺวา อภินีหารกฺขมํ กตฺวา อุเปกฺเขกคฺคตาโยคโต อนุรูปตฺตา จ รูปาวจรปญฺจมชฺฌานเมว อภิญฺญานํ ปาทกํ ปติฏฺฐาภูตํ ปถวาทิกสิณารมฺมณํ ปญฺจมชฺฌานํ, ตํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย. อธิฏฺเฐยฺยาทิกมาวชฺเชตฺวาติ อิทฺธิวิธญาณสฺส ปริกมฺมกาเล อธิฏฺฐาตพฺพํ วิกุพฺพนียํ สตาทิกํ โกมารรูปาทิกํ, ทิพฺพโสตสฺส ปริกมฺมกาเล ถูลสุขุมเภทํ สทฺทํ, เจโตปริยญาณสฺส ปริกมฺมกาเล ปรสฺส หทยงฺคตวณฺณทสฺสเนน สราคาทิเภทํ จิตฺตํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ปริกมฺมสมเย ปุริมภเวสุ จุติจิตฺตาทิเภทํ ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธํ, ทิพฺพจกฺขุสฺส ปริกมฺมสมเย โอภาสผริตฏฺฐานคตํ รูปํ วา อาวชฺเชตฺวา.

41. '신통의 위세로 전개되는 것'이란 특별히 아는 의미에서 신통이라 불리는 신족통 등의 다섯 가지 세간적 신통의 위세로 전개되는 것을 말한다. '신통의 기초가 되는 제5선을 일어난 뒤에'라는 것은 카시나의 순역 등 열네 가지 방식(청정도론 2.365)으로 마음을 잘 길들여서 전향하기에 적합하게 만들고, 평온과 일념의 정진에 부합하기 때문에 색계 제5선이 바로 신통의 기초인 발판이 되며, 지(地) 등의 카시나를 대상으로 하는 제5선에 들었다가 거기서 나온 것을 의미한다. '결정(adhiṭṭheyyā) 등을 전향(āvajjetvā)한 뒤에'라는 것은 신족통의 예비 단계에서 결정해야 할 변화된 모습인 백 명 등의 모습이나 어린아이의 모습 등을, 천이통(dibbasota)의 예비 단계에서는 거칠거나 미세한 소리를, 타심통(cetopariyañāṇa)의 예비 단계에서는 타인의 심장 토대의 색깔을 봄으로써 탐욕이 있는 등의 차이가 있는 마음을, 숙명통(pubbenivāsānussatiñāṇa)의 예비 단계에서는 전생의 죽음의 마음 등 이전 생에 머물렀던 오온을, 천안통(dibbacakkhu)의 예비 단계에서는 빛이 퍼진 곳에 있는 형색을 전향하는 것을 말한다.

ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺสาติ ‘‘สตํ โหมิ, สหสฺสํ โหมี’’ตฺยาทินา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส. รูปาทีสูติ ปริกมฺมวิสยภูเตสุ รูปปาทกชฺฌานสทฺทปรจิตฺตปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธาทิเภเทสุ อารมฺมเณสุ. เอตฺถ หิ อิทฺธิวิธญาณสฺส ตาว ปาทกชฺฌานํ, กาโย, รูปาทิอธิฏฺฐาเน รูปาทีนิ จาติ ฉ อารมฺมณานิ[Pg.266]. ตตฺถ ปาทกชฺฌานํ อตีตเมว, กาโย ปจฺจุปฺปนฺโน, อิตรํ ปจฺจุปฺปนฺนมนาคตํ วา. ทิพฺพโสตสฺส ปน สทฺโทเยว, โส จ โข ปจฺจุปฺปนฺโน. ปรจิตฺตวิชานนาย ปน อตีเต สตฺตทิวเสสุ, อนาคเต สตฺตทิวเสสุ จ ปวตฺตํ ปริตฺตาทีสุ ยํ กิญฺจิ ติกาลิกํ จิตฺตเมว อารมฺมณํ โหตีติ มหาอฏฺฐกถาจริยา (วิสุทฺธิ. ๒.๔๑๖; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๓๔).

'예비 수행을 하는 자에게'라는 것은 "백 명이 되어라, 천 명이 되어라"는 등의 방식으로 예비 수행을 하는 자를 말한다. '색 등의 대상에서'라는 것은 예비 수행의 대상이 된 형색, 기초가 되는 선정, 소리, 타인의 마음, 이전에 머물렀던 오온 등의 대상들을 말한다. 여기서 신족통의 경우에는 기초가 되는 선정, 몸, 형색 등의 결정 등 여섯 가지 대상이 있다. 그중 기초가 되는 선정은 과거의 것이고, 몸은 현재의 것이며, 나머지는 현재 또는 미래의 것이다. 그러나 천이통(dibbasota)은 오직 소리만을 대상으로 하며, 그것은 현재의 것이다. 타심통(paracittavijānanāya)의 경우에는 과거 7일 이내와 미래 7일 이내에 일어나는 작거나 큰 삼세의 마음 중 어느 하나를 대상으로 한다고 대주석서의 스승들(청정도론 2.416; 법집설 주석 1434)은 말한다.

สงฺคหการา ปน ‘‘จตฺตาโรปิ ขนฺธา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๓๔) วทนฺติ, กถํ ปนสฺสา ปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตารมฺมณตา, นนุ จ อาวชฺชนาย คหิตเมว อิทฺธิจิตฺตสฺส อารมฺมณํ โหติ, อาวชฺชนาย จ ปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตมารมฺมณํ กตฺวา นิรุชฺฌมานาย ตํสมกาลเมว ปรสฺส จิตฺตมฺปิ นิรุชฺฌตีติ อาวชฺชนชวนานํ กาลวเสน เอการมฺมณตา น สิยา, มคฺคผลวีถิโต อญฺญตฺถ อาวชฺชนชวนานํ กถญฺจ นานารมฺมณตา น อธิปฺเปตาติ? อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๔๑๖; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๓๔) ตาว สนฺตติอทฺธาปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา โยชิตา. อานนฺทาจริโย (ธ. ส. มูลฏี. ๑๔๓๔ โถก วิสทิสํ) ปน ภณติ ‘‘ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย ปจฺจุปฺปนฺนาทิวิภาคํ อกตฺวา เกวลํ ‘อิมสฺส จิตฺตํ ชานามิ’จฺเจว ปริกมฺมํ กตฺวา ปุนปิ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อวิเสเสเนว จิตฺตํ อาวชฺเชตฺวา ติณฺณํ, จตุนฺนํ วา ปริกมฺมานํ อนนฺตรํ เจโตปริยญาเณน ปรสฺส จิตฺตํ ปฏิวิชฺฌติ รูปํ วิย ทิพฺพจกฺขุนา. ปจฺฉา กามาวจรจิตฺเตน สราคาทิววตฺถานมฺปิ กโรติ นีลาทิววตฺถานํ วิย. ตานิ จ สพฺพานิ อภิมุขีภูตจิตฺตารมฺมณาเนว, อนิฏฺเฐ จ ฐาเน นานารมฺมณตาโทโส นตฺถิ อภินฺนาการปฺปวตฺติโต’’ติ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธา, ขนฺธปฺปฏิพทฺธานิ จ นามโคตฺตานิ, นิพฺพานญฺจ อารมฺมณํ โหติ, ทิพฺพจกฺขุสฺส ปน รูปเมว [Pg.267] ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ อยเมเตสํ อารมฺมณวิภาโค. ยถารหมปฺเปตีติ ตํตํปริกมฺมานุรูปโต อปฺเปติ.

그러나 상가하(Saṅgaha)의 저자들은 "네 가지 온(khandha) 모두"라고 말한다. 어떻게 현재의 마음을 대상으로 하는가? 전향(āvajjanā)에 의해 취해진 바로 그 대상이 신통지(iddhicitta)의 대상이 되지 않는가? 전향에 의해 현재의 마음을 대상으로 하여 멸할 때, 그와 같은 시간에 타인의 마음도 멸하므로 전향과 속행(javana)이 시간상으로 동일한 대상을 가질 수 없지 않은가? 또한 도(magga)와 과(phala)의 인식 과정(vīthi) 이외에 전향과 속행이 어떻게 서로 다른 대상을 가지는 것이 의도되지 않았는가? 우선 주석서(청정도론 2.416; 법집설 주석 1434)에서는 상속(santati)의 기간이라는 관점에서의 현재 대상이 적용되었다. 그러나 아난다 스승(법집설 근본복주 1434와 약간 다름)은 다음과 같이 말한다. "기초가 되는 선정에서 나와 현재 등의 구분을 하지 않고 단지 '이 사람의 마음을 알리라'고 예비 수행을 한 뒤, 다시 기초가 되는 선정에 들었다가 나와서 차별 없이 마음을 전향하여 세 번 또는 네 번의 예비 단계 다음에 타심통으로 타인의 마음을 꿰뚫어 아는 것은 천안으로 형색을 보는 것과 같다. 그 후에 욕계의 마음으로 탐욕이 있는 상태 등을 확정하는 것은 청색 등을 확정하는 것과 같다. 그리고 그것들은 모두 면전(현전)에 나타난 마음의 대상들일 뿐이다. 원치 않는 경우에도 서로 다른 대상을 갖는 허물은 없으니, 신통의 방식(abhinnākāra)으로 전개되기 때문이다." 숙명통의 경우에는 이전에 머물렀던 오온과 그 온들에 결부된 이름과 성씨, 그리고 열반이 대상이 된다. 천안통의 경우에는 현재의 형색만이 대상이 된다. 이것이 이들의 대상의 분류이다. '적절하게 안주한다(appeti)'는 것은 각각의 예비 수행에 합당하게 안주한다는 것이다.

