นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

อภิธมฺมตฺถสงฺคโห

阿毗达摩概要

คนฺถารมฺภกถา

序言

๑. สมฺมาสมฺพุทฺธมตุลํ[Pg.1], สสทฺธมฺมคณุตฺตมํ.

1. 无与伦比之正自觉者，及其妙法与至上僧伽。

อภิวาทิย ภาสิสฺสํ, อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ.

我今敬礼已，宣说《阿毗达摩义摄》。

จตุปรมตฺถธมฺโม

四种究竟法

๒. ตตฺถ วุตฺตาภิธมฺมตฺถา, จตุธา ปรมตฺถโต.

2. 于此，所说阿毗达摩诸义，依究竟义有四种。

จิตฺตํ เจตสิกํ รูปํ, นิพฺพานมิติ สพฺพถา.

总说为心、心所、色、涅槃。

๑. จิตฺตปริจฺเฉโท

1. 心章

ภูมิเภทจิตฺตํ

心之地分别

๓. ตตฺถ จิตฺตํ ตาว จตุพฺพิธํ โหติ กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ โลกุตฺตรญฺเจติ.

3. 于此，心先有四种：即欲界心、色界心、无色界心与出世间心。

อกุสลจิตฺตํ

不善心

๔. ตตฺถ กตมํ กามาวจรํ? โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ[Pg.2], อุเปกฺขาสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ อิมานิ อฏฺฐปิ โลภสหคตจิตฺตานิ นาม.

4. 于此，何为欲界心？喜俱，见相应，无行一心、有行一心；喜俱，见不相应，无行一心、有行一心；舍俱，见相应，无行一心、有行一心；舍俱，见不相应，无行一心、有行一心。此八种名为贪俱生心。

๕. โทมนสฺสสหคตํ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ อิมานิ ทฺเวปิ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ นาม.

5. 忧俱，瞋相应，无行一心、有行一心。此二种名为瞋相应心。

๖. อุเปกฺขาสหคตํ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตเมกนฺติ อิมานิ ทฺเวปิ โมมูหจิตฺตานิ นาม.

6. 舍俱，疑相应一心；舍俱，掉举相应一心。此二种名为痴根心。

๗. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ ทฺวาทสากุสลจิตฺตานิ สมตฺตานิ.

7. 如是，总说十二不善心究竟。

๘. อฏฺฐธา โลภมูลานิ, โทสมูลานิ จ ทฺวิธา.

8. 贪根有八，瞋根有二，

โมหมูลานิ จ ทฺเวติ, ทฺวาทสากุสลา สิยุํ.

痴根亦有二，不善心十二。

อเหตุกจิตฺตํ

无因心

๙. อุเปกฺขาสหคตํ จกฺขุวิญฺญาณํ, ตถา โสตวิญฺญาณํ, ฆานวิญฺญาณํ, ชิวฺหาวิญฺญาณํ, ทุกฺขสหคตํ กายวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตํ, อุเปกฺขาสหคตํ สนฺตีรณจิตฺตญฺเจติ อิมานิ สตฺตปิ อกุสลวิปากจิตฺตานิ นาม.

9. 舍俱眼识，如是耳识、鼻识、舌识；苦俱身识；舍俱领受心；舍俱推度心。此七种名为不善异熟心。

๑๐. อุเปกฺขาสหคตํ กุสลวิปากํ จกฺขุวิญฺญาณํ, ตถา โสตวิญฺญาณํ, ฆานวิญฺญาณํ, ชิวฺหาวิญฺญาณํ, สุขสหคตํ กายวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตํ, โสมนสฺสสหคตํ สนฺตีรณจิตฺตํ, อุเปกฺขาสหคตํ สนฺตีรณจิตฺตญฺเจติ อิมานิ อฏฺฐปิ กุสลวิปากาเหตุกจิตฺตานิ นาม.

10. 舍俱善异熟眼识，如是耳识、鼻识、舌识；乐俱身识；舍俱领受心；喜俱推度心；舍俱推度心。此八种名为善异熟无因心。

๑๑. อุเปกฺขาสหคตํ [Pg.3] ปญฺจทฺวาราวชฺชนจิตฺตํ, ตถา มโนทฺวาราวชฺชนจิตฺตํ, โสมนสฺสสหคตํ หสิตุปฺปาทจิตฺตญฺเจติ อิมานิ ตีณิปิ อเหตุกกิริยจิตฺตานิ นาม.

11. 舍俱五门转向心，如是意门转向心；喜俱生笑心。此三种名为无因唯作心。

๑๒. อิจฺเจว สพฺพถาปิ อฏฺฐารสาเหตุกจิตฺตานิ สมตฺตานิ.

12. 如是，总说十八无因心究竟。

๑๓. สตฺตากุสลปากานิ, ปุญฺญปากานิ อฏฺฐธา.

13. 不善异熟七，善异熟有八，

กฺริยจิตฺตานิ ตีณีติ, อฏฺฐารส อเหตุกา.

唯作心有三，无因心十八。

โสภนจิตฺตํ

美心

๑๔. ปาปาเหตุกมุตฺตานิ, โสภนานีติ วุจฺจเร.

14. 离恶及无因，故称为美心。

เอกูนสฏฺฐิ จิตฺตานิ, อเถกนวุตีปิ วา.

五十九心，或九十一心。

กามาวจรโสภนจิตฺตํ

欲界美心

๑๕. โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ. อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ อิมานิ อฏฺฐปิ กามาวจรกุสลจิตฺตานิ นาม.

15. 喜俱、智相应、无行一心，有行一心；喜俱、智不相应、无行一心，有行一心；舍俱、智相应、无行一心，有行一心；舍俱、智不相应、无行一心，有行一心。此八种名为欲界善心。

๑๖. โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ อิมานิ อฏฺฐปิ สเหตุกกามาวจรวิปากจิตฺตานิ นาม.

16. 喜俱、智相应、无行一心，有行一心；喜俱、智不相应、无行一心，有行一心；舍俱、智相应、无行一心，有行一心；舍俱、智不相应、无行一心，有行一心。此八种名为有因欲界异熟心。

๑๗. โสมสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ[Pg.4], สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ อิมานิ อฏฺฐปิ สเหตุกกามาวจรกิริยจิตฺตานิ นาม.

17. 喜俱、智相应、无行一心，有行一心；喜俱、智不相应、无行一心，有行一心；舍俱、智相应、无行一心，有行一心；舍俱、智不相应、无行一心，有行一心。此八种名为有因欲界唯作心。

๑๘. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ จตุวีสติ สเหตุกกามาวจรกุสลวิปากกิริยจิตฺตานิ สมตฺตานิ.

18. 如是，总计二十四种有因欲界善、异熟及唯作心，已阐述完毕。

๑๙. เวทนาญาณสงฺขารเภเทน จตุวีสติ.

19. 依受、智、行之差别，共有二十四种。

สเหตุกามาวจรปุญฺญปากกฺริยา มตา.

有因欲界善、异熟、唯作心，如是而知。

๒๐. กาเม เตวีส ปากานิ, ปุญฺญาปุญฺญานิ วีสติ.

20. 欲界异熟二十三，善与不善二十种。

เอกาทส กฺริยา เจติ, จตุปญฺญาส สพฺพถา.

唯作心十一，总计五十四。

รูปาวจรจิตฺตํ

色界心

๒๑. วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ปฐมชฺฌานกุสลจิตฺตํ, วิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ทุติยชฺฌานกุสลจิตฺตํ, ปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ตติยชฺฌานกุสลจิตฺตํ, สุเขกคฺคตาสหิตํ จตุตฺถชฺฌานกุสลจิตฺตํ, อุเปกฺเขกคฺคตาสหิตํ ปญฺจมชฺฌานกุสลจิตฺตญฺเจติ อิมานิ ปญฺจปิ รูปาวจรกุสลจิตฺตานิ นาม.

21. 寻、伺、喜、乐、一境性俱初禅善心；伺、喜、乐、一境性俱第二禅善心；喜、乐、一境性俱第三禅善心；乐、一境性俱第四禅善心；舍、一境性俱第五禅善心。此五种名为色界善心。

๒๒. วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ปฐมชฺฌานวิปากจิตฺตํ, วิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ทุติยชฺฌานวิปากจิตฺตํ, ปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ตติยชฺฌานวิปากจิตฺตํ, สุเขกคฺคตาสหิตํ จตุตฺถชฺฌานวิปากจิตฺตํ, อุเปกฺเขกคฺคตาสหิตํ ปญฺจมชฺฌานวิปากจิตฺตญฺเจติ อิมานิ ปญฺจปิ รูปาวจรวิปากจิตฺตานิ นาม.

22. 寻、伺、喜、乐、一境性俱初禅异熟心；伺、喜、乐、一境性俱第二禅异熟心；喜、乐、一境性俱第三禅异熟心；乐、一境性俱第四禅异熟心；舍、一境性俱第五禅异熟心。此五种名为色界异熟心。

๒๓. วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ปฐมชฺฌานกิริยจิตฺตํ, วิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ทุติยชฺฌานกิริยจิตฺตํ, ปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ตติยชฺฌานกิริยจิตฺตํ[Pg.5], สุเขกคฺคตาสหิตํ จตุตฺถชฺฌานกิริยจิตฺตํ, อุเปกฺเขกคฺคตาสหิตํ ปญฺจมชฺฌานกิริยจิตฺตญฺเจติ อิมานิ ปญฺจปิ รูปาวจรกิริยจิตฺตานิ นาม.

23. 寻、伺、喜、乐、一境性俱初禅唯作心；伺、喜、乐、一境性俱第二禅唯作心；喜、乐、一境性俱第三禅唯作心；乐、一境性俱第四禅唯作心；舍、一境性俱第五禅唯作心。此五种名为色界唯作心。

๒๔. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ ปนฺนรส รูปาวจรกุสลวิปากกิริยจิตฺตานิ สมตฺตานิ.

24. 如是，总计十五种色界善、异熟、唯作心，已阐述完毕。

๒๕. ปญฺจธา ฌานเภเทน, รูปาวจรมานสํ.

25. 色界心依五种禅那而区分。

ปุญฺญปากกฺริยาเภทา, ตํ ปญฺจทสธา ภเว.

依善、异熟、唯作之分，彼心有十五种。

อรูปาวจรจิตฺตํ

无色界心

๒๖. อากาสานญฺจายตนกุสลจิตฺตํ, วิญฺญาณญฺจายตนกุสลจิตฺตํ, อากิญฺจญฺญายตนกุสลจิตฺตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลจิตฺตญฺเจติ อิมานิ จตฺตาริปิ อรูปาวจรกุสลจิตฺตานิ นาม.

26. 空无边处善心、识无边处善心、无所有处善心、非想非非想处善心，此四种名为无色界善心。

๒๗. อากาสานญฺจายตนวิปากจิตฺตํ, วิญฺญาณญฺจายตนวิปากจิตฺตํ, อากิญฺจญฺญายตนวิปากจิตฺตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากจิตฺตญฺเจติ อิมานิ จตฺตาริปิ อรูปาวจรวิปากจิตฺตานิ นาม.

27. 空无边处果报心、识无边处果报心、无所有处果报心、非想非非想处果报心，此四种名为无色界果报心。

๒๘. อากาสานญฺจายตนกิริยจิตฺตํ, วิญฺญาณญฺจายตนกิริยจิตฺตํ, อากิญฺจญฺญายตนกิริยจิตฺตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนกิริยจิตฺตญฺเจติ อิมานิ จตฺตาริปิ อรูปาวจรกิริยจิตฺตานิ นาม.

28. 空无边处唯作心、识无边处唯作心、无所有处唯作心、非想非非想处唯作心，此四种名为无色界唯作心。

๒๙. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ ทฺวาทส อรูปาวจรกุสลวิปากกิริยจิตฺตานิ สมตฺตานิ.

29. 如是，总计十二种无色界善、果报、唯作心已完毕。

๓๐. อาลมฺพณปฺปเภเทน, จตุธารุปฺปมานสํ.

30. 依所缘之分，无色界心有四种。

ปุญฺญปากกฺริยาเภทา, ปุน ทฺวาทสธา ฐิตํ.

依善、果报、唯作之分，彼心复有十二种。

โลกุตฺตรจิตฺตํ

出世间心

๓๑. โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ[Pg.6], สกทาคามิมคฺคจิตฺตํ, อนาคามิมคฺคจิตฺตํ, อรหตฺตมคฺคจิตฺตญฺเจติ อิมานิ จตฺตาริปิ โลกุตฺตรกุสลจิตฺตานิ นาม.

31. 须陀洹道心、斯陀含道心、阿那含道心、阿罗汉道心，此四种名为出世间善心。

๓๒. โสตาปตฺติผลจิตฺตํ, สกทาคามิผลจิตฺตํ, อนาคามิผลจิตฺตํ, อรหตฺตผลจิตฺตญฺเจติ อิมานิ จตฺตาริปิ โลกุตฺตรวิปากจิตฺตานิ นาม.

32. 须陀洹果心、斯陀含果心、阿那含果心、阿罗汉果心，此四种名为出世间果报心。

๓๓. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ อฏฺฐ โลกุตฺตรกุสลวิปากจิตฺตานิ สมตฺตานิ.

33. 如是，总计八种出世间善与果报心已完毕。

๓๔. จตุมคฺคปฺปเภเทน, จตุธา กุสลํ ตถา.

34. 依四道之分，善心亦有四种。

ปากํ ตสฺส ผลตฺตาติ, อฏฺฐธานุตฺตรํ มตํ.

其异熟即是果，故无上心被视为八种。

จิตฺตคณนสงฺคโห

心之总摄

๓๕. ทฺวาทสากุสลาเนวํ, กุสลาเนกวีสติ.

35. 不善心有十二种，善心有二十一种。

ฉตฺตึเสว วิปากานิ, กฺริยจิตฺตานิ วีสติ.

果报心三十六，唯作心二十种。

๓๖. จตุปญฺญาสธา กาเม, รูเป ปนฺนรสีรเย.

36. 欲界心五十四，色界心说十五。

จิตฺตานิ ทฺวาทสารุปฺเป, อฏฺฐธานุตฺตเร ตถา.

无色界心十二种，无上心八亦如是。

๓๗. อิตฺถเมกูนนวุติปเภทํ ปน มานสํ.

37. 如是，心则有八十九种之分。

เอกวีสสตํ วาถ, วิภชนฺติ วิจกฺขณา.

慧者或分为一百二十一种。

วิตฺถารคณนา

详尽计数

๓๘. กถเมกูนนวุติวิธํ จิตฺตํ เอกวีสสตํ โหติ? วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ปฐมชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, วิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ทุติยชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, ปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ตติยชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, สุเขกคฺคตาสหิตํ จตุตฺถชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, อุเปกฺเขกคฺคตาสหิตํ ปญฺจมชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตญฺเจติ อิมานิ ปญฺจปิ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตานิ นาม.

38. 八十九种心如何成为一百二十一种？与寻、伺、喜、乐、一境性相应的初禅须陀洹道心，与伺、喜、乐、一境性相应的第二禅须陀洹道心，与喜、乐、一境性相应的第三禅须陀洹道心，与乐、一境性相应的第四禅须陀洹道心，与舍、一境性相应的第五禅须陀洹道心，此五种名为须陀洹道心。

๓๙. ตถา [Pg.7] สกทาคามิมคฺคอนาคามิมคฺคอรหตฺตมคฺคจิตฺตญฺเจติ สมวีสติ มคฺคจิตฺตานิ.

39. 斯陀含道心、阿那含道心、阿罗汉道心亦然，合为二十种道心。

๔๐. ตถา ผลจิตฺตานิ เจติ สมจตฺตาลีส โลกุตฺตรจิตฺตานิ ภวนฺตีติ.

40. 果心亦然，合为四十种出世间心。

๔๑. ฌานงฺคโยคเภเทน, กตฺเวเกกนฺตุ ปญฺจธา.

41. 依禅支结合之分，一一各成五种。

วุจฺจตานุตฺตรํ จิตฺตํ, จตฺตาลีสวิธนฺติ จ.

无上心亦说为四十种。

๔๒. ยถา จ รูปาวจรํ, คยฺหตานุตฺตรํ ตถา.

42. 如同色界心，无上心亦如是取。

ปฐมาทิฌานเภเท, อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเม.

于初禅等之分，无色界亦在第五禅。

เอกาทสวิธํ ตสฺมา, ปฐมาทิกมีริตํ;

ฌานเมเกกมนฺเต ตุ, เตวีสติวิธํ ภเว.

是故，初禅等禅心说为十一种；而第五禅则成二十三种。

๔๓. สตฺตตึสวิธํ ปุญฺญํ, ทฺวิปญฺญาสวิธํ ตถา.

43. 善心有三十七种，果报心亦有五十二种。

ปากมิจฺจาหุ จิตฺตานิ, เอกวีสสตํ พุธา.

智者说心有一百二十一种。

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห จิตฺตสงฺคหวิภาโค นาม

此为《阿毗达摩摄义》之心纲要分别品。

ปฐโม ปริจฺเฉโท.

第一章

๒. เจตสิกปริจฺเฉโท

2. 心所章

สมฺปโยคลกฺขณํ

相应之相

๑. เอกุปฺปาทนิโรธา จ, เอกาลมฺพณวตฺถุกา.

1. 同生同灭，同一所缘，同一所依。

เจโตยุตฺตา ทฺวิปญฺญาส, ธมฺมา เจตสิกา มตา.

与心相应之五十二法，名为心所。

อญฺญสมานเจตสิกํ

他同心所

๒. กถํ? ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา เอกคฺคตา ชีวิตินฺทฺริยํ มนสิกาโร เจติ สตฺติเม เจตสิกา สพฺพจิตฺตสาธารณา นาม.

2. 如何？触、受、想、思、一境性、命根、作意，此七种心所名为遍一切心心所(sabbacittasādhāraṇa)。

๓. วิตกฺโก [Pg.8] วิจาโร อธิโมกฺโข วีริยํ ปีติ ฉนฺโท จาติ ฉ อิเม เจตสิกา ปกิณฺณกา นาม.

3. 寻、伺、胜解、精进、喜、欲，此六种心所名为杂心所(pakiṇṇakā)。

๔. เอวเมเต เตรส เจตสิกา อญฺญสมานาติ เวทิตพฺพา.

4. 如是，此十三心所当知为他同心所。

อกุสลเจตสิกํ

不善心所

๕. โมโห อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ อุทฺธจฺจํ โลโภ ทิฏฺฐิ มาโน โทโส อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจํ ถินํ มิทฺธํ วิจิกิจฺฉา เจติ จุทฺทสิเม เจตสิกา อกุสลา นาม.

5. 痴、无惭、无愧、掉举、贪、邪见、慢、瞋、嫉、悭、恶作、惛沉、睡眠、疑，此十四种心所名为不善。

โสภนเจตสิกํ

美心所

๖. สทฺธา สติ หิรี โอตฺตปฺปํ อโลโภ อโทโส ตตฺรมชฺฌตฺตตา กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ กายลหุตา จิตฺตลหุตา กายมุทุตา จิตฺตมุทุตา กายกมฺมญฺญตา จิตฺตกมฺมญฺญตา กายปาคุญฺญตา จิตฺตปาคุญฺญตา กายุชุกตา จิตฺตุชุกตา เจติ เอกูนวีสติเม เจตสิกา โสภนสาธารณา นาม.

6. 信、念、惭、愧、无贪、无瞋、中舍性、身轻安、心轻安、身轻快、心轻快、身柔软、心柔软、身适业、心适业、身练达、心练达、身正直、心正直，此十九种心所名为遍一切美心所(sobhanasādhāraṇā)。

๗. สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว เจติ ติสฺโส วิรติโย นาม.

7. 正语、正业、正命，此三者名为离心所(viratiyo)。

๘. กรุณา มุทิตา อปฺปมญฺญาโย นามาติ สพฺพถาปิ ปญฺญินฺทฺริเยน สทฺธึ ปญฺจวีสติเม เจตสิกา โสภนาติ เวทิตพฺพา.

8. 悲、喜二者名为无量心所(appamaññāyo)。总之，连同慧根(paññindriya)，此二十五种心所当知为美心所。

๙. เอตฺตาวตา จ –

9. 至此——

เตรสญฺญสมานา จ, จุทฺทสากุสลา ตถา;

โสภนา ปญฺจวีสาติ, ทฺวิปญฺญาส ปวุจฺจเร.

他同心所十三，不善十四亦如是；美心所二十五，共说为五十二。

สมฺปโยคนโย

相应之理

๑๐. เตสํ [Pg.9] จิตฺตาวิยุตฺตานํ, ยถาโยคมิโต ปรํ.

10. 彼等与心不相离者，随其所应，

จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺเจกํ, สมฺปโยโค ปวุจฺจติ.

于诸心生中，各别说其相应。

๑๑. สตฺต สพฺพตฺถ ยุชฺชนฺติ, ยถาโยคํ ปกิณฺณกา.

11. 七者于一切处相应，杂心所则随其所应。

จุทฺทสากุสเลสฺเวว, โสภเนสฺเวว โสภนา.

十四不善心所唯于不善心中，诸美心所唯于美心中。

อญฺญสมานเจตสิกสมฺปโยคนโย

他同心所相应之理

๑๒. กถํ? สพฺพจิตฺตสาธารณา ตาว สตฺติเม เจตสิกา สพฺเพสุปิ เอกูนนวุติจิตฺตุปฺปาเทสุ ลพฺภนฺติ.

12. 如何？首先，此七种遍一切心心所，于所有八十九种心生起时皆存在。

๑๓. ปกิณฺณเกสุ ปน วิตกฺโก ตาว ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตกามาวจรจิตฺเตสุ เจว เอกาทสสุ ปฐมชฺฌานจิตฺเตสุ เจติ ปญฺจปญฺญาสจิตฺเตสุ อุปฺปชฺชติ.

13. 于杂心所中，首先，寻(vitakka)生起于五十五种心中：即除去双五识的欲界心，以及十一种初禅心。

๑๔. วิจาโร ปน เตสุ เจว เอกาทสสุ ทุติยชฺฌานจิตฺเตสุ จาติ ฉสฏฺฐิจิตฺเตสุ.

14. 伺(vicāra)则于彼等（五十五种）心，以及十一种第二禅心中生起，共于六十六种心中。

๑๕. อธิโมกฺโข ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวิจิกิจฺฉาสหคตวชฺชิตจิตฺเตสุ.

15. 胜解(adhimokkha)于除去双五识及疑相应心之外的诸心中生起。

๑๖. วีริยํ ปญฺจทฺวาราวชฺชนทฺวิปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณวชฺชิตจิตฺเตสุ.

16. 精进(vīriya)于除去五门转向心、双五识、领受心及推度心之外的诸心中生起。

๑๗. ปีติ โทมนสฺสุเปกฺขาสหคตกายวิญฺญาณจตุตฺถชฺฌานวชฺชิตจิตฺเตสุ.

17. 喜(pīti)，于除忧俱心、舍俱心、身识及第四禅心外之诸心中生起。

๑๘. ฉนฺโท อเหตุกโมมูหวชฺชิตจิตฺเตสูติ.

18. 欲(chanda)，于除无因心及痴俱心外之诸心中生起。

๑๙. เต ปน จิตฺตุปฺปาทา ยถากฺกมํ –

19. 然而，彼等心，依序如下：

ฉสฏฺฐิ ปญฺจปญฺญาส, เอกาทส จ โสฬส;

สตฺตติ วีสติ เจว, ปกิณฺณกวิวชฺชิตา.

六十六、五十五、十一与十六；七十及二十，此等为离杂心所者。

ปญฺจปญฺญาส [Pg.10] ฉสฏฺฐิฏฺฐสตฺตติ ติสตฺตติ;

เอกปญฺญาส เจกูนสตฺตติ สปกิณฺณกา.

五十五、六十六、七十八、七十三；五十一及六十九，此等为与杂心所俱者。

อกุสลเจตสิกสมฺปโยคนโย

不善心所相应之理

๒๐. อกุสเลสุ ปน โมโห อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ อุทฺธจฺจญฺจาติ จตฺตาโรเม เจตสิกา สพฺพากุสลสาธารณา นาม, สพฺเพสุปิ ทฺวาทสา กุสเลสุ ลพฺภนฺติ.

20. 于诸不善心中，痴、无惭、无愧及掉举此四心所，名为遍一切不善心所，于所有十二不善心中皆可得之。

๒๑. โลโภ อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺเตสฺเวว ลพฺภติ.

21. 贪，仅于八种贪俱心中得之。

๒๒. ทิฏฺฐิ จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ.

22. 邪见，于四种邪见相应心中（得之）。

๒๓. มาโน จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ.

23. 慢，于四种邪见不相应心中（得之）。

๒๔. โทโส อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจญฺจาติ ทฺวีสุ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺเตสุ.

24. 瞋、嫉、悭及恶作，于二种瞋恚相应心中（得之）。

๒๕. ถินมิทฺธํ ปญฺจสุ สสงฺขาริกจิตฺเตสุ.

25. 惛沉睡眠，于五种有行心中（得之）。

๒๖. วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาสหคตจิตฺเตเยวาติ.

26. 疑，仅于疑相应心中得之。

๒๗. สพฺพาปุญฺเญสุ จตฺตาโร,

27. 于一切不善心，有四（心所），

โลภมูเล ตโย คตา;

โทสมูเลสุ จตฺตาโร,สสงฺขาเร ทฺวยํ ตถา.

贪根中有三，瞋根中有四，有行亦有二。

วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉา-จิตฺเต จาติ จตุทฺทส;

ทฺวาทสากุเลสฺเวว, สมฺปยุชฺชนฺติ ปญฺจธา.

疑于疑心中，（共）十四（心所）；仅于十二不善心，以五种方式相应。

โสภนเจตสิกสมฺปโยคนโย

美心所相应之理

๒๘. โสภเนสุ ปน โสภนสาธารณา ตาว เอกูนวีสติเม เจตสิกา สพฺเพสุปิ เอกูนสฏฺฐิโสภนจิตฺเตสุ สํวิชฺชนฺติ.

28. 于诸美心中，首为十九遍一切美心所，其于所有五十九种美心中皆存在。

๒๙. วิรติโย [Pg.11] ปน ติสฺโสปิ โลกุตฺตรจิตฺเตสุ สพฺพถาปิ นิยตา เอกโตว ลพฺภนฺติ, โลกิเยสุ ปน กามาวจรกุสเลสฺเวว กทาจิ สนฺทิสฺสนฺติ วิสุํ วิสุํ.

29. 然而，三离心所于诸出世间心中，必定同时而得；于诸世间心中，则仅于欲界善心中，有时各别显现。

๓๐. อปฺปมญฺญาโย ปน ทฺวาทสสุ ปญฺจมชฺฌานวชฺชิตมหคฺคตจิตฺเตสุ เจว กามาวจรกุสเลสุ จ สเหตุกกามาวจรกิริยจิตฺเตสุ จาติ อฏฺฐวีสติจิตฺเตสฺเวว กทาจิ นานา หุตฺวา ชายนฺติ, อุเปกฺขาสหคเตสุ ปเนตฺถ กรุณามุทิตา น สนฺตีติ เกจิ วทนฺติ.

30. 然而，诸无量仅于二十八心中，有时各别生起，即：十二种除第五禅外之广大心、诸欲界善心及诸有因欲界唯作心。于此，有人言：于舍俱行心中，悲与喜不存在。

๓๑. ปญฺญา ปน ทฺวาทสสุ ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรจิตฺเตสุ เจว สพฺเพสุปิ ปญฺจตึสมหคฺคตโลกุตฺตรจิตฺเตสุ จาติ สตฺตจตฺตาลีสจิตฺเตสุ สมฺปโยคํ คจฺฉตีติ.

31. 然而，慧于十二种智相应欲界心，以及所有三十五种广大与出世间心中相应，共计四十七心。

๓๒. เอกูนวีสติ ธมฺมา, ชายนฺเตกูนสฏฺฐิสุ.

32. 十九法，生于五十九心中；

ตโย โสฬสจิตฺเตสุ, อฏฺฐวีสติยํ ทฺวยํ.

三离于十六心，二无量于二十八心中；

ปญฺญา ปกาสิตา, สตฺตจตฺตาลีสวิเธสุปิ;

สมฺปยุตฺตา จตุเธวํ, โสภเนสฺเวว โสภนา.

慧于四十七种心中阐明；如是，诸美心所仅于美心中，以四类而相应。

๓๓. อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจ-วิรติกรุณาทโย.

33. 嫉、悭、恶作、离、悲等，

นานา กทาจิ มาโน จ, ถิน มิทฺธํ ตถา สห.

慢亦有时各别生起，惛沉睡眠同样成对而生。

๓๔. ยถาวุตฺตานุสาเรน, เสสา นิยตโยคิโน.

34. 如前所述，余者为固定相应。

สงฺคหญฺจ ปวกฺขามิ, เตสํ ทานิ ยถารหํ.

如今我将如其所应，宣说彼等之概要。

สงฺคหนโย

摄之方法

๓๕. ฉตฺตึสานุตฺตเร ธมฺมา, ปญฺจตึส มหคฺคเต.

35. 三十六法在出世间心中，三十五法在广大心中。

อฏฺฐตึสาปิ ลพฺภนฺติ, กามาวจรโสภเน.

三十八法亦可得，在欲界美心中。

สตฺตวีสติปุญฺญมฺหิ, ทฺวาทสาเหตุเกติ จ;

ยถาสมฺภวโยเคน, ปญฺจธา ตตฺถ สงฺคโห.

于二十七福业心及十二无因心中，依其可能之相应，彼处有五种摄法。

โลกุตฺตรจิตฺตสงฺคหนโย

出世间心摄法

๓๖. กถํ[Pg.12]? โลกุตฺตเรสุ ตาว อฏฺฐสุ ปฐมชฺฌานิกจิตฺเตสุ อญฺญสมานา เตรส เจตสิกา, อปฺปมญฺญาวชฺชิตา เตวีสติ โสภนเจตสิกา เจติ ฉตฺตึส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, ตถา ทุติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวชฺชา, ตติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิจารวชฺชา, จตุตฺถชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิจารปีติวชฺชา, ปญฺจมชฺฌานิกจิตฺเตสุปิ อุเปกฺขาสหคตา เต เอว สงฺคยฺหนฺตีติ สพฺพถาปิ อฏฺฐสุ โลกุตฺตรจิตฺเตสุ ปญฺจกชฺฌานวเสน ปญฺจธาว สงฺคโห โหตีติ.

36. 如何？首先，于八种出世间初禅心中，摄入三十六法：即十三相通心所，以及除去无量(appamaññā)的二十三美心所。同样地，于第二禅心中，除去寻(vitakka)；于第三禅心中，除去寻与伺(vicāra)；于第四禅心中，除去寻、伺与喜(pīti)；于第五禅心中，亦摄入与舍(upekkhā)俱行的同样诸法。如是，于所有八种出世间心中，依五禅之分，总有五种摄法。

๓๗. ฉตฺตึส ปญฺจตึส จ, จตุตฺตึส ยถากฺกมํ.

37. 三十六、三十五，以及三十四，依次而（相应）。

เตตฺตึสทฺวยมิจฺเจวํ, ปญฺจธานุตฺตเร ฐิตา.

三十三法有二种，如是五种安住于出世间心中。

มหคฺคตจิตฺตสงฺคหนโย

广大心摄法

๓๘. มหคฺคเตสุ ปน ตีสุ ปฐมชฺฌานิกจิตฺเตสุ ตาว อญฺญสมานา เตรส เจตสิกา, วิรติตฺตยวชฺชิตา ทฺวาวีสติ โสภนเจตสิกา เจติ ปญฺจตึส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, กรุณามุทิตา ปเนตฺถ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพา, ตถา ทุติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวชฺชา, ตติยชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิจารวชฺชา, จตุตฺถชฺฌานิกจิตฺเตสุ วิตกฺกวิจารปีติวชฺชา, ปญฺจมชฺฌานิกจิตฺเตสุ ปน ปนฺนรสสุ อปฺปมญฺญาโย น ลพฺภนฺตีติ สพฺพถาปิ สตฺตวีสติมหคฺคตจิตฺเตสุ ปญฺจกชฺฌานวเสน ปญฺจธาว สงฺคโห โหตีติ.

38. 然而，于三种广大初禅心中，首先摄入三十五法：即十三相通心所，及除去三离(virati)的二十二美心所。于此，悲(karuṇā)与喜(muditā)应各别相应。同样，于第二禅心中，除去寻(vitakka)；于第三禅心中，除去寻与伺(vicāra)；于第四禅心中，除去寻、伺与喜(pīti)。然而，于十五种第五禅心中，不得诸无量(appamaññā)。如是，于所有二十七种广大心中，依五禅之分，总有五种摄法。

๓๙. ปญฺจตึส จตุตฺตึส, เตตฺตึส จ ยถากฺกมํ.

39. 三十五、三十四、三十三，依次而（相应）。

พาตฺตึส เจว ตึเสติ, ปญฺจธาว มหคฺคเต.

三十二与三十法，如是于广大心中有五种摄法。

กามาวจรโสภนจิตฺตสงฺคหนโย

欲界美心摄法

๔๐. กามาวจรโสภเนสุ ปน กุสเลสุ ตาว ปฐมทฺวเย อญฺญสมานา เตรส เจตสิกา, ปญฺจวีสติ โสภนเจตสิกา [Pg.13] เจติ อฏฺฐตึส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, อปฺปมญฺญาวิรติโย ปเนตฺถ ปญฺจปิ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพา, ตถา ทุติยทฺวเย ญาณวชฺชิตา, ตติยทฺวเย ญาณสมฺปยุตฺตา ปีติวชฺชิตา, จตุตฺถทฺวเย ญาณปีติวชฺชิตา เต เอว สงฺคยฺหนฺติ. กิริยจิตฺเตสุปิ วิรติวชฺชิตา ตเถว จตูสุปิ ทุเกสุ จตุธาว สงฺคยฺหนฺติ. ตถา วิปาเกสุ จ อปฺปมญฺญาวิรติวชฺชิตา เต เอว สงฺคยฺหนฺตีติ สพฺพถาปิ จตุวีสติกามาวจรโสภนจิตฺเตสุ ทุกวเสน ทฺวาทสธาว สงฺคโห โหตีติ.

40. 于欲界美心中，首先，于善心的第一对中，摄入三十八法：即十三相通心所，及二十五美心所。于此，五种无量与离应各别相应。同样，于第二对中，除去智(ñāṇa)；于第三对中，与智相应而除去喜(pīti)；于第四对中，除去智与喜，亦摄入彼等。于诸唯作心中，除去诸离，同样于所有四对中，有四种摄法。同样，于诸异熟心中，除去诸无量与诸离，亦摄入彼等。如是，于所有二十四种欲界美心中，依对(duka)之分，总有十二种摄法。

๔๑. อฏฺฐตึส สตฺตตึส, ทฺวยํ ฉตฺตึสกํ สุเภ.

41. 于善心中，有三十八、三十七，及两种三十六。

ปญฺจตึส จตุตฺตึส, ทฺวยํ เตตฺตึสกํ กฺริเย;

เตตฺตึส ปาเก พาตฺตึส, ทฺวเยกตึสกํ ภเว;

สเหตุกามาวจรปุญฺญ-ปากกฺริยามเน.

于唯作心中，有三十五、三十四，及两种三十三；于异熟心中，有三十三、三十二，及两种三十一；此于有因欲界善、异熟、唯作心中（相应）。

๔๒. นวิชฺชนฺเตตฺถ วิรตี, กฺริเยสุ จ มหคฺคเต.

42. 于唯作心及广大心中，无有离(virati)。

อนุตฺตเร อปฺปมญฺญา, กามปาเก ทฺวยํ ตถา;

อนุตฺตเร ฌานธมฺมา, อปฺปมญฺญา จ มชฺฌิเม;

วิรตี ญาณปีตี จ, ปริตฺเตสุ วิเสสกา.

出世间心中无无量(appamaññā)，欲界异熟心中亦无此二者（无量与离）。出世间心中有禅支，广大心中有无量；离(virati)、智(ñāṇa)、喜(pīti)，于欲界心中为差别法。

อกุสลจิตฺตสงฺคหนโย

不善心摄法

๔๓. อกุสเลสุ ปน โลภมูเลสุ ตาว ปฐเม อสงฺขาริเก อญฺญสมานา เตรส เจตสิกา, อกุสลสาธารณา จตฺตาโร จาติ สตฺตรส โลภทิฏฺฐีหิ สทฺธึ เอกูนวีสติ ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ.

43. 于不善心中，首先，在第一无行贪根心中，有十三相通心所，及四不善遍通心所，共十七种，再与贪、邪见(diṭṭhi)俱，共十九法被摄集。

๔๔. ตเถว ทุติเย อสงฺขาริเก โลภมาเนน.

44. 同样地，在第二无行心中，与贪、慢(māna)俱。

๔๕. ตติเย ตเถว ปีติวชฺชิตา โลภทิฏฺฐีหิ สห อฏฺฐารส.

45. 同样地，在第三心中，除去喜，与贪、邪见(diṭṭhi)俱，共十八法。

๔๖. จตุตฺเถ [Pg.14] ตเถว โลภมาเนน.

46. 同样地，在第四心中，与贪、慢(māna)俱。

๔๗. ปญฺจเม ปน ปฏิฆสมฺปยุตฺเต อสงฺขาริเก โทโส อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจญฺจาติ จตูหิ สทฺธึ ปีติวชฺชิตา เต เอว วีสติ ธมฺมา สงฺคยฺหนฺติ, อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิ ปเนตฺถ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพานิ.

47. 然而，在第五无行嗔恚相应心中，除去喜，与嗔(dosa)、嫉(issā)、悭(macchariya)、恶作(kukkucca)此四法俱，共二十法被摄集。于此，嫉、悭、恶作应各别相应。

๔๘. สสงฺขาริกปญฺจเกปิ ตเถว ถินมิทฺเธน วิเสเสตฺวา โยเชตพฺพา.

48. 于五种有行心中亦同样，应加上惛沉(thīna)与睡眠(middha)而组合。

๔๙. ฉนฺทปีติวชฺชิตา ปน อญฺญสมานา เอกาทส, อกุสลสาธารณา จตฺตาโร จาติ ปนฺนรส ธมฺมา อุทฺธจฺจสหคเต สมฺปยุชฺชนฺติ.

49. 然而，除去欲(chanda)与喜(pīti)的十一相通心所，及四不善遍通心所，此十五法与掉举(uddhacca)相应心相应。

๕๐. วิจิกิจฺฉาสหคตจิตฺเต จ อธิโมกฺขวิรหิตา วิจิกิจฺฉาสหคตา ตเถว ปนฺนรส ธมฺมา สมุปลพฺภนฺตีติ สพฺพถาปิ ทฺวาทสากุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺเจกํ โยชิยมานาปิ คณนวเสน สตฺตธาว สงฺคหิตา ภวนฺตีติ.

50. 于疑(vicikicchā)相应心中，除去胜解(adhimokkha)，与疑俱，同样可得十五法。如是，于十二不善心生起中，虽各别组合，依计算方法，实则仅摄为七种。

๕๑. เอกูนวีสาฏฺฐารส, วีเสกวีส วีสติ.

51. 十九、十八，二十、二十一、二十，

ทฺวาวีส ปนฺนรเสติ, สตฺตธา กุสเลฐิตา.

二十二、十五。如是七种安立于不善心中。

๕๒. สาธารณา จ จตฺตาโร, สมานา จ ทสาปเร.

52. 四不善遍通心所，及另外十相通心所，

จุทฺทเสเต ปวุจฺจนฺติ, สพฺพากุสลโยคิโน.

此十四法，被称为遍一切不善心相应者。

อเหตุกจิตฺตสงฺคหนโย

无因心摄集法

๕๓. อเหตุเกสุ ปน หสนจิตฺเต ตาว ฉนฺทวชฺชิตา อญฺญสมานา ทฺวาทส ธมฺมา สงฺคหํ คจฺฉนฺติ.

53. 于无因心中，首先，在笑生心(hasanacitta)中，除去欲(chanda)，有十二种遍他心所被摄集。

๕๔. ตถา โวฏฺฐพฺพเน ฉนฺทปีติวชฺชิตา.

54. 同样，在确定心(voṭṭhabbana)中，除去欲(chanda)与喜(pīti)。

๕๕. สุขสนฺตีรเณ ฉนฺทวีริยวชฺชิตา.

55. 在乐俱推度心(sukhasantīraṇa)中，除去欲(chanda)与精进(vīriya)。

๕๖. มโนธาตุตฺติกาเหตุกปฏิสนฺธิยุคเฬ ฉนฺทปีติวีริยวชฺชิตา.

56. 在意界三(manodhātuttika)及无因结生双心(ahetukapaṭisandhiyugaḷa)中，除去欲(chanda)、喜(pīti)与精进(vīriya)。

๕๗. ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณ [Pg.15] ปกิณฺณกวชฺชิตา เตเยว สงฺคยฺหนฺตีติ สพฺพถาปิ อฏฺฐารสสุ อเหตุเกสุ คณนวเสน จตุธาว สงฺคโห โหตีติ.

57. 在五双识(dvipañcaviññāṇa)中，除去杂心所(pakiṇṇaka)，仅有彼等（遍一切心心所）被摄集。如是，于十八无因心中，依计算方式，实则仅有四种摄集。

๕๘. ทฺวาทเสกาทส ทส, สตฺต จาติ จตุพฺพิโธ.

58. 十二、十一、十与七，如是为四种。

อฏฺฐารสาเหตุเกสุ, จิตฺตุปฺปาเทสุ สงฺคโห.

于十八无因心生起中，有此摄集。

๕๙. อเหตุเกสุ สพฺพตฺถ, สตฺต เสสา ยถารหํ.

59. 于一切无因心中，其余七法（遍一切心心所）各随其宜而有。

อิติ วิตฺถารโต วุตฺโต, เตตฺตึสวิธสงฺคโห.

如是已广说三十三种摄集。

๖๐. อิตฺถํ จิตฺตาวิยุตฺตานํ, สมฺปโยคญฺจ สงฺคหํ.

60. 如是，于不离心法（心所），其相应与摄集，

ญตฺวา เภทํ ยถาโยคํ, จิตฺเตน สมมุทฺทิเส.

了知其如何相应之差别后，应与心一同辨说。

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห เจตสิกสงฺคหวิภาโค นาม

《阿毗达摩义摄》中名为“心所摄集分别”

ทุติโย ปริจฺเฉโท.

第二章竟。

๓. ปกิณฺณกปริจฺเฉโท

3. 第三章 杂项

๑. สมฺปยุตฺตา ยถาโยคํ, เตปญฺญาส สภาวโต.

1. 依其自性，五十三法如理相应。

จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, เตสํ ทานิ ยถารหํ.

心与心所法，如今将依其适宜，

๒. เวทนาเหตุโต กิจฺจทฺวาราลมฺพณวตฺถุโต.

2. 从受、因、作用、门、所缘与依处，

จิตฺตุปฺปาทวเสเนว, สงฺคโห นาม นียเต.

仅依心生起的方式，阐明名为“摄集”之法。

เวทนาสงฺคโห

受之摄集

๓. ตตฺถ เวทนาสงฺคเห ตาว ติวิธา เวทนา สุขํ ทุกฺขํ อทุกฺขมสุขา เจติ, สุขํ ทุกฺขํ โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ อุเปกฺขาติ จ เภเทน ปน ปญฺจธา โหติ.

3. 于受摄集中，首先有三种受：乐、苦与不苦不乐。又依差别，则有五种：乐、苦、喜、忧与舍。

๔. ตตฺถ สุขสหคตํ กุสลวิปากํ กายวิญฺญาณเมกเมว, ตถา ทุกฺขสหคตํ อกุสลวิปากํ.

4. 其中，与乐俱生的善果报身识仅有一种；同样，与苦俱生的不善果报身识亦仅有一种。

๕. โสมนสฺสสหคตจิตฺตานิ [Pg.16] ปน โลภมูลานิ จตฺตาริ, ทฺวาทส กามาวจรโสภนานิ, สุขสนฺตีรณหสนานิ จ ทฺเวติ อฏฺฐารส กามาวจรโสมนสฺสสหคตจิตฺตานิ เจว ปฐมทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานสงฺขาตานิ จตุจตฺตาลีส มหคฺคตโลกุตฺตรจิตฺตานิ เจติ ทฺวาสฏฺฐิวิธานิ ภวนฺติ.

5. 然而，与喜俱生的心，有四种贪根心、十二种欲界美心，以及乐俱推度心与笑生心二者，共计十八种欲界喜俱生心；复有初、二、三、四禅所摄的四十四种广大与出世间心，总计六十二种。

๖. โทมนสฺสสหคตจิตฺตานิ ปน ทฺเว ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตาเนว.

6. 然而，与忧俱生的心，仅有二种瞋恚相应心。

๗. เสสานิ สพฺพานิปิ ปญฺจปญฺญาส อุเปกฺขาสหคตจิตฺตาเนวาติ.

7. 其余所有五十五种心，皆与舍俱生。

๘. สุขํ ทุกฺขมุเปกฺขาติ, ติวิธา ตตฺถ เวทนา.

8. 乐、苦与舍，于此有三受。

โสมนสฺสํ โทมนสฺสมิติเภเทน ปญฺจธา.

依喜与忧之别，则有五种。

๙. สุขเมกตฺถ ทุกฺขญฺจ, โทมนสฺสํ ทฺวเย ฐิตํ.

9. 乐处于一，苦亦然，忧则住于二。

ทฺวาสฏฺฐีสุ โสมนสฺสํ, ปญฺจปญฺญาสเกตรา.

喜在六十二（心），舍在五十五。

เหตุสงฺคโห

因之摄集

๑๐. เหตุสงฺคเห เหตู นาม โลโภ โทโส โมโห อโลโภ อโทโส อโมโห จาติ ฉพฺพิธา ภวนฺติ.

10. 于因摄集中，因有六种，即：贪、瞋、痴、无贪、无瞋、无痴。

๑๑. ตตฺถ ปญฺจทฺวาราวชฺชนทฺวิปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนหสนวเสน อเหตุกจิตฺตานิ นาม.

11. 于此，依五门转向、五双识、领受、推度、确定及笑生，名为无因心。

๑๒. เสสานิ สพฺพานิปิ เอกสตฺตติ จิตฺตานิ สเหตุกาเนว.

12. 其余所有七十一个心，皆为有因心。

๑๓. ตตฺถาปิ ทฺเว โมมูหจิตฺตานิ เอกเหตุกานิ.

13. 于此，二种痴根心为一因心。

๑๔. เสสานิ ทส อกุสลจิตฺตานิ เจว ญาณวิปฺปยุตฺตานิ ทฺวาทส กามาวจรโสภนานิ เจติ ทฺวาวีสติ ทฺวิเหตุกจิตฺตานิ.

14. 其余十种不善心，以及十二种智不相应的欲界美心，此二十二种为二因心。

๑๕. ทฺวาทส [Pg.17] ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรโสภนานิ เจว ปญฺจตึส มหคฺคตโลกุตฺตรจิตฺตานิ เจติ สตฺตจตฺตาลีส ติเหตุกจิตฺตานีติ.

15. 十二种智相应的欲界美心，以及三十五种广大与出世间心，此四十七种为三因心。

๑๖. โลโภ โทโส จ โมโห จ,

16. 贪、瞋以及痴，

เหตู อกุสลา ตโย;

อโลภาโทสาโมโห จ,กุสลาพฺยากตา ตถา.

为三不善因；无贪、无瞋、无痴，亦为善与无记因。

๑๗. อเหตุกาฏฺฐารเสกเหตุกา ทฺเว ทฺวาวีสติ.

17. 无因心十八，一因心二，另有二十二。

ทฺวิเหตุกา มตา สตฺตจตฺตาลีสติเหตุกา.

当知此为二因心，三因心有四十七。

กิจฺจสงฺคโห

作用摄

๑๘. กิจฺจสงฺคเห กิจฺจานิ นาม ปฏิสนฺธิภวงฺคาวชฺชนทสฺสนสวนฆายนสายนผุสนสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนชวนตทารมฺมณจุติวเสน จุทฺทสวิธานิ ภวนฺติ.

18. 在作用摄中，所谓的作用有十四种，即：结生(paṭisandhi)、有分(bhavaṅga)、转向(āvajjana)、见(dassana)、闻(savana)、嗅(ghāyana)、尝(sāyana)、触(phusana)、领受(sampaṭicchana)、推度(santīraṇa)、确定(voṭṭhabbana)、速行(javana)、彼所缘(tadārammaṇa)及死亡(cuti)。

๑๙. ปฏิสนฺธิภวงฺคาวชฺชนปญฺจวิญฺญาณฐานาทิวเสน ปน เตสํ ทสธา ฐานเภโท เวทิตพฺโพ.

19. 然而，当知依结生、有分、转向、五识处(pañcaviññāṇaṭhāna)等，而有十种处之差别。

๒๐. ตตฺถ ทฺเว อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณานิ เจว อฏฺฐ มหาวิปากานิ จ นว รูปารูปวิปากานิ เจติ เอกูนวีสติ จิตฺตานิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติกิจฺจานิ นาม.

20. 其中，二舍俱推度心(upekkhāsahagatasantīraṇa)、八大果报心(mahāvipāka)以及九色界与无色界果报心(rūpārūpavipāka)，此十九种心，名为结生、有分、死亡作用。

๒๑. อาวชฺชนกิจฺจานิ ปน ทฺเว.

21. 转向作用则有二种。

๒๒. ตถา ทสฺสนสวนฆายนสายนผุสนสมฺปฏิจฺฉนกิจฺจานิ จ.

22. 同样，亦有见、闻、嗅、尝、触与领受之作用。

๒๓. ตีณิ สนฺตีรณกิจฺจานิ.

23. 推度作用有三种。

๒๔. มโนทฺวาราวชฺชนเมว ปญฺจทฺวาเร โวฏฺฐพฺพนกิจฺจํ สาเธติ.

24. 唯有意门转向(manodvārāvajjana)在五门中完成确定作用。

๒๕. อาวชฺชนทฺวยวชฺชิตานิ กุสลากุสลผลกิริยจิตฺตานิ ปญฺจปญฺญาส ชวนกิจฺจานิ.

25. 除去二转向心，五十五种善(kusala)、不善(akusala)、果报(phala)与唯作(kiriya)心行速行作用。

๒๖. อฏฺฐ [Pg.18] มหาวิปากานิ เจว สนฺตีรณตฺตยญฺเจติ เอกาทส ตทารมฺมณกิจฺจานิ.

26. 八大果报心以及三推度心，此十一种心行彼所缘作用。

๒๗. เตสุ ปน ทฺเว อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณจิตฺตานิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติตทารมฺมณสนฺตีรณวเสน ปญฺจกิจฺจานิ นาม.

27. 其中，二舍俱推度心，依结生、有分、死亡、彼所缘及推度，名为五作用。

๒๘. มหาวิปากานิ อฏฺฐ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติตทารมฺมณวเสน จตุกิจฺจานิ นาม.

28. 八大果报心，依结生、有分、死亡与彼所缘，名为四作用。

๒๙. มหคฺคตวิปากานิ นว ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ติกิจฺจานิ นาม.

29. 九广大果报心(mahaggatavipāka)，依结生、有分、死亡，名为三作用。

๓๐. โสมนสฺสสนฺตีรณํ สนฺตีรณตทารมฺมณวเสน ทุกิจฺจํ.

30. 喜俱推度心(somanassasantīraṇa)，依推度与彼所缘，为二作用。

๓๑. ตถา โวฏฺฐพฺพนํ โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนวเสน.

31. 同样，确定(voṭṭhabbana)依确定与转向，亦为二作用。

๓๒. เสสานิ ปน สพฺพานิปิ ชวนมโนธาตุตฺติกทฺวิปญฺจวิญฺญาณานิ ยถาสมฺภวเมกกิจฺจานีติ.

32. 其余一切速行、意界三(manodhātuttika)及双五识(dvipañcaviññāṇa)，则各为唯一作用。

๓๓. ปฏิสนฺธาทโย นาม, กิจฺจเภเทน จุทฺทส.

33. 名为结生等者，依作用差别，有十四种。

ทสธา ฐานเภเทน, จิตฺตุปฺปาทา ปกาสิตา.

依十种处之差别，已阐明诸心之生起。

๓๔. อฏฺฐสฏฺฐิ ตถา ทฺเว จ, นวาฏฺฐ ทฺเว ยถากฺกมํ.

34. 六十八，以及二，九、八、二，依次。

เอกทฺวิติจตุปญฺจกิจฺจฐานานิ นิทฺทิเส.

当指示一、二、三、四、五作用之处。

ทฺวารสงฺคโห

门摄

๓๕. ทฺวารสงฺคเห ทฺวารานิ นาม จกฺขุทฺวารํ โสตทฺวารํ ฆานทฺวารํ ชิวฺหาทฺวารํ กายทฺวารํ มโนทฺวารญฺเจติ ฉพฺพิธานิ ภวนฺติ.

35. 在门摄中，所谓的门有六种，即：眼门(cakkhudvāra)、耳门(sotadvāra)、鼻门(ghānadvāra)、舌门(jivhādvāra)、身门(kāyadvāra)和意门(manodvāra)。

๓๖. ตตฺถ จกฺขุเมว จกฺขุทฺวารํ.

36. 其中，眼即是眼门。

๓๗. ตถา โสตาทโย โสตทฺวาราทีนิ.

37. 同样地，耳等即是耳门等。

๓๘. มโนทฺวารํ [Pg.19] ปน ภวงฺคนฺติ ปวุจฺจติ.

38. 而意门则被称为有分。

๓๙. ตตฺถ ปญฺจทฺวาราวชฺชนจกฺขุวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนกามาวจรชวนตทารมฺมณวเสน ฉจตฺตาลีส จิตฺตานิ จกฺขุทฺวาเร ยถารหํ อุปฺปชฺชนฺติ, ตถา ปญฺจทฺวาราวชฺชนโสตวิญฺญาณาทิวเสน โสตทฺวาราทีสุปิ ฉจตฺตาลีเสว ภวนฺตีติ สพฺพถาปิ ปญฺจทฺวาเร จตุปญฺญาส จิตฺตานิ กามาวจราเนว.

39. 于此中，依五门转向(pañcadvārāvajjana)、眼识(cakkhuviññāṇa)、领受、推度、确定、欲界速行(kāmāvacarajavana)及彼所缘，四十六种心于眼门如其所应生起。同样地，依五门转向、耳识(sotaviññāṇa)等，于耳门等亦有四十六种心生起。因此，总的来说，在五门中唯有五十四种欲界心(kāmāvacara)。

๔๐. มโนทฺวาเร ปน มโนทฺวาราวชฺชนปญฺจปญฺญาสชวนตทารมฺมณวเสน สตฺตสฏฺฐิ จิตฺตานิ ภวนฺติ.

40. 而于意门中，依意门转向、五十五种速行及彼所缘，共有六十七种心生起。

๔๑. เอกูนวีสติ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ทฺวารวิมุตฺตานิ.

41. 十九种心，因其结生、有分与死亡之作用，而为离门心(dvāravimutta)。

๔๒. เตสุ ปน ปญฺจวิญฺญาณานิ เจว มหคฺคตโลกุตฺตรชวนานิ เจติ ฉตฺตึส ยถารหเมกทฺวาริกจิตฺตานิ นาม.

42. 其中，五识(pañcaviññāṇa)，以及广大与出世间速行心(mahaggatalokuttarajavana)，总共三十六种，如其所应，称为“一门心”(ekadvārika)。

๔๓. มโนธาตุตฺติกํ ปน ปญฺจทฺวาริกํ.

43. 意界三者则是五门心(pañcadvārika)。

๔๔. สุขสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนกามาวจรชวนานิ ฉทฺวาริกจิตฺตานิ.

44. 悦俱推度心、确定心、欲界速行心为六门心。

๔๕. อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณมหาวิปากานิ ฉทฺวาริกานิ เจว ทฺวารวิมุตฺตานิ จ.

45. 舍俱推度心与大果报心，既是六门心，也是离门心。

๔๖. มหคฺคตวิปากานิ ทฺวารวิมุตฺตาเนวาติ.

46. 广大果报心只是离门心。

๔๗. เอกทฺวาริกจิตฺตานิ, ปญฺจฉทฺวาริกานิ จ.

47. 一门心，以及五门与六门心。

ฉทฺวาริกวิมุตฺตานิ, วิมุตฺตานิ จ สพฺพถา.

六门与离门心，以及全然离门心。

ฉตฺตึสติ ตถา ตีณิ, เอกตึส ยถากฺกมํ;

ทสธา นวธา เจติ, ปญฺจธา ปริทีปเย.

三十六、三、三十一，以及十与九，依次当知此五类已明示。

อาลมฺพณสงฺคโห

所缘摄

๔๘. อาลมฺพณสงฺคเห [Pg.20] อารมฺมณานิ นาม รูปารมฺมณํ สทฺทารมฺมณํ คนฺธารมฺมณํ รสารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ธมฺมารมฺมณญฺเจติ ฉพฺพิธานิ ภวนฺติ.

48. 在所缘摄中，所缘有六种，即：色所缘(rūpārammaṇa)、声所缘(saddārammaṇa)、香所缘(gandhārammaṇa)、味所缘(rasārammaṇa)、触所缘(phoṭṭhabbārammaṇa)与法所缘(dhammārammaṇa)。

๔๙. ตตฺถ รูปเมว รูปารมฺมณํ, ตถา สทฺทาทโย สทฺทารมฺมณาทีนิ.

49. 其中，色即是色所缘；同样地，声等即是声所缘等。

๕๐. ธมฺมารมฺมณํ ปน ปสาทสุขุมรูปจิตฺตเจตสิกนิพฺพานปญฺญตฺติวเสน ฉธา สงฺคยฺหติ.

50. 然而，法所缘通过净色(pasāda)、细色(sukhumarūpa)、心(citta)、心所(cetasika)、涅槃(nibbāna)与概念(paññatti)，可归纳为六种。

๕๑. ตตฺถ จกฺขุทฺวาริกจิตฺตานํ สพฺเพสมฺปิ รูปเมว อารมฺมณํ, ตญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนํ. ตถา โสตทฺวาริกจิตฺตาทีนมฺปิ สทฺทาทีนิ, ตานิ จ ปจฺจุปฺปนฺนานิเยว.

51. 其中，所有眼门心之所缘仅为色，且为现在时。同样地，耳门心等之所缘亦为声等，且彼等亦仅为现在时。

๕๒. มโนทฺวาริกจิตฺตานํ ปน ฉพฺพิธมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ อนาคตํ กาลวิมุตฺตญฺจ ยถารหมารมฺมณํ โหติ.

52. 然而，意门心则依其相应，以六种法为所缘，此所缘可为现在、过去、未来与离时。

๕๓. ทฺวารวิมุตฺตานญฺจ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติสงฺขาตานํ ฉพฺพิธมฺปิ ยถาสมฺภวํ เยภุยฺเยน ภวนฺตเร ฉทฺวารคฺคหิตํ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ ปญฺญตฺติภูตํ วา กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตสมฺมตํ อารมฺมณํ โหติ.

53. 至于名为结生、有分、死的离门心，其所缘通常是依其可能性，于前生被六门所执取的现在或过去之法，或已成概念之法，此所缘被认为是业、业相或趣相。

๕๔. เตสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ ยถากฺกมํ รูปาทิเอเกการมฺมณาเนว.

54. 其中，眼识等依次仅以色等单一所缘为对象。

๕๕. มโนธาตุตฺติกํ ปน รูปาทิปญฺจารมฺมณํ.

55. 然而，意界三者以色等五所缘为对象。

๕๖. เสสานิ กามาวจรวิปากานิ หสนจิตฺตญฺเจติ สพฺพถาปิ กามาวจรารมฺมณาเนว.

56. 其余欲界异熟心与生笑心，全然仅以欲界所缘为对象。

๕๗. อกุสลานิ เจว ญาณวิปฺปยุตฺตกามาวจรชวนานิ เจติ โลกุตฺตรวชฺชิตสพฺพารมฺมณานิ.

57. 不善心，以及智不相应之欲界速行心，以除出世间外的一切为所缘。

๕๘. ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรกุสลานิ [Pg.21] เจว ปญฺจมชฺฌานสงฺขาตํ อภิญฺญากุสลญฺเจติ อรหตฺตมคฺคผลวชฺชิตสพฺพารมฺมณานิ.

58. 智相应之欲界善心，以及名为第五禅之神通善心，以除阿罗汉道与果外的一切为所缘。

๕๙. ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรกิริยานิ เจว กิริยาภิญฺญาโวฏฺฐพฺพนญฺเจติ สพฺพถาปิ สพฺพารมฺมณานิ.

59. 智相应之欲界唯作心，以及唯作神通心与确定心，全然以一切所缘为对象。

๖๐. อารุปฺเปสุ ทุติยจตุตฺถานิ มหคฺคตารมฺมณานิ.

60. 于无色界中，第二与第四（无色心）以广大所缘为对象。

๖๑. เสสานิ มหคฺคตจิตฺตานิ สพฺพานิปิ ปญฺญตฺตารมฺมณานิ.

61. 其余一切广大心皆以概念为所缘。

๖๒. โลกุตฺตรจิตฺตานิ นิพฺพานารมฺมณานีติ.

62. 出世间心以涅槃为所缘。

๖๓. ปญฺจวีส ปริตฺตมฺหิ, ฉ จิตฺตานิ มหคฺคเต.

63. 二十五心缘于欲界所缘，六心缘于广大所缘。

เอกวีสติ โวหาเร, อฏฺฐ นิพฺพานโคจเร.

二十一心缘于概念，八心缘于涅槃。

วีสานุตฺตรมุตฺตมฺหิ, อคฺคมคฺคผลุชฺฌิเต;

ปญฺจ สพฺพตฺถ ฉจฺเจติ, สตฺตธา ตตฺถ สงฺคโห.

二十心缘于除出世间外之一切；五心缘于除顶道与果外之一切；六心则缘于一切。于此，概要有七种。

วตฺถุสงฺคโห

事摄

๖๔. วตฺถุสงฺคเห วตฺถูนิ นาม จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายหทยวตฺถุ เจติ ฉพฺพิธานิ ภวนฺติ.

64. 在事摄中，事有名为眼、耳、鼻、舌、身与心所依，共为六种。

๖๕. ตานิ กามโลเก สพฺพานิปิ ลพฺภนฺติ.

65. 此等（事）在欲界全都存在。

๖๖. รูปโลเก ปน ฆานาทิตฺตยํ นตฺถิ.

66. 然而，在色界，则无鼻、舌、身三（事）。

๖๗. อรูปโลเก ปน สพฺพานิปิ น สํวิชฺชนฺติ.

67. 而在无色界，则一切（事）全不存在。

๖๘. ตตฺถ ปญฺจวิญฺญาณธาตุโย ยถากฺกมํ เอกนฺเตน ปญฺจ ปสาทวตฺถูนิ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺติ.

68. 其中，五识界确实仅仅次第依止于五净色事而转起。

๖๙. ปญฺจทฺวาราวชฺชนสมฺปฏิจฺฉนสงฺขาตา ปน มโนธาตุ จ หทยํ นิสฺสิตาเยว ปวตฺตนฺติ.

69. 而名为五门转向与领受的意界，则仅依止于心所依而转起。

๗๐. อวเสสา [Pg.22] ปน มโนวิญฺญาณธาตุสงฺขาตา จ สนฺตีรณมหาวิปากปฏิฆทฺวยปฐมมคฺคหสนรูปาวจรวเสน หทยํ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺติ.

70. 其余名为意识界的，就推度、大异熟、二瞋、初道、笑与色界心而言，仅依止于心所依而转起。

๗๑. อวเสสา กุสลากุสลกิริยานุตฺตรวเสน ปน นิสฺสาย วา อนิสฺสาย วา.

71. 其余的，就善、不善、唯作与出世间心而言，则依止或不依止（心所依而转起）。

๗๒. อารุปฺปวิปากวเสน หทยํ อนิสฺสาเยวาติ.

72. 就无色异熟心而言，则仅不依止心所依（而转起）。

๗๓. ฉวตฺถุํ นิสฺสิตา กาเม, สตฺต รูเป จตุพฺพิธา.

73. 于欲界依止六事，于色界七（心）依四种。

ติวตฺถุํ นิสฺสิตารุปฺเป, ธาตฺเวกา นิสฺสิตา มตา.

于无色界依止三事，一界被认为是不依止。

๗๔. เตจตฺตาลีส นิสฺสาย, ทฺเวจตฺตาลีส ชายเร.

74. 四十三（心）为依止，四十二（心）生起。

นิสฺสาย จ อนิสฺสาย, ปาการุปฺปา อนิสฺสิตา.

（有心）依止与不依止，无色异熟心则为不依止。

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห ปกิณฺณกสงฺคหวิภาโค นาม

此为《阿毗达摩义摄》中名为“杂集分别”之章。

ตติโย ปริจฺเฉโท.

第三章。

๔. วีถิปริจฺเฉโท

4. 心路之章

๑. จิตฺตุปฺปาทานมิจฺเจวํ, กตฺวาสงฺคหมุตฺตรํ.

1. 如是，于心生起已作最上摄集后，

ภูมิปุคฺคลเภเทน, ปุพฺพาปรนิยามิตํ.

依地与补特伽罗之差别，前后已作规定。

ปวตฺติสงฺคหํ นาม, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ;

ปวกฺขามิ สมาเสน, ยถาสมฺภวโต กถํ.

于结生与生命过程中，名为“转起之摄”者，我今将依其发生之情况，简要解说。

๒.. วีถิมุตฺตานํ ปน กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตวเสน ติวิธา โหติ วิสยปฺปวตฺติ.

2. 而于离心路（心）者，依业、业相、趣相，所缘之转起有三类。

๔. ตตฺถ วตฺถุทฺวารารมฺมณานิ ปุพฺเพ วุตฺตนยาเนว.

4. 其中，事、门、所缘，皆如前述。

วิญฺญาณฉกฺกํ

六识

๕. จกฺขุวิญฺญาณํ [Pg.23] โสตวิญฺญาณํ ฆานวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ กายวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณญฺเจติ ฉ วิญฺญาณานิ.

5. 眼识、耳识、鼻识、舌识、身识与意识，此为六识。

วีถิฉกฺกํ

六心路

๖. ฉ วีถิโย ปน จกฺขุทฺวารวีถิ โสตทฺวารวีถิ ฆานทฺวารวีถิ ชิวฺหาทฺวารวีถิ กายทฺวารวีถิ มโนทฺวารวีถิ เจติ ทฺวารวเสน วา, จกฺขุวิญฺญาณวีถิ โสตวิญฺญาณวีถิ ฆานวิญฺญาณวีถิ ชิวฺหาวิญฺญาณวีถิ กายวิญฺญาณวีถิ มโนวิญฺญาณวีถิ เจติ วิญฺญาณวเสน วา ทฺวารปฺปวตฺตา จิตฺตปฺปวตฺติโย โยเชตพฺพา.

6. 复次，于诸门发生的心之流转，当知为六种心路：或依门而有眼门心路、耳门心路、鼻门心路、舌门心路、身门心路与意门心路；或依识而有眼识心路、耳识心路、鼻识心路、舌识心路、身识心路与意识心路。

วีถิเภโท

心路分类

๗. อติมหนฺตํ มหนฺตํ ปริตฺตํ อติปริตฺตญฺเจติ ปญฺจทฺวาเร มโนทฺวาเร ปน วิภูตมวิภูตญฺเจติ ฉธา วิสยปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา.

7. 应当了知所缘的呈现有六种：在五门中是极大、大、小、极小；在意门中则是明显与不明显。

ปญฺจทฺวารวีถิ

五门心路

๘. กถํ? อุปฺปาทฐิติภงฺควเสน ขณตฺตยํ เอกจิตฺตกฺขณํ นาม.

8. 如何？依生、住、灭三刹那，名为一心识刹那。

๙. ตานิ ปน สตฺตรส จิตฺตกฺขณานิ รูปธมฺมานมายู.

9. 然而，色法的寿命为十七个心识刹那。

๑๐. เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิ วา พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิ วา ฐิติปฺปตฺตาเนว ปญฺจารมฺมณานิ ปญฺจทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉนฺติ. ตสฺมา ยทิ เอกจิตฺตกฺขณาตีตกํ รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อาปาถมาคจฺฉติ, ตโต ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺเค จลิเต ภวงฺคโสตํ โวจฺฉินฺทิตฺวา ตเมว รูปารมฺมณํ อาวชฺชนฺตํ ปญฺจทฺวาราวชฺชนจิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตโต ตสฺสานนฺตรํ ตเมว [Pg.24] รูปํ ปสฺสนฺตํ จกฺขุวิญฺญาณํ, สมฺปฏิจฺฉนฺตํ สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตํ, สนฺตีรยมานํ สนฺตีรณจิตฺตํ, ววตฺถเปนฺตํ โวฏฺฐพฺพนจิตฺตญฺเจติ ยถากฺกมํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตโต ปรํ เอกูนตึส กามาวจรชวเนสุ ยํกิญฺจิ ลทฺธปจฺจยํ เยภุยฺเยน สตฺตกฺขตฺตุํ ชวติ, ชวนานุพนฺธานิ จ ทฺเว ตทารมฺมณปากานิ ยถารหํ ปวตฺตนฺติ, ตโต ปรํ ภวงฺคปาโต.

10. 无论是经过一个心识刹那还是多个心识刹那，已达到住时的五所缘才会进入五门的作用范围。因此，如果一个已过去一心识刹那的色所缘进入眼门的作用范围，那么有分波动两次之后，便切断有分流，转向该色所缘的五门转向心生起后坏灭。其后，看该色的眼识、领受它的领受心、推度它的推度心、确定它的确定心，依次生起而坏灭。此后，在二十九种欲界速行心中，任何已得助缘的心通常会速行七次。速行之后，会随缘生起两个彼所缘果报心，然后沉入有分。

๑๑. เอตฺตาวตา จุทฺทส วีถิจิตฺตุปฺปาทา, ทฺเว ภวงฺคจลนานิ, ปุพฺเพวาตีตกเมกจิตฺตกฺขณนฺติ กตฺวา สตฺตรส จิตฺตกฺขณานิ ปริปูเรนฺติ, ตโต ปรํ นิรุชฺฌติ, อารมฺมณเมตํ อติมหนฺตํ นาม โคจรํ.

11. 如此，十四个心路心的生起、两次有分波动，以及先前已过去的一个心识刹那，总共圆满了十七个心识刹那，之后所缘便坏灭。此所缘被称为极大所缘。

๑๒. ยาว ตทารมฺมณุปฺปาทา ปน อปฺปโหนฺตาตีตกมาปาถมาคตํ อารมฺมณํ มหนฺตํ นาม, ตตฺถ ชวนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหติ, นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโท.

12. 然而，已过去而来到现前，但寿命不足以生起彼所缘的所缘，名为大所缘。于此，速行结束时即沉入有分，无有彼所缘的生起。

๑๓. ยาว ชวนุปฺปาทาปิ อปฺปโหนฺตาตีตกมาปาถมาคตํ อารมฺมณํ ปริตฺตํ นาม, ตตฺถ ชวนมฺปิ อนุปฺปชฺชิตฺวา ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โวฏฺฐพฺพนเมว ปวตฺตติ, ตโต ปรํ ภวงฺคปาโตว โหติ.

13. 已过去而来到现前，但寿命不足以生起速行的所缘，名为小所缘。于此，速行亦不生起，仅有确定心生灭两三次，其后即沉入有分。

๑๔. ยาว โวฏฺฐพฺพนุปฺปาทา จ ปน อปฺปโหนฺตาตีตกมาปาถมาคตํ นิโรธาสนฺนมารมฺมณํ อติปริตฺตํ นาม, ตตฺถ ภวงฺคจลนเมว โหติ, นตฺถิ วีถิจิตฺตุปฺปาโท.

14. 然而，已过去而来到现前，寿命不足以生起确定心，且临近坏灭的所缘，名为极小所缘。于此，仅有有分波动，无有心路心生起。

๑๕. อิจฺเจวํ จกฺขุทฺวาเร, ตถา โสตทฺวาราทีสุ เจติ สพฺพถาปิ ปญฺจทฺวาเร ตทารมฺมณชวนโวฏฺฐพฺพนโมฆวารสงฺขาตานํ จตุนฺนํ วารานํ ยถากฺกมํ อารมฺมณภูตา วิสยปฺปวตฺติ จตุธา เวทิตพฺพา.

15. 如此，在眼门，以及耳门等，总之在五门中，应知所缘的呈现有四种，它们依次成为四种过程——即彼所缘过程、速行过程、确定过程与空过过程——的所缘。

๑๖. วีถิจิตฺตานิ สตฺเตว, จิตฺตุปฺปาทา จตุทฺทส.

16. 心路心仅七种，心生起有十四。

จตุปญฺญาส วิตฺถารา, ปญฺจทฺวาเร ยถารหํ.

广说则五十四，于五门中随缘生。

อยเมตฺถ ปญฺจทฺวาเร วีถิจิตฺตปฺปวตฺตินโย.

此即五门心路之流转方式。

มโนทฺวารวีถิ ปริตฺตชวนวาโร

意门心路：小速行品

๑๗. มโนทฺวาเร [Pg.25] ปน ยทิ วิภูตมารมฺมณํ อาปาถมาคจฺฉติ, ตโต ปรํ ภวงฺคจลนมโนทฺวาราวชฺชนชวนาวสาเน ตทารมฺมณปากานิ ปวตฺตนฺติ, ตโต ปรํ ภวงฺคปาโต.

17. 然而在意门，若清晰的所缘显现，则在有分波动、意门转向、速行结束后，彼所缘异熟生起，其后落入有分。

๑๘. อวิภูเต ปนารมฺมเณ ชวนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหติ, นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ.

18. 当所缘不明显时，速行结束后即落入有分，无有彼所缘生起。

๑๙. วีถิจิตฺตานิ ตีเณว, จิตฺตุปฺปาทา ทเสริตา.

19. 心路心仅三种，心生起说为十。

วิตฺถาเรน ปเนตฺเถก-จตฺตาลีส วิภาวเย;

广说则于此处，当明了四十一；

อยเมตฺถ ปริตฺตชวนวาโร.

此即小速行品。

อปฺปนาชวนวาโร

安止速行品

๒๐. อปฺปนาชวนวาเร ปน วิภูตาวิภูตเภโท นตฺถิ, ตถา ตทารมฺมณุปฺปาโท จ.

20. 在安止速行品中，没有明显与不明显之分，同样也没有彼所缘生起。

๒๑. ตตฺถ หิ ญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรชวนานมฏฺฐนฺนํ อญฺญตรสฺมึ ปริกมฺโมปจารานุโลมโคตฺรภุนาเมน จตุกฺขตฺตุํ ติกฺขตฺตุเมว วา ยถากฺกมํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธานนฺตรเมว ยถารหํ จตุตฺถํ, ปญฺจมํ วา ฉพฺพีสติมหคฺคตโลกุตฺตรชวเนสุ ยถาภินีหารวเสน ยํ กิญฺจิ ชวนํ อปฺปนาวีถิโมตรติ, ตโต ปรํ อปฺปนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหติ.

21. 在此，八种智相应欲界速行心之一，以遍作(parikamma)、近行(upacāra)、随顺(anuloma)、种姓(gotrabhū)之名，次第生起四次或仅三次，在其灭去之后，紧接着，作为第四或第五速行，二十六种广大(mahaggata)与出世间(lokuttara)速行心之一，依其决意，适当地进入安止心路。此后，安止结束后，即落入有分。

๒๒. ตตฺถ โสมนสฺสสหคตชวนานนฺตรํ อปฺปนาปิ โสมนสฺสสหคตาว ปาฏิกงฺขิตพฺพา, อุเปกฺขาสหคตชวนานนฺตรํ อุเปกฺขาสหคตาว, ตตฺถาปิ กุสลชวนานนฺตรํ กุสลชวนญฺเจว เหฏฺฐิมญฺจ ผลตฺตยมปฺเปติ, กิริยชวนานนฺตรํ กิริยชวนํ อรหตฺตผลญฺจาติ.

22. 其中，喜俱行速行之后，当期望安止亦为喜俱行；舍俱行速行之后，安止亦为舍俱行。再者，善速行之后，能证得善安止速行及下三果；唯作速行之后，能证得唯作安止速行及阿罗汉果。

๒๓. ทฺวตฺตึส [Pg.26] สุขปุญฺญมฺหา, ทฺวาทโสเปกฺขกา ปรํ,

23. 由喜俱善业，生三十二；其后，由舍俱善业，生十二。

สุขิตกฺริยโต อฏฺฐ, ฉ สมฺโภนฺติ อุเปกฺขกา.

由喜俱唯作，生八；由舍俱唯作，生起六种。

๒๔. ปุถุชฺชนาน เสกฺขานํ, กามปุญฺญติเหตุโต.

24. 凡夫(puthujjana)与有学(sekha)，由三因欲界善业而得安止；

ติเหตุกามกฺริยโต, วีตราคานมปฺปนา.

离贪者由三因欲界唯作心而得安止。

อยเมตฺถ มโนทฺวาเร วีถิจิตฺตปฺปวตฺตินโย.

此即意门心路之流转方式。

ตทารมฺมณนิยโม

彼所缘之规定

๒๕. สพฺพตฺถาปิ ปเนตฺถ อนิฏฺเฐ อารมฺมเณ อกุสลวิปากาเนว ปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณตทารมฺมณานิ.

25. 在此一切处，于不悦意所缘中，五识、领受、推度及彼所缘，唯是不善异熟(akusalavipāka)。

๒๖. อิฏฺเฐ กุสลวิปากานิ.

26. 于可喜所缘中，是善异熟(kusalavipāka)。

๒๗. อติอิฏฺเฐ ปน โสมนสฺสสหคตาเนว สนฺตีรณตทารมฺมณานิ, ตตฺถาปิ โสมนสฺสสหคตกิริยชวนาวสาเน โสมนสฺสสหคตาเนว ตทารมฺมณานิ ภวนฺติ, อุเปกฺขาสหคตกิริยชวนาวสาเน จ อุเปกฺขาสหคตาเนว โหนฺติ.

27. 然而，于极可喜所缘中，推度与彼所缘唯是喜俱行。再者，于其中，喜俱行唯作速行结束后，彼所缘亦唯是喜俱行；而舍俱行唯作速行结束后，则唯是舍俱行。

๒๘. โทมนสฺสสหคตชวนาวสาเน จ ปน ตทารมฺมณานิเจว ภวงฺคานิ จ อุเปกฺขาสหคตาเนว ภวนฺติ, ตสฺมา ยทิ โสมนสฺสปฏิสนฺธิกสฺส โทมนสฺสสหคตชวนาวสาเน ตทารมฺมณสมฺภโว นตฺถิ, ตทา ยํ กิญฺจิ ปริจิตปุพฺพํ ปริตฺตารมฺมณมารพฺภ อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ อุปฺปชฺชติ, ตมนนฺตริตฺวา ภวงฺคปาโตว โหตีติ วทนฺติ อาจริยา.

28. 然而，在忧俱行速行(domanassasahagatajavana)结束时，彼所缘与有分唯是舍俱行。因此，诸阿阇梨(ācariya)说，若喜结生者(somanassapaṭisandhika)于忧俱行速行结束时，无彼所缘生起之可能，则会缘于任何先前已熟悉的微小所缘而生起舍俱行推度心，紧随其后即落入有分。

๒๙. ตถา กามาวจรชวนาวสาเน กามาวจรสตฺตานํ กามาวจรธมฺเมสฺเวว อารมฺมณภูเตสุ ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺตีติ.

29. 同样地，诸师认为，于欲界速行(kāmāvacarajavana)结束后，对欲界有情(kāmāvacarasatta)而言，唯当欲界法(kāmāvacaradhamma)为所缘时，方有彼所缘。

๓๐. กาเม ชวนสตฺตาลมฺพณานํ นิยเม สติ.

30. 于欲界，当速行、有情、所缘有规定时，

วิภูเตติมหนฺเต จ, ตทารมฺมณมีริตํ.

且于明显、极大所缘中，说有彼所缘。

อยเมตฺถ ตทารมฺมณนิยโม.

此即彼所缘之规定。

ชวนนิยโม

速行之规定

๓๑. ชวเนสุ [Pg.27] จ ปริตฺตชวนวีถิยํ กามาวจรชวนานิ สตฺตกฺขตฺตุํ ฉกฺขตฺตุเมว วา ชวนฺติ.

31. 于诸速行中，在微弱速行心路(parittajavanavīthiyaṃ)，欲界速行(kāmāvacarajavana)生起七次或仅六次。

๓๒. มนฺทปฺปวตฺติยํ ปน มรณกาลาทีสุ ปญฺจวารเมว.

32. 然而，在缓慢生起(mandappavattiyaṃ)时，如临终时等，仅生起五次。

๓๓. ภควโต ปน ยมกปาฏิหาริยกาลาทีสุ ลหุกปฺปวตฺติยํ จตฺตาริปญฺจ วา ปจฺจเวกฺขณจิตฺตานิ ภวนฺตีติปิ วทนฺติ.

33. 又有人说，世尊(Bhagavā)在展现双神变(yamakapāṭihāriya)等时，由于快速生起(lahukappavattiyaṃ)，会生起四或五个省察心(paccavekkhaṇacitta)。

๓๔. อาทิกมฺมิกสฺส ปน ปฐมกปฺปนายํ มหคฺคตชวนานิอภิญฺญาชวนานิ จ สพฺพทาปิ เอกวารเมว ชวนฺติ, ตโต ปรํ ภวงฺคปาโต.

34. 对于初学者(ādikammika)而言，在最初的修习(paṭhamakappanā)中，广大速行(mahaggatajavana)和神通速行(abhiññājavana)总是只生起一次，其后便落入有分(bhavaṅga)。

๓๕. จตฺตาโร ปน มคฺคุปฺปาทา เอกจิตฺตกฺขณิกา, ตโต ปรํ ทฺเว ตีณิ ผลจิตฺตานิ ยถารหํ อุปฺปชฺชนฺติ, ตโต ปรํ ภวงฺคปาโต.

35. 然而，四道(magga)的生起仅为一心识刹那(ekacittakkhaṇika)，其后随其所应生起二或三个果心(phalacitta)，之后便落入有分(bhavaṅga)。

๓๖. นิโรธสมาปตฺติกาเล ทฺวิกฺขตฺตุํ จตุตฺถารุปฺปชวนํ ชวติ, ตโต ปรํ นิโรธํ ผุสติ.

36. 在灭尽定(nirodhasamāpatti)时，第四无色界速行(catutthāruppajavana)生起两次，其后触及灭尽(nirodha)。

๓๗. วุฏฺฐานกาเล จ อนาคามิผลํ วา อรหตฺตผลํ วา ยถารหเมกวารํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ ภวงฺคปาโตว โหติ.

37. 出定(vuṭṭhāna)时，不还果(anāgāmiphala)或阿罗汉果(arahattaphala)随其所应生起一次，坏灭之后，便落入有分(bhavaṅga)。

๓๘. สพฺพตฺถาปิ สมาปตฺติวีถิยํ ภวงฺคโสโต วิย วีถินิยโม นตฺถีติ กตฺวา พหูนิปิ ลพฺภนฺตีติ.

38. 在所有入定心路(samāpattivīthi)中，因无如分流(bhavaṅgasota)般的心路规定，故亦可获得众多（速行）。

๓๙. สตฺตกฺขตฺตุํ ปริตฺตานิ, มคฺคาภิญฺญา สกึ มตา.

39. 当知微弱（速行）(paritta)七次，道(magga)与神通(abhiññā)（速行）一次。

อวเสสานิ ลพฺภนฺติ, ชวนานิ พหูนิปิ.

其余诸速行，亦可得众多。

อยเมตฺถ ชวนนิยโม.

此为速行之规定。

ปุคฺคลเภโท

补特伽罗之差别

๔๐. ทุเหตุกานมเหตุกานญฺจ [Pg.28] ปเนตฺถ กิริยชวนานิ เจว อปฺปนาชวนานิ จ ลพฺภนฺติ.

40. 二因(duhetuka)与无因(ahetuka)之人，不得唯作速行(kiriyajavana)及安止速行(appanājavana)。

๔๑. ตถา ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิ จ สุคติยํ.

41. 同样，在善趣(sugati)中，（彼等）亦不得与智相应(ñāṇasampayutta)之异熟(vipāka)。

๔๒. ทุคฺคติยํ ปน ญาณวิปฺปยุตฺตานิ จ มหาวิปากานิ น ลพฺภนฺติ.

42. 然而，在恶趣(duggati)中，亦不得与智不相应(ñāṇavippayutta)的大异熟(mahāvipāka)。

๔๓. ติเหตุเกสุ จ ขีณาสวานํ กุสลากุสลชวนานิ น ลพฺภนฺติ.

43. 于三因(tihetuka)者中，漏尽者(khīṇāsava)不生起善(kusala)与不善(akusala)速行。

๔๔. ตถา เสกฺขปุถุชฺชนานํ กิริยชวนานิ.

44. 同样，有学(sekha)与凡夫(puthujjana)则无唯作速行(kiriyajavana)。

๔๕. ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตวิจิกิจฺฉาชวนานิ จ เสกฺขานํ.

45. 有学(sekha)亦无与邪见相应(diṭṭhigatasampayutta)及与疑相应(vicikicchāsampayutta)之速行。

๔๖. อนาคามิปุคฺคลานํ ปน ปฏิฆชวนานิ จ น ลพฺภนฺติ.

46. 而不还者(anāgāmī)亦无瞋恚速行(paṭighajavana)。

๔๗. โลกุตฺตรชวนานิ จ ยถารหํ อริยานเมว สมุปฺปชฺชนฺตีติ.

47. 而出世间速行(lokuttarajavana)则唯随其所应于圣者(ariya)生起。

๔๘. อเสกฺขานํ จตุจตฺตาลีส เสกฺขานมุทฺทิเส.

48. 于无学(asekkha)有四十四（速行），于有学(sekha)当知

ฉปฺปญฺญาสาวเสสานํ, จตุปญฺญาส สมฺภวา.

有五十六（速行）；于其余者，有五十四种（速行）生起。

อยเมตฺถ ปุคฺคลเภโท.

此为补特伽罗之差别。

ภูมิวิภาโค

地之分别

๔๙. กามาวจรภูมิยํ ปเนตานิ สพฺพานิปิ วีถิจิตฺตานิ ยถารหมุปลพฺภนฺติ.

49. 于欲界地(kāmāvacarabhūmi)中，所有此等心路心皆随其所应而生起。

๕๐. รูปาวจรภูมิยํ ปฏิฆชวนตทารมฺมณวชฺชิตานิ.

50. 于色界地(rūpāvacarabhūmi)中，则无瞋恚速行(paṭighajavana)与彼所缘(tadārammaṇa)。

๕๑. อรูปาวจรภูมิยํ ปฐมมคฺครูปาวจรหสนเหฏฺฐิมารุปฺปวชฺชิตานิ จ ลพฺภนฺติ.

51. 于无色界地(arūpāvacarabhūmi)中，则无初道(paṭhamamagga)、色界心(rūpāvacaracitta)、笑心(hasituppādacitta)及下层无色心(heṭṭhimāruppacitta)。

๕๒. สพฺพตฺถาปิ [Pg.29] จ ตํตํปสาทรหิตานํ ตํตํทฺวาริกวีถิจิตฺตานิ น ลพฺภนฺเตว.

52. 复次，于一切处，对缺乏相应净色(pasāda)者而言，相应门之心路心则不得生起。

๕๓. อสญฺญสตฺตานํ ปน สพฺพถาปิ จิตฺตปฺปวตฺติ นตฺเถวาติ.

53. 至于无想有情(asaññasatta)，则完全无有心之转起。

๕๔. อสีติ วีถิจิตฺตานิ, กาเม รูเป ยถารหํ.

54. 八十心路心，于欲界、色界，各得其相应。

จตุสฏฺฐิ ตถารูเป, ทฺเวจตฺตาลีส ลพฺภเร.

于色界得六十四，于无色界得四十二。

อยเมตฺถ ภูมิวิภาโค.

此为地之分别。

๕๕. อิจฺเจวํ ฉทฺวาริกจิตฺตปฺปวตฺติ ยถาสมฺภวํ ภวงฺคนฺตริตา ยาวตายุกมพฺโพจฺฉินฺนา ปวตฺตติ.

55. 如是，六门心之转起，依其可能，由有分(bhavaṅga)所间断，乃至寿尽，相续不断。

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห วีถิสงฺคหวิภาโค นาม

《阿毗达摩义摄》中，名为“心路摄之分别”。

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

第四章。

๕. วีถิมุตฺตปริจฺเฉโท

5. 离心路章

๑. วีถิจิตฺตวเสเนวํ, ปวตฺติยมุทีริโต.

1. 如是依心路心，已说转起。

ปวตฺติสงฺคโห นาม, สนฺธิยํ ทานิ วุจฺจติ.

名为转起摄；今当说结生。

๒. จตสฺโส ภูมิโย, จตุพฺพิธา ปฏิสนฺธิ, จตฺตาริ กมฺมานิ, จตุธา มรณุปฺปตฺติ เจติ วีถิมุตฺตสงฺคเห จตฺตาริ จตุกฺกานิ เวทิตพฺพานิ.

2. 于离心路摄中，当知有四组四法：四地、四种结生、四业、四种死生。

ภูมิจตุกฺกํ

地之四法

๓. ตตฺถ อปายภูมิ กามสุคติภูมิ รูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ เจติ จตสฺโส ภูมิโย นาม.

3. 于此，名为四地者，即：恶趣地、欲善趣地、色界地、无色界地。

๔. ตาสุ นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย อสุรกาโย เจติ อปายภูมิ จตุพฺพิธา โหติ.

4. 其中，恶趣地有四种，即：地狱、畜生胎、饿鬼界、阿修罗身。

๕. มนุสฺสา [Pg.30] จาตุมหาราชิกา ตาวตึสา ยามา ตุสิตา นิมฺมานรติ ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เจติ กามสุคติภูมิ สตฺตวิธา โหติ.

5. 欲善趣地有七种，即：人、四大王天、三十三天、夜摩天、兜率天、化乐天(nimmānaratī)、他化自在天。

๖. สา ปนายเมกาทสวิธาปิ กามาวจรภูมิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

6. 此十一种地，皆总摄为欲界地。

๗. พฺรหฺมปาริสชฺชา พฺรหฺมปุโรหิตา มหาพฺรหฺมา เจติ ปฐมชฺฌานภูมิ.

7. 初禅地者，即：梵众天、梵辅天、大梵天。

๘. ปริตฺตาภา อปฺปมาณาภา อาภสฺสรา เจติ ทุติยชฺฌานภูมิ.

8. 第二禅地者，即：少光天、无量光天、光音天。

๙. ปริตฺตสุภา อปฺปมาณสุภา สุภกิณฺหา เจติ ตติยชฺฌานภูมิ.

9. 第三禅地者，即：少净天、无量净天、遍净天(subhakiṇhā)。

๑๐. เวหปฺผลา อสญฺญสตฺตา สุทฺธาวาสา เจติ จตุตฺถชฺฌานภูมีติ รูปาวจรภูมิ โสฬสวิธา โหติ.

10. 广果天(vehapphala)、无想有情天、净居天，此为第四禅地。如是，色界地有十六种。

๑๑. อวิหา อตปฺปา สุทสฺสา สุทสฺสี อกนิฏฺฐา เจติ สุทฺธาวาสภูมิ ปญฺจวิธา โหติ.

11. 净居地有五种，即：无烦天、无热天、善见天(sudassā)、善现天(sudassī)、色究竟天(akaniṭṭhā)。

๑๒. อากาสานญฺจายตนภูมิ วิญฺญาณญฺจายตนภูมิ อากิญฺจญฺญายตนภูมิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนภูมิ เจติ อรูปภูมิ จตุพฺพิธา โหติ.

12. 无色地有四种，即：空无边处地、识无边处地、无所有处地、非想非非想处地。

๑๓. ปุถุชฺชนา น ลพฺภนฺติ, สุทฺธาวาเสสุ สพฺพถา.

13. 于诸净居天，凡夫绝不得生。

โสตาปนฺนา จ สกทาคามิโน จาปิ ปุคฺคลา.

须陀洹与斯陀含等个人亦然。

๑๔. อริยา โนปลพฺภนฺติ, อสญฺญาปายภูมิสุ.

14. 于无想有情地与诸恶趣地，圣者不得生。

เสสฏฺฐาเนสุ ลพฺภนฺติ, อริยานริยาปิ จ.

于其余诸处，圣者凡夫皆可得。

อิทเมตฺถ ภูมิจตุกฺกํ.

此为地之四法。

ปฏิสนฺธิจตุกฺกํ

结生四法

๑๕. อปายปฏิสนฺธิ [Pg.31] กามสุคติปฏิสนฺธิ รูปาวจรปฏิสนฺธิ อรูปาวจรปฏิสนฺธิ เจติ จตุพฺพิธา ปฏิสนฺธิ นาม.

15. 恶趣结生、欲善趣结生、色界结生、无色界结生，如是名为四种结生。

๑๖. ตตฺถ อกุสลวิปาโกเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ อปายภูมิยํ โอกฺกนฺติกฺขเณ ปฏิสนฺธิ หุตฺวา ตโต ปรํ ภวงฺคํ ปริโยสาเน จวนํ หุตฺวา โวจฺฉิชฺชติ, อยเมกาปายปฏิสนฺธิ นาม.

16. 其中，不善异熟舍俱推度心于恶趣地中，在入胎刹那成为结生，其后成为有分，最终成为死心而断灭。此名为一种恶趣结生。

๑๗. กุสลวิปาโกเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ ปน กามสุคติยํ มนุสฺสานญฺเจว ชจฺจนฺธาทีนํ ภุมฺมสฺสิตานญฺจ วินิปาติกาสุรานํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตติ.

17. 然而，善异熟舍俱推度心于欲善趣中，为人类、天生盲者等，以及地居的堕落阿修罗，而作为结生、有分、死心转起。

๑๘. มหาวิปากานิ ปน อฏฺฐ สพฺพตฺถาปิ กามสุคติยํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตนฺติ.

18. 然而，八大异熟心于一切欲善趣中，皆以结生、有分、死的方式转起。

๑๙. อิมา นว กามสุคติปฏิสนฺธิโย นาม.

19. 此九种名为欲善趣结生。

๒๐. สา ปนายํ ทสวิธาปิ กามาวจรปฏิสนฺธิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

20. 而此十种亦总摄为欲界结生。

๒๑. เตสุ จตุนฺนํ อปายานํ มนุสฺสานํ วินิปาติกาสุรานญฺจ อายุปฺปมาณคณนาย นิยโม นตฺถิ.

21. 其中，四恶趣、人以及堕落阿修罗的寿量计算并无定则。

๒๒. จาตุมหาราชิกานํ ปน เทวานํ ทิพฺพานิ ปญฺจวสฺสสตานิ อายุปฺปมาณํ, มนุสฺสคณนาย นวุติวสฺสสตสหสฺสปฺปมาณํ โหติ, ตโต จตุคฺคุณํ ตาวตึสานํ, ตโต จตุคฺคุณํ ยามานํ, ตโต จตุคฺคุณํ ตุสิตานํ, ตโต จตุคฺคุณํ นิมฺมานรตีนํ, ตโต จตุคฺคุณํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ.

22. 然而，四大王天诸天的寿量为五百天年，以人间计算则为九百万年。其后，忉利天为之四倍，夜摩天又为之四倍，兜率天又为之四倍，化乐天又为之四倍，他化自在天又为之四倍。

๒๓. นวสตญฺเจกวีส-วสฺสานํ โกฏิโย ตถา.

23. 九百二十一俱胝年，亦复如是，

วสฺสสตสหสฺสานิ, สฏฺฐิ จ วสวตฺติสุ.

于自在天中，尚有六十百千年。

๒๔. ปฐมชฺฌานวิปากํ [Pg.32] ปฐมชฺฌานภูมิยํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตติ.

24. 初禅异熟于初禅地，以结生、有分、死的方式转起。

๒๕. ตถา ทุติยชฺฌานวิปากํ ตติยชฺฌานวิปากญฺจ ทุติยชฺฌานภูมิยํ.

25. 同样，第二禅异熟与第三禅异熟于第二禅地转起。

๒๖. จตุตฺถชฺฌานวิปากํ ตติยชฺฌานภูมิยํ.

26. 第四禅异熟于第三禅地转起。

๒๗. ปญฺจมชฺฌานวิปากํ จตุตฺถชฺฌานภูมิยํ.

27. 第五禅异熟于第四禅地转起。

๒๘. อสญฺญสตฺตานํ ปน รูปเมว ปฏิสนฺธิ โหติ. ตถา ตโต ปรํ ปวตฺติยํ จวนกาเล จ รูปเมว ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌติ, อิมา ฉ รูปาวจรปฏิสนฺธิโย นาม.

28. 然而，无想有情只有色为结生。同样，其后于生命期及死亡时，亦只有色转起而坏灭。此等名为六种色界结生。

๒๙. เตสุ พฺรหฺมปาริสชฺชานํ เทวานํ กปฺปสฺส ตติโย ภาโค อายุปฺปมาณํ.

29. 其中，梵众天诸天的寿量为三分之一劫。

๓๐. พฺรหฺมปุโรหิตานํ อุปฑฺฒกปฺโป.

30. 梵辅天为半劫。

๓๑. มหาพฺรหฺมานํ เอโก กปฺโป.

31. 大梵天为一劫。

๓๒. ปริตฺตาภานํ ทฺเว กปฺปานิ.

32. 少光天为二劫。

๓๓. อปฺปมาณาภานํ จตฺตาริกปฺปานิ.

33. 无量光天为四劫。

๓๔. อาภสฺสรานํ อฏฺฐ กปฺปานิ.

34. 光音天为八劫。

๓๕. ปริตฺตสุภานํ โสฬส กปฺปานิ.

35. 少净天为十六劫。

๓๖. อปฺปมาณสุภานํ ทฺวตฺตึส กปฺปานิ.

36. 无量净天为三十二劫。

๓๗. สุภกิณฺหานํ จตุสฏฺฐิ กปฺปานิ.

37. 遍净天为六十四劫。

๓๘. เวหปฺผลานํ อสญฺญสตฺตานญฺจ ปญฺจกปฺปสตานิ.

38. 广果天与无想有情天，寿命为五百劫。

๓๙. อวิหานํ กปฺปสหสฺสานิ.

39. 无烦天，寿命为一千劫。

๔๐. อตปฺปานํ ทฺเว กปฺปสหสฺสานิ.

40. 无热天，寿命为二千劫。

๔๑. สุทสฺสานํ จตฺตาริ กปฺปสหสฺสานิ.

41. 善见天，寿命为四千劫。

๔๒. สุทสฺสีนํ อฏฺฐ กปฺปสหสฺสานิ.

42. 善现天，寿命为八千劫。

๔๓. อกนิฏฺฐานํ [Pg.33] โสฬส กปฺปสหสฺสานิ.

43. 色究竟天，寿命为一万六千劫。

๔๔. ปฐมารุปฺปาทิวิปากานิ ปฐมารุปฺปาทิภูมีสุ ยถากฺกมํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตนฺติ. อิมา จตสฺโส อรูปปฏิสนฺธิโย นาม.

44. 初无色界等果报，在初无色界等地，依次以结生(paṭisandhi)、有分(bhavaṅga)、死(cuti)的方式生起。这四种称为无色结生。

๔๕. เตสุ ปน อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ วีสติกปฺปสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ.

45. 然而，其中生于空无边处天的诸天，寿命为两万劫。

๔๖. วิญฺญาณญฺจายตนูปคานํ เทวานํ จตฺตาลีสกปฺปสหสฺสานิ.

46. 生于识无边处天的诸天，寿命为四万劫。

๔๗. อากิญฺจญฺญายตนูปคานํ เทวานํ สฏฺฐิกปฺปสหสฺสานิ.

47. 生于无所有处天的诸天，寿命为六万劫。

๔๘. เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปคานํ เทวานํ จตุราสีติกปฺปสหสฺสานิ.

48. 生于非想非非想处天的诸天，寿命为八万四千劫。

๔๙. ปฏิสนฺธิ ภวงฺคญฺจ, ตถา จวนมานสํ.

49. 结生、有分，以及死心。

เอกเมว ตเถเวกวิสยญฺเจกชาติยํ.

在同一生中，是同一种心，且有同一个所缘。

อิทเมตฺถ ปฏิสนฺธิจตุกฺกํ.

此为结生四法。

กมฺมจตุกฺกํ

业四法

๕๐. ชนกํ อุปตฺถมฺภกํ อุปปีฬกํ อุปฆาตกญฺเจติ กิจฺจวเสน.

50. 依作用而言，有生业、支持业、障碍业与破坏业。

๕๑. ครุกํ อาสนฺนํ อาจิณฺณํ กฏตฺตากมฺมญฺเจติ ปากทานปริยาเยน.

51. 依果报成熟的顺序，分为重业、临死业、串习业与已作业。

๕๒. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปราปริยเวทนียํ อโหสิกมฺมญฺเจติ ปากกาลวเสน จตฺตาริ กมฺมานิ นาม.

52. 依果报成熟的时间，业有四种，即现法受业、次生受业、后后受业与无效业。

๕๓. ตถา อกุสลํ กามาวจรกุสลํ รูปาวจรกุสลํ อรูปาวจรกุสลญฺเจติ ปากฐานวเสน.

53. 同样，依果报处所，有不善业、欲界善业、色界善业与无色界善业。

๕๔. ตตฺถ [Pg.34] อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมญฺเจติ กมฺมทฺวารวเสน ติวิธํ โหติ.

54. 其中，不善业依业门分为三种，即身业、语业与意业。

๕๕. กถํ? ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ กาเมสุมิจฺฉาจาโร เจติ กายวิญฺญตฺติสงฺขาเต กายทฺวาเร พาหุลฺลวุตฺติโต กายกมฺมํ นาม.

55. 如何？杀生、不与取、欲邪行，此三者主要通过名为身表(kāyaviññatti)的身门发生，故称为身业。

๕๖. มุสาวาโท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สมฺผปฺปลาโป เจติ วจีวิญฺญตฺติสงฺขาเต วจีทฺวาเร พาหุลฺลวุตฺติโต วจีกมฺมํ นาม.

56. 妄语、离间语、粗恶语与绮语，此四者主要通过名为语表(vacīviññatti)的语门发生，故称为语业。

๕๗. อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐิ เจติ อญฺญตฺราปิ วิญฺญตฺติยา มนสฺมึเยว พาหุลฺลวุตฺติโต มโนกมฺมํ นาม.

57. 贪欲、瞋恚与邪见，即使没有身语表述，也主要在心中发生，故称为意业。

๕๘. เตสุ ปาณาติปาโต ผรุสวาจา พฺยาปาโท จ โทสมูเลน ชายนฺติ.

58. 其中杀生、粗恶语和瞋恚，由瞋根而生。

๕๙. กาเมสุมิจฺฉาจาโร อภิชฺฌา มิจฺฉาทิฏฺฐิ จ โลภมูเลน.

59. 欲邪行、贪欲和邪见，由贪根而生。

๖๐. เสสานิ จตฺตาริปิ ทฺวีหิ มูเลหิ สมฺภวนฺติ.

60. 其余四者亦由二根产生。

๖๑. จิตฺตุปฺปาทวเสน ปเนตํ อกุสลํ สพฺพถาปิ ทฺวาทสวิธํ โหติ.

61. 然而，依心的生起而言，此不善业总共有十二种。

๖๒. กามาวจรกุสลมฺปิ กายทฺวาเร ปวตฺตํ กายกมฺมํ, วจีทฺวาเร ปวตฺตํ วจีกมฺมํ, มโนทฺวาเร ปวตฺตํ มโนกมฺมญฺเจติ กมฺมทฺวารวเสน ติวิธํ โหติ.

62. 欲界善业依业门也分为三种：发生于身门者为身业，发生于语门者为语业，发生于意门者为意业。

๖๓. ตถา ทานสีลภาวนาวเสน.

63. 同样，也依布施、持戒与修行而分。

๖๔. จิตฺตุปฺปาทวเสน ปเนตํ อฏฺฐวิธํ โหติ.

64. 然而，依心的生起，此善业有八种。

๖๕. ทานสีลภาวนาปจายนเวยฺยาวจฺจปตฺติทานปตฺตานุโมทนธมฺมสฺสวนธมฺมเทสนา ทิฏฺฐิชุกมฺมวเสน ทสวิธํ โหติ.

65. 依布施、持戒、修行、恭敬、服务、回向功德、随喜功德、听法、说法与正直己见，此善业有十种。

๖๖. ตํ [Pg.35] ปเนตํ วีสติวิธมฺปิ กามาวจรกมฺมมิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉติ.

66. 然而，这二十种业，也总摄于“欲界业”一名。

๖๗. รูปาวจรกุสลํ ปน มโนกมฺมเมว, ตญฺจ ภาวนามยํ อปฺปนาปฺปตฺตํ, ฌานงฺคเภเทน ปญฺจวิธํ โหติ.

67. 然而，色界善业唯是意业，且是修所成，已达安止定，依禅支的差别而有五种。

๖๘. ตถา อรูปาวจรกุสลญฺจ มโนกมฺมํ, ตมฺปิ ภาวนามยํ อปฺปนาปฺปตฺตํ. อารมฺมณเภเทน จตุพฺพิธํ โหติ.

68. 同样，无色界善业亦是意业，亦为修所成，已达安止；依所缘之差别，而有四种。

๖๙. เอตฺถากุสลกมฺมมุทฺธจฺจรหิตํ อปายภูมิยํ ปฏิสนฺธึ ชเนติ, ปวตฺติยํ ปน สพฺพมฺปิ ทฺวาทสวิธํ สตฺตากุสลปากานิ สพฺพตฺถาปิ กามโลเก รูปโลเก จ ยถารหํ วิปจฺจติ.

69. 于此，离掉举的不善业产生恶趣的结生。然而在生命期中，所有十二种不善业，在欲界与色界中，皆如其所应地成熟为七种不善异熟果。

๗๐. กามาวจรกุสลมฺปิ กามสุคติยเมว ปฏิสนฺธึ ชเนติ, ตถา ปวตฺติยญฺจ มหาวิปากานิ, อเหตุกวิปากานิ ปน อฏฺฐปิ สพฺพตฺถาปิ กามโลเก รูปโลเก จ ยถารหํ วิปจฺจติ.

70. 欲界善业也只在欲界善趣产生结生，同样地，在生命期中也产生大异熟；然而八种无因异熟，在欲界与色界中，皆如其所应地于各处成熟。

๗๑. ตตฺถาปิ ติเหตุกมุกฺกฏฺฐํ กุสลํ ติเหตุกํ ปฏิสนฺธึ ทตฺวา ปวตฺเต โสฬส วิปากานิ วิปจฺจติ.

71. 于此，三因殊胜善业在给予三因结生后，于生命期中成熟为十六种异熟。

๗๒. ติเหตุกโมมกํ ทฺวิเหตุกมุกฺกฏฺฐญฺจ กุสลํ ทฺวิเหตุกํ ปฏิสนฺธึ ทตฺวา ปวตฺเต ติเหตุกรหิตานิ ทฺวาทส วิปากานิ วิปจฺจติ.

72. 三因劣善与二因殊胜善，在给予二因结生后，于生命期中成熟为离三因的十二种异熟。

๗๓. ทฺวิเหตุกโมมกํ ปน กุสลํ อเหตุกเมว ปฏิสนฺธึ เทติ, ปวตฺเต จ อเหตุกวิปากาเนว วิปจฺจติ.

73. 然而，二因劣善只给予无因结生，于生命期中也只成熟为无因异熟。

๗๔. อสงฺขารํ สสงฺขาร-วิปากานิ น ปจฺจติ.

74. 无行业不成熟为有行业之异熟。

สสงฺขารมสงฺขาร-วิปากานีติ เกจน.

有者言：有行之异熟为无行，无行之异熟为有行。

เตสํ ทฺวาทส ปากานิ, ทสาฏฺฐ จ ยถากฺกมํ;

ยถาวุตฺตานุสาเรน ยถาสมฺภวมุทฺทิเส.

彼等之异熟，十二、十与八，如其次第；应依前说，随可能而示。

๗๕. รูปาวจรกุสลํ [Pg.36] ปน ปฐมชฺฌานํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา พฺรหฺมปาริสชฺเชสุ อุปฺปชฺชติ.

75. 然而，修习色界善之初禅(paṭhamajjhāna)至劣等者，则投生于梵众天(brahmapārisajja)。

๗๖. ตเทว มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา พฺรหฺมปุโรหิเตสุ.

76. 修习彼至中等者，则投生于梵辅天(brahmapurohita)。

๗๗. ปณีตํ ภาเวตฺวา มหาพฺรหฺเมสุ.

77. 修习至殊胜者，则投生于大梵天(mahābrahmā)。

๗๘. ตถา ทุติยชฺฌานํ ตติยชฺฌานญฺจ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา ปริตฺตาเภสุ.

78. 同样地，修习第二禅(dutiyajjhāna)与第三禅(tatiyajjhāna)至劣等者，则投生于少光天(parittābha)。

๗๙. มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา อปฺปมาณาเภสุ.

79. 修习至中等者，则投生于无量光天(appamāṇābha)。

๘๐. ปณีตํ ภาเวตฺวา อาภสฺสเรสุ.

80. 修习至殊胜者，则投生于光音天(ābhassara)。

๘๑. จตุตฺถชฺฌานํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวา ปริตฺตสุเภสุ.

81. 修习第四禅(catutthajjhāna)至劣等者，则投生于少净天(parittasubha)。

๘๒. มชฺฌิมํ ภาเวตฺวา อปฺปมาณสุเภสุ.

82. 修习至中等者，则投生于无量净天(appamāṇasubha)。

๘๓. ปณีตํ ภาเวตฺวา สุภกิณฺเหสุ.

83. 修习至殊胜者，则投生于遍净天(subhakiṇha)。

๘๔. ปญฺจมชฺฌานํ ภาเวตฺวา เวหปฺผเลสุ.

84. 修习第五禅(pañcamajjhāna)者，则投生于广果天(vehapphala)。

๘๕. ตเทว สญฺญาวิราคํ ภาเวตฺวา อสญฺญสตฺเตสุ.

85. 于彼（第五禅）修习离想者，则投生于无想有情天(asaññasatta)。

๘๖. อนาคามิโน ปน สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปชฺชนฺติ.

86. 然而，不还者(anāgāmin)则投生于净居天(suddhāvāsa)。

๘๗. อรูปาวจรกุสลญฺจ ยถากฺกมํ ภาเวตฺวา อารุปฺเปสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ.

87. 依次修习无色界善者，则投生于无色界。

๘๘. อิตฺถํ มหคฺคตํ ปุญฺญํ, ยถาภูมิววตฺถิตํ.

88. 如是已至广大之福业，依地而确立。

ชเนติ สทิสํ ปากํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

于结生与生命期中，产生同类之异熟。

อิทเมตฺถ กมฺมจตุกฺกํ.

此为业之四法。

จุติปฏิสนฺธิกฺกโม

死与结生之次第

๘๙. อายุกฺขเยน กมฺมกฺขเยน อุภยกฺขเยน อุปจฺเฉทกกมฺมุนา เจติ จตุธา มรณุปฺปตฺติ นาม.

89. 死亡之发生有四种：寿尽、业尽、寿业俱尽，以及毁业所致。

๙๐. ตถา [Pg.37] จ มรนฺตานํ ปน มรณกาเล ยถารหํ อภิมุขีภูตํ ภวนฺตเร ปฏิสนฺธิชนกํ กมฺมํ วา, ตํกมฺมกรณกาเล รูปาทิกมุปลทฺธปุพฺพมุปกรณภูตญฺจ กมฺมนิมิตฺตํ วา, อนนฺตรมุปฺปชฺชมานภเว อุปลภิตพฺพมุปโภคภูตญฺจ คตินิมิตฺตํ วา กมฺมพเลน ฉนฺนํ ทฺวารานํ อญฺญตรสฺมึ ปจฺจุปฏฺฐาติ, ตโต ปรํ ตเมว ตโถปฏฺฐิตํ อารมฺมณํ อารพฺภ วิปจฺจมานกกมฺมานุรูปํ ปริสุทฺธํ อุปกฺกิลิฏฺฐํ วา อุปลภิตพฺพภวานุรูปํ ตตฺโถณตํว จิตฺตสนฺตานํ อภิณฺหํ ปวตฺตติ พาหุลฺเลน, ตเมว วา ปน ชนกภูตํ กมฺมํ อภินวกรณวเสน ทฺวารปฺปตฺตํ โหติ.

90. 当有情临终时，依情况，能于来生产生结生之业(kamma)，或造业时曾体验为助缘之业相(kammanimitta)，或于来世可体验、可受用之趣相(gatinimitta)，会因业力而呈现于六门之一。其后，缘于如是呈现之所缘，与将成熟之业相应，或清净或杂染，与当生之趣相应，倾向于彼之心流，便会频密、大量地生起。或者，能生之业本身，会以重新造作的方式，呈现于心门。

๙๑. ปจฺจาสนฺนมรณสฺส ตสฺส วีถิจิตฺตาวสาเน ภวงฺคกฺขเย วา จวนวเสน ปจฺจุปฺปนฺนภวปริโยสานภูตํ จุติจิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ, ตสฺมึ นิรุทฺธาวสาเน ตสฺสานนฺตรเมว ตถาคหิตํ อารมฺมณํ อารพฺภ สวตฺถุกํ อวตฺถุกเมว วา ยถารหํ อวิชฺชานุสยปริกฺขิตฺเตน ตณฺหานุสยมูลเกน สงฺขาเรน ชนิยมานํ สมฺปยุตฺเตหิ ปริคฺคยฺหมานํ สหชาตานมธิฏฺฐานภาเวน ปุพฺพงฺคมภูตํ ภวนฺตรปฏิสนฺธานวเสน ปฏิสนฺธิสงฺขาตํ มานสํ อุปฺปชฺชมานเมว ปติฏฺฐาติ ภวนฺตเร.

91. 临死之人，在其心路(vīthicitta)之末或有分(bhavaṅga)灭尽时，作为现世生命终结之死心(cuticitta)生起而灭。当其灭时，紧随其后，缘取先前所取之所缘，依情况或有依处或无依处，由无明随眠(avijjānusaya)所覆盖、以渴爱随眠(taṇhānusaya)为根本之行(saṅkhāra)所产生，为相应法所执持，作为俱生法之基础与先导，以连结来世，名为结生(paṭisandhi)之心，于来世生起而确立。

๙๒. มรณาสนฺนวีถิยํ ปเนตฺถ มนฺทปฺปวตฺตานิ ปญฺเจว ชวนานิ ปาฏิกงฺขิตพฺพานิ, ตสฺมา ยทิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณสุ อาปาถคเตสุ ธรนฺเตสฺเวว มรณํ โหติ, ตทา ปฏิสนฺธิภวงฺคานมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา ลพฺภตีติ กตฺวา กามาวจรปฏิสนฺธิยา ฉทฺวารคฺคหิตํ กมฺมนิมิตฺตํ คตินิมิตฺตญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตารมฺมณํ อุปลพฺภติ, กมฺมํ ปน อตีตเมว, ตญฺจ มโนทฺวารคฺคหิตํ, ตานิ ปน สพฺพานิปิ ปริตฺตธมฺมภูตาเนวารมฺมณานิ.

92. 于此临死心路(maraṇāsannavīthi)中，应知仅有五个微弱的速行(javana)生起。因此，若死亡发生于现前所缘(paccuppannārammaṇa)现起并持续之时，则结生与有分(paṭisandhibhavaṅga)亦能得现前所缘。是故，于欲界结生时，六门所取之业相(kammanimitta)与趣相(gatinimitta)，可为现前或过去所缘；而业(kamma)本身则仅为过去所缘，且为意门(manodvāra)所取。然此等所缘皆为欲界法(parittadhamma)。

๙๓. รูปาวจรปฏิสนฺธิยา ปน ปญฺญตฺติภูตํ กมฺมนิมิตฺตเมวารมฺมณํ โหติ.

93. 至于色界结生(rūpāvacarapaṭisandhi)，则唯以属于概念(paññatti)的业相为所缘。

๙๔. ตถา [Pg.38] อรูปปฏิสนฺธิยา จ มหคฺคตภูตํ ปญฺญตฺติภูตญฺจ กมฺมนิมิตฺตเมว ยถารหมารมฺมณํ โหติ.

94. 同样，对于无色界结生(arūpapaṭisandhi)而言，则唯以属于广大法(mahaggata)或概念(paññatti)的业相为所缘，视情况而定。

๙๕. อสญฺญสตฺตานํ ปน ชีวิตนวกเมว ปฏิสนฺธิภาเวน ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา เต รูปปฏิสนฺธิกา นาม.

95. 至于无想有情(asaññasatta)，唯以命根九法聚(jīvitanavaka)作为结生而确立，因此他们被称为色结生者(rūpapaṭisandhika)。

๙๖. อรูปา อรูปปฏิสนฺธิกา.

96. 无色界有情(arūpa)是无色结生者(arūpapaṭisandhika)。

๙๗. เสสา รูปารูปปฏิสนฺธิกา.

97. 其余的为名色结生者(rūpārūpapaṭisandhika)。

๙๘. อารุปฺปจุติยา โหนฺติ, เหฏฺฐิมารุปฺปวชฺชิตา.

98. 从无色界死后而来，然不包括下无色界；

ปรมารุปฺปสนฺธี จ, ตถา กามติเหตุกา.

此即最高无色界结生者，以及欲界三因者。

รูปาวจรจุติยา, อเหตุรหิตา สิยุํ;

สพฺพา กามติเหตุมฺหา, กาเมสฺเวว ปเนตรา.

从色界死后，除无因者外，皆有可能；从欲界三因死后，可得所有结生；其余者则仅结生于欲界。

อยเมตฺถ จุติปฏิสนฺธิกฺกโม.

此即此处死与结生之次第。

๙๙. อิจฺเจวํ คหิตปฏิสนฺธิกานํ ปน ปฏิสนฺธินิโรธานนฺตรโต ปภุติ ตเมวารมฺมณมารพฺภ ตเทว จิตฺตํ ยาว จุติจิตฺตุปฺปาทา อสติ วีถิจิตฺตุปฺปาเท ภวสฺส องฺคภาเวน ภวงฺคสนฺตติสงฺขาตํ มานสํ อพฺโพจฺฉินฺนํ นทีโสโต วิย ปวตฺตติ.

99. 如是，对于已结生者，从结生灭尽之后开始，缘取同一所缘，同一心识，直至死心生起，若无心路生起，则作为“有”之部分，名为有分相续(bhavaṅgasantati)的心识，如河流般不间断地流转。

๑๐๐. ปริโยสาเน จ จวนวเสน จุติจิตฺตํ หุตฺวา นิรุชฺฌติ.

100. 于生命终了时，作为死，死心生起而灭。

๑๐๑. ตโต ปรญฺจ ปฏิสนฺธาทโย รถจกฺกมิว ยถากฺกมํ เอว ปริวตฺตนฺตา ปวตฺตนฺติ.

101. 其后，结生等法如车轮般，依次旋转流转。

๑๐๒. ปฏิสนฺธิภวงฺควีถิโย, จุติเจห ตถา ภวนฺตเร.

102. 结生、有分、心路与死，于此世如此，于来生亦然。

ปุน สนฺธิ ภวงฺคมิจฺจยํ, ปริวตฺตติ จิตฺตสนฺตติ.

此心相续复于结生、有分中流转。

ปฏิสงฺขายปเนตมทฺธุวํ[Pg.39], อธิคนฺตฺวา ปทมจฺจุตํ พุธา;

สุสมุจฺฉินฺนสิเนหพนฺธนา, สมเมสฺสนฺติ จิราย สุพฺพตา.

智者省察此无常，证得不朽之境；善行者彻底断除爱缚，长久达到寂静。

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห วีถิมุตฺตสงฺคหวิภาโค นาม

《摄阿毗达摩义论》中名为“离心路摄”之章竟。

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

第五章

๖. รูปปริจฺเฉโท

6. 色章

๑. เอตฺตาวตา วิภตฺตา หิ, สปฺปเภทปฺปวตฺติกา.

1. 至此已分别，连同其种类与生起。

จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, รูปํ ทานิ ปวุจฺจติ.

心与心所法，今当说色法。

๒. สมุทฺเทสา วิภาคา จ, สมุฏฺฐานา กลาปโต.

2. 总说与分别，生起与色聚。

ปวตฺติกฺกมโต เจติ, ปญฺจธา ตตฺถ สงฺคโห.

以及流转次第，于此有五种摄要。

รูปสมุทฺเทโส

色法总说

๓. จตฺตาริ มหาภูตานิ, จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปนฺติ ทุวิธมฺเปตํ รูปํ เอกาทสวิเธน สงฺคหํ คจฺฉติ.

3. 四大种与四大种所造色，此二种色，以十一种方式摄集。

๔. กถํ? ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ ภูตรูปํ นาม.

4. 如何？地界、水界、火界、风界，名为大种色。

๕. จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย ปสาทรูปํ นาม.

5. 眼、耳、鼻、舌、身，名为净色。

๖. รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโส อาโปธาตุวิวชฺชิตํ ภูตตฺตยสงฺขาตํ โผฏฺฐพฺพํ โคจรรูปํ นาม.

6. 色、声、香、味，以及除去水界、由三界所成的触，名为所缘色。

๗. อิตฺถตฺตํ ปุริสตฺตํ ภาวรูปํ นาม.

7. 女性相与男性相，名为性色。

๘. หทยวตฺถุ หทยรูปํ นาม.

8. 心所依处，名为心色。

๙. ชีวิตินฺทฺริยํ ชีวิตรูปํ นาม.

9. 命根，名为命色。

๑๐. กพฬีกาโร อาหาโร อาหารรูปํ นาม.

10. 段食，名为食色。

๑๑. อิติ [Pg.40] จ อฏฺฐารสวิธมฺเปตํ รูปํ สภาวรูปํ สลกฺขณรูปํ นิปฺผนฺนรูปํ รูปรูปํ สมฺมสนรูปนฺติ จ สงฺคหํ คจฺฉติ.

11. 如此，这十八种色法亦可摄集为：自性色、自相色、已成色、色色、思惟色。

๑๒. อากาสธาตุ ปริจฺเฉทรูปํ นาม.

12. 空界，名为界限色。

๑๓. กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ วิญฺญตฺติรูปํ นาม.

13. 身表、语表，名为表色。

๑๔. รูปสฺส ลหุตา มุทุตา กมฺมญฺญตา วิญฺญตฺติทฺวยํ วิการรูปํ นาม.

14. 色的轻快性、柔软性、适业性，名为变化色。

๑๕. รูปสฺส อุปจโย สนฺตติ ชรตา อนิจฺจตา ลกฺขณรูปํ นาม.

15. 色的积集、相续、衰老、无常，名为相色。

๑๖. ชาติรูปเมว ปเนตฺถ อุปจยสนฺตตินาเมน ปวุจฺจตีติ เอกาทสวิธมฺเปตํ รูปํ อฏฺฐวีสติวิธํ โหติ สรูปวเสน.

16. 此中，生色即是以积集与相续之名而说。如此，此十一种色，依其自性，则为二十八种。

๑๗. กถํ –

17. 如何？

ภูตปฺปสาทวิสยา, ภาโว หทยมิจฺจปิ;

ชีวิตาหารรูเปหิ, อฏฺฐารสวิธํ ตถา.

大种、净色与所缘，性与心所依处；命根及食色，如是十八种。

ปริจฺเฉโท จ วิญฺญตฺติ, วิกาโร ลกฺขณนฺติ จ;

อนิปฺผนฺนา ทส เจติ, อฏฺฐวีสวิธํ ภเว.

界限、表、变化及相，未成色有十，共成二十八。

อยเมตฺถ รูปสมุทฺเทโส.

此为色法总说。

รูปวิภาโค

色法分别

๑๘. สพฺพญฺจ ปเนตํ รูปํ อเหตุกํ สปฺปจฺจยํ สาสวํ สงฺขตํ โลกิยํ กามาวจรํ อนารมฺมณํ อปฺปหาตพฺพเมวาติ เอกวิธมฺปิ อชฺฌตฺติกพาหิราทิวเสน พหุธา เภทํ คจฺฉติ.

18. 然而，这一切色法皆是无因、有缘、有漏、有为、世间、欲界、无所缘，且不应被断除。虽只是一种，但依内、外等方式，可分为多种。

๑๙. กถํ? ปสาทสงฺขาตํ ปญฺจวิธมฺปิ อชฺฌตฺติกรูปํ นาม, อิตรํ พาหิรรูปํ.

19. 如何？五种净色名为内色，其余为外色。

๒๐. ปสาทหทยสงฺขาตํ [Pg.41] ฉพฺพิธมฺปิ วตฺถุรูปํ นาม, อิตรํ อวตฺถุรูปํ.

20. 五种净色与心所依处，此六种名为所依处色，其余为非所依处色。

๒๑. ปสาทวิญฺญตฺติสงฺขาตํ สตฺตวิธมฺปิ ทฺวารรูปํ นาม, อิตรํ อทฺวารรูปํ.

21. 五种净色与二表，此七种名为门色，其余为非门色。

๒๒. ปสาทภาวชีวิตสงฺขาตํ อฏฺฐวิธมฺปิ อินฺทฺริยรูปํ นาม, อิตรํ อนินฺทฺริยรูปํ.

22. 五种净色、二性色与命根，此八种名为根色，其余为非根色。

๒๓. ปสาทวิสยสงฺขาตํ ทฺวาทสวิธมฺปิ โอฬาริกรูปํ สนฺติเกรูปํ, สปฺปฏิฆรูปญฺจ, อิตรํ สุขุมรูปํ ทูเรรูปํ อปฺปฏิฆรูปญฺจ.

23. 称为净色与境色的十二种色法是粗色、近色与有对色；其余的是细色、远色与无对色。

๒๔. กมฺมชํ อุปาทินฺนรูปํ, อิตรํ อนุปาทินฺนรูปํ.

24. 业生色是所执受色，其余色是非所执受色。

๒๕. รูปายตนํ สนิทสฺสนรูปํ, อิตรํ อนิทสฺสนรูปํ.

25. 色处是可见色，其余的是不可见色。

๒๖. จกฺขาทิทฺวยํ อสมฺปตฺตวเสน, ฆานาทิตฺตยํ สมฺปตฺตวเสนาติ ปญฺจวิธมฺปิ โคจรคฺคาหิกรูปํ, อิตรํ อโคจรคฺคาหิกรูปํ.

26. 眼、耳二根以不至的方式，鼻、舌、身三根以至的方式取境。如是，此五种为能取所缘之色，其余为不能取所缘之色。

๒๗. วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา ภูตจตุกฺกญฺเจติ อฏฺฐวิธมฺปิ อวินิพฺโภครูปํ, อิตรํ วินิพฺโภครูปํ.

27. 色、香、味、食素及四大种，此八种为不可分离色；其余为可分离色。

๒๘. อิจฺเจวมฏฺฐวีสติ-วิธมฺปิ จ วิจกฺขณา.

28. 如是，智者亦将二十八种色法，

อชฺฌตฺติกาทิเภเทน, วิภชนฺติ ยถารหํ.

依内等差别，如理分别。

อยเมตฺถ รูปวิภาโค.

此为色法分别。

รูปสมุฏฺฐานนโย

色法生起法

๒๙. กมฺมํ จิตฺตํ อุตุ อาหาโร เจติ จตฺตาริ รูปสมุฏฺฐานานิ นาม.

29. 业、心、时节及食，此四者名为色之生起。

๓๐. ตตฺถ กามาวจรํ รูปาวจรญฺเจติ ปญฺจวีสติวิธมฺปิ กุสลากุสลกมฺมมภิสงฺขตํ อชฺฌตฺติกสนฺตาเน กมฺมสมุฏฺฐานรูปํ ปฏิสนฺธิมุปาทาย ขเณ ขเณ สมุฏฺฐาเปติ.

30. 于此，欲界与色界二十五种善、不善业，于内在相续中，自结生时起，于每一刹那生起业生色。

๓๑. อรูปวิปากทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตํ [Pg.42] ปญฺจสตฺตติวิธมฺปิ จิตฺตํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ปฐมภวงฺคมุปาทาย ชายนฺตเมว สมุฏฺฐาเปติ.

31. 除去无色界异熟心与双五识的七十五种心，自初有分起，其生起时即产生心生色。

๓๒. ตตฺถ อปฺปนาชวนํ อิริยาปถมฺปิ สนฺนาเมติ.

32. 其中，安止速行亦能调整威仪。

๓๓. โวฏฺฐพฺพนกามาวจรชวนาภิญฺญา ปน วิญฺญตฺติมฺปิ สมุฏฺฐาเปนฺติ.

33. 而决择、欲界速行与神通（心）亦能生起表（色）。

๓๔. โสมนสฺสชวนานิ ปเนตฺถ เตรส หสนมฺปิ ชเนนฺติ.

34. 此中，十三种喜俱速行亦能生笑。

๓๕. สีตุณฺโหตุสมญฺญาตา เตโชธาตุ ฐิติปฺปตฺตาว อุตุสมุฏฺฐานรูปํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ ยถารหํ สมุฏฺฐาเปติ.

35. 火界，亦即名为“时节”的冷热，于达到住位时，如其相应地于内、于外生起时节生色。

๓๖. โอชาสงฺขาโต อาหาโร อาหารสมุฏฺฐานรูปํ อชฺโฌหรณกาเล ฐานปฺปตฺโตว สมุฏฺฐาเปติ.

36. 名为食素之食，于吞咽时到达其处，即产生食生色。

๓๗. ตตฺถ หทยอินฺทฺริยรูปานิ กมฺมชาเนว.

37. 于此，心所依处与诸根色唯是业生。

๓๘. วิญฺญตฺติทฺวยํ จิตฺตชเมว.

38. 二表唯是心生。

๓๙. สทฺโท จิตฺโตตุโช.

39. 声是心、时节生。

๔๐. ลหุตาทิตฺตยํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ สมฺโภติ.

40. 轻快等三者由时节、心、食而生。

๔๑. อวินิพฺโภครูปานิ เจว อากาสธาตุ จ. จตูหิ สมฺภูตานิ.

41. 不可分离色与空界，由四（因）而生。

๔๒. ลกฺขณรูปานิ น กุโตจิ ชายนฺติ.

42. 相色非由任何因而生。

๔๓. อฏฺฐารส ปนฺนรส, เตรส ทฺวาทสาติ จ.

43. 十八、十五、十三及十二，

กมฺมจิตฺโตตุกาหาร-ชานิ โหนฺติ ยถากฺกมํ.

依次为业、心、时节、食所生。

๔๔. ชายมานาทิรูปานํ, สภาวตฺตา หิ เกวลํ.

44. （诸相）实仅为生等诸色之自性故，

ลกฺขณานิ น ชายนฺติ, เกหิจีติ ปกาสิตํ.

诸相不由任何（因）生起，此义已明。

อยเมตฺถ รูปสมุฏฺฐานนโย.

此为色之生起法。

กลาปโยชนา

色聚的解说

๔๕. เอกุปฺปาทา [Pg.43] เอกนิโรธา เอกนิสฺสยา สหวุตฺติโน เอกวีสติ รูปกลาปา นาม.

45. 同生、同灭、同所依、俱行者，名为二十一种色聚。

๔๖. ตตฺถ ชีวิตํ อวินิพฺโภครูปญฺจ จกฺขุนา สห จกฺขุทสกนฺติ ปวุจฺจติ. ตถา โสตาทีหิ สทฺธึ โสตทสกํ ฆานทสกํ ชิวฺหาทสกํ กายทสกํ อิตฺถิภาวทสกํ ปุมฺภาวทสกํ วตฺถุทสกญฺเจติ ยถากฺกมํ โยเชตพฺพํ. อวินิพฺโภครูปเมว ชีวิเตน สห ชีวิตนวกนฺติ ปวุจฺจติ. อิเม นว กมฺมสมุฏฺฐานกลาปา.

46. 其中，命根、不可分离色与眼根共同称为眼十法聚。同样地，与耳等结合依次应理解为：耳十法聚、鼻十法聚、舌十法聚、身十法聚、女性十法聚、男性十法聚、心所依处十法聚。仅不可分离色与命根合称为命九法聚。这九种是业生色聚。

๔๗. อวินิพฺโภครูปํ ปน สุทฺธฏฺฐกํ, ตเทว กายวิญฺญตฺติยา สห กายวิญฺญตฺตินวกํ, วจีวิญฺญตฺติสทฺเทหิ สห วจีวิญฺญตฺติทสกํ, ลหุตาทีหิ สทฺธึ ลหุตาเทกาทสกํ, กายวิญฺญตฺติลหุตาทิทฺวาทสกํ, วจีวิญฺญตฺติสทฺทลหุตาทิเตรสกญฺเจติ ฉ จิตฺตสมุฏฺฐานกลาปา.

47. 又，不可分离色即是纯八法聚；此聚与身表合为身表九法聚；与语表和声合为语表声十法聚；与轻快等合为轻快等十一法聚；与身表、轻快等合为身表轻快等十二法聚；与语表、声、轻快等合为语表声轻快等十三法聚。此等是六种心生色聚。

๔๘. สุทฺธฏฺฐกํ สทฺทนวกํ ลหุตาเทกาทสกํ สทฺทลหุตาทิทฺวาทสกญฺเจติ จตฺตาโร อุตุสมุฏฺฐานกลาปา.

48. 纯八法聚、声九法聚、轻快等十一法聚、声轻快等十二法聚，此四种是时节生色聚。

๔๙. สุทฺธฏฺฐกํ ลหุตาเทกาทสกญฺเจติ ทฺเวอาหารสมุฏฺฐานกลาปา.

49. 纯八法聚与轻快等十一法聚，此二者为食生色聚。

๕๐. ตตฺถ สุทฺธฏฺฐกํ สทฺทนวกญฺเจติ ทฺเว อุตุสมุฏฺฐานกลาปา พหิทฺธาปิ ลพฺภนฺติ, อวเสสา ปน สพฺเพปิ อชฺฌตฺติกเมวาติ.

50. 其中，纯八法聚与声九法聚这两种时节生色聚，亦可得于外；其余的则皆唯是内在。

๕๑. กมฺมจิตฺโตตุกาหาร-สมุฏฺฐานา ยถากฺกมํ.

51. 业生、心生、时节生、食生，如其次第，

นว ฉ จตุโร ทฺเวติ, กลาปา เอกวีสติ.

九、六、四、二，色聚二十一。

กลาปานํ ปริจฺเฉท-ลกฺขณตฺตา วิจกฺขณา;

น กลาปงฺคมิจฺจาหุ, อากาสํ ลกฺขณานิ จ.

因（虚空）有划分色聚之特征，故智者说虚空与诸相并非色聚的组成部分。

อยเมตฺถ กลาปโยชนา.

此为色聚的解说。

รูปปวตฺติกฺกโม

色的生起次第

๕๒. สพฺพานิปิ [Pg.44] ปเนตานิ รูปานิ กามโลเก ยถารหํ อนูนานิ ปวตฺติยํ อุปลพฺภนฺติ.

52. 又，所有此等色法，在欲界(kāmaloka)中，于生命延续期间，皆如其所应，无有缺减地存在。

๕๓. ปฏิสนฺธิยํ ปน สํเสทชานญฺเจว โอปปาติกานญฺจ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายภาววตฺถุทสกสงฺขาตานิ สตฺต ทสกานิ ปาตุภวนฺติ อุกฺกฏฺฐวเสน, โอมกวเสน ปน จกฺขุโสตฆานภาวทสกานิ กทาจิปิ น ลพฺภนฺติ, ตสฺมา เตสํ วเสน กลาปหานิ เวทิตพฺพา.

53. 然而在结生时，对于湿生(saṃsedaja)和化生(opapātika)的有情，在最圆满的情况下，会生起被称为眼、耳、鼻、舌、身、性、心所依处十法聚的七种色聚；但在劣等情况下，眼、耳、鼻、性十法聚有时不被获得，是故当知，因此而有色聚的缺少。

๕๔. คพฺภเสยฺยกสตฺตานํ ปน กายภาววตฺถุทสกสงฺขาตานิ ตีณิ ทสกานิ ปาตุภวนฺติ, ตตฺถาปิ ภาวทสกํ กทาจิ น ลพฺภติ, ตโต ปรํ ปวตฺติกาเล กเมน จกฺขุทสกาทีนิ จ ปาตุภวนฺติ.

54. 至于胎生(gabbhaseyyaka)的众生，则生起被称为身、性、心所依处十法聚的三种色聚；即使如此，性十法聚有时也不被获得。此后，在生命延续期间，眼十法聚等也依次生起。

๕๕. อิจฺเจวํ ปฏิสนฺธิมุปาทาย กมฺมสมุฏฺฐานา, ทุติยจิตฺตมุปาทาย จิตฺตสมุฏฺฐานา, ฐิติกาลมุปาทาย อุตุสมุฏฺฐานา, โอชาผรณมุปาทาย อาหารสมุฏฺฐานา เจติ จตุสมุฏฺฐานรูปกลาปสนฺตติ กามโลเก ทีปชาลา วิย, นทีโสโต วิย จ ยาวตายุกมพฺโพจฺฉินฺนา ปวตฺตติ.

