Tipiṭaka Translation

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Con xin kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác.

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහො

Thắng Pháp Tập Yếu Luận

ගන්ථාරම්භකථා

Lời Nói Đầu

1. සම්මාසම්බුද්ධමතුලං[Pg.1], සසද්ධම්මගණුත්තමං.

1. Đức Chánh Đẳng Chánh Giác vô song, cùng Chánh Pháp và Tăng chúng cao thượng,

අභිවාදිය භාසිස්සං, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං.

Sau khi đã đảnh lễ, tôi sẽ thuyết giảng bộ Toát Yếu Thắng Pháp.

චතුපරමත්ථධම්මො

Bốn Pháp Chân Đế

2. තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථා, චතුධා පරමත්ථතො.

2. Trong đó, các pháp của Vi Diệu Pháp, theo chân đế, có bốn loại:

චිත්තං චෙතසිකං රූපං, නිබ්බානමිති සබ්බථා.

Tâm, Tâm sở, Sắc pháp, và Niết-bàn, như vậy là tất cả.

1. චිත්තපරිච්ඡෙදො

1. Chương Phân Tích Tâm

භූමිභෙදචිත්තං

Tâm Phân theo Cõi

3. තත්ථ චිත්තං තාව චතුබ්බිධං හොති කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං ලොකුත්තරඤ්චෙති.

3. Trong đó, trước hết tâm có bốn loại: tâm Dục giới, tâm Sắc giới, tâm Vô sắc giới, và tâm Siêu thế.

අකුසලචිත්තං

Tâm Bất Thiện

4. තත්ථ කතමං කාමාවචරං? සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං[Pg.2], උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි ලොභසහගතචිත්තානි නාම.

4. Trong đó, tâm Dục giới là gì? Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ hỷ, tương ưng với tà kiến; một là tâm cần nhắc bảo. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ hỷ, không tương ưng với tà kiến; một là tâm cần nhắc bảo. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ xả, tương ưng với tà kiến; một là tâm cần nhắc bảo. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ xả, không tương ưng với tà kiến; một là tâm cần nhắc bảo. Tám tâm này được gọi là tâm câu hành với tham.

5. දොමනස්සසහගතං පටිඝසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි ද්වෙපි පටිඝසම්පයුත්තචිත්තානි නාම.

5. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ ưu, tương ưng với sân; một là tâm cần nhắc bảo. Hai tâm này được gọi là tâm tương ưng với sân.

6. උපෙක්ඛාසහගතං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තමෙකන්ති ඉමානි ද්වෙපි මොමූහචිත්තානි නාම.

6. Một là tâm câu hành với thọ xả, tương ưng với hoài nghi; một là tâm câu hành với thọ xả, tương ưng với phóng dật. Hai tâm này được gọi là tâm si mê.

7. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි ද්වාදසාකුසලචිත්තානි සමත්තානි.

7. Như vậy, tóm lại có mười hai tâm bất thiện.

8. අට්ඨධා ලොභමූලානි, දොසමූලානි ච ද්විධා.

8. Tâm gốc tham có tám loại, và tâm gốc sân có hai loại.

මොහමූලානි ච ද්වෙති, ද්වාදසාකුසලා සියුං.

Và tâm gốc si có hai loại, như vậy có mười hai tâm bất thiện.

අහෙතුකචිත්තං

Tâm Vô Nhân

9. උපෙක්ඛාසහගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තථා සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, දුක්ඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං, උපෙක්ඛාසහගතං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, උපෙක්ඛාසහගතං සන්තීරණචිත්තඤ්චෙති ඉමානි සත්තපි අකුසලවිපාකචිත්තානි නාම.

9. Nhãn thức câu hành với thọ xả, cũng vậy nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức; thân thức câu hành với thọ khổ; tâm tiếp thâu câu hành với thọ xả; và tâm suy đạc câu hành với thọ xả. Bảy tâm này được gọi là tâm quả bất thiện.

10. උපෙක්ඛාසහගතං කුසලවිපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තථා සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, සුඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං, උපෙක්ඛාසහගතං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, සොමනස්සසහගතං සන්තීරණචිත්තං, උපෙක්ඛාසහගතං සන්තීරණචිත්තඤ්චෙති ඉමානි අට්ඨපි කුසලවිපාකාහෙතුකචිත්තානි නාම.

10. Nhãn thức quả thiện câu hành với thọ xả, cũng vậy nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức; thân thức câu hành với thọ lạc; tâm tiếp thâu câu hành với thọ xả; tâm suy đạc câu hành với thọ hỷ; và tâm suy đạc câu hành với thọ xả. Tám tâm này được gọi là tâm quả thiện vô nhân.

11. උපෙක්ඛාසහගතං [Pg.3] පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තං, තථා මනොද්වාරාවජ්ජනචිත්තං, සොමනස්සසහගතං හසිතුප්පාදචිත්තඤ්චෙති ඉමානි තීණිපි අහෙතුකකිරියචිත්තානි නාම.

11. Tâm ngũ môn hướng câu hành với thọ xả, cũng vậy tâm ý môn hướng, và tâm sinh tiếu câu hành với thọ hỷ. Ba tâm này được gọi là tâm duy tác vô nhân.

12. ඉච්චෙව සබ්බථාපි අට්ඨාරසාහෙතුකචිත්තානි සමත්තානි.

12. Như vậy, tóm lại có mười tám tâm vô nhân.

13. සත්තාකුසලපාකානි, පුඤ්ඤපාකානි අට්ඨධා.

13. Bảy tâm quả bất thiện, tám tâm quả thiện,

ක්‍රියචිත්තානි තීණීති, අට්ඨාරස අහෙතුකා.

Và ba tâm duy tác, như vậy có mười tám tâm vô nhân.

සොභනචිත්තං

Tâm Tịnh Quang

14. පාපාහෙතුකමුත්තානි, සොභනානීති වුච්චරෙ.

14. Các tâm ngoài tâm bất thiện và tâm vô nhân được gọi là tâm tịnh quang.

එකූනසට්ඨි චිත්තානි, අථෙකනවුතීපි වා.

Có năm mươi chín tâm, hoặc là chín mươi mốt tâm.

කාමාවචරසොභනචිත්තං

Tâm Tịnh Quang Dục Giới

15. සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං. උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි කාමාවචරකුසලචිත්තානි නාම.

15. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ hỷ, tương ưng với trí tuệ; một là tâm cần nhắc bảo. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ hỷ, không tương ưng với trí tuệ; một là tâm cần nhắc bảo. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ xả, tương ưng với trí tuệ; một là tâm cần nhắc bảo. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ xả, không tương ưng với trí tuệ; một là tâm cần nhắc bảo. Tám tâm này được gọi là tâm thiện Dục giới.

16. සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි සහෙතුකකාමාවචරවිපාකචිත්තානි නාම.

16. Một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ hỷ, tương ưng với trí; một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ hỷ, không tương ưng với trí; một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ xả, tương ưng với trí; một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ xả, không tương ưng với trí. Tám tâm này được gọi là tâm quả Dục giới có nhân.

17. සොමස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං[Pg.4], සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි සහෙතුකකාමාවචරකිරියචිත්තානි නාම.

17. Một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ hỷ, tương ưng với trí; một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ hỷ, không tương ưng với trí; một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ xả, tương ưng với trí; một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ xả, không tương ưng với trí. Tám tâm này được gọi là tâm duy tác Dục giới có nhân.

18. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි චතුවීසති සහෙතුකකාමාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි.

18. Như vậy, tổng cộng có hai mươi bốn tâm thiện, tâm quả, và tâm duy tác Dục giới có nhân đã được trình bày xong.

19. වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන චතුවීසති.

19. Do sự khác biệt về thọ, trí và sự nhắc bảo, có hai mươi bốn tâm.

සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤපාකක්‍රියා මතා.

(Đó là) các tâm thiện, tâm quả, tâm duy tác Dục giới có nhân được biết đến.

20. කාමෙ තෙවීස පාකානි, පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි වීසති.

20. Trong cõi Dục, có hai mươi ba tâm quả, hai mươi tâm thiện và bất thiện.

එකාදස ක්‍රියා චෙති, චතුපඤ්ඤාස සබ්බථා.

Và mười một tâm duy tác, như vậy tổng cộng có năm mươi bốn tâm.

රූපාවචරචිත්තං

Tâm Sắc Giới

21. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානකුසලචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානකුසලචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානකුසලචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානකුසලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරකුසලචිත්තානි නාම.

21. Tâm thiện Sơ thiền câu hữu với tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm thiện Nhị thiền câu hữu với tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm thiện Tam thiền câu hữu với hỷ, lạc, nhất tâm; tâm thiện Tứ thiền câu hữu với lạc, nhất tâm; tâm thiện Ngũ thiền câu hữu với xả, nhất tâm. Năm tâm này được gọi là tâm thiện Sắc giới.

22. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානවිපාකචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානවිපාකචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානවිපාකචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානවිපාකචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානවිපාකචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරවිපාකචිත්තානි නාම.

22. Tâm quả Sơ thiền câu hữu với tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm quả Nhị thiền câu hữu với tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm quả Tam thiền câu hữu với hỷ, lạc, nhất tâm; tâm quả Tứ thiền câu hữu với lạc, nhất tâm; tâm quả Ngũ thiền câu hữu với xả, nhất tâm. Năm tâm này được gọi là tâm quả Sắc giới.

23. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානකිරියචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානකිරියචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානකිරියචිත්තං[Pg.5], සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානකිරියචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානකිරියචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරකිරියචිත්තානි නාම.

23. Tâm duy tác Sơ thiền câu hữu với tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm duy tác Nhị thiền câu hữu với tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm duy tác Tam thiền câu hữu với hỷ, lạc, nhất tâm; tâm duy tác Tứ thiền câu hữu với lạc, nhất tâm; tâm duy tác Ngũ thiền câu hữu với xả, nhất tâm. Năm tâm này được gọi là tâm duy tác Sắc giới.

24. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි පන්නරස රූපාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි.

24. Như vậy, tổng cộng có mười lăm tâm thiện, tâm quả, và tâm duy tác Sắc giới đã được trình bày xong.

25. පඤ්චධා ඣානභෙදෙන, රූපාවචරමානසං.

25. Do sự phân chia theo năm bậc thiền, tâm Sắc giới có năm loại.

පුඤ්ඤපාකක්‍රියාභෙදා, තං පඤ්චදසධා භවෙ.

Do sự phân chia theo thiện, quả, và duy tác, chúng trở thành mười lăm loại.

අරූපාවචරචිත්තං

Tâm Vô Sắc Giới

26. ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනකුසලචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකුසලචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරකුසලචිත්තානි නාම.

26. Tâm thiện Không vô biên xứ, tâm thiện Thức vô biên xứ, tâm thiện Vô sở hữu xứ, tâm thiện Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Bốn tâm này được gọi là tâm thiện Vô sắc giới.

27. ආකාසානඤ්චායතනවිපාකචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනවිපාකචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනවිපාකචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරවිපාකචිත්තානි නාම.

27. Tâm quả Không vô biên xứ, tâm quả Thức vô biên xứ, tâm quả Vô sở hữu xứ, tâm quả Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Bốn tâm này được gọi là tâm quả Vô sắc giới.

28. ආකාසානඤ්චායතනකිරියචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනකිරියචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකිරියචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකිරියචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරකිරියචිත්තානි නාම.

28. Tâm duy tác Không vô biên xứ, tâm duy tác Thức vô biên xứ, tâm duy tác Vô sở hữu xứ, tâm duy tác Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Bốn tâm này được gọi là tâm duy tác Vô sắc giới.

29. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි ද්වාදස අරූපාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි.

29. Như vậy, tổng cộng có mười hai tâm thiện, tâm quả, và tâm duy tác Vô sắc giới đã được trình bày xong.

30. ආලම්බණප්පභෙදෙන, චතුධාරුප්පමානසං.

30. Do sự khác biệt về đối tượng, tâm Vô sắc giới có bốn loại.

පුඤ්ඤපාකක්‍රියාභෙදා, පුන ද්වාදසධා ඨිතං.

Do sự phân chia theo thiện, quả, và duy tác, chúng lại được chia thành mười hai loại.