๔๒. อิทานิ อารมฺมณานํ เภเทน อภิญฺญาเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิทฺธิวิธา’’ตฺยาทิมาห. อธิฏฺฐานาทิ อิทฺธิปฺปเภโท เอติสฺสาติ อิทฺธิวิธา. ทิพฺพานํ โสตสทิสตาย, ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตาย จ ทิพฺพญฺจ ตํ โสตญฺจาติ ทิพฺพโสตํ. ปเรสํ จิตฺตํ วิญฺญายติ เอตายาติ ปรจิตฺตวิชานนา. อตฺตโน สนฺตาเน นิวุตฺถวเสน เจว โคจรนิวาสวเสน จ ปุพฺเพ อตีตภเวสุ ขนฺธาทีนํ อนุสฺสรณํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ. วุตฺตนเยน ทิพฺพญฺจ ตํ จกฺขุ จาติ ทิพฺพจกฺขุ. ‘จุตูปปาตญาณ’นฺติ ปน ทิพฺพจกฺขุเมว วุจฺจติ. ยถากมฺมูปคญาณอนาคตํสญาณานิปิ ทิพฺพจกฺขุวเสเนว อิชฺฌนฺติ. น หิ เตสํ วิสุํ ปริกมฺมํ อตฺถิ. ตตฺถ อนาคตํสญาณสฺส ตาว อนาคเต สตฺตทิวสโต ปรํ ปวตฺตนกํ จิตฺตเจตสิกํ ทุติยทิวสโต ปฏฺฐาย ปวตฺตนกญฺจ ยํ กิญฺจิ อารมฺมณํ โหติ. ตญฺหิ สวิสเย สพฺพญฺญุตญฺญาณคติกนฺติ. ยถา กมฺมูปคญาณสฺส ปน กุสลากุสลสงฺขาตา เจตนา, จตฺตาโรปิ วา ขนฺธา อารมฺมณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

42. 이제 대상의 차이에 따라 신통의 차이를 보이기 위해 '신족통(iddhividhā)' 등을 설하였다. 결정(adhiṭṭhāna) 등에 의한 신통의 구분이 있으므로 '신족통'이라 한다. 천상의 귀와 비슷하고 천상의 머묾(dibba-vihāra)에 의지하므로 '천상(dibba)의 귀(sota)'라 하여 '천이통'이라 한다. 이것에 의해 타인의 마음이 알려지므로 '타심통(paracittavijānanā)'이라 한다. 자신의 상속(santāna)에서 머물렀던 것과 대상에 머물렀던 것에 의해 이전의 과거 생들의 온(khandha) 등을 기억하는 것이 '숙명통(pubbenivāsānussati)'이다. 위에서 설명한 방식대로 천상(dibba)의 눈(cakkhu)이기에 '천안통'이라 한다. '사생지(cutūpapātañāṇa)'는 바로 천안통을 말한다. 업의 보응에 따른 지혜(yathākammūpagañāṇa)와 미래를 아는 지혜(anāgataṃsañāṇa)도 천안통의 위세로 성취된다. 그것들을 위한 별도의 예비 수행은 없다. 그중 미래를 아는 지혜는 미래의 7일 이후에 일어날 심(citta)과 심소(cetasika), 그리고 둘째 날부터 시작하여 일어날 그 어떤 것도 대상이 된다. 그것은 자신의 영역에서 일체지(sabbaññutaññāṇa)의 성격을 갖기 때문이다. 업의 보응에 따른 지혜의 경우에는 유익하거나 해로운 행위라고 불리는 의도(cetanā) 또는 네 가지 온(khandha)이 대상이라고 보아야 한다.

โคจรวเสน เภโท โคจรเภโท.

대상(gocara)에 따른 구분이 대상의 구분(gocarabhedo)이다.

โคจรเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

대상의 구분에 대한 설명이 끝났다.

สมถกมฺมฏฺฐานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사마타 수행(samathakammaṭṭhāna)에 대한 설명이 끝났다.

วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ

위빳사나 수행(vipassanākammaṭṭhāna)

วิสุทฺธิเภทวณฺณนา

청정(visuddhi)의 구분에 대한 설명

๔๓. อนิจฺจาทิวเสน วิวิธากาเรน ปสฺสตีติ วิปสฺสนา, อนิจฺจานุปสฺสนาทิกา ภาวนาปญฺญา. ตสฺสา กมฺมฏฺฐานํ, สาเยว วา กมฺมฏฺฐานนฺติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. ตสฺมึ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน สตฺตวิเธน วิสุทฺธิสงฺคโหติ สมฺพนฺโธ.

43. 무상(anicca) 등의 관점에서 다양한 방식으로 보는 것이 '위빳사나(vipassanā)'이니, 무상수관(aniccanupassanā) 등의 수행 지혜를 말한다. 그것의 수행 주제이거나 그것 자체가 수행 주제이기에 '위빳사나 수행(vipassanākammaṭṭhāna)'이라 한다. 이 위빳사나 수행에서 일곱 가지 종류의 청정(visuddhi)의 요약이 결합된다.

๔๔. อนิจฺจตาเยว [Pg.268] ลกฺขณํ ลกฺขิตพฺพํ, ลกฺขียติ อเนนาติ วา อนิจฺจลกฺขณํ. อุทยวยปฏิปีฬนสงฺขาตทุกฺขภาโว ว ลกฺขณนฺติ ทุกฺขลกฺขณํ. ปรปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน อภาโว อนตฺตตา, ตเทว ลกฺขณนฺติ อนตฺตลกฺขณํ.

44. 무상함 자체가 특징(lakkhaṇa)으로서 표식되어야 할 것이거나 이것에 의해 표식되므로 '무상의 특징'이라 한다. 생멸에 의한 핍박이라는 고통스러운 상태가 특징이기에 '고의 특징'이라 한다. 타인에 의해 상정된 자아가 없음이 무아성이고, 그것이 바로 특징이기에 '무아의 특징'이라 한다.

๔๕. ติณฺณํ ลกฺขณานํ อนุ อนุ ปสฺสนา อนิจฺจานุปสฺสนาทิกา.

45. 세 가지 특징을 거듭해서 관찰하는 것이 무상수관(aniccanupassanā) 등이다.

๔๖. ขนฺธาทีนํ กลาปโต สมฺมสนวสปฺปวตฺตํ ญาณํ สมฺมสนญาณํ. อุปฺปาทภงฺคานุปสฺสนาวสปฺปวตฺตญาณํ อุทยพฺพยญาณํ. อุทยํ มุจฺจิตฺวา วเย ปวตฺตํ ญาณํ ภงฺคญาณํ. สงฺขารานํ ภยโต อนุปสฺสนาวเสน ปวตฺตํ ญาณํ ภยญาณํ, ทิฏฺฐภยานํ อาทีนวโต เปกฺขณวเสน ปวตฺตํ ญาณํ อาทีนวญาณํ, ทิฏฺฐาทีนเวสุ นิพฺพินฺทนวสปฺปวตฺตํ ญาณํ นิพฺพิทาญาณํ. นิพฺพินฺทิตฺวา สงฺขาเรหิ มุจฺจิตุกมฺยตาวเสน ปวตฺตํ ญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ. มุจฺจนสฺส อุปายสมฺปฏิปาทนตฺถํ ปุน สงฺขารานํ ปริคฺคหวสปฺปวตฺตํ ญาณํ ปฏิสงฺขาญาณํ. ปฏิสงฺขาตธมฺเมสุ ภยนนฺทีวิวชฺชนวเสน อชฺฌุเปกฺขิตฺวา ปวตฺตํ ญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ. ปุริมานํ นวนฺนํ กิจฺจนิปฺผตฺติยา, อุปริ จ สตฺตตึสาย โพธิปกฺขิยธมฺมานํ อนุกูลํ ญาณํ อนุโลมญาณํ.

46. 오온(五蘊) 등을 무리로 묶어 파악하는 작용에 따라 일어나는 지혜가 명상지(sammasanañāṇa)이다. 일어나고 사라짐을 관찰하는 작용에 따라 일어나는 지혜가 생멸지(udayabbayañāṇa)이다. 일어남을 벗어나 사라짐에서 전개되는 지혜가 멸진지(bhaṅgañāṇa)이다. 형성된 것들(saṅkhāra)을 공포로 관찰함에 따라 전개되는 지혜가 공포지(bhayañāṇa)이며, 보인 공포를 재난(허물)으로 관찰하는 작용에 따라 전개되는 지혜가 과환지(ādīnavañāṇa)이고, 보인 재난들에 대해 혐오하는 작용에 따라 전개되는 지혜가 염오지(nibbidāñāṇa)이다. 혐오하여 형성된 것들로부터 벗어나고자 하는 갈망에 따라 전개되는 지혜가 탈리욕지(muccitukamyatāñāṇa)이다. 해방의 수단을 성취하기 위해 다시 형성된 것들을 파악하는 작용에 따라 전개되는 지혜가 재성찰지(paṭisaṅkhāñāṇa)이다. 재성찰된 법들에 대해 공포와 환희를 멀리함으로써 평온하게 전개되는 지혜가 상행사지(saṅkhārupekkhāñāṇa)이다. 앞의 아홉 가지 지혜의 임무를 완성하고 위로 37조도품(bodhipakkhiyadhamma)에 부합하는 지혜가 수순지(anulomañāṇa)이다.