55. 如是，从业生色聚于结生时生起，心生色聚于第二心生起，时节生色聚于（色法）住时生起，食生色聚于营养遍布时生起，此四因所生之色聚相续，在欲界中，犹如灯焰，亦如河流，乃至寿尽，无间断地延续。

๕๖. มรณกาเล ปน จุติจิตฺโตปริสตฺตรสมจิตฺตสฺส ฐิติกาลมุปาทาย กมฺมชรูปานิ น อุปฺปชฺชนฺติ, ปุเรตรมุปฺปนฺนานิ จ กมฺมชรูปานิ จุติจิตฺตสมกาลเมว ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตโต ปรํ จิตฺตชาหารชรูปญฺจ โวจฺฉิชฺชติ, ตโต ปรํ อุตุสมุฏฺฐานรูปปรมฺปรา ยาว มตกเฬวรสงฺขาตา ปวตฺตนฺติ.

56. 然而在死亡时，从死亡心之前的第十七个心的住时起，业生色便不再生起；先前已生的业生色，则延续至与死亡心同时而息灭。其后，心生色与食生色亦断绝。再后，时节生色之流转，则延续至被称为尸骸为止。

๕๗. อิจฺเจวํ มตสตฺตานํ, ปุนเทว ภวนฺตเร.

57. 已死有情是如此，于他世中复再生。

ปฏิสนฺธิมุปาทาย, ตถา รูปํ ปวตฺตติ.

缘于再结生，色亦如是转。

๕๘. รูปโลเก [Pg.45] ปน ฆานชิวฺหากายภาวทสกานิ จ อาหารชกลาปานิ จ น ลพฺภนฺติ, ตสฺมา เตสํ ปฏิสนฺธิกาเล จกฺขุโสตวตฺถุวเสน ตีณิ ทสกานิ ชีวิตนวกญฺเจติ จตฺตาโร กมฺมสมุฏฺฐานกลาปา, ปวตฺติยํ จิตฺโตตุสมุฏฺฐานา จ ลพฺภนฺติ.

58. 又，在色界(rūpaloka)中，鼻、舌、身、性十法聚及食生色聚皆不可得。是故，彼等于结生时，依眼、耳、心所依处而有三种十法聚，以及命九法聚，共四种业生色聚；于生命延续期间，亦可得心生与时节生色聚。

๕๙. อสญฺญสตฺตานํ ปน จกฺขุโสตวตฺถุสทฺทาปิ น ลพฺภนฺติ, ตถา สพฺพานิปิ จิตฺตชรูปานิ, ตสฺมา เตสํ ปฏิสนฺธิกาเล ชีวิตนวกเมว, ปวตฺติยญฺจ สทฺทวชฺชิตํ อุตุสมุฏฺฐานรูปํ อติริจฺฉติ.

59. 又，于无想有情(asaññasatta)，眼、耳、心所依处、声亦不可得，如是一切心生色亦然。是故，彼等于结生时唯有命九法聚，于生命延续期间，则剩下除去声的时节生色。

๖๐. อิจฺเจวํ กามรูปาสญฺญีสงฺขาเตสุ ตีสุ ฐาเนสุ ปฏิสนฺธิปวตฺติวเสน ทุวิธา รูปปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา.

60. 如是，于欲界、色界、无想有情此三处，当知色的生起有结生与生命延续两种。

๖๑. อฏฺฐวีสติ กาเมสุ, โหนฺติ เตวีส รูปิสุ.

61. 欲界有二十八（色），色界有二十三。

สตฺตรเสว สญฺญีนํ, อรูเป นตฺถิ กิญฺจิปิ.

无想有情仅十七，无色界中无任何（色）。

สทฺโท วิกาโร ชรตา, มรณญฺโจปปตฺติยํ;

น ลพฺภนฺติ ปวตฺเต ตุ, น กิญฺจิปิ น ลพฺภติ.

声、变异、老、死，于结生时不得；于生命延续中，则无一不可得。

อยเมตฺถ รูปปวตฺติกฺกโม.

此为色的生起次第。

นิพฺพานเภโท

涅槃之分别

๖๒. นิพฺพานํ ปน โลกุตฺตรสงฺขาตํ จตุมคฺคญาเณน สจฺฉิกาตพฺพํ มคฺคผลานมารมฺมณภูตํ วานสงฺขาตาย ตณฺหาย นิกฺขนฺตตฺตา นิพฺพานนฺติ ปวุจฺจติ.

62. 又，涅槃名为出世间，当以四道智亲证，是道与果的所缘。因其已离名为“缚”之渴爱，故称为涅槃。

๖๓. ตเทตํ สภาวโต เอกวิธมฺปิ สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุ เจติ ทุวิธํ โหติ การณปริยาเยน.

63. 此涅槃，就其自性来说虽是一种，但依其缘由而分为有余依涅槃界与无余依涅槃界两种。

๖๔. ตถา [Pg.46] สุญฺญตํ อนิมิตฺตํ อปฺปณิหิตญฺเจติ ติวิธํ โหติ อาการเภเทน.

64. 同样地，依行相的差别，它有空、无相、无愿这三种。

๖๕. ปทมจฺจุตมจฺจนฺตํ, อสงฺขตมนุตฺตรํ.

65. 不死无尽境，无为与无上。

นิพฺพานมิติ ภาสนฺติ, วานมุตฺตา มเหสโย.

离缚诸大仙，说此为涅槃。

อิติ จิตฺตํ เจตสิกํ, รูปํ นิพฺพานมิจฺจปิ;

ปรมตฺถํ ปกาเสนฺติ, จตุธาว ตถาคตา.

如是，心、心所、色与涅槃，如来宣说为四种胜义法。

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห รูปสงฺคหวิภาโค นาม

如是于《阿毗达摩义摄论》中，名为色摄之分别。

ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท.

第六章。

๗. สมุจฺจยปริจฺเฉโท

7. 摄集章

๑. ทฺวาสตฺตติวิธา วุตฺตา, วตฺถุธมฺมา สลกฺขณา.

1. 已说七十二种事法，各具自相。

เตสํ ทานิ ยถาโยคํ, ปวกฺขามิ สมุจฺจยํ.

今我当依其相应，解说彼等之摄集。

๒. อกุสลสงฺคโห มิสฺสกสงฺคโห โพธิปกฺขิยสงฺคโห สพฺพสงฺคโห เจติ สมุจฺจยสงฺคโห จตุพฺพิโธ เวทิตพฺโพ.

2. 当知摄集有四种：不善摄、杂摄、菩提分摄、一切摄。

อกุสลสงฺคโห

不善摄

๓. กถํ? อกุสลสงฺคเห ตาว จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว ภวาสโว ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสโว.

3. 云何？于不善摄中，先说四漏：欲漏、有漏、见漏、无明漏。

๔. จตฺตาโร โอฆา – กาโมโฆ ภโวโฆ ทิฏฺโฐโฆ อวิชฺโชโฆ.

4. 四暴流：欲暴流、有暴流、见暴流、无明暴流。

๕. จตฺตาโร โยคา – กามโยโค ภวโยโค ทิฏฺฐิโยโค อวิชฺชาโยโค.

5. 四轭：欲轭、有轭、见轭、无明轭。

๖. จตฺตาโร คนฺถา – อภิชฺฌากายคนฺโถ, พฺยาปาโท กายคนฺโถ, สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ, อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ.

6. 四身系：贪身系、嗔身系、戒禁取身系、此是谛执取身系。

๗. จตฺตาโร [Pg.47] อุปาทานา – กามุปาทานํ ทิฏฺฐุปาทานํ สีลพฺพตุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานํ.

7. 四取：欲取、见取、戒禁取、我语取。

๘. ฉ นีวรณานิ – กามจฺฉนฺทนีวรณํ พฺยาปาทนีวรณํ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ วิจิกิจฺฉานีวรณํ อวิชฺชานีวรณํ.

8. 六盖：欲贪盖、嗔恚盖、昏沉睡眠盖、掉举恶作盖、疑盖、无明盖。

๙. สตฺต อนุสยา – กามราคานุสโย ภวราคานุสโย ปฏิฆานุสโย มานานุสโย ทิฏฺฐานุสโย วิจิกิจฺฉานุสโย อวิชฺชานุสโย.

9. 七随眠：欲贪随眠、有贪随眠、嗔随眠、慢随眠、见随眠、疑随眠、无明随眠。

๑๐. ทส สํโยชนานิ – กามราคสํโยชนํ รูปราคสํโยชนํ อรูปราคสํโยชนํ ปฏิฆสํโยชนํ มานสํโยชนํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ อุทฺธจฺจสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชนํ สุตฺตนฺเต.

10. 于经中，十结：欲贪结、色贪结、无色贪结、嗔结、慢结、见结、戒禁取结、疑结、掉举结、无明结。

๑๑. อปรานิปิ ทส สํโยชนานิ – กามราคสํโยชนํ ภวราคสํโยชนํ ปฏิฆสํโยชนํ มานสํโยชนํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ อิสฺสาสํโยชนํ มจฺฉริยสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชนํ อภิธมฺเม (วิภ. ๙๖๙).

11. 于阿毗达摩中，另有十结：欲贪结、有贪结、嗔结、慢结、见结、戒禁取结、疑结、嫉结、悭结、无明结。

๑๒. ทส กิเลสา – โลโภ โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา ถินํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ.

12. 十烦恼：贪、嗔、痴、慢、见、疑、昏沉、掉举、无惭、无愧。

๑๓. อาสวาทีสุ ปเนตฺถ กามภวนาเมน ตพฺพตฺถุกา ตณฺหา อธิปฺเปตา, สีลพฺพตปรามาโส อิทํสจฺจาภินิเวโส อตฺตวาทุปาโท จ ตถาปวตฺตํ ทิฏฺฐิคตเมว ปวุจฺจติ.

13. 于此诸漏等中，以欲、有为名，意指以其为事之渴爱；戒禁取、此是谛执取及我语取，如是转起者，即称为见。

๑๔. อาสโวฆา จ โยคา จ,

14. 漏、暴流与轭，

ตโย คนฺถา จ วตฺถุโต;

อุปาทานา ทุเว วุตฺตา,อฏฺฐ นีวรณา สิยุํ.

三身系依事；二种取已说，八种盖当有。

ฉเฬวานุสยา [Pg.48] โหนฺติ, นว สํโยชนา มตา;

กิเลสา ทส วุตฺโตยํ, นวธา ปาปสงฺคโห.

随眠实有六，结当视为九，烦恼则有十；已说九种不善摄。

มิสฺสกสงฺคโห

杂摄

๑๕. มิสฺสกสงฺคเห ฉ เหตู – โลโภ โทโส โมโห อโลโภ อโทโส อโมโห.

15. 于杂摄中，有六因(hetu)：贪(lobha)、瞋(dosa)、痴(moha)、无贪(alobha)、无瞋(adosa)、无痴(amoha)。

๑๖. สตฺต ฌานงฺคานิ – วิตกฺโก วิจาโร ปีติ เอกคฺคตา โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ อุเปกฺขา.

16. 七禅支：寻(vitakka)、伺(vicāra)、喜(pīti)、一境性(ekaggatā)、悦受(somanassaṃ)、忧受(domanassaṃ)、舍受(upekkhā)。

๑๗. ทฺวาทส มคฺคงฺคานิ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสมาธิ.

17. 十二道支(maggaṅga)：正见(sammādiṭṭhi)、正思惟(sammāsaṅkappa)、正语(sammāvācā)、正业(sammākammanta)、正命(sammā-ājīva)、正精进(sammāvāyāma)、正念(sammāsati)、正定(sammāsamādhi)、邪见(micchādiṭṭhi)、邪思惟(micchāsaṅkappa)、邪精进(micchāvāyāma)、邪定(micchāsamādhi)。

๑๘. พาวีสตินฺทฺริยานิ – จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ ฆานินฺทฺริยํ ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ สุขินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริยํ สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ.

18. 二十二根(indriya)：眼根(cakkhundriya)、耳根(sotindriya)、鼻根(ghānindriya)、舌根(jivhindriya)、身根(kāyindriya)、女根(itthindriya)、男根(purisindriya)、命根(jīvitindriya)、意根(manindriya)、乐根(sukhindriya)、苦根(dukkhindriya)、悦根(somanassindriya)、忧根(domanassindriya)、舍根(upekkhindriya)、信根(saddhindriya)、精进根(vīriyindriya)、念根(satindriya)、定根(samādhindriya)、慧根(paññindriya)、未知当知根(anaññātaññassāmītindriya)、已知根(aññindriya)、具知根(aññātāvindriya)。

๑๙. นว พลานิ – สทฺธาพลํ วีริยพลํ สติพลํ สมาธิพลํ ปญฺญาพลํ หิริพลํ โอตฺตปฺปพลํ อหิริกพลํ อโนตฺตปฺปพลํ.

19. 九力(bala)：信力(saddhābala)、精进力(vīriyabala)、念力(satibala)、定力(samādhibala)、慧力(paññābala)、惭力(hiribala)、愧力(ottappabala)、无惭力(ahirikabala)、无愧力(anottappabala)。

๒๐. จตฺตาโร อธิปตี – ฉนฺทาธิปติ วีริยาธิปติ จิตฺตาธิปติ วีมํสาธิปติ.

20. 四增上(adhipati)：欲增上(chandādhipati)、精进增上(vīriyādhipati)、心增上(cittādhipati)、观增上(vīmaṃsādhipati)。

๒๑. จตฺตาโร อาหารา – กพฬีกาโร อาหาโร, ผสฺโส ทุติโย, มโนสญฺเจตนา ตติยา, วิญฺญาณํ จตุตฺถํ.

21. 四食(āhāra)：一者段食(kabaḷīkāro āhāro)，二者触(phasso)，三者意思(manosañcetanā)，四者识(viññāṇaṃ)。

๒๒. อินฺทฺริเยสุ [Pg.49] ปเนตฺถ โสตาปตฺติมคฺคญาณํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ.

22. 于此诸根中，须陀洹道智(sotāpattimaggañāṇaṃ)是未知当知根(anaññātaññassāmītindriyaṃ)。

๒๓. อรหตฺตผลญาณํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ.

23. 阿罗汉果智(arahattaphalañāṇaṃ)为具知根(aññātāvindriyaṃ)。

๒๔. มชฺเฌ ฉ ญาณานิ อญฺญินฺทฺริยานีติ ปวุจฺจนฺติ.

24. 中间六智(ñāṇāni)被称为已知根(aññindriyāni)。

๒๕. ชีวิตินฺทฺริยญฺจ รูปารูปวเสน ทุวิธํ โหติ.

25. 命根(jīvitindriya)依色与无色而有二种。

๒๖. ปญฺจวิญฺญาเณสุ ฌานงฺคานิ, อวีริเยสุ พลานิ, อเหตุเกสุ มคฺคงฺคานิ น ลพฺภนฺติ.

26. 于五识(pañcaviññāṇesu)中不得禅支，于无精进心中不得诸力，于无因心中不得道支。

๒๗. ตถา วิจิกิจฺฉาจิตฺเต เอกคฺคตา มคฺคินฺทฺริยพลภาวํ น คจฺฉติ.

27. 同样，于疑相应心(vicikicchācitta)中，一境性(ekaggatā)不成为道、根、力。

๒๘. ทฺวิเหตุกติเหตุกชวเนสฺเวว ยถาสมฺภวํ อธิปติ เอโกว ลพฺภตีติ.

28. 仅于二因(dvihetuka)与三因(tihetuka)的速行(javana)中，随其可能，只得一增上(adhipati)。

๒๙. ฉ เหตู ปญฺจ ฌานงฺคา, มคฺคงฺคา นว วตฺถุโต.

29. 依自性(vatthuto)而言，有六因、五禅支、九道支。

โสฬสินฺทฺริยธมฺมา จ, พลธมฺมา นเวริตา.

十六根法，九力法已说。

จตฺตาโรธิปติ วุตฺตา, ตถาหาราติ สตฺตธา;

กุสลาทิสมากิณฺโณ, วุตฺโตมิสฺสกสงฺคโห.

四增上已说，食亦如是。此《杂集》与善等法相杂，如是七类法已被述说。

โพธิปกฺขิยสงฺคโห

菩提分法集

๓๐. โพธิปกฺขิยสงฺคเห จตฺตาโร สติปฏฺฐานา กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ.

30. 于菩提分法集中，有四念处(satipaṭṭhānā)：身随观念处、受随观念处、心随观念处、法随观念处。

๓๑. จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ ปหานาย วายาโม, อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อนุปฺปาทาย วายาโม, อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ อุปฺปาทาย วายาโม, อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ภิยฺโยภาวาย วายาโม.

31. 四正勤(sammappadhānā)：为断除已生恶法而精进，为不生未生恶法而精进，为生起未生善法而精进，为增长已生善法而精进。

๓๒. จตฺตาโร [Pg.50] อิทฺธิปาทา – ฉนฺทิทฺธิปาโท วีริยิทฺธิปาโท จิตฺติทฺธิปาโท วีมํสิทฺธิปาโท.

32. 四神足(iddhipādā)：欲神足、精进神足、心神足、观神足。

๓๓. ปญฺจินฺทฺริยานิ – สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ.

33. 五根(indriyāni)：信根、精进根、念根、定根、慧根。

๓๔. ปญฺจ พลานิ – สทฺธาพลํ วีริยพลํ สติพลํ สมาธิพลํ ปญฺญาพลํ.

34. 五力(balāni)：信力、精进力、念力、定力、慧力。

๓๕. สตฺต โพชฺฌงฺคา – สติสมฺโพชฺฌงฺโค ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺโค.

35. 七觉支(bojjhaṅgā)：念觉支、择法觉支、精进觉支、喜觉支、轻安觉支、定觉支、舍觉支。

๓๖. อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ.

36. 八圣道分(maggaṅgāni)：正见、正思惟、正语、正业、正命、正精进、正念、正定。

๓๗. เอตฺถ ปน จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติ สมฺมาสติ เอกาว ปวุจฺจติ.

37. 于此，四念处仅被称为正念(sammāsati)。

๓๘. ตถา จตฺตาโร สมฺมปฺปธานาติ จ สมฺมาวายาโม.

38. 同样，四正勤亦是正精进(sammāvāyāmo)。

๓๙. ฉนฺโท จิตฺตมุเปกฺขา จ, สทฺธาปสฺสทฺธิปีติโย.

39. 欲、心、舍，以及信、轻安、喜，

สมฺมาทิฏฺฐิ จ สงฺกปฺโป, วายาโม วิรติตฺตยํ.

正见与思惟，精进与三离，

สมฺมาสติ สมาธีติ, จุทฺทเสเต สภาวโต;

สตฺตตึสปฺปเภเทน, สตฺตธา ตตฺถ สงฺคโห.

正念与正定，此十四为自性法；依三十七品之分别，于中摄为七类。

๔๐. สงฺกปฺปปสฺสทฺธิ จ ปีตุเปกฺขา,

40. 思惟、轻安、喜与舍，

ฉนฺโท จ จิตฺตํ วิรติตฺตยญฺจ;

นเวกฐานา วิริยํ นวฏฺฐ,สตี สมาธี จตุ ปญฺจ ปญฺญา;

สทฺธา ทุฐานุตฺตมสตฺตตึส-ธมฺมานเมโส ปวโร วิภาโค.

欲、心与三离；此九法各居一处。精进于九处，念于八处，定于四处，慧于五处，信于二处。此是三十七胜法之最上分别。

๔๑. สพฺเพ [Pg.51] โลกุตฺตเร โหนฺติ, น วา สงฺกปฺปปีติโย.

41. 一切皆为出世间法，思惟与喜则不然。

โลกิเยปิ ยถาโยคํ, ฉพฺพิสุทฺธิปวตฺติยํ.

于世间法中，亦随其相应，于六清净的过程中转起。

สพฺพสงฺคโห

总集

๔๒. สพฺพสงฺคเห ปญฺจกฺขนฺธา – รูปกฺขนฺโธ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ.

42. 于总集中有五蕴(pañcakkhandhā)：色蕴、受蕴、想蕴、行蕴、识蕴。

๔๓. ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา – รูปุปาทานกฺขนฺโธ เวทนุปาทานกฺขนฺโธ สญฺญุปาทานกฺขนฺโธ สงฺขารุปาทานกฺขนฺโธ วิญฺญาณุปาทานกฺขนฺโธ.

43. 五取蕴(pañcupādānakkhandhā)：色取蕴、受取蕴、想取蕴、行取蕴、识取蕴。

๔๔. ทฺวาทสายตนานิ – จกฺขายตนํ โสตายตนํ ฆานายตนํ ชิวฺหายตนํ กายายตนํ มนายตนํ รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ ธมฺมายตนํ.

44. 十二处(āyatanāni)：眼处、耳处、鼻处、舌处、身处、意处、色处、声处、香处、味处、触处、法处。

๔๕. อฏฺฐารส ธาตุโย – จกฺขุธาตุ โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวฺหาธาตุ กายธาตุ รูปธาตุ สทฺทธาตุ คนฺธธาตุ รสธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ.

45. 十八界(dhātuyo)：眼界、耳界、鼻界、舌界、身界、色界、声界、香界、味界、触界、眼识界、耳识界、鼻识界、舌识界、身识界、意界、法界、意识界。

๔๖. จตฺตาริ อริยสจฺจานิ – ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, ทุกฺขสมุทโย อริยสจฺจํ, ทุกฺขนิโรโธ อริยสจฺจํ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ.

46. 四圣谛(ariyasaccāni)：苦圣谛、苦集圣谛、苦灭圣谛、苦灭道圣谛。

๔๗. เอตฺถ ปน เจตสิกสุขุมรูปนิพฺพานวเสน เอกูนสตฺตติ ธมฺมา ธมฺมายตนธมฺมธาตูติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ.

47. 于此，依心所、细色与涅槃，有六十九法被计为法处(dhammāyatana)与法界(dhammadhātu)。

๔๘. มนายตนเมว สตฺตวิญฺญาณธาตุวเสน ภิชฺชติ.

48. 唯意处(manāyatana)依七识界而分别。

๔๙. รูปญฺจ เวทนา สญฺญา, เสสเจตสิกา ตถา.

49. 色、受、想，以及其余心所亦然，

วิญฺญาณมิติ ปญฺเจเต, ปญฺจกฺขนฺธาติ ภาสิตา.

识，如是此五者，被称为五蕴。

๕๐. ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติ[Pg.52], ตถา เตภูมกา มตา.

50. 五取蕴亦然，被认为是三界所属法。

เภทาภาเวน นิพฺพานํ, ขนฺธสงฺคหนิสฺสฏํ.

涅槃因无分别，故脱离蕴摄。

๕๑. ทฺวารารมฺมณเภเทน, ภวนฺตายตนานิ จ.

51. 依门与所缘之分别，而有诸处。

ทฺวาราลมฺพตทุปฺปนฺน-ปริยาเยน ธาตุโย.

依门、所缘与彼生起之方式，诸界亦然。

๕๒. ทุกฺขํ เตภูมกํ วฏฺฏํ, ตณฺหา สมุทโย ภเว.

52. 三界轮回即是苦，渴爱是其集起。

นิโรโธ นาม นิพฺพานํ, มคฺโค โลกุตฺตโร มโต.

灭尽即是涅槃，道是出世间法。

๕๓. มคฺคยุตฺตา ผลา เจว, จตุสจฺจวินิสฺสฏา.

53. 与道相应之果，不摄于四圣谛。

อิติ ปญฺจปฺปเภเทน, ปวุตฺโต สพฺพสงฺคโห.

如是依五种分类，一切摄略已宣说。

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห สมุจฺจยสงฺคหวิภาโค นาม

如是，于《阿毗达摩概要》中，名为集摄品，

สตฺตโม ปริจฺเฉโท.

第七章完。

๘. ปจฺจยปริจฺเฉโท

8. 缘之章

๑. เยสํ สงฺขตธมฺมานํ, เย ธมฺมา ปจฺจยา ยถา.

1. 对于诸有为法，诸法如何为缘。

ตํ วิภาคมิเหทานิ, ปวกฺขามิ ยถารหํ.

我今将如其所应，宣说其分类。

๒. ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย ปฏฺฐานนโย เจติ ปจฺจยสงฺคโห ทุวิโธ เวทิตพฺโพ.

2. 应知缘之概要有二种，即缘起法(Paṭiccasamuppādanayo)与发趣法(Paṭṭhānanayo)。

๓. ตตฺถ ตพฺภาวภาวีภาวาการมตฺโตปลกฺขิโต ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย, ปฏฺฐานนโย ปน อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิติมารพฺภ ปวุจฺจติ, อุภยํ ปน โวมิสฺเสตฺวา ปปญฺเจนฺติ อาจริยา.

3. 其中，缘起法仅以“此有故彼有”之相被认识；而发趣法则是以特定缘之安立为开端而被宣说。然而，诸师将两者混杂而加以广说。

ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย

缘起法

๔. ตตฺถ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว[Pg.53], ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตีติ อยเมตฺถ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย.

4. 此中，无明缘行，行缘识，识缘名色，名色缘六处，六处缘触，触缘受，受缘爱，爱缘取，取缘有，有缘生，生缘老死、愁、悲、苦、忧、恼生起。如是，此纯大苦蕴得以集起。此即是此处的缘起法。

๕. ตตฺถ ตโย อทฺธา ทฺวาทสงฺคานิ วีสตาการา ติสนฺธิ จตุสงฺเขปา ตีณิ วฏฺฏานิ ทฺเว มูลานิ จ เวทิตพฺพานิ.

5. 于此，应知有三世、十二支、二十行相、三连结、四摄略、三轮转及二根本。

๖. กถํ? อวิชฺชาสงฺขารา อตีโต อทฺธา, ชาติชรามรณํ อนาคโต อทฺธา, มชฺเฌ อฏฺฐ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ ตโย อทฺธา.

6. 如何？无明与行是过去世，生与老死是未来世，中间八支是现在世，如是为三世。

๗. อวิชฺชา สงฺขารา วิญฺญาณํ นามรูปํ สฬายตนํ ผสฺโส เวทนา ตณฺหา อุปาทานํ ภโว ชาติ ชรามรณนฺติ ทฺวาทสงฺคานิ.

7. 无明、行、识、名色、六处、触、受、爱、取、有、生、老死，此为十二支。

๘. โสกาทิวจนํ ปเนตฺถ นิสฺสนฺทผลนิทสฺสนํ.

8. 此处所说之愁等语，乃等流果之显示。

๙. อวิชฺชาสงฺขารคฺคหเณน ปเนตฺถ ตณฺหุปาทานภวาปิ คหิตา ภวนฺติ, ตถา ตณฺหุปาทานภวคฺคหเณน จ อวิชฺชาสงฺขารา, ชาติชรามรณคฺคหเณน จ วิญฺญาณาทิผลปญฺจกเมว คหิตนฺติ กตฺวา –

9. 此处，通过摄取无明与行，爱、取与有亦被摄取；同样，通过摄取爱、取与有，无明与行亦被摄取；通过摄取生与老死，则仅摄取了识等五果，如是可知——

๑๐. อตีเต เหตโว ปญฺจ, อิทานิ ผลปญฺจกํ.

10. 过去有五因，现在有五果。

อิทานิ เหตโว ปญฺจ, อายตึ ผลปญฺจกนฺติ;

วีสตาการา ติสนฺธิ, จตุสงฺเขปา จ ภวนฺติ.

现在有五因，未来有五果；如是为二十行相、三连结与四摄略。

๑๑. อวิชฺชาตณฺหุปาทานา จ กิเลสวฏฺฏํ, กมฺมภวสงฺขาโต ภเวกเทโส สงฺขารา จ กมฺมวฏฺฏํ, อุปปตฺติภวสงฺขาโต ภเวกเทโส อวเสสา จ วิปากวฏฺฏนฺติ ตีณิ วฏฺฏานิ.

11. 无明、爱、取是烦恼轮转(kilesavaṭṭa)；名为业有之有的一分与行是业轮转；名为生有之有的一分与其余诸支是异熟轮转。如是为三轮转。

๑๒. อวิชฺชาตณฺหาวเสน ทฺเว มูลานิ จ เวทิตพฺพานิ.

12. 应知依无明与爱而有二根本。

๑๓. เตสเมว [Pg.54] จ มูลานํ, นิโรเธน นิรุชฺฌติ.

13. 由彼等根本之灭，轮转亦随之灭尽。

ชรามรณมุจฺฉาย, ปีฬิตานมภิณฺหโส;

อาสวานํ สมุปฺปาทา, อวิชฺชา จ ปวตฺตติ.

常为老死之昏昧所逼迫者，因诸漏之生起，无明亦持续。

วฏฺฏมาพนฺธมิจฺเจวํ, เตภูมกมนาทิกํ;

ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ, ปฏฺฐเปสิ มหามุนิ.

如是，此无始的三界轮转系缚，大牟尼施设为“缘起”。

ปฏฺฐานนโย

发趣法

๑๔. เหตุปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโย อธิปติปจฺจโย อนนฺตรปจฺจโย สมนนฺตรปจฺจโย สหชาตปจฺจโย อญฺญมญฺญปจฺจโย นิสฺสยปจฺจโย อุปนิสฺสยปจฺจโย ปุเรชาตปจฺจโย ปจฺฉาชาตปจฺจโย อาเสวนปจฺจโย กมฺมปจฺจโย วิปากปจฺจโย อาหารปจฺจโย อินฺทฺริยปจฺจโย ฌานปจฺจโย มคฺคปจฺจโย สมฺปยุตฺตปจฺจโย วิปฺปยุตฺตปจฺจโย อตฺถิปจฺจโย นตฺถิปจฺจโย วิคตปจฺจโย อวิคตปจฺจโยติ อยเมตฺถ ปฏฺฐานนโย.

14. 因缘、所缘缘、增上缘、无间缘、等无间缘、俱生缘、相互缘、依止缘、亲依止缘、前生缘、后生缘、重复缘、业缘、异熟缘、食缘、根缘、禅那缘、道缘、相应缘、不相应缘、有缘、无有缘、离去缘、不离去缘。此即是此处的发趣法。

๑๕. ฉธา นามํ ตุ นามสฺส, ปญฺจธา นามรูปินํ.

15. 名于名有六种方式，于名色有五种方式。

เอกธา ปุน รูปสฺส, รูปํ นามสฺส เจกธา.

色于色有一种方式，色于名亦有一种方式。

ปญฺญตฺตินามรูปานิ, นามสฺส ทุวิธา ทฺวยํ;

ทฺวยสฺส นวธา เจติ, ฉพฺพิธา ปจฺจยา กถํ.

概念与名色二者于名有二种方式；名色二者于名色二者有九种方式。此六种缘关系云何？

๑๖. อนนฺตรนิรุทฺธา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปฏุปฺปนฺนานํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ อนนฺตรสมนนฺตรนตฺถิวิคตวเสน, ปุริมานิ ชวนานิ ปจฺฉิมานํ ชวนานํ อาเสวนวเสน, สหชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญํ สมฺปยุตฺตวเสเนติ จ ฉธา นามํ นามสฺส ปจฺจโย โหติ.

16. 无间已灭之心与心所法，于现起之心与心所法，有无间、等无间、无有、离去四种缘；前分速行心于后分速行心，有重复缘；俱生之心与心所法相互间，有相应缘——如是，名于名有六种缘。

๑๗. เหตุฌานงฺคมคฺคงฺคานิ สหชาตานํ นามรูปานํ เหตาทิวเสน, สหชาตา เจตนา สหชาตานํ นามรูปานํ, นานากฺขณิกา เจตนา กมฺมาภินิพฺพตฺตานํ นามรูปานํ กมฺมวเสน, วิปากกฺขนฺธา อญฺญมญฺญํ สหชาตานํ รูปานํ วิปากวเสเนติ [Pg.55] จ ปญฺจธา นามํ นามรูปานํ ปจฺจโย โหติ.

17. 因、禅支、道支以因等方式为俱生名色之缘；俱生思为俱生名色之缘，异刹那思为业生名色之缘，皆以业为缘；异熟蕴相互之间，并对俱生色法，以异熟为缘——如是，名于名色有五种缘。

๑๘. ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส ปจฺฉาชาตวเสเนติ เอกธาว นามํ รูปสฺส ปจฺจโย โหติ.

18. 后生之心与心所法，以后生方式为此先生之身之缘——如是，名于色仅有一种缘。

๑๙. ฉ วตฺถูนิ ปวตฺติยํ สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ ปญฺจารมฺมณานิ จ ปญฺจวิญฺญาณวีถิยา ปุเรชาตวเสเนติ เอกธาว รูปํ นามสฺส ปจฺจโย โหติ.

19. 于生命期中，六所依于七识界，以及五所缘于五门心路，皆以前生方式为缘——如是，色于名仅有一种缘。

๒๐. อารมฺมณวเสน อุปนิสฺสยวเสเนติ จ ทุวิธา ปญฺญตฺตินามรูปานิ นามสฺเสว ปจฺจยา โหนฺติ.

20. 以所缘方式与亲依止方式，概念与名色仅为名之缘有二种。

๒๑. ตตฺถ รูปาทิวเสน ฉพฺพิธํ โหติ อารมฺมณํ.

21. 其中，所缘依色等而有六种。

๒๒. อุปนิสฺสโย ปน ติวิโธ โหติ – อารมฺมณูปนิสฺสโย อนนฺตรูปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย เจติ.

22. 亲依止有三种：所缘亲依止、无间亲依止及自然亲依止。

๒๓. ตตฺถ อารมฺมณเมว ครุกตํ อารมฺมณูปนิสฺสโย.

23. 其中，被重视之所缘即是所缘亲依止。

๒๔. อนนฺตรนิรุทฺธา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อนนฺตรูปนิสฺสโย.

24. 无间已灭之心与心所法是无间亲依止。

๒๕. ราคาทโย ปน ธมฺมา สทฺธาทโย จ สุขํ ทุกฺขํ ปุคฺคโล โภชนํ อุตุเสนาสนญฺจ ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ กุสลาทิธมฺมานํ, กมฺมํ วิปากานนฺติ จ พหุธา โหติ ปกตูปนิสฺสโย.

25. 又，贪等法、信等法、乐、苦、补特伽罗、食物、时节与住处，随其所应，为内外善等法之缘；以及业为异熟之缘等——如是自然亲依止有多种。

๒๖. อธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยอาหารอินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสเนติ ยถารหํ นวธา นามรูปานิ นามรูปานํ ปจฺจยา ภวนฺติ.

26. 依增上、俱生、相互、依止、食、根、不相应、有、不离去等方式，随其所应，名色对名色有九种缘。

๒๗. ตตฺถ ครุกตมารมฺมณํ อารมฺมณาธิปติวเสน นามานํ, สหชาตาธิปติ จตุพฺพิโธปิ สหชาตวเสน สหชาตานํ นามรูปานนฺติ จ ทุวิโธ โหติ อธิปติปจฺจโย.

27. 其中，被重视之所缘以所缘增上之方式对名为缘；四种俱生增上以俱生之方式对俱生名色为缘——如是增上缘有二种。

๒๘. จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา [Pg.56] อญฺญมญฺญํ สหชาตรูปานญฺจ, มหาภูตา อญฺญมญฺญํ อุปาทารูปานญฺจ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุวิปากา อญฺญมญฺญนฺติ จ ติวิโธ โหติ สหชาตปจฺจโย.

28. 心与心所法相互之间，以及对俱生色；四大种相互之间，以及对所造色；于结生刹那，所依与异熟相互之间——如是俱生缘有三种。

๒๙. จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญํ, มหาภูตา อญฺญมญฺญํ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุวิปากา อญฺญมญฺญนฺติ จ ติวิโธ โหติ อญฺญมญฺญปจฺจโย.

29. 心与心所法相互之间，四大种相互之间，于结生刹那所依与异熟相互之间——如是相互缘有三种。

๓๐. จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญํ สหชาตรูปานญฺจ, มหาภูตา อญฺญมญฺญํ อุปาทารูปานญฺจ, ฉ วตฺถูนิ สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนนฺติ จ ติวิโธ โหติ นิสฺสยปจฺจโย.

30. 心与心所法相互之间，以及对俱生色；四大种相互之间，以及对所造色；六所依对七识界——如是依止缘有三种。

๓๑. กพฬีกาโร อาหาโร อิมสฺส กายสฺส, อรูปิโน อาหารา สหชาตานํ นามรูปานนฺติ จ ทุวิโธ โหติ อาหารปจฺจโย.

31. 段食对此身，无色食对俱生名色——如是食缘有二种。

๓๒. ปญฺจ ปสาทา ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ, รูปชีวิตินฺทฺริยํ อุปาทินฺนรูปานํ, อรูปิโน อินฺทฺริยา สหชาตานํ นามรูปานนฺติ จ ติวิโธ โหติ อินฺทฺริยปจฺจโย.

32. 五净色对五识，色命根对执受色，无色根对俱生名色——如是根缘有三种。

๓๓. โอกฺกนฺติกฺขเณ วตฺถุ วิปากานํ, จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สหชาตรูปานํ สหชาตวเสน, ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส ปจฺฉาชาตวเสน ฉ วตฺถูนิ ปวตฺติยํ สตฺตนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ ปุเรชาตวเสเนติ จ ติวิโธ โหติ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย.

33. 于入胎刹那，所依对异熟；心与心所法以俱生之方式对俱生色；后生之心与心所法以后生之方式对此前生之身；于生命期中，六所依以前生之方式对七识界——如是不相应缘有三种。

๓๔. สหชาตํ ปุเรชาตํ, ปจฺฉาชาตญฺจ สพฺพถา.

34. 俱生者、前生者，以及一切后生者。

กพฬีกาโร อาหาโร, รูปชีวิตมิจฺจยนฺติ. –

段食、色命等等。

ปญฺจวิโธ โหติ อตฺถิปจฺจโย อวิคตปจฺจโย จ.

有缘与不离缘有五种。

๓๕. อารมฺมณูปนิสฺสยกมฺมตฺถิปจฺจเยสุ จ สพฺเพปิ ปจฺจยา สโมธานํ คจฺฉนฺติ.

35. 在所缘、亲依止、业、有缘等诸缘中，一切缘皆可包含。

๓๖. สหชาตรูปนฺติ [Pg.57] ปเนตฺถ สพฺพตฺถาปิ ปวตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานานํ, ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปานญฺจ วเสน ทุวิธํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

36. 于此当知，“俱生色”有两种：一是在生命期中由心生起的色法，二是在结生时由业产生的色法。

๓๗. อิติ เตกาลิกา ธมฺมา, กาลมุตฺตา จ สมฺภวา.

37. 如是，诸法有三时性，亦有离时而生者。

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, สงฺขตาสงฺขตา ตถา;

ปญฺญตฺตินามรูปานํ, วเสน ติวิธา ฐิตา;

ปจฺจยา นาม ปฏฺฐาเน, จตุวีสติ สพฺพถา.

内与外，有为与无为亦然；诸法依概念、名与色而安立为三类。于《发趣》(Paṭṭhāne)中，缘总共有二十四种。

๓๘. ตตฺถ รูปธมฺมา รูปกฺขนฺโธว, จิตฺตเจตสิกสงฺขาตา จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา, นิพฺพานญฺเจติ ปญฺจวิธมฺปิ อรูปนฺติ จ นามนฺติ จ ปวุจฺจติ.

38. 于此，色法(rūpadhamma)即是色蕴(rūpakkhandha)；被称为心(citta)与心所(cetasika)的四无色蕴(arūpino khandhā)，以及涅槃(nibbāna)，此五种亦被称为无色(arūpa)与名(nāma)。

ปญฺญตฺติเภโท

施设之分别

๓๙. ตโต อวเสสา ปญฺญตฺติ ปน ปญฺญาปิยตฺตา ปญฺญตฺติ, ปญฺญาปนโต ปญฺญตฺตีติ จ ทุวิธา โหติ.

39. 其余的施设(paññatti)，则因其被施设(paññāpiyattā)而为施设，以及因能施设(paññāpanato)而为施设，有此二种。

๔๐. กถํ? ตํตํภูตวิปริณามาการมุปาทาย ตถา ตถา ปญฺญตฺตา ภูมิปพฺพตาทิกา, สมฺภารสนฺนิเวสาการมุปาทาย เคหรถสกฏาทิกา, ขนฺธปญฺจกมุปาทาย ปุริสปุคฺคลาทิกา, จนฺทาวฏฺฏนาทิกมุปาทาย ทิสากาลาทิกา, อสมฺผุฏฺฐาการมุปาทาย กูปคุหาทิกา, ตํตํภูตนิมิตฺตํ ภาวนาวิเสสญฺจ อุปาทาย กสิณนิมิตฺตาทิกา เจติ เอวมาทิปฺปเภทา ปน ปรมตฺถโต อวิชฺชมานาปิ อตฺถจฺฉายากาเรน จิตฺตุปฺปาทานมารมฺมณภูตา ตํ ตํ อุปาทาย อุปนิธาย การณํ กตฺวา ตถา ตถา ปริกปฺปิยมานา สงฺขายติ สมญฺญายติ โวหรียติ ปญฺญาปียตีติ ปญฺญตฺตีติ ปวุจฺจติ. อยํ ปญฺญตฺติ ปญฺญาปิยตฺตา ปญฺญตฺติ นาม.

40. 如何？依据种种存在的变易相，如此施设大地、山岳等；依据材料聚集相，施设房屋、车乘、牛车等；依据五蕴(khandhapañcaka)，施设人(purisa)、补特伽罗(puggala)等；依据月亮旋转等，施设方向、时间等；依据未接触相，施设水井、洞穴等；又依据种种存在的特征以及特殊的修习，施设遍处相(kasiṇanimitta)等。像这样种种的区分，虽然究竟上(paramattha)并不存在，但是由于像义理的影子那样，成为心生起(cittuppāda)的所缘(ārammaṇa)，依靠、凭借、作为原因，如此这般地想象，所以被认为是施设(paññatti)、共许(samaññā)、称说(vohāra)、安立(paññāpīyati)，因此称为施设。此施设，因其被施设(paññāpiyattā)，故名为施设。

๔๑. ปญฺญาปนโต ปญฺญตฺติ ปน นามนามกมฺมาทินาเมน ปริทีปิตา, สา วิชฺชมานปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, วิชฺชมาเนน [Pg.58] อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ, วิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ, อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ เจติ ฉพฺพิธา โหติ.

41. 至于因能施设(paññāpanato)而有之施设，则由名(nāma)、名业(nāmakamma)等名称所阐明。它有六种：实有施设(vijjamānapaññatti)、非实有施设(avijjamānapaññatti)、以实有为缘的非实有施设(vijjamānena avijjamānapaññatti)、以非实有为缘的实有施设(avijjamānena vijjamānapaññatti)、以实有为缘的实有施设(vijjamānena vijjamānapaññatti)、以非实有为缘的非实有施设(avijjamānena avijjamānapaññatti)。

๔๒. ตตฺถ ยทา ปน ปรมตฺถโต วิชฺชมานํ รูปเวทนาทึ เอตาย ปญฺญาเปนฺติ, ตทายํ วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ยทา ปน ปรมตฺถโต อวิชฺชมานํ ภูมิปพฺพตาทึ เอตาย ปญฺญาเปนฺติ, ตทายํ อวิชฺชมานปญฺญตฺตีติ ปวุจฺจติ. อุภินฺนํ ปน โวมิสฺสกวเสน เสสา ยถากฺกมํ ฉฬภิญฺโญ, อิตฺถิสทฺโท, จกฺขุวิญฺญาณํ, ราชปุตฺโตติ จ เวทิตพฺพา.

42. 于此，若以究竟上(paramattha)实有的色(rūpa)、受(vedanā)等法施设，此即“实有施设”(vijjamānapaññatti)。若以究竟上非实有的地、山等法施设，此则被称为“非实有施设”(avijjamānapaññatti)。其余混合的四种，则应依次知为：六神通(chaḷabhiñño)、女声(itthisadda)、眼识(cakkhuviññāṇa)与王子(rājaputta)。

๔๓. วจีโฆสานุสาเรน, โสตวิญฺญาณวีถิยา.

43. 随于言语之声，经由耳识心路；

ปวตฺถานนฺตรุปฺปนฺน-มโนทฺวารสฺส โคจรา.

于其后生起之心门的所缘。

อตฺถา ยสฺสานุสาเรน, วิญฺญายนฺติ ตโต ปรํ;

สายํ ปญฺญตฺติ วิญฺเญยฺยา, โลกสงฺเกตนิมฺมิตา.

诸义理依之，于后乃可知；此施设应知，乃世间约定(lokasaṅketa)所造作。

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห ปจฺจยสงฺคหวิภาโค นาม

《阿毗达摩概要》之缘摄分别毕。

อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท.

第八章

๙. กมฺมฏฺฐานปริจฺเฉโท

9. 业处章

๑. สมถวิปสฺสนานํ, ภาวนานมิโต ปรํ.

1. 此后，是关于止与观的修习。

กมฺมฏฺฐานํ ปวกฺขามิ, ทุวิธมฺปิ ยถากฺกมํ.

我将次第宣说两种业处。

สมถกมฺมฏฺฐานํ

止业处

๒. ตตฺถ สมถสงฺคเห ตาว ทส กสิณานิ, ทส อสุภา, ทส อนุสฺสติโย, จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย, เอกา สญฺญา, เอกํ ววตฺถานํ, จตฺตาโร อารุปฺปา เจติ สตฺตวิเธน สมถกมฺมฏฺฐานสงฺคโห.

2. 于此，在止的摄集中，首先有十遍(kasiṇa)、十不净(asubha)、十随念(anussati)、四无量心(appamaññā)、一想(saññā)、一差别(vavatthāna)、四无色(āruppa)，如是为止业处的七种摄集。

จริตเภโท

性行的差别

๓. ราคจริตา [Pg.59] โทสจริตา โมหจริตา สทฺธาจริตา พุทฺธิจริตา วิตกฺกจริตา เจติ ฉพฺพิเธน จริตสงฺคโห.

3. 贪行者(rāgacarita)、瞋行者(dosacarita)、痴行者(mohacarita)、信行者(saddhācarita)、觉行者(buddhicarita)、寻行者(vitakkacarita)，如是为六种性行的摄集。

ภาวนาเภโท

修习的差别

๔. ปริกมฺมภาวนา อุปจารภาวนา อปฺปนาภาวนา เจติ ติสฺโส ภาวนา.

4. 有三种修习：遍作修习(parikammabhāvanā)、近行修习(upacārabhāvanā)、安止修习(appanābhāvanā)。

นิมิตฺตเภโท

相的差别

๕. ปริกมฺมนิมิตฺตํ อุคฺคหนิมิตฺตํ ปฏิภาคนิมิตฺตญฺเจติ ตีณิ นิมิตฺตานิ จ เวทิตพฺพานิ.

5. 应知有三种相：遍作相(parikammanimitta)、取相(uggahanimitta)与似相(paṭibhāganimitta)。

๖. กถํ? ปถวีกสิณํ อาโปกสิณํ เตโชกสิณํ วาโยกสิณํ นีลกสิณํ ปีตกสิณํ โลหิตกสิณํ โอทาตกสิณํ อากาสกสิณํ อาโลกกสิณญฺเจติ อิมานิ ทส กสิณานิ นาม.

6. 如何？地遍(pathavīkasiṇa)、水遍(āpokasiṇa)、火遍(tejokasiṇa)、风遍(vāyokasiṇa)、青遍(nīlakasiṇa)、黄遍(pītakasiṇa)、赤遍(lohitakasiṇa)、白遍(odātakasiṇa)、虚空遍(ākāsakasiṇa)、光明遍(ālokakasiṇa)，此等名为十遍。

๗. อุทฺธุมาตกํ วินีลกํ วิปุพฺพกํ วิจฺฉิทฺทกํ วิกฺขายิตกํ วิกฺขิตฺตกํ หตวิกฺขิตฺตกํ โลหิตกํ ปุฬวกํ อฏฺฐิกญฺเจติ อิเม ทส อสุภา นาม.

7. 膨胀相(uddhumātaka)、青瘀相(vinīlaka)、脓烂相(vipubbaka)、断坏相(vicchiddaka)、食残相(vikkhāyitaka)、散乱相(vikkhittaka)、斩斫离散相(hatavikkhittaka)、血涂相(lohitaka)、虫蛆相(puḷavaka)、骸骨相(aṭṭhika)，此等名为十不净。

๘. พุทฺธานุสฺสติ ธมฺมานุสฺสติ สํฆานุสฺสติ สีลานุสฺสติ จาคานุสฺสติ เทวตานุสฺสติ อุปสมานุสฺสติ มรณานุสฺสติ กายคตาสติ อานาปานสฺสติ เจติ อิมา ทส อนุสฺสติโย นาม.

8. 佛随念(Buddhānussati)、法随念(Dhammānussati)、僧随念(Saṃghānussati)、戒随念(Sīlānussati)、舍随念(Cāgānussati)、天随念(Devatānussati)、寂静随念(Upasamānussati)、死随念(Maraṇānussati)、身至念(Kāyagatāsati)、入出息念(Ānāpānassati)，此等名为十随念。

๙. เมตฺตา กรุณา มุทิตา อุเปกฺขา เจติ อิมา จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย นาม, พฺรหฺมวิหาโรติ จ ปวุจฺจติ.

9. 慈(Mettā)、悲(Karuṇā)、喜(Muditā)、舍(Upekkhā)，此四者名为无量，亦称为梵住(Brahmavihāra)。

๑๐. อาหาเรปฏิกูลสญฺญา เอกา สญฺญา นาม.

10. 食厌想(Āhārepaṭikūlasaññā)，名为一想。

๑๑. จตุธาตุววตฺถานํ เอกํ ววตฺถานํ นาม.

11. 四界分别(Catudhātuvavatthāna)，名为一分别。

๑๒. อากาสานญฺจายตนาทโย [Pg.60] จตฺตาโร อารุปฺปา นามาติ สพฺพถาปิ สมถนิทฺเทเส จตฺตาลีส กมฺมฏฺฐานานิ ภวนฺติ.

12. 空无边处(Ākāsānañcāyatana)等四者，名为四无色。如是，在止的解释中，总共有四十种业处。

สปฺปายเภโท

适宜之分别

๑๓. จริตาสุ ปน ทส อสุภา กายคตาสติสงฺขาตา โกฏฺฐาสภาวนา จ ราคจริตสฺส สปฺปายา.

13. 于诸性行中，十不净及被称为身至念(Kāyagatāsati)的身分修习(koṭṭhāsabhāvanā)，对贪行者是适宜的。

๑๔. จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย นีลาทีนิ จ จตฺตาริ กสิณานิ โทสจริตสฺส.

14. 四无量，以及青(nīla)等四遍，对瞋行者适宜。

๑๕. อานาปานํ โมหจริตสฺส วิตกฺกจริตสฺส จ,

15. 入出息念，对痴行者与寻行者适宜。

๑๖. พุทฺธานุสฺสติอาทโย ฉ สทฺธาจริตสฺส.

16. 佛随念等六种，对信行者适宜。

๑๗. มรณอุปสมสญฺญาววตฺถานานิ พุทฺธิจริตสฺส.

17. 死随念、寂静随念、食厌想与四界分别，对觉行者适宜。

๑๘. เสสานิ ปน สพฺพานิปิ กมฺมฏฺฐานานิ สพฺเพสมฺปิ สปฺปายานิ, ตตฺถาปิ กสิเณสุ ปุถุลํ โมหจริตสฺส, ขุทฺทกํ วิตกฺกจริตสฺเสวาติ.

18. 然而，其余一切业处对所有性行者皆适宜。其中，于诸遍中，广大相(puthula)对痴行者适宜，微小相(khuddaka)对寻行者适宜。

อยเมตฺถ สปฺปายเภโท.

此即适宜之分别。

ภาวนาเภโท

修习之分别

๑๙. ภาวนาสุ สพฺพตฺถาปิ ปริกมฺมภาวนา ลพฺภเตว, พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ อฏฺฐสุ สญฺญาววตฺถาเนสุ จาติ ทสสุกมฺมฏฺฐาเนสุ อุปจารภาวนาว สมฺปชฺชติ, นตฺถิ อปฺปนา.

19. 在一切修习中，皆可获得遍作修习。在佛随念等八随念，以及食厌想与四界分别此十种业处中，唯成就近行修习，而无安止。

๒๐. เสเสสุ ปน สมตึสกมฺมฏฺฐาเนสุ อปฺปนาภาวนาปิ สมฺปชฺชติ.

20. 然而，其余三十种业处亦能成就安止修习。

๒๑. ตตฺถาปิ ทส กสิณานิ อานาปานญฺจ ปญฺจกชฺฌานิกานิ.

21. 其中，十遍以及入出息念，能成就五种禅那。

๒๒. ทส [Pg.61] อสุภา กายคตาสติ จ ปฐมชฺฌานิกา.

22. 十不净以及身至念，属于初禅。

๒๓. เมตฺตาทโย ตโย จตุกฺกชฺฌานิกา.

23. 慈等三种（无量），属于四禅。

๒๔. อุเปกฺขา ปญฺจมชฺฌานิกาติ ฉพฺพีสติ รูปาวจรชฺฌานิกานิ กมฺมฏฺฐานานิ.

24. 舍是第五禅。如是，共有二十六种色界禅那业处。

๒๕. จตฺตาโร ปน อารุปฺปา อารุปฺปชฺฌานิกาติ.

25. 然而，四无色定为无色界禅那。

อยเมตฺถ ภาวนาเภโท.

此即修习之分别。

โคจรเภโท

行境之分别

๒๖. นิมิตฺเตสุ ปน ปริกมฺมนิมิตฺตํ อุคฺคหนิมิตฺตญฺจ สพฺพตฺถาปิ ยถารหํ ปริยาเยน ลพฺภนฺเตว.

26. 又，于诸相中，遍作相与取相于一切（业处）皆可依其各自适当之方式而获得。

๒๗. ปฏิภาคนิมิตฺตํ ปน กสิณาสุภโกฏฺฐาสอานาปาเนสฺเวว ลพฺภติ, ตตฺถ หิ ปฏิภาคนิมิตฺตมารพฺภ อุปจารสมาธิ อปฺปนาสมาธิ จ ปวตฺตนฺติ.

27. 然而，似相唯在遍、不净、身分以及入出息念中方可获得。因为在这些业处中，依于似相才能生起近行定和安止定。

๒๘. กถํ? อาทิกมฺมิกสฺส หิ ปถวีมณฺฑลาทีสุ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺตสฺส ตมารมฺมณํ ปริกมฺมนิมิตฺตนฺติ ปวุจฺจติ, สา จ ภาวนา ปริกมฺมภาวนา นาม.

28. 如何？初学者于地遍等处取相时，彼所缘即被称为遍作相，此修习名为遍作修习。

๒๙. ยทา ปน ตํ นิมิตฺตํ จิตฺเตน สมุคฺคหิตํ โหติ, จกฺขุนา ปสฺสนฺตสฺเสว มโนทฺวารสฺส อาปาถมาคตํ, ตทา ตเมวารมฺมณํ อุคฺคหนิมิตฺตํ นาม, สา จ ภาวนา สมาธิยติ.

29. 然而，当此相为心所善取，如同亲眼所见一般呈现于意门时，彼所缘即被称为取相，而此修习便能入定。

๓๐. ตถา สมาหิตสฺส ปเนตสฺส ตโต ปรํ ตสฺมึ อุคฺคหนิมิตฺเต ปริกมฺมสมาธินา ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส ยทา ตปฺปฏิภาคํ วตฺถุธมฺมวิมุจฺจิตํ ปญฺญตฺติสงฺขาตํ ภาวนามยมารมฺมณํ จิตฺเต สนฺนิสนฺนํ สมปฺปิตํ โหติ, ตทา ตํ ปฏิภาคนิมิตฺตํ สมุปฺปนฺนนฺติ ปวุจฺจติ.

30. 如是，已得定者于此之后，在那取相上，以遍作定继续修习时，当那与事物脱离、仅是概念、由修习所成、作为取相之副本的所缘，已沉淀安住于心中时，则说彼似相已生起。

๓๑. ตโต ปฏฺฐาย ปริปนฺถวิปฺปหีนา กามาวจรสมาธิสงฺขาตา อุปจารภาวนา นิปฺผนฺนา นาม โหติ.

31. 从此以后，远离障碍、名为欲界定之近行修习，即已成就。

๓๒. ตโต [Pg.62] ปรํ ตเมว ปริภาคนิมิตฺตํ อุปจารสมาธินา สมาเสวนฺตสฺส รูปาวจรปฐมชฺฌานมปฺเปติ.

32. 此后，持续以近行定修习彼似相，即证得色界初禅。

๓๓. ตโต ปรํ ตเมว ปฐมชฺฌานํ อาวชฺชนํ สมาปชฺชนํ อธิฏฺฐานํ วุฏฺฐานํ ปจฺจเวกฺขณา เจติ อิมาหิ ปญฺจหิ วสิตาหิ วสีภูตํ กตฺวา วิตกฺกาทิกโมฬาริกงฺคํ ปหานาย วิจาราทิสุขุมงฺคุปตฺติยา ปทหโต ยถากฺกมํ ทุติยชฺฌานาทโย ยถารหมปฺเปนฺติ.

33. 其后，通过转向(āvajjana)、入定(samāpajjana)、决意(adhiṭṭhāna)、出定(vuṭṭhāna)、省察(paccavekkhaṇā)此五自在善巧掌握彼初禅后，为舍弃寻等粗重支、获得伺等微细支而精进者，即能次第地、恰如其分地证得第二禅等。

๓๔. อิจฺเจวํ ปถวีกสิณาทีสุ ทฺวาวีสติกมฺมฏฺฐาเนสุ ปฏิภาคนิมิตฺตมุปลพฺภติ.

34. 如是，在地遍等二十二种业处中，可获得似相。

๓๕. อวเสเสสุ ปน อปฺปมญฺญา สตฺตปญฺญตฺติยํ ปวตฺตนฺติ.

35. 然而，其余的无量，则在有情的施设上转起。

๓๖. อากาสวชฺชิตกสิเณสุ ปน ยํ กิญฺจิ กสิณํ อุคฺฆาเฏตฺวา ลทฺธมากาสํ อนนฺตวเสน ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส ปฐมารุปฺปมปฺเปติ.

36. 然而，在除了空遍之外的其他遍中，若撤除任何遍相，以所得的虚空作意为“无边”，进行遍作时，即能证得第一无色定。

๓๗. ตเมว ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ อนนฺตวเสน ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส ทุติยารุปฺปมปฺเปติ.

37. 当以彼初无色识为“无边”而进行遍作时，即证得第二无色定。

๓๘. ตเมว ปฐมารุปฺปวิญฺญาณาภาวํ ปน ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส ตติยารุปฺปมปฺเปติ.

38. 又，于彼初无色识之不存在，以“无所有”而作遍作时，即证得第三无色定。

๓๙. ตติยารุปฺปํ ‘‘สนฺตเมตํ, ปณีตเมต’’นฺติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส จตุตฺถารุปฺปมปฺเปติ.

39. 以“此是寂静，此是殊胜”对第三无色定进行遍作时，即证得第四无色定。

๔๐. อวเสเสสุ จ ทสสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ พุทฺธคุณาทิกมารมฺมณมารพฺภ ปริกมฺมํ กตฺวา ตสฺมึ นิมิตฺเต สาธุกมุคฺคหิเต ตตฺเถว ปริกมฺมญฺจ สมาธิยติ, อุปจาโร จ สมฺปชฺชติ.

40. 于其余十种业处中，缘于佛德等所缘而作遍作，当彼相被善取时，即于彼处，遍作得以入定，近行亦得成就。

๔๑. อภิญฺญาวเสน [Pg.63] ปวตฺตมานํ ปน รูปาวจรปญฺจมชฺฌานํ อภิญฺญาปาทกปญฺจมชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา อธิฏฺเฐยฺยาทิกมาวชฺเชตฺวา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ ยถารหมปฺเปติ.

41. 然而，以神通力运作的色界第五禅，是在行者从作为神通基础的第五禅出定后，作意于所要决意之事等，并于色等所缘中进行遍作时，随其所应而生起的。

๔๒. อภิญฺญา จ นาม –

42. 所谓神通即是：

อิทฺธิวิธํ ทิพฺพโสตํ, ปรจิตฺตวิชานนา;

ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ, ทิพฺพจกฺขูติ ปญฺจธา.

神变、天耳、他心智、宿命随念、天眼，此有五种。

อยเมตฺถ โคจรเภโท.

此即行境之分别。

นิฏฺฐิโต จ สมถกมฺมฏฺฐานนโย.

止业处法已终。

วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ

观业处

วิสุทฺธิเภโท

清净之差别

๔๓. วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน ปน สีลวิสุทฺธิ จิตฺตวิสุทฺธิ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ เจติ สตฺตวิเธน วิสุทฺธิสงฺคโห.

43. 于观业处中，有戒清净、心清净、见清净、度疑清净、道非道智见清净、行道智见清净、智见清净，此七种清净的摄集。

๔๔. อนิจฺจลกฺขณํ ทุกฺขลกฺขณํ อนตฺตลกฺขณญฺเจติ ตีณิ ลกฺขณานิ.

44. 无常相、苦相、无我相，此三相。

๔๕. อนิจฺจานุปสฺสนา ทุกฺขานุปสฺสนา อนตฺตานุปสฺสนา เจติ ติสฺโส อนุปสฺสนา.

45. 无常随观、苦随观、无我随观，此三随观。

๔๖. สมฺมสนญาณํ อุทยพฺพยญาณํ ภงฺคญาณํ ภยญาณํ อาทีนวญาณํ นิพฺพิทาญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ ปฏิสงฺขาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ อนุโลมญาณญฺเจติ ทส วิปสฺสนาญาณานิ.

46. 思惟智、生灭智、坏灭智、怖畏智、过患智、厌离智、欲解脱智、审察智、行舍智、随顺智，此十观智。

๔๗. สุญฺญโต วิโมกฺโข, อนิมิตฺโต วิโมกฺโข, อปฺปณิหิโต วิโมกฺโข เจติ ตโย วิโมกฺขา.

47. 空解脱、无相解脱、无愿解脱，此三解脱。

๔๘. สุญฺญตานุปสฺสนา [Pg.64] อนิมิตฺตานุปสฺสนา อปฺปณิหิตานุปสฺสานา เจติ ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ จ เวทิตพฺพานิ.

48. 空随观、无相随观、无愿随观，此三解脱门亦应知晓。

๔๙. กถํ? ปาติโมกฺขสํวรสีลํ อินฺทฺริยสํวรสีลํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลญฺเจติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ สีลวิสุทฺธิ นาม.

49. 何谓戒清净？即波罗提木叉律仪戒、根律仪戒、活命遍净戒、资具依止戒，此四遍净戒名为戒清净。

๕๐. อุปจารสมาธิ อปฺปนาสมาธิ เจติ ทุวิโธปิ สมาธิ จิตฺตวิสุทฺธิ นาม.

50. 近行定与安止定，此二种定皆名为心清净。

๕๑. ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานวเสน นามรูป ปริคฺคโห ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ นาม.

51. 以相、味、现起、近因的方式遍知名色，名为见清净。

๕๒. เตสเมว จ นามรูปานํ ปจฺจยปริคฺคโห กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ นาม.

52. 对彼名色之缘的遍知，名为度疑清净。

๕๓. ตโต ปรํ ปน ตถาปริคฺคหิเตสุ สปฺปจฺจเยสุ เตภูมกสงฺขาเรสุ อตีตาทิเภทภินฺเนสุ ขนฺธาทินยมารพฺภ กลาปวเสน สงฺขิปิตฺวา ‘‘อนิจฺจํ ขยฏฺเฐน, ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน, อนตฺตา อสารกฏฺเฐนา’’ติ อทฺธานวเสน สนฺตติวเสน ขณวเสน วา สมฺมสนญาเณน ลกฺขณตฺตยํ สมฺมสนฺตสฺส เตสฺเวว ปจฺจยวเสน ขณวเสน จ อุทยพฺพยญาเณน อุทยพฺพยํ สมนุปสฺสนฺตสฺส จ –

53. 此后，对于如此遍知、有缘的三地诸行，依过去等差别而分的蕴等法类，以聚的方式总摄，以“无常是坏灭之义，苦是可怖畏之义，无我是无核心之义”，依时间、相续或刹那，以思惟智观察三相者；以及对于彼等诸行，以因缘及刹那的方式，以生灭智随观生灭者——

‘‘โอภาโส ปีติ ปสฺสทฺธิ, อธิโมกฺโข จ ปคฺคโห;

สุขํ ญาณมุปฏฺฐานมุเปกฺขา จ นิกนฺติ เจ’’ติ. –

光明、喜、轻安、胜解、精进；乐、智、现起、舍、欲乐。

โอภาสาทิวิปสฺสนุปกฺกิเลสปริปนฺถปริคฺคหวเสน มคฺคามคฺคลกฺขณววตฺถานํ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม.

通过遍知光明等观的随烦恼障碍，从而辨别道与非道的特征，名为道非道智见清净。

๕๔. ตถา ปริปนฺถวิมุตฺตสฺส ปน ตสฺส อุทยพฺพยญาณโต ปฏฺฐาย ยา วานุโลมา ติลกฺขณํ วิปสฺสนาปรมฺปราย ปฏิปชฺชนฺตสฺส นว วิปสฺสนาญาณานิ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม.

54. 如是，对于已脱离障碍者，从生灭智开始，乃至随顺智，依观之次第行道者的此九种观智，名为行道智见清净。

๕๕. ตสฺเสวํ ปฏิปชฺชนฺตสฺส [Pg.65] ปน วิปสฺสนาปริปากมาคมฺม ‘‘อิทานิ อปฺปนา อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ภวงฺคํ โวจฺฉิชฺชิตฺวา อุปฺปนฺนมโนทฺวาราวชฺชนานนฺตรํ ทฺเว ตีณิ วิปสฺสนาจิตฺตานิ ยํ กิญฺจิ อนิจฺจาทิลกฺขณมารพฺภ ปริกมฺโมปจารานุโลมนาเมน ปวตฺตนฺติ.

55. 对于如此行道者，当观智成熟，安止即将生起时，有分中断，意门转向心生起；其后，两三个观心缘于无常等任一相，以遍作、近行、随顺之名而生起。

๕๖. ยา สิขาปฺปตฺตา, สา สานุโลมา สงฺขารุเปกฺขา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาติ จ ปวุจฺจติ.

56. 达到顶峰的行舍智，即随顺智，亦被称为导向出起之观。

๕๗. ตโต ปรํ โคตฺรภุจิตฺตํ นิพฺพานมาลมฺพิตฺวา ปุถุชฺชนโคตฺตมภิภวนฺตํ, อริยโคตฺตมภิสมฺโภนฺตญฺจ ปวตฺตติ.

57. 随后，缘取涅槃的种姓心生起，它超越凡夫种姓，成就圣者种姓。

๕๘. ตสฺสานนฺตรเมว มคฺโค ทุกฺขสจฺจํ ปริชานนฺโต สมุทยสจฺจํ ปชหนฺโต, นิโรธสจฺจํ สจฺฉิกโรนฺโต, มคฺคสจฺจํ ภาวนาวเสน อปฺปนาวีถิโมตรติ.

58. 紧接着，道心遍知苦谛、断除集谛、现证灭谛、修习道谛，进入安止心路。

๕๙. ตโต ปรํ ทฺเว ตีณิ ผลจิตฺตานิ ปวตฺติตฺวา ภวงฺคปาโตว โหติ, ปุน ภวงฺคํ โวจฺฉินฺทิตฺวา ปจฺจเวกฺขณญาณานิ ปวตฺตนฺติ.

59. 之后生起两三个果心，随后便堕入有分；再次中断有分后，生起省察智。

๖๐. มคฺคํ ผลญฺจ นิพฺพานํ, ปจฺจเวกฺขติ ปณฺฑิโต.

60. 智者省察道、果与涅槃。

หีเน กิเลเส เสเส จ, ปจฺจเวกฺขติ วาน วา.

或省察已断之烦恼与所余之烦恼，或不省察。

ฉพฺพิสุทฺธิกเมเนวํ, ภาเวตพฺโพ จตุพฺพิโธ;

ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, นาม มคฺโค ปวุจฺจติ.

如是，依六清净之次第所应修习的四种道，即名为智见清净。

อยเมตฺถ วิสุทฺธิเภโท.

此即清净之差别。

วิโมกฺขเภโท

解脱之差别

๖๑. ตตฺถ อนตฺตานุปสฺสนา อตฺตาภินิเวสํ มุญฺจนฺตี สุญฺญตานุปสฺสนา นาม วิโมกฺขมุขํ โหติ.

61. 于此，无我随观舍离我执，名为空随观，为解脱门。

๖๒. อนิจฺจานุปสฺสนา [Pg.66] วิปลฺลาสนิมิตฺตํ มุญฺจนฺตี อนิมิตฺตานุปสฺสนา นาม.

62. 无常随观舍离颠倒相，名为无相随观。

๖๓. ทุกฺขานุปสฺสนา ตณฺหาปณิธึ มุญฺจนฺตี อปฺปณิหิตานุปสฺสนา นาม.

63. 苦随观舍离爱愿，名为无愿随观。

๖๔. ตสฺมา ยทิ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อนตฺตโต วิปสฺสติ, สุญฺญโต วิโมกฺโข นาม โหติ มคฺโค.

64. 是故，若导向出起之观观于无我，则道名为空解脱。

๖๕. ยทิ อนิจฺจโต วิปสฺสติ, อนิมิตฺโต วิโมกฺโข นาม.

65. 若观于无常，则名为无相解脱。

๖๖. ยทิ ทุกฺขโต วิปสฺสติ, อปฺปณิหิโต วิโมกฺโข นามาติ จ มคฺโค วิปสฺสนาคมนวเสน ตีณิ นามานิ ลภติ, ตถา ผลญฺจ มคฺคาคมนวเสน มคฺควีถิยํ.

66. 若观于苦，则名为无愿解脱。如是，道依观之趣向而得三名；同样，果亦依循其道，于道心路中得名。

๖๗. ผลสมาปตฺติวีถิยํ ปน ยถาวุตฺตนเยน วิปสฺสนฺตานํ ยถาสกผลมุปฺปชฺชมานมฺปิ วิปสฺสนาคมนวเสเนว สุญฺญตาทิวิโมกฺโขติ จ ปวุจฺจติ, อารมฺมณวเสน ปน สรสวเสน จ นามตฺตยํ สพฺพตฺถ สพฺเพสมฺปิ สมเมว จ.

67. 于果等至心路中，如前述之理而观者，虽生起各自之果，然亦仅依观之趣向而被称为空等解脱。然而，依所缘及依自性，三名于一切处对一切有情皆为相同。

อยเมตฺถ วิโมกฺขเภโท.

此即解脱之差别。

ปุคฺคลเภโท

补特伽罗之差别

๖๘. เอตฺถ ปน โสตาปตฺติมคฺคํ ภาเวตฺวา ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาปหาเนน ปหีนาปายคมโน สตฺตกฺขตฺตุปรโม โสตาปนฺโน นาม โหติ.

68. 于此，修习入流道后，因断除见与疑，已断恶趣之途，至多七有，名为入流者。

๖๙. สกทาคามิมคฺคํ ภาเวตฺวา ราคโทสโมหานํ ตนุกรตฺตา สกทาคามี นาม โหติ สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา.

69. 修习一来道后，因贪、瞋、痴已薄，仅还来此世间一次，名为一来者。

๗๐. อนาคามิมคฺคํ [Pg.67] ภาเวตฺวา กามราคพฺยาปาทานมนวเสสปฺปหาเนน อนาคามี นาม โหติ อนาคนฺตฺวา อิตฺถตฺตํ.

70. 修习不还道后，因无余断除欲贪与瞋恚，不还来此有，名为不还者。

๗๑. อรหตฺตมคฺคํ ภาเวตฺวา อนวเสสกิเลสปฺปหาเนน อรหา นาม โหติ ขีณาสโว โลเก อคฺคทกฺขิเณยฺโยติ.

71. 修习阿罗汉道后，因无余断除诸烦恼，名为阿罗汉，是漏尽者，世间之最上应供者。

อยเมตฺถ ปุคฺคลเภโท.

此为补特伽罗之差别。

สมาปตฺติเภโท

等至之差别

๗๒. ผลสมาปตฺติวีถิยํ ปเนตฺถ สพฺเพสมฺปิ ยถาสกผลวเสน สาธารณาว.

72. 于此果等至速行中，对一切圣者而言，皆依各自之果而共通。

๗๓. นิโรธสมาปตฺติสมาปชฺชนํ ปน อนาคามีนญฺเจว อรหนฺตานญฺจ ลพฺภติ, ตตฺถ ยถากฺกมํ ปฐมชฺฌานาทิมหคฺคตสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ตตฺถ คเต สงฺขารธมฺเม ตตฺถ ตตฺเถว วิปสฺสนฺโต ยาว อากิญฺจญฺญายตนํ คนฺตฺวา ตโต ปรํ อธิฏฺเฐยฺยาทิกํ ปุพฺพกิจฺจํ กตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชติ, ตสฺส ทฺวินฺนํ อปฺปนาชวนานํ ปรโต โวจฺฉิชฺชติ จิตฺตสนฺตติ, ตโต นิโรธสมาปนฺโน นาม โหติ.

73. 然灭尽等至之证入，唯不还者与阿罗汉方能得之。于此，次第证入初禅等广大等至而出定后，即于彼彼处观诸行法，直至无所有处；此后作决意等前行之务，再证入非想非非想处。于彼二安止速行之后，心相续断绝，尔时名为已入灭尽等至者。

๗๔. วุฏฺฐานกาเล ปน อนาคามิโน อนาคามิผลจิตฺตํ, อรหโต อรหตฺตผลจิตฺตํ เอกวารเมว ปวตฺติตฺวา ภวงฺคปาโต โหติ, ตโต ปรํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปวตฺตติ.

74. 然于出定时，不还者之不还果心、阿罗汉之阿罗汉果心，仅生起一次即堕入有分，此后省察智转起。

อยเมตฺถ สมาปตฺติเภโท.

此为等至之差别。

นิฏฺฐิโต จ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานนโย.

观业处之理趣终。

อุยฺโยชนํ

策励

๗๕. ภาเวตพฺพํ [Pg.68] ปนิจฺเจวํ, ภาวนาทฺวยมุตฺตมํ.

75. 应当如此修习，此二种修习最为殊胜。

ปฏิปตฺติรสสฺสาทํ, ปตฺถยนฺเตน สาสเนติ.

为于圣教中希求品尝行道之味者。

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคเห กมฺมฏฺฐานสงฺคหวิภาโค นาม

如是，于《阿毗达摩义摄论》中，名为“业处摄分别”。

นวโม ปริจฺเฉโท.

第九章

นิคมนํ

结语

(ก) จาริตฺตโสภิตวิสาลกุโลทเยน,สทฺธาภิวุฑฺฒปริสุทฺธคุโณทเยน;

นมฺปวฺหเยน ปณิธาย ปรานุกมฺปํ,ยํ ปตฺถิตํ ปกรณํ ปรินิฏฺฐิตํ ตํ.

（迦）生于品行庄严之望族，具足增长之信与清净之德，名为南帕瓦（Nampavha）者，为悲悯他众而发愿，其所期盼之论著，于此圆满。

(ข) ปุญฺเญน เตน วิปุเลน ตุ มูลโสมํ;

ธญฺญาธิวาสมุทิโตทิตมายุกนฺตํ;

ปญฺญาวทาตคุณโสภิตลชฺชิภิกฺขู,มญฺญนฺตุ ปุญฺญวิภโวทยมงฺคลาย.

（佉）愿以此广大福德，令穆拉索玛（Mūlasoma）寺中，具足清净智慧与德行、有惭有愧之诸比丘，得福德昌盛之吉祥。

อิติ อนุรุทฺธาจริเยน รจิตํ

此为阿那律阿阇梨所作

อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ นาม ปกรณํ.

名为《阿毗达摩义摄论》之论著终。

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

礼敬彼世尊、阿罗汉、正等觉者。

อภิธมฺมตฺถวิภาวินีฏีกา

阿毗达摩义广释

คนฺถารมฺภกถา

序言

(ก) วิสุทฺธกรุณาญาณํ[Pg.69], พุทฺธํ สมฺพุทฺธปูชิตํ;

ธมฺมํ สทฺธมฺมสมฺภูตํ, นตฺวา สํฆํ นิรงฺคณํ.

（迦）礼敬具清净悲智、为诸佛所敬之佛陀，以及由正法所生之法与无瑕之僧伽。

(ข) สาริปุตฺตํ มหาเถรํ, ปริยตฺติวิสารทํ;

วนฺทิตฺวา สิรสา ธีรํ, ครุํ คารวภาชนํ.

（佉）以首顶礼精通教理、贤明、堪受尊敬之导师——舍利弗（Sāriputta）大长老。

(ค) วณฺณยิสฺสํ สมาเสน, อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ;

อาภิธมฺมิกภิกฺขูนํ, ปรํ ปีติวิวฑฺฒนํ.

（伽）我将简要释义《阿毗达摩义摄论》，此论能为阿毗达摩比丘众极大增长喜悦。

(ฆ) โปราเณหิ อเนกาปิ, กตา ยา ปน วณฺณนา;

น ตาหิ สกฺกา สพฺพตฺถ, อตฺโถ วิญฺญาตเว อิธ.

（ག）古来虽有诸多释义，然于此处，未能依彼尽解其义。

(ง) ตสฺมา ลีนปทาเนตฺถ, สาธิปฺปายมหาปยํ;

วิภาเวนฺโต สมาเสน, รจยิสฺสามิ วณฺณนนฺติ.

（ṅa）是故，我将简要辨明此中隐晦之词及其深远之义，以撰此释义。

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา

序言注释

๑. ปรมวิจิตฺตนยสมนฺนาคตํ สกสมยสมยนฺตรคหนวิคฺคาหณสมตฺถํ สุวิมลวิปุลปญฺญาเวยฺยตฺติยชนนํ ปกรณมิทมารภนฺโตยมาจริโย ปฐมํ ตาว รตนตฺตยปณามาภิเธยฺย กรณปฺปการปกรณาภิธานปโยชนานิ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธ’’นฺตฺยาทิมาห.

1. 此论具备极为丰富多彩之理趣，善于抉择自宗他宗之幽深义理，能生起极为清净广大之智慧与善巧。阿阇梨为撰此论，首先为开示三宝礼敬、所诠、造论方式、论名及宗旨，故说“正等觉者”等言。

เอตฺถ [Pg.70] หิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธ…เป… อภิวาทิยา’’ติ อิมินา รตนตฺตยปณาโม วุตฺโต, อภิธมฺมตฺถสงฺคห’’นฺติ เอเตน อภิเธยฺยกรณปฺปการปกรณาภิธานานิ อภิธมฺมตฺถานํ อิธ สงฺคเหตพฺพภาวทสฺสเนน เตสํ อิมินา สมุทิเตน ปฏิปาเทตพฺพภาวทีปนโต, เอกตฺถ สงฺคยฺห กถนาการทีปนโต, อตฺถานุคตสมญฺญาปริทีปนโต จ. ปโยชนํ ปน สงฺคหปเทน สามตฺถิยโต ทสฺสิตเมว อภิธมฺมตฺถานํ เอกตฺถ สงฺคเห สติ ตทุคฺคหปริปุจฺฉาทิวเสน เตสํ สรูปาวโพธสฺส, ตมฺมูลิกาย จ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺถสิทฺธิยา อนายาเสน สํสิชฺฌนโต.

于此，“正等觉……乃至……我敬礼”之语，乃说三宝礼敬。“阿毗达摩义摄论”之语，则阐明了所诠、造论方式与论名，因其开示了阿毗达摩诸义应于此被总摄，故由此合集而阐释；因其开示了于一处总摄而说之方式；亦因其开示了随义而立之名。至于宗旨，则由“摄”之一词依其功能而显示，因阿毗达摩诸义若集于一处，则能通过受持、问难等方式，轻易成就对其自性之了知，并以此为根本，轻易成就现法与后世之义利。

ตตฺถ รตนตฺตยปณามปฺปโยชนํ ตาว พหุธา ปปญฺเจนฺติ อาจริยา, วิเสสโต ปน อนฺตรายนิวารณํ ปจฺจาสีสนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ สงฺคหกาเรหิ ‘‘ตสฺสานุภาเวน หตนฺตราโย’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.คนฺถารมฺภกถา). รตนตฺตยปณาโม หิ อตฺถโต ปณามกิริยาภินิปฺผาทิกา กุสลเจตนา, สา จ วนฺทเนยฺยวนฺทกานํ เขตฺตชฺฌาสยสมฺปทาหิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส กมฺมสฺส อนุพลปฺปทานวเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิปากสนฺตติยา อนฺตรายกรานิ อุปปีฬกอุปจฺเฉทกกมฺมานิ ปฏิพาหิตฺวา ตนฺนิทานานํ ยถาธิปฺเปตสิทฺธิวิพนฺธกานํ โรคาทิอนฺตรายานมปฺปวตฺตึ สาเธติ. ตสฺมา ปกรณารมฺเภ รตนตฺตยปณามกรณํ ยถารทฺธปกรณสฺส อนนฺตราเยน ปริสมาปนตฺถญฺเจว โสตูนญฺจ วนฺทนาปุพฺพงฺคมาย ปฏิปตฺติยา อนนฺตราเยน อุคฺคหณธารณาทิสํสิชฺฌนตฺถญฺจ. อภิเธยฺยกถนํ ปน วิทิตาภิเธยฺยสฺเสว คนฺถสฺส วิญฺญูหิ อุคฺคหณาทิวเสน ปฏิปชฺชิตพฺพภาวโต. กรณปฺปการปฺปโยชนสนฺทสฺสนานิ จ โสตุชนสมุสฺสาหชนนตฺถํ. อภิธานกถนํ ปน โวหารสุขตฺถนฺติ อยเมตฺถ สมุทายตฺโถ. อยํ ปน อวยวตฺโถ [Pg.71] – สสทฺธมฺมคณุตฺตมํ อตุลํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ อภิวาทิย อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ ภาสิสฺสนฺติ สมฺพนฺโธ.

于此，诸阿阇梨对三宝礼敬之宗旨作了多种阐释，尤其期望能以此消除障碍。诚如摄论作者所言：“依其威力，摧破障碍。”三宝礼敬，于义理上，实为成就礼敬行为之善思。此善思，因所敬之境与能敬者之意乐圆满，成为现法受业，通过助益已得成就之业，遮止由其所生果报相续中之障碍、逼迫、断绝等业，从而成就消除由彼为因、妨碍如愿成就之疾病等障碍。是故，于造论之初作三宝礼敬，既为令所造之论无有障碍而圆满，亦为令听者以礼敬为先导，于受持、忆持等方面无有障碍而成就。阐明所诠，乃因智者唯于了知所诠之论，方能通过受持等方式而修习。开示造论方式与宗旨，乃为激发听者之热忱。说明论名，则为言说之便。此为总义。此为别义——“我将礼敬无上、无与伦比之正等觉者及其胜法与僧团，而宣说《阿毗达摩义摄论》”，此为关联。

ตตฺถ สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺเม อภิสมฺพุทฺโธติ สมฺมา สมฺพุทฺโธ, ภควา. โส หิ สงฺขตาสงฺขตเภทํ สกลมฺปิ ธมฺมชาตํ ยาถาวสรสลกฺขณปฏิเวธวเสน สมฺมา สยํ วิจิโตปจิตปารมิตาสมฺภูเตน สยมฺภูญาเณน สามํ พุชฺฌิ อญฺญาสิ. ยถาห ‘‘สยํ อภิญฺญาย กมุทฺทิเสยฺย’’นฺติ (มหาว. ๑๑; ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; ธ. ป. ๓๕๓), อถ วา พุธธาตุสฺส ชาครณวิกสนตฺเถสุปิ ปวตฺตนโต สมฺมา สามญฺจ ปฏิพุทฺโธ อนญฺญปฏิโพธิโต หุตฺวา สยเมว สวาสนสมฺโมหนิทฺทาย อจฺจนฺตํ วิคโต, ทินกรกิรณสมาคเมน ปรมรุจิรสิริโสภคฺคปฺปตฺติยา วิกสิตมิว ปทุมํ อคฺคมคฺคญาณสมาคเมน อปริมิตคุณคณาลงฺกตสพฺพญฺญุตญฺญาณปฺปตฺติยา สมฺมา สยเมว วิกสิโต วิกาสมนุปฺปตฺโตตฺยตฺโถ. ยถาวุตฺตวจนตฺถโยเคปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสทฺทสฺส ภควติ สมญฺญาวเสน ปวตฺตตฺตา ‘‘อตุล’’นฺติ อิมินา วิเสเสติ. ตุลาย สมฺมิโต ตุลฺโย, โสเยว ตุโล ยการโลปวเสน. อถ วา สมฺมิตตฺเถ อการปจฺจยวเสน ตุลาย สมฺมิโต ตุโล, น ตุโล อตุโล, สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ อสทิโส, นตฺถิ เอตสฺส วา ตุโล สทิโสติ อตุโล สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคลภาวโต. ยถาห ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา…เป… ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐).

于此，“正自觉一切法者”(sammāsambuddho)，即世尊。彼实以种种圆满积集之波罗蜜所生之自生智，依循通达诸法如实自性相，亲自、如实地觉悟、了知一切有为、无为法。如言：“自亲证已，复授何人？”又，或因“觉”(budh)词根亦有“觉醒”、“开展”之义，故彼如实地亲自觉醒，非由他人启迪，彻底远离含藏习气之痴眠。犹如莲花因日光照耀而绽放，彼亦因与最上道智相应，获得以无量功德庄严之一切知智，从而如实地亲自开展，达于圆满。虽“正等觉者”一词作为通称用于世尊，仍以“无与伦比者”(atula)一词加以简别。由秤(tulā)所衡量者为`tulyo`，省略`ya`音即成`tulo`。或谓，`tulo`是由`tulā`加上表示“被衡量”之义的`a`后缀而成。非`tulo`即`atulo`（无与伦比者），谓其戒等功德，无人可比，于天人世间中，无有与彼等同者，因其为最上之人(aggapuggala)。如言：“诸比丘，所有众生，无论无足、二足、四足……如来于彼等中，被称为最上。”

เอตฺตาวตา จ เหตุผลสตฺตูปการสมฺปทาวเสน ตีหากาเรหิ ภควโต โถมนา กตา โหติ. ตตฺถ เหตุสมฺปทา นาม มหากรุณาสมาโยโค โพธิสมฺภารสมฺภรณญฺจ[Pg.72]. ผลสมฺปทา ปน ญาณปหานอานุภาวรูปกายสมฺปทาวเสน จตุพฺพิธา. ตตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ มคฺคญาณํ, ตมฺมูลกานิ จ ทสพลาทิญาณานิ ญาณสมฺปทา. สวาสนสกลสํกิเลสานมจฺจนฺตมนุปฺปาทธมฺมตาปาทนํ ปหานสมฺปทา. ยถิจฺฉิตนิปฺผาทเน อาธิปจฺจํ อานุภาวสมฺปทา. สกลโลกนยนาภิเสกภูตา ปน ลกฺขณานุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตา อตฺตภาวสมฺปตฺติ รูปกายสมฺปทา นาม. สตฺตูปกาโร ปน อาสยปโยควเสน ทุวิโธ. ตตฺถ เทวทตฺตาทีสุ วิโรธิสตฺเตสุปิ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยตา, อปริปากคตินฺทฺริยานํ อินฺทฺริยปริปากกาลาคมนญฺจ อาสโย นาม. ตทญฺญสตฺตานํ ปน ลาภสกฺการาทินิรเปกฺขจิตฺตสฺส ยานตฺตยมุเขน สพฺพทุกฺขนิยฺยานิกธมฺมเทสนา ปโยโค นาม.

至此，已依因圆满、果圆满、利他圆满三方面，赞叹世尊。其中，因圆满者，谓大悲相应与菩提资粮之积集。果圆满者，复依智、断、威力、色身四种圆满而分为四类。其中，作为一切知智之近因的道智，以及以其为根本的十力等诸智，是为智圆满。使一切含藏习气之烦恼彻底达到不生之法性，是为断圆满。于成办所欲之事的主宰力，是为威力圆满。以相好庄严、堪为一切世间之眼目所灌顶的色身成就，是为色身圆满。利他者，复依意乐与加行分为二种。其中，于提婆达多(Devadatta)等敌对有情亦恒怀利益之意，及待根未熟者根熟之时机，是为意乐。于其他有情，则以不求利养恭敬之心，依三乘法门，宣说能出离一切苦之法，是为加行。

ตตฺถ ปุริมา ทฺเว ผลสมฺปทา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธ’’นฺติ อิมินา ทสฺสิตา, อิตรา ปน ทฺเว, ตถา สตฺตูปการสมฺปทา จ ‘‘อตุล’’นฺติ เอเตน, ตทุปายภูตา ปน เหตุสมฺปทา ทฺวีหิปิ สามตฺถิยโต ทสฺสิตา ตถาวิธเหตุพฺยติเรเกน ตทุภยสมฺปตฺตีนมสมฺภวโต, อเหตุกตฺเต จ สพฺพตฺถ ตาสํ สมฺภวปฺปสงฺคโต.

其中，前二种果圆满（智圆满、断圆满）由“正等觉者”一词显示；其余二种（威力圆满、色身圆满）及利他圆满则由“无与伦比者”一词显示。而作为其方便之因圆满，则由前述二词之涵义所显示，因为若无如是之因，则彼二种圆满（果圆满与利他圆满）皆不可能成就；若其无因，则应于一切处皆得生起。

ตเทวํ ติวิธาวตฺถาสงฺคหิตโถมนาปุพฺพงฺคมํ พุทฺธรตนํ วนฺทิตฺวา อิทานิ เสสรตนานมฺปิ ปณามมารภนฺโต อาห ‘‘สสทฺธมฺมคณุตฺตม’’นฺติ. คุณีภูตานมฺปิ หิ ธมฺมสํฆานํ อภิวาเทตพฺพภาโว สหโยเคน วิญฺญายติ ยถา ‘‘สปุตฺตทาโร อาคโตติ ปุตฺตทารสฺสาปิ อาคมน’’นฺติ.

如是，在以含摄三方面之赞叹为前导，礼敬佛宝之后，今为开始礼敬其余二宝，故说“与正法及最上僧伽”。法与僧伽虽处于次要地位，其应受礼敬之义，乃由其与佛宝的连结而得知。犹如说“彼携妻子而来”，即知其妻子亦一同前来。

ตตฺถ อตฺตานํ ธาเรนฺเต จตูสุ อปาเยสุ, วฏฺฏทุกฺเขสุ จ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธมฺโม, จตุมคฺคผลนิพฺพานวเสน นววิโธ, ปริยตฺติยา สห ทสวิโธ วา ธมฺโม. ธารณญฺจ ปเนตสฺส อปายาทินิพฺพตฺตกกิเลสวิทฺธํสนํ, ตํ อริยมคฺคสฺส กิเลสสมุจฺเฉทกภาวโต, นิพฺพานสฺส จ [Pg.73] อารมฺมณภาเวน ตสฺส ตทตฺถสิทฺธิเหตุตาย นิปฺปริยายโต ลพฺภติ, ผลสฺส ปน กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน มคฺคานุกูลปฺปวตฺติโต, ปริยตฺติยา จ ตทธิคมเหตุตายาติ อุภินฺนมฺปิ ปริยายโตติ ทฏฺฐพฺพํ. สตํ สปฺปุริสานํ อริยปุคฺคลานํ, สนฺโต วา สํวิชฺชมาโน น ติตฺถิยปริกปฺปิโต อตฺตา วิย ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโน สนฺโต วา ปสตฺโถ สฺวากฺขาตตาทิคุณโยคโต น พาหิรกธมฺโม วิย เอกนฺตนินฺทิโต ธมฺโมติ สทฺธมฺโม, คโณ จ โส อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ สมูหภาวโต อุตฺตโม จ สุปฺปฏิปนฺนตาทิคุณวิเสสโยคโต, คณานํ, คเณสุ วา เทวมนุสฺสาทิ สมูเหสุ อุตฺตโม ยถาวุตฺตคุณวเสนาติ คณุตฺตโม, สห สทฺธมฺเมน, คณุตฺตเมน จาติ สสทฺธมฺมคณุตฺตโม, ตํ สสทฺธมฺมคณุตฺตมํ.

于此，法(dhammo)者，谓能执持奉行者，使其不堕四恶趣及轮回之苦。此法依四道、四果、涅槃分为九种，连同教理(pariyatti)则为十种。此法之执持作用，在于摧毁能生恶趣等之烦恼。此作用，就圣道而言，因其能断除烦恼；就涅槃而言，因其作为圣道之所缘，为成就彼目的之因，故此二者为直接之法。至于果，则因其镇伏烦恼而随顺于道；教理则为证悟之因，故应知此二者为间接之法。此法为善人、圣者之法，或此法是真实存在(sant)的——不像外道所构想之“我”于胜义中非有，或此法是值得称赞的——因具足善说等功德，不像外道之法纯应受呵责，故称正法(saddhammo)。僧伽(gaṇo)者，为八种圣人之集合体；又因具足善行等殊胜功德，故为最上(uttamo)；于天、人等诸群体中，因前述功德而为最上，故称“最上僧伽”(gaṇuttamo)。“与正法及最上僧伽”(sasaddhammagaṇuttamo)即指礼敬佛陀，并同礼敬正法与最上僧伽。

อภิวาทิยาติ วิเสสโต วนฺทิตฺวา, ภยลาภกุลาจาราทิวิรเหน สกฺกจฺจํ อาทเรน กายวจีมโนทฺวาเรหิ วนฺทิตฺวาตฺยตฺโถ. ภาสิสฺสนฺติ กเถสฺสามิ. นิพฺพตฺติตปรมตฺถภาเวน อภิ วิสิฏฺฐา ธมฺมา เอตฺถาติอาทินา อภิธมฺโม, ธมฺมสงฺคณีอาทิสตฺตปกรณํ อภิธมฺมปิฏกํ, ตตฺถ วุตฺตา อตฺถา อภิธมฺมตฺถา, เต สงฺคยฺหนฺติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ.

“礼敬已”(Abhivādiya)意谓特别地顶礼，即远离怖畏、利养、家族传统等，以身、语、意三门恭敬、虔诚地顶礼。“我将说”(Bhāsissaṃ)意谓我将讲述。“于此有法，因已成之胜义而为超胜(abhi)之法”，故称阿毗达摩(abhidhammo)。包含《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)等七部论典者，为阿毗达摩藏。其中所说之义，为阿毗达摩义。彼等义理于此被总摄，或以此论总摄，故称《阿毗达摩义摄》(Abhidhammatthasaṅgahaṃ)。

ปรมตฺถธมฺมวณฺณนา

胜义法释义

๒. เอวํ ตาว ยถาธิปฺเปตปฺปโยชนนิมิตฺตํ รตนตฺตยปณามาทิกํ วิธาย อิทานิ เยสํ อภิธมฺมตฺถานํ สงฺคหณวเสน อิทํ ปกรณํ ปฏฺฐปียติ, เต ตาว สงฺเขปโต อุทฺทิสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถ วุตฺตา’’ตฺยาทิ. ตตฺถ ตสฺมึ อภิธมฺเม สพฺพถา กุสลาทิวเสน, ขนฺธาทิวเสน จ วุตฺตา อภิธมฺมตฺถา ปรมตฺถโต สมฺมุตึ ฐเปตฺวา นิพฺพตฺติตปรมตฺถวเสน จิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เจตสิกํ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยํ, รูปํ [Pg.74] ภูตุปาทายเภทภินฺโน รูปกฺขนฺโธ, นิพฺพานํ มคฺคผลานมารมฺมณภูโต อสงฺขตธมฺโมติ เอวํ จตุธา จตูหากาเรหิ ฐิตาติ โยชนา. ตตฺถ ปรโม อุตฺตโม อวิปรีโต อตฺโถ, ปรมสฺส วา อุตฺตมสฺส ญาณสฺส อตฺโถ โคจโรติ ปรมตฺโถ.

2. 如此，首先为达成预定目标而作三宝顶礼等，如今为总摄阿毗达摩诸义而造此论。为简要揭示彼等，故说“此中所说”等。于此阿毗达摩中，以善等方式、蕴等方式所说之阿毗达摩义，就胜义而言，撇开世俗，依已生起之胜义有四种：心是识蕴，心所是受等三蕴，色是与四大种及所造色之分类无别的色蕴，涅槃是作为道与果之所缘的无为法。如是安立为四种。其中，胜义是最上、无颠倒之义，或为最上之智的所缘。

จินฺเตตีติ จิตฺตํ, อารมฺมณํ วิชานาตีติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘วิสยวิชานนลกฺขณํ จิตฺต’’นฺติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ ธมฺมุเทสวารผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา). สติปิ หิ นิสฺสยสมนนฺตราทิปจฺจเยน วินา อารมฺมเณน จิตฺตมุปฺปชฺชตีติ ตสฺส ตํลกฺขณตา วุตฺตา, เอเตน นิรารมฺมณวาทิมตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. จินฺเตนฺติ วา เอเตน กรณภูเตน สมฺปยุตฺตธมฺมาติ จิตฺตํ. อถ วา จินฺตนมตฺตํ จิตฺตํ. ยถาปจฺจยํ หิ ปวตฺติมตฺตเมว ยทิทํ สภาวธมฺโม นาม. เอวญฺจ กตฺวา สพฺเพสมฺปิ ปรมตฺถธมฺมานํ ภาวสาธนเมว นิปฺปริยายโต ลพฺภติ, กตฺตุกรณวเสน ปน นิพฺพจนํ ปริยายกถาติ ทฏฺฐพฺพํ. สกสกกิจฺเจสุ หิ ธมฺมานํ อตฺตปฺปธานตาสมาโรปเนน กตฺตุภาโว จ, ตทนุกูลภาเวน สหชาตธมฺมสมูเห กตฺตุภาวสมาโรปเนน ปฏิปาเทตพฺพธมฺมสฺส กรณตฺตญฺจ ปริยายโตว ลพฺภติ, ตถานิทสฺสนํ ปน ธมฺมสภาววินิมุตฺตสฺส กตฺตาทิโน อภาวปริทีปนตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. วิจิตฺตกรณาทิโตปิ จิตฺตสทฺทตฺถํ ปปญฺเจนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺคโห –

“思虑”，故为“心”，义为认知所缘。如言：“心，以认知所缘为相。”虽然心依于依处、无间等缘而生起，但若无所缘则不生，是故说认知所缘为其相。以此驳斥“无所缘”之论。或，相应法以此（心）为工具而思虑，故为“心”。或，仅是思虑，即为“心”。所谓自性法，仅是随缘而转起。如是，于一切胜义法，唯有表示“状态”的释词才是直接的说法；而依作者、工具的解释，当知是譬喻说。于诸法各自的作用中，假立其主导性为作者，又为随顺彼，于俱生法聚中假立作者而将所论之法作为工具，这仅由譬喻而得。当知，如此开示，是为了阐明并无离于法之自性的作者等。亦有人从“造作种种”等方面阐释“心”一词之义。此中，总结如下：

‘‘วิจิตฺตกรณา จิตฺตํ, อตฺตโน จิตฺตตาย วา;

จิตํ กมฺมกิเลเสหิ, จิตํ ตายติ วา ตถา;

จิโนติ อตฺตสนฺตานํ, วิจิตฺตารมฺมณนฺติ จา’’ติ.

“能造作种种，故名为心；或因其自性之杂多；为业与烦恼所积集，或保护所积集者；积集自身之相续，及缘取种种所缘。”

เจตสิ ภวํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ เจตสิกํ. น หิ ตํ จิตฺเตน วินา อารมฺมณคฺคหณสมตฺถํ อสติ จิตฺเต สพฺเพน สพฺพํ อนุปฺปชฺชนโต, จิตฺตํ ปน เกนจิ เจตสิเกน วินาปิ [Pg.75] อารมฺมเณ ปวตฺตตีติ ตํ เจตสิกเมว จิตฺตายตฺตวุตฺติกํ นาม. เตนาห ภควา ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ (ธ. ป. ๑-๒), เอเตน สุขาทีนํ อเจตนตฺตนิจฺจตฺตาทโย วิปฺปฏิปตฺติโยปิ ปฏิกฺขิตฺตา โหนฺติ. เจตสิ นิยุตฺตํ วา เจตสิกํ.

生于心中，其转起依附于心，故名心所。因为离于心，它（心所）则无有执取所缘之能力；心不存在时，它则完全不生起。然而，心纵无某些心所亦能于所缘中转起，故说唯心所之转起依附于心。是故，世尊说：“诸法意先行。”以此亦驳斥了乐等（感受）是无心、是常等邪见。或，与心相应，故为心所。

รุปฺปตีติ รูปํ, สีตุณฺหาทิวิโรธิปจฺจเยหิ วิการมาปชฺชติ, อาปาทียตีติ วา อตฺโถ. เตนาห ภควา ‘‘สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปตี’’ตฺยาทิ (สํ. นิ. ๓.๗๙), รุปฺปนญฺเจตฺถ สีตาทิวิโรธิปจฺจยสมวาเย วิสทิสุปฺปตฺติเยว. ยทิ เอวํ อรูปธมฺมานมฺปิ รูปโวหาโร อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ สีตาทิคฺคหณสามตฺถิยโต วิภูตตรสฺเสว รุปฺปนสฺสาธิปฺเปตตฺตา. อิตรถา หิ ‘‘รุปฺปตี’’ติ อวิเสสวจเนเนว ปริยตฺตนฺติ กึ สีตาทิคฺคหเณน, ตํ ปน สีตาทินา ผุฏฺฐสฺส รุปฺปนํ วิภูตตรํ, ตสฺมา ตเทเวตฺถาธิปฺเปตนฺติ ญาปนตฺถํ สีตาทิคฺคหณํ กตํ. ยทิ เอวํ กถํ พฺรหฺมโลเก รูปโวหาโร, น หิ ตตฺถ อุปฆาตกา สีตาทโย อตฺถีติ? กิญฺจาปิ อุปฆาตกา นตฺถิ, อนุคฺคาหกา ปน อตฺถิ, ตสฺมา ตํวเสเนตฺถ รุปฺปนํ สมฺภวตีติ, อถ วา ตํสภาวานติวตฺตนโต ตตฺถ รูปโวหาโรติ อลมติปฺปปญฺเจน.

变坏故名为色，义为遭受寒热等敌对之缘而变异，或被侵损。是故，世尊说：“为寒所坏，为热所坏……”等。此中之“坏”，即于寒热等敌对之缘和合时，有异于前之生起。若尔，无色法亦应得色之名？不得。因（经中）使用“寒”等词语，意指更为显现之坏。否则，仅用“坏”此无差别之语即足，何须使用“寒”等？然为寒等所触之坏更为显现，是故使用“寒”等以明此意。若尔，梵天界中何以有色之说？彼处实无寒热等损害之缘。虽无损害之缘，然有资益之缘，故依彼缘亦可有坏。或因其未超越色之自性，故有色之说。广说至此为止。

ภวาภวํ วินนโต สํสิพฺพนโต วานสงฺขาตาย ตณฺหาย นิกฺขนฺตํ, นิพฺพาติ วา เอเตน ราคคฺคิอาทิโกติ นิพฺพานํ.

出离名为“缚”(vāna)的渴爱——其缝织种种有，故名涅槃。或，以此熄灭贪火等，故名涅槃。

๑. จิตฺตปริจฺเฉทวณฺณนา

1. 心章释义

ภูมิเภทจิตฺตวณฺณนา

依地差别心释义

๓. อิทานิ ยสฺมา วิภาควนฺตานํ ธมฺมานํ สภาววิภาวนํ วิภาเคน วินา น โหติ, ตสฺมา ยถาอุทฺทิฏฺฐานํ อภิธมฺมตฺถานํ อุทฺเทสกฺกเมน วิภาคํ ทสฺเสตุํ จิตฺตํ ตาว ภูมิชาติสมฺปโยคาทิวเสน [Pg.76] วิภชิตฺวา นิทฺทิสิตุมารภนฺโต อาห ‘‘ตตฺถ จิตฺตํ ตาวา’’ตฺยาทิ. ตาว-สทฺโท ปฐมนฺติ เอตสฺสตฺเถ. ยถาอุทฺทิฏฺเฐสุ จตูสุ อภิธมฺมตฺเถสุ ปฐมํ จิตฺตํ นิทฺทิสียตีติ อยญฺเหตฺถตฺโถ. จตฺตาโร วิธา ปการา อสฺสาติ จตุพฺพิธํ. ยสฺมา ปเนเต จตุภุมฺมกา ธมฺมา อนุปุพฺพปณีตา, ตสฺมา หีนุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐตรตมานุกฺกเมน เตสํ นิทฺเทโส กโต. ตตฺถ กาเมตีติ กาโม, กามตณฺหา, สา เอตฺถ อวจรติ อารมฺมณกรณวเสนาติ กามาวจรํ. กามียตีติ วา กาโม, เอกาทสวิโธ กามภโว, ตสฺมึ เยภุยฺเยน อวจรตีติ กามาวจรํ. เยภุยฺเยน จรณสฺส หิ อธิปฺเปตตฺตา รูปารูปภเวสุ ปวตฺตสฺสาปิ อิมสฺส กามาวจรภาโว อุปปนฺโน โหติ. กามภโวเยว วา กาโม เอตฺถ อวจรตีติ กามาวจโร, ตตฺถ ปวตฺตมฺปิ จิตฺตํ นิสฺสิเต นิสฺสยโวหาเรน กามาวจรํ ‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ตฺยาทีสุ วิยาติ อลมติวิสารณิยา กถาย. โหติ เจตฺถ –

3. 如今，由于有分别的诸法，若无分别则无法显明其自性，因此为了依照纲目次序开示前述阿毗达摩(abhidhamma)诸义的分别，首先依地、种类、相应等方式分别心，而说“其中，心为先”等等。“为先”一词即是最初之义。即在前述四种阿毗达摩义理中，首要解释心，此即此处之义。有四种方式，故为四种。又因这四地法是渐次殊胜的，故依劣、胜、更胜、最胜的次第而作解释。其中，“欲”即欲爱，它于此中以所缘为方式而行，故名欲界(kāmāvacara)。或说，被欲求者为“欲”，即十一种欲有，主要于此中行，故称欲界。因为意指“主要行”，所以即使此心发生于色界、无色界，其欲界之性亦得以成立。或说，“欲”即欲有，于此中行，故为欲界；发生于彼处的心，因其所依，依“从所依处命名”的用法而为欲界，如“床在叫喊”等例，无需过多详述。于此有偈——

‘‘กาโมวจรตีตฺเยตฺถ, กาเมวจรตีติ วา;

ฐานูปจารโต วาปิ, ตํ กามาวจรํ ภเว’’ติ.

“欲于此中行，或唯行于欲，亦依处转喻，是名为欲界。”

รูปารูปาวจเรสุปิ เอเสว นโย ยถารหํ ทฏฺฐพฺโพ. อุปาทานกฺขนฺธสงฺขาตโลกโต อุตฺตรติ อนาสวภาเวนาติ โลกุตฺตรํ, มคฺคจิตฺตํ. ผลจิตฺตํ ปน ตโต อุตฺติณฺณนฺติ โลกุตฺตรํ. อุภยมฺปิ วา สห นิพฺพาเนน โลกโต อุตฺตรํ อธิกํ ยถาวุตฺตคุณวเสเนวาติ โลกุตฺตรํ.

色界和无色界中，此理也应如其情况来理解。因为以无漏的性质，超越了名为取蕴的世间，所以是出世间，指的是道心。果心则因已超越（世间），故为出世间。或者说，两者与涅槃一起，因为具有如前所说的功德，超越并胜过了世间，所以是出世间。

ภูมิเภทจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

依地差别心释义终。

อกุสลจิตฺตวณฺณนา

不善心释义

๔. อิเมสุ ปน จตูสุ จิตฺเตสุ กามาวจรจิตฺตสฺส กุสลากุสลวิปากกิริยเภเทน จตุพฺพิธภาเวปิ ปาปาเหตุกวชฺชานํ เอกูนสฏฺฐิยา, เอกนวุติยา วา จิตฺตานํ โสภนนาเมน โวหารกรณตฺถํ ‘‘ปาปาเหตุกมุตฺตานิ [Pg.77] ‘โสภนานี’ติ วุจฺจเร’’ติ เอวํ วกฺขมานนยสฺส อนุรูปโต ปาปาเหตุเกเยว ปฐมํ ทสฺเสนฺโต, เตสุ จ ภเวสุ คหิตปฏิสนฺธิกสฺส สตฺตสฺส อาทิโต วีถิจิตฺตวเสน โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทานเมว สมฺภวโต เตเยว ปฐมํ ทสฺเสตฺวา ตทนนฺตรํ ทฺวิเหตุกภาวสามญฺเญน โทมนสฺสสหคเต, ตทนนฺตรํ เอกเหตุเก จ ทสฺเสตุํ ‘‘โสมนสฺสสหคต’’นฺตฺยาทินา โลภมูลํ ตาว เวทนาทิฏฺฐิสงฺขารเภเทน อฏฺฐธา วิภชิตฺวา ทสฺเสติ.

4. 然而，在这四种心中，欲界心虽依善、不善、异熟、唯作之别而有四种，但为了将除去恶心与无因心的五十九或九十一心称为“净美心”，并与将要说到的“离恶与无因，余者称‘净美’”之法相应，故先开示恶心。并且，对于在诸有中已得结生(paṭisandhi)的众生来说，最初以路心(vīthicitta)形式生起的必然是贪相应心，所以先展示这些心，其后因具有双因的共通性而展示忧俱心，再后展示单因心。因此，以“喜俱”等句，首先将贪根心按照受、见、行等差别分为八种进行开示。

ตตฺถ สุนฺทรํ มโน, ตํ วา เอตสฺส อตฺถีติ สุมโน, จิตฺตํ, ตํสมงฺคิปุคฺคโล วา, ตสฺส ภาโว ตสฺมึ อภิธานพุทฺธีนํ ปวตฺติเหตุตายาติ โสมนสฺสํ, มานสิกสุขเวทนาเยตํ อธิวจนํ, เตน สหคตํ เอกุปฺปาทาทิวเสน สํสฏฺฐํ, เตน สห เอกุปฺปาทาทิภาวํ คตนฺติ วา โสมนสฺสสหคตํ. มิจฺฉา ปสฺสตีติ ทิฏฺฐิ. สามญฺญวจนสฺสปิ หิ อตฺถปฺปกรณาทินา วิเสสวิสยตา โหตีติ อิธ มิจฺฉาทสฺสนเมว ‘‘ทิฏฺฐี’’ติ วุจฺจติ. ทิฏฺฐิเยว ทิฏฺฐิคตํ ‘‘สงฺขารคตํ ถามคต’’นฺตฺยาทีสุ วิย คต-สทฺทสฺส ตพฺภาววุตฺติตฺตา. ทฺวาสฏฺฐิยา วา ทิฏฺฐีสุ คตํ อนฺโตคตํ, ทิฏฺฐิยา วา คมนมตฺตํ น เอตฺถ คนฺตพฺโพ อตฺตาทิโก โกจิ อตฺถีติ ทิฏฺฐิคตํ, ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ ปวตฺโต อตฺตตฺตนิยาทิอภินิเวโส, เตน สมํ เอกุปฺปาทาทีหิ ปกาเรหิ ยุตฺตนฺติ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ. สงฺขโรติ จิตฺตํ ติกฺขภาวสงฺขาตมณฺฑนวิเสเสน สชฺเชติ, สงฺขรียติ วา ตํ เอเตน ยถาวุตฺตนเยน สชฺชียตีติ สงฺขาโร, ตตฺถ ตตฺถ กิจฺเจ สํสีทมานสฺส จิตฺตสฺส อนุพลปฺปทานวเสน อตฺตโน วา ปเรสํ วา ปวตฺตปุพฺพปฺปโยโค, โส ปน อตฺตโน ปุพฺพภาคปฺปวตฺเต จิตฺตสนฺตาเน เจว ปรสนฺตาเน จ ปวตฺตตีติ ตนฺนิพฺพตฺติโต จิตฺตสฺส ติกฺขภาวสงฺขาโต วิเสโสวิธ สงฺขาโร, โส ยสฺส นตฺถิ ตํ อสงฺขารํ[Pg.78], ตเทว อสงฺขาริกํ. สงฺขาเรน สหิตํ สสงฺขาริกํ. ตถา จ วทนฺติ –

此处，心是美好的(sundaraṃ mano)，或拥有此心者是悦意的(sumano)，其状态，因是于彼生起命名之智的所依，故为喜(somanassa)。此乃心乐受(mānasikasukhavedanā)之增语。与此（喜）以同生等方式而混合，或与此一同达到同生等状态，称为喜俱(somanassasahagata)。错误地看，是为见(diṭṭhi)。即使是普通词语，也会因义理、文段等而具有特定对象，故于此，唯有邪见(micchādassana)被称为“见”。见即是见所执(diṭṭhigata)，犹如在“行所执”(saṅkhāragata)、“力所执”(thāmagata)等词中，“gata”一词表达“彼之状态”义。或者，于六十二见中转起、包含；或者，仅是见之所行，于此并无我等任何所应行者，故为见所执，即“唯此是实，余者皆虚”如此转起的我、我所等执取。与此以同生等方式相应，是为见相应(diṭṭhigatasampayutta)。造作其心，以名为锐利性的特殊庄严而装饰，或心被此依已说之理而装饰，是为行(saṅkhāra)。于种种事务中，当心沉滞时，以给予助力的形式，由自己或他人所发起的先前加行。此先前加行于自己先前转起的心相续及他人心相续中转起，由此所生之心之名为锐利性的差别，于此为行。无此行者，即是无行(asaṅkhārika)。与行俱者，即是有行(sasaṅkhārika)。亦如所说——

‘‘ปุพฺพปฺปโยคสมฺภูโต, วิเสโส จิตฺตสมฺภวี;

สงฺขาโร ตํวเสเนตฺถ, โหตฺยาสงฺขาริกาทิตา’’ติ.

由前加行生，心生之差别，是名为行；依之于此中，有无行等别。

อถ วา ‘‘สสงฺขาริกํ อสงฺขาริก’’นฺติ เจตํ เกวลํ สงฺขารสฺส ภาวาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ตสฺส สหปฺปวตฺติสพฺภาวาภาวโตติ ภินฺนสนฺตานปฺปวตฺติโนปิ สงฺขารสฺส อิทมตฺถิตาย ตํวเสน นิพฺพตฺตํ จิตฺตํ สงฺขาโร อสฺส อตฺถีติ สสงฺขาริกํ ‘‘สโลมโก สปกฺขโก’’ตฺยาทีสุ วิย สห-สทฺทสฺส วิชฺชมานตฺถปริทีปนโต. ตพฺพิปรีตํ ปน ตทภาวโต วุตฺตนเยน อสงฺขาริกํ. ทิฏฺฐิคเตน วิปฺปยุตฺตํ วิสํสฏฺฐนฺติ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ. อุปปตฺติโต ยุตฺติโต อิกฺขติ อนุภวติ เวทยมานาปิ มชฺฌตฺตาการสณฺฐิติยาติ อุเปกฺขา. สุขทุกฺขานํ วา อุเปตา ยุตฺตา อวิรุทฺธา อิกฺขา อนุภวนนฺติ อุเปกฺขา. สุขทุกฺขาวิโรธิตาย เหสา เตสํ อนนฺตรมฺปิ ปวตฺตติ. อุเปกฺขาสหคตนฺติ อิทํ วุตฺตนยเมว.

又，“有行(sasaṅkhārika)、无行(asaṅkhārika)”此说，仅是针对行之有无而说，并非就其是否俱起自性而说。因此，即使是由不同相续而转起的行，因其存在，依之而生的心，若具有此行，即为“有行”，犹如在“有毛(salomaka)、有翼(sapakkhaka)”等词中，“俱”(saha)字表“存在”之义。与此相反，因其不存在，依已说之理，即为“无行”。与见所执不相应、不相混，即“见不相应(diṭṭhigatavippayutta)”。从生起与理趣上观察，即使在感受时亦安住于中性之相，故为“舍(upekkhā)”。或者，对苦乐的观察与体验是适切、无违的，故为“舍”。因其不与苦乐相违，故亦能于彼等之后紧接而生。“舍俱(upekkhāsahagata)”其义亦如前述。

กสฺมา ปเนตฺถ อญฺเญสุปิ ผสฺสาทีสุ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ โสมนสฺสสหคตาทิภาโวว วุตฺโตติ? โสมนสฺสาทีนเมว อสาธารณภาวโต. ผสฺสาทโย หิ เกจิ สพฺพจิตฺตสาธารณา, เกจิ กุสลาทิสาธารณา, โมหาทโย จ สพฺพากุสลสาธารณาติ น เตหิ สกฺกา จิตฺตํ วิเสเสตุํ, โสมนสฺสาทโย ปน กตฺถจิ จิตฺเต โหนฺติ, กตฺถจิ น โหนฺตีติ ปากโฏว ตํวเสน จิตฺตสฺส วิเสโส. กสฺมา ปเนเต กตฺถจิ โหนฺติ, กตฺถจิ น โหนฺตีติ? การณสฺส สนฺนิหิตาสนฺนิหิตภาวโต. กึ ปน เนสํ การณนฺติ? วุจฺจเตสภาวโต, ปริกปฺปโต วา หิ อิฏฺฐารมฺมณํ, โสมนสฺสปฏิสนฺธิกตา, อคมฺภีรสภาวตา จ อิธ โสมนสฺสสฺส [Pg.79] การณํ, อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมณํ, อุเปกฺขาปฏิสนฺธิกตา, คมฺภีรสภาวตา จ อุเปกฺขาย, ทิฏฺฐิวิปนฺนปุคฺคลเสวนา, สสฺสตุจฺเฉทาสยตา จ ทิฏฺฐิยา, พลวอุตุโภชนาทโย ปน ปจฺจยา อสงฺขาริกภาวสฺสาติ. ตสฺมา อตฺตโน อนุรูปการณวเสน เนสํ อุปฺปชฺชนโต กตฺถจิ จิตฺเตเยว สมฺภโวติ สกฺกา เอเตหิ จิตฺตสฺส วิเสโส ปญฺญาเปตุนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา เนสํ สติปิ โมหเหตุกภาเว โลภสหคตภาโวว นิคมเน วุตฺโต.

然则此处其他触(phassa)等相应法虽然存在，为何唯独说喜俱(somanassasahagata)等状态呢？因为喜等具有不共性。触等法，有些是一切心通用的，有些是善等通用的，痴(moha)等则是一切不善心通用的，因此不能用它们来区别心；喜等，有时在心中生起，有时则不生起，故依此而显明心的差别。为何它们有时生起，有时不生起呢？因为其因缘现前与不现前。那么，它们的因缘是什么呢？当说：由自性或由思惟而成的可爱所缘、喜结生、非深奥性，是此处喜的因缘；可爱中性所缘、舍结生、深奥性，是舍的因缘；亲近见颠倒之人、怀有常见断见之倾向，是见的因缘；而强力的时节与食物等，则是无行状态的缘。因此，它们依各自相应的因缘而生起，只在某些心中出现，故能以此安立心的差别。如是，它们虽有痴因，但在结论中仅说为与贪俱生。

อิเมสํ ปน อฏฺฐนฺนมฺปิ อยมุปฺปตฺติกฺกโม เวทิตพฺโพ. ยทา หิ ‘‘นตฺถิ กาเมสุ อาทีนโว’’ตฺยาทินา นเยน มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา หฏฺฐตุฏฺโฐ กาเม วา ปริภุญฺชติ, ทิฏฺฐมงฺคลาทีนิ วา สารโต ปจฺเจติ สภาวติกฺเขเนว อนุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทา ปฐมํ อกุสลจิตฺตมุปฺปชฺชติ. ยทา ปน มนฺเทน สมุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทา ทุติยํ. ยทา ปน มิจฺฉาทิฏฺฐึ อปุรกฺขตฺวา เกวลํ หฏฺฐตุฏฺโฐ เมถุนํ วา เสวติ, ปรสมฺปตฺตึ วา อภิชฺฌายติ, ปรภณฺฑํ วา หรติ สภาวติกฺเขเนว อนุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทา ตติยํ. ยทา ปน มนฺเทน สมุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทา จตุตฺถํ. ยทา ปน กามานํ วา อสมฺปตฺตึ อาคมฺม, อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาเวน จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ, ตทา เสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ. อฏฺฐปีติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, เตน วกฺขมานนเยน อกุสลกมฺมปเถสุ เนสํ ลพฺภมานกมฺมปถานุรูปโต ปวตฺติเภทํ กาลเทสสนฺตานารมฺมณาทิเภเทน อเนกวิธตมฺปิ สงฺคณฺหาติ.

对此八种（心），当知其生起次第。当以“于欲无过患”等理，以邪见(micchādiṭṭhi)为先导，欢喜愉悦地享受欲乐，或以自性猛利、未经策励之心，视所见之吉祥等为真实时，第一不善心生起。当以微弱、经策励之心时，则第二（心）生起。当不以邪见为先导，仅是欢喜愉悦地行淫、或贪求他人财物、或盗取他人之物，以自性猛利、未经策励之心时，则第三（心）生起。当以微弱、经策励之心时，则第四（心）生起。当因欲乐不得，或因缺乏其他喜因，于此四种情况中皆无喜时，则其余四种舍俱(upekkhāsahagata)心生起。“八亦”(Aṭṭhapi)中的“亦”(pi)字为总摄义，依此，它也总摄了依将述之理，此等（心）于诸不善业道中，随其可得之业道，以及依时、处、相续、所缘等差别而有的种种发生形态。

๕. ทุฏฺฐุ มโน, ตํ วา เอตสฺสาติ ทุมฺมโน, ตสฺส ภาโว โทมนสฺสํ, มานสิกทุกฺขเวทนาเยตํ อธิวจนํ, เตน [Pg.80] สหคตนฺติ โทมนสฺสสหคตํ. อารมฺมเณ ปฏิหญฺญตีติ ปฏิโฆ, โทโส. จณฺฑิกฺกสภาวตาย เหส อารมฺมณํ ปฏิหนนฺโต วิย ปวตฺตติ. โทมนสฺสสหคตสฺส เวทนาวเสน อเภเทปิ อสาธารณธมฺมวเสน จิตฺตสฺส อุปลกฺขณตฺถํ โทมนสฺสคฺคหณํ, ปฏิฆสมฺปยุตฺตภาโว ปน อุภินฺนํ เอกนฺตสหจาริตา ทสฺสนตฺถํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. โทมนสฺสญฺเจตฺถ อนิฏฺฐารมฺมณานุภวนลกฺขโณ เวทนากฺขนฺธปริยาปนฺโน เอโก ธมฺโม, ปฏิโฆ จณฺฑิกฺกสภาโว สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน เอโก ธมฺโมติ อยเมเตสํ วิเสโส. เอตฺถ จ ยํ กิญฺจิ อนิฏฺฐารมฺมณํ, นววิธอาฆาตวตฺถูนิ จ โทมนสฺสสฺส การณํ, ปฏิฆสฺส การณญฺจาติ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวินฺนํ ปน เนสํ จิตฺตานํ ปาณาติปาตาทีสุ ติกฺขมนฺทปฺปวตฺติกาเล อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. เอตฺถาปิ นิคมเน ปิ-สทฺทสฺส อตฺโถ วุตฺตนยานุสาเรน ทฏฺฐพฺโพ.

5. 心败坏(duṭṭhu mano)，或拥有此心者，是为忧戚(dummano)，其状态为忧(domanassa)，此乃心苦受(mānasikadukkhavedanā)之增语。与此俱行，即“忧俱”(domanassasahagata)。于所缘中抗拒，故为“恚(paṭigha)”，即“瞋(doso)”。因其自性暴恶，犹如冲击所缘而转起。当知，虽（此二心）同为忧俱，于受上无别，然为以不共法标识此心，故取“忧”；而说“与恚相应”，是为了显示二者（忧与恚）必然俱行。此中，“忧”是以体验不可爱所缘为相，摄于受蕴之一法；“恚”是以暴恶为性，摄于行蕴之一法，此即彼等之差别。当知，任何不可爱所缘及九种恼事(āghātavatthu)，皆为忧与恚之因。此二心于杀生等（业道）中，于猛利或微弱发生之时生起，当知。此处结尾之“亦”(pi)字，其义当依前述之理而知。

๖. สภาวํ วิจินนฺโต ตาย กิจฺฉติ กิลมตีติ วิจิกิจฺฉา. อถ วา จิกิจฺฉิตุํ ทุกฺกรตาย วิคตา จิกิจฺฉา ญาณปฺปฏิกาโร อิมิสฺสาติ วิจิกิจฺฉา, ตาย สมฺปยุตฺตํ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตํ. อุทฺธตสฺส ภาโว อุทฺธจฺจํ. อุทฺธจฺจสฺส สพฺพากุสลสาธารณภาเวปิ อิธ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ปธานํ หุตฺวา ปวตฺตตีติ อิทเมว เตน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา ธมฺมุทฺเทสปาฬิยํ เสสากุสเลสุ อุทฺธจฺจํ เยวาปนกวเสน วุตฺตํ, อิธ ปน ‘‘อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชตี’’ติ สรูเปเนว เทสิตํ. โหนฺติ เจตฺถ –

6. 探究自性时，因此而困扰、疲惫，故为“疑”(vicikicchā)。或者，因难以疗治，故无有对治，此对治即是智慧，是为“疑”。与此相应，即“疑相应”(vicikicchāsampayutta)。掉动之状态为“掉举”(uddhacca)。虽然掉举遍通一切不善心，但于此处，它作为相应法中之主要者而转起，故以此特别标明。如是，在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中，于其余不善心里，掉举仅以附带方式而说；然于此处，则以“掉举生起”之方式，依其自相而开示。此中有偈：

‘‘สพฺพากุสลยุตฺตมฺปิ, อุทฺธจฺจํ อนฺตมานเส;

พลวํ อิติ ตํเยว, วุตฺตมุทฺธจฺจโยคโต.

掉举虽与一切不善心相应，然于末后之心（即痴根心）中，其力强盛，故唯以此相应而说掉举。

‘‘เตเนว หิ มุนินฺเทน, เยวาปนกนามโต;

วตฺวา เสเสสุ เอตฺเถว, ตํ สรูเปน เทสิต’’นฺติ.

因此，牟尼之主（佛陀）在其余（不善心）中以附带之名说（掉举），而在此处则以自相开示。

อิมานิ [Pg.81] ปน ทฺเว จิตฺตานิ มูลนฺตรวิรหโต อติสมฺมูฬฺหตาย, สํสปฺปนวิกฺขิปนวเสน ปวตฺตวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสมาโยเคน จญฺจลตาย จ สพฺพตฺถาปิ รชฺชนทุสฺสนรหิตานิ อุเปกฺขาสหคตาเนว ปวตฺตนฺติ, ตโตเยว จ สภาวติกฺขตาย อุสฺสาเหตพฺพตาย อภาวโต สงฺขารเภโทปิ เนสํ นตฺถิ. โหนฺติ เจตฺถ –

这两种心因无他根而极度愚痴，又因以动摇与散乱的方式转起，与疑、掉举相应而摇摆不定，并且在一切情况下都远离贪与瞋，故唯与舍俱行。正因其自性不猛利，无须策励，所以也没有行相之差别。于此有偈：

‘‘มูฬฺหตฺตา เจว สํสปฺป-วิกฺเขปา เจกเหตุกํ;

โสเปกฺขํ สพฺพทา โน จ, ภินฺนํ สงฺขารเภทโต.

因为愚痴，以及动摇与散乱，（此心）只有一个因，总是与舍俱行，并且没有行相之差别。

‘‘น หิ ตสฺส สภาเวน, ติกฺขตุสฺสาหนียตา;

อตฺถิ สํสปฺปมานสฺส, วิกฺขิปนฺตสฺส สพฺพทา’’ติ.

其自性，实无猛利与策励之必要，因其恒常动摇与散乱故。

โมเหน มุยฺหนฺติ อติสเยน มุยฺหนฺติ มูลนฺตรวิรหโตติ โมมูหานิ.

为痴所迷惑，极其迷惑，因为远离（其他）根，所以称为极度愚痴。

๗. อิจฺเจวนฺตฺยาทิ ยถาวุตฺตานํ ทฺวาทสากุสลจิตฺตานํ นิคมนํ. ตตฺถ อิติ-สทฺโท วจนวจนียสมุทายนิทสฺสนตฺโถ. เอวํ-สทฺโท วจนวจนียปฏิปาฏิสนฺทสฺสนตฺโถ. นิปาตสมุทาโย วา เอส วจนวจนียนิคมนารมฺเภ. อิจฺเจวํ ยถาวุตฺตนเยน สพฺพถาปิ โสมนสฺสุเปกฺขาทิฏฺฐิสมฺปโยคาทินา ปฏิฆสมฺปโยคาทินา วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจโยเคนาติ สพฺเพนาปิ สมฺปโยคาทิอากาเรน ทฺวาทส อกุสลจิตฺตานิ สมตฺตานิ ปรินิฏฺฐิตานิ, สงฺคเหตฺวา วา อตฺตานิ คหิตานิ, วุตฺตานีตฺยตฺโถ. ตตฺถ กุสลปฏิปกฺขานิ อกุสลานิ มิตฺตปฺปฏิปกฺโข อมิตฺโต วิย, ปฏิปกฺขภาโว จ กุสลากุสลานํ ยถากฺกมํ ปหายกปหาตพฺพภาเวน เวทิตพฺโพ.

7. “如是”等句，是对前述十二不善心的总结。其中，“iti”一词表示所说与能说之集合，“evaṃ”一词表示所说与能说之次第。或者，这是在总结所说内容开始时使用的助词集合。“如是”依照前述方式，总括一切与喜、舍、邪见相应等，与瞋恚相应等，与疑、掉举相应等，以所有相应等相貌，十二不善心已经圆满、完结，或者说已被收摄，此即“已说”之义。其中，不善（法）是善（法）的对立面，如同朋友之敌；善与不善的对立关系，应当依次理解为能断者与所断者的关系。

๘. อฏฺฐธาตฺยาทิ สงฺคหคาถา. โลโภ จ โส สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธเนน มูลสทิสตฺตา มูลญฺจ, กํ เอเตสนฺติ โลภมูลานิ จิตฺตานิ เวทนาทิเภทโต อฏฺฐธา สิยุํ[Pg.82]. ตถา โทสมูลานิ สงฺขารเภทโต ทฺวิธา. โมหมูลานิ สุทฺโธ โมโหเยว มูลเมเตสนฺติ โมหมูลสงฺขาตานิ สมฺปโยคเภทโต ทฺเว จาติ อกุสลา ทฺวาทส สิยุนฺตฺยตฺโถ.

8. “八种等”是摄颂。贪，因其能稳固建立（其）自性，具有如根之作用，故亦是根。以此贪为根的心，依受等差别可分为八种。同样，以瞋为根的心，依行之差别可分为两种。纯粹以痴为根的，称为痴根心，依相应之差别也分为两种。如是不善心共有十二种，此即其义。

อกุสลจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不善心释义终。

อเหตุกจิตฺตวณฺณนา

无因心释义

๙. เอวํ มูลเภทโต ติวิธมฺปิ อกุสลํ สมฺปโยคาทิเภทโต ทฺวาทสธา วิภชิตฺวา อิทานิ อเหตุกจิตฺตานิ นิทฺทิสนฺโต เตสํ อกุสลวิปากาทิวเสน ติวิธภาเวปิ อกุสลานนฺตรํ อกุสลวิปาเกเยว จกฺขาทินิสฺสยสมฺปฏิจฺฉนาทิกิจฺจเภเทน สตฺตธา วิภชิตุํ ‘‘อุเปกฺขาสหคตํ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺตฺยาทิมาห. ตตฺถ จกฺขติ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ หุตฺวา สมวิสมํ อาจิกฺขนฺตํ วิย โหตีติ จกฺขุ. อถ วา จกฺขติ รูปํ อสฺสาเทนฺตํ วิย โหตีติ จกฺขุ. จกฺขตีติ หิ อยํ สทฺโท ‘‘มธุํ จกฺขติ, พฺยญฺชนํ จกฺขตี’’ตฺยาทีสุ วิย อสฺสาทนตฺโถ โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘จกฺขุํ โข ปน, มาคณฺฑิย, รูปารามํ รูปรตํ รูปสมฺมุทิต’’นฺตฺยาทิ. ยทิ เอวํ ‘‘โสตํ โข, มาคณฺฑิย, สทฺทารามํ สทฺทรตํ สทฺทสมฺมุทิต’’นฺตฺยาทิวจนโต (ม. นิ. ๒.๒๐๙) โสตาทีนมฺปิ สทฺทาทิอสฺสาทนํ อตฺถีติ เตสมฺปิ จกฺขุสทฺทาภิเธยฺยตา อาปชฺเชยฺยาติ? นาปชฺชติ นิรุฬฺหตฺตา, นิรุฬฺโห เหส จกฺขุ-สทฺโท ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมชภูตปฺปสาทลกฺขเณ จกฺขุปฺปสาเทเยว มยูราทิสทฺทา วิย สกุณวิเสสาทีสุ, จกฺขุนา สหวุตฺติยา ปน ภมุกฏฺฐิปริจฺฉินฺโน มํสปิณฺโฑปิ ‘‘จกฺขู’’ติ วุจฺจติ. อฏฺฐกถายํ ปน อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ จกฺขติ-สทฺทสฺส วิภาวนตฺถตาปิ สมฺภวตีติ ‘‘จกฺขติ รูปํ วิภาเวตีติ จกฺขู’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๕๑๐) วุตฺตํ. จกฺขุสฺมึ [Pg.83] วิญฺญาณํ ตนฺนิสฺสิตตฺถาติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ตถา เหตํ ‘‘จกฺขุสนฺนิสฺสิตรูปวิชานนลกฺขณ’’นฺติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๓๑; วิสุทฺธิ. ๒.๔๕๔) วุตฺตํ.

9. 如是依根本差别将不善分为三种，又依相应等差别分为十二种。现在开始解说无因心，此虽有不善异熟等三种差别，然继不善之后，先就眼等所依、领受等功能差别，将不善异熟心分为七种而言“舍俱行眼识”等。其中，眼(cakkhu)者，犹如依靠识而指示平等不平等之境，故称为眼。或言眼(cakkhu)者，犹如尝味色境，故称为眼。此“尝”(cakkhati)字，如“尝蜜”、“尝酱”等，实有尝味之义。故世尊说：“玛甘迪亚，眼实以色为乐，以色为喜，以色为悦”等。若如是，则依“玛甘迪亚，耳实以声为乐”等语(《中部》2.209)，耳等亦应有尝声等义，如此耳等亦应可名为眼吗？实不然，因词语的惯用意义使然。此眼字，惯指由欲见业所生净色为相的眼净色，如孔雀等词专指某类禽鸟；而与眼共同存在的眉骨所限的肉团，亦称为“眼”。然于义注中，因界有多种意义，为显“尝”(cakkhati)字亦有分析义，故言“分析色故名为眼”(《清净道论》2.510)。依附于眼的识，即眼识。如说“以依止眼、认知色相为特相”(《法集论义注》431;《清净道论》2.454)。

เอวํ โสตวิญฺญาณาทีสุปิ ยถารหํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา อุเปกฺขาสหคตภาวํ อติทิสติ. วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ หุตฺวา สุณาตีติ โสตํ. ฆายติ คนฺโธปาทานํ กโรตีติ ฆานํ. ชีวิตนิมิตฺตํ รโส ชีวิตํ, ตํ อวฺหายติ ตสฺมึ นินฺนตายาติ ชิวฺหา นิรุตฺตินเยน. กุจฺฉิตานํ ปาปธมฺมานํ อาโย ปวตฺติฏฺฐานนฺติ กาโย. กายินฺทฺริยญฺหิ โผฏฺฐพฺพคฺคหณสภาวตฺตา ตทสฺสาทวสปฺปวตฺตานํ, ตมฺมูลกานญฺจ ปาปธมฺมานํ วิเสสการณนฺติ เตสํ ปวตฺติฏฺฐานํ วิย คยฺหติ. สสมฺภารกาโย วา กุจฺฉิตานํ เกสาทีนํ อาโยติ กาโย. ตํสหจริตตฺตา ปน ปสาทกาโยปิ ตถา วุจฺจติ. ทุ กุจฺฉิตํ หุตฺวา ขนติ กายิกสุขํ, ทุกฺขมนฺติ วา ทุกฺขํ. ทุกฺกรโมกาสทานํ เอตสฺสาติ ทุกฺข’’นฺติปิ อปเร. ปญฺจวิญฺญาณคฺคหิตํ รูปาทิอารมฺมณํ สมฺปฏิจฺฉติ ตทาการปฺปวตฺติยาติ สมฺปฏิจฺฉนํ. สมฺมา ตีเรติ ยถาสมฺปฏิจฺฉิตํ รูปาทิอารมฺมณํ วีมํสตีติ สนฺตีรณํ. อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ กุสลากุสลานํ ปากาติ วิปากา, วิปกฺกภาวมาปนฺนานํ อรูปธมฺมานเมตํ อธิวจนํ. เอวญฺจ กตฺวา กุสลากุสลกมฺมสมุฏฺฐานานมฺปิ กฏตฺตารูปานํ นตฺถิ วิปากโวหาโร. อกุสลสฺส วิปากจิตฺตานิ อกุสลวิปากจิตฺตานิ.