ලොකුත්තරචිත්තං

Tâm Siêu Thế

31. සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං[Pg.6], සකදාගාමිමග්ගචිත්තං, අනාගාමිමග්ගචිත්තං, අරහත්තමග්ගචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි ලොකුත්තරකුසලචිත්තානි නාම.

31. Tâm Đạo Tu-đà-hoàn, tâm Đạo Tư-đà-hàm, tâm Đạo A-na-hàm, tâm Đạo A-la-hán. Bốn tâm này được gọi là tâm thiện Siêu thế.

32. සොතාපත්තිඵලචිත්තං, සකදාගාමිඵලචිත්තං, අනාගාමිඵලචිත්තං, අරහත්තඵලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි ලොකුත්තරවිපාකචිත්තානි නාම.

32. Tâm Quả Tu-đà-hoàn, tâm Quả Tư-đà-hàm, tâm Quả A-na-hàm, tâm Quả A-la-hán. Bốn tâm này được gọi là tâm quả Siêu thế.

33. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි අට්ඨ ලොකුත්තරකුසලවිපාකචිත්තානි සමත්තානි.

33. Như vậy, tổng cộng có tám tâm thiện và tâm quả Siêu thế đã được trình bày xong.

34. චතුමග්ගප්පභෙදෙන, චතුධා කුසලං තථා.

34. Do sự phân chia theo bốn đạo, tâm thiện cũng có bốn loại.

පාකං තස්ස ඵලත්තාති, අට්ඨධානුත්තරං මතං.

Quả của chúng là do kết quả (của đạo), nên tâm Siêu thế được biết là có tám loại.

චිත්තගණනසඞ්ගහො

Tóm Lược Về Sự Phân Loại Tâm

35. ද්වාදසාකුසලානෙවං, කුසලානෙකවීසති.

35. Như vậy, có mười hai tâm bất thiện, hai mươi mốt tâm thiện.

ඡත්තිංසෙව විපාකානි, ක්‍රියචිත්තානි වීසති.

Ba mươi sáu tâm quả, và hai mươi tâm duy tác.

36. චතුපඤ්ඤාසධා කාමෙ, රූපෙ පන්නරසීරයෙ.

36. Năm mươi bốn tâm trong Dục giới, mười lăm được nói trong Sắc giới.

චිත්තානි ද්වාදසාරුප්පෙ, අට්ඨධානුත්තරෙ තථා.

Mười hai tâm trong Vô sắc giới, và tám tâm trong Siêu thế cũng vậy.

37. ඉත්ථමෙකූනනවුතිපභෙදං පන මානසං.

37. Như vậy, tâm có tám mươi chín loại.

එකවීසසතං වාථ, විභජන්ති විචක්ඛණා.

Hoặc các bậc hiền trí phân chia thành một trăm hai mươi mốt.

විත්ථාරගණනා

Cách đếm chi tiết

38. කථමෙකූනනවුතිවිධං චිත්තං එකවීසසතං හොති? විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි සොතාපත්තිමග්ගචිත්තානි නාම.

38. Làm thế nào tám mươi chín loại tâm trở thành một trăm hai mươi mốt? Tâm Sơ đạo Tu-đà-hoàn Sơ thiền câu hữu với tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm Sơ đạo Tu-đà-hoàn Nhị thiền câu hữu với tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm Sơ đạo Tu-đà-hoàn Tam thiền câu hữu với hỷ, lạc, nhất tâm; tâm Sơ đạo Tu-đà-hoàn Tứ thiền câu hữu với lạc, nhất tâm; và tâm Sơ đạo Tu-đà-hoàn Ngũ thiền câu hữu với xả, nhất tâm -- đây được gọi là năm tâm Sơ đạo Tu-đà-hoàn.

39. තථා [Pg.7] සකදාගාමිමග්ගඅනාගාමිමග්ගඅරහත්තමග්ගචිත්තඤ්චෙති සමවීසති මග්ගචිත්තානි.

39. Tương tự như vậy đối với tâm Nhị đạo Tư-đà-hàm, tâm Tam đạo A-na-hàm, và tâm Tứ đạo A-la-hán, tổng cộng có hai mươi tâm Đạo.

40. තථා ඵලචිත්තානි චෙති සමචත්තාලීස ලොකුත්තරචිත්තානි භවන්තීති.

40. Tương tự như vậy đối với các tâm Quả, do đó có tổng cộng bốn mươi tâm Siêu thế.

41. ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන, කත්වෙකෙකන්තු පඤ්චධා.

41. Do sự phân chia theo sự tương ưng với các thiền chi, mỗi một (tâm) được chia thành năm.

වුච්චතානුත්තරං චිත්තං, චත්තාලීසවිධන්ති ච.

Và tâm Siêu thế được nói là có bốn mươi loại.

42. යථා ච රූපාවචරං, ගය්හතානුත්තරං තථා.

42. Như tâm Sắc giới được hiểu thế nào, thì tâm Siêu thế cũng được hiểu như vậy.

පඨමාදිඣානභෙදෙ, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ.

Trong sự phân chia theo Sơ thiền v.v..., các tâm Vô sắc cũng (được kể) trong Ngũ thiền.

එකාදසවිධං තස්මා, පඨමාදිකමීරිතං;

ඣානමෙකෙකමන්තෙ තු, තෙවීසතිවිධං භවෙ.

Do đó, mỗi một trong các thiền đầu được nói là có mười một loại; nhưng thiền cuối cùng thì có hai mươi ba loại.

43. සත්තතිංසවිධං පුඤ්ඤං, ද්විපඤ්ඤාසවිධං තථා.

43. Tâm thiện có ba mươi bảy loại, và tương tự, tâm quả có năm mươi hai loại.

පාකමිච්චාහු චිත්තානි, එකවීසසතං බුධා.

Các bậc hiền trí nói rằng tâm quả là như vậy, và có một trăm hai mươi mốt tâm.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ චිත්තසඞ්ගහවිභාගො නාම

Như vậy, trong bộ Vi Diệu Pháp Yếu Lược, đây là chương tên là Phân Tích Tổng Hợp Tâm.

පඨමො පරිච්ඡෙදො.

Chương thứ nhất.

2. චෙතසිකපරිච්ඡෙදො

2. Chương về Tâm Sở

සම්පයොගලක්ඛණං

Đặc tính Tương Ưng

1. එකුප්පාදනිරොධා ච, එකාලම්බණවත්ථුකා.

1. Cùng sanh cùng diệt, cùng một đối tượng và cùng một vật nương.

චෙතොයුත්තා ද්විපඤ්ඤාස, ධම්මා චෙතසිකා මතා.

Năm mươi hai pháp tương ưng với tâm được xem là tâm sở.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකං

Tâm Sở Tợ Tha

2. කථං? ඵස්සො වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා එකග්ගතා ජීවිතින්ද්‍රියං මනසිකාරො චෙති සත්තිමෙ චෙතසිකා සබ්බචිත්තසාධාරණා නාම.

2. Thế nào? Xúc, thọ, tưởng, tư, nhất tâm, mạng căn, và tác ý -- bảy tâm sở này được gọi là Biến Hành (chung cho tất cả các tâm).

3. විතක්කො [Pg.8] විචාරො අධිමොක්ඛො වීරියං පීති ඡන්දො චාති ඡ ඉමෙ චෙතසිකා පකිණ්ණකා නාම.

3. Tầm, tứ, thắng giải, cần, hỷ, và dục -- sáu tâm sở này được gọi là Biệt Cảnh.

4. එවමෙතෙ තෙරස චෙතසිකා අඤ්ඤසමානාති වෙදිතබ්බා.

4. Như vậy, mười ba tâm sở này cần được hiểu là Tợ Tha.

අකුසලචෙතසිකං

Tâm Sở Bất Thiện

5. මොහො අහිරිකං අනොත්තප්පං උද්ධච්චං ලොභො දිට්ඨි මානො දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චං ථිනං මිද්ධං විචිකිච්ඡා චෙති චුද්දසිමෙ චෙතසිකා අකුසලා නාම.

5. Si, vô tàm, vô quý, trạo cử, tham, tà kiến, mạn, sân, tật, lận, hối, hôn trầm, thụy miên, và hoài nghi -- mười bốn tâm sở này được gọi là Bất Thiện.

සොභනචෙතසිකං

Tâm Sở Tịnh Quang

6. සද්ධා සති හිරී ඔත්තප්පං අලොභො අදොසො තත්‍රමජ්ඣත්තතා කායපස්සද්ධි චිත්තපස්සද්ධි කායලහුතා චිත්තලහුතා කායමුදුතා චිත්තමුදුතා කායකම්මඤ්ඤතා චිත්තකම්මඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා චිත්තපාගුඤ්ඤතා කායුජුකතා චිත්තුජුකතා චෙති එකූනවීසතිමෙ චෙතසිකා සොභනසාධාරණා නාම.

6. Tín, niệm, tàm, quý, vô tham, vô sân, hành xả, thân khinh an, tâm khinh an, thân khinh khoái, tâm khinh khoái, thân nhu nhuyến, tâm nhu nhuyến, thân thích nghiệp, tâm thích nghiệp, thân thuần thục, tâm thuần thục, thân chánh trực, và tâm chánh trực -- mười chín tâm sở này được gọi là Tịnh Quang Biến Hành.

7. සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො චෙති තිස්සො විරතියො නාම.

7. Chánh ngữ, chánh nghiệp, và chánh mạng -- (ba tâm sở này) được gọi là ba (Sở) Tiết Chế.

8. කරුණා මුදිතා අප්පමඤ්ඤායො නාමාති සබ්බථාපි පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන සද්ධිං පඤ්චවීසතිමෙ චෙතසිකා සොභනාති වෙදිතබ්බා.

8. Bi, hỷ được gọi là các vô lượng tâm; trong mọi trường hợp, cùng với tuệ quyền, hai mươi lăm sở hữu tâm này cần được biết là (sở hữu) tịnh hảo.

9. එත්තාවතා ච –

9. Và đến đây –

තෙරසඤ්ඤසමානා ච, චුද්දසාකුසලා තථා;

සොභනා පඤ්චවීසාති, ද්විපඤ්ඤාස පවුච්චරෙ.

Mười ba sở hữu biến hành, mười bốn sở hữu bất thiện cũng vậy; hai mươi lăm sở hữu tịnh hảo, (tất cả) được gọi là năm mươi hai.

සම්පයොගනයො

Phương Pháp Tương Ưng

10. තෙසං [Pg.9] චිත්තාවියුත්තානං, යථායොගමිතො පරං.

10. Từ đây về sau, (sẽ trình bày sự tương ưng) của các sở hữu không rời tâm ấy, tùy theo trường hợp.

චිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං, සම්පයොගො පවුච්චති.

Sự tương ưng trong mỗi tâm sinh khởi sẽ được trình bày.

11. සත්ත සබ්බත්ථ යුජ්ජන්ති, යථායොගං පකිණ්ණකා.

11. Bảy (sở hữu) tương ưng ở khắp nơi, (các sở hữu) biệt cảnh thì tùy theo trường hợp.

චුද්දසාකුසලෙස්වෙව, සොභනෙස්වෙව සොභනා.

Mười bốn (sở hữu) chỉ trong các (tâm) bất thiện, (các sở hữu) tịnh hảo chỉ trong các (tâm) tịnh hảo.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයො

Phương Pháp Tương Ưng Của Các Sở Hữu Biến Hành

12. කථං? සබ්බචිත්තසාධාරණා තාව සත්තිමෙ චෙතසිකා සබ්බෙසුපි එකූනනවුතිචිත්තුප්පාදෙසු ලබ්භන්ති.

12. Như thế nào? Trước hết, bảy sở hữu tâm biến hành phổ thông này được tìm thấy trong tất cả tám mươi chín tâm sinh khởi.

13. පකිණ්ණකෙසු පන විතක්කො තාව ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතකාමාවචරචිත්තෙසු චෙව එකාදසසු පඨමජ්ඣානචිත්තෙසු චෙති පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙසු උප්පජ්ජති.

13. Còn trong các sở hữu biệt cảnh, trước hết sở hữu tầm sinh khởi trong năm mươi lăm tâm, tức là trong các tâm dục giới trừ song ngũ thức và trong mười một tâm sơ thiền.

14. විචාරො පන තෙසු චෙව එකාදසසු දුතියජ්ඣානචිත්තෙසු චාති ඡසට්ඨිචිත්තෙසු.