๔๗. อตฺตสุญฺญตาย สุญฺญโต. สํโยชนาทีหิ วิมุจฺจนฏฺเฐน วิโมกฺโข. นิจฺจนิมิตฺตาทิโน อภาวโต อนิมิตฺโต. ปณิหิตสฺส ตณฺหาปณิธิสฺส อภาวโต อปฺปณิหิโต.

47. 자아가 없기에 공(suññata)이다. 결박 등으로부터 해방된다는 의미에서 해탈(vimokkha)이다. 영원하다는 표상(nimitta) 등이 없기에 표상 없음(무상, animitta)이다. 갈애의 원함(paṇidhi)이 없기에 원함 없음(무원, appaṇihito)이다.

๔๙. โย นํ ปาติ, ตํ โมกฺเขติ อปายาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺขํ, ตเทว กายทุจฺจริตาทีหิ สํวรณโต สํวโร, สมาธาโนปธารณฏฺเฐน สีลญฺจาติ ปาติโมกฺขสํวรสีลํ. มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ รูปาทีสุ สํวรณวเสน [Pg.269] ปวตฺตํ สีลํ อินฺทฺริยสํวรสีลํ. มิจฺฉาชีว วิวชฺชเนน อาชีวสฺส ปริสุทฺธิวสปฺปวตฺตํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ. ปจฺจเย สนฺนิสฺสิตํ เตสํ อิทมตฺถิกตาย ปจฺจเวกฺขณสีลํ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ. จตุพฺพิธตฺตา เทสนาสํวรปริเยฏฺฐิปจฺจเวกฺขณวเสน, ปริสุทฺธตฺตา จ จตุปาริสุทฺธิสีลํ นาม.

49. 자신을 보호하는 것, 즉 악처 등의 고통으로부터 해방시켜 준다 하여 계목(pātimokkha)이라 하며, 그것이 바로 몸의 악행 등을 단속하기에 단속(saṃvara)이고, (마음을) 가다듬고 지탱하는 의미에서 계(sīla)이니, 이를 계목단속계(pātimokkhasaṃvarasīla)라 한다. 마음을 여섯 번째로 하는 감관들이 형색 등에 대해 단속하는 작용에 따라 일어나는 계가 감관단속계(indriyasaṃvarasīla)이다. 그릇된 생계를 멀리함으로써 생계의 청정함에 따라 전개되는 것이 생계청정계(ājīvapārisuddhisīla)이다. 필수품에 의지하여 그것들의 목적에 대해 반조하는 계가 수용물반조계(paccayasannissitasīla)이다. 가르침(desanā), 단속(saṃvara), 구함(pariyeṭṭhi), 반조(paccavekkhaṇa)에 따른 네 가지 종류이자 청정하기에 사변청정계(catupārisuddhisīla)라고 한다.

๕๐. จิตฺตวิสุทฺธิ นาม จิตฺตสฺส วินีวรณภาวาปาทนวเสน วิโสธนโต, จิตฺตสีเสน นิทฺทิฏฺฐตฺตา, วิสุทฺธตฺตา จาติ วา กตฺวา.

50. 심청정(cittavisuddhi)이란 장애가 없는 상태로 만듦으로써 마음을 정화하기 때문이며, 마음을 중심으로 설해졌고 또한 청정하기 때문에 그렇게 부른다.

๕๑. ‘‘ธมฺมานํ สามญฺญสภาโว ลกฺขณํ, กิจฺจสมฺปตฺติโย รโส, อุปฏฺฐานากาโร, ผลญฺจ ปจฺจุปฏฺฐาน’’นฺติ เอวํ วุตฺตานํ ลกฺขณาทีนํ ‘‘ผุสนลกฺขโณ ผสฺโส, กกฺขฬลกฺขณา ปถวี’’ตฺยาทินา วิตฺถารโต, ‘‘นมนลกฺขณํ นามํ, รุปฺปนลกฺขณํ รูป’’นฺตฺยาทินา สงฺเขปโต จ ปริคฺคโห ปจฺจตฺตลกฺขณาทิวเสน ปริจฺฉิชฺช คหณํ ทุกฺขสจฺจววตฺถานํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ นาม ‘‘นามรูปโต อตฺตา นตฺถี’’ติ ทสฺสนโต ทิฏฺฐิ จ อตฺตทิฏฺฐิมลวิโสธนโต วิสุทฺธิ จาติ กตฺวา.

51. ‘법들의 보편적 성질은 특징(lakkhaṇa)이며, 작용의 성취는 역할(rasa)이며, 나타나는 양상은 결과이자 나타남(paccupaṭṭhāna)이다’라고 설해진 특징 등에 대해, ‘닿는 특징은 촉(phassa)이고, 거친 특징은 지계(pathavī)’라는 식으로 상세하게, 혹은 ‘굽히는 특징은 명(nāma)이고, 변형되는 특징은 색(rūp)’이라는 식으로 간략하게 파악하여 개별적 특징 등에 따라 구별하여 취하는 것, 즉 고성제(dukkhasacca)를 확정하는 것이 견청정(diṭṭhivisuddhi)이다. ‘명색 외에 자아는 없다’고 봄으로써 견해이고, 자아라는 견해의 때를 정화하기에 청정이라 부른다.

๕๒. ปจฺจยปริคฺคโหติ นามญฺจ รูปญฺจ ปฏิสนฺธิยํ ตาว อวิชฺชาตณฺหาอุปาทานกมฺมเหตุวเสน นิพฺพตฺตติ. ปวตฺติยญฺจ รูปํ กมฺมจิตฺตอุตุอาหารปจฺจยวเสน, นามญฺจ จกฺขุรูปาทินิสฺสยารมฺมณาทิปจฺจยวเสน, วิเสสโต จ โยนิโสมนสิการาทิจตุจกฺกสมฺปตฺติยา กุสลํ, ตพฺพิปริยาเยน อกุสลํ, กุสลากุสลวเสน วิปาโก ภวงฺคาทิวเสน อาวชฺชนํ, ขีณาสวสนฺตานวเสน กิริยชวนํ, อาวชฺชนญฺจ อุปฺปชฺชตีติ เอวํ สาธารณาสาธารณวเสน ตีสุ อทฺธาสุ นามรูปปฺปวตฺติยา ปจฺจกฺขาทิสิทฺธสฺส กมฺมาทิปจฺจยสฺส ปริคฺคณฺหนํ สมุทยสจฺจสฺส ววตฺถานํ กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ นาม ‘‘อโหสึ นุ โข อหมตีตมทฺธาน’’นฺตฺยาทิกาย [Pg.270] (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) โสฬสวิธาย, ‘‘สตฺถริกงฺขตี’’ตฺยาทิกาย (ธ. ส. ๑๑๒๓; วิภ. ๙๑๕) อฏฺฐวิธาย จ กงฺขาย วิตรณโต อติกฺกมนโต กงฺขาวิตรณา, อเหตุกวิสมเหตุทิฏฺฐิมลวิโสธนโต วิสุทฺธิ จาติ กตฺวา.

52. 연파악(paccayapariggaha)이란 명(nāma)과 색(rūpa)이 재생연결 시에는 무명, 갈애, 취착, 업이라는 원인으로 인해 발생하고, 전개 시에는 색은 업·마음·온도·음식의 조건에 의해, 명은 안근과 형색 등의 의지처와 대상 등의 조건에 의해 발생함을 아는 것이다. 특히 여리작의(yonisomanasikāra) 등 네 가지 수레의 성취에 따라 선법이, 그 반대로 불선법이 생기며, 선과 불선에 따라 과보가, 바왕가 등에 따라 전향이, 번뇌가 다한 이의 상속에 따라 작용만 하는 속행과 전향이 발생한다고 이와 같이 공통적·개별적으로 삼세에 걸친 명색의 전개에 대해 직접 지각 등으로 증명되는 업 등의 원인을 파악하는 것이 집성제(samudayasacca)를 확정하는 것이며, 이를 도의청정(kaṅkhāvitaraṇavisuddhi)이라 한다. ‘과거에 나는 존재했는가’ 등의 16가지 의심과 ‘스승에 대해 의심한다’ 등의 8가지 의심을 건너가고 극복하기에 도의(kaṅkhāvitaraṇā)이며, 원인이 없다거나 잘못된 원인이 있다는 견해의 때를 정화하기에 청정이라 부른다.