同样地，对于耳识等也应当按其特性来理解。“如是”一词在此特别指出与舍受相应的状态。依止识而听闻，故称为耳。嗅取香尘，执取香气，故称为鼻。味是生命的表征，舌因其倾向于味而呼唤生命，故依词源学称为舌。恶不善法生起的处所，故称为身。身根以执取触为自性，是因贪著触乐而生起之恶法，以及以触为根本之恶法的特殊原因，故被视为它们的生起处。或者说，身体是头发等不净物之源，故称为身。由于与此相伴，净色身(身净色)亦被如此称呼。因其是可厌的(du)，且毁坏(khanati)身乐，故为苦(dukkha)；另有论师说，因难以给予其机会，故为苦。领受(sampaṭicchanaṃ)者，是领受五识所缘的色等境，并随顺其相而转起。推度(santīraṇaṃ)者，是如理推究已领受的色等所缘境。互相违逆的善与不善的果报，称为异熟(vipākā)。此是已达到成熟状态的无色法之称谓。因此，由善不善业所生的业生色，不称为异熟。不善的异熟心，即不善异熟心。

๑๐. สุขยติ กายจิตฺตํ, สุฏฺฐุ วา ขนติ กายจิตฺตาพาธํ, สุเขน ขมิตพฺพนฺติ วา สุขํ. ‘‘สุกรโมกาสทานํ เอตสฺสาติ สุข’’นฺติ อปเร. กสฺมา ปน ยถา อกุสลวิปากสนฺตีรณํ เอกเมว วุตฺตํ, เอวมวตฺวา กุสลวิปากสนฺตีรณํ ทฺวิธา วุตฺตนฺติ? อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมณวเสน เวทนาเภทสมฺภวโต. ยทิ เอวํ ตตฺถาปิ อนิฏฺฐอนิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมณวเสน เวทนาเภเทน ภวิตพฺพนฺติ? นยิทเมวํ อนิฏฺฐารมฺมเณ [Pg.84] อุปฺปชฺชิตพฺพสฺสปิ โทมนสฺสสฺส ปฏิเฆน วินา อนุปฺปชฺชนโต, ปฏิฆสฺส จ เอกนฺตากุสลสภาวสฺส อพฺยากเตสุ อสมฺภวโต. น หิ ภินฺนชาติโก ธมฺโม ภินฺนชาติเกสุ อุปลพฺภติ, ตสฺมา อตฺตนา สมานโยคกฺขมสฺส อสมฺภวโต อกุสลวิปาเกสุ โทมนสฺสํ น สมฺภวตีติ ตสฺส ตํสหคตตา น วุตฺตา. อถ วา ยถา โกจิ พลวตา โปถิยมาโน ทุพฺพลปุริโส ตสฺส ปฏิปฺปหริตุํ อสกฺโกนฺโต ตสฺมึ อุเปกฺขโกว โหติ, เอวเมว อกุสลวิปากานํ ปริทุพฺพลภาวโต อนิฏฺฐารมฺมเณปิ โทมนสฺสุปฺปาโท นตฺถีติ สนฺตีรณํ อุเปกฺขาสหคตเมว.

10. 令身心愉悦，或善除身心之疾，或易于忍受，故称为乐。另有师言：“此易于提供机会，故为乐。”然则，何故如不善异熟推度(akusalavipākasantīraṇa)仅说一种，而善异熟推度却分为两种？因依可爱、中等可爱所缘而有受之差别。若尔，于彼（不善异熟）中，亦应依不可爱、中等不可爱所缘而有受之差别？此言不然。因为在不可爱所缘中本应生起的忧受，无瞋则不生；而瞋(paṭigha)纯属不善性，不可能在无记法中产生。异类之法，实不现于异类之中。是故，因无能与自身同类相应者，故于不善异熟中，忧受不生，亦不说其与忧受相应。又如，被强者殴打的弱者，无力还击，只能舍之；同理，由于不善异熟极其微弱，即使面对不可爱所缘亦不生忧受，所以推度只是与舍受相应。

จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ ปน จตฺตาริ อุภยวิปากานิปิ วตฺถารมฺมณฆฏฺฏนาย ทุพฺพลภาวโต อนิฏฺเฐ อิฏฺเฐปิ จ อารมฺมเณ อุเปกฺขาสหคตาเนว. เตสญฺหิ จตุนฺนมฺปิ วตฺถุภูตานิ จกฺขาทีนิ อุปาทารูปาเนว, ตถา อารมฺมณภูตานิปิ รูปาทีนิ, อุปาทารูปเกน จ อุปาทารูปกสฺส สงฺฆฏฺฏนํ อติทุพฺพลํ ปิจุปิณฺฑเกน ปิจุปิณฺฑกสฺส ผุสนํ วิย, ตสฺมา ตานิ สพฺพถาปิ อุเปกฺขาสหคตาเนว. กายวิญฺญาณสฺส ปน โผฏฺฐพฺพสงฺขาตภูตตฺตยเมว อารมฺมณนฺติ ตํ กายปฺปสาเท สงฺฆฏฺฏิตมฺปิ ตํ อติกฺกมิตฺวา ตนฺนิสฺสเยสุ มหาภูเตสุ ปฏิหญฺญติ. ภูตรูเปหิ จ ภูตรูปานํ สงฺฆฏฺฏนํ พลวตรํ อธิกรณิมตฺถเก ปิจุปิณฺฑกํ ฐเปตฺวา กูเฏน ปหฏกาเล กูฏสฺส ปิจุปิณฺฑกํ อติกฺกมิตฺวา อธิกรณิคฺคหณํ วิย, ตสฺมา วตฺถารมฺมณฆฏฺฏนาย พลวภาวโต กายวิญฺญาณํ อนิฏฺเฐ ทุกฺขสหคตํ, อิฏฺเฐ สุขสหคตนฺติ. สมฺปฏิจฺฉนยุคฬฺหํ ปน อตฺตนา อสมานนิสฺสยานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนมนนฺตรํ อุปฺปชฺชตีติ สมานนิสฺสยโต อลทฺธานนฺตรปจฺจยตาย สภาคูปตฺถมฺภรหิโต วิย ปุริโส นาติพลวํ สพฺพถาปิ วิสยรสมนุภวิตุํ น สกฺโกตีติ สพฺพถาปิ อุเปกฺขาสหคตเมว. วุตฺตวิปริยายโต กุสลวิปากสนฺตีรณํ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมเณสุ [Pg.85] สุโขเปกฺขาสหคตนฺติ. ยทิ เอวํ อาวชฺชนทฺวยสฺส อุเปกฺขาสมฺปโยคํ กสฺมา วกฺขติ, นนุ ตมฺปิ สมานนิสฺสยานนฺตรํ ปวตฺตตีติ? สจฺจํ, ตตฺถ ปน ปุริมํ ปุพฺเพ เกนจิ อคฺคหิเตเยว อารมฺมเณ เอกวารเมว ปวตฺตติ, ปจฺฉิมมฺปิ วิสทิสจิตฺตสนฺตานปราวตฺตนวเสน พฺยาปารนฺตรสาเปกฺขนฺติ น สพฺพถาปิ วิสยรสมนุภวิตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา มชฺฌตฺตเวทนาสมฺปยุตฺตเมวาติ. โหนฺติ เจตฺถ –

眼识等四识，同为善恶二者之异熟，然因所依与所缘的接触力弱，故于不可爱及可爱所缘中，唯与舍受相应。此四识之所依（眼等）与所缘（色等），皆是所造色；所造色与所造色之接触极其微弱，犹如棉絮互触。是故，彼等在一切情况下唯与舍受相应。然而，身识之所缘唯是名为“触”的三大种，其虽与身净色接触，却能越过而撞击其所依的大种。大种色与大种色之接触则更有力，犹如置棉絮于铁砧上以锤击之，锤越过棉絮而击中铁砧。是故，因所依与所缘的接触力强，身识于不可爱所缘中与苦受相应，于可爱所缘中与乐受相应。至于领受二心，因其紧随与自身所依不同的眼识等之后生起，未得同依处之无间缘，犹如无同类扶助之人，不能在一切情况下有力地体验境味，故其在一切情况下唯与舍受相应。与此相反，善异熟推度心于可爱、中等可爱所缘中，则与乐受或舍受相应。若问：“两种转向心亦紧随同依处（的有分心）而转起，为何说其唯与舍受相应？”答曰：“诚然。然其中，前者（五门转向心）仅于先前未曾被取之所缘中生起一次；后者（意门转向心）亦因心流之转变而需其他作用，故不能在一切情况下体验境味。是故，其唯与中性受相应。”此处有偈颂：

‘‘วตฺถาลมฺพสภาวานํ, ภูติกานญฺหิ ฆฏฺฏนํ;

ทุพฺพลํ อิติ จกฺขาทิ-จตุจิตฺตมุเปกฺขกํ.

作为所依与所缘的所造色，其接触实为微弱；是故眼等四心，皆与舍受相应。

‘‘กายนิสฺสยโผฏฺฐพฺพ-ภูตานํ ฆฏฺฏนาย ตุ;

พลวตฺตา น วิญฺญาณํ, กายิก มชฺฌเวทนํ.

然因身所依与触所缘之大种，其接触甚为有力；故身识之受，非为中性受。

‘‘สมานนิสฺสโย ยสฺมา, นตฺถานนฺตรปจฺจโย;

ตสฺมา ทุพฺพลมาลมฺเพ, โสเปกฺขํ สมฺปฏิจฺฉน’’นฺติ.

因无同依处之无间缘，故于所缘力弱，领受心与舍受相应。

กุสลสฺส วิปากานิ, สมฺปยุตฺตเหตุวิรหโต อเหตุกจิตฺตานิ จาติ กุสลวิปากาเหตุกจิตฺตานิ. นิพฺพตฺตกเหตุวเสน นิปฺผนฺนานิปิ เหตานิ สมฺปยุตฺตเหตุวเสเนว อเหตุกโวหารํ ลภนฺติ, อิตรถา มหาวิปาเกหิ อิเมสํ นานตฺตาสมฺภวโต. กึ ปเนตฺถ การณํ ยถา อิเธวํ อกุสลวิปากนิคมเน อเหตุกคฺคหณํ น กตนฺติ? พฺยภิจาราภาวโต. สติ หิ สมฺภเว, พฺยภิจาเร จ วิเสสนํ สาตฺถกํ สิยา. อกุสลวิปากานํ ปน โลภาทิสาวชฺชธมฺมวิปากภาเวน ตพฺพิธุเรหิ, อโลภาทีหิ สมฺปโยคาโยคโต, สยํ อพฺยากตนิรวชฺชสภาวานํ โลภาทิอกุสลธมฺมสมฺปโยควิโรธโต จ นตฺถิ กทาจิปิ สเหตุกตาย สมฺภโวติ อเหตุกภาวาพฺยภิจารโต [Pg.86] น ตานิ อเหตุกสทฺเทน วิเสสิตพฺพานิ.

善之异熟，因远离相应因(sampayuttahetu)而为无因心，故称善异熟无因心(kusalavipākāhetukacittāni)。此等心虽依生起因而成，然仅依相应因之故得“无因”之名，否则此等心与大异熟心(mahāvipāka)之差异即不可能。此处有何因缘，于不善异熟(akusalavipāka)之总结中，不作“无因”之称谓？因无例外故。若有可能性及例外，则此简别方有意义。然不善异熟心，作为贪(lobha)等有过失法之异熟，故不可能与远离彼等之无贪(alobha)等相应；其自身为无记(abyākata)、无过失(niravajja)之自性，与贪等不善法相应实为相违，故绝无有因之可能。因其无因之性无例外，故不须以“无因”一词简别之。

๑๑. อิทานิ อเหตุกาธิกาเร อเหตุกกิริยจิตฺตานิปิ กิจฺจเภเทน ติธา ทสฺเสตุํ ‘‘อุเปกฺขาสหคต’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. จกฺขาทิปญฺจทฺวาเร ฆฏฺฏิตมารมฺมณํ อาวชฺเชติ ตตฺถ อาโภคํ กโรติ, จิตฺตสนฺตานํ วา ภวงฺควเสน ปวตฺติตุํ อทตฺวา วีถิจิตฺตภาวาย ปริณาเมตีติ ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ, กิริยาเหตุกมโนธาตุจิตฺตํ. อาวชฺชนสฺส อนนฺตรปจฺจยภูตํ ภวงฺคจิตฺตํ มโนทฺวารํ วีถิจิตฺตานํ ปวตฺติมุขภาวโต. ตสฺมึ ทิฏฺฐสุตมุตาทิวเสน อาปาถมาคตมารมฺมณํ อาวชฺเชติ, วุตฺตนเยน วา จิตฺตสนฺตานํ ปริณาเมตีติ มโนทฺวาราวชฺชนํ, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุอุเปกฺขาสหคตจิตฺตํ. อิทเมว จ ปญฺจทฺวาเร ยถาสนฺตีริตํ อารมฺมณํ ววตฺถเปตีติ โวฏฺฐพฺพนนฺติ จ วุจฺจติ. หสิตํ อุปฺปาเทตีติ หสิตุปฺปาทํ, ขีณาสวานํ อโนฬาริการมฺมเณสุ ปหฏฺฐาการมตฺตเหตุกํ กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโสมนสฺสสหคตจิตฺตํ.

11. 今于无因品(ahetukādhikāra)中，为示无因唯作心(ahetukakiriyacitta)亦依作用(kicca)之别分为三种，故说“舍俱”(upekkhāsahagata)等。于眼等五门(pañcadvāra)中，转向已撞击的所缘，于彼处作意，或不令心相续依有分(bhavaṅga)而转起，而令其转变为路心(vīthicitta)，此即五门转向(pañcadvārāvajjana)，是无因唯作意界心。作为转向之无间缘的有分心，因其为路心生起之门，故称意门(manodvāra)。于此（意门）中，对依已见、已闻、已觉等而现前之所缘转向，或如前述转变心相续，此即意门转向(manodvārāvajjana)，是无因唯作意识界舍俱心。此心于五门中，确定经推度之所缘，故亦称“确定”(voṭṭhabbana)。引生微笑者，名笑生心(hasituppāda)，是漏尽者(khīṇāsava)于非粗显所缘生起欣悦之因，是无因唯作意识界喜俱心。

๑๒. สพฺพถาปีติ อกุสลวิปากกุสลวิปากกิริยเภเทน. อฏฺฐารสาติ คณนปริจฺเฉโท. อเหตุกจิตฺตานีติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ.

12. “总之”(sabbathāpi)，即依不善异熟、善异熟、唯作之差别。“十八”(aṭṭhārasa)，是数量的限定。“无因心”(ahetukacittāni)，是所限定法之指示。

อเหตุกจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无因心释义 终。

โสภนจิตฺตวณฺณนา

美心释义

๑๔. เอวํ ทฺวาทสากุสลอเหตุกาฏฺฐารสวเสน สมตึส จิตฺตานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตพฺพินิมุตฺตานํ โสภนโวหารํ ฐเปตุํ ‘‘ปาปาเหตุกมุตฺตานี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. อตฺตนา อธิสยิตสฺส อปายาทิทุกฺขสฺส ปาปนโต ปาเปหิ[Pg.87], เหตุสมฺปโยคาภาวโต อเหตุเกหิ จ มุตฺตานิ จตุวีสติกามาวจรปญฺจตึสมหคฺคตโลกุตฺตรวเสน เอกูนสฏฺฐิปริมาณานิ, อถ วา อฏฺฐ โลกุตฺตรานิ ฌานงฺคโยคเภเทน ปจฺเจกํ ปญฺจธา กตฺวา เอกนวุติปิ จิตฺตานิ โสภนคุณาวหนโต, อโลภาทิอนวชฺชเหตุสมฺปโยคโต จ โสภนานีติ วุจฺจเร กถียนฺติ.

14. 如是宣说十二不善心与十八无因心，总共三十种心后，今为确立已脱离彼等之心为“美心”之名，而说“离恶与无因”等。因其招致恶趣等苦，故为“恶”(pāpa)；因其不与因相应，故为“无因”(ahetuka)。脱离了恶与无因之心有五十九种：即二十四种欲界心，以及（合为）三十五种的广大心与出世间心；或将八种出世间心依禅支之差别各分为五，则亦有九十一种心。因能带来美善之功德，且与无贪等无过之因相应，故被称为“美心”。

กามาวจรโสภนจิตฺตวณฺณนา

欲界美心释义

๑๕. อิทานิ โสภเนสุ กามาวจรานเมว ปฐมํ อุทฺทิฏฺฐตฺตา เตสุปิ อพฺยากตานํ กุสลปุพฺพกตฺตา ปฐมํ กามาวจรกุสลํ, ตโต ตพฺพิปากํ, ตทนนฺตรํ ตเทกภูมิปริยาปนฺนํ กิริยจิตฺตญฺจ ปจฺเจกํ เวทนาญาณสงฺขารเภเทน อฏฺฐธา ทสฺเสตุํ ‘‘โสมนสฺสสหคต’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ชานาติ ยถาสภาวํ ปฏิวิชฺฌตีติ ญาณํ. เสสํ วุตฺตนยเมว. เอตฺถ จ พลวสทฺธาย ทสฺสนสมฺปตฺติยา ปจฺจยปฏิคฺคาหกาทิสมฺปตฺติยาติ เอวมาทีหิ การเณหิ โสมนสฺสสหคตตา, ปญฺญาสํวตฺตนิกกมฺมโต, อพฺยาปชฺชโลกูปปตฺติโต, อินฺทฺริยปริปากโต, กิเลสทูรีภาวโต จ ญาณสมฺปยุตฺตตา, ตพฺพิปริยาเยน อุเปกฺขาสหคตตา เจว ญาณวิปฺปยุตฺตตา จ, อาวาสสปฺปายาทิวเสน กายจิตฺตานํ กลฺลภาวโต, ปุพฺเพ ทานาทีสุ กตปริจยตาทีหิ จ อสงฺขาริกตา, ตพฺพิปริยาเยน สสงฺขาริกตา จ เวทิตพฺพา.

15. 现在，于诸美心中，因先说欲界心，且于其中，又因无记心以善为前因，故首先阐述欲界善心，其次是其异熟，之后是属于同一地的唯作心。为显示其各自依受、智、行之差别而有八种，故说“悦俱”等。其中，如实了知、通达自性，是为智。其余如前已说。此处，因强信、见具足、受者与资具等具足，由如是等原因而有悦俱；因有能增长慧之业、生于无瞋世界、诸根成熟、远离烦恼，而有智相应；反之，则有舍俱与智不相应。又因住处适宜等令身心堪能，以及先前于布施等已修习熟练，而有无行；反之，则为有行。当知此理。

ตตฺถ ยทา ปน โย เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกาทิสมฺปตฺตึ, อญฺญํ วา โสมนสฺสเหตุํ อาคมฺม หฏฺฐปหฏฺโฐ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺตฺยาทินยปฺปวตฺตํ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา มุตฺตจาคตาทิวเสน อสํสีทนฺโต อนุสฺสาหิโต ปเรหิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรติ, ตทาสฺส จิตฺตํ โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ โหติ. ยทา ปน วุตฺตนเยเนว หฏฺฐตุฏฺโฐ สมฺมาทิฏฺฐึ [Pg.88] ปุรกฺขตฺวาปิ อมุตฺตจาคตาทิวเสน สํสีทมาโน ปเรหิ วา อุสฺสาหิโต กโรติ, ตทาสฺส ตเทว จิตฺตํ สสงฺขาริกํ โหติ. ยทา ปน ญาติชนสฺส ปฏิปตฺติทสฺสเนน ชาตปริจยา พาลทารกา ภิกฺขู ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา สหสา กิญฺจิเทว หตฺถคตํ ททนฺติ วา วนฺทนฺติ วา, ตทา เตสํ ตติยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน ‘‘เทถ, วนฺทถา’’ติ ญาตีหิ อุสฺสาหิตา เอวํ ปฏิปชฺชนฺติ, ตทา จตุตฺถํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน เทยฺยธมฺมปฏิคฺคาหกาทีนํ อสมฺปตฺตึ, อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาวํ อาคมฺม จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ, ตทา เสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ. อฏฺฐปีติ ปิ-สทฺเทน ทสปุญฺญกิริยาทิวเสน อเนกวิธตํ สมฺปิณฺเฑติ. ตถา หิ วทนฺติ –

于此，若有人因所施物与受者等具足，或因其他喜悦之缘由而心生欢喜，以“有布施（之果报）”等正见为先导，慷慨不犹豫，无需他人劝请而行布施等福业，此时其心为悦俱、智相应、无行。若如前述，虽心生欢喜，亦以正见为先导，但因悭吝等而犹豫，或经他人劝请才行，此时其心则为有行。若有幼童因见亲人之行持而熟悉，见比丘时心生欢悦，立即将手中之物布施或行礼拜，此时则生起第三心。若被亲人劝说“布施吧，礼拜吧”才如此行，此时则生起第四心。若因所施物与受者等不具足，或无其他喜悦之缘由，于上述四种情况中皆无喜悦，此时则生起其余四种舍俱之心。至于（根本文中的）“亦有八种”，其中的“亦”（pi）字，总摄了依十福业事等而有的多种情况。诚如所言：

‘‘กเมน ปุญฺญวตฺถูหิ, โคจราธิปตีหิ จ;

กมฺมหีนาทิโต เจว, คเณยฺย นยโกวิโท’’ติ.

“智者应依序计算，依福业事、所缘及增上，以及劣业等。”

อิมานิ หิ อฏฺฐ จิตฺตานิ ทสปุญฺญกิริยวตฺถุวเสน ปวตฺตนโต ปจฺเจกํ ทส ทสาติ กตฺวา อสีติ จิตฺตานิ โหนฺติ, ตานิ จ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตนโต ปจฺเจกํ ฉคฺคุณิตานิ สาสีติกานิ จตฺตาริ สตานิ โหนฺติ, อธิปติเภเทน ปน ญาณวิปฺปยุตฺตานํ จตฺตาลีสาธิกทฺวิสตปริมาณานํ วีมํสาธิปติสมฺปโยคาภาวโต ตานิ ติณฺณํ อธิปตีนํ วเสน ติคุณิตานิ วีสาธิกานิ สตฺตสตานิ, ตถา ญาณสมฺปยุตฺตานิ จ จตุนฺนํ อธิปตีนํ วเสน จตุคฺคุณิตานิ สสฏฺฐิกานิ นว สตานีติ เอวํ อธิปติวเสน สหสฺสํ สาสีติกานิ จ ฉ สตานิ โหนฺติ, ตานิ กายวจีมโนกมฺมสงฺขาตกมฺมตฺติกวเสน ติคุณิตานิ จตฺตาลีสาธิกานิ ปญฺจ สหสฺสานิ โหนฺติ, ตานิ จ หีนมชฺฌิมปณีตเภทโต ติคุณิตานิ วีสสตาธิกปนฺนรสสหสฺสานิ โหนฺติ. ยํ ปน วุตฺตํ อาจริยพุทฺธทตฺตตฺเถเรน –

此八心依十福业事而转起，各自为十，成八十心。此等心又依六所缘而转起，各自乘以六，成四百八十心。若依增上之差别，二百四十智不相应心，因无观察增上相应，故依三种增上乘以三，成七百二十心；智相应心则依四种增上乘以四，成九百六十心。如是，依增上共成一千六百八十心。此等心依身、语、意三业乘以三，成五千零四十心。此等心又依下、中、上之差别乘以三，成一万五千一百二十心。诚如阿阇梨佛授(Buddhadata)长老所言：

‘‘สตฺตรส [Pg.89] สหสฺสานิ, ทฺเว สตานิ อสีติ จ;

กามาวจรปุญฺญานิ, ภวนฺตีติ วินิทฺทิเส’’ติ.

“当分别说，欲界福业，有一万七千二百八十。”

ตํ อธิปติวเสน คณนปริหานึ อนาทิยิตฺวา โสตปติตวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, กาลเทสาทิเภเทน ปน เนสํ เภโท อปฺปเมยฺโยว.

当知此说（指佛授长老的偈颂）是未考虑依增上而有的数量减少，仅依传统说法而言。然而，若依时、处等差别，彼等之差别实不可计量。

กุจฺฉิเต (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑) ปาปธมฺเม สลยนฺติ กมฺเปนฺติ วิทฺธํเสนฺติ อปคเมนฺตีติ วา กุสลานิ. อถ วา กุจฺฉิตากาเรน สนฺตาเน สยนโต ปวตฺตนโต กุสสงฺขาเต ปาปธมฺเม ลุนนฺติ ฉินฺทนฺตีติ กุสลานิ. อถ วา กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สานโต ตนุกรณโต โอสานกรณโต วา กุสสงฺขาเตน ญาเณน, สทฺธาทิธมฺมชาเตน วา ลาตพฺพานิ สหชาตอุปนิสฺสยภาเวน ยถารหํ ปวตฺเตตพฺพานีติ กุสลานิ, ตาเนว ยถาวุตฺตตฺเถน กามาวจรานิ กุสลจิตฺตานิ จาติ กามาวจรกุสลจิตฺตานิ.

于可厌之恶法，善法能摇动、震动、破坏或驱逐，故名善。或者，因以可厌之方式于相续中存在与运行，故斩断名为“kusa”（恶）之恶法，故名善。或者，以名为“kusa”（善）之智慧，或由信等法所生，以俱生、依止等关系，恰如其分地运作，从而削弱、减少或灭尽可厌之恶法，故名善。彼等即是如前所述之欲界善心，故名欲界善心。

๑๖. ยถา ปเนตานิ ปุญฺญกิริยวเสน, กมฺมทฺวารวเสน, กมฺมวเสน, อธิปติวเสน จ ปวตฺตนฺติ, เนวํ วิปากานิ ทานาทิวเสน อปฺปวตฺตนโต, วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปนาภาวโต, อวิปากสภาวโต, ฉนฺทาทีนิ ปุรกฺขตฺวา อปฺปวตฺติโต จ, ตสฺมา ตํวเสน ปริหาเปตฺวา ยถารหํ คณนเภโท โยเชตพฺโพ. อิมานิปิ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมณวเสน ยถากฺกมํ โสมนสฺสุเปกฺขาสหิตานิ. ปฏิสนฺธาทิวสปฺปวตฺติยํ กมฺมสฺส พลวาพลวภาวโต, ตทารมฺมณปฺปวตฺติยํ เยภุยฺเยน ชวนานุรูปโต, กทาจิ ตตฺถาปิ กมฺมานุรูปโต จ ญาณสมฺปยุตฺตานิ, ญาณวิปฺปยุตฺตานิ จ โหนฺติ. ยถาปโยคํ วินา สปฺปโยคญฺจ ยถาอุปฏฺฐิเตหิ กมฺมาทิปจฺจเยหิ อุตุโภชนาทิสปฺปายาสปฺปายวเสน อสงฺขาริกสสงฺขาริกานิ.

16. 然此等（美心）依福业事(puññakiriyā)、业门(kammadvāra)、业(kamma)、增上(adhipati)而转起，异熟心则不如是，因其非依布施(dāna)等而转起，不发起表色(viññatti)，自性非业，亦不以欲(chanda)等为先导而转起。是故，应舍彼等分别，依其相应而配合数量之别。此等心亦依可意、极可意、中性所缘(iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇa)，而依次与悦(somanassa)、舍(upekkhā)俱行。于结生(paṭisandhi)等时转起，依业之强弱；于彼所缘(tadārammaṇa)转起时，多随顺速行(javana)；有时于彼处亦随顺业，而有智相应、智不相应。依有无功用，及依现前之业等缘，随顺时节、饮食等适宜与不适宜，而为无行(asaṅkhārika)与有行(sasaṅkhārika)。

๑๗. กิริยจิตฺตานมฺปิ [Pg.90] กุสเล วุตฺตนเยน ยถารหํ โสมนสฺสสหคตาทิตา เวทิตพฺพา.

17. 唯作心亦应如善心中所说之理，依其相应而知有悦俱(somanassasahagata)等。

๑๘. สเหตุกกามาวจรกุสลวิปากกิริยจิตฺตานีติ เอตฺถ สเหตุกคฺคหณํ วิปากกิริยาเปกฺขํ วิเสสนํ กุสลสฺส เอกนฺตสเหตุกตฺตา. โหติ หิ ยถาลาภโยชนา, ‘‘สกฺขรกถลมฺปิ มจฺฉคุมฺพมฺปิ จรนฺตมฺปิ ติฏฺฐนฺตมฺปี’’ตฺยาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๔๙) วิย สกฺขรกถลสฺส จรณาโยคโต มจฺฉคุมฺพาเปกฺขาย จรณกิริยา โยชียตีติ.

18. 于“有因欲界善、异熟、唯作心”中，“有因”(sahetuka)一词是简别异熟与唯作，因善心必为有因。此即“随应结合”(yathālābhayojanā)，犹如于“碎石(sakkharakathala)与鱼群(macchagumba)，游行(caranta)与站立(tiṭṭhanta)”等句中(长部.1.249)，因碎石不能游行，故游行之作用是就鱼群而言。

๑๙. สเหตุกามาวจรปุญฺญปากกิริยา เวทนาญาณสงฺขารเภเทน ปจฺเจกํ เวทนาเภทโต ทุวิธตฺตา, ญาณเภทโต จตุพฺพิธตฺตา, สงฺขารเภทโต อฏฺฐวิธตฺตา จ สมฺปิณฺเฑตฺวา จตุวีสติ มตาติ โยชนา. นนุ จ เวทนาเภโท ตาว ยุตฺโต ตาสํ ภินฺนสภาวตฺตา. ญาณสงฺขารเภโท ปน กถนฺติ? ญาณสงฺขารานํ ภาวาภาวกโตปิ เภโท ญาณสงฺขารกโตว ยถา วสฺสกโต สุภิกฺโข ทุพฺภิกฺโขติ, ตสฺมา ญาณสงฺขารกโต เภโท ญาณสงฺขารเภโทติ น เอตฺถ โกจิ วิโรโธติ.

19. “有因欲界善、异熟、唯作”，依受、智、行之差别，各别而言，依受之别有二种，依智之别有四种，依行之别有八种，总合而视为二十四。此为结合。然则，受之差别，因其自性各异，故为合理。而智与行之差别又如何？由智与行之有无所作之差别，即是智与行所作之差别，犹如由雨而有丰年、荒年。是故，由智与行所作之差别，即是“智行之别”，于此无任何相违。

๒๐. อิทานิ สพฺพานิปิ กามาวจรจิตฺตานิ สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กาเม เตวีสา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. กาเม ภเว สตฺต อกุสลวิปากานิ, สเหตุกาเหตุกานิ โสฬส กุสลวิปากานีติ เอวํ เตวีสติ วิปากานิ ทฺวาทส อกุสลานิ, อฏฺฐ กุสลานีติ ปุญฺญาปุญฺญานิ วีสติ อเหตุกา ติสฺโส สเหตุกา อฏฺฐาติ เอกาทส กิริยา จาติ สพฺพถาปิ กุสลากุสลวิปากกิริยานํ อนฺโตคธเภเทน จตุปญฺญาเสว กาลเทสสนฺตานาทิเภเทน อเนกวิธภาเวปีตฺยตฺโถ.

20. 今为总摄一切欲界心而显示，故说“于欲界有二十三”等。于欲界中，有七不善异熟，及有因、无因之十六善异熟，如是共有二十三异熟心；十二不善、八善，此为二十福与非福心；三无因、八有因，此为十一唯作心。总之，善、不善、异熟、唯作，依其内在差别仅有五十四种，然依时、处、相续等差别，亦可成无量种，此即其义。

กามาวจรโสภนจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

欲界美心释义终。

รูปาวจรจิตฺตวณฺณนา

色界心释义

๒๑. อิทานิ [Pg.91] ตทนนฺตรุทฺทิฏฺฐสฺส รูปาวจรสฺส นิทฺเทสกฺกโม อนุปฺปตฺโตติ ตสฺส ฌานงฺคโยคเภเทน ปญฺจธา วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิตกฺก…เป… สหิต’’นฺตฺยาทิมาห. วิตกฺโก จ วิจาโร จ ปีติ จ สุขญฺจ เอกคฺคตา จาติ อิเมหิ สหิตํ วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ. ตตฺถ อารมฺมณํ วิตกฺเกติ สมฺปยุตฺตธมฺเม อภินิโรเปตีติ วิตกฺโก, โส สหชาตานํ อารมฺมณาภินิโรปนลกฺขโณ, ยถา หิ โกจิ คามวาสี ปุริโส ราชวลฺลภํ สมฺพนฺธินํ มิตฺตํ วา นิสฺสาย ราชเคหํ อนุปวิสติ, เอวํ วิตกฺกํ นิสฺสาย จิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหติ. ยทิ เอวํ กถํ อวิตกฺกํ จิตฺตํ อารมฺมณํ อาโรหตีติ? ตมฺปิ วิตกฺกพเลเนว อภินิโรหติ. ยถา หิ โส ปุริโส ปริจเยน เตน วินาปิ นิราสงฺโก ราชเคหํ ปวิสติ, เอวํ ปริจเยน วิตกฺเกน วินาปิ อวิตกฺกํ จิตฺตํ อารมฺมณํ อภินิโรหติ. ปริจโยติ เจตฺถ สวิตกฺกจิตฺตสฺส สนฺตาเน อภิณฺหปฺปวตฺติวเสน นิพฺพตฺตา จิตฺตภาวนา. อปิ เจตฺถ ปญฺจวิญฺญาณํ อวิตกฺกมฺปิ วตฺถารมฺมณสงฺฆฏฺฏนพเลน, ทุติยชฺฌานาทีนิ จ เหฏฺฐิมภาวนาพเลน อภิโรหนฺติ.

21. 如今，已轮到解释在其后所说的色界心。为显示其依禅支的组合而分为五种，故说“有寻……乃至……具足”等。寻、伺、喜、乐、心一境性，具此五者，即是“有寻有伺具喜乐心一境性”。其中，寻是使相应法投入所缘，其特征是使俱生法投入所缘。譬如，某村民依仗与国王亲近的亲戚或朋友，得以进入王宫，如是，心依寻之力攀缘所缘。若如是，无寻心又如何攀缘所缘呢？它亦是由寻之力而投入。譬如，那人因熟识之故，即使没有（引荐者）亦能无碍地进入王宫，如是，因熟习之故，无寻心即使无寻亦能投入所缘。此处所说的“熟习”，是指有寻心之相续中，因屡次生起而成就的心修习。此外，五识虽无寻，亦依根与所缘接触之力而攀缘；第二禅等则依下地修习之力而攀缘。

อารมฺมเณ เตน จิตฺตํ วิจรตีติ วิจาโร. โส อารณนุมชฺชนลกฺขโณ. ตถา เหส ‘‘อนุสนฺธานตา’’ติ (ธ. ส. ๘) นิทฺทิฏฺโฐ. เอตฺถ จ วิจารโต โอฬาริกฏฺเฐน, ตสฺเสว ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน จ ปฐมฆณฺฏาภิฆาโต วิย เจตโส ปฐมาภินิปาโต วิตกฺโก, อนุรโว วิย อนุสญฺจรณํ วิจาโร. วิปฺผารวาเจตฺถ วิตกฺโก จิตฺตสฺส ปริปฺผนฺทนภูโต, อากาเส อุปฺปติตุกามสฺส สกุณสฺส ปกฺขวิกฺเขโป วิย, ปทุมาภิมุขปาโต วิย จ คนฺธานุพนฺธเจตสา ภมรสฺส, สนฺตวุตฺติ วิจาโร จิตฺตสฺส นาติปริปฺผนฺทนภูโต, อากาเส อุปฺปติตสฺส [Pg.92] สกุณสฺส ปกฺขปฺปสารณํ วิย, ปทุมสฺส อุปริภาเค ปริพฺภมนํ วิย จ ปทุมาภิมุขปติตสฺส ภมรสฺส.

心藉由它而在所缘上持续作用，故称伺。其特征为反复省察所缘。因此，它被解释为“持续审查”(anusandhānatā)。于此，寻比伺粗显，且是伺的前导。犹如初次撞钟，心最初的投入即是寻；犹如钟声的回响，随后持续的作用即是伺。于此，寻是心的搏动，具有扩散的作用，犹如欲飞向天空之鸟拍打翅膀，又如心随香气而去的蜜蜂朝向莲花飞去。伺是平静地进行，不是心的过度搏动，犹如已飞上天空的鸟展开翅膀，又如已飞向莲花的蜜蜂在莲花上方盘旋。

ปินยติ กายจิตฺตํ ตปฺเปติ, วฑฺเฒตีติ วา ปีติ, สา สมฺปิยายนลกฺขณา, อารมฺมณํ กลฺลโต คหณลกฺขณาติ วุตฺตํ โหติ, สมฺปยุตฺตธมฺเม สุขยตีติ สุขํ, ตํ อิฏฺฐานุภวนลกฺขณํ สุโภชนรสสฺสาทโก ราชา วิย. ตตฺถ อารมฺมณปฺปฏิลาเภ ปีติยา วิเสโส ปากโฏ กนฺตารขินฺนสฺส วนนฺโตทกทสฺสเน วิย, ยถาลทฺธสฺส อนุภวเน สุขสฺส วิเสโส ปากโฏ ยถาทิฏฺฐอุทกสฺส ปานาทีสุ วิยาติ. นานารมฺมณวิกฺเขปาภาเวน เอกํ อารมฺมณํ อคฺคํ อิมสฺสาติ เอกคฺคํ, จิตฺตํ, ตสฺส ภาโว เอกคฺคตา, สมาธิ. โส อวิกฺเขปลกฺขโณ. ตสฺส หิ วเสน สสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ อวิกฺขิตฺตํ โหติ.

使身心愉悦、满足，或使之增长者，即是喜。其特征为欣悦，也就是说，其特征为欣然地领受所缘。使相应法感到快乐者，即是乐，其特征为体验可喜的（所缘），犹如国王品尝美味佳肴。于此，在获得所缘时，喜的特点变得明显，犹如在沙漠中疲惫之人见到林中的水；在体验已得的（所缘）时，乐的特点变得明显，犹如已见到水的人饮水等。因无对各种所缘的散乱，一所缘对其而言是最高的，此即“一境”(ekaggaṃ)之心，其状态即是心一境性(ekaggatā)，即是定(samādhi)。其特征为不散乱。因其之力，与它相应的心便不散乱。

ปฐมญฺจ เทสนากฺกมโต เจว อุปฺปตฺติกฺกมโต จ อาทิภูตตฺตา ตํ ฌานญฺจ อารมฺมณูปนิชฺฌานโต, ปจฺจนีกฌาปนโต จาติ ปฐมชฺฌานํ, วิตกฺกาทิปญฺจกํ. ฌานงฺคสมุทาเย เยว หิ ฌานโวหาโร เนมิอาทิองฺคสมุทาเย รถโวหาโร วิย, ตถา หิ วุตฺตํ วิภงฺเค ‘‘ฌานนฺติ วิตกฺโก วิจาโร ปีติ สุขํ จิตฺตสฺเสกคฺคตา’’ติ (วิภ. ๕๖๙). ปฐมชฺฌาเนน สมฺปยุตฺตํ กุสลจิตฺตํ ปฐมชฺฌานกุสลจิตฺตํ.

由于在教说次第与生起次第上皆为第一，是初始的，并且因其能审视所缘(ārammaṇūpanijjhāna)及烧尽对治法(paccanīkajhāpana)而为禅，故称初禅(paṭhamajjhāna)，即寻等五支。诚然，“禅”的称谓仅用于禅支的集合，犹如“车”的称谓用于轮辋等部件的集合。正如《分别论》(Vibhaṅga)中所说：“禅即是寻、伺、喜、乐、心一境性。”与初禅相应的善心，即是初禅善心。

กสฺมา ปน อญฺเญสุ ผสฺสาทีสุ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ อิเมเยว ปญฺจ ฌานงฺควเสน วุตฺตาติ? วุจฺจเต – อุปนิชฺฌานกิจฺจวนฺตตาย, กามจฺฉนฺทาทีนํ อุชุปฏิปกฺขภาวโต จ. วิตกฺโก หิ อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรเปติ. วิจาโร อนุปฺปพนฺเธติ, ปีติ จสฺส ปีนนํ, สุขญฺจ อุปพฺรูหนํ กโรติ, อถ นํ สสมฺปยุตฺตธมฺมํ เอเตหิ อภินิโรปนานุปฺปพนฺธนปีนนอุปพฺรูหเนหิ อนุคฺคหิตา เอกคฺคตา สมาธานกิจฺเจน [Pg.93] อตฺตานํ อนุวตฺตาเปนฺตี เอกตฺตารมฺมเณ สมํ, สมฺมา จ อาธิยติ. อินฺทฺริยสมตาวเสน สมํ ปฏิปกฺขธมฺมานํ ทูรีภาเวน ลีนุทฺธจฺจาภาเวน สมฺมา จ ฐเปตีติ เอวเมเต สเมว อุปนิชฺฌานกิจฺจํ อาเวณิกํ. กามจฺฉนฺทาทิปฏิปกฺขภาเว ปน สมาธิ กามจฺฉนฺทสฺส ปฏิปกฺโข ราคปฺปณิธิยา อุชุปจฺจนีกภาวโต. กามจฺฉนฺทวเสน หิ นานารมฺมเณหิ ปโลภิตสฺส ปริพฺภมนฺตสฺส จิตฺตสฺส สมาธานํ เอกคฺคตาย โหติ. ปีติ พฺยาปาทสฺส ปาโมชฺชสภาวตฺตา. วิตกฺโก ถินมิทฺธสฺส โยนิโส สงฺกปฺปนวเสน สวิปฺผารปฺปวตฺติโต สุขํ อวูปสมานุตาปสภาวสฺส อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส วูปสนฺตสีตลสภาวตฺตา. วิจาโร วิจิกิจฺฉาย อารมฺมเณ อนุมชฺชนวเสน ปญฺญาปติรูปสภาวตฺตา. เอวํ อุปนิชฺฌานกิจฺจวนฺตตาย, กามจฺฉนฺทาทีนํ อุชุปฏิปกฺขภาวโต จ อิเมเยว ปญฺจ ฌานงฺคภาเวน ววตฺถิตาติ. ยถาหุ –

然而，在触等其他相应法存在时，为何唯独此五法被称为禅支呢？应说：因为它们具有审视的作用，并且是欲贪等（五盖）的直接对治法。寻确实将心投入所缘，伺使其持续，喜使其愉悦，乐使其增长。然后，心一境性在受到这些投入、持续、愉悦与增长的支持后，通过专注的作用，使自身及相应法得以持续，并被置于单一所缘上：因诸根平衡而平等，因对治法远离、昏沉掉举不现而正确。如是，此等法一同具有此独特的审视作用。在对治欲贪等方面，定是欲贪的对治法，因其直接对立于贪欲的意向。确实，因欲贪而被各种所缘诱惑而游荡的心，通过心一境性而得以专注。喜是瞋恚的对治法，因其自性为喜悦。寻是昏沉睡眠的对治法，因其通过如理思惟而扩散地活动。乐是掉举恶作的对治法，因其自性为平息后的清凉。伺是疑的对治法，因其省察所缘的作用类似智慧。如是，因具有审视的作用，且是欲贪等的直接对治法，唯此五法被确立为禅支。正如所说：

‘‘อุปนิชฺฌานกิจฺจตฺตา, กามาทิปฏิปกฺขโต;

สนฺเตสุปิ จ อญฺเญสุ, ปญฺเจว ฌานสญฺญิตา’’ติ.

因有审视之作用，及对治欲贪等；纵有其他法存在，唯此五者名为禅。

อุเปกฺขา ปเนตฺต สนฺตวุตฺติสภาวตฺตา สุเขว อนฺโตคธาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาหุ –

于此，应知舍(upekkhā)因其自性为平静地进行，故已包含于乐之中。因此，（古人）说：

‘‘อุเปกฺขา สนฺตวุตฺติตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ. (วิภ. อฏฺฐ. ๒๓๒;

วิสุทฺธิ. ๒.๖๔๔);

舍因寂静之行相，故说其即是乐。

ปหานงฺคาทิวเสน ปนสฺส วิเสโส อุปริ อาวิ ภวิสฺสติ, ตถา อรูปาวจรโลกุตฺตเรสุปิ ลพฺภมานกวิเสโส. อเถตฺถ กามาวจรกุสเลสุ วิย สงฺขารเภโท กสฺมา น คหิโต. อิทมฺปิ หิ เกวลํ สมถานุโยควเสน ปฏิลทฺธํ สสงฺขาริกํ, มคฺคาธิคมวเสน ปฏิลทฺธํ อสงฺขาริกนฺติ สกฺกา วตฺตุนฺติ? นยิทเมวํ มคฺคาธิคมวเสนสตฺติโต ปฏิลทฺธสฺสาปิ อปรภาเค ปริกมฺมวเสเนว อุปฺปชฺชนโต, ตสฺมา สพฺพสฺสปิ ฌานสฺส ปริกมฺมสงฺขาตปุพฺพาภิสงฺขาเรน [Pg.94] วินา เกวลํ อธิการวเสน อนุปฺปชฺชนโต ‘‘อสงฺขาริก’’นฺติปิ, อธิกาเรน จ วินา เกวลํ ปริกมฺมาภิสงฺขาเรเนว อนุปฺปชฺชนโต ‘‘สสงฺขาริก’’นฺติปิ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. อถ วา ปุพฺพาภิสงฺขารวเสเนว อุปฺปชฺชมานสฺส น กทาจิ อสงฺขาริกภาโว สมฺภวตีติ ‘‘อสงฺขาริก’’นฺติ จ พฺยภิจาราภาวโต ‘‘สสงฺขาริก’’นฺติ จ น วุตฺตนฺติ.

再者，其以舍断支等方式的差别，将于后文说明，同样，在无色界及出世间中可获得的差别亦是如此。那么，为何此处不像欲界善心那样区分有行与无行呢？难道可以如是说吗：仅仅依靠修习奢摩他(samatha)而获得的禅是有行(sasaṅkhārika)，依靠证得道而获得的禅是无行(asaṅkhārika)？并非如此，即使是依靠证得道而获得的禅，在后续阶段也仅是通过加行而生起；且一切禅若无被称为加行的先前造作，仅凭资格(adhikāra)是无法生起的，故不能说它是“无行”；若无资格，仅凭加行之造作亦无法生起，故亦不能说它是“有行”。或者说，因为仅仅依靠先前之造作而生起的禅，永远不可能成为无行，故不称之为“无行”；又因其没有偏离（总是需要造作），故亦不称之为“有行”。

ปิ-สทฺเทน เจตฺถ จตุกฺกปญฺจกนยวเสน สุทฺธิกนวโก, ตญฺจ ทุกฺขปฺปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทุกฺขปฺปฏิปทาขิปฺปาภิญฺญาสุขปฺปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาสุขปฺปฏิปทาขิปฺปาภิญฺญาวเสน ปฏิปทาจตุกฺเกน โยเชตฺวา เทสิตตฺตา จตฺตาโร นวกา, ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ, ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ, อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ, อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณนฺติ อารมฺมณจตุกฺเกน โยชิตตฺตา จตฺตาโร นวกา, ‘‘ทุกฺขปฺปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ, ทุกฺขปฺปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณ’’นฺตฺยาทินา อารมฺมณปฺปฏิปทามิสฺสกนยวเสน โสฬส นวกาติ ปญฺจวีสติ นวกาติ เอวมาทิเภทํ สงฺคณฺหาติ.

此处，以“亦”(pi)一词，总括了以四法与五法的方式而有的纯九法组；又因为以苦行道迟证智、苦行道速证智、乐行道迟证智、乐行道速证智这四种行道结合来说明，所以有四组九法；以小所缘、小无量所缘、无量小所缘、无量无量所缘这四种所缘结合，又有四组九法；像“苦行道迟证智，小所缘、苦行道迟证智，小无量所缘”等等，以所缘和行道混合的方式，共有十六组九法，（总计）二十五组九法，像这样含摄了各种差别。

๒๒. ฌานวิเสเสน นิพฺพตฺติตวิปาโก เอกนฺตโต ตํตํฌานสทิโสวาติ วิปากํ ฌานสทิสเมว วิภตฺตํ. อิมเมว หิ อตฺถํ ทีเปตุํ ภควตา วิปากนิทฺเทเสปิ กุสลํ อุทฺทิสิตฺวาว ตทนนฺตรํ มหคฺคตโลกุตฺตรวิปากา วิภตฺตา.

22. 由禅的差别而生的异熟，并非完全与各自的禅相同，因此，异熟被区分为仅仅与禅相似。为了阐明此义，世尊在异熟的解释中，也是先指出善（心），其后才分别解说广大与出世间的异熟。

๒๕. รูปาวจรมานสํ ฌานเภเทน ปญฺจหิ จตูหิ ตีหิ ทฺวีหิ ปุน ทฺวีหิ ฌานงฺเคหิ สมฺปโยคเภเทน ปญฺจธา ปญฺจงฺคิกํ จตุรงฺคิกํ ติวงฺคิกํ ทุวงฺคิกํ ปุน ทุวงฺคิกนฺติ ปญฺจวิธํ โหติ อวิเสเสน, ปุน ตํ ปุญฺญปากกิริยานํ ปจฺเจกํ ปญฺจนฺนํ ปญฺจนฺนํ เภทา ปญฺจทสธา ภเวตฺยตฺโถ.

25. 色界心，依与五、四、三、二、再二禅支相应的差别，无差别地有五种，即：五支、四支、三支、二支、再二支。再者，彼等善心、异熟心、唯作心，各各又分五种，故成十五种，此是其义。

รูปาวจรจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

色界心释义终。

อรูปาวจรจิตฺตวณฺณนา

无色界心释义

๒๖. อิทานิ [Pg.95] อรูปาวจรํ อารมฺมณเภเทน จตุธา วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อากาสานญฺจายตนา’’ติอาทิ. ตตฺถ อุปฺปาทาทิอนฺตรหิตตาย นาสฺส อนฺโตติ อนนฺตํ, อากาสญฺจ ตํ อนนฺตญฺจาติ อากาสานนฺตํ, กสิณุคฺฆาฏิมากาโส. ‘‘อนนฺตากาส’’นฺติ จ วตฺตพฺเพ ‘‘อคฺยาหิโต’’ตฺยาทีสุ วิย วิเสสนสฺส ปรนิปาตวเสน ‘‘อากาสานนฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อากาสานนฺตเมว อากาสานญฺจํ สกตฺเถ ภาวปจฺจยวเสน. อากาสานญฺจเมว อายตนํ สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส อธิฏฺฐานฏฺเฐน เทวานํ เทวายตนํ วิยาติ อากาสานญฺจายตนํ. ตสฺมึ อปฺปนาปฺปตฺตํ ปฐมารุปฺปชฺฌานมฺปิ อิธ ‘‘อากาสานญฺจายตน’’นฺติ วุตฺตํ ยถา ปถวีกสิณารมฺมณํ ฌานํ ‘‘ปถวีกสิณ’’นฺติ. อถ วา อากาสานญฺจํ อายตนํ อสฺสาติ อากาสานญฺจายตนํ, ฌานํ, เตน สมฺปยุตฺตํ กุสลจิตฺตํ อากาสานญฺจายตนกุสลจิตฺตํ.

26. 现在，为了依所缘的差别将无色界分为四种而显示，说“空无边处”等。其中，因无生起等边际，故为“无边”；既是虚空又是那无边，故为“空无边”，即拔除遍相的虚空。当应说“无边虚空”时，却如“agyāhito”等词一般，因形容词后置而说为“空无边”。空无边(ākāsānanta)即是空无边处(ākāsānañca)，这是就其自身义，由表状态的后缀形成。空无边处即是处(āyatana)，因其为相应法——禅那的所依处，犹如天处是天人的处所，故为“空无边处”。在此，已达安止的初无色禅也被称为“空无边处”，犹如以地遍为所缘的禅那被称为“地遍”。或者，此禅那以空无边为处，故为“空无边处”；与此相应的善心，即是空无边处善心。

วิญฺญาณเมว อนนฺตํ วิญฺญาณานนฺตํ, ปฐมารุปฺปวิญฺญาณํ. ตญฺหิ อุปฺปาทาทิอนฺตวนฺตมฺปิ อนนฺตากาเส ปวตฺตนโต อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺตาย ภาวนาย อุปฺปาทาทิอนฺตํ อคฺคเหตฺวา อนนฺตโต ผรณวเสน ปวตฺตนโต จ ‘‘อนนฺต’’นฺติ วุจฺจติ. วิญฺญาณานนฺตเมว วิญฺญาณญฺจํ อาการสฺส รสฺสตฺตํ, น-การสฺส โลปญฺจ กตฺวา. ทุติยารุปฺปวิญฺญาเณน วา อญฺจิตพฺพํ ปาปุณิตพฺพนฺติ วิญฺญาณญฺจํ, ตเทว อายตนํ ทุติยารุปฺปสฺส อธิฏฺฐานตฺตาติ วิญฺญาณญฺจายตนํ. เสสํ ปุริมสมํ.

识即是无边，故为识无边(viññāṇānanta)，即初无色识。此识虽有生起等边际，然因其于无边虚空中转起，且因缘于自身的修习不执取生起等边际，而以无边遍满的方式转起，故被称为“无边”。识无边(viññāṇānanta)即是识处(viññāṇañca)，这是将长音‘ā’缩短并省略‘na’音而得。或者，因其应被第二无色识所识知、达到，故为识处；此识处即是处，因其为第二无色禅的所依处，故为“识无边处”。其余同前。

นาสฺส [Pg.96] ปฐมารุปฺปสฺส กิญฺจนํ อปฺปมตฺตกํ อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิ อวสิฏฺฐํ อตฺถีติ อกิญฺจนํ, ตสฺส ภาโว อากิญฺจญฺญํ, ปฐมารุปฺปวิญฺญาณาภาโว. ตเทว อายตนนฺตฺยาทิ ปุริมสทิสํ.

于初无色识，无任何、无丝毫、乃至无刹那坏灭的残余存在，故为“无所有”；此状态即是无所有性(ākiñcañña)，即初无色识的不存在。此即是处等，同于前面。

โอฬาริกาย สญฺญาย อภาวโต, สุขุมาย จ สญฺญาย อตฺถิตาย เนวสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส สญฺญา อตฺถิ, นาปิ อสญฺญํ อวิชฺชมานสญฺญนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญํ, จตุตฺถารุปฺปชฺฌานํ. ทีฆํ กตฺวา ปน ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญ’’นฺติ วุตฺตํ. เนวสญฺญานาสญฺญเมว อายตนํ มนายตนธมฺมายตนปริยาปนฺนตฺตาติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. อถ วา สญฺญาว วิปสฺสนาย โคจรภาวํ คนฺตฺวา นิพฺเพทชนนสงฺขาตสฺส ปฏุสญฺญากิจฺจสฺส อภาวโต เนวสญฺญา จ อุณฺโหทเก เตโชธาตุ วิย สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา น อสญฺญาติ เนวสญฺญานาสญฺญา, สา เอว อายตนํ อิมสฺส สสมฺปยุตฺตธมฺมสฺส ฌานสฺส นิสฺสยาทิภาวโตติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. สญฺญาวเสน เจตฺถ ฌานูปลกฺขณํ นิทสฺสนมตฺตํ. เวทนาทโยปิ หิ ตสฺมึ ฌาเน เนวเวทนานาเวทนาทิกาเยวาติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตเนน สมฺปยุตฺตํ กุสลจิตฺตํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกุสลจิตฺตํ. ปิ-สทฺเทน เจตฺถ อารมฺมณปฺปฏิปทามิสฺสกนยวเสน โสฬสกฺขตฺตุกเทสนํ (ธ. ส. ๒๖๕-๒๖๘), อญฺญมฺปิ จ ปาฬิยํ อาคตนยเภทํ สงฺคณฺหาติ.

因无粗显之想，且有微细之想，故于此相应法中，既非有想，亦非无想（无存在的想），故为“非想非非想”，此即第四无色禅。又，此词是拉长音而说为“nevasaññānāsañña”。非想非非想即是处，因其为意处、法处所摄，故为“非想非非想处”。或者，想虽已成观(vipassanā)的行境，但因无能生厌离的敏锐之想的作用，故为“非有想”；又如温水中的火界，以行之残余的微细状态而存在，故非“无想”，是为“非想非非想”。此想即是此相应法——禅那的所依等，故为“非想非非想处”。此处仅以想作为禅那的表征。实际上，于彼禅那中，受等亦为非受非非受等。与非想非非想处相应的善心，即非想非非想处善心。又，此中以“亦”(pi)字，总摄了依所缘与行道混合之法的十六行相教示，以及圣典中所来的其他方法差别。

๓๐. อารมฺมณานํ อติกฺกมิตพฺพานํ, กสิณากาสวิญฺญาณตทภาวสงฺขาตานํ อาลมฺพิตพฺพานญฺจ อากาสาทิจตุนฺนํ โคจรานํ ปเภเทน อารุปฺปมานสํ จตุพฺพิธํ โหติ. ตญฺหิ ยถากฺกมํ ปญฺจมชฺฌานารมฺมณํ กสิณนิมิตฺตํ อติกฺกมฺม ตทุคฺฆาเฏน ลทฺธํ อากาสมาลมฺพิตฺวา ตมฺปิ อติกฺกมฺม ตตฺถ ปวตฺตํ วิญฺญาณมาลมฺพิตฺวา ตมฺปิ อติกฺกมฺม ตทภาวภูตํ อกิญฺจนภาวมาลมฺพิตฺวา ตมฺปิ อติกฺกมฺม ตตฺถ ปวตฺตํ ตติยารุปฺปวิญฺญาณมาลมฺพิตฺวา [Pg.97] ปวตฺตติ, น ปน รูปาวจรกุสลํ วิย ปุริมปุริมองฺคาติกฺกมวเสน ปุริมปุริมสฺสาปิ อารมฺมณํ คเหตฺวา. เตนาหุ อาจริยา –

30. 依于应被超越的所缘——即所谓的遍、虚空、识及其不存在，以及应被作为所缘的虚空等四种行境的差别，无色心有四种。此心确实是次第地：超越作为第五禅所缘的遍相，缘于通过拔除彼相而获得的虚空；复超越之，缘于于彼处转起的识；复超越之，缘于作为彼识不存在状态的无所有；复超越之，缘于于彼处转起的第三无色识而转起。而不像色界善心那样，是通过超越前前的禅支，同时还取着前前的所缘而转起。是故诸阿阇梨说：

‘‘อารมฺมณาติกฺกมโต, จตสฺโสปิ ภวนฺติมา;

องฺคาติกฺกมเมตาสํ, น อิจฺฉนฺติ วิภาวิโน’’ติ;

(ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๖๘);

“由于超越所缘，此四禅得以生起；明达者不认为它们存在禅支的超越。”

อรูปาวจรจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无色界心释义终。

โสภนจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

美心释义终。

โลกุตฺตรจิตฺตวณฺณนา

出世间心释义

๓๑. อิทานิ โลกุตฺตรกุสลํ จตุมคฺคโยคโต, ผลญฺจ ตทนุรูปปฺปวตฺติยา จตุธา วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โสตาปตฺติมคฺคจิตฺต’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. นิพฺพานํ ปติสวนโต อุปคมนโต, นิพฺพานมหาสมุทฺทนินฺนตาย โสตสทิสตฺตา วา ‘‘โสโต’’ติ วุจฺจติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, ตสฺส อาปตฺติ อาทิโต ปชฺชนํ ปาปุณนํ ปฐมสมนฺนาคโม โสตาปตฺติ อา-อุปสคฺคสฺส อาทิกมฺมนิ ปวตฺตนโต. นิพฺพานํ มคฺเคติ, นิพฺพานตฺถิเกหิ วา มคฺคียติ, กิเลเส มาเรนฺโต คจฺฉตีติ วา มคฺโค, เตน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ มคฺคจิตฺตํ, โสตาปตฺติยา ลทฺธํ มคฺคจิตฺตํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ. อถ วา อริยมคฺคโสตสฺส อาทิโต ปชฺชนํ เอตสฺสาติ โสตาปตฺติ, ปุคฺคโล, ตสฺส มคฺโค โสตาปตฺติมคฺโค, เตน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ.

31. 如今，为依四道及其相应之果的生起，将出世间善法分为四种来开示，故说“入流道心”等。因为朝向涅槃、趋近涅槃，或因其朝向涅槃大海洋的倾向而犹如河流，故圣八支道被称为“流”(sota)；其初次证入、到达、最初成就，即是“入流”(sotāpatti)，因为“ā-”前缀有“开始”之义。因为它寻求涅槃，或被求涅槃者所寻求，或在灭除烦恼的同时前进，故称为“道”(magga)；与此道相应的心，称为“道心”。由入流所证得的道心，即“入流道心”。又或者，此人初次证入圣道之流，故为“入流者”(sotāpatti)，即补特伽罗(puggala)；其道为“入流道”，与此道相应的心，即“入流道心”。

สกึ เอกวารํ ปฏิสนฺธิวเสน อิมํ มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉตีติ สกทาคามี, อิธ ปตฺวา อิธ ปรินิพฺพายี, ตตฺถ ปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายี, อิธ ปตฺวา ตตฺถ ปรินิพฺพายี, ตตฺถ ปตฺวา อิธ ปรินิพฺพายี, อิธ ปตฺวา ตตฺถ นิพฺพตฺติตฺวา อิธ ปรินิพฺพายีติ ปญฺจสุ สกทาคามีสุ ปญฺจมโก อิธาธิปฺเปโต. โส หิ อิโต [Pg.98] คนฺตฺวา ปุน สกึ อิธ อาคจฺฉตีติ. ตสฺส มคฺโค สกทาคามิมคฺโค. กิญฺจาปิ มคฺคสมงฺคิโน ตถาคมนาสมฺภวโต ผลฏฺโฐเยว สกทาคามี นาม, ตสฺส ปน การณภูโต ปุริมุปฺปนฺโน มคฺโค มคฺคนฺตราวจฺเฉทนตฺถํ ผลฏฺเฐน วิเสเสตฺวา วุจฺจติ ‘‘สกทาคามิมคฺโค’’ติ. เอวํ อนาคามิมคฺโคติ. สกทาคามิมคฺเคน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ สกทาคามิมคฺคจิตฺตํ.

仅一次以结生(paṭisandhi)方式来到此人间的，称为“一来者”(sakadāgāmī)。一来者有五种：一、于此界得果后于此界般涅槃；二、于他界得果后于他界般涅槃；三、于此界得果后于他界般涅槃；四、于他界得果后于此界般涅槃；五、于此界得果后生于他界再于此界般涅槃。此处意指五种一来者中的第五种，因为他从此界去后，仅再来此界一次。其道为“一来道”。虽然具足道者不可能如是再来，而名为“一来者”的实际上是处于果位者，但为了与其他道有所区别，将其作为原因而先生起的道，以果位者来加以限定，而称之为“一来道”。“不还道”也是如此。与一来道相应的心，即“一来道心”。

ปฏิสนฺธิวเสน อิมํ กามธาตุํ น อาคจฺฉตีติ อนาคามี, ตสฺส มคฺโค อนาคามิมคฺโค, เตน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ อนาคามิมคฺคจิตฺตํ. อคฺคทกฺขิเณยฺยภาเวน ปูชาวิเสสํ อรหตีติ อรหา, อถ วา กิเลสสงฺขาตา อรโย, สํสารจกฺกสฺส วา อรา กิเลสา หตา อเนนาติ อรหา, ปาปกรเณ รหาภาวโต วา อรหา, อฏฺฐมโก อริยปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว อรหตฺตํ, จตุตฺถผลสฺเสตํ อธิวจนํ, ตสฺส อาคมนภูโต มคฺโค อรหตฺตมคฺโค, เตน สมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ อรหตฺตมคฺคจิตฺตํ.

不再以结生(paṭisandhi)方式来到此欲界(kāmadhātu)，故称“不还者”(anāgāmī)。其道为“不还道”，与此道相应的心，即“不还道心”。因其为最上福田(aggadakkhiṇeyya)而值得(arahati)殊胜的供养，故称“阿罗汉”(arahā)；又或者，因其已摧毁(hata)名为烦恼的怨敌(ari)，或轮回之轮的辐条(ara)——烦恼，故称“阿罗汉”；又或者，因其无有任何作恶的隐秘(raha)，故称“阿罗汉”。他是第八种圣人(ariyapuggala)，其状态为“阿罗汉果”(arahatta)，此为第四果的异名。作为到达此果之道的，即“阿罗汉道”，与此道相应的心，即“阿罗汉道心”。

ปิ-สทฺเทน เอเกกสฺส มคฺคสฺส นยสหสฺสวเสน จตุนฺนํ จตุสหสฺสเภทํ สจฺจวิภงฺเค (วิภ. ๒๐๖; วิภ. อฏฺฐ. ๒๐๖-๒๑๔) อาคตํ สฏฺฐิสหสฺสเภทํ นยํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน อเนกวิธตฺตมฺปิ สงฺคณฺหาติ. ตตฺถายํ นยสหสฺสมตฺตปริทีปนา, กถํ? โสตาปตฺติมคฺโค ตาว ฌานนาเมน ปฏิปทาเภทํ อนามสิตฺวา เกวลํ สุญฺญโต อปฺปณิหิโตติ ทฺวิธา วิภตฺโต, ปุน ปฏิปทาจตุกฺเกน โยเชตฺวา ปจฺเจกํ จตุธา วิภตฺโตติ เอวํ ฌานนาเมน ทสธา วิภตฺโต. ตถา มคฺคสติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานอิทฺธิปาทอินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคสจฺจสมถธมฺมขนฺธอายตนธาตุอาหารผสฺสเวทนาสญฺญาเจตนาจิตฺตนาเมหิปิ ปจฺเจกํ ทสทสากาเรหิ วิภตฺโต ตถา ตถา พุชฺฌนกานํ ปุคฺคลานํ วเสน. ตสฺมา [Pg.99] ฌานวเสน ทสมคฺคาทีนํ เอกูนวีสติยา วเสน ทส ทสาติ วีสติยา ฐาเนสุ ทฺเว นยสตานิ โหนฺติ. ปุน ตานิ จตูหิ อธิปตีหิ โยเชตฺวา ปจฺเจกํ จตุธา วิภตฺตานีติ เอวํ อธิปตีหิ อมิสฺเสตฺวา ทฺเว สตานิ, มิสฺเสตฺวา อฏฺฐ สตานีติ โสตาปตฺติมคฺเค นยสหสฺสํ โหติ, ตถา สกทาคามิมคฺคาทีสุปิ.

通过“亦”(pi)字，也总括了每一道各有一千种方法，四道即有四千种分类，以及在《分别论》(Saccavibhaṅga)中所述的六万种分类法，和依下述方法而有的多种分类。此处仅阐明一千种方法。如何？首先，入流道，若不依禅那之名触及行道(paṭipadā)的差别，仅分为空(suññata)与无愿(appaṇihita)二种；再与五种禅那结合，故有十种。同理，依道、念处、正勤、神足、根、力、觉支、谛、止、法蕴、处、界、食、触、受、想、思、心等（十九项）名称，也各作十种分类，此是随觉悟者(puggala)的根性而作的分别。因此，依禅那有十种，依道等十九项各有十种，于此二十处共计有二百种方法。再将此二百种与四增上(adhipati)结合，各自分为四种。如是不与增上结合有二百种，与之结合有八百种，故入流道共有一千种方法。一来道等亦复如是。

๓๒. โสตาปตฺติยา ลทฺธํ, โสตาปตฺติสฺส วา ผลจิตฺตํ วิปากภูตํ จิตฺตํ โสตาปตฺติผลจิตฺตํ. อรหตฺตญฺจ ตํ ผลจิตฺตญฺจาติ อรหตฺตผลจิตฺตํ.

32. 由入流(sotāpatti)所证得的，或入流者的果心，是为异熟(vipāka)的心，即“入流果心”。阿罗汉果(arahatta)与彼果心，即“阿罗汉果心”。

๓๔. จตุมคฺคปฺปเภเทนาติ อินฺทฺริยานํ อปาฏวปาฏวตรตมเภเทน ภินฺนสามตฺถิยตาย สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสานํ นิรวเสสปฺปหานํ กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวาปาทนํ เตสเมว นิรวเสสปฺปหานํ รูปารูปราคมานุทฺธจฺจาวิชฺชานํ อนวเสสปฺปหานนฺติ เอวํ สํโยชนปฺปหานวเสน จตุพฺพิธานํ โสตาปตฺติมคฺคาทีนํ อฏฺฐงฺคิกมคฺคานํ สมฺปโยคเภเทน จตุมคฺคสงฺขาตํ โลกุตฺตรกุสลํ จตุธา โหติ, วิปากํ ปน ตสฺเสว กุสลสฺส ผลตฺตา ตทนุรูปโต ตถา จตุธาติ เอวํ อนุตฺตรํ อตฺตโน อุตฺตริตราภาเวน อนุตฺตรสงฺขาตํ โลกุตฺตรํ จิตฺตํ อฏฺฐธา มตนฺติ โยชนา.

34. 所谓“四道差别”，即是因诸根(indriya)的利钝程度有别而能力各异，从而能够：一、无余断除有身见(sakkāyadiṭṭhi)、疑(vicikicchā)、戒禁取(sīlabbataparāmāsa)；二、减弱欲贪(kāmarāga)与瞋恚(byāpāda)；三、无余断除此二者；四、无余断除色贪(rūparāga)、无色贪(arūparāga)、慢(māna)、掉举(uddhacca)、无明(avijjā)。如是，依断除结(saṃyojana)的差别，与四种八支圣道——入流道等——相应的出世间善法，被称为“四道”而有四种。而其异熟(vipāka)，作为彼善法之果，亦相应地有四种。如是，此出世间心，因无有更超胜者，故名“无上”(anuttara)，当知其有八种。应如是连贯文义。

กิริยานุตฺตรสฺส ปน อสมฺภวโต ทฺวาทสวิธตา น วุตฺตา. กสฺมา ปน ตสฺส อสมฺภโวติ? มคฺคสฺส เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา. ยทิ หิ มคฺคจิตฺตํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺเชยฺย, ตทุปฺปตฺติยา กิริยภาโว สกฺกา วตฺตุํ. ตํ ปน กิเลสสมุจฺเฉทกวเสเนว อุปลภิตพฺพโต เอกวารปฺปวตฺเตเนว จ เตน อสนิสมฺปาเตน วิย ตรุอาทีนํ สมูลวิทฺธํสนสฺส ตํตํกิเลสานํ อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติยา สาธิตตฺตา ปุน อุปฺปชฺชมาเนปิ กาตพฺพาภาวโต ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถญฺจ ผลสมาปตฺติยา เอว [Pg.100] นิพฺพานารมฺมณวเสน ปวตฺตนโต น กทาจิ เสกฺขานํ อเสกฺขานํ วา อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา นตฺถิ สพฺพถาปิ โลกุตฺตรกิริยจิตฺตนฺติ.

然而，由于出世间唯作心不可能生起，故未说其有十二种。为何说其不可能生起？因为道心是一心刹那的。如果道心能够一再生起，则可说其生起是唯作。但道心只能以断除烦恼的作用而被证得，而且它只发生一次，就如同闪电击毁树木等一般，能连根摧毁那些烦恼，使之究竟不生，其事已成，故即使再生亦无事可作；再者，为了现法乐住，也是以果定以涅槃为所缘而转起，（道心）无论是对于有学还是无学，都绝不会再生起。因此，根本没有任何出世间唯作心。

โลกุตฺตรจิตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

出世间心释义终。

จิตฺตคณนสงฺคหวณฺณนา

心数摄要释义

๓๕. ‘‘ทฺวาทสากุสลาเนว’’นฺตฺยาทิ ยถาวุตฺตานํ จตุภูมิกจิตฺตานํ คณนสงฺคโห.

35. “唯十二不善”等句，是对前面所说四地之心进行摄数总结。

๓๖. เอวํ ชาติวเสน สงฺคหํ ทสฺเสตฺวา ปุน ภูมิวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘จตุปญฺญาสธา กาเม’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. กาเม ภเว จิตฺตานิ จตุปญฺญาสธา อีรเย, รูเป ภเว ปนฺนรส อีรเย, อารุปฺเป ภเว ทฺวาทส อีรเย, อนุตฺตเร ปน นววิเธ ธมฺมสมุทาเย จิตฺตานิ อฏฺฐธา อีรเย, กเถยฺยาตฺยตฺโถ. เอตฺถ จ กามตณฺหาทิวิสยภาเวน กามภวาทิปริยาปนฺนานิ จิตฺตานิ สกสกภูมิโต อญฺญตฺถ ปวตฺตมานานิปิ กามภวาทีสุ จิตฺตานีติ วุตฺตานิ, ยถา มนุสฺสิตฺถิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺโตปิ ติรจฺฉานคโต ติรจฺฉานโยนิปริยาปนฺนตฺตา ติรจฺฉาเนสฺเวว สงฺคยฺหติ. กตฺถจิ อปริยาปนฺนานิ นววิธโลกุตฺตรธมฺมสมูเหกเทสภูตานิ ‘‘รุกฺเข สาขา’’ตฺยาทีสุ วิย อนุตฺตเร จิตฺตานีติ วุตฺตานิ. อถ วา ‘‘กาเม, รูเป’’ติ จ อุตฺตรปทโลปนิทฺเทโส. อรูเป ภวานิ อารุปฺปานิ. นตฺถิ เอเตสํ อุตฺตรํ จิตฺตนฺติ อนุตฺตรานีติ อุปโยคพหุวจนวเสน กาเม กามาวจรานิ จิตฺตานิ จตุปญฺญาสธา อีรเย, รูเป รูปาวจรานิ จิตฺตานิ ปนฺนรส อีรเย, อารุปฺเป อารุปฺปานิ จิตฺตานิ ทฺวาทส อีรเย. อนุตฺตเร โลกุตฺตรานิ จิตฺตานิ อฏฺฐธา อีรเยติ เอวเมตฺถ สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ.

36. 如是，已依种类展示摄集，复为依地展示，故说“于欲界五十四”等。于欲有中，心说有五十四种；于色有中，说有十五种；于无色有中，说有十二种；然于无上九种法聚中，心说有八种，是其义。于此，因以欲贪等为所缘而属于欲有等范畴的心，即使在各自的地之外生起，也被称为欲有等的心。犹如在人类女性的子宫里出生的畜生，因为属于畜生胎，所以被归类为畜生。不属于任何地，而为九种出世间法聚之一部分的心，如“树上有枝”等（用法），被称为“在无上中”的心。或者，“于欲、于色”是省略了后半部分的解释。生于无色有的为无色界（心）。没有比这些更上的心，故称为无上。依此用法，应知其关联如下：“于欲”，即欲界心，说有五十四种；“于色”，即色界心，说有十五种；“于无色”，即无色界心，说有十二种；“于无上”，即出世间心，说有八种。

๓๗. อิตฺถํ [Pg.101] ยถาวุตฺเตน ชาติเภทภินฺนจตุภูมิกจิตฺตเภทวเสน เอกูนนวุติปฺปเภทํ กตฺวา มานสํ จิตฺตํ วิจกฺขณา วิเสเสน อตฺถจกฺขณสภาวา ปณฺฑิตา วิภชนฺติ. อถ วา เอกวีสสตํ เอกุตฺตรวีสาธิกํ สตํ วิภชนฺติ.

37. 如是，具眼之智者们，依上述由种类差别所区分的四地心之差别，将心分为八十九种。或者，他们将其分为一百二十一种。

จิตฺตคณนสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

心计数纲要释义终。

วิตฺถารคณนวณฺณนา

详尽计数释义

๓๘. ฌานงฺควเสน ปฐมชฺฌานสทิสตฺตา ปฐมชฺฌานญฺจ ตํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตญฺเจติ ปฐมชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ. ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานปุคฺคลชฺฌาสเยสุปิ, หิ อญฺญตรวเสน ตํตํฌานสทิสตฺตา วิตกฺกาทิองฺคปาตุภาเวน จตฺตาโรปิ มคฺคา ปฐมชฺฌานาทิโวหารํ ลภนฺตา ปจฺเจกํ ปญฺจธา วิภชนฺติ. เตนาห ‘‘ฌานงฺคโยคเภเทนา’’ตฺยาทิ, ตตฺถ ปฐมชฺฌานาทีสุ ยํ ยํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา ปวตฺตา, ตํ ปาทกชฺฌานํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย ปทฏฺฐานภาวโต. ยํ ยํ ฌานํ สมฺมสนฺตสฺส สา ปวตฺตา, ตํ สมฺมสิตชฺฌานํ. ‘‘อโห วต เม ปฐมชฺฌานสทิโส มคฺโค ปญฺจงฺคิโก, ทุติยชฺฌานาทีสุ วา อญฺญตรสทิโส จตุรงฺคาทิเภโท มคฺโค ภเวยฺยา’’ติ เอวํ โยคาวจรสฺส อุปฺปนฺนชฺฌาสโย ปุคฺคลชฺฌาสโย นาม.

38. 以禅支故，与初禅相似，彼须陀洹道心即是初禅须陀洹道心。于足处禅、思惟禅、补特伽罗意乐中，亦因与彼彼禅相似，以寻等禅支的显现，四道亦得初禅等名，各各分为五种。是故说“由禅支结合之差别”等。其中，入于初禅等任何禅，从彼出定后，于思惟诸行者生起出定导向观，彼禅因是出定导向观之足处，故为足处禅。于思惟任何禅而彼观生起，彼即思惟禅。“善哉！愿我之道，能如初禅具五支，或如第二禅等具四支等差别。”如是于修行者生起之意乐，名为补特伽罗意乐。

ตตฺถ เยน ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรํ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ปกิณฺณกสงฺขาเร สมฺมสิตฺวา มคฺโค อุปฺปาทิโต โหติ, ตสฺส โส มคฺโค ปฐมชฺฌานาทีสุ ตํตํปาทกชฺฌานสทิโส โหติ. สเจ ปน วิปสฺสนาปาทกํ กิญฺจิ ฌานํ นตฺถิ, เกวลํ ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรํ ฌานํ สมฺมสิตฺวา [Pg.102] มคฺโค อุปฺปาทิโต โหติ, ตสฺส โส สมฺมสิตชฺฌานสทิโส โหติ. ยทา ปน ยํ กิญฺจิ ฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย อญฺญตรํ สมฺมสิตฺวา มคฺโค อุปฺปาทิโต โหติ, ตทา ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน ทฺวีสุ อญฺญตรสทิโส โหติ. สเจ ปน ปุคฺคลสฺส ตถาวิโธ อชฺฌาสโย นตฺถิ, เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโต วุฏฺฐาย อุปรูปริฌานธมฺเม สมฺมสิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโค ปาทกชฺฌานํ อนเปกฺขิตฺวา สมฺมสิตชฺฌานสทิโส โหติ. อุปรูปริฌานโต ปน วุฏฺฐาย เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานธมฺเม สมฺมสิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโค สมฺมสิตชฺฌานํ อนเปกฺขิตฺวา ปาทกชฺฌานสทิโส โหติ. เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโต หิ อุปรูปริฌานํ พลวตรนฺติ. เวทนานิยโม ปน สพฺพตฺถาปิ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนานิยเมน โหติ. ตถา สุกฺขวิปสฺสกสฺส สกลชฺฌานงฺคนิยโม. ตสฺส หิ ปาทกชฺฌานาทีนํ อภาเวน เตสํ วเสน นิยมาภาวโต วิปสฺสนานิยเมน ปญฺจงฺคิโกว มคฺโค โหตีติ. อปิจ สมาปตฺติลาภิโนปิ ฌานํ ปาทกํ อกตฺวา ปกิณฺณกสงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อุปฺปาทิตมคฺโคปิ วิปสฺสนานิยเมเนว ปญฺจงฺคิโกว โหตีติ อยเมตฺถ อฏฺฐกถาทิโต อุทฺธโฏ วินิจฺฉยสาโร. เถรวาททสฺสนาทิวสปฺปวตฺโต ปน ปปญฺโจ อฏฺฐกถาทีสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. ยถา เจตฺถ, เอวํ สพฺพตฺถาปิ วิตฺถารนโย ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตนเยน คเหตพฺโพ. คนฺถภีรุกชนานุคฺคหตฺถํ ปเนตฺถ สงฺเขปกถา อธิปฺเปตา.

于此，若人入于初禅等任何禅，从彼出定后，思惟杂行而生起道，则彼道与初禅等彼彼足处禅相似。若无任何禅为观之足处，仅思惟初禅等任何禅而生起道，则彼道与彼思惟禅相似。若入于某禅，从彼出定后，思惟另一禅而生起道，则依补特伽罗之意乐，彼道与二者之一相似。若补特伽罗无如是意乐，从下下禅出定后，思惟上上禅法而生起之道，则不依足处禅，而与思惟禅相似。然从上上禅出定后，思惟下下禅法而生起之道，则不依思惟禅，而与足处禅相似。因为上上禅实比下下禅更有力。而受的限定，于一切处皆依出定导向观而限定。同样，于纯观行者，亦有全部禅支的限定。因彼无足处禅等，故无依彼等之限定，而依观之限定，其道唯是五支。再者，已得定者，若不以禅为足处，仅思惟杂行而生起道，其道亦唯依观之限定而是五支。此是从义注等中提取的决择之精要。至于由上座部见等所起的戏论，当依义注等中所说之理了知。如此处，于一切处，详尽之理亦当依彼彼处所说之理而取。此处意在为利益畏惧广文者而作略说。

๔๒. ยถา รูปาวจรํ จิตฺตํ ปฐมาทิปญฺจวิธฌานเภเทน คยฺหติ ‘‘ปฐมชฺฌาน’’นฺตฺยาทินา วุจฺจติ, ตถา อนุตฺตรมฺปิ จิตฺตํ ‘‘ปฐมชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺต’’นฺตฺยาทินา คยฺหติ. อารุปฺปญฺจาปิ อุเปกฺเขกคฺคตาโยเคน องฺคสมตาย ปญฺจมชฺฌาเน คยฺหติ, ปญฺจมชฺฌานโวหารํ ลภตีตฺยตฺโถ. อถ วา [Pg.103] รูปาวจรํ จิตฺตํ อนุตฺตรญฺจ ปฐมาทิฌานเภเท ‘‘ปฐมชฺฌานกุสลจิตฺตํ, ปฐมชฺฌานโสตาปตฺติมคฺคจิตฺตนฺตฺยาทินา ยถา คยฺหติ, ตถา อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเม ฌาเน คยฺหตีติ โยชนา. อาจริยสฺสาปิ หิ อยเมว โยชนา อธิปฺเปตาติ ทิสฺสติ นามรูปปริจฺเฉเท อุชุกเมว ตถา วุตฺตตฺตา. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

42. 如色界心依初、二等五种禅的差别，以“初禅”等名被含摄；如是，出世间心亦以“初禅须陀洹道心”等名被含摄。无色界亦因与舍、一境性相应，且支平等故，被含摄于第五禅中，意即获得第五禅之名。或，如色界心与出世间心于初禅等差别中，以“初禅善心”、“初禅须陀洹道心”等被含摄；如是，无色界亦被含摄于第五禅中，此是结合。此亦是阿阇梨所意许的结合，可见于《名色分别章》中如是直接宣说。彼处实说：

‘‘รูปาวจรจิตฺตานิ, คยฺหนฺตานุตฺตรานิ จ;

ปฐมาทิฌานเภเท, อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเม’’ติ. (นาม. ปริ. ๒๔);

“色界诸心及出世间，于初禅等差别中摄；无色界亦于第五禅摄。”

ตสฺมาติ ยสฺมา รูปาวจรํ วิย อนุตฺตรมฺปิ ปฐมาทิฌานเภเท คยฺหติ, อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเม คยฺหติ, ยสฺมา วา ฌานงฺคโยคเภเทน เอเกกํ ปญฺจธา กตฺวา อนุตฺตรํ จิตฺตํ จตฺตาลีสวิธนฺติ วุจฺจติ, รูปาวจรโลกุตฺตรานิ วิย จ ปฐมาทิฌานเภเท, ตถา อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเม คยฺหติ, ตสฺมา ปฐมาทิกเมเกกํ ฌานํ โลกิยํ ติวิธํ, โลกุตฺตรํ อฏฺฐวิธนฺติ เอกาทสวิธํ. อนฺเต ตุ ฌานํ เตวีสติวิธํ ติวิธรูปาวจรทฺวาทสวิธอรูปาวจรอฏฺฐโลกุตฺตรวเสนาตฺยตฺโถ.

是故者，谓：由于如色界心，出世间心亦于初禅等差别中被含摄，无色界心亦于第五禅中被含摄；或由于以禅支结合之差别，将每一出世间心分为五种，故说出世间心有四十种。又如色界与出世间心于初禅等差别中被含摄，如是无色界心亦于第五禅中被含摄。是故，初禅等每一禅，世间有三种，出世间有八种，共十一种。然于最后之禅则有二十三种，意即依三色界、十二无色界、八出世间而言。

๔๓. ปาทกชฺฌานาทิวเสน คณนวุฑฺฒิ กุสลวิปาเกสฺเวว สมฺภวตีติ เตสเมว คณนํ เอกวีสสตคณนาย องฺคภาเวน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สตฺตตึสา’’ตฺยาทิ.

43. 依足处禅等而增长计数，仅可能于善心与异熟心中，为显示彼等于一百二十一种计数中为一分，故说“三十七”等。

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

于名为《阿毗达摩义显论》之《摄阿毗达摩义论》释义中

จิตฺตปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

心章释义终。

๒. เจตสิกปริจฺเฉทวณฺณนา

2. 心所章释义

สมฺปโยคลกฺขณวณฺณนา

相应特相释义

๑. เอวํ [Pg.104] ตาว จิตฺตํ ภูมิชาติสมฺปโยคสงฺขารฌานารมฺมณมคฺคเภเทน ยถารหํ วิภชิตฺวา อิทานิ เจตสิกวิภาคสฺส อนุปฺปตฺตตฺตา ปฐมํ ตาว จตุพฺพิธสมฺปโยคลกฺขณสนฺทสฺสนวเสน เจตสิกลกฺขณํ ฐเปตฺวา, ตทนนฺตรํ อญฺญสมานอกุสลโสภนวเสน ตีหิ ราสีหิ เจตสิกธมฺเม อุทฺทิสิตฺวา, เตสํ โสฬสหากาเรหิ สมฺปโยคํ, เตตฺตึสวิเธน สงฺคหญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกุปฺปาทนิโรธา จา’’ตฺยาทิ อารทฺธํ. จิตฺเตน สห เอกโต อุปฺปาโท จ นิโรโธ จ เยสํ เต เอกุปฺปาทนิโรธา. เอกํ อาลมฺพณญฺจ วตฺถุ จ เยสํ เต เอกาลมฺพณวตฺถุกา. เอวํ จตูหิ ลกฺขเณหิ เจโตยุตฺตา จิตฺเตน สมฺปยุตฺตา ทฺวิปญฺญาส ลกฺขณา ธารณโต ธมฺมา นิยตโยคิโน, อนิยตโยคิโน จ เจตสิกา มตา.

1. 如此，首先将心依地、生、相应、行、禅那、所缘、道之差别而如其所应地分别后，现在已轮到心所的分别，故首先通过显示四种相应特相来确立心所的特相；其后，依通他(aññasamāna)、不善(akusala)、净(sobhana)此三类列举心所法，为显示彼等以十六种方式相应，以及三十三种归摄，故开始说“同生同灭”等。与心一同生起和息灭者，是为同生同灭。具有同一所缘和同一依处者，是为同所缘同依处。如此，具此四种特相，与心相应结合的五十二种法，被认为是决定相应心所与不定相应心所(aniyatayogino)。

ตตฺถ ยทิ เอกุปฺปาทมตฺเตเนว เจโตยุตฺตาติ อธิปฺเปตา, ตทา จิตฺเตน สห อุปฺปชฺชมานานํ รูปธมฺมานมฺปิ เจโตยุตฺตตา อาปชฺเชยฺยาติ เอกนิโรธคฺคหณํ. เอวมฺปิ จิตฺตานุปริวตฺติโน วิญฺญตฺติทฺวยสฺส ปสงฺโค นสกฺกา นิวาเรตุํ, ตถา ‘‘เอกโต อุปฺปาโท วา นิโรโธ วา เอเตสนฺติ เอกุปฺปาทนิโรธา’’ติ ปริกปฺเปนฺตสฺส ปุเรตรมุปฺปชฺชิตฺวา จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ นิรุชฺฌมานานมฺปิ รูปธมฺมานนฺติ เอกาลมฺพณคฺคหณํ. เย เอวํ ติวิธลกฺขณา, เต นิยมโต เอกวตฺถุเยวาติทสฺสนตฺถํ เอกวตฺถุกคฺคหณนฺติ อลมติปฺปปญฺเจน.

其中，如果仅以同生即是“与心相应”，那么与心同时生起的色法也应成为相应法，故取‘同灭’。即便如此，也无法排除随心而转的二种表色(身表与语表)的过失。同样，如果有人设想“‘同生同灭’是指它们或一同生起或一同灭去”，那么为了排除那些先前生起、而在心识坏灭的刹那一同灭去的色法，故取‘同所缘’。为了显示如此具有三种特征的法必定只有同一依处，故取‘同依处’。无需赘言。

สมฺปโยคลกฺขณวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

相应特相释义终。

อญฺญสมานเจตสิกวณฺณนา

通他心所释义

๒. กถนฺติ [Pg.105] สรูปสมฺปโยคาการานํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. ผุสตีติ ผสฺโส (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ ธมฺมุเทสวารผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา), สฺวายํ ผุสนลกฺขโณ. อยญฺหิ อรูปธมฺโมปิ สมาโน อารมฺมเณ ผุสนากาเรเนว ปวตฺตติ, สา จสฺส ผุสนาการปฺปวตฺติ อมฺพิลขาทกาทีนํ ปสฺสนฺตสฺส ปรสฺส เขฬุปฺปาทาทิ วิย ทฏฺฐพฺพา. เวทยติ อารมฺมณรสํ อนุภวตีติ เวทนา, สา เวทยิตลกฺขณา. อารมฺมณรสานุภวนญฺหิ ปตฺวา เสสสมฺปยุตฺตธมฺมา เอกเทสมตฺเตเนว รสํ อนุภวนฺติ, เอกํสโต ปน อิสฺสรวตาย เวทนาว อนุภวติ. ตถา เหสา ‘‘สุโภชนรสานุภวนกราชา วิยา’’ติ วุตฺตา. สุขาทิวเสน ปนสฺสา เภทํ สยเมว วกฺขติ. นีลาทิเภทํ อารมฺมณํ สญฺชานาติ สญฺญํ กตฺวา ชานาตีติ สญฺญา, สา สญฺชานนลกฺขณา. สา หิ อุปฺปชฺชมานา ทารุอาทีสุ วฑฺฒกิอาทีนํ สญฺญาณกรณํ วิย ปจฺฉา สญฺชานนสฺส การณภูตํ อาการํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชติ. นิมิตฺตการิกาย ตาเวตํ ยุชฺชติ, นิมิตฺเตน สญฺชานนฺติยา ปน กถนฺติ? สาปิ ปุน อปราย สญฺญาย สญฺชานนสฺส นิมิตฺตํ อาการํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชตีติ น เอตฺถ โกจิ อสมฺภโว.

2. “如何”是欲说明其自性与相应方式的提问。“触”即触碰，其特相是触碰。此法虽是无色法，仍然以触碰所缘的方式运作，其触碰所缘的运作方式，就像当看到别人吃酸食等时，口水生起等那样。“受”是体验所缘之味，其特相是体验。因为在体验所缘的味道时，其余相应法仅体验到部分味道，而受则以其主宰性完全体验。因此它被称为“如同品尝美食的国王”。至于受的苦、乐等差别，后面会自行解说。“想”是认知青色等差别相，即作想而知，其特相是认知。想在生起时，就像木匠等对于木头等事物进行识别一样，会取一种形态而生起，作为之后认知的因。这对于作相者来说是合理的；若问：“对于以相认知者，又是如何呢？”那是因为后起的想也会取一种形态，作为更后起之想的认知之相而生起，此中并无任何不可能之处。

เจเตติ อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมเณ อภิสนฺทหติ, สงฺขตาภิสงฺขรเณ วา พฺยาปารมาปชฺชตีติ เจตนา. ตถา หิ อยเมว อภิสงฺขรเณ ปธานตฺตา วิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนิเย สงฺขารกฺขนฺธํ วิภชนฺเตน ‘‘สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ สงฺขารา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๙) วตฺวา ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนา’’ตฺยาทินา (วิภ. ๒๑) นิทฺทิฏฺฐา. สา เจตยิตลกฺขณา, เชฏฺฐสิสฺสมหาวฑฺฒกิอาทโย วิย สกิจฺจปรกิจฺจสาธิกาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกคฺคตาวิตกฺกวิจารปีตีนํ สรูปวิภาวนํ เหฏฺฐา อาคตเมว.

“思”是使自己与相应法结合，专注于所缘，或对有为法进行造作，故名思。例如，在《分别论》的经分别中，当分析行蕴时，因为它在造作中是主要的，所以说到：“造作有为法，因此称为行”（《相应部》3.79），并以“眼触所生的思”等（《分别论》21）加以说明。其特相是策划，应当看作如同大弟子与大木匠等，能成就自事与他事。一境性、寻、伺、喜的自性阐明，前面已经提到。

ชีวนฺติ [Pg.106] เตน สมฺปยุตฺตธมฺมาติ ชีวิตํ, ตเทว สหชาตานุปาลเน อาธิปจฺจโยเคน อินฺทฺริยนฺติ ชีวิตินฺทฺริยํ, ตํ อนุปาลนลกฺขณํ อุปฺปลาทิอนุปาลกํ อุทกํ วิย. กรณํ กาโร, มนสฺมึ กาโร มนสิกาโร, โส เจตโส อารมฺมเณ สมนฺนาหารลกฺขโณ. วิตกฺโก หิ สหชาตธมฺมานํ อารมฺมเณ อภินิโรปนสภาวตฺตา เต ตตฺถ ปกฺขิปนฺโต วิย โหติ, เจตนา อตฺตนา อารมฺมณคฺคหเณน ยถารุฬฺเห ธมฺเมปิ ตตฺถ ตตฺถ นิโยเชนฺตี พลนายโก วิย โหติ, มนสิกาโร เต อารมฺมณาภิมุขํ ปโยชนโต อาชานียานํ ปโยชนกสารถิ วิยาติ อยเมเตสํ วิเสโส. ธมฺมานญฺหิ ตํ ตํ ยาถาวสรสลกฺขณํ สภาวโต ปฏิวิชฺฌิตฺวา ภควตา เต เต ธมฺมา วิภตฺตาติ ภควติ สทฺธาย ‘‘เอวํ วิเสสา อิเม ธมฺมา’’ติ โอกปฺเปตฺวา อุคฺคหณปริปุจฺฉาทิวเสน เตสํ สภาวสมธิคมาย โยโค กรณีโย, น ปน ตตฺถ ตตฺถ วิปฺปฏิปชฺชนฺเตหิ สมฺโมโห อาปชฺชิตพฺโพติ อยเมตฺถ อาจริยานํ อนุสาสนี. สพฺเพสมฺปิ เอกูนนวุติจิตฺตานํ สาธารณา นิยมโต เตสุ อุปฺปชฺชนโตติ สพฺพจิตฺตสาธารณา นาม.

相应法因其而存活，故名命；此即以守护俱生法的增上缘而为命根，其特相是守护，犹如水守护莲花等。造作即是作，于心作即是作意，其特相是使心专注于所缘。寻因其将俱生法投入所缘的自性，犹如投掷者一般；思以其自身执取所缘，犹如将领般在各处调遣已生起的法；作意则使（诸法）朝向所缘，犹如驾驭良马的御者——此乃它们之间的差别。诸法各自具有如实的自性与特相，世尊如实通达其自性后分别开示，故应于世尊生信，确信“此等法有如此差别”，通过受持、询问等方式，努力实证其自性，不应在各处产生谬误而陷入迷惑——此乃诸导师的教诫。所有八十九种心都共同具有，并且必然会在其中生起，故名遍一切心心所。

๓. อธิมุจฺจนํ อธิโมกฺโข, โส สนฺนิฏฺฐานลกฺขโณ, อารมฺมเณ นิจฺจลภาเวน อินฺทขีโล วิย ทฏฺฐพฺโพ. วีรานํ ภาโว, กมฺมํ, วิธินา อีรยิตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ วา วีริยํ, อุสฺสาโห, โส สหชาตานํ อุปตฺถมฺภนลกฺขโณ. วีริยวเสน หิ เตสํ โอลีนวุตฺติตา น โหติ. เอวญฺจ กตฺวา อิมสฺส วิตกฺกาทีหิ วิเสโส สุปากโฏ โหติ. ฉนฺทนํ ฉนฺโท, อารมฺมเณน อตฺถิกตา, โส กตฺตุกามตาลกฺขโณ. ตถา เหส ‘‘อารมฺมณคฺคหเณ เจตโส หตฺถปฺปสารณํ วิยา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ เยวาปนกวณฺณนา) วุจฺจติ. ทานวตฺถุวิสฺสชฺชนวเสน [Pg.107] ปวตฺตกาเลปิ เจส วิสฺสชฺชิตพฺเพน เตน อตฺถิโกว ขิปิตพฺพอุสูนํ คหเณ อตฺถิโก อิสฺสาโส วิย. โสภเนสุ ตทิตเรสุ จ ปกาเรน กิณฺณา วิปฺปกิณฺณาติ ปกิณฺณกา.

3. 胜解(adhimokkha)是决意，其特相是确定，于所缘上，应被视为如因陀罗柱(indakhīla)般不动摇。勇者之状态、作业，或依法策励而令生起，故名精进(vīriya)，即努力，其特相是支持俱生法。因精进之故，它们不会有退缩行相。这样一来，它与寻(vitakka)等的差别就非常明显。欲(chanda)是意欲，是对所缘的希求，其特相是欲作。因此它被称为“于执取所缘时，心如伸手一般”(《法集论义注·通一切释义》)。即使在布施事物时，它也对所施之物有所希求，犹如弓箭手在执取欲射之箭时对箭有所希求一般。在善法与其余法中，以各种方式散布、遍布，故名杂(pakiṇṇaka)。

๔. โสภนาเปกฺขาย อิตเร, อิตราเปกฺขาย โสภนา จ อญฺเญ นาม, เตสํ สมานา น อุทฺธจฺจสทฺธาทโย วิย อกุสลาทิสภาวาเยวาติ อญฺญสมานา.

4. 相对于善法而言，其余法；相对于其余法而言，善法，这些都名为“他”(aññe)。它们是共通的，不像掉举(uddhacca)、无信(asaddhā)等那样仅是不善等自性，因此名为“通他”(aññasamāna)。

อญฺญสมานเจตสิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

通他心所释义终。

อกุสลเจตสิกวณฺณนา

不善心所释义

๕. เอวํ ตาว สพฺพจิตฺตสาธารณวเสน, ปกิณฺณกวเสน จ โสภเนตรสภาเว เตรส ธมฺเม อุทฺทิสิตฺวา อิทานิ เหฏฺฐา จิตฺตวิภาเค นิทฺทิฏฺฐานุกฺกเมน อกุสลธมฺมปริยาปนฺเน ปฐมํ, ตโต โสภนธมฺมปริยาปนฺเน จ ทสฺเสตุํ ‘‘โมโห’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. อเหตุกา ปน อาเวณิกธมฺมา นตฺถีติ น เต วิสุํ วุตฺตา. อารมฺมเณ มุยฺหตีติ โมโห, อญฺญาณํ, โส อารมฺมณสภาวจฺฉาทนลกฺขโณ. อารมฺมณคฺคหณวสปฺปวตฺโตปิ เหส ตสฺส ยถาสภาวปฺปฏิจฺฉาทนากอาเรเนว ปวตฺตติ. น หิรียติ น ลชฺชตีติ อหิริโก, ปุคฺคโล, ธมฺมสมูโห วา. อหิริกสฺส ภาโว อหิริกฺกํ, ตเทว อหิริกํ. น โอตฺตปฺปตีติ อโนตฺตปฺปํ. ตตฺถ คูถโต คามสูกโร วิย กายทุจฺจริตาทิโต อชิคุจฺฉนลกฺขณํ อหิริกํ, อคฺคิโต สลโภ วิย ตโต อนุตฺตาสลกฺขณํ อโนตฺตปฺปํ. เตนาหุ โปราณา –

5. 如此，首先以遍一切心心所(sabbacittasādhāraṇa)及杂心所(pakiṇṇaka)的方式，列举了十三种通善不善自性的法之后，现在依照前面心识品中所解释的次第，为显示先包含于不善法中，后包含于善法中的法，故说“痴(moha)”等。又，因无因心没有特别的法，故不另说。于所缘迷惑，是痴(moha)，即无明(aññāṇa)，其特相是遮蔽所缘的自性。此法虽依执取所缘而转起，实则以遮蔽其如实自性的方式而运作。不以为耻，是无惭者(ahirika)，可指个人(puggala)，亦可指法聚。无惭者之状态是无惭(ahirikka)，即是无惭。不害怕，是无愧(anottappa)。其中，无惭的特相是不厌恶身恶行等，犹如村猪不厌粪便；无愧的特相是不畏惧它，犹如飞蛾不畏火。因此古人说：

‘‘ชิคุจฺฉติ นาหิริโก, ปาปา คูถาว สูกโร;

น ภายติ อโนตฺตปฺปี, สลโภ วิย ปาวกา’’ติ.

“无惭不厌恶，如猪不厌粪；无愧不畏惧，如蛾不畏火。”

อุทฺธตสฺส [Pg.108] ภาโว อุทฺธจฺจํ, ตํ จิตฺตสฺส อวูปสมลกฺขณํ ปาสาณาภิฆาตสมุทฺธตภสฺมํ วิย. ลุพฺภตีติ โลโภ, โส อารมฺมเณ อภิสงฺคลกฺขโณ มกฺกฏาเลโป วิย. จิตฺตสฺส อาลมฺพิตุกามตามตฺตํ ฉนฺโท, โลโภ ตตฺถ อภิคิชฺฌนนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส. ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ มิจฺฉาภินิเวสลกฺขณา ทิฏฺฐิ. ญาณญฺหิ อารมฺมณํ ยถาสภาวโต ชานาติ, ทิฏฺฐิ ยถาสภาวํ วิชหิตฺวา อยาถาวโต คณฺหาตีติ อยเมเตสํ วิเสโส. ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ตฺยาทินา มญฺญตีติ มาโน, โส อุณฺณติลกฺขโณ. ตถา เหส ‘‘เกตุกมฺยตาปจฺจุปฏฺฐาโน’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๐๐) วุตฺโต. ทุสฺสตีติ โทโส, โส จณฺฑิกฺกลกฺขโณ ปหฏาสีวิโส วิย, อิสฺสตีติ อิสฺสา, สา ปรสมฺปตฺติอุสูยนลกฺขณา. มจฺฉรสฺส ภาโว มจฺฉริยํ, ‘‘มา อิทํ อจฺฉริยํ อญฺเญสํ โหตุ, มยฺหเมว โหตู’’ติ ปวตฺตํ วา มจฺฉริยํ, ตํ อตฺตสมฺปตฺตินิคูหนลกฺขณํ. กุจฺฉิตํ กตนฺติ กุกตํ. กตากตทุจฺจริตสุจริตํ. อกตมฺปิ หิ กุกต’’นฺติ โวหรนฺติ ‘‘ยํ มยา อกตํ. ตํ กุกต’’นฺติ. อิธ ปน กตากตํ อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิปฺปฏิสารจิตฺตุปฺปาโท กุกตํ, ตสฺส ภาโว กุกฺกุจฺจํ, ตํ กตากตทุจฺจริตสุจริตานุโสจนลกฺขณํ. ถินนํ ถินํ, อนุสฺสาหนาวสํสีทนวเสน สํหตภาโว. มิทฺธนํ มิทฺธํ, วิคตสามตฺถิยตา, อสตฺติวิฆาโต วา, ตตฺถ ถินํ จิตฺตสฺส อกมฺมญฺญตาลกฺขณํ, มิทฺธํ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยสฺสาติ อยเมเตสํ วิเสโส. ตถา หิ ปาฬิยํ (ธ. ส. ๑๑๖๒-๑๑๖๓) ‘‘ตตฺถ กตมํ ถินํ? ยา จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา. ตตฺถ กตมํ มิทฺธํ? ยา กายสฺส อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา’’ตฺยาทินา อิเมสํ นิทฺเทโส ปวตฺโต. นนุ จ ‘‘กายสฺสา’’ติ วจนโต รูปกายสฺสปิ อกมฺมญฺญตา มิทฺธนฺติ ตสฺส รูปภาโวปิ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, ตตฺถ ตตฺถ อาจริเยหิ อานีตการณวเสเนวสฺส [Pg.109] ปฏิกฺขิตฺตตฺตา. ตถา หิ มิทฺธวาทิมตปฺปฏิกฺเขปนตฺถํ เตสํ วาทนิกฺเขปปุพฺพกํ อฏฺฐกถาทีสุ พหุธา วิตฺถาเรนฺติ อาจริยา. อยํ ปเนตฺถ สงฺคโห –

掉举者(uddhata)的状态是掉举(uddhacca)，其特相是心不平静，犹如被石块击中而扬起的灰烬。贪著，是贪(lobho)，其特相是执著所缘，犹如捕猴胶。心的希求所缘仅是欲(chanda)，贪则是对其沉溺，此是二者之差别。“唯此为实，余者为空”，是邪见(diṭṭhi)的特相，即错误地执取。智慧如实了知所缘的自性，邪见则舍弃如实自性而非如实地执取，此是二者之差别。“我为胜”等，是慢(māno)，其特相是高举。因此它被称为“以欲求突出为现起”(《法集论义注》)。嗔怒，是嗔(doso)，其特相是凶暴，犹如被击打的毒蛇。嫉妒，是嫉(issā)，其特相是嫉妒他人所得。悭者(macchara)的状态是悭(macchariyaṃ)，或“莫令此为他人所有，唯我所有”的运作是悭，其特相是隐藏自身所得。所作之恶，是恶作(kukata)。已作与未作的恶行与善行。未作之事亦被称为“恶作”，如言“我所未作之事，是恶作”。然而此处，缘于已作与未作之事而生起的追悔心是恶作，其状态是追悔(kukkucca)，其特相是追悔已作与未作的恶行与善行。昏沉(thina)是沉滞，因无意乐而沉陷的凝结状态。睡眠(middha)是昏昧，失去能力或能力受阻。其中，昏沉是心不堪任的特相，睡眠是受等三蕴不堪任的特相，此是二者之差别。如圣典(pāḷi)中所释：“其中，何为昏沉？即心之不适、不堪任。其中，何为睡眠？即身之不适、不堪任”等，如此解释此二者。然则，由“身之”一词，是否会得出睡眠是色身不堪任，故而具有色法之自性？不会。因为诸师已依据各处所引之理予以驳斥。为驳斥主张睡眠是色法者之见，诸师先陈其说，而后在义注等中广为阐释。此处总摄如下：

‘‘เกจิ มิทฺธมฺปิ รูปนฺติ, วทนฺเตตํ น ยุชฺชติ;

ปหาตพฺเพสุ วุตฺตตฺตา, กามจฺฉนฺทาทโย วิย.

“有人说睡眠是色法，此说实不应理；因说为应断之法，犹如欲贪等。

‘‘ปหาตพฺเพสุ อกฺขาต-เมตํ นีวรเณสุ หิ;

รูปนฺตุ น ปหาตพฺพ-มกฺขาตํ ทสฺสนาทินา.

“此法于诸盖(nīvaraṇa)中，实说为应断；而色法，并未被说为应由见道等所断。

‘‘‘น ตุมฺหํ ภิกฺขเว รูปํ, ปชเหถา’ติ ปาฐโต;

ปเหยฺยภาวเลโสปิ, ยตฺถ รูปสฺส ทิสฺสติ.

“依据‘诸比丘，色非汝等所有，当舍弃之’的经文，于此可见色有少许应舍之相。

‘‘ตตฺถ ตพฺพิสยจฺฉนฺท-ราคหานิ ปกาสิตา;

วุตฺตญฺหิ ตตฺถ โย ฉนฺท-ราคกฺเขโปติอาทิกํ.

“于彼处所阐明者，是舍离对彼境之欲贪；因彼处说：‘凡于彼处有欲贪，当舍弃之’等。

‘‘รูปารูเปสุ มิทฺเธสุ, อรูปํ ตตฺถ เทสิตํ;

อิติ เจ นตฺถิ ตํ ตตฺถ, อวิเสเสน ปาฐโต.

“若谓于色、无色之睡眠中，彼处所说为无色法；此说不然，因经文未作分别故。”

‘‘สกฺกา หิ อนุมาตุํ ยํ, มิทฺธํ รูปนฺติ จินฺติตํ;

ตมฺปิ นีวรณํ มิทฺธ-ภาวโต อิตรํ วิย.

“实可推知：所思惟之‘睡眠是色法’，彼亦是盖，因其是睡眠性，犹如其他（盖）。

‘‘สมฺปโยคาภิธานา จ, น ตํ รูปนฺติ นิจฺฉโย;

อรูปีนญฺหิ ขนฺธานํ, สมฺปโยโค ปวุจฺจติ.

“且因说为相应，故确定彼非色法；因为相应是就无色蕴而说。

‘‘ตถารุปฺเป สมุปฺปตฺติ, ปาฐโต นตฺถิ รูปตา;

นิทฺทา ขีณาสวานนฺตุ, กายเคลญฺญโต สิยา’’ติ.

“如是，于无色界中生起，依经文（可知）其非色法；而漏尽者的睡眠，则可能是因身病。”

อกุสลเจตสิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不善心所释义终。

โสภนเจตสิกวณฺณนา

美心所释义

๖. สทฺทหตีติ สทฺธา, พุทฺธาทีสุ ปสาโท, สา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปสาทนลกฺขณา อุทกปฺปสาทกมณิ วิย. สรณํ [Pg.110] สติ, อสมฺโมโส, สา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ สารณลกฺขณา. หิรียติ กายทุจฺจริตาทีหิ ชิคุจฺฉตีติ หิรี, สา ปาปโต ชิคุจฺฉนลกฺขณา. โอตฺตปฺปตีติ โอตฺตปฺปํ, ตํ ปาปโต อุตฺตาสลกฺขณํ. อตฺตคารววเสน ปาปโต ชิคุจฺฉนโต กุลวธู วิย หิรี, ปรคารววเสน ปาปโต อุตฺตาสนโต เวสิยา วิย โอตฺตปฺปํ. โลภปฺปฏิปกฺโข อโลโภ, โส อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อลคฺคตาลกฺขโณ มุตฺตภิกฺขุ วิย. โทสปฺปฏิปกฺโข อโทโส, โส อจณฺฑิกฺกลกฺขโณ อนุกูลมิตฺโต วิย. เตสุ ธมฺเมสุ มชฺฌตฺตตา ตตฺรมชฺฌตฺตตา, สา จิตฺตเจตสิกานํ อชฺฌุเปกฺขนลกฺขณา สมปฺปวตฺตานํ อสฺสานํ อชฺฌุเปกฺขโก สารถิ วิย.

6. 信受，故为信(saddhā)，即对佛等之净信；其相是令相应法清净，犹如净水宝珠。念(sati)是忆持，即不忘失；其相是令相应法忆持不忘。于身恶行等感到羞耻，故为惭(hirī)；其相是厌恶罪恶。畏惧罪恶，故为愧(ottappaṃ)；其相是畏惧罪恶。因自重而厌恶罪恶，是惭，犹如良家妇女；因重他而畏惧罪恶，是愧，犹如娼妓。贪之对治为无贪(alobha)，其相是心于所缘不执著，犹如解脱的比丘。瞋之对治为无瞋(adosa)，其相是不暴恶，犹如和善之友。于彼等法中保持中立，即是中舍性(tatramajjhattatā)；其相是平等看待心与心所，犹如车夫平等看待平稳前进的马。

กายสฺส ปสฺสมฺภนํ กายปฺปสฺสทฺธิ. จิตฺตสฺส ปสฺสมฺภนํ จิตฺตปฺปสฺสทฺธิ. อุโภปิ เจตา กายจิตฺตทรถวูปสมลกฺขณา. กายสฺส ลหุภาโว กายลหุตา. ตถา จิตฺตลหุตา. ตา กายจิตฺตครุภาววูปสมลกฺขณา. กายสฺส มุทุภาโว กายมุทุตา. ตถา จิตฺตมุทุตา. ตา กายจิตฺตถทฺธภาววูปสมลกฺขณา. กมฺมนิ สาธุ กมฺมญฺญํ, ตสฺส ภาโว กมฺมญฺญตา, กายสฺส กมฺมญฺญตา กายกมฺมญฺญตา. ตถา จิตฺตกมฺมญฺญตา. ตา กายจิตฺตอกมฺมญฺญภาววูปสมลกฺขณา. ปคุณสฺส ภาโว ปาคุญฺญํ, ตเทว ปาคุญฺญตา, กายสฺส ปาคุญฺญตา กายปาคุญฺญตา. ตถา จิตฺตปาคุญฺญตา. ตา กายจิตฺตานํ เคลญฺญวูปสมลกฺขณา. กายสฺส อุชุกภาโว กายุชุกตา. ตถา จิตฺตุชุกตา. ตา กายจิตฺตานํ อชฺชวลกฺขณา. ยถากฺกมํ ปเนตา กายจิตฺตานํ สารมฺภาทิกรธาตุกฺโขภปฏิปกฺขปจฺจยสมุฏฺฐานา, กาโยติ เจตฺถ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยสฺส คหณํ. ยสฺมา เจเต ทฺเว ทฺเว ธมฺมาว เอกโต หุตฺวา ยถาสกํ ปฏิปกฺขธมฺเม หนนฺติ, ตสฺมา อิเธว [Pg.111] ทุวิธตา วุตฺตา, น สมาธิอาทีสุ. อปิจ จิตฺตปฺปสฺสทฺธิอาทีหิ จิตฺตสฺเสว ปสฺสทฺธาทิภาโว โหติ, กายปฺปสฺสทฺธิอาทีหิ ปน รูปกายสฺสปิ ตํสมุฏฺฐานปณีตรูปผรณวเสนาติ ตทตฺถสนฺทสฺสนตฺถญฺเจตฺถ ทุวิธตา วุตฺตา. โสภนานํ สพฺเพสมฺปิ สาธารณา นิยเมน เตสุ อุปฺปชฺชนโตติ โสภนสาธารณา.

身之轻安，即身轻安。心之轻安，即心轻安。二者皆以平息身心热恼为相。身之轻快，即身轻快性。心之轻快，亦复如是。其相是平息身心沉重。身之柔软，即身柔软性。心之柔软，亦复如是。其相是平息身心僵硬。适于作业，即适业性；身之适业性，即身适业性。心之适业性，亦复如是。其相是平息身心不适业。熟练之性，即练达性；身之练达性，即身练达性。心之练达性，亦复如是。其相是平息身心之病。身之正直，即身正直性。心之正直，亦复如是。其相是身心正直。此等（心所）皆依序由对治身心躁动等诸界扰动之因而生起。此处所谓“身”，是指受、想、行三蕴。由于此等法两两成对，共同摧毁各自的对立法，故于此说为二种，而非于定等法中说。再者，心轻安等能令心获得轻安等状态，而身轻安等亦能通过其所生起的殊胜色遍满色身，为显示此义，故于此说为二种。因其必然与一切美法共同生起，故称为“美法共通（心所）”。

๗. สมฺมา วทนฺติ เอตายาติ สมฺมาวาจา, วจีทุจฺจริตวิรติ. สา จตุพฺพิธา มุสาวาทา เวรมณิ, ปิสุณวาจา เวรมณิ, ผรุสวาจา เวรมณิ, สมฺผปฺปลาปา เวรมณีติ. กมฺมเมว กมฺมนฺโต สุตฺตนฺตวนนฺตาทโย วิย. สมฺมา ปวตฺโต กมฺมนฺโต สมฺมากมฺมนฺโต, กายทุจฺจริตวิรติ. สา ติวิธา ปาณาติปาตา เวรมณิ, อทินฺนาทานา เวรมณิ, กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณีติ. สมฺมา อาชีวนฺติ เอเตนาติ สมฺมาอาชีโว, มิจฺฉาชีววิรติ. โส ปน อาชีวเหตุกกายวจีทุจฺจริตโต วิรมณวเสน สตฺตวิโธ, กุหนลปนาทิมิจฺฉาชีววิรมณวเสน พหุวิโธ วา. ติวิธาปิ ปเนตา ปจฺเจกํ สมฺปตฺตสมาทานสมุจฺเฉทวิรติวเสน ติวิธา วิรติโย นาม ยถาวุตฺตทุจฺจริเตหิ วิรมณโต.

7. 依此而正说，故为正语(sammāvācā)，即远离语恶行。其有四种：离妄语、离两舌、离恶口、离绮语。业(kamma)即是业(kammanta)，犹如经之末(suttanta)、林之边(vananta)等。正当之业，即是正业(sammākammanto)，即远离身恶行。其有三种：离杀生、离不与取、离欲邪行。依此而正当谋生，故为正命(sammāājīvo)，即远离邪命。此远离邪命，或因远离以谋生为目的之七种身语恶行，或因远离欺骗、饶舌等多种邪命。此三者，因远离如前所述之恶行，故名为“离”(viratiyo)。每一“离”又各有临离、受离、断离三种。

๘. กโรติ ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยเขทํ ชเนติ, กิรติ วา วิกฺขิปติ ปรทุกฺขํ, กิณาติ วา ตํ หึสติ, กิริยติ วา ทุกฺขิเตสุ ปสาริยตีติ กรุณา, สา ปรทุกฺขาปนยนกามตาลกฺขณา. ตาย หิ ปรทุกฺขํ อปนียตุ วา, มา วา, ตทากาเรเนว สา ปวตฺตติ. โมทนฺติ เอตายาติ มุทิตา, สา ปรสมฺปตฺติอนุโมทนลกฺขณา, อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตฺตา อปฺปมาณา, ตา เอว อปฺปมญฺญา. นนุ จ ‘‘จตสฺโส อปฺปมญฺญา’’ติ วกฺขติ, กสฺมา ปเนตฺถ ทฺเวเยว วุตฺตาติ? อโทสตตฺรมชฺฌตฺตตาหิ เมตฺตุเปกฺขานํ คหิตตฺตา. อโทโสเยว หิ สตฺเตสุ หิตชฺฌาสยวสปฺปวตฺโต [Pg.112] เมตฺตา นาม. ตตฺรมชฺฌตฺตตาเยว เตสุ ปฏิฆานุนยวูปสมปฺปวตฺตา อุเปกฺขา นาม. เตนาหุ โปราณา –

8. 见他人受苦时，能令善人心生悲伤(karoti...hadayakhedaṃ)，或能散除(kirati)他人之苦，或能伤害(kiṇāti)痛苦，或能遍及(kiriyati)受苦者，故为悲(karuṇā)。其相是欲拔除他人之苦。无论他人之苦是否被拔除，悲都以欲拔除的方式运作。令心喜悦，故为喜(muditā)；其相是随喜他人之成就。因以无量有情为所缘，故称无量(appamāṇā)；此等即是无量心(appamaññā)。然（经中）将说“四无量心”，为何此处只说二种？因慈(mettā)与舍(upekkhā)已为无瞋(adosa)与中舍性(tatramajjhattatā)所摄。无瞋依于利益有情之意乐而运作，即是慈。中舍性于有情中止息逆、顺之心而运作，即是舍。故古德云：

‘‘อพฺยาปาเทน เมตฺตา หิ, ตตฺรมชฺฌตฺตตาย จ;

อุเปกฺขา คหิตา ยสฺมา, ตสฺมา น คหิตา อุโภ’’ติ. (อภิธ. ๗๐);

慈实由无瞋所摄，舍由中舍性所摄；因已被摄，故不别说此二。

ปกาเรน ชานาติ อนิจฺจาทิวเสน อวพุชฺฌตีติ ปญฺญา, สา เอว ยถาสภาวาวโพธเน อาธิปจฺจโยคโต อินฺทฺริยนฺติ ปญฺญินฺทฺริยํ. อถ สญฺญาวิญฺญาณปญฺญานํ กึ นานากรณนฺติ? สญฺญา ตาว นีลาทิวเสน สญฺชานนมตฺตํ กโรติ, ลกฺขณปฺปฏิเวธํ กาตุํ น สกฺโกติ. วิญฺญาณํ ลกฺขณปฺปฏิเวธมฺปิ สาเธติ, อุสฺสกฺกิตฺวา ปน มคฺคํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. ปญฺญา ปน ติวิธมฺปิ กโรติ, พาลคามิกเหรญฺญิกานํ กหาปณาวโพธนเมตฺถ นิทสฺสนนฺติ. ญาณวิปฺปยุตฺตสญฺญาย เจตฺถ อาการคฺคหณวเสน อุปฺปชฺชนกาเล วิญฺญาณํ อพฺโพหาริกํ, เสสกาเล พลวํ. ญาณสมฺปยุตฺตา ปน อุโภปิ ตทนุคติกา โหนฺติ. สพฺพถาปิ ปญฺจวีสตีติ สมฺพนฺโธ.

以种种方式了知无常等而觉悟，此即是慧(paññā)。此慧，因其于如实了知自性(yathāsabhāvāvabodhane)上具有主导作用(ādhipaccayogato)，故称慧根(paññindriyaṃ)。那么想(saññā)、识(viññāṇa)、慧三者有何差别？想只是认知青黄等，不能通达诸法之特相(lakkhaṇappaṭivedhaṃ)。识虽能通达诸法特相，却无法努力使人证得道(maggaṃ pāpetuṃ)。慧则能完成此三事。此处以村中愚人(bālagāmika)与金匠(heraññika)对钱币(kahāpaṇa)之认知为例说明。于此，不与智相应的想，在取相(ākāraggahaṇavasena)而生起时，识是不显作用的(abbohārikaṃ)，其余时候则较强。而与智相应的想与识，两者皆随顺于它。总之，（美心所）共有二十五种，此乃其关联。

๙. ‘‘เตรสญฺญสมานา’’ตฺยาทิ ตีหิ ราสีหิ วุตฺตานํ สงฺคโห.

9. “十三其他共通”等（偈颂），是对此三组所说之法的总摄。

โสภนเจตสิกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

美心所释义 终。

สมฺปโยคนยวณฺณนา

相应法释义

๑๐. จิตฺเตน สห อวิยุตฺตา จิตฺตาวิยุตฺตา, เจตสิกาติ วุตฺตํ โหติ. อุปฺปชฺชตีติ อุปฺปาโท, จิตฺตเมว อุปฺปาโท จิตฺตุปฺปาโท[Pg.113]. อญฺญตฺถ ปน สสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ จิตฺตุปฺปาโทติ วุจฺจติ ‘‘อุปฺปชฺชติ จิตฺตํ เอเตนาติ อุปฺปาโท, ธมฺมสมูโห, จิตฺตญฺจ ตํ อุปฺปาโท จาติ จิตฺตุปฺปาโท’’ติ กตฺวา. สมาหารทฺวนฺเทปิ หิ ปุลฺลิงฺคํ กตฺถจิ สทฺทวิทู อิจฺฉนฺติ. เตสํ จิตฺตาวิยุตฺตานํ จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺเจกํ สมฺปโยโค อิโต ปรํ ยถาโยคํ ปวุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ.

10. 与心不分离者，即是心所(cetasika)，此乃所说。生起(uppajjati)即是生(uppādo)，心之生起即是心生(cittuppādo)。然而在别处，与心所相应的心亦被称为心生，因为（他们）说：“心由此生起，故为生；（此乃）法之集合，心与此生起，故为心生。”即使在集合对偶语(samāhāradvanda)中，有些语法家(saddavidū)亦倾向于使用阳性(pulliṅgaṃ)。这些与心不分离的心所，在各个心生(cittuppāda)中如何相应(sampayogo)，从此处之后将依其相应之处而说明，此乃其关联。

อญฺญสมานเจตสิกสมฺปโยคนยวณฺณนา

其他共通心所相应法释义

๑๓. สภาเวน อวิตกฺกตฺตา ทฺวิปญฺจวิญฺญาณานิ วชฺชิตานิ เอเตหิ, เตหิ วา เอตานิ วชฺชิตานีติ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตานิ, จตุจตฺตาลีส กามาวจรจิตฺตานิ. เตสุ เจว เอกาทสสุ ปฐมชฺฌานจิตฺเตสุ จ วิตกฺโก ชายติ เสสานํ ภาวนาพเลน อวิตกฺกตฺตาติ อธิปฺปาโย.

13. 由于自性无寻，双五识(dvipañcaviññāṇa)被此等（心所）排除，或此等（心所）被彼等（双五识）排除，（因此，寻生起的欲界心是）除去双五识的四十四种欲界心。在这些（心）以及十一种初禅心中，寻(vitakka)会生起；其余的心则由于修习的力量而无寻，此乃其意。

๑๔. เตสุ เจว ปญฺจปญฺญาสสวิตกฺกจิตฺเตสุ, เอกาทสสุ ทุติยชฺฌานจิตฺเตสุ จาติ ฉสฏฺฐิจิตฺเตสุ วิจาโร ชายติ.

14. 在彼五十五种有寻心中，以及十一种第二禅心中，即于此六十六种心中，伺(vicāra)生起。

๑๕. ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณหิ, วิจิกิจฺฉาสหคเตน จาติ เอกาทสหิ วชฺชิเตสุ อฏฺฐสตฺตติจิตฺเตสุ อธิโมกฺโข ชายติ.

15. 除去双五识以及疑相应心(vicikicchāsahagata)，共十一种（心），于其余七十八种心中，胜解(adhimokkha)生起。

๑๖. ปญฺจทฺวาราวชฺชเนน, ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณหิ, สมฺปฏิจฺฉนทฺวเยน, สนฺตีรณตฺตเยน จาติ โสฬสหิ วชฺชิเตสุ เตสตฺตติยา จิตฺเตสุ วีริยํ ชายติ.

16. 除去五门转向心(pañcadvārāvajjanena)、双五识、二领受心(sampaṭicchanadvayena)以及三审察心(santīraṇattayena)，共十六种（心），于其余七十三种心中，精进(vīriya)生起。

๑๗. โทมนสฺสสหคเตหิทฺวีหิ, อุเปกฺขาสหคเตหิ ปญฺจปญฺญาสจิตฺเตหิ, กายวิญฺญาณทฺวเยน, เอกาทสหิ จตุตฺถชฺฌาเนหิ จาติ สตฺตติจิตฺเตหิ วชฺชิเตสุ เอกปญฺญาสจิตฺเตสุ ปีติ ชายติ.

17. 除去二忧俱生心(domanassasahagata)、五十五舍俱生心(upekkhāsahagata)、二身识(kāyaviññāṇa)以及十一种第四禅心，共七十种心，于其余五十一种心中，喜(pīti)生起。

๑๘. อเหตุเกหิ [Pg.114] อฏฺฐารสหิ, โมมูเหหิ ทฺวีหิ จาติ วีสติยา จิตฺเตหิ วชฺชิเตสุ เอกูนสตฺตติจิตฺเตสุ ฉนฺโท ชายติ.

18. 除去十八种无因心(ahetuka)和二痴根心(momūha)，共二十种心，于其余六十九种心中，欲(chanda)生起。

๑๙. เต ปนาติ ปกิณฺณกวิวชฺชิตา ตํสหคตา จ. ยถากฺกมนฺติ วิตกฺกาทิฉปกิณฺณกวชฺชิตตํสหิตกมานุรูปโต. ‘‘ฉสฏฺฐิ ปญฺจปญฺญาสา’’ตฺยาทิ เอกวีสสตคณนวเสน, เอกูนนวุติคณนวเสน จ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

19. “彼等”(Te pana)是指那些不与杂心所(pakiṇṇaka)相应，以及与彼等相应的心。“依照次第”(yathākkamaṃ)是指依照寻等六种杂心所被排除，并与彼等相应的适当方式。“六十六、五十五”等，应分别按照一百二十一种（心）的计算方式和八十九种（心）的计算方式来适当配合。

อญฺญสมานเจตสิกสมฺปโยคนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

其他共通心所相应法释义 终。

อกุสลเจตสิกสมฺปโยคนยวณฺณนา

不善心所相应法释义

๒๐. ‘‘สพฺพากุสลสาธารณา’’ติ วตฺวา ตเทว สมตฺเถตุํ ‘‘สพฺเพสุปี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. โย หิ โกจิ ปาณาติปาตาทีสุ ปฏิปชฺชติ, โส สพฺโพปิ โมเหน ตตฺถ อนาทีนวทสฺสาวี อหิริเกน ตโต อชิคุจฺฉนฺโต, อโนตฺตปฺเปน อโนตฺตปฺปนฺโต, อุทฺธจฺเจน อวูปสนฺโต จ โหติ, ตสฺมา เต สพฺพากุสเลสุ อุปลพฺภนฺติ.

20. 既说“一切不善共有”(sabbākusalasādhāraṇā)，为证实此点，故说“于一切中”等。凡行杀生等者，皆因愚痴(moha)而不见其中过患；因无惭(ahirika)而不以为耻；因无愧(anottappa)而不感畏惧；因掉举(uddhacca)而不得寂静。因此，它们存在于一切不善心中。

๒๑. โลภสหคตจิตฺเตสฺเววาติ เอว-กาโร อธิการตฺถายปิ โหตีติ ‘‘ทิฏฺฐิสหคตจิตฺเตสู’’ติอาทีสุปิ อวธารณํ ทฏฺฐพฺพํ. สกฺกายาทีสุ หิ อภินิวิสนฺตสฺส ตตฺถ มมายนสมฺภวโต ทิฏฺฐิ โลภสหคตจิตฺเตสฺเวว ลพฺภติ. มาโนปิ อหํมานวเสน ปวตฺตนโต ทิฏฺฐิสทิโสว ปวตฺตตีติ ทิฏฺฐิยา สห เอกจิตฺตุปฺปาเทน ปวตฺตติ เกสรสีโห วิย อปเรน ตถาวิเธน สห เอกคุหายํ, น จาปิ โทสมูลาทีสุ อุปฺปชฺชติ อตฺตสิเนหสนฺนิสฺสยภาเวน เอกนฺตโลภปทฏฺฐานตฺตาติ โส ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเตสฺเวว ลพฺภติ.

21. “唯在贪相应心中”中的“唯”字亦有强调之义，在“见相应心”等处亦应理解为限定之义。因为执着于有身见(sakkāya)等者，由于在彼处产生“我”与“我所”之想，故邪见(diṭṭhi)唯在贪相应心中生起。慢(māna)亦因“我慢”而生起，其生起方式与邪见类似，但它不会与邪见在同一个心识刹那中生起，犹如一头狮子不会与另一头同类共住于一个洞穴中；而且由于依赖于对自我的爱，完全是贪的近因，故不会在嗔根(dosamūla)等心中生起，因此它唯在见不相应心(diṭṭhivippayutta)中生起。

๒๔. ตถา [Pg.115] ปรสมฺปตฺตึ อุสูยนฺตสฺส, อตฺตสมฺปตฺติยา จ ปเรหิ สาธารณภาวํ อนิจฺฉนฺตสฺส, กตากตทุจฺจริตสุจริเต อนุโสจนฺตสฺส จ ตตฺถ ตตฺถ ปฏิหนนวเสเนว ปวตฺตนโต อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิ ปฏิฆจิตฺเตสฺเวว.

24. 同样地，嫉妒他人成就者，不愿与他人分享自身成就者，以及后悔已做和未做的恶行与善行者，由于处处以嗔恚方式生起，故嫉(issā)、悭(macchariya)和恶作(kukkucca)唯在嗔恚心(paṭighacitta)中生起。

๒๕. อกมฺมญฺญตาปกติกสฺส ตถา สภาวติกฺเขสุ อสงฺขาริเกสุ ปวตฺตนาโยคโต ถินมิทฺธํ สสงฺขาริเกสฺเวว ลพฺภติ.

25. 由于不堪能性(akammaññatā)的特质，以及在自性猛利的无行心中不适合生起，故昏沉与睡眠(thīnamiddha)唯见于有行心(sasaṅkhārika)中。

๒๗. สพฺพาปุญฺเญสฺเวว จตฺตาโร เจตสิกา คตา, โลภมูเลเยว ยถาสมฺภวํ ตโย คตา, โทสมูเลสฺเวว ทฺวีสุ จตฺตาโร คตา, ตถา สสงฺขาเรเยว ทฺวยนฺติ โยชนา. วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาจิตฺเต จาติ จ-สทฺโท อวธารเณ. วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาจิตฺเตเยวาติ สมฺพนฺโธ.

27. 在一切不善心中，有四种心所；在贪根心中，依情况而定有三种；在两种嗔根心中，有四种；同样地，在有行心中，有两种，此为组合方式。“疑在疑心中”(Vicikicchā vicikicchācitte ca)中的“ca”字为限定义。其关系为“疑唯在疑心中”。

อกุสลเจตสิกสมฺปโยคนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不善心所相应法释义终。

โสภนเจตสิกสมฺปโยคนยวณฺณนา

美心所相应法释义

๒๙. โลกุตฺตรจิตฺเตสุ ปาทกชฺฌานาทิวเสน กทาจิ สมฺมาสงฺกปฺปวิรโห สิยา, น ปน วิรตีนํ อภาโว มคฺคสฺส กายทุจฺจริตาทีนํ สมุจฺเฉทวเสน, ผลสฺส จ ตทนุกูลวเสน ปวตฺตนโตติ วุตฺตํ ‘‘วิรติโย ปนา’’ตฺยาทิ. สพฺพถาปีติ สพฺเพหิปิ ตํตํทุจฺจริตทุราชีวานํ วิธมนวสปฺปวตฺเตหิ อากาเรหิ. น หิ เอตาสํ โลกิเยสุ วิย โลกุตฺตเรสุปิ มุสาวาทาทีนํ วิสุํ วิสุํ ปหานวเสน ปวตฺติ โหติ สพฺเพสเมว ทุจฺจริตทุราชีวานํ เตน เตน มคฺเคน เกสญฺจิ สพฺพโส, เกสญฺจิ อปายคมนียาทิอวตฺถาย ปหานวเสน เอกกฺขเณ สมุจฺฉินฺทนโต. นนุ จายมตฺโถ ‘‘เอกโตวา’’ติ อิมินาว สิทฺโธติ? ตํ น, ติสฺสนฺนํ เอกโตวุตฺติปริทีปนมตฺเตน จตุพฺพิธวจีทุจฺจริตาทีนํ ปฏิปกฺขาการปฺปวตฺติยา อทีปิตตฺตา. เกจิ ปน อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวาว [Pg.116] ‘‘‘สพฺพถาปี’ติ อิทํ อติริตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตตฺถ เตสํ อญฺญาณเมว การณํ. ‘‘นิยตา’’ติ อิมินาปิ โลกิเยสุ วิย กทาจิ สมฺภวํ นิวาเรติ. ตถา เหตา โลกิเยสุ เยวาปนกวเสน เทสิตา, อิธ ปน สรูเปเนว. กามาวจรกุสเลสฺเววาติ อวธารเณน กามาวจรวิปากกิริเยสุ มหคฺคเตสุ จ สมฺภวํ นิวาเรติ. ตถา เจว อุปริ วกฺขติ. กทาจีติ มุสาวาทาทิเอเกกทุจฺจริเตหิ ปฏิวิรมณกาเล. กทาจิ อุปฺปชฺชนฺตาปิ น เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ วีติกฺกมิตพฺพวตฺถุสงฺขาตานํ อตฺตโน อารมฺมณานํ สมฺภวาเปกฺขตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘วิสุํ วิสุ’’นฺติ.