14. Còn sở hữu tứ (sinh khởi) trong các tâm ấy và trong mười một tâm nhị thiền, như vậy là trong sáu mươi sáu tâm.

15. අධිමොක්ඛො ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවිචිකිච්ඡාසහගතවජ්ජිතචිත්තෙසු.

15. (Sở hữu) thắng giải (sinh khởi) trong các tâm trừ song ngũ thức và tâm câu hữu với hoài nghi.

16. වීරියං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවජ්ජිතචිත්තෙසු.

16. (Sở hữu) cần (sinh khởi) trong các tâm trừ tâm ngũ môn hướng, song ngũ thức, tâm tiếp thâu, và tâm suy đạc.

17. පීති දොමනස්සුපෙක්ඛාසහගතකායවිඤ්ඤාණචතුත්ථජ්ඣානවජ්ජිතචිත්තෙසු.

17. (Sở hữu) hỷ (sinh khởi) trong các tâm trừ các tâm câu hữu với ưu, câu hữu với xả, thân thức, và các tâm tứ thiền.

18. ඡන්දො අහෙතුකමොමූහවජ්ජිතචිත්තෙසූති.

18. (Sở hữu) dục (sinh khởi) trong các tâm trừ các tâm vô nhân và các tâm si.

19. තෙ පන චිත්තුප්පාදා යථාක්කමං –

19. Còn những tâm sinh khởi ấy, theo thứ tự là –

ඡසට්ඨි පඤ්චපඤ්ඤාස, එකාදස ච සොළස;

සත්තති වීසති චෙව, පකිණ්ණකවිවජ්ජිතා.

Sáu mươi sáu, năm mươi lăm, và mười một, mười sáu; bảy mươi, và hai mươi, (là các tâm) không có sở hữu biệt cảnh.

පඤ්චපඤ්ඤාස [Pg.10] ඡසට්ඨිට්ඨසත්තති තිසත්තති;

එකපඤ්ඤාස චෙකූනසත්තති සපකිණ්ණකා.

Năm mươi lăm, sáu mươi sáu, bảy mươi tám, bảy mươi ba; và năm mươi mốt, sáu mươi chín, (là các tâm) có sở hữu biệt cảnh.

අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයො

Phương Pháp Tương Ưng Của Các Sở Hữu Bất Thiện

20. අකුසලෙසු පන මොහො අහිරිකං අනොත්තප්පං උද්ධච්චඤ්චාති චත්තාරොමෙ චෙතසිකා සබ්බාකුසලසාධාරණා නාම, සබ්බෙසුපි ද්වාදසා කුසලෙසු ලබ්භන්ති.

20. Còn trong các sở hữu bất thiện, bốn sở hữu tâm này là si, vô tàm, vô quý, và trạo cử, được gọi là bất thiện biến hành, được tìm thấy trong tất cả mười hai tâm bất thiện.

21. ලොභො අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙව ලබ්භති.

21. (Sở hữu) tham chỉ được tìm thấy trong tám tâm câu hữu với tham.

22. දිට්ඨි චතූසු දිට්ඨිගතසම්පයුත්තෙසු.

22. (Sở hữu) tà kiến (sinh khởi) trong bốn tâm tương ưng với tà kiến.

23. මානො චතූසු දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු.

23. (Sở hữu) ngã mạn (sinh khởi) trong bốn tâm bất tương ưng với tà kiến.

24. දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චඤ්චාති ද්වීසු පටිඝසම්පයුත්තචිත්තෙසු.

24. Sân, tật, lận, và hối (sinh khởi) trong hai tâm tương ưng với sân.

25. ථිනමිද්ධං පඤ්චසු සසඞ්ඛාරිකචිත්තෙසු.

25. Hôn trầm và thụy miên (sinh khởi) trong năm tâm hữu trợ.

26. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාසහගතචිත්තෙයෙවාති.

26. (Sở hữu) hoài nghi (sinh khởi) chỉ trong tâm câu hữu với hoài nghi.

27. සබ්බාපුඤ්ඤෙසු චත්තාරො,

27. Bốn (sở hữu) trong tất cả các (tâm) bất thiện,

ලොභමූලෙ තයො ගතා;

දොසමූලෙසු චත්තාරො,සසඞ්ඛාරෙ ද්වයං තථා.

Ba (sở hữu) đi vào (tâm) gốc tham; bốn (sở hữu) trong (tâm) gốc sân, cũng vậy, hai (sở hữu) trong (tâm) hữu trợ.

විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡා-චිත්තෙ චාති චතුද්දස;

ද්වාදසාකුලෙස්වෙව, සම්පයුජ්ජන්ති පඤ්චධා.

Và hoài nghi trong tâm hoài nghi, như vậy mười bốn (sở hữu bất thiện) chỉ tương ưng trong mười hai tâm bất thiện theo năm cách.

සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයො

Phương pháp phối hợp các tâm sở tịnh hảo

28. සොභනෙසු පන සොභනසාධාරණා තාව එකූනවීසතිමෙ චෙතසිකා සබ්බෙසුපි එකූනසට්ඨිසොභනචිත්තෙසු සංවිජ්ජන්ති.

28. Về phần các (tâm) tịnh hảo, trước hết, 19 tâm sở tịnh hảo biến hành có mặt trong tất cả 59 tâm tịnh hảo.

29. විරතියො [Pg.11] පන තිස්සොපි ලොකුත්තරචිත්තෙසු සබ්බථාපි නියතා එකතොව ලබ්භන්ති, ලොකියෙසු පන කාමාවචරකුසලෙස්වෙව කදාචි සන්දිස්සන්ති විසුං විසුං.

29. Còn ba tâm sở tiết chế, trong các tâm siêu thế, chúng luôn luôn được tìm thấy cùng nhau một cách nhất định; còn trong các tâm hiệp thế, chỉ trong các tâm thiện Dục giới, thỉnh thoảng chúng được thấy riêng rẽ từng cái một.

30. අප්පමඤ්ඤායො පන ද්වාදසසු පඤ්චමජ්ඣානවජ්ජිතමහග්ගතචිත්තෙසු චෙව කාමාවචරකුසලෙසු ච සහෙතුකකාමාවචරකිරියචිත්තෙසු චාති අට්ඨවීසතිචිත්තෙස්වෙව කදාචි නානා හුත්වා ජායන්ති, උපෙක්ඛාසහගතෙසු පනෙත්ථ කරුණාමුදිතා න සන්තීති කෙචි වදන්ති.

30. Còn các tâm sở vô lượng, chúng thỉnh thoảng sanh khởi riêng biệt chỉ trong 28 tâm này: trong 12 tâm Đại hành trừ thiền thứ năm, trong các tâm thiện Dục giới, và trong các tâm duy tác Dục giới có nhân. Một số người nói rằng, ở đây, bi và hỷ không có mặt trong các tâm câu hành với xả.

31. පඤ්ඤා පන ද්වාදසසු ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරචිත්තෙසු චෙව සබ්බෙසුපි පඤ්චතිංසමහග්ගතලොකුත්තරචිත්තෙසු චාති සත්තචත්තාලීසචිත්තෙසු සම්පයොගං ගච්ඡතීති.

31. Còn trí tuệ, nó tương ưng trong 47 tâm: trong 12 tâm Dục giới tương ưng với trí, và trong tất cả 35 tâm Đại hành và Siêu thế.

32. එකූනවීසති ධම්මා, ජායන්තෙකූනසට්ඨිසු.

32. Mười chín pháp sanh khởi trong năm mươi chín (tâm).

තයො සොළසචිත්තෙසු, අට්ඨවීසතියං ද්වයං.

Ba (tiết chế) trong mười sáu tâm, hai (vô lượng) trong hai mươi tám.

පඤ්ඤා පකාසිතා, සත්තචත්තාලීසවිධෙසුපි;

සම්පයුත්තා චතුධෙවං, සොභනෙස්වෙව සොභනා.

Trí tuệ được tuyên bố trong bốn mươi bảy loại; như vậy các (tâm sở) tịnh hảo tương ưng theo bốn cách chỉ trong các (tâm) tịnh hảo.

33. ඉස්සාමච්ඡෙරකුක්කුච්ච-විරතිකරුණාදයො.

33. Ganh tỵ, bỏn xẻn, hối hận, các tiết chế, bi, và các pháp khác (hỷ).

නානා කදාචි මානො ච, ථින මිද්ධං තථා සහ.

Và ngã mạn, (chúng) thỉnh thoảng (sanh) riêng rẽ; cũng vậy, hôn trầm và thụy miên cùng nhau.

34. යථාවුත්තානුසාරෙන, සෙසා නියතයොගිනො.

34. Theo như đã nói, các (tâm sở) còn lại là những pháp tương ưng nhất định.

සඞ්ගහඤ්ච පවක්ඛාමි, තෙසං දානි යථාරහං.

Bây giờ tôi sẽ nói về sự phối hợp của chúng một cách tương xứng.

සඞ්ගහනයො

Phương pháp tổng hợp

35. ඡත්තිංසානුත්තරෙ ධම්මා, පඤ්චතිංස මහග්ගතෙ.

35. Ba mươi sáu pháp trong (tâm) Siêu thế, ba mươi lăm trong (tâm) Đại hành.

අට්ඨතිංසාපි ලබ්භන්ති, කාමාවචරසොභනෙ.

Ba mươi tám cũng được tìm thấy trong (tâm) tịnh hảo Dục giới.

සත්තවීසතිපුඤ්ඤම්හි, ද්වාදසාහෙතුකෙති ච;

යථාසම්භවයොගෙන, පඤ්චධා තත්ථ සඞ්ගහො.

Hai mươi bảy trong (tâm) bất thiện, và mười hai trong (tâm) vô nhân; sự tổng hợp ở đây có năm loại, theo sự phối hợp khả dĩ.

ලොකුත්තරචිත්තසඞ්ගහනයො

Phương pháp tổng hợp các tâm siêu thế

36. කථං[Pg.12]? ලොකුත්තරෙසු තාව අට්ඨසු පඨමජ්ඣානිකචිත්තෙසු අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා තෙවීසති සොභනචෙතසිකා චෙති ඡත්තිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තථා දුතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවජ්ජා, තතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජා, චතුත්ථජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරපීතිවජ්ජා, පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තෙසුපි උපෙක්ඛාසහගතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි අට්ඨසු ලොකුත්තරචිත්තෙසු පඤ්චකජ්ඣානවසෙන පඤ්චධාව සඞ්ගහො හොතීති.

36. Như thế nào? Trước hết, trong tám tâm Siêu thế thuộc thiền thứ nhất, ba mươi sáu pháp được tổng hợp, đó là: mười ba tâm sở Biến hành, và hai mươi ba tâm sở tịnh hảo trừ các vô lượng. Tương tự, trong các tâm thiền thứ hai, (các pháp ấy) trừ tầm; trong các tâm thiền thứ ba, trừ tầm và tứ; trong các tâm thiền thứ tư, trừ tầm, tứ và hỷ; trong các tâm thiền thứ năm, chính những pháp ấy câu hành với xả được tổng hợp. Như vậy, trong tám tâm Siêu thế, sự tổng hợp có năm loại theo năm bậc thiền.

37. ඡත්තිංස පඤ්චතිංස ච, චතුත්තිංස යථාක්කමං.

37. Ba mươi sáu, và ba mươi lăm, ba mươi bốn, theo thứ tự.

තෙත්තිංසද්වයමිච්චෙවං, පඤ්චධානුත්තරෙ ඨිතා.

Và như vậy là hai lần ba mươi ba; (sự tổng hợp) trong (tâm) Siêu thế có năm loại.

මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයො

Phương pháp tổng hợp các tâm Đại hành

38. මහග්ගතෙසු පන තීසු පඨමජ්ඣානිකචිත්තෙසු තාව අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, විරතිත්තයවජ්ජිතා ද්වාවීසති සොභනචෙතසිකා චෙති පඤ්චතිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, කරුණාමුදිතා පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බා, තථා දුතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවජ්ජා, තතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජා, චතුත්ථජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරපීතිවජ්ජා, පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තෙසු පන පන්නරසසු අප්පමඤ්ඤායො න ලබ්භන්තීති සබ්බථාපි සත්තවීසතිමහග්ගතචිත්තෙසු පඤ්චකජ්ඣානවසෙන පඤ්චධාව සඞ්ගහො හොතීති.