๕๓. ตโต ปจฺจยปริคฺคหโต ปรํ ตถาปริคฺคหิเตสุ ปจฺจตฺตลกฺขณาทิววตฺถานวเสน, ปจฺจยววตฺถานวเสน จ ปริคฺคหิเตสุ โลกุตฺตรวชฺเชสุ ติภูมิปริยาปนฺเนสุ นามรูเปสุ อตีตาทิเภทภินฺเนสุ ขนฺธาทินยมารพฺภ ปญฺจกฺขนฺธฉทฺวารฉฬารมฺมณฉทฺวารปฺปวตฺตธมฺมาทิวเสน อาคตํ ขนฺธาทินยํ อารพฺภ กลาปวเสน ปิณฺฑวเสน สงฺขิปิตฺวา ยํ อตีเต ชาตํ รูปํ, ตํ อตีเตว นิรุทฺธํ. ยํ อนาคเต ภาวิ รูปํ, ตมฺปิ ตตฺเถว นิรุชฺฌิสฺสติ. ยํ ปจฺจุปฺปนฺนํ, ตํ อนาคตํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุชฺฌติ, ตถา อชฺฌตฺตพหิทฺธสุขุมโอฬาริกหีนปณีตรูปาทโย. ตสฺมา ‘‘อนิจฺจํ อตฺตาทิวเสน น อิจฺจํ อนุปคนฺตพฺพํ ขยฏฺเฐน ขยคมนโต, ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน ภยกรตฺตา, อนตฺตา อสารกฏฺเฐน อตฺตสาราทิอภาเวนา’’ติ จ ‘‘จกฺขุํ อนิจฺจํ…เป… มโน. รูปํ…เป… ธมฺมา. จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา’’ตฺยาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) อตีตาทิอทฺธาวเสน, อตีตาทิสนฺตานวเสน, อตีตาทิขณวเสน จ สมฺมสนญาเณน หุตฺวาอภาวอุทยพฺพยปฏิปีฬนอวสวตฺตนาการสงฺขาตลกฺขณตฺตยสมฺมสนวสปฺปวตฺเตน กลาปสมฺมสนญาเณน ลกฺขณตฺตยํ สมฺมสนฺตสฺส ปริมชฺชนฺตสฺส.

53. 그 연파악 이후에, 그렇게 파악된 개별적 특징 등의 확정과 조건의 확정에 따라 파악된 것들 중 출세간을 제외한 삼계에 속하는 명색들에 대하여, 과거 등의 차별로 나누어진 오온 등의 방식에 따라, 오온·육문·육경·육문에서 전개되는 법 등의 방식으로 전래된 오온 등의 방식을 토대로 무리(kalāpa)로 묶고 덩어리(piṇḍa)로 요약하여, 과거에 생긴 물질은 과거에 이미 소멸했고, 미래에 생길 물질도 거기서 소멸할 것이며, 현재의 것은 미래에 이르지 못하고 여기서 소멸하며, 안팎의 미세하고 거칠며 저열하고 승묘한 물질 등도 그러하다고 관찰한다. 따라서 ‘무상은 자아 등으로서 원해서는 안 되는 것이니 멸진하는 성질로 인해 멸진하기 때문이고, 고는 공포의 상태이니 공포를 일으키기 때문이며, 무아는 실체가 없는 상태이니 자아의 실체 등이 없기 때문이다’라고 본다. 또한 ‘눈은 무상하다… 내지… 마음도, 색은… 내지… 법들도, 안식은… 내지… 의식은 무상·고·무아이다’라는 등의 방식으로 과거 등의 시간, 과거 등의 상속, 과거 등의 찰나에 따라, 존재했다가 없어짐과 생멸의 압박과 통제할 수 없는 양상으로 정의되는 삼법인을 명상하는 작용으로 전개되는 무리명상지(kalāpasammasanañāṇa)로 삼법인을 명상하고 탐구하는 자에게 (이 지혜가 일어난다).

สมฺมสนญาเณ ปน อุปฺปนฺเน ปุน เตสฺเวว สงฺขาเรสุ ‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย, ตณฺหากมฺมอาหารสมุทยา รูปสมุทโย, ตถา อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธ, ตณฺหากมฺมอาหารนิโรธา รูปนิโรโธ’’ติ [Pg.271] (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) เอวํ รูปกฺขนฺเธ เวทนาสญฺญาสงฺขารกฺขนฺเธสุปิ อาหารํ อปเนตฺวา ‘‘ผสฺสสมุทยา ผสฺสนิโรธา’’ติ จ เอวํ ผสฺสํ ปกฺขิปิตฺวา, วิญฺญาณกฺขนฺเธ ‘‘นามรูปสมุทยา นามรูปนิโรธา’’ติ นามรูปํ ปกฺขิปิตฺวา ปจฺจยสมุทยวเสน, ปจฺจยนิโรธวเสน จ, ปจฺจเย อนามสิตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนกฺขนฺเธสุ นิพฺพตฺติลกฺขณมตฺตสฺส, วิปริณามลกฺขณมตฺตสฺส จ ทสฺสเนน ขณวเสน จาติ เอเกกสฺมึ ขนฺเธ ปจฺจยวเสน จตุธา, ขณวเสน เอกธา จาติ ปญฺจธา อุทยํ, ปญฺจธา วยนฺติ ทสทสอุทยพฺพยทสฺสนวเสน สมปญฺญาสากาเรหิ อุทยพฺพยญาเณน อุทยพฺพยํ สมนุปสฺสนฺตสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส โยคิโน วิปสฺสนาจิตฺตสมุฏฺฐาโน สรีรโต นิจฺฉรณกอาโลกสงฺขาโต โอภาโส, วิปสฺสนาจิตฺตสหชาตา ขุทฺทิกาทิปญฺจวิธา (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ ธมฺมุทฺเทสวาร ฌานงฺคราสิวณฺณนา) ปีติ, ตถา กายจิตฺตทรถวูปสมลกฺขณา กายจิตฺตวเสน ทุวิธา ปสฺสทฺธิ, พลวสทฺธินฺทฺริยสงฺขาโต อธิโมกฺโข, สมฺมปฺปธานกิจฺจสาธโก วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสงฺขาโต ปคฺคโห, อติปณีตํ สุขํ, อินฺทวิสฺสฏฺฐวชิรสทิสํ ติลกฺขณวิปสฺสนาภูตํ ญาณํ, สติปฏฺฐานภูตา จิรกตาทิอนุสฺสรณสมตฺถา อุปฏฺฐานสงฺขาตา สติ, สมปฺปวตฺตวิปสฺสนาสหชาตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคภูตา ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา, มโนทฺวาเร อาวชฺฌนุเปกฺขา จาติ ทุวิธาปิ อุเปกฺขา, โอภาสาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ‘‘น วต เม อิโต ปุพฺเพ เอวรูโป โอภาโส อุปฺปนฺนปุพฺโพ’’ตฺยาทินา (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๓) นเยน ตตฺถ อาลยํ กุรุมานา สุขุมตณฺหา รูปนิกนฺติจาติ โอภาสาทีสุ ทสสุ วิปสฺสนุปกฺกิเลเสสุ อุปฺปนฺเนสุ ‘‘น วต เม อิโต ปุพฺเพ เอวรูปา โอภาสาทโย อุปฺปนฺนปุพฺพา อทฺธา มคฺคปฺปตฺโตสฺมิ, ผลปฺปตฺโตสฺมี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๓) อคฺคเหตฺวา ‘‘อิเม โอภาสาทโย [Pg.272] ตณฺหาทิฏฺฐิมานวตฺถุตาย น มคฺโค, อถ โข วิปสฺสนุปกฺกิเลสา เอว, ตพฺพินิมุตฺตํ ปน วีถิปฏิปนฺนํ วิปสฺสนาญาณํ มคฺโค’’ติ เอวํ มคฺคามคฺคลกฺขณสฺส ววตฺถานํ นิจฺฉยนํ มคฺคามคฺคสฺส ชานนโต, ทสฺสนโต, อมคฺเค มคฺคสญฺญาย วิโสธนโต จ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม.