29. 在出世间心中，有时因作为基础的禅那(pādakajjhāna)等而可能没有正思维，但并非没有离心所，因为道是以断除身恶行等的方式生起，而果是以随顺于道的方式生起，故说“然而离心所”等。“在一切方面”(sabbathāpi)是指以各种能断除彼彼恶行与邪命的方式。因为它们在出世间心中，不像在世间心中那样，以分别断除妄语等的方式生起，而是通过彼彼道，对某些（恶行）是彻底地，对某些（恶行）是就其堕恶趣等状况而言，于一刹那间断除一切恶行与邪命。然则此义不已由“或一同”(ekatovā)成立了吗？不然，因为那只是阐明三者一同生起，并未阐明作为四种语恶行等对治法的生起方式。有些人未察此义，而言“‘在一切方面’是多余的”，此中，他们的无知即是原因。以“决定”(niyatā)一词，亦排除了如在世间心中那样有时生起的可能性。诚然，它们在世间心中是以概括的方式被教导，于此则以其自性。“唯在欲界善心中”的限定，排除了在欲界异熟心、唯作心及广大心中生起的可能性。此点于下文亦将述及。“有时”(kadāci)是指在远离妄语等个别恶行之时。即使有时生起，亦非一同生起，因其有待于作为可违犯事之自所缘的出现，故说“各别各别”(visuṃ visuṃ)。

๓๐. อปฺปนาปฺปตฺตานํ อปฺปมญฺญานํ น กทาจิ โสมนสฺสรหิตา ปวตฺติ อตฺถีติ ‘‘ปญฺจม…เป… จิตฺเตสุ จา’’ติ วุตฺตํ. วินีวรณาทิตาย มหตฺตํ คตานิ, มหนฺเตหิ วา ฌายีหิ คตานิ ปตฺตานีติ มหคฺคตานิ. นานา หุตฺวาติ ภินฺนารมฺมณตฺตา อตฺตโน อารมฺมณภูตานํ ทุกฺขิตสุขิตสตฺตานํ อาปาถคมนาเปกฺขตาย วิสุํ วิสุํ หุตฺวา. เอตฺถาติ อิเมสุ กามาวจรกุสลจิตฺเตสุ, กรุณามุทิตาภาวนากาเล อปฺปนาวีถิโต ปุพฺเพ ปริจยวเสน อุเปกฺขาสหคตจิตฺเตหิปิ ปริกมฺมํ โหติ, ยถา ตํ ปคุณคนฺถํ สชฺฌายนฺตสฺส กทาจิ อญฺญวิหิตสฺสปิ สชฺฌายนํ, ยถา จ ปคุณวิปสฺสนาย สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส กทาจิ ปริจยพเลน ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺเตหิปิ สมฺมสนนฺติ อุเปกฺขาสหคตกามาวจเรสุ กรุณามุทิตานํ อสมฺภววาโท เกจิวาโท กโต. อปฺปนาวีถิยํ ปน ตาสํ เอกนฺตโต โสมนสฺสสหคเตสฺเวว สมฺภโว ทฏฺฐพฺโพ ภินฺนชาติกสฺส วิย ภินฺนเวทนสฺสปิ อาเสวนปจฺจยาภาวโต.

30. 已达安止的无量心，其生起绝不离喜，故说“在第五……乃至……诸心中”。因远离诸盖等而至于广大，或为伟大禅修者所达、所得，故名广大。“各别”是指，因所缘不同，有待于作为其所缘的苦、乐有情进入范围，故各别生起。“于此”是指在这些欲界善心中，修习悲、喜时，于安止心路之前，会因熟练而以舍俱心作预备，犹如熟诵典籍者，有时虽心不在焉亦能诵读；又如熟练于观而思惟诸行者，有时亦因熟练之力而以智不相应心思维。如是，在舍俱欲界心中悲、喜不可能生起，乃是某些人的说法。然而在安止心路中，当知它们完全是在喜俱心中生起，因为犹如不同种类的心之间没有重复缘(āsevanapaccaya)，不同感受之间亦无重复缘。

๓๒. ตโย โสฬสจิตฺเตสูติ สมฺมาวาจาทโย ตโย ธมฺมา อฏฺฐโลกุตฺตรกามาวจรกุสลวเสน โสฬสจิตฺเตสุ ชายนฺติ.

32. “三法于十六心中”是指：正语等三法，通过八种出世间心与八种欲界善心，于十六种心中生起。

๓๓. เอวํ [Pg.117] นิยตานิยตสมฺปโยควเสน วุตฺเตสุ อนิยตธมฺเม เอกโต ทสฺเสตฺวา เสสานํ นิยตภาวํ ทีเปตุํ ‘‘อิสฺสามจฺเฉรา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจวิรติกรุณาทโย นานา กทาจิ ชายนฺติ, มาโน จ กทาจิ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ตฺยาทิวสปฺปวตฺติยํ ชายติ. ถินมิทฺธํ ตถา กทาจิ อกมฺมญฺญตาวสปฺปวตฺติยํ สห อญฺญมญฺญํ อวิปฺปโยคิวเสน ชายตีติ โยชนา. อถ วา มาโน จาติ เอตฺถ จ-สทฺทํ ‘‘สหา’’ติ เอตฺถาปิ โยเชตฺวา ถินมิทฺธํ ตถา กทาจิ สห จ สสงฺขาริกปฏิเฆ, ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตสสงฺขาริเกสุ จ อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺเจหิ, มาเนน จ สทฺธึ, กทาจิ ตทิตรสสงฺขาริกจิตฺตสมฺปโยคกาเล, ตํสมฺปโยคกาเลปิ วา นานา จ ชายตีติ โยชนา ทฏฺฐพฺพา. อปเร ปน อาจริยา ‘‘มาโน จ ถินมิทฺธญฺจ ตถา กทาจิ นานา กทาจิ สห จ ชายตี’’ติ เอตฺตกเมว โยเชสุํ.

33. 如是，在以决定与不定相应的方式说明之后，为了一并展示不定法，并阐明其余诸法的决定性，故说“嫉妒、悭吝”等。嫉妒、悭吝、恶作(kukkucca)、离(virati)、悲(karuṇā)等有时各别生起；慢(māna)亦有时在“我较优胜”等情况下生起。昏沉睡眠(thīnamiddha)同样地，有时在不适合作业的情况下，以彼此不相离的方式俱生，应如是结合。或者，在“māno ca”(慢亦)一句中，将ca字也与“saha”(俱)结合，则昏沉睡眠有时与有行嗔恚(sasaṅkhārikapaṭighe)心俱生；在见不相应有行(diṭṭhigatavippayuttasasaṅkhārika)心中，与嫉妒、悭吝、恶作，以及与慢俱生；有时在与其他有行心相应的时刻，或在彼相应之时各别生起，应如是理解结合。另有其他阿阇梨则仅作如是结合：“慢与昏沉睡眠，有时各别生起，有时俱生。”

๓๔. เสสาติ ยถาวุตฺเตหิ เอกาทสหิ อนิยเตหิ อิตเร เอกจตฺตาลีส. เกจิ ปน ‘‘ยถาวุตฺเตหิ อนิยตเยวาปนเกหิ เสสา นิยตเยวาปนกา’’ติ วณฺเณนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ, อิธ เยวาปนกนาเมน เกสญฺจิ อนุทฺธฏตฺตา. เกวลญฺเหตฺถ นิยตานิยตวเสน จิตฺตุปฺปาเทสุ ยถารหํ ลพฺภมานเจตสิกมตฺตสนฺทสฺสนํ อาจริเยน กตํ, น เยวาปนกนาเมน เกจิ อุทฺธฏาติ.

34. “其余”是指，除了如前所述的十一种不定法之外的四十一种。然而有些人释义道：“除了如前所述的不定遍一切法(aniyatayevāpanaka)，其余的是决定遍一切法(niyatayevāpanaka)。”那只是他们的个人意见，因为在此并未以“遍一切”(yevāpanaka)之名举出任何法。在此，阿阇梨只是以决定与不定相应的方式，在诸心生起中，如其所应地，仅仅开示了所能获得的心所而已，并未以“遍一切”之名举出任何法。

เอวํ ตาว ‘‘ผสฺสาทีสุ อยํ ธมฺโม เอตฺตเกสุ จิตฺเตสุ อุปลพฺภตี’’ติ จิตฺตปริจฺเฉทวเสน สมฺปโยคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ‘‘อิมสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท เอตฺตกา เจตสิกา’’ติ เจตสิกราสิปริจฺเฉทวเสน สงฺคหํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺคหญฺจา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ.

如是，首先以“此法（如触等）于若干心中可得”的方式，通过心的限定(pariccheda)来展示相应；现在，为了以“于此心生起时，有若干心所”的方式，通过心所集合的限定来展示总摄，故说“总摄亦”等。

โสภนเจตสิกสมฺปโยคนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

美心所相应理释义终。

สมฺปโยคนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

相应理释义终。

สงฺคหนยวณฺณนา

总摄理释义

๓๕. ‘‘ฉตฺตึสา’’ตฺยาทิ [Pg.118] ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ ลพฺภมานกธมฺมวเสน คณนสงฺคโห.

35. “三十六”等，是依于各处如其所应所能获得的法而作的计数总摄。

๓๖. ปฐมชฺฌาเน นิยุตฺตานิ จิตฺตานิ, ตํ วา เอเตสํ อตฺถีติ ปฐมชฺฌานิกจิตฺตานิ. อปฺปมญฺญานํ สตฺตารมฺมณตฺตา, โลกุตฺตรานญฺจ นิพฺพานารมฺมณตฺตา วุตฺตํ ‘‘อปฺปมญฺญาวชฺชิตา’’ติ. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา อญฺญสมานา, อปฺปมญฺญาวชฺชิตา โสภนเจตสิกา จ สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ อากฑฺฒติ. อุเปกฺขาสหคตาติ วิตกฺกวิจารปีติสุขวชฺชา สุขฏฺฐานํ ปวิฏฺฐอุเปกฺขาย สหคตา. ปญฺจกชฺฌานวเสนาติ วิตกฺกวิจาเร วิสุํ วิสุํ อติกฺกมิตฺวา ภาเวนฺตสฺส นาติติกฺขญาณสฺส วเสน เทสิตสฺส ฌานปญฺจกสฺส วเสน. เต ปน เอกโต อติกฺกมิตฺวา ภาเวนฺตสฺส ติกฺขญาณสฺส วเสน เทสิตจตุกฺกชฺฌานวเสน ทุติยชฺฌานิเกสุ วิตกฺกวิจารวชฺชิตานํ สมฺภวโต จตุธา เอว สงฺคโห โหตีติ อธิปฺปาโย.

36. 投入初禅的心，或此(初禅)为彼等所有，故为初禅心。因无量(appamaññā)以有情为所缘，而出世间(lokuttara)以涅槃(nibbāna)为所缘，故说“除无量”。以此“如是”一词，引申出亦总摄了杂心所(aññasamānā)与除无量外的美心所。“与舍俱行”是指，除去寻(vitakka)、伺(vicāra)、喜(pīti)、乐(sukha)，与进入乐之位的舍(upekkhā)俱行。“以五禅的方式”是指，依于为智慧不甚敏锐、分别超越寻与伺而修习者所开示的五种禅那的方式。然而，依于为智慧敏锐、一并超越彼等而修习者所开示的四种禅那的方式，由于在第二禅心中已无寻与伺，故总摄实为四种，此是其意。

๓๗. เตตฺตึสทฺวยํ จตุตฺถปญฺจมชฺฌานจิตฺเตสุ.

37. 在第四禅心与第五禅心中，各有三十三（心所）。

มหคฺคตจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา

广大心摄集法释义

๓๘. ตีสูติ กุสลวิปากกิริยวเสน ติวิเธสุ สีลวิสุทฺธิวเสน สุวิโสธิตกายวจีปโยคสฺส เกวลํ จิตฺตสมาธานมตฺเตน มหคฺคตชฺฌานานิ ปวตฺตนฺติ, น ปน กายวจีกมฺมานํ วิโสธนวเสน, นาปิ ทุจฺจริตทุราชีวานํ สมุจฺฉินฺทนปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสนาติ วุตฺตํ ‘‘วิรติวชฺชิตา’’ติ. ปจฺเจกเมวาติ วิสุํ วิสุํเยว. ปนฺนรสสูติ รูปาวจรวเสน ตีสุ, อารุปฺปวเสน ทฺวาทสสูติ ปนฺนรสสุ. อปฺปมญฺญาโย น ลพฺภนฺตีติ เอตฺถ การณํ วุตฺตเมว.

38. 于三种中，即以善、异熟、唯作此三方面，以戒清净故，善净身语之行者，仅凭心的专注即令广大禅那生起，而非通过净化身语之业，亦非通过断除与平息恶行及邪命，故说“排除离”。“各别”即是各个分离。于十五种中，即色界方面的三种，无色界方面的十二种，共十五种。此处无量心不能获得的原因，已如前说。

มหคฺคตจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

广大心摄集法释义终。

กามาวจรโสภนจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา

欲界美心摄集法释义

๔๐. ปจฺเจกเมวาติ [Pg.119] เอเกกาเยว. อปฺปมญฺญานํ หิ สตฺตารมฺมณตฺตา, วิรตีนญฺจ วีตกฺกมิตพฺพวตฺถุวิสยตฺตา นตฺถิ ตาสํ เอกจิตฺตุปฺปาเท สมฺภโวติ โลกิยวิรตีนํ เอกนฺตกุสลสภาวตฺตา นตฺถิ อพฺยากเตสุ สมฺภโวติ วุตฺตํ ‘‘วิรติวชฺชิตา’’ติ. เตนาห ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทา กุสลาเยวา’’ติ (วิภ. ๗๑๕). อิตรถา สทฺธาสติอาทโย วิย ‘‘สิยา กุสลา, สิยา อพฺยากตา’’ติ วเทยฺย. ผลสฺส ปน มคฺคปฏิพิมฺพภูตตฺตา, ทุจฺจริตทุราชีวานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนโต จ น โลกุตฺตรวิรตีนํ เอกนฺตกุสลตา ยุตฺตาติ ตาสํ ตตฺถ อคฺคหณํ. กามาวจรวิปากานมฺปิ เอกนฺตปริตฺตารมฺมณตฺตา, อปฺปมญฺญานญฺจ สตฺตารมฺมณตฺตา, วิรตีนมฺปิ เอกนฺตกุสลตฺตา วุตฺตํ ‘‘อปฺปมญฺญาวิรติวชฺชิตา’’ติ.

40. “各别”即是一个一个。由于无量心以有情为所缘，离以应行违越之事为所缘，故于一心生起中，二者不可能同时存在。由于世间的离自性纯善，不可能存在于无记心中，故说“排除离”。因此说：“五学处纯粹是善。”(《分别论》715) 否则，就会像信、念等一样，说“有时是善，有时是无记”。然而，由于果是道的反映，且能平息恶行与邪命，故主张出世间的离是纯善的并不恰当，因此此处不含摄它们。由于欲界异熟心纯以欲界为所缘，无量心以有情为所缘，而离纯粹是善，故说“排除无量心和离”。

นนุ จ ปญฺญตฺตาทิอารมฺมณมฺปิ กามาวจรกุสลํ โหตีติ ตสฺส วิปาเกนปิ กุสลสทิสารมฺมเณน ภวิตพฺพํ ยถา ตํ มหคฺคตโลกุตฺตรวิปาเกหีติ? นยิทเมวํ, กามตณฺหาธีนสฺส ผลภูตตฺตา. ยถา หิ ทาสิยา ปุตฺโต มาตรา อิจฺฉิตํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต สามิเกเนว อิจฺฉิติจฺฉิตํ กโรติ, เอวํ กามตณฺหายตฺตตาย ทาสิสทิสสฺส กามาวจรกมฺมสฺส วิปากภูตํ จิตฺตํ เตน คหิตารมฺมณํ อคฺคเหตฺวา กามตณฺหารมฺมณเมว คณฺหาตีติ. ทฺวาทสธาติ กุสลวิปากกิริยเภเทสุ ปจฺเจกํ จตฺตาโร จตฺตาโร ทุกาติ กตฺวา ตีสุ ทฺวาทสธา.

难道以概念等为所缘的欲界善法，其异熟不也应该像广大和出世间的异熟一样，具有与善法相似的所缘吗？并非如此，因为它（异熟）是受制于欲贪的果。譬如婢女之子，不能满足母亲的愿望，只能按照主人的意愿行事；同样，由于受到欲贪的控制，如同婢女一般的欲界业，其异熟心不会执取（造业时）所执取的所缘，而只会执取欲贪的所缘。所谓十二种，即于善、异熟、唯作三类中，每类各分四种，故有十二种。

๔๒. อิทานิ อิเมสุ ปฐมชฺฌานิกาทีหิ ทุติยชฺฌานิกาทีนํ เภทกรธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘อนุตฺตเร ฌานธมฺมา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. อนุตฺตเร จิตฺเต วิตกฺกวิจารปีติสุขวเสน ฌานธมฺมา วิเสสกา เภทกา. มชฺฌิเม มหคฺคเต อปฺปมญฺญา, ฌานธมฺมา [Pg.120] จ. ปริตฺเตสุ กามาวจเรสุ วิรตี, ญาณปีตี จ อปฺปมญฺญา จ วิเสสกา, ตตฺถ วิรตี กุสเลหิ วิปากกิริยานํ วิเสสกา, อปฺปมญฺญา กุสลกิริเยหิ วิปากานํ, ญาณปีตี ปน ตีสุ ปฐมยุคฬาทีหิ ทุติยยุคฬาทีนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

42. 现在为了显示初禅等与第二禅等的差别法，故说“无上禅法”等。在无上心中，以寻、伺、喜、乐作为禅那法的特殊差别因素。在中等广大心中，以无量心和禅那法作为差别因素。在下等欲界心中，以离、智、喜与无量心作为特殊差别因素。其中，离是善心与异熟、唯作心的差别因素，无量心是善心和唯作心与异熟心的差别因素，而智与喜则应被理解为在三类中，初双等与第二双等的差别因素。

กามาวจรโสภนจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

欲界美心摄集法释义终。

อกุสลจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา

不善心摄集法释义

๔๔. ทุติเย อสงฺขาริเกติ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเต อสงฺขาริเก โลภมาเนน ตเถว อญฺญสมานา, อกุสลสาธารณา จ เอกูนวีสติ ธมฺมาติ สมฺพนฺโธ.

44. 于第二无行（心）中，即邪见不相应无行（心），其他杂心所与前述相同，以及不善遍行心所，共十九法。此为关联。

๔๕. ตติเยติ อุเปกฺขาสหคตทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเต อสงฺขาริเก.

45. 于第三（无行心）中，即舍俱、邪见相应、无行心。

๔๖. จตุตฺเถติ ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเต อสงฺขาริเก.

46. 于第四（无行心）中，即邪见不相应无行心。

๔๗. อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานิ ปเนตฺถ ปจฺเจกเมว โยเชตพฺพานิ ภินฺนารมฺมณตฺตาเยวาติ อธิปฺปาโย.

47. 嫉妒、悭吝、恶作于此应各别结合，其意为：因其所缘各不相同。

๕๐. อธิโมกฺขสฺส นิจฺฉยาการปฺปวตฺติโต ทฺเวฬฺหกสภาเว วิจิกิจฺฉาจิตฺเต สมฺภโว นตฺถีติ ‘‘อธิโมกฺขวิรหิตา’’ติ วุตฺตํ.

50. 胜解以决定的方式而转起，故于具有摇摆自性的疑心中不可能存在，是故说“无胜解”。

๕๑. เอกูนวีสติ ปฐมทุติยอสงฺขาริเกสุ, อฏฺฐารส ตติยจตุตฺถอสงฺขาริเกสุ, วีส ปญฺจเม อสงฺขาริเก, เอกวีส ปฐมทุติยสสงฺขาริเกสุ, วีสติ ตติยจตุตฺถสสงฺขาริเกสุ, ทฺวาวีส ปญฺจเม สสงฺขาริเก, ปนฺนรส โมมูหทฺวเยติ เอวํ อกุสเล สตฺตธา ฐิตาติ โยชนา.

51. 于第一、二无行（心）中有十九（法），于第三、四无行（心）中有十八（法），于第五无行（心）中有二十（法），于第一、二有行（心）中有二十一（法），于第三、四有行（心）中有二十（法），于第五有行（心）中有二十二（法），于二痴（根心）中有十五（法）。如是不善（心所的结合）成立为七种。此为应用。

๕๒. สาธารณาติ [Pg.121] อกุสลานํ สพฺเพสเมว สาธารณภูตา จตฺตาโร สมานา จ ฉนฺทปีติอธิโมกฺขวชฺชิตา อญฺญสมานา อปเร ทสาติ เอเต จุทฺทส ธมฺมา สพฺพากุสลโยคิโนติ ปวุจฺจนฺตีติ โยชนา.

52. 所谓“遍行”，是指遍行于一切不善（心）的四种（不善遍行）心所，以及除去欲、喜、胜解后的其他十种杂心所，此十四法被称为“一切不善相应法”。此为应用。

อกุสลจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不善心摄集法释义终。

อเหตุกจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา

无因心摄集法释义

๕๔. ‘‘ตถา’’ติ อิมินา อญฺญสมาเน ปจฺจามสติ.

54. 以“如是”一词，（论主）回顾了杂心所。

๕๖. มโนวิญฺญาณธาตุยา วิย วิสิฏฺฐมนนกิจฺจาโยคโต มนนมตฺตา ธาตูติ มโนธาตุ. อเหตุกปฏิสนฺธิยุคเฬติ อุเปกฺขาสนฺตีรณทฺวเย.

56. 如同意识界，因无殊胜的思惟作用，仅为思惟的元素，故称意界。所谓“无因结生双”，是指二舍俱推度心。

๕๘. ทฺวาทส หสนจิตฺเต, เอกาทส โวฏฺฐพฺพนสุขสนฺตีรเณสุ, ทส มโนธาตุตฺติกาเหตุกปฏิสนฺธิยุคฬวเสน ปญฺจสุ, สตฺต ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสูติ อฏฺฐารสาเหตุเกสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ สงฺคโห จตุพฺพิโธ โหตีติ โยชนา.

58. 于笑生心中有十二（法），于确定心及乐俱推度心中有十一（法），于意界三心及无因结生双心此五心中有十（法），于二五识中有七（法）。如是，于十八无因心生起中，摄法有四种。此为应用。

๕๙. เตตฺตึสวิธสงฺคโหติ อนุตฺตเร ปญฺจ, ตถา มหคฺคเต, กามาวจรโสภเน ทฺวาทส, อกุสเล สตฺต, อเหตุเก จตฺตาโรติ เตตฺตึสวิธสงฺคโห.

59. 所谓“三十三种摄法”，即：于出世间（心）中有五种，于广大（心）中同样（有五种），于欲界美（心）中有十二种，于不善（心）中有七种，于无因（心）中有四种，（合为）三十三种摄法。

๖๐. อิตฺถํ ยถาวุตฺตนเยน จิตฺตาวิยุตฺตานํ เจตสิกานํ จิตฺตปริจฺเฉทวเสน วุตฺตํ สมฺปโยคญฺจ เจตสิกราสิปริจฺเฉทวเสน วุตฺตํ สงฺคหญฺจ ญตฺวา ยถาโยคํ จิตฺเตน สมํ เภทํ อุทฺทิเส ‘‘สพฺพจิตฺตสาธารณา ตาว สตฺต เอกูนนวุติจิตฺเตสุ อุปฺปชฺชนโต ปจฺเจกํ เอกูนนวุติวิธา, ปกิณฺณเกสุ [Pg.122] วิตกฺโก ปญฺจปญฺญาสจิตฺเตสุ อุปฺปชฺชนโต ปญฺจปญฺญาสวิโธ’’ตฺยาทินา กเถยฺยาติ อตฺโถ.

60. 如是，依上述方法，了知与心不离的心所，了知依心的划分而说的相应法，以及依心所的集合而说的摄法后，应随其相应，与心一同指示其差别，如是说：“首先，七种遍一切心心所，因于八十九心中生起，故各为八十九种；于杂心所中，寻，因于五十五心中生起，故为五十五种”等等。此即其义。

อเหตุกจิตฺตสงฺคหนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无因心摄集法释义终。

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

如是，于名为《阿毗达摩义显》之《摄阿毗达摩义》释义中，

เจตสิกปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

心所章释义终。

๓. ปกิณฺณกปริจฺเฉทวณฺณนา

3. 杂章释义

๑. อิทานิ ยถาวุตฺตานํ จิตฺตเจตสิกานํ เวทนาทิวิภาคโต, ตํตํเวทนาทิเภทภินฺนจิตฺตุปฺปาทวิภาคโต จ ปกิณฺณกสงฺคหํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺปยุตฺตา ยถาโยค’’นฺตฺยาทิ อารทฺธํ. ยถาโยคํ สมฺปยุตฺตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สภาวโต อตฺตโน อตฺตโน สภาววเสน เอกูนนวุติวิธมฺปิ จิตฺตํ อารมฺมณวิชานนสภาวสามญฺเญน เอกวิธํ, สพฺพจิตฺตสาธารโณ ผสฺโส ผุสนสภาเวน เอกวิโธตฺยาทินา เตปญฺญาส โหนฺติ.

1. 现在，为说明如前所述的心与心所，依感受(vedanā)等方面的分类，以及依各种感受等差别所区分的心生起的分类，而开始宣说名为“杂品摄”的“相应如其相应”等（偈颂）。如其相应而相应的心与心所法，就其各自的自性而言，八十九种心(citta)凭借识知所缘的共同自性而为一种；一切心共通的触(phassa)凭借触的自性而为一种等，总共有五十三种。

๒. อิทานิ เตสํ ธมฺมานํ ยถารหํ เวทนา…เป… วตฺถุโต สงฺคโห นาม เวทนาสงฺคหาทินามโก ปกิณฺณกสงฺคโห จิตฺตุปฺปาทวเสเนว ตํตํเวทนาทิเภทภินฺนจิตฺตุปฺปาทานํ วเสเนว น กตฺถจิ ตํวิรเหน นียเต อุปนียเต, อาหรียตีตฺยตฺโถ.

2. 现在，这些法如其所应，从感受(vedanā)……乃至事(vatthu)的摄集，名为感受摄等的杂品摄，是纯粹凭借心生起(cittuppāda)，即凭借依各种感受等差别所区分的心生起而被引申，绝非在任何地方离于此而被引导、被阐明、被带来，此即其义。

เวทนาสงฺคหวณฺณนา

受摄释义

๓. ตตฺถาติ เตสุ ฉสุ สงฺคเหสุ. สุขาทิเวทนานํ, ตํสหคตจิตฺตุปฺปาทานญฺจ วิภาควเสน สงฺคโห เวทนาสงฺคโห. ทุกฺขโต, สุขโต จ อญฺญา อทุกฺขมสุขา ม-การาคมวเสน. นนุ จ ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, เวทนา สุขา ทุกฺขา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๖๗) วจนโต ทฺเว เอว เวทนาติ? สจฺจํ, ตํ ปน อนวชฺชปกฺขิกํ [Pg.123] อทุกฺขมสุขํ สุขเวทนายํ, สาวชฺชปกฺขิกญฺจ ทุกฺขเวทนายํ สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ. ยมฺปิ กตฺถจิ สุตฺเต ‘‘ยํ กิญฺจิ เวทยิตมิทเมตฺถ ทุกฺขสฺสา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๙) วจนํ, ตํ สงฺขารทุกฺขตาย สพฺพเวทนานํ ทุกฺขสภาวตฺตา วุตฺตํ. ยถาห – ‘‘สงฺขารานิจฺจตํ, อานนฺท, มยา สนฺธาย ภาสิตํ สงฺขารวิปริณามตญฺจ ยํ กิญฺจิเวทยิตมิทเมตฺถ ทุกฺขสฺสา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๕๙; อิติวุ. อฏฺฐ. ๕๒). ตสฺมา ติสฺโสเยว เวทนาติ ทฏฺฐพฺพา. เตนาห ภควา – ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา สุขา ทุกฺขา อทุกฺขมสุขา จา’’ติ (อิติวุ. ๕๒-๕๓; สํ. นิ. ๔.๒๔๙-๒๕๑). เอวํ ติวิธาปิ ปเนตา อินฺทฺริยเทสนายํ ‘‘สุขินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุเปกฺขินฺทฺริย’’นฺติ (วิภ. ๒๑๙) ปญฺจธา เทสิตาติ ตํวเสนเปตฺถ วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุขํ ทุกฺข’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. กายิกมานสิกสาตาสาตเภทโต หิ สุขํ ทุกฺขญฺจ ปจฺเจกํ ทฺวิธา วิภชิตฺวา ‘‘สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ทุกฺขินฺทฺริยํ โทมนสฺสินฺทฺริย’’นฺติ (วิภ. ๒๑๙) เทสิตา, อุเปกฺขา ปน เภทาภาวโต อุเปกฺขินฺทฺริยนฺติ เอกธาว. ยถา หิ สุขทุกฺขานิ อญฺญถา กายสฺส อนุคฺคหมุปฆาตญฺจ กโรนฺติ, อญฺญถา มนโส, เนวํ อุเปกฺขา, ตสฺมา สา เอกธาว เทสิตา, เตนาหุ โปราณา –

3. 于此，即于六种摄中。以乐等诸受，及其俱行心生起的分类方式，名为受摄。异于苦与乐者为不苦不乐(adukkhamasukhā)，此乃“ma”字之加入。难道不是因为经中说“诸比丘，有此二受：乐受、苦受”，所以只有二受吗？诚然，但彼说是将无罪品的不苦不乐受摄入乐受中，将有罪品者摄入苦受中而说。又如于某经中说“凡所感受者，于此皆是苦”，此说是因一切受以行苦性(saṅkhāradukkhatā)故，自性为苦。如世尊言：“阿难，我乃针对诸行无常、诸行变易而说：凡所感受者，于此皆是苦。”是故当知实有三受。为此世尊说：“诸比丘，有此三受：乐受、苦受、不苦不乐受。”如是，此三类受于根的教说中，又被分为五种：“乐根、苦根、喜根、忧根、舍根”。为显示依彼而作的分类，故说“乐、苦”等。因为乐与苦，依身与心的适意、不适意之别，各自分为二种，而说为“乐根、喜根、苦根、忧根”；而舍，因无差别，故仅为一种舍根。譬如乐与苦，于身、于心，所作的饶益与损害各不相同，而舍则不然，是故说为一种。为此古人云：

‘‘กายิกํ มานสํ ทุกฺขํ, สุขญฺโจเปกฺขเวทนา;

เอกํ มานสเมเวติ, ปญฺจธินฺทฺริยเภทโต’’ติ. (ส. ส. ๗๔);

“苦有身心二，乐受亦复然，舍受唯心有，依根分五种。”

ตตฺถ อิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวนลกฺขณํ สุขํ. อนิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวนลกฺขณํ ทุกฺขํ. สภาวโต, ปริกปฺปโต วา อิฏฺฐานุภวนลกฺขณํ โสมนสฺสํ. ตถา อนิฏฺฐานุภวนลกฺขณํ โทมนสฺสํ. มชฺฌตฺตานุภวนลกฺขณา อุเปกฺขา.

于此，体验适意所触(iṭṭhaphoṭṭhabba)为其相者是乐；体验不适意所触(aniṭṭhaphoṭṭhabba)为其相者是苦。体验适意所缘——无论是依其自性或依构想——为其相者是喜(somanassa)；同样，体验不适意所缘为其相者是忧(domanassa)；体验中性所缘为其相者是舍(upekkhā)。

๕. จตุจตฺตาลีส ปจฺเจกํ โลกิยโลกุตฺตรเภเทน เอกาทสวิธตฺตา.

5. 四十四（心），依世间与出世间差别，各有十一种。

๗. เสสานีติ [Pg.124] สุขทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสสหคเตหิ อวเสสานิ อกุสลโต ฉ, อเหตุกโต จุทฺทส, กามาวจรโสภนโต ทฺวาทส, ปญฺจมชฺฌานิกานิ เตวีสาติ สพฺพานิปิ ปญฺจปญฺญาส.

7. 其余的（心），即除去与乐、苦、喜、忧相应的（心），不善心有六种，无因心有十四种，欲界美心有十二种，第五禅心有二十三种，总共五十五种。

เวทนาสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

受摄释义终。

เหตุสงฺคหวณฺณนา

因摄释义

๑๐. โลภาทิเหตูนํ วิภาควเสน, ตํสมฺปยุตฺตวเสน จ สงฺคโห เหตุสงฺคโห. เหตโว นาม ฉพฺพิธา ภวนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เหตุภาโว ปน เนสํ สมฺปยุตฺตานํ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนสงฺขาโต มูลภาโว. ลทฺธเหตุปจฺจยา หิ ธมฺมา วิรุฬฺหมูลา วิย ปาทปา ถิรา โหนฺติ, น อเหตุกา วิย ชลตเล เสวาลสทิสา. เอวญฺจ กตฺวา เอเต มูลสทิสตาย ‘‘มูลานี’’ติ จ วุจฺจนฺติ. อปเร ปน ‘‘กุสลาทีนํ กุสลาทิภาวสาธนํ เหตุภาโว’’ติ วทนฺติ, เอวํ สติ เหตูนํ อตฺตโน กุสลาทิภาวสาธโน อญฺโญ เหตุ มคฺคิตพฺโพ สิยา. อถ เสสสมฺปยุตฺตเหตุปฏิพทฺโธ เตสํ กุสลาทิภาโว, เอวมฺปิ โมมูหจิตฺตสมฺปยุตฺตสฺส เหตุโน อกุสลภาโว อปฺปฏิพทฺโธ สิยา. อถ ตสฺส สภาวโต อกุสลภาโวปิ สิยา, เอวํ สติ เสสเหตูนมฺปิ สภาวโตว กุสลาทิภาโวติ เตสํ วิย สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ โส เหตุปฏิพทฺโธ น สิยา. ยทิ จ เหตุปฏิพทฺโธ กุสลาทิภาโว, ตทา อเหตุกานํ อพฺยากตภาโว น สิยาติ อลมตินิปฺปีฬเนน. กุสลาทิภาโว ปน กุสลากุสลานํ โยนิโสอโยนิโสมนสิการปฺปฏิพทฺโธ. ยถาห – ‘‘โยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิกโรโต อนุปฺปนฺนา [Pg.125] เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา อภิวฑฺฒนฺตี’’ตฺยาทิ (อ. นิ. ๑.๖๗), อพฺยากตานํ ปน อพฺยากตภาโว นิรนุสยสนฺตานปฺปฏิพทฺโธ กมฺมปฺปฏิพทฺโธ อวิปากภาวปฺปฏิพทฺโธ จาติ ทฏฺฐพฺพํ.

10. 依贪等诸因的分别，以及依其相应法的总摄，即是因摄。关联在于：因有六种。而因的作用，是为相应法建立稳固性，即根本性。获得因缘支持的诸法，就如根深蒂固的树木般稳固，不像无因法，如同水面上的苔藓。因此，它们因其根本性而被称作“诸根”。另有人说：“善等法之所以成为善等法，是因的作用。”若如是说，则诸因自身的善等性，也必须寻求其他的因来成就。又若诸因的善等性与其他相应因相关联，则与痴心相应的因，其不善性就应无关联。若其不善性是自性使然，则同样，其他因的善等性也应是自性使然，其相应法的善等性也就不应由因决定。若善等性由因决定，则无因法就不应有无记性——如此过度追究是无益的。然而，善与不善性是由如理作意或不如理作意决定的。正如所说：“诸比丘，如理作意者，未生之善法生起，已生之善法增长。”等等。至于无记法的无记性，则应理解为与无随眠的相续、业以及非异熟性相关联。

๑๖. อิทานิ เหตูนํ ชาติเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘โลโภ โทโส จา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ.

16. 现在为了显示诸因的种类差别，故说“贪与瞋”等。

เหตุสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

因摄释义终。

กิจฺจสงฺคหวณฺณนา

作用摄释义

๑๘. ปฏิสนฺธาทีนํ กิจฺจานํ วิภาควเสน, ตํกิจฺจวนฺตานญฺจ ปริจฺเฉทวเสน สงฺคโห กิจฺจสงฺคโห. ภวโต ภวสฺส ปฏิสนฺธานํ ปฏิสนฺธิกิจฺจํ. อวิจฺเฉทปฺปวตฺติเหตุภาเวน ภวสฺส องฺคภาโว ภวงฺคกิจฺจํ. อาวชฺชนกิจฺจาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตวจนตฺถานุสาเรน ยถารหํ โยเชตพฺพานิ. อารมฺมเณ ตํตํกิจฺจสาธนวเสน อเนกกฺขตฺตุํ, เอกกฺขตฺตุํ วา ชวมานสฺส วิย ปวตฺติ ชวนกิจฺจํ. ตํตํชวนคฺคหิตารมฺมณสฺส อารมฺมณกรณํ ตทารมฺมณกิจฺจํ. นิพฺพตฺตภวโต ปริคฬฺหนํ จุติกิจฺจํ.

18. 依结生等作用的分别，以及依具有这些作用的心的划分，总摄为作用摄。连接一生与另一生，是结生作用。以无间断延续为因，作为生命之构成部分，是有分作用。转向作用等，应依照下方所说的文义，适当地应用。于所缘上，为完成各别作用而多次或一次地，如奔跑般生起，是速行作用。缘取速行所缘取的所缘，是彼所缘作用。从此生脱离，是死作用。

๑๙. อิมานิ ปน กิจฺจานิ ฐานวเสน ปากฏานิ โหนฺตีติ ตํ ทานิ ปเภทโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิสนฺธี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ, ตตฺถ ปฏิสนฺธิยา ฐานํ ปฏิสนฺธิฐานํ. กามํ ปฏิสนฺธิวินิมุตฺตํ ฐานํ นาม นตฺถิ, สุขคฺคหณตฺถํ ปน ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺตฺยาทีสุ วิย อเภเทปิ เภทปริกปฺปนาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ เสเสสุปิ. ทสฺสนาทีนํ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ ฐานํ ปญฺจวิญฺญาณฐานํ. อาทิ-สทฺเทน สมฺปฏิจฺฉนฐานาทีนํ สงฺคโห.

19. 这些作用依其位而显现，因此现在为了分别显示，故说“结生”等语。其中，结生之位是结生位。虽然实际上没有脱离结生之位，然而为了易于理解，就如在“石像的身体”等（说法）中，即使无差别也假想其差别，应如是理解。其余的也如是。见等五识之位是五识位。“等”字包含领受位等。

ตตฺถ [Pg.126] จุติภวงฺคานํ อนฺตรา ปฏิสนฺธิฐานํ. ปฏิสนฺธิอาวชฺชนานํ, ชวนาวชฺชนานํ, ตทารมฺมณาวชฺชนานํ, โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนานํ, กทาจิ ชวนจุตีนํ, ตทารมฺมณจุตีนญฺจ อนฺตรา ภวงฺคฐานํ. ภวงฺคปญฺจวิญฺญาณานํ, ภวงฺคชวนานญฺจ อนฺตรา อาวชฺชนฐานํ. ปญฺจทฺวาราวชฺชนสมฺปฏิจฺฉนานมนฺตรา ปญฺจวิญฺญาณฐานํ. ปญฺจวิญฺญาณสนฺตีรณานมนฺตรา สมฺปฏิจฺฉนฐานํ. สมฺปฏิจฺฉนโวฏฺฐพฺพนานมนฺตรา สนฺตีรณฐานํ. สนฺตีรณชวนานํ, สนฺตีรณภวงฺคานญฺจ อนฺตรา โวฏฺฐพฺพนฐานํ. โวฏฺฐพฺพนตทารมฺมณานํ, โวฏฺฐพฺพนภวงฺคานํ, โวฏฺฐพฺพนจุตีนํ, มโนทฺวาราวชฺชนตทารมฺมณานํ, มโนทฺวาราวชฺชนภวงฺคานํ, มโนทฺวาราวชฺชนจุตีนญฺจ อนฺตรา ชวนฐานํ. ชวนภวงฺคานํ, ชวนจุตีนญฺจ อนฺตรา ตทารมฺมณฐานํ. ชวนปฏิสนฺธีนํ, ตทารมฺมณปฏิสนฺธีนํ, ภวงฺคปฏิสนฺธีนํ วา อนฺตรา จุติฐานํ นาม.

其中，死心与有分之间是结生位。结生与转向、速行与转向、彼所缘与转向、确定与转向，以及有时速行与死心、彼所缘与死心之间都是有分位。有分与五识、有分与速行之间是转向位。五门转向与领受之间是五识位。五识与推度之间是领受位。领受与确定之间是推度位。推度与速行、推度与有分之间是确定位。确定与彼所缘、确定与有分、确定与死心、意门转向与彼所缘、意门转向与有分、意门转向与死心之间是速行位。速行与有分、速行与死心之间是彼所缘位。速行与结生、彼所缘与结生、或有分与结生之间则称为死心位。

๒๐. ทฺเว อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณานิ สุขสนฺตีรณสฺส ปฏิสนฺธิวสปฺปวตฺติภาวาภาวโตติอธิปฺปาโย. เอวญฺจ กตฺวา ปฏฺฐาเน ‘‘อุเปกฺขาสหคตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อุเปกฺขาสหคโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น เหตุปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๔.๑๓.๑๗๙) เอวมาคตสฺส อุเปกฺขาสหคตปทสฺส วิภงฺเค ‘‘อเหตุกํ อุเปกฺขาสหคตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ทฺเว ขนฺธา, ทฺเว ขนฺเธ ปฏิจฺจ เอโก ขนฺโธ, อเหตุกปฏิสนฺธิกฺขเณ อุเปกฺขาสหคตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ทฺเว ขนฺธา, ทฺเว ขนฺเธ ปฏิจฺจ เอโก ขนฺโธ’’ติ (ปฏฺฐา. ๔.๑๓.๑๗๙) เอวํ ปวตฺติปฏิสนฺธิวเสน ปฏิจฺจนโย อุทฺธโฏ, ปีติสหคตสุขสหคตปทวิภงฺเค ปน ‘‘อเหตุกํ ปีติสหคตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจตโย ขนฺธา…เป… ทฺเว ขนฺธา. อเหตุกํ สุขสหคตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ทฺเว ขนฺธา …เป… เอโก ขนฺโธ’’ติ (ปฏฺฐา. ๔.๑๓.๑๔๔, ๑๖๗) ปวตฺติวเสเนว อุทฺธโฏ, น ปน ‘‘อเหตุกปฏิสนฺธิกฺขเณ’’ตฺยาทินา ปฏิสนฺธิวเสน, ตสฺมา ยถาธมฺมสาสเน อวจนมฺปิ อภาวเมว ทีเปตีติ น ตสฺส ปฏิสนฺธิวเสน ปวตฺติ [Pg.127] อตฺถิ. ยตฺถ ปน ลพฺภมานสฺสปิ กสฺสจิ อวจนํ, ตตฺถ การณํ อุปริ อาวิ ภวิสฺสติ.

20. （之所以说）有两种舍俱推度心，其意在于乐俱推度心不具有以结生方式转起的状态。正因如此，在《发趣》(Paṭṭhāna)中，对于“舍俱法缘舍俱法生，非因缘”（发趣 4.13.179）此句中的“舍俱”一词，其分别中如此引述了缘法：“无因舍俱一蕴缘二蕴，二蕴缘一蕴；于无因结生刹那，舍俱一蕴缘二蕴，二蕴缘一蕴”（发趣 4.13.179），如是以转起与结生的方式。然而，在对“喜俱”与“乐俱”二词的分别中，则仅以转起的方式引述：“无因喜俱一蕴缘三蕴……二蕴。无因乐俱一蕴缘二蕴……一蕴”（发趣 4.13.144, 167），而未如“于无因结生刹那”等句那样以结生的方式（引述）。是故，在如法的教示中，未言及亦表示其不存在，因此它不以结生的方式转起。然而，于某处虽可得而未言及者，其原因将于下文显明。

๒๕. มโนทฺวาราวชฺชนสฺส ปริตฺตารมฺมเณ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ปวตฺตมานสฺสปิ นตฺถิ ชวนกิจฺจํ ตสฺส อารมฺมณรสานุภวนาภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘อาวชฺชนทฺวยวชฺชิตานี’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถา). อิตรถา ‘‘ชวนํ หุตฺวา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. กุสลากุสลผลกิริยจิตฺตานีติ เอกวีสติ โลกิยโลกุตฺตรกุสลานิ, ทฺวาทส อกุสลานิ, จตฺตาริ โลกุตฺตรผลจิตฺตานิ, อฏฺฐารส เตภูมกกิริยจิตฺตานิ. เอกจิตฺตกฺขณิกมฺปิ หิ โลกุตฺตรมคฺคาทิกํ ตํสภาววนฺตตาย ชวนกิจฺจํ นาม, ยถา เอเกกโคจรวิสยมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สกลวิสยาวโพธนสามตฺถิยโยคโต น กทาจิ ตํนามํ วิชหตีติ.

25. 意门转向心即使对微小所缘转起两三次，亦无速行作用，因其不领受所缘之味，故说“除去两个转向”。正因如此，义注中说“处于速行位”（法集论义注 498，果报抉择说）。否则，即应说“成为速行”。善、不善、果、唯作心者，即二十一种世间与出世间善心，十二种不善心，四种出世间果心，十八种三地唯作心。诚然，即使仅一心刹那的出世间道等，因其具有彼（速行）自性，亦名为速行作用。犹如一切知智，即使仅缘取个别行境所缘，然因具有了知一切所缘之能力，故恒不舍其名。

๒๗. เอวํ กิจฺจเภเทน วุตฺตาเนว ยถาสกํ ลพฺภมานกิจฺจคณนวเสน สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เตสุ ปนา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ.

27. 为总摄如是依作用差别所说之法，并依其各自所得作用之数量而显示，故说“此中……”等。

๓๓. ปฏิสนฺธาทโย จิตฺตุปฺปาทา นามกิจฺจเภเทน ปฏิสนฺธาทีนํ นามานํ, กิจฺจานญฺจ เภเทน, อถ วา ปฏิสนฺธาทโย นาม ตนฺนามกา จิตฺตุปฺปาทา ปฏิสนฺธาทีนํ กิจฺจานํ เภเทน จุทฺทส, ฐานเภเทน ปฏิสนฺธาทีนํเยว ฐานานํ เภเทน ทสธา ปกาสิตาติ โยชนา. เอกกิจฺจฐานทฺวิกิจฺจฐานติกิจฺจฐานจตุกิจฺจฐานปญฺจกิจฺจฐานานิ จิตฺตานิ ยถากฺกมํ อฏฺฐสฏฺฐิ, ตถา ทฺเว จ นว จ อฏฺฐ จ ทฺเว จาติ นิทฺทิเสติ สมฺพนฺโธ.

33. 应如是结合：名为“结生”等的心生起，依“结生”等作用的差别而有十四种；依处的差别，即依“结生”等之处的差别而开显为十种。具一作用、二作用、三作用、四作用、五作用之心，依次为六十八、二、九、八及二。其关系如是标示。

กิจฺจสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

作用摄释义终。

ทฺวารสงฺคหวณฺณนา

门摄释义

๓๕. ทฺวารานํ[Pg.128], ทฺวารปฺปวตฺตจิตฺตานญฺจ ปริจฺเฉทวเสน สงฺคโห ทฺวารสงฺคโห. อาวชฺชนาทีนํ อรูปธมฺมานํ ปวตฺติมุขภาวโต ทฺวารานิ วิยาติ ทฺวารานิ.

35. 诸门以及依门而转起之心，以分类的方式总摄，称为门摄。因为转向等无色法是生起的开端，犹如门，故名为门。

๓๖. จกฺขุเมวาติ ปสาทจกฺขุเมว.

36. 唯眼，即净眼。

๓๗. อาวชฺชนาทีนํ มนานํ, มโนเยว วา ทฺวารนฺติ มโนทฺวารํ. ภวงฺคนฺติ อาวชฺชนานนฺตรํ ภวงฺคํ. เตนาหุ โปราณา –

37. 转向等诸心，或意本身即是门，故名意门。有分是指转向之后的有分。古人如是说：

‘‘สาวชฺชนํ ภวงฺคนฺตุ, มโนทฺวารนฺติ วุจฺจตี’’ติ;

“与转向俱的有分，被称为意门。”

๓๙. ตตฺถาติ เตสุ จกฺขาทิทฺวาเรสุ จกฺขุทฺวาเร ฉจตฺตาลีส จิตฺตานิ ยถารหมุปฺปชฺชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปญฺจทฺวาราวชฺชนเมกํ, จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ อุภยวิปากวเสน สตฺต, โวฏฺฐพฺพนเมกํ, กามาวจรชวนานิ จ กุสลากุสลนิราวชฺชนกิริยวเสน เอกูนตึส, ตทารมฺมณานิ จ อคฺคหิตคฺคหเณน อฏฺเฐวาติ ฉจตฺตาลีส. ยถารหนฺติ อิฏฺฐาทิอารมฺมเณ โยนิโสอโยนิโสมนสิการนิรนุสยสนฺตานาทีนํ อนุรูปวเสน. สพฺพถาปีติ อาวชฺชนาทิตทารมฺมณปริโยสาเนน สพฺเพนปิ ปกาเรน กามาวจราเนวาติ โยชนา. สพฺพถาปิ จตุปญฺญาส จิตฺตานีติ วา สมฺพนฺโธ. สพฺพถาปิ ตํตํทฺวาริกวเสน ฐิตานิ อคฺคหิตคฺคหเณน จกฺขุทฺวาริเกสุ ฉจตฺตาลีสจิตฺเตสุ โสตวิญฺญาณาทีนํ จตุนฺนํ ยุคฬานํ ปกฺเขเปน จตุปญฺญาสปีตฺยตฺโถ.

39. 此中关联是：在眼等诸门中，于眼门相应地生起四十六心。即五门转向心一个，眼识等以两种果报的方式有七个，确定心一个，欲界速行心（善、不善及唯作）二十九个，以及彼所缘心八个，共计四十六个。“相应地”是指在可意等所缘上，以如理作意、不如理作意、随眠相续等相应的方式。“于一切”是指从转向心到彼所缘心结束，所有情况都只是欲界心。或者，也可以理解为“于一切有五十四心”，即在眼门的四十六心中，加上耳识等四对（不重复计算），总共五十四个。

๔๑. จกฺขาทิทฺวาเรสุ อปฺปวตฺตนโต, มโนทฺวารสงฺขาตภวงฺคโต อารมฺมณนฺตรคฺคหณวเสน อปฺปวตฺติโต จ ปฏิสนฺธาทิวเสน ปวตฺตานิ เอกูนวีสติ ทฺวารวิมุตฺตานิ.

41. 因不在眼等门中转起，且不从业已称为意门的有分通过执取另一所缘而转起，而是以结生等方式转起，故有十九心是离门心。

๔๒. ทฺวิปญฺจวิญฺญาณานิ [Pg.129] สกสกทฺวาเร, ฉพฺพีสติ มหคฺคตโลกุตฺตรชวนานิ มโนทฺวาเรเยว อุปฺปชฺชนโต ฉตฺตึส จิตฺตานิ ยถารหํ สกสกทฺวารานุรูปํ เอกทฺวาริกจิตฺตานิ.

42. 五双识各依自门而生起，二十六广大与出世间速行心唯依意门生起，如是三十六心各依自门相应，称为一门心。

๔๕. ปญฺจทฺวาเรสุ สนฺตีรณตทารมฺมณวเสน, มโนทฺวาเร จ ตทารมฺมณวเสน ปวตฺตนโต ฉทฺวาริกานิ เจว ปฏิสนฺธาทิวสปฺปวตฺติยา ทฺวารวิมุตฺตานิ จ.

45. （某些心）在五门中以推度与彼所缘的方式转起，且在意门中以彼所缘的方式转起，故为六门心；又以结生等方式转起，故亦为离门心。

๔๗. ปญฺจทฺวาริกานิ จ ฉทฺวาริกานิ จ ปญฺจฉทฺวาริกานิ. ฉทฺวาริกานิ จ ตานิ กทาจิ ทฺวารวิมุตฺตานิ จาติ ฉทฺวาริกวิมุตฺตานิ. อถ วา ฉทฺวาริกานิ จ ฉทฺวาริกวิมุตฺตานิ จาติ ฉทฺวาริกวิมุตฺตานีติ เอกเทสสรูเปกเสโส ทฏฺฐพฺโพ.

47. 五门心与六门心，即五六门心。六门心有时也是离门心，故为六门离门心。或者，六门心与六门离门心，（合称）六门离门心，应知此为部分同形之省略法。

ทฺวารสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

门摄释义终。

อาลมฺพณสงฺคหวณฺณนา

所缘摄释义

๔๘. อารมฺมณานํ สรูปโต, วิภาคโต, ตํวิสยจิตฺตโต จ สงฺคโห อาลมฺพณสงฺคโห. วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ รูปยติ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ รูปํ, ตเทว ทุพฺพลปุริเสน ทณฺฑาทิ วิย จิตฺตเจตสิเกหิ อาลมฺพียติ, ตานิ วา อาคนฺตฺวา เอตฺถ รมนฺตีติ อารมฺมณนฺติ รูปารมฺมณํ. สทฺทียตีติ สทฺโท, โสเยว อารมฺมณนฺติ สทฺทารมฺมณํ. คนฺธยติ อตฺตโน วตฺถุํ สูเจติ ‘‘อิทเมตฺถ อตฺถี’’ติ เปสุญฺญํ กโรนฺตํ วิย โหตีติ คนฺโธ, โสเยว อารมฺมณํ คนฺธารมฺมณํ. รสนฺติ ตํ สตฺตา อสฺสาเทนฺตีติ รโส, โสเยว อารมฺมณํ รสารมฺมณํ. ผุสียตีติ โผฏฺฐพฺพํ, ตเทว อารมฺมณํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ. ธมฺโมเยว อารมฺมณํ ธมฺมารมฺมณํ.

48. 依自性、分类及以彼为境的心而作归纳，即是所缘摄。其经历色彩变化，显示为心所知，故名为色；它被心与心所依靠，犹如虚弱者依靠拐杖等，或心与心所来此而乐住，故名为所缘，即色所缘。其被听到，故名为声，它即是所缘，为声所缘。其散发气味，昭示其自身之物，犹如搬弄是非者说“此物在此”，故名为香，它即是所缘，为香所缘。众生品尝它，故名为味，它即是所缘，为味所缘。其被触及，故名为触，它即是所缘，为触所缘。法本身即是所缘，故为法所缘。

๔๙. ตตฺถาติ [Pg.130] เตสุ รูปาทิอารมฺมเณสุ, รูปเมวาติ วณฺณายตนสงฺขาตํ รูปเมว. สทฺทาทโยติ สทฺทายตนาทิสงฺขาตา สทฺทาทโย, อาโปธาตุวชฺชิตภูตตฺตยสงฺขาตํ โผฏฺฐพฺพายตนญฺจ.

49. 其中（tatthā）者，即在那些色等所缘之中。唯色（rūpameva）者，即是被称为色处的色。声等（saddādayo）者，即是指被称为声处等的声等，以及被称为触处、除去水界的其余三种大种。

๕๐. ปญฺจารมฺมณปสาทานิ ฐเปตฺวา เสสานิ โสฬส สุขุมรูปานิ.

50. 除去五净色与五所缘，其余十六种是微细色。

๕๑. ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ วตฺตมานํ.

51. 所谓现前，即是现在。

๕๒. ฉพฺพิธมฺปีติ รูปาทิวเสน ฉพฺพิธมฺปิ. วินาสาภาวโต อตีตาทิกาลวเสน นวตฺตพฺพตฺตา นิพฺพานํ, ปญฺญตฺติ จ กาลวิมุตฺตํ นาม. ยถารหนฺติ กามาวจรชวนอภิญฺญาเสสมหคฺคตาทิชวนานํ อนุรูปโต. กามาวจรชวนานญฺหิ หสิตุปฺปาทวชฺชานํ ฉพฺพิธมฺปิ ติกาลิกํ, กาลวิมุตฺตญฺจ อารมฺมณํ โหติ. หสิตุปฺปาทสฺส ติกาลิกเมว. ตถา หิสฺส เอกนฺตปริตฺตารมฺมณตํ วกฺขติ. ทิพฺพจกฺขาทิวสปฺปวตฺตสฺส ปน อภิญฺญาชวนสฺส ยถารหํ ฉพฺพิธมฺปิ ติกาลิกํ, กาลวิมุตฺตญฺจ อารมฺมณํ โหติ. วิภาโค ปเนตฺถ นวมปริจฺเฉเท อาวิ ภวิสฺสติ. เสสานํ ปน กาลวิมุตฺตํ, อตีตญฺจ ยถารหมารมฺมณํ โหติ.

52. 六种（chabbidhampi）者，即以色等分为六种。涅槃因为没有坏灭，故不可说为过去等时；概念亦名为离时。随其相应（yathārahaṃ）者，即是随顺于欲界速行、神通及其余广大等速行。欲界速行，除去生笑心，其所缘可以是六种、三时及离时。生笑心的所缘仅为三时。如是，将会说它唯一缘于微小所缘。然而，依天眼等而转起的神通速行，随其相应，其所缘可以是六种、三时及离时。此中分别，将于第九章中明了。至于其余的（速行），随其相应，其所缘为离时与过去。

๕๓. ทฺวาร…เป… สงฺขาตานํ ฉพฺพิธมฺปิ อารมฺมณํ โหตีติ สมฺพนฺโธ, ตํ ปน เนสํ อารมฺมณํ น อาวชฺชนสฺส วิย เกนจิ อคฺคหิตเมว โคจรภาวํ คจฺฉติ, น จ ปญฺจทฺวาริกชวนานํ วิย เอกนฺตปจฺจุปฺปนฺนํ, นาปิ มโนทฺวาริกชวนานํ วิย ติกาลิกเมว, อวิเสเสน กาลวิมุตฺตํ วา, นาปิ มรณาสนฺนโต ปุริมภาคชวนานํ วิย กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทิวเสน อาคมสิทฺธิโวหารวินิมุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยถาสมฺภวํ…เป… สมฺมต’’นฺติ. ตตฺถ ยถาสมฺภวนฺติ ตํตํภูมิกปฏิสนฺธิภวงฺคจุตีนํ ตํตํทฺวารคฺคหิตาทิวเสน สมฺภวานุรูปโต. กามาวจรานญฺหิ [Pg.131] ปฏิสนฺธิภวงฺคานํ ตาว รูปาทิปญฺจารมฺมณํ ฉทฺวารคฺคหิตํ ยถารหํ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตญฺจ กมฺมนิมิตฺตสมฺมตมารมฺมณํ โหติ, ตถา จุติจิตฺตสฺส อตีตเมว. ธมฺมารมฺมณํ ปน เตสํ ติณฺณนฺนมฺปิ มโนทฺวารคฺคหิตเมว อตีตํ กมฺมกมฺมนิมิตฺตสมฺมตํ, ตถา รูปารมฺมณํ เอกเมว มโนทฺวารคฺคหิตํ เอกนฺตปจฺจุปฺปนฺนํ คตินิมิตฺตสมฺมตนฺติ เอวํ กามาวจรปฏิสนฺธาทีนํ ยถาสมฺภวํ ฉทฺวารคฺคหิตํ ปจฺจุปฺปนฺนมตีตญฺจ กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตสมฺมตมารมฺมณํ โหติ.

53. 被称为门……等（的心），其所缘亦为六种，此是关联。但它们的所缘不像转向心那样，未经任何执取就成为所缘境；也不像五门速行心那样，纯粹是现在时；也不像意门速行心那样，仅为三时，或不加分别地为离时；也不像临死速行心之前的部分那样，以业、业相等方式而脱离圣教所许的言说。故说“随其可能……等……被认可”。其中“随其可能”是指：依各各生存地结生、有分、死亡，以各各门所取等方式而有的可能性。对于欲界的结生与有分心，以色等五所缘为六门所取，随其相应，为现在或过去，且被认为是业相的所缘；同样，对于死心，则仅为过去（所缘）。而对于此三心，法所缘仅为意门所取的过去（所缘），被认为是业或业相；同样，色所缘仅为意门所取，纯粹是现在（所缘），被认为是趣相。如是，欲界结生等心，随其可能，以六门所取的现在或过去（所缘），被认为是业、业相或趣相的所缘。

มหคฺคตปฏิสนฺธาทีสุ ปน รูปาวจรานํ, ปฐมตติยารุปฺปานญฺจ ธมฺมารมฺมณเมว มโนทฺวารคฺคหิตํ ปญฺญตฺติภูตํ กมฺมนิมิตฺตสมฺมตํ, ตถา ทุติยจตุตฺถารุปฺปานํ อตีตเมวาติ เอวํ มหคฺคตปฏิสนฺธิภวงฺคจุตีนํ มโนทฺวารคฺคหิตํ ปญฺญตฺติภูตํ, อตีตํ วา กมฺมนิมิตฺตสมฺมตเมว อารมฺมณํ โหติ.

在广大结生等心中，色界、第一及第三无色界（众生）的（所缘），仅是由意门所取、已成概念、被认为是业相的法所缘。同样，第二及第四无色界（众生）的（所缘）仅是过去。如是，广大结生、有分、死亡心的所缘，是由意门所取、已成概念，或为过去，且被认为是业相的所缘。

เยภุยฺเยน ภวนฺตเร ฉทฺวารคฺคหิตนฺติ พาหุลฺเลน อตีตานนฺตรภเว มรณาสนฺนปฺปวตฺตฉทฺวาริกชวเนหิ คหิตํ. อสญฺญีภวโต จุตานญฺหิ ปฏิสนฺธิวิสยสฺส อนนฺตราตีตภเว น เกนจิ ทฺวาเรน คหณํ อตฺถีติ ตเทเวตฺถ เยภุยฺยคฺคหเณน พฺยภิจาริตํ. เกวลญฺหิ กมฺมพเลเนว เตสํ ปฏิสนฺธิยา กมฺมนิมิตฺตาทิกมารมฺมณํ อุปฏฺฐาติ. ตถา หิ สจฺจสงฺเขเป อสญฺญีภวโต จุตสฺส ปฏิสนฺธินิมิตฺตํ ปุจฺฉิตฺวา –

“多数情况下于另一有中为六门所取”意为：大体上，是在紧接的前一有中，为临死时生起的六门速行所取。因为从无想有情天(Asaññībhava)死亡的众生，其结生所缘在前一世不会被任何根门所执取，所以这里的“多数情况”一词就包含了此例外。因为他们的结生完全是依靠业力，业相(kammanimitta)等所缘(ārammaṇa)才会现起。例如，在《真实义略论》(Saccasaṅkhepe)中问道：“从无想有情天死亡的众生，他们的结生之相(paṭisandhinimitta)是什么？”

‘‘ภวนฺตรกตํ กมฺมํ, ยโมกาสํ ลเภ ตโต;

โหติ สา สนฺธิ เตเนว, อุปฏฺฐาปิตโคจเร’’ติ. (ส. ส. ๑๗๑) –

“于另一有中所造之业，若从彼处得机缘；彼结生即因此而有，于已现起之境中。”

เกวลํ กมฺมพเลเนว ปฏิสนฺธิโคจรสฺส อุปฏฺฐานํ วุตฺตํ. อิตรถา หิ ชวนคฺคหิตสฺสปิ อารมฺมณสฺส กมฺมพเลเนว อุปฏฺฐาปิยมานตฺตา ‘‘เตเนวา’’ติ สาวธารณวจนสฺส อธิปฺปายสุญฺญตา [Pg.132] อาปชฺเชยฺยาติ. นนุ จ เตสมฺปิ ปฏิสนฺธิโคจโร กมฺมภเว เกนจิ ทฺวาเรน ชวนคฺคหิโต สมฺภวตีติ? สจฺจํ สมฺภวติ กมฺมกมฺมนิมิตฺตสมฺมโต, คตินิมิตฺตสมฺมโต ปน สพฺเพสมฺปิ มรณกาเลเยว อุปฏฺฐาตีติ กุโต ตสฺส กมฺมภเว คหณสมฺภโว. อปิเจตฺถ มรณาสนฺนปวตฺตชวเนหิ คหิตเมว สนฺธาย ‘‘ฉทฺวารคฺคหิต’’นฺติ วุตฺตํ, เอวญฺจ กตฺวา อาจริเยน อิมสฺมึเยว อธิกาเร ปรมตฺถวินิจฺฉเย วุตฺตํ –

（此颂）是说结生所缘境(paṭisandhigocara)的现起，纯粹是依靠业力。否则，即使是速行(javana)所执取的所缘境，也是凭借业力使其现起，那么“唯有它（teneva）”这种强调语(sāvadhāraṇavacana)的意义就会落空。难道说那些结生所缘境，在业有(kammabhava)中，不可能通过某种根门被速行所执取吗？确实可能，对于被认为是业(kamma)或业相(kammanimitta)的（所缘）是可能的。但是，被认为是趣相(gatinimitta)的（所缘）对于一切（众生）都只在临终之时才会现起，那么它又怎么可能在业有中被执取呢？而且，这里所说的“六门所执取”(chadvāraggahita)，是特指临终之际生起的速行所执取的（所缘）。如是，阿阇梨(ācariya)在《胜义抉择》(Paramatthavinicchaya)的此一论题中说道——

‘‘มรณาสนฺนสตฺตสฺส, ยโถปฏฺฐิตโคจรํ;

ฉทฺวาเรสุ ตมารพฺภ, ปฏิสนฺธิ ภวนฺตเร’’ติ. (ปรม. วิ. ๘๙);

“临死有情，依所现之境；缘彼六门，于另一有结生。”

‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺตฺยาทินา อนาคตสฺส ปฏิสนฺธิโคจรภาวํ นิวาเรติ. น หิ ตํ อตีตกมฺมกมฺมนิมิตฺตานิ วิย อนุภูตํ, นาปิ ปจฺจุปฺปนฺนกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตานิ วิย อาปาถคตญฺจ โหตีติ, กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทีนญฺจ สรูปํ สยเมว วกฺขติ.

“现前”(paccuppanna)等语，是为了防止未来(anāgata)成为结生所缘境(paṭisandhigocara)。因为未来不像过去业(atītakamma)和业相(kammanimitta)那样已被体验过，也不像现在业相(paccuppannakammanimitta)和趣相(gatinimitta)那样已现行于前。至于业、业相等各自的体相(sarūpa)，下文将自行阐述。

๕๔. เตสูติ รูปาทิปจฺจุปฺปนฺนาทิกมฺมาทิอารมฺมเณสุ วิญฺญาเณสุ. รูปาทีสุ เอเกกํ อารมฺมณํ เอเตสนฺติ รูปาทิเอเกการมฺมณานิ.

54. “于彼等”(Tesū)是指缘于色(rūpa)等、现前(paccuppanna)等、业(kamma)等所缘境(ārammaṇa)的诸识(viññāṇa)。在色等之中，以各各为所缘境，所以称为“色等各各所缘”(rūpādiekekārammaṇāni)。

๕๕. รูปาทิกํ ปญฺจวิธมฺปิ อารมฺมณเมตสฺสาติ รูปาทิปญฺจารมฺมณํ.

55. 色等五种所缘境亦是此识之所缘，故称“色等五所缘”(rūpādipañcārammaṇaṃ)。

๕๖. เสสานีติ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉเนหิ อวเสสานิ เอกาทส กามาวจรวิปากานิ. สพฺพถาปิ กามาวจรารมฺมณานีติ สพฺเพนปิ ฉทฺวาริกทฺวารวิมุตฺตฉฬารมฺมณวสปฺปวตฺตากาเรน นิพฺพตฺตานิปิ เอกนฺตกามาวจรสภาวฉฬารมฺมณโคจรานิ. เอตฺถ หิ วิปากานิ ตาว สนฺตีรณาทิวเสน รูปาทิปญฺจารมฺมเณ, ปฏิสนฺธาทิวเสน ฉฬารมฺมณสงฺขาเต กามาวจรารมฺมเณเยว ปวตฺตนฺติ.

56. “余者”(Sesāni)是指除了双五识(dvipañcaviññāṇa)和领受心(sampaṭicchana)之外，其余十一种欲界异熟心(kāmāvacaravipāka)。“皆以欲界为所缘”，是指即使是以六门(chadvārika)、离门(dvāravimutta)及六所缘(chaḷārammaṇa)等一切方式生起，也都纯粹以属于欲界自性(kāmāvacarasabhāva)的六所缘为行境。在此，异熟心(vipāka)，如推度心(santīraṇa)等，依色等五所缘(rūpādipañcārammaṇa)而转起；如结生心(paṭisandhi)等，则仅依名为六所缘的欲界所缘(kāmāvacarārammaṇa)而转起。

หสนจิตฺตมฺปิ [Pg.133] ปธานสารุปฺปฏฺฐานํ ทิสฺวา ตุสฺสนฺตสฺส รูปารมฺมเณ, ภณฺฑภาชนฏฺฐาเน มหาสทฺทํ สุตฺวา ‘‘เอวรูปา โลลุปฺปตณฺหา เม ปหีนา’’ติ ตุสฺสนฺตสฺส สทฺทารมฺมเณ, คนฺธาทีหิ เจติยปูชนกาเล ตุสฺสนฺตสฺส คนฺธารมฺมเณ, รสสมฺปนฺนํ ปิณฺฑปาตํ สพฺรหฺมจารีหิ ภาเชตฺวา ปริภุญฺชนกาเล ตุสฺสนฺตสฺส รสารมฺมเณ, อาภิสมาจาริกวตฺตปริปูรณกาเล ตุสฺสนฺตสฺส โผฏฺฐพฺพารมฺมเณ, ปุพฺเพนิวาสญาณาทีหิ คหิตกามาวจรธมฺมํ อารพฺภ ตุสฺสนฺตสฺส ธมฺมารมฺมเณติ เอวํ ปริตฺตธมฺมปริยาปนฺเนสฺเวว ฉสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตติ.

笑心(hasanacitta)亦然，当见到适合精勤的处所(padhānasāruppaṭṭhāna)而欢喜时，缘于色所缘(rūpārammaṇa)；在器皿处听到巨大声响，心想“我已断除如此贪婪的渴爱(loluppataṇhā)”而欢喜时，缘于声所缘(saddārammaṇa)；在以香等供养佛塔(cetiya)时而欢喜时，缘于香所缘(gandhārammaṇa)；在与同梵行者(sabrahmacārī)分享美味的食物(piṇḍapāta)而受用时而欢喜时，缘于味所缘(rasārammaṇa)；在圆满日常行仪的学处(ābhisamācārikavatta)时而欢喜时，缘于触所缘(phoṭṭhabbārammaṇa)；在缘于以宿命智(pubbenivāsañāṇa)等所把握的欲界法(kāmāvacaradhamma)而欢喜时，缘于法所缘(dhammārammaṇa)——如此，笑心只在属于有限法(parittadhamma)的六种所缘境中生起。

๕๗. ทฺวาทสากุสลอฏฺฐญาณวิปฺปยุตฺตชวนวเสน วีสติ จิตฺตานิ อตฺตโน ชฬภาวโต โลกุตฺตรธมฺเม อารพฺภ ปวตฺติตุํ น สกฺโกนฺตีติ นววิธโลกุตฺตรธมฺเม วชฺเชตฺวา เตภูมกานิ, ปญฺญตฺติญฺจ อารพฺภ ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘อกุสลานิ เจวา’’ตฺยาทิ. อิเมสุ หิ อกุสลโต จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา ปริตฺตธมฺเม อารพฺภ ปรามสนอสฺสาทนาภินนฺทนกาเล กามาวจรารมฺมณา, เตเนวากาเรน สตฺตวีสติ มหคฺคตธมฺเม อารพฺภ ปวตฺติยํ มหคฺคตารมฺมณา, สมฺมุติธมฺเม อารพฺภ ปวตฺติยํ ปญฺญตฺตารมฺมณา. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทาปิ เตเยว ธมฺเม อารพฺภ เกวลํ อสฺสาทนาภินนฺทนวเสน ปวตฺติยํ, ปฏิฆสมฺปยุตฺตา จ ทุสฺสนวิปฺปฏิสารวเสน, วิจิกิจฺฉาสหคโต อนิฏฺฐงฺคมนวเสน, อุทฺธจฺจสหคโต วิกฺขิปนวเสน, อวูปสมวเสน จ ปวตฺติยํ ปริตฺตมหคฺคตปญฺญตฺตารมฺมโณ, กุสลโต จตฺตาโร, กิริยโต จตฺตาโรติ อฏฺฐ ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา เสกฺขปุถุชฺชนขีณาสวานํ อสกฺกจฺจทานปจฺจเวกฺขณธมฺมสฺสวนาทีสุ ปริตฺตธมฺเม อารพฺภ ปวตฺติกาเล กามาวจรารมฺมณา, อติปคุณชฺฌานปจฺจเวกฺขณกาเล [Pg.134] มหคฺคตารมฺมณา, กสิณนิมิตฺตาทีสุ ปริกมฺมาทิกาเล ปญฺญตฺตารมฺมณาติ ทฏฺฐพฺพํ.

57. 十二不善心与八智不相应速行心，此二十心，因自身迟钝，不能缘出世间法而生起，故说除九种出世间法外，缘三地法及概念而生起，即“不善心等”。其中，从不善心来说，四种见相应心生起时，缘有限法，于执取、领受、欢喜时，是欲界所缘；以同样方式，缘二十七种广大法而生起时，是广大所缘；缘世俗法而生起时，是概念所缘。见不相应心生起时，亦缘彼等诸法，仅以领受、欢喜的方式；瞋根心则以厌恶、后悔的方式；疑相应心以无法决定的方式；掉举相应心以散乱、不寂静的方式生起时，则为有限、广大、概念所缘。从善心来说四种，从唯作心来说四种，此八种智不相应心生起时：有学、凡夫及漏尽者，于不恭敬布施、省察、闻法等时，缘有限法而生起，是欲界所缘；于省察已极纯熟的禅那时，是广大所缘；于遍处相(kasiṇanimitta)等的预备作意(parikamma)等时，是概念所缘。应如是了知。

๕๘. อรหตฺตมคฺคผลวชฺชิตสพฺพารมฺมณานิ เสกฺขปุถุชฺชนสนฺตาเนสฺเวว ปวตฺตนโต. เสกฺขาปิ หิ ฐเปตฺวา โลกิยจิตฺตํ อรหโต มคฺคผลสงฺขาตํ ปาฏิปุคฺคลิกจิตฺตํ ชานิตุํ น สกฺโกนฺติ อนธิคตตฺตา, ตถา ปุถุชฺชนาทโยปิ โสตาปนฺนาทีนํ, เสกฺขานํ ปน อตฺตโน อตฺตโน มคฺคผลปจฺจเวกฺขเณสุ ปรสนฺตานคตมคฺคผลารมฺมณาย อภิญฺญาย ปริกมฺมกาเล, อภิญฺญาจิตฺเตเนว มคฺคผลานํ ปริจฺฉินฺทนกาเล จ อตฺตโน อตฺตโน สมานานํ, เหฏฺฐิมานญฺจ มคฺคผลธมฺเม อารพฺภ กุสลชวนานํ ปวตฺติ อตฺถีติ อรหตฺตมคฺคผลสฺเสว ปฏิกฺเขโป กโต. กามาวจรมหคฺคตปญฺญตฺตินิพฺพานานิ ปน เสกฺขปุถุชฺชนานํ สกฺกจฺจทานปจฺจเวกฺขณธมฺมสฺสวนสงฺขารสมฺมสนกสิณปริกมฺมาทีสุ ตํตทารมฺมณิกาภิญฺญานํ ปริกมฺมกาเล, โคตฺรภุโวทานกาเล, ทิพฺพจกฺขาทีหิ รูปวิชานนาทิกาเล จ กุสลชวนานํ โคจรภาวํ คจฺฉนฺติ.

58. 因为这些心仅在有学与凡夫的相续中生起。有学者除了世间心外，也不能了知阿罗汉的道果识，即个人专属之心，因未证得故；同理，凡夫等也不能了知须陀洹等圣者之心。然而，有学圣者在省察各自的道果时，于以他相续中的道果为所缘的胜知(abhiññā)的预备阶段，以及以胜知心辨别道果的阶段，能缘取同等于及低于自己的道果法而令善速行生起，是故唯遮遣阿罗汉的道果。至于欲界、广大、概念与涅槃，则在有学与凡夫于恭敬布施、省察、闻法、思惟诸行(saṅkhārasammasana)、遍处预备作意(kasiṇaparikamma)等时，于彼彼所缘的胜知的预备阶段，于种姓心(gotrabhu)与净心(vodāna)时，以及以天眼等了知色等时，成为善速行的行境。

๕๙. สพฺพถาปิ สพฺพารมฺมณานีติ กามาวจรมหคฺคตสพฺพโลกุตฺตรปญฺญตฺติวเสน สพฺพถาปิ สพฺพารมฺมณานิ, น ปน อกุสลาทโย วิย สปฺปเทสสพฺพารมฺมณานีตฺยตฺโถ. กิริยชวนานญฺหิ สพฺพญฺญุตญฺญาณาทิวสปฺปวตฺติยํ, โวฏฺฐพฺพนสฺส จ ตํตํปุเรจาริกวสปฺปวตฺติยํ น จ กิญฺจิ อโคจรํ นาม อตฺถิ.

59. “皆为一切所缘”，是指通过欲界、广大、一切出世间及概念的方式，皆为一切所缘，其义并非如不善心等那样是“有范围的一切所缘”。因为对于唯作速行，在其依一切知智等方式生起时，以及对于确定心，在其作为彼彼之先行而生起时，确实无有任何非行境者。

๖๐. ปฐมตติยารุปฺปารมฺมณตฺตา อารุปฺเปสุ ทุติยจตุตฺถานิ มหคฺคตารมฺมณานิ.

60. 由于以第一与第三无色禅那为所缘，故在无色心中，第二与第四心是以广大法为所缘。

๖๑. เสสานิ…เป… ปญฺญตฺตารมฺมณานีติ ปนฺนรส รูปาวจรานิ, ปฐมตติยารุปฺปานิ จาติ เอกวีสติ กสิณาทิปญฺญตฺตีสุ ปวตฺตนโต ปญฺญตฺตารมฺมณานิ.

61. “其余……乃至……以概念为所缘”，是指十五种色界心，以及第一与第三无色界心，此二十一种心，因其在遍处(kasiṇa)等概念上生起，故称为以概念为所缘。

๖๓. เตวีสติกามาวจรวิปากปญฺจทฺวาราวชฺชนหสนวเสน [Pg.135] ปญฺจวีสติ จิตฺตานิ ปริตฺถมฺหิ กามาวจรารมฺมเณ เยว ภวนฺติ. กามาวจรญฺหิ มหคฺคตาทโย อุปาทาย มนฺทานุภาวตาย ปริสมนฺตโต อตฺตํ ขณฺฑิตํ วิยาติ ปริตฺตํ. ‘‘ฉ จิตฺตานิ มหคฺคเตเยวา’’ตฺยาทินา สพฺพตฺถ สาวธารณโยชนา ทฏฺฐพฺพา.

63. 二十五种心，即二十三种欲界异熟心、五门转向心及笑生心，仅缘于小的欲界所缘。欲界法与广大法等相比，因其力弱，犹如从整体中被分割出来，故称“小”。“六种心仅以广大为所缘”等，于一切处皆应理解为有限定义。

อาลมฺพณสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

所缘摄释义终。

วตฺถุสงฺคหวณฺณนา

依处摄释义

๖๔. วตฺถุวิภาคโต, ตพฺพตฺถุกจิตฺตปริจฺเฉทวเสน จ สงฺคโห วตฺถุสงฺคโห. วสนฺติ เอเตสุ จิตฺตเจตสิกา ตนฺนิสฺสยตฺตาติ วตฺถูนิ.

64. 依于依处之分别，及依于以彼为依处之心之界定而摄集，是为依处摄。心与心所依止于此而住，故称依处。

๖๕. ตานิ กามโลเก สพฺพานิปิ ลพฺภนฺติ ปริปุณฺณินฺทฺริยสฺส ตตฺเถว อุปลพฺภนโต. ปิ-สทฺเทน ปน อนฺธพธิราทิวเสน เกสญฺจิ อสมฺภวํ ทีเปติ.

65. 彼等依处于欲界中皆可得，因诸根具足者仅于彼处可见。然“亦”(pi)字显示，对某些有情而言，如盲者、聋者等，则不可能具足。

๖๖. ฆานาทิตฺตยํ นตฺถิ พฺรหฺมานํ กามวิราคภาวนาวเสน คนฺธรสโผฏฺฐพฺเพสุ วิรตฺตตาย ตพฺพิสยปฺปสาเทสุปิ วิราคสภาวโต. พุทฺธทสฺสนธมฺมสฺสวนาทิอตฺถํ ปน จกฺขุโสเตสุ อวิรตฺตภาวโต จกฺขาทิทฺวยํ ตตฺถ อุปลพฺภติ.

66. 梵天无鼻等三依处，因修习欲离贪故，已离于香、味、触，亦因其自性已离于彼等所缘之净色。然为见佛、闻法等义，于眼、耳未离贪故，彼处可见眼等二依处。

๖๗. อรูปโลเก สพฺพานิปิ ฉ วตฺถูนิ น สํวิชฺชนฺติ อรูปีนํ รูปวิราคภาวนาพเลน ตตฺถ สพฺเพน สพฺพํ รูปปฺปวตฺติยา อภาวโต.

67. 无色界中一切六依处皆不存在，因为无色界有情依靠修习色离贪之力，于彼处完全没有任何色法生起。

๖๘. ปญฺจวิญฺญาณาเนว นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุโยติ ปญฺจวิญฺญาณธาตุโย.

68. 五识，因其无有情、无生命之自性，故为界；是为五识界。

๖๙. มนนมตฺตา ธาตุ มโนธาตุ.

69. 仅是意解之界，是为意界。

๗๐. มโนเยว [Pg.136] วิสิฏฺฐวิชานนกิจฺจโยคโต วิญฺญาณํ นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุ จาติ มโนวิญฺญาณธาตุ. มนโส วิญฺญาณธาตูติ วา มโนวิญฺญาณธาตุ. สา หิ มนโตเยว อนนฺตรปจฺจยโต สมฺภูยมนโสเยว อนนฺตรปจฺจยภูตาติ มนโส สมฺพนฺธินี โหติ. สนฺตีรณตฺตยสฺส, อฏฺฐมหาวิปากานํ, ปฏิฆทฺวยสฺส, ปฐมมคฺคสฺส, หสิตุปฺปาทสฺส, ปนฺนรสรูปาวจรานญฺจ วเสน ปวตฺตา ยถาวุตฺตมโนธาตุปญฺจวิญฺญาณธาตูหิ อวเสสา มโนวิญฺญาณธาตุ สงฺขาตา จ ตึส ธมฺมา น เกวลํ มโนธาตุเยว, ตถา หทยํ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

70. 意，因其具有殊胜了知之作用，故为识；又因其无有情、无生命之自性，故为界，是为意识界。或言“意之识界”，是为意识界。彼实从意无间缘而生，且为意之无间缘，故与意相关。由三推度心、八大异熟心、二瞋心、初道心、笑生心及十五色界心转起的三十种法，属于如前所述的、除意界与五识界外所余的意识界。不仅是意界，它们同样也唯依心所依处而转起，此为关联。

สนฺตีรณมหาวิปากานิ หิ เอกาทส ทฺวาราภาวโต, กิจฺจาภาวโต จ อารุปฺเป น อุปฺปชฺชนฺติ. ปฏิฆสฺส อนีวรณาวตฺถสฺส อภาวโต ตํสหคตํ จิตฺตทฺวยํ รูปโลเกปิ นตฺถิ, ปเคว อารุปฺเป. ปฐมมคฺโคปิ ปรโตโฆสปจฺจยาภาเว สาวกานํ อนุปฺปชฺชนโต, พุทฺธปจฺเจกพุทฺธานญฺจ มนุสฺสโลกโต อญฺญตฺถ อนิพฺพตฺตนโต, หสนจิตฺตญฺจ กายาภาวโต, รูปาวจรานิ อรูปีนํ รูปวิราคภาวนาวเสน ตทารมฺมเณสุ ฌาเนสุปิ วิรตฺตภาวโต อรูปภเว น อุปฺปชฺชนฺตีติ สพฺพานิปิ เอตานิ เตตฺตึส จิตฺตานิ หทยํ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺติ.

十一种推度与大异熟心，因无门、无作用故，不生于无色界。因无瞋恚的非障状态，与瞋相应的二心于色界亦无，更何况于无色界。初道心，于声闻众，因无从他闻声之缘而不生；佛与辟支佛亦不生于人界之外。笑心，因无身体而不生。色界诸心，于无色界有情，因修习色离贪，于彼所缘之禅那亦已离贪，故不生于无色有。是故，所有此三十三心，皆唯依心所依处而转起。

๗๑. ปญฺจรูปาวจรกุสลโต อวเสสานิ ทฺวาทส โลกิยกุสลานิ, ปฏิฆทฺวยโต อวเสสานิ ทส อกุสลานิ, ปญฺจทฺวาราวชฺชนหสนรูปาวจรกิริเยหิ อวเสสานิ เตรส กิริยจิตฺตานิ, ปฐมมคฺคโต อวเสสานิ สตฺต อนุตฺตรานิ จาติ อิเมสํ วเสน ทฺเวจตฺตาลีสวิธา มโนวิญฺญาณธาตุสงฺขาตา ธมฺมา ปญฺจโวการภววเสน หทยํ นิสฺสาย วา, จตุโวการภววเสน อนิสฺสายวา ปวตฺตนฺติ.

71. 除五色界善心外所余十二世间善心，除二瞋心外所余十不善心，除五门转向心、笑心及色界唯作心外所余十三唯作心，除初道心外所余七无上心——如是四十二种法，名为意识界，于五蕴有中或依心所依处而转起，于四蕴有中或不依之而转起。

๗๓. กาเม [Pg.137] ภเว ฉวตฺถุํ นิสฺสิตา สตฺต วิญฺญาณธาตุโย, รูเป ภเว ติวตฺถุํ นิสฺสิตา ฆานวิญฺญาณาทิตฺตยวชฺชิตา จตุพฺพิธา วิญฺญาณธาตุโย, อารุปฺเป ภเว อนิสฺสิตา เอกา มโนวิญฺญาณธาตุ มตาติ โยชนา.

73. 于欲有，七识界依六依处；于色有，除鼻识等三者外之四种识界依三依处；于无色有，一意识界不依任何依处。应如是理解。

๗๔. กามาวจรวิปากปญฺจทฺวาราวชฺชนปฏิฆทฺวยหสนวเสน สตฺตวีสติ กามาวจรานิ, ปนฺนรส รูปาวจรานิ, ปฐมมคฺโคติ เตจตฺตาลีส นิสฺสาเยว ชายเร, ตโตเยว อวเสสา อารุปฺปวิปากวชฺชิตา ทฺเวจตฺตาลีส นิสฺสาย จ อนิสฺสาย จ ชายเร, ปาการุปฺปา จตฺตาโร อนิสฺสิตาเยวาติ สมฺพนฺโธ.

74. 二十七欲界心（即欲界异熟、五门转向、二瞋及笑心），十五色界心，及初道心——此四十三心唯依依处而生。是故，除无色异熟外，所余四十二心或依或不依而生；四无色异熟唯不依而生。此为关联。

วตฺถุสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

依处善巧之释义终。

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

如是，于名为《阿毗达摩义详解》之《摄阿毗达摩义》释义中，

ปกิณฺณกปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

杂章之释义终。

๔. วีถิปริจฺเฉทวณฺณนา

4. 心路章之释义

๑. อิจฺเจวํ ยถาวุตฺตนเยน จิตฺตุปฺปาทานํ จตุนฺนํ ขนฺธานํ อุตฺตรํ เวทนาสงฺคหาทิวิภาคโต อุตฺตมํ ปเภทสงฺคหํ กตฺวา ปุน กามาวจราทีนํ ติณฺณํ ภูมีนํ, ทฺวิเหตุกาทิปุคฺคลานญฺจ เภเทน ลกฺขิตํ ‘‘อิทํ เอตฺตเกหิ ปรํ, อิมสฺส อนนฺตรํ เอตฺตกานิ จิตฺตานี’’ติ เอวํ ปุพฺพาปรจิตฺเตหิ นิยามิตํ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ จิตฺตุปฺปาทานํ ปวตฺติสงฺคหํ นาม ตนฺนามกํ สงฺคหํ ยถาสมฺภวโต สมาเสน ปวกฺขามีติ โยชนา.

1. 如是依照所说之理，在对心生起的四蕴作了阐述之后，再从受的摄集等分类，作了最上的差别之摄集；又以欲界等三地以及二因等补特伽罗的差别为标志，并由前后心限定为“此在若干心之后，此后有若干心”，对于结生与流转中的心生起，我将依其可能性简略地解说名为“流转摄”的摄集。此为句义连贯。

๒. วตฺถุทฺวารารมฺมณสงฺคหา เหฏฺฐา กถิตาปิ ปริปุณฺณํ กตฺวา ปวตฺติสงฺคหํ ทสฺเสตุํ ปุน นิกฺขิตฺตา.

2. 依处、门与所缘的摄集，虽然前面已经说过，但为了完整地显示流转摄集，故再次提出。

๓. วิสยานํ ทฺวาเรสุ, วิสเยสุ จ จิตฺตานํ ปวตฺติ วิสยปฺปวตฺติ.

3. 于诸境之门及于诸境中，心的转起，即是境的转起。

๔. ตตฺถาติ เตสุ ฉสุ ฉกฺเกสุ.

4. “于彼”(tatthā)者，即于彼六组六法中。

วีถิฉกฺกวณฺณนา

心路轮之释义

๖. ‘‘จกฺขุทฺวาเร [Pg.138] ปวตฺตา วีถิ จิตฺตปรมฺปรา จกฺขุทฺวารวีถี’’ตฺยาทินา ทฺวารวเสน, ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสมฺพนฺธินี วีถิ เตน สห เอการมฺมณเอกทฺวาริกตาย สหจรณภาวโต จกฺขุวิญฺญาณวีถี’’ตฺยาทินา วิญฺญาณวเสน วา วีถีนํ นาม โยชนา กาตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุทฺวารวีถี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ.

6. “于眼门中转起的、作为心之相续的心路，是为眼门心路”等是依门而言；“与眼识相关的心路，因与彼共同生起，具同所缘、同门之故，是为眼识心路”等是依识而言。为示诸心路之命名应如是安立，故说“眼门心路”等。

วีถิฉกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

心路轮之释义终。

วีถิเภทวณฺณนา

心路差别之释义

๗. ‘‘อติมหนฺต’’นฺตฺยาทีสุ เอกจิตฺตกฺขณาตีตํ หุตฺวา อาปาถาคตํ โสฬสจิตฺตกฺขณายุกํ อติมหนฺตํ นาม. ทฺวิติจิตฺตกฺขณาตีตํ หุตฺวา ปนฺนรสจุทฺทสจิตฺตกฺขณายุกํ มหนฺตํ นาม. จตุจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ยาว นวจิตฺตกฺขณาตีตํ หุตฺวา เตรสจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ยาว อฏฺฐจิตฺตกฺขณายุตํ ปริตฺตํ นาม. ทสจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ยาว ปนฺนรสจิตฺตกฺขณาตีตํ หุตฺวา สตฺตจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ยาว ทฺวิจิตฺตกฺขณายุกํ อติปริตฺตํ นาม. เอวญฺจ กตฺวา วกฺขติ ‘‘เอกจิตฺตกฺขณาตีตานี’’ตฺยาทิ. วิภูตํ ปากฏํ. อวิภูตํ อปากฏํ.

7. 在“极大”(atimahanta)等词中，已过一个心刹那而呈现，具有十六个心刹那寿命的，称为“极大”。已过二或三个心刹那，具有十五或十四个心刹那寿命的，称为“大”。从已过四个心刹那乃至九个心刹那，具有从十三个心刹那到八个心刹那寿命的，称为“小”。从已过十个心刹那乃至十五个心刹那，具有从七个心刹那到两个心刹那寿命的，称为“极小”。依此，（作者）将说“已过一心刹那”等。“显现”(vibhūta)即是明显(pākaṭa)，“不显现”(avibhūta)即是不明显(apākaṭa)。

วีถิเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

心路差别之释义终。

ปญฺจทฺวารวีถิวณฺณนา

五门心路之释义

๘. กถนฺติ เกน ปกาเรน อติมหนฺตาทิวเสน วิสยววตฺถานนฺติ ปุจฺฉิตฺวา จิตฺตกฺขณวเสน ตํ ปกาเสตุํ ‘‘อุปฺปาทฐิตี’’ตฺยาทิ อารทฺธํ. อุปฺปชฺชนํ อุปฺปาโท, อตฺตปฏิลาโภ. ภญฺชนํ ภงฺโค, สรูปวินาโส. อุภินฺนํ เวมชฺเฌ ภงฺคาภิมุขปฺปวตฺติ ฐิติ นาม. เกจิ ปน จิตฺตสฺส ฐิติกฺขณํ ปฏิเสเธนฺติ. อยญฺหิ เนสํ อธิปฺปาโย – จิตฺตยมเก (วิภ. มูลฏี. ๒๐ ปกิณฺณกกถาวณฺณนา; ยม. ๒.จิตฺตยมก.๘๑, ๑๐๒) ‘‘อุปฺปนฺนํ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ เอวมาทิปทานํ วิภงฺเค ‘‘ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ[Pg.139], โน จ อุปฺปชฺชมานํ, อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนญฺเจว อุปฺปชฺชมานญฺจา’’ตฺยาทินา (ยม. ๒.จิตฺตยมก.๘๑, ๑๐๒) ภงฺคุปฺปาทาว กถิตา, น ฐิติกฺขโณ. ยทิ จ จิตฺตสฺส ฐิติกฺขโณปิ อตฺถิ, ‘‘ฐิติกฺขเณ ภงฺคกฺขเณ จา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. อถ มตํ ‘‘อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ (อ. นิ. ๓.๔๗) สุตฺตนฺตปาฐโต ฐิติกฺขโณ อตฺถี’’ติ, ตตฺถปิ เอกสฺมึ ธมฺเม อญฺญถตฺตสฺส อนุปฺปชฺชนโต, ปญฺญาณวจนโต จ ปพนฺธฐิติเยว อธิปฺเปตา, น จ ขณฐิติ, น จ อภิธมฺเม ลพฺภมานสฺส อวจเน การณํ อตฺถิ, ตสฺมา ยถาธมฺมสาสเน อวจนมฺปิ อภาวเมว ทีเปตีติ. ตตฺถ วุจฺจเต ยเถว หิ เอกธมฺมาธารภาเวปิ อุปฺปาทภงฺคานํ อญฺโญ อุปฺปาทกฺขโณ, อญฺโญ ภงฺคกฺขโณติ อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนา ภงฺคาวตฺถา อิจฺฉิตา. อิตรถา หิ ‘‘อญฺโญเยว ธมฺโม อุปฺปชฺชติ, อญฺโญ นิรุชฺฌตี’’ติ อาปชฺเชยฺย, เอวเมว อุปฺปาทภงฺคาวตฺถาหิ ภินฺนา ภงฺคาภิมุขาวตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา, สา ฐิติ นาม. ปาฬิยํ ปน เวเนยฺยชฺฌาสยานุโรธโต นยทสฺสนวเสน สา น วุตฺตา. อภิธมฺมเทสนาปิ หิ กทาจิ เวเนยฺยชฺฌาสยานุโรเธน ปวตฺตติ, ยถา รูปสฺส อุปฺปาโท อุปจโย สนฺตตีติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา เทสิโต, สุตฺเต จ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ? อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ เอวํ สงฺขตธมฺมสฺเสว ลกฺขณทสฺสนตฺถํ อุปฺปาทาทีนํ วุตฺตตฺตา น สกฺกา ปพนฺธสฺส ปญฺญตฺติสภาวสฺส อสงฺขตสฺส ฐิติ ตตฺถ วุตฺตาติ วิญฺญาตุํ. อุปสคฺคสฺส จ ธาตฺวตฺเถเยว ปวตฺตนโต ‘‘ปญฺญายตี’’ติ เอตสฺส วิญฺญายตีติ อตฺโถ. ตสฺมา น เอตฺตาวตา จิตฺตสฺส ฐิติกฺขโณ ปฏิพาหิตุํ ยุตฺโตติ สุวุตฺตเมตํ ‘‘อุปฺปาทฐิติภงฺควเสนา’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ อฏฺฐกถายมฺปิ ‘‘เอเกกสฺส [Pg.140] อุปฺปาทฐิติภงฺควเสน ตโย ตโย ขณา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกกถา).

8. 有人问：“以何方式，以极大等，确立所缘？”为以心刹那的方式阐明此点，而开始了“生、住”等的解释。生起是产生，是获得自体；坏灭是毁坏，是自相的消失。于二者之间，朝向坏灭的进行，名为住。然而，有些人否定心的住刹那。他们的意思是：在《心双论》(Cittayamaka)中（见《分别论》根本复注第20页〈杂说释义〉；《双论》2.心双论.81, 102），对“已生、正生”等词语的分别中，说“于灭刹那为已生，而非正生；于生刹那既为已生，亦为正生”等等，只说了生与灭，而未说住刹那。如果心有住刹那，就应该说“于住刹那与灭刹那”。另外，有人认为：“经文（《增支部》3.47）说，‘生被了知，灭被了知，住之变异被了知’，由此可知有住刹那。”但是，于彼（经文）中，亦因于一法中变异不生，且因是了知之言，故所意指的是相续住，而非刹那住。再者，在阿毗达摩(abhidhamma)中，对于可得之法若未提及，并无理由；因此，在法教中未提及，即表示其不存在。对此，可以这样回应：即使生与灭存在于同一个法的基础上，生刹那和灭刹那也是不同的，生的状态和灭的状态也是不同的。否则，就会导致“一法生，另一法灭”的谬论。同样地，除了生、灭的状态之外，也应该认为存在着趋向坏灭的状态，这状态就叫做住。在圣典中，为随顺所化有情之意乐，以显示理趣的方式，彼（住）未被宣说。阿毗达摩的教导有时也会顺应众生的意愿而进行，例如，色法的生起被分为积集(upacaya)与相续(santati)二种而说。而在经中说：“诸比丘，有为法有三种有为相。是哪三种呢？生被了知，灭被了知，住之变异被了知。”这只是为了说明有为法之相，不能理解为那里所说的是概念性、无为的相续住。而且，由于前缀(upasagga)仅于语根义转起，所以“paññāyati”的意思是“被识知”(viññāyati)。因此，不能仅仅因为这样就否定心的住刹那。所以，“以生、住、灭故”的说法，是非常正确的。因此，义注中也说：“每一（心）都有生、住、灭三个刹那。”（《分别论义注》26，〈杂说〉）

๙. อรูปํ ลหุปริณามํ, รูปํ ครุปริณามํ คาหกคาเหตพฺพภาวสฺส ตํตํขณวเสน อุปฺปชฺชนโตติ อาห ‘‘ตานี’’ตฺยาทิ. ตานีติ ตาทิสานิ. สตฺตรสนฺนํ จิตฺตานํ ขณานิ วิย ขณานิ สตฺตรสจิตฺตกฺขณานิ, ตานิ จิตฺตกฺขณานิ สตฺตรสาติ วา สมฺพนฺโธ. วิสุํ วิสุํ ปน เอกปญฺญาส จิตฺตกฺขณานิ โหนฺติ. รูปธมฺมานนฺติ วิญฺญตฺติลกฺขณรูปวชฺชานํ รูปธมฺมานํ. วิญฺญตฺติทฺวยญฺหิ เอกจิตฺตกฺขณายุกํ. ตถา หิ ตํ จิตฺตานุปริวตฺติธมฺเมสุ วุตฺตํ. ลกฺขณรูเปสุ จ ชาติ เจว อนิจฺจตา จ จิตฺตสฺส อุปฺปาทภงฺคกฺขเณหิ สมานายุกา, ชรตา ปน เอกูนปญฺญาสจิตฺตกฺขณายุกา. เอวญฺจ กตฺวา วทนฺติ –

9. 无色法轻快转变，色法沉重转变，因能取所取之状态依各自刹那而生起，故说“彼等”等。“彼等”(tāni)即如是等。‘十七心刹那’(sattarasacittakkhaṇāni)，是指如同十七个心之刹那的刹那，或者说，是指十七个心刹那。如果分别计算，则有五十一个心刹那。“色法”是指除去表色(viññatti)与相色(lakkhaṇarūpa)的色法。因为二表色都只持续一个心刹那。正如在随心转法中所说的那样。于相色中，生相(jāti)与无常相(aniccatā)与心的生、灭刹那寿期相同，而老相(jaratā)则持续四十九个心刹那。如是而说：

‘‘ตํ สตฺตรสจิตฺตายุ, วินา วิญฺญตฺติลกฺขณ’’นฺติ (ส. ส. ๖๐);

“彼具十七心寿，除去表色与相色。”(sa. sa. 60);

เกจิ (วิภ. มูลฏี. ๒๐) ปน ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาทฏฺฐกถายํ ‘เอตฺตาวตา เอกาทส จิตฺตกฺขณา อตีตา โหนฺติ, อถาวเสสปญฺจจิตฺตกฺขณายุเก’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๒๓; วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) วจนโต โสฬสจิตฺตกฺขณานิ รูปธมฺมานมายู. อุปฺปชฺชมานเมว หิ รูปํ ภวงฺคจลนสฺส ปจฺจโย โหตี’’ติ วทนฺติ, ตยิทมสารํ ‘‘ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ กมฺมชรูปํ ตโต ปฏฺฐาย สตฺตรสเมน สทฺธึ นิรุชฺฌติ, ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนํ อฏฺฐารสมสฺส อุปฺปาทกฺขเณ นิรุชฺฌตี’’ตฺยาทินา (วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกกถา) อฏฺฐกถายเมว สตฺตรสจิตฺตกฺขณสฺส อาคตตฺตา. ยตฺถ ปน โสฬสจิตฺตกฺขณาเนว ปญฺญายนฺติ, ตตฺถ จิตฺตปฺปวตฺติยา ปจฺจยภาวโยคฺยกฺขณวเสน นโย นีโต. เหฏฺฐิมโกฏิยา หิ เอกจิตฺตกฺขณมฺปิ [Pg.141] อติกฺกนฺตสฺเสว รูปสฺส อาปาถาคมนสามตฺถิยนฺติ อลมติวิตฺถาเรน.

又有人（《分别论》根本复注20）根据《缘起义注》中“到这里已经过了十一个心刹那，还剩下五个心刹那的寿命”（《清净道论》2.623；《分别论义注》227）这句话，认为色法的寿命是十六个心刹那。因为正在生起的色法是有分波动的缘。但这种说法并不成立，因为在义注（《分别论义注》26，〈杂说〉）中已经说过：“与结生心一同生起的业生色，从那时起与第十七个心一同灭去；结生心住时所生起的（业生色），在第十八个心的生起时灭去”，说明色法的寿命是十七个心刹那。至于说到只有十六个心刹那的情况，那是根据心流中适合作为缘的刹那而进行的推论。因为在最低限度的情况下，即使只超过一个心刹那的色法，也有进入（心门）范围的能力，所以不必过于详细地解释。

๑๐. เอกจิตฺตสฺส ขณํ วิย ขณํ เอกจิตฺตกฺขณํ, ตํ อตีตํ เอเตสํ, เอตานิ วา ตํ อตีตานีติ เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิ. อาปาถมาคจฺฉนฺตีติ รูปสทฺทารมฺมณานิ สกสกฏฺฐาเน ฐตฺวาว โคจรภาวํ คจฺฉนฺตีติ อาโภคานุรูปํ อเนกกลาปคตานิ อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, เสสานิ ปน ฆานาทินิสฺสเยสุ อลฺลีนาเนว วิญฺญาณุปฺปตฺติการณานีติ เอเกกกลาปคตานิปิ. เอเกกกลาปคตาปิ หิ ปสาทา วิญฺญาณสฺส อาธารภาวํ คจฺฉนฺติ, เต ปน ภวงฺคจลนสฺส อนนฺตรปจฺจยภูเตน ภวงฺเคน สทฺธึ อุปฺปนฺนา. ‘‘อาวชฺชเนน สทฺธึ อุปฺปนฺนา’’ติ อปเร.

10. “已过一心刹那”(ekacittakkhaṇātītāni)是：一心的刹那犹如一个刹那，即一心刹那；它对于这些（法）是已过的，或者这些（法）已过了它，是为“已过一心刹那”。色、声等所缘安住于各自之处而成为行境，故来至现前；与思惟相应，多个色聚来至现前。其余的（所缘）则紧贴于鼻等所依处，作为识生起的原因，因此即使是单个色聚（亦可）。因为诸净色即使是单个色聚，也成为识的所依，而它们与作为有分波动之无间缘的有分同时生起。其他（论师）说：‘与转向心同时生起’。

ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺเค จลิเตติ วิสทิสวิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุภาวสงฺขาตภวงฺคจลนวเสน ปุริมคฺคหิตารมฺมณสฺมึเยว ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺเค ปวตฺเต. ปญฺจสุ หิ ปสาเทสุ โยคฺยเทสาวตฺถานวเสน อารมฺมเณ ฆฏฺฏิเต ปสาทฆฏฺฏนานุภาเวน ภวงฺคสนฺตติ โวจฺฉิชฺชมานา สหสา อโนจฺฉิชฺชิตฺวา ยถา เวเคน ธาวนฺโต ฐาตุกาโมปิ ปุริโส เอกทฺวิปทวาเร อติกฺกมิตฺวาว ติฏฺฐติ, เอวํ ทฺวิกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชิตฺวาว โอจฺฉิชฺชติ. ตตฺถ ปฐมจิตฺตํ ภวงฺคสนฺตตึ จาเลนฺตํ วิย อุปฺปชฺชตีติ ภวงฺคจลนํ, ทุติยํ ตสฺส โอจฺฉิชฺชนากาเรน อุปฺปชฺชนโต ภวงฺคุปจฺเฉโทติ โวหรนฺติ. อิธ ปน อวิเสเสน วุตฺตํ ‘‘ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺเค จลิเต’’ติ.

“有分两次波动”(Dvikkhattuṃ bhavaṅge calite)，是由于作为不同识生起之因的有分波动，有分在先前所取的所缘上转起两次。当所缘因处于适当位置而撞击五净色时，由于净色撞击的威力，有分相续虽被中断，但不会立刻中断，犹如快速奔跑的人想停下时，也需越过一两步才能站住，（有分）也是生起两次后才被中断。其中，第一个心生起时犹如摇动有分相续，故称“有分波动”；第二个心以中断它的方式生起，故称“有分断灭”。但此处不加区别地说“有分两次波动”。

นนุ จ รูปาทินา ปสาเท ฆฏฺฏิเต ตนฺนิสฺสิตสฺเสว จลนํ ยุตฺตํ, กถํ ปน หทยวตฺถุนิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺสาติ? สนฺตติวเสน เอกาพทฺธตฺตา. ยถา หิ เภริยา เอกสฺมึ ตเล ฐิตสกฺขราย มกฺขิกาย นิสินฺนาย อปรสฺมึ ตเล ทณฺฑาทินา ปหเฏ อนุกฺกเมน เภริจมฺมวรตฺตาทีนํ จลเนน สกฺขราย [Pg.142] จลิตาย มกฺขิกาย อุปฺปติตฺวา คมนํ โหติ, เอวเมว รูปาทินา ปสาเท ฆฏฺฏิเต ตนฺนิสฺสเยสุ มหาภูเตสุ จลิเตสุ อนุกฺกเมน ตํสมฺพนฺธานํ เสสรูปานมฺปิ จลเนน หทยวตฺถุมฺหิ จลิเต ตนฺนิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺส จลนากาเรน ปวตฺติ โหติ. วุตฺตญฺจ –

难道当色等撞击净色时，不应只有依于它的（大种）波动吗？为何依于心所依处的有分也会波动呢？由于以相续而一体相连。譬如，当苍蝇停在置于鼓一面的小石子上，（有人）用棍等敲击另一面，随着鼓皮、皮条等次第波动，小石子波动，苍蝇便飞走。同样地，当色等撞击净色时，依于它的诸大种波动，次第地，与它相连的其余色法也因波动，当心所依处波动时，依于它的有分便以波动之相转起。亦有偈颂说——

‘‘ฆฏฺฏิเต อญฺญวตฺถุมฺหิ, อญฺญนิสฺสิตกมฺปนํ;

เอกาพทฺเธน โหตีติ, สกฺขโรปมยา วเท’’ติ. (ส. ส. ๑๗๖);

“当一物被撞击时，依附于另一物者亦震动；此因一体相连，当以小石子之喻说明。”

ภวงฺคโสตนฺติ ภวงฺคปฺปวาหํ. อาวชฺชนฺตนฺติ ‘‘กึ นาเมต’’นฺติ วทนฺตํ วิย อาโภคํ กุรุมานํ. ปสฺสนฺตนฺติ ปจฺจกฺขโต เปกฺขนฺตํ. นนุ จ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๑๓; อ. นิ. ๓.๖๒; วิภ. ๕๑๗) วจนโต จกฺขุนฺทฺริยเมว ทสฺสนกิจฺจํ สาเทติ, น วิญฺญาณนฺติ? นยิทเมวํ, รูปสฺส อนฺธภาเวน รูปทสฺสเน อสมตฺถภาวโต. ยทิ จ ตํ รูปํ ปสฺสติ, ตถา สติ อญฺญวิญฺญาณสมงฺคิโนปิ รูปทสฺสนปฺปสงฺโค สิยา. ยทิ เอวํ วิญฺญาณสฺส ตํ กิจฺจํ สาเธติ, วิญฺญาณสฺส อปฺปฏิพนฺธตฺตา อนฺตริตรูปสฺสปิ ทสฺสนํ สิยา. โหตุ อนฺตริตสฺสปิ ทสฺสนํ, ยสฺส ผลิกาทิติโรหิตสฺส อาโลกปฏิพนฺโธ นตฺถิ, ยสฺส ปน กุฏฺฏาทิอนฺตริตสฺส อโลกปฏิพนฺโธ อตฺถิ. ตตฺถ ปจฺจยาภาวโต วิญฺญาณํ นุปฺปชฺชตีติ น ตสฺส จกฺขุวิญฺญาเณน คหณํ โหติ. ‘‘จกฺขุนา’’ติ ปเนตฺถ เตน ทฺวาเรน กรณภูเตนาติ อธิปฺปาโย. อถ วา นิสฺสิตกิริยา นิสฺสยปฺปฏิพทฺธา วุตฺตา ยถา ‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ติ.

“有分流”即有分之流。“转向”即是作意，犹如说“这是什么？”。“见”即是亲见、观察。如果经中说“以眼见色”（长部1.213；增支部3.62；分别论517），那么是否意味着只有眼根才能完成见的作用，而非识？并非如此，因为色法本身是无见的，故无法完成见色的功能。如果它（眼根）能见色，那么拥有其他识者也应能见色。如果识能完成此作用，则因识无障碍，亦应能见被遮蔽之色法。即使能见被遮蔽者，也只是对于被水晶等遮蔽而无光线障碍者，（识）可以生起；而对于被墙壁等遮蔽而有光线障碍者，则因缺乏缘故，识不生起，故眼识不能执取它。此处“以眼”之义，是说以其为门、为工具。或者说，这是依附者的行为归于所依处，例如说“诸床在呼喊”。

สมฺปฏิจฺฉนฺตนฺติ ตเมว รูปํ ปฏิคฺคณฺหนฺตํ วิย. สนฺตีรยมานนฺติ ตเมว รูปํ วีมํสนฺตํ วิย. ววตฺถเปนฺตนฺติ ตเมว รูปํ สุฏฺฐุ สลฺลกฺเขนฺตํ วิย. โยนิโสมนสิการาทิวเสน ลทฺโธ ปจฺจโย เอเตนาติ ลทฺธปจฺจยํ. ยํ กิญฺจิ ชวนนฺติ สมฺพนฺโธ. มุจฺฉามรณาสนฺนกาเลสุ จ ฉปฺปญฺจปิ ชวนานิ ปวตฺตนฺตีติ อาห [Pg.143] ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ. ชวนานุพนฺธานีติ ปฏิโสตคามินาวํ นทีโสโต วิย กิญฺจิ กาลํ ชวนํ อนุคตานิ. ตสฺส ชวนสฺส อารมฺมณํ อารมฺมณเมเตสนฺติ ตทารมฺมณานิ ‘‘พฺรหฺมสฺสโร’’ตฺยาทีสุ วิย มชฺเฌปทโลปวเสน, ตทารมฺมณานิ จ ตานิ ปากานิ จาติ ตทารมฺมณปากานิ. ยถารหนฺติ อารมฺมณชวนสตฺตานุรูปํ. ตถา ปวตฺตึ ปน สยเมว ปกาสยิสฺสติ, ภวงฺคปาโตติ วีถิจิตฺตวเสน อปฺปวตฺติตฺวา จิตฺตสฺส ภวงฺคปาโต วิย, ภวงฺควเสน อุปฺปตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ จ วีถิจิตฺตปฺปวตฺติยา สุขคฺคหณตฺถํ อมฺโพปมาทิกํ อาหรนฺติ, ตตฺริทํ อมฺโพปมามตฺตํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถา) – เอโก กิร ปุริโส ผลิตมฺพรุกฺขมูเล สสีสํ ปารุปิตฺวา นิทฺทายนฺโต อาสนฺเน ปติตสฺส เอกสฺส อมฺพผลสฺส สทฺเทน ปพุชฺฌิตฺวา สีสโต วตฺถํ อปเนตฺวา จกฺขุํ อุมฺมีเลตฺวา ทิสฺวา จ ตํ คเหตฺวา มทฺทิตฺวา อุปสิงฺฆิตฺวา ปกฺกภาวํ ญตฺวา ปริภุญฺชิตฺวา มุขคตํ สห เสมฺเหน อชฺโฌหริตฺวา ปุน ตตฺเถว นิทฺทายติ. ตตฺถ ปุริสสฺส นิทฺทายนกาโล วิย ภวงฺคกาโล, ผลสฺส ปติตกาโล วิย อารมฺมณสฺส ปสาทฆฏฺฏนกาโล, ตสฺส สทฺเทน ปพุทฺธกาโล วิย อาวชฺชนกาโล, อุมฺมีเลตฺวา โอโลกิตกาโล วิย จกฺขุวิญฺญาณปฺปวตฺติกาโล, คหิตกาโล วิย สมฺปฏิจฺฉนกาโล, มทฺทนกาโล วิย สนฺตีรณกาโล, อุปสิงฺฆนกาโล วิย โวฏฺฐพฺพนกาโล, ปริโภคกาโล วิย ชวนกาโล, มุขคตํ สห เสมฺเหน อชฺโฌหรณกาโล วิย ตทารมฺมณกาโล, ปุน นิทฺทายนกาโล วิย ปุน ภวงฺคกาโล.

领受心，即是对那色法如领取般接纳。推度心，即是对那色法如考察般思惟。确定心，即是对那色法如善巧般明了。以如理作意(yonisomanasikāra)等方式获得缘，故称“已得缘”。“任何速行”是关联语。在昏迷或临死之时，亦有五六个速行生起，故说“多数”(yebhuyyena)。速行随转，犹如河水之流随行逆流之舟，暂时随顺速行而转起。彼速行之所缘，以此为所缘，故称“彼所缘”(tadārammaṇa)，如“梵音”(brahmassaro)等词那样省略了中间词；彼所缘亦是果报，故称“彼所缘果报”。“随其应得”(yathārahaṃ)，即随所缘、速行、有情之相应。其转起将自明了。“有分落”(bhavaṅgapāta)，是指心不以心路心的方式转起，如同心落入有分般，即是说以有分的方式生起。此处为令易解心路心生起，引芒果譬喻说明（见《法集论注》498 业果抉择论）：昔有一人于结果芒果树下，蒙头而眠。附近一芒果坠落之声，其人闻声惊醒，从头上揭开衣服，睁开眼睛，看见它，取之，揉搓，嗅闻，知其已熟而食，连同口中唾液吞下，复于原处入睡。此中：人睡眠之时，犹如处于有分位；果坠落之时，犹如所缘撞击净色之时；闻其声而觉醒之时，犹如转向心位；睁眼观视之时，犹如眼识转起位；执取之时，犹如领受心位；揉搓之时，犹如推度心位；嗅闻之时，犹如确定心位；食用之时，犹如速行心位；连同口中唾液吞下之时，犹如彼所缘心位；再入睡之时，犹如复住有分位。

อิมาย จ อุปมาย กึ ทีปิตํ โหติ? อารมฺมณสฺส ปสาทฆฏฺฏนเมว กิจฺจํ, อาวชฺชนสฺส วิสยาภุชนเมว, จกฺขุวิญฺญาณสฺส ทสฺสนมตฺตเมว, สมฺปฏิจฺฉนาทีนญฺจ ปฏิคฺคณฺหนาทิมตฺตเมว[Pg.144], ชวนสฺเสว ปน อารมฺมณรสานุภวนํ, ตทารมฺมณสฺส จ เตน อนุภูตสฺเสว อนุภวนนฺติ เอวํ กิจฺจวเสน ธมฺมานํ อญฺญมญฺญํ อสํกิณฺณตา ทีปิตา โหติ. เอวํ ปวตฺตมานํ ปน จิตฺตํ ‘‘อาวชฺชนํ นาม หุตฺวา ภวงฺคานนฺตรํ โหติ, ตฺวํ ทสฺสนาทีสุ อญฺญตรํ หุตฺวา อาวชฺชนานนฺตร’’นฺตฺยาทินา นิยุญฺชเก การเก อสติปิ อุตุพีชนิยามาทิ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถา) วิย จิตฺตนิยามวเสเนว ปวตฺตตีติ เวทิตพฺพํ.

此譬喻阐明了什么呢？即所缘的作用仅仅是撞击净色，转向心的作用仅仅是趋向目标，眼识的作用仅仅是看见，领受心等的作用仅仅是接受等，而速行才是体验所缘之味，彼所缘则是对彼（速行）已体验之境的再次体验。如此，通过各自不同的作用，阐明了诸法互不混杂。如此转起的心，即使没有“转向心生起于有分之后，你作为见等中的任何一个生起于转向心之后”等指令者，也应当知道，就像季节、种子等规律一样（参考《法集论注》498 业果抉择论），心的运作仅仅是依照心之规律而转起。

๑๑. เอตฺตาวตา สตฺตรส จิตฺตกฺขณานิ ปริปูเรนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

11. 至此，十七心刹那圆满完成，此是其关联。

๑๒. อปฺปโหนฺตาตีตกนฺติ อปฺปโหนฺตํ หุตฺวา อตีตํ. นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ จุทฺทสจิตฺตกฺขณายุเก ตาว อารมฺมณสฺส นิรุทฺธตฺตาว ตทารมฺมณํ นุปฺปชฺชติ. น หิ เอกวีถิยํ เกสุจิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณสุ กานิจิ อตีตารมฺมณานิ โหนฺติ. ปนฺนรสจิตฺตกฺขณายุเกสุปิ ชวนุปฺปตฺติโต ปรํ เอกเมว จิตฺตกฺขณํ อวสิฏฺฐนฺติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ตทารมฺมณุปฺปตฺติยา อปฺปโหนกภาวโต นตฺถิ ทุติยตทารมฺมณสฺส อุปฺปตฺตีติ ปฐมมฺปิ นุปฺปชฺชติ. ทฺวิกฺขตฺตุเมว หิ ตทารมฺมณุปฺปตฺติ ปาฬิยํ นิยมิตา จิตฺตปฺปวตฺติคณนายํ สพฺพวาเรสุ ‘‘ตทารมฺมณานิ ทฺเว’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) ทฺวินฺนเมว จิตฺตวารานํ อาคตตฺตา. ยํ ปน ปรมตฺถวินิจฺฉเย วุตฺตํ –

12. “不足而过去”(appahontātītaṃ)，是指（所缘）在不足（以生起彼所缘）的情况下就已成为过去。没有彼所缘生起，是因为在十四心刹那寿命的所缘中，由于所缘已经灭尽，彼所缘不生起。因为在同一个心路中，若有一些心以现在所缘为对象，则不会有以过去所缘为对象的心。即使是十五心刹那寿命的所缘中，在速行生起之后，只剩下一个心刹那，由于不足以让彼所缘两次生起，故第二次彼所缘不生起，因此第一次亦不生起。实际上，彼所缘的生起在圣典中被限定为两次，在心路过程的计算中，所有情况都说“彼所缘有两个”(tadārammaṇāni dve)（《分别论注》227），因为只出现两个彼所缘心。然而，在《胜义抉择》(Paramatthavinicchaya)中所说——

‘‘สกึ ทฺเว วา ตทาลมฺพํ, สกิมาวชฺชนาทโย’’ติ (ปรม. วิ. ๑๑๖), ตํ มชฺฌิมภาณกมตานุสาเรน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมา ปน มชฺฌิมภาณกานํ วาโท เหฏฺฐา วุตฺตปาฬิยา อสํสนฺทนโต สมฺโมหวิโนทนียํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) ปฏิกฺขิตฺโตว, ตสฺมา อาจริเยนปิ อตฺตนา อนธิปฺเปตตฺตาเยว อิธ เจว นามรูปปริจฺเฉเท จ สกึ ตทารมฺมณุปฺปตฺติ น วุตฺตา.

“彼所缘(tadālambaṃ)生起一次或两次，转向心等生起一次”（《胜义抉择》116），这应被理解为是依照中部诵者(majjhimabhāṇakā)的观点所说。然而，由于中部诵者的观点与前面所引圣典不一致，已被《迷惑破除》(Sammohavinodanī)（《分别论注》227）驳斥了。因此，导师也因为自己不认同此观点，故在本文和名色分别章(nāmarūpapariccheda)中都没有提到彼所缘只生起一次的说法。

๑๓. โวฏฺฐพฺพนุปฺปาทโต [Pg.145] ปรํ ฉจิตฺตกฺขณาวสิฏฺฐายุกมฺปิ อารมฺมณํ อปฺปายุกภาเวน ปริทุพฺพลตฺตา ชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย น โหติ. ชวนญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ นิยเมน สตฺตจิตฺตกฺขณายุเกเยว อุปฺปชฺชตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ชวนมฺปิ อนุปฺปชฺชิตฺวา’’ติ. เหตุมฺหิ จายํ ตฺวาปจฺจโย, ชวนสฺสปิ อนุปฺปตฺติยาติ อตฺโถ. อิตรถา หิ อปรกาลกิริยาย สมานกตฺตุกตา น ลพฺภตีติ. ทฺวตฺติกฺขตฺตุนฺติ ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตฺตุํ วา. เกจิ ปน ‘‘ติกฺขตฺตุ’นฺติ อิทํ วจนสิลิฏฺฐตามตฺตปฺปโยชน’’นฺติ วทนฺติ, ตํ ปน เตสํ อภินิเวสมตฺตํ. น หิ ‘‘ทฺวิกฺขตฺตุํ โวฏฺฐพฺพนเมว ปริวตฺตตี’’ติ วุตฺเตปิ วจนสฺส อสิลิฏฺฐภาโว อตฺถิ, น จ ติกฺขตฺตุํ ปวตฺติยา พาธกํ กิญฺจิ วจนํ อฏฺฐกถาทีสุ อตฺถิ. เอวญฺจ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ สีหฬสํวณฺณนาการาปิ ‘‘ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ติกฺขตฺตุํ วา’’อิจฺเจว วณฺเณนฺติ. โวฏฺฐพฺพนเมว ปริวตฺตตีติ โวฏฺฐพฺพนเมว ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชติ. ตํ ปน อปฺปตฺวา อนฺตรา จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ ฐตฺวา จิตฺตปฺปวตฺติยา นิวตฺตนํ นตฺถิ.

13. 自确定心生起之后，即使所缘还有六心刹那的剩余寿命，但因寿命短促而极度微弱，故不能成为速行生起的缘。因为速行生起时，必定具有七心刹那的寿命，基于此义而说“速行亦不生起”。此处的“tvā”后缀用于因义，其义为“因速行不生起”。否则，就无法与后起的动词构成同主语关系。“二三次”，即二次或三次。有些人说“说三次只是为了让语句更流畅”，但这只是他们的固执己见。即使说“确定心只转二次”，语句也没有不流畅，而且在义注(aṭṭhakathā)等中也没有任何阻碍三次转起的说法。因此，各处的锡兰释义者们也都解释为“二次或三次”。“只有确定心转起”，即只有确定心反复生起。然而，心流不会在未达到它之前，于眼识等中间阶段就停止。

อานนฺทาจริโย ปเนตฺถ (ธ. ส. มูลฏี. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถาวณฺณนา) ‘‘อาวชฺชนา กุสลากุสลานํ ขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) อาวชฺชนาย กุสลากุสลานํ อนนฺตรปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนานญฺจ อตฺถนฺตราภาวโต สติ อุปฺปตฺติยํ โวฏฺฐพฺพนํ กามาวจรกุสลากุสลกิริยชวนานํ เอกนฺตโต อนนฺตรปจฺจยภาเวเนว ปวตฺเตยฺย, โน อญฺญถาติ มุจฺฉากาลาทีสุ มนฺทีภูตเวคตาย ชวนปาริปูริยา ปริตฺตารมฺมณํ นิยมิตพฺพํ, น โวฏฺฐพฺพนสฺส ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ปวตฺติยาติ ทีเปติ. กิญฺจาปิ เอวํ ทีเปติ, ติเหตุกวิปากานิ ปน อนนฺตรปจฺจยภาเวน วุตฺตาเนว. ขีณาสวานํ จุติวเสน ปวตฺตานิ น กสฺสจิ อนนฺตรปจฺจยภาวํ คจฺฉนฺตีติ ตานิ วิย โวฏฺฐพฺพนมฺปิ ปจฺจยเวกลฺลโต กุสลากุสลาทีนํ อนนฺตรปจฺจโย [Pg.146] น โหตีติ น น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา อฏฺฐกถาสุ อาคตนเยเนเวตฺถ ปริตฺตารมฺมณํ นิยมิตนฺติ.

阿难(Ānanda)阿阇梨在此（《法集论根本注》(Dhammasaṅgaṇī Mūlaṭīkā)498页“业报出离论释义”(vipākuddhārakathāvaṇṇanā)中）阐明：既然已说‘作意是善与不善蕴的无间缘’（《发趣论》(Paṭṭhāna)1.1.417），且确定与作意本质无异，那么当其生起时，确定心必定完全以无间缘的方式促使欲界善、不善及唯作速行生起，无有例外。在昏迷等状态中，因速行力减弱而无法圆满，应将此归因于所缘微弱，而非确定心生起二三次。虽然他如此阐明，但三因异熟心仍被说为是无间缘。漏尽者(khīṇāsava)的死心不会成为任何法的无间缘，就像那些心一样，可以说确定心也因缘不具足而不能成为善与不善等的无间缘。因此，在此应依循义注(aṭṭhakathā)所传之法，将此归因于所缘微弱。

๑๔. นตฺถิ วีถิจิตฺตุปฺปาโท อุปริมโกฏิยา สตฺตจิตฺตกฺขณายุกสฺสปิ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โวฏฺฐพฺพนุปฺปตฺติยา อปฺปโหนกภาวโต วีถิจิตฺตานํ อุปฺปาโท นตฺถิ, ภวงฺคปาโตว โหตีติ อธิปฺปาโย. ภวงฺคจลนเมวาติ อวธารณผลํ ทสฺเสตุํ ‘‘นตฺถิ วีถิจิตฺตุปฺปาโท’’ติ วุตฺตํ. อปเร ปน ‘‘นตฺถิ ภวงฺคุปจฺเฉโท’’ติ อวธารณผลํ ทสฺเสนฺติ, ตํ ปน วีถิจิตฺตุปฺปาทาภาววจเนเนว สิทฺธํ. สติ หิ วีถิจิตฺตุปฺปาเท ภวงฺคํ อุปจฺฉิชฺชติ. ภวงฺคุปจฺเฉทนาเมน ปน เหฏฺฐาปิ วิสุํ อวุตฺตตฺตา อิธ อวิเสเสน วุตฺตํ.

14. “无心路心生起”：即使是具有七心刹那寿命的（所缘）在其最高限度时，因确定心生起二三次仍不足够，故无心路心生起，唯有堕入有分——此为其义。为显示“唯有有分波动”这一限定的结果，故说“无心路心生起”。另一些人则显示其限定结果为“无有分断绝”，但这已由“无心路心生起”之说而成立。因为若有心路心生起，有分即会断绝。又因“有分断绝”之名在前文未被单独提及，故在此笼统言之。

๑๕. สพฺพโส วีถิจิตฺตุปฺปตฺติยา อภาวโต ปจฺฉิมวาโรวิธโมฆวารวเสน วุตฺโต, อญฺญตฺถ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถา) ปน ทุติยตติยวาราปิ ตทารมฺมณชวเนหิ สุญฺญตฺตา ‘‘โมฆวารา’’ติ วุตฺตา. อารมฺมณภูตาติ วิสยภูตา, ปจฺจยภูตา จ. ปจฺจโยปิ หิ ‘‘อารมฺมณ’’นฺติ วุจฺจติ ‘‘น ลจฺฉติ มาโร โอตารํ, น ลจฺฉติ มาโร อารมฺมณ’’นฺตฺยาทีสุ (ที. นิ. ๓.๘๐) วิย. เตเนเวตฺถ โมฆวารสฺสปิ อารมฺมณภูตา วิสยปฺปวตฺตีติ สิทฺธํ. อติปริตฺตารมฺมณญฺหิ โมฆวารปญฺญาปนสฺส ปจฺจโย โหติ. อิตรถา หิ ภวงฺคจลนสฺส สกสกโคจเรเยว ปวตฺตนโต ปจฺฉิมวารสฺส อติปริตฺตารมฺมเณ ปวตฺติ นตฺถีติ ‘‘จตุนฺนํ วารานํ อารมฺมณภูตา’’ติ วจนํ ทุรุปปาทนํ สิยาติ.

15. 因心路心完全不生起，故被称为最后轮，或空轮(moghavāra)。但在他处（《法集论义注》(Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā)498页“业报出离论”中），第二、第三轮也因空无速行与彼所缘，而被称作‘空轮’。‘作为所缘’，即作为所缘境，亦作为缘。缘亦被称为‘所缘’，如‘魔不得其门，魔不得所缘’（《长部》(Dīgha Nikāya)3.80）等。因此，在此可以成立：所缘的生起亦是空轮的所缘（即缘）。因为极微弱所缘是安立空轮的缘。否则，有分波动只在各自的行境中转起，若最后轮不在极微弱所缘中转起，则‘作为四轮的所缘’之说便难以成立。

๑๖. ปญฺจทฺวาเร ยถารหํ ตํตํทฺวารานุรูปํ, ตํตํปจฺจยานุรูปํ, ตํตํอารมฺมณาทิอนุรูปญฺจ อุปฺปชฺชมานานิ วีถิจิตฺตานิ อาวชฺชนทสฺสนาทิสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนชวนตทารมฺมณวเสน อวิเสสโต สตฺเตว โหนฺติ. จิตฺตุปฺปาทา จิตฺตานํ [Pg.147] วิสุํ วิสุํ อุปฺปตฺติวเสน อุปฺปชฺชมานจิตฺตานิเยว วา จตุทฺทส อาวชฺชนาทิปญฺจกสตฺตชวนตทารมฺมณทฺวยวเสน. วิตฺถารา ปน จตุปญฺญาส สพฺเพสเมว กามาวจรานํ ยถาสมฺภวํ ตตฺถ อุปฺปชฺชนโต,

16. 在五门中，随应各自之门、各自之缘、各自之所缘等而生起的心路心，从转向、见等、领受、推度、确定、速行、彼所缘而言，无差别地仅有七种。或者，若从心的个别生起而言，则有十四种：转向等五种、七速行和二彼所缘。详细而言则有五十四种，因为所有欲界心皆可能在此中随缘生起，

เอตฺถาติ วิสยปฺปวตฺติสงฺคเห.

“在此”(Ettha)，即在“所缘转起之概要”中。

ปญฺจทฺวารวีถิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

五门心路释义终。

มโนทฺวารวีถิ

意门心路

ปริตฺตชวนวารวณฺณนา

小速行次第释义

๑๗. มโนทฺวาริกจิตฺตานํ อตีตานาคตมฺปิ อารมฺมณํ โหตีติ เตสํ อติมหนฺตาทิวเสน วิสยววตฺถานํ กาตุํ น สกฺกาติ วิภูตาวิภูตวเสเนเวตํ นิยเมตุํ ‘‘ยทิ วิภูตมารมฺมณ’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ.

17. 意门心可以取过去或未来为所缘，因此无法根据所缘是极大等来确定，只能以明显或不明显来限定，故说“若所缘是明显的”等。

๑๙. เอตฺถาติ มโนทฺวาเร. เอกจตฺตาลีส ปญฺจทฺวาราเวณิกานํ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณมโนธาตุตฺตยวเสน เตรสจิตฺตานํ ตตฺถ อปฺปวตฺตนโต.

19. 此处指意门。由于五门专属的双五识及三种意界，共十三心，不在此处生起。

ปริตฺตชวนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

小速行次第释义终。

อปฺปนาชวนวารวณฺณนา

安止速行次第释义

๒๐. วิภูตาวิภูตเภโท นตฺถิ อารมฺมณสฺส วิภูตกาเลเยว อปฺปนาสมฺภวโต.

20. 所缘没有明显和不明显的区别，因为只有在所缘明显时才能生起安止。

๒๑. ตตฺถ หิ ฉพฺพีสติมหคฺคตโลกุตฺตรชวเนสุ ยํ กิญฺจิ ชวนํ อปฺปนาวีถิโมตรตีติ สมฺพนฺโธ. ปริกมฺโมปจารานุโลมโคตฺรภุนาเมน ยถากฺกมํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเทติ [Pg.148] โยชนา. ปฐมจิตฺตญฺหิ อปฺปนาย ปริกมฺมตฺตา ปฏิสงฺขารกภูตตฺตา ปริกมฺมํ. ทุติยํ สมีปจาริตฺตา อุปจารํ. นาจฺจาสนฺโนปิ หิ นาติทูรปฺปวตฺติ สมีปจารี นาม โหติ, อปฺปนํ อุเปจฺจ จรตีติ วา อุปจารํ. ตติยํ ปุพฺพภาเค ปริกมฺมานํ, อุปริอปฺปนาย จ อนุกูลตฺตา อนุโลมํ. จตุตฺถํ ปริตฺตโคตฺตสฺส, ปุถุชฺชนโคตฺตสฺส จ อภิภวนโต, มหคฺคตโคตฺตสฺส, โลกุตฺตรโคตฺตสฺส จ ภาวนโต วฑฺฒนโต โคตฺรภุ, อิมานิ จตฺตาริ นามานิ จตุกฺขตฺตุํ ปวตฺติยํ อนวเสสโต ลพฺภนฺติ, ติกฺขตฺตุํ ปวตฺติยํ ปน อุปจารานุโลมโคตฺรภุนาเมเนว ลพฺภนฺติ. อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๘๐๔) ปน ปุริมานํ ติณฺณํ, ทฺวินฺนํ วา อวิเสเสนปิ ปริกมฺมาทินามํ วุตฺตํ, จตุกฺขตฺตุํ, ติกฺขตฺตุเมว วา ปญฺจมํ, จตุตฺถํ วา อุปฺปชฺชิตพฺพอปฺปนานุรูปโตติ อธิปฺปาโย. ปริกมฺมาทินามานํ อนวเสสโต ลพฺภมานวารทสฺสนตฺถํ ‘‘จตุกฺขตฺตุ’’นฺติ อาทิโต วุตฺตํ, คณนปฏิปาฏิวเสน ปน ‘‘ปญฺจมํ วา’’ติ โอสาเน วุตฺตํ.

21. 其中，二十六种广大心及出世间速行中，任何速行若能进入安止心路，即有此关联。预备、近行、随顺、种姓四心依次生起后即灭，当如是理解。第一心因作为安止的预备，具有准备作用，故称预备。第二心因接近安止而称为近行。虽非极近亦非甚远的生起，都可称为近行，或说趋近安止而行故称近行。第三心因在前面阶段辅助预备心，又顺应上面的安止，故称随顺。第四心因克服欲界种姓与凡夫种姓，增长广大种姓与出世间种姓，故称种姓。此四名称于四次生起时可全部得到，若三次生起则仅得近行、随顺、种姓三名称。在义注（《清净道论》(Visuddhimagga) 2.804）中说前面三个心或两个心，没有差别地通称预备等名称，其意趣是：在（预备心）四次或三次生起后，第五或第四心应当生起与安止相应的。为了显示预备等名称可以全部得到的次第，所以先说“四次”等语；依照计数的顺序则在后面说“或第五”等语。

ยถารหนฺติ ขิปฺปาภิญฺญทนฺธาภิญฺญานุรูปํ. ขิปฺปาภิญฺญสฺส หิ ติกฺขตฺตุํ ปวตฺตกามาวจรชวนานนฺตรํ จตุตฺถํ อปฺปนาจิตฺตมุปฺปชฺชติ. ทนฺธาภิญฺญสฺส จตุกฺขตฺตุํ ปวตฺตชวนานนฺตรํ ปญฺจมํ อปฺปนา อุปฺปชฺชติ, ยสฺมา ปน อลทฺธาเสวนํ อนุโลมํ โคตฺรภุํ อุปฺปาเทตุํ น สกฺโกติ, ลทฺธาเสวนมฺปิ จ ฉฏฺฐํ สตฺตมํ ภวงฺคสฺส อาสนฺนภาเวน ปปาตาสนฺนปุริโส วิย อปฺปนาวเสน ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา จตุตฺถโต โอรํ, ปญฺจมโต ปรํ วา อปฺปนา น โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาภินีหารวเสนาติ รูปารูปโลกุตฺตรมคฺคผลานุรูปสมถวิปสฺสนาภาวนาจิตฺตาภินีหรณานุรูปโต, อปฺปนาย วีถิ อปฺปนาวีถิ. ‘‘ตโต ปรํ ภวงฺคปาโตว โหตี’’ติ เอตฺตเกเยว วุตฺเต จตุตฺถํ, ปญฺจมํ วา โอติณฺณอปฺปนาโต [Pg.149] ปรํ ภวงฺคปาโตว โหติ, น มคฺคานนฺตรํ ผลจิตฺตํ, สมาปตฺติวีถิยญฺจ ฌานผลจิตฺตานิ ปุนปฺปุนนฺติ คณฺเหยฺยุนฺติ ปุน ‘‘อปฺปนาวสาเน’’ติ วุตฺตํ. นิกายนฺตริยา กิร โลกิยปฺปนาสุ ปฐมกปฺปนาโต ปรํ สตฺตมชวนปูรณตฺถํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ กามาวจรชวนานมฺปิ ปวตฺตึ วณฺเณนฺตีติ เตสํ มตินิเสธนตฺถํ ‘‘ภวงฺคปาโตวา’’ติ สาวธารณํ วุตฺตํ.