38. Về phần các tâm Đại hành, trước hết trong ba tâm thiền thứ nhất, ba mươi lăm pháp được tổng hợp, đó là: mười ba tâm sở Biến hành, và hai mươi hai tâm sở tịnh hảo trừ ba tiết chế. Ở đây, bi và hỷ phải được phối hợp riêng rẽ từng cái một. Tương tự, trong các tâm thiền thứ hai, (các pháp ấy) trừ tầm; trong các tâm thiền thứ ba, trừ tầm và tứ; trong các tâm thiền thứ tư, trừ tầm, tứ và hỷ. Còn trong mười lăm tâm thiền thứ năm, các vô lượng không được tìm thấy. Như vậy, trong hai mươi bảy tâm Đại hành, sự tổng hợp có năm loại theo năm bậc thiền.

39. පඤ්චතිංස චතුත්තිංස, තෙත්තිංස ච යථාක්කමං.

39. Ba mươi lăm, ba mươi bốn, và ba mươi ba, theo thứ tự.

බාත්තිංස චෙව තිංසෙති, පඤ්චධාව මහග්ගතෙ.

Và ba mươi hai, và ba mươi; như vậy có năm loại trong (tâm) Đại hành.

කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයො

Phương pháp tổng hợp các tâm tịnh hảo Dục giới

40. කාමාවචරසොභනෙසු පන කුසලෙසු තාව පඨමද්වයෙ අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, පඤ්චවීසති සොභනචෙතසිකා [Pg.13] චෙති අට්ඨතිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, අප්පමඤ්ඤාවිරතියො පනෙත්ථ පඤ්චපි පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බා, තථා දුතියද්වයෙ ඤාණවජ්ජිතා, තතියද්වයෙ ඤාණසම්පයුත්තා පීතිවජ්ජිතා, චතුත්ථද්වයෙ ඤාණපීතිවජ්ජිතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්ති. කිරියචිත්තෙසුපි විරතිවජ්ජිතා තථෙව චතූසුපි දුකෙසු චතුධාව සඞ්ගය්හන්ති. තථා විපාකෙසු ච අප්පමඤ්ඤාවිරතිවජ්ජිතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි චතුවීසතිකාමාවචරසොභනචිත්තෙසු දුකවසෙන ද්වාදසධාව සඞ්ගහො හොතීති.

40. Về phần các tâm tịnh hảo Dục giới, trước hết trong hai tâm thiện đầu tiên, ba mươi tám pháp được tổng hợp, đó là: mười ba tâm sở Biến hành, và hai mươi lăm tâm sở tịnh hảo. Ở đây, cả năm pháp vô lượng và tiết chế phải được phối hợp riêng rẽ từng cái một. Tương tự, trong cặp thứ hai, (các pháp ấy) trừ trí; trong cặp thứ ba, (các pháp ấy) tương ưng với trí, trừ hỷ; trong cặp thứ tư, chính những pháp ấy trừ trí và hỷ được tổng hợp. Trong các tâm duy tác cũng vậy, (các pháp ấy) trừ các tiết chế, được tổng hợp theo bốn cách trong bốn cặp. Tương tự, trong các tâm quả, chính những pháp ấy trừ các vô lượng và tiết chế được tổng hợp. Như vậy, trong hai mươi bốn tâm tịnh hảo Dục giới, sự tổng hợp có mười hai loại theo các cặp.

41. අට්ඨතිංස සත්තතිංස, ද්වයං ඡත්තිංසකං සුභෙ.

41. Trong (tâm) thiện: ba mươi tám, ba mươi bảy, và hai lần ba mươi sáu.

පඤ්චතිංස චතුත්තිංස, ද්වයං තෙත්තිංසකං ක්‍රියෙ;

තෙත්තිංස පාකෙ බාත්තිංස, ද්වයෙකතිංසකං භවෙ;

සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤ-පාකක්‍රියාමනෙ.

Trong (tâm) duy tác: ba mươi lăm, ba mươi bốn, và hai lần ba mươi ba. Trong (tâm) quả: ba mươi ba, ba mươi hai, và hai lần ba mươi mốt có thể có; (đây là) trong các tâm thiện, quả, và duy tác Dục giới có nhân.

42. නවිජ්ජන්තෙත්ථ විරතී, ක්‍රියෙසු ච මහග්ගතෙ.

42. Ở đây, các tiết chế không có mặt trong (tâm) duy tác và Đại hành.

අනුත්තරෙ අප්පමඤ්ඤා, කාමපාකෙ ද්වයං තථා;

අනුත්තරෙ ඣානධම්මා, අප්පමඤ්ඤා ච මජ්ඣිමෙ;

විරතී ඤාණපීතී ච, පරිත්තෙසු විසෙසකා.

Các vô lượng (không có mặt) trong (tâm) Siêu thế; tương tự, cả hai (vô lượng và tiết chế không có mặt) trong (tâm) quả Dục giới. Trong (tâm) Siêu thế, các thiền chi (là yếu tố phân biệt); và các vô lượng trong (tâm) trung bình (Đại hành); và các tiết chế, trí, và hỷ là các yếu tố phân biệt trong (tâm) nhỏ (Dục giới).

අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයො

Cách Phối Hợp Trong Tâm Bất Thiện

43. අකුසලෙසු පන ලොභමූලෙසු තාව පඨමෙ අසඞ්ඛාරිකෙ අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, අකුසලසාධාරණා චත්තාරො චාති සත්තරස ලොභදිට්ඨීහි සද්ධිං එකූනවීසති ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති.

43. Về phần các tâm bất thiện, trước hết trong tâm tham thứ nhất vô trợ, có mười ba sở hữu tợ tha, và bốn sở hữu bất thiện biến hành, là mười bảy, cùng với tham và tà kiến, thành mười chín pháp được phối hợp.

44. තථෙව දුතියෙ අසඞ්ඛාරිකෙ ලොභමානෙන.

44. Cũng như thế, trong tâm (tham) thứ hai vô trợ, (mười bảy sở hữu) cùng với tham và ngã mạn.

45. තතියෙ තථෙව පීතිවජ්ජිතා ලොභදිට්ඨීහි සහ අට්ඨාරස.

45. Trong tâm thứ ba, cũng như thế, trừ hỷ, cùng với tham và tà kiến, có mười tám (pháp).

46. චතුත්ථෙ [Pg.14] තථෙව ලොභමානෙන.

46. Trong tâm thứ tư, cũng như thế, (mười sáu sở hữu) cùng với tham và ngã mạn.

47. පඤ්චමෙ පන පටිඝසම්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චඤ්චාති චතූහි සද්ධිං පීතිවජ්ජිතා තෙ එව වීසති ධම්මා සඞ්ගය්හන්ති, ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බානි.

47. Về phần tâm thứ năm tương ưng sân vô trợ, chính những (sở hữu tợ tha) ấy trừ hỷ, cùng với bốn (sở hữu): sân, tật, lận, và hối, thành hai mươi pháp được phối hợp. Ở đây, tật, lận, và hối chỉ nên được phối hợp riêng lẻ từng cái một.

48. සසඞ්ඛාරිකපඤ්චකෙපි තථෙව ථිනමිද්ධෙන විසෙසෙත්වා යොජෙතබ්බා.

48. Trong năm tâm hữu trợ cũng vậy, nên được phối hợp cũng như thế, thêm vào hôn trầm và thụy miên.

49. ඡන්දපීතිවජ්ජිතා පන අඤ්ඤසමානා එකාදස, අකුසලසාධාරණා චත්තාරො චාති පන්නරස ධම්මා උද්ධච්චසහගතෙ සම්පයුජ්ජන්ති.

49. Về phần (tâm si), mười một sở hữu tợ tha trừ dục và hỷ, và bốn sở hữu bất thiện biến hành, thành mười lăm pháp tương ưng trong tâm câu hành với trạo cử.

50. විචිකිච්ඡාසහගතචිත්තෙ ච අධිමොක්ඛවිරහිතා විචිකිච්ඡාසහගතා තථෙව පන්නරස ධම්මා සමුපලබ්භන්තීති සබ්බථාපි ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං යොජියමානාපි ගණනවසෙන සත්තධාව සඞ්ගහිතා භවන්තීති.

50. Và trong tâm câu hành với hoài nghi, không có thắng giải, câu hành với (sở hữu) hoài nghi, cũng như thế có mười lăm pháp được tìm thấy. Như vậy, trong mọi trường hợp, mặc dù được phối hợp riêng rẽ trong mười hai sự sanh khởi của tâm bất thiện, theo cách tính, chúng được tóm thâu thành bảy nhóm.

51. එකූනවීසාට්ඨාරස, වීසෙකවීස වීසති.

51. Mười chín, mười tám, hai mươi, hai mươi mốt, hai mươi.

ද්වාවීස පන්නරසෙති, සත්තධා කුසලෙඨිතා.

Hai mươi hai và mười lăm, như vậy có bảy cách được thiết lập trong (tâm) bất thiện.

52. සාධාරණා ච චත්තාරො, සමානා ච දසාපරෙ.

52. Bốn sở hữu biến hành (bất thiện), và mười sở hữu tợ tha khác.

චුද්දසෙතෙ පවුච්චන්ති, සබ්බාකුසලයොගිනො.

Mười bốn pháp này được gọi là những pháp tương ưng với tất cả (tâm) bất thiện.

අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයො

Cách Phối Hợp Trong Tâm Vô Nhân

53. අහෙතුකෙසු පන හසනචිත්තෙ තාව ඡන්දවජ්ජිතා අඤ්ඤසමානා ද්වාදස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති.

53. Về phần các tâm vô nhân, trước hết trong tâm tiếu sinh, mười hai pháp sở hữu tợ tha trừ dục được phối hợp.

54. තථා වොට්ඨබ්බනෙ ඡන්දපීතිවජ්ජිතා.

54. Cũng vậy, trong tâm xác định, (mười một sở hữu tợ tha) trừ dục và hỷ (được phối hợp).

55. සුඛසන්තීරණෙ ඡන්දවීරියවජ්ජිතා.

55. Trong tâm quan sát thọ hỷ, (mười một sở hữu tợ tha) trừ dục và tinh tấn (được phối hợp).

56. මනොධාතුත්තිකාහෙතුකපටිසන්ධියුගළෙ ඡන්දපීතිවීරියවජ්ජිතා.

56. Trong ba ý giới và trong cặp tâm tục sinh vô nhân, (mười sở hữu tợ tha) trừ dục, hỷ, và tinh tấn (được phối hợp).

57. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙ [Pg.15] පකිණ්ණකවජ්ජිතා තෙයෙව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි අට්ඨාරසසු අහෙතුකෙසු ගණනවසෙන චතුධාව සඞ්ගහො හොතීති.

57. Trong song ngũ thức, trừ các sở hữu biệt cảnh, chỉ chính những (sở hữu biến hành) ấy được phối hợp. Như vậy, trong mọi trường hợp, trong mười tám tâm vô nhân, theo cách tính, sự phối hợp chỉ có bốn cách.

58. ද්වාදසෙකාදස දස, සත්ත චාති චතුබ්බිධො.

58. Mười hai, mười một, mười, và bảy, như vậy có bốn loại.

අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු, චිත්තුප්පාදෙසු සඞ්ගහො.

Là sự phối hợp trong các sự sanh khởi của mười tám tâm vô nhân.

59. අහෙතුකෙසු සබ්බත්ථ, සත්ත සෙසා යථාරහං.

59. Trong tất cả các tâm vô nhân, có bảy (sở hữu biến hành), các (sở hữu) còn lại (phối hợp) tùy theo trường hợp.

ඉති විත්ථාරතො වුත්තො, තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහො.

Như vậy, sự phối hợp theo ba mươi ba cách đã được nói một cách chi tiết.

60. ඉත්ථං චිත්තාවියුත්තානං, සම්පයොගඤ්ච සඞ්ගහං.

60. Như thế, sự tương ưng và sự phối hợp của các pháp không rời khỏi tâm.

ඤත්වා භෙදං යථායොගං, චිත්තෙන සමමුද්දිසෙ.