사마사나 지혜(Sammasanañāṇa, 변석지)가 생겨난 뒤에, 다시 바로 그 형성된 것들(saṅkhāra, 상카라)에 대하여 “무명의 일어남으로 인해 물질이 일어나고, 갈애와 업과 음식의 일어남으로 인해 물질이 일어난다. 또한 무명의 소멸로 인해 물질이 소멸하고, 갈애와 업과 음식의 소멸로 인해 물질이 소멸한다”(Paṭi. ma. 1.50)라는 식으로 색온에 대하여 관찰하고, 수온·상온·행온에 대해서도 음식을 제외하고 “접촉의 일어남으로 인해, 접촉의 소멸로 인해”라는 식으로 접촉을 대입하며, 식온에 대해서는 “명색의 일어남으로 인해, 명색의 소멸로 인해”라고 명색을 대입하여 원인의 일어남과 원인의 소멸의 관점에서 관찰한다. 그리고 원인들을 언급하지 않고 현재의 오온에 있어서 오직 일어나는 성질(nibbattilakkhaṇa)과 오직 변하는 성질(vipariṇāmalakkhaṇa)만을 봄으로써 찰나의 관점에서 관찰한다. 이와 같이 각 온에 대하여 원인의 관점에서 네 가지, 찰나의 관점에서 한 가지로 총 다섯 가지의 일어남과 다섯 가지의 사라짐을 관찰한다. 이렇게 열 가지씩의 생멸을 관찰함에 따라 오십 가지 양상으로 생멸지(Udayabbayañāṇa)를 통해 생멸을 거듭 관찰하며 정진하는 위빠사나 수행자에게는, 위빠사나 마음에서 생긴 몸으로부터 뿜어져 나오는 광명(obhāsa)이라 불리는 빛이 나타난다. 또한 위빠사나 마음과 함께 일어나는 소희(小喜) 등의 다섯 가지 희열(pīti), 그리고 몸과 마음의 불안이 가라앉는 특징을 가진 몸의 경안과 마음의 경안이라는 두 가지 경안(passaddhi), 강력한 신근(信根)인 승해(adhimokkho), 정정진의 역할을 수행하는 정진각지인 책진(paggaho), 지극히 수승한 행복(sukha), 제석천이 휘두르는 금강저와 같이 삼특상을 통찰하는 위빠사나의 지혜(ñāṇa), 사념처가 되어 오래전에 한 일 등을 기억할 수 있는 확립(upaṭṭhāna)인 마음챙김(sati), 평등하게 전개되는 위빠사나와 함께 일어나 사사각지(捨覺支)가 된 중사(tatramajjhattupekkhā)와 의문전향의 평온(manodvāre āvajjhanupekkhā)이라는 두 가지 평온(upekkhā)이 나타난다. 광명 등이 나타났을 때 “내게 이전에는 이와 같은 광명이 나타난 적이 없었다”는 등의 방식(Visuddhi. 2.733)으로 그곳에 집착하는 미세한 갈애인 구함(rūpanikanti)이 생긴다. 이처럼 광명 등 열 가지 위빠사나의 오염원(vipassanupakkilesa)이 나타났을 때, “내게 이전에는 이와 같은 광명 등이 나타난 적이 없었다. 분명히 나는 도(magga)에 도달했고, 과(phala)에 도달했다”라고 집착하지 않고, “이러한 광명 등은 갈애와 사견과 자만의 토대가 되므로 도가 아니다. 오히려 위빠사나의 오염원일 뿐이다. 그러나 이것들에서 벗어나 바른 길에 들어선 위빠사나 지혜가 바로 도이다”라고 이와 같이 도와 도가 아닌 것의 특징을 규정하고 결정하는 것, 즉 도와 도가 아닌 것을 알고 봄으로써, 도가 아닌 것에서 도라는 인식을 정화하기 때문에 ‘도비도지견청정(Maggāmaggañāṇadassanavisuddhi)’이라 한다.

๕๔. ยาวานุโลมาติ ยาว สจฺจานุโลมญาณา. นว วิปสฺสนาญาณานีติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๗ อาทโย) ขนฺธานํ อุทยญฺจ วยญฺจ ชานนกํ อุทยพฺพยญาณํ, อุทยํ มุญฺจิตฺวา ภงฺคมตฺตานุเปกฺขกํ ภงฺคญาณํ, ภงฺควเสน อุปฏฺฐิตานํ สีหาทีนํ วิย ภายิตพฺพาการานุเปกฺขกํ ภยญาณํ, ตถานุเปกฺขิตานํ อาทิตฺตฆรสฺส วิย อาทีนวาการานุเปกฺขกํ อาทีนวญาณํ, ทิฏฺฐาทีนเวสุ นิพฺพินฺทนวเสน ปวตฺตํ นิพฺพิทาญาณํ, ชาลาทิโต มจฺฉาทิกา วิย เตหิ เตภูมกธมฺเมหิ มุจฺจิตุกามตาวเสน ปวตฺตํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ, มุจฺจนุปายสมฺปาทนตฺถํ ทิฏฺฐาทีนเวสุปิ สมุทฺทสกุณี วิย ปุนปฺปุนํ สมฺมสนวสปฺปตฺตํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณํ, จตฺตภริโย ปุริโส วิย ทิฏฺฐาทีนเวสุ เตสุ สงฺขาเรสุ อุเปกฺขนาการปฺปวตฺตํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ, อนิจฺจาทิลกฺขณวิปสฺสนตาย เหฏฺฐา ปวตฺตานํ อฏฺฐนฺนํ วิปสฺสนาญาณานํ, อุทฺธํ มคฺคกฺขเณ อธิคนฺตพฺพานํ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมานญฺจ อนุโลมโต มคฺควีถิยํ โคตฺรภุโต ปุพฺเพ ปวตฺตํ สจฺจานุโลมิกญาณสงฺขาตํ นวมํ อนุโลมญาณนฺติ อิมานิ นว ญาณานิ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิยา ปฏิปทาภาวโต ติลกฺขณชานนฏฺเฐน, ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน, ปฏิปกฺขโต วิสุทฺธตฺตา จ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม.

54. ‘아눌로마(수순)까지’란 사제수순지(sacca-anuloma-ñāṇa)까지를 말한다. ‘아홉 가지 위빠사나 지혜’(Visuddhi. 2.737 등)란 온(khandha)의 일어남과 사라짐을 아는 ‘생멸지(udayabbaya-ñāṇa)’, 일어남을 놓아버리고 오직 파괴(bhaṅga)만을 거듭 관찰하는 ‘괴멸지(bhaṅga-ñāṇa)’, 괴멸의 관점에서 나타난 것들에 대해 사자 등을 보듯 두려워해야 할 양상으로 거듭 관찰하는 ‘공포지(bhaya-ñāṇa)’, 그와 같이 관찰된 것들에 대해 불타는 집을 보듯 재난의 양상으로 거듭 관찰하는 ‘과환지(ādīnava-ñāṇa)’, 재난을 본 것들에 대해 염오(nibbinda)하는 방식으로 일어나는 ‘염오지(nibbidā-ñāṇa)’, 그물 등에서 벗어나려는 물고기 등처럼 그러한 삼계의 법들로부터 벗어나고 싶어 하는 방식으로 일어나는 ‘탈욕지(muccitukamyatā-ñāṇa)’, 해탈의 수단을 성취하기 위해 과환을 본 것들에 대해서도 바다 위를 나는 새처럼 거듭 변석(sammasana)하는 단계에 이른 ‘성찰지(paṭisaṅkhānupassanā-ñāṇa)’, 아내를 버린 남자처럼 과환을 본 그러한 형성된 것들(saṅkhāra)에 대해 평온하게 대하는 양상으로 진행되는 ‘상카라 우뻬까 지혜(saṅkhārupekkhā-ñāṇa)’, 그리고 무상 등의 양상으로 위빠사나하기 때문에 아래로 진행된 여덟 가지 위빠사나 지혜와 위로 도의 찰나에 증득될 서른일곱 가지 보리분법에 수순하므로, 도의 인식과정(maggavīthi)에서 고뜨라부(gotrabhū) 이전에 생겨난 사제수순지(saccānulomika-ñāṇa)라 불리는 아홉 번째 ‘수순지(anuloma-ñāṇa)’를 말한다. 이 아홉 가지 지혜는 지견청정(ñāṇadassanavisuddhi)으로 가는 행도(行道)가 되기 때문에, 삼특상을 아는 의미에서, 직접적으로 보는 의미에서, 그리고 반대되는 것들로부터 청정해졌다는 의미에서 ‘행도지견청정(Paṭipadāñāṇadassanavisuddhi)’이라 한다.

๕๕. วิปสฺสนาย ปริปาโก วิปสฺสนาปริปาโก, สงฺขารุเปกฺขาญาณํ. ตํ อาคมฺม ปฏิจฺจ. อิทานิ อปฺปนา อุปฺปชฺชิสฺสตีติ [Pg.273] ‘‘อิทานิ อปฺปนาสงฺขาโต โลกุตฺตรมคฺโค อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพกฺขเณ. ยํ กิญฺจีติ สงฺขารุเปกฺขาย คหิเตสุ ตีสุ เอกํ ยํ กิญฺจิ.

55. 위빠사나의 성숙(vipassanāparipāka)이란 상카라 우뻬까 지혜(saṅkhārupekkhā-ñāṇa)를 말한다. ‘그것에 의지하여’란 그것을 연(緣)하여라는 뜻이다. ‘이제 안주(appanā)가 일어날 것이다’란 “이제 안주라 불리는 출세간 도(magga)가 일어날 것이다”라고 말해야 할 찰나를 뜻한다. ‘어떤 것이든’이란 상카라 우뻬까 지혜가 붙잡은 세 가지(삼특상) 중 어느 하나를 말한다.

๕๖. วิปสฺสนาย มตฺถกปฺปตฺติยา สิขาปฺปตฺตา. อนุโลมญาณสหิตตาย สานุโลมา. สา เอว สงฺขาเรสุ อุทาสีนตฺตา สงฺขารุเปกฺขา. ยถานุรูปํ อปายาทิโต, สงฺขารนิมิตฺตโต จ วุฏฺฐหนโต วุฏฺฐานสงฺขาตํ มคฺคํ คจฺฉตีติ วุฏฺฐานคามินี.