依速慧者与迟慧者之根性。速慧者于欲界速行三次生起后，第四安止心即生起；迟慧者则于速行四次生起后，第五安止心方得现前。然而，因为未得重复(āsevana)，则无法生起随顺心和种姓心；纵使已得重复，第六、第七心也因为临近有分，犹如临近悬崖的人一样难以安住于安止中，所以应当知道安止不发生于第四心之前，或第五心之后。依据其志向，与色界、无色界、出世间道果相应的止观修习心之志向，安止过程就是安止心路。若仅说“此后唯有堕入有分”，人们可能会误解为：在进入第四或第五安止后，唯有堕入有分，道心之后没有果心生起，而在等至心路中，禅那与果心会一次又一次地现前。为了避免此误解，所以又说“于安止终结时”。据说有些部派认为在世间安止中，初次证得安止后，为了圆满第七速行，也容许二三次欲界速行心生起，为了破除他们的见解，所以特别强调说“唯有堕入有分”。

๒๒. ตตฺถาติ เตสุ อฏฺฐญาณสมฺปยุตฺตกามาวจรชวเนสุ, เตสุ จ ฉพฺพีสติมหคฺคตโลกุตฺตรชวเนสุ. ตตฺถาติ วา ตสฺมึ อปฺปนาวาเร. โสมนสฺสสหคตชวนานนฺตรนฺติ โสมนสฺสสหคตานํ จตุนฺนํ กุสลกิริยชวนานํ อนนฺตรํ. โสมนสฺสสหคตาวาติ จตุกฺกชฺฌานสฺส, สุกฺขวิปสฺสกาทีนํ มคฺคผลสฺส จ วเสน โสมนสฺสสหคตาว, น ปน อุเปกฺขาสหคตา ภินฺนเวทนานํ อญฺญมญฺญํ อาเสวนปจฺจยภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา. ปาฏิกงฺขิตพฺพาติ ปสํสิตพฺพา, อิจฺฉิตพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถาปีติ ตสฺมึ เอกเวทนชวนวาเรปิ. กุสลชวนานนฺตรนฺติ จตุพฺพิธญาณสมฺปยุตฺตกุสลชวนานนฺตรํ กุสลชวนมปฺเปติ, น กิริยชวนํ ภินฺนสนฺตาเน นิพฺพตฺตนโต. เหฏฺฐิมญฺจ ผลตฺตยมปฺเปติ สมาปตฺติวีถิยนฺตฺยธิปฺปาโย.

22. 此中是指八智相应欲界速行心，以及二十六广大与出世间速行心。或者是指那安止的场合。“喜俱速行之后”是指四种喜俱的善与唯作速行心之后。“喜俱”是指，依四禅、纯观行者等的道果心来说是喜俱，不是舍俱——因为不同受的心相互作为重复缘(āsevanapaccaya)这一点尚未被阐明。“可期待”是指应当称赞、可以期望的意思。“此中也”是指，在那单一受的速行心路中。“善速行之后”是指四种智相应的善速行之后安止善速行，不是唯作速行——因为唯作速行是在不同的相续中生起的缘故。并且下三果（的果心）能安止于等至心路中——此是其意趣。

๒๓. สุขปุญฺญมฺหา โสมนสฺสสหคตติเหตุกกุสลทฺวยโต ปรํ อคฺคผลวิปากกิริยวชฺชิตโลกิยโลกุตฺตรจตุกฺกชฺฌานชวนวเสน ทฺวตฺตึส, อุเปกฺขกา ติเหตุกกุสลทฺวยโต ปรํ ตเถว ปญฺจมชฺฌานานิ ทฺวาทส, สุขิตกฺริยโต ติเหตุกทฺวยโต ปรํ กิริยชฺฌานจตุกฺกสฺส, อคฺคผลจตุกฺกสฺส จ วเสน อฏฺฐ, อุเปกฺขกา ติเหตุกทฺวยโต ปรํ อุเปกฺขาสหคตรูปารูปกิริยปญฺจกสฺส, อคฺคผลสฺส จ วเสน ฉ อปฺปนา สมฺโภนฺติ.

23. 从两种喜俱三因善心之后，有三十二种安止生起，即除最上果心外的世间与出世间四种禅那速行；从两种舍俱三因善心之后，同样有十二种第五禅那（安止）生起；从两种喜俱三因唯作心之后，依四种唯作禅那及四种最上果心，有八种安止生起；从两种舍俱三因唯作心之后，依五种舍俱的色界与无色界唯作（禅那）及最上果心，有六种安止生起。

๒๔. เอตฺถาติ วีถิสงฺคหาธิกาเร.

24. 此处是指在心路总摄章中。

อปฺปนาชวนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

安止速行次第释义终。

มโนทฺวารวีถิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

意门心路释义终。

อปฺปนาชวนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

安止速行次第释义终。

ตทารมฺมณนิยมวณฺณนา

彼所缘规定释义

๒๕. สพฺพตฺถาปีติ [Pg.150] ปญฺจทฺวารมโนทฺวาเรปิ.

25. 一切处者，即五门与意门皆是。

๒๖. อิฏฺเฐติ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต. อติอิฏฺฐารมฺมณญฺหิ วิสุํ วกฺขติ. กุสลวิปากานิ ปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณตทารมฺมณานีติ สมฺพนฺโธ. อิฏฺฐมชฺฌตฺเต สนฺตีรณตทารมฺมณานิ อุเปกฺขาสหคตาเนวาติ อาห ‘‘อติอิฏฺเฐ ปน โสมนสฺสสหคตาเนวา’’ติ. วิปากสฺส หิ กมฺมานุภาวโต ปวตฺตมานสฺส อาทาเส มุขนิมิตฺตํ วิย นิพฺพิกปฺปตาย ปกปฺเปตฺวา คหณาภาวโต ยถารมฺมณเมว เวทนาโยโค โหติ, กุสลากุสลานํ ปน อปฺปหีนวิปลฺลาเสสุ สนฺตาเนสุ ปวตฺติยา อติอิฏฺเฐปิ อิฏฺฐมชฺฌตฺตอนิฏฺฐาการโต, อนิฏฺเฐปิ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตาการโต คหณํ โหติ. ตถา หิ อสฺสทฺธาทีนํ พุทฺธาทีสุ อติอิฏฺฐารมฺมเณสุปิ อุเปกฺขาชวนํ โหติ, ติตฺถิยาทีนญฺจ โทมนสฺสชวนํ, คมฺภีรปกติกาทีนญฺจ ปฏิกฺกูลารมฺมเณ อุเปกฺขาชวนํ, สุนขาทีนญฺจ ตตฺถ โสมนสฺสชวนํ, ปุริมปจฺฉาภาคปฺปวตฺตานิ ปน วิปากานิ ยถาวตฺถุกาเนว. อปิจ อสุจิทสฺสเน สุมนายมานานํ สุนขาทีนนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปน อติอิฏฺฐานิฏฺเฐสุ ปวตฺตมานานมฺปิ อุเปกฺขาสหคตภาเว การณํ เหฏฺฐา กถิตเมว.

26. 所谓“悦意”，是指中等悦意。至于极悦意的所缘，将另行解说。善异熟，即五识、领受、推度与彼所缘，其关联是：于中等悦意所缘，推度与彼所缘必定是舍俱的。因此说：“于极悦意所缘，则唯是喜俱的。”因为异熟是随业力而生起，犹如镜中面相，无分别执取，其受完全随所缘而相应。然而，于未断颠倒者的相续中，对极悦意所缘，也可能作中等悦意或不悦意想而执取；对不悦意所缘，也可能作悦意或中等悦意想而执取。例如：无信者等面对佛陀等极悦意所缘时，也会生起舍俱速行，外道等则生起忧俱速行；心性深沉者等面对可厌的所缘时，会生起舍俱速行，而狗等却生起喜俱速行。至于前后分生起的异熟，则是如其事而有。再者，狗等见不净物亦感欢喜。至于眼识等，即使缘于极悦意或不悦意境而生起，其所以是舍俱的原因，已在前面说过。

๒๗. ตตฺถาปีติ ตทารมฺมเณสุปิ. โสมนสฺสสหคตกิริยชวนาวสาเนติ สเหตุกาเหตุกสุขสหคตกิริยปญฺจกาวสาเน. ขีณาสวานํ จิตฺตวิปลฺลาสาภาเวน กิริยชวนานิปิ ยถารมฺมณเมว ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘โสมนสฺสสหคตกิริยชวนาวสาเน’’ตฺยาทิ. เกจิ ปน อาจริยา ‘‘ปฏฺฐาเน (ธ. ส. มูลฏี. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถาวณฺณนา) ‘กุสลากุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก [Pg.151] ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๙๘) กุสลากุสลานเมวานนฺตรํ ตทารมฺมณํ วุตฺตนฺติ นตฺถิ กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณุปฺปาโท’’ติ วทนฺติ. ตตฺถ วุจฺจเต – ยทิ อพฺยากตานนฺตรมฺปิ ตทารมฺมณํ วุจฺเจยฺย. ปริตฺตารมฺมเณ โวฏฺฐพฺพนานนฺตรมฺปิ ตสฺส ปวตฺตึ มญฺเญยฺยุนฺติ กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณํ น วุตฺตํ, น ปน อลพฺภนโต. ลพฺภมานสฺสปิ หิ เกนจิ อธิปฺปาเยน กตฺถจิ อวจนํ ทิสฺสติ, ยถา ตํ ธมฺมสงฺคเห ลพฺภมานมฺปิ หทยวตฺถุ เทสนาเภทปริหารตฺถํ น วุตฺตนฺติ.

27. “于彼亦尔”，指于彼所缘亦尔。“于喜俱唯作速行之后”，是指于有因、无因的乐俱唯作五心之后。漏尽者因无心颠倒，其唯作速行亦随所缘而生起，故说“于喜俱唯作速行之后”等。然有诸师，依《发趣论》(Paṭṭhāna)“善、不善灭时，异熟彼所缘生起”之文，而说：“唯于善、不善之后说有彼所缘，唯作速行之后无彼所缘生起。”对此应说：若说无记心之后亦有彼所缘，则人们可能会认为在微小所缘中，确定心之后亦有彼所缘生起，是为了避免此种误解，才不说唯作速行之后有彼所缘，并非因为它不可得。因为即使可得，有时为了某种意趣，在某处亦不宣说，犹如《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中，虽有心所依处，但为避免教法分别而未宣说。

๒๘. โทมนสฺส…เป… อุเปกฺขาสหคตาเนว ภวนฺติ, น โสมนสฺสสหคตานิ อญฺญมญฺญํ วิรุทฺธสภาวตฺตา. เตเนว หิ ปฏฺฐาเน โทมนสฺสานนฺตรํ โสมนสฺสํ, ตทนนฺตรญฺจ โทมนสฺสํ อนุทฺธฏํ. ตถา หิ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ตฺยาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๒.๔๕) สุขทุกฺขเวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา อตฺตโน อตฺตโน สมานเวทนาสมฺปยุตฺตานํ อทุกฺขมสุขเวทนาย สมฺปยุตฺตกานญฺจ อนนฺตรปจฺจยภาเวน ทฺวีสุ ทฺวีสุ วาเรสุ วุตฺตา, อทุกฺขมสุขเวทนาย สมฺปยุตฺตกา ปน สมานเวทนาสมฺปยุตฺตานํ, อิตรเวทนาทฺวยสมฺปยุตฺตานญฺจ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจยภาเวน ตีสุ วาเรสูติ เอวํ เวทนาตฺติเก สตฺเตว อนนฺตรปจฺจยวารา วุตฺตา. ยทิ จ โทมนสฺสานนฺตรํ โสมนสฺสํ, โสมนสฺสานนฺตรํ วา โทมนสฺสํ อุปฺปชฺเชยฺย, สุขทุกฺขเวทนาสมฺปยุตฺตานมฺปิ อญฺญมญฺญํ อนนฺตรปจฺจยวเสน ทฺเว วาเร วฑฺเฒตฺวา นว วารา วตฺตพฺพา สิยุํ, น ปเนวํ วุตฺตา. ตสฺมา น เตสํ ตทนนฺตรํ อุปฺปตฺติ อตฺถิ. เอตฺถ จ ‘‘โสมนสฺสสหคตกิริยชวนาวสาเน’’ตฺยาทินา อยมฺปิ นิยโม อนุญฺญาโต –

28. 忧俱……乃至……唯是舍俱，非喜俱，因其自性相互违逆。是故于《发趣论》(Paṭṭhāna)中，未明示忧之后生喜，或喜之后生忧。如彼处说：“与乐受相应的法，为与乐受相应的法的无间缘”等。与乐受、苦受相应的法，对各自同受相应法及不苦不乐受相应法，作为无间缘，于两类中各有两门；而不苦不乐受相应的法，对同受相应法及其他二受相应法，作为无间缘，于三类中有三门。如是，于受三法中，总共只说了七种无间缘门。若忧之后生喜，或喜之后生忧，则与乐受、苦受相应的法之间，亦应以无间缘的方式增加两门，而应说有九门，然未如是说。是故，彼等不会相续而生。于此，依“于喜俱唯作速行之后”等文，亦认可此规定：

‘‘ปริตฺตกุสลาโทส-ปาปสาตกฺริยาชวา;

ปญฺจสฺเวกํ ตทาลมฺพํ, สุขิเตสุ ยถารหํ.

“微小善、无瞋、不善、悦意、唯作速行；于此五中，于乐俱者，随其所应，生一彼所缘。

‘‘ปาปากามสุภา [Pg.152] เจว, โสเปกฺขา จ กฺริยาชวา;

โสเปกฺเขสุ ตทาลมฺพํ, ฉสฺเวกมนุรูปโต’’ติ.

“不善、欲界善，以及舍俱唯作速行；于此六中，于舍俱者，随其相应，生一彼所缘。”

อยญฺหิ ชวเนน ตทารมฺมณนิยโม อพฺยภิจารี. ‘‘ญาณสมฺปยุตฺตชวนโต ญาณสมฺปยุตฺตตทารมฺมณ’’นฺตฺยาทินยปฺปวตฺโต ปน อเนกนฺติโก. เยภุยฺเยน หิ อกุสลชวเนสุ ปริจิตสฺส กทาจิ กุสลชวเนสุ ชวิเตสุ, กุสลชวเนสุ วา ปริจิตสฺส กทาจิ อกุสลชวเนสุ ชวิเตสุ อกุสลานนฺตรํ ปวตฺตปริจเยน ติเหตุกชวนโตปิ ปรํ อเหตุกตทารมฺมณํ โหติ, ตถา กุสลานนฺตรํ ปวตฺตปริจเยน อกุสลชวนโต ปรํ ติเหตุกตทารมฺมณมฺปิ, ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกกมฺมโต ปน อญฺญกมฺเมน ตทารมฺมณปฺปวตฺติยํ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตถา จ วุตฺตํ ปฏฺฐาเน ‘‘อเหตุเก ขนฺเธ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺติ, กุสลากุสเล นิรุทฺเธ อเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชติ, กุสลากุสเล นิรุทฺเธ สเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๙๘).

此速行与彼所缘的规定是无有错乱的。然而，如“从智相应速行生智相应彼所缘”等理则，并非绝对。因为通常，惯行不善速行者，有时生起善速行；或惯行善速行者，有时生起不善速行。由于不善之后生起的串习，即使在三因速行之后，也会生起无因彼所缘；同样，由于善之后生起的串习，在不善速行之后，也会生起三因彼所缘。至于彼所缘是由异于结生业的其他业所生起，则更不待言。如《发趣论》(Paṭṭhāna)中所说：“观(vipassanti)无因蕴为无常、苦、无我，善、不善灭时，无因异熟彼所缘生起；善、不善灭时，有因异熟彼所缘生起。”

ตสฺมาติ ยสฺมา โทมนสฺสชวนาวสาเน อุเปกฺขาสหคตาเนว โหนฺติ. ตสฺมา โทมนสฺสสหคตชวนาวสาเน อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘โสมนสฺสปฏิสนฺธิกสฺสา’ติ อิมินาว ภวงฺคปาตาภาโว ทีปิโตว โหติ โทมนสฺสานนฺตรํ โสมนสฺสาภาวโตติ ตํ อวตฺวา ตทารมฺมณาภาวเมว ปริกปฺเปนฺโต อาห ‘‘ยทิ ตทารมฺมณสมฺภโว นตฺถี’’ติ. โสมนสฺสปฏิสนฺธิกสฺส ติตฺถิยาทิโน พุทฺธาทิอติอิฏฺฐารมฺมเณ ปิ ปฏิหตจิตฺตสฺส โทมนสฺสชวเน ชวิเต วุตฺตนเยน โสมนสฺสตทารมฺมณสฺส อติอิฏฺฐารมฺมเณ จ อุเปกฺขาสหคตตทารมฺมณสฺส อนุปฺปชฺชนโต, เกนจิ วา อสปฺปาเยน ปริหีนโลกิยชฺฌานํ อารพฺภ ‘‘ปณีตธมฺโม เม นฏฺโฐ’’ติ วิปฺปฏิสารํ [Pg.153] ชเนนฺตสฺส โทมนสฺสชวเน สติ อกามาวจรารมฺมเณ ตทารมฺมณาภาวโต ยทิ ตทารมฺมณสฺส อุปฺปตฺติสมฺภโว นตฺถีติ อธิปฺปาโย.

“因此”(Tasmā)是说：因为在忧速行结束时，唯有舍俱行心生起。所以，其关联是：在忧俱行速行结束时，舍俱行推度心生起。对于“喜结生者”(somanassapaṭisandhika)而言，因为忧之后无喜，（不会堕入喜俱行有分）这一点已然明确，故论主不言及堕入有分，而仅就彼所缘的不存在进行设想，说“若无彼所缘生起的可能”。其意为：对于喜结生者如外道等，即使对佛陀等极可喜所缘心生嗔恚，当忧速行生起后，依前述之理，喜俱行彼所缘不会生起，而对极可喜所缘，舍俱行彼所缘亦不生起；或者，因某些不适宜的因缘而对已退失的世间禅那，生起“我殊胜之法已失”的追悔，此时若有忧速行，则因所缘非欲界，故无彼所缘。因此，（论主的意思是）若无彼所缘生起的可能。

ปริจิตปุพฺพนฺติ ปุพฺเพ ปริจิตํ, ตสฺมึ ภเว เยภุยฺเยน คหิตปุพฺพํ. อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ อุปฺปชฺชติ นิราวชฺชนมฺปิ. ยถา ตํ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส ผลจิตฺตนฺตฺยธิปฺปาโย. ยถาหุ –

所谓“先前已熟悉”(Paricitapubbaṃ)，是指过去已熟悉，在此生中多数已曾执取。舍俱行推度心生起，即使没有转向（心）也是如此。其意是，如同从灭尽定(nirodha)出定者的果心（生起）。正如他们所说——

‘‘นิราวชฺชํ กถํ จิตฺตํ, โหติ เนตญฺหิ สมฺมตํ;

นิยโม น วินาวชฺชํ, นิโรธา ผลทสฺสนา’’ติ.

“心如何能无转向而生？此实非共许。然（心必有转向之）规则非定，因有从灭尽定得见果心（之例）。”

เกน ปน กิจฺเจน อิทํ จิตฺตํ ปวตฺตตีติ? ตทารมฺมณกิจฺเจน ตาว น ปวตฺตติ ชวนารมฺมณสฺส อคฺคหณโต, นาปิ สนฺตีรณกิจฺเจน ยถาสมฺปฏิจฺฉิตสฺส สนฺตีรณวเสน อปฺปวตฺตนโต, ปฏิสนฺธิจุตีสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ปาริเสสโต ปน ภวสฺส องฺคภาวโต ภวงฺคกิจฺเจนาติ ยุตฺตํ สิยา. อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรนปิ (ธ. ส. อนุฏี. ๔๙๘ วิปากุทฺธารกถาวณฺณนา) หิ อยมตฺโถ ทสฺสิโตว. ยํ ปน ปฏิสนฺธิภวงฺคานํ ธมฺมโต, อารมฺมณโต จ สมานตํ วกฺขติ, ตํ เยภุยฺยโตติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ อิทเมกํ ฐานํ วชฺเชตฺวา ปฏิสนฺธิภวงฺคานํ วิสทิสตา อตฺถิ. ตมนนฺตริตฺวาติ ตํ อตฺตโน อนนฺตรํ อพฺยวหิตํ กตฺวา, ตทนนฺตรนฺตฺยตฺโถ.

那么，此心究竟以何作用而转起呢？它不会以彼所缘作用而转起，因为无法执取速行的所缘；也不会以推度作用而转起，因为它不以推度所领受者的方式而转起；在结生与死亡时更无作用可说。但由排除法可知，作为生命存在的组成部分，以有分作用而转起是合理的。法护(Dhammapāla)长老在《法集复注》(Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā)的“果报品释义”(vipākuddhārakathāvaṇṇanā)中也阐明了这个意义。至于（论主）将会说到结生与有分在法与所缘上的相似性，这应当理解为是就大多数情况而言。因为除了这一处之外，结生与有分没有不相似之处。“不间隔它”(Tamanantaritvā)是指，使之成为自身的、无间隔的后续，意思是“紧随其后”。

๒๙. กามาวจร…เป… อิจฺฉนฺตีติ เอตฺถ กามาวจรชวนาวสาเนเยว ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ กามตณฺหานิทานกมฺมนิพฺพตฺตตฺตา. น หิ ตํ กามตณฺหาเหตุเกน กมฺมุนา ชนิตํ อตํสภาวสฺส รูปารูปาวจรโลกุตฺตรชวนสฺส อนนฺตรํ อุปฺปชฺชติ. กึการณา? อชนกตฺตา, ชนกสมานตฺตาภาวโต จ. ยถา หิ เคหโต พหิ นิกฺขมิตุกาโม พาลโก ชนกํ, ตํสทิสํ วา องฺคุลิยํ คเหตฺวา นิกฺขมติ, นาญฺญํ ราชปุริสาทึ, เอวํ ภวงฺควิสยโต [Pg.154] อญฺญตฺถ ปวตฺตมานํ ตทารมฺมณํ ชนกํ กามาวจรกุสลากุสลํ, ตํสทิสํ วา กามาวจรกิริยชวนํ อนุพนฺธติ, น ปน ตสฺส วิสทิสานิ มหคฺคตโลกุตฺตรชวนานิ. ตถา กามาวจรสตฺตานเมว ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ, น พฺรหฺมานํ ตทารมฺมณูปนิสฺสยสฺส กามาวจรปฏิสนฺธิพีชสฺสาภาวโต. ตถา กามาวจรธมฺเมสฺเวว อารมฺมณภูเตสุ อิจฺฉนฺติ. น อิตเรสุ อปริจิตตฺตา. ยถา หิ โส พาลโก ชนกํ, ตํสทิสํ วา อนุคจฺฉนฺโตปิ อรญฺญาทิอปริจิตฏฺฐานํ คจฺฉนฺตํ อนนุพนฺธิตฺวา ปมุขงฺคณาทิมฺหิ ปริจิตฏฺฐาเนเยว อนุพนฺธติ, เอวมิทมฺปิ รูปาวจราทิอปริจิตารมฺมณํ อารพฺภ ปวตฺตนฺตํ นานุพนฺธติ. อปิจ กามตณฺหายตฺตกมฺมชนิตตฺตาปิ เอตํ กามตณฺหารมฺมเณสุ ปริตฺตธมฺเมสฺเวว ปวตฺตตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. โหนฺติ เจตฺถ –

29. “欲界……乃至……（论师们）主张”——此处他们主张彼所缘只在欲界速行结束后生起，因为是由以欲爱为因的业所产生。确实，它不会在与它本性不同的色界、无色界及出世间速行之后生起。何以故？因为它们非能生者，也没有与能生者相似之处。譬如想要从家中外出的孩童，只会牵着父亲或与父亲相似的人的手指外出，而不会牵着其他如国王侍从等人的手；同样，从有分境转向其他境的彼所缘心，只会追随能生的欲界善不善业，或者与之相似的欲界唯作速行，而不会追随与之不同的广大心、出世间速行。如是，他们主张彼所缘只为欲界有情生起，而不为梵天，因为梵天缺乏作为彼所缘强依止缘的欲界结生种子。再者，他们主张（彼所缘）只在成为所缘的欲界法中生起，而不在其他的法中，因为不熟悉。譬如那孩童即使跟随父亲或与父亲相似的人，却不会追随他走向森林等陌生之地，只会在熟悉的庭院等处跟随；同理，此心亦不追随缘取色界等不熟悉所缘而转起的心。此外，由于此心是由依止于欲爱的业所产生，所以说它只在欲爱所缘的有限法中活动——这已是说过的大意。此处有偈为证：

‘‘ชนกํ ตํสมานํ วา, ชวนํ อนุพนฺธติ;

น ตุ อญฺญํ ตทาลมฺพํ, พาลทารกลีลยา.

“彼所缘追随能生的速行，或与能生者相似的速行，而不追随其他，如同幼儿的游戏。

‘‘พีชสฺสาภาวโต นตฺถิ, พฺรหฺมานมฺปิ อิมสฺส หิ;

ปฏิสนฺธิมโน พีชํ, กามาวจรสญฺญิตํ.

“确实，因为没有种子，梵天也没有此（彼所缘）；那名为欲界的结生心，就是种子。”

‘‘ฐาเน ปริจิเตเยว, ตํ อิทํ พาลโก วิย;

อนุยาตีติ นาญฺญตฺถ, โหติ ตณฺหาวเสน วา’’ติ.

“此（彼所缘）犹如幼儿，仅随逐于熟悉之处，而非他处；或由贪爱之力。”

นนุ จ ‘‘กามาวจรปฏิสนฺธิพีชาภาวโต’’ติ วุตฺตํ, ตถา จ จกฺขุวิญฺญาณาทีนมฺปิ อภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ อินฺทฺริยปฺปวตฺติอานุภาวโต, ทฺวารวีถิเภเท จิตฺตนิยมโต จ.

有人问：“既然说‘因无欲界结生之种子’，难道眼识等亦不存在了吗？”答曰：不然。因有诸根转起之力，及于门心路差别中，有心之定则故。

ตทารมฺมณนิยมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

彼所缘规定释义终。

ชวนนิยมวณฺณนา

速行规定释义

๓๒. มนฺทปฺปวตฺติยนฺติ [Pg.155] มรณาสนฺนกาเล วตฺถุทุพฺพลตาย มนฺทีภูตเวคตฺตา มนฺทํ หุตฺวา ปวตฺติยํ. มรณกาลาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน มุจฺฉากาลํ สงฺคณฺหาติ.

32. 缓慢转起是指：于临终时，因所依处虚弱，速度减缓，故缓慢地转起。于临终时等中，“等”字包含昏厥之时。

๓๓. ภควโต…เป… วทนฺตีติ ภควโต ยมกปาฏิหาริยกาลาทีสุ อุทกกฺขนฺธอคฺคิกฺขนฺธปฺปวตฺตนาทิอตฺถํ วิสุํ วิสุํ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ฌานธมฺเม วิสุํ วิสุํ อาวชฺเชนฺตสฺส อาวชฺชนวสิตาย มตฺถกปฺปตฺติยา อาวชฺชนตปฺปโรว จิตฺตาภินีหาโร โหตีติ ยถาวชฺชิตฌานงฺคารมฺมณานิ จตฺตาริ, ปญฺจวา ปจฺจเวกฺขณชวนจิตฺตานิ ปวตฺตนฺตีติ วทนฺติ (วิสุทฺธิ. ๑.๗๘) อฏฺฐกถาจริยา. ‘‘ภควโต’’ติ จ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ อญฺเญสมฺปิ ธมฺมเสนาปติอาทีนํ เอวรูเป อจฺจายิกกาเล อปริปุณฺณชวนานํ ปวตฺตนโต. ตถา จ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อยญฺจ มตฺถกปฺปตฺตา วสิตา ภควโต ยมกปาฏิหาริยกาเล อญฺเญสํ วา เอวรูเป กาเล’’ติ (วิสุทฺธิ. ๑.๗๘). ‘‘จตฺตาริ ปญฺจ วา’’ติ จ ปเนตํ ติกฺขินฺทฺริยมุทินฺทฺริยวเสน คเหตพฺพนฺติ อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน (วิสุทฺธิ. มหา. ๑.๗๘) วุตฺตํ, ตสฺมา ภควโต จตฺตาริ, อญฺเญสํ ปญฺจปีติ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสติ.

33. 世尊……乃至……说：世尊于示现双神变(yamakapāṭihāriya)等时，为显现水蕴、火蕴等，分别入于根本禅，从彼出定后，对诸禅法一一作意，因作意自在已达顶点，心之倾注仅在于作意，故随所作意的禅支为所缘，生起四或五个省察速行心，义注师们如是说（《清净道论》1.78）。“世尊”于此仅为例示，因法将(dhammasenāpati)等其他人在如是紧急之时，亦有不圆满速行生起。如是义注中所说：“此已达顶点的自在，于世尊示现双神变时，或于其他人在如是之时”（《清净道论》1.78）。“四或五”者，法护(Dhammapāla)长老说，当依利根、钝根而取（《清净道论·大疏》1.78），是故世尊为四，其他人则为五，此说似乎合理。

๓๔. อาทิกมฺมิกสฺสาติ อาทิโต กตโยคกมฺมสฺส. ปฐมํ นิพฺพตฺตา อปฺปนา ปฐมกปฺปนา. อภิญฺญาชวนานมฺปิ ‘‘ปฐมกปฺปนายา’’ติ อธิกาโร สิยาติ อาห ‘‘สพฺพทาปี’’ติ, ปฐมุปฺปตฺติกาเล, จิณฺณวสีกาเล จ ปญฺจาภิญฺญาชวนานิ เอกวารเมว ชวนฺตีตฺยตฺโถ.

34. 初业者是指：最初行瑜伽业者。初次生起的安止(appanā)为初安止。为示神通速行亦可适用“于初安止”，故说“亦于一切时”。其义为：于初生起时及串习自在时，五神通速行仅速行一次。

๓๕. มคฺคาเยว อุปฺปชฺชนโต มคฺคุปฺปาทา. ยถารหนฺติ ปญฺจมํ วา จตุตฺถํ วา อุปฺปนฺนมคฺคานุรูปํ. สตฺตชวนปรมตฺตา หิ เอกาวชฺชนวีถิยา [Pg.156] จตุตฺถํ อุปฺปนฺนมคฺคโต ปรํ ตีติ ผลจิตฺตานิ, ปญฺจมํ อุปฺปนฺนมคฺคโต ปรํ ทฺเว วา โหนฺติ.

35. 从道而生起，故为道生起（之果）。随其所应是指：与于第五或第四（速行刹那）生起的道相应。于一转向心路中，速行最多为七，是故于第四（速行刹那）生起道之后，有三个果心；于第五（速行刹那）生起道之后，则有两个果心。

๓๖. นิโรธสมาปตฺติกาเลติ นิโรธสฺส ปุพฺพภาเค. จตุตฺถารุปฺปชวนนฺติ กุสลกิริยานํ อญฺญตรํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนชวนํ. อนาคามิขีณาสวาเยว นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺติ, น โสตาปนฺนสกทามิโนติ วุตฺตํ ‘‘อนาคามิผลํ วา อรหตฺตผลํ วา’’ติ. วิภตฺติวิปลฺลาโส เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ ‘‘อนาคามิผเล วา อรหตฺตผเล วา’’ติ. เตนาห ‘‘นิรุทฺเธ’’ติ. ยถารหนฺติ ตํตํปุคฺคลานุรูปํ.

36. 于灭尽定之时是指：于灭尽定之准备阶段。第四无色界速行是指：善或唯作二者之一的非想非非想处速行。仅不还者与漏尽者得入灭尽定，非预流、一来，故说“不还果或阿罗汉果”。于此当知格之转换，作“于不还果或于阿罗汉果”。是故说“于已灭时”。随其所应是指：与彼彼补特伽罗相应。

๓๘. สพฺพตฺถาปิ สมาปตฺติวีถิยนฺติ สกลายปิ ฌานสมาปตฺติวีถิยํ, ผลสมาปตฺติวีถิยญฺจ.

38. 于一切等至心路中是指：于一切禅那等至心路及果等至心路。

๓๙. ปริตฺตานิ ชวนานิ สตฺตกฺขตฺตุํ มตานิ อุกฺกํสโกฏิยา. มคฺคาภิญฺญา ปน สกึ เอกวารเมว มตา. อวเสสานิ อภิญฺญามคฺควชฺชิตานิ มหคฺคตโลกุตฺตรชวนานิ พหูนิปิ ลพฺภนฺติ สมาปตฺติวีถิยํ อโหรตฺตมฺปิ ปวตฺตนโต. อปิ-สทฺเทน โลกิยชฺฌานานิ ปฐมกปฺปนายํ, อนฺติมผลทฺวยญฺจ นิโรธานนฺตรํ เอกวารํ, ผลจิตฺตานิ มคฺคานนฺตรํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุมฺปีติ สมฺปิณฺเฑติ.

39. 于最高位，欲界速行被认为是七次。而道与神通（速行），则被认为仅有一次。其余的，除去神通与道的广大心与出世间速行，因于等至心路中乃至一日一夜持续转起，故可得甚多。以“亦”(api)字，总括：世间禅于初安止时（仅一次），最后二果于灭尽定之后一次，以及果心于道之后二或三次。

ชวนนิยมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

速行规定释义终。

ปุคฺคลเภทวณฺณนา

补特伽罗差别释义

๔๐. อิทานิ ทุเหตุกาเหตุกาปายิกาเหตุกติเหตุกวเสน จตุพฺพิธานํ ปุถุชฺชนานํ, มคฺคฏฺฐผลฏฺฐวเสน อฏฺฐวิธานํ อริยานนฺติ ทฺวาทสนฺนํ ปุคฺคลานํ อุปฺปชฺชนกวีถิจิตฺตปริจฺเฉททสฺสนตฺถํ ปฐมํ ตาว เตสํ วชฺชิตพฺพจิตฺตานิ ทสฺเสตุมาห ‘‘ทุเหตุกานมเหตุกานญฺจา’’ตฺยาทิ. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสหคตาโลภาโทสวเสน ทฺเว เหตู [Pg.157] อิเมสนฺติ ทฺวิเหตุกา. ตาทิสานํ เหตูนํ อภาวโต อเหตุกา. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อปฺปนาชวนานิ น ลพฺภนฺติ วิปากาวรณสพฺภาวโต. ทฺวิเหตุกาเหตุกปฏิสนฺธิ หิ ‘‘วิปากาวรณ’’นฺติ วุจฺจติ. อปฺปนาชวนาภาวโตเยว อรหตฺตํ นตฺถีติ กิริยชวนานิ น ลพฺภนฺติ.

40. 现在，为说明四种凡夫（即二因者、无因者、恶趣无因者、三因者）与八种圣者（即道位者、果位者），总十二种补特伽罗所生起的心路与心的分别，首先为指出彼等所无之心，而说“二因者与无因者”等。二因者是指具有与结生识同时生起的无贪与无嗔二种因的补特伽罗。由于缺少那些因，所以称为无因者。‘ma’字是连接词。由于有果报障，他们不能获得安止速行。二因与无因的结生被称为‘果报障’。正因为没有安止速行，所以没有阿罗汉果，因此也不能获得唯作速行。

๔๑. ‘‘สเหตุกํ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ ปาฐโต อเหตุกานมฺปิ นานากมฺเมน ทฺวิเหตุกตทารมฺมณํ สมฺภวติ, ทฺวิเหตุกานํ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. มูลสนฺธิยา ปน ชฬภาวโต อุภินฺนมฺปิ นตฺถิ ติเหตุกตทารมฺมณนฺติ อาห ‘‘ตถา ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิ จา’’ติ. อาจริยโชติปาลตฺเถเรน ปน ‘‘สเหตุกํ ภวงฺค’’นฺติ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา อเหตุกานมฺปิ ติเหตุกตทารมฺมณํ วตฺวา อิธ ญาณสมฺปยุตฺตวิปากาภาววจนสฺส ปริหาสวเสน ‘‘โส เอว ปุจฺฉิตพฺโพ, โย ตสฺส กตฺตา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ปน ปริหาสวเสน วุตฺตมฺปิ อาจริยํ ปุจฺฉิตฺวาว วิชานนตฺถํ วุตฺตวจนํ วิย ฐิตํ. ตถา หิ อาจริเยเนเวตฺถ การณํ ปรมตฺถวินิจฺฉเย วุตฺตํ –

41. 根据“有因有分心(paṭṭhā. 3.1.102)，是无因有分心的无间缘”之文，即使对无因者，通过种种业也能生起二因彼所缘，对二因者则不待言。然而，由于根本结生的迟钝，两者都无三因彼所缘，故说“以及与智相应的异熟”。但光护(Jotipāla)长老阿阇梨却笼统地说“有因有分心”，并说即使无因者也有三因彼所缘；而在此处，关于没有与智相应的异熟之说，则以戏谑的方式说“那应该去问它的作者”。然而，此戏谑之言，亦如请教阿阇梨后为了知晓而说的话。诚然，阿阇梨已在《胜义抉择》(Paramatthavinicchaya)中说明了此中原由——

‘‘ญาณปากา น วตฺตนฺติ, ชฬตฺตา มูลสนฺธิยา’’ติ;

(ปรม. วิ. ๒๗๑);

“智相应异熟不生起，因根本结生迟钝。”

อปเร ปน ‘‘ยถา อเหตุกานํ สเหตุกตทารมฺมณํ โหติ, เอวํ ทฺวิเหตุกานํ ติเหตุกตทารมฺมณมฺปี’’ติ วณฺเณนฺติ, เตสํ มตานุโรเธน จ อิธาปิ ญาณสมฺปยุตฺตวิปากปฏิกฺเขโป อเหตุเกเยว สนฺธายาติ วทนฺติ. ตตฺถ ปน ปมาณปาฐาภาวโต อาจริเยน อุภินฺนมฺปิ สาธารณวเสน ญาณสมฺปยุตฺตวิปากาภาเว การณํ วตฺวา สมกเมว จิตฺตปริจฺเฉทสฺส ทสฺสิตตฺตา เตสํ วจนํ วีมํสิตฺวา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. อเหตุกาเปกฺขาย เจตฺถ [Pg.158] ‘‘สุคติย’’นฺติ วจนํ, ตํ ปน อตฺถโต อนุญฺญาตทฺวิเหตุกวิปากานํ ตตฺเถว สมฺภวทสฺสนปรํ. เตนาห ‘‘ทุคฺคติยํ ปนา’’ตฺยาทิ.

另有一些人则释义道：“正如无因者有有因彼所缘，二因者亦有三因彼所缘。”他们说，依据此见，此处对与智相应的异熟的否定，仅是针对无因者而言。然于此，因无权威圣典，且阿阇梨已为两者共通地说明了无与智相应的异熟之因，并同时开示了心的部分，故对他们的言论，应审察后接受。此处“于善趣”一词是针对无因者而言，其义在于开示所允许的二因异熟于彼处生起的可能性。因此说“但在恶趣”等。

๔๓. ติเหตุเกสูติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสหคตาโลภาโทสาโมหวเสน ติเหตุเกสุ ปุถุชฺชาทีสู นววิธปุคฺคเลสุ.

43. “于三因者”是指伴随结生识，以无贪、无嗔、无痴为因而生的三因凡夫等九类补特伽罗。

๔๕. ทิฏฺฐี…เป… เสกฺขานนฺติ สิกฺขาย อปริปูรการิตาย สิกฺขนสีลตาย ‘‘เสกฺขา’’ติ ลทฺธนามานํ โสตาปนฺนสกทาคามีนํ ปุคฺคลานํ ปฐมมคฺเคเนว สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ ปหีนตฺตา ตํสหคตชวนานิ เจว จ-สทฺเทน อากฑฺฒิตานิ ขีณาสวาเวณิกานิ กิริยชวนานิ จ น ลพฺภนฺติ.

45. “见……乃至有学”是指由于修学尚未圆满，而得名为“有学”的须陀洹(Sotāpanna)、斯陀含(Sakadāgāmī)等补特伽罗。由于他们已经通过初道断除了有身见(Sakkāyadiṭṭhi)和疑(Vicikicchā)，所以与这些相应的速行心，以及由“ca”字所引出的、漏尽者独有的唯作速行心，他们都无法获得。

๔๖. ปฏิฆชวนานิ จาติ โทมนสฺสชวนานิ เจว ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตวิจิกิจฺฉาสหคตกิริยชวนานิ จ.

46. “以及嗔恚速行心”是指忧俱速行心，以及与见相应、与疑俱行的唯作速行心。

๔๗. โลกุตฺตร…เป… สมุปฺปชฺชนฺตีติ จตุนฺนํ มคฺคานํ เอกจิตฺตกฺขณิกภาเวน ปุคฺคลนฺตเรสุ อสมฺภวโต, เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมานญฺจ อุปรูปริสมาปตฺติยา อนธิคตตฺตา, อุปรูปริปุคฺคลานญฺจ อสมุคฺฆาฏิตกมฺมกิเลสนิโรเธน ปุถุชฺชเนหิ วิย โสตาปนฺนานํ โสตาปนฺนาทีหิ ปุคฺคลนฺตรภาวูปคมเนน ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา จ อฏฺฐปิ โลกุตฺตรชวนานิ ยถาสกํ มคฺคผลฏฺฐานํ อริยานเมว สมุปฺปชฺชนฺติ.

47. “出世间……乃至……生起”者，是由于四道皆为一心识刹那，不可能于不同补特伽罗间生起；且下下位者尚未证得上上位之定；又，于上上位补特伽罗，因已达到另一补特伽罗的位阶（犹如须陀洹之于凡夫），止息了未根除的业与烦恼，故（下位阶）已然寂止；因此八种出世间速行心，仅于各自道果位的圣者生起。

๔๘. อิทานิ เตสํ เตสํ ปุคฺคลานํ ยถาปฏิกฺขิตฺตชวนานิ วชฺเชตฺวา ปาริเสสโต ลพฺภมานชวนานิ สมฺปิณฺเฑตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อเสกฺขาน’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. ติวิธสิกฺขาย ปริปูรการิภาวโต อเสกฺขานํ ขีณาสวานํ เตตฺตึสวิธกุสลากุสลสฺส, เหฏฺฐิมผลตฺตยสฺส, วีถิมุตฺตานญฺจ นวมหคฺคตวิปากานํ วเสน ปญฺจจตฺตาลีสวชฺชิตานิ เสสานิ [Pg.159] เตวีสติกอามาวจรวิปากวีสติกิริยอรหตฺตผลวเสน จตุจตฺตาลีส วีถิจิตฺตานิ สมฺภวา ยถาลาภํ กามภเว ฐิตานํ วเสน อุทฺทิเส.

48. 现在，为了总括地说明各类补特伽罗除去已被排除的速行心之外，其余可以获得的速行心，而说“于无学者”等。因圆满了三学，无学者即漏尽者，除去三十三种善与不善心、下三果、以及离心路的九种大异熟心，共四十五种心；其余二十三种欲界异熟心、二十种唯作心和阿罗汉果心，总计四十四种心路心，是为住于欲有者，应依其可能获得者而宣示。

เสกฺขานํ อฏฺฐารสกิริยชวนทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสหคตปญฺจกอคฺคผลมหคฺคตวิปากวเสน เตตฺตึส วชฺเชตฺวา เตวีสติกามาวจรวิปากอาวชฺชนทฺวยเอกวีสติกุสลสตฺตากุสลเหฏฺฐิมผลตฺตยวเสน ฉปฺปญฺญาส วีถิจิตฺตานิ ยถาสมฺภวํ อุทฺทิเส อวิเสสโต. วิเสสโต ปน โสตาปนฺนสกทาคามีนํ เอกปญฺญาส, อนาคามีนํ เอกูนปญฺญาส, อวเสสานํ จตุนฺนํ ปุถุชฺชนานํ อฏฺฐารสกิริยชวนสพฺพโลกุตฺตรมหคฺคตวิปากวเสน ปญฺจตึส วชฺเชตฺวา อวเสสานิ กามาวจรวิปากอาวชฺชนทฺวยโลกิยกุสลากุสลวเสน จตุปญฺญาส วีถิจิตฺตานิ ยถาสมฺภวโต อุทฺทิเส อวิเสสโต. วิเสสโต ปน ติเหตุกานํ จตุปญฺญาเสว ลพฺภนฺติ, ทฺวิเหตุกาเหตุกานํ ญาณสมฺปยุตฺตวิปากอปฺปนาชวนวชฺชิตานิ เอกจตฺตาลีส, อาปายิกานํ ตาเนว ทฺวิเหตุกวิปากวชฺชิตานิ สตฺตตึส วีถิจิตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

于有学，除去十八唯作速行、与邪见及疑相应的五心、顶果心、广大异熟心，共三十三种，以二十三欲界异熟心、二转向心、二十一善心、七不善心、下三果心，一般而言，当知随其可能而有五十六种心路心。特别而言，须陀洹与斯陀含为五十一种，阿那含为四十九种。其余四种凡夫，除去十八唯作速行、一切出世间心、广大异熟心，共三十五种，以所余的欲界异熟心、二转向心、世间善不善心，一般而言，当知随其可能而有五十四种心路心。更特别而言，三因者唯得五十四种；二因与无因者，除去智相应异熟心及安止速行心，得四十一种；恶趣众生则于彼等心再除去二因异熟心，得三十七种心路心，当如是知。

ปุคฺคลานํ วเสน จิตฺตปฺปวตฺติเภโท ปุคฺคลเภโท.

依补特伽罗之别而有心转起之别，此即补特伽罗差别。

ปุคฺคลเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

补特伽罗差别释义终。

ภูมิวิภาควณฺณนา

地分别释义

๔๙. สพฺพานิปิ วีถิจิตฺตานิ อุปลพฺภนฺติ ฉนฺนํ ทฺวารานํ, สพฺเพสญฺจ ปุคฺคลานํ ตตฺถ สมฺภวโต. ยถารหนฺติ ตํตํภวานุรูปํ, ตํตํปุคฺคลานุรูปญฺจ.

49. 一切心路心皆可于六门中获得，因为一切补特伽罗皆可能于彼处生起。随其所应，相应于各自的有，及相应于各自的补特伽罗。

๕๒. ตฺยาทินา [Pg.160] ฆานวิญฺญาณาทีนมฺปิ ปฏิกฺเขโป เหสฺสตีติ รูปาวจรภูมิยํ ปฏิฆชวนตทารมฺมณาเนว ปฏิกฺขิตฺตานิ. สพฺพตฺถาปีติ กามภเว, รูปภเว, อรูปภเว จ.

52. 以“等”字亦可遮止鼻识等，（但此处）于色界地中，唯遮止了嗔恚速行与彼所缘。“于一切处”即指于欲有、色有、及无色有中。

๕๔. กามภเว ยถารหํ วีถิมุตฺตวชฺชานิ อสีติ วีถิจิตฺตานิ, รูปภเว ปฏิฆทฺวยอฏฺฐตทารมฺมณฆานาทิวิญฺญาณฉกฺกวีถิมุตฺตกวเสน ปญฺจวีสติ วชฺเชตฺวา เสสานิ อาวชฺชนทฺวยนวอเหตุกวิปากเตปญฺญาสชวนวเสน จตุสฏฺฐิ, อรูเป ภเว เตวีสติกามาวจรวิปากปฐมมคฺคปญฺจทสรูปาวจรปฏิฆทฺวยอารุปฺปวิปากกิริยมโนธาตุหสนวเสน สตฺตจตฺตาลีส วชฺเชตฺวา เสสานิ ฉพฺพีสติ ปริตฺตชวนอฏฺฐอารุปฺปชวนสตฺตโลกุตฺตรชวนมโนทฺวาราวชฺชนวเสน ทฺเวจตฺตาลีส จิตฺตานิ ลพฺภเร อุปลพฺภนฺติ.

54. 于欲有中，如其所应，除离路心外，有八十种心路心。于色有中，除去二嗔恚心、八彼所缘心、鼻识等六识等，共二十五种，所余者为二转向心、九无因异熟心、五十三速行心，共六十四种。于无色有中，除去二十三欲界异熟心、初道心、十五色界心、二嗔恚心、四无色界异熟与唯作心、意界、笑生心，共四十七种，所余者为二十六欲界速行心、八无色界速行心、七出世间速行心、及意门转向心，共四十二心，可被获得。

เกจิ ปน ‘‘รูปภเว อนิฏฺฐารมฺมณาภาวโต อิธาคตานํเยว พฺรหฺมานํ อกุสลวิปากสมฺภโวติ ตานิ ปริหาเปตฺวา ปญฺจปริตฺตวิปาเกหิ สทฺธึ รูปภเว สฏฺฐิเยว วีถิจิตฺตานี’’ติ วทนฺติ. อิธ ปน ตตฺถ ฐตฺวาปิ อิมํ โลกํ ปสฺสนฺตานํ อนิฏฺฐารมฺมณสฺส อสมฺภโว น สกฺกา วตฺตุนฺติ เตหิ สทฺธึเยว ตตฺถ จตุสฏฺฐิ วุตฺตานิ. เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ ธมฺมานุสารณิยํ ‘‘ยทา พฺรหฺมาโน กามาวจรํ อนิฏฺฐารมฺมณํ อาลมฺพนฺติ, ตทา ตํ สุคติยมฺปิ อกุสลวิปากจกฺขุโสตวิญฺญาณมโนธาตุสนฺตีรณานํ อุปฺปตฺติ สมฺภวตี’’ติ.

然而，有些人说：“因色有中无不悦意所缘，唯有来到此世间的梵天才可能生起不善异熟，故除去彼等（四种不善异熟心），于色有中，连同五种微小异熟心，唯有六十种心路心。”但于此，即使住于彼处而见此世间者，亦不能说不可能有不悦意所缘，故连同彼等心，说于彼处有六十四种。如是，《法随顺论》(Dhammānusāraṇī)中说：“当梵天缘取欲界不悦意所缘时，则于彼善趣中，亦可能生起不善异熟的眼识、耳识、意界及推度心。”

ภูมิวเสน วิภาโค ภูมิวิภาโค.

依地而作的分别，即是地分别(bhūmivibhāga)。

ภูมิวิภาควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

地分别释义终。

๕๕. ยถาสมฺภวนฺติ ตํตํทฺวาเรสุ, ตํตํภเวสุ วา สมฺภวานุรูปโต. ยาวตายุกนฺติ ปฏิสนฺธิโต ปรํ ภวนิกนฺติวเสน ปวตฺตมโนทฺวาริกจิตฺตวีถิโต ปฏฺฐาย จุติจิตฺตาวสานํ[Pg.161], ตโต ปุพฺเพ ปวตฺตภวงฺคาวสานํ วา อพฺโพจฺฉินฺนา อสติ นิโรธสมาปตฺติยนฺติ อธิปฺปาโย.

55. “随其可能”即：于各个门，或于各个有中，相应于其可能性。“尽其寿”即：从结生之后，以有爱(bhavanikanti)为缘，从意门心路开始，至死心为终，或至此之前转起的有分为终，若无灭尽定(nirodhasamāpatti)等（中断），则无间断地（转起），此为意趣。

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

如是，于名为《阿毗达摩义显论》的《阿毗达摩概要》释义中

วีถิปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

心路章释义终。

๕. วีถิมุตฺตปริจฺเฉทวณฺณนา

5. 离心路章释义

๑. เอตฺตาวตา วีถิสงฺคหํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วีถิมุตฺตสงฺคหํ ทสฺเสตุมารภนฺโต อาห ‘‘วีถิจิตฺตวเสเนว’’นฺตฺยาทิ. เอวํ ยถาวุตฺตนเยน วีถิจิตฺตวเสน ปวตฺติยํ ปฏิสนฺธิโต อปรภาเค จุติปริโยสานํ ปวตฺติสงฺคโห นาม สงฺคโห อุทีริโต, อิทานิ ตทนนฺตรํ สนฺธิยํ ปฏิสนฺธิกาเล, ตทาสนฺนตาย ตํคหเณเนว คหิตจุติกาเล จ ปวตฺติสงฺคโห วุจฺจตีติ โยชนา.

1. 至此已说明心路总摄，现在开始说明离心路总摄，故说“唯以心路心”等。如是，以如前所述的方式，在心路心的作用下，从结生(paṭisandhi)之后至死亡(cuti)为止的生命流转，称为流转总摄(pavattisaṅgaha)。现在，紧接着说明在结生之际，以及因其邻近而一并论及的死亡之际的流转总摄，应如是连结。

ภูมิจตุกฺกวณฺณนา

四地释义

๓. ปุญฺญสมฺมตา อยา เยภุยฺเยน อปคโตติ อปาโย, โสเยว ภูมิ ภวนฺติ เอตฺถ สตฺตาติ อปายภูมิ. อเนกวิธสมฺปตฺติอธิฏฺฐานตาย โสภนา คนฺตพฺพโต อุปปชฺชิตพฺพโต คตีติ สุคติ, กามตณฺหาสหจริตา สุคติ กามสุคติ, สาเยว ภูมีติ กามสุคติภูมิ. เอวํ เสเสสุปิ.

3. 大多远离福德，故为恶趣(apāya)，其处为众生所在之地，故为恶趣地(apāyabhūmi)。作为多种成就(sampatti)的依处而美好，作为应往、应生之处，故为善趣(sugati)；与欲贪相应的善趣为欲善趣(kāmasugati)，其地即为欲善趣地(kāmasugatibhūmi)。其余亦如是。

๔. อยโต สุขโต นิคฺคโตติ นิรโย. ติโร อญฺจิตาติ ติรจฺฉานา, เตสํ โยนิ ติรจฺฉานโยนิ. ยวนฺติ ตาย สตฺตา อมิสฺสิตาปิ สมานชาติตาย มิสฺสิตา วิย โหนฺตีติ โยนิ. สา ปน อตฺถโต ขนฺธานํ ปวตฺติวิเสโส. ปกฏฺเฐน สุขโต อิตา คตาติ เปตา, นิชฺฌามตณฺหิกาทิเภทานํ เปตานํ วิสโย เปตฺติวิสโย[Pg.162]. เอตฺถ ปน ติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยคฺคหเณน ขนฺธานํเยว คหณํ เตสํ ตาทิสสฺส ปริจฺฉินฺโนกาสสฺส อภาวโต. ยตฺถ วา เต อรญฺญปพฺพตปาทาทิเก นิพทฺธวาสํ วสนฺติ, ตาทิสสฺส ฐานสฺส วเสน โอกาโสปิ คเหตพฺโพ. น สุรนฺติ อิสฺสริยกีฬาทีหิ น ทิพฺพนฺตีติ อสุรา, เปตาสุรา. อิตเร ปน น สุรา สุรปฺปฏิปกฺขาติ อสุรา, อิธ จ เปตาสุรานเมว คหณํ อิตเรสํ ตาวตึเสสุ คหณสฺส อิจฺฉิตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ อาจริเยน –

4. 远离喜乐，故为地狱(nirayo)。横行，故为畜生(tiracchāna)，其生处为畜生道(tiracchānayoni)。众生由此而生，虽非混杂，却因同类而犹如混杂，故称为“道”(yoni)。然依胜义，此乃诸蕴之相续差别。极度远离安乐，故为饿鬼(peta)，因焦渴等差别而有种种饿鬼，其境域为饿鬼界(pettivisayo)。于此，言及畜生道与饿鬼界，实指其诸蕴，因其无如是限定之处所。或彼等常住于森林、山麓等处，亦可以如是处所为准。不享天神之威光、游戏等，故为阿修罗(asura)，即饿鬼阿修罗(petāsura)。其余则为“非天”，乃天神之敌对者，故为阿修罗。此处仅指饿鬼阿修罗，因其余阿修罗已被摄于忉利天中，此为所许。如阿阇梨(ācariya)所说——

‘‘ตาวตึเสสุ เทเวสุ, เวปจิตฺตาสุรา คตา’’ติ;

(นาม. ปริ. ๔๓๘);

“于忉利天中，计入韦巴吉帝(Vepacitti)阿修罗。”

๕. สติสูรภาวพฺรหฺมจริยโยคฺยตาทิคุเณหิ อุกฺกฏฺฐมนตาย มโน อุสฺสนฺนํ เอเตสนฺติ มนุสฺสา. ตถา หิ ปรมสติเนปกฺกาทิปฺปตฺตา พุทฺธาทโยปิ มนุสฺสภูตาเยว. ชมฺพุทีปวาสิโน เจตฺถ นิปฺปริยายโต มนุสฺสา. เตหิ ปน สมานรูปาทิตาย สทฺธึ ปริตฺตทีปวาสีหิ อิตรมหาทีปวาสิโนปิ ‘‘มนุสฺสา’’ติ วุจฺจนฺติ. โลกิยา ปน ‘‘มนุโน อาทิขตฺติยสฺส อปจฺจํ ปุตฺตาติ มนุสฺสา’’ติ วทนฺติ. มนุสฺสานํ นิวาสภูตา ภูมิ อิธ มนุสฺสา. เอวํ เสเสสุปิ.

5. 因具足念(sati)、勇健(sūrabhāva)、梵行(brahmacariya)之能力等功德，心意卓越，心识发达，故为人(manussa)。诚然，已证得最上念、慧等的佛陀等，亦曾为人。于此，瞻部洲(Jambudīpa)的居民是无异议的人。然而，因形貌等相似，小洲及其他大洲的居民亦被称为“人”。世俗之人则说：“人是初王摩奴(Manu)刹帝利(khattiya)的后裔、子嗣。”在此，人类所居之地即是人趣。其余亦如是。

จตูสุ มหาราเชสุ ภตฺติ เอเตสํ, จตุนฺนํ วา มหาราชานํ นิวาสฏฺฐานภูเต จาตุมหาราเช ภวาติ จาตุมหาราชิกา. มาเฆน มาณเวน สทฺธึ เตตฺตึส สหปุญฺญการิโน เอตฺถ นิพฺพตฺตาติ ตํสหจริตฏฺฐานํ เตตฺตึสํ, ตเทว ตาวตึสํ, ตํนิวาโส เอเตสนฺติ ตาวตึสาติ วทนฺติ. ยสฺมา ปน ‘‘สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ สหสฺสํ ตาวตึสาน’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๘๑) วจนโต เสสจกฺกวาเฬสุปิ ฉกามาวจรเทวโลกา อตฺถิ, ตสฺมา นามมตฺตเมว เอตํ ตสฺส เทวโลกสฺสาติ คเหตพฺพํ. ทุกฺขโต ยาตา อปยาตาติ [Pg.163] ยามา. อตฺตโน สิริสมฺปตฺติยา ตุสํ ปีตึ อิตา คตาติ ตุสิตา. นิมฺมาเน รติ เอเตสนฺติ นิมฺมานรติโน. ปรนิมฺมิเตสุ โภเคสุ อตฺตโน วสํ วตฺเตนฺตีติ ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน.

他们归属于四大王，或生于四大王的住处——四大王天，故称“四大王天(众)”(Cātumahārājikā)。与摩伽(Māgha)青年及三十二位共行福业者生于此处，其共住之处为三十三(Tettiṃsa)，亦即忉利天(Tāvatiṃsa)，其居民被称为忉利天(众)。然而，根据经中所说‘有上千四大王天(众)，上千忉利天(众)’，可知其他轮围世界亦有六欲天，故此应知其仅为彼天界之名。远离痛苦，故为夜摩天(Yāma)。因自身之光辉成就而达于满足、喜悦，故为兜率天(Tusita)。于变化中得乐，故为化乐天(Nimmānaratī)。于他所化之欲乐，能行使自己威力，故为他化自在天(Paranimmitavasavattī)。

๗. มหาพฺรหฺมานํ ปริจาริกตฺตา เตสํ ปริสติ ภวาติ พฺรหฺมปาริสชฺชา. เตสํ ปุโรหิตฏฺฐาเน ฐิตตฺตา พฺรหฺมปุโรหิตา. เตหิ เตหิ ฌานาทีหิ คุณวิเสเสหิ พฺรูหิตา ปริวุทฺธาติ พฺรหฺมาโน, วณฺณวนฺตตาย เจว ทีฆายุกตาทีหิ จ พฺรหฺมปาริสชฺชาทีหิ มหนฺตา พฺรหฺมาโนติ มหาพฺรหฺมาโน. ตโยเปเต ปณีตรตนปภาวภาสิตสมานตลวาสิโน.

7. 作为大梵天(Mahābrahmā)的侍者，生于其众会中，故为梵众天(Brahmapārisajjā)。立于其辅臣之位，故为梵辅天(Brahmapurohitā)。因禅定(jhāna)等种种殊胜功德而增盛，故为梵天(brahmā)；又因色相、长寿等胜于梵众天等，故为大梵天(mahābrahmā)。此三者同住于由胜妙珍宝之光所照耀的同一层天。

๘. อุปริเมหิ ปริตฺตา อาภา เอเตสนฺติ ปริตฺตาภา. อปฺปมาณา อาภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณาภา. วลาหกโต วิชฺชุ วิย อิโต จิโต จ อาภา สรติ นิสฺสรติ เอเตสํ สปฺปีติกชฺฌานนิพฺพตฺตกฺขนฺธสนฺตานตฺตาติ อาภสฺสรา. ทณฺฑทีปิกาย วา อจฺจิ วิย เอเตสํ สรีรโต อาภา ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนฺตี วิย สรติ นิสฺสรตีติ อาภสฺสรา. ยถาวุตฺตาย วา ปภาย อาภาสนสีลาติ อาภสฺสรา. เอเตปิ ตโย ปณีตรตนปภาวภาสิเตกตลวาสิโน.

8. 其光(ābhā)少于上界，故为少光天(Parittābhā)。其光无量，故为无量光天(Appamāṇābhā)。其光如云中之电，从此到彼流布而出，因其蕴相续由有喜之禅那所生，故为光音天(Ābhassarā)。或其身光如杖头之火炬，光焰断续散落而出，故为光音天。或因具有如前所述之照耀之性，故为光音天。此三者亦同住于由胜妙珍宝之光所照耀的同一层天。

๙. สุภาติ เอกคฺฆนา อจลา สรีราภา วุจฺจติ, สา อุปริพฺรหฺเมหิ ปริตฺตา เอเตสนฺติ ปริตฺตสุภา. อปฺปมาณา สุภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณสุภา. ปภาสมุทยสงฺขาเตหิ สุเภหิ กิณฺณา อากิณฺณาติ สุภกิณฺหา. ‘‘สุภากิณฺณา’’ติ จ วตฺตพฺเพ อา-สทฺทสฺส รสฺสตฺตํ, อนฺติมณ-การสฺส จ ห-การํ กตฺวา ‘‘สุภกิณฺหา’’ติ วุตฺตํ. เอเตปิ ปณีตรตนปภาวภาสิเตกตลวาสิโน.

9. “净”(subha)者，谓凝然不动之身光。其净光(subhā)少于上界梵天，故为少净天(Parittasubhā)。其净光无量，故为无量净天(Appamāṇasubhā)。充满、遍布名为“光之生起”的净光，故为遍净天(Subhakiṇhā)。当说“Subhākiṇṇā”时，将“ā”音缩短，并将最后的“ṇa”音变为“ha”音，而成“Subhakiṇhā”。此三者亦同住于由胜妙珍宝之光所照耀的同一层天。

๑๐. ฌานปฺปภาวนิพฺพตฺตํ [Pg.164] วิปุลํ ผลเมเตสนฺติ เวหปฺผลา. สญฺญาวิราคภาวนานิพฺพตฺตรูปสนฺตติมตฺตตฺตา นตฺถิ สญฺญา, ตํมุเขน วุตฺตาวเสสา อรูปกฺขนฺธา จ เอเตสนฺติ อสญฺญา. เตเยว สตฺตาติ อสญฺญสตฺตา. เอเตปิ ปณีตรตนปภาวภาสิเตกตลวาสิโน. สุทฺธานํ อนาคามิอรหนฺตานเมว อาวาสาติ สุทฺธาวาสา. อนุนยปฏิฆาภาวโต วา สุทฺโธ อาวาโส เอเตสนฺติ สุทฺธาวาสา, เตสํ นิวาสภูมิปิ สุทฺธาวาสา.

10. 有禅定威力所生之广大果报，故为广果天(Vehapphalā)。因修习想离贪而仅有色蕴相续，故无想；以此为门径，其余无色蕴亦无，故为无想(Asaññā)。彼等即是无想有情(Asaññasattā)。此二者亦同住于由胜妙珍宝之光所照耀的同一层天。是清净的不还者(Anāgāmi)与阿罗汉(arahanta)的住处，故为净居天(Suddhāvāsā)。或因无随贪(anunaya)与瞋恚(paṭigha)，其住处清净，故为净居天；其所居之地亦为净居天。

๑๑. อิเมสุ ปน ปฐมตลวาสิโน อปฺปเกน กาเลน อตฺตโน ฐานํ น วิชหนฺตีติ อวิหา. ทุติยตลวาสิโน น เกนจิ ตปฺปนฺตีติ อตปฺปา. ตติยตลวาสิโน ปรมสุนฺทรรูปตฺตา สุเขน ทิสฺสนฺตีติ สุทสฺสา. จตุตฺถตลวาสิโน สุปริสุทฺธทสฺสนตฺตา สุเขน ปสฺสนฺตีติ สุทสฺสิโน. ปญฺจมตลวาสิโน ปน อุกฺกฏฺฐสมฺปตฺติกตฺตา นตฺถิ เอเตสํ กนิฏฺฐภาโวติ อกนิฏฺฐา.

11. 然而，在这些净居天中，初层天人不会在短时间内舍弃自己的住处，故名无烦天(Avihā)。第二层天人不为任何事物所恼，故名无热天(Atappā)。第三层天人因形貌极为美丽而易于被见，故名善见天(Sudassā)。第四层天人因见地极为清净而易于看见，故名善现天(Sudassī)。第五层天人则因成就卓越，无有更下者，故名色究竟天(Akaniṭṭhā)。

๑๒. อากาสานญฺจายตเน ปวตฺตา ปฐมารุปฺปวิปากภูตจตุกฺขนฺธา เอว, เตหิ ปริจฺฉินฺนโอกาโส วา อากาสานญฺจายตนภูมิ. เอวํ เสเสสุปิ.

12. 在空无边处(Ākāsānañcāyatana)中生起的，即是作为第一无色界果报的四蕴；或由彼等所限定的空间，即是空无边处地(Ākāsānañcāyatanabhūmi)。其余亦然。

๑๓. ปุถุชฺชนา, โสตาปนฺนา จ สกทาคามิโน จาปิ ปุคฺคลา สุทฺธาวาเสสุ สพฺพถา น ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปุถุชฺชนาทีนญฺจ ปฏิกฺเขเปน อนาคามิอรหนฺตานเมว ตตฺถ ลาโภ วุตฺโต โหติ.

13. 凡夫(Puthujjana)、须陀洹(Sotāpanna)及斯陀含(Sakadāgāmin)这些人(puggala)，绝不于净居天(Suddhāvāsa)中得见，此为关联。通过排除凡夫等，即是说唯有不还者(Anāgāmi)与阿罗汉(Arahanta)才能于彼处得见。

๑๔. เสสฏฺฐาเนสูติ สุทฺธาวาสอปายอสญฺญิวชฺชิเตสุ เสสฏฺฐาเนสุ อริยา, อนริยาปิ จ ลพฺภนฺติ.

14. “其余处”是指除去净居天(Suddhāvāsa)、恶趣(Apāya)和无想有情天(Asaññī)之外的其余地方，圣者(Ariya)与非圣者(Anariya)皆可得见。

ภูมิจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

地四法释义终。

ปฏิสนฺธิจตุกฺกวณฺณนา

结生四法释义

๑๖. โอกฺกนฺติกฺขเณติ [Pg.165] ปฏิสนฺธิกฺขเณ.

16. “入胎之时”即结生之时。

๑๗. ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ. กิญฺจาปิ ชาติกฺขเณ อณฺฑชชลาพุชา สพฺเพปิ อจกฺขุกาว. ตถาปิ จกฺขาทิอุปฺปชฺชนารหกาเลปิ จกฺขุปฺปตฺติวิพนฺธกกมฺมปฺปฏิพาหิตสามตฺถิเยน ทินฺนปฏิสนฺธินา, อิตเรนปิ วา กมฺเมน อนุปฺปาเทตพฺพจกฺขุโก สตฺโต ชจฺจนฺโธ นาม. อปเร ปน ‘‘ชจฺจนฺโธติ ปสูติยํเยว อนฺโธ, มาตุกุจฺฉิยํ อนฺโธ หุตฺวา นิกฺขนฺโตติ อตฺโถ, เตน ทุเหตุกติเหตุกานํ มาตุกุจฺฉิยํ จกฺขุสฺส อวิปชฺชนํ สิทฺธ’’นฺติ วทนฺติ. ชจฺจนฺธาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิคฺคหเณน ชจฺจพธิรชจฺจมูคชจฺจชฬชจฺจุมฺมตฺตกปณฺฑกอุภโตพฺยญฺชนกนปุํสกมมฺมาทีนํ สงฺคโห. อปเร ปน ‘‘เอกจฺเจ อเหตุกปฏิสนฺธิกา อวิกลินฺทฺริยา หุตฺวา โถกํ วิจารณปกติกา โหนฺติ, ตาทิสานมฺปิ อาทิสทฺเทน สงฺคโห’’ติ วทนฺติ. ภุมฺมเทเว สิตา นิสฺสิตา ตคฺคติกตฺตาติ ภุมฺมสฺสิตา. สุขสมุสฺสยโต วินิปาตาติ วินิปาติกา.

17. 生而盲者，是为“生盲”(jaccandha)。虽然卵生、胎生等一切有情在出生之时皆无眼目，然于眼等诸根应生之时，若因能障碍眼根生起的业力，或因其他业力而不能生眼，以如是结生之有情，名为“生盲”。另有人言：“生盲者，即出生时盲，义为于母胎中已盲而出。由此可证，二因、三因结生者，其眼根在母胎中不坏。”于“生盲等”中，“等”字摄入生聋、生哑、生痴、生狂、黄门(paṇḍaka)、双性人、无性人、口吃者等。又有人言：“某些无因结生者，虽诸根具足，然思察力弱，此等亦为‘等’字所摄。”依止地而住之天人，名为“地居天”(Bhummassitā)。因远离福乐而堕落者，名为“堕落者”(Vinipātikā)。

๑๘. สพฺพตฺถาปิ กามสุคติยนฺติ เทวมนุสฺสวเสน สตฺตวิธายปิ กามสุคติยํ.

18. “于一切处，欲界善趣”者，谓由天与人之分，有七种欲界善趣。

๒๑. เตสูติ ยถาวุตฺตปฏิสนฺธิยุตฺเตสุ ปุคฺคเลสุ, อปายาทีสุ วา. อายุปฺปมาณคณนาย นิยโม นตฺถิ เกสญฺจิ จิรายุกตฺตา, เกสญฺจิ จิรตรายุกตฺตา จ. ตถาจาหุ –

21. “于彼等中”者，谓于具有如前所述之结生的个人(puggala)中，或于恶趣等中。其寿量之计算无有定法，因有长寿者，亦有更长寿者。如是而言：

‘‘อาปายิกมนุสฺสายุ-ปริจฺเฉโท น วิชฺชติ;

ตถา หิ กาโล มนฺธาตา,ยกฺขา เกจิ จิรายุโน’’ติ. –

“恶趣人寿限，难有定数言；真言王(Mandhātā)久住，亦有夜叉(yakkha)寿绵延。”

อปาเยสุ [Pg.166] หิ กมฺมเมว ปมาณํ, ตตฺถ นิพฺพตฺตานํ ยาว กมฺมํ นขียติ. ตาว จวนาภาวโต, ตถา ภุมฺมเทวานํ. เตสุปิ หิ นิพฺพตฺตา เกจิ สตฺตาหาทิกาลํ ติฏฺฐนฺติ, เกจิ กปฺปมตฺตมฺปิ, ตถา มนุสฺสานมฺปิ กทาจิ เตสมฺปิ อสงฺขฺเยยฺยายุกตฺตา กทาจิ ทสวสฺสายุกตฺตา. ‘‘โย จิรํ ชีวติ, โส วสฺสสตํ ชีวติ, อปฺปํ วา ภิยฺโย (ที. นิ. ๒.๗; สํ. นิ. ๑.๑๔๕; อ. นิ. ๗.๗๔), ทุติยํ วสฺสสตํ น ปาปุณาตี’’ติ อิทํ ปน อชฺชตนกาลิเก สนฺธาย วุตฺตํ.

于恶趣中，实以业为准则；生于彼处者，乃至业未尽，则不得命终。地居天亦然，生于彼处者，或住七日等，或住一劫之久。人亦如是，或时寿无量，或时寿十岁。“长寿者，可活百岁，或稍过之(长部2.7; 相应部1.145; 增支部7.74)，然不得达二百岁。”此乃就当今之时而说。

๒๒. ทิพฺพานิ ปญฺจวสฺสสตานีติ มนุสฺสานํ ปญฺญาส วสฺสานิ เอกทินํ, ตทนุรูปโต มาสสํวจฺฉเร ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทิพฺพปฺปมาณานิ ปญฺจวสฺสสตานิ อายุปฺปมาณํ โหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

22. “天寿五百年”者，谓人间五十年为彼处一日，依此推算月与年，其寿量即为天寿五百年。此亦如所说：

‘‘ยานิ ปญฺญาส วสฺสานิ, มนุสฺสานํ ทิโน ตหึ;

ตึสรตฺติทิโว มาโส, มาสา ทฺวาทส สํวจฺฉรํ;

เตน สํวจฺฉเรนายุ, ทิพฺพํ ปญฺจสตํ มต’’นฺติ.

“人间五十载，为彼处一日；三十日为月，十二月为年；以此年计之，天寿五百岁。”

มนุสฺสคณนายาติ มนุสฺสานํ สํวจฺฉรคณนาย. ตโต จตุคฺคุณนฺติ จาตุมหาราชิกานํ ปญฺญาสมานุสฺสกวสฺสปริมิตํ ทิวสํ, ทิพฺพานิ จ ปญฺจวสฺสสตานิ ทิคุณํ กตฺวา ทิพฺพวสฺสสหสฺสานิ ตาวตึสานํ สมฺภวตีติ เอวํ ทิวสสํวจฺฉรทิคุณวเสน จตุคฺคุณํ, ตํ ปน ทิพฺพคณนาย วสฺสสหสฺสํ, มนุสฺสคณนาย สฏฺฐิวสฺสสตสหสฺสาธิกติโกฏิปฺปมาณํ โหติ. ตโต จตุคฺคุณํ ยามานนฺติ ตาวตึสานมายุปฺปมาณโต วุตฺตนเยน จตุคฺคุณํ, ทิพฺพคณนาย ทฺวิสหสฺสํ, มนุสฺสคณนาย จตฺตาลีสวสฺสสตสหสฺสาธิกา จุทฺทส วสฺสโกฏิโย โหนฺติ. ตโต จตุคฺคุณํ ตุสิตานนฺติ ทิพฺพานิ จตฺตาริ วสฺสสหสฺสานิ, มนุสฺสคณนาย สฏฺฐิวสฺสสตสหสฺสาธิกา สตฺตปญฺญาส [Pg.167] วสฺสโกฏิโย. ตโต จตุคฺคุณํ นิมฺมานรตีนนฺติ ทิพฺพานิ อฏฺฐวสฺสสหสฺสานิ, มนุสฺสคณนาย ทฺเว วสฺสโกฏิสตานิ จตฺตาลีสวสฺสสตสหสฺสาธิกา ตึส วสฺสโกฏิโย จ. ตโต จตุคฺคุณํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนนฺติ ทิพฺพานิ โสฬส วสฺสสหสฺสานิ.

“以人寿计算”者，谓以人之年岁计算。“其后四倍”者，谓四天王天(Cātumahārājika)以人间五十年为一日，寿为天寿五百岁；而忉利天(Tāvatiṃsa)则日与年皆倍之，寿为天寿一千岁，故总寿为四倍。此以天寿计为一千年，以人寿计则为三千六百万年。其后夜摩天(Yāma)四倍于此，寿为天寿二千岁，以人寿计则为一亿四千四百万年。其后兜率天(Tusita)四倍于此，寿为天寿四千岁，以人寿计则为五亿七千六百万年。其后化乐天(Nimmānaratī)四倍于此，寿为天寿八千岁，以人寿计则为二十三亿零四百万年。其后他化自在天(Paranimmitavasavattī)四倍于此，寿为天寿一万六千岁。

๒๓. มนุสฺสคณนํ ปน สยเมว ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นวสตญฺจา’’ตฺยาทิ. วสฺสานํ สมฺพนฺธิ นวสตํ เอกวีส โกฏิโย, ตถา สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานิ วสวตฺตีสุ อายุปฺปมาณนฺติ สมฺพนฺโธ.

23. 为亲自展示以人寿计算之法，（论师）说“九百”等。此关联为：他化自在天(Paranimmitavasavattī)的寿量，是九百二十一俱胝又六百万年。

๒๕. ทุติยชฺฌานภูมิยนฺติ จตุกฺกนยวเสน วุตฺตํ. ตโต ปรํ ปวตฺติยํ, จวนกาเล จ ตถารูปเมว ภวงฺคจุติวเสน ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌตีติ โยชนา.

25. “第二禅地”是依四禅法(catukkanaya)而说。其后，于生命延续(pavatti)期间与死亡之时，亦同样以有分(bhavaṅga)与死心(cuti)的方式生起、坏灭，应如是理解。

๒๙. เตสูติ ตาหิ คหิตปฏิสนฺธิเกสุ พฺรหฺเมสุ. กปฺปสฺสาติ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปสฺส. น หิ พฺรหฺมปาริสชฺชาทีนํ ติณฺณํ มหากปฺปวเสน อายุปริจฺเฉโท สมฺภวติ เอกกปฺเปปิ เตสํ อวินาสาภาเวน ปริปุณฺณกปฺเป อสมฺภวโต. ตถา เหส (วิสุทฺธิ. ๒.๔๐๙) โลโก สตฺตวาเรสุ อคฺคินา วินสฺสติ, อฏฺฐเม วาเร อุทเกน, ปุน สตฺตวาเรสุ อคฺคินา, อฏฺฐเม วาเร อุทเกนาติ เอวํ อฏฺฐสุ อฏฺฐเกสุ ปริปุณฺเณสุ ปจฺฉิเม วาเร วาเตน วินสฺสติ. ตตฺถ ปฐมชฺฌานตลํ อุปาทาย อคฺคินา, ทุติยตติยชฺฌานตลํ อุปาทาย อุทเกน, จตุตฺถชฺฌานตลํ อุปาทาย วาเตน วินสฺสติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

29. “彼等”指的是已得结生(paṭisandhi)的诸梵天众。“劫”指的是无量劫(asaṅkhyeyyakappa)。梵众天(Brahmapārisajja)等三类天众的寿命，并非以大劫(mahākappa)来限定，因为他们在一个劫(ekakappa)中也会被毁灭，故不可能存在于一个完整的劫中。正如《清净道论》(Visuddhimagga, 2.409)所说：世界七次被火毁灭，第八次被水毁灭；再七次火灾，第八次水灾，这样八个八次（六十四次）圆满后，最后一次被风毁灭。其中，从初禅地(paṭhamajjhāna)以下被火毁灭，从二禅、三禅地(dutiyatatiyajjhāna)被水毁灭，从四禅地(catutthajjhāna)被风毁灭。并且已经说过：

‘‘สตฺต สตฺตคฺคินา วารา, อฏฺฐเม อฏฺฐเม ทกา;

จตุสฏฺฐิ ยทา ปุณฺณา, เอโก วายุวโร สิยา.

“七次为火毁，逢八则水灾；六十四数满，终为大风灾。

‘‘อคฺคินาภสฺสรา [Pg.168] เหฏฺฐา, อาเปน สุภกิณฺหโต;

เวหปฺผลโต วาเตน, เอวํ โลโก วินสฺสตี’’ติ. –

“光音天(Ābhassara)以下被火毁灭，遍净天(Subhakiṇhā)以下被水毁灭；广果天(Vehapphala)以下被风毁灭，世界如是毁灭。”

ตสฺมา ติณฺณมฺปิ ปฐมชฺฌานตลานํ เอกกปฺเปปิ อวินาสาภาวโต สกลกปฺเป เตสํ สมฺภโว นตฺถีติ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปวเสน เตสํ อายุปริจฺเฉโท ทฏฺฐพฺโพ. ทุติยชฺฌานาทิตลโต ปฏฺฐาย ปน ปริปุณฺณสฺส มหากปฺปสฺส วเสน, น อสงฺขฺเยยฺยกปฺปวเสน. อสงฺขฺเยยฺยกปฺโปติ จ โยชนายามวิตฺถารโต เสตสาสปราสิโต วสฺสสตวสฺสสตจฺจเยน เอเกกพีชสฺส หรเณน สาสปราสิโน ปริกฺขเยปิ อกฺขยสภาวสฺส มหากปฺปสฺส จตุตฺถภาโค. โส ปน สตฺถโรคทุพฺภิกฺขานํ อญฺญตรสํวฏฺเฏน พหูสุ วินาสมุปคเตสุ อวสิฏฺฐสตฺตสนฺตานปฺปวตฺตกุสลกมฺมานุภาเวน ทสวสฺสโต ปฏฺฐาย อนุกฺกเมน อสงฺขฺเยยฺยายุกปฺปมาเณสุ สตฺเตสุ ปุน อสทฺธมฺมสมาทานวเสน กเมน ปริหายิตฺวา ทสวสฺสายุเกสุ ชาเตสุ โรคาทีนํ อญฺญตรสํวฏฺเฏน สตฺตานํ วินาสปฺปตฺติยาว ‘‘อยเมโก อนฺตรกปฺโป’’ติ เอวํ ปริจฺฉินฺนสฺส อนฺตรกปฺปสฺส วเสน จตุสฏฺฐิอนฺตรกปฺปปฺปมาโณ โหติ, ‘‘วีสติอนฺตรกปฺปปฺปมาโณ’’ติ จ วทนฺติ.

因此，对于三类初禅地而言，因其在一个劫中也会被毁灭，故不可能存在于整个劫中，所以其寿量应以无量劫来确定。但从第二禅地等开始，则以圆满的大劫计算，而非以无量劫。所谓无量劫(asaṅkhyeyyakappa)，是一个大劫(mahākappa)的四分之一，其时长譬如一个长宽各一由旬(yojana)的芥子堆，每过一百年取走一粒，直至芥子取尽。当发生刀兵(sattha)、疾病(roga)、饥荒(dubbhikkha)等灾难导致大量众生灭亡时，剩余众生凭借善业(kusalakamma)的力量，寿命从十岁开始逐渐增长，直到增长到无量岁，然后又因为奉行不正法(asaddhamma)，寿命逐渐减少，直到寿命减少到十岁，又因为疾病等灾难导致众生灭亡，这个“一个中劫(antarakappa)”就是这样确定的。一个无量劫为六十四个中劫，也有说是二十个中劫。

๔๕. อากาสานญฺจายตนํ อุปคจฺฉนฺตีติ อากาสานญฺจายตนูปคา.

45. 去到空无边处(ākāsānañcāyatana)，故为“空无边处至者”(ākāsānañcāyatanūpagā)。

๔๙. เอกเมวาติ ภูมิโต, ชาติโต, สมฺปยุตฺตธมฺมโต, สงฺขารโต จ สมานเมว. เอกชาติยนฺติ เอกสฺมึ ภเว.

49. “唯一”(ekameva)是指从地(bhūmi)、种类(jāti)、相应法(sampayuttadhamma)、行(saṅkhāra)来看都是相同的。“一类”(ekajātiyaṃ)是指在同一个生命(bhava)中。

ปฏิสนฺธิจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

结生四法释义终。

กมฺมจตุกฺกวณฺณนา

业四法释义

๕๐. อิทานิ [Pg.169] กมฺมจตุกฺกํ จตูหากาเรหิ ทสฺเสตุํ ‘‘ชนก’’นฺตฺยาทิ อารทฺธํ, ชนยตีติ ชนกํ. อุปตฺถมฺเภตีติ อุปตฺถมฺภกํ. อุปคนฺตฺวา ปีเฬตีติ อุปปีฬกํ. อุปคนฺตฺวา ฆาเตตีติ อุปฆาตกํ.

50. 今为以四种方式开示业四法，而说“生业”等。能令生起者，是为生业；能支持者，是为助业；能前往逼迫者，是为障碍业；能前往断绝者，是为断业。

ตตฺถ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ วิปากกฏตฺตารูปานํ นิพฺพตฺตกา กุสลากุสลเจตนา ชนกํ นาม. สยํ วิปากํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตมฺปิ กมฺมนฺตรสฺส จิรตรวิปากนิพฺพตฺตเน ปจฺจยภูตํ, วิปากสฺเสว วา สุขทุกฺขภูตสฺส วิจฺเฉทปจฺจยานุปฺปตฺติยา, อุปพฺรูหนปจฺจยุปฺปตฺติยา จ ชนกสามตฺถิยานุรูปํ จิรตรปฺปวตฺติปจฺจยภูตํ กุสลากุสลกมฺมํ อุปตฺถมฺภกํ นาม. กมฺมนฺตรชนิตวิปากสฺส พฺยาธิธาตุสมตาทินิมิตฺตวิพาธเนน จิรตรปฺปวตฺติวินิพนฺธกํ ยํ กิญฺจิ กมฺมํ อุปปีฬกํ นาม. ทุพฺพลสฺส ปน กมฺมสฺส ชนกสามตฺถิยํ อุปหจฺจ วิจฺเฉทกปจฺจยุปฺปาทเนน ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา สยํ วิปากนิพฺพตฺตกกมฺมํ อุปฆาตกํ นาม.

其中，于结生(paṭisandhi)与生命延续(pavatti)中，能令异熟与业生色(kaṭattārūpa)生起的善与不善思(cetanā)，名为生业。自身虽不能产生异熟，但能为另一业的异熟得以更长久地生起提供助缘；或通过阻止能中断苦乐果报之缘的生起，以及促成能增长果报之缘的生起，而成为与生业能力相应、能令果报更长久持续的善与不善业，名为助业。通过疾病、诸界不调等相，妨碍另一业所生异熟的长久持续，任何这样的业，名为障碍业。能摧毁某一弱业的生起能力，并产生能断绝其果报的缘，从而阻止该业的果报，而令自己的异熟生起的业，名为断业。

ชนโกปฆาตกานญฺหิ อยํ วิเสโส – ชนกํ กมฺมนฺตรสฺส วิปากํ อนุปจฺฉินฺทิตฺวาว วิปากํ ชเนติ, อุปฆาตกํ อุปจฺเฉทนปุพฺพกนฺติ อิทํ ตาว อฏฺฐกถาสุ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๘๗; อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๓๔) สนฺนิฏฺฐานํ. อปเร ปน อาจริยา ‘‘อุปปีฬกกมฺมํ พหฺวาพาธตาทิปจฺจโยปสํหาเรน กมฺมนฺตรสฺส วิปากํ อนฺตรนฺตรา วิพาธติ. อุปฆาตกํ ปน ตํ สพฺพโส อุปจฺฉินฺทิตฺวา อญฺญสฺส โอกาสํ เทติ, น ปน สยํ วิปากนิพฺพตฺตกํ. เอวญฺหิ ชนกโต อิมสฺส วิเสโส สุปากโฏ’’ติ วทนฺติ. กิจฺจวเสนาติ ชนนอุปตฺถมฺภนอุปปีฬนอุปจฺเฉทนกิจฺจวเสน.

生业与断业的区别在于：生业不截断另一业的果报而自生其果报，断业则先截断他业果报而后生。此为诸义注(aṭṭhakathā)中的定论，如《清净道论》(Visuddhimagga)等。然而，其他阿阇梨(ācariya)说：“障碍业通过带来多种疾病等缘，而间断地妨碍另一业的果报。断业则完全截断其果报，而为另一业提供机会，但自身不产生果报。如此，它与生业的区别就非常明显了。”所谓“依作用”，即依生起、支持、逼迫、断绝之作用。

๕๑. ครุกนฺติ มหาสาวชฺชํ, มหานุภาวญฺจ อญฺเญน กมฺเมน ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยกมฺมํ. อาสนฺนนฺติ มรณกาเล อนุสฺสริตํ, ตทา กตญฺจ. อาจิณฺณนฺติ อภิณฺหโส กตํ[Pg.170], เอกวารํ กตฺวาปิ วา อภิณฺหโส สมาเสวิตํ. กฏตฺตากมฺมนฺติ ครุกาทิภาวํ อสมฺปตฺตํ กตมตฺตโตเยว กมฺมนฺติ วตฺตพฺพกมฺมํ.

51. 重业(Garuka)是指大过患、大威力的业，是其他业无法障碍的业。临死业(Āsanna)是指临终时忆念的业，以及临终时造作的业。惯行业(Āciṇṇa)是指经常造作的业，或者虽然只造作一次，但经常串习的业。作已业(Kaṭattākamma)是指未达到重业等程度，仅因其已造作而可被称为业的业。

ตตฺถ กุสลํ วา โหตุ อกุสลํ วา, ครุกาครุเกสุ ยํ ครุกํ อกุสลปกฺเข มาตุฆาตกาทิกมฺมํ, กุสลปกฺเข มหคฺคตกมฺมํ วา, ตเทว ปฐมํ วิปจฺจติ สติปิ อาสนฺนาทิกมฺเม ปริตฺตํ อุทกํ โอตฺถริตฺวา คจฺฉนฺโต มโหโฆ วิย. ตถา หิ ตํ ‘‘ครุก’’นฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ อสติ ทูราสนฺเนสุ ยํ อาสนฺนํ มรณกาเล อนุสฺสริตํ, ตเทว ปฐมํ วิปจฺจติ, อาสนฺนกาเล กเต วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตสฺมิมฺปิ อสติ อาจิณฺณานาจิณฺเณสุ จ ยํ อาจิณฺณํ สุสีลฺยํ วา, ทุสฺสีลฺยํ วา, ตเทว ปฐมํ วิปจฺจติ. กฏตฺตากมฺมํ ปน ลทฺธาเสวนํ ปุริมานํ อภาเวน ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒตีติ ครุกํ สพฺพปฐมํ วิปจฺจติ. ครุเก อสติ อาสนฺนํ, ตสฺมิมฺปิ อสติ อาจิณฺณํ, ตสฺมิมฺปิ อสติ กฏตฺตากมฺมํ. เตนาห ‘‘ปากทานปริยาเยนา’’ติ, วิปากทานานุกฺกเมนาตฺยตฺโถ. อภิธมฺมาวตาราทีสุ ปน อาสนฺนโต อาจิณฺณํ ปฐมํ วิปจฺจนฺตํ กตฺวา วุตฺตํ. ยถา ปน โคคณปริปุณฺณสฺส วชสฺส ทฺวาเร วิวเฏ อปรภาเค ทมฺมควพลวคเวสุ สนฺเตสุปิ โย วชทฺวารสฺส อาสนฺโน โหติ, อนฺตมโส ทุพฺพลชรคฺคโวปิ, โสเยว ปฐมตรํ นิกฺขมติ, เอวํ ครุกโต อญฺเญสุ กุสลากุสเลสุ สนฺเตสุปิ มรณกาลสฺส อาสนฺนตฺตา อาสนฺนเมว ปฐมํ วิปากํ เทตีติ อิธ ตํ ปฐมํ วุตฺตํ.

其中，无论是善业还是恶业，在重业和非重业中，重业——即不善方面的杀母等业，或善方面的广大业(mahaggatakamma)——最先成熟，即使有临死业等，也像大洪水冲走少量水一样。因此它被称为“重业”。若无重业，在远与近中，临终时忆念的近业最先成熟，至于临终时所造的业则不待言。若亦无近业，在惯行业和非惯行业中，惯行的善戒或恶戒最先成熟。而作已业，则在缺乏前述诸业的情况下获得机会，牵引结生(paṭisandhi)。因此，重业最先成熟；若无重业，则临死业成熟；若无临死业，则惯行业成熟；若无惯行业，才轮到作已业。因此说“依给果之次序”，意思是按果报给予的顺序。但在《阿毗达摩入门》(Abhidhammāvatāra)等论中，则说惯行业先于临死业成熟。譬如牛栏满是牛群，门一打开，即使后面有强壮的公牛，但最靠近门口的牛，哪怕是衰弱年老的牛，也会最先出去。同样，在重业之外的其他善恶业中，因临近死亡之时，故临死业最先带来果报，所以在此先说临死业。

๕๒. ทิฏฺฐธมฺโม ปจฺจกฺขภูโต ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว, ตตฺถ เวทิตพฺพํ วิปากานุภวนวเสนาติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. ทิฏฺฐธมฺมโต อนนฺตรํ อุปปชฺชิตฺวา เวทิตพฺพํ อุปปชฺชเวทนียํ. อปเร อปเร ทิฏฺฐธมฺมโต อญฺญสฺมึ ยตฺถ กตฺถจิ อตฺตภาเว เวทิตพฺพํ กมฺมํ อปราปริยเวทนียํ. อโหสิ เอว กมฺมํ[Pg.171], น ตสฺส วิปาโก อโหสิ, อตฺถิ, ภวิสฺสติ จาติ เอวํ วตฺตพฺพกมฺมํ อโหสิกมฺมํ.

52. 现法(Diṭṭhadhamma)是现前、当下的生命(attabhāva)，于其中通过体验果报而应感受的业，名为现法受业(Diṭṭhadhammavedanīya)。于现法之后，在下一生中生起而应感受的业，名为次生受业(Upapajjavedanīya)。于现法之后，在后来其他任何一生中应感受的业，名为后后受业(Aparāpariyavedanīya)。“业曾有，其果报未曾有，现在无，未来亦将不有”，如此可说的业，名为无效业(Ahosikamma)。

ตตฺถ ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตาย, ปจฺจยวิเสเสน ปฏิลทฺธวิเสสตาย จ พลวภาวปฺปตฺตา ตาทิสสฺส ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส วเสน สาติสยา หุตฺวา ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ผลทายินี ปฐมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ นาม. สา หิ วุตฺตปฺปกาเรน พลวชนสนฺตาเน คุณวิเสสยุตฺเตสุ อุปการานุปการวสปฺปวตฺติยา, อาเสวนาลาเภน อปฺปวิปากตาย จ อิตรทฺวยํ วิย ปวตฺตสนฺตานุปรมาเปกฺขํ, โอกาสลาภาเปกฺขญฺจ กมฺมํ น โหตีติ อิเธว ปุปฺผมตฺตํ วิย ปวตฺติวิปากมตฺตํ อเหตุกผลํ เทติ. อตฺถสาธิกา ปน สตฺตมชวนเจตนา สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาภูตา วุตฺตนเยน ปฏิลทฺธวิเสสา อนนฺตรตฺตภาเว วิปากทายินี อุปปชฺชเวทนียํ นาม. สา จ ปฏิสนฺธึ ทตฺวาว ปวตฺติวิปากํ เทติ. ปฏิสนฺธิยา ปน อทินฺนาย ปวตฺติวิปากํ เทตีติ นตฺถิ. จุติ อนนฺตรญฺหิ อุปปชฺชเวทนียสฺส โอกาโส. ปฏิสนฺธิยา ปน ทินฺนาย ชาติสเตปิ ปวตฺติวิปากํ เทตีติ อาจริยา. ยถาวุตฺตกอารณวิรหโต ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทิภาวํ อสมฺปตฺตา อาทิปริโยสานเจตนานํ มชฺเฌ ปวตฺตา ปญฺจ เจตนา วิปากทานสภาวสฺส อนุปจฺฉินฺนตฺตา ยทา กทาจิ โอกาสลาเภ สติ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ วิปากํ อภินิปฺผาเทนฺตี อปราปริยเวทนิยํ นาม. สกสกกาลาตีตํ ปน ปุริมกมฺมทฺวยํ, ตติยมฺปิ จ สํสารปฺปวตฺติยา โวจฺฉินฺนาย อโหสิกมฺมํ นาม.

于此，因未被对治法所制伏，且由特殊之缘而获得优越性，达到强有力状态，凭借如此卓越的往昔行，故能在当生即给予果报的第一速行思(paṭhamajavanacetanā)，名为现法受业。它不像其他两种业那样，需要等待（生命）过程相续的终止或等待机会，所以它就在此生中，像花朵一样，只产生作为生命过程果报的无因果报(ahetukaphala)。而能成办义利的第七速行思(sattamajavanacetanā)，作为决定性的思，依上述方式获得殊胜，能在紧接的下一世给予果报，称为次生受业。此业在给予结生(paṭisandhi)之后，方能产生生命过程的果报。若未给予结生，则不会产生生命过程的果报，因为紧随死亡(cuti)之后，便是次生受业的机会。诸师说：若已给予结生，即使百生之中，仍会产生生命过程的果报。由于缺乏上述原因，未能达到现法受业等状态，在最初与最后思之间的五种思，因其给予果报的自性未断绝，所以在某个时候获得机会时，能在结生与生命过程中产生果报，称为后后受业。而前两种业已过其各自时期，以及第三种业在轮回流转(saṃsārappavattiyā)断绝时，则称为无效业(ahosikamma)。

ปากกาลวเสนาติ ปจฺจุปฺปนฺเน, ตทนนฺตเร, ยทา กทาจีติ เอวํ ปุริมานํ ติณฺณํ ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน, อิตรสฺส ตํกาลาภาววเสน จ. อโหสิกมฺมสฺส หิ กาลาติกฺกมโตว ตํ โวหาโร.

依果报成熟的时间而言，即依前三者各自限定的时间——现在、其次、任何时候，以及另一者无有其时。无效业(ahosikamma)的称谓，实因其时已过。

๕๓. ปากฐานวเสนาติ [Pg.172] ปฏิสนฺธิยา วิปจฺจนภูมิวเสน.

53. 依果报成熟之处而言，即依结生(paṭisandhi)的果报成熟地(vipaccanabhūmi)而言。

๕๔. อิทานิ อกุสลาทิกมฺมานํ กายกมฺมทฺวาราทิวเสน ปวตฺตึ, ตํนิทฺเทสมุเขน จ เตสํ ปาณาติปาตาทิวเสน ทสวิธาทิเภทญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ อกุสล’’นฺตฺยาทิ อารทฺธํ. กายทฺวาเร ปวตฺตํ กมฺมํ กายกมฺมํ. เอวํ วจีกมฺมาทีนิ.

54. 现在为显示不善等业以身业门等方式的运作，并以对其的解释(niddesa)为途径，显示其以杀生等方式的十种等差别，而开始阐述“其中不善”等。于身门运作的业为身业，语业等亦复如是。

๕๕. ปาณสฺส สณิกํ ปติตุํ อทตฺวา อตีว ปาตนํ ปาณาติปาโต. กายวาจาหิ อทินฺนสฺส อาทานํ อทินฺนาทานํ. เมถุนวีติกฺกมสงฺขาเตสุ กาเมสุ มิจฺฉา จรณํ กาเมสุ มิจฺฉาจาโร.

55. 不让生命缓慢地殒落，而极度地使其堕殒，是为杀生(pāṇātipāto)。以身、语拿取未给予之物，是为不与取(adinnādāna)。于构成性爱过患的欲中行邪行，是为欲邪行(kāmesumicchācāro)。

ตตฺถ ปาโณติ โวหารโต สตฺโต, ปรมตฺถโต ชีวิตินฺทฺริยํ. ตสฺมึ ปาเณ ปาณสญฺญิโน ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทกปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกา วธกเจตนา ปาณาติปาโต. ปรภณฺเฑ ตถาสญฺญิโน ตทาทายกปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกา เถยฺยเจตนา อทินฺนาทานํ. อสทฺธมฺมเสวนวเสน กายทฺวารปฺปวตฺตา อคนฺตพฺพฏฺฐานวีติกฺกมเจตนา กาเมสุมิจฺฉาจาโร นาม. สุราปานมฺปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหตีติ วทนฺติ รสสงฺขาเตสุ กาเมสุ มิจฺฉาจารภาวโต. กายวิญฺญตฺติสงฺขาเต กายทฺวาเรติ กาเยน อธิปฺปายวิญฺญาปนโต, สยญฺจ กาเยน วิญฺเญยฺยตฺตา กายวิญฺญตฺติสงฺขาเต อภิกฺกมาทิชนกจิตฺตชวาโยธาตฺวาธิกกลาปสฺส วิการภูเต สนฺถมฺภนาทีนํ สหการีการณภูเต โจปนกายภาวโต, กมฺมานํ ปวตฺติมุขภาวโต จ กายทฺวารสงฺขาเต กมฺมทฺวาเร.

此处，所谓“生命”(pāṇa)，从世俗言说(vohārato)为有情(satta)，从胜义(paramatthato)为命根(jīvitindriya)。对此生命有生命想，由断除命根的加行所生起的杀害思(vadhakacetanā)，是为杀生。对他人之物有其物想，由拿取彼物的加行所生起的偷盗思(theyyacetanā)，是为不与取。以行非正法(asaddhamma)的方式，经由身门运作的，于不应行处行越轨的思，名为欲邪行。有人说，饮酒(surāpāna)亦摄于此，因其是在味所摄的欲中行邪行。于名为身表(kāyaviññatti)的身门中，即是：因由身体表达意趣，且自身可由身体被了知，故名为身表；其为能产生前进等、由心生、风界增强的色聚之变异，是挺直等的俱生缘，是身体行动的推动力，且是诸业运作的门径，故名为身门，亦即业门。

กิญฺจาปิ หิ ตํตํกมฺมสหคตจิตฺตุปฺปาเทเนว สา วิญฺญตฺติ ชนียติ. ตถาปิ ตสฺสา ตถา ปวตฺตมานาย ตํสมุฏฺฐาปกกมฺมสฺส กายกมฺมาทิโวหาโร โหตีติ สา ตสฺเสว ปวตฺติมุขภาเวน วตฺตุํ ลพฺภติ. ‘‘กายทฺวาเร วุตฺติโต’’ติ [Pg.173] เอตฺตเกเยว วุตฺเต ‘‘ยทิ เอวํ กมฺมทฺวารววตฺถานํ น สิยา. กายทฺวาเร หิ ปวตฺตํ ‘กายกมฺม’นฺติ วุจฺจติ, กายกมฺมสฺส จ ปวตฺติมุขภูตํ ‘กายทฺวาร’นฺติ. ปาณาติปาตาทิกํ ปน วาจาย อาณาเปนฺตสฺส กายกมฺมํ วจีทฺวาเรปิ ปวตฺตตีติ ทฺวาเรน กมฺมววตฺถานํ น สิยา, ตถา มุสาวาทาทึ กายวิกาเรน กโรนฺตสฺส วจีกมฺมํ กายทฺวาเรปิ ปวตฺตตีติ กมฺเมน ทฺวารววตฺถานมฺปิ น สิยา’’ติ อยํ โจทนา ปจฺจุปฏฺเฐยฺยาติ พาหุลฺลวุตฺติยา ววตฺถานํ ทสฺเสตุํ ‘‘พาหุลฺลวุตฺติโต’’ติ วุตฺตํ. กายกมฺมญฺหิ กายทฺวาเรเยว พหุลํ ปวตฺตติ, อปฺปํ วจีทฺวาเร, ตสฺมา กายทฺวาเรเยว พหุลํ ปวตฺตนโต กายกมฺมภาโว สิทฺโธ วนจรกาทีนํ วนจรกาทิภาโว วิย. ตถา กายกมฺมเมว เยภุยฺเยน กายทฺวาเร ปวตฺตติ, น อิตรานิ, ตสฺมา กายกมฺมสฺส เยภุยฺเยน เอตฺเถว ปวตฺตนโต กายกมฺมทฺวารภาโว สิทฺโธ พฺราหฺมณคามาทีนํ พฺราหฺมณคามาทิภาโว วิยาติ นตฺถิ กมฺมทฺวารววตฺถาเน โกจิ วิพนฺโธติ อยเมตฺถาธิปฺปาโย.

虽然该表(viññatti)确实是由与彼彼业俱行的心生起所产生，然而当其如此运作时，生起它的业被称为身业等，故它可被称为该业的运作之门。若仅说“因于身门运作”，则会引生此质难：“若如此，则业门之安立将不存在。因为于身门运作的被称为‘身业’，而身业运作之门被称为‘身门’。然而，以言语命令杀生等时，身业亦于语门运作，故不能依门安立业；同样，以身体的表示行妄语等时，语业亦于身门运作，故亦不能依业安立门。”为显示此安立是依多数情况，故说“因多数情况”。身业多于身门运作，少于语门，是故，因其多于身门运作，身业之名得以成立，犹如林居者(vanacaraka)等之所以为林居者。同样，身业绝大多数于身门运作，而非其他业，是故，因身业绝大多数于此运作，身门之名得以成立，犹如婆罗门村(brāhmaṇagāma)等之所以为婆罗门村。因此，于业门之安立无有任何障碍，此即此处之意趣。

๕๖. มุสาติ อภูตํ วตฺถุ, ตํ ตจฺฉโต วทนฺติ เอเตนาติ มุสาวาโท. ปิสติ สามคฺคึ สญฺจุณฺเณติ วิกฺขิปติ, ปิยภาวํ สุญฺญํ กโรตีติ วา ปิสุณา. อตฺตานมฺปิ ปรมฺปิ ผรุสํ กโรติ, กกโจ วิย ขรสมฺผสฺสาติ วา ผรุสา. สํ สุขํ, หิตญฺจ ผลติ วิสรติ วินาเสตีติ สมฺผํ, อตฺตโน, ปเรสญฺจ อนุปการํ ยํ กิญฺจิ, ตํ ปลปติ เอเตนาติ สมฺผปฺปลาโป.

56. “虚假”(musā)即不实之事；以此言说其为真实，故称“妄语”(musāvādo)。“离间”(pisuṇā)即破坏、粉碎、离散和合，或使亲爱之情成空。“粗恶”(pharusā)即令自他粗暴，或如锯子般触感粗糙。“杂秽”(samphaṃ)即散失、消散、毁灭乐与益；于自于他皆无助益的任何事，以此闲谈，故称“绮语”(samphappalāpo)。

ตตฺถ อภูตํ วตฺถุํ ภูตโต ปรํ วิญฺญาเปตุกามสฺส ตถา วิญฺญาปนปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา มุสาวาโท. โส ปรสฺส อตฺถเภทกโรว กมฺมปโถ โหติ, อิตโร [Pg.174] กมฺมเมว. ปเรสํ เภทกามตาย, อตฺตปฺปิยกามตาย วา ปรเภทกรวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา สํกิลิฏฺฐเจตนา ปิสุณวาจา, สาปิ ทฺวีสุ ภินฺเนสุเยว กมฺมปโถ. ปรสฺส มมฺมจฺเฉทกรวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา เอกนฺตผรุสเจตนา ผรุสวาจา. น หิ จิตฺตสณฺหตาย สติ ผรุสวาจา นาม โหติ. สีตาหรณาทิอนตฺถวิญฺญาปนปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกา สํกิลิฏฺฐเจตนา สมฺผปฺปลาโป, โส ปน ปเรหิ ตสฺมึ อนตฺเถ คหิเตเยว กมฺมปโถ. วจีวิญฺญตฺติสงฺขาเต วจีทฺวาเรติ วาจาย อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ, สยญฺจ วาจาย วิญฺญายตีติ วจีวิญฺญตฺติสงฺขาเต วจีเภทกรปฺปโยคสมุฏฺฐาปกจิตฺตสมุฏฺฐานปถวีธาตฺวาธิกกลาปสฺส วิการภูเต โจปนวาจาภาวโต, กมฺมานํ ปวตฺติมุขภาวโต จ วจีทฺวารสงฺขาเต กมฺมทฺวาเร. พาหุลฺลวุตฺติโตติ อิทํ วุตฺตนยเมว.

其中，欲令他人知不实之事为真实，而生起如此表达之思，即是妄语。此若破坏他人之利益，则为业道；否则仅为业。因欲离间他人，或欲取悦自己，而生起离间他人之言语作用的染污思，即是离间语，此亦唯于双方已分裂时方为业道。生起刺伤他人痛处之言语作用的极端粗暴之思，即是粗恶语；若心柔和，则无所谓粗恶语。为宣说如《夺走悉多》(Sītāharaṇa)等无益之事而生起之染污思，即是绮语，此唯于他人已接受该无益之事时方为业道。在语门中，以言语表达意图，自己亦以言语被理解，故称语表(vacīviññatti)。由于由生起发语作用之心所生的、以地界增盛之色聚的变异所驱动的言语并无实体，又因其为诸业生起之门，故于称为业门之语门中。“依多数情况”此语，即如前述之义。

๕๗. ปรสมฺปตฺตึ อภิมุขํ ฌายติ โลภวเสน จินฺเตตีติ อภิชฺฌา. พฺยาปชฺชติ หิตสุขํ เอเตนาติ พฺยาปาโท. มิจฺฉา วิปรีตโต ปสฺสตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

57. 面对他人之财富，因贪欲而思虑，此即是贪欲(abhijjhā)。以此伤害利益与安乐，故为嗔害(byāpādo)。错误颠倒地见，故为邪见(micchādiṭṭhi)。

ตตฺถ ‘‘อโห วต อิทํ มม สิยา’’ติ เอวํ ปรภณฺฑาภิชฺฌายนํ อภิชฺฌา, สา ปรภณฺฑสฺส อตฺตโน นามเนเนว กมฺมปโถ โหติ. ‘‘อโห วตายํ สตฺโต วินสฺเสยฺยา’’ติ เอวํ มโนปโทโส พฺยาปาโท. ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺตฺยาทินา นเยน วิปรีตทสฺสนํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. เอตฺถ ปน นตฺถิกอเหตุกอกิริยทิฏฺฐีหิเยว กมฺมปถเภโท. อิเมสํ ปน องฺคาทิววตฺถานวเสน ปปญฺโจ ตตฺถ ตตฺถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๘; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ อกุสลกมฺมปถกถา; ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๗๒) อาคตนเยน ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญตฺราปิ วิญฺญตฺติยาติ กายวจีวิญฺญตฺตึ วินาปิ, ตํ อสมุฏฺฐาเปตฺวาปีตฺยตฺโถ. วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกจิตฺตสมฺปยุตฺตา เจตฺถ อภิชฺฌาทโย เจตนาปกฺขิกาว โหนฺติ.

其中，“啊，但愿此物为我所有”，如此贪求他人财物，即是贪欲(abhijjhā)。此贪欲仅以将他人之物归为己名，即成业道。“啊，但愿此众生毁灭”，如此心怀恶意，即是嗔恚(byāpādo)。“无有布施”等，以此方式产生的颠倒见，即是邪见(micchādiṭṭhi)。然而在此，唯有断见、无因见、无作见等邪见，方能构成业道之区分。关于这些邪见的组成等详细情况，应依各处（如《长部义注》1.8；《法集论义注》不善业道论；《波罗夷品义注》2.172）所说之理而理解。“亦无表”(aññatrāpi viññattiyā)者，意谓即使没有身表与语表，或未生起彼等亦然。在此，与生起表之思(cetanā)相应的贪欲等，唯属思的范畴。

๕๘. โทสมูเลน [Pg.175] ชายนฺตีติ สหชาตาทิปจฺจเยน โทสสงฺขาตมูเลน, โทสมูลกจิตฺเตน วา ชายนฺติ, น โลภมูลาทีหิ. หสมานาปิ หิ ราชาโน โทสจิตฺเตเนว ปาณวธํ อาณาเปนฺติ, ตถา ผรุสวาจาพฺยาปาเทสุปิ ยถารหํ ทฏฺฐพฺพํ. มิจฺฉาทสฺสนสฺส อภินิวิสิตพฺพวตฺถูสุ โลภปุพฺพงฺคมเมว อภินิวิสนโต อาห ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ จ โลภมูเลนา’’ติ. เสสานิ จตฺตาริปิ ทฺวีหิ มูเลหิ สมฺภวนฺตีติ โย ตาว อภิมตํ วตฺถุํ, อนภิมตํ วา อตฺตพนฺธุปริตฺตาณาทิปฺปโยชนํ สนฺธาย หรติ, ตสฺส อทินฺนาทานํ โลภมูเลน โหติ. เวรนิยฺยาตนตฺถํ หรนฺตสฺส โทสมูเลน. นีติปาฐกปฺปมาณโต ทุฏฺฐนิคฺคหณตฺถํ ปรสนฺตกํ หรนฺตานํ ราชูนํ, พฺราหฺมณานญฺจ ‘‘สพฺพมิทํ พฺราหฺมณานํ ราชูหิ ทินฺนํ, เตสํ ปน สพฺพทุพฺพลภาเวน อญฺเญ ปริภุญฺชนฺติ, อตฺตสนฺตกเมว พฺราหฺมณา ปริภุญฺชนฺตี’’ตฺยาทีนิ วตฺวา สกสญฺญาย เอวํ ยํ กิญฺจิ หรนฺตานํ, กมฺมผลสมฺพนฺธาปวาทีนญฺจ โมหมูเลน. เอวํ มุสาวาทาทีสุปิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

58. 以嗔为根生起者，即由俱生等缘所生之嗔根，或由嗔根心生起，而非由贪根等。例如，国王们即使面带笑容，亦由嗔心下令杀生；粗恶语与嗔恚亦应如是观察。邪见对于所执着之物，因以贪为先导而执着，故说“邪见亦以贪为根”。其余四种（不善业道）亦可由二根生起：若为夺取喜爱之物，或为保护自己亲友等目的而夺取不喜爱之物，则此不与取以贪为根；若为报复仇敌而取，则以嗔为根。国王们依律法规定，为惩治恶人而没收他人财物；婆罗门则宣称：“这一切皆为国王赐予婆罗门，但因（婆罗门）普遍软弱，故他人享用此物，而婆罗门理应享用己物”等，如此凭自妄想而取任何物者；以及否定业果关系者，皆以痴为根。如是，对于妄语等，亦应如其所应而归类。

๖๓. ฉสุ อารมฺมเณสุ ติวิธกมฺมวเสน อุปฺปชฺชมานมฺเปตํ ติวิธนิยเมน อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘ตถา ทานสีลภาวนาวเสนา’’ติ. ทสธา นิทฺทิสิยมานานํ หิ ทฺวินฺนํ, ปุน ทฺวินฺนํ, ติณฺณญฺจ ยถากฺกมํ ทานาทีสุ ตีสฺเวว สงฺคโห. การณํ ปเนตฺถ ปรโต วกฺขาม. ฉฬารมฺมเณสุ ปน ติวิธกมฺมทฺวาเรสุ จ เนสํ ปวตฺติโยชนา อฏฺฐกถาทีสุ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๕๖-๑๕๙) อาคตนเยน คเหตพฺพา.

63. 此（善业）于六所缘中，依三种业而生起，此即是说，依布施、持戒、修习这三种规定而生起，故说“即依布施、持戒、修习”。因为在所开示的十种（福行事）中，两种、再两种、以及三种，依次都摄入布施等三种之中。其中之理由，吾等将于后说明。然而，其于六所缘与三种业门中之运作关系，应依义注等（如《法集论义注》156-159页）所说之理而理解。

๖๕. ทียติ เอเตนาติ ทานํ, ปริจฺจาคเจตนา. เอวํ เสเสสุปิ. สีลตีติ สีลํ, กายวจีกมฺมานิ สมาทหติ, สมฺมา ฐเปตีตฺยตฺโถ, สีลยติ วา อุปธาเรตีติ สีลํ[Pg.176], อุปธารณํ ปเนตฺถ กุสลานํ อธิฏฺฐานภาโว. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สีเล ปติฏฺฐายา’’ตฺยาทิ (สํ. นิ. ๑.๒๓, ๑๙๒). ภาเวติ กุสเล ธมฺเม อาเสวติ วฑฺเฒติ เอตายาติ ภาวนา. อปจายติ ปูชาวเสน สามีจึ กโรติ เอเตนาติ อปจายนํ. ตํตํกิจฺจกรเณ พฺยาวฏสฺส ภาโว เวยฺยาวจฺจํ. อตฺตโน สนฺตาเน นิพฺพตฺตา ปตฺติ ทียติ เอเตนาติ ปตฺติทานํ. ปตฺตึ อนุโมทติ เอตายาติ ปตฺตานุโมทนา. ธมฺมํ สุณนฺติ เอเตนาติ ธมฺมสฺสวนํ. ธมฺมํ เทเสนฺติ เอตายาติ ธมฺมเทสนา. ทิฏฺฐิยา อุชุกรณํ ทิฏฺฐิชุกมฺมํ.

65. 以此施与，故为布施，即舍弃之思。其余亦然。持守，故为戒，意即调伏身语业，正确安立；或说戒是执持，此处指作为善法之基础。正如所说：“安住于戒”等（《相应部》1.23, 192）。以此培育善法，修习增长，故为修习。以此恭敬，以礼敬方式恰当行事，故为恭敬。致力于处理各种事务之状态，即为服务。以自相续所生之福报施与，故为福报回向。以此随喜福报，故为福报随喜。以此听闻法，故为闻法。以此宣说法，故为说法。令见正直之业，即是正见业。

ตตฺถ สานุสยสนฺตานวโต ปเรสํ ปูชานุคฺคหกามตาย อตฺตโน วิชฺชมานวตฺถุปริจฺจชนวสปฺปวตฺตเจตนา ทานํ นาม, ทานวตฺถุปริเยสนวเสน, ทินฺนสฺส โสมนสฺสจิตฺเตน อนุสฺสรณวเสน จ ปวตฺตา ปุพฺพปจฺฉาภาคเจตนา เอตฺเถว สโมธานํ คจฺฉนฺติ. เอวํ เสเสสุปิ ยถารหํ ทฏฺฐพฺพํ. นิจฺจสีลาทิวเสน ปญฺจ, อฏฺฐ, ทส วา สีลานิ สมาทิยนฺตสฺส, ปริปูเรนฺตสฺส, อสมาทิยิตฺวาปิ สมฺปตฺตกายวจีทุจฺจริตโต วิรมนฺตสฺส, ปพฺพชนฺตสฺส, อุปสมฺปทมาฬเก สํวรํ สมาทิยนฺตสฺส, จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปริปูเรนฺตสฺส จ ปวตฺตเจตนา สีลํ นาม. จตฺตาลีสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ, ขนฺธาทีสุ จ ภูมีสุ ปริกมฺมสมฺมสนวสปฺปวตฺตา อปฺปนํ อปฺปตฺตา โคตฺรภุปริโยสานเจตนา ภาวนา นาม, นิรวชฺชวิชฺชาทิปริยาปุณนเจตนาปิ เอตฺเถว สโมธานํ คจฺฉติ.

其中，于有随眠之相续中，因欲供养与饶益他人，而舍弃自己现有财物所生之思，名为布施。寻求布施之物所生之思，以及布施后以喜悦心忆念之思，此等前后阶段之思，皆汇集于此。其余亦应如是，依其所应而了知。以常持戒等方式受持五戒、八戒或十戒者，圆满持戒者，虽未受戒但能远离当下现前之身语恶行者，出家者，于受具足戒(upasampadā)坛场受持律仪者，以及圆满四种清净戒者，彼等所生之思，名为戒。于四十种业处，以及蕴等诸地中，以准备与省察方式生起，然未达安止，止于种姓地终结之思，名为修。学习无过失之明等法门所生之思，亦汇集于此。

วยสา, คุเณหิ จ เชฏฺฐานํ จีวราทีสุ ปจฺจาสารหิเตน อสํกิลิฏฺฐชฺฌาสเยน ปจฺจุฏฺฐานอาสนาภินีหาราทิวิธินา พหุมานกรณเจตนา อปจายนํ นาม. เตสเมว, คิลานานญฺจ ยถาวุตฺตชฺฌาสเยน ตํตํกิจฺจกรณเจตนา เวยฺยาวจฺจํ นาม. อตฺตโน สนฺตาเน นิพฺพตฺตสฺส ปุญฺญสฺส ปเรหิ [Pg.177] สาธารณภาวํ ปจฺจาสีสนเจตนา ปตฺติทานํ นาม. ปเรหิ ทินฺนสฺส, อทินฺนสฺสปิ วา ปุญฺญสฺส มจฺเฉรมลวินิสฺสเฏน จิตฺเตน อพฺภานุโมทนเจตนา ปตฺตานุโมทนา นาม. เอวมิมํ ธมฺมํ สุตฺวา ตตฺถ วุตฺตนเยน ปฏิปชฺชนฺโต ‘‘โลกิยโลกุตฺตรคุณวิเสสสฺส ภาคี ภวิสฺสามิ, พหุสฺสุโต วา หุตฺวา ปเรสํ ธมฺมเทสนาทีหิ อนุคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ เอวํ อตฺตโน, ปเรสํ วา หิตผรณวสปฺปวตฺเตน อสํกิลิฏฺฐชฺฌาสเยน หิตูปเทสสวนเจตนา ธมฺมสฺสวนํ นาม, นิรวชฺชวิชฺชาทิสวนเจตนาปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. ลาภสกฺการาทินิรเปกฺขตาย โยนิโส มนสิ กโรโต หิตูปเทสเจตนา ธมฺมเทสนา นาม, นิรวชฺชวิชฺชาทิอุปทิสนเจตนาปิ เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉติ. ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺตฺยาทินยปฺปวตฺตสมฺมาทสฺสนวเสน ทิฏฺฐิยา อุชุกรณํ ทิฏฺฐิชุกมฺมํ นาม.

对年长及有德者，于衣物等事上无所期望，以不染污之意乐，通过起立、让座、迎请等方式表达恭敬之思，名为恭敬。同样地，以如上所述之意乐，为彼等及病人做各种应做之事，此思名为服务。希望自己相续中所生起之功德能与他人共享，此思名为福报回向。对他人已施或未施之功德，以远离悭吝垢染之心随喜，此思名为福报随喜。如此闻法后，依其中所说之理趣而行，心想：“我将得证世间与出世间之殊胜功德，或成为多闻者，以说法等方式利益他人。”如是为自他利益，以不染污之意乐听闻有益教导之思，名为闻法；听闻无过失之明等法门亦摄于此。不希求利养、恭敬，如理作意而给予有益教导之思，名为说法；教导无过失之明等法门亦摄于此。通过“有布施”等理趣而生起正见，令见正直，名为正见业。

ยทิ เอวํ ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทสฺส ทิฏฺฐิชุกมฺมปุญฺญกิริยภาโว น ลพฺภตีติ? โน น ลพฺภติ ปุริมปจฺฉิมเจตนานมฺปิ ตํตํปุญฺญกิริยาสฺเวว สงฺคณฺหนโต. กิญฺจาปิ หิ อุชุกรณเวลายํ ญาณสมฺปยุตฺตเมว จิตฺตํ โหติ, ปุริมปจฺฉาภาเค ปน ญาณวิปฺปยุตฺตมฺปิ สมฺภวตีติ ตสฺสปิ ทิฏฺฐิชุกมฺมภาโว อุปปชฺชตีติ อลมติปฺปปญฺเจน.

如果这样，那么与智不相应的心生起时，就不能获得正见业福业事吗？不是的，并非不能获得，因为前后的思也被归纳在各自的福业事当中。即使在令见正直之时，心是与智相应的，但在前后的阶段，也可能存在与智不相应的心，因此它也能成就正见业。无需多言。

อิเมสุ ปน ทสสุ ปตฺติทานานุโมทนา ทาเน สงฺคหํ คจฺฉนฺติ ตํสภาวตฺตา. ทานมฺปิ หิ อิสฺสามจฺเฉรานํ ปฏิปกฺขํ, เอเตปิ. ตสฺมา สมานปฺปฏิปกฺขตาย เอกลกฺขณตฺตา เต ทานมยปุญฺญกิริยวตฺถุมฺหิ สงฺคยฺหนฺติ. อปจายนเวยฺยาวจฺจาสีลมยปุญฺเญว สงฺคยฺหนฺติ จาริตฺตสีลภาวโต. เทสนาสวนทิฏฺฐิชุกา ปน กุสลธมฺมาเสวนภาวโต ภาวนามเย สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ (ที. นิ. ฏี. ๓.๓๐๕) อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน วุตฺตํ. อปเร ปน ‘‘เทเสนฺโต, สุณนฺโต จ เทสนานุสาเรน ญาณํ [Pg.178] เปเสตฺวา ลกฺขณานิ ปฏิวิชฺฌ ปฏิวิชฺฌ เทเสติ, สุณาติ จ, ตานิ จ เทสนาสวนานิ ปฏิเวธเมวาหรนฺตีติ เทสนาสวนาภาวนามเย สงฺคหํ คจฺฉนฺตี’’ติ วทนฺติ. ธมฺมทานสภาวโต เทสนา ทานมเย สงฺคหํ คจฺฉตีติปิ สกฺกา วตฺตุํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาตี’’ติ (ธ. ป. ๓๕๔). ตถา ทิฏฺฐิชุกมฺมํ สพฺพตฺถาปิ สพฺเพสํ นิยมนลกฺขณตฺตา. ทานาทีสุ หิ ยํ กิญฺจิ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺตฺยาทินยปฺปวตฺตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา วิโสธิตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ, เอวญฺจ กตฺวา ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๕; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๕๖-๑๕๙ ปุญฺญากิริยวตฺถาทิกถา) ‘‘ทิฏฺฐิชุกมฺมํ สพฺเพสํ นิยมลกฺขณ’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ ทานสีลภาวนาวเสน ตีสุ อิตเรสํ สงฺคณฺหนโต สงฺเขปโต ติวิธเมว ปุญฺญกิริยวตฺถุ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ, ตถา เจว อาจริเยน เหฏฺฐา ทสฺสิตํ.

然而，于此十种福业事中，福报回向与福报随喜因其自性相似，故归入布施。布施乃对治嫉妒与悭吝，此二者亦然。是故，因其对治相似、特相为一，而被归入布施所成福业事。恭敬与服务则因其为行持戒之故，归入戒所成福业。说法、闻法与正见业，则因其修习善法之性质，归入修所成——此乃阿阇梨法护(Dhammapāla)长老于《长部复注》(Dī. Ni. Ṭī. 3.305)中所说。另有（论师）说：“说法者与闻法者，随于法教，运用智慧，再再通达诸相而说法、闻法，此说法与闻法能引向通达，故说法与闻法归入修所成。”亦可说，说法因其法布施之自性，而归入布施所成。正如所说：“一切施中，法施为最”（《法句经》354）。同样，正见业于一切处，对一切福业事皆有规范之相。于布施等中，任何经由“有布施”等理趣而生起之正见所清净之业，皆有大果、大利益。是故，《长部义注》(Dī. Ni. Aṭṭha. 3.305; Dhs. A. 156-159 Puññakiriyavatthukathā)中说：“正见业为一切福业事之规范相。”如是，其余福业事由布施、持戒、修习三者所含摄，故应知福业事概括而言仅有三种，此亦如阿阇梨于下文所示。

๖๗. มโนกมฺมเมว วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตาภาเวน กายทฺวาราทีสุ อปฺปวตฺตนโต. ตญฺจ รูปาวจรกุสลํ ภาวนามยํ ทานาทิวเสน อปฺปวตฺตนโต. อปฺปนาปฺปตฺตํ ปุพฺพภาคปฺปวตฺตานํ กามาวจรภาวโต. ฌานงฺคเภเทนาติ ปฏิปทาทิเภทโต อเนกวิธตฺเตปิ องฺคาติกฺกมวเสน นิพฺพตฺตชฺฌานงฺคเภทโต ปญฺจวิธํ โหติ.

67. 唯是意业，因其不发起表业，故不于身门等生起。彼色界善是修所成，因其不以布施等方式生起。其未达安止，是因前分（心）属于欲界。“依禅支的差别”者，谓虽依行道等差别而有多种，然依超越（旧有）禅支而生起的新禅支之差别，则有五种。

๖๘. อารมฺมณเภเทนาติ กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ, อากาสวิสยํ มโน, ตทภาโว, ตทาลมฺพํ วิญฺญาณนฺติ จตุพฺพิธนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ อารมฺมณานํ เภเทน.

68. “依所缘的差别”者，谓依此四种所缘的差别：一、除去遍相后之虚空；二、缘彼虚空之识；三、彼识之无所有；四、缘彼无所有之识。

๖๙. เอตฺถาติ อิเมสุ ปากฏฺฐานวเสน จตุพฺพิเธสุ กมฺเมสุ. อุทฺธจฺจรหิตนฺติ อุทฺธจฺจสหคตเจตนารหิตํ เอกาทสวิธํ อกุสลกมฺมํ. กึ ปเนตฺถ การณํ อธิโมกฺขวิรเหน สพฺพทุพฺพลมฺปิ วิจิกิจฺฉาสหคตํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ, อธิโมกฺขสมฺปโยเคน ตโต พลวนฺตมฺปิ อุทฺธจฺจสหคตํ นากฑฺฒตีติ[Pg.179]? ปฏิสนฺธิทานสภาวาภาวโต. พลวํ อากฑฺฒติ, ทุพฺพลํ นากฑฺฒตีติ หิ อยํ วิจารณา ปฏิสนฺธิทานสภาเวสุเยว. ยสฺส ปน ปฏิสนฺธิทานสภาโวเยว นตฺถิ, น ตสฺส พลวภาโว ปฏิสนฺธิอากฑฺฒเน การณํ.

69. “此处”者，谓于此四种依显著之处而分之业中。“离掉举”者，谓除去掉举俱行心，其余十一种不善业。然则，何以故？何以因缺乏胜解而最为微弱之疑相应心亦能牵引结生，而因与胜解相应、且更强盛之掉举相应心，反不能牵引结生耶？此乃因其（掉举俱行心）不具有能导致结生之自性。“强者牵引，弱者不牵引”之审察，仅适用于具有能导致结生自性之业。若某业根本不具有能导致结生之自性，则其强弱与否，非是牵引结生之因。

กถํ ปเนตํ วิญฺญาตพฺพํ อุทฺธจฺจสหคตสฺส ปฏิสนฺธิทานสภาโว นตฺถีติ? ทสฺสเนนปหาตพฺเพสุ อนาคตตฺตา. ติวิธา หิ อกุสลา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, ภาวนาย ปหาตพฺพา, สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพาติ. ตตฺถ ทิฏฺฐิสหคตวิจิกิจฺฉาสหคตจิตฺตุปฺปาทา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา นาม ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนวเสน ‘‘ทสฺสน’’นฺติ ลทฺธนาเมน โสตาปตฺติมคฺเคน ปหาตพฺพตฺตา. อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปาโท ภาวนาย ปหาตพฺโพ นาม อคฺคมคฺเคน ปหาตพฺพตฺตา. อุปริมคฺคตฺตยญฺหิ ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐนิพฺพาเน ภาวนาวเสน ปวตฺตนโต ‘‘ภาวนา’’ติ วุจฺจติ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตโทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา ปน สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพา เตสํ อปายนิพฺพตฺตกาวตฺถาย ปฐมมคฺเคน, เสสพหลาพหลาวตฺถาย อุปริมคฺเคหิ ปหียมานตฺตา. ตตฺถ สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพมฺปิ ทสฺสเนน ปหาตพฺพสามญฺเญน อิธ ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพ’’นฺติ โวหรนฺติ.

那么，应当如何理解“与掉举俱行者没有给予结生的自性”呢？因为它不属于见所断。不善法有三种：见所断、修所断、或见所断或修所断。其中，与邪见俱行、与疑俱行之心，称为“见所断”，因为它们由初次见涅槃而得名“见”的须陀洹道所断除。与掉举俱行之心，称为“修所断”，因为它由最上道（阿罗汉道）所断除。上三道是在初道所见的涅槃上，通过修习而转起，故被称为“修”。至于与邪见不相应、与忧俱行之心，则或为见所断，或为修所断，因为其中能导致堕入恶趣的状态由初道断除，其余或强或弱的状态则由上三道断除。在此，即使是“或为见所断”者，也因与“见所断”有共通性，故在此亦被称为“见所断”。

ยทิ จ อุทฺธจฺจสหคตํ ปฏิสนฺธึ ทเทยฺย, ตทา อกุสลปฏิสนฺธิยา สุคติยํ อสมฺภวโต อปาเยสฺเวว ทเทยฺย. อปายคมนียญฺจ อวสฺสํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สิยา. อิตรถา อปายคมนียสฺส อปฺปหีนตฺตา เสกฺขานํ อปายุปฺปตฺติ อาปชฺชติ, น จ ปเนตํ ยุตฺตํ ‘‘จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต (ขุ. ปา. ๖.๑๑; สุ. นิ. ๒๓๔), อวินิปาตธมฺโม’’ติ (ปารา. ๒๑; สํ. นิ. ๕.๙๙๘) อาทิวจเนหิ สห วิรุชฺฌนโต. สติ จ ปเนตสฺส ทสฺสเนน ปหาตพฺพภาเว ‘‘สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา’’ติ อิมสฺส วิภงฺเค วตฺตพฺพํ สิยา, น จ ปเนตํ วุตฺตนฺติ[Pg.180]. อถ สิยา ‘‘อปายคามินิโย ราโค โทโส โมโห ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา’’ติ เอวํ ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ วุตฺตตฺตา อุทฺธจฺจสหคตเจตนาย ตตฺถ สงฺคโห สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตํ น, ตสฺส เอกนฺตโต ภาวนาย ปหาตพฺพภาเวน วุตฺตตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา? อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท’’ติ (ธ. ส. ๑๔๐๖), ตสฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ อวจนํ อิมสฺส ปฏิสนฺธิทานาภาวํ สาเธติ. นนุ จ ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค –

如果与掉举俱行者能给予结生，那么由于不善结生不可能在善趣，就必定会在恶趣中给予结生。而导向恶趣者，必然是见所断。否则，因导向恶趣者未被断除，有学圣者也会生于恶趣，但这并不合理，因为它与“从四恶趣解脱”(khu. pā. 6.11; su. ni. 234)、“不堕法”(pārā. 21; saṃ. ni. 5.998)等圣言相违背。再者，如果它确实是见所断，那么在“或为见所断”的分别中就应该说明，但事实上并未如此说明。或者有人会说：“导向恶趣的贪、瞋、痴以及与彼等同处的烦恼”，既然已在见所断中如此宣说，那么与掉举俱行之思也可以归入其中。此说不然，因为它已被说为是纯粹的修所断。如是说：“哪些法是修所断？与掉举俱行之心。”(《法集》(Dhammasaṅgaṇī) 1406) 因此，在见所断中未提及此事，即证明了它没有给予结生的能力。难道在《分别论》(Vibhaṅga)的“无碍解分别”中——

‘‘ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา, ยํ ยํ วา ปนารพฺภ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ, อิเม ธมฺมา อกุสลา. อิเมสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา, เตสํ วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๓๐-๗๓๑) –

“当不善心生起时，舍俱行，掉举相应，所缘为色……乃至法，或缘取任何其他所缘；尔时有触……乃至不散乱，这些法为不善。于这些法之智是法无碍解，于其果报之智是义无碍解。”(《分别论》(Vibhaṅga) 730-731)——

เอวํ อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปาทํ อุทฺธริตฺวา ตสฺส วิปาโกปิ อุทฺธโฏติ กถมสฺส ปฏิสนฺธิทานาภาโว สมฺปฏิจฺฉิตพฺโพติ? นายํ ปฏิสนฺธิทานํ สนฺธาย อุทฺธโฏ. อถ โข ปวตฺติวิปากํ สนฺธาย. ปฏฺฐาเน ปน –

既然如此举出了与掉举俱行之心，其果报亦被举出，那么如何能接受它没有给予结生的能力呢？此非参照给予结生而举出，而是参照行时果报而举出。在《发趣论》(Paṭṭhāna)中——

‘‘สหชาตา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เจตนา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย, นานากฺขณิกา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ, กฏตฺตา จ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๘.๘๙) –

“俱生之见所断思，是心生诸色之业缘；异刹那之见所断思，是异熟诸蕴与已作业所生色之业缘。”(《发趣论》(Paṭṭhāna) 2.8.89)——

ทสฺสเนน ปหาตพฺพเจตนาย เอว สหชาตนานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาวํ อุทฺธริตฺวา ‘‘สหชาตา ภาวนาย ปหาตพฺพา เจตนา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ [Pg.181] (ปฏฺฐา. ๒.๘.๘๙) ภาวนาย ปหาตพฺพเจตนาย สหชาตกมฺมปจฺจยภาโวว อุทฺธโฏ, น ปน นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว, น จ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยํ วินา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนํ อตฺถิ, ตสฺมา นตฺถิ ตสฺส สพฺพถาปิ ปฏิสนฺธิทานนฺติ. ยํ ปเนเก วทนฺติ ‘‘อุทฺธจฺจเจตนา อุภยวิปากมฺปิ น เทติ ปฏฺฐาเน นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา’’ติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค อุทฺธจฺจสหคตานมฺปิ ปวตฺติวิปากสฺส อุทฺธฏตฺตา, ปฏฺฐาเน จ ปฏิสนฺธิวิปากภาวเมว สนฺธาย นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา. ยทิ หิ ปวตฺติวิปากํ สนฺธาย นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว วุจฺเจยฺย, ตทา ปฏิสนฺธิวิปากมฺปิสฺส มญฺเญยฺยุนฺติ ลพฺภมานสฺสปิ ปวตฺติวิปากสฺส วเสน นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว น วุตฺโต, ตสฺมา น สกฺกา ตสฺส ปวตฺติวิปากํ นิวาเรตุํ. เตนาห ‘‘ปวตฺติยํ ปนา’’ตฺยาทิ. อาจริยพุทฺธมิตฺตาทโย ปน อตฺถิ อุทฺธจฺจสหคตํ ภาวนาย ปหาตพฺพมฺปิ. อตฺถิ น ภาวนาย ปหาตพฺพมฺปิ, เตสุ ภาวนาย ปหาตพฺพํ เสกฺขสนฺตานปฺปวตฺตํ, อิตรํ ปุถุชฺชนสนฺตานปฺปวตฺตํ, ผลทานญฺจ ปุถุชฺชนสนฺตานปฺปวตฺตสฺเสว น อิตรสฺสาติ เอวํ อุทฺธจฺจสหคตํ ทฺวิธา วิภชิตฺวา เอกสฺส อุภยวิปากทานํ, เอกสฺส สพฺพถาปิ วิปากาภาวํ วณฺเณนฺติ. โย ปเนตฺถ เตสํ วินิจฺฉโย, ยญฺจ ตสฺส นิรากรณํ, ยญฺจ สพฺพถาปิ วิปากาภาววาทีนํ มตปฏิกฺเขปนํ อิธ อวุตฺตํ, ตํ สพฺพํ ปรมตฺถมญฺชูสาทีสุ, วิเสสโต จ อภิธมฺมตฺถวิกาสินิยา นาม อภิธมฺมาวตารสํวณฺณนายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

在举出见所断思具有俱生与异刹那业缘性之后，对于修所断思，如“俱生之修所断思，是心生诸色之业缘”(《发趣论》(Paṭṭhāna) 2.8.89)所示，仅举出了其俱生业缘性，而未举出异刹那业缘性。若无异刹那业缘，则无法牵引结生，因此它全然不能给予结生。有些人说“掉举思既不产生两种果报，且在《发趣论》中也未举出其异刹那业缘性”，这只是他们的个人见解。因为在《分别论》(Vibhaṅga)的“无碍解分别”中，已举出了与掉举俱行者的行时果报；而在《发趣论》中，只是针对结生果报而未举出其异刹那业缘性。倘若参照行时果报而宣说异刹那业缘性，那么人们也会认为它有结生果报。因此，虽然可得行时果报，但并未依此而说异刹那业缘性，故不能否定其行时果报。所以说“于行时中则”等。然而，佛陀蜜多罗(Buddhamitta)阿阇梨等人则将与掉举俱行者分为两类来阐述：一类是修所断，另一类非修所断。其中，修所断者发生于有学(sekkha)之相续中，另一类则发生于凡夫(puthujjana)之相续中；且能给予果报者仅限于凡夫相续中发生者，而非另一类。一类能给予两种果报，另一类则全然无果报。关于他们的决择、对此的驳斥，以及对此处未提及的“全然无果报”论者之观点的批驳，这一切皆应依《究竟义灯》(Paramatthamañjūsā)等，特别是名为《阿毗达摩义显发》(Abhidhammatthavikāsinī)的《阿毗达摩入门》(Abhidhammāvatāra)复注中所述之理来了知。

สพฺพตฺถาปิ กามโลเกติ สุคติทุคฺคติวเสน สพฺพสฺมิมฺปิ กามโลเก. ยถารหนฺติ ทฺวารารมฺมณานุรูปํ. อปาเยสุปิ ยํ นาคสุปณฺณาทีนํ มหาสมฺปตฺติวิสยํ วิปากวิญฺญาณํ, ยญฺจ นิรยวาสีนํ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรทสฺสนาทีสุ อุปฺปชฺชติ วิปากวิญฺญาณํ[Pg.182], ตํ กุสลกมฺมสฺเสว ผลํ. น หิ อกุสลสฺส อิฏฺฐวิปาโก สมฺภวติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ อกุสลสฺส กมฺมสฺส อิฏฺโฐ กนฺโต วิปาโก สํวิชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๓๑; อ. นิ. ๑.๒๘๔-๒๘๖; วิภ. ๘๐๙), ตสฺมา กุสลกมฺมํ อปาเยสุปิ อเหตุกวิปากานิ ชเนติ. อญฺญภูมิกสฺส จ กมฺมสฺส อญฺญภูมิกวิปากาภาวโต กามวิราคภาวนาย กามตณฺหาวิสยวิญฺญาณุปฺปาทนาโยคโต เอกนฺตสทิสวิปากตฺตา จ มหคฺคตานุตฺตรกุสลานํ รูปาวจรกมฺเมน อเหตุกวิปากุปฺปตฺติยา อภาวโต รูปโลเกปิ ยถารหํ รูปาทิวิสยานิ ตานิ อภินิปฺผาเทตีติ วุตฺตํ ‘‘สพฺพตฺถาปิ กามโลเก’’ตฺยาทิ.