Sau khi biết sự khác biệt tùy theo sự phối hợp, nên trình bày (các sở hữu) cùng với tâm.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ චෙතසිකසඞ්ගහවිභාගො නාම

Trong bộ Thắng Pháp Tập Yếu, đây là chương có tên Phân Tích Phối Hợp Sở Hữu.

දුතියො පරිච්ඡෙදො.

Chương thứ hai.

3. පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදො

3. Chương Tạp Loại

1. සම්පයුත්තා යථායොගං, තෙපඤ්ඤාස සභාවතො.

1. Về tự tánh, có năm mươi ba (pháp) tương ưng tùy theo trường hợp.

චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙසං දානි යථාරහං.

Các pháp tâm và sở hữu, bây giờ của chúng tùy theo trường hợp.

2. වෙදනාහෙතුතො කිච්චද්වාරාලම්බණවත්ථුතො.

2. Do bởi thọ, nhân, phận sự, môn, cảnh, và vật.

චිත්තුප්පාදවසෙනෙව, සඞ්ගහො නාම නීයතෙ.

Sự phân loại được thực hiện theo cách các tâm sanh khởi.

වෙදනාසඞ්ගහො

Phân loại theo Thọ

3. තත්ථ වෙදනාසඞ්ගහෙ තාව තිවිධා වෙදනා සුඛං දුක්ඛං අදුක්ඛමසුඛා චෙති, සුඛං දුක්ඛං සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛාති ච භෙදෙන පන පඤ්චධා හොති.

3. Trong phần phân loại theo thọ, trước hết, có ba loại thọ: lạc, khổ, và bất khổ bất lạc. Nhưng do sự phân biệt, lại có năm loại: lạc, khổ, hỷ, ưu, và xả.

4. තත්ථ සුඛසහගතං කුසලවිපාකං කායවිඤ්ඤාණමෙකමෙව, තථා දුක්ඛසහගතං අකුසලවිපාකං.

4. Trong đó, chỉ có một tâm là thân thức quả thiện tương ưng với lạc; cũng vậy, (chỉ có một tâm là) thân thức quả bất thiện tương ưng với khổ.

5. සොමනස්සසහගතචිත්තානි [Pg.16] පන ලොභමූලානි චත්තාරි, ද්වාදස කාමාවචරසොභනානි, සුඛසන්තීරණහසනානි ච ද්වෙති අට්ඨාරස කාමාවචරසොමනස්සසහගතචිත්තානි චෙව පඨමදුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානසඞ්ඛාතානි චතුචත්තාලීස මහග්ගතලොකුත්තරචිත්තානි චෙති ද්වාසට්ඨිවිධානි භවන්ති.

5. Còn các tâm tương ưng với hỷ thì có sáu mươi hai loại, gồm: mười tám tâm Dục giới tương ưng với hỷ (bốn tâm căn tham, mười hai tâm tịnh quang Dục giới, tâm thẩm tấn hỷ và tâm tiếu sinh), và bốn mươi bốn tâm Đại hành và Siêu thế thuộc thiền thứ nhất, thứ hai, thứ ba, và thứ tư.

6. දොමනස්සසහගතචිත්තානි පන ද්වෙ පටිඝසම්පයුත්තචිත්තානෙව.

6. Còn các tâm tương ưng với ưu thì chỉ có hai tâm tương ưng với sân.

7. සෙසානි සබ්බානිපි පඤ්චපඤ්ඤාස උපෙක්ඛාසහගතචිත්තානෙවාති.

7. Tất cả năm mươi lăm tâm còn lại chỉ là các tâm tương ưng với xả.

8. සුඛං දුක්ඛමුපෙක්ඛාති, තිවිධා තත්ථ වෙදනා.

8. Lạc, khổ, và xả, là ba loại thọ ở đây.

සොමනස්සං දොමනස්සමිතිභෙදෙන පඤ්චධා.

Do sự phân biệt (thêm) hỷ và ưu, có năm loại.

9. සුඛමෙකත්ථ දුක්ඛඤ්ච, දොමනස්සං ද්වයෙ ඨිතං.

9. Lạc ở trong một tâm và khổ cũng vậy, ưu nằm trong hai tâm.

ද්වාසට්ඨීසු සොමනස්සං, පඤ්චපඤ්ඤාසකෙතරා.

Hỷ ở trong sáu mươi hai tâm, thọ còn lại (xả) ở trong năm mươi lăm tâm.

හෙතුසඞ්ගහො

Phân loại theo Nhân

10. හෙතුසඞ්ගහෙ හෙතූ නාම ලොභො දොසො මොහො අලොභො අදොසො අමොහො චාති ඡබ්බිධා භවන්ති.

10. Trong phần phân loại theo nhân, có sáu loại nhân là: tham, sân, si, và vô tham, vô sân, vô si.

11. තත්ථ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනහසනවසෙන අහෙතුකචිත්තානි නාම.

11. Trong đó, các tâm được gọi là vô nhân gồm: ngũ môn hướng, song ngũ thức, tiếp thâu, thẩm tấn, xác định, và tiếu sinh.

12. සෙසානි සබ්බානිපි එකසත්තති චිත්තානි සහෙතුකානෙව.

12. Tất cả bảy mươi mốt tâm còn lại chỉ là các tâm hữu nhân.

13. තත්ථාපි ද්වෙ මොමූහචිත්තානි එකහෙතුකානි.

13. Trong số đó, hai tâm si mê là tâm một nhân.

14. සෙසානි දස අකුසලචිත්තානි චෙව ඤාණවිප්පයුත්තානි ද්වාදස කාමාවචරසොභනානි චෙති ද්වාවීසති ද්විහෙතුකචිත්තානි.

14. Mười tâm bất thiện còn lại và mười hai tâm tịnh quang Dục giới bất tương ưng trí, tổng cộng hai mươi hai tâm, là các tâm hai nhân.

15. ද්වාදස [Pg.17] ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරසොභනානි චෙව පඤ්චතිංස මහග්ගතලොකුත්තරචිත්තානි චෙති සත්තචත්තාලීස තිහෙතුකචිත්තානීති.

15. Mười hai tâm tịnh quang Dục giới tương ưng trí và ba mươi lăm tâm Đại hành và Siêu thế, tổng cộng bốn mươi bảy tâm, là các tâm ba nhân.

16. ලොභො දොසො ච මොහො ච,

16. Tham, sân, và si,

හෙතූ අකුසලා තයො;

අලොභාදොසාමොහො ච,කුසලාබ්‍යාකතා තථා.

Là ba nhân bất thiện; và vô tham, vô sân, vô si, cũng vậy, là (nhân) thiện và vô ký.

17. අහෙතුකාට්ඨාරසෙකහෙතුකා ද්වෙ ද්වාවීසති.

17. Mười tám (tâm) vô nhân, hai (tâm) một nhân, hai mươi hai.

ද්විහෙතුකා මතා සත්තචත්තාලීසතිහෙතුකා.

Được xem là (tâm) hai nhân, bốn mươi bảy là (tâm) ba nhân.

කිච්චසඞ්ගහො

Phân loại theo Phận sự

18. කිච්චසඞ්ගහෙ කිච්චානි නාම පටිසන්ධිභවඞ්ගාවජ්ජනදස්සනසවනඝායනසායනඵුසනසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණචුතිවසෙන චුද්දසවිධානි භවන්ති.

18. Trong phần phân loại theo phận sự, có mười bốn loại phận sự là: tục sinh, hộ kiếp, hướng, thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm, tiếp thâu, thẩm tấn, xác định, tốc hành, đăng ký, và tử.

19. පටිසන්ධිභවඞ්ගාවජ්ජනපඤ්චවිඤ්ඤාණඨානාදිවසෙන පන තෙසං දසධා ඨානභෙදො වෙදිතබ්බො.

19. Tuy nhiên, cần hiểu rằng chúng được phân biệt thành mười vai trò, dựa trên các nhóm phận sự như tục sinh, hộ kiếp, hướng, ngũ thức, vân vân.

20. තත්ථ ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණානි චෙව අට්ඨ මහාවිපාකානි ච නව රූපාරූපවිපාකානි චෙති එකූනවීසති චිත්තානි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිකිච්චානි නාම.

20. Trong đó, mười chín tâm được gọi là làm phận sự tục sinh, hộ kiếp, và tử, gồm: hai tâm thẩm tấn tương ưng xả, tám tâm đại quả, và chín tâm quả Sắc giới và Vô sắc giới.

21. ආවජ්ජනකිච්චානි පන ද්වෙ.

21. Còn các tâm làm phận sự hướng thì có hai.

22. තථා දස්සනසවනඝායනසායනඵුසනසම්පටිච්ඡනකිච්චානි ච.

22. Cũng vậy đối với các phận sự thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm, và tiếp thâu.

23. තීණි සන්තීරණකිච්චානි.

23. Các tâm làm phận sự thẩm tấn có ba.

24. මනොද්වාරාවජ්ජනමෙව පඤ්චද්වාරෙ වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධෙති.

24. Chính tâm Hướng Ý Môn làm phận sự xác định trong ngũ môn.

25. ආවජ්ජනද්වයවජ්ජිතානි කුසලාකුසලඵලකිරියචිත්තානි පඤ්චපඤ්ඤාස ජවනකිච්චානි.

25. Năm mươi lăm tâm thiện, bất thiện, quả, và duy tác, ngoại trừ hai tâm hướng, có phận sự tốc hành.

26. අට්ඨ [Pg.18] මහාවිපාකානි චෙව සන්තීරණත්තයඤ්චෙති එකාදස තදාරම්මණකිච්චානි.

26. Tám tâm đại quả và ba tâm suy đạc, (tổng cộng) mười một tâm này, có phận sự Na cảnh.

27. තෙසු පන ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණචිත්තානි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණසන්තීරණවසෙන පඤ්චකිච්චානි නාම.

27. Trong số đó, hai tâm Suy đạc câu hành với xả, do có các phận sự tục sinh, hộ kiếp, tử, na cảnh, và suy đạc, nên được gọi là có năm phận sự.

28. මහාවිපාකානි අට්ඨ පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණවසෙන චතුකිච්චානි නාම.

28. Tám tâm đại quả, do có các phận sự tục sinh, hộ kiếp, tử, và na cảnh, nên được gọi là có bốn phận sự.

29. මහග්ගතවිපාකානි නව පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන තිකිච්චානි නාම.

29. Chín tâm quả đáo đại, do có các phận sự tục sinh, hộ kiếp, và tử, nên được gọi là có ba phận sự.

30. සොමනස්සසන්තීරණං සන්තීරණතදාරම්මණවසෙන දුකිච්චං.

30. Tâm Suy đạc câu hành với hỷ, do có các phận sự suy đạc và na cảnh, nên có hai phận sự.

31. තථා වොට්ඨබ්බනං වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනවසෙන.

31. Tương tự, tâm Xác định có hai phận sự là xác định và hướng (ý) môn.

32. සෙසානි පන සබ්බානිපි ජවනමනොධාතුත්තිකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි යථාසම්භවමෙකකිච්චානීති.

32. Còn lại, tất cả các tâm tốc hành, tam ý giới, và song ngũ thức, tùy theo trường hợp, chỉ có một phận sự.

33. පටිසන්ධාදයො නාම, කිච්චභෙදෙන චුද්දස.

33. Theo sự phân chia phận sự, có mười bốn (phận sự) là Tục sinh, v.v...

දසධා ඨානභෙදෙන, චිත්තුප්පාදා පකාසිතා.

Theo sự phân chia trú xứ, các tâm sanh được trình bày theo mười cách.

34. අට්ඨසට්ඨි තථා ද්වෙ ච, නවාට්ඨ ද්වෙ යථාක්කමං.

34. Sáu mươi tám, và hai, chín, tám, hai, theo thứ tự.

එකද්විතිචතුපඤ්චකිච්චඨානානි නිද්දිසෙ.

Nên chỉ ra (đó là số tâm) ở các trú xứ có một, hai, ba, bốn, và năm phận sự.

ද්වාරසඞ්ගහො

Tóm Yếu về Môn

35. ද්වාරසඞ්ගහෙ ද්වාරානි නාම චක්ඛුද්වාරං සොතද්වාරං ඝානද්වාරං ජිව්හාද්වාරං කායද්වාරං මනොද්වාරඤ්චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති.