56. 위빠사나가 정점(matthaka)에 도달하여 꼭대기에 이른 것이다. 수순지와 함께하기 때문에 수순(sānulomā)이라 한다. 그것은 바로 형성된 것들(saṅkhāra)에 대해 무관심하기 때문에 ‘상카라 우뻬까’이다. 근기에 따라 악도 등으로부터, 그리고 상카라의 표상(nimitta)으로부터 벗어나기 때문에 출리(vuṭṭhāna)라고 불리는 도로 나아간다는 의미에서 ‘출리가미니(vuṭṭhānagāminī, 벗어남으로 인도하는 위빠사나)’라고 한다.

๕๗. อภิสมฺโภนฺตนฺติ ปาปุณนฺตํ.

57. ‘아비삼본딴띠(abhisambhontanti)’는 도달하는 것(pāpuṇantaṃ)을 의미한다.

๕๘. ปริชานนฺโตติ ‘‘เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต อูนาธิก’’นฺติ ปริจฺฉิชฺช ชานนฺโต. สจฺฉิกโรนฺโตติ อารมฺมณกรณวเสน ปจฺจกฺขํ กโรนฺโต. มคฺคสจฺจํ ภาวนาวเสนาติ มคฺคสจฺจสงฺขาตสฺส สมฺปยุตฺตมคฺคสงฺขาตสฺส จตุตฺถสจฺจสฺส สหชาตาทิปจฺจโย หุตฺวา วฑฺฒนวเสน. เอกสฺเสว ญาณสฺส จตุกิจฺจสาธนํ ปทีปาทีนํ วฏฺฏิทาหาทิจตุกิจฺจทสฺสนโต, ‘‘โย, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ปสฺสตี’’ตฺยาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๐; วิสุทฺธิ. ๒.๘๓๙) อาคมโต จ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ.

58. ‘철저히 아는 자(parijānanto)’란 “이만큼이 괴로움이며, 이보다 적거나 많지 않다”라고 한정하여 아는 자이다. ‘실증하는 자(sacchikarontoti)’란 대상으로 삼는 방식을 통해 직접 목격하는 자이다. ‘수습의 방식으로 도성제를’이란 도성제라 불리는, 상응하는 도(magga)라 불리는 네 번째 진리에 대해 구생연(sahajātāpaccaya) 등이 되어 증장시키는 방식을 말한다. 하나의 지혜가 네 가지 역할을 완수함은 등불 등이 심지를 태우고 기름을 소모하는 등의 네 가지 역할을 하는 것을 보는 것과 같으며, “비구들이여, 누구든지 괴로움을 보는 자는...” 등(Saṃ. ni. 5.1100; Visuddhi. 2.839)의 성전(āgama)으로부터도 받아들여야 한다.

๕๙. ทฺเว ตีณิ ผลจิตฺตานิ ปวตฺติตฺวาติ มคฺคุปฺปตฺติยา อนุรูปโต ทฺเว วา ตีณิ วา ผลจิตฺตานิ อปนีตคฺคิมฺหิ ฐาเน อุณฺหตฺตนิพฺพาปนตฺถาย ฆเฏหิ อภิสิญฺจมานมุทกํ วิย สมุจฺฉินฺนกิเลเสปิ สนฺตาเน ทรถปฏิปฺปสฺสมฺภกานิ หุตฺวา ปวตฺติตฺวา, เตสํ ปวตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ. ปจฺจเวกฺขณญาณานีติ มคฺคผลาทิวิสยานิ กามาวจรญาณานิ, ยานิ สนฺธาย ‘‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตี’’ติ (มหาว. ๒๓) วุตฺตํ.

59. 두세 번 과보의 마음이 일어난다는 것은 도(道)의 생겨남에 적절하게 두 번 혹은 세 번의 과보의 마음이, 마치 불이 꺼진 곳에 뜨거움을 식히기 위해 항아리로 물을 붓는 것처럼, 번뇌가 단절된 상속(相續)에서 고뇌를 가라앉히는 것이 되어 일어난다는 뜻이다. 반조의 지혜들이란 도와 과 등을 대상으로 하는 욕계의 지혜들이니, '해탈했을 때 해탈했다는 지혜가 생긴다'고 한 것과 관련된다.

๖๐. อิทานิ ปจฺจเวกฺขณาย ภูมึ ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคํ ผลญฺจา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อิมินาว วตาหํ มคฺเคน อาคโต’’ติ [Pg.274] มคฺคํ ปจฺจเวกฺขติ. ตโต ‘‘อยํ นาม เม อานิสํโส ลทฺโธ’’ติ ตสฺส ผลํ, ตโต ‘‘อยํ นาม เม ธมฺโม อารมฺมณโต สจฺฉิกโต’’ติ นิพฺพานญฺจ ปณฺฑิโต ปจฺจเวกฺขติ. ตโต ‘‘อิเม นาม เม กิเลสา ปหีนา’’ติ ปหีเน กิเลเส, ‘‘อิเม นาม อวสิฏฺฐา’’ติ อวสิฏฺฐกิเลเส ปจฺจเวกฺขติ วา, น วา. โกจิ เสกฺโข ปจฺจเวกฺขติ, โกจิ น ปจฺจเวกฺขติ. ตตฺถ กามจาโรตฺยธิปฺปาโย. ตถา หิ มหานาโม สกฺโก ‘‘โก สุ นาม เม ธมฺโม อชฺฌตฺตํ อปฺปหีโน’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๗๕; วิสุทฺธิ. ๒.๘๑๒) อปฺปหีเน กิเลเส ปุจฺฉิ. อรหโต ปน อวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณํ นตฺถิ สพฺพกิเลสานํ ปหีนตฺตา, ตสฺมา ติณฺณํ เสกฺขานํ ปนฺนรส อรหโต จตฺตารีติ เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขณญาณานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

60. 이제 반조의 단계를 보이기 위해 '도와 과…' 등이 설해졌다. 거기서 '참으로 나는 이 도에 의해서 왔다'라고 도를 반조한다. 그 후에 '참으로 나는 이러한 이익을 얻었다'라고 그 과를 반조하고, 그 후에 지혜로운 자는 '참으로 나는 이러한 법을 대상으로 실현했다'라고 열반을 반조한다. 그 후에 '참으로 나에게 이러한 번뇌들이 버려졌다'라고 버려진 번뇌를, '이러한 것들이 남았다'라고 남은 번뇌를 반조하거나 혹은 하지 않는다. 어떤 유학(有學)은 반조하고, 어떤 이는 반조하지 않는다. 여기에는 마음대로 한다는 뜻이 있다. 이와 같이 석가족 마하남은 '어떠한 법이 나에게 내면에서 버려지지 않았는가'라고 버려지지 않은 번뇌에 대해 물었다. 그러나 아라한은 모든 번뇌가 버려졌기 때문에 남은 번뇌에 대한 반조가 없다. 그러므로 세 부류의 유학에게는 15가지, 아라한에게는 4가지가 있어 19가지 반조의 지혜가 있다고 보아야 한다.

ฉพฺพิสุทฺธิกเมนาติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๖๒ อาทโย) สีลจิตฺตวิสุทฺธีนํ วเสน มูลภูตานํ ทฺวินฺนํ, ทิฏฺฐิวิสุทฺธิอาทีนํ วเสน สรีรภูตานํ จตุนฺนนฺติ เอตาสํ ฉนฺนํ วิสุทฺธีนํ กเมน. จตุนฺนํ สจฺจานํ ชานนตา, ปจฺจกฺขกรณโต, กิเลสมเลหิ วิสุทฺธตฺตา จ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม.

여섯 가지 청정의 순서란 계청정과 심청정의 두 가지 뿌리가 되는 청정들과, 견청정 등의 네 가지 몸체가 되는 청정들의 순서에 의한 것이다. 네 가지 성제를 아는 것, 직접 경험하는 것, 그리고 번뇌의 때로부터 청정하기 때문에 지견청정이라 한다.

เอตฺถาติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน.

'여기서'란 위빳사나 수행에서라는 뜻이다.

วิสุทฺธิเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

청정의 분류에 대한 설명이 끝났다.

วิโมกฺขเภทวณฺณนา

해탈의 분류에 대한 설명

๖๑. ตตฺถ ตสฺมึ อุทฺเทเส. สงฺขาเรสุ ‘‘โย อตฺตาภินิเวโส กมฺมสฺส การโก ผลสฺส จ เวทโก เอโส เม อตฺตา’’ติ เอวํ อภินิเวโส ทฬฺหคฺคาโห, ตํ มุญฺจนฺตี [Pg.275] ‘‘อนตฺตา’’ติ ปวตฺตา อนุปสฺสนาว อตฺตสุญฺญตาการานุปสฺสนโต สุญฺญตานุปสฺสนา นาม วิโมกฺขมุขํ ปฏิปกฺขโต วิมุตฺติวเสน วิโมกฺขสงฺขาตสฺส โลกุตฺตรํ มคฺคผลสฺส ทฺวารํ โหติ.

61. 거기서, 그 요약에서. 형성된 것들(행, 行)에 대해 '업을 짓는 자이자 과보를 경험하는 자인 저 자아의 집착이 바로 나의 자아이다'라고 하는 그러한 집착은 견고한 거머쥠인데, 그것을 놓아버리며 '무아'라고 일어난 관찰이 바로 자아의 공한 양상을 관찰하기 때문에 공관(空觀)이라 한다. 이는 반대되는 것으로부터 해탈하는 방식으로, 해탈이라 불리는 출세간의 도와 과의 문이 된다.