“于一切处欲界中(Sabbatthāpi kāmaloke)”，意指依善趣与恶趣而言，在所有欲界中。“随其相应(yathārahaṃ)”，意指随顺于门与所缘。即使在恶趣中，龙、金翅鸟等所拥有的大财富相关的异熟识，以及地狱众生见到大目犍连(Mahāmoggallāna)尊者等时所生起的异熟识，那些都是善业之果。不善业不可能产生可喜的果报，如是说：“诸比丘(bhikkhave)，此事无有是处，无有可能，即不善业会有可爱、可喜、可意的果报。”(《中部》(Majjhima Nikāya) 3.131; 《增支部》(Aṅguttara Nikāya) 1.284-286; 《分别论》(Vibhaṅga) 809) 因此，善业即使在恶趣中也能产生无因异熟。又因异地之业不生异地之果报，修习欲离贪时亦不生起以欲贪为所缘之识，且业只生同类之果报，而广大与无上善业及色界业皆不生无因异熟，故（欲界善业）在色界中亦随其相应地产生以色等为所缘的那些（无因异熟）。是故说“于一切处欲界中”等。

๗๑. เอวํ ปน วิปจฺจนฺตํ กมฺมํ โสฬสกทฺวาทสกอฏฺฐกวเสน ติธา วิปจฺจตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถาปิ’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาปีติ เอวํ วิปจฺจมาเนปิ กุสลกมฺเม. อุกฺกฏฺฐนฺติ กุสลปริวารลาภโต, ปจฺฉา อาเสวนปฺปวตฺติยา วา วิสิฏฺฐํ. ยญฺหิ กมฺมํ อตฺตโน ปวตฺติกาเล ปุริมปจฺฉาภาคปฺปวตฺเตหิ กุสลกมฺเมหิ ปริวาริตํ, ปจฺฉา วา อาเสวนลาเภน สมุทาจิณฺณํ. ตํ อุกฺกฏฺฐํ. ยํ ปน กรณกาเล อกุสลกมฺเมหิ ปริวาริตํ, ปจฺฉา วา ‘‘ทุกฺกฏเมตํ มยา’’ติ วิปฺปฏิสารุปฺปาทเนน ปริภาวิตํ, ตํ โอมกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

71. 如是业于成熟时，依十六、十二、八法分为三种成熟，为示此义，故说“于此亦”等。“于此亦”(tatthāpi)者，指如是成熟之善业。“殊胜”(ukkaṭṭha)者，谓由得善业围绕，或由后时串习而殊胜。若业于其生起时，为前后所生善业围绕，或后时由串习而增长，此业即是殊胜。若业于造作时为不善业围绕，或后时因生起“我所作为，实是恶作(dukkaṭa)”之追悔而减损，当知此业即是下劣(omaka)。

ปฏิสนฺธินฺติ เอกเมว ปฏิสนฺธึ. น หิ เอเกน กมฺเมน อเนกาสุ ชาตีสุ ปฏิสนฺธิ โหติ, ปวตฺติวิปาโก ปน ชาติสเตปิ ชาติสหสฺเสปิ โหติ. ยถาห ‘‘ติรจฺฉานคเต ทานํ ทตฺวา สตคุณา ทกฺขิณา ปาฏิกงฺขิตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๗๙). ยสฺมา ปเนตฺถ ญาณํ ชจฺจนฺธาทิวิปตฺตินิมิตฺตสฺส โมหสฺส, สพฺพากุสลสฺเสว วา ปฏิปกฺขํ, ตสฺมา ตํสมฺปยุตฺตํ กมฺมํ ชจฺจนฺธาทิวิปตฺติปจฺจยํ น โหตีติ ติเหตุกํ อติทุพฺพลมฺปิ สมานํ [Pg.183] ทุเหตุกปฏิสนฺธิเมว อากฑฺฒติ, นาเหตุกํ. ทุเหตุกญฺจ กมฺมํ ญาณสมฺปโยคาภาวโต ญาณผลุปฺปาทเน อสมตฺถํ, ยถา ตํ อโลภสมฺปโยคาภาวโต อโลภผลุปฺปาทเน อสมตฺถํ อกุสลกมฺมนฺติ ตํ อติอุกฺกฏฺฐมฺปิ สมานํ ทุเหตุกเมว ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ, น ติเหตุกนฺติ วุตฺตํ ‘‘ติเหตุกโมมกํ ทุเหตุกมุกฺกฏฺฐญฺจา’’ตฺยาทิ.

“结生”(paṭisandhi)者，仅指一次结生。一个业并不会在多生中产生结生，但流转异熟(pavattivipāka)却可于百生乃至千生中发生。如经中所说：“布施畜生，可期百倍之福德。”(《中部》3.379) 由于此中之智，是生盲等不幸之因的痴，乃至一切不善的对治，因此与智相应的业，不会成为生盲等不幸之缘。所以，即使是极其微弱的三因业，也只会牵引二因结生，而非无因结生。而二因业由于不与智相应，故无力产生智果，犹如不善业因不与无贪相应而无力产生无贪果。因此，即使是非常殊胜的二因业，也只会牵引二因结生，而非三因结生。所以说“三因下劣与二因殊胜”等。

เอตฺถ สิยา – ยถา ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๑) กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ติณฺณํ, นิกนฺติกฺขเณ ทฺวินฺนํ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ ติณฺณญฺจ เหตูนํ วเสน อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา ญาณสมฺปยุตฺตูปปตฺติ, ตถา ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณวิปฺปยุตฺเต ฉนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๓) ชวนกฺขเณ ทฺวินฺนํ, นิกนฺติกฺขเณ ทฺวินฺนํ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ ทฺวินฺนญฺจ เหตูนํ วเสน ฉนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา ญาณวิปฺปยุตฺตูปปตฺติ วุตฺตา, เอวํ ‘‘คติสมฺปตฺติยา ญาณวิปฺปยุตฺเต สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหตี’’ติ ติเหตุกกมฺเมน ทุเหตุกปฏิสนฺธิยา อวุตฺตตฺตา นตฺถิ ติเหตุกสฺส ทุเหตุกปฏิสนฺธิอากฑฺฒนนฺติ? นยิทเมวํ ทุเหตุโกมกกมฺเมน อเหตุกปฏิสนฺธิยา วิย ติเหตุโกมกกมฺเมน สามตฺถิยานุรูปโต ทุเหตุกปฏิสนฺธิยาว ทาตพฺพตฺตา, กมฺมสริกฺขกวิปากทสฺสตฺถํ ปน มหาเถเรน สาวเสโส ปาโฐ กโต. อิตรถา ‘‘จตุนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา’’ติ วจนาภาวโต ทุเหตุกกมฺเมน อเหตุกูปปตฺติยาปิอภาโว อาปชฺชติ, ตสฺมา ยถา สุคติยํ ชจฺจนฺธพธิราทิวิปตฺติยา อเหตุกูปปตฺตึ วชฺเชตฺวา คติสมฺปตฺติยา สเหตุกูปปตฺติทสฺสนตฺถํ ทุเหตุกูปปตฺติ เอว อุทฺธฏา, น อเหตุกูปปตฺติ, เอวํ กมฺมสริกฺขกวิปากทสฺสนตฺถํ ติเหตุกกมฺเมน [Pg.184] ติเหตุกูปปตฺติ เอว อุทฺธฏา, น ทุเหตุกูปปตฺติ, น ปน อลพฺภนโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

于此，或曰：犹如《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中说：“由善趣成就，以与智相应的八因为缘而有投生。”(《无碍解道》1.231) 此乃善业于速行(javana)刹那有三因，于临终爱(nikanti)刹那有二因，于结生(paṭisandhi)刹那有三因，以此八因为缘，而有与智相应的投生。又如说：“由善趣成就，以与智不相应的六因为缘而有投生。”(《无碍解道》1.233) 此乃于速行刹那有二因，于临终爱刹那有二因，于结生刹那有二因，以此六因为缘，而有与智不相应的投生。如是，因未说“由善趣成就，以与智不相应的七因为缘而有投生”，即由三因业而有二因结生，是否三因业即无牵引二因结生之事？不应作如是解。犹如二因下劣业能引生无因结生，三因下劣业亦应随其能力而给予二因结生。然大长老为显示业与果报之相似，故所说有所保留。否则，因无“以四因为缘”之说，则二因业引生无因投生之事亦不得成立。是故，犹如在善趣中，为避免生盲、生聋等不幸的无因投生，而显示善趣成就中的有因投生时，仅举出二因投生，而非无因投生；同样地，为显示业与果报之相似，由三因之业仅举出三因投生，而非二因投生，但当知此非不可得。

๗๔. เอวํ เอกาย เจตนาย โสฬส วิปากานิ เอตฺเถว ทฺวาทสกมคฺโค อเหตุกฏฺฐกมฺปีติ ปวตฺตสฺส ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาทสฺส วเสน วิปากปฺปวตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เอกาย เจตนาย ทฺวาทส วิปากานิ เอตฺเถว ทสกมคฺโค อเหตุกฏฺฐกมฺปีติ อาคตสฺส โมรวาปีวาสีมหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาทสฺสปิ วเสน ทสฺเสตุํ อสงฺขารํ สสงฺขารวิปากานี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ยถา มุเข จลิเต อาทาสตเล มุขนิมิตฺตํ จลติ, เอวํ อสงฺขารกุสลสฺส อสงฺขารวิปาโกว โหติ, น สสงฺขาโรติ เอวํ อาคมนโตว สงฺขารเภโทติ อยเมตฺถาธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน วิปากสฺส สงฺขารเภโท ปจฺจยวเสน อิจฺฉิโต, น กมฺมวเสน, ตสฺมา เอส เกจิวาโท กโต.

74. 如是，依据三藏小龙(Tipiṭakacūḷanāga)长老之说——“由一思有十六果报，于此十二亦通无因八法”——显示果报生起后；如今，为显示莫拉瓦皮(Moravāpī)住者大法护(Mahādhammarakkhita)长老之说——“由一思有十二果报，于此十亦通无因八法”——故言“无行、有行果报”等。犹如脸动，镜中面相亦动；如是，无行善业仅有无行果报，非有行果报。此中意谓：行(saṅkhāra)之区别仅依传承(āgamana)而来。然因果报中行之区别，是依缘而非依业，故此说被列为“某一师说”(kecivāda)。

เตสนฺติ เตสํ เอวํวาทีนํ. ยถากฺกมนฺติ ติเหตุกุกฺกฏฺฐาทีนํ อนุกฺกเมน. ทฺวาทส วิปากานีติ ติเหตุกุกฺกฏฺฐอสงฺขาริกสสงฺขาริกกมฺมสฺส วเสน ยถากฺกมํ สสงฺขาริกจตุกฺกวชฺชิตานิ, อสงฺขาริกจตุกฺกวชฺชิตานิ จ ทฺวาทส วิปากานิ, ตถา ติเหตุโกมกสฺส, ทุเหตุกุกฺกฏฺฐสฺส จ กมฺมสฺส วเสน ทุเหตุกสสงฺขารทฺวยวชฺชิตานิ, ทุเหตุกาสงฺขารทฺวยวชฺชิตานิ จ ทส วิปากานิ, ทุเหตุโกมกสฺส วเสน ทุเหตุกทฺวยวชฺชิตานิ จ อฏฺฐ วิปากานิ ยถาวุตฺตสฺส ‘‘ติเหตุกมุกฺกฏฺฐ’’นฺตฺยาทินา วุตฺตนยสฺส อนุสาเรน อนุสฺสรเณน ยถาสมฺภวํ ตสฺส ตสฺส สมฺภวานุรูปโต อุทฺทิเส.

“彼等”(tesaṃ)，即指彼等如是说者。“依次第”(yathākkamaṃ)，即依三因殊胜等之次第。“十二果报”者：依三因殊胜的无行与有行业，分别为除去有行四法与无行四法后的十二种果报；同样，依三因下劣与二因殊胜的业，分别为除去二因有行二法与二因无行二法后的十种果报；依二因下劣的业，除去二因二法，而有八种果报。应依前述“三因殊胜”等所说之理，随念而依各自可能，相应指出。

๗๕. ปริโต อตฺตํ ขณฺฑิตํ วิย อปฺปานุภาวนฺติ ปริตฺตํ. ปกฏฺฐภาวํ นีตนฺติ ปณีตํ, อุภินฺนํ มชฺเฌ ภวํ มชฺฌิมํ. ตตฺถ ‘‘ปฏิลทฺธมตฺตํ [Pg.185] อนาเสวิตํ ปริตฺต’’นฺติ อวิเสสโตว อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตถา ‘‘นาติสุภาวิตํ อปริปุณฺณวสีภาวํ มชฺฌิมํ. อติวิย สุภาวิตํ ปน สพฺพโส ปริปุณฺณวสีภาวํ ปณีต’’นฺติ. อาจริเยน ปเนตฺถ ปริตฺตมฺปิ อีสกํ ลทฺธาเสวนเมวาธิปฺเปตนฺติ ทิสฺสติ. ตถา หาเนน นามรูปปริจฺเฉเท –

75. “下品”(parittaṃ)者，周匝限定，如被分割之自体，威力微弱。被引至卓越状态者为“上品”(paṇītaṃ)。处于二者之间者为“中品”(majjhimaṃ)。于此，义注(aṭṭhakathā)中不加区别地说道：“仅得少分，未修习者为下品。”又说：“未善修习，未圆满自在者为中品；极善修习，完全圆满自在者为上品。”而在此，阿阇梨(ācariya)之意，似乎是指下品亦为稍得修习者。诚然，彼于《名色分别》(Nāmarūpapariccheda)中说：

‘‘สมานาเสวเน ลทฺเธ, วิชฺชมาเน มหพฺพเล;

อลทฺธา ตาทิสํ เหตุํ, อภิญฺญา น วิปจฺจตี’’ติ. (นาม. ปริ. ๔๗๔);

同修共习力虽有，大能威德亦现前；若未获如是胜缘，神通终难得成熟。

สมานภูมิกโตว อาเสวนลาเภน พลวภาวโต มหคฺคตธมฺมานํ วิปากทานํ วตฺวา ตทภาวโต อภิญฺญาย อวิปจฺจนํ วุตฺตํ. หีเนหิ ฉนฺทจิตฺตวีริยวีมํสาหิ นิพฺพตฺติตํ วา ปริตฺตํ. มชฺฌิเมหิ ฉนฺทาทีหิ มชฺฌิมํ. ปณีเตหิ ปณีตนฺติ อลมติปฺปปญฺเจน.

此颂是说，因在同一（定）地(bhūmi)中获得修习而有力，故能给予广大法(mahaggatadhamma)之果报；又说因无此，神通(abhiññā)不得成熟。或由低劣的欲(chanda)、心(citta)、精进(vīriya)、观(vīmaṃsā)所成者为下品；由中等的欲等所成者为中品；由殊胜的欲等所成者为上品。广说无益。

๘๔. ปญฺจมชฺฌานํ ภาเวตฺวาติ อภิญฺญาภาวํ อสมฺปตฺตํ ปญฺจมชฺฌานํ ติวิธมฺปิ ภาเวตฺวา. อภิญฺญาภาวปฺปตฺตสฺส ปน อวิปากภาโว ‘‘อลทฺธา ตาทิส’’นฺตฺยาทินา (นาม. ปริ. ๔๗๔) อาจริเยน สาธิโต. มูลฏีกาการาทโย ปน อญฺญถาปิ ตํ สาเธนฺติ. ตํ ปน สงฺเขปโต, ตตฺถ ตตฺถ วิตฺถารโต จ อภิธมฺมตฺถวิกาสินิยํ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺพํ. สญฺญาวิราคํ ภาเวตฺวาติ ‘‘สญฺญา โรโค, สญฺญา คณฺโฑ’’ตฺยาทินา, ‘‘ธี จิตฺตํ ธิพฺพตํ จิตฺต’’นฺตฺยาทินา วา นเยน อรูปปฺปวตฺติยา อาทีนวทสฺสเนน ตทภาเว จ ปณีตภาวสนฺนิฏฺฐาเนน วาโยกสิเณ เกสญฺจิ มเตน ปริจฺฉินฺนากาสกสิเณ วา ภาวนาพเลน เตน ปฏิลภิตพฺพภาเว อรูปสฺส อนิพฺพตฺติสภาวาปาทนวเสน อรูปวิราคภาวนํ ภาเวตฺวา อญฺญสตฺเตสุ อุปฺปชฺชนฺติ กมฺมกิริยวาทิโน ติตฺถิยา เอวาตฺยธิปฺปาโย[Pg.186]. เต ปน เยน อิริยาปเถน อิธ มรนฺติ. เตเนว ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

84. “‘修习第五禅’者，谓修习了未达到神通状态的三种第五禅。而已证神通者则无异熟果，如论师在‘未得如是’等句（《名色分别》474）中所成立。然而《根本疏》(Mūlaṭīkā)作者等另有成立方式，此应简略理解，详处当如《阿毗达摩义广释》(Abhidhammatthavikāsinī)所说之方式而理解。‘修习厌离想’(saññāvirāgaṃ bhāvetvāti)者，其意为：正是持业、所作论的外道(kammakiriyavādino titthiyā)，他们依‘想是病、想是痈’等句，或‘心被调伏，心善调伏’等句之理，见到无色（界）生起的过患并确定其不生起的寂静；或依于风遍(vāyokasiṇa)——某些人认为是限定虚空遍(paricchinnākāsakasiṇa)——的修习之力，以达成无色（界）不生自性的方式，修习对无色（界）的离贪，从而生为无想有情。当知，彼等以何种威仪于此死，即以彼威仪生于彼处。”

๘๖. อนาคามิโน ปน สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ อนาคามิโนเยว อริยา ปุถุชฺชนาทิกาเล, ปจฺฉาปิ วา ปญฺจมชฺฌานํ ติวิธมฺปิ ภาเวตฺวา สทฺธาทิอินฺทฺริยเวมตฺตตานุกฺกเมน ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปชฺชนฺติ.

86. “‘然而不还者生于净居天’者，谓不还圣者，或于凡夫等位时，或于其后，修习了三种第五禅，依信等诸根的差异，次第生于五净居天。”

๘๗. ยถากฺกมํ ภาเวตฺวา ยถากฺกมํ อารุปฺเปสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ โยชนา ยถากฺกมนฺติ จ ปฐมารุปฺปาทิอนุกฺกเมน. สพฺพมฺปิ เจตํ ตสฺส ตสฺเสว ฌานสฺส อาเวณิกภูมิวเสน วุตฺตํ. นิกนฺติยา ปน สติ ปุถุชฺชนาทโย ยถาลทฺธชฺฌานสฺส ภูมิภูเตสุ สุทฺธาวาสวชฺชิเตสุ ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺตนฺติ, ตถา กามภเวปิ กามาวจรกมฺมพเลน. ‘อิชฺฌติ, ภิกฺขเว, สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตา’ติ (อ. นิ. ๘.๓๕) หิ วุตฺตํ. อนาคามิโน ปน กามราคสฺส สพฺพโส ปหีนตฺตา กามภเวสุ นิกนฺตึ น อุปฺปาเทนฺตีติ กามโลกวชฺชิเต ยถาลทฺธชฺฌานภูมิภูเต ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺตนฺติ. สุทฺธาวาเสสุ หิ อนาคามิโนเยว นิพฺพตฺตนฺตีติ นิยโม อตฺถิ. เต ปน อญฺญตฺถ น นิพฺพตฺตนฺตีติ นิยโม นตฺถิ. เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ อาจริเยน –

87. “应连结为：‘依次第修习，依次第生于无色（界）’。而‘依次第’者，即依初无色（定）等之次第。这一切都是就各个禅那的特有地界而言。然而，若有欲求，凡夫等则会依其所得的禅那，生于除净居天外的任何相应地界，同样也会因欲界业力而生于欲有。诚如所言：‘诸比丘，具戒者之心愿，因其清净而成就。’(A. 8.35) 而不还者，因已全断欲贪，不对欲有生起欲求，故生于除欲界外的任何与其所得禅那相应的地界。诚然，有‘唯不还者生于净居天’之定则，然无‘彼等不生于他处’之定则。有鉴于此，论师言：”

‘‘สุทฺธาวาเสสฺวนาคามิ-ปุคฺคลาโวปปชฺชเร;

กามธาตุมฺหิ ชายนฺติ, อนาคามิวิวชฺชิตา’’ติ. (ปรม. วิ. ๒๐๕);

“唯不还者生净居，生于欲界者非不还。”

สุกฺขวิปสฺสกาปิ ปเนเต มรณกาเล เอกนฺเตเนว สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตนฺติ สมาธิมฺหิ ปริปูรการีภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อิตฺถิโยปิ ปน อริยา วา อนริยา วา อฏฺฐสมาปตฺติลาภินิโย พฺรหฺมปาริสชฺเชสุเยว นิพฺพตฺตนฺตี’’ติ อฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๐๙; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๗๙ อาทโย; ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๓๐) วุตฺตํ. อปิเจตฺถ เวหปฺผลอกนิฏฺฐจตุตฺถารุปฺปภวานํ เสฏฺฐภวภาวโต [Pg.187] ตตฺถ นิพฺพตฺตา อริยา อญฺญตฺถ นุปฺปชฺชนฺติ, ตถา อวเสเสสุ อุปรูปริ พฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตา เหฏฺฐิมเหฏฺฐิเมสุ. วุตฺตญฺเหตํ อาจริเยน –

“当知，即使是纯观行者(sukkhavipassaka)，因其定力圆满，故于临终之时亦必能生起等至。义注(aṭṭhakathā)中说：‘无论是圣者或非圣者，已得八等至的女性，仅生于梵众天。’此外，于此，因广果天(Vehapphala)、色究竟天(Akaniṭṭha)及第四无色有为最胜有，故生于彼处的圣者不再生于他处；同样，生于其余更高梵世者，不再生于更下（之天）。对此，论师言：”

‘‘เวหปฺผเล อกนิฏฺเฐ, ภวคฺเค จ ปติฏฺฐิตา;

น ปุนาญฺญตฺถ ชายนฺติ, สพฺเพ อริยปุคฺคลา;

พฺรหฺมโลกคตา เหฏฺฐา, อริยา โนปปชฺชเร’’ติ. (นาม. ปริ. ๔๕๒-๔๕๓);

“安住广果天、色究竟天，以及有顶天，一切圣补特伽罗，不再生于他处。生于梵世之圣者，不复生于下方界。”

กมฺมจตุกฺกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

业四法释义终。

จุติปฏิสนฺธิกฺกมวณฺณนา

死生次第释义

๘๙. ‘‘อายุกฺขเยนา’’ตฺยาทีสุ สติปิ กมฺมานุภาเว ตํตํคตีสุ ยถาปริจฺฉินฺนสฺส อายุโน ปริกฺขเยน มรณํ อายุกฺขยมรณํ. สติปิ ตตฺถ ตตฺถ ปริจฺฉินฺนายุเสเส คติกาลาทิปจฺจยสามคฺคิยญฺจ ตํตํภวสาธกสฺส กมฺมุโน ปรินิฏฺฐิตวิปากตฺตา มรณํ กมฺมกฺขยมรณํ. อายุกมฺมานํ สมกเมว ปริกฺขีณตฺตา มรณํ อุภยกฺขยมรณํ. สติปิ ตสฺมึ ทุวิเม ปุริมภวสิทฺธสฺส กสฺสจิ อุปจฺเฉทกกมฺมุโน พเลน สตฺถหรณาทีหิ อุปกฺกเมหิ อุปจฺฉิชฺชมานสนฺตานานํ, คุณมหนฺเตสุ วา กเตน เกนจิ อุปกฺกเมน อายูหิตอุปจฺเฉทกกมฺมุนา ปฏิพาหิตสามตฺถิยสฺส กมฺมสฺส ตํตํอตฺตภาวปฺปวตฺตเน อสมตฺถภาวโต ทุสิมารกลาพุราชาทีนํ วิย ตงฺขเณเยว ฐานาจาวนวเสน ปวตฺตมรณํ อุปจฺเฉทกมรณํ นาม. อิทํ ปน เนรยิกานํ อุตฺตรกุรุวาสีนํ เกสญฺจิ เทวานญฺจ น โหติ. เตนาหุ –

89. “‘以寿尽’等句中，即使有业力，但在各趣中，由预先限定的寿命耗尽而死，是为寿尽死。即使在各处仍有剩余寿命，且趣、时等缘具足，但因成就彼彼生命的业已果报完结而死，是为业尽死。寿命与业同时耗尽而死，是为俱尽死。即使此二者（都未尽），但因往昔所造的某种截断业(upacchedakakamma)之力，通过被兵器所伤等方式，生命相续被中断；或因对具大德者造作某种（恶）业而积集的截断业，障碍了（续命）业的作用，使其无法维持彼彼自体相续，从而如杜西魔(Dusimāra)、伽罗富王(Kalāburāja)等一般，于彼刹那失去立足点而发生的死亡，名为横死。然而，地狱众生、北俱卢洲人及某些天人没有这种死。所以说——”

‘‘อุปกฺกเมน วา เกสญฺจุปจฺเฉทกกมฺมุนา’’ติ. (ส. ส. ๖๒);

“或由加害，或由某些截断业。”

มรณสฺส อุปฺปตฺติ ปวตฺติ มรณุปฺปตฺติ.

死亡的生起与发生，即是“死生起”。

๙๐. มรณกาเลติ [Pg.188] มรณาสนฺนกาเล. ยถารหนฺติ ตํตํคตีสุ อุปฺปชฺชนกสตฺตานุรูปํ, กตฺถจิ ปน อนุปฺปชฺชมานสฺส ขีณาสวสฺส ยโถปฏฺฐิตํ นามรูปธมฺมาทิกเมว จุติปริโยสานานํ โคจรภาวํ คจฺฉติ, น กมฺมกมฺมนิมิตฺตาทโย. อุปลทฺธปุพฺพนฺติ เจติยทสฺสนาทิวเสน ปุพฺเพ อุปลทฺธํ. อุปกรณภูตนฺติ ปุปฺผาทิวเสน อุปกรณภูตํ. อุปลภิตพฺพนฺติ อนุภวิตพฺพํ. อุปโภคภูตนฺติ อจฺฉราวิมานกปฺปรุกฺขนิรยคฺคิอาทิกํ อุปภุญฺชิตพฺพํ. อจฺฉราวิมานกปฺปรุกฺขมาตุกุจฺฉิอาทิคตํ หิ รูปายตนํ สุคตินิมิตฺตํ. นิรยคฺคินิรยปาลาทิคตํ ทุคฺคตินิมิตฺตํ. คติยา นิมิตฺตํ คตินิมิตฺตํ.

90. “‘死亡时’者，是指临死之际。‘随其应得’者，是指依各趣中将要投生的众生而相应（现起）；然而，对于不再受生的漏尽者(khīṇāsava)，唯有现前的名色法等作为死（心路）最终的所缘，而非业、业相、趣相等。‘先前所得’者，是指过去曾经体验过的，例如礼拜佛塔等。‘作为资具’者，是指以花等作为资具。‘当获得’者，是指应当体验。‘享用之物’者，是指可以享用的事物，例如天女、天宫、劫波树、地狱之火等。天女、天宫、劫波树、母胎等所摄的色处是善趣相；地狱之火、地狱狱卒等所摄的是恶趣相。趣之相，即是趣相。”

กมฺมพเลนาติ ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกสฺส กุสลากุสลกมฺมสฺส อานุภาเวน. ฉนฺนํ ทฺวารานนฺติ วกฺขมานนเยน ยถาสมฺภวํ ฉนฺนํ อุปปตฺติทฺวารานํ, ยทิ กุสลกมฺมํ วิปจฺจติ, ตทา ปริสุทฺธํ กุสลจิตฺตํ ปวตฺตติ, อถ อกุสลกมฺมํ, ตทา อุปกฺกิลิฏฺฐํ อกุสลจิตฺตนฺติ อาห ‘‘วิปจฺจมานก…เป… กิลิฏฺฐํ วา’’ติ. เตนาห ภควา ‘‘นิมิตฺตสฺสาทคธิตํ วา, ภิกฺขเว, วิญฺญาณํ ติฏฺฐมานํ ติฏฺฐติ, อนุพฺยญฺชนสฺสาทคธิตํ วา, ตสฺมึ เจ สมเย กาลํ กโรติ, ฐานเมตํ วิชฺชติ, ยํ ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ อุปปชฺเชยฺย นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๒๓๕). ตตฺโถณตํ วาติ ตสฺมึ อุปปชฺชิตพฺพภเว โอณตํ วิย, ตตฺโถณตํ เอวาติ วา ปทจฺเฉโท. ‘‘พาหุลฺเลนา’’ติ เอตฺถ อธิปฺปาโย ‘‘เยภุยฺเยน ภวนฺตเร’’ติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺโพ. อถ วา ‘‘ยถารห’’นฺติ อิมินาว โส สกฺกา สงฺคเหตุนฺติ ‘‘พาหุลฺเลนา’’ติ อิมินา สหสา โอจฺฉิชฺชมานชีวิตานํ สณิกํ มรนฺตานํ วิย น อภิกฺขณเมวาติ ทีปิตนฺติ วิญฺญายติ. อภินวกรณวเสนาติ ตงฺขเณ กริยมานํ วิย อตฺตานํ อภินวกรณวเสน.

以业力是指以能令结生的善、不善业的威力。于六门是指按照将要讲述的方式，视情况而定的六种生门：若善业成熟，则清净的善心转起；若不善业成熟，则杂染的不善心（转起），故说“于成熟时……或杂染”。为此世尊说：“诸比丘，若识住立，贪著相之味，或贪著随相之味，其人若于尔时命终，则有此可能：他将投生于二趣之一，即地狱或畜生胎。”(《相应部》4.235)“于彼倾向”是指如倾向于当生之有，或可断句为“即于彼倾向”。“以多分”于此的意趣，当依“多于他有”中所说之理了知。或者，此义已能为“如其所应”所摄，故可知“以多分”是为阐明：对生命被突然截断者，（此相）不像对缓慢死亡者那样恒常现起。“以新作为”是指于彼刹那，如自己正在新造作一般。

๙๑. ปจฺจาสนฺนมรณสฺสาติ [Pg.189] เอกวีถิปฺปมาณายุกวเสน, ตโต วา กิญฺจิ อธิกายุกวเสน สมาสนฺนมรณสฺส. วีถิจิตฺตาวสาเนติ ตทารมฺมณปริโยสานานํ, ชวนปริโยสานานํ วา วีถิจิตฺตานํ อวสาเน. ตตฺถ ‘‘กามภวโต จวิตฺวา ตตฺเถว อุปฺปชฺชมานานํ ตทารมฺมณปริโยสานานิ, เสสานํ ชวนปริโยสานานี’’ติ ธมฺมานุสารณิยํ วุตฺตํ. ภวงฺคกฺขเยวาติ ยทิ เอกชวนวีถิโต อธิกตรายุเสโส สิยา, ตทา ภวงฺคาวสาเน วา อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. อถ เอกจิตฺตกฺขณายุเสโส สิยา, ตทา วีถิจิตฺตาวสาเน, ตญฺจ อตีตกมฺมาทิวิสยเมว. ‘‘ตสฺสานนฺตรเมวา’’ติ อิมินา อนฺตราภววาทิมตํ ปฏิกฺขิปติ.

91. 临死者是指寿命仅余一心路过程，或比那稍长，即将死亡者。于心路尽是指于以彼所缘为终，或以速行为终的心路之末。于此，《法随念》(Dhammānusāraṇī)中说：“从欲有死后即于彼处生者，（心路）以彼所缘为终；其余者以速行为终。”于有分尽是指，若剩余寿命长于一个速行心路，则（死心）或于有分结束时生起而坏灭。若剩余寿命仅一心识刹那，则于心路之末（生灭），而它仅以过去业等为所缘。“于其后无间”是为驳斥中有论者之见。

ยถารหนฺติ กมฺมกรณกาลสฺส, วิปากทานกาลสฺส จ อนุรูปวเสน. อถ วา วิปจฺจมานกกมฺมานุรูปํ อนุสยวเสน, ชวนสหชาตวเสน วา ปวตฺติอนุรูปโตตฺยตฺโถ. นนุ จ ‘‘อวิชฺชานุสยปริกฺขิตฺเตนา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ชวนสหชาตานญฺจ กถํ อนุสยภาโวติ? นายํ โทโส อนุสยสทิสตาย ตาสมฺปิ อนุสยโวหารภาวโต. อิตรถา อกุสลกมฺมสหชาตานํ ภวตณฺหาสหชาตานํ วา จุติอาสนฺนชวนสหชาตานญฺจ สงฺคโห น สิยา. อวิชฺชาว อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสยนโต ปวตฺตนโต อนุสโย, เตน ปริกฺขิตฺเตน ปริวาริเตน. ตณฺหานุสโยว มูลํ ปธานํ สหการีการณภูตํ อิมสฺสาติ ตณฺหานุสยมูลโก. สงฺขาเรนาติ กุสลากุสลกมฺเมน กมฺมสหชาตผสฺสาทิธมฺมสมุทาเยน จุติอาสนฺนชวนสหชาเตน วา, เตน ชนิยมานํ. อวิชฺชาย หิ ปฏิจฺฉนฺนาทีนววิสเย ตณฺหา นาเมติ, ขิปนกสงฺขารสมฺมตา ยถาวุตฺตสงฺขารา ขิปนฺติ, ยถาหุ –

如其所应是指相应于造业之时与予果之时。或义为：相应于成熟之业，以随眠的方式，或以速行俱生的方式而转起。经中不是说“为无明随眠所围绕”等吗？速行俱生法如何有随眠性呢？此非过失，因其与随眠相似，亦得随眠之名。否则，不善业俱生法、有爱俱生法或临死速行俱生法，将不被含摄。无明以未断之义，因其潜伏与转起，故为随眠；为彼所围绕。爱随眠是此（结生）之根、主因、助缘，故说以爱随眠为根。由行是指由善、不善业，或由业俱生的触等法聚，或由临死速行俱生（法聚）所产生。确实，于无明所覆蔽的过患境中，爱令（心）倾向，而名为‘投者’的如上所述诸行则投（众生入后有），如言——

‘‘อวิชฺชาตณฺหาสงฺขาร-สหเชหิ อปายินํ;

วิสยาทีนวจฺฉาทินมนกฺขิปเกหิ ตุ.

堕恶趣者，则由与无明、爱、行俱生，且能覆蔽所缘过患、令心倾向及投（于后有）之法。

‘‘อปฺปหีเนหิ [Pg.190] เสสานํ, ฉาทนํ นมนมฺปิ จ;

ขิปกา ปน สงฺขารา, กุสลาว ภวนฺติหา’’ติ. (ส. ส. ๑๖๔-๑๖๕);

“由未断除的（烦恼）残余，有遮蔽与引导；然能投之诸行，于此唯是善。”

สมฺปยุตฺเตหิ ปริคฺคยฺหมานนฺติ อตฺตนา สมฺปยุตฺเตหิ ผสฺสาทีหิ ธมฺเมหิ สมฺปยุตฺตปจฺจยาทินา ปริวาเรตฺวา คยฺหมานํ, สหชาตานมธิฏฺฐานภาเวน ปุพฺพงฺคมภูตนฺติ อตฺตนา สหชาตานํ ปติฏฺฐานภาเวน ปธานภูตํ. ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ (ธ. ป. ๑-๒) หิ วุตฺตํ. ภวนฺตรปฏิสนฺธานวเสนาติ ปุริมภวนฺตรสฺส, ปจฺฉิมภวนฺตรสฺส จ อญฺญมญฺญํ เอกาพทฺธํ วิย ปฏิสนฺทหนวเสน อุปฺปชฺชมานเมว ปติฏฺฐาติ, น อิโต คนฺตฺวาตฺยธิปฺปาโย. น หิ ปุริมภวปริยาปนฺโน โกจิ ธมฺโม ภวนฺตรํ สงฺกมติ, นาปิ ปุริมภวปริยาปนฺนเหตูหิ วินา อุปฺปชฺชติ ปฏิโฆสปทีปมุทฺทา วิยาติ อลมติปฺปปญฺเจน.

“被相应法所执取”，即被自身相应的触等法，以相应缘等围绕而执取。“作为俱生法的依止而成为先导”，即作为与自身俱生诸法的立足处而成为主要者。诚如所言：“诸法意先导”(Dha. pa. 1-2)。“依于另一有之结生”，意指前一有与后一有，彼此犹如相连般，依结生而生起并确立，并非从此处去到彼处。确实，没有任何归属于前一有的法会移转到另一有，但也不会无前一有之因而生起，犹如回响、灯（焰）、印记。无需过多戏论。

๙๒. มนฺทํ หุตฺวา ปวตฺตานิ มนฺทปฺปวตฺตานิ. ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณสุ อาปาถคเตสุ มโนทฺวาเร คตินิมิตฺตวเสน, ปญฺจทฺวาเร กมฺมนิมิตฺตวเสนาตฺยธิปฺปาโย. ปฏิสนฺธิภวงฺคานมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา ลพฺภตีติ มโนทฺวาเร ตาว ปฏิสนฺธิยา จตุนฺนํ ภวงฺคานญฺจ, ปญฺจทฺวาเร ปน ปฏิสนฺธิยาว ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณภาโว ลพฺภติ. ตถา หิ กสฺสจิ มโนทฺวาเร อาปาถมาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ คตินิมิตฺตํ อารพฺภ อุปฺปนฺนาย ตทารมฺมณปริโยสานาย จิตฺตวีถิยา อนนฺตรํ จุติจิตฺเต อุปฺปนฺเน ตทนนฺตรํ ปญฺจจิตฺตกฺขณายุเก อารมฺมเณ ปวตฺตาย ปฏิสนฺธิยา จตุนฺนํ ภวงฺคานํ, ปญฺจทฺวาเร จ ญาตกาทีหิ อุปฏฺฐาปิเตสุ เทยฺยธมฺเมสุ วณฺณาทิเก อารพฺภ ยถารหํ ปวตฺตาย จิตฺตวีถิยา จุติจิตฺตสฺส จ อนนฺตรํ เอกจิตฺตกฺขณายุเก อารมฺมเณ ปวตฺตาย ปฏิสนฺธิยา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมเณ ปวตฺติ อุปลพฺภตีติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร [Pg.191] ปน วิสุทฺธิมคฺเค(วิสุทฺธิ. ๒.๖๒๐ อาทโย) วิภงฺคฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) วา สงฺขารปจฺจยาวิญฺญาณปทวณฺณนายํ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺโพ. ฉทฺวารคฺคหิตนฺติ กมฺมนิมิตฺตํ ฉทฺวารคฺคหิตํ, คตินิมิตฺตํ ฉฏฺฐทฺวารคฺคหิตนฺติ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ. อปเร ปน อวิเสสโต วณฺเณนฺติ. สจฺจสงฺเขเปปิ เตเนวาธิปฺปาเยน อิทํ วุตฺตํ –

92. 缓慢而转起者，为“缓慢转起”。意指：于现在所缘已至（心）路时，在意门中，是依于趣相；在五门中，是依于业相。结生与有分亦可得现在所缘，故于意门，结生及四（剎那）有分（可得）；于五门，则唯结生可得现在所缘。譬如，对某些人，现在趣相呈现于意门，缘此生起以彼所缘为终之心路，其后死心生起，紧接着，于仅住五心剎那之所缘转起的结生及四（剎那）有分（可得现在所缘）。于五门，则于亲属等所提供之布施物中，缘于色等而如理转起心路及死心之后，紧接着，于仅住一心剎那之所缘转起的结生，可得于现在所缘转起。此为简说。详说则应依《清净道论》(Visuddhi. 2.620 ādayo)、《分别论义注》(Vibha. aṭṭha. 227)或于“行缘识”句之释义中所说之理而知。“六门所取”，应随其可能而结合：业相为六门所取，趣相为第六门所取。其他（师）则不加区别地释义。于《谛要》(Saccasaṅkhepa)中，亦依此意而说——

‘‘ปญฺจทฺวาเร สิยา สนฺธิ, วินา กมฺมํ ทฺวิโคจเร’’ติ;

(ส. ส. ๑๗๓);

“于五门中，或有结生；离业，于二境中。”

อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๒๔-๖๒๕; วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) ปน ‘‘คตินิมิตฺตํ มโนทฺวาเร อาปาถมาคจฺฉตี’’ติ วุตฺตตฺตา, ตทารมฺมณาย จ ปญฺจทฺวาริกปฏิสนฺธิยา อทสฺสิตตฺตา, มูลฏีกาทีสุ จ ‘‘กมฺมพเลน อุปฏฺฐาปิตํ วณฺณายตนํ สุปินํ ปสฺสนฺตสฺส วิย ทิพฺพจกฺขุสฺส วิย จ มโนทฺวาเรเยว โคจรภาวํ คจฺฉตี’’ติ (วิสุทฺธิ. มหา. ๒.๖๒๓) นิยเมตฺวา วุตฺตตฺตา เตสํ วจนํ น สมฺปฏิจฺฉนฺติ อาจริยา. ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺจา’’ติ เอตฺถ คตินิมิตฺตํ ตาว ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ ยุชฺชติ, กมฺมนิมิตฺตํ ปน ปฏิสนฺธิชนกกมฺมสฺเสว นิมิตฺตภูตํ อธิปฺเปตนฺติ กถํ ตสฺส จุติอาสนฺนชวเนหิ คหิตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนภาโว สมฺภวติ. น หิ ตเทว อารมฺมณุปฏฺฐาปกํ, ตเทว ปฏิสนฺธิชนกํ ภเวยฺย อุปจิตภาวาภาวโต อนสฺสาทิตตฺตา จ. ‘‘กตตฺตา อุปจิตตฺตา’’ติ (ธ. ส. ๔๓๑) หิ วจนโต ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนเมว กมฺมํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ. ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๒) จ นิกนฺติกฺขเณ ทฺวินฺนํ เหตูนํ ปจฺจยาปิ สเหตุกปฏิสนฺธิยา วุตฺตตฺตากตูปจิตมฺปิ กมฺมํ ตณฺหาย อสฺสาทิตเมว วิปากํ อภินิปฺผาเทติ, ตทา จ ปฏิสนฺธิยา สมานวีถิยํ วิย ปวตฺตมานานิ จุติอาสนฺนชวนานิ กถํ ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนานิ สิยุํ, กถญฺจ ตานิ ตทา กณฺหาย ปรามฏฺฐานิ. อปิจ ปจฺจุปฺปนฺนํ กมฺมนิมิตฺตํ จุติอาสนฺนปฺปวตฺตานํ ปญฺจทฺวาริกชวนานํ อารมฺมณํ โหติ. ‘‘ปญฺจทฺวาริกกมฺมญฺจ ปฏิสนฺธินิมิตฺตกํ น [Pg.192] โหติ ปริทุพฺพลภาวโต’’ติ อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๒๐; วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๗) วุตฺตนฺติ สจฺจเมตํ. ญาตกาทีหิ อุปฏฺฐาปิเตสุ ปน ปุปฺผาทีสุ สนฺนิหิเตสฺเวว มรณสมฺภวโต ตตฺถ วณฺณาทิกํ อารพฺภ จุติอาสนฺนวีถิโต ปุริมภาคปฺปวตฺตานํ ปฏิสนฺธิชนนสมตฺถานํ มโนทฺวาริกชวนานํ อารมฺมณภูเตน สห สมานตฺตา ตเทกสนฺตติปติตํ จุติอาสนฺนชวนคฺคหิตมฺปิ ปจฺจุปฺปนฺนํ วณฺณาทิกํ กมฺมนิมิตฺตภาเวน วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ อานนฺทาจริเยน ‘‘ปญฺจทฺวาเร จ อาปาถมาคจฺฉนฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ กมฺมนิมิตฺตํ อาสนฺนกตกมฺมารมฺมณสนฺตติยํ อุปฺปนฺนํ, ตํสทิสญฺจ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ (วิภ. มูลฏี. ๒๒๗; วิสุทฺธิ. มหา. ๒.๖๒๓).

然于义注(visuddhi. 2.624-625; vibha. aṭṭha. 227)中，因说“趣相呈现于意门”，又因未开示五门结生有彼所缘，且于根本疏等中，限定说“由业力所呈现之色处，犹如见梦者、犹如天眼，唯于意门而为行境”(visuddhi. mahā. 2.623)，故诸阿阇梨不接受彼等之说。于“及现在”一句中，趣相作为现在所缘是合理的；然业相，意指作为能生结生之业的相，被临死速行所取，其现在性如何可能？因为那呈现所缘者与那产生结生者不应是同一（业），以其未被积集、未被尝爱故。诚如所言：“因已作业、已积集故”(dha. sa. 431)，唯有再三习行业，方能引来结生。于《无碍解道》(paṭi. ma. 1.232)中，亦说于喜爱刹那，有因结生亦由二因缘，故已作、已积集之业，唯有被爱所尝，方能成办异熟。于彼时，如与结生在同一心路中转起般的临死速行，如何能是再三习行？又如何于彼时被爱所触？再者，现在业相是临死转起的五门速行之所缘。义注(visuddhi. 2.620; vibha. aṭṭha. 227)中所言“五门业非结生之相，因其极劣故”，此言真实。然于亲属等所提供之花等现前时，死亦可能发生，于彼处，缘于色等，与临死心路前分所转起、能生结生之意门速行之所缘相同，故虽为临死速行所取，此同一相续中之现在色等，亦被称为业相。如是而作（解后），阿难(Ānanda)阿阇梨言：“于五门呈现之现在业相，当知为于临死所作业之所缘相续中生起者，及其同类。”(vibha. mūlaṭī. 227; visuddhi. mahā. 2.623)

๙๔. ยถารหนฺติ ทุติยจตุตฺถปฐมตติยานํ ปฏิสนฺธีนํ อนุรูปโต.

94. “如其所应”，即随应于第二、第四、第一、第三（种）结生。

๙๘. อารุปฺปจุติยา ปรํ เหฏฺฐิมารุปฺปวชฺชิตา อารุปฺปปฏิสนฺธิโย โหนฺติ อุปรูปริอรูปีนํ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมกมฺมสฺส อนายูหนโต, อุปจารชฺฌานสฺส ปน พลวภาวโต ตสฺส วิปากภูตา กามติเหตุกา ปฏิสนฺธิโย โหนฺติ. รูปาวจรจุติยา ปรํ อเหตุกรหิตา อุปจารชฺฌานานุภาเวเนว ทุเหตุกติเหตุกปฏิสนฺธิโย สิยุํ, กามติเหตุมฺหา จุติโต ปรํ สพฺพา เอว กามรูปารูปภวปริยาปนฺนา ยถารหํ อเหตุกาทิปฏิสนฺธิโย สิยุํ. อิตโร ทุเหตุกาเหตุกจุติโต ปรํ กาเมสฺเวว ภเวสุ ติเหตุกาทิปฏิสนฺธิโย สิยุํ.

98. 从无色界死后，会发生无色界的结生，但排除下无色界，因为上上无色界有情不会引发下下层的业。然若近行禅强大，则会发生作为其果报的欲界三因结生。从色界死后，除无因结生外，仅凭近行禅之力，可能会有二因、三因结生。从欲界三因死后，一切欲、色、无色有中所摄的无因等结生，皆会如其所应地发生。其他从二因、无因死后，则仅在欲有中，可能会有三因等结生。

จุติปฏิสนฺธิกฺกมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

死与结生次第之释义终。

๙๙. ปฏิสนฺธิยา [Pg.193] นิโรธสฺส อนนฺตรโต ปฏิสนฺธินิโรธานนฺตรโต. ตเทว จิตฺตนฺติ ตํสทิสตาย ตพฺโพหารปฺปวตฺตตฺตา ตเทว จิตฺตํ ยถา ‘‘ตานิเยว โอสธานี’’ติ. อสติ วีถิจิตฺตุปฺปาเทติ อนฺตรนฺตรา วีถิจิตฺตานํ อุปฺปาเท อสติ, จุติจิตฺตํ หุตฺวา นิรุชฺฌติ ตเทว จิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

99. “结生灭之无间”，即紧随结生之灭。所谓“彼即是同一心”，是因其相似性及依此而有此称谓，故为“彼即是同一心”，犹如“彼即是彼等草药”。“若无心路心生起”，即中间无诸心路心生起时，“死心生而复灭，彼即是同一心”，此是其关联。

๑๐๑. ปริวตฺตนฺตา ปวตฺตนฺติ ยาว วฏฺฏมูลสมุจฺเฉทาตฺยธิปฺปาโย.

101. 轮转而行，直至轮回之根被断除，此是其意趣。

๑๐๒. ยถา อิห ภเวปฏิสนฺธิ เจว ภวงฺคญฺจ วีถิโย จ จุติ จ, ตถา ปุน ภวนฺตเร ปฏิสนฺธิภวงฺคนฺติ เอวมาทิกา อยํ จิตฺตสนฺตติ ปริวตฺตตีติ โยชนา. เกจิ ปน อิมสฺมึ ปริจฺเฉเท วีถิมุตฺตสงฺคหสฺเสว ทสฺสิตตฺตา ปฏิสนฺธิภวงฺคจุตีนเมว อิธ คหณํ ยุตฺตนฺตฺยาธิปฺปาเยน ‘‘ปฏิสนฺธิภวงฺควีถิโย’’ติ อิมสฺส ปฏิสนฺธิภวงฺคปฺปวาหาติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ ปวตฺติสงฺคหทสฺสนาวสาเน ตตฺถ สงฺคหิตานํ สพฺเพสเมว นิคมนสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เอวญฺหิ สติ ‘‘ปฏิสงฺขาย ปเนตมทฺธุว’’นฺติ เอตฺถ สพฺเพสเมว เอต-สทฺเทน ปรามสนํ สุฏฺฐุ อุปปนฺนํ โหติ. เอตํ ยถาวุตฺตํ วฏฺฏปวตฺตํ อทฺธุวํ อนิจฺจํ ปโลกธมฺมํ ปฏิสงฺขาย ปจฺจเวกฺขิตฺวา พุธา ปณฺฑิตา จิราย จิรกาลํ สุพฺพตา หุตฺวา อจฺจุตํ ธุวํ อจวนธมฺมํ ปทํ นิพฺพานํ อธิคนฺตฺวา มคฺคผลญาเณน สจฺฉิกตฺวา ตโตเยว สุฏฺฐุ สมุจฺฉินฺนสิเนหพนฺธนา สมํ นิรุปธิเสสนิพฺพานธาตุํ เอสฺสนฺติ ปาปุณิสฺสนฺติ.

102. 正如在此生有结生、有分、诸心路及死，同样地，在他生亦有结生、有分等，此心相续如是流转，此是其关联。然有些人认为，于此章中，因仅开示离心路之摄要，故此处唯取结生、有分、死为宜，而将“结生、有分、诸心路”一词解说为结生与有分之流。此仅是彼等之见解，因在流转摄要开示之末，意在总结其所摄之一切。若如是，则于“审察此非恒”一句中，以“此”字遍指一切，甚为恰当。智者、贤者审察此如前所述之轮回转起、非恒、无常、坏灭之法后，长时善持戒律，以道果智现证不逝、坚固、不灭之境——涅槃，由此善断爱缚，将平等趣入无余依涅槃界。

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

于名为《阿毗达摩义显论》的《摄阿毗达摩义论》之释义中

วีถิมุตฺตปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

离心路章之释义终。

๖. รูปปริจฺเฉทวณฺณนา

6. 色章之释义

๑. เอวํ [Pg.194] ตาว จิตฺตเจตสิกวเสน ทุวิธํ อภิธมฺมตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ รูปํ, ตทนนฺตรญฺจ นิพฺพานํ ทสฺเสตุมารภนฺโต อาห ‘‘เอตฺตาวตา’’ตฺยาทิ. สปฺปเภทปฺปวตฺติกา อุทฺเทสนิทฺเทสปฏินิทฺเทสวเสน ตีหิ ปริจฺเฉเทหิ วุตฺตปฺปเภทวนฺโต, ปวตฺติปฏิสนฺธิวเสน ทฺวีหิ ปริจฺเฉเทหิ วุตฺตปฺปวตฺติวนฺโต จ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา เอตฺตาวตา ปญฺจหิ ปริจฺเฉเทหิ วิภตฺตา หิ ยสฺมา, อิทานิ ยถานุปฺปตฺตํ รูปํ ปวุจฺจตีติ โยชนา.

1. 至此，已经展示了心与心所两种阿毗达摩义，现在为了阐述色法，以及随后的涅槃，（作者）开始说“至此”等。心与心所法，其分类差别已通过总说、详说、复说三章阐明，其发生已通过流转、结生两章阐明。因为心与心所法到此已用五章进行分析，现在将按照顺序阐述色法，此是其义理的关联。

๒. อิทานิ ยถาปฏิญฺญาตรูปวิภาคตฺถํ มาติกํ ฐเปตุํ ‘‘สมุทฺเทสา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. สงฺเขปโต อุทฺทิสนํ สมุทฺเทโส. เอกวิธาทิวเสน วิภชนํ วิภาโค, สมุฏฺฐาติ เอตสฺมา ผลนฺติ สมุฏฺฐานํ, กมฺมาทโย รูปชนกปจฺจยา. จกฺขุทสกาทโย กลาปา. ปวตฺติกฺกมโต เจติ ภวกาลสตฺตเภเทน รูปานํ อุปฺปตฺติกฺกมโต.

2. 现在为了说明所承诺的色法分类，为了建立总纲，因此提及“总说”等。“总说”是指简略地进行概括。“分别”是指按照“一类”等方式进行区分。“生起”是指由此产生结果，业等是产生色法的因缘。“眼十法聚”等是色聚。以及依其生起次第，即以存在时的七种差别，说明色法的生起次第。

รูปสมุทฺเทสวณฺณนา

色总说之释义

๓. อุปาทินฺนานุปาทินฺนสนฺตาเนสุ สสมฺภารธาตุวเสน มหนฺตา หุตฺวา ภูตา ปาตุภูตาติ มหาภูตา (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๘๔). อถวา อเนกวิธอพฺภุตวิเสสทสฺสเนน, อเนกาภูตทสฺสเนน วา มหนฺตานิ อพฺภุตานิ, อภูตานิ วา เอเตสูติ มหาภูตา, มายาการาทโย. เตหิ สมานา สยํ อนีลาทิสภาวาเนว นีลาทิอุปาทายรูปทสฺสนาทิโตติ มหาภูตา. มนาปวณฺณสณฺฐานาทีหิ วา สตฺตานํ วญฺจิกา ยกฺขินิอาทโย วิย มนาปอิตฺถิปุริสรูปทสฺสนาทินา สตฺตานํ วญฺจกตฺตา มหนฺตานิ อภูตานิ เอเตสูติ มหาภูตา. วุตฺตมฺปิ เหตํ –

3. 在有执取与无执取的相续中，因具资具之界而广大，已生、已显现，故名大种(mahābhūtā)（《法集论注》584）。又或者，因能显现多种奇特景象，或多种虚妄景象，故于此中有广大奇特或广大虚妄，是为大种，如幻术师等。彼等与此类似，自身并无青等自性，却能显现青等所造色，故名大种。又或者，如夜叉女(yakkhinī)等，以悦意的颜色、形状等，或以美好的男女形象欺骗众生，因其欺诳，故于此中有广大虚妄，是为大种。如是说：

‘‘มหนฺตา [Pg.195] ปาตุภูตาติ, มหาภูตสมาติ วา;

วญฺจกตฺตา อภูเตน, ‘มหาภูตา’ติ สมฺมตา’’ติ. (อภิธ. ๖๒๖);

“广大显现故，或如大有情；以虚妄欺诳，故名曰‘大种’。”（《阿毗达摩灯》626）

อถ วา มหนฺตปาตุภาวโต มหนฺตานิ ภวนฺติ เอเตสุ อุปาทารูปานิ, ภูตานิ จาติ มหาภูตานิ. มหาภูเต อุปาทาย ปวตฺตํ รูปํ อุปาทายรูปํ. ยทิ เอวํ ‘‘เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโต มหาภูตา’’ตฺยาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) เอเกกมหาภูตา เสสมหาภูตานํ นิสฺสยา โหนฺตีติ เตสมฺปิ อุปาทายรูปตาปสงฺโคติ? นยิทเมวํ อุปาทาเยว ปวตฺตรูปานํ ตํสมญฺญาสิทฺธิโต. ยญฺหิ มหาภูเต อุปาทิยติ, สยญฺจ อญฺเญหิ อุปาทียติ. น ตํ อุปาทายรูปํ. ยํ ปน อุปาทียเตว, น เกนจิ อุปาทียติ, ตเทว อุปาทายรูปนฺติ นตฺถิ ภูตานํ ตพฺโพหารปฺปสงฺโค. อปิจ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทายรูปนฺติ อุปาทายรูปลกฺขณนฺติ นตฺถิ ตโย อุปาทาย ปวตฺตานํ อุปาทายรูปตาติ.

又或者，由于其广大显现，所造色于此中变得广大，以及大种，故名大种。依靠大种而生起的色法，称为所造色。如果这样，根据“依一个大种，其余大种也随之而生”（《发趣论》1.1.53）的说法，每一个大种都是其他大种的所依，那么它们是否也应被归为所造色呢？并非如此。因为只有依止而生的色法，才能成就此名称。那些依止大种，自身又被其他（大种）所依止的，不是所造色；而那些只依止（大种），而不被任何他法所依止的，才是所造色。因此，不会出现将大种归为此类的情况。再者，所造色的特征是‘依止四种大种’，因此依止三种（大种）而生起的色法，就不是所造色。

๔. ปถนฏฺเฐน ปถวี, ตรุปพฺพตาทีนํ ปกติปถวี วิย สหชาตรูปานํ ปติฏฺฐานภาเวน ปกฺขายติ, อุปฏฺฐาตีติ วุตฺตํ โหติ, ปถวี เอว ธาตุ สลกฺขณธารณาทิโต นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน สรีรเสลาวยวธาตุสทิสตฺตา จาติ ปถวีธาตุ. อาเปติ สหชาตรูปานิ ปตฺถรติ, อาปายติ วา พฺรูเหติ วฑฺเฒตีติ อาโป. เตเชติ ปริปาเจติ, นิเสติ วา ติกฺขภาเวน เสสภูตตฺตยํ อุสฺมาเปตีติ เตโช. วายติ เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาเวน ภูตสงฺฆาตํ ปาเปตีติ วาโย. จตสฺโสปิ ปเนตา ยถากฺกมํ กถินตฺตทวตฺตอุณฺหตฺตวิตฺถมฺภนตฺตลกฺขณาติ ทฏฺฐพฺพํ.

4. 以扩展义为地，如树木、山岳等自然地，作为俱生色法的依止处而显现，或说为能建立者。地即是界，因其能保持自相，且无有情、无生命，犹如身体、岩石之诸界，故名地界。能浸润、扩展、增长俱生色法，故名水。能使成熟、锐化，或以其猛烈性加热其余三大种，故名火。能吹动，因作为移至他处之因而使大种聚移动，故名风。当知此四大种依次具有坚硬性、流动性、热性与支持性之相。

๕. จกฺขาทีนํ วจนตฺโถ เหฏฺฐา กถิโตว. ปสาทรูปํ นาม จตุนฺนํ มหาภูตานํ ปสนฺนภาวเหตุกตฺตา. ตํ [Pg.196] ปน ยถากฺกมํ ทฏฺฐุกามตาโสตุกามตาฆายิตุกามตาสายิตุกามตาผุสิตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปฺปสาทลกฺขณํ. ตตฺถ จกฺขุ ตาว มชฺเฌ กณฺหมณฺฑลสฺส อูกาสิรปฺปมาเณ อภิมุเข ฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติปเทเส เตลมิว ปิจุปฏลานิ สตฺตกฺขิปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ธารณนหาปนมณฺฑนพีชนกิจฺจาหิ จตูหิ ธาตีหิ วิย ขตฺติยกุมาโร สนฺธารณพนฺธนปริปาจนสมุทีรณกิจฺจาหิ จตูหิ ธาตูหิ กตูปการํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ อายุนา ปริปาลิยมานํ วณฺณาทีหิ ปริวาริตํ ยถาโยคํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺถุทฺวารภาวํ สเธนฺตํ ปวตฺตติ, อิตรํ ‘‘สสมฺภารจกฺขู’’ติ วุจฺจติ. เอวํ โสตาทโยปิ ยถากฺกมํ โสตพิลพฺภนฺตเร องฺคุลิเวธนาการํ อุปจิตตนุตมฺพโลมํ, นาสิกพฺภนฺตเร อชปทสณฺฐานํ, ชิวฺหามชฺเฌ อุปฺปลทลคฺคสณฺฐานํ ปเทสํ อภิพฺยาเปตฺวา ปวตฺตนฺติ, อิตรํ ปน ฐเปตฺวา กมฺมชเตชสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐานํ เกสคฺคโลมคฺคนขคฺคสุกฺขจมฺมานิ จ อวเสสํ สกลสรีรํ ผริตฺวา ปวตฺตติ. เอวํ สนฺเตปิ อิตเรหิ ตสฺส สงฺกโร น โหติ ภินฺนนิสฺสยลกฺขณตฺตา. เอกนิสฺสยานิปิ หิ รูปรสาทีนิ ลกฺขณเภทโต อสํกิณฺณาติ กึ ปน ภินฺนนิสฺสยา ปสาทา.

5. 眼等诸根之义如前所述。净色是指因大种的清净状态而产生的。它依次是欲见、欲闻、欲嗅、欲尝、欲触的因缘，是由业所生的大种净色之相。其中，眼根位于瞳孔中央，大小如虱头，面向前方，处于身体形态生起之处，像油浸棉层一样遍布七层眼膜；犹如刹帝利王子被具有抱持、沐浴、装饰、扇凉这四种作用的四位乳母所照顾，（眼根也）受到具有支撑、结合、成熟、推动这四种作用的四界所助益，并由时节、心、食所支持，由寿命所守护，被颜色等所围绕，适当地成为眼识等的所依和门而运作，其余部分称为“具资粮眼”。像这样，耳根等也依次运作：在耳孔内呈现指环般的形状，遍布着细薄的铜色绒毛；在鼻孔内呈现山羊脚印的形状；在舌头中央呈现莲花瓣尖端的形状，遍布这些部位而运作。身根则除了业生火界的安住处以及发尖、毛尖、指甲尖、干燥的皮肤之外，遍布于其余的整个身体而运作。即使它们这样共存，但因为它们所依处的特征不同，所以彼此不会混杂。即使是同一个所依处的色、味等，尚且因为特征的差异而不互相混杂，更何况是所依处不同的净色呢。

๖. อาโปธาตุยา สุขุมภาเวน ผุสิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา วุตฺตํ ‘‘อาโปธาตุ วิวชฺชิตํ ภูตตฺตยสงฺขาต’’นฺติ. กิญฺจาปิ หิ สีตตา ผุสิตฺวา คยฺหติ, สา ปน เตโชเยว. มนฺเท หิ อุณฺหตฺเต สีตพุทฺธิ สีตตาสงฺขาตสฺส กสฺสจิ คุณสฺส อภาวโต. ตยิทํ สีตพุทฺธิยา อนวฏฺฐิตภาวโต วิญฺญายติ ปาราปาเร วิย. ตถา หิ ฆมฺมกาเล อาตเป ฐตฺวา ฉายํ ปวิฏฺฐานํ สีตพุทฺธิ โหติ, ตตฺเถว จิรกาลํ ฐิตานํ อุณฺหพุทฺธิ. ยทิ จ อาโปธาตุ สีตตา สิยา, อุณฺหภาเวน สห เอกสฺมึ กลาเป [Pg.197] อุปลพฺเภยฺย, น เจวํ อุปลพฺภติ, ตสฺมา วิญฺญายติ ‘‘น อาโปธาตุ สีตตา’’ติ. เย ปน ‘‘ทวตา อาโปธาตุ, สา จ ผุสิตฺวา คยฺหตี’’ติ วทนฺติ, เต วตฺตพฺพา ‘‘ทวตา นาม ผุสิตฺวา คยฺหตีติ อิทํ อายสฺมนฺตานํ อภิมานมตฺตํ สณฺฐาเน วิยา’’ติ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

6. 由于水界过于微细而无法被触知，因此说“（所触）是由排除水界的三大种所构成”。虽然寒冷可以被触知，但那其实是火界。因为在微弱的热中产生寒冷的感觉，是由于并没有所谓寒冷性这种特质。这种寒冷的感觉是不稳定的，就像对彼岸此岸的认知一样，可以了知。例如在炎热的季节，站在阳光下进入阴凉处会有寒冷的感觉，而在同样的地方待久了则会产生热的感觉。如果水界是寒冷性，就应该和热性在同一个色聚中同时存在，但事实并非如此，因此可以知道“水界不是寒冷性”。那些说“流动性是水界，并且可以通过触摸来感知”的人，应该被这样反驳：“你们所说的流动性可以通过触摸来感知，这仅仅是具寿们的臆想而已，就像执着于事物的形状一样。”古代的智者曾这样说过——

‘‘ทวตาสหวุตฺตีนิ, ตีณิ ภูตานิ สมฺผุสํ;

ทวตํ สมฺผุสามีติ, โลโกยมภิมญฺญติ.

“与流动性共存，触及三大种时；世人臆想：‘我触及流动性。’

‘‘ภูเต ผุสิตฺวา สณฺฐานํ, มนสา คณฺหโต ยถา;

ปจฺจกฺขโต ผุสามีติ, วิญฺเญยฺยา ทวตา ตถา’’ติ.

“犹如触及大种后，以心执取其形状，并认为‘我直接触及（形状）’；应知流动性亦复如是。”

โคจรรูปํ นาม ปญฺจวิญฺญาณวิสยภาวโต. คาโว อินฺทฺริยานิ จรนฺติ เอตฺถาติ โคจรนฺติ หิ อารมฺมณสฺเสตํ นามํ. ตํ ปเนตํ ปญฺจวิธมฺปิ ยถากฺกมํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ โคจรภาวลกฺขณํ, จกฺขาทิปฏิหนนลกฺขณํ วา.

名为行处色，是因为它是五种识的对象。因为诸根（如牛）在此中行（如牧场），故名行处，这是对所缘的称呼。而这（行处色）本身有五种，依照顺序是眼识等的行处之相，或是眼根等所触击之相。

๗. อิตฺถิยา ภาโว อิตฺถตฺตํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๖๓๒). ปุริสสฺส ภาโว ปุริสตฺตํ. ตตฺถ อิตฺถิลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปเหตุภาวลกฺขณํ อิตฺถตฺตํ, ปุริสลิงฺคาทิเหตุภาวลกฺขณํ ปุริสตฺตํ. ตตฺถ อิตฺถีนํ องฺคชาตํ อิตฺถิลิงฺคํ. สราธิปฺปายา อิตฺถินิมิตฺตํ ‘‘อิตฺถี’’ติ สญฺชานนสฺส ปจฺจยภาวโต. อวิสทฐานคมนนิสชฺชาทิ อิตฺถิกุตฺตํ. อิตฺถิสณฺฐานํ อิตฺถากปฺโป. ปุริสลิงฺคาทีนิปิ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺพานิ. อฏฺฐกถายํ ปน อญฺญถา อิตฺถิลิงฺคาทีนิ วณฺณิตานิ. ตํ ปน เอวํ สงฺคเหตฺวา วทนฺติ –

7. 女性的特质称为女性性（《法集论注》632）。男性的特质称为男性性。其中，女性性是以女性的性征、表相、姿态、仪表为因的自性之相；男性性是以男性的性征等为因的自性之相。在这里，女性的生殖器(aṅgajāta)是女性的性征。声音、意趣等是女性的表相，因为它们是识别为“女性”的缘故。不稳重的站、行、坐等是女性的姿态。女性的身形是女性的仪表。男性的性征等也应该用上述方法来理解。但是在义注中，对女性的性征等有不同的描述。现在将它们归纳起来这样说——

‘‘ลิงฺคํ หตฺถาทิสณฺฐานํ, นิมิตฺตํ มิหิตาทิกํ;

กุตฺตํ สุปฺปาทินา กีฬา, อากปฺโป คมนาทิก’’นฺติ.

“性征是手等形状，表相是微笑等；姿态是以簸箕等嬉戏，仪表是行走等。”

ภาวรูปํ นาม ภวติ เอเตน อิตฺถาทิอภิธานํ, พุทฺธิ จาติ กตฺวา. ตํ ปเนตํ กายินฺทฺริยํ วิย สกลสรีรํ ผริตฺวา ติฏฺฐติ.

名为性色，是因此而有“女性”等称谓及认知。此性色遍布全身，犹如身根一般。

๘. หทยเมว [Pg.198] มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ นิสฺสยตฺตา วตฺถุ จาติ หทยวตฺถุ. ตถา หิ ตํ ธาตุทฺวยนิสฺสยภาวลกฺขณํ, ตญฺจ หทยโกสพฺภนฺตเร อฑฺฒปสตมตฺตํ โลหิตํ นิสฺสาย ปวตฺตติ. รูปกณฺเฑ อวุตฺตสฺสปิ ปเนตสฺส อาคมโต, ยุตฺติโต จ อตฺถิภาโว ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ, ตํ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ วตฺตนฺติ ‘‘ยํ รูปํ มโนธาตุยา จ มโนวิญฺญาณธาตุยา จ ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ นิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๘) เอวมาคตํ ปฏฺฐานวจนํ อาคโม. ยุตฺติ ปเนวํ ทฏฺฐพฺพา –

8. 心，因是意界与意识界的所依处，故名心所依处。它具有作为此二界所依的特征，并依赖位于心腔内约半捧之量的血液而转起。即使在色蕴品中未曾述及，也应通过经教和理证了知其存在。于此，《发趣论》(Paṭṭhāna)中的文句即是经教：“彼色为意界、意识界及彼等相应之法，以依止缘为缘。”理证则应如是理解：

‘‘นิปฺผนฺนภูติกาธารา, ทฺเว ธาตู กามรูปินํ;

รูปานุพนฺธวุตฺติตฺตา, จกฺขุวิญฺญาณาทโย วิย.

欲界与色界众生之意界与意识界，以已生之大种为所依；因其依色而转起，犹如眼识等。

‘‘จกฺขาทินิสฺสิตาเนตา, ตสฺสญฺญาธารภาวโต;

นาปิ รูปาทิเก เตสํ, พหิทฺธาปิ ปวตฺติโต.

此二界不依于眼等，因彼处已为他识所依；亦不依于色等外境，因其亦于外境之外转起。

‘‘น จาปิ ชีวิตํ ตสฺส, กิจฺจนฺตรนิยุตฺติโต;

น จ ภาวทฺวยํ ตสฺมึ, อสนฺเตปิ ปวตฺติโต.

命根亦非彼之（所依），因其另有作用；二性根亦非其所依，因于彼二根不存在时，（意界等）亦转起。

‘‘ตสฺมา ตทญฺญํ วตฺถุ ตํ, ภูติกนฺติ วิชานิยํ;

วตฺถาลมฺพทุกานนฺตุ, เทสนาเภทโต อิทํ;

ธมฺมสงฺคณิปาฐสฺมึ, น อกฺขาตํ มเหสินา’’ติ.

是故应知彼为他物，即大种所依（心所依处）；然而，此（心所依处）于所依与所缘二法之教说中，因教说之差别，于《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)之经文，大仙未曾宣说。

๙. ชีวนฺติ เตนาติ ชีวิตํ, ตเทว กมฺมชรูปปริปาลเน อาธิปจฺจโยคโต อินฺทฺริยนฺติ ชีวิตินฺทฺริยํ. ตถา เหตํ กมฺมชรูปปริปาลนลกฺขณํ. ยถาสกํ ขณมตฺตฏฺฐายีนมฺปิ หิ สหชาตานํ ปวตฺติเหตุภาเวเนว อนุปาลกํ. น หิ เตสํ กมฺมํเยว ฐิติการณํ โหติ อาหารชาทีนํ อาหาราทิ วิย กมฺมสฺส ตงฺขณาภาวโต. อิทํ ปน สห ปาจนคฺคินา อนวเสสอุปาทินฺนกายํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺตติ.

9. 以其存活，故名为命(jīvitaṃ)；此即命根(jīvitindriyaṃ)，因其于维持业生色法具有增上作用。其特征为维持业生色法。它通过作为俱生诸法（即使它们仅住一刹那）的转起之因，而起到维持作用。因为对于彼等而言，业本身并非是住立之因，犹如食等之于食生色等，因为业在彼刹那已不复存在。然而此（命根），是与消化火一同遍布整个被执取的身体而转起。

๑๐. กพฬํ [Pg.199] กตฺวา อชฺโฌหรียตีติ กพฬีกาโร อาหาโร, อิทญฺจ สวตฺถุกํ กตฺวา อาหารํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เสนฺทฺริยกาโยปตฺถมฺภนเหตุภูตา ปน องฺคมงฺคานุสารี รสหรสงฺขาตา อชฺโฌหริตพฺพาหารสิเนหภูตา โอชา อิธ อาหารรูปํ นาม. ตถา เหตํ เสนฺทฺริยกาโยปตฺถมฺภนเหตุภาวลกฺขณํ, โอชฏฺฐมกรูปาหรณลกฺขณํ วา.

10. 将食物做成团状吞咽下去，故名为团食(kabaḷīkāro āhāro)。此乃为示现具所依之食而说。然而，那能够支持有根身，遍行于肢体，名为营养汁，作为可吞食食物之精华的食素(ojā)，于此名为食色。其特征为支持有根身之因，或为生成以食素为第八之色法的特征。

๑๑. กกฺขฬตฺตาทินา อตฺตโน อตฺตโน สภาเวน อุปลพฺภนโต สภาวรูปํ นาม. อุปฺปาทาทีหิ, อนิจฺจตาทีหิ วา ลกฺขเณหิ สหิตนฺติ สลกฺขณํ. ปริจฺเฉทาทิภาวํ วินา อตฺตโน สภาเวเนว กมฺมาทีหิ ปจฺจเยหิ นิปฺผนฺนตฺตา นิปฺผรูปํ นาม. รุปฺปนสภาโว รูปํ, เตน ยุตฺตมฺปิ รูปํ, ยถา ‘‘อริสโส, นีลุปฺปล’’นฺติ, สฺวายํ รูป-สทฺโท รุฬฺหิยา อตํสภาเวปิ ปวตฺตตีติ อปเรน รูป-สทฺเทน วิเสเสตฺวา ‘‘รูปรูป’’นฺติ วุตฺตํ ยถา ‘‘ทุกฺขทุกฺข’’นฺติ. ปริจฺเฉทาทิภาวํ อติกฺกมิตฺวา สภาเวเนว อุปลพฺภนโต ลกฺขณตฺตยาโรปเนน สมฺมสิตุํ อรหตฺตา สมฺมสนรูปํ.

11. 因坚硬等，以其各自的自性而被认知，故名自性色。因具有生起等，或无常等相，故名有相色。无需界限等状态，仅以其自性，由业等缘所完成，故名完成色。有变坏自性者为色，与此相应者亦为色，犹如“阿利沙果、青莲”。此“色”字，依惯例亦用于非其自性者，故以另一“色”字区别之，而说“色之色”，犹如“苦苦”。因超越界限等状态，仅以自性而被认知，且能安立三相而值得思察，故名思察色。

๑๒. น กสฺสตีติ อกาโส. อกาโสเยว อากาโส, นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตุ จาติ อากาสธาตุ. จกฺขุทสกาทิเอเกกกลาปคตรูปานํ กลาปนฺตเรหิ อสํกิณฺณภาวาปาทนวเสน ปริจฺเฉทกํ, เตหิ วา ปริจฺฉิชฺชมานํ, เตสํ ปริจฺเฉทมตฺตํ วา รูปํ ปริจฺเฉทรูปํ. ตญฺหิ ตํ ตํ รูปกลาปํ ปริจฺฉินฺทนฺตํ วิย โหติ. วิชฺชมาเนปิ จ กลาปนฺตรภูเตหิ กลาปนฺตรภูตานํ สมฺผุฏฺฐภาเว ตํตํรูปวิวิตฺตตา รูปปริยนฺโต อากาโส. เยสญฺจ โส ปริจฺเฉโท, เตหิ สยํ อสมฺผุฏฺโฐเยว. อญฺญถา ปริจฺฉินฺนตา น สิยา เตสํ รูปานํ พฺยาปีภาวาปตฺติโต. อพฺยาปิตา [Pg.200] หิ อสมฺผุฏฺฐตา. เตนาห ภควา ‘‘อสมฺผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหี’’ติ (ธ. ส. ๖๓๗).

12. 不被耕作，故名虚空。虚空即是空界，因其无有情，故亦名界。于眼十法等各色聚中，作为使色聚间不相混杂之区分者，或被彼等所区分，或仅是彼等之区分的色，此名界限色。其犹如划分各个色聚。即使存在其他色聚且互相接触，彼等诸色的各自分离，即是色之边际的虚空。而作为彼等之界限者，其自身实不与彼等接触。否则，彼等色法之被区分性将不复存在，因其将陷入遍布的状态。不遍布即是不接触。故世尊说：“不被四大所触”（《法集论》637）。

๑๓. จลมานกาเยน อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ, สยญฺจ เตน วิญฺญายตีติ กายวิญฺญตฺติ. สวิญฺญาณกสทฺทสงฺขาตวาจาย อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ, สยญฺจ ตาย วิญฺญายตีติ วจีวิญฺญตฺติ. ตตฺถ อภิกฺกมาทิชนกจิตฺตสมุฏฺฐานวาโยธาตุยา สหชาตรูปสนฺถมฺภนสนฺธารณจลิเตสุ สหการีการณภูโต ผนฺทมานกายผนฺทนตํเหตุกวาโยธาตุวินิมุตฺโต มหนฺตํ ปาสาณํ อุกฺขิปนฺตสฺส สพฺพถาเมน คหณกาเล อุสฺสาหนวิกาโร วิย รูปกายสฺส ปริผนฺทนปจฺจยภาเวน อุปลพฺภมาโน วิกาโร กายวิญฺญตฺติ. สา หิ ผนฺทมานกาเยน อธิปฺปายํ วิญฺญาเปติ. น หิ วิญฺญตฺติวิการรหิเตสุ รุกฺขจลนาทีสุ ‘‘อิทเมส กาเรตี’’ติ อธิปฺปายคฺคหณํ ทิฏฺฐนฺติ. หตฺถจลนาทีสุ จ ผนฺทมานกายคฺคหณานนฺตรํ อวิญฺญายมานนฺตเรหิ มโนทฺวารชวเนหิ คยฺหมานตฺตา สยญฺจ กาเยน วิญฺญายติ.

13. 以动身表达意图，自身亦因此被了知，故名身表。以有识之声的言语表达意图，自身亦因此被了知，故名语表。其中，由前进等生起心所生起的风界，与俱生色的支持、维持、移动等共同作用，而作为助缘；有别于作为身体颤动之因的风界，犹如尽全力举起巨石时用力的变异，以色身颤动为缘而显现的变异，即是身表。因为它通过动身表达意图。在没有表变异的树木摇动等情形中，未见能把握“此人有意如此”之意图。而在挥手等动作中，把握动身之后，自身亦通过身体被了知，因其为意门速行心所把握，其间不被（五门心）所知。

กถํ ปน วิญฺญตฺติวเสน หตฺถจลนาทโย โหนฺตีติ? วุจฺจเต – เอกาวชฺชนวีถิยํ สตฺตสุ ชวเนสุ สตฺตมชวนสมุฏฺฐานวาโยธาตุ วิญฺญตฺติวิการสหิตาว ปฐมชวนาทิสมุฏฺฐานาหิ วาโยธาตูหิ ลทฺโธปตฺถมฺภา เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาเวน จลยติ จิตฺตชํ, ปุริมชวนาทิสมฺภูตา ปน สนฺถมฺภนสนฺธารณมตฺตกรา ตสฺส อุปการาย โหนฺตีติ. ยถา หิ สตฺตหิ ยุเคหิ อากฑฺฒิตพฺพสกเฏ สตฺตมยุคยุตฺตาเยว โคณา เหฏฺฐา ฉสุ ยุเคสุ ยุตฺตโคเณหิ ลทฺธูปตฺถมฺภา สกฏํ จาเลนฺติ, ปฐมยุคาทิยุตฺตา ปน อุปตฺถมฺภนสนฺธารณมตฺตเมว สาเธนฺตา เตสํ อุปการาย โหนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

那么，如何以表的方式而有手的动作等呢？应当说：在一转向心路中，七速行中的第七速行所生之风界，与表变异相结合，凭借着初速行等所生之风界所获得的支持，以生起异处为因，使心生色动转；而前（六个）速行等所生之（风界），则仅作支持与维持，对彼（第七速行所生之风界）有所助益。譬如，由七对牛所拉之车，只有第七对牛所系之牛，凭借着先前六对牛所系之牛所获得的支持，拉动车子；而初对牛等所系之牛，则仅作支持与维持，对彼等有所助益。此例应如是看待。

เทสนฺตรุปฺปตฺติเยว [Pg.201] เจตฺถ จลนํ อุปฺปนฺนเทสโต เกสคฺคมตฺตมฺปิ ธมฺมานํ สงฺกมนาภาวโต. อิตรถา เนสํ อพฺยาปารกตา, ขณิกตา จ น สิยา. เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาโวติ จ ยถา อตฺตนา สหชรูปานิ เหฏฺฐิมชวนสมุฏฺฐิตรูเปหิ ปติฏฺฐิตฏฺฐานโต อญฺญตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ, เอวํ เตหิ สห ตตฺถ อุปฺปตฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ, เอตฺถ ปน จิตฺตเช จลิเต ตํสมฺพนฺเธน อิตรมฺปิ จลติ นทีโสเต ปกฺขิตฺตสุกฺขโคมยปิณฺฑํ วิย. ตถา จลยิตุํ อสกฺโกนฺติ โยปิ ปฐมชวนาทิสมุฏฺฐานวาโยธาตุโย วิญฺญตฺติวิการสหิตาเยว เยน ทิสาภาเคน อยํ อภิกฺกมาทีนิ ปวตฺเตตุกาโม, ตทภิมุขภาววิการสมฺภวโต. เอวญฺจ กตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนสฺสปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตํ วกฺขติ. วจีเภทกรจิตฺตสมุฏฺฐานปถวีธาตุยา อกฺขรุปฺปตฺติฏฺฐานคตอุปาทินฺนรูเปหิ สห ฆฏฺฏนปจฺจยภูโต เอโก วิกาโร วจีวิญฺญตฺติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ กายวิญฺญตฺติยํ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺพํ.

在此，动转即是生起异处，因为诸法即使如发尖之微，亦无从生起之处转移。否则，彼等（法）之非作用性与刹那性将不成立。所谓“以生起异处为因”，应理解为：犹如自俱生色，从先前速行所生之色所安住之处，生起于他处；如是与彼等一同于彼处生起。然而在此，当心生色动转时，其他（色）亦因其关联而动转，犹如投入河中之干牛粪块。同样地，那些由初速行等所生之风界，亦与表变异相结合，但不能如是促动，因为当此人欲进行趋行等时，唯有面向该方之变异方能生起。如是，亦将说意门转向心亦有生起表之作用。由语行差别心所生之地界，与文字生起之处的所造色相冲击为缘的一种变异，即是语表。此处应说者，应知如身表中所说之方式。

อยํ ปน วิเสโส – ยถา ตตฺถ ‘‘ผนฺทมานกายคฺคหณานนฺตร’’นฺติ วุตฺตํ, เอวมิธ ‘‘สุยฺยมานสทฺทสวนานนฺตร’’นฺติ โยเชตพฺพํ. อิธ จ สนฺถมฺภนาทีนํ อภาวโต สตฺตมชวนสมุฏฺฐิตาตฺยาทินโย น ลพฺภติ. ฆฏฺฏเนน หิ สทฺธึเยว สทฺโท อุปฺปชฺชติ. ฆฏฺฏนญฺจ ปฐมชวนาทีสุปิ ลพฺภเตว. เอตฺถ จ ยถา อุสฺสาเปตฺวา พทฺธโคสีสตาลปณฺณาทิรูปานิ ทิสฺวา ตทนนฺตรปฺปวตฺตาย อวิญฺญายมานนฺตราย มโนทฺวารวีถิยา โคสีสาทีนํ อุทกสหจาริตปฺปการํ สญฺญาณํ คเหตฺวา อุทกคฺคหณํ โหติ, เอวํ วิปฺผนฺทมานสมุจฺจาริยมานกายสทฺเท คเหตฺวา ตทนนฺตรปฺปวตฺตาย อวิญฺญายมานนฺตราย มโนทฺวารวีถิยา ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธูปนิสฺสยาย สาธิปฺปายวิการคฺคหณํ โหตีติ อยํ ทฺวินฺนํ สาธารณา อุปมา.

然而，其差别是：犹如彼处说“在把握身体颤动之后”，如是此处应连接为“在听闻声音之后”。由于此处没有支持等（作用），故不能采用“由第七速行生起”等方式。因为声音确实与撞击同时生起，而撞击在初速行等中亦能获得。在此，犹如看见举起的、系着牛头旃檀(gosīsa)或棕榈叶(tālapaṇṇa)等物之后，通过紧随其后生起、其间隔未被了知的意门心路，把握牛头旃檀等与水共行的方式之相，从而领会到水；如是把握颤动身体所发出之声音之后，通过紧随其后生起、其间隔未被了知、且依先前已确立之关联为近依的意门心路，把握到有目的之变异。此为两者之共通譬喻。

๑๔. ลหุภาโว [Pg.202] ลหุตา. มุทุภาโว มุทุตา. กมฺมญฺญภาโว กมฺมญฺญตา. ยถากฺกมญฺเจตา อโรคิโน วิย รูปานํ อครุตา สุปริมทฺทิตจมฺมสฺส วิย อกถินตา สุธนฺตสุวณฺณสฺส วิย สรีรกิริยานํ อนุกูลภาโวติ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญมญฺญํ อวิชหนฺตสฺสปิ หิ ลหุตาทิตฺตยสฺส ตํตํวิการาธิกรูเปหิ นานตฺตํ วุจฺจติ, ทนฺธตฺตกรธาตุกฺโขภปฺปฏิปกฺขปจฺจยสมุฏฺฐาโน หิ รูปวิกาโร ลหุตา. ถทฺธตฺตกรธาตุกฺโขภปฺปฏิปกฺขปจฺจยสมุฏฺฐาโน มุทุตา. สรีรกิริยานํ อนนุกูลภาวกรธาตุกฺโขภปฺปฏิปกฺขปจฺจยสมุฏฺฐาโน กมฺมญฺญตาติ.

14. 轻快性即轻快。柔软性即柔软。堪任性即堪任。这三者应依次被视为：如同健康者之色法的轻盈，如同充分揉搓过的皮革之非僵硬，如同精炼过的黄金之适于身业。即使轻快性等三者相互不离，也因各自特殊之变异而被称为不同。轻快性是色法的一种变异，由导致迟钝的界扰动之对治因所生。柔软性由导致僵硬的界扰动之对治因所生。堪任性由导致身业不适的界扰动之对治因所生。

๑๕. อุปจยนํ อุปจโย, ปฐมจโยตฺยตฺโถ ‘‘อุปญฺญตฺต’’นฺตฺยาทีสุ วิย อุป-สทฺทสฺส ปฐมตฺถโชตนโต. สนฺตาโน สนฺตติ, ปพนฺโธตฺยตฺโถ. ตตฺถ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยาว จกฺขาทิทสกานํ อุปฺปตฺติ, เอตฺถนฺตเร รูปุปฺปาโท อุปจโย นาม. ตโต ปรํ สนฺตติ นาม. ยถาสกํ ขณมตฺตฏฺฐายีนํ รูปานํ นิโรธาภิมุขภาววเสน ชีรณํ ชรา, สาเยว ชรตา, นิจฺจธุวภาเวน น อิจฺจํ อนุปคนฺตพฺพนฺติ อนิจฺจํ, ตสฺส ภาโว อนิจฺจตา, รูปปริเภโท. ลกฺขณรูปํ นาม ธมฺมานํ ตํตํอวตฺถาวเสน ลกฺขณเหตุตฺตา.

15. 增长(upacaya)是积聚(upacayana)，意即最初的积聚，如同在“upaññatta”等词中，“upa-”前缀表示最初的含义。相续(santāna)是连续(santati)，意即不断延续。其中，从结生(paṭisandhi)开始直到眼等十法聚生起之间，色法的生起名为增长。此后则名为相续。各自仅住一刹那的色法，因趋向坏灭而衰老，此衰老即是老(jarā)，其即是老性(jaratā)。因其不能恒常不变，故为无常(anicca)；其性质即是无常性(aniccatā)，是色法的毁坏。被称为特征色(lakkhaṇarūpa)，是因为它们是标志诸法各自状态之因。

๑๖. ชาติรูปเมวาติ ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย รูปานํ ขเณ ขเณ อุปฺปตฺติภาวโต ชาติสงฺขาตํ รูปุปฺปตฺติภาเวน จตุสนฺตติรูปปฺปฏิพทฺธวุตฺติตฺตา รูปสมฺมตญฺจ ชาติรูปเมว อุปจยสนฺตติภาเวน ปวุจฺจติ ปฐมุปรินิจฺจตฺตสงฺขาตปฺปวตฺติอาการเภทโต เวเนยฺยวเสน ‘‘อุปจโย สนฺตตี’’ติ (ธ. ส. ๖๔๒) วิภชิตฺวา วุตฺตตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา ตาสํ นิทฺเทเส อตฺถโต อเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย อายตนานํ อาจโย, โส รูปสฺส อุปจโย. โย รูปสฺส อุปจโย, สา [Pg.203] รูปสฺส สนฺตตี’’ติ (ธ. ส. ๖๔๑-๖๔๒) วุตฺตํ. เอกาทสวิธมฺปีติ สภาคสงฺคหวเสน เอกาทสปฺปการมฺปิ.

16. 所谓生色(jātirūpa)，是指从结生(paṭisandhi)开始，色法刹那刹那生起的状态，此即名为生(jāti)。由于色法的生起与四种相续色相关联地存在，且被认为是色法，故生色亦以增长和相续的状态来说明。因为根据被称为“最初”与“其后”的持续流转状态之差别，为了适应不同根性的众生，才分别说“增长与相续”(upacayo santati)(《法集论》642)。因此，为了显示它们在解释中意义上的无差别，才说“诸处的积聚，即是色法的增长。色法的增长，即是色法的相续”(《法集论》641-642)。“十一种”是指以同类归纳的方式，共有十一种。

๑๗. จตฺตาโร ภูตา, ปญฺจ ปสาทา, จตฺตาโร วิสยา, ทุวิโธ ภาโว, หทยรูปมิจฺจปิ อิทํ ชีวิตาหารรูเปหิ ทฺวีหิ สห อฏฺฐารสวิธํ, ตถา ปริจฺเฉโท จ ทุวิธา วิญฺญตฺติ, ติวิโธ วิกาโร, จตุพฺพิธํ ลกฺขณนฺติ รูปานํ ปริจฺเฉทวิการาทิภาวํ วินา วิสุํ ปจฺจเยหิ อนิพฺพตฺตตฺตา อิเม อนิปฺผนฺนา ทส เจติ อฏฺฐวีสติวิธํ ภเว.

17. 四大种、五净色、四境界色、两种性别色、心所依色，加上命根色与食素色这两种，共十八种。以及两种界限色、两种表色、三种变异色、四种相色——这些色法，因其不离界限、变异等状态，不能单独由因缘生起，故此十种名为非已生色(anipphanna)，总计二十八种。

รูปสมุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

色总说释义终。

รูปวิภาควณฺณนา

色分别释义

๑๘. อิทานิ ยถาอุทฺทิฏฺฐรูปานํ เอกวิธาทินยทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺพญฺจ ปเนต’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. สมฺปยุตฺตสฺส อโลภาทิเหตุโน อภาวา อเหตุกํ. ยถาสกํ ปจฺจยวนฺตตาย สปฺปจฺจยํ. อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺเตหิ กามาสวาทีหิ สหิตตฺตา สาสวํ. ปจฺจเยหิ อภิสงฺขตตฺตา สงฺขตํ. อุปาทานกฺขนฺธสงฺขาเต โลเก นิยุตฺตตาย โลกิยํ. กามตณฺหาย อวจริตตฺตา กามาวจรํ. อรูปธมฺมานํ วิย กสฺสจิ อารมฺมณสฺส อคฺคหณโต นาสฺส อารมฺมณนฺติ อนารมฺมณํ. ตทงฺคาทิวเสน ปหาตพฺพตาภาวโต อปฺปหาตพฺพํ. อิติ-สทฺโท ปการตฺโถ, เตน ‘‘อพฺยากต’’นฺตฺยาทิกํ สพฺพํ เอกวิธนยํ สงฺคณฺหาติ.

18. 现在，为了显示如前所述的色法的一种分类等，故说“一切”(sabbañca panetaṃ)等。由于没有相应的无贪等因，故为无因(ahetuka)。由于各自具有因缘，故为有因缘(sappaccaya)。由于与缘于自身而转起的欲漏(kāmāsava)等相应，故为有漏(sāsava)。由于被诸因缘造作，故为有为(saṅkhata)。由于与被称为取蕴(upādānakkhandha)的世间相关联，故为世间(lokiya)。由于是欲贪(kāmataṇhā)的所行境，故为欲界(kāmāvacara)。如同无色法(arūpadhamma)一样，因不取任何所缘，故为无所缘(anārammaṇa)。由于不具备以彼分(tadaṅga)等方式断除的性质，故为不应断(appahātabba)。“如是”(iti)一词表示种类，因此“无记”(abyākata)等一切都摄于一种分类之中。

๑๙. อชฺฌตฺติกรูปํ อตฺตภาวสงฺขาตํ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตตฺตา. กามํ อญฺเญปิ หิ อชฺฌตฺตสมฺภูตา อตฺถิ, รุฬฺหีวเสน ปน จกฺขาทิกํเยว อชฺฌตฺติกํ. อถ วา ‘‘ยทิ มยํ น โหม, ตฺวํ กฏฺฐกลิงฺครูปโม ภวิสฺสสี’’ติ วทนฺตา วิย อตฺตภาวสฺส [Pg.204] สาติสยํ อุปการตฺตา จกฺขาทีเนว วิเสสโต อชฺฌตฺติกานิ นาม. อตฺตสงฺขาตํ วา จิตฺตํ อธิกิจฺจ ตสฺส ทฺวารภาเวน ปวตฺตตีติ อชฺฌตฺตํ, ตเทว อชฺฌตฺติกํ. ตโต พหิภูตตฺตา อิตรํ เตวีสติวิธํ พาหิรรูปํ.

19. 内色(ajjhattikarūpa)是指与自身相关的色法，因为它依于自身(attabhāva)而生起。虽然还有其他的内在生起的法，但依照惯例，只有眼等(cakkhu-ādi)才称为内色。或者说，就像有人说：“如果我们不存在，你就会像木柴一样”(yadi mayaṃ na homa, tvaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamo bhavissasi)，因为眼等对自身有极大的帮助，所以特别称为内色。或者说，依于被称为“自”(atta)的心，作为心的门径而生起，故为内在(ajjhatta)，那也就是内色(ajjhattika)。与此不同的其他二十三种色法，因其外在于此，故为外色(bāhirarūpa)。

๒๐. อิตรํ พาวีสติวิธํ อวตฺถุรูปํ.

20. 其余二十二种是非依处色(avatthurūpa)。

๒๒. อฏฺฐวิธมฺปิ อินฺทฺริยรูปํ ปญฺจวิญฺญาเณสุ ลิงฺคาทีสุ สหชรูปปริปาลเน จ อาธิปจฺจโยคโต. ปสาทรูปสฺส หิ ปญฺจวิธสฺส จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ อาธิปจฺจํ อตฺตโน ปฏุมนฺทาทิภาเวน เตสมฺปิ ปฏุมนฺทาทิภาวาปาทนโต. ภาวทฺวยสฺสาปิ อิตฺถิลิงฺคาทีสุ อาธิปจฺจํ ยถาสกํ ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชมานานมฺปิ เตสํ เยภุยฺเยน สภาวกสนฺตาเนเยว ตํตทากาเรน อุปฺปชฺชนโต, น ปน อินฺทฺริยปจฺจยภาวโต. ชีวิตสฺส จ กมฺมชปริปาลเน อาธิปจฺจํ เตสํ ยถาสกํ ขณฏฺฐานสฺส ชีวิตินฺทฺริยปฺปฏิพทฺธตฺตา. สยญฺจ อตฺตนา ฐปิตธมฺมสมฺพนฺเธเนว ปวตฺตติ นาวิโก วิย.

22. 八种根色(indriyarūpa)于五识以及性别特征等方面，因其对俱生色的维护而具有增上力。五种净色(pasādarūpa)于眼识等中具有增上力，因为通过自身敏锐迟钝等性质，使得它们也产生敏锐迟钝等性质。两种性根(bhāva)于女性特征等方面具有增上力，虽然这些特征也依各自的因缘而生起，但大体上是以其自身本性的延续而以那种形式生起，并非由于性根作为缘的作用。命根(jīvitindriya)对业生色(kammajarūpa)的维护具有增上力，因为这些业生色各自刹那的存在都与命根紧密相连。而命根自身则如同船夫一般，仅通过自身所确立的法性关联而运行。

๒๓. วิสยวิสยิภาวปฺปตฺติวเสน ถูลตฺตา โอฬาริกรูปํ. ตโตเยว คหณสฺส สุกรตฺตา สนฺติเกรูปํ อาสนฺนรูปํ นาม. โย สยํ, นิสฺสยวเสน จ สมฺปตฺตานํ, อสมฺปตฺตานญฺจ ปฏิมุขภาโว อญฺญมญฺญปตนํ, โส ปฏิโฆ วิยาติ ปฏิโฆ. ยถา หิ ปฏิฆาเต สติ ทุพฺพลสฺส จลนํ โหติ, เอวํ อญฺญมญฺญํ ปฏิมุขภาเว สติ อรูปสภาวตฺตา ทุพฺพลสฺส ภวงฺคสฺส จลนํ โหติ. ปฏิโฆ ยสฺส อตฺถิ ตํ สปฺปฏิฆํ. ตตฺถ สยํ สมฺปตฺติ โผฏฺฐพฺพสฺส, นิสฺสยวเสน สมฺปตฺติ ฆานชิวฺหากายคนฺธรสานํ, อุภยถาปิ อสมฺปตฺติ จกฺขุโสตรูปสทฺทานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรํ โสฬสวิธํ โอฬาริกตาทิสภาวาภาวโต สุขุมรูปาทิกํ.

23. 由于达到能所取(visaya-visayī)的状态而显粗大，故为粗显色(oḷārikarūpa)。正因如此，容易被执取，故名为近色(santikerūpa)或邻近色(āsannarūpa)。自身，以及依于所依而接触的、和不接触的，它们之间的对立、相互撞击，此即是“碍”(paṭigha)。就像发生撞击时，弱者会动摇；同样地，当（根与境）相互对立时，因其无色自性而微弱的有分心(bhavaṅga)就会动摇。具有“碍”的，称为有碍色(sappaṭigharūpa)。于此，应知：触所缘(phoṭṭhabba)是自身接触；鼻、舌、身根与香、味所缘是依于所依而接触；眼、耳根与色、声所缘则两种情况都不接触。其余十六种，因不具有粗显等性质，故为微细色(sukumarūpa)等。

๒๔. กมฺมโต [Pg.205] ชาตํ อฏฺฐารสวิธํ อุปาทินฺนรูปํ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อุเปเตน กมฺมุนา อตฺตโน ผลภาเวน อาทินฺนตฺตา คหิตตฺตา. อิตรํ อคฺคหิตคฺคหเณนทสวิธํ อนุปาทินฺนรูปํ.

24. 由业所生的十八种色法，名为所执取色(upādinnarūpa)，因其由具足贪爱(taṇhā)和邪见(diṭṭhi)的业，以其自身果报的形式被执取、被把握。其余十种，因不被执取、不被把握，故为非所执取色(anupādinnarūpa)。

๒๕. ทฏฺฐพฺพภาวสงฺขาเตน นิทสฺสเนน สห วตฺตตีติ สนิทสฺสนํ. จกฺขุวิญฺญาณโคจรภาโว หิ นิทสฺสนนฺติ วุจฺจติ ตสฺส จ รูปายตนโต อนญฺญตฺเตปิ อญฺเญหิ ธมฺเมหิ ตํ วิเสเสตุํ อญฺญํ วิย กตฺวา วตฺตุํ วฏฺฏตีติ สห นิทสฺสเนน สนิทสฺสนนฺติ. ธมฺมภาวสามญฺเญน หิ เอกีภูเตสุ ธมฺเมสุ โย นานตฺตกโร วิเสโส, โส อญฺโญ วิย กตฺวา อุปจริตุํ ยุตฺโต. เอวญฺหิ อตฺถวิเสสาวโพโธ โหติ.

25. 因其与被称为“可见”(daṭṭhabba)的“示现”(nidassana)同时存在，故为有见色(sanidassana)。眼识的对象即被称为“示现”，即使它与色处(rūpāyatana)并无不同，但为了将它与其他法区别开来，可以把它当作别的东西来说，因此称为“与示现俱行”的“有见色”。因为在法性上相同的诸法中，能造成差异的特性，适合被当作是另外一个东西来对待。这样才能理解其意义的特殊性。

๒๖. อสมฺปตฺตวเสนาติ อตฺตานํ อสมฺปตฺตสฺส โคจรสฺส วเสน, อตฺตนา วิสยปฺปเทสํ วา อสมฺปตฺตวเสน. จกฺขุโสตานิ หิ รูปสทฺเทหิ อสมฺปตฺตานิ, สยํ วา ตานิ อสมฺปตฺตาเนว อารมฺมณํ คณฺหนฺติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

26. 所谓“不接触”(asampattavasena)，是指所缘未到达自身，或者自身未到达所缘之处。

‘‘จกฺขุโสตํ ปเนเตสุ, โหตาสมฺปตฺตคาหกํ;

วิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุตฺตา, สนฺตราธิกโคจเร.

“于此诸根中，眼与耳，实为不接触而取境；于有间隔、更远所缘，作为识生起之因故。”

‘‘ตถา หิ ทูรเทสฏฺฐํ, ผลิกาทิติโรหิตํ;

มหนฺตญฺจ นคาทีนํ, วณฺณํ จกฺขุ อุทิกฺขติ.

“诚然，眼能看见远处之物、被水晶等遮蔽之物，以及山岳等巨大之物的颜色。”

‘‘อากาสาทิคโต กุจฺฉิ-จมฺมานนฺตริโกปิ จ;

มหนฺโต จ ฆณฺฏาทีนํ, สทฺโท โสตสฺส โคจโร.

“空中之声、腹内或皮膜所隔之声，以及大钟等巨大之声，皆是耳的所缘。”

‘‘คนฺตฺวา วิสยเทสํ ตํ, ผริตฺวา คณฺหตีติ เจ;

อธิฏฺฐานวิธาเนปิ, ตสฺส โส โคจโร สิยา.

“若说（根）是前往所缘之处，遍布而取境；那么即使在神通决意(adhiṭṭhāna)的情况下，那（远处的所缘）也应是其所缘。”

‘‘ภูตปฺปพนฺธโต โส เจ, ยาติ อินฺทฺริยสนฺนิธึ;

กมฺมจิตฺโตชสมฺภูโต, วณฺโณ สทฺโท จ จิตฺตโช.

“若说（所缘）由四大种之相续而来到根的近处；那么由业、心、食素所生的色，以及由心所生的声，”

‘‘น เตสํ โคจรา โหนฺติ, น หิ สมฺโภนฺติ เต พหิ;

วุตฺตา จ อวิเสเสน, ปาเฐ ตํวิสยาว เต.

“便不能成为彼等（根）的所缘，因其不生于外部；而在经文中，它们被无差别地宣说为彼等之所缘。”

‘‘ยทิ [Pg.206] เจตํ ทฺวยํ อตฺตสมีปํเยว คณฺหติ;

อกฺขิวณฺณํ ตถา มูลํ, ปสฺเสยฺย ภมุกสฺส จ.

“如果这两种（根）只取自身附近之物；那么（眼）就应该能看见眼球的颜色，以及眉毛的根部。”

‘‘ทิสาเทสววตฺถานํ, สทฺทสฺส น ภเวยฺย จ;

สิยา จ สรเวธิสฺส, สกณฺเณ สรปาตน’’นฺติ.

“声音的方向和位置便无法确定；并且，对于闻声射箭者，（会感觉）箭是落在自己的耳朵上。”

โคจรคฺคาหิกรูปํ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตํ หุตฺวา ตํตํโคจรคฺคหณสภาวตฺตา. อิตรํ เตวีสติวิธํ อโคจรคฺคาหิกรูปํ โคจรคฺคหณาภาวโต.

取境色(gocaraggāhikarūpa)是以识为所依，具有能取各种所缘的自性。其余二十三种，因不取所缘，故为不取境色(agocaraggāhikarūpa)。

๒๗. วณฺณิตพฺโพ ทฏฺฐพฺโพติ วณฺโณ. อตฺตโน อุทยานนฺตรํ รูปํ ชเนตีติ โอชา. อวินิพฺโภครูปํ กตฺถจิปิ อญฺญมญฺญํ วินิภุญฺชนสฺส วิสุํ วิสุํ ปวตฺติยา อภาวโต. รูปโลเก คนฺธาทีนํ อภาววาทิมตมฺปิ หิ ตตฺถ ตตฺถ (วิภ. มูลฏี. ๒๒๗; วิภ. อนุฏี. ๒๒๗) อาจริเยหิ ปฏิกฺขิตฺตเมว.

27. 可被描述、可被看见，故为显色(vaṇṇa)。自身生起后立即产生色法，故为食素(ojā)。不可分离色(avinibbhogarūpa)在任何地方都不能彼此分离而各自独立地生起。即使有主张色界(rūpaloka)没有香等的观点，也已被诸阿阇梨所驳斥。

๒๘. อิจฺเจวนฺติ เอตฺถปิ อิติ-สทฺโท ปการตฺโถ, เตน อิธ อนาคตมฺปิ สพฺพํ ทุกติกาทิเภทํ สงฺคณฺหาติ.

28. 于“如是”(iccevam)等语中，“如是”(iti)一词表种类义，因此它总括了所有未述及的二法、三法等差别。

รูปวิภาควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

色分别释义终。

รูปสมุฏฺฐานนยวณฺณนา

色生起理趣释义

๒๙. กานิ ปน ตานิ กมฺมาทีนิ, กถํ, กตฺถ, กทา จ รูปสมุฏฺฐานานีติ อาห ‘‘ตตฺถา’’ตฺยาทิ. ปฏิสนฺธิมุปาทายาติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขณํ อุปาทาย. ขเณ ขเณติ เอเกกสฺส จิตฺตสฺส ตีสุ ตีสุ ขเณสุ, นิรนฺตรเมวาติ วุตฺตํ โหติ. อปเร ปน จิตฺตสฺส ฐิติกฺขณํ (วิภ. มูลฏี. ๒๐ ปกิณฺณกกถาวณฺณนา), ภงฺคกฺขเณ จ รูปุปฺปาทํ (วิภ. มูลฏี. ๒๐ ปกิณฺณกกถาวณฺณนา) ปฏิเสเธนฺติ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ฐิติกฺขณาภาเว เตสํ อุปปตฺติ เจว ตตฺถ วตฺตพฺพญฺจ เหฏฺฐา กถิตเมว, อิธาปิ [Pg.207] ปน ภงฺคกฺขเณ รูปุปฺปาทาภาเว อุปปตฺติยา ตตฺถ วตฺตพฺเพน จ สห สุขคฺคหณตฺถํ สงฺคเหตฺวา วุจฺจติ –

29. 那么，是哪些业等？它们如何、于何处、于何时生起色法呢？（答曰：）以“于此”等（文）说。“从结生起”(paṭisandhimupādāya)是说从结生心的生起刹那起。“于刹那刹那”是说于每一心的（生、住、灭）三刹那中，意即持续不断。然而，其他（论师）则否定心的住刹那，以及色法于坏灭刹那生起。于此，虽然关于（他们主张的）无住刹那的理据及对此应作之说明已于前述，但此处为了易于理解，亦将关于坏灭刹那不生色法的理据及对此应作之说明一并总括而言：

‘‘อุปฺปนฺนุปฺปชฺชมานนฺติ, วิภงฺเค เอวมาทินํ;

ภงฺคกฺขณสฺมึ อุปฺปนฺนํ, โน จ อุปฺปชฺชมานกํ.

“‘已生与现生’，《分别论》等如是说；于坏灭刹那，是已生而非正生。”

‘‘อุปฺปชฺชมานมุปฺปาเท, อุปฺปนฺนญฺจาติอาทินา;

ภงฺคุปฺปาทาว อกฺขาตา, น จิตฺตสฺส ฐิติกฺขโณ.

“‘正生’于生起时，‘已生’等亦然；只宣说坏灭与生起，而无心之住刹那。”

‘‘‘อุปฺปาโท จ วโย เจว, อญฺญถตฺตํ ฐิตสฺส จ;

ปญฺญายตี’ติ (อ. นิ. ๓.๔๗) วุตฺตตฺตา, ฐิติ อตฺถีติ เจ มตํ.

“若因（经中）宣说：‘生、灭与住者之变异，皆被了知’，而认为有‘住’。”

‘‘อญฺญถตฺตสฺส เอกสฺมึ, ธมฺเม อนุปลทฺธิโต;

ปญฺญาณวจนา เจว, ปพนฺธฏฺฐิติ ตตฺถปิ.

“于单一法中，变异不可得；又因（经中）‘了知’之说，故彼处（所言）亦是相续之住。”

‘‘วุตฺตา ตสฺมา น จิตฺตสฺส, ฐิติ ทิสฺสติ ปาฬิยํ;

อภิธมฺเม อภาโวปิ, นิเสโธเยว สพฺพถา.

“是故，于圣典中不见有心之住；于阿毗达摩(abhidhamma)中亦无，此乃全然之遮止。”

‘‘ยทา สมุทโย ยสฺส, นิรุชฺฌติ ตทาสฺส กึ;

ทุกฺขมุปฺปชฺชตีตฺเยตฺถ, ปญฺเห โนติ นิเสธโต.

“于‘某法之集若灭，彼法之苦是否生？’一问中，以‘不’(no)作否定故。”

‘‘รูปุปฺปาโท น ภงฺคสฺมึ, ตสฺมา สพฺเพปิ ปจฺจยา;

อุปฺปาเทเยว จิตฺตสฺส, รูปเหตูติ เกจน.

“色法不生于坏灭时，是故一切缘，只在心之生起时，是色法之因，有些人如此说。”

‘‘วุจฺจเต ตตฺถ เอกสฺมึ, ธมฺเมเยว ยถา มตา;

อุปฺปาทาวตฺถโต ภินฺนา, ภงฺคาวตฺถา ตเถว ตุ.

“对此，兹答曰：于单一法中，诚如所许，坏灭阶段不同于生起阶段。”

‘‘ภงฺคสฺสาภิมุขาวตฺถา, อิจฺฉิตพฺพา อยํ ฐิติ;

นยทสฺสนโต เอสา, วิภงฺเค น ตุ เทสิตา.

“此‘住’应被视为朝向坏灭的阶段；此乃依理则所见，然《分别论》中实未宣说。”

‘‘ลกฺขณํ สงฺขตสฺเสว, วตฺตุมุปฺปาทอาทินํ;

เทสิตตฺตา น ตตฺถาปิ, ปพนฺธสฺส ฐิตีริตา.

“因（经中）宣说生等是为了说明有为法之相，故彼处所言之住，并非相续之住。”

‘‘อุปสคฺคสฺส ธาตูนมตฺเถเยว ปวตฺติโต;

ปญฺญายตีติ เจตสฺส, อตฺโถ วิญฺญายเต อิติ.

“因前缀与词根于其义转起，故‘了知’(paññāyati)一词，其义被解为‘被识知’。”

‘‘ภงฺเค [Pg.208] รูปสฺส นุปฺปาโท, จิตฺตชานํ วเสน วา;

อารุปฺปํวาภิสนฺธาย, ภาสิโต ยมกสฺส หิ.

“于坏灭时色不生起，此乃《双论》所说，是依心生（色）而言，或意指无色界。”

‘‘สภาโวยํ ยถาลาภ-โยชนาติ ตโต นหิ;

น จิตฺตฏฺฐิติ ภงฺเค จ, น รูปสฺส อสมฺภโว’’ติ.

“此是自性，乃随其所得之安立。是故（彼说）不然。心非无住，于坏灭时色亦非不生。”

๓๑. รูปวิราคภาวนานิพฺพตฺตตฺตา เหตุโน ตพฺพิธุรตาย, อโนกาสตาย จ อรูปวิปากา, รูปชนเน วิเสสปจฺจเยหิ ฌานงฺเคหิ สมฺปโยคาภาวโต ทฺวิปญฺจวิญฺญาณานิ จาติ จุทฺทส จิตฺตานิ รูปํ น สมุฏฺฐาเปนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อารุปฺปวิปากทฺวิปญฺจวิญฺญาณวชฺชิต’’นฺติ. ปฏิสนฺธิจิตฺตํ, ปน จุติจิตฺตญฺจ เอกูนวีสติ ภวงฺคสฺเสว อนฺโตคธตฺตา จิตฺตนฺตรํ น โหตีติ น ตสฺส วชฺชนํ กตํ. กิญฺจาปิ น กตํ, ปจฺฉาชาตปจฺจยรหิตํ, ปน อาหาราทีหิ จ อนุปตฺถทฺธํ ทุพฺพลวตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตตฺตา, อตฺตโน จ อาคนฺตุกตาย กมฺมชรูเปหิ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ ฐานํ คเหตฺวา ฐิตตฺตา จ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ รูปสมุฏฺฐาปกํ น โหติ. จุติจิตฺเต ปน อฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๖๓๖; วิภ. อฏฺฐ. ๒๖ ปกิณฺณกกถา) ตาว ‘‘วูปสนฺตวฏฺฏมูลสฺมึ สนฺตาเน สาติสยํ สนฺตวุตฺติตาย ขีณาสวสฺเสว จุติจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปตี’’ติ (ธ. ส. มูลฏี. ๖๓๖) วุตฺตํ. อานนฺทาจริยาทโย ปน ‘‘สพฺเพสมฺปิ จุติจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปตี’’ติ วทนฺติ. วินิจฺฉโย ปน เนสํ สงฺเขปโต มูลฏีกาทีสุ, วิตฺถารโต จ อภิธมฺมตฺถวิกาสินิยํ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺโพ. ปฐมภวงฺคมุปาทายาติ ปฏิสนฺธิยา อนนฺตรนิพฺพตฺตปฐมภวงฺคโต ปฏฺฐาย. ชายนฺตเมว สมุฏฺฐาเปติ, น ปน ฐิตํ, ภิชฺชมานํ วา อนนฺตราทิปจฺจยลาเภน อุปฺปาทกฺขเณเยว ชนกสามตฺถิยโยคโต.

31. 无色界果报心，因由修习色离欲而生，缺乏生色之因，且无处所；双五识，因与作为生色之特别助缘的禅支不相应；是故此十四心不生色法，所以说“除去无色界果报和双五识”。结生心与死亡心，因被摄于十九种有分心之内，非为他心，故未被单独排除。虽未被排除，然结生心因无后生缘，无食等资助，依于弱劣所依而转起，且其自身为新来者，于业生色中占据了心生色之位，故结生心不生色法。关于死亡心，义注(aṭṭhakathā)中说：“于已止息轮回根本的（圣者）相续中，因其极为寂静，故漏尽者的死亡心不生色法。”而阿难(Ānanda)阿阇梨等则说：“一切有情的死亡心皆不生色法。”对此的决择，简略则见于根本疏等，详尽则应依《阿毗达摩义广释》(Abhidhammatthavikāsinī)中所说之理了知。“从最初有分起”，是指从结生之后立即生起的最初有分心开始。唯于生起时产生（色法），而非住时或坏灭时——因为在生起刹那，由获得无间等缘，即具产生之能力。

๓๒. อิริยาย กายิกกิริยาย ปวตฺติปถภาวโต อิริยาปโถ, คมนาทิ, อตฺถโต ตทวตฺถา รูปปฺปวตฺติ. ตมฺปิ [Pg.209] สนฺธาเรติ ยถาปวตฺตํ อุปตฺถมฺเภติ. ยถา หิ วีถิจิตฺเตหิ อพฺโพกิณฺเณ ภวงฺเค ปวตฺตมาเน องฺคานิ โอสีทนฺติ, น เอวเมเตสุ ทฺวตฺตึสวิเธสุ, วกฺขมาเนสุ จ ฉพฺพีสติยา ชาครณจิตฺเตสุ ปวตฺตมาเนสุ. ตทา ปน องฺคานิ อุปตฺถทฺธานิ ยถาปวตฺตอิริยาปถภาเวเนว ปวตฺตนฺติ.

32. “威仪”(iriyāpatha)，因其是行动(iriyā)——即身体活动(kāyikakiriyā)——的进行之道(pavattipatha)，故得此名，如行走等。就义理而言，它是色法在该等状态下的活动。它也保持、支持（身体）如其所是地活动。譬如，当有分心在未被心路过程(vīthicitta)间杂的情况下持续生起时，肢体便会下沉；但当此三十二种心，以及下文将述及的二十六种觉醒心生起时，则非如此。彼时，肢体因被支撑，便以其既有的威仪姿态而活动。

๓๓. วิญฺญตฺติมฺปิ สมุฏฺฐาเปนฺติ, น เกวลํ รูปิริยาปถาเนว. อวิเสสวจเนปิ ปเนตฺถ มโนทฺวารปฺปวตฺตาเนว โวฏฺฐพฺพนชวนานิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกานิ, ตถา หาสชนกานิ จ ปญฺจทฺวารปฺปวตฺตานํ ปริทุพฺพลภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ. กามญฺเจตฺถ รูปวินิมุตฺโต อิริยาปโถ, วิญฺญตฺติ วา นตฺถิ, ตถาปิ น สพฺพํ รูปสมุฏฺฐาปกํ จิตฺตํ อิริยาปถูปตฺถมฺภกํ, วิญฺญตฺติวิการชนกญฺจ โหติ. ยํ ปน จิตฺตํ วิญฺญตฺติชนกํ, ตํ เอกํสโต อิริยาปถูปตฺถมฺภกํ อิริยาปถสฺส วิญฺญตฺติยา สห อวินาภาวโต. อิริยาปถูปตฺถมฺภกญฺจ รูปชนกนฺติ อิมสฺส วิเสสทสฺสนตฺถํ รูปโต อิริยาปถวิญฺญตฺตีนํ วิสุํ คหณํ.

33. （心）也生起表，不仅仅是色法与威仪。虽然没有特别说明，但这里只有从意门生起的确定心和速行心才能产生表，同样，引发微笑的心也能产生表；而从五门生起的心，则因其力量极弱，应如此理解。虽然这里没有脱离色法的威仪或表，但也不是所有产生色法的心都能支持威仪或引起表的变化。凡是能产生表的心，必定支持威仪，因为威仪和表是不可分离的。为了说明“支持威仪的心也产生色法”这一特殊之处，才将威仪和表从色法中分开提及。

๓๔. เตรสาติ กุสลโต จตฺตาริ, อกุสลโต จตฺตาริ, กิริยโต ปญฺจาติ เตรส. เตสุ หิ ปุถุชฺชนา อฏฺฐหิ กุสลากุสเลหิ หสนฺติ, เสกฺขา ทิฏฺฐิสหคตวชฺชิเตหิ, อเสกฺขา ปน ปญฺจหิ กิริยจิตฺเตหิ, ตตฺถาปิ พุทฺธา จตูหิ สเหตุกกิริยจิตฺเตเหว หสนฺติ, น อเหตุเกน ‘‘อตีตํสาทีสุ อปฺปฏิหตญาณํ ปตฺวา อิเมหิ ตีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตี’’ติ วจนโต (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕). น หิ วิจารณปญฺญารหิตสฺส หสิตุปฺปาทสฺส พุทฺธานํ ปวตฺติ ยุตฺตาติ วทนฺติ. หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปน ปวตฺติยมานมฺปิ เตสํ สิตกรณํ ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสสพฺพญฺญุตญฺญาณานํ อนุวตฺตกตฺตา ญาณานุปริวตฺติเยวาติ. เอวญฺจ กตฺวา อฏฺฐกถายํ [Pg.210] (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๖๘) ‘‘เตสํ ญาณานํ จิณฺณปริยนฺเต อิทํ จิตฺตํ หาสยมานํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา น ตสฺส พุทฺธานํ ปวตฺติ สกฺกา นิวาเรตุํ.

34. 从善法而言有四种，从不善法而言有四种，从唯作而言有五种，总共十三种。其中凡夫以八种善心与不善心而笑，有学以不与邪见相应的（善心与不善心）而笑，无学则以五种唯作心而笑。于此之中，佛陀仅以四种有因唯作心而笑，而非无因心。如经所说：“对于过去等境界获得无碍智，具足此三法的佛陀、世尊，一切身业都是以智慧为先导、随智慧而转的。”他们说诸佛生起缺乏审查慧的笑心是不合理的。然而，诸佛以生笑心而微笑时，其微笑亦随宿住智、未来智、一切知智而转，故仍是随智慧而转。正因如此，义注中说：“当这些智慧的行境完备时，此心生起而令其微笑。”因此，不能否定佛陀有此（无因心的）生起。

๓๕. ปจฺฉาชาตาทิปจฺจยูปตฺถมฺภลาเภน ฐิติกฺขเณเยว อุตุโอชานํ พลวภาโวติ วุตฺตํ ‘‘เตโชธาตุ ฐิติปฺปตฺตา’’ตฺยาทิ.

35. 由于获得后生等缘的支持，时节食素(utu-ojā)在住的刹那即变得强有力，故说“火界已达住位”等。

๓๗. ตตฺถ หทยอินฺทฺริยรูปานิ นว กมฺมโตเยว ชาตตฺตา กมฺมชาเนว. ยญฺหิ ชาตํ, ชายติ, ชายิสฺสติ จ, ตํ ‘‘กมฺมช’’นฺติ วุจฺจติ ยถา ทุทฺธนฺติ.

37. 在此，心所依处与（八）根色这九种色，因仅从业而生，故纯是业生。凡是已生、正在生、将要生的，都被称为“业生”，如同“牛乳”(duddha)一词。

๔๐. ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยาเปกฺขตฺตา ลหุตาทิตฺตยํ กมฺมชํ น โหติ, อิตรถา สพฺพทาภาวีหิ ภวิตพฺพนฺติ วุตฺตํ ‘‘ลหุตาทิตฺตยํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ สมฺโภตี’’ติ.

40. 由于依赖现前之缘，轻快等三法（轻快、柔软、适业）非业所生，否则它们应当恒时存在。故说：“轻快等三法由时节、心与食素而生。”

๔๓. เอกนฺตกมฺมชานิ นว, จตุเชสุ กมฺมชานิ นวาติ อฏฺฐารส กมฺมชานิ, ปญฺจวิการรูปสทฺทอวินิพฺโภครูปอากาสวเสน ปนฺนรส จิตฺตชานิ, สทฺโท, ลหุตาทิตฺตยํ, อวินิพฺโภคากาสรูปานิ นวาติ เตรส อุตุชานิ, ลหุตาทิตฺตยอวินิพฺโภคากาสวเสน ทฺวาทส อาหารชานิ.

43. 纯从业生者有九种，通四因生中的业生者有九种，共计十八种业生色。心生色有十五种，即：五种变化色、声、八不离色与虚空界。时节生色有十三种，即：声、轻快等三法、八不离色与虚空界。食生色有十二种，即：轻快等三法、八不离色与虚空界。

๔๔. เกวลํ ชายมานาทิรูปานํ ชายมานปริปจฺจมานภิชฺชมานรูปานํ สภาวตฺตา สภาวมตฺตํ วินา อตฺตโน ชาติอาทิลกฺขณาภาวโต ลกฺขณานิ เกหิจิ ปจฺจเยหิ น ชายนฺตีติ ปกาสิตํ. อุปฺปาทาทิยุตฺตานญฺหิ จกฺขาทีนํ ชาติอาทีนิ ลกฺขณานิ วิชฺชนฺติ, น เอวํ ชาติอาทีนํ. ยทิ เตสมฺปิ ชาติอาทีนิ สิยุํ, เอวํ อนวตฺถานเมว อาปชฺเชยฺย. ยํ ปน ‘‘รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร. อิเม ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานา’’ตฺยาทีสุ (ธ. ส. ๑๒๐๑) ชาติยา กุโตจิชาตตฺตํ อนุญฺญาตํ[Pg.211], ตมฺปิ รูปชนกปจฺจยานํ รูปุปฺปาทนํ ปติ อนุปรตพฺยาปารานํ ปจฺจยภาวูปคมนกฺขเณ ชายมานธมฺมวิการภาเวน อุปลพฺภมานตํ สนฺธายาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยมฺปิ ‘‘ชาติ, ภิกฺขเว, อนิจฺจา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา. ชรามรณํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ วจนํ (สํ. นิ. ๒.๒๐), ตตฺถาปิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานํ ลกฺขณภาวโตติ อยเมตฺถาภิสนฺธิ. เตนาหุ โปราณา –

44. 已说明：诸相（色）并非由任何缘而生。因为诸如“正在生起”等色法，亦即正在生起、成熟、坏灭的色法，仅是其自性，除自性外，其自身并无生起等相。诚然，具足生起等（相）的眼等法，才有生起等相，而生起等（相）本身则无。倘若生起等（相）亦有其生起等相，则将陷入无穷后退。至于在“色处……乃至抟食，此等诸法是心等起”等处，承认“生”是从某处而生，当知此亦是针对以下情况而言：能生色之缘，其生色作用尚未停止，在成为缘的刹那，被视为正在生起之法的变异状态。又如“诸比丘，生是无常、有为、缘生法。诸比丘，老死是无常、有为、缘生法”之说，其意趣亦在于此，即（生、老死）是缘生法之相。因此古人说：

‘‘ปาเฐ กุโตจิ ชาตตฺตํ, ชาติยา ปริยายโต;

สงฺขตานํ สภาวตฺตา, ตีสุ สงฺขตโตทิตา’’ติ.

“经文中说生从某处生，此乃对‘生’的转喻之言；因其为有为法之自性，故于三（相）中说其为有为。”

รูปสมุฏฺฐานนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

色等起之理的释义终。

กลาปโยชนาวณฺณนา

色聚组合释义

๔๕. ยสฺมา ปเนตานิ รูปานิ กมฺมาทิโต อุปฺปชฺชมานานิปิ น เอเกกํ สมุฏฺฐหนฺติ, อถ โข ปิณฺฑโตว. ตสฺมา ปิณฺฑานํ คณนปริจฺเฉทํ, สรูปญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกุปฺปาทา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. สหวุตฺติโนติ วิสุํ วิสุํ กลาปคตรูปวเสน สหวุตฺติโน, น สพฺพกลาปานํ อญฺญมญฺญํ สหุปฺปตฺติวเสน.

45. 然而，这些色法即使由业等生起，也不是逐一地生起，而是成团地生起。因此，为了说明这些团块的数量与界限，以及显示其自性，而说了“同生”等词。所谓“共住”，是指在各个色聚中的色法是共住的，而不是指所有色聚之间互相共同生起。

๔๖. ทส ปริมาณา อสฺสาติ ทสกํ, สมุทายสฺเสตํ นามํ, จกฺขุนา อุปลกฺขิตํ, ตปฺปธานํ วา ทสกํ จกฺขุทสกํ. เอวํ เสเสสุปิ.

46. 有十个量，故为“十法聚”，这是集合的名称。以眼为标记，或以其为主的十法聚，即“眼十法聚”。其余也如此。

๔๗. วจีวิญฺญตฺติคฺคหเณน สทฺโทปิ สงฺคหิโต โหติ ตสฺสา ตทวินาภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘วจีวิญฺญตฺติทสก’’นฺติ.

47. 通过语表的摄取，声音也被包括在内，因为它与语表不可分离，故说为“语表十法聚”。

๕๐. กึ [Pg.212] ปเนเต เอกวีสติ กลาปา สพฺเพปิ สพฺพตฺถ โหนฺติ, อุทาหุ เกจิ กตฺถจีติ อาห ‘‘ตตฺถา’’ตฺยาทิ.

50. 那么，这二十一种色聚是否全部都在所有地方存在，还是有些只在某些地方存在？对此回答说“在那里”等。

กลาปโยชนาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

色聚组合释义终。

รูปปวตฺติกฺกมวณฺณนา

色流转次第释义

๕๒. อิทานิ เนสํ สมฺภววเสน, ปวตฺติปฏิสนฺธิวเสน, โยนิวเสน จ ปวตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพานิปิ ปเนตานี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ยถารหนฺติ สภาวกปริปุณฺณายตนานํ อนุรูปโต.

52. 现在为了根据它们的生起方式、流转与结生方式、以及出生方式来显示其流转，而说了“然而这一切”等。“如其所应”是指与具有各自本性的完整诸处相适应。

๕๓. กมลกุหรคพฺภมลาทิสํเสทฏฺฐาเนสุ ชาตา สํเสทชา. อุปปาโต เนสํ อตฺถีติ โอปปาติกา, อุกฺกํสคติปริจฺเฉทวเสน เจตฺถ วิสิฏฺฐอุปปาโต คหิโต ยถา ‘‘อภิรูปสฺส กญฺญา ทาตพฺพา’’ติ. สตฺต ทสกานิ ปาตุภวนฺติ ปริปุณฺณายตนภาเวน อุปลพฺภนโต. กทาจิ น ลพฺภนฺติ ชจฺจนฺธชจฺจพธิรชจฺจาฆานนปุํสกอาทิกปฺปิกานํ วเสน. ตตฺถ สุคติยํ มหานุภาเวน กมฺมุนา นิพฺพตฺตมานานํ โอปปาติกานํ อินฺทฺริยเวกลฺลาโยคโต จกฺขุโสตฆานาลาโภ สํเสทชานํ, ภาวาลาโภ ปฐมกปฺปิกโอปปาติกานํ วเสนปิ. ทุคฺคติยํ ปน จกฺขุโสตภาวาลาโภ ทฺวินฺนมฺปิ วเสน, ฆานาลาโภ สํเสทชานเมว วเสน, น โอปปาติกานํ วเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ธมฺมหทยวิภงฺเค ‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ กสฺสจิ เอกาทสายตนานิ ปาตุภวนฺติ, กสฺสจิ ทส, กสฺสจิ อปรานิปิ ทส, กสฺสจิ นว, กสฺสจิ สตฺตา’’ติ (วิภ. ๑๐๐๗) วจนโต ปริปุณฺณินฺทฺริยสฺส โอปปาติกสฺส สทฺทายตนวชฺชิตานิ เอกาทสายตนานิ วุตฺตานิ. อนฺธสฺส จกฺขายตนวชฺชิตานิ [Pg.213] ทส, ตถา พธิรสฺส โสตายตนวชฺชิตานิ, อนฺธพธิรสฺส ตทุภยวชฺชิตานิ นว, คพฺภเสยฺยกสฺส จกฺขุโสตฆานชิวฺหาสทฺทายตนวชฺชิตานิสตฺตายตนานิ วุตฺตานิ. ยทิ ปน อฆานโกปิ โอปปาติโก สิยา, อนฺธพธิราฆานกานํ วเสน ติกฺขตฺตุํ ทส, อนฺธพธิรอนฺธาฆานกพธิราฆานกานํ วเสน ติกฺขตฺตุํ นว, อนฺธพธิราฆานกสฺส วเสน จ อฏฺฐ อายตนานิ วตฺตพฺพานิ สิยุํ, น ปเนวํ วุตฺตานิ. ตสฺมา นตฺถิ โอปปาติกสฺส ฆานเวกลฺลนฺติ. ตถา จ วุตฺตํ ยมกฏฺฐกถายํ ‘‘อฆานโก โอปปาติโก นตฺถิ. ยทิ ภเวยฺย, กสฺสจิ อฏฺฐายตนานีติ วเทยฺยา’’ติ (ยม. อฏฺฐ. อายตนยมก. ๑๘-๒๑).