35. Trong Tóm yếu về Môn, các cửa có sáu loại là: nhãn môn, nhĩ môn, tỷ môn, thiệt môn, thân môn, và ý môn.

36. තත්ථ චක්ඛුමෙව චක්ඛුද්වාරං.

36. Trong đó, chính con mắt là nhãn môn.

37. තථා සොතාදයො සොතද්වාරාදීනි.

37. Tương tự, tai, v.v... là nhĩ môn, v.v...

38. මනොද්වාරං [Pg.19] පන භවඞ්ගන්ති පවුච්චති.

38. Còn ý môn thì được gọi là (tâm) hộ kiếp.

39. තත්ථ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනතදාරම්මණවසෙන ඡචත්තාලීස චිත්තානි චක්ඛුද්වාරෙ යථාරහං උප්පජ්ජන්ති, තථා පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසොතවිඤ්ඤාණාදිවසෙන සොතද්වාරාදීසුපි ඡචත්තාලීසෙව භවන්තීති සබ්බථාපි පඤ්චද්වාරෙ චතුපඤ්ඤාස චිත්තානි කාමාවචරානෙව.

39. Trong đó, ở nhãn môn, tùy theo trường hợp, có bốn mươi sáu tâm sanh khởi, gồm: Hướng ngũ môn, Nhãn thức, Tiếp thọ, Suy đạc, Xác định, Tốc hành Dục giới, và Na cảnh. Tương tự, ở nhĩ môn, v.v... cũng có bốn mươi sáu tâm. Như vậy, tổng cộng ở ngũ môn có năm mươi bốn tâm, và chúng chỉ là các tâm Dục giới.

40. මනොද්වාරෙ පන මනොද්වාරාවජ්ජනපඤ්චපඤ්ඤාසජවනතදාරම්මණවසෙන සත්තසට්ඨි චිත්තානි භවන්ති.

40. Còn ở ý môn, có sáu mươi bảy tâm, gồm: Hướng ý môn, năm mươi lăm tâm Tốc hành, và (mười một tâm) Na cảnh.

41. එකූනවීසති පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන ද්වාරවිමුත්තානි.

41. Mười chín tâm, do làm phận sự tục sinh, hộ kiếp, và tử, nên thoát ly môn.

42. තෙසු පන පඤ්චවිඤ්ඤාණානි චෙව මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි චෙති ඡත්තිංස යථාරහමෙකද්වාරිකචිත්තානි නාම.

42. Trong số đó, ba mươi sáu tâm, gồm ngũ thức và các tâm tốc hành đáo đại và siêu thế, tùy theo trường hợp, được gọi là các tâm một cửa.

43. මනොධාතුත්තිකං පන පඤ්චද්වාරිකං.

43. Còn tam ý giới thì thuộc năm cửa.

44. සුඛසන්තීරණවොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනානි ඡද්වාරිකචිත්තානි.

44. Tâm Suy đạc câu hành với hỷ, tâm Xác định, và các tâm tốc hành Dục giới là các tâm sáu cửa.

45. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණමහාවිපාකානි ඡද්වාරිකානි චෙව ද්වාරවිමුත්තානි ච.

45. Các tâm Suy đạc câu hành với xả và các tâm đại quả vừa thuộc sáu cửa, vừa thoát ly môn.

46. මහග්ගතවිපාකානි ද්වාරවිමුත්තානෙවාති.

46. Các tâm quả đáo đại chỉ thoát ly môn.

47. එකද්වාරිකචිත්තානි, පඤ්චඡද්වාරිකානි ච.

47. Các tâm một cửa, và các tâm năm cửa, sáu cửa.

ඡද්වාරිකවිමුත්තානි, විමුත්තානි ච සබ්බථා.

Các tâm vừa sáu cửa vừa thoát ly, và các tâm hoàn toàn thoát ly.

ඡත්තිංසති තථා තීණි, එකතිංස යථාක්කමං;

දසධා නවධා චෙති, පඤ්චධා පරිදීපයෙ.

Nên trình bày năm loại (tâm này) theo thứ tự là: ba mươi sáu, ba, ba mươi mốt, mười, và chín.

ආලම්බණසඞ්ගහො

Tóm Yếu về Cảnh

48. ආලම්බණසඞ්ගහෙ [Pg.20] ආරම්මණානි නාම රූපාරම්මණං සද්දාරම්මණං ගන්ධාරම්මණං රසාරම්මණං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ධම්මාරම්මණඤ්චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති.

48. Trong phần tóm lược về cảnh, các cảnh (ārammaṇa) gồm có sáu loại: cảnh sắc, cảnh thinh, cảnh khí, cảnh vị, cảnh xúc, và cảnh pháp.

49. තත්ථ රූපමෙව රූපාරම්මණං, තථා සද්දාදයො සද්දාරම්මණාදීනි.

49. Trong đó, chính sắc là cảnh sắc; tương tự, thinh v.v... là cảnh thinh v.v...

50. ධම්මාරම්මණං පන පසාදසුඛුමරූපචිත්තචෙතසිකනිබ්බානපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡධා සඞ්ගය්හති.

50. Còn cảnh pháp được tóm thâu thành sáu loại theo cách phân chia là: sắc thần kinh, sắc vi tế, tâm, sở hữu tâm, Niết-bàn, và chế định.

51. තත්ථ චක්ඛුද්වාරිකචිත්තානං සබ්බෙසම්පි රූපමෙව ආරම්මණං, තඤ්ච පච්චුප්පන්නං. තථා සොතද්වාරිකචිත්තාදීනම්පි සද්දාදීනි, තානි ච පච්චුප්පන්නානියෙව.

51. Trong đó, đối với tất cả các tâm lộ nhãn, chỉ có sắc làm cảnh, và cảnh ấy là cảnh hiện tại. Tương tự, đối với các tâm lộ nhĩ v.v..., thinh v.v... là cảnh, và các cảnh ấy cũng là cảnh hiện tại.

52. මනොද්වාරිකචිත්තානං පන ඡබ්බිධම්පි පච්චුප්පන්නමතීතං අනාගතං කාලවිමුත්තඤ්ච යථාරහමාරම්මණං හොති.

52. Còn đối với các tâm lộ ý, cả sáu loại cảnh, hoặc là hiện tại, quá khứ, vị lai, hoặc ngoại thời gian, đều trở thành đối tượng tùy theo sự thích hợp.

53. ද්වාරවිමුත්තානඤ්ච පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිසඞ්ඛාතානං ඡබ්බිධම්පි යථාසම්භවං යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡද්වාරග්ගහිතං පච්චුප්පන්නමතීතං පඤ්ඤත්තිභූතං වා කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තසම්මතං ආරම්මණං හොති.

53. Còn đối với các tâm ngoài lộ, được gọi là tâm tục sinh, tâm hữu phần, và tâm tử, đối tượng của chúng là một trong sáu cảnh, tùy theo khả năng, và phần lớn là cảnh đã được bắt qua sáu môn trong kiếp trước, có thể là hiện tại, quá khứ, hoặc là chế định, được biết đến như là nghiệp, nghiệp tướng, hoặc thú tướng.

54. තෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි යථාක්කමං රූපාදිඑකෙකාරම්මණානෙව.

54. Trong các tâm ấy, nhãn thức v.v... theo thứ tự chỉ có một cảnh duy nhất là sắc v.v...

55. මනොධාතුත්තිකං පන රූපාදිපඤ්චාරම්මණං.

55. Còn bộ ba ý giới thì có năm cảnh là sắc v.v... làm đối tượng.

56. සෙසානි කාමාවචරවිපාකානි හසනචිත්තඤ්චෙති සබ්බථාපි කාමාවචරාරම්මණානෙව.

56. Các tâm quả Dục giới còn lại và tâm tiếu sinh luôn luôn chỉ có cảnh Dục giới làm đối tượng.

57. අකුසලානි චෙව ඤාණවිප්පයුත්තකාමාවචරජවනානි චෙති ලොකුත්තරවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි.

57. Các tâm bất thiện và các tốc hành tâm Dục giới bất tương ưng trí có tất cả các cảnh làm đối tượng, ngoại trừ cảnh Siêu thế.

58. ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරකුසලානි [Pg.21] චෙව පඤ්චමජ්ඣානසඞ්ඛාතං අභිඤ්ඤාකුසලඤ්චෙති අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි.

58. Các tâm thiện Dục giới tương ưng trí và tâm thiện thần thông được gọi là thiền thứ năm có tất cả các cảnh làm đối tượng, ngoại trừ Đạo và Quả A-la-hán.

59. ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරකිරියානි චෙව කිරියාභිඤ්ඤාවොට්ඨබ්බනඤ්චෙති සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානි.

59. Các tâm duy tác Dục giới tương ưng trí, tâm duy tác thần thông, và tâm xác định môn luôn luôn có tất cả các cảnh làm đối tượng.

60. ආරුප්පෙසු දුතියචතුත්ථානි මහග්ගතාරම්මණානි.

60. Trong các tâm Vô sắc giới, tâm thứ hai và thứ tư có cảnh Đại hành làm đối tượng.

61. සෙසානි මහග්ගතචිත්තානි සබ්බානිපි පඤ්ඤත්තාරම්මණානි.

61. Tất cả các tâm Đại hành còn lại đều có cảnh chế định làm đối tượng.

62. ලොකුත්තරචිත්තානි නිබ්බානාරම්මණානීති.

62. Các tâm Siêu thế có Niết-bàn làm đối tượng.

63. පඤ්චවීස පරිත්තම්හි, ඡ චිත්තානි මහග්ගතෙ.

63. Hai mươi lăm tâm (bắt) cảnh Dục giới, sáu tâm (bắt) cảnh Đại hành.

එකවීසති වොහාරෙ, අට්ඨ නිබ්බානගොචරෙ.

Hai mươi mốt tâm (bắt) cảnh chế định, tám tâm (bắt) cảnh Niết-bàn.

වීසානුත්තරමුත්තම්හි, අග්ගමග්ගඵලුජ්ඣිතෙ;

පඤ්ච සබ්බත්ථ ඡච්චෙති, සත්තධා තත්ථ සඞ්ගහො.

Hai mươi tâm (bắt cảnh) ngoài Siêu thế, năm tâm (bắt cảnh) trừ Đạo Quả A-la-hán; sáu tâm (bắt) tất cả cảnh. Như vậy, sự tóm lược ở đây có bảy loại.

වත්ථුසඞ්ගහො

Phần Tóm Lược Về Vật

64. වත්ථුසඞ්ගහෙ වත්ථූනි නාම චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායහදයවත්ථු චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති.

64. Trong phần tóm lược về vật, các vật (vatthu) gồm có sáu loại: nhãn vật, nhĩ vật, tỷ vật, thiệt vật, thân vật, và tâm vật.

65. තානි කාමලොකෙ සබ්බානිපි ලබ්භන්ති.

65. Tất cả các vật ấy đều được tìm thấy trong cõi Dục.

66. රූපලොකෙ පන ඝානාදිත්තයං නත්ථි.

66. Nhưng trong cõi Sắc, ba vật là tỷ vật, thiệt vật, và thân vật thì không có.

67. අරූපලොකෙ පන සබ්බානිපි න සංවිජ්ජන්ති.

67. Còn trong cõi Vô sắc, tất cả các vật đều không hiện hữu.

68. තත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයො යථාක්කමං එකන්තෙන පඤ්ච පසාදවත්ථූනි නිස්සායෙව පවත්තන්ති.

68. Trong đó, năm thức giới theo thứ tự nhất định chỉ nương vào năm sắc thần kinh mà phát sinh.

69. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසම්පටිච්ඡනසඞ්ඛාතා පන මනොධාතු ච හදයං නිස්සිතායෙව පවත්තන්ති.

69. Còn ý giới, được gọi là tâm hướng ngũ môn và tâm tiếp thâu, cũng chỉ nương vào tâm vật mà phát sinh.

70. අවසෙසා [Pg.22] පන මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතා ච සන්තීරණමහාවිපාකපටිඝද්වයපඨමමග්ගහසනරූපාවචරවසෙන හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්ති.

70. Còn lại, các tâm được gọi là ý thức giới, theo trường hợp của các tâm quan sát, đại quả, hai tâm sân, sơ đạo, tâm tiếu sinh, và các tâm Sắc giới, cũng chỉ nương vào tâm vật mà phát sinh.