๖๒. สงฺขาเรสุ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ ปวตฺตา อนุปสฺสนา อนิจฺเจ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๔๙; ปฏิ. ม. ๑.๒๓๖; วิภ. ๙๓๙) ปวตฺตํ สญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิวิปลฺลาสสงฺขาตํ วิปลฺลาสนิมิตฺตํ มุญฺจนฺตี ปชหนฺตี วิปลฺลาสนิมิตฺตรหิตาการานุปสฺสนโต อนิมิตฺตานุปสฺสนา นาม วิโมกฺขมุขํ โหตีติ สมฺพนฺโธ.

62. 형성된 것들에 대해 '무상'이라고 일어난 관찰은, 무상한 것에서 '상주함'이라고 일어난 산냐(상, 想)·마음·견해의 뒤바뀜이라 불리는 전도된 표상을 벗어나고 버리며, 전도된 표상이 없는 양상을 관찰하기 때문에 무표상관(無標相觀)이라 하는 해탈의 문이 된다는 것과 연결된다.

๖๓. ‘‘ทุกฺข’’นฺติ ปวตฺตานุปสฺสนา สงฺขาเรสุ ‘‘เอตํ มม, เอตํ สุข’’นฺตฺยาทินา นเยน ปวตฺตํ กามภวตณฺหาสงฺขาตํ ตณฺหาปณิธึ ตณฺหาปตฺถนํ มุญฺจนฺตี ทุกฺขาการทสฺสเนน ปริจฺจชนฺตี ปณิธิรหิตาการานุปสฺสนโต อปฺปณิหิตานุปสฺสนา นาม.

63. '고(苦)'라고 일어난 관찰은 형성된 것들에 대해 '이것은 내 것이다, 이것은 즐거움이다'라는 등의 방식으로 일어난 욕애와 유애의 갈애라 불리는 갈애의 염원과 갈애의 바람을 벗어나고, 고의 양상을 봄으로써 포기하며, 염원이 없는 양상을 관찰하기 때문에 무원관(無願觀)이라 한다.

๖๔. ตสฺมาติ ยสฺมา เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เอตานิ ตีณิ นามานิ, ตสฺมา ยทิ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อนตฺตโต วิปสฺสติ. มคฺโค สุญฺญโต นาม วิโมกฺโข โหติ อาคมนวเสน ลทฺธนามตฺตา.

64. 그러므로 이 세 가지에 이 세 가지 이름이 있기 때문에, 만약 출기(出起)에 이르는 위빳사나가 무아로 관찰한다면, 도(道)는 이르는 방식에 따라 이름을 얻었으므로 공해탈(空解脫)이라 한다.

๖๖. วิปสฺสนาคมนวเสนาติ วิปสฺสนาสงฺขาตาคมนวเสน. อาคจฺฉติ เอเตน มคฺโค, ผลญฺจาติ วิปสฺสนามคฺโค อิธ อาคมนํ นาม.

66. '위빳사나에 이르는 방식에 의해서'란 위빳사나라고 불리는 이르는 방식에 의한 것이다. 이것에 의해 도와 과가 오기 때문에, 여기서는 위빳사나의 도가 '이름(이르는 것)'이다.

๖๗. ยถาวุตฺตนเยนาติ ปุพฺเพ วุตฺตอนตฺตานุปสฺสนาทิวเสน. ยถาสกํ ผลมุปฺปชฺชมานมฺปีติ ยถาลทฺธมคฺคสฺส ผลภูตํ อตฺตโน อตฺตโน ผลํ อุปฺปชฺชมานมฺปิ มคฺคาคมนวเสน อลภิตฺวา วิปสฺสนาคมนวเสเนว ตีณิ นามานิ ลภติ [Pg.276] ผลสมาปตฺติกาเล ตทา มคฺคปฺปวตฺตาภาเวน ตสฺส ทฺวารภาวาโยคโต. อารมฺมณวเสนาติ สพฺพสงฺขารสุญฺญตตฺตา, สงฺขารนิมิตฺตรหิตตฺตา, ตณฺหาปณิธิรหิตตฺตา จ สุญฺญตอนิมิตฺตอปฺปณิหิตนามวนฺตํ นิพฺพานํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา ตสฺส วเสน. สรสวเสนาติ ราคาทิสุญฺญตตฺตา, รูปนิมิตฺตาทิอารมฺมณรหิตตฺตา, กิเลสปณิธิรหิตตฺตา อตฺตโน คุณวเสน. สพฺพตฺถาติ มคฺควีถิยํ, ผลสมาปตฺติวีถิยญฺจ. สพฺเพสมฺปีติ มคฺคสฺส, ผลสฺสปิ.

67. 앞에서 말한 방식이란 앞에서 말한 무아관 등의 방식에 의한 것이다. '자신의 과보가 일어날 때에도'란 이미 얻은 도의 결과인 각각의 과보가 일어날 때에도, 도에 이르는 방식에 의해서가 아니라 위빳사나에 이르는 방식에 의해서만 세 가지 이름을 얻는데, 과정정의 시간에는 그때 도가 일어나지 않으므로 그것이 문이 되는 것이 적절하지 않기 때문이다. '대상에 의해서'란 모든 형성된 것들이 비어 있기 때문에, 형성된 것들의 표상이 없기 때문에, 그리고 갈애의 염원이 없기 때문에, 공·무표상·무원이라는 이름을 가진 열반을 대상으로 하여 일어나기 때문에 그에 의한 것이다. '자성(自性)에 의해서'란 탐욕 등이 비어 있기 때문에, 형색의 표상 등의 대상이 없기 때문에, 번뇌의 염원이 없기 때문에 자신의 공덕에 의한 것이다. '모든 곳에서'란 도의 인식과정과 과정정의 인식과정에서이다. '모든 것의'란 도의 것이기도 하고 과의 것이기도 한 것이다.

วิโมกฺขเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

해탈의 분류에 대한 설명이 끝났다.

ปุคฺคลเภทวณฺณนา

개인의 분류에 대한 설명

๖๘. สตฺตกฺขตฺตุํ สตฺตสุ วาเรสุ กามสุคติยํ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ ปรมํ เอตสฺสาติ สตฺตกฺขตฺตุปรโม น ปน อฏฺฐมาทิกามภวคามีตฺยธิปฺปาโย. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ (ขุ. ปา. ๖.๙; สุ. นิ. ๒๓๒; เนตฺติ. ๑๑๕). รูปารูปสุคติภวํ ปน สตฺตวารโต ปรมฺปิ คจฺฉตีติ อาจริยา.

68. '일곱 번'이란 일곱 번의 차례 동안 욕계의 선처에 재생을 연결하는 것이 이 자의 최대치라는 뜻이며, 여덟 번째 등의 욕계의 존재로 가는 자가 아니라는 뜻이다. 이를 두고 '그들은 여덟 번째 존재를 취하지 않는다'라고 설해졌다. 그러나 색계와 무색계의 선처의 존재로는 일곱 번을 넘어서도 간다는 것이 스승들의 견해이다.

๖๙. ราคโทสโมหานนฺติ โมหคฺคหณํ ราคโทเสกฏฺฐโมหํ สนฺธายาติ ทฏฺฐพฺพํ.

69. '탐·진·치'에서 치(어리석음)를 포함한 것은 탐·진과 한곳에 머무는 어리석음을 의미하는 것으로 보아야 한다.

๗๐. ขีณา จตฺตาโร อาสวา เอตสฺสาติ ขีณาสโว. ทกฺขิณารเหสุ อคฺคตฺตา อคฺคทกฺขิเณยฺโย.

70. 네 가지 번뇌가 다했으므로 '번뇌가 다한 자(누진자)'이다. 보시를 받을 만한 자들 중에서 으뜸이므로 '최상의 공양을 받을 만한 자(응공)'이다.

ปุคฺคลเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

개인의 분류에 대한 설명이 끝났다.

สมาปตฺติเภทวณฺณนา

증득의 분류에 대한 설명

๗๒. สพฺเพสมฺปีติ จตุนฺนมฺปิ อริยปุคฺคลานํ.

72. '모든 이들의'란 네 부류의 성자들 모두의 것이다.

๗๓. จิตฺตเจตสิกานํ [Pg.277] อปฺปวตฺติสงฺขาตสฺส นิโรธสฺส สมาปตฺติ นิโรธสมาปตฺติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม จิตฺตนิโรธํ ปตฺวา วิหรณํ. อนาคามีนญฺจาติ กามรูปภวฏฺฐานํ อฏฺฐสมาปตฺติลาภีนเมว อนาคามีนํ, ตถา ขีณาสวานญฺจ. ตตฺถาติ นิโรธสมาปตฺติยํ. ยาว อากิญฺจญฺญายตนํ คนฺตฺวาติ เอวํ สมถวิปสฺสนานํ ยุคนทฺธภาวาปาทนวเสน ยาว อากิญฺจญฺญายตนํ, ตาว คนฺตฺวา. อธิฏฺเฐยฺยาทิกนฺติ กายปฏิพทฺธํ ฐเปตฺวา วิสุํ วิสุํ ฐปิตจีวราทิปริกฺขารเคหาทีนํ อคฺคิอาทินา อวินาสนาธิฏฺฐานํ, สํฆปฏิมานนสตฺถุปกฺโกสนานํ ปุเรตรํ วุฏฺฐานํ, สตฺตาหพฺภนฺตเร อายุสงฺขารปฺปวตฺติโอโลกนนฺติ จตุพฺพิธํ อธิฏฺฐานาทิกํ ปุพฺพกิจฺจํ กตฺวา.