53. 在莲花空穴、胎垢等潮湿处所生的，是为湿生。有其“出现”，故为“化生者”；此处是依殊胜趣的界限而取为特异的出现，犹如说“应将少女给予相貌英俊者”。七个十法聚显现，因为它们以完整的诸处状态而被获得。有时则不能获得，是由于有天生盲、天生聋、天生无嗅、无性者，以及初劫的有情。其中，在善趣，由大威力业所生的化生者，因无诸根残缺（故诸根完具）；湿生者则不得眼、耳、鼻；初劫的化生者则不得性根。然而在恶趣中，应知不得眼、耳、性根是就两者（湿生和化生）而言；不得鼻根仅就湿生者而言，而非就化生者而言。诚如《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)中所说：“于欲界结生之刹那，某些有情有十一处生起，某些有十处，某些有另外的十处，某些有九处，某些有七处。”(Vibh. 1007) 由此，具足诸根的化生者，除声处外，说有十一处。盲者除眼处外有十处，同样，聋者除耳处外（有十处），盲聋者除此二者外有九处，胎生者除眼、耳、鼻、舌、声处外，说有七处。如果还有无嗅的化生者，那么就盲聋无嗅者而言，应说有三次十处；就盲聋、盲无嗅、聋无嗅者而言，应说有三次九处；就盲聋无嗅者而言，应说有八处。但并未如是说。因此，化生者没有鼻根残缺。如是，在《双论义注》(Yamakaṭṭhakathā)中也说：“没有无嗅的化生者。若有，则应说‘某些有情有八处’。”(Yama. aṭṭha. āyatanayamaka. 18-21)

สํเสทชานํ ปน ฆานาภาโว น สกฺกา นิวาเรตุํ ‘‘กามธาตุยา อุปปตฺติกฺขเณ’’ตฺยาทิปาฬิยา (วิภ. ๑๐๐๗) โอปปาติกโยนิเมว สนฺธาย, สตฺตายตนคฺคหณสฺส จ อญฺเญสํ อสมฺภวโต คพฺภเสยฺยกเมว สนฺธาย วุตฺตตฺตา. ยํ ปน ‘‘สํเสทชโยนิกา ปริปุณฺณายตนภาเวน โอปปาติกสงฺคหํ กตฺวา วุตฺตา’’ติ อฏฺฐกถาวจนํ, ตมฺปิ ปริปุณฺณายตนํเยว สํเสทชานํ โอปปาติเกสุ สงฺคหวเสน วุตฺตํ. อปเร ปน ยมเก ฆานชิวฺหานํ สหจาริตา วุตฺตาติ อชิวฺหสฺส อสมฺภวโต อฆานกสฺสปิ อภาวเมว วณฺเณนฺติ, ตตฺถาปิ ยถา จกฺขุโสตานิ รูปภเว ฆานชิวฺหาหิ วินา ปวตฺตนฺติ, น เอวํ ฆานชิวฺหา อญฺญมญฺญํ วินา ปวตฺตนฺติ ทฺวินฺนมฺปิ รูปภเว อนุปฺปชฺชนโตติ เอวํ วิสุํ วิสุํ กามภเว อปฺปวตฺติวเสน เตสํ สหจาริตา วุตฺตาติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

然而，湿生者无鼻根之事，不能以“于欲界结生之刹那”等圣典文句来否定，因为那是仅针对化生而说，并且七处之说也是因其他生类不可能而仅针对胎生者而说。至于“湿生类因诸处完具而被摄入化生类中”的义注之言，那也是在说诸处完具的湿生者才被摄入化生者中的意思。另外，有些人在《双论》(Yamaka)中解说，因已说鼻与舌是俱行的，而无舌者不可能，故无鼻者亦无。对此，并非不能说：犹如眼与耳在色有中无鼻与舌而转起，鼻与舌却不能无彼此而转起，因为二者在色有中皆不生起，如是，它们的俱行性是在“于欲有中不各别转起”的意义上被说的。

๕๔. คพฺเภ มาตุกุจฺฉิยํ เสนฺตีติ คพฺภเสยฺยกา, เตเยว รูปาทีสุ สตฺตตาย สตฺตาติ คพฺภเสยฺยกสตฺตา. เอเต [Pg.214] อณฺฑชชลาพุชา. ตีณิ ทสกานิ ปาตุภวนฺติ, ยานิ ‘‘กลลรูป’’นฺติ วุจฺจนฺติ, ปริปิณฺฑิตานิ จ ตานิ ชาติอุณฺณาย เอกสฺส อํสุโน ปสนฺนติลเตเล ปกฺขิปิตฺวา อุทฺธฏสฺส ปคฺฆริตฺวา อคฺเค ฐิตพินฺทุมตฺตานิ อจฺฉานิ วิปฺปสนฺนานิ. กทาจิ น ลพฺภติ อภาวกสตฺตานํ วเสน. ตโต ปรนฺติ ปฏิสนฺธิโต ปรํ. ปวตฺติกาเลติ สตฺตเม สตฺตาเห, ฏีกาการมเตน เอกาทสเม สตฺตาเห วา. กเมนาติ จกฺขุทสกปาตุภาวโต สตฺตาหาติกฺกเมน โสตทสกํ, ตโต สตฺตาหาติกฺกเมน ฆานทสกํ, ตโต สตฺตาหาติกฺกเมน ชิวฺหาทสกนฺติ เอวํ อนุกฺกเมน. อฏฺฐกถายมฺปิ หิ อยมตฺโถ ทสฺสิโตว.

54. 在母胎中躺卧，故为“胎生者”。他们因执著于色等而为有情，故为“胎生有情”。这些是卵生和胎生。三个十法聚显现，被称为“凝滑色”；它们凝结成团，清澈透明，大小犹如将一根纯净的羊毛丝浸入清澈的芝麻油后，提起时从其顶端滴落的油滴。有时则不能获得，是由于无性根的有情。此后，即结生之后。在转起之时，即第七个七日，或依复注师之见，在第十一个七日。所谓“次第”，即眼十法聚显现后，经过七日是耳十法聚；此后经过七日是鼻十法聚；此后经过七日是舌十法聚，如是次第。在义注中也已显示此义。

๕๕. ฐิติกาลนฺติ ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกาลํ. ปฏิสนฺธิจิตฺตสหชาตา หิ อุตุ ฐานปฺปตฺตา ตสฺส ฐิติกฺขเณ สุทฺธฏฺฐกํ สมุฏฺฐาเปติ, ตทา อุปฺปนฺนา ภงฺคกฺขเณตฺยาทินา อนุกฺกเมน อุตุ รูปํ ชเนติ. โอชาผรณมุปาทายาติ คพฺภเสยฺยกสฺส มาตุ อชฺโฌหฏาหารโต สํเสทโชปปาติกานญฺจ มุขคตเสมฺหาทิโต โอชาย รสหรณีอนุสาเรน สรีเร ผรณกาลโต ปฏฺฐาย.

55. 住时是指结生心的住时。确实，与结生心俱生的时节，已达其位，于其住刹那，生起纯八法聚。那时生起的（时节），从（其自身的）坏刹那等开始，依次产生时节生色。从食素遍满开始是指：对胎生者，从母亲所食之食物；对湿生者与化生者，从入口之痰等，从食素依味输送管遍满身体之时开始。

๕๖. จุติจิตฺตํ อุปริมํ เอตสฺสาติ จุติจิตฺโตปริ. กมฺมชรูปานิ น อุปฺปชฺชนฺติ ตทุปฺปตฺติยํ มรณาภาวโต. กมฺมชรูปวิจฺเฉเท หิ ‘‘มโต’’ติ วุจฺจติ. ยถาห –

56. 死心是此之上者，故为死心之后。于其（死心）生起时，因死亡尚未发生，业生色不生起。确实，于业生色断绝时，才被称为“已死”。如所说：

‘‘อายุ อุสฺมา จ วิญฺญาณํ, ยทา กายํ ชหนฺติมํ;

อปวิทฺโธ ตทา เสติ, นิรตฺถํว กลิงฺคร’’นฺติ. (สํ. นิ. ๓.๙๕ โถกํ วิสทิสํ);

“寿、暖与识，当舍此身时，彼时被弃置而躺卧，无用如朽木。”（《相应部》3.95，略有不同）

ปุเรตรนฺติ สตฺตรสมสฺส อุปฺปาทกฺขเณ. ตโตปรํ จิตฺตชาหารชรูปญฺจ โวจฺฉิชฺชตีติ อชีวกสนฺตาเน เตสํ อุปฺปตฺติยา [Pg.215] อภาวโต ยถานิพฺพตฺตํ จิตฺตชํ, อาหารชญฺจ ตโต ปรํ กิญฺจิ กาลํ ปวตฺติตฺวา นิรุชฺฌติ. อปเร ปน อาจริยา ‘‘จิตฺตชรูปํ จุติจิตฺตโต ปุเรตรเมว โวจฺฉิชฺชตี’’ติ วณฺเณนฺติ.

更前是指：于第十七（心）之生刹那。其后，心生色与食生色亦断绝，因为于无生命之相续中，彼等之生起已无，故已生起的心生色与食生色，于其后持续一段时间而灭尽。而其他诸师则释云：“心生色实于死心之前即已断绝”。

๕๘. รูปโลเก ฆานชิวฺหากายานํ อภาเว การณํ วุตฺตเมว. ภาวทฺวยํ ปน พหลกามราคูปนิสฺสยตฺตา พฺรหฺมานญฺจ ตทภาวโต ตตฺถ น ปวตฺตติ. อาหารชกลาปานิ จ น ลพฺภนฺติ อชฺโฌหฏาหาราภาเวน สรีรคตสฺสปิ อาหารสฺส รูปสมุฏฺฐาปนาภาวโต. พาหิรญฺหิ อุตุํ, อาหารญฺจ อุปนิสฺสยํ ลภิตฺวา อุตุอาหารา รูปํ สมุฏฺฐาเปนฺติ. ชีวิตนวกนฺติ กายาภาวโต กายทสกฏฺฐานิยํ ชีวิตนวกํ.

58. 于色界，鼻、舌、身根不存在之因，已如所说。而二性色，因其以强盛欲贪为依止，且因梵天无彼欲贪，故于彼处不转起。食生色聚亦不可得，因无所食之食，亦因已入身内之食无生色之能力。确实，（内在的）时节与食，须获得外在之时节与食物为依止，才能生起色。命根九法聚是指：因无身净色，故命根九法聚处于身十法聚之位。

๕๙. อติริจฺฉติ เสสพฺรหฺมานํ ปฏิสนฺธิยํ, ปวตฺเต จ อุปลภิตพฺพรูปโต อวสิฏฺฐํ โหติ, มรณกาเล ปน พฺรหฺมานํ สรีรนิกฺเขปาภาวโต สพฺเพสมฺปิ ติสมุฏฺฐานานิ, ทฺวิสมุฏฺฐานานิ จ สเหว นิรุชฺฌนฺติ.

59. 于结生时，（此色法）多于其余诸梵天；于相续期，则从可得之色而有剩余。而于死时，因诸梵天无需抛弃遗骸，故一切三因生色与二因生色亦同时灭尽。

๖๑. รูเปสุ เตวีสติ ฆานชิวฺหากายภาวทฺวยวเสน ปญฺจนฺนํ อภาวโต. เกจิ ปน ‘‘ลหุตาทิตฺตยมฺปิ เตสุ นตฺถิ ทนฺธตฺตกราทิธาตุกฺโขภาภาวโต’’ติ วทนฺติ, ตํ อการณํ. น หิ วูปสเมตพฺพาเปกฺขา ตพฺพิโรธิธมฺมปฺปวตฺติ ตถา สติ สเหตุกกิริยจิตฺเตสุ ลหุตาทีนํ อภาวปฺปสงฺคโต. ‘‘สทฺโท วิกาโร’’ตฺยาทิ สพฺเพสมฺปิ สาธารณวเสน วุตฺตํ.

61. 于二十三种色法中，因无鼻根、舌根、身根及二性根这五种之故。有者说：“轻快等三法于彼亦无，因无能导致迟缓等的元素扰动之故。”此说无理。因为对立法的生起，并非有待于所要平息的法；若然，则将导致有因唯作心中亦无轻快等的过失。“声是变异”等，是就一切（色法）共通而说。

รูปปวตฺติกฺกมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

色转起次第释义终。

นิพฺพานเภทวณฺณนา

涅槃差别释义

๖๒. เอตฺตาวตา [Pg.216] จิตฺตเจตสิกรูปานิ วิภาคโต นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ นิพฺพานํ นิทฺทิสนฺโต อาห ‘‘นิพฺพานํ ปนา’’ตฺยาทิ. ‘‘จตุมคฺคญาเณน สจฺฉิกาตพฺพ’’นฺติ อิมินา นิพฺพานสฺส ตํตํอริยปุคฺคลานํ ปจฺจกฺขสิทฺธตํ ทสฺเสติ. ‘‘มคฺคผลานมารมฺมณภูต’’นฺติ อิมินา กลฺยาณปุถุชฺชนานํ อนุมานสิทฺธตํ. สงฺขตธมฺมารมฺมณญฺหิ, ปญฺญตฺตารมฺมณํ วา ญาณํ กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสมฺภเน อสมตฺถํ, อตฺถิ จ โลเก กิเลสสมุจฺเฉทาทิ. ตสฺมา อตฺถิ สงฺขตสมฺมุติธมฺมวิปรีโต กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิกรานํ มคฺคผลานํ อารมฺมณภูโต นิพฺพานํ นาม เอโก ธมฺโมติ สิทฺธํ. ปจฺจกฺขานุมานสิทฺธตาสนฺทสฺสเนน จ อภาวมตฺตํ นิพฺพานนฺติ วิปฺปฏิปนฺนานํ วาทํ นิเสเธตีติ อลมติปฺปปญฺเจน. ขนฺธาทิเภเท เตภูมกธมฺเม เหฏฺฐุปริยวเสน วินนโต สํสิพฺพนโต วานสงฺขาตาย ตณฺหาย นิกฺขนฺตตฺตา วิสยาติกฺกมวเสน อตีตตฺตา.

62. 如此已分别指明心、心所与色法之后，现在为说明涅槃，故说“涅槃”等。‘以四道智应证得’一句，显示涅槃是各别圣者的现量所证。‘作为道与果的所缘’一句，则表明其为善凡夫的比量所证。因为以有为法或施设为所缘的智，不能断除或止息烦恼，而世间确实有烦恼的断除等事。因此，存在一种与有为法、世俗法相反，能作为断除与止息烦恼的道与果的所缘，名为涅槃的法，此理已成。通过显示（涅槃是）现量与比量所证，驳斥了那些认为涅槃仅是虚无的异论，故无需赘言。由于从名为‘缚’(vāna)的渴爱中出离，故称涅槃。

๖๓. สภาวโตติ อตฺตโน สนฺติลกฺขเณน. อุปาทียติ กามุปาทาทีหีติ อุปาทิ, ปญฺจกฺขนฺธสฺเสตํ อธิวจนํ, อุปาทิเยว เสโส กิเลเสหีติ อุปาทิเสโส, เตน สห วตฺตตีติ สอุปาทิเสสา, สา เอว นิพฺพานธาตูติ สอุปาทิเสสนิพฺพานธาตุ. การณปริยาเยนาติ สอุปาทิเสสาทิวเสน ปญฺญาปเน การณภูตสฺส อุปาทิเสส ภาวาภาวสฺส เลเสน.

63. “自性”是指以其寂静为特征。“所取”(upādi)是由欲取等所执取的，这是五蕴的同义词。“所取之余”(upādisesa)即是所取（五蕴）的残余。与其共存，故名“有余依”(saupādisesā)；此即是“有余依涅槃界”(saupādisesanibbānadhātu)。“从原因的方面”是指，此施设是简要地基于作为原因的“所取之余”的有无而作。

๖๔. อารมฺมณโต, สมฺปโยคโต จ ราคโทสโมเหหิ สุญฺญตฺตา สุญฺญํ, สุญฺญเมว สุญฺญตํ, ตถา ราคาทินิมิตฺตรหิตตฺตา อนิมิตฺตํ. ราคาทิปณิธิรหิตตฺตา อปฺปณิหิตํ. สพฺพสงฺขาเรหิ วา สุญฺญตฺตา สุญฺญตํ. สพฺพสงฺขารนิมิตฺตาภาวโต [Pg.217] อนิมิตฺตํ. ตณฺหาปณิธิยา อภาวโต อปฺปณิหิตํ.

64. 从所缘与相应来说，因为远离贪、瞋、痴，所以是空；空即是空性。同样，因为没有贪等相，所以是无相；因为没有贪等愿求，所以是无愿。或者说，因为空于一切行法，所以是空性；因为没有一切行法的相，所以是无相；因为没有渴爱的愿求，所以是无愿。

๖๕. จวนาภาวโต อจฺจุตํ. อนฺตสฺส ปริโยสานสฺส อติกฺกนฺตตฺตา อจฺจนฺตํ. ปจฺจเยหิ อสงฺขตตฺตา อสงฺขตํ. อตฺตโน อุตฺตริตรสฺส อภาวโต, สหธมฺเมน วตฺตพฺพสฺส อุตฺตรสฺส วา อภาวโต อนุตฺตรํ. วานโต ตณฺหาโต มุตฺตตฺตา สพฺพโส อปคตตฺตา วานมุตฺตา. มหนฺเต สีลกฺขนฺธาทิเก เอสนฺติ คเวสนฺตีติ มเหสโย. ‘‘อิติ จิตฺต’’นฺตฺยาทิ ฉหิ ปริจฺเฉเทหิ วิภตฺตานํ จิตฺตาทีนํ นิคมนํ.

65. 因无逝去故称“不死”；因超越终极故称“究竟”；因非由诸缘所作故称“无为”；因自身没有更殊胜者，或因没有能以同法言说的更殊胜者，故称“无上”；因从名为‘缚’的渴爱中解脱，或因完全远离，故称“离缚”；因探求广大的戒蕴等，故称“大仙”。‘如是心’等，是总结以六章所分别的心等内容。

นิพฺพานเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

涅槃差别释义终。

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

在名为《阿毗达摩义显论》的《阿毗达摩概要》释义中

รูปปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

色章释义终。

๗. สมุจฺจยปริจฺเฉทวณฺณนา

7. 总集章释义

๑. สลกฺขณา จินฺตนาทิสลกฺขณา จิตฺตเจตสิกนิปฺผนฺนรูปนิพฺพานวเสน ทฺวาสตฺตติปเภทา วตฺถุธมฺมา สภาวธมฺมา วุตฺตา, อิทานิ เตสํ ยถาโยคํ สภาวธมฺมานํ เอเกกสมุจฺจยวเสน โยคานุรูปโต อกุสลสงฺคหาทิเภทํ สมุจฺจยํ ราสึ ปวกฺขามีติ โยชนา.

1. 以思惟等为自相，由心、心所、所生色与涅槃而成的七十二种法，被称为事法与自性法。现在，我将如其所应地，按照这些自性法各自的总集，从不善法总集等分类开始，解说其总集与积聚。

๒. อกุสลานเมว สภาคธมฺมวเสน สงฺคโห อกุสลสงฺคโห. กุสลาทิวเสน มิสฺสกานํ สงฺคโห มิสฺสกสงฺคโห, สจฺจาภิสมฺโพธิสงฺขาตสฺส อริยมคฺคสฺส ปกฺเข ภวานํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ สติปฏฺฐานาทิเภทานํ สภาควตฺถุวเสน สงฺคโห โพธิปกฺขิยสงฺคโห. ขนฺธาทิวเสน สพฺเพสํ สงฺคโห สพฺพสงฺคโห.

2. 仅对不善法，以同分法的方式总集，是不善法总集。以善法等的方式总集混合法，是混合法总集。对被称为“真实觉悟”之圣道一方的菩提分法，即念住等差别，以同分事的方式总集，是菩提分法总集。以蕴等方式总集一切法，是一切总集。

อกุสลสงฺคหวณฺณนา

不善法总集释义

๓. ปุพฺพโกฏิยา [Pg.218] อปญฺญายนโต จิรปาริวาสิยฏฺเฐน, วณโต วา วิสฺสนฺทมานยูสา วิย จกฺขาทิโต วิสเยสุ วิสฺสนฺทนโต อาสวา. อถ วา ภวโต อาภวคฺคํ ธมฺมโต อาโคตฺรภุํ สวนฺติ ปวตฺตนฺตีติ อาสวา. อวธิอตฺโถ เจตฺถ อา-กาโร, อวธิ จ มริยาทาภิวิธิวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ ‘‘อาปาฏลิปุตฺตํ วุฏฺโฐ เทโว’’ตฺยาทีสุ วิย กิริยํ พหิ กตฺวา ปวตฺโต มริยาโท. ‘‘อาภวคฺคํ สทฺโท อพฺภุคฺคโต’’ตฺยาทีสุ วิย กิริยํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺโต อภิวิธิ. อิธ ปน อภิวิธิมฺหิ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา เหเต นิพฺพตฺติฏฺฐานภูเต จ ภวคฺเค, โคตฺรภุมฺหิ จ อารมฺมณภูเต ปวตฺตนฺติ. วิชฺชมาเนสุ จ อญฺเญสุ อาภวคฺคํ, อาโคตฺรภุญฺจ สวนฺเตสุ มานาทีสุ อตฺตตฺตนิยคฺคหณวเสน อภิพฺยาปนโต มทกรณฏฺเฐน อาสวสทิสตาย จ เอเตเยว อาสวภาเวน นิรุฬฺหาติ ทฏฺฐพฺพํ. กาโมเยว อาสโว กามาสโว, กามราโค. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค ภวาสโว. ฌานนิกนฺติสสฺสตทิฏฺฐิสหคโต จ ราโค เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. ตตฺถ ปฐโม อุปปตฺติภเวสุ ราโค, ทุติโย กมฺมภเว, ตติโย ภวทิฏฺฐิสหคโต. ทฺวาสฏฺฐิวิธา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐาสโว. ทุกฺขาทีสุ จตูสุ สจฺเจสุ, ปุพฺพนฺเต, อปรนฺเต, ปุพฺพาปรนฺเต, ปฏิจฺจสมุปฺปาเทสุ จาติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณํ อวิชฺชาสโว.

3. 因其开端不可知而有长久住留之义，或如脓汁从伤口流出一般，从眼等（根门）向诸境界流漏，故名为“漏”(āsavā)。又或，因其从（轮回）存在流转至有顶天，从诸法流转至种姓心，故名为“漏”。此处的“ā”(阿)字为界限义，界限又因边际与范围而有两种。其中，如“雨降至华氏城(Pāṭaliputta)”等句，是将作用排除在外而进行的限定，是为边际。如“声彻至有顶天”等句，是遍及作用而进行的限定，是为范围。此处当知为范围义。是故，此等漏法，既在作为其生起处的有顶天流转，亦在作为所缘的种姓心流转。此外，在其他流转至有顶天与种姓心的慢等法中，因执取我与我所而遍行，且有令人沉醉之作用，与漏相似，故当知此等法亦依惯例被称为“漏”。欲本身即是漏，是为欲漏(kāmāsavo)，亦即欲贪。对色界、无色界存在的欲贪，是有漏(bhavāsavo)。与禅定之乐及常见(sassatadiṭṭhi)相应的贪，亦摄于此。其中，第一种是对再生之有的贪，第二种是对业有之贪，第三种是与有见相应的贪。六十二种见是见漏(diṭṭhāsavo)。对于苦等四圣谛、前际、后际、前后际、缘起这八处的无知，是无明漏(avijjāsavo)。

๔. โอตฺถริตฺวา หรณโต, โอหนนโต วา เหฏฺฐา กตฺวา หนนโต โอสีทาปนโต ‘‘โอโฆ’’ติ วุจฺจติ ชลปฺปวาโห, เอเต จ สตฺเต โอตฺถริตฺวา หนนฺตา วฏฺฏสฺมึ สตฺเต โอสีทาเปนฺตา วิย โหนฺตีติ โอฆสทิสตาย โอฆา[Pg.219], อาสวาเยว ปเนตฺถ ยถาวุตฺตฏฺเฐน ‘‘โอฆา’’ติ จ วุจฺจนฺติ.

4. 因能淹没而冲走，或因能下拉、打击、使之下沉，故洪水被称为“暴流”(ogho)。而此等（烦恼）淹没、打击有情，犹如使其沉没于轮回之中，因与暴流相似，故名为“暴流”。此处，即是前述之诸漏，以同样之义，亦被称为“暴流”。

๕. วฏฺฏสฺมึ, ภวยนฺตเก วา สตฺเต กมฺมวิปาเกน ภวนฺตราทีหิ, ทุกฺเขน วา สตฺเต โยเชนฺตีติ โยคา, เหฏฺฐา วุตฺตธมฺมาว.

5. 在轮回中，或在生死相续中，以业果与另一生等，或以苦，将有情连结，故名为“轭”(yogā)，此即前述之诸法。

๖. นามกาเยน รูปกายํ, ปจฺจุปฺปนฺนกาเยน วา อนาคตกายํ คนฺเถนฺติ ทุปฺปมุญฺจํ เวเฐนฺตีติ กายคนฺถา. โคสีลาทินา สีเลน, วเตน, ตทุภเยน จ สุทฺธีติ เอวํ ปรโต อสภาวโต อามสนํ ปรามาโส. ‘‘อิทเมว สจฺจํ, โมฆมญฺญ’’นฺติ อภินิวิสนํ ทฬฺหคฺคาโห อิทํ สจฺจาภินิเวโส.

6. 以名身(nāmakāya)系缚色身(rūpakāya)，或以现在身(paccuppannakāya)系缚未来身(anāgatakāya)，使其缠绕难解，故名为“身系”(kāyaganthā)。“通过牛戒(gosīla)等戒律、苦行(vata)或此二者可以清净”——如此从他处、从非自性中触取，是为“执取”(parāmāso)。“唯此是实，余者皆虚”，如此执着与坚固执取，是为“谛执”(idaṃsaccābhiniveso)。

๗. มณฺฑูกํ ปนฺนโค วิย ภุสํ ทฬฺหํ อารมฺมณํ อาทิยนฺตีติ อุปาทานานิ. กาโมเยว อุปาทานํ, กาเม อุปาทิยตีติ วา กามุปาทานํ. ‘‘อิมินา เม สีลวตาทินา สํสารสุทฺธี’’ติ เอวํ สีลวตาทีนํ คหณํ สีลพฺพตุปาทานํ. วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, ขนฺเธหิ พฺยติริตฺตาพฺยติริตฺตวเสน วีสติ ปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน วาโท อตฺตวาโท. โสเยว อุปาทานนฺติ อตฺตวาทุปาทานํ.

7. 如蛇之于蛙，猛烈而坚固地执取所缘(ārammaṇa)，故名为“取”(upādānāni)。欲(kāma)本身即是取，或因执取于欲，故为“欲取”(kāmupādānaṃ)。“我以此戒禁(sīlabbata)等得以清净轮回”——如此执取戒禁等，是为“戒禁取”(sīlabbatupādānaṃ)。“依此而说”，故为“论”(vādo)；依于诸蕴(khandha)，分别臆想为相异或不相异等二十种我，此说即“我论”(attavādo)。此论即是取，故为“我论取”(attavādupādānaṃ)。

๘. ฌานาทิวเสน อุปฺปชฺชนกกุสลจิตฺตํ นิเสเธนฺติ ตถา ตสฺส อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺตีติ นีวรณานิ, ปญฺญาจกฺขุโน วา อาวรณฏฺเฐน นีวรณา. ปญฺจสุ กามคุเณสุ อธิมตฺตราคสงฺขาโต กาโมเยว ฉนฺทนฏฺเฐน ฉนฺโท จาติ กามจฺฉนฺโท. โสเยว นีวรณนฺติ กามจฺฉนฺทนีวรณํ. พฺยาปชฺชติ วินสฺสติ เอเตน จิตฺตนฺติ พฺยาปาโท, ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ตฺยาทินยปฺปวตฺตนววิธอาฆาตวตฺถุปทฏฺฐานตาย นววิโธ, อฏฺฐานโกเปน สห ทสวิโธ วา โทโส, โสเยว [Pg.220] นีวรณนฺติ พฺยาปาทนีวรณํ. ถินมิทฺธเมว นีวรณํ ถินมิทฺธนีวรณํ. ตถา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ. กสฺมา ปเนเต ภินฺนธมฺมา ทฺเว ทฺเว เอกนีวรณภาเวน วุตฺตาติ? กิจฺจาหารปฏิปกฺขานํ สมานภาวโต. ถินมิทฺธานญฺหิ จิตฺตุปฺปาทสฺส ลยาปาทนกิจฺจํ สมานํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจานํ อวูปสนฺตภาวการณํ. ตถา ปุริมานํ ทฺวินฺนํ ตนฺทีวิชมฺภิตา อาหาโร, เหตูตฺยตฺโถ, ปจฺฉิมานํ ญาติพฺยสนาทิวิตกฺกนํ. ปุริมานญฺจ ทฺวินฺนํ วีริยํ ปฏิปกฺขภูตํ, ปจฺฉิมานํ สมโถติ, เตนาหุ โปราณา –

8. 因其阻止能生起禅那(jhāna)等的善心，不令生起，故名为“盖”(nīvaraṇāni)；或因其遮蔽慧眼(paññācakkhu)之义，故名为“盖”。于五种欲尘(kāmaguṇa)中，名为“极度贪爱”的欲(kāma)，其意欲之性为“欲”(chanda)，合为“欲贪”(kāmacchanda)。此即是盖，故为“欲贪盖”(kāmacchandanīvaraṇa)。心因此而受恼害、毁坏，是为“瞋恚”(byāpādo)；此瞋恚以“他曾伤害我”等九种恼恨事(āghātavatthu)为基础，或连同非处之怒而有十种，即是“瞋”(dosa)。此即是盖，故为“瞋恚盖”(byāpādanīvaraṇa)。昏沉与睡眠(thīnamiddha)即是盖，是为“昏沉睡眠盖”(thīnamiddhanīvaraṇa)。同样，掉举与恶作(uddhaccakukkucca)是为“掉举恶作盖”(uddhaccakukkuccanīvaraṇa)。然则，此等不同之法，为何二二合为一盖？因其作用、资粮与对治相同。昏沉与睡眠，其令心沉滞的作用相同；掉举与恶作，其令心不宁静的原因相同。同样，前二者以懒惰、呵欠为资粮（即因）；后二者以思虑亲族不幸等为资粮。前二者以精进(vīriya)为对治；后二者以奢摩他(samatha)为对治。是故古人云：

‘‘กิจฺจาหารวิปกฺขานํ, เอกตฺตา เอกเมตฺถ หิ;

กตมุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, ถินมิทฺธญฺจ ตาทินา.

因作用、资粮与对治的同一性，此二法在此实为一体；掉举恶作与昏沉睡眠，皆是如此。

‘‘ลีนตาสนฺตตา กิจฺจํ, ตนฺที ญาติวิตกฺกนํ;

เหตุ วีริยสมถา, อิเม เตสํ วิโรธิโน’’ติ.

沉滞与不静是其作用，懒惰与亲族之思虑是其因；精进与奢摩他，此等为彼之对治。

๙. อปฺปหีนฏฺเฐน อนุ อนุ สนฺตาเน เสนฺตีติ อนุสยา, อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีตฺยตฺโถ. อปฺปหีนา หิ กิเลสา การณลาเภ สติ อุปชฺชนารหา สนฺตาเน อนุ อนุ สยิตา วิย โหนฺตีติ ตทวตฺถา ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺติ. เต ปน นิปฺปริยายโต อนาคตา กิเลสา, อตีตปจฺจุปฺปนฺนาปิ ตํสภาวตฺตา ตถา วุจฺจนฺติ. น หิ กาลเภเทน ธมฺมานํ สภาวเภโท อตฺถิ, ยทิ อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสยา, นนุ สพฺเพปิ กิเลสา อปฺปหีนา อนุสยา ภเวยฺยุนฺติ? น มยํ อปฺปหีนตามตฺเตน ‘‘อนุสยา’’ติ วทาม, อถ โข อปฺปหีนฏฺเฐน ถามคตา กิเลสา อนุสยาติ. ถามคมนญฺจ อนญฺญสาธารโณ กามราคาทีนเมว อาเวณิโก สภาโวติ อลํ วิวาเทน. กามราโคเยว อนุสโย กามราคานุสโย.

9. 以未断之义，于相续(santāna)中再再潜伏，故称“随眠”(anusayā)，义即获得相应因缘即生起。实因未断之烦恼(kilesa)，于获得因缘时，堪能生起，犹如于相续中再再潜伏，故此状态被称为“随眠”。彼等（随眠），依无别异说，乃未来之烦恼；过去与现在（之烦恼）亦因自性相同而如是称。法(dhamma)之自性，实不因时之差别而有别。若以未断之义为随眠，然则一切未断之烦恼，岂非皆成随眠？我等非仅以未断而称“随眠”，然实以未断且已达强力之烦恼为随眠。而达强力，乃欲贪(kāmarāga)等独有之不共自性，于此无诤。欲贪即是随眠，故称“欲贪随眠”(kāmarāgānusayo)。

๑๐. สํโยเชนฺติ พนฺธนฺตีติ สํโยชนานิ.

10. 连结、系缚，故称“结”(saṃyojanāni)。

๑๒. จิตฺตํ [Pg.221] กิลิสฺสติ อุปตปฺปติ, พาธียติ วา เอเตหีติ กิเลสา.

12. 心因此等而污染、烧恼或逼迫，故称“烦恼”(kilesā)。

๑๓. กามภวนาเมนาติ กามภวสงฺขาตานํ อารมฺมณานํ นาเมน. ตถาปวตฺตนฺติ สีลพฺพตาทีนํ ปรโต อามสนาทิวเสน ปวตฺตํ.

13. “以欲有之名”者，谓以名为欲有(kāmabhava)之所缘(ārammaṇa)之名。“如是转起”者，谓依由他人而执取戒禁(sīlabbata)等的方式而转起。

๑๔. อาสวา จ โอฆา จ โยคา จ คนฺถา จ วตฺถุโต ธมฺมโต วุตฺตนเยน ตโย. ตถา อุปาทานา ทุเว วุตฺตา ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน. นีวรณา อฏฺฐ สิยุํ ถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจานํ วิสุํ คหณโต. อนุสยา ฉเฬว โหนฺติ กามราคภวราคานุสยานํ ตณฺหาสภาเวน เอกโต คหิตตฺตา. นว สํโยชนา มตา อุภยตฺถ วุตฺตานํ ตณฺหาสภาวานํ, ทิฏฺฐิสภาวานญฺจ เอเกกํ สงฺคหิตตฺตา. กิเลสา ปน สุตฺตนฺตวเสน, อภิธมฺมวเสนปิ ทส. อิติ เอวํ ปาปานํ อกุสลานํ สงฺคโห นวธา วุตฺโต. เอตฺถ จ –

14. 漏(āsavā)、暴流(oghā)、轭(yogā)及系(ganthā)，就其实质与法而言，依所说之理，各有三种。同样，取(upādānā)说为二种，即以爱(taṇhā)与见(diṭṭhi)故。盖(nīvaraṇā)有八，因昏沉与睡眠、掉举与恶作被分别计之故。随眠(anusayā)仅六，因欲贪随眠与有贪随眠以贪之自性而被合为一类之故。结(saṃyojanā)被认为有九，因两处所说之贪自性法与见自性法各被合为一类之故。而烦恼(kilesā)，依经藏(suttanta)及阿毗达摩(abhidhamma)之说，则有十种。如是，恶与不善法之摄集，说有九类。于此——

นวาฏฺฐสงฺคหา โลภ-ทิฏฺฐิโย สตฺตสงฺคหา;

อวิชฺชา ปฏิโฆ ปญฺจ-สงฺคโห จตุสงฺคหา;

กงฺขา ติสงฺคหา มานุทฺธจฺจา ถินํ ทฺวิสงฺคหํ.

贪(lobha)摄于九种，见(diṭṭhi)摄于八种；无明(avijjā)摄于七种；瞋(paṭigha)摄于五种；疑(kaṅkhā)摄于四种；慢(māna)摄于三种；掉举(uddhacca)与昏沉(thina)摄于二种。

กุกฺกุจฺจมิทฺธาหิริกา-โนตฺตปฺปิสฺสา นิคูหนา;

เอกสงฺคหิตา ปาปา, อิจฺเจวํ นวสงฺคหา.

恶作(kukkucca)、睡眠(middha)、无惭(ahirika)、无愧(anottappa)、嫉(issā)、覆(nigūhanā)；此等恶法各摄于一种，如是为九种摄集。

อกุสลสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不善摄集释义终。

มิสฺสกสงฺคหวณฺณนา

杂集释义

๑๕. เหตูสุ วตฺตพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

15. 关于诸因，应说之事已如前述。

๑๖. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา จินฺตนสงฺขาเตน อุปนิชฺฌายนฏฺเฐน ยถารหํ ปจฺจนีกธมฺมฌาปนฏฺเฐน จ ฌานานิ จ ตานิ องฺคานิ จ สมุทิตานํ [Pg.222] อวยวภาเวน องฺคียนฺติ ญายนฺตีติ ฌานงฺคานิ. อวยววินิมุตฺตสฺส จ สมุทายสฺส อภาเวปิ เสนงฺครถงฺคาทโย วิย วิสุํ วิสุํ องฺคภาเวน วุจฺจนฺติ เอกโต หุตฺวา ฌานภาเวน. โทมนสฺสญฺเจตฺถ อกุสลฌานงฺคํ, เสสานิ กุสลากุสลาพฺยากตฌานงฺคานิ.

16. 缘取所缘(ārammaṇa)后，以思惟为相的近观之义，以及以如理烧尽敌对法之义，故彼等既是禅(jhāna)，也是其部分(aṅga)；作为聚合体的一部分而被认知，故名为“禅支”(jhānaṅgāni)。即使没有离开部分而独立存在的整体，也如军队的部分、车的部分等，（它们）被一一称为部分，聚合时则成为禅。于此，忧(domanassa)是不善禅支，其余的则是善、不善与无记的禅支。

๑๗. สุคติทุคฺคตีนํ, นิพฺพานสฺส จ อภิมุขํ ปาปนโต มคฺคา, เตสํ ปถภูตานิ องฺคานิ, มคฺคสฺส วา อฏฺฐงฺคิกสฺส องฺคานิ มคฺคงฺคานิ. สมฺมา อวิปรีตโต ปสฺสตีติ สมฺมาทิฏฺฐิ. สา ปน ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺตฺยาทิวเสน ทสวิธา, ปริญฺญาทิกิจฺจวเสน จตุพฺพิธา วา. สมฺมา สงฺกปฺเปนฺติ เอเตนาติ สมฺมาสงฺกปฺโป. โส เนกฺขมฺมสงฺกปฺปอพฺยาปาทสงฺกปฺปอวิหึสาสงฺกปฺปวเสน ติวิโธ. สมฺมาวาจาทโย เหฏฺฐา วิภาวิตาว. สมฺมา วายมนฺติ เอเตนาติ สมฺมาวายาโม. สมฺมา สรนฺติ เอตายาติ สมฺมาสติ. อิเมสํ ปน เภทํ อุปริ วกฺขติ. สมฺมา สามญฺจ อาธียติ เอเตน จิตฺตนฺติ สมฺมาสมาธิ, ปฐมชฺฌานาทิวเสน ปญฺจวิธา เอกคฺคตา. มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย ทุคฺคติมคฺคตฺตา มคฺคงฺคานิ.

17. 因能引至善趣(sugati)、恶趣(duggati)及涅槃(nibbāna)，故为“道”(magga)；作为导向彼等的道路的诸部分，或八支道(aṭṭhaṅgikamagga)的诸部分，是为“道支”(maggaṅgāni)。正确地、不颠倒地见，是为“正见”(sammādiṭṭhi)。此正见有“有布施”等十种，或依遍知(pariññā)等作用而有四种。通过它来正确思惟，是为“正思惟”(sammāsaṅkappo)。此正思惟有出离思惟(nekkhammasaṅkappa)、无瞋思惟(abyāpādasaṅkappa)、无害思惟(avihiṃsāsaṅkappa)三种。正语(sammāvācā)等已如前释。通过它来正确努力，是为“正精进”(sammāvāyāmo)。通过它来正确忆念，是为“正念”(sammāsati)。关于此等的差别，将于后文解说。通过它来正确地安置心，是为“正定”(sammāsamādhi)，即初禅(paṭhamajjhāna)等五种一心(ekaggatā)。邪见(micchādiṭṭhi)等因为是恶趣之道，所以也是道支。

๑๘. ทสฺสนาทีสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ, เยภุยฺเยน ตํสหิตสนฺตานปฺปวตฺติยํ ลิงฺคาทีหิ, ชีวเน ชีวนฺเตหิ กมฺมชรูปสมฺปยุตฺตธมฺเมหิ, มนเน ชานเน สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ, สุขิตาทิภาเว สุขิตาทีหิ สหชาเตหิ, สทฺทหนาทีสุ สทฺทหนาทิวสปฺปวตฺเตหิ เตเหว, ‘‘อนญฺญาตํ ญสฺสามี’’ติ ปวตฺติยํ ตถาปวตฺเตหิ สหชาเตหิ, อาชานเน อญฺญภาวิภาเว จ อาชานนาทิวสปฺปวตฺเตหิ สหชาเตหิ อตฺตานํ อนุวตฺตาเปนฺตา ธมฺมา อิสฺสรฏฺเฐน อินฺทฺริยานิ นามาติ อาห ‘‘จกฺขุนฺทฺริย’’นฺตฺยาทิ. อฏฺฐกถายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๑๙; วิสุทฺธิ. ๒.๕๒๕) ปน อปเรปิ อินฺทลิงฺคฏฺฐาทโย อินฺทฺริยฏฺฐา วุตฺตา. ชีวิตินฺทฺริยนฺติ รูปารูปวเสน ทุวิธํ ชีวิตินฺทฺริยํ. ‘‘อนมตคฺเค สํสาเร อนญฺญาตํ [Pg.223] อมตํ ปทํ, จตุสจฺจธมฺมเมว วา ญสฺสามี’’ติ เอวมชฺฌาสเยน ปฏิปนฺนสฺส อินฺทฺริยํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. อาชานาติ ปฐมมคฺเคน ทิฏฺฐมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา ชานาติ อินฺทฺริยญฺจาติ อญฺญินฺทฺริยํ. อญฺญาตาวิโน จตฺตาริ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตสฺส อรหโต อินฺทฺริยํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. ธมฺมสรูปวิภาวนตฺถญฺเจตฺถ ปญฺญินฺทฺริยคฺคหณํ, ปุคฺคลชฺฌาสยกิจฺจวิเสสวิภาวนตฺถํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีนํ คหณํ.

18. 在见等中由眼识等，大体上在其相应相续的转起中由男女相等，在生命中由存活的、与业生色相应的诸法，在思惟、了知中由相应法，在乐等状态中由与乐等俱生者，在信等中由随信等之力而转起的彼等诸法，在“我将知未知”的转起中由与如是转起俱生者，在正知及已成知中由随正知等之力而转起且俱生者——如是，使相应法随自身转的诸法，因其主宰义而名为根，故说“眼根”等。在义注(aṭṭhakathā)中，亦说有主宰相(indaliṅga)等其他根之义。命根，依色、无色而为二种。“于无始轮回中，我将了知未曾知的甘露境，或四圣谛法”——具此意乐而行道者之根，是为未知当知根(anaññātaññassāmītindriya)。以初道智了知，不越所见之境，且此智亦是根，故为已知根(aññindriya)。已了知者，即已通达四谛而住的阿罗汉之根，是为具知根(aññātāvindriya)。此处，为辨析法之自相而取慧根；为辨析个人(puggala)意乐与作用之差别而取未知当知根等。

เอตฺถ จ สตฺตปญฺญตฺติยา วิเสสนิสฺสยตฺตา อชฺฌตฺติกายตนานิ อาทิโต วุตฺตานิ, มนินฺทฺริยํ ปน อชฺฌตฺติกายตนภาวสามญฺเญน เอตฺเถว วตฺตพฺพมฺปิ อรูปินฺทฺริเยหิ สห เอกโต ทสฺสนตฺถํ ชีวิตินฺทฺริยานนฺตรํ วุตฺตํ, สายํ ปญฺญตฺติ อิเมสํ วเสน ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติ วิภาคํ คจฺฉตีติ ทสฺสนตฺถํ ตทนนฺตรํ ภาวทฺวยํ, ตยิเม อุปาทินฺนธมฺมา อิมสฺส วเสน ติฏฺฐนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ตโต ปรํ ชีวิตินฺทฺริยํ, สตฺตสญฺญิโต ธมฺมปุญฺโช ปพนฺธวเสน ปวตฺตมาโน อิมาหิ เวทนาหิ สํกิลิสฺสตีติ ทสฺสนตฺถํ ตโต เวทนาปญฺจกํ, ตาหิ ปน วิสุทฺธิกามานํ โวทานสมฺภารทสฺสนตฺถํ ตโต สทฺธาทิปญฺจกํ, สมฺภูตโวทานสมฺภารา จ อิเมหิ วิสุชฺฌนฺตีติ วิสุทฺธิปฺปตฺตา, นิฏฺฐิตกิจฺจา จ โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ อนฺเต ตีณิ วุตฺตานิ. เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺถสิทฺธีติ อญฺเญสํ อคฺคหณนฺติ อิทเมเตสํ อนุกฺกเมน เทสนาย การณนฺติ อลมติปฺปปญฺเจน.

于此，因是众生(satta)施设的特殊依止，故先说诸内处；意根虽因其同为内处本应在此处说，但为了与无色根一同显示，故于命根后说；为显示此施设依此等而有“女”“男”之别，故其后说二性根；为显示这些执受法依此而住，故其后说命根；为显示名为“众生”的法蕴相续转起，为这些受所染污，故其后说五受根；为显示欲求清净者需积集清净资粮，故其后说信等五根；为显示已积集清净资粮者，依此等而清净，已达清净，已办所作(niṭṭhitakicca)，故最后说三（无漏）根。至此已成所说之义，故不取余者。此即依次宣说此等（诸根）之缘由。广说至此为止。

๑๙. อสทฺธิยโกสชฺชปมาทอุทฺธจฺจอวิชฺชาอหิริกอโนตฺตปฺปสงฺขาเตหิ ปฏิปกฺขธมฺเมหิ อกมฺปิยฏฺเฐน, สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเวน จ สทฺธาทีนิ สตฺต พลานิ, อหิริกาโนตฺตปฺปทฺวยํ ปน สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเวเนว.

19. 因不为不信、懈怠、放逸、掉举、无明、无惭、无愧等对立法所动摇，且于相应法中坚固，故信等七者为力；而惭、愧二者，则仅因于相应法中坚固（而为力）。

๒๐. อตฺตาธีนปฺปวตฺตีนํ ปติภูตา ธมฺมา อธิปตี. ‘‘ฉนฺทวโต กึนาม น สิชฺฌตี’’ตฺยาทิกํ หิ ปุพฺพาภิสงฺขารูปนิสฺสยํ ลภิตฺวา [Pg.224] อุปฺปชฺชมาเน จิตฺเต ฉนฺทาทโย ธุรภูตา สยํ สมฺปยุตฺตธมฺเม สาธยมานา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, เต จ เตสํ วเสน ปวตฺตนฺติ, เตน เต อตฺตาธีนานํ ปติภาเวน ปวตฺตนฺติ. อญฺเญสํ อธิปติธมฺมานํ อธิปติภาวนิวารณวเสน อิสฺสริยํ อธิปติตา. สนฺเตสุปิ อินฺทฺริยนฺตเรสุ เกวลํ ทสฺสนาทีสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ อนุวตฺตาปนมตฺตํ อินฺทฺริยตาติ อยํ อธิปติอินฺทฺริยานํ วิเสโส.

20. 自主生起诸法的主导者，是为增上。如所谓“有欲者，何事不成”，当心生起时，欲等法获得先前诸行的近依缘，作为主导，亲自成就相应法而转起；而彼等（相应法）亦随其力而转起，是故彼等以自主主导的方式而转起。增上性，是以阻止其他增上法（产生）增上作用的方式而（体现的）自在力。即使有其他根存在，（普通）根性仅仅是（如）眼识等在见等（作用）中令（相应法）随转而已。此即增上与根之差别。

๒๑. โอชฏฺฐมกรูปาทโย อาหรนฺตีติ อาหารา. กพฬีการาหาโร หิ โอชฏฺฐมกรูปํ อาหรติ, ผสฺสาหาโร ติสฺโส เวทนา, มโนสญฺเจตนาหารสงฺขาตํ กุสลากุสลกมฺมํ ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธึ. วิญฺญาณาหารสงฺขาตํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ สหชาตนามรูเปอาหรติ, กิญฺจาปิ สกสกปจฺจยุปฺปนฺเน อาหรนฺตา อญฺเญปิ อตฺถิ. อชฺฌตฺติกสนฺตติยา ปน วิเสสปจฺจยตฺตา อิเมเยว จตฺตาโร ‘‘อาหารา’’ติ วุตฺตา.

21. 因为它们引生以滋养素为第八的色法等，所以称为食。段食确实引生以滋养素为第八的色法；触食引生三种感受；被称为意思食的善不善业在三有中引生结生；被称为识食的结生识则引生俱生的名色。虽然也有其他法能引生其各自依缘而生的法，但由于它们对内在相续是特殊的缘，所以只有这四种被称为“食”。

กพฬีการาหารภกฺขานญฺหิ สตฺตานํ รูปกายสฺส กพฬีการาหาโร วิเสสปจฺจโย กมฺมาทิชนิตสฺสปิ ตสฺส กพฬีการาหารูปตฺถมฺภพเลเนว ทสวสฺสาทิปฺปวตฺติสมฺภวโต. ตถา เหส ‘‘ธาติ วิย กุมารสฺส, อุปตฺถมฺภนกยนฺตํ วิย เคหสฺสา’’ติ วุตฺโต. ผสฺโสปิ สุขาทิวตฺถุภูตํ อารมฺมณํ ผุสนฺโตเยว สุขาทิเวทนาปวตฺตเนน สตฺตานํ ฐิติยา ปจฺจโย โหติ. มโนสญฺเจตนา กุสลากุสลกมฺมวเสน อายูหมานาเยว ภวมูลนิปฺผาทนโต สตฺตานํ ฐิติยา ปจฺจโย โหติ. วิญฺญาณํ วิชานนฺตเมว นามรูปปฺปวตฺตเนน สตฺตานํ ฐิติยา ปจฺจโย โหตีติ เอวเมเตเยว อชฺฌตฺตสนฺตานสฺส วิเสสปจฺจยตฺตา ‘‘อาหารา’’ติ วุตฺตา, ผสฺสาทีนํ ทุติยาทิภาโว เทสนากฺกมโต, น อุปฺปตฺติกฺกมโต.

段食对于以段食为食的众生而言，是色身的特殊助缘。即使是业所生的色身，也是凭借段食的滋养和支持力量才能持续存在十年等等。因此，它被说为“犹如乳母之于婴儿，犹如支柱之于房屋”。触在接触苦乐等境时，通过引发苦乐等感受而成为众生存在的助缘。意思通过善不善业的造作而产生有之根本，成为众生存在的助缘。识在了别时，通过使名色持续而成为众生存在的助缘。因此，这四者作为内在相续的特殊助缘，所以被称为“食”。触等的第二位等是教说次第，而非生起次第。

๒๖. ปญฺจวิญฺญาณานํ [Pg.225] วิตกฺกวิรเหน อารมฺมเณสุ อภินิปาตมตฺตตฺตา เตสุ วิชฺชมานานิปิ อุเปกฺขาสุขทุกฺขานิ อุปนิชฺฌานาการสฺส อภาวโต ฌานงฺคภาเวน น อุทฺธฏานิ. ‘‘วิตกฺกปจฺฉิมกํ หิ ฌานงฺค’’นฺติ วุตฺตํ. ทฺวิปญฺจวิญฺญาณมโนธาตุตฺติกสนฺตีรณตฺติกวเสน โสฬสจิตฺเตสุ วีริยาภาวโต ตตฺถ วิชฺชมาโนปิ สมาธิ พลภาวํ น คจฺฉติ. ‘‘วีริยปจฺฉิมกํ พล’’นฺติ หิ วุตฺตํ. ตถา อฏฺฐารสาเหตุเกสุ เหตุวิรหโต มคฺคงฺคานิ น ลพฺภนฺติ. ‘‘เหตุปจฺฉิมกํ มคฺคงฺค’’นฺติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๓๘) หิ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ มนสิ นิธายาห ‘‘ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสู’’ตฺยาทิ. ฌานงฺคานิ น ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

26. 五识因没有寻，只是对所缘境作简单的投入，虽然存在舍受、乐受、苦受，但因缺乏专注观察的行相，所以不被列为禅支。“禅支以寻为后分”是这样说的。双五识、意界三和推度三，这十六种心中，由于缺乏精进，即使存在定，也不能成为力量。“力以精进为后分”是这样说的。同样，在十八无因心中，由于缺乏因，不能获得道支。“道支以因为后分”（《法集论义注》438）是这样说的。应将此义铭记于心，因此说“在双五识”等，不能获得禅支，此即其关联。

๒๗. อธิโมกฺขวิรหโต วิจิกิจฺฉาจิตฺเต เอกคฺคตา จิตฺตฏฺฐิติมตฺตํ, น ปน มิจฺฉาสมาธิสมาธินฺทฺริยสมาธิพลโวหารํ คจฺฉตีติ อาห ‘‘ตถา วิจิกิจฺฉาจิตฺเต’’ตฺยาทิ.

27. 由于缺乏胜解，疑相应心中虽有心一境性的安住，但不能说是邪定、定根或定力，因此说“于疑相应心中”等。

๒๘. ทฺวิเหตุกติเหตุกคฺคหเณน เอกเหตุเกสุ อธิปตีนํ อภาวํ ทสฺเสติ. ชวเนสฺเววาติ อวธารณํ โลกิยวิปาเกสุ อธิปตีนํ อสมฺภวทสฺสนตฺถํ. น หิ เต ฉนฺทาทีนิ ปุรกฺขตฺวา ปวตฺตนฺติ. วีมํสาธิปติโน ทฺวิเหตุกชวเนสุ อสมฺภวโต จิตฺตาภิสงฺขารูปนิสฺสยสฺส จ สมฺภวานุรูปโต ลพฺภมานตํ สนฺธายาห ‘‘ยถาสมฺภว’’นฺติ. เอโกว ลพฺภติ, อิตรถา อธิปติภาวาโยคโต, เตเนว หิ ภควตา ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ตฺยาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑) เหตุปจฺจยนิทฺเทเส วิย ‘‘อธิปตี อธิปติสมฺปยุตฺตกาน’’นฺตฺยาทินา อวตฺวา ‘‘ฉนฺทาธิปติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตกาน’’นฺตฺยาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๓) เอเกกาธิปติวเสเนว อธิปติปจฺจโย อุทฺธโฏ.

28. 通过选取二因与三因，表明在一因心中不存在增上。“只在速行心中”的限定，是为了说明世间异熟心中不可能有增上，因为它们不是以欲等作为主导而生起的。由于省察增上不可能存在于二因速行心中，并且考虑到心行所依的相应可能性而获得，所以说“如其可能”。只能获得一个，否则就不适合成为增上。因此，世尊在“因是与因相应的诸法之因缘”等因缘的解释中，没有像那样说“增上是与增上相应的诸法的增上缘”等等，而是像“欲增上是与欲相应的诸法之增上缘”那样，依各别增上的方式阐明了增上缘。

๒๙. วตฺถุโต [Pg.226] ธมฺมวเสน เหตุธมฺมา ฉ, ฌานงฺคานิ ปญฺจ โสมนสฺสโทมนสฺสุเปกฺขานํ เวทนาวเสน เอกโต คหิตตฺตา, มคฺคงฺคา นว มิจฺฉาสงฺกปฺปวายามสมาธีนํ วิตกฺกวีริยจิตฺเตกคฺคตาสภาเวน สมฺมาสงฺกปฺปาทีหิ เอกโต คหิตตฺตา. อินฺทฺริยธมฺมา โสฬส ปญฺจนฺนํ เวทนินฺทฺริยานํ เวทนาสามญฺเญน, ติณฺณํ โลกุตฺตรินฺทฺริยานํ ปญฺญินฺทฺริยสฺส จ ญาณสามญฺเญน เอกโต คหิตตฺตา, รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานญฺจ วิสุํ คหิตตฺตา, พลธมฺมา ปน ยถาวุตฺตนเยเนว นว อีริตา, อธิปติธมฺมา จตฺตาโร วุตฺตา, อาหารา ตถา จตฺตาโร วุตฺตาติ กุสลาทีหิ ตีหิ สมากิณฺโณ ตโตเยว มิสฺสกสงฺคโห เอวํนามโก สงฺคโห สตฺตธา วุตฺโต. เอตฺถ จ –

29. 以法自性而言，因法有六种；禅支有五种，因为乐受、苦受、舍受以感受的共通性被归为一类；道支有九种，因为邪思惟、邪精进、邪定，其本质与寻、精进、心一境性相同，故与正思惟等归为一类。诸根法有十六种，因为五种受根以感受的共通性被归为一类，三种出世间根与慧根以智慧的共通性被归为一类，色命根与名命根则被分开计算。力法则如前所述有九种，增上法有四种，食法亦有四种。像这样，与善等三种法混杂，因此这个名为“杂集”的摄要被说为七种。于此——

ปญฺจสงฺคหิตา ปญฺญา, วายาเมกคฺคตา ปน;

จตุสงฺคหิตา จิตฺตํ, สติ เจว ติสงฺคหา.

慧摄于五；精进、心一境性与心，摄于四；念则摄于三。

สงฺกปฺโป เวทนา สทฺธา, ทุกสงฺคหิตา มตา;

เอเกกสงฺคหา เสสา, อฏฺฐวีสติ ภาสิตา.

思惟、受与信，被认为是摄于二；其余二十八法，则各摄于一，如是宣说。

มิสฺสกสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

杂集摄要释义终。

โพธิปกฺขิยสงฺคหวณฺณนา

菩提分总摄释义

๓๐. ปฏฺฐาตีติ ปฏฺฐานํ, อสุภคฺคหณาทิวเสน อนุปวิสิตฺวา กายาทิอารมฺมเณ ปวตฺตตีตฺยตฺโถ, สติเยว ปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานํ. ตํ ปน กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ อสุภทุกฺขานิจฺจานตฺตาการคฺคหณวเสน, สุภสุขนิจฺจอตฺตสญฺญาวิปลฺลาสปฺปหานวเสน จ จตุพฺพิธนฺติ วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ. กุจฺฉิตานํ เกสาทีนํ อาโยติ กาโย, สรีรํ, อสฺสาสปสฺสาสานํ วา สมูโห กาโย[Pg.227], ตสฺส อนุปสฺสนา ปริกมฺมวเสน, วิปสฺสนาวเสน จ สรณํ กายานุปสฺสนา. ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขสงฺขารทุกฺขภูตานํ เวทนานํ วเสน อนุปสฺสนา เวทนานุปสฺสนา. ตถา สราคมหคฺคตาทิวเสน สมฺปโยคภูมิเภเทน ภินฺนสฺเสว จิตฺตสฺส อนุปสฺสนา จิตฺตานุปสฺสนา. สญฺญาสงฺขารานํ ธมฺมานํ ภินฺนลกฺขณานเมว อนุปสฺสนา ธมฺมานุปสฺสนา.

30. 建立故为处(paṭṭhāna)，即以取不净相等方式，深入身体等所缘而转起之义。念即是处，是为念处(satipaṭṭhāna)。此念处于身、受、心、法四者，通过观察不净、苦、无常、无我之相，以及断除对净、乐、常、我之颠倒想，而有四种，因此说“四念处”。发、毛等可厌之物的聚集处，故为身(kāyo)，即身体(sarīraṃ)；或出入息之集合亦名为身。以遍作(parikamma)及观(vipassanā)的方式对其随观，称为身随观。对苦苦、坏苦、行苦等诸受随观，称为受随观。同样，对因有贪、广大等，以及相应与地之差别而有区别的心随观，称为心随观。对具有不同特征的想与行等诸法随观，称为法随观。

๓๑. สมฺมา ปทหนฺติ เอเตนาติ สมฺมปฺปธานํ, วายาโม. โส จ กิจฺจเภเทน จตุพฺพิโธติ อาห ‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา’’ตฺยาทิ. อสุภมนสิการกมฺมฏฺฐานานุยุญฺชนาทิวเสน วายมนํ วายาโม. ภิยฺโยภาวายาติ อภิวุทฺธิยา.

31. 以此而正勤，故名正勤(sammappadhāna)，即是精进(vāyāmo)。其因所作之差别而有四种，故说“四正勤”等。以修习不净作意等业处的方式而努力，即是精进。为了增长，即是为了发展。

๓๒. อิชฺฌติ อธิฏฺฐานาทิกํ เอตายาหิ อิทฺธิ, อิทฺธิวิธญาณํ อิทฺธิยา ปาโท อิทฺธิปาโท, ฉนฺโทเยว อิทฺธิปาโท ฉนฺทิทฺธิปาโท.

32. 以此成就决意等，故为神通(iddhi)。神通之足(pādo)为神足(iddhipādo)。欲(chando)即是神足，故为欲神足(chandiddhipādo)。

๓๕. พุชฺฌตีติ โพธิ, อารทฺธวิปสฺสกโต ปฏฺฐาย โยคาวจโร. ยาย วา โส สติอาทิกาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌติ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, กิเลสนิทฺทาโต วา วุฏฺฐาติ, กิเลสสงฺโกจาภาวโต วา มคฺคผลปฺปตฺติยา วิกสติ, สา ธมฺมสามคฺคี โพธิ, ตสฺส โพธิสฺส, ตสฺสา วา โพธิยา องฺคภูตา การณภูตาติ โพชฺฌงฺคา, เต ปน ธมฺมวเสน สตฺตวิธาติ อาห ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺโค’’ตฺยาทิ. สติเยว สุนฺทโร โพชฺฌงฺโค, สุนฺทรสฺส วา โพธิสฺส, สุนฺทราย วา โพธิยา องฺโคติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค. ธมฺเม วิจินาติ อุปปริกฺขตีติ ธมฺมวิจโย, วิปสฺสนาปญฺญา. อุเปกฺขาติ อิธ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา.

35. 觉悟故为菩提(bodhi)；此中觉悟者是指从已开始修观(vipassanā)的瑜伽行者算起。或因念等诸法之总集而觉悟、通达诸谛，或从烦恼之睡眠中醒来，或因无烦恼之束缚而以道果之证得而开显，此诸法之总集即是菩提。觉支是菩提之组成部分，或菩提之成因。此等法有七种，因此说“念觉支”等。念本身即是善妙之觉支，或善妙之菩提之组成部分，故名念觉支。辨别、省察诸法故名择法(dhammavicayo)，即是观慧。此处的舍(upekkhā)是指中舍性。

๔๐. ‘‘สตฺตธา [Pg.228] ตตฺถ สงฺคโห’’ติ วตฺวาน ปุน ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺกปฺปปสฺสทฺธิ จา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ วีริยํ นวฏฺฐานํ สมฺมปฺปธานจตุกฺกวีริยิทฺธิปาทวีริยินฺทฺริยวีริยพลสมฺโพชฺฌงฺคสมฺมาวายามวเสน นวกิจฺจตฺตา, สติ อฏฺฐฏฺฐานา สติปฏฺฐานจตุกฺกสตินฺทฺริยสติพลสติสมฺโพชฺฌงฺคสมฺมาสติวเสน อฏฺฐกิจฺจตฺตา. สมาธิ จตุฏฺฐาโน สมาธินฺทฺริยสมาธิพลสมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสมฺมาสมาธิวเสน จตุกิจฺจตฺตา, ปญฺญา ปญฺจฏฺฐานา วีมํสิทฺธิปาทปญฺญินฺทฺริยปญฺญาพลธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสมฺมาทิฏฺฐิวเสน ปญฺจกิจฺจตฺตา, สทฺธา ทฺวิฏฺฐานา สทฺธินฺทฺริยสทฺธาพลวเสน ทฺวิกิจฺจตฺตา. เอโส อุตฺตมานํ โพธิปกฺขิยภาเวน วิสิฏฺฐานํ สตฺตตึส ธมฺมานํ ปวโร อุตฺตโม วิภาโค.

40. 说了“彼处有七种摄集”后，为了再次显示彼义，才说了“思惟与轻安”等。其中，精进有九处，即以四正勤、精进神足、精进根、精进力、精进觉支、正精进的方式，有九种作用；念有八处，即以四念处、念根、念力、念觉支、正念的方式，有八种作用；定有四处，即以定根、定力、定觉支、正定的方式，有四种作用；慧有五处，即以观神足、慧根、慧力、择法觉支、正见的方式，有五种作用；信有二处，即以信根、信力的方式，有两种作用。此是殊胜之三十七菩提分法中，最上等的分别。

๔๑. โลกุตฺตเร อฏฺฐวิเธปิ สพฺเพ สตฺตตึส ธมฺมา โหนฺติ, สงฺกปฺปปีติโย น วา โหนฺติ, ทุติยชฺฌานิเก สงฺกปฺปสฺส, จตุตฺถปญฺจมชฺฌานิเก ปีติยา จ อสมฺภวโต น โหนฺติ วา, โลกิเยปิ จิตฺเต สีลวิสุทฺธาทิ ฉพฺพิสุทฺธิปวตฺติยํ ยถาโยคํ ตํตํกิจฺจสฺส อนุรูปวเสน เกจิ กตฺถจิ วิสุํ วิสุํ โหนฺติ, กตฺถจิ น วา โหนฺติ.

41. 于八种出世间心中，所有三十七法皆存在，但思惟与喜或不存在；因为在第二禅心中思惟不存在，在第四与第五禅心中喜不存在，故或不存在。于世间心中，在戒清净等六种清净转起时，随其相应，依各自作用，某些法在某些地方各别存在，在某些地方则或不存在。

โพธิปกฺขิยสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

菩提分总摄释义终。

สพฺพสงฺคหวณฺณนา

一切总摄释义

๔๒. อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนาทิเภทภินฺนา เต เต สภาคธมฺมา เอกชฺฌํ ราสฏฺเฐน ขนฺธา. เตนาห ภควา – ‘‘ตเทกชฺฌํ อภิสํยูหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวา อยํ วุจฺจติ รูปกฺขนฺโธ’’ตฺยาทิ (วิภ. ๒), เต ปเนเต ขนฺธา ภาชนโภชนพฺยญฺชนภตฺตการกภุญฺชกวิกปฺปวเสน ปญฺเจว วุตฺตาติ อาห ‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ตฺยาทิ[Pg.229]. รูปญฺหิ เวทนานิสฺสยตฺตา ภาชนฏฺฐานิยํ, เวทนา ภุญฺชิตพฺพตฺตา โภชนฏฺฐานิยา, สญฺญา เวทนาสฺสาทลาภเหตุตฺตา พฺยญฺชนฏฺฐานิยา, สงฺขารา อภิสงฺขรณโต ภตฺตการกฏฺฐานิยา, วิญฺญาณํ อุปภุญฺชกตฺตา ภุญฺชกฏฺฐานิยํ. เอตฺตาวตา จ อธิปฺเปตตฺถสิทฺธีติ ปญฺเจว วุตฺตา. เทสนากฺกเมปิ อิทเมว การณํ ยตฺถ ภุญฺชติ, ยญฺจ ภุญฺชติ, เยน จ ภุญฺชติ, โย จ โภชโก, โย จ ภุญฺชิตา, เตสํ อนุกฺกเมน ทสฺเสตุกามตฺตา.

42. 过去、未来、现在等种种差别之同类法，以积聚之义，总称为蕴。因此世尊说：“将它们总集一处，总摄起来，这被称为色蕴”等等（《分别论》2）。这五蕴，以器皿、食物、调味料、厨师、食客等譬喻来说，所以才说“色蕴”等等。色是受的所依，犹如器皿；受是可被享用的，犹如食物；想是获得受味之因，犹如调味料；行是造作，犹如厨师；识是享用者，犹如食客。仅此便足以成就所欲之义，故仅说五蕴。在说法顺序上也是同样的道理，因为想要依次显示享用之处、享用之物、调味料、厨师以及享用者。

๔๓. อุปาทานานํ โคจรา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา, เต ปน อุปาทานวิสยภาเวน คหิตา รูปาทโย ปญฺเจวาติ วุตฺตํ ‘‘รูปุปาทานกฺขนฺโธ’’ตฺยาทิ. สพฺพสภาคธมฺมสงฺคหตฺถํ หิ สาสวา, อนาสวาปิ ธมฺมา อวิเสสโต ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ เทสิตา. วิปสฺสนาภูมิสนฺทสฺสนตฺถํ ปน สาสวาว ‘‘อุปาทานกฺขนฺธา’’ติ. ยถา ปเนตฺถ เวทนาทโย สาสวา, อนาสวา จ, น เอวํ รูปํ, เอกนฺตกามาวจรตฺตา. สภาคราสิวเสน ปน ตํ ขนฺเธสุ เทสิตํ, อุปาทานิยภาเวน, ปน ราสิวเสน จ อุปาทานกฺขนฺเธสูติ ทฏฺฐพฺพํ.

43. 诸蕴是执取的行境，故名取蕴。此中，作为执取所缘而被执取的色等五法，即是取蕴，所以才说“色取蕴”等等。为了总摄所有同类法，有漏与无漏法皆无差别地被称为“五蕴”。但是，为了显示观(vipassanā)的所缘，则仅说有漏法为“取蕴”。譬如，此处的受等，既可为有漏，亦可为无漏，而色法并非如此，它完全属于欲界。但是，从同类积聚的角度来说，色法也被归于蕴中；而从可被执取以及积聚的角度来说，则应理解为色法被归于取蕴中。

๔๔. อายตนฺติ เอตฺถ ตํตํทฺวารารมฺมณา จิตฺตเจตสิกา เตน เตน กิจฺเจน ฆฏฺเฏนฺติ วายมนฺติ, อายภูเต วา เต ธมฺเม เอตานิ ตโนนฺติ วิตฺถาเรนฺติ, อายตํ วา สํสารทุกฺขํ นยนฺติ ปวตฺเตนฺติ, จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ การณภูตานีติ วา อายตนานิ. อปิจ โลเก นิวาสอากรสโมสรณสญฺชาติฏฺฐานํ ‘‘อายตน’’นฺติ วุจฺจติ, ตสฺมา เอเตปิ ตํตํทฺวาริกานํ, ตํตทารมฺมณานญฺจ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ นิวาสฏฺฐานตาย, เตสเมว อากิณฺณภาเวน ปวตฺตานํ อากรฏฺฐานตาย, ทฺวารารมฺมณโต สโมสรนฺตานํ สโมสรณฏฺฐานตาย, ตตฺเถว อุปฺปชฺชนฺตานํ สญฺชาติฏฺฐานตาย จ อายตนานิ. ตานิ ปน ทฺวารภูตานิ อชฺฌตฺติกายตนานิ [Pg.230] ฉ, อารมฺมณภูตานิ จ พาหิรายตนานิ ฉาติ ทฺวาทสวิธานีติ อาห ‘‘จกฺขายตน’’นฺตฺยาทิ. จกฺขุ จ ตํ อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ. เอวํ เสเสสุปิ.

44. 于此，心与心所通过各自的门与所缘而运作、努力(āyatanti)；或因其能延伸、扩展作为源头的法；或因其能引导、延续漫长的轮回之苦；或因其是眼识等生起的原因，故名为“处”。再者，世间将住所、矿藏、聚集处与出生地称为“处”，因此这些也因作为眼识等通过各自门、各自所缘生起的居所，作为它们密集活动的矿藏，作为从门与所缘汇集而来的聚集处，以及作为就在彼处生起的出生地，而被称作“处”。这些处有十二种：作为门的六内处，以及作为所缘的六外处，所以说“眼处”等等。眼即是处，故名眼处。其余亦尔。

เอตฺถ อชฺฌตฺติกายตเนสุ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆารมฺมณตฺตา จกฺขายตนํ วิภูตนฺติ ตํ ปฐมํ วุตฺตํ, ตทนนฺตรํ อนิทสฺสนสปฺปฏิฆารมฺมณานิ อิตรานิ, ตตฺถาปิ อสมฺปตฺตคฺคาหกสามญฺเญน จกฺขายตนานนฺตรํ โสตายตนํ วุตฺตํ, อิตเรสุ สีฆตรํ อารมฺมณคฺคหณสมตฺถตฺตา ฆานายตนํ ปฐมํ วุตฺตํ. ปุรโต ฐปิตมตฺตสฺส หิ โภชนาทิกสฺส คนฺโธ วาตานุสาเรน ฆาเน ปฏิหญฺญติ, ตทนนฺตรํ ปน ปเทสวุตฺติสามญฺเญน ชิวฺหายตนํ วุตฺตํ, ตโต สพฺพฏฺฐานิกํ กายายตนํ, ตโต ปญฺจนฺนมฺปิ โคจรคฺคหณสมตฺถํ มนายตนํ, ยถาวุตฺตานํ ปน อนุกฺกเมน เตสํ เตสํ อารมฺมณานิ รูปายตนาทีนิ วุตฺตานิ.

于此内处中，因眼处的所缘可见、有对而显了，故首先被提及。其后是所缘不可见而有对的其余诸处。在这些处中，又因为有不需接触就能抓取对象的共通性，所以在眼处之后提及耳处。在其余的处中，由于鼻处能够更快地抓取对象，所以先被提及。因为食物等仅是放置在前方，其气味便会顺着风触及鼻根。然后，由于有在特定区域起作用的共通性，所以接着提及舌处。再之后是遍布全身的身处。最后是能够认知五门所缘的意处。复次，如前所说顺序，依次说明了色处等这些相应的所缘。

๔๕. อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโย. อถ วา ยถาสมฺภวํ อเนกปฺปการํ สํสารทุกฺขํ วิทหนฺติ, ภารหาเรหิ วิย จ ภาโร สตฺเตหิ ธียนฺติ ธาริยนฺติ, อวสวตฺตนโต ทุกฺขวิธานมตฺตเมว เจตา, สตฺเตหิ จ สํสารทุกฺขํ อนุวิธียติ เอตาหิ, ตถาวิหิตญฺจ เอตาสฺเวว มียติ ฐปิยติ, รสโสณิตาทิสรีราวยวธาตุโย วิย, หริตาลมโนสิลาทิเสลาวยวธาตุโย วิย จ เญยฺยาวยวภูตา จาติ ธาตุโย. ยถาหุ –

45. 持守自性，故名界。或，它们造成种种轮回之苦；又如重担为负重者所背负，它们亦为众生所负持。因其不自在，故仅是苦的制造者。众生亦随此等（界）而承受轮回之苦，此苦亦于此等（界）中被安置而消亡。又如津液、血液等身体之界，雌黄、雄黄等山岩之界，它们是所知法的构成部分，故名为界。如所说——

‘‘วิทหติ วิธานญฺจ, ธียเต จ วิธียเต;

เอตาย ธียเต เอตฺถ, อิติ วา ธาตุสมฺมตา;

สรีรเสลาวยว-ธาตุโย วิย ธาตุโย’’ติ.

“能作安排，亦是所安排；被负持，亦被安排；众生于此为彼所持，故名为界；犹如身体与山岩之界。”

ตา ปน มนายตนํ สตฺตวิญฺญาณธาตุวเสน สตฺตธา ภินฺทิตฺวา อวเสเสหิ เอกาทสายตเนหิ สห อฏฺฐารสธาตู [Pg.231] วุตฺตาติ อาห ‘‘จกฺขุธาตู’’ตฺยาทิ. กมการณํ วุตฺตนเยน ทฏฺฐพฺพํ.

将意处依七识界分为七种，与其余十一处合为十八界，故说“眼界”等等。其顺序的原因应如前述而知。

๔๖. อริยกรตฺตา อริยานิ, ตจฺฉภาวโต สจฺจานีติ อริยสจฺจานิ. อิมานิ หิ จตฺตาโร ปฏิปนฺนเก, จตฺตาโร ผลฏฺเฐติ อฏฺฐอริยปุคฺคเล สาเธนฺติ อสติ สจฺจปฺปฏิเวเธ เตสํ อริยภาวานุปคมนโต, สติ จ ตสฺมึ เอกนฺเตน ตพฺภาวูปคมนโต จ. ทุกฺขสมุทยนิโรธมคฺคานเมว ปน ยถากฺกมํ พาธกตฺตํ ปภวตฺตํ นิสฺสรณตฺตํ นิยฺยานิกตฺตํ, นาญฺเญสํ, พาธกาทิภาโวเยว จ ทุกฺขาทีนํ, น อพาธกาทิภาโว, ตสฺมา อญฺญตฺถาภาวตตฺถพฺยาปิตาสงฺขาเตน ลกฺขเณน เอตานิ ตจฺฉานิ. เตนาหุ โปราณา –

46. 因能成就圣者，故为圣；因其真实，故为谛；是故名为圣谛。此四谛能成就四向、四果等八种圣者(ariyapuggala)，盖因若不通达此谛，则不能得圣位，若能通达，则决定得圣位。唯有苦、集、灭、道依次具有逼迫性、生起性、出离性、出离道之性，余法不然。逼迫等性即是苦等之相，而非不逼迫等。是故，此等以其决定不移、符合事实之特性，故为真实。因此古德说——

‘‘โพธานุรูปํ จตฺตาโร, ฉินฺทนฺเต จตุโร มเล;

ขีณโทเส จ จตฺตาโร, สาเธนฺตาริยปุคฺคเล.

“（此四谛成就）四位随顺觉悟、断除四垢的行者，以及四位过患已尽的圣者。”

‘‘อญฺญตฺถ พาธกตฺตาทิ, น หิ เอเตหิ ลพฺภติ;

นาพาธกตฺตเมเตสํ, ตจฺฉาเนตานิเวตโต’’ติ.

“逼迫等性，非由他法可得；此等非无逼迫等性，了知此故，其为真实。”

อริยานํ วา สจฺจานิ เตหิ ปฏิวิชฺฌิตพฺพตฺตา, อริยสฺส วา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สจฺจานิ เตน เทสิตตฺตาติ อริยสจฺจานิ. ตานิ ปน สํกิลิฏฺฐาสํกิลิฏฺฐผลเหตุวเสน จตุพฺพิธานีติ อาห ‘‘จตฺตาริ อริยสจฺจานี’’ตฺยาทิ. ตตฺถ กุจฺฉิตตฺตา, ตุจฺฉตฺตา จ ทุกฺขํ. กมฺมาทิปจฺจยสนฺนิฏฺฐาเน ทุกฺขุปฺปตฺตินิมิตฺตตาย สมุทโย สมุเทติ เอตสฺมา ทุกฺขนฺติ กตฺวา, ทุกฺขสฺส สมุทโย ทุกฺขสมุทโย. ทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรโธ เอตฺถ, เอเตนาติ วา ทุกฺขนิโรโธ. ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉติ, ปฏิปชฺชนฺติ จ ตํ เอตายาติ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทา.

或为圣者之谛，因其所当通达故；或为圣者正自觉者之谛，因其所说示故，是为圣谛。彼等又依杂染与非杂染、果与因，而有四种，如言“四圣谛”等。其中，因可厌与空虚，故为苦。苦由此而生起，故为集；是苦之集，故为苦集。苦于此、或因此而不生、息灭，故为苦灭。趋向苦灭，且依此而行道，故为趣苦灭之道。

๔๗. เจตสิกานํ, โสฬสสุขุมรูปานํ, นิพฺพานสฺส จ วเสน เอกูนสตฺตติ ธมฺมา อายตเนสุ ธมฺมายตนํ, ธาตูสุ ธมฺมธาตูติ จ สงฺขํ คจฺฉนฺติ.

47. 诸心所、十六微细色及涅槃，此六十九法，于处中计为法处，于界中计为法界。

๔๙. เสสา [Pg.232] เจตสิกาติ เวทนาสญฺญาหิ เสสา ปญฺญาส เจตสิกา. กสฺมา ปน เวทนาสญฺญา วิสุํ กตาติ? วฏฺฏธมฺเมสุ อสฺสาทตทุปกรณภาวโต. เตภูมกธมฺเมสุ หิ อสฺสาทวสปฺปวตฺตา เวทนา, อสุเภ สุภาทิสญฺญาวิปลฺลาสวเสน จ ตสฺสา ตทาการปฺปวตฺตีติ ตทุปกรณภูตา สญฺญา, ตสฺมา สํสารสฺส ปธานเหตุตาย เอตา วินิภุชฺชิตฺวา เทสิตาติ. วุตฺตญฺเหตํ อาจริเยน –

49. “余心所”者，谓除受、想外之五十心所。然则，何故别立受、想？因于轮回法中，（受为）味著及（想为）彼之助缘故。于三界法中，受实依味著之力而转起；想又因于不净作净想等想颠倒，而成彼（受）之助缘，令彼（受）如是转起。是故，此二者因是轮回之主因，而分别说之。如阿阇梨言——

‘‘วฏฺฏธมฺเมสุ อสฺสาทํ, ตทสฺสาทุปเสวนํ;

วินิภุชฺช นิทสฺเสตุํ, ขนฺธทฺวยมุทาหฏ’’นฺติ. (นาม. ปริ. ๖๔๙);

“为分别显示，轮回法中味，及于彼味之习行，故说此二蕴。”

๕๐. นนุ จ อายตนธาตูสุ นิพฺพานํ สงฺคหิตํ, ขนฺเธสุ กสฺมา น สงฺคหิตนฺติ อาห ‘‘เภทาภาเวนา’’ตฺยาทิ. อตีตาทิเภทภินฺนานญฺหิ ราสฏฺเฐน ขนฺธโวหาโรติ นิพฺพานํ เภทาภาวโต ขนฺธสงฺคหโต นิสฺสฏํ, วินิมุตฺตนฺตฺยตฺโถ.

50. 问：涅槃既已摄于处、界，何故不摄于蕴中？答曰：“因无差别”等。蕴之名言，实以积聚过去等有差别之法为义；涅槃因无差别，故出离于蕴之摄集，义即解脱。

๕๑. ฉนฺนํ ทฺวารานํ, ฉนฺนํ อารมฺมณานญฺจ เภเทน อายตนานิ ทฺวาทส ภวนฺติ, ฉนฺนํ ทฺวารานํ ฉนฺนํ อารมฺมณานํ ตทุภยํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนานํ ตตฺตกานเมว วิญฺญาณานํ ปริยาเยน กเมน ธาตุโย อฏฺฐารส ภวนฺติ.

51. 依六门与六所缘之差别，有十二处；依六门、六所缘及依彼二者所生之同数识，依次序，有十八界。

๕๒. ติสฺโส ภูมิโย อิมสฺสาติ ติภูมํ, ติภูมํเยว เตภูมกํ. วตฺตติ เอตฺถ กมฺมํ, ตพฺพิปาโก จาติ วฏฺฏํ. ตณฺหาติ กามตณฺหาทิวเสน ติวิธา, ปุน ฉฬารมฺมณวเสน อฏฺฐารสวิธา, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนวเสน จตุปญฺญาสวิธา, อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน อฏฺฐสตปฺปเภทา ตณฺหา. กสฺมา ปน อญฺเญสุปิ ทุกฺขเหตูสุ สนฺเตสุ ตณฺหาเยว สมุทโยติ วุตฺตาติ? ปธานการณตฺตา. กมฺมวิจิตฺตตาเหตุภาเวน, หิ กมฺมสหายภาวูปคมเนน จ ทุกฺขวิจิตฺตตาการณตฺตา ตณฺหา ทุกฺขสฺส วิเสสการณนฺติ[Pg.233]. มคฺโค ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทานาเมน วุตฺโต มคฺโค โลกุตฺตโร มโตติ มคฺโคติ ปุน มคฺคคฺคหณํ โยเชตพฺพํ.

52. 此有三地，故为三地，三地即三界。业及其异熟在此中运转，故为轮回。渴爱，以欲爱等分为三种；复以六所缘分为十八种；以过去、未来、现在分为五十四种；以内、外分为一百零八种。然则，于其他苦因存在时，为何唯说渴爱为集？因其为主要原因。因为渴爱是业种种差别之因，且以助成业而成为苦种种差别之因，故渴爱是苦的特殊原因。道，以“导向苦灭之行道”之名而说，此道被认为是出世间的，因此，应结合此义再次理解“道”谛。

๕๓. มคฺคยุตฺตา อฏฺฐงฺคิกวินิมุตฺตา เสสา มคฺคสมฺปยุตฺตา ผสฺสาทโย ผลญฺเจว สสมฺปยุตฺตนฺติ เอเต จตูหิ สจฺเจหิ วินิสฺสฏา วินิคฺคตา นิปฺปริยายโต, ปริยายโต ปน อญฺญาตาวินฺทฺริยนิทฺเทเสปิ ‘‘มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺน’’นฺติ (ธ. ส. ๕๕๕) วุตฺตตฺตา ผลธมฺเมสุ สมฺมาทิฏฺฐาทีนํ มคฺคสจฺเจ, อิตเรสญฺจ มคฺคผลสมฺปยุตฺตานํ สงฺขารทุกฺขสามญฺเญน ทุกฺขสจฺเจ สงฺคโห สกฺกา กาตุํ. เอวญฺหิ สติ สจฺจเทสนายปิ สพฺพสงฺคาหิกตา อุปปนฺนา โหติ. กสฺมา ปเนเต ขนฺธาทโย พหู ธมฺมา วุตฺตาติ? ภควตาปิ ตเถว เทสิตตฺตา. ภควตาปิ กสฺมา ตถา เทสิตาติ? ติวิธสตฺตานุคฺคหสฺส อธิปฺเปตตฺตา. นามรูปตทุภยสมฺมุฬฺหวเสน หิ ติกฺขนาภิติกฺขมุทินฺทฺริยวเสน, สงฺขิตฺตมชฺฌิมวิตฺถารรุจิวเสน จ ติวิธา สตฺตา. เตสุ นามสมฺมุฬฺหานํ ขนฺธคฺคหณํ นามสฺส ตตฺถ จตุธา วิภตฺตตฺตา, รูปสมฺมุฬฺหานํ อายตนคฺคหณํ รูปสฺส ตตฺถ อฑฺเฒกาทสธา วิภตฺตตฺตา, อุภยมุฬฺหานํ ธาตุคฺคหณํ อุภเยสมฺปิ ตตฺถ วิตฺถารโต วิภตฺตตฺตา, ตถา ติกฺขินฺทฺริยานํ, สงฺขิตฺตรุจิกานญฺจ ขนฺธาคฺคหณนฺตฺยาทิ โยเชตพฺพํ. ตํ ปเนตํ ติวิธมฺปิ ปวตฺตินิวตฺติตทุภยเหตุวเสน ทิฏฺฐเมว อุปการาวหํ. โน อญฺญถาติ สจฺจคฺคหณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

53. 与道相应而非八支者，其余与道相应的触等，以及果与其相应法，此等法从无方便而言，脱离于四谛。然依方便说，于未知当知根(aññātāvindriya)之解释中亦言“道支即道所摄”，故于果法中，正见等可摄于道谛，其余与道、果相应者，以行苦之共性可摄于苦谛。如是，于谛之教说中，亦成就其包摄一切。然则，为何说此蕴等多法？因世尊亦如是说故。世尊又为何如是说？意在饶益三类有情故。实因有情有三类：有名色及二者所惑故，有利、极利、钝根故，及乐简、中、广说故。于彼等中，为名所惑者，说蕴，因名于彼中分为四种；为色所惑者，说处，因色于彼中分为十处半；为二者所惑者，说界，因二者于彼中广为分别。如是，为利根者及乐简说者说蕴等，应如是结合。然此三法，唯依流转、还灭及二者之因，方见其饶益，非由他途。当知此为取谛之义。

สพฺพสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

一切总摄释义终。

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

于名为《阿毗达摩义显论》的《阿毗达摩义集》释义中

สมุจฺจยปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

总集章释义终。

๘. ปจฺจยปริจฺเฉทวณฺณนา

8. 缘章释义

๑. อิทานิ [Pg.234] ยถาวุตฺตนามรูปธมฺมานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏฺฐานนยวเสน ปจฺจเย ทสฺเสตุํ ‘‘เยส’’นฺตฺยาทิ อารทฺธํ. เยสํ ปจฺจเยหิ สงฺขตตฺตา สงฺขตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ เย ปจฺจยธมฺมา ยถา เยนากาเรน ปจฺจยา ฐิติยา, อุปฺปตฺติยา จ อุปการกา, ตํ วิภาคํ เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ, เตสํ ปจฺจยานํ, ตสฺส จ ปจฺจยาการสฺส ปเภทํ อิห อิมสฺมึ สมุจฺจยสงฺคหานนฺตเร ฐาเน ยถารหํ ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม สติ ตํตํปจฺจยานํ ตํตํปจฺจยภาวาการานุรูปํ อิทานิ ปวกฺขามีติ โยชนา.

1. 如今，为以缘起(paṭiccasamuppāda)与发趣(paṭṭhāna)之理路，说明如前所述名色诸法之缘，而以“彼等之”(yesaṃ)等文开始。其句义结合如下：彼等由诸缘所造作故为有为的缘生法，以及彼等缘法，如何、以何种方式作为缘，对诸法的存续与生起有所助益——我如今将在此摄集章之后，于相应之处，当有其相应的缘生法时，随顺其相应缘法之相应缘性形态，如理宣说对彼等缘生法、彼等缘法以及彼缘之行相的分别。

๒. ตตฺถ ปจฺจยสามคฺคึ ปฏิจฺจ สมํ คนฺตฺวา ผลานํ อุปฺปาโท เอตสฺมาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, ปจฺจยากาโร. นานปฺปการานิ ฐานานิ ปจฺจยา เอตฺถาตฺยาทินา ปฏฺฐานํ, อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานมหาปกรณํ, ตตฺถ เทสิตนโย ปฏฺฐานนโย.

2. 于此，缘于诸缘和合，平等俱行而有诸果生起，是为缘起(paṭiccasamuppāda)，即缘之行相。又，“于此有种种形态之缘为立足处”等，故名为发趣(paṭṭhāna)，此即《无尽理趣遍摄发趣大论》(Anantanayasamantapaṭṭhānamahāpakaraṇa)，其中所说之理，即发趣之理。

๓. ตตฺถาติ เตสุ ทฺวีสุ นเยสุ. ตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส ภาเวน ภวนสีลสฺส ภาโว ตพฺภาวภาวีภาโว, โสเยว อาการมตฺตํ, เตน อุปลกฺขิโต ตพฺภาวภาวีภาวาการมตฺโตปลกฺขิโต. เอเตเนว ตทภาวาภาวาการมตฺโตปลกฺขิตตาปิ อตฺถโต ทสฺสิตา โหติ. อนฺวยพฺยติเรกวเสน หิ ปจฺจยลกฺขณํ ทสฺเสตพฺพํ. เตนาห ภควา – ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺสุปฺปาทา อิทมุปฺปชฺชติ. อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหติ, อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๔, ๔๐๖; สํ. นิ. ๒.๒๑; อุทา. ๑, ๒). ปฏิจฺจ ผลํ เอติ เอตสฺมาติ ปจฺจโย. ติฏฺฐติ ผลํ เอตฺถ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ฐิติ, อาหจฺจ วิเสเสตฺวา ปวตฺตา ปจฺจยสงฺขาตา ฐิติ อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิติ. ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย หิ ตพฺภาวภาวีภาวาการมตฺตํ อุปาทาย ปวตฺตตฺตา เหตาทิปจฺจยนิยมวิเสสํ อนเปกฺขิตฺวา [Pg.235] อวิเสสโตว ปวตฺตติ, อยํ ปน เหตาทิตํตํปจฺจยานํ ตสฺส ตสฺส ธมฺมนฺตรสฺส ตํตํปจฺจยภาวสามตฺถิยาการวิเสสํ อุปาทาย วิเสเสตฺวา ปวตฺโตติ อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิติมารพฺภ ปวุจฺจตีติ. เกจิ ปน ‘‘อาหจฺจ กณฺฐตาลุอาทีสุ ปหริตฺวา วุตฺตา ฐิติ อาหจฺจปจฺจยฏฺฐิตี’’ติ วณฺเณนฺติ. ตํ ปน สวนมตฺเตเนว เตสํ อวหสิตพฺพวจนตํ ปกาเสติ. น หิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนโย, อญฺโญ วา โกจิ นโย กณฺฐตาลุอาทีสุ อนาหจฺจ เทเสตุํ สกฺกาติ. โวมิสฺเสตฺวาติ ปฏฺฐานนยมฺปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทเยว ปกฺขิปิตฺวา ตพฺภาวภาวีภาเวน เหตาทิปจฺจยวเสน จ มิสฺเสตฺวา อาจริยา สงฺคหการาทโย ปปญฺเจนฺติ วิตฺถาเรนฺติ, มยํ ปน วิสุํ วิสุํเยว ทสฺสยิสฺสามาตฺยธิปฺปาโย.

3. “于此”(Tattha)指于此二理。彼缘法存在，则有具生起自性者存在，此即“彼有故此有”(tabbhāvabhāvībhāva)之相，此仅为一种行相，由此所标示者，即“彼有故此有”之行相而已。由此，“彼无故此无”之行相，亦在义理上得以显示。诚然，缘的特相，应以随顺(anvaya)与逆离(byatireka)的方式显示。是故世尊说：“此有故彼有，此生故彼生；此无故彼无，此灭故彼灭。” 缘此而有果至，故名为缘(paccaya)。果安住于此，其转起依赖于彼，故名为安住(ṭhiti)。别别限定而转起的、名为缘的安住，即是别缘安住(āhaccapaccayaṭṭhiti)。缘起之理，乃依“彼有故此有”之行相而转起，不考虑因等诸缘的特定规则，而无差别地转起；此发趣之理，则依因等各各缘对于其他各各法具有各各缘性的能力之特定行相，而有差别地转起，故说是依别缘安住而说。然而，有些人释为：“别缘安住，是撞击喉、腭等处而说出的安住。”然此一闻，即可知其言说之可笑。因为无论是缘起之理，或任何其他道理，皆不可能不触及喉、腭等处而宣说。“混合”(Vomissetvā)者，谓《摄阿毗达摩义论》(Abhidhammatthasaṅgaha)作者等诸阿阇梨，将发趣之理亦纳入缘起之中，以“彼有故此有”及因等诸缘的方式，混合而广为分别；然我等之意，则在于将之各别显示。

ปฏิจฺจสมุปฺปาทนยวณฺณนา

缘起理趣释义

๔. น วิชานาตีติ อวิชฺชา, อวินฺทิยํ วา กายทุจฺจริตาทึ วินฺทติ ปฏิลภติ, วินฺทิยํ วา กายสุจริตาทึ น วินฺทติ, เวทิตพฺพํ วา จตุสจฺจาทิกํ น วิทิตํ กโรติ, อวิชฺชมาเน วา ชวาเปติ, วิชฺชมาเน วา น ชวาเปตีติ อวิชฺชา, จตูสุ อริยสจฺเจสุ ปุพฺพนฺตาทีสุ จตูสุ อญฺญาณสฺเสตํ นามํ. อวิชฺชา เอว ปจฺจโย อวิชฺชาปจฺจโย. ตโต อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขตมภิสงฺขโรนฺตีติ สงฺขารา, กุสลากุสลกมฺมานิ. เต ติวิธา ปุญฺญาภิสงฺขาโร อปุญฺญาภิสงฺขาโร อาเนญฺชาภิสงฺขาโรติ. ตตฺถกามรูปาวจรา เตรส กุสลเจตนา ปุญฺญาภิสงฺขาโร, ทฺวาทส อกุสลเจตนา อปุญฺญาภิสงฺขาโร, จตสฺโส อารุปฺปเจตนา อาเนญฺชาภิสงฺขาโรติ เอวเมตา เอกูนตึส เจตนา สงฺขารา นาม. ปฏิสนฺธิวเสน เอกูนวีสติวิธํ, ปวตฺติวเสน ทฺวตฺตึสวิธํ วิปากจิตฺตํ วิญฺญาณํ นาม. นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปํ. ตตฺถ นามํ อิธ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยํ, รูปํ ปน ภูตุปาทายเภทโต ทุวิธํ [Pg.236] กมฺมสมุฏฺฐานรูปํ, ตทุภยมฺปิ อิธ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสหคตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นามรูปปจฺจยาติ เอตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปนฺติ สรูเปกเสโส เวทิตพฺโพ. จกฺขาทีนิ ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ, เกสญฺจิ มเตน รูปาทีนิ ฉ พาหิรายตนานิปิ วา อายตนํ นาม. ฉ อายตนานิ จ ฉฏฺฐายตนญฺจ สฬายตนํ. จกฺขุสมฺผสฺสาทิวเสน ฉทฺวาริโก ผสฺโส ผสฺโส นาม. สุขทุกฺขุเปกฺขาวเสน ติวิธา เวทนา.

4. 不知，即是无明。或获得不应获得之身恶行等，或不获得应获得之身善行等，或不令应知之四圣谛等为已知，或令非有者转起，或令现有者不转起，此即无明。此为于四圣谛、前际等四处无知之名。无明即是缘，是为无明缘。由彼无明缘，造作有为法，故名行，即善、不善业。彼有三种：福行、非福行、不动行。其中，欲界、色界之十三种善思为福行，十二种不善思为非福行，四种无色界思为不动行。如是，此二十九种思名为行。以结生而言，有十九种；以生命期而言，有三十二种果报心，名为识。名与色，即是名色。其中，此处的名是指受等三蕴；色则有大种与所造色之别，此处为业生色。应知此二者皆与结生识俱生。于“名色缘”中，当知“名色”是由“名”与“色”合并而成的复合词。眼等六内处，或依某些论师之说，色等六外处亦名为处。六个处合为六处。依眼触等，经六门之触，名为触。依乐、苦、舍，受有三种。

กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหาติ ติวิธา ตณฺหา. ฉฬารมฺมณาทิวเสน ปน อฏฺฐสตปฺปเภทา โหนฺติ กามุปาทานาทิวเสน จตฺตาริ อุปาทานานิ. เอตฺถ จ ทุพฺพลา ตณฺหา ตณฺหา นาม, พลวตี อุปาทานํ. อสมฺปตฺตวิสยปตฺถนา วา ตณฺหา ตมสิ โจรานํ หตฺถปฺปสารณํ วิย, สมฺปตฺตวิสยคฺคหณํ อุปาทานํ โจรานํ หตฺถปฺปตฺตสฺส คหณํ วิย. อปฺปิจฺฉตาปฏิปกฺขา ตณฺหา, สนฺโตสปฺปฏิปกฺขํ อุปาทานํ. ปริเยสนทุกฺขมูลํ ตณฺหา, อารกฺขทุกฺขมูลํ อุปาทานนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส. กมฺมภโว อุปปตฺติภโวติ ทุวิโธ ภโว. ตตฺถ ปฐโม ภวติ เอตสฺมา ผลนฺติ ภโว, โส กามาวจรกุสลากุสลาทิวเสน เอกูนตึสวิโธ. ทุติโย ปน ภวตีติ ภโว, โส กามภวาทิวเสน นววิโธ. อุปาทานปจฺจยา ภโวติ เจตฺถ อุปปตฺติภโวปิ อธิปฺเปโต. ภวปจฺจยา ชาตีติ กมฺมภโวว. โส หิ ชาติยา ปจฺจโย โหติ, น อิตโร. โส หิ ปฐมาภินิพฺพตฺตกฺขนฺธสภาโว ชาติเยว, น จ ตเทว ตสฺส การณํ ยุตฺตํ. เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตํตํคติอาทีสุ อตฺตภาวปฏิลาโภ ชาติ. ตถานิพฺพตฺตสฺส จ อตฺตภาวสฺส ปุราณภาโว ชรา. เอตสฺเสว เอกภวปริจฺฉินฺนสฺส ปริโยสานํ มรณํ. ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส จิตฺตสนฺตาโป โสโก. ตสฺเสว วจีปลาโป ปริเทโว. กายิกทุกฺขเวทนา [Pg.237] ทุกฺขํ. มานสิกทุกฺขเวทนา โทมนสฺสํ. ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส อธิมตฺตเจโตทุกฺขปฺปภาวิโต ภุโส อายาโส อุปายาโส.

爱有三种：欲爱、有爱、无有爱。依六所缘等，则有一百零八种差别；依欲取等，则有四种取。其中，微弱之爱名为爱，强烈之爱名为取。未获得之境的希求是爱，犹如黑暗中盗贼伸出手；已获得之境的抓住是取，犹如盗贼抓住了手中的东西。爱是少欲之对立面，取是知足之对立面。爱以寻求之苦为根本，取以守护之苦为根本，此是彼等之差别。有分为二种：业有与生有。前者是“由此而有果”之有，以欲界善、不善等分为二十九种；后者是“存在”之有，以欲有等分为九种。“取缘有”中，亦包含生有。“有缘生”则指业有，唯彼是生之缘，而非其他。最初生起之诸蕴的自性即是生，然不能说彼本身是生之因。彼等众生于彼等趣处等获得自身，此名为生。如是生起之自身的老朽，名为老。此一有之终结，名为死。因亲属变故等所触及者，其内心忧伤名为愁。彼之言语悲叹，名为悲。身体之苦受，名为苦。精神之苦受，名为忧。因亲属变故等所触及者，其过度心苦所引发之强烈焦虑，名为恼。

เอตฺถ จ สติปิ วตฺถารมฺมณาทิเก ปจฺจยนฺตเร อวิชฺชาทิเอเกกปจฺจยคฺคหณํ ปธานภาวโต, ปากฏภาวโต จาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ อวิชฺชานุสยิเตเยว สนฺตาเน สงฺขารานํ วิปากธมฺมภาเวน ปวตฺตนโต อวิชฺชาปจฺจยาสงฺขาราสมฺภวนฺติ, วิญฺญาณญฺจ สงฺขารชนิตํ หุตฺวา ภวนฺตเร ปติฏฺฐาติ. น หิ ชนกาภาเว ตสฺสุปฺปตฺติ สิยา, ตสฺมา สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ. นามรูปญฺจ ปุพฺพงฺคมาธิฏฺฐานภูตวิญฺญาณุปตฺถทฺธํ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ ปติฏฺฐหตีติ วิญฺญาณปจฺจยานามรูปํ, สฬายตนญฺจ นามรูปนิสฺสยเมว ฉพฺพิธผสฺสสฺส ทฺวารภาเวน ยถารหํ ปวตฺตติ, โน อญฺญถาติ นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ. ผสฺโส จ สฬายตนสมฺภเวเยว อารมฺมณํ ผุสติ. น หิ ทฺวาราภาเว ตสฺสุปฺปตฺติ สิยาติ สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส. อิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺตญฺจ อารมฺมณํ ผุสนฺโตเยว เวทนํ เวทยติ, โน อญฺญถาติ ผสฺสปจฺจยา เวทนา. เวทนีเยสุ จ ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน เวทนาเหตุกา ตณฺหา สมุฏฺฐาตีติ เวทนาปจฺจยา ตณฺหา. ตณฺหาสิเนหปิปาสิตาเยว จ อุปาทานิเยสุ ธมฺเมสุ อุปาทาย ทฬฺหภาวาย สํวตฺตนฺติ. ตณฺหาย หิ รูปาทีนิ อสฺสาเทตฺวา อสฺสาเทตฺวา กาเมสุ ปาตพฺยตํ อาปชฺชนฺตีติ ตณฺหา กามุปาทานสฺส ปจฺจโย. ตถา รูปาทิเภเทคธิโต ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺตฺยาทินา มิจฺฉาทสฺสนํ สํสารโต มุจฺจิตุกาโม อสุทฺธิมคฺเค สุทฺธิมคฺคปรามาสํ ขนฺเธสุ อตฺตตฺตนิยคาหภูตํ อตฺตวาททสฺสนทฺวยญฺจ คณฺหาติ, ตสฺมา ทิฏฺฐุปาทาทีนมฺปิ ปจฺจโยติ ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ. ยถารหํ สมฺปโยคานุสยวเสน อุปาทานปติฏฺฐิตาเยว สตฺตา กมฺมายูหนาย สํวตฺตนฺตีติ อุปาทานํ ภวสฺส ปจฺจโย. อุปปตฺติภวสงฺขาตา จ ชาติ กมฺมภวเหตุกาเยว[Pg.238]. พีชโต องฺกุโร วิย ตตฺถ ตตฺถ สมุปลพฺภตีติ ภโว ชาติยา ปจฺจโย นาม. สติ จ ชาติยา เอว ชรามรณสมฺภโว. น หิ อชาตานํ ชรามรณสมฺภโว โหตีติ ชาติ ชรามรณานํ ปจฺจโยติ เอวเมเตสํ ตพฺภาวภาวีภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

此处应知：即使有其他所依、所缘等缘，但把握无明等为单一之缘，是由于其主要性与明显性。此处，由于诸行在为无明所随眠的相续中，作为能生果报之法而转起，故“无明缘行”成立。识由行所生，并于他有中安住；若无生起之因，则其生起为不可能，是故“行缘识”。名色作为先导与依止，由识所支持，于结生与转起中安住，是故“识缘名色”。六处唯依名色，作为六种触之门而如其所应地转起，并非以他法，是故“名色缘六处”。触唯于六处存在时方接触所缘；若无门户，则其生起为不可能，是故“六处缘触”。唯于接触可意、不可意或中性之所缘时，方感受诸受，并非以他法，是故“触缘受”。于诸可受之法，随观味著者，由受为因，贪爱生起，是故“受缘爱”。唯因爱而浸润、渴求者，于诸可取之法，即生起执取，并趋于坚固。因为反复品味色等后，于诸欲中陷入沉溺，故爱是欲取之缘。同样，沉迷于色等差别，持有“无有布施”等邪见；欲从轮回中解脱，却执取不净道为清净道；于诸蕴中执取我与我所之二种我语见，故爱亦为见取等之缘，是故“爱缘取”。众生依于取，随其相应与随眠，为积集业而转起，故“取缘有”。名为生有(upapattibhava)之生，唯以业有(kammabhava)为因。犹如由种子生出嫩芽，于彼彼处而得，故名为“有缘生”。有生，方有老死之可能；若无有生，则老死不可能有，故“生缘老死”。如是，应知彼等“彼有故此有”之关系。

เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตีติ ยถาวุตฺเตน ปจฺจยปรมฺปรวิธินา, น ปน อิสฺสรนิมฺมานาทีหิ เอตสฺส วฏฺฏสงฺขาตสฺส เกวลสฺส สุขาทีหิ อสมฺมิสฺสสฺส, สกลสฺส วา ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ทุกฺขราสิสฺส น สุขสุภาทีนํ สมุทโย นิพฺพตฺติ โหติ. เอตฺถ อิมสฺมึ ปจฺจยสงฺคหาธิกาเร.

如是，此纯粹苦蕴之生起，是依如上所说之缘次第法，而非由自在天创造等原因。此名为轮回之纯粹苦蕴，不与乐等混合，此整个苦蕴，即苦聚，并非乐、净等之生起。此在缘集章中。

๕. อตติ สตตํ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อทฺธา, กาโล.

5. 不断地行进、持续地流转，故名“时”(addhā)，即时间(kālo)。

๖. อวิชฺชาสงฺขารา อตีโต อทฺธา อตีตภวปริยาปนฺนเหตูนเมเวตฺถ อธิปฺเปตตฺตา, อทฺธาคฺคหเณน จ อวิชฺชาทีนํ ธมฺมานเมว คหณํ ตพฺพินิมุตฺตสฺส กสฺสจิ กาลสฺส อนุปลพฺภนโต. นิรุทฺธานุปฺปาทา เอว หิ ธมฺมา อตีตานาคตกาลวเสน อุปฺปาทาทิกฺขณตฺตยปริยาปนฺนา จ ปจฺจุปฺปนฺนกาลวเสน โวหรียนฺติ. ชาติชรามรณํ อนาคโต อทฺธา ปจฺจุปฺปนฺนเหตุโต อนาคเต นิพฺพตฺตนโต. มชฺเฌ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา อตีตเหตุโต อิธ นิพฺพตฺตนกผลสภาวตฺตา, อนาคตผลสฺส อิธ เหตุสภาวตฺตา จ มชฺเฌ วิญฺญาณาทีนิ อฏฺฐงฺคานิ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา.

6. 无明与行是过去时，此处意指其为过去有(bhava)所摄之因。并且，采用“时”一词，仅指无明等法，因为了不可得离于彼等之外的任何时间。诸法之已灭与未生，即依过去时与未来时而称；而包含生、住、灭三刹那(uppādādikkhaṇattaya)者，则依现在时而称。生、老、死是未来时，因为由现在之因于未来而生。中间是现在时，因为是过去之因于此产生果报之自性，且是未来之果于此作为因之自性，故中间的识等八支是现在时。

๘. นนุ โสกปริเทวาทโยปิ องฺคภาเวน วตฺตพฺพาติ อาห ‘‘โสกาทิวจน’’นฺตฺยาทิ. โสกาทิวจนํ ชาติยา นิสฺสนฺทสฺส อมุขฺยผลมตฺตสฺส นิทสฺสนํ, น ปน วิสุํ องฺคทสฺสนนฺตฺยตฺโถ.

8. 难道忧悲等不应作为支分来说明吗？（对此）说“说忧等语”等。其义为：“说忧等语”只是为了显示从生而来的非主要之果，而非另外显示一支。

๙. ตณฺหุปาทานภวาปิ [Pg.239] คหิตา โหนฺตีติ กิเลสภาวสามญฺญโต อวิชฺชาคฺคหเณน ตณฺหุปาทานานิ, กมฺมภวสามญฺญโต สงฺขารคฺคหเณน กมฺมภโว คหิโต. ตถา ตณฺหุปาทานภวคฺคหเณน จ อวิชฺชาสงฺขารา คหิตาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาปิ วุตฺตนเยน เตสํ คหเณน เตสํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ, วิญฺญาณนามรูปสฬายตนผสฺสเวทนานํ ชาติชราภงฺคาว ชาติชรามรณนฺติ จ วุตฺตาติ อาห ‘‘ชาติชรามรณคฺคหเณนา’’ตฺยาทิ.

9. 爱、取、有亦被包含。由烦恼之共同性，以无明即含摄爱与取；由业有之共同性，以行即含摄业有。同样，以爱、取、有亦含摄无明与行，此是其关联。此处亦应依已说之理趣，了知以彼等即含摄彼等。识、名色、六处、触、受之生、老、坏，即是生、老、死，如是所说，故云“以生老死”等。

๑๐. อตีเต เหตโว ปญฺจาติ สรูปโต วุตฺตานํ ทฺวินฺนํ อวิชฺชาสงฺขารานํ, สงฺคหวเสน คหิตานํ ติณฺณํ ตณฺหุปาทานภวานญฺจ วเสน ปจฺจุปฺปนฺนผลสฺส ปจฺจยา อตีตภเว นิพฺพตฺตา เหตโว ปญฺจ, อิทานิ ผลปญฺจกนฺติ อตีตเหตุปจฺจยา อิธ ปจฺจุปฺปนฺเน นิพฺพตฺตํ วิญฺญาณาทิผลปญฺจกํ. อิทานิ เหตโว ปญฺจาติ สรูปโต วุตฺตานํ ตณฺหาทีนํ ติณฺณํ, สงฺคหโต ลทฺธานํ อวิชฺชาสงฺขารานํ ทฺวินฺนญฺจ วเสน อายตึ ผลสฺส ปจฺจยา อิทานิ เหตโว ปญฺจ. อายตึ ผลปญฺจกนฺติ ชาติชรามรณคฺคหเณน วุตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนเหตุปจฺจยา อนาคเต นิพฺพตฺตนกวิญฺญาณาทิผลปญฺจกนฺติ เอวํ วีสติ อตีตาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ อากิริยนฺตีติ อาการา.

10. “过去五因”：即依自相而说之无明、行二支，及依含摄而取之爱、取、有三支，此为现在果之缘，是于过去有生起的五因。“现在五果”：即由过去因为缘，于此现在生起的识等五果。“现在五因”：即依自相而说之爱等三支，及依含摄而得之无明、行二支，此为未来果之缘，是现在的五因。“未来五果”：即以生、老、死一词所说，由现在因为缘，于未来当生起的识等五果。如是二十行相，于过去等三时中，于彼彼处散布。

อตีตเหตูนํ, อิทานิ ผลปญฺจกสฺส จ อนฺตรา เอโก สนฺธิ, อิทานิ ผลปญฺจกสฺส, อิทานิ เหตูนญฺจ อนฺตรา เอโก, อิทานิ เหตูนํ, อายตึ ผลสฺส จ อนฺตรา เอโกติ เอวํ ติสนฺธิ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สงฺขารวิญฺญาณานมนฺตรา เอโก, เวทนาตณฺหานมนฺตรา เอโก, ภวชาตีนมนฺตรา เอโก สนฺธี’’ติ. เอตฺถ หิ เหตุโตผลสฺส อวิจฺเฉทปฺปวตฺติภาวโต เหตุผลสมฺพนฺธภูโต ปฐโม สนฺธิ, ตถา ตติโย, ทุติโย ปน ผลโต เหตุโน อวิจฺเฉทปฺปวตฺติภาวโต ผลเหตุสมฺพนฺธภูโต. ผลภูโตปิ หิ [Pg.240] ธมฺโม อญฺญสฺส เหตุสภาวสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโยติ. สงฺขิปียนฺติ เอตฺถ อวิชฺชาทโย, วิญฺญาณาทโย จาติ สงฺเขโป, อตีตเหตุ, เอตรหิ วิปาโก, เอตรหิ เหตุ อายตึ วิปาโกติ จตฺตาโร สงฺเขปาติ จตุสงฺเขปา.

过去诸因与现在五果之间有一个连结，现在五果与现在诸因之间有一个连结，现在诸因与未来之果之间有一个连结，如是为三连结。诚如所说：“行与识之间有一个连结，受与爱之间有一个连结，有与生之间有一个连结。”于此，由于从因到果的不间断生起，第一连结是因果的连结，第三连结亦复如是；第二连结则是由于从果到因的不间断生起，是果因的连结。因为已成果法之法，亦是其他具因性之法的缘。此处，无明等与识等被摄，故为“摄”；过去因、现在异熟、现在因、未来异熟，此为四摄，故称“四摄”。

๑๑. กมฺมภวสงฺขาโต ภเวกเทโสติ เอตฺถ อายตึ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยเจตนา ภโว นาม, ปุริมกมฺมภวสฺมึ อิธ ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยเจตนา สงฺขาราติ เวทิตพฺพา. อวเสสา จาติ วิญฺญาณาทิปญฺจกชาติชรามรณวเสน สตฺตวิธา ปจฺจุปฺปนฺนผลวเสน วุตฺตธมฺมา. อุปปตฺติภวสงฺขาโต ภเวกเทโสติ ปน อนาคตปริยาปนฺนา เวทิตพฺพา. ภว-สทฺเทน กมฺมภวสฺสปิ วุจฺจมานตฺตา ภเวกเทส-สทฺโท วุตฺโต.

11. 所谓业有之一部分，此处，导致未来结生的思，名为“有”；于前世业有中，导致今生结生的思，应知为“行”。其余的，即识等五支以及生、老死，此七法是作为现在果而说。所谓生有之一部分，则应理解为属于未来世的范围。由于“有”字亦可指业有，故说“有之一部分”一词。

๑๒. ปุพฺพนฺตสฺส อวิชฺชา มูลํ. อปรนฺตสฺส ตณฺหา มูลนฺติ อาห อวิชฺชาตณฺหาวเสน ทฺเว มูลานี’’ติ.

12. 前际以无明为根，后际以渴爱为根，如是说无明与渴爱二根。

๑๓. เตสเมว อวิชฺชาตณฺหาสงฺขาตานํ วฏฺฏมูลานํ นิโรเธน อนุปฺปาทธมฺมตาปตฺติยา สจฺจปฺปฏิเวธโต สิทฺธาย อปฺปวตฺติยา วฏฺฏํ นิรุชฺฌติ. อภิณฺหโส อภิกฺขณํ ชรามรณสงฺขาตาย มุจฺฉาย ปีฬิตานํ สตฺตานํ โสกาทิสมปฺปิตานํ กามาสวาทิอาสวานํ สมุปฺปาทโต ปุน อวิชฺชา จ ปวตฺตติ. ‘‘อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๐๓) หิ วุตฺตํ. เอเตน อวิชฺชายปิ ปจฺจโย ทสฺสิโต โหติ, อิตรถา ปฏิจฺจสมุปฺปาทจกฺกํ อพทฺธํ สิยาติ. อิจฺเจวํ วุตฺตนเยน อาพทฺธํ อวิจฺฉินฺนํ อนาทิกํ อาทิรหิตํ ติภูมกปริยาปนฺนตฺตา เตภูมกํ กิเลสกมฺมวิปากวเสน ติวฏฺฏภูตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ ปฏฺฐเปสิ ปญฺญเปสิ มหามุนิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ.

13. 正是由于证悟真理，断灭了被称为无明与渴爱的轮回之根，使其不再生起，轮回便止息。由于众生时常被名为老死的昏迷所逼迫，被忧愁等所缠缚，又因欲漏等诸漏的生起，无明才会再次现行。“由诸漏集故无明集”经中如是说，由此显示了无明亦有其缘，否则缘起之轮便不能完整地成立。大牟尼正等觉者正是以如此所说之方式，确立并阐明了这一个相连、无间断、无始、无初、包含三界，且由于烦恼、业、异熟而成为三轮的缘起法。

ปฏิจฺจสมุปฺปาทนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

缘起法门释义终。

ปฏฺฐานนยวณฺณนา

发趣法门释义

๑๔. เอวํ [Pg.241] ปฏิจฺจสมุปฺปาทนยํ วิภาคโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏฺฐานนยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เหตุปจฺจโย’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ หิโนติ ปติฏฺฐาติ เอเตนาติ เหตุ. อเนกตฺถตฺตา ธาตุสทฺทานํ หิ-สทฺโท อิธ ปติฏฺฐตฺโถติ ทฏฺฐพฺโพ. หิโนติ วา เอเตน กมฺมนิทานภูเตน อุทฺธํ โอชํ อภิหรนฺเตน มูเลน วิย ปาทโป ตปฺปจฺจยํ ผลํ คจฺฉติ ปวตฺตติ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ อาปชฺชตีติ เหตุ. เหตุ จ โส ปจฺจโย จาติ เหตุปจฺจโย. เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย, เหตุภาเวน ปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ. มูลฏฺเฐน เหตุ, อุปการฏฺเฐน ปจฺจโยติ สงฺเขปโต มูลฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม เหตุปจฺจโย. โส ปน ปวตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานานํ, ปฏิสนฺธิยํ กมฺมสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ อุภยตฺถ สมฺปยุตฺตานํ นามธมฺมานญฺจ รุกฺขสฺส มูลานิ วิย สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนสงฺขาตมูลฏฺเฐน อุปการกา ฉ ธมฺมาติ ทฏฺฐพฺพํ.

14. 如是已显示缘起法门之分别后，现在为了说明发趣法门而说“因缘”等。其中，“因”是依止、安住之义。由于语根“hi”有多义，此处应理解为安住义。或者说，就像树根向上输送养分，使树木因此结果、生长、繁茂一样，故名为因。此既是因又是缘，故名为因缘。意思是说：成为因的缘，或以因之性作为缘。简略地说：以根本义为因，以助益义为缘，即以根本义而为助益之法就是因缘。这应理解为：对于现行的心生色、结生时的业生色，以及二者相应的名法而言，有六种法，它们就像树根能稳固支持树木一样，以能稳固建立之根本义而起助益作用。

อาลมฺพียติ ทุพฺพเลน วิย ทณฺฑาทิกํ จิตฺตเจตสิเกหิ คยฺหตีติ อารมฺมณํ. จิตฺตเจตสิกา หิ ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภ ปวตฺตนฺติ, เต เต ธมฺมา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจโย นาม. น หิ โส ธมฺโม อตฺถิ, โย จิตฺตเจตสิกานํ อารมฺมณปจฺจยภาวํ น คจฺเฉยฺย. อตฺตาธีนปฺปวตฺตีนํ ปติภูโต ปจฺจโย อธิปติปจฺจโย.

所缘就像虚弱的人依靠拐杖等一样，是心与心所法所执取的对象，故名为所缘。心与心所法缘于哪个法而生起，那个法就是这些心与心所法的所缘缘。实际上没有哪个法不成为心与心所法的所缘缘。作为能主导其自主生起之法的缘，是为增上缘。

น วิชฺชติ ปจฺจยุปฺปนฺเนน สห อนฺตรํ เอตสฺส ปจฺจยสฺสาติ อนนฺตรปจฺจโย. สณฺฐานาภาเวน สุฏฺฐุ อนนฺตรปจฺจโย สมนนฺตรปจฺจโย. อตฺตโน อตฺตโน อนนฺตรํ อนุรูปจิตฺตุปฺปาทชนนสมตฺโถ ปุริมปุริมนิรุทฺโธ ธมฺโม ‘‘อนนฺตรปจฺจโย’’, ‘‘สมนนฺตรปจฺจโย’’ติ จ วุจฺจติ. พฺยญฺชนมตฺเตเนว หิ เนสํ วิเสโส. อตฺถโต ปน อุภยมฺปิ สมนนฺตรนิรุทฺธสฺเสวาธิวจนํ. น หิ เตสํ อตฺถโต เภโท อุปลพฺภติ[Pg.242]. ยํ ปน เกจิ วทนฺติ ‘‘อตฺถานนฺตรตาย อนนฺตรปจฺจโย, กาลานนฺตรตาย สมนนฺตรปจฺจโย’’ติ, ตํ ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ผลสมาปตฺติยา สมนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ตฺยาทีหิ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) วิรุชฺฌติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ หิ สตฺตาหาทิกาลํ นิรุทฺธํ ผลสมาปตฺติยา สมนนฺตรปจฺจโย, ตสฺมา อภินิเวสํ อกตฺวา พฺยญฺชนมตฺตโตเวตฺถ นานากรณํ ปจฺเจตพฺพํ, น อตฺถโต. ปุพฺพธมฺมนิโรธสฺส หิ ปจฺฉาชาตธมฺมุปฺปาทนสฺส จ อนฺตราภาเวน อุปฺปาทนสมตฺถตาย นิโรโธ อนนฺตรปจฺจยตา, ‘‘อิทมิโต อุทฺธํ, อิทํ เหฏฺฐา, อิทํ สมนฺตโต’’ติ อตฺตนา เอกตฺตํ อุปเนตฺวา วิย สุฏฺฐุ อนนฺตรภาเวน อุปฺปาเทตุํ สมตฺถํ หุตฺวา นิโรโธ สมนนฺตรปจฺจยตาติ เอวํ พฺยญฺชนมตฺตโตว เภโท. นิโรธปจฺจยสฺสปิ หิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส อสญฺญุปฺปตฺติยา ปุริมสฺส จ จุติจิตฺตสฺส กาลนฺตเรปิ อุปฺปชฺชนฺตานํ ผลปฏิสนฺธีนํ อนฺตรา สมานชาติเยน อรูปธมฺเมน พฺยวธานาภาวโต ภินฺนชาติกานญฺจ รูปธมฺมานํ พฺยวธานกรเณ อสมตฺถตาย นิรนฺตรุปฺปาทเน เอกตฺตํ อุปเนตฺวา วิย อุปฺปาทเน จ สมตฺถตา อตฺถีติ เตสมฺปิ อนนฺตรสมนนฺตรปจฺจยตา ลพฺภติ, ตสฺมา ธมฺมโต อวิเสเสปิ ตถา ตถา พุชฺฌนกานํ เวเนยฺยานํ วเสน อุปสคฺคตฺถวิเสสมตฺตโตว เภโท ปจฺเจตพฺโพติ.

此缘与缘生法之间无有间隔，故名为无间缘。因其无有间隔，故善为无间缘者，即是等无间缘。前前灭尽之法，能于自身之后无间生起相应心者，称为“无间缘”或“等无间缘”。此二者仅仅是文字上有差别，然而就意义而言，两者都是指相续灭尽之法。实际上它们在意义上没有差别。有些人说“意义上的无间是无间缘，时间上的无间是等无间缘”，此说与“从灭尽定出定时，非想非非想处(nevasaññānāsaññāyatana)为果定之等无间缘”等经文相违背。非想非非想处灭尽七天甚至更长时间，仍然可以是果定的等无间缘。因此不应固执，应知此二者只是文字上的差别，而非意义上的差别。前法灭尽与后法生起之间无有间隔，凭借能产生后法的能力，灭尽就具有无间缘性；如果灭尽法能很好地产生后法，如同使其成为一体般，那么灭尽就具有等无间缘性。所以这种差别仅仅在于文字上。即使是灭尽缘的非想非非想处，以及无想有情的生起(asaññuppatti)，或者前一刻的死亡心与长时间后生起的果报结生之间，因为没有同类的无色法间隔，而且不同类的色法又不能作为障碍，所以在无间生起中，如同使其成为一体般，也具有生起的能力，因此它们也具有无间缘和等无间缘性。因此，即使法性没有差别，但为了让不同根性的所化者能够理解，所以才用不同的词头来表示区别。

อตฺตโน อนุปฺปตฺติยา สหุปฺปนฺนานมฺปิ อนุปฺปตฺติโต ปกาสสฺส ปทีโป วิย สหุปฺปนฺนานํ สหุปฺปาทภาเวน ปจฺจโย สหชาตปจฺจโย, อรูปิโน จตุกฺขนฺธา, จตฺตาโร มหาภูตา, ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุวิปากา จ ธมฺมา.

如同灯与光明，若此不生，俱生之法亦不生起，故以同时生起的方式为缘，是为俱生缘。此指四无色蕴、四大种，以及结生时的依处与异熟诸法。

อญฺญมญฺญํ อุปตฺถมฺภยมานํ ติทณฺฑํ วิย อตฺตโน อุปการกธมฺมานํ อุปตฺถมฺภกภาเวน ปจฺจโย อญฺญมญฺญปจฺจโย. อญฺญมญฺญตาวเสเนว [Pg.243] จ อุปการกตา อญฺญมญฺญปจฺจยตา, น สหชาตมตฺเตนาติ อยเมเตสํ ทฺวินฺนํ วิเสโส. ตถา หิ สหชาตปจฺจยภาวีเยว โกจิ อญฺญมญฺญปจฺจโย น โหติ จิตฺตชรูปานํ สหชาตปจฺจยภาวิโน นามสฺส อุปาทารูปานํ สหชาตปจฺจยภาวีนํ มหาภูตานญฺจ อญฺญมญฺญปจฺจยภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา. ยทิ หิ สหชาตภาเวเนว อตฺตโน อุปการกานํ อุปการกตา อญฺญมญฺญปจฺจยตา สิยา, ตทา สหชาตอญฺญมญฺญปจฺจเยหิ สมาเนหิ ภวิตพฺพนฺติ.

如同三根木杖互相支撑，以相互扶持的方式为缘，是为相互缘。唯以相互性而助益者，方为相互缘，非仅以俱生故。此即此二者之区别。须知，有些法虽是俱生缘，但并非相互缘，例如名法是心生色的俱生缘，但非相互缘；四大种是所造色的俱生缘，但非相互缘，因为此处并未建立相互缘的关系。若仅因俱生，即称其为能助益自身的相互缘，则俱生缘与相互缘便无差别。

จิตฺตกมฺมสฺส ปโฏ วิย สหชาตนามรูปานํ นิสฺสยภูตา จตุกฺขนฺธา, ตรุปพฺพตาทีนํ ปถวี วิย อาธารณโตเยว สหชาตรูปสตฺตวิญฺญาณธาตูนํ ยถากฺกมํ นิสฺสยา ภูตรูปํ, วตฺถุ จาติ อิเม นิสฺสยปจฺจโย นาม นิสฺสียติ นิสฺสิตเกหีติ กตฺวา, พลวภาเวน นิสฺสโย ปจฺจโย อุปนิสฺสยปจฺจโย อุป-สทฺทสฺส อติสยโชตกตฺตา, ตสฺส ปน เภทํ วกฺขติ.

如同画布是绘画的依止，四蕴是俱生名色的依止；如同大地是树木山峦等的依止，四大种与所依处也同样分别作为俱生色法与七识界的依止。此等称为依止缘，因其为被依止者所依止故。以其强有力故，此依止缘亦为亲依止缘(upanissayapaccaya)，此中“亲(upa)”有极胜之义。关于它的分别将在后面讲述。

ฉ วตฺถูนิ, ฉ อารมฺมณานิ จาติ อิเม ปจฺจยุปฺปนฺนโต ปฐมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺตมานภาเวน อุปการโก ปุเรชาตปจฺจโย. ปจฺฉาชาตปจฺจเย อสติ สนฺตานฏฺฐิติเหตุภาวํ อาคจฺฉนฺตสฺส กายสฺส อุปตฺถมฺภนภาเวน อุปการกา ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา ปจฺฉาชาตปจฺจโย. โส คิชฺฌโปตกสรีรานํ อาหาราสา เจตนา วิย ทฏฺฐพฺโพ.

六事(vatthu)与六所缘，此等法先于缘生法生起并持续存在，从而有所助益，是为前生缘(purejātapaccaya)。后生的心与心所法，以支持身体，使其得以持续存在的方式而为助益，是为后生缘。此缘当知，犹如对食物的渴求之于鹫雏之身。

ปุริมปุริมปริจิตคนฺโถ วิย อุตฺตรอุตฺตรคนฺถสฺส กุสลาทิภาเวน อตฺตสทิสสฺส ปคุณพลวภาววิสิฏฺฐอตฺตสมานชาติยตาคาหณํ อาเสวนํ, เตน ปจฺจยา สชาติยธมฺมานํ สชาติยธมฺมาว อาเสวนปจฺจโย. ภินฺนชาติกา หิ ภินฺนชาติเกหิ อาเสวนปคุเณน ปคุณพลวภาววิสิฏฺฐํ กุสลาทิภาวสงฺขาตํ อตฺตโน คตึ [Pg.244] คาหาเปตุํ น สกฺโกนฺติ, น จ สยํ ตโต คณฺหนฺติ, เต ปน อนนฺตราตีตานิ โลกิยกุสลากุสลานิ เจว อนาวชฺชนกิริยชวนานิ จาติ ทฏฺฐพฺพํ. จิตฺตปฺปโยคสงฺขาตกิริยาภาเวน สหชาตานํ นานากฺขณิกานํ วิปากานํ, กฏตฺตารูปานญฺจ อุปการิกา เจตนา กมฺมปจฺจโย.

犹如先前熟习的经典，对后续经典的善等性质，以其自身相似、熟练、具力、殊胜、同类之性而执取，此即重复。因此，同类法对同类法成为重复缘(āsevanapaccaya)。因为异类法不能通过重复异类的熟练力量，使殊胜的、属于善等性质的那种自己的趋向得以确立，也不能自己从中取得。那些无间过去的世间善不善，以及不属于转向心的唯作速行，应当这样理解。以心之功用所成就之行，对俱生与异刹那的异熟，以及业生色有所助益的思，即是业缘。

อตฺตโน นิรุสฺสาหสนฺตภาเวน สหชาตนามรูปานํ นิรุสฺสาหสนฺตภาวาย อุปการกา วิปากจิตฺตเจตสิกา วิปากปจฺจโย. เต หิ ปโยเคน อสาเธตพฺพตาย กมฺมสฺส กฏตฺตา นิปฺผชฺชมานมตฺตโต นิรุสฺสาหสนฺตภาวา โหนฺติ, น กิเลสวูปสมสนฺตภาวา. ตถา สนฺตภาวโตเยว หิ ภวงฺคาทโย ทุพฺพิญฺเญยฺยา. อภินิปาตสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณมตฺตา ปน วิปากา ทุพฺพิญฺเญยฺยาว. ชวนปฺปวตฺติยาว เนสํ รูปาทิคฺคหิตตา วิญฺญายติ.

以自身无勤安住之性，对俱生名色之无勤安住之性起助益作用的异熟心与心所法，是异熟缘。这些异熟心与心所法，因为不需努力就能成就，只是由于业的完成而生起结果，故是无勤安住之性，而非烦恼止息的安住之性。正因为如此安住之性，有分等才极难了知。但堕入、领受、推度等异熟本身就极难了知。只有在速行生起时，才能知晓它们对色等境的领纳。

รูปารูปานํ อุปตฺถมฺภกตฺเตน อุปการกา จตฺตาโร อาหารา อาหารปจฺจโย. สติปิ หิ ชนกภาเว อุปตฺถมฺภกตฺตเมว อาหารสฺส ปธานกิจฺจํ. ชนยนฺโตปิ อาหาโร อวิจฺเฉทวเสน อุปตฺถมฺเภนฺโต ว ชเนตีติ อุปตฺถมฺภกภาโว ว อาหารภาโว. เตสุ เตสุ กิจฺเจสุ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมหิ อตฺตานํ อนุวตฺตาปนสงฺขาตาธิปติยฏฺเฐน ปจฺจโย อินฺทฺริยปจฺจโย.

以支持色法与非色法为助益的四种食，是食缘。即使具有生起作用，支持作用才是食的主要作用。即使生起，食也是以不间断的方式支持着而生起，故支持作用才是食的作用。在各种作用中，以令缘生法随顺自身而转的支配意义而成为缘的，是根缘。

อารมฺมณูปนิชฺฌานลกฺขณูปนิชฺฌานวเสน อุปคนฺตฺวา อารมฺมณนิชฺฌานกา วิตกฺกาทโย ฌานปจฺจโย. สุคติโต ปุญฺญโต, ทุคฺคหิโต ปาปโต วา นิยฺยานฏฺเฐน อุปการกา สมฺมาทิฏฺฐาทโย มคฺคปจฺจโย.

以审视所缘及审视（所缘之）相的方式而趋近，成为审视所缘的寻等法，是禅支缘。正见等，以从善趣由福德、或从恶趣由罪恶而出离之义而有所助益的，是道支缘。

ปรมตฺถโต ภินฺนาปิ เอกีภาวคตา วิย เอกุปฺปาทาทิภาวสงฺขาตสมฺปโยคลกฺขเณน อุปการกา นามธมฺมา ว สมฺปยุตฺตปจฺจโย. อญฺญมญฺญสมฺพนฺธตาย ยุตฺตาปิ สมานา วิปฺปยุตฺตภาเวน [Pg.245] วิสํสฏฺฐตาย นานตฺตุปคมเนน อุปการกา วตฺถุจิตฺตเจตสิกา วิปฺปยุตฺตปจฺจโย.

究竟上虽有差异，但犹如达到一体，以单一生起等状态之相应特征而有所助益的诸名法，是相应缘。虽然互相联系，但由于不相应性、不混合性、各别性而有所助益的所依处、心、心所等诸法，是不相应缘。

ปจฺจุปฺปนฺนสภาวสงฺขาเตน อตฺถิภาเวน ตาทิสสฺเสว ธมฺมสฺส อุปตฺถมฺภกตฺเตน อุปการกา ‘‘สหชาตํ ปุเรชาต’’นฺตฺยาทินา วกฺขมานธมฺมา อตฺถิปจฺจโย. สติปิ หิ ชนกตฺเต ฐิติยํเยว สาติสโย อตฺถิปจฺจยานํ พฺยาปาโรติ อุปตฺถมฺภกตาว เตสํ คหิตา. เอกสฺมึ ผสฺสาทิสมุทาเย ปวตฺตมาเน ทุติยสฺส อภาวโต อตฺตโน ฐิติยา โอกาสํ อลภนฺตานํ อนนฺตรมุปฺปชฺชมานกจิตฺตเจตสิกานํ โอกาสทานวเสน อุปการกา อนนฺตรนิรุทฺธา จิตฺตเจตสิกา นตฺถิปจฺจโย.