71. අවසෙසා කුසලාකුසලකිරියානුත්තරවසෙන පන නිස්සාය වා අනිස්සාය වා.

71. Còn lại, theo trường hợp của các tâm thiện, bất thiện, duy tác, và siêu thế, thì có thể nương hoặc không nương (vào vật mà phát sinh).

72. ආරුප්පවිපාකවසෙන හදයං අනිස්සායෙවාති.

72. Theo trường hợp của các tâm quả Vô sắc giới, chúng chỉ phát sinh mà không nương vào tâm vật.

73. ඡවත්ථුං නිස්සිතා කාමෙ, සත්ත රූපෙ චතුබ්බිධා.

73. Trong cõi Dục, (tâm) nương sáu vật; trong cõi Sắc, bảy (loại tâm) có bốn cách.

තිවත්ථුං නිස්සිතාරුප්පෙ, ධාත්වෙකා නිස්සිතා මතා.

Trong cõi Vô sắc, (tâm) nương ba vật; một giới được xem là có nương tựa.

74. තෙචත්තාලීස නිස්සාය, ද්වෙචත්තාලීස ජායරෙ.

74. Nương vào bốn mươi ba (pháp), bốn mươi hai (pháp) được sanh khởi.

නිස්සාය ච අනිස්සාය, පාකාරුප්පා අනිස්සිතා.

Có pháp vừa nương sanh, vừa không nương sanh; quả sanh khởi là pháp không nương tựa.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ පකිණ්ණකසඞ්ගහවිභාගො නාම

Như vậy, trong bộ Toát Yếu Vi Diệu Pháp, đây là chương có tên là Phân Tích Tạp Loại.

තතියො පරිච්ඡෙදො.

Chương thứ ba.

4. වීථිපරිච්ඡෙදො

4. Chương Lộ Trình Tâm

1. චිත්තුප්පාදානමිච්චෙවං, කත්වාසඞ්ගහමුත්තරං.

1. Như vậy, sau khi đã thực hiện sự tổng hợp ưu việt về sự sanh khởi của các tâm,

භූමිපුග්ගලභෙදෙන, පුබ්බාපරනියාමිතං.

Theo sự phân biệt về cõi và hạng người, được quy định trước và sau.

පවත්තිසඞ්ගහං නාම, පටිසන්ධිපවත්තියං;

පවක්ඛාමි සමාසෙන, යථාසම්භවතො කථං.

Nay tôi sẽ tóm tắt giải bày về Tổng Hợp Diễn Tiến, về cách thức (tâm) sanh khởi trong khi tục sinh và trong dòng sinh mệnh, tùy theo sự khả hữu.

2.. වීථිමුත්තානං පන කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තවසෙන තිවිධා හොති විසයප්පවත්ති.

2. Còn đối với các (tâm) ngoài lộ trình, sự diễn tiến của đối tượng có ba loại: theo nghiệp, nghiệp tướng, và thú tướng.

4. තත්ථ වත්ථුද්වාරාරම්මණානි පුබ්බෙ වුත්තනයානෙව.

4. Trong đó, vật, môn, và cảnh cũng giống như đã được giải thích trước đây.

විඤ්ඤාණඡක්කං

Sáu Thức

5. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං [Pg.23] සොතවිඤ්ඤාණං ඝානවිඤ්ඤාණං ජිව්හාවිඤ්ඤාණං කායවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණඤ්චෙති ඡ විඤ්ඤාණානි.

5. Nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, và ý thức là sáu thức.

වීථිඡක්කං

Sáu Lộ Trình

6. ඡ වීථියො පන චක්ඛුද්වාරවීථි සොතද්වාරවීථි ඝානද්වාරවීථි ජිව්හාද්වාරවීථි කායද්වාරවීථි මනොද්වාරවීථි චෙති ද්වාරවසෙන වා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථි සොතවිඤ්ඤාණවීථි ඝානවිඤ්ඤාණවීථි ජිව්හාවිඤ්ඤාණවීථි කායවිඤ්ඤාණවීථි මනොවිඤ්ඤාණවීථි චෙති විඤ්ඤාණවසෙන වා ද්වාරප්පවත්තා චිත්තප්පවත්තියො යොජෙතබ්බා.

6. Sáu lộ trình, tức là lộ trình nhãn môn, lộ trình nhĩ môn, lộ trình tỷ môn, lộ trình thiệt môn, lộ trình thân môn, và lộ trình ý môn, nên được hiểu là các diễn tiến của tâm xảy ra qua các môn, hoặc theo cách phân loại theo môn, hoặc theo cách phân loại theo thức: lộ trình nhãn thức, lộ trình nhĩ thức, lộ trình tỷ thức, lộ trình thiệt thức, lộ trình thân thức, và lộ trình ý thức.

වීථිභෙදො

Phân Loại Lộ Trình

7. අතිමහන්තං මහන්තං පරිත්තං අතිපරිත්තඤ්චෙති පඤ්චද්වාරෙ මනොද්වාරෙ පන විභූතමවිභූතඤ්චෙති ඡධා විසයප්පවත්ති වෙදිතබ්බා.

7. Sự diễn tiến của đối tượng nên được biết theo sáu cách: ở ngũ môn là rất lớn, lớn, nhỏ, và rất nhỏ; còn ở ý môn là rõ ràng và không rõ ràng.

පඤ්චද්වාරවීථි

Lộ Trình Ngũ Môn

8. කථං? උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙන ඛණත්තයං එකචිත්තක්ඛණං නාම.

8. Như thế nào? Ba sát-na, tức là sanh, trụ, và diệt, được gọi là một sát-na tâm.

9. තානි පන සත්තරස චිත්තක්ඛණානි රූපධම්මානමායූ.

9. Mười bảy sát-na tâm như vậy là tuổi thọ của các pháp sắc.

10. එකචිත්තක්ඛණාතීතානි වා බහුචිත්තක්ඛණාතීතානි වා ඨිතිප්පත්තානෙව පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡන්ති. තස්මා යදි එකචිත්තක්ඛණාතීතකං රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථමාගච්ඡති, තතො ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙ භවඞ්ගසොතං වොච්ඡින්දිත්වා තමෙව රූපාරම්මණං ආවජ්ජන්තං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තතො තස්සානන්තරං තමෙව [Pg.24] රූපං පස්සන්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සම්පටිච්ඡන්තං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, සන්තීරයමානං සන්තීරණචිත්තං, වවත්ථපෙන්තං වොට්ඨබ්බනචිත්තඤ්චෙති යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තතො පරං එකූනතිංස කාමාවචරජවනෙසු යංකිඤ්චි ලද්ධපච්චයං යෙභුය්‍යෙන සත්තක්ඛත්තුං ජවති, ජවනානුබන්ධානි ච ද්වෙ තදාරම්මණපාකානි යථාරහං පවත්තන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො.

10. Các đối tượng ngũ quan, sau khi đã trôi qua một hoặc nhiều sát-na tâm và đã đạt đến giai đoạn trụ, mới đi vào tầm của ngũ môn. Do đó, nếu một đối tượng sắc đã trôi qua một sát-na tâm đi vào tầm của mắt, sau đó, sau khi tâm hữu phần rung động hai lần, cắt đứt dòng hữu phần, tâm hướng ngũ môn hướng đến chính đối tượng sắc đó sanh lên rồi diệt. Ngay sau đó, nhãn thức thấy chính sắc đó, tâm tiếp thâu tiếp nhận nó, tâm suy đạc suy xét nó, và tâm xác định quyết định nó, tuần tự sanh lên rồi diệt. Sau đó, trong số hai mươi chín tâm tốc hành cõi dục, bất kỳ tâm nào có đủ duyên, thường chạy bảy lần. Và theo sau tốc hành, hai tâm quả đồng sở duyên sanh khởi tùy theo trường hợp. Sau đó, tâm rơi vào hữu phần.

11. එත්තාවතා චුද්දස වීථිචිත්තුප්පාදා, ද්වෙ භවඞ්ගචලනානි, පුබ්බෙවාතීතකමෙකචිත්තක්ඛණන්ති කත්වා සත්තරස චිත්තක්ඛණානි පරිපූරෙන්ති, තතො පරං නිරුජ්ඣති, ආරම්මණමෙතං අතිමහන්තං නාම ගොචරං.

11. Như vậy, mười bốn sự sanh khởi của tâm lộ trình, hai lần rung động của hữu phần, và tính cả một sát-na tâm đã trôi qua trước đó, hoàn thành mười bảy sát-na tâm. Sau đó, đối tượng này diệt. Đối tượng này được gọi là cảnh rất lớn.

12. යාව තදාරම්මණුප්පාදා පන අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං ආරම්මණං මහන්තං නාම, තත්ථ ජවනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති, නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදො.

12. Đối tượng đi vào tầm sau khi đã trôi qua quá lâu không đủ cho sự sanh khởi của tâm đồng sở duyên được gọi là cảnh lớn. Trong trường hợp đó, vào cuối tốc hành, tâm chỉ rơi vào hữu phần, không có sự sanh khởi của tâm đồng sở duyên.

13. යාව ජවනුප්පාදාපි අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං ආරම්මණං පරිත්තං නාම, තත්ථ ජවනම්පි අනුප්පජ්ජිත්වා ද්වත්තික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනමෙව පවත්තති, තතො පරං භවඞ්ගපාතොව හොති.

13. Đối tượng đi vào tầm sau khi đã trôi qua quá lâu không đủ cho cả sự sanh khởi của tốc hành được gọi là cảnh nhỏ. Trong trường hợp đó, ngay cả tốc hành cũng không sanh khởi, chỉ có tâm xác định diễn ra hai hoặc ba lần. Sau đó, tâm chỉ rơi vào hữu phần.

14. යාව වොට්ඨබ්බනුප්පාදා ච පන අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං නිරොධාසන්නමාරම්මණං අතිපරිත්තං නාම, තත්ථ භවඞ්ගචලනමෙව හොති, නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො.

14. Đối tượng gần diệt, đi vào tầm sau khi đã trôi qua quá lâu không đủ cho sự sanh khởi của tâm xác định, được gọi là cảnh rất nhỏ. Trong trường hợp đó, chỉ có sự rung động của hữu phần xảy ra, không có sự sanh khởi của tâm lộ trình.

15. ඉච්චෙවං චක්ඛුද්වාරෙ, තථා සොතද්වාරාදීසු චෙති සබ්බථාපි පඤ්චද්වාරෙ තදාරම්මණජවනවොට්ඨබ්බනමොඝවාරසඞ්ඛාතානං චතුන්නං වාරානං යථාක්කමං ආරම්මණභූතා විසයප්පවත්ති චතුධා වෙදිතබ්බා.

15. Như vậy ở nhãn môn, và tương tự ở nhĩ môn v.v., tóm lại ở ngũ môn, sự diễn tiến của đối tượng, vốn là cảnh cho bốn loại tuần tự được gọi là phiên đồng sở duyên, phiên tốc hành, phiên xác định, và phiên vô hiệu, nên được biết là có bốn loại.

16. වීථිචිත්තානි සත්තෙව, චිත්තුප්පාදා චතුද්දස.

16. Có bảy loại tâm lộ trình, nhưng có mười bốn sự sanh khởi của tâm.

චතුපඤ්ඤාස විත්ථාරා, පඤ්චද්වාරෙ යථාරහං.

Chi tiết hơn, có năm mươi bốn (tâm) ở ngũ môn, tùy theo trường hợp.

අයමෙත්ථ පඤ්චද්වාරෙ වීථිචිත්තප්පවත්තිනයො.

Đây là phương pháp diễn tiến của tâm lộ trình ở ngũ môn.

මනොද්වාරවීථි පරිත්තජවනවාරො

Lộ Trình Ý Môn: Phiên Tốc Hành Dục Giới

17. මනොද්වාරෙ [Pg.25] පන යදි විභූතමාරම්මණං ආපාථමාගච්ඡති, තතො පරං භවඞ්ගචලනමනොද්වාරාවජ්ජනජවනාවසානෙ තදාරම්මණපාකානි පවත්තන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො.

17. Còn ở ý môn, nếu một đối tượng rõ ràng đi vào tầm, sau đó, sau khi hữu phần rung động, tâm hướng ý môn, và vào cuối tốc hành, các tâm quả đồng sở duyên sanh khởi. Sau đó, tâm rơi vào hữu phần.

18. අවිභූතෙ පනාරම්මණෙ ජවනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති, නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති.

18. Nhưng trong trường hợp đối tượng không rõ ràng, sau khi tốc hành tâm kết thúc, tâm hữu phần liền sanh khởi, không có sự sanh khởi của tâm Na-cảnh.

19. වීථිචිත්තානි තීණෙව, චිත්තුප්පාදා දසෙරිතා.

19. Tâm lộ trình chỉ có ba, các tâm sanh khởi được nói là mười.

විත්ථාරෙන පනෙත්ථෙක-චත්තාලීස විභාවයෙ;

Nhưng ở đây, nên hiểu một cách chi tiết là có bốn mươi mốt;

අයමෙත්ථ පරිත්තජවනවාරො.

Đây là phần về tốc hành tâm Dục giới.

අප්පනාජවනවාරො

Phần về tốc hành tâm An-chỉ

20. අප්පනාජවනවාරෙ පන විභූතාවිභූතභෙදො නත්ථි, තථා තදාරම්මණුප්පාදො ච.

20. Nhưng trong phần tốc hành tâm An-chỉ, không có sự phân biệt rõ ràng hay không rõ ràng, và cũng không có sự sanh khởi của tâm Na-cảnh.

21. තත්ථ හි ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරජවනානමට්ඨන්නං අඤ්ඤතරස්මිං පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙන චතුක්ඛත්තුං තික්ඛත්තුමෙව වා යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධානන්තරමෙව යථාරහං චතුත්ථං, පඤ්චමං වා ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු යථාභිනීහාරවසෙන යං කිඤ්චි ජවනං අප්පනාවීථිමොතරති, තතො පරං අප්පනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති.

21. Bởi vì ở đây, một trong tám tốc hành tâm Dục giới tương ưng với trí, với tên gọi là Chuẩn bị, Cận hành, Thuận thứ, Chuyển tộc, sanh khởi theo thứ tự bốn lần hoặc chỉ ba lần, và ngay sau khi diệt, tùy theo trường hợp, vào lúc thứ tư hoặc thứ năm, một tốc hành tâm nào đó trong số hai mươi sáu tốc hành tâm Ðại hành và Siêu thế, tùy theo khuynh hướng, sẽ đi vào lộ trình An-chỉ, sau đó, khi An-chỉ kết thúc, tâm hữu phần liền sanh khởi.

22. තත්ථ සොමනස්සසහගතජවනානන්තරං අප්පනාපි සොමනස්සසහගතාව පාටිකඞ්ඛිතබ්බා, උපෙක්ඛාසහගතජවනානන්තරං උපෙක්ඛාසහගතාව, තත්ථාපි කුසලජවනානන්තරං කුසලජවනඤ්චෙව හෙට්ඨිමඤ්ච ඵලත්තයමප්පෙති, කිරියජවනානන්තරං කිරියජවනං අරහත්තඵලඤ්චාති.

22. Ở đây, sau tốc hành tâm câu hữu với hỷ, tâm An-chỉ cũng được mong đợi là câu hữu với hỷ; sau tốc hành tâm câu hữu với xả, (tâm An-chỉ) cũng câu hữu với xả. Và ở đây nữa, sau tốc hành tâm thiện, chính tốc hành tâm thiện và ba quả thấp hơn đạt đến An-chỉ; sau tốc hành tâm duy tác, tốc hành tâm duy tác và quả A-la-hán (đạt đến An-chỉ).

23. ද්වත්තිංස [Pg.26] සුඛපුඤ්ඤම්හා, ද්වාදසොපෙක්ඛකා පරං,

23. Từ tâm thiện câu hữu với hỷ, có ba mươi hai (tâm An-chỉ); sau đó, từ (tâm thiện) câu hữu với xả, có mười hai.

සුඛිතක්‍රියතො අට්ඨ, ඡ සම්භොන්ති උපෙක්ඛකා.

Từ tâm duy tác câu hữu với hỷ, có tám; từ (tâm duy tác) câu hữu với xả, có sáu.

24. පුථුජ්ජනාන සෙක්ඛානං, කාමපුඤ්ඤතිහෙතුතො.

24. Đối với phàm phu và hữu học, (An-chỉ sanh khởi) từ tâm thiện Dục giới tam nhân.

තිහෙතුකාමක්‍රියතො, වීතරාගානමප්පනා.

Đối với bậc vô tham (A-la-hán), An-chỉ (sanh khởi) từ tâm duy tác Dục giới tam nhân.

අයමෙත්ථ මනොද්වාරෙ වීථිචිත්තප්පවත්තිනයො.

Đây là phương thức diễn tiến của tâm lộ trình trong ý môn.

තදාරම්මණනියමො

Quy luật về tâm Na-cảnh

25. සබ්බත්ථාපි පනෙත්ථ අනිට්ඨෙ ආරම්මණෙ අකුසලවිපාකානෙව පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණානි.

25. Ở đây, trong mọi trường hợp, với đối tượng không mong muốn, ngũ song thức, tâm Tiếp thu, tâm Suy đạc và tâm Na-cảnh chỉ là các tâm quả bất thiện.

26. ඉට්ඨෙ කුසලවිපාකානි.

26. Với đối tượng mong muốn, (chúng là) các tâm quả thiện.

27. අතිඉට්ඨෙ පන සොමනස්සසහගතානෙව සන්තීරණතදාරම්මණානි, තත්ථාපි සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ සොමනස්සසහගතානෙව තදාරම්මණානි භවන්ති, උපෙක්ඛාසහගතකිරියජවනාවසානෙ ච උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති.

27. Nhưng với đối tượng rất mong muốn, tâm Suy đạc và tâm Na-cảnh chỉ là những tâm câu hữu với hỷ. Và ở đây nữa, sau khi tốc hành tâm duy tác câu hữu với hỷ kết thúc, các tâm Na-cảnh chỉ là những tâm câu hữu với hỷ; và sau khi tốc hành tâm duy tác câu hữu với xả kết thúc, chúng chỉ là những tâm câu hữu với xả.

28. දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ ච පන තදාරම්මණානිචෙව භවඞ්ගානි ච උපෙක්ඛාසහගතානෙව භවන්ති, තස්මා යදි සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ තදාරම්මණසම්භවො නත්ථි, තදා යං කිඤ්චි පරිචිතපුබ්බං පරිත්තාරම්මණමාරබ්භ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජති, තමනන්තරිත්වා භවඞ්ගපාතොව හොතීති වදන්ති ආචරියා.

28. Nhưng sau khi tốc hành tâm câu hữu với ưu kết thúc, cả tâm Na-cảnh và tâm hữu phần chỉ là những tâm câu hữu với xả. Do đó, nếu đối với người có tâm Tục sinh câu hữu với hỷ, sau khi tốc hành tâm câu hữu với ưu kết thúc, không có khả năng sanh khởi tâm Na-cảnh, thì khi đó, một tâm Suy đạc câu hữu với xả sanh khởi, lấy một đối tượng Dục giới nào đó đã từng quen thuộc trước đây làm đối tượng, và ngay sau đó, tâm hữu phần liền sanh khởi, các vị thầy nói như vậy.

29. තථා කාමාවචරජවනාවසානෙ කාමාවචරසත්තානං කාමාවචරධම්මෙස්වෙව ආරම්මණභූතෙසු තදාරම්මණං ඉච්ඡන්තීති.

29. Tương tự như vậy, (các vị thầy) cho rằng tâm Na-cảnh sanh khởi sau khi tốc hành tâm Dục giới kết thúc, đối với chúng sanh Dục giới, khi các đối tượng chỉ là các pháp Dục giới.

30. කාමෙ ජවනසත්තාලම්බණානං නියමෙ සති.

30. Khi có quy luật về tốc hành tâm, chúng sanh và đối tượng trong cõi Dục.

විභූතෙතිමහන්තෙ ච, තදාරම්මණමීරිතං.

Và khi đối tượng rõ ràng và rất lớn, tâm Na-cảnh được nói là (sanh khởi).

අයමෙත්ථ තදාරම්මණනියමො.

Đây là quy luật về tâm Na-cảnh.

ජවනනියමො

Quy luật về tốc hành tâm

31. ජවනෙසු [Pg.27] ච පරිත්තජවනවීථියං කාමාවචරජවනානි සත්තක්ඛත්තුං ඡක්ඛත්තුමෙව වා ජවන්ති.

31. Và trong các tốc hành tâm, trong lộ trình tốc hành tâm Dục giới, các tốc hành tâm Dục giới chạy bảy lần hoặc chỉ sáu lần.

32. මන්දප්පවත්තියං පන මරණකාලාදීසු පඤ්චවාරමෙව.

32. Nhưng trong một tiến trình yếu ớt, như vào lúc lâm chung, v.v., (chúng) chỉ (chạy) năm lần.

33. භගවතො පන යමකපාටිහාරියකාලාදීසු ලහුකප්පවත්තියං චත්තාරිපඤ්ච වා පච්චවෙක්ඛණචිත්තානි භවන්තීතිපි වදන්ති.

33. Nhưng người ta cũng nói rằng đối với Đức Thế Tôn, vào lúc thực hiện song thông thần, v.v., trong một tiến trình nhanh chóng, có bốn hoặc năm tâm Phản khán.

34. ආදිකම්මිකස්ස පන පඨමකප්පනායං මහග්ගතජවනානිඅභිඤ්ඤාජවනානි ච සබ්බදාපි එකවාරමෙව ජවන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො.

34. Nhưng đối với người mới bắt đầu, trong lần nhập định đầu tiên, các tốc hành tâm Ðại hành và các tốc hành tâm thần thông luôn luôn chỉ chạy một lần, sau đó là tâm hữu phần sanh khởi.

35. චත්තාරො පන මග්ගුප්පාදා එකචිත්තක්ඛණිකා, තතො පරං ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි යථාරහං උප්පජ්ජන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො.

35. Nhưng bốn sự sanh khởi của Đạo chỉ kéo dài một sát-na tâm, sau đó, hai hoặc ba tâm Quả sanh khởi tùy theo trường hợp, sau đó là tâm hữu phần sanh khởi.

36. නිරොධසමාපත්තිකාලෙ ද්වික්ඛත්තුං චතුත්ථාරුප්පජවනං ජවති, තතො පරං නිරොධං ඵුසති.

36. Vào lúc nhập Diệt tận định, tốc hành tâm của tầng thiền Vô sắc thứ tư chạy hai lần, sau đó, người ấy chứng nhập Diệt.

37. වුට්ඨානකාලෙ ච අනාගාමිඵලං වා අරහත්තඵලං වා යථාරහමෙකවාරං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ භවඞ්ගපාතොව හොති.

37. Và vào lúc xuất định, quả Bất lai hoặc quả A-la-hán, tùy theo trường hợp, sanh khởi một lần rồi diệt, sau đó tâm hữu phần liền sanh khởi.

38. සබ්බත්ථාපි සමාපත්තිවීථියං භවඞ්ගසොතො විය වීථිනියමො නත්ථීති කත්වා බහූනිපි ලබ්භන්තීති.

38. Cũng vậy, trong tất cả lộ trình nhập định, vì không có quy luật lộ trình giống như dòng hữu phần, nên (các tốc hành tâm) cũng có thể có được nhiều.

39. සත්තක්ඛත්තුං පරිත්තානි, මග්ගාභිඤ්ඤා සකිං මතා.

39. Các (tốc hành) dục giới bảy lần, đạo và thắng trí được cho là một lần.

අවසෙසානි ලබ්භන්ති, ජවනානි බහූනිපි.

Các tốc hành tâm còn lại cũng có thể có được nhiều.

අයමෙත්ථ ජවනනියමො.

Đây là quy luật về tốc hành tâm ở đây.

පුග්ගලභෙදො

Sự phân chia theo hạng người

40. දුහෙතුකානමහෙතුකානඤ්ච [Pg.28] පනෙත්ථ කිරියජවනානි චෙව අප්පනාජවනානි ච ලබ්භන්ති.

40. Ở đây, đối với hạng nhị nhân và vô nhân, các tốc hành tâm duy tác và tốc hành tâm nhập định không có được.

41. තථා ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානි ච සුගතියං.

41. Cũng vậy, các quả tâm tương ưng trí ở cõi thiện (cũng không có được).

42. දුග්ගතියං පන ඤාණවිප්පයුත