73. 심·심소법의 비발생이라고 일컬어지는 소멸의 증득이 멸진정(nirodhasamāpatti)이니, 현생에서 마음의 소멸에 도달하여 머무는 것이다. '아나함들이란' 욕계와 색계의 존재에 머물며 여덟 가지 증득을 얻은 아나함들만을 말하며, 그와 같이 번뇌를 다한 자들(아라한)도 포함된다. '거기서'란 멸진정에서이다. '무소유처까지 가서'란 이와 같이 지(止)와 관(觀)을 쌍으로 닦는 상태를 성취함으로써 무소유처에 이르기까지 나아가서라는 뜻이다. '결정 등을 함'이란 몸에 속한 것을 제외하고 따로 떼어 놓은 가사 등의 소지품과 처소 등이 불 등에 의해 소실되지 않도록 결정하는 것, 승가의 기다림과 스승의 부름보다 먼저 일어나는 것, 7일 이내에 수명의 지속을 관찰하는 것이라는 네 가지 종류의 결정 등의 예비 의식(pubbakicca)을 행하고서라는 뜻이다.

สมาปตฺติเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

증득의 분류에 대한 설명이 끝났다.

วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

위빳사나 명상주제에 대한 설명이 끝났다.

อุยฺโยชนวณฺณนา

권면의 설명

๗๕. ปฏิปตฺติรสสฺสาทนฺติ ฌานสุขผลสุขาทิเภทํ สมถวิปสฺสนาปฏิปตฺติรสสฺสาทํ.

75. '수행의 맛의 향유'란 선정의 행복과 과의 행복 등의 차이가 있는 사마타와 위빳사나 수행의 맛을 즐기는 것을 말한다.

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

이와 같이 '아비담맛타 비바비니'라고 하는 아비담맛타 상가하의 주해에서

กมฺมฏฺฐานปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

명상주제의 장에 대한 설명이 끝났다.

นิคมนวณฺณนา

결어의 설명

(ก) จาริตฺเตน กุลาจาเรน โสภิเต วิสาลกุเล อุทโย นิพฺพตฺติ ยสฺส, เตน, กมฺมาทิวิสยาย สทฺธาย อภิวุทฺโธ ปริสุทฺโธ จ ทานสีลาทิคุณานํ อุทโย ยสฺส, เตน, นมฺปวฺหเยน นมฺปนามเกน, ปรานุกมฺปํ สาสเน สุโขตรณปริปาจนลกฺขณํ ปรานุคฺคหํ, ปณิธาย ปตฺเถตฺวา ยํ ปกรณํ ปตฺถิตํ อภิยาจิตํ, ตํ เอตฺตาวตา ปรินิฏฺฐิตนฺติ โยชนา.

(가) 행실과 가문의 전통으로 장식된 광대한 가문에서 태어난 자에 의해, 업 등을 대상으로 하는 믿음으로 더욱 성장하고 청정해졌으며 보시와 지계 등의 공덕이 치성한 자에 의해, 남빠(Nampa)라는 이름의 자에 의해, 타인에 대한 연민을 품고서 교법에 쉽게 들어서고 성숙하게 하는 특징을 가진 이타적인 도움을 원하고 구하여, 요청되고 간청된 그 논서가 이로써 완전히 마무리되었다는 연결이다.

(ข) เตน [Pg.278] ปกรณปฺปสุเตน วิปุเลน ปุญฺเญน ปญฺญาวทาเตน อริยมคฺคปญฺญาปริสุทฺเธน สีลาทิคุเณน โสภิตา. ตโตเยว ลชฺชิโน ภิกฺขู, ธญฺญานํ อธิวาสภูตํ, อุทิโตทิตํ อจฺจนฺตปฺปสิทฺธํ, มูลโสมํ นาม วิหารํ, ปุญฺญวิภวสฺส อุทยสงฺขาตาย มงฺคลตฺถาย อายุกนฺตํ มญฺญนฺตุ, ตตฺถ นิวาสิโน ภิกฺขู อีทิสา โหนฺตูตฺยธิปฺปาโย.

(나) 그 논서를 저술함으로 인해 생긴 광대한 공덕과, 성스러운 도의 지혜로 청정해진 지혜와 계행 등의 공덕으로 빛나며, 그로 인해 부끄러움을 아는 비구들이 복덕의 창고이며 나날이 번창하고 지극히 널리 알려진 물라소마(Mūlasoma)라는 사원이 공덕의 위력을 성취한 경사스러운 곳으로서 수명이 다할 때까지 존속하기를 바라며, 그곳에 거주하는 비구들도 이와 같기를 바란다는 취지이다.

นิคมนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

결어의 설명이 끝났다.

นิฏฺฐิตา จายํ อภิธมฺมตฺถวิภาวินี นาม.

'아비담맛타 비바비니'라 이름하는 이것이 끝났다.

อภิธมฺมตฺถสงฺคหฏีกา.

아비담맛타 상가하 복주.

นิคมนกถา

맺음말

๑. รมฺเม ปุลตฺถินคเร นคราธิราเช,รญฺญา ปรกฺกมภุเชน มหาภุเชน;

การาปิเต วสติ เชตวเน วิหาเร;

โย รมฺมหมฺมิยวรูปวนาภิราเม.

1. 위대한 팔을 가진 빠락까마부자(Parakkamabhuja) 왕에 의해 건립되었으며, 아름다운 궁전과 정원들로 즐겁고 도시의 제왕인 뿔랏티(Pulatthi) 시에 있는 제따와나 사원에 머물며,

๒. สมฺปนฺนสีลทมสํยมโตสิเตหิ,สมฺมานิโต วสิคเณหิ คุณากเรหิ;

ปตฺโต มุนินฺทวจนาทิสุ เนกคนฺถ-ชาเตสุ จาจริยตํ มหิตํ วิทูหิ.

2. 구족한 계행과 제어와 단속으로 만족한, 공덕의 보고인 수행자 무리에게 존경받고, 현자들에게 존중받으며 대성존의 말씀 등 수많은 경론에 숙달하여 스승의 지위에 오른 이가,

๓. ญาณานุภาวมิห ยสฺส จ สูจยนฺตี,สํวณฺณนา จ วินยฏฺฐกถาทิกานํ;

สารตฺถทีปนิมุขา มธุรตฺถสาร-สนฺทีปเนน สุชนํ ปริโตสยนฺตี.

3. 여기서 그의 지혜의 위력을 보여주는 율장의 주석서 등의 주해들과, 사라타디빠니(Sāratthadīpanī) 등을 필두로 감미로운 뜻의 정수를 밝힘으로써 선한 사람들을 기쁘게 하는 (그가),

๔. ตสฺสานุกมฺปมวลมฺพิย [Pg.279] สาริปุตฺต-ตฺเถรสฺส ถามคตสารคุณากรสฺส;

โย เนกคนฺถวิสยํ ปฏุตํ อลตฺถํ,ตสฺเสส ญาณวิภโว วิภเวกเหตุ.

4. 확고하고 정수로운 공덕의 보고이신 사리뿟따(Sāriputta) 장로의 자애에 힘입어 수많은 경론의 영역에서 능숙함을 얻었으니, 그의 이러한 지혜의 성취는 오직 그(장로)의 성취를 원인으로 한다.

๕. โสหเมตสฺส สํสุทฺธ-วายามสฺสานุภาวโต.อทฺธาสาสนทายาโท, เหสฺสํ เมตฺเตยฺยสตฺถุโน.

5. 나는 그의 청정한 노력의 위력으로 인해, 메테이야(Metteyya) 스승의 정법의 상속자가 되리라.

๖. โชตยนฺตํ ตทา ตสฺส, สาสนํ สุทฺธมานสํ.ปสฺเสยฺยํ สกฺกเรยฺยญฺจ, ครุํ เม สาริสมฺภวํ.

6. 그때 그분의 교법을 빛내며 청정한 마음으로 나의 스승이신 사리뿟따로부터 태어난(제자인) 분을 뵙고 공양하리라.

๗. ทิเนหิ จตุวีเสหิ, ฏีกายํ นิฏฺฐิตา ยถา.ตถา กลฺยาณสงฺกปฺปา, สีฆํ สิชฺฌนฺตุ ปาณินนฺติ.

7. 24일 만에 이 복주가 마무리된 것처럼, 그와 같이 중생들의 선한 서원들이 속히 성취되기를.

อิติ ภทนฺตสาริปุตฺตมหาเถรสฺส สิสฺเสน รจิตา

이와 같이 존자 사리뿟따 마하테라의 제자에 의해 지어진

อภิธมฺมตฺถวิภาวินี นาม

'아비담맛타 비바비니'라 이름하는

อภิธมฺมตฺถสงฺคหฏีกา นิฏฺฐิตา.

아비담맛타 상가하 복주가 끝났다.