以现在自性的存在，作为扶持同类法的助益，如“俱生、前生”等将说的法，是有缘。即使具有生起作用，有缘的作用在住立方面也尤其显著，故取其扶持性。当一组触等法生起时，因不能有第二组法同时存在，刚灭去的心与心所便为紧随其后生起的心与心所让出机会，以这种给予机会的方式提供助益，此即无有缘。

อตฺตโน สภาวาวิคมเนน อปฺปวตฺตมานานํ วิคตภาเวน อุปการกาเยว ธมฺมา วิคตปจฺจโย. นิโรธานุปคมนวเสน อุปการกา อตฺถิปจฺจยา ว อวิคตปจฺจโย. สสภาวตามตฺเตน อุปการกตา อตฺถิปจฺจยตา, นิโรธานุปคมนวเสน อุปการกตา อวิคตปจฺจยตาติ ปจฺจยตาวิเสโส เนสํ ธมฺมาวิเสเสปิ ทฏฺฐพฺโพ. ธมฺมานญฺหิ สมตฺถตาวิเสสํ สพฺพากาเรน ญตฺวา ภควตา จตุวีสติปจฺจยา เทสิตาติ ภควติ สทฺธาย ‘‘เอวํ วิเสสา เอเต ธมฺมา’’ติ สุตมยญาณํ อุปฺปาเทตฺวา จินฺตาภาวนามยญาเณหิ ตทภิสมยาย โยโค กรณีโย. อวิเสเสปิ หิ ธมฺมสามคฺคิยสฺส ตถา ตถา วิเนตพฺพปุคฺคลานํ วเสน เหฏฺฐา วุตฺโตปิ ปจฺจโย ปุน ปการนฺเตน วุจฺจติ อเหตุกทุกํ วตฺวาปิ เหตุวิปฺปยุตฺตทุกํ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

以其已离去的状态，为（后续）未生起的法提供助益的法，即是离去缘。有缘本身，以不趋向灭尽的方式提供助益，即是不离缘。仅以具有自性而提供助益，是有缘性；以不趋向灭尽的方式提供助益，是不离缘性。因此，即使在法没有差别的情况下，也应看到它们之间缘性的差别。世尊(bhagavā)彻底了知诸法能力的种种差别后，才宣说了二十四缘。因此，应当对世尊生起信心，生起“这些法就是如此差别”的闻所成慧，再以思所成慧和修所成慧为证悟彼法而努力。即使诸法的组合没有差别，为了随顺不同需要被调伏的众生(puggala)，前面已经说过的缘也会以不同的方式再次宣说，就像说了无因二法之后又说与因不相应的二法一样，应当这样理解。

๑๕. นามํ จตุกฺขนฺธสงฺขาตํ นามํ ตาทิสสฺเสว นามสฺส ฉธา ฉหากาเรหิ ปจฺจโย โหติ, ตเทว นามรูปีนํ สมุทิตานํ [Pg.246] ปญฺจธา ปจฺจโย โหติ, รูปสฺส ปุน ภูตุปาทายเภทสฺส เอกธา ปจฺจโย โหติ, รูปญฺจ นามสฺส เอกธา ปจฺจโย, ปญฺญตฺตินามรูปานิ นามสฺส ทฺวิธา ทฺวิปฺปการา ปจฺจยา โหนฺติ, ทฺวยํ ปน นามรูปทฺวยํ สมุทิตํ ทฺวยสฺส ตาทิสสฺเสว นามรูปทฺวยสฺส นวธา ปจฺจโย เจติ เอวํ ปจฺจยา ฉพฺพิธา ฐิตา.

15. 名，即四蕴，以六种方式为同样的名提供缘；彼名又以五种方式为名色聚集体提供缘；又以一种方式为由大种与所造色区别的色法提供缘；而色法也以一种方式为名法提供缘；施设、名与色，以两种方式为名法提供缘；然而，名色二法聚集体，以九种方式为同样的名色二法提供缘。如是，缘被安立为六种。

๑๖. วิปากพฺยากตํ กมฺมวเสน วิปากภาวปฺปตฺตํ กมฺมเวคกฺขิตฺตปติตํ วิย หุตฺวา ปวตฺตมานํ อตฺตโน สภาวํ คาเหตฺวา ปริภาเวตฺวา เนว อญฺญํ ปวตฺเตติ, น จ ปุริมวิปากานุภาวํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชติ. ‘‘น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน เอก’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๒๑) วจนโต จ อเหตุกกิริเยสุ หสิตุปฺปาทสฺเสว อาเสวนตาอุทฺธรเณน อาวชฺชนทฺวยํ อาเสวนปจฺจโย น โหติ, ตสฺมา ชวนาเนว อาเสวนปจฺจยภาวํ คจฺฉนฺตีติ อาห ‘‘ปุริมานิ ชวนานี’’ตฺยาทิ. อวิเสสวจเนเปตฺถ โลกิยกุสลากุสลาพฺยากตชวนาเนว ทฏฺฐพฺพานิ โลกุตฺตรชวนานํ อาเสวนภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา.

16. 异熟无记法依业力而成为异熟，犹如被业力抛掷而坠落一般，执取并体验其自性，既不使其他法现行，也不带着先前异熟的影响而生起。根据“道非重复缘之一”(发趣. 1.1.221)的说法，且在无因唯作心中，唯有笑生心被举出有重复性，因此两个转向心不属于重复缘(āsevanapaccaya)。因此，只有速行心才成为重复缘，所以（经中）说‘诸前速行’等。在此无差别说明中，应当理解为仅指世间的善、不善、无记速行，因为出世间速行的重复性未被举出。

เอวญฺจ กตฺวา วุตฺตํ ปฏฺฐานฏฺฐกถายํ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๑๒) ‘‘โลกุตฺตโร ปน อาเสวนปจฺจโย นาม นตฺถี’’ติ. ตตฺถ หิ กุสลํ ภินฺนชาติกสฺส ปุเรจรตฺตา น เตน อาเสวนคุณํ คณฺหาเปติ, ผลจิตฺตานิ จ ชวนวเสน อุปฺปชฺชมานานิปิ วิปากาพฺยากเต วุตฺตนเยน อาเสวนํ น คณฺหนฺติ, น จ อญฺญํ คาหาเปนฺติ. ยมฺปิ ‘‘อาเสวนวินิมุตฺตํ ชวนํ นตฺถี’’ติ อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน วุตฺตํ, ตมฺปิ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. อิตรถา อาจริยสฺส อสมเปกฺขิตาภิธายกตฺตปฺปสงฺโค สิยา. มคฺโค ปน โคตฺรภุโต อาเสวนํ น คณฺหาตีติ นตฺถิ ภูมิอาทิวเสน นานาชาติตาย อนธิปฺเปตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ปฏฺฐาเน ‘‘โคตฺรภุ [Pg.247] มคฺคสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย, โวทานํ มคฺคสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๖). เอกุปฺปาทาทิจตุพฺพิธสมฺปโยคลกฺขณาภาวโต สหุปฺปนฺนานมฺปิ รูปธมฺมานํ สมฺปยุตฺตปจฺจยตา นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญ’’นฺติ.

因此，《发趣论义注》(Paṭṭhāna-aṭṭhakathā)中说：“确实没有名为出世间(lokuttara)的重复缘(āsevanapaccaya)。”于此，善法因是（出世间法的）异类前行，故不能令（出世间法）获得重复的品质；果心虽然以速行的方式生起，但也如前述异熟无记法一样，不执取重复，也不令其他法执取。至于法护(Dhammapāla)长老所说“没有脱离重复的速行”，应知这也是就多数情况而言。否则，该论师将有言说不周之过。然而，说‘道不从种姓心取重复’是不成立的，因为（此处）并非意指依地等而有不同种类。正如《发趣论》(Paṭṭhāna)中所说：“种姓心是道的重复缘，遍净心是道的重复缘。”(Paṭṭhāna 1.1.426) 由于不存在同生等四种相应的特征，所以即使是俱生的色法也没有相应缘，故（经中）仅说‘心与心所法互相（为相应缘）’。

๑๗. เหตุฌานงฺคมคฺคงฺคานิ สหชาตานํ นาม รูปานนฺติ ตโยเปเต ปฏิสนฺธิยํ กมฺมสมุฏฺฐานานํ, ปวตฺติยํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ, อุภยตฺถ สหชาตานํ นามานญฺจ เหตาทิปจฺจเยน ปจฺจยา โหนฺติ. ‘‘สหชาตรูปนฺติ หิ สพฺพตฺถ ปฏิสนฺธิยํ กมฺมสมุฏฺฐานานํ, ปวตฺติยํ จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ วกฺขติ. สหชาตา เจตนาติ อนฺตมโส จกฺขุวิญฺญาณาทีหิปิ สหชาตเจตนา. สหชาตานํ นาม รูปานนฺติ สพฺพาปิ เจตนา นามานํ, ปฏิสนฺธิสหคตา เจตนา กมฺมสมุฏฺฐานรูปานํ, ปวตฺติยํ รูปสมุฏฺฐาปกจิตฺตสหคตา เจตนา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานญฺจ. นานากฺขณิกา เจตนาติ วิปากกฺขณโต นานากฺขเณ อตีตภวาทีสุ นิพฺพตฺตา กุสลากุสลเจตนา. นามรูปานนฺติ อุภยตฺถาปิ นามรูปานํ. วิปากกฺขนฺธาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณาทิกา วิปากา อรูปกฺขนฺธา. กมฺมสมุฏฺฐานมฺปิ หิ รูปํ วิปากโวหารํ น ลภติ อรูปธมฺมภาเวน, สารมฺมณภาเวน จ กมฺมสทิเสสุ อรูปธมฺเมสฺเวว วิปาก-สทฺทสฺส นิรุฬฺหตฺตา.

17. 因、禅支、道支，此三者对于俱生的名色，在结生(paṭisandhi)时是业生色(kammasamuṭṭhāna-rūpa)的缘，在生命期(pavatti)是心生色(cittasamuṭṭhāna-rūpa)的缘，且在两种情况下都是俱生名法的因等缘。将要说明：“所谓俱生色，在任何情况下，于结生时是指业生色，于生命期是指心生色。”所谓俱生思(sahajātā cetanā)，乃至是与眼识(cakkhuviññāṇa)等俱生的思。对于俱生的名色，一切思是名法的缘；与结生相应的思是业生色的缘；在生命期中与能生色法之心相应的思是心生色的缘。所谓异刹那思(nānākkhaṇikā cetanā)，是指从异熟刹那来看，于过去世等不同刹那所造的善与不善思。所谓名色，是指两种情况下的名色。所谓异熟蕴(vipākakkhandha)，是指结生识等异熟无色蕴。业生色不被称为“异熟”，因其非无色法，且“异熟”一词，是用于有对象、与业相似的无色法中。

๑๘. ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺสาติ ปจฺจยธมฺมโต ปุเร อุปฺปนฺนสฺส อิมสฺส รูปกายสฺส. กถํ ปน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปุเร นิพฺพตฺติยํ ปจฺฉาชาตสฺส ปจฺจยตาติ? นนุ วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉาชาตปจฺจเย อสติ สนฺตานฏฺฐิติเหตุกภาวํ อาคจฺฉนฺตสฺสา’’ติ, ตสฺมา สนฺตานปฺปวตฺตสฺส เหตุภาวุปตฺถมฺภเน อิมสฺส พฺยาปาโรติ น โกจิ วิโรโธ.

18. “对于此先生的身”，是指对于此先于缘法而生的色身。然而，当果法先已生起时，后生法如何成为它的缘呢？难道不是说过“若无后生缘，则（色法）无法成为令相续住立之因”吗？因此，它的作用在于支持（色法）作为相续转起之因的状态，故无矛盾。

๑๙. ปฏิสนฺธิยํ [Pg.248] จกฺขาทิวตฺถูนํ อสมฺภวโต, สติ จ สมฺภเว ตํตํวิญฺญาณานํ ปจฺจยภาวานุปคมนโต, หทยวตฺถุโน จ ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณน สหุปฺปนฺนสฺส ปุเรชาตกตาภาวโต วุตฺตํ ‘‘ฉวตฺถูนิ ปวตฺติย’’นฺติ. ‘‘ปญฺจารมฺมณานิ ปญฺจวิญฺญาณวีถิยา’’ติ จ อิทํ อารมฺมณปุเรชาตนิทฺเทเส อาคตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปญฺหาวาเร ปน ‘‘เสกฺขา วา ปุถุชฺชนา วา จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺตี’’ตฺยาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๔) อวิเสเสน ปจฺจุปฺปนฺนจกฺขาทีนมฺปิ คหิตตฺตา ธมฺมารมฺมณมฺปิ อารมฺมณปุเรชาตํ มโนวิญฺญาณวีถิยา ลพฺภติ. อตฺถโต เหตํ สิทฺธํ, ยํ ปจฺจุปฺปนฺนธมฺมารมฺมณํ คเหตฺวา มโนทฺวาริกวีถิ ปวตฺตติ, ตํ ตสฺส อารมฺมณปุเรชาตํ โหตีติ.

19. 由于在结生(paṭisandhi)时眼等所依(vatthu)尚未生起，即使生起，也不能成为彼彼识的缘，且心所依(hadayavatthu)与结生识是俱生的，不具前生性，故说“六所依在生命期(pavatti)中”。而“五所缘于五识路”此说，是针对所缘前生的解释(niddesa)而说。但在问答篇中，如“有学或凡夫观(vipassanti)眼为无常、苦、无我”(发趣. 1.1.424)等，因无差别地也摄取了现在眼等，故于意识路中，法所缘亦可得为所缘前生。从义理上说，此已成立：当意门心路执取现在法所缘而转起时，该所缘即是它的所缘前生。

๒๒. ปกติยา เอว ปจฺจยนฺตรรหิเตน อตฺตโน สภาเวเนว อุปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย. อารมฺมณานนฺตเรหิ อสํมิสฺโส ปุถเคว โกจิ อุปนิสฺสโยติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ปกโต อุปนิสฺสโย ปกตูปนิสฺสโย. ปกโตติ เจตฺถ ป-กาโร อุปสคฺโค, โส อตฺตโน ผลสฺส อุปฺปาทนสมตฺถภาเวน สนฺตาเน นิปฺผาทิตภาวํ, อาเสวิตภาวญฺจ ทีเปติ, ตสฺมา อตฺตโน สนฺตาเน นิปฺผนฺโน ราคาทิ, สทฺธาทิ, อุปเสวิโต วา อุตุโภชนาทิ ปกตูปนิสฺสโย. ตถา เจว นิทฺทิสติ.

22. 仅凭自性，不待其他缘而为亲依止者，是为自然亲依止。此即是说，它是不与所缘、无间等缘相混，一种别样的亲依止。或者，“显著的亲依止”即是自然亲依止。于此，“pa”是前缀，它显示了凭借能生自果之力，于相续中已成就的状态，以及已重复习行的状态。因此，于自相续中已成就的贪等、信等，或已重复习行的时节、食物等，即是自然亲依止。亦如是解释。

๒๓. ครุกตนฺติ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขิตํ. ตถา หิ ‘‘ทานํ ทตฺวา สีลํ สมาทิยิตฺวา อุโปสถกมฺมํ กตฺวา ตํ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขตี’’ตฺยาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๓) ทานสีลอุโปสถกมฺมปุพฺเพกตสุจิณฺณฌานโคตฺรภุโวทานมคฺคาทีนิ ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขณวเสน อสฺส นิทฺเทโส ปวตฺโต.

23. 所谓被重视的，即是重视后加以省察的。例如，“布施后、持戒后、行布萨业后，重视它们并加以省察”（《发趣论》1.1.413）等。此处的解释，是透过重视布施、戒、布萨业、先前所作善行、禅那、种姓、遍净、道等等，并加以省察的方式而展开的。

๒๔. ‘‘ปุริมา [Pg.249] ปุริมา กุสลา ขนฺธา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ขนฺธานํ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ตฺยาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๓) นเยน อนนฺตรปจฺจเยน สทฺธึ นานตฺตํ อกตฺวา อนนฺตรูปนิสฺสยสฺส อาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อนนฺตรนิรุทฺธา’’ตฺยาทิ. เอวํ สนฺเตปิ อตฺตโน อนนฺตรํ อนุรูปจิตฺตุปฺปาทวเสน อนนฺตรปจฺจโย, พลวการณวเสน อนนฺตรูปนิสฺสยปจฺจโยติ อยเมเตสํ วิเสโส.

24. “‘前前诸善蕴，为后后诸善蕴之亲依止缘’等（《发趣论》1.1.423）之理趣，未与无间缘作区别，因已含摄无间亲依止，故说‘无间灭’等。即使如此，以其紧随生起随顺之心故为无间缘；以其为强力之因故为无间亲依止缘，此即二者之差别。

๒๕. ยถารหํ อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ ราคาทโย…เป… เสนาสนญฺจาติ โยชนา. ราคาทโย หิ อชฺฌตฺตํ นิปฺผาทิตา, ปุคฺคลาทโย พหิทฺธา เสวิตา. ตถา หิ วุตฺตํ อาจริเยน –

25. 应如其所应地与内部和外部的贪等……乃至……住处连接。因为贪等在内部产生，人等在外部被亲近。正如阿阇梨所说——

‘‘ราคสทฺธาทโย ธมฺมา, อชฺฌตฺตมนุวาสิตา;

สตฺตสงฺขารธมฺมา จ, พหิทฺโธปนิเสวิตา’’ติ. (นาม. ปริ. ๘๒๗);

“贪、信等诸法，于内熏习；有情及诸行法，于外亲近。”（《名色分别》827）

อถ วา อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ กุสลาทิธมฺมานนฺติ ยถาฐิตวเสเนว โยชนา อตฺตโน หิ ราคาทโย จ อตฺตโน กุสลาทิธมฺมานํ กลฺยาณมิตฺตสฺส สทฺธาทิเก นิสฺสาย กุสลํ กโรนฺตานํ ปเรสญฺจ นิสฺสยา โหนฺติ.

或者，“于内于外”应如其原文与“诸善法等”连接。因为自己的贪等，是自己诸善法的依止；而对于依靠善友的信等行善之人，他人亦是其依止。

ตตฺถ กามราคาทโย นิสฺสาย กามภวาทีสุ นิพฺพตฺตนตฺถํ, ราคาทิวูปสมตฺถญฺจ ทานสีลอุโปสถชฺฌานาภิญฺญาวิปสฺสนามคฺคภาวนา, ราคาทิเหตุกา จ อุปรูปริราคาทโย โหนฺตีติ ยถารหํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ยญฺหิ นิสฺสาย ยสฺส ยสฺส สมฺภโว, ตํ ตํ ตสฺส ตสฺส ปกตูปนิสฺสโย โหติ. ปจฺจยมหาปเทโส เหส, ยทิทํ ‘‘อุปนิสฺสยปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ. ตถา จาห ‘‘พหุธา โหติ ปกตูปนิสฺสโย’’ติ. สทฺธาทโยติ สีลสุตจาคปญฺญา. อตฺตโน สทฺธาทิกญฺหิ อุปนิสฺสาย อตฺตโน ทานสีลาทโย, ตถา กลฺยาณมิตฺตานํ สทฺธาทโย อุปนิสฺสาย ปเรสญฺจ ทานสีลาทโย [Pg.250] โหนฺตีติ ปากฏเมตํ. สุขํ ทุกฺขนฺติ กายิกํ สุขํ ทุกฺขํ. ปุคฺคโลติ กลฺยาณมิตฺตาทิปุคฺคโล. โภชนนฺติ สปฺปายาทิโภชนํ, อุตุปิ ตาทิโสว.

其中，应如理观察：依止欲贪等，为了生于欲有等，以及为了平息贪等，而修习布施、持戒、布萨、禅定、神通、观、道；以贪等为因，亦生起越来越强的贪等。因为依止什么而生起什么，那个就是那个的自然亲依止。此即大缘之开示，也就是所说的“亲依止缘”。因此说“自然亲依止有多种”。所谓信等，即指信、戒、闻、舍、慧。因为亲依止自己的信等，自己的布施、持戒等才能生起；同样地，亲依止善友的信等，他人的布施、持戒等才能生起，此理甚明。乐和苦指的是身体上的乐和苦。人指的是善友等人。食物指的是适宜的食物，气候也是如此。

๒๗. ‘‘อธิปติ…เป… ปจฺจยา โหนฺตี’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรตุํ ‘‘ตตฺถ ครุกตมารมฺมณ’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. ครุกตมารมฺมณนฺติ ปจฺจเวกฺขณอสฺสาทาทินา ครุกตํ อารมฺมณํ. ตญฺหิ ฌานมคฺคผลวิปสฺสนานิพฺพานาทิเภทํ ปจฺจเวกฺขณอสฺสาทาทิมคฺคผลาทิธมฺเม อตฺตาธีเน กโรตีติ อารมฺมณาธิปติ นาม. ครุกาตพฺพตามตฺเตน อารมฺมณาธิปติ. ครุกโตปิ พลวการณฏฺเฐน อารมฺมณูปนิสฺสโยติ อยเมเตสํ วิเสโส. สหชาตา…เป… นามรูปานนฺติ ฉนฺทจิตฺตวีริยวีมํสานํ, วเสน จตุพฺพิโธปิ สหชาตาธิปติ ยถารหํ สหชาตนามรูปานํ ปวตฺติยํเยว สหชาตาธิปติวเสน ปจฺจโย.

27. “增上……乃至……为缘”是简略说过的意义，为了详细解释，才说“在那里，被重视的所缘”等等。“被重视的所缘”是指通过省察、乐味等而变得重要的所缘。这个所缘能够将禅、道、果、观、涅槃等差别，以及省察、乐味等道、果等法置于自身的掌控之下，因此称为所缘增上。仅仅因为具有应该被重视的性质，所以是所缘增上。因为被重视而具有强大为因之义，从而成为所缘亲依止，这就是两者之间的区别。俱生……乃至……名色，是指欲、心、精进、伺察这四种法，它们仅在俱生名色的续有期，根据情况，作为俱生增上缘而为缘。

๒๘. รูปธมฺมสฺส อรูปธมฺมํ ปติ สหชาตปจฺจยตา ปฏิสนฺธิยํ วตฺถุวเสน วุตฺตาติ อาห ‘‘วตฺถุวิปากา อญฺญมญฺญ’’นฺติ –

28. 色法对无色法的俱生缘性，在结生时以所依处的方式说，故说“所依与诸异熟法互相为缘”。

๓๐. ยสฺมา ปน อญฺญมญฺญุปตฺถมฺภนวเสเนว อญฺญมญฺญปจฺจยตา, น สหชาตมตฺตโตติ ปวตฺติยํ รูปํ นามานํ อญฺญมญฺญปจฺจโย น โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา อญฺญมญฺญ’’นฺติ. ตถา อุปาทารูปานิ จ ภูตรูปานํ อญฺญมญฺญปจฺจยา น โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘มหาภูตา อญฺญมญฺญ’’นฺติ.

30. 然而，由于仅以互相支持的方式才具有互相为缘性，并非仅是俱生，所以在续有期中，色法不能作为名法的互相为缘。因此说“心与心所法互相为缘”。同样地，所造色也不能作为四大种的互相为缘，所以说“四大种互相为缘”。

๓๑. นนุ จ ‘‘อรูปิโน อาหารา สหชาตานํ นามรูปาน’’นฺติ วุตฺตํ, เอวญฺจ สติ อสญฺญีนํ สหชาตาหารสฺส อสมฺภวโต ‘‘สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา’’ติ กถมิทํ นียตีติ? วุจฺจเต – มโนสญฺเจตนาหารวสปฺปวตฺตสฺส กมฺมสฺส[Pg.251], ตํสหคตานมฺปิ วา เสสาหารานํ กมฺมูปนิสฺสยปจฺจเยหิ ปจฺจยตฺตปริยายํ คเหตฺวา สพฺพสตฺตานํ อาหารฏฺฐิติกตา วุตฺตา, น อาหารปจฺจยภาวโตติ.

31. 难道不是说“无色食是俱生名色的缘”吗？既然这样，无想有情由于没有俱生食，那么“一切有情依食而住”这句话该如何理解呢？回答是：这是指以意思食而生起的业，或者是指与彼俱行的其余诸食，以业亲依止缘的方式，取其为缘之方便说，从而说明一切有情依食而住，而不是指其具有食缘性。

๓๒. ‘‘ปญฺจ ปสาทา’’ตฺยาทีสุ นนุ อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยา น คหิตาติ? สจฺจํ น คหิตา. ยทิปิ เตสํ ลิงฺคาทีหิ อนุวตฺตนียตา อตฺถิ, สา ปน น ปจฺจยภาวโต. ยถา หิ ชีวิตาหารา เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ, เตสํ อนุปาลกา อุปตฺถมฺภกา อตฺถิ, อวิคตปจฺจยภูตา จ โหนฺติ, น เอวํ อิตฺถิปุริสภาวา ลิงฺคาทีนํ เกนจิ อุปกาเรน อุปการา โหนฺติ. เกวลํ ปน ยถาสเกเหว กมฺมาทิปจฺจเยหิ ปวตฺตมานํ ลิงฺคาทีนํ ยถา อิตฺถาทิคฺคหณสฺส ปจฺจยภาโว โหติ, ตโต อญฺเญนากาเรน ตํ-สหิตสนฺตาเน อปฺปวตฺติโต ลิงฺคาทีหิ อนุวตฺตนียตา, อินฺทฺริยตา จ เนสํ วุจฺจติ, ตสฺมา น เตสํ อินฺทฺริยปจฺจยภาโว วุตฺโต.

32. 在“五净色”等论述中，难道女根与男根没有被包括进去吗？确实没有。即使它们具有随顺性别特征等的作用，但那不是因为缘性。例如，命根和食是某些事物的缘，对它们有养护和支持的作用，并且是不离去缘，但男女的性状却不能以任何方式对性别特征等有助益。仅仅是由于各自的业等因缘而生起的性别特征等，作为识别男女等相的因缘；并非以其他方式在与此相关的相续中生起，因此才说它们随顺性别特征，并称它们为根，故未说其为根缘。

๓๓. เยสํ นามานํ จกฺขาทีนํ อพฺภนฺตรโต นิกฺขมนฺตานํ วิย ปวตฺตานํ, เยสญฺจ รูปานํ นามสนฺนิสฺสเยเนว อุปฺปชฺชมานานํ สมฺปโยคาสงฺกา โหติ, เตสเมว วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา. รูปานํ ปน รูเปหิ สาสงฺกา นตฺถิ. วตฺถุสนฺนิสฺสเยเนว ชายนฺตานํ วิสยภาวมตฺตํ อารมฺมณนฺติ เตนาปิ เตสํ สมฺปโยคาสงฺกา นตฺถีติ เยสํ สมฺปโยคาสงฺกา อตฺถิ, เตสเมว วิปฺปยุตฺตปจฺจยตาปิ วุตฺตาติ อาห ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ วตฺถู’’ตฺยาทิ.

33. 对于那些从眼等内部生起，犹如从中流出般的名法，以及那些依靠名法才生起的色法，才有相应之疑，此二者间才存在离相应缘。而色法与色法之间，不存在此疑。对于依靠所依处而生的名法，其所缘仅为所缘境，因此对它们而言也不存在相应之疑。所以说，只有那些存在相应之疑的法，才被称为有离相应缘，如说“入胎时的所依”等。

๓๔. สพฺพถา สพฺพากาเรน ยถารหํ นามวเสน วุตฺตํ ติวิธํ สหชาตํ, ทุวิธํ ปุเรชาตํ, เอกวิธํ ปจฺฉาชาตญฺจ ปจฺจยชาตํ, อาหาเรสุ กพฬีกาโร อาหาโร, รูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ อยํ ปญฺจวิโธปิ อตฺถิปจฺจโย, อวิคตปจฺจโย จ โหติ. ปจฺจุปฺปนฺนสภาเวน อตฺถิภาเวน ตาทิสสฺเสว ธมฺมสฺส [Pg.252] อุปตฺถมฺภกตฺตา อตฺถิภาวาภาเวน อนุปการกานเมว อตฺถิภาเวน อุปการกตา อตฺถิปจฺจยภาโวติ นตฺถิ นิพฺพานสฺส สพฺพทา ภาวิโน อตฺถิปจฺจยตา, อวิคตปจฺจยตา จ. อุปฺปาทาทิยุตฺตานํ วา นตฺถิภาโวปการกตาวิรุทฺโธ, วิคตภาโวปการกตาวิรุทฺโธ จ อุปการกภาโว อตฺถิปจฺจยตาทิกาติ น ตสฺส ตปฺปจฺจยตฺตปฺปสงฺโค. รูปชีวิตินฺทฺริยญฺเจตฺถ โอชา วิย ฐิติกฺขเณว อุปการกตฺตา สหชาตปจฺจเยสุ น คยฺหตีติ วิสุํ วุตฺตํ.

34. 总而言之，以一切方式，如其所应，依名而说，有三类俱生缘、二类前生缘、一类后生缘，以及食中的抟食、色命根——此五种亦为有缘与不离缘。有缘的定义是：以现存自性、以存在状态来支持同类的法，而非以不存在的状态来支持。因此，恒常存在的涅槃，没有有缘性与不离缘性。或者，对于具有生起等的法而言，有缘等的助益作用，是与“以非有状态助益”及“以离去状态助益”相违的，因此它（涅槃）不会成为它们的缘。此中，色命根犹如食素（ojā），仅于住立的刹那起助益作用，故不摄于俱生缘中，而作分别说。

๓๕. อิทานิ สพฺเพปิ ปจฺจยา สงฺเขปโตปิ จตุธาเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อารมฺมณู…เป… คจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺตํ. น หิ โส โกจิ ปจฺจโย อตฺถิ, โย จิตฺตเจตสิกานํ อารมฺมณภาวํ น คจฺเฉยฺย, สกสกปจฺจยุปฺปนฺนสฺส จ อุปนิสฺสยภาวํ น คจฺฉติ, กมฺมเหตุกตฺตา จ โลกปฺปวตฺติยา ผลเหตูปจารวเสน สพฺเพปิ กมฺมสภาวํ นาติวตฺตนฺติ, เต จ ปรมตฺถโต โลกสมฺมุติวเสน จ วิชฺชมานาเยวาติ สพฺเพปิ จตูสุ สโมธานํ คจฺฉนฺติ.

35. 现在，为显示一切缘即使概括起来也只是四种，故说“所缘……乃至……”。确实没有任何缘，它不成为心与心所的所缘，也不成为其各自缘生法的亲依止。又因世间流转以业为因，故以“果之因”的假名而言，一切（缘）皆不超越业的自性。并且，它们依胜义与世俗而存在，是故一切缘皆归摄于此四种之中。

๓๖. อิทานิ ยํ วุตฺตํ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘สหชาตรูป’’นฺติ, ตํ สพฺพํ น อวิเสสโต ทฏฺฐพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘สหชาตรูป’’นฺตฺยาทิ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธิยญฺหิ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปาภาวโต ปวตฺติยํ กมฺมสมุฏฺฐานานญฺจ จิตฺตเจตสิเกหิ สหุปฺปตฺตินิยมาภาวโต สหชาตรูปนฺติ สพฺพตฺถาปิ ปวตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ, ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปสงฺขาตกมฺมชรูปานญฺจ วเสน ทุวิธํ โหติ. กมฺมสฺส กตตฺตา นิพฺพตฺตมานานิ รูปานิ กฏตฺตารูปานิ.

36. 现在，为显示各处所说的“俱生色”不应被无差别地理解，故说“俱生色”等。因为在结生时没有心生色，而在生命期中，业生色也并非必然与心、心所同时生起。因此，“俱生色”有二种：在生命期中，是指一切心生色；在结生时，是指被称为“已作业所成色”（kaṭattārūpa）的业生色。由已造之业所产生的色，是为“已作业所成色”。

๓๗. อิติ เอวํ วุตฺตนเยน สมฺภวา ยถาสมฺภวํ เตกาลิกา อนนฺตรสมนนฺตรอาเสวนนตฺถิวิคตวเสน ปญฺจนฺนํ อตีตกาลิกานํ, กมฺมปจฺจยสฺส อตีตวตฺตมานวเสน ทฺวิกาลิกสฺส, อารมฺมณอธิปติอุปนิสฺสยปจฺจยานํ ติกาลิกานํ[Pg.253], อิตเรสํ ปนฺนรสนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกานญฺจ วเสน กาลตฺตยวนฺโต, นิพฺพานปญฺญตฺติวเสน กาลวิมุตฺตา จ, จกฺขาทิราคาทิสทฺธาทิวเสน อชฺฌตฺติกา จ, ปุคฺคลอุตุโภชนาทิวเสน ตโต พหิทฺธา จ, ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน สงฺขตา จ, กถา ตปฺปฏิปกฺขภาเวน อสงฺขตา จ ธมฺมา ปญฺญตฺตินามรูปานํ วเสน สงฺเขปโต ติวิธา ฐิตา สพฺพถา ปฏฺฐาเน อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐาเน ปกรเณ จตุวีสติสงฺขาตา ปจฺจยา นามาติ โยชนา.

37. 如是，依上述之理，依其可能而有：通于三时者——依无间、等无间、重复、无有、离去五种为过去时；依业缘为过去与现在二时；依所缘、增上、亲依⽌缘三种为三时；其余十五种为现在时——如是具有三时性。又依涅槃与概念而超越时间。依眼等、贪等、信等而为内在；依补特伽罗（puggala）、时节、食物等而为外在。依缘生性而为有为法；与此相对者为无为法。诸法依概念、名、色而略为三类。总之，于《发趣论》——此无边法门、周遍法门的论典中，被称为“缘”者，计有二十四种。此为贯通全文之义。

๓๘. ตตฺถาติ เตสุ ปญฺญตฺตินามรูเปสุ.

38. “于此”者，指于彼等概念、名、色之中。

ปฏฺฐานนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

发趣法门释义终。

ปญฺญตฺติเภทวณฺณนา

概念差别释义

๓๙. วจนียวาจกเภทา ทุวิธา ปญฺญตฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ปญฺญาปิยตฺตา’’ตฺยาทิ. ปญฺญาปิยตฺตาติ เตน เตน ปกาเรน ญาเปตพฺพตฺตา, อิมินา รูปาทิธมฺมานํ สมูหสนฺตานาทิอวตฺถาวิเสสาทิเภทา สมฺมุติสจฺจภูตา อุปาทาปญฺญตฺติสงฺขาตา อตฺถปญฺญตฺติ วุตฺตา. สา หิ นามปญฺญตฺติยา ปญฺญาปียติ. ปญฺญาปนโตติ ปกาเรหิ อตฺถปญฺญตฺติยา ญาปนโต. อิมินา หิ ปญฺญาเปตีติ ‘‘ปญฺญตฺตี’’ติ ลทฺธนามานํ อตฺถานํ อภิธานสงฺขาตา นามปญฺญตฺติ วุตฺตา.

39. 依所说与能说之别，概念有二种，如“可被施设故”等所说。“可被施设故”，是因其能以种种方式被了知；由此，色等诸法的集合、相续、状态差别等，属于世俗谛，被称为“所依假立”的义概念已被说明。它确实是透过名概念而被施设。“能施设故”，是因其能以种种方式使义概念被了知；由此，因其能施设，故名为“概念”，此指称已得其名之义者，即是所谓的名概念。

๔๐. ภูตปริณามาการมุปาทายาติ ปถวาทิกานํ มหาภูตานํ ปพนฺธวเสน ปวตฺตมานานํ ปตฺถฏสงฺคหตาทิอากาเรน ปริณามาการํ ปริณตภาวสงฺขาตํ อาการํ อุปาทาย นิสฺสยํ กตฺวา. ตถา ตถาติ ภูมาทิวเสน. ภูมิปพฺพตาทิกาติ ภูมิปพฺพตรุกฺขาทิกา สนฺตานปญฺญตฺติ. สมฺภารสนฺนิเวสาการนฺติ ทารุมตฺติกาตนฺตาทีนํ สมฺภารานํ อุปกรณานํ [Pg.254] สนฺนิเวสาการํ รจนาทิวิสิฏฺฐตํตํสณฺฐานาทิอาการํ. รถสกฏาทิกาติ รถสกฏคามฆฏปฏาทิกา สมูหปญฺญตฺติ. จนฺทาวฏฺฏนาทิกนฺติ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตานํ สิเนรุํ ปทกฺขิณวเสน อุทยาทิอาวฏฺฏนาการํ. ทิสากาลาทิกาติ ปุรตฺถิมทิสาทิกา ทิสาปญฺญตฺติ, ปุพฺพณฺหาทิกา กาลปญฺญตฺติ, มาโสตุเวสาขมาสาทิกา ตํตํนามวิสิฏฺฐา มาสาทิปญฺญตฺติ จ. อสมฺผุฏฺฐาการนฺติ ตํตํรูปกลาเปหิ อสมฺผุฏฺฐํ สุสิราทิอาการํ. กูปคุหาทิกา ติ กูปคุหฉิทฺทาทิกา อากาสปญฺญตฺติ. ตํตํภูตนิมิตฺตนฺติ ปถวีกสิณาทิตํตํภูตนิมิตฺตํ. ภาวนาวิเสสนฺติ ปริกมฺมาทิเภทํ ภาวนาย ปพนฺธวิเสสํ. กสิณนิมิตฺตาทิกาติ กสิณาสุภนิมิตฺตาทิเภทา โยคีนํ อุปฏฺฐิตา อุคฺคหปฏิภาคาทิเภทา นิมิตฺตปญฺญตฺติ. เอวมาทิปฺปเภทาติ กสิณุคฺฆาฏิมากาสนิโรธกสิณาทิเภทา จ. อตฺถจฺฉายากาเรนาติ ปรมตฺถธมฺมสฺส ฉายากาเรน ปฏิภาคากาเรน.

40. 依于大种变化形态：即依于地等大种以连续方式流转，表现为扩展、集聚等形态，称为转变状态的形态，依此而安立。如是如是者，依于地等。土地山岳等者，是土地、山岳、树木等的相续假立。资具组合形态者，是木材、泥土、绳线等资具的组合形态，即构造等特殊形状的种种结构等形态。车乘、车具等者，是车乘、车具、村落、瓦罐、布匹等的集合假立。月轮等者，是日月星辰围绕须弥山（Sineru）右旋的升起等旋转形态。方位、时间等者，东方等方位假立，上午等时间假立，以及具有种种名称的月份、季节、卫塞月（Vesākha）等假立。未接触形态者，是与种种色聚不接触的空隙等形态。井穴等者，是井穴、洞穴、孔洞等虚空假立。种种大种相者，是地遍等种种大种相。修习殊胜者，是预备等修习阶段的连续差别。遍相等者，是瑜伽行者所现起的遍、不净相等种种所缘，包括取相、似相等差别的相假立。如是等差别者，还有遍超出、虚空遍、灭尽遍等差别。义影形态者，是以胜义法的影像形态为相似形态。

๔๑. นามนามกมฺมาทินาเมนาติ นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโปติ อิเมหิ ฉหิ นาเมหิ. ตตฺถ อตฺเถสุ นมตีติ นามํ. ตํ อนฺวตฺถรุฬฺหีวเสน ทุวิธํ, สามญฺญคุณกิริยายทิจฺฉาวเสน จตุพฺพิธํ. นามเมว นามกมฺมํ. ตถา นามเธยฺยํ. อกฺขรทฺวาเรน อตฺถํ นีหริตฺวา อุตฺติ กถนํ นิรุตฺติ, อตฺถํ พฺยญฺชยตีติ พฺยญฺชนํ. อภิลปตีติ อภิลาโป, สทฺทคตอกฺขรสนฺนิเวสกฺกโม. สา ปนายํ นามปญฺญตฺติ วิชฺชมานอวิชฺชมานตทุภยสํโยควเสน ฉพฺพิธา โหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ตฺยาทิ วุตฺตํ, เอตาย ปญฺญาเปนฺตีติ ‘‘รูปเวทนา’’ตฺยาทินา ปกาเสนฺติ.

41. 名、命名等，即名、命名、名号、语源、表诠、言说，这六种名。其中，在意义上倾向于某事物，所以称为“名”。此“名”依随义和约定俗成可分为二种，依共相、德、行、随意可分为四种。名即命名。同样，名号亦然。通过文字来表达意义的陈述称为“语源”，能使意义显现的称为“表诠”。表达出来的称为“言说”，是指音声文字的排列顺序。为了表明此名概念依据存在、不存在以及两者结合的情况，可分为六种，所以才说了“存在概念”等，通过此概念来施设，例如用“色受”等来阐明。

๔๒. อุภินฺนนฺติ วิชฺชมานาวิชฺชมานานํ ทฺวินฺนํ. ปญฺจาภิญฺญา, อาสวกฺขยญาณนฺติ ฉ อภิญฺญา อสฺสาติ ฉฬภิญฺโญ. เอตฺถ [Pg.255] จ อภิญฺญานํ วิชฺชมานตฺตา, ตปฺปฏิลาภิโน ปุคฺคลสฺส อวิชฺชมานตฺตา จ อยํ วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ นาม. ตถา อิตฺถิยา อวิชฺชมานตฺตา, สทฺทสฺส จ วิชฺชมานตฺตา อิตฺถิสทฺโทติ อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ปสาทจกฺขุโน, ตนฺนิสฺสิตวิญฺญาณสฺส จ วิชฺชมานตฺตา จกฺขุวิญฺญาณนฺติ วิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ. รญฺโญ จ ปุตฺตสฺส จ สมฺมุติสจฺจภูตตฺตา ราชปุตฺโตติ อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ.

42. 二者是指存在与不存在二者。五神通和漏尽智合起来是六神通，因此称为六通者。在此，因为神通是存在的，而获得神通的补特伽罗（puggala）是不存在的，所以这是以存在来施设不存在的概念。同样的，因为女性（itthi）是不存在的，而声音是存在的，所以“女声”是以不存在来施设存在的概念。净色眼和依止它的识是存在的，所以“眼识”是以存在来施设存在的概念。国王和儿子都属于世俗谛，所以“王子”是以不存在来施设不存在的概念。

๔๓. วจีโฆสานุสาเรนาติ ภูมิปพฺพตรูปเวทนาทิวจีมยสทฺทสฺส อนุสาเรน อนุคมเนน อนุสฺสรเณน อารมฺมณกรเณน ปวตฺตาย โสตวิญฺญาณวีถิยา ปวตฺติโต อนนฺตรํ อุปฺปนฺนสฺส มโนทฺวารสฺส นามจินฺตนาการปฺปวตฺตสฺส มโนทฺวาริกวิญฺญาณสนฺตานสฺส ‘‘อิทมีทิสสฺส อตฺถสฺส นาม’’นฺติ ปุพฺเพเยว คหิตสงฺเกโตปนิสฺสยสฺส โคจรา อารมฺมณภูตา ตโต นามคฺคหณโต ปรํ ยสฺสา สมฺมุติปรมตฺถวิสยาย นามปญฺญตฺติยา อนุสาเรน อนุคมเนน อตฺถา สมฺมุติปรมตฺถเภทา วิญฺญายนฺติ, สายํ ภูมิปพฺพตรูปเวทนาทิกา ปญฺญาเปตพฺพตฺถปญฺญาปิกา โลกสงฺเกเตน นิมฺมิตา โลกโวหาเรน สิทฺธา, มโนทฺวารคฺคหิตา อกฺขราวลิภูตา ปญฺญตฺติ วิญฺเญยฺยา ปญฺญาปนโต ปญฺญตฺติสงฺขาตา นามปญฺญตฺตีติ วิญฺเญยฺยา.

43. “随语声而转”的意思是：随顺、跟随、忆念及作为所缘于‘地’、‘山’、‘色’、‘受’等言语之声，于已生起的耳识心路之后，紧接着生起的、以思惟名称的方式而转起的意门心识相续，依靠先前已掌握的‘此是彼义之名’的约定，而成为其行境与所缘。从此名称的掌握之后，通过随顺、跟随以世俗和胜义为所缘的名概念，了知诸义的世俗与胜义之别。此‘地’、‘山’、‘色’、‘受’等概念，是能令所应施设之义被施设者，由世间约定所造，由世间言语惯用而成，为意门所领取的文字序列。因其能施设，故名为‘概念’，当知此即是名概念。

เอตฺถ จ โสตวิญฺญาณวีถิยา อนนฺตรภาวินึ มโนทฺวาริกวีถิมฺปิ โสตวิญฺญาณวีถิคฺคหเณเนว สงฺคเหตฺวา ‘‘โสตวิญฺญาณวีถิยา’’ติ วุตฺตํ. ฆฏาทิสทฺทญฺหิ สุณนฺตสฺส เอกเมกํ สทฺทํ อารพฺภ ปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณวเสน ทฺเว ทฺเว ชวนวารา, พุทฺธิยา คหิตนามปณฺณตฺติภูตํ อกฺขราวลิมารพฺภ เอโกติ เอวํ โสตวิญฺญาณวีถิยา อนนฺตราย อตีตสทฺทารมฺมณาย [Pg.256] ชวนวีถิยา อนนฺตรํ นามปญฺญตฺติยา คหณํ, ตโต ปรํ อตฺถาวโพโธติ อาจริยา.

此处，因意门心路过程紧随耳识心路过程之后，故亦摄此于“耳识心路过程”中，而说“由耳识心路过程”。因为在听到瓶等声音时，缘于每一个声音，依现在与过去所缘而有两轮速行；又缘于为慧所取的、作为名概念的文字序列而有一轮。如是，在紧随耳识心路之后的、以过去之声为所缘的速行心路之后，是名概念的把握，其后才是对义的了知——此是诸师之说。

ปญฺญตฺติเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

概念差别释义终。

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

名为《阿毗达摩义显论》的《阿毗达摩义集释义》

ปจฺจยปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

缘章释义终。

๙. กมฺมฏฺฐานปริจฺเฉทวณฺณนา

9. 业处章释义

๑. อิโต ปจฺจยนิทฺเทสโต ปรํ นีวรณานํ สมนฏฺเฐน สมถสงฺขาตานํ, อนิจฺจาทิวิวิธาการโต ทสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนาสงฺขาตานญฺจ ทฺวินฺนํ ภาวนานํ ทุวิธมฺปิ กมฺมฏฺฐานํ ทุวิธภาวนากมฺมสฺส ปวตฺติฏฺฐานตาย กมฺมฏฺฐานภูตมารมฺมณํ อุตฺตรุตฺตรโยคกมฺมสฺส ปทฏฺฐานตาย กมฺมฏฺฐานภูตํ ภาวนาวีถิญฺจ ยถากฺกมํ สมถวิปสฺสนานุกฺกเมน ปวกฺขามีติ โยชนา.

1. 从此缘的解释之后，我将依止与观的次第，解说两种修习：其一，因平息诸盖之义而名为止(samatha)；其二，因见无常等种种行相之义而名为观(vipassanā)。此二种修习的业处，既是两种修习之业的生起处而为业处的所缘，也是更高瑜伽之业的近因而为业处的修习之道。此为句义的连结。

สมถกมฺมฏฺฐานํ

奢摩他业处

จริตเภทวณฺณนา

性行差别释义

๓. ราโค ว จริตา ปกตีติ ราคจริตา. เอวํ โทสจริตาทโยปิ. จริตสงฺคโหติ มูลจริตวเสน ปุคฺคลสงฺคโห, สํสคฺควเสน ปน เตสฏฺฐิ จริตา โหนฺติ. วุตฺตญฺหิ –

3. 以贪为性行、本性者，是为贪行者。同样，嗔行者等也是如此。性行的总集：是从根本性行的角度来归纳个人的类别，但如果从混合的角度来说，则有六十三种性行。正如所说：

‘‘ราคาทิเก ติเก สตฺต, สตฺต สทฺธาทิเก ติเก;

เอกทฺวิติกมูลมฺหิ, มิสฺสโต สตฺตสตฺตก’’นฺติ.

“于贪等三法有七，于信等三法有七；于一、二、三根，混合则有七七种。”

เอตฺถ หิ ราคจริตา โทสจริตา โมหจริตา ราคโทสจริตา ราคโมหจริตา โทสโมหจริตา ราคโทสโมหจริตาติ [Pg.257] เอวํ ราคาทิเก ติเก สตฺตกเมกํ. ตถา สทฺธาจริตา พุทฺธิจริตา วิตกฺกจริตา สทฺธาพุทฺธิจริตา สทฺธาพุทฺธิวิตกฺกจริตา พุทฺธิวิตกฺกจริตา สทฺธาพุทฺธิวิตกฺกจริตาติ สทฺธาทิเกปิ ติเก เอกนฺติ เอวํ ทฺเว ติเก อมิสฺเสตฺวา จุทฺทส จริตา โหนฺติ. ราคาทิติเก ปน เอกทฺวิติกมูลวเสน สทฺธาทิติเกน สห โยชิเต ราคสทฺธาจริตา ราคพุทฺธิจริตา ราควิตกฺกจริตา ราคสทฺธาพุทฺธิจริตา ราคสทฺธาวิตกฺกจริตา ราคพุทฺธิวิตกฺกจริตา ราคสทฺธาพุทฺธิวิตกฺกจริตาติ ราคมูลนเย เอกํ สตฺตกํ, ตถา ‘‘โทสสทฺธาจริตา โทสพุทฺธิจริตา โทสวิตกฺกจริตา’’ตฺยาทินา โทสมูลนเยปิ เอกํ, ‘‘โมหสทฺธาจริตา’’ตฺยาทินา โมหมูลนเยปิ เอกนฺติ เอวํ เอกมูลนเย สตฺตกตฺตยํ โหติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ ทฺวิมูลกนเยปิ ‘‘ราคโทสสทฺธาจริตา ราคโทสพุทฺธิจริตา ราคโทสวิตกฺกจริตา’’ตฺยาทินา สตฺตกตฺตยํ. ติมูลกนเย ปน ‘‘ราคโทสโมหสทฺธาจริตา’’ตฺยาทินา เอกํ สตฺตกนฺติ เอวํ มิสฺสโต สตฺตสตฺตกวเสน เอกูนปญฺญาส จริตา โหนฺติ. อิติ อิมา เอกูนปญฺญาส, ปุริมา จ จุทฺทสาติ เตสฏฺฐิ จริตา ทฏฺฐพฺพา. เกจิ ปน ทิฏฺฐิยา สทฺธึ ‘‘จตุสฏฺฐี’’ติ วณฺเณนฺติ.

于此，有贪行者、嗔行者、痴行者、贪嗔行者、贪痴行者、嗔痴行者、贪嗔痴行者，如是在贪等三法中为一组七种。同样，有信行者、慧行者、寻行者、信慧行者、信寻行者、慧寻行者、信慧寻行者，在信等三法中亦为一组七种。如是两组不混合，共有十四种性行。再者，将贪等三法以一、二、三根为根本，与信等三法结合：以贪为根本的一类有七种，即贪信行者、贪慧行者、贪寻行者、贪信慧行者、贪信寻行者、贪慧寻行者、贪信慧寻行者；同样，以“嗔信行者、嗔慧行者、嗔寻行者”等，在嗔根法中亦为一组七种；以“痴信行者”等，在痴根法中亦为一组七种。如是在一根法中有三组七种。同样，在二根法中，如“贪嗔信行者、贪嗔慧行者、贪嗔寻行者”等，亦有三组七种。在三根法中，如“贪嗔痴信行者”等，则有一组七种。如是混合，依七个七组则有四十九种性行。因此，这四十九种加上前面的十四种，当知共有六十三种性行。然而，有人加上见(diṭṭhi)，而释为六十四种。

จริตเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

性行差别释义终。

ภาวนาเภทวณฺณนา

修习差别释义

๔. ภาวนาย ปฏิสงฺขารกมฺมภูตา, อาทิกมฺมภูตา วา ปุพฺพภาคภาวนา ปริกมฺมภาวนา นาม. นีวรณวิกฺขมฺภนโต ปฏฺฐาย โคตฺรภูปริโยสานา กามาวจรภาวนา อุปจารภาวนา นาม. อปฺปนาย สมีปจาริตฺตา คามูปจาราทโย วิย. มหคฺคตภาวปฺปตฺตา อปฺปนาภาวนา นาม อปฺปนาสงฺขาตวิตกฺกปมุขตฺตา[Pg.258]. สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ อารมฺมเณ อปฺเปนฺโต วิย ปวตฺตตีติ วิตกฺโก อปฺปนา. ตถา หิ โส ‘‘อปฺปนา พฺยปฺปนา’’ติ (ธ. ส. ๗) นิทฺทิฏฺโฐ. ตปฺปมุขตาวเสน ปน สพฺเพปิ มหคฺคตานุตฺตรฌานธมฺมา ‘‘อปฺปนา’’ติ วุจฺจนฺติ.

4. 于修习中，作为省察业或初始业的前分修习，名为预备修习(parikammabhāvanā)。从镇伏五盖(nīvaraṇa)开始，至种姓心(gotrabhū)结束的欲界修习，名为近行修习(upacārabhāvanā)，犹如村庄的近邻等，因其临近安止。已达广大状态的修习，名为安止修习(appanābhāvanā)，因其以名为“安止”的寻(vitakka)为主。寻，犹如将相应法(sampayuttadhamma)安置于所缘(ārammaṇa)而转起，故寻为安止。诚然，如（《法集论》第七节）所示：“安止即是遍安止”。又，因以其为主，故一切广大与无上禅法皆被称为“安止”。

ภาวนาเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

修习差别释义终。

นิมิตฺตเภทวณฺณนา

相差别释义

๕. ปริกมฺมสฺส นิมิตฺตํ อารมฺมณตฺตาติ ปริกมฺมนิมิตฺตํ, กสิณมณฺฑลาทิ. ตเทว จกฺขุนา ทิฏฺฐํ วิย มนสา อุคฺคเหตพฺพํ นิมิตฺตํ, อุคฺคณฺหนฺตสฺส วา นิมิตฺตนฺติ อุคฺคหนิมิตฺตํ. ตปฺปฏิภาคํ วณฺณาทิกสิณโทสรหิตํ นิมิตฺตํ อุปจารปฺปนานํ อารมฺมณตฺตาติ ปฏิภาคนิมิตฺตํ.

5. 预备修习的相，因作为所缘，故名为预备相(parikammanimitta)，例如遍处圆盘(kasiṇamaṇḍala)等。彼相犹如眼所见，是心所应取之相，或为正取者之相，故名为取相(uggahanimitta)。与彼相对应，离于颜色等遍处过患，因作为近行与安止的所缘，故名为似相(paṭibhāganimitta)。

๖. ปถวีเยว กสิณํ เอกเทเส อฏฺฐตฺวา อนนฺตสฺส ผริตพฺพตาย สกลฏฺเฐนาติ ปถวีกสิณํ, กสิณมณฺฑลํ. ปฏิภาคนิมิตฺตํ, ตทารมฺมณญฺจ ฌานํ ‘ปถวีกสิณ’นฺติ วุจฺจติ. ตถา อาโปกสิณาทีสุปิ. ตตฺถ ปถวาทีนิ จตฺตาริ ภูตกสิณานิ. นีลาทีนิ จตฺตาริ วณฺณกสิณานิ, ปริจฺฉินฺนากาโส อากาสกสิณํ, จนฺทาทิอาโลโก อาโลกกสิณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

6. 地即是遍(kasiṇa)，于一处确立后，因应无限遍满，以其“全遍”之义，故名地遍(pathavīkasiṇa)，即遍处圆盘。其似相，及以之为所缘的禅那，亦被称为‘地遍’。水遍(āpokasiṇa)等亦复如是。其中，地等四种为大种遍(bhūtakasiṇa)；青等四种为颜色遍(vaṇṇakasiṇa)；限定的虚空为虚空遍(ākāsakasiṇa)；月亮等的光明为光明遍(ālokakasiṇa)，应如是了知。

๗. อุทฺธํ ธุมาตํ สูนํ ฉวสรีรํ อุทฺธุมาตํ, ตเทว กุจฺฉิตฏฺเฐนอุทฺธุมาตกํ. เอวํ เสเสสุปิ. เสตรตฺตาทินา วิมิสฺสิตํ เยภุยฺเยน นีลวณฺณํ ฉวสรีรํ วินีลกํ วิเสสโต นีลกนฺติ กตฺวา. วิสฺสวนฺตปุพฺพกํ วิปุพฺพกํ. มชฺเฌ ทฺวิธา ฉินฺนํ วิจฺฉิทฺทกํ. โสณสิงฺคาลาทีหิ วิวิธากาเรน ขายิตํ [Pg.259] วิกฺขายิตกํ. โสณสิงฺคาลาทีหิ วิวิเธนากาเรน ขณฺฑิตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ขิตฺตํ วิกฺขิตฺตกํ. กากปทาทิอากาเรน สตฺเถน หนิตฺวา วิวิธํ ขิตฺตํ หตวิกฺขิตฺตกํ. โลหิตปคฺฆรณกํ โลหิตกํ. กิมิกุลปคฺฆรณกํ ปุฬวกํ. อนฺตมโส เอกมฺปิ อฏฺฐิ อฏฺฐิกํ.

7. 膨胀、肿起的尸体为肿胀相(uddhumāta)，其本身因可厌之义而为肿胀相(uddhumātaka)。其余亦尔。与白、红等色混杂而大体呈青色的尸体，因其特显青色，故为青瘀相(vinīlaka)。流脓者为脓烂相(vipubbaka)。于中间断成两截者为断坏相(vicchiddaka)。被狗、豺狼等以各种方式啃食者为食残相(vikkhāyitaka)。被狗、豺狼等以各种方式撕裂并抛散于各处者为散乱相(vikkhittaka)。被刀刃砍伤并以各种方式抛散，状如鸟足等者为斩斫散乱相(hatavikkhittaka)。流血者为血涂相(lohitaka)。生蛆者为虫啖相(puḷavaka)。乃至仅余一骨者为骨相(aṭṭhika)。

๘. อนุ อนุ สรณํ อนุสฺสติ, อรหตาทิพุทฺธคุณารมฺมณา อนุสฺสติ พุทฺธานุสฺสติ. สฺวากฺขาตตาทิธมฺมคุณารมฺมณา อนุสฺสติ ธมฺมานุสฺสติ. สุปฺปฏิปนฺนตาทิสํฆคุณารมฺมณา อนุสฺสติ สํฆานุสฺสติ. อขณฺฑตาทินา สุปริสุทฺธสฺส อตฺตโน สีลคุณสฺส อนุสฺสรณํ สีลานุสฺสติ. วิคตมลมจฺเฉรตาทิวเสน อตฺตโน จาคานุสฺสรณํ จาคานุสฺสติ. ‘‘เยหิ สทฺธาทีหิ สมนฺนาคตา เทวา เทวตฺตํ คตา, ตาทิสา คุณา มยิ สนฺตี’’ติ เอวํ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา อตฺตโน สทฺธาทิคุณานุสฺสรณํ เทวตานุสฺสติ. สพฺพทุกฺขูปสมภูตสฺส นิพฺพานสฺส คุณานุสฺสรณํ อุปสมานุสฺสติ. ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทภูตสฺส มรณสฺส อนุสฺสรณํ มรณานุสฺสติ. เกสาทิกายโกฏฺฐาเส คตา ปวตฺตา สติ กายคตาสติ. อานญฺจ อปานญฺจ อานาปานํ, อสฺสาสปสฺสาสา, ตทารมฺมณา สติ อานาปานสฺสติ.

8. 持续忆念为随念(anussati)。以阿罗汉等佛陀功德为所缘的随念为佛随念(buddhānussati)。以善说等法功德为所缘的随念为法随念(dhammānussati)。以善行道等僧伽功德为所缘的随念为僧随念(saṃghānussati)。随念自身因无缺等而善清净的戒德为戒随念(sīlānussati)。随念自身因离垢悭等而行布施为舍随念(cāgānussati)。以诸天为证，作如是念：“诸天因具足信等功德而生为天神，如是功德我亦具有”，由此随念自身信等功德为天随念(devatānussati)。随念作为一切苦之止息的涅槃功德为寂止随念(upasamānussati)。随念作为命根断绝的死亡为死随念(maraṇānussati)。缘于发等身分而转起的念为身至念(kāyagatāsati)。入息与出息为入出息(ānāpāna)，即是吸气与呼气；以之为所缘的念为入出息念(ānāpānassati)。

๙. มิชฺชติ สินิยฺหตีติ เมตฺตา, มิตฺเตสุ ภวาติ วา เมตฺตา, สา สตฺตานํ หิตสุขูปสํหรณลกฺขณา. ปรทุกฺขาปนยนกามตาลกฺขณา กรุณา. ปรสมฺปตฺติปโมทลกฺขณา มุทิตา. อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺติลกฺขณา อุเปกฺขา. อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตฺตา อปฺปมญฺญา. อุตฺตมวิหารภาวโต, อุตฺตมานํ วา วิหารภาวโต พฺรหฺมวิหาโร.

9. 润泽、慈爱，故为慈(mettā)；或于友中生，故为慈。其相为带给有情利益安乐。悲(karuṇā)之相为欲除去他人之苦。喜(muditā)之相为随喜他人之成就。舍(upekkhā)之相为于可意与不可意所缘，以中立之态度转起。因以无量有情为所缘，故为无量(appamaññā)。因是殊胜之住处，或因是殊胜者之住处，故为梵住(brahmavihāra)。

๑๐. คมนปริเยสนปริโภคาทิปจฺจเวกฺขณวเสน [Pg.260] กพฬีการาหาเร ปฏิกูลนฺติ ปวตฺตา สญฺญา อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา.

10. 于段食中，透过省察其行、求、受用等过程而生起的“厌恶”之想，是为食厌想(āhāre paṭikūlasaññā)。

๑๑. ปถวีธาตุอาทีนํ จตุนฺนํ ธาตูนํ สลกฺขณโต เกสาทิสสมฺภาราทิโต จ ววตฺถานํ จตุธาตุววตฺถานํ.

11. 四界分别(catudhātuvavatthānaṃ)者，即是从自相及从发等诸成分，辨别地界等四界。

๑๒. อรูเป อารมฺมเณ ปวตฺตา อารุปฺปา.

12. 以无色为所缘而转起的法为无色定(āruppā)。

นิมิตฺตเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

相差别释义终。

สปฺปายเภทวณฺณนา

适宜差别释义

๑๓. อิทานิ ตสฺส ตสฺส ปุคฺคลสฺส จริตานุกูลกมฺมฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ ‘‘จริตาสุ ปนา’’ตฺยาทิมาห. ราโค ว จริตํ ปกติ เอตสฺสาติ ราคจริโต, ราคพหุโล ปุคฺคโล, ราคสฺส อุชุวิปจฺจนีกภาวโต อสุภกมฺมฏฺฐานํ ตสฺส สปฺปายํ. อานาปานํ โมหจริตสฺส, วิตกฺกจริตสฺส จ สปฺปายํ พุทฺธิวิสยภาเวน โมหปฺปฏิปกฺขตฺตา, วิตกฺกสนฺธาวนสฺส นิวารกตฺตา จ. ฉ พุทฺธานุสฺสติอาทโย สทฺธาจริตสฺส สปฺปายา สทฺธาวุทฺธิเหตุภาวโต.

13. 现在，为开示适合各个个人的性行的业处，而说“于诸行中”等。贪是其性行、本性，故为贪行者，即贪多之人。由于不净业处是贪的直接对治法，故适合于他。入出息念(ānāpāna)适合痴行者和寻行者，因为是智慧的境界，能对治痴，且能防止寻的奔逸。佛随念等六随念适合信行者，因为是增长信心的因。

๑๗. มรณอุปสมสญฺญาววตฺถานานิ พุทฺธิจริตสฺส สปฺปายานิ คมฺภีรภาวโต พุทฺธิยา เอว วิสยตฺตา.

17. 死随念、寂止随念、食厌想与四界分别适合觉行者，因为它们深奥，且唯是智慧的所缘。

๑๘. เสสานีติ จตุพฺพิธภูตกสิณอากาสอาโลกกสิณอารุปฺปจตุกฺกวเสน ทสวิธานิ. ตตฺถาปีติ เตสุ ทสสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ. ปุถุลํ โมหจริตสฺส สปฺปายํ สมฺพาเธ โอกาเส จิตฺตสฺส ภิยฺโยโสมตฺตาย สมฺมุยฺหนโต. ขุทฺทกํ วิตกฺกจริตสฺส สปฺปายํ มหนฺตารมฺมณสฺส วิตกฺกสนฺธาวนปจฺจยตฺตา. อุชุวิปจฺจนีกโต เจว อติสปฺปายตาย [Pg.261] เจตํ วุตฺตํ. ราคาทีนํ ปน อวิกฺขมฺภิกา, สทฺธาทีนํ วา อนุปการิกา กสิณาทิภาวนา นาม นตฺถิ.

18. 其余十种，即四大遍、虚空遍、光明遍以及四无色定。于此十种业处中，广相适合痴行者，因为在狭隘的所缘中，心更容易陷入迷惑；狭相适合寻行者，因为大所缘是寻奔逸的因。此说乃因其直接对治且极为适宜。然而，遍处等修习，无有不能抑制贪等烦恼，或不能助益信等善根者。

สปฺปายเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

适宜差别释义终。

ภาวนาเภทวณฺณนา

修习差别释义

๑๙. สพฺพตฺถาปีติ จตฺตาลีสกมฺมฏฺฐาเนสุปิ นตฺถิ อปฺปนา, พุทฺธคุณาทีนํ ปรมตฺถภาวโต, อเนกวิธตฺตา, เอกสฺสปิ คมฺภีรภาวโต จ. พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ ทสสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ อปฺปนาวเสน สมาธิสฺส ปติฏฺฐาตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา อปฺปนาภาวํ อปฺปตฺวา สมาธิ อุปจารภาเวน ปติฏฺฐาติ. โลกุตฺตรสมาธิ, ปน ทุติยจตุตฺถารุปฺปสมาธิ จ สภาวธมฺเมปิ ภาวนาวิเสสวเสน อปฺปนํ ปาปุณาติ. วิสุทฺธิภาวนานุกฺกมวเสน หิ โลกุตฺตโร อปฺปนํ ปาปุณาติ. อารมฺมณสมติกฺกมภาวนาวเสน อารุปฺปสมาธิ. อปฺปนาปฺปตฺตสฺเสว หิ จตุตฺถชฺฌานสมาธิโน อารมฺมณสมติกฺกมนมตฺตํ โหติ.

19. 于一切处，即于四十业处中，并非皆有安止定(appanā)，因为佛德等是胜义法，种类繁多，且一一皆甚深奥。于佛随念等十种业处中，由于定无法以安止的方式安住，故未达安止，定以近行(upacāra)的方式安住。然而，出世间定，及第二、第四无色定，即使缘自性法，亦能通过特殊的修习而达到安止。出世间定是依清净修习的次第而达到安止，无色定则是通过超越所缘的修习而达到。唯有已达安止的第四禅定，才能超越所缘。

๒๑. ปญฺจปิ ฌานานิ เอเตสมตฺถิ, ตตฺถ นิยุตฺตานีติ วา ปญฺจกชฺฌานิกานิ.

21. （此等业处）具有五禅，或致力于五禅，故为五禅（业处）。

๒๒. อสุภภาวนาย ปฏิกูลารมฺมณตฺตา จณฺฑโสตาย นทิยา อริตฺตพเลน นาวา วิย วิตกฺกพเลเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปวตฺตตีติ อสุภกมฺมฏฺฐาเน อวิตกฺกชฺฌานาสมฺภวโต ‘‘ปฐมชฺฌานิกา’’ติ วุตฺตํ.

22. 不净修习，因其所缘可厌，犹如无桨之船于急流中，心于彼处唯靠寻力而转起，故于不净业处不可能有无寻之禅，是故说为“初禅（业处）”。

๒๓. เมตฺตากรุณามุทิตานํ โทมนสฺสสหคตพฺยาปาทวิหึสานภิรตีนํ ปหายกตฺตา โทมนสฺสปฺปฏิปกฺเขน โสมนสฺเสเนว สหคตตา ยุตฺตาติ ‘‘เมตฺตาทโย ตโย จตุกฺกชฺฌานิกา’’ติ วุตฺตา.

23. 慈、悲、喜能断除与忧俱行的嗔恚、加害、不喜乐，故与忧的对治法——喜相应是合理的，是故说“慈等三种为四禅（业处）”。

๒๔. ‘‘สพฺเพ [Pg.262] สตฺตา สุขิตา โหนฺตุ, ทุกฺขา มุจฺจนฺตุ, ลทฺธสุขสมฺปตฺติโต มา วิคจฺฉนฺตู’’ติ เมตฺตาทิวสปฺปวตฺตพฺยาปารตฺตยํ ปหาย กมฺมสฺสกตาทสฺสเนน สตฺเตสุ มชฺฌตฺตาการปฺปวตฺตภาวนานิพฺพตฺตาย ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย พลวตรตฺตา อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหารสฺส สุขสหคตาสมฺภวโต ‘‘อุเปกฺขา ปญฺจมชฺฌานิกา’’ติ วุตฺตา.

24. “愿一切众生幸福安乐，愿他们脱离痛苦，愿他们不与已获得的幸福安乐分离”——舍弃此慈等三种作用后，由见业为己有而在众生中转起中立之相的修习所产生的彼处中舍性强而有力，且舍梵住不可能与乐俱行，是故说“舍为五禅（业处）”。

ภาวนาเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

修习差别释义终。

โคจรเภทวณฺณนา

行境差别释义

๒๖. ยถารหนฺติ ตํตํอารมฺมณานุรูปโต. กสฺสจิ อารมฺมณสฺส อปริพฺยตฺตตาย ‘‘ปริยาเยนา’’ติ วุตฺตํ.

26. 如其所应，即随顺于各个所缘。因为某些所缘不明显，所以说“以次第”。

๒๗. กสิณาสุภโกฏฺฐาสานาปานสฺสตีสฺเวว หิ ปริพฺยตฺตนิมิตฺตสมฺภโวติ.

27. 唯有遍处、不净、身至念及入出息念才能生起明了相。

๒๘. ปถวีมณฺฑลาทีสุ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺตสฺสาติ อาทิมฺหิ ตาว จตุปาริสุทฺธิสีลํ วิโสเธตฺวา ทสวิธํ ปลิโพธํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ปิยครุภาวนียาทิคุณสมนฺนาคตํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อตฺตโน จริยานุกูลํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา อฏฺฐารสวิธํ อนนุรูปวิหารํ ปหาย ปญฺจงฺคสมนฺนาคเต อนุรูปวิหาเร วิหรนฺตสฺส เกสนขหรณาทิขุทฺทกปลิโพธุปจฺเฉทํ กตฺวา กสิณมณฺฑลาทีนิ ปุรโต กตฺวา อานาปานโกฏฺฐาสาทีสุ จิตฺตํ ฐเปตฺวา นิสีทิตฺวา ‘‘ปถวี ปถวี’’ตฺยาทินา ตํตํภาวนานุกฺกเมน ปถวีกสิณาทีสุ ตํตทารมฺมเณสุ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหนฺตสฺส. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน ภาวนา วิสุทฺธิมคฺคโต (วิสุทฺธิ. ๑.๕๔ อาทโย) คเหตพฺพา. ทุวิธมฺปิ หิ ภาวนาวิธานํ อิธ อาจริเยน [Pg.263] อติสงฺเขปโต วุตฺตํ, ตทตฺถทสฺสนตฺถญฺจ วิตฺถารนเย อาหริยมาเน อติปฺปปญฺโจ สิยาติ มยมฺปิ ตํ น วิตฺถาเรสฺสาม. ยทา ปน ตํ นิมิตฺตํ จิตฺเตน สมุคฺคหิตนฺติ เอวํ ปวตฺตานุปุพฺพภาวนาวเสน ยทา ตํ ปริกมฺมนิมิตฺตํ จิตฺเตน สมฺมา อุคฺคหิตํ โหติ. มโนทฺวารสฺส อาปาถมาคตนฺติ จกฺขุํ นิมฺมีเลตฺวา, อญฺญตฺถ คนฺตฺวา วา มนสิ กโรนฺตสฺส กสิณมณฺฑลสทิสเมว หุตฺวา มโนทฺวาริกชวนานํ อาปาถํ อาคตํ โหติ.

28. 于地轮(pathavīmaṇḍala)等中取相者：首先，应清净四遍清净戒(catupārisuddhisīla)，断除十种障碍(palibodha)，亲近具足可爱、可敬、可修习等功德的善知识(kalyāṇamitta)，选取适合自己性行(cariyā)的业处(kammaṭṭhāna)，舍弃十八种不适宜的住处(vihāra)，安住于具足五支的适宜住处。去除剪发等微小障碍后，将遍轮(kasiṇamaṇḍala)等置于面前，将心专注于入出息分(ānāpānakoṭṭhāsa)等而坐，以“地、地”等相应的修习次第，于地遍(pathavīkasiṇa)等各个所缘中取相。此处为简说。详细的修法应从《清净道论》(Visuddhimagga, I, 54ff.)中学习。在此，阿阇梨(ācariya)只是非常简要地说明了两种修习方法，如果为了阐明其意义而详细说明，恐怕会过于繁琐，因此我们也不详细展开。“当那个相被心善取时”是指：如此通过次第修习，当那个遍作相(parikammanimitta)被心正确地善取时。“来到意门之所缘时”是指：即使闭上眼睛，或去往别处而作意时，它也会变得与遍轮一样，来到意门速行的范围。

๒๙. สมาธิยตีติ วิเสสโต จิตฺเตกคฺคตาปตฺติยา สมาหิตา โหติ.

29. “得定”是指：通过特别地达到心一境性而得安住。

๓๐. จิตฺตสมาธานวเสน ปุคฺคโลปิ สมาหิโตเยวาติ วุตฺตํ ‘‘ตถา สมาหิตสฺสา’’ติ. ตปฺปฏิภาคนฺติ อุคฺคหนิมิตฺตสทิสํ, ตโตเยว หิ ตํ ‘‘ปฏิภาคนิมิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปน อุคฺคหนิมิตฺตโต อติปริสุทฺธํ โหติ. วตฺถุธมฺมวิมุจฺจิตนฺติ ปรมตฺถธมฺมโต วิมุตฺตํ, วตฺถุธมฺมโต วา กสิณมณฺฑลคตกสิณโทสโต วินิมุตฺตํ. ภาวนาย นิพฺพตฺตตฺตา ภาวนามยํ. สมปฺปิตนฺติ สุฏฺฐุ อปฺปิตํ.

30. 因心的专注，人(puggala)也被称为已得定，所以说“像那样已得定的人”。“彼相似”(Tappaṭibhāgaṃ)是指与取相(uggahanimitta)相似，正因为如此，它才被称为“似相”(paṭibhāganimitta)。然而，这个似相较于取相更加纯净。“从基法中解脱”(Vatthudhammavimuccitaṃ)是指从究竟法中解脱，或者从基法中解脱，即从遍轮所含的遍之过失中解脱。因为它是由修习(bhāvanā)产生的，所以是“修习所成”(bhāvanāmayaṃ)。“善入定”(Samappitaṃ)是指完全安住。

๓๑. ตโต ปฏฺฐายาติ ปฏิภาคนิมิตฺตุปฺปตฺติโต ปฏฺฐาย.

31. “从此以后”是指从似相生起之后。

๓๓. ปญฺจสุ ฌานงฺเคสุ เอเกการมฺมเณ อุปฺปนฺนาวชฺชนานนฺตรํ จตุปญฺจชวนกติปยภวงฺคโต ปรํ อคนฺตฺวา อปราปรํ ฌานงฺคาวชฺชนสมตฺถตา อาวชฺชนวสิตา นาม. สมาปชฺชิตุกามตานนฺตรํ กติปยภวงฺคโต ปรํ อคนฺตฺวา อุปฺปนฺนาวชฺชนานนฺตรํ สมาปชฺชิตุํ สมตฺถตา สมาปชฺชนวสิตา นาม. เสตุ วิย สีฆโสตาย นทิยา โอฆํ ภวงฺคเวคํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ยถาปริจฺฉินฺนกาลํ ฌานํ ฐเปตุํ สมตฺถตา ภวงฺคปาตโต รกฺขณโยคฺยตา อธิฏฺฐานวสิตา นาม. ยถา ปริจฺฉินฺนกาลํ อนติกฺกมิตฺวา ฌานโต วุฏฺฐานสมตฺถตา วุฏฺฐานวสิตา นาม. อถ วา ยถาปริจฺฉินฺนกาลโต อุทฺธํ คนฺตุํ อทตฺวา ฐปนสมตฺถตา อธิฏฺฐานวสิตา [Pg.264] นาม. ยถาปริจฺฉินฺนกาลโต อนฺโต อวุฏฺฐหิตฺวา ยถากาลวเสเนว วุฏฺฐานสมตฺถตา วุฏฺฐานวสิตา นามาติ อลมติปฺปปญฺเจน. ปจฺจเวกฺขณวสิตา ปน อาวชฺชนวสิตาย เอว สิทฺธา. อาวชฺชนานนฺตรชวนาเนว หิ ปจฺจเวกฺขณชวนานิ นาม. วิตกฺกาทิโอฬาริกงฺคํ ปหานายาติ ทุติยชฺฌานาทีหิ วิตกฺกาทิโอฬาริกงฺคานํ ฌานกฺขเณ อนุปฺปาทาย. ปทหโตติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส. ตสฺส ปน อุปจารภาวนา นิปฺผนฺนา นาม โหติ วิตกฺกาทีสุ นิกนฺติวิกฺขมฺภนโต ปฏฺฐายาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถารหนฺติ ตํตํฌานิกกสิณาทิอารมฺมณานุรูปํ.

33. 于五禅支中，能将其中一一作为所缘，在作意生起后，不经过多余的有分心，便能一次又一次地作意于禅支的能力，名为作意自在(āvajjanavasitā)。欲入定时，在作意生起后能立即入定的能力，名为入定自在(samāpajjanavasitā)。犹如堤坝阻断急流，能切断有分心流，随决意的时间长度安住于禅定，守护禅定不堕入有分的能力，名为决意自在(adhiṭṭhānavasitā)。不超越所决意的时间，能从禅定中出定的能力，名为出定自在(vuṭṭhānavasitā)。又或者，能安住于禅定而不让其超过所决意的时间，名为决意自在；不在所决意的时间之内出定，而能准时出定，名为出定自在。不再赘述。省察自在(paccavekkhaṇavasitā)则由作意自在所成就，因为省察速行心即是作意之后的速行心。“为舍断寻等粗分禅支”是指通过第二禅等，使寻等粗分禅支在禅那刹那不生起。“勤修者”是指修习遍作者。应知，从压制对寻等禅支的欲求之时起，他的近行修习即告圆满。“如其所应”是指随顺于各个禅那的遍处等所缘。

๓๖. อากาสกสิณสฺส อุคฺฆาเฏตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา วุตฺตํ ‘‘อากาสวชฺชิเตสู’’ติ. กสิณนฺติ กสิณปฏิภาคนิมิตฺตํ. อุคฺฆาเฏตฺวาติ อมนสิการวเสน อุทฺธริตฺวา. อนนฺตวเสน ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺสาติ ‘‘อนนฺตํ อากาสํ, อนนฺตํ อากาส’’นฺติ อากาสํ อารพฺภ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส, น ปน เกวลํ ‘‘อนนฺตํ อนนฺต’’นฺติ. เอวํ วิญฺญาณญฺจายตเนปิ. ‘‘อนนฺต’’นฺติ อวตฺวาปิ ‘‘อากาโส อากาโส (วิสุทฺธิ. ๑.๒๗๖), วิญฺญาณํ วิญฺญาณ’’นฺติ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๘๑) มนสิ กาตุํ วฏฺฏตีติ อาจริยา.

36. 因为虚空遍(ākāsakasiṇa)无法被去除(ugghāṭeti)，所以说“除了虚空遍之外”。“遍”(kasiṇa)是指遍的似相(kasiṇapaṭibhāganimitta)。“去除”(ugghāṭetvā)是指通过不作意而移除。“作无边行相的遍作者”是指缘于“无边虚空，无边虚空”而修习遍作，而非仅仅念“无边，无边”。识无边处(viññāṇañcāyatana)也是如此。诸阿阇梨(ācariya)说，即使不念“无边”，作意“虚空、虚空”(Vism. I, 276)或“识、识”(Vism. I, 281)也是可以的。

๓๙. ‘‘สนฺตเมตํ, ปณีตเมต’’นฺติ ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺสาติ อภาวมตฺตารมฺมณตาย ‘‘เอตํ สนฺตํ, เอตํ ปณีต’’นฺติ ภาเวนฺตสฺส.

39. “作‘此是寂静，此是殊胜’的遍作”是指以无所有为所缘而修习“此是寂静，此是殊胜”。

๔๐. อวเสเสสุ จาติ กสิณาทีหิ สห อปฺปนาวหกมฺมฏฺฐานโต อวเสเสสุ พุทฺธานุสฺสติอาทีสุ อฏฺฐสุ[Pg.265], สญฺญาววตฺถาเนสุ จาติ ทสสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ. ปริกมฺมํ กตฺวาติ ‘‘โส ภควา อิติปิ อรหํ, อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ตฺยาทินา (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๔) วุตฺตวิธาเนน ปริกมฺมํ กตฺวา. สาธุกมุคฺคหิเตติ พุทฺธาทิคุณนินฺนโปณปพฺภารจิตฺตตาวเสน สุฏฺฐุ อุคฺคหิเต. ปริกมฺมญฺจ สมาธิยตีติ ปริกมฺมภาวนา สมาหิตา นิปฺผชฺชติ. อุปจาโร จ สมฺปชฺชตีติ นีวรณานิ วิกฺขมฺเภนฺโต อุปจารสมาธิ จ อุปฺปชฺชติ.

40. “以及在其余业处”是指在除了能引生安止(appanā)的遍处等业处之外，其余的佛随念(buddhānussati)等八种随念，以及食厌想(āhārepaṭikūlasaññā)与四界差别(catudhātuvavatthāna)这两种，总共十种业处中。“作遍作已”是指依照“彼世尊亦即是阿罗汉，亦即是正等觉者……”(Vism. I, 124)等所说的方法修习。“善取”是指通过心向于、倾向于、倾斜于佛陀等的功德而善加把握。“遍作亦得定”是指遍作修习得以成就。“近行亦成就”是指镇伏诸盖(nīvaraṇa)而生起近行定(upacārasamādhi)。

๔๑. อภิญฺญาวเสน ปวตฺตมานนฺติ อภิวิเสสโต ชานนฏฺเฐน อภิญฺญาสงฺขาตํ อิทฺธิวิธาทิปญฺจโลกิยาภิญฺญาวเสน ปวตฺตมานํ, อภิญฺญาปาทกปญฺจมชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวาติ กสิณานุโลมาทีหิ จุทฺทสหากาเรหิ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕) จิตฺตํ ปริทเมตฺวา อภินีหารกฺขมํ กตฺวา อุเปกฺเขกคฺคตาโยคโต อนุรูปตฺตา จ รูปาวจรปญฺจมชฺฌานเมว อภิญฺญานํ ปาทกํ ปติฏฺฐาภูตํ ปถวาทิกสิณารมฺมณํ ปญฺจมชฺฌานํ, ตํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย. อธิฏฺเฐยฺยาทิกมาวชฺเชตฺวาติ อิทฺธิวิธญาณสฺส ปริกมฺมกาเล อธิฏฺฐาตพฺพํ วิกุพฺพนียํ สตาทิกํ โกมารรูปาทิกํ, ทิพฺพโสตสฺส ปริกมฺมกาเล ถูลสุขุมเภทํ สทฺทํ, เจโตปริยญาณสฺส ปริกมฺมกาเล ปรสฺส หทยงฺคตวณฺณทสฺสเนน สราคาทิเภทํ จิตฺตํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ปริกมฺมสมเย ปุริมภเวสุ จุติจิตฺตาทิเภทํ ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธํ, ทิพฺพจกฺขุสฺส ปริกมฺมสมเย โอภาสผริตฏฺฐานคตํ รูปํ วา อาวชฺเชตฺวา.

41. 依神通而现行者，即依以殊胜了知之义而被称为“神通”(abhiññā)的神变(iddhividha)等五种世间神通而现行。从作为神通基础的第五禅出定后，即以遍顺(kasiṇānuloma)等十四种行相调伏其心，使其堪能引发，又因与舍及一境性相应且适合之故，唯有色界第五禅是神通的基础、立足处。对于以地遍等为所缘的第五禅，入彼定后，从彼出定。作意应决意者等时，即在神变智的加行时，作意应决意、应变化的一百等数目、童子相等形貌；在天耳智的加行时，作意有粗细差别的声音；在他心智的加行时，作意通过见到他人心中所呈现的颜色而知的有贪等差别的心；在宿命随念智的加行时，作意过去诸有中死心等有差别的、先前曾居住过的诸蕴；在天眼智的加行时，则作意光明遍满之处的色。

ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺสาติ ‘‘สตํ โหมิ, สหสฺสํ โหมี’’ตฺยาทินา ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส. รูปาทีสูติ ปริกมฺมวิสยภูเตสุ รูปปาทกชฺฌานสทฺทปรจิตฺตปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธาทิเภเทสุ อารมฺมเณสุ. เอตฺถ หิ อิทฺธิวิธญาณสฺส ตาว ปาทกชฺฌานํ, กาโย, รูปาทิอธิฏฺฐาเน รูปาทีนิ จาติ ฉ อารมฺมณานิ[Pg.266]. ตตฺถ ปาทกชฺฌานํ อตีตเมว, กาโย ปจฺจุปฺปนฺโน, อิตรํ ปจฺจุปฺปนฺนมนาคตํ วา. ทิพฺพโสตสฺส ปน สทฺโทเยว, โส จ โข ปจฺจุปฺปนฺโน. ปรจิตฺตวิชานนาย ปน อตีเต สตฺตทิวเสสุ, อนาคเต สตฺตทิวเสสุ จ ปวตฺตํ ปริตฺตาทีสุ ยํ กิญฺจิ ติกาลิกํ จิตฺตเมว อารมฺมณํ โหตีติ มหาอฏฺฐกถาจริยา (วิสุทฺธิ. ๒.๔๑๖; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๓๔).

正作加行时者，是指以“我成为一百，我成为一千”等方式作加行。于色等中者，是指于作为加行对象的、有色、基础禅、声音、他心、先前曾居住过的诸蕴等差别的所缘之中。于此，神变智有六种所缘：即基础禅、身、以及在决意色等时所缘的色等。其中，基础禅是过去的，身是现在的，其他所缘则是现在或未来的。而天耳智则唯有声音为所缘，且其是现在的。而他心智，则于过去七日及未来七日中转起的、欲界等任何三世心为其所缘，如是《大义注》师所说。

สงฺคหการา ปน ‘‘จตฺตาโรปิ ขนฺธา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๓๔) วทนฺติ, กถํ ปนสฺสา ปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตารมฺมณตา, นนุ จ อาวชฺชนาย คหิตเมว อิทฺธิจิตฺตสฺส อารมฺมณํ โหติ, อาวชฺชนาย จ ปจฺจุปฺปนฺนจิตฺตมารมฺมณํ กตฺวา นิรุชฺฌมานาย ตํสมกาลเมว ปรสฺส จิตฺตมฺปิ นิรุชฺฌตีติ อาวชฺชนชวนานํ กาลวเสน เอการมฺมณตา น สิยา, มคฺคผลวีถิโต อญฺญตฺถ อาวชฺชนชวนานํ กถญฺจ นานารมฺมณตา น อธิปฺเปตาติ? อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๔๑๖; ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๓๔) ตาว สนฺตติอทฺธาปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา โยชิตา. อานนฺทาจริโย (ธ. ส. มูลฏี. ๑๔๓๔ โถก วิสทิสํ) ปน ภณติ ‘‘ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย ปจฺจุปฺปนฺนาทิวิภาคํ อกตฺวา เกวลํ ‘อิมสฺส จิตฺตํ ชานามิ’จฺเจว ปริกมฺมํ กตฺวา ปุนปิ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อวิเสเสเนว จิตฺตํ อาวชฺเชตฺวา ติณฺณํ, จตุนฺนํ วา ปริกมฺมานํ อนนฺตรํ เจโตปริยญาเณน ปรสฺส จิตฺตํ ปฏิวิชฺฌติ รูปํ วิย ทิพฺพจกฺขุนา. ปจฺฉา กามาวจรจิตฺเตน สราคาทิววตฺถานมฺปิ กโรติ นีลาทิววตฺถานํ วิย. ตานิ จ สพฺพานิ อภิมุขีภูตจิตฺตารมฺมณาเนว, อนิฏฺเฐ จ ฐาเน นานารมฺมณตาโทโส นตฺถิ อภินฺนาการปฺปวตฺติโต’’ติ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธา, ขนฺธปฺปฏิพทฺธานิ จ นามโคตฺตานิ, นิพฺพานญฺจ อารมฺมณํ โหติ, ทิพฺพจกฺขุสฺส ปน รูปเมว [Pg.267] ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ อยเมเตสํ อารมฺมณวิภาโค. ยถารหมปฺเปตีติ ตํตํปริกมฺมานุรูปโต อปฺเปติ.

然而，摄论师说“亦[以]四蕴[为所缘]”。那么，他心智的现在心所缘性如何[成立]？难道不是由转向所取者才成为神通心的所缘吗？当转向心以现在心为所缘而正在坏灭时，与它同时，他人的心也正在坏灭，因此转向与速行在时间上不可能有同一所缘。并且，在道果心路之外，为何不认为转向与速行有不同的所缘呢？在义注(aṭṭhakathā)中，首先解释了相续时的现在所缘性。而阿难(Ānanda)师则说：“从基础禅出定后，不作现在等分别，仅以‘我知此心’作加行，再入基础禅，出定后无差别地转向于心，经过三或四次加行之后，即以他心智通达他人之心，如同天眼见色一般。之后再用欲界心辨别有贪等状态，如辨别青色等。这一切都唯以现前的心为所缘，并且在不合意处，也没有不同所缘的过失，因为是以无差别的行相转起的。”宿命随念智以先前曾居住过的诸蕴、与蕴相关的名与姓，以及涅槃为所缘；而天眼则唯以现在的色为所缘，这是它们所缘的分别。随其所应而安止者，即随各自的加行而安止。

๔๒. อิทานิ อารมฺมณานํ เภเทน อภิญฺญาเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิทฺธิวิธา’’ตฺยาทิมาห. อธิฏฺฐานาทิ อิทฺธิปฺปเภโท เอติสฺสาติ อิทฺธิวิธา. ทิพฺพานํ โสตสทิสตาย, ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตาย จ ทิพฺพญฺจ ตํ โสตญฺจาติ ทิพฺพโสตํ. ปเรสํ จิตฺตํ วิญฺญายติ เอตายาติ ปรจิตฺตวิชานนา. อตฺตโน สนฺตาเน นิวุตฺถวเสน เจว โคจรนิวาสวเสน จ ปุพฺเพ อตีตภเวสุ ขนฺธาทีนํ อนุสฺสรณํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ. วุตฺตนเยน ทิพฺพญฺจ ตํ จกฺขุ จาติ ทิพฺพจกฺขุ. ‘จุตูปปาตญาณ’นฺติ ปน ทิพฺพจกฺขุเมว วุจฺจติ. ยถากมฺมูปคญาณอนาคตํสญาณานิปิ ทิพฺพจกฺขุวเสเนว อิชฺฌนฺติ. น หิ เตสํ วิสุํ ปริกมฺมํ อตฺถิ. ตตฺถ อนาคตํสญาณสฺส ตาว อนาคเต สตฺตทิวสโต ปรํ ปวตฺตนกํ จิตฺตเจตสิกํ ทุติยทิวสโต ปฏฺฐาย ปวตฺตนกญฺจ ยํ กิญฺจิ อารมฺมณํ โหติ. ตญฺหิ สวิสเย สพฺพญฺญุตญฺญาณคติกนฺติ. ยถา กมฺมูปคญาณสฺส ปน กุสลากุสลสงฺขาตา เจตนา, จตฺตาโรปิ วา ขนฺธา อารมฺมณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

42. 现在，为了依所缘的差别而显示神通的差别，说“神变”等。此有决意等神变差别，故为神变(iddhividhā)。因与天人之耳相似，且依止于天住，故为天耳(dibbasota)。以此了知他人之心，故为他心知(paracittavijānanā)。因于自身相续中曾居住过，且因行境曾居住过，而随念过去诸有中的诸蕴等，是为宿住随念(pubbenivāsānussati)。如前所述，天之眼，故为天眼(dibbacakkhu)。而“死生智”(cutūpapātañāṇa)即是指天眼。随业趣智(yathākammūpagañāṇa)与未来分智(anāgataṃsañāṇa)亦依天眼力而成就，因为它们没有单独的加行。其中，未来分智的所缘，是未来七日之后转起的心、心所，以及从第二日起转起的任何[心、心所]。因为它在其自身范围内，与一切知智的行境相似。而随业趣智，当知是以名为善与不善的思，或四蕴为所缘。

โคจรวเสน เภโท โคจรเภโท.

依行境的差别，是为行境差别。

โคจรเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

行境差别释义终。

สมถกมฺมฏฺฐานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

止业处释义终。

วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ

观业处

วิสุทฺธิเภทวณฺณนา

清净差别释义

๔๓. อนิจฺจาทิวเสน วิวิธากาเรน ปสฺสตีติ วิปสฺสนา, อนิจฺจานุปสฺสนาทิกา ภาวนาปญฺญา. ตสฺสา กมฺมฏฺฐานํ, สาเยว วา กมฺมฏฺฐานนฺติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ. ตสฺมึ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน สตฺตวิเธน วิสุทฺธิสงฺคโหติ สมฺพนฺโธ.

43. 以无常等方式，依种种行相而见，故为观(vipassanā)，即无常随观等修慧。其业处，或其本身即是业处，故为观业处。于此观业处中，以七种方式摄集诸清净，此为关联。

๔๔. อนิจฺจตาเยว [Pg.268] ลกฺขณํ ลกฺขิตพฺพํ, ลกฺขียติ อเนนาติ วา อนิจฺจลกฺขณํ. อุทยวยปฏิปีฬนสงฺขาตทุกฺขภาโว ว ลกฺขณนฺติ ทุกฺขลกฺขณํ. ปรปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน อภาโว อนตฺตตา, ตเทว ลกฺขณนฺติ อนตฺตลกฺขณํ.

44. 无常性(aniccatā)本身即是应被辨识之相，或由其辨识，故为无常相(aniccalakkhaṇa)。由生灭所逼迫，此苦之自性即是相，故为苦相(dukkhalakkhaṇa)。他人所构想之我的不存在即是无我性(anattatā)，其本身即是相，故为无我相(anattalakkhaṇa)。

๔๕. ติณฺณํ ลกฺขณานํ อนุ อนุ ปสฺสนา อนิจฺจานุปสฺสนาทิกา.

45. 随观三相，即无常随观等。

๔๖. ขนฺธาทีนํ กลาปโต สมฺมสนวสปฺปวตฺตํ ญาณํ สมฺมสนญาณํ. อุปฺปาทภงฺคานุปสฺสนาวสปฺปวตฺตญาณํ อุทยพฺพยญาณํ. อุทยํ มุจฺจิตฺวา วเย ปวตฺตํ ญาณํ ภงฺคญาณํ. สงฺขารานํ ภยโต อนุปสฺสนาวเสน ปวตฺตํ ญาณํ ภยญาณํ, ทิฏฺฐภยานํ อาทีนวโต เปกฺขณวเสน ปวตฺตํ ญาณํ อาทีนวญาณํ, ทิฏฺฐาทีนเวสุ นิพฺพินฺทนวสปฺปวตฺตํ ญาณํ นิพฺพิทาญาณํ. นิพฺพินฺทิตฺวา สงฺขาเรหิ มุจฺจิตุกมฺยตาวเสน ปวตฺตํ ญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ. มุจฺจนสฺส อุปายสมฺปฏิปาทนตฺถํ ปุน สงฺขารานํ ปริคฺคหวสปฺปวตฺตํ ญาณํ ปฏิสงฺขาญาณํ. ปฏิสงฺขาตธมฺเมสุ ภยนนฺทีวิวชฺชนวเสน อชฺฌุเปกฺขิตฺวา ปวตฺตํ ญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ. ปุริมานํ นวนฺนํ กิจฺจนิปฺผตฺติยา, อุปริ จ สตฺตตึสาย โพธิปกฺขิยธมฺมานํ อนุกูลํ ญาณํ อนุโลมญาณํ.

46. 依于思惟蕴等之聚合而转起的智，为思惟智。依于随观生灭而转起的智，为生灭智。舍离生而于灭转起的智，为坏灭智。依于随观诸行(saṅkhāra)为可畏而转起的智，为怖畏智；依于观察已见之可畏为过患而转起的智，为过患智；依于于已见之过患生厌离而转起的智，为厌离智。厌离后，依于欲从诸行解脱而转起的智，为欲解脱智。为成就解脱之方便，依于再度审察诸行而转起的智，为审察智。于已审察之法，依于舍离怖畏与喜乐而行舍，由此转起的智，为行舍智。为完成前九智之作用，且随顺于上之三十七菩提分法(bodhipakkhiyadhammā)之智，为随顺智。

๔๗. อตฺตสุญฺญตาย สุญฺญโต. สํโยชนาทีหิ วิมุจฺจนฏฺเฐน วิโมกฺโข. นิจฺจนิมิตฺตาทิโน อภาวโต อนิมิตฺโต. ปณิหิตสฺส ตณฺหาปณิธิสฺส อภาวโต อปฺปณิหิโต.

47. 因我空，故为空；以从结缚(saṃyojana)等解脱之义，故为解脱；因无常相(niccanimitta)等，故为无相；因无渴爱之愿，故为无愿。

๔๙. โย นํ ปาติ, ตํ โมกฺเขติ อปายาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺขํ, ตเทว กายทุจฺจริตาทีหิ สํวรณโต สํวโร, สมาธาโนปธารณฏฺเฐน สีลญฺจาติ ปาติโมกฺขสํวรสีลํ. มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ รูปาทีสุ สํวรณวเสน [Pg.269] ปวตฺตํ สีลํ อินฺทฺริยสํวรสีลํ. มิจฺฉาชีว วิวชฺชเนน อาชีวสฺส ปริสุทฺธิวสปฺปวตฺตํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ. ปจฺจเย สนฺนิสฺสิตํ เตสํ อิทมตฺถิกตาย ปจฺจเวกฺขณสีลํ ปจฺจยสนฺนิสฺสิตสีลํ. จตุพฺพิธตฺตา เทสนาสํวรปริเยฏฺฐิปจฺจเวกฺขณวเสน, ปริสุทฺธตฺตา จ จตุปาริสุทฺธิสีลํ นาม.

49. 能护持者，令其解脱恶趣等苦，故为波罗提木叉(pātimokkha)；其以防护身恶行等故为律仪，以安住、持守之义故为戒，此即波罗提木叉律仪戒。防护以意为第六之诸根于色等境之戒，为根律仪戒。远离邪命，以活命清净而行之戒，为活命遍净戒。依止资具，为明其义而省思之戒，为资具依止戒。因其以说罪、律仪、寻求、省思而为四种，且因其清净，故名四遍净戒。

๕๐. จิตฺตวิสุทฺธิ นาม จิตฺตสฺส วินีวรณภาวาปาทนวเสน วิโสธนโต, จิตฺตสีเสน นิทฺทิฏฺฐตฺตา, วิสุทฺธตฺตา จาติ วา กตฺวา.

50. 所谓心清净，是因其通过令心达到无盖(vinīvaraṇa)的状态而清净，或因其以心为首而被指出，且因其清净。

๕๑. ‘‘ธมฺมานํ สามญฺญสภาโว ลกฺขณํ, กิจฺจสมฺปตฺติโย รโส, อุปฏฺฐานากาโร, ผลญฺจ ปจฺจุปฏฺฐาน’’นฺติ เอวํ วุตฺตานํ ลกฺขณาทีนํ ‘‘ผุสนลกฺขโณ ผสฺโส, กกฺขฬลกฺขณา ปถวี’’ตฺยาทินา วิตฺถารโต, ‘‘นมนลกฺขณํ นามํ, รุปฺปนลกฺขณํ รูป’’นฺตฺยาทินา สงฺเขปโต จ ปริคฺคโห ปจฺจตฺตลกฺขณาทิวเสน ปริจฺฉิชฺช คหณํ ทุกฺขสจฺจววตฺถานํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ นาม ‘‘นามรูปโต อตฺตา นตฺถี’’ติ ทสฺสนโต ทิฏฺฐิ จ อตฺตทิฏฺฐิมลวิโสธนโต วิสุทฺธิ จาติ กตฺวา.

51. “诸法之共性为相(lakkhaṇa)，作用成就为味(rasa)，现起的方式与结果为现起(paccupaṭṭhāna)”——对于如是所说之相、味等，以“触以触为相，地以硬为相”等详说，及以“名以倾向为相，色以变坏为相”等略说，依自相(paccattalakkhaṇa)等而限定、把握，此即确定苦谛，名为见清净；因其见为“名色之外无我”，且清净我见之垢，故为清净。

๕๒. ปจฺจยปริคฺคโหติ นามญฺจ รูปญฺจ ปฏิสนฺธิยํ ตาว อวิชฺชาตณฺหาอุปาทานกมฺมเหตุวเสน นิพฺพตฺตติ. ปวตฺติยญฺจ รูปํ กมฺมจิตฺตอุตุอาหารปจฺจยวเสน, นามญฺจ จกฺขุรูปาทินิสฺสยารมฺมณาทิปจฺจยวเสน, วิเสสโต จ โยนิโสมนสิการาทิจตุจกฺกสมฺปตฺติยา กุสลํ, ตพฺพิปริยาเยน อกุสลํ, กุสลากุสลวเสน วิปาโก ภวงฺคาทิวเสน อาวชฺชนํ, ขีณาสวสนฺตานวเสน กิริยชวนํ, อาวชฺชนญฺจ อุปฺปชฺชตีติ เอวํ สาธารณาสาธารณวเสน ตีสุ อทฺธาสุ นามรูปปฺปวตฺติยา ปจฺจกฺขาทิสิทฺธสฺส กมฺมาทิปจฺจยสฺส ปริคฺคณฺหนํ สมุทยสจฺจสฺส ววตฺถานํ กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ นาม ‘‘อโหสึ นุ โข อหมตีตมทฺธาน’’นฺตฺยาทิกาย [Pg.270] (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) โสฬสวิธาย, ‘‘สตฺถริกงฺขตี’’ตฺยาทิกาย (ธ. ส. ๑๑๒๓; วิภ. ๙๑๕) อฏฺฐวิธาย จ กงฺขาย วิตรณโต อติกฺกมนโต กงฺขาวิตรณา, อเหตุกวิสมเหตุทิฏฺฐิมลวิโสธนโต วิสุทฺธิ จาติ กตฺวา.

52. 缘摄受，即名色于结生时，由无明、爱、取、业为因而生起。于生命期，色由业、心、时节、食为缘，名由眼、色等所依、所缘等为缘而生起。特别地，善法由如理作意等四轮具足而生，不善反之；由善与不善，异熟以有分等方式生起，转向亦生起；于漏尽者相续中，唯作速行与转向亦生起。如是，于三时中，以共通与不共通方式，摄受由现量等所证之名色转起的业等诸缘，此即确定集谛。其名为度疑清净，乃因超越、度脱“我于过去世存在耶？”等十六种疑，及“于导师有疑”等八种疑，故为度疑；因其清净无因、不等因见之垢，故为清净。

๕๓. ตโต ปจฺจยปริคฺคหโต ปรํ ตถาปริคฺคหิเตสุ ปจฺจตฺตลกฺขณาทิววตฺถานวเสน, ปจฺจยววตฺถานวเสน จ ปริคฺคหิเตสุ โลกุตฺตรวชฺเชสุ ติภูมิปริยาปนฺเนสุ นามรูเปสุ อตีตาทิเภทภินฺเนสุ ขนฺธาทินยมารพฺภ ปญฺจกฺขนฺธฉทฺวารฉฬารมฺมณฉทฺวารปฺปวตฺตธมฺมาทิวเสน อาคตํ ขนฺธาทินยํ อารพฺภ กลาปวเสน ปิณฺฑวเสน สงฺขิปิตฺวา ยํ อตีเต ชาตํ รูปํ, ตํ อตีเตว นิรุทฺธํ. ยํ อนาคเต ภาวิ รูปํ, ตมฺปิ ตตฺเถว นิรุชฺฌิสฺสติ. ยํ ปจฺจุปฺปนฺนํ, ตํ อนาคตํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุชฺฌติ, ตถา อชฺฌตฺตพหิทฺธสุขุมโอฬาริกหีนปณีตรูปาทโย. ตสฺมา ‘‘อนิจฺจํ อตฺตาทิวเสน น อิจฺจํ อนุปคนฺตพฺพํ ขยฏฺเฐน ขยคมนโต, ทุกฺขํ ภยฏฺเฐน ภยกรตฺตา, อนตฺตา อสารกฏฺเฐน อตฺตสาราทิอภาเวนา’’ติ จ ‘‘จกฺขุํ อนิจฺจํ…เป… มโน. รูปํ…เป… ธมฺมา. จกฺขุวิญฺญาณํ…เป… มโนวิญฺญาณํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา’’ตฺยาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๔๘) อตีตาทิอทฺธาวเสน, อตีตาทิสนฺตานวเสน, อตีตาทิขณวเสน จ สมฺมสนญาเณน หุตฺวาอภาวอุทยพฺพยปฏิปีฬนอวสวตฺตนาการสงฺขาตลกฺขณตฺตยสมฺมสนวสปฺปวตฺเตน กลาปสมฺมสนญาเณน ลกฺขณตฺตยํ สมฺมสนฺตสฺส ปริมชฺชนฺตสฺส.

53. 此后，从缘摄受之后，对于这样被摄受的、以各自特性等方式确定、以缘的确定方式摄受的、除出世间外的、涵盖三界的名色——包括过去等分类，从五蕴等法门，以五蕴、六门、六所缘、六门转起法等方式，以聚合、组合的方式加以总括：过去已生的色，即已在过去灭尽；未来将生的色，也将在那里灭尽；现在的色，在尚未到达未来时，就在这里灭尽。同样，内部的、外部的、微细的、粗大的、低劣的、殊胜的等色也是如此。因此，“无常，以坏灭义而言，因其趋向坏灭，故不应被视为常；是苦，以怖畏义而言，因其可畏；无我，以无实义而言，因其无我等实质”，以及如(《无碍解道》1.48)所说：“眼是无常的……乃至……意。色……乃至……法。眼识……乃至……意识是无常、苦、无我”等，通过过去等时、过去等相续、过去等刹那，以思惟智，即以“有而后无”、“生灭”、“逼迫”、“无自主”等相所标识的三相进行思择，由此生起的聚思惟智，当行者思择并擦亮此三相时。

สมฺมสนญาเณ ปน อุปฺปนฺเน ปุน เตสฺเวว สงฺขาเรสุ ‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย, ตณฺหากมฺมอาหารสมุทยา รูปสมุทโย, ตถา อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธ, ตณฺหากมฺมอาหารนิโรธา รูปนิโรโธ’’ติ [Pg.271] (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) เอวํ รูปกฺขนฺเธ เวทนาสญฺญาสงฺขารกฺขนฺเธสุปิ อาหารํ อปเนตฺวา ‘‘ผสฺสสมุทยา ผสฺสนิโรธา’’ติ จ เอวํ ผสฺสํ ปกฺขิปิตฺวา, วิญฺญาณกฺขนฺเธ ‘‘นามรูปสมุทยา นามรูปนิโรธา’’ติ นามรูปํ ปกฺขิปิตฺวา ปจฺจยสมุทยวเสน, ปจฺจยนิโรธวเสน จ, ปจฺจเย อนามสิตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนกฺขนฺเธสุ นิพฺพตฺติลกฺขณมตฺตสฺส, วิปริณามลกฺขณมตฺตสฺส จ ทสฺสเนน ขณวเสน จาติ เอเกกสฺมึ ขนฺเธ ปจฺจยวเสน จตุธา, ขณวเสน เอกธา จาติ ปญฺจธา อุทยํ, ปญฺจธา วยนฺติ ทสทสอุทยพฺพยทสฺสนวเสน สมปญฺญาสากาเรหิ อุทยพฺพยญาเณน อุทยพฺพยํ สมนุปสฺสนฺตสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส โยคิโน วิปสฺสนาจิตฺตสมุฏฺฐาโน สรีรโต นิจฺฉรณกอาโลกสงฺขาโต โอภาโส, วิปสฺสนาจิตฺตสหชาตา ขุทฺทิกาทิปญฺจวิธา (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ ธมฺมุทฺเทสวาร ฌานงฺคราสิวณฺณนา) ปีติ, ตถา กายจิตฺตทรถวูปสมลกฺขณา กายจิตฺตวเสน ทุวิธา ปสฺสทฺธิ, พลวสทฺธินฺทฺริยสงฺขาโต อธิโมกฺโข, สมฺมปฺปธานกิจฺจสาธโก วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสงฺขาโต ปคฺคโห, อติปณีตํ สุขํ, อินฺทวิสฺสฏฺฐวชิรสทิสํ ติลกฺขณวิปสฺสนาภูตํ ญาณํ, สติปฏฺฐานภูตา จิรกตาทิอนุสฺสรณสมตฺถา อุปฏฺฐานสงฺขาตา สติ, สมปฺปวตฺตวิปสฺสนาสหชาตา อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคภูตา ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา, มโนทฺวาเร อาวชฺฌนุเปกฺขา จาติ ทุวิธาปิ อุเปกฺขา, โอภาสาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ‘‘น วต เม อิโต ปุพฺเพ เอวรูโป โอภาโส อุปฺปนฺนปุพฺโพ’’ตฺยาทินา (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๓) นเยน ตตฺถ อาลยํ กุรุมานา สุขุมตณฺหา รูปนิกนฺติจาติ โอภาสาทีสุ ทสสุ วิปสฺสนุปกฺกิเลเสสุ อุปฺปนฺเนสุ ‘‘น วต เม อิโต ปุพฺเพ เอวรูปา โอภาสาทโย อุปฺปนฺนปุพฺพา อทฺธา มคฺคปฺปตฺโตสฺมิ, ผลปฺปตฺโตสฺมี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๓) อคฺคเหตฺวา ‘‘อิเม โอภาสาทโย [Pg.272] ตณฺหาทิฏฺฐิมานวตฺถุตาย น มคฺโค, อถ โข วิปสฺสนุปกฺกิเลสา เอว, ตพฺพินิมุตฺตํ ปน วีถิปฏิปนฺนํ วิปสฺสนาญาณํ มคฺโค’’ติ เอวํ มคฺคามคฺคลกฺขณสฺส ววตฺถานํ นิจฺฉยนํ มคฺคามคฺคสฺส ชานนโต, ทสฺสนโต, อมคฺเค มคฺคสญฺญาย วิโสธนโต จ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม.

然而，当思惟智生起时，行者再次于彼诸行中，如(《无碍解道》1.50)所说：“无明集故色集，爱、业、食集故色集；无明灭故色灭，爱、业、食灭故色灭。”如此，于色蕴中（思惟）；于受、想、行蕴，则除去食，加入“触集故……触灭故”之触；于识蕴，则加入“名色集故……名色灭故”之名色。如是以缘集、缘灭的方式，以及不思惟缘，仅以刹那的方式观察现在诸蕴中的生起相与变易相。如是于每一蕴中，以缘的方式有四种，以刹那的方式有一种，故有五种生、五种灭。以此十种生灭的观察，以五十行相，用生灭智(udayabbayañāṇa)随观生灭。当已开始修习观(vipassanā)的行者随观生灭时，会生起：由观心所生、从身体发出的光(obhāsa)；与观心俱生的五种喜(pīti)；以身心热恼止息为相的身、心二种轻安(passaddhi)；名为强信根的胜解(adhimokkha)；能成办正勤之事的精进觉支，名为策励(paggaha)；极殊胜的乐(sukha)；如帝释所放金刚杵般、作为三相观的智(ñāṇa)；作为念处、能忆念久作之事等的念，名为现起(upaṭṭhāna)；与正行的观俱生、作为舍觉支的行舍，以及意门转向舍，此二种舍(upekkhā)；以及对这些光等现象生起爱著的微细爱，即乐味(nikanti)。当此光等十种观的随烦恼(vipassanupakkilesa)生起时，不应执取“我以前从未生过如此的光等，我必已证道、已证果”，而应如是确定：“此光等因是贪、见、慢的所依，故非道，实为观的随烦恼；而脱离此等、行于正道的观智方是道。”如此辨别、确定道与非道的相，并从非道中清净道想，是为道非道智见清净(maggāmaggañāṇadassanavisuddhi)。

๕๔. ยาวานุโลมาติ ยาว สจฺจานุโลมญาณา. นว วิปสฺสนาญาณานีติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๗ อาทโย) ขนฺธานํ อุทยญฺจ วยญฺจ ชานนกํ อุทยพฺพยญาณํ, อุทยํ มุญฺจิตฺวา ภงฺคมตฺตานุเปกฺขกํ ภงฺคญาณํ, ภงฺควเสน อุปฏฺฐิตานํ สีหาทีนํ วิย ภายิตพฺพาการานุเปกฺขกํ ภยญาณํ, ตถานุเปกฺขิตานํ อาทิตฺตฆรสฺส วิย อาทีนวาการานุเปกฺขกํ อาทีนวญาณํ, ทิฏฺฐาทีนเวสุ นิพฺพินฺทนวเสน ปวตฺตํ นิพฺพิทาญาณํ, ชาลาทิโต มจฺฉาทิกา วิย เตหิ เตภูมกธมฺเมหิ มุจฺจิตุกามตาวเสน ปวตฺตํ มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ, มุจฺจนุปายสมฺปาทนตฺถํ ทิฏฺฐาทีนเวสุปิ สมุทฺทสกุณี วิย ปุนปฺปุนํ สมฺมสนวสปฺปตฺตํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณํ, จตฺตภริโย ปุริโส วิย ทิฏฺฐาทีนเวสุ เตสุ สงฺขาเรสุ อุเปกฺขนาการปฺปวตฺตํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ, อนิจฺจาทิลกฺขณวิปสฺสนตาย เหฏฺฐา ปวตฺตานํ อฏฺฐนฺนํ วิปสฺสนาญาณานํ, อุทฺธํ มคฺคกฺขเณ อธิคนฺตพฺพานํ สตฺตตึสโพธิปกฺขิยธมฺมานญฺจ อนุโลมโต มคฺควีถิยํ โคตฺรภุโต ปุพฺเพ ปวตฺตํ สจฺจานุโลมิกญาณสงฺขาตํ นวมํ อนุโลมญาณนฺติ อิมานิ นว ญาณานิ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิยา ปฏิปทาภาวโต ติลกฺขณชานนฏฺเฐน, ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน, ปฏิปกฺขโต วิสุทฺธตฺตา จ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม.

54. 所谓“随顺”，是指直至随顺谛智。九种观智如下（《清净道论》2.737等）：了知诸蕴生灭的生灭智，舍弃生起、仅随观坏灭的坏灭智，随观坏灭相如见狮子等可怖之相的怖畏智，随观过患相如观燃烧房屋般的过患智，对所见诸过患等生厌离而起的厌离智，如鱼等欲脱离网等般欲脱离三界诸法而起的欲解脱智，为成就解脱方便，如海鸟般对所见诸过患等反复思惟的审察随观智，如舍弃妻子的男人般对所见诸过患等诸行生起舍心的行舍智，以及随顺于下方八种观智与上方三十七菩提分法，在道心路中于种姓（智）前生起，名为随顺谛智的第九种随顺智——这九种智，因其是智见清净的行道，以了知三相、现见及从对治（烦恼）而清净故，名为行道智见清净。

๕๕. วิปสฺสนาย ปริปาโก วิปสฺสนาปริปาโก, สงฺขารุเปกฺขาญาณํ. ตํ อาคมฺม ปฏิจฺจ. อิทานิ อปฺปนา อุปฺปชฺชิสฺสตีติ [Pg.273] ‘‘อิทานิ อปฺปนาสงฺขาโต โลกุตฺตรมคฺโค อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพกฺขเณ. ยํ กิญฺจีติ สงฺขารุเปกฺขาย คหิเตสุ ตีสุ เอกํ ยํ กิญฺจิ.

55. 观的成熟，即行舍智。依止于它。“现在安止将生起”，是指在可以说“现在名为安止的出世间道将生起”的时刻。所谓“任何”，是指行舍智所把握的三相中的任何一相。

๕๖. วิปสฺสนาย มตฺถกปฺปตฺติยา สิขาปฺปตฺตา. อนุโลมญาณสหิตตาย สานุโลมา. สา เอว สงฺขาเรสุ อุทาสีนตฺตา สงฺขารุเปกฺขา. ยถานุรูปํ อปายาทิโต, สงฺขารนิมิตฺตโต จ วุฏฺฐหนโต วุฏฺฐานสงฺขาตํ มคฺคํ คจฺฉตีติ วุฏฺฐานคามินี.

56. 因达到观的顶点，故名“顶峰到达”。因与随顺智俱行，故名“有随顺”。此智因于诸行中舍，故是行舍智。因其如实地从恶趣等及行相中出离，趋向名为“出离”的道，故名“引向出离”。

๕๗. อภิสมฺโภนฺตนฺติ ปาปุณนฺตํ.

57. “通达”意为证得。

๕๘. ปริชานนฺโตติ ‘‘เอตฺตกํ ทุกฺขํ, น อิโต อูนาธิก’’นฺติ ปริจฺฉิชฺช ชานนฺโต. สจฺฉิกโรนฺโตติ อารมฺมณกรณวเสน ปจฺจกฺขํ กโรนฺโต. มคฺคสจฺจํ ภาวนาวเสนาติ มคฺคสจฺจสงฺขาตสฺส สมฺปยุตฺตมคฺคสงฺขาตสฺส จตุตฺถสจฺจสฺส สหชาตาทิปจฺจโย หุตฺวา วฑฺฒนวเสน. เอกสฺเสว ญาณสฺส จตุกิจฺจสาธนํ ปทีปาทีนํ วฏฺฏิทาหาทิจตุกิจฺจทสฺสนโต, ‘‘โย, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ปสฺสตี’’ตฺยาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๐; วิสุทฺธิ. ๒.๘๓๙) อาคมโต จ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ.

58. “遍知”是指明确地了知“苦就是这么多，不多也不少”。“现证”是指通过作为所缘而亲证。“道谛通过修习”，是指名为道谛、与道相应的第四谛，通过作为俱生等缘而得以增长。正如灯有燃烧灯芯等四种作用，一个智慧也能成就四种作用；此理亦为“诸比丘，见苦者……”等圣言所印证，故当信受。

๕๙. ทฺเว ตีณิ ผลจิตฺตานิ ปวตฺติตฺวาติ มคฺคุปฺปตฺติยา อนุรูปโต ทฺเว วา ตีณิ วา ผลจิตฺตานิ อปนีตคฺคิมฺหิ ฐาเน อุณฺหตฺตนิพฺพาปนตฺถาย ฆเฏหิ อภิสิญฺจมานมุทกํ วิย สมุจฺฉินฺนกิเลเสปิ สนฺตาเน ทรถปฏิปฺปสฺสมฺภกานิ หุตฺวา ปวตฺติตฺวา, เตสํ ปวตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ. ปจฺจเวกฺขณญาณานีติ มคฺคผลาทิวิสยานิ กามาวจรญาณานิ, ยานิ สนฺธาย ‘‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตี’’ติ (มหาว. ๒๓) วุตฺตํ.

59. “二或三个果心生起后”，即与道的生起相应，二或三个果心，如同在熄灭火焰之处为消除余热而用水浇灌般，虽烦恼已断尽，仍在（心）相续中生起以平息苦恼；这是在说它们的生起。“省察智”，即缘于道、果等目标的欲界智，正如《大品》(Mahāvagga)所说：“于解脱，知是解脱”。

๖๐. อิทานิ ปจฺจเวกฺขณาย ภูมึ ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคํ ผลญฺจา’’ตฺยาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อิมินาว วตาหํ มคฺเคน อาคโต’’ติ [Pg.274] มคฺคํ ปจฺจเวกฺขติ. ตโต ‘‘อยํ นาม เม อานิสํโส ลทฺโธ’’ติ ตสฺส ผลํ, ตโต ‘‘อยํ นาม เม ธมฺโม อารมฺมณโต สจฺฉิกโต’’ติ นิพฺพานญฺจ ปณฺฑิโต ปจฺจเวกฺขติ. ตโต ‘‘อิเม นาม เม กิเลสา ปหีนา’’ติ ปหีเน กิเลเส, ‘‘อิเม นาม อวสิฏฺฐา’’ติ อวสิฏฺฐกิเลเส ปจฺจเวกฺขติ วา, น วา. โกจิ เสกฺโข ปจฺจเวกฺขติ, โกจิ น ปจฺจเวกฺขติ. ตตฺถ กามจาโรตฺยธิปฺปาโย. ตถา หิ มหานาโม สกฺโก ‘‘โก สุ นาม เม ธมฺโม อชฺฌตฺตํ อปฺปหีโน’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๗๕; วิสุทฺธิ. ๒.๘๑๒) อปฺปหีเน กิเลเส ปุจฺฉิ. อรหโต ปน อวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณํ นตฺถิ สพฺพกิเลสานํ ปหีนตฺตา, ตสฺมา ติณฺณํ เสกฺขานํ ปนฺนรส อรหโต จตฺตารีติ เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขณญาณานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

60. 现在为了展示省察的基础，才说了“道与果”等等。于此，“我确实是通过这条道而来的”，是省察道；然后，“我获得了这样的利益”，是省察其果；然后，“我亲证了此法作为所缘”，是智者省察涅槃；然后，“我断除了这些烦恼”，是省察已断的烦恼；“这些是残余的”，是省察残余的烦恼，或者不省察。有些有学之人会省察，有些则不会，此中意指随其意欲。诚然，释迦族人摩诃男(Mahānāma)曾问：“我内心有什么法还没有断除呢？”阿罗汉则没有残余的烦恼需要省察，因为一切烦恼都已断尽。因此，当知三种有学有十五种（省察智），阿罗汉有四种，共计十九种省察智。

ฉพฺพิสุทฺธิกเมนาติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๖๒ อาทโย) สีลจิตฺตวิสุทฺธีนํ วเสน มูลภูตานํ ทฺวินฺนํ, ทิฏฺฐิวิสุทฺธิอาทีนํ วเสน สรีรภูตานํ จตุนฺนนฺติ เอตาสํ ฉนฺนํ วิสุทฺธีนํ กเมน. จตุนฺนํ สจฺจานํ ชานนตา, ปจฺจกฺขกรณโต, กิเลสมเลหิ วิสุทฺธตฺตา จ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ นาม.

所谓“以六清净次第”（《清净道论》2.662等），即以戒清净、心清净二者为根本，以见清净等四者为主体，依此六种清净的次第。因了知四谛、亲证（四谛），且从烦恼垢染中清净，故名智见清净。

เอตฺถาติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเน.

“于此”，即于观(vipassanā)业处中。

วิสุทฺธิเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

清净差别释义终。

วิโมกฺขเภทวณฺณนา

解脱差别释义

๖๑. ตตฺถ ตสฺมึ อุทฺเทเส. สงฺขาเรสุ ‘‘โย อตฺตาภินิเวโส กมฺมสฺส การโก ผลสฺส จ เวทโก เอโส เม อตฺตา’’ติ เอวํ อภินิเวโส ทฬฺหคฺคาโห, ตํ มุญฺจนฺตี [Pg.275] ‘‘อนตฺตา’’ติ ปวตฺตา อนุปสฺสนาว อตฺตสุญฺญตาการานุปสฺสนโต สุญฺญตานุปสฺสนา นาม วิโมกฺขมุขํ ปฏิปกฺขโต วิมุตฺติวเสน วิโมกฺขสงฺขาตสฺส โลกุตฺตรํ มคฺคผลสฺส ทฺวารํ โหติ.

61. 于彼章节中，对于诸行，凡是执取“我是业的作者，果报的受者，此是我”这般坚固的执取，舍弃它而生起“无我”之随观，因随观我空之行相，故名为空随观解脱门。因从其所对治的（烦恼）中解脱，它成为被称为解脱的出世间道果之门。

๖๒. สงฺขาเรสุ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ ปวตฺตา อนุปสฺสนา อนิจฺเจ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ (อ. นิ. ๔.๔๙; ปฏิ. ม. ๑.๒๓๖; วิภ. ๙๓๙) ปวตฺตํ สญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิวิปลฺลาสสงฺขาตํ วิปลฺลาสนิมิตฺตํ มุญฺจนฺตี ปชหนฺตี วิปลฺลาสนิมิตฺตรหิตาการานุปสฺสนโต อนิมิตฺตานุปสฺสนา นาม วิโมกฺขมุขํ โหตีติ สมฺพนฺโธ.

62. 于诸行中生起“无常”之随观，能舍弃、断除于无常法中生起“常”之所谓想颠倒、心颠倒、见颠倒的颠倒之相，因随观远离颠倒相之行相，故名为无相随观解脱门，此为关联。

๖๓. ‘‘ทุกฺข’’นฺติ ปวตฺตานุปสฺสนา สงฺขาเรสุ ‘‘เอตํ มม, เอตํ สุข’’นฺตฺยาทินา นเยน ปวตฺตํ กามภวตณฺหาสงฺขาตํ ตณฺหาปณิธึ ตณฺหาปตฺถนํ มุญฺจนฺตี ทุกฺขาการทสฺสเนน ปริจฺจชนฺตี ปณิธิรหิตาการานุปสฺสนโต อปฺปณิหิตานุปสฺสนา นาม.

63. 于诸行中生起“苦”之随观，舍弃以“此是我的”、“此是乐”等方式生起的、被称为欲爱与有爱的渴爱之期愿、渴爱之希求，以见苦之行相而断舍，因随观无期愿之行相，故名为无愿随观。

๖๔. ตสฺมาติ ยสฺมา เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เอตานิ ตีณิ นามานิ, ตสฺมา ยทิ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อนตฺตโต วิปสฺสติ. มคฺโค สุญฺญโต นาม วิโมกฺโข โหติ อาคมนวเสน ลทฺธนามตฺตา.

64. 因此，由于这三种观各有这三个名称，所以如果以导向出离的观(vipassanā)智观照无我，道就称为空解脱，因为它是依到来(涅槃)的方式而获得名称的。

๖๖. วิปสฺสนาคมนวเสนาติ วิปสฺสนาสงฺขาตาคมนวเสน. อาคจฺฉติ เอเตน มคฺโค, ผลญฺจาติ วิปสฺสนามคฺโค อิธ อาคมนํ นาม.

66. 以观(vipassanā)到来之故，即以被称为观的到来之方式。道与果由此而来，故在此处，观被称为“到来”。

๖๗. ยถาวุตฺตนเยนาติ ปุพฺเพ วุตฺตอนตฺตานุปสฺสนาทิวเสน. ยถาสกํ ผลมุปฺปชฺชมานมฺปีติ ยถาลทฺธมคฺคสฺส ผลภูตํ อตฺตโน อตฺตโน ผลํ อุปฺปชฺชมานมฺปิ มคฺคาคมนวเสน อลภิตฺวา วิปสฺสนาคมนวเสเนว ตีณิ นามานิ ลภติ [Pg.276] ผลสมาปตฺติกาเล ตทา มคฺคปฺปวตฺตาภาเวน ตสฺส ทฺวารภาวาโยคโต. อารมฺมณวเสนาติ สพฺพสงฺขารสุญฺญตตฺตา, สงฺขารนิมิตฺตรหิตตฺตา, ตณฺหาปณิธิรหิตตฺตา จ สุญฺญตอนิมิตฺตอปฺปณิหิตนามวนฺตํ นิพฺพานํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา ตสฺส วเสน. สรสวเสนาติ ราคาทิสุญฺญตตฺตา, รูปนิมิตฺตาทิอารมฺมณรหิตตฺตา, กิเลสปณิธิรหิตตฺตา อตฺตโน คุณวเสน. สพฺพตฺถาติ มคฺควีถิยํ, ผลสมาปตฺติวีถิยญฺจ. สพฺเพสมฺปีติ มคฺคสฺส, ผลสฺสปิ.

67. “如前所说之理”，即依前述无我随观等的方式。“如其各自之果生起时”，即已得之道的果，其各自之果生起时，亦非由道而来，仅由观(vipassanā)而来而得（空、无相、无愿）三名。于果定之时，其时道不现行，故不适作为其门。“依所缘”，即因一切行空，无诸行之相，且无渴爱之期愿，并缘于具有空、无相、无愿之名的涅槃而转起，是依此所缘之故。“依自性”，即因其空于贪等，无色相等所缘，无烦恼之期愿，是依其自身功德之故。“于一切处”，即于道心路及果定心路中。“于一切”，即于道及果。

วิโมกฺขเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

解脱差别释义终。

ปุคฺคลเภทวณฺณนา

人差别释义

๖๘. สตฺตกฺขตฺตุํ สตฺตสุ วาเรสุ กามสุคติยํ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ ปรมํ เอตสฺสาติ สตฺตกฺขตฺตุปรโม น ปน อฏฺฐมาทิกามภวคามีตฺยธิปฺปาโย. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ (ขุ. ปา. ๖.๙; สุ. นิ. ๒๓๒; เนตฺติ. ๑๑๕). รูปารูปสุคติภวํ ปน สตฺตวารโต ปรมฺปิ คจฺฉตีติ อาจริยา.

68. 七返者，于欲界善趣中最多受生七次，其义为：不再有第八次等欲有。就此而说：“彼等不再取第八有。”然而，诸师言：色界与无色界善趣之有，则可超过七次。

๖๙. ราคโทสโมหานนฺติ โมหคฺคหณํ ราคโทเสกฏฺฐโมหํ สนฺธายาติ ทฏฺฐพฺพํ.

69. 于贪、嗔、痴中，当知所言之痴，是指与贪、嗔相应的痴。

๗๐. ขีณา จตฺตาโร อาสวา เอตสฺสาติ ขีณาสโว. ทกฺขิณารเหสุ อคฺคตฺตา อคฺคทกฺขิเณยฺโย.

70. 四漏已尽者，是为漏尽者。于应供中最为第一，故为最上应供。

ปุคฺคลเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

人差别释义终。

สมาปตฺติเภทวณฺณนา

等至差别释义

๗๒. สพฺเพสมฺปีติ จตุนฺนมฺปิ อริยปุคฺคลานํ.

72. “一切”，即指四种圣人。

๗๓. จิตฺตเจตสิกานํ [Pg.277] อปฺปวตฺติสงฺขาตสฺส นิโรธสฺส สมาปตฺติ นิโรธสมาปตฺติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม จิตฺตนิโรธํ ปตฺวา วิหรณํ. อนาคามีนญฺจาติ กามรูปภวฏฺฐานํ อฏฺฐสมาปตฺติลาภีนเมว อนาคามีนํ, ตถา ขีณาสวานญฺจ. ตตฺถาติ นิโรธสมาปตฺติยํ. ยาว อากิญฺจญฺญายตนํ คนฺตฺวาติ เอวํ สมถวิปสฺสนานํ ยุคนทฺธภาวาปาทนวเสน ยาว อากิญฺจญฺญายตนํ, ตาว คนฺตฺวา. อธิฏฺเฐยฺยาทิกนฺติ กายปฏิพทฺธํ ฐเปตฺวา วิสุํ วิสุํ ฐปิตจีวราทิปริกฺขารเคหาทีนํ อคฺคิอาทินา อวินาสนาธิฏฺฐานํ, สํฆปฏิมานนสตฺถุปกฺโกสนานํ ปุเรตรํ วุฏฺฐานํ, สตฺตาหพฺภนฺตเร อายุสงฺขารปฺปวตฺติโอโลกนนฺติ จตุพฺพิธํ อธิฏฺฐานาทิกํ ปุพฺพกิจฺจํ กตฺวา.

73. 心与心所不转起之灭的等至，是为灭尽定，即于现法中证得心灭而住。此定为已得八等至、住于欲有与色有之不还者，以及漏尽者所有。于彼定中，以止观双运之道行至无所有处后，先作决意等四种前行：决意除身衣外，别置之衣钵等资具、住处等不为火等所毁；于僧团期待或导师召唤前出定；以及观察七日内寿行之存续。

สมาปตฺติเภทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

等至差别释义终。

วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

观业处释义终。

อุยฺโยชนวณฺณนา

遣送释义

๗๕. ปฏิปตฺติรสสฺสาทนฺติ ฌานสุขผลสุขาทิเภทํ สมถวิปสฺสนาปฏิปตฺติรสสฺสาทํ.

75. “行道味之尝”，即指禅那之乐、道果之乐等种种止观行道之味。

อิติ อภิธมฺมตฺถวิภาวินิยา นาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหวณฺณนาย

于名为《阿毗达摩义显》之《摄阿毗达摩义论》释义中

กมฺมฏฺฐานปริจฺเฉทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

业处章释义终。

นิคมนวณฺณนา

结语释义

(ก) จาริตฺเตน กุลาจาเรน โสภิเต วิสาลกุเล อุทโย นิพฺพตฺติ ยสฺส, เตน, กมฺมาทิวิสยาย สทฺธาย อภิวุทฺโธ ปริสุทฺโธ จ ทานสีลาทิคุณานํ อุทโย ยสฺส, เตน, นมฺปวฺหเยน นมฺปนามเกน, ปรานุกมฺปํ สาสเน สุโขตรณปริปาจนลกฺขณํ ปรานุคฺคหํ, ปณิธาย ปตฺเถตฺวา ยํ ปกรณํ ปตฺถิตํ อภิยาจิตํ, ตํ เอตฺตาวตา ปรินิฏฺฐิตนฺติ โยชนา.

（迦）以其行仪与族规庄严，生于广大家族；以其于业等之信而增广清净，且布施、持戒等功德增长；以其名为南帕(Nampa)；以其怜悯、利益他人，即于教法中令易于得度、成熟，发愿祈求。所祈请之论，至此完成。应如是连结文义。

(ข) เตน [Pg.278] ปกรณปฺปสุเตน วิปุเลน ปุญฺเญน ปญฺญาวทาเตน อริยมคฺคปญฺญาปริสุทฺเธน สีลาทิคุเณน โสภิตา. ตโตเยว ลชฺชิโน ภิกฺขู, ธญฺญานํ อธิวาสภูตํ, อุทิโตทิตํ อจฺจนฺตปฺปสิทฺธํ, มูลโสมํ นาม วิหารํ, ปุญฺญวิภวสฺส อุทยสงฺขาตาย มงฺคลตฺถาย อายุกนฺตํ มญฺญนฺตุ, ตตฺถ นิวาสิโน ภิกฺขู อีทิสา โหนฺตูตฺยธิปฺปาโย.

（卡）是故，愿诸有惭比丘，因彼（作者）由勤于此论所生之广大福德、清净智慧、圣道慧之清净，及戒等功德而得以庄严。彼等当念，具福者之所依、日渐兴盛、极负盛名、名为根本苏摩(Mūlasoma)之寺，乃福德威力增长之吉祥事，而于此心生爱乐。其义为：愿住于彼处之比丘皆成如是之人。

นิคมนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

结语释义终。

นิฏฺฐิตา จายํ อภิธมฺมตฺถวิภาวินี นาม.

此名为《阿毗达摩义显》之论已终。

อภิธมฺมตฺถสงฺคหฏีกา.

《摄阿毗达摩义论》复注。

นิคมนกถา

结语

๑. รมฺเม ปุลตฺถินคเร นคราธิราเช,รญฺญา ปรกฺกมภุเชน มหาภุเชน;

การาปิเต วสติ เชตวเน วิหาเร;

โย รมฺมหมฺมิยวรูปวนาภิราเม.

1. 于悦意的补罗提城(Pulatthinagara)，诸城之王都；有由大臂的波罗迦摩巴忽王(Parakkamabhujena)所建之祇陀林(Jetavana)精舍，其殿宇、园林皆悦意。

๒. สมฺปนฺนสีลทมสํยมโตสิเตหิ,สมฺมานิโต วสิคเณหิ คุณากเรหิ;

ปตฺโต มุนินฺทวจนาทิสุ เนกคนฺถ-ชาเตสุ จาจริยตํ มหิตํ วิทูหิ.

2. 为戒、调伏、律仪具足而心悦、具诸功德之贤者众所尊敬；于佛陀言教等诸论中，获得智者所尊崇之师位。

๓. ญาณานุภาวมิห ยสฺส จ สูจยนฺตี,สํวณฺณนา จ วินยฏฺฐกถาทิกานํ;

สารตฺถทีปนิมุขา มธุรตฺถสาร-สนฺทีปเนน สุชนํ ปริโตสยนฺตี.

3. 其以《心义灯》(Sāratthadīpanī)为首，对律藏义注(vinayaṭṭhakathā)等的释义，阐明甘美义理之精髓，令善士欢喜，并于此彰显其智慧之力。

๔. ตสฺสานุกมฺปมวลมฺพิย [Pg.279] สาริปุตฺต-ตฺเถรสฺส ถามคตสารคุณากรสฺส;

โย เนกคนฺถวิสยํ ปฏุตํ อลตฺถํ,ตสฺเสส ญาณวิภโว วิภเวกเหตุ.

4. 依止具足坚固核心功德之源的舍利弗(Sāriputta)长老之慈悲，我于诸多典籍之领域获得善巧，此乃我智慧成就之唯一原因。

๕. โสหเมตสฺส สํสุทฺธ-วายามสฺสานุภาวโต.อทฺธาสาสนทายาโท, เหสฺสํ เมตฺเตยฺยสตฺถุโน.

5. 我因这清净精进之威力，必为弥勒导师之法嗣。

๖. โชตยนฺตํ ตทา ตสฺส, สาสนํ สุทฺธมานสํ.ปสฺเสยฺยํ สกฺกเรยฺยญฺจ, ครุํ เม สาริสมฺภวํ.

6. 愿我届时以清净心，得见彼光耀之教法；并能礼敬我师，舍利弗尊者。

๗. ทิเนหิ จตุวีเสหิ, ฏีกายํ นิฏฺฐิตา ยถา.ตถา กลฺยาณสงฺกปฺปา, สีฆํ สิชฺฌนฺตุ ปาณินนฺติ.

7. 此复注于二十四日内圆满；如是，愿众生之善愿，速疾得成就。

อิติ ภทนฺตสาริปุตฺตมหาเถรสฺส สิสฺเสน รจิตา

此为尊者舍利弗大长老之弟子所作。

อภิธมฺมตฺถวิภาวินี นาม

名为《阿毗达摩义显》

อภิธมฺมตฺถสงฺคหฏีกา นิฏฺฐิตา.

《摄阿毗达摩义论》复注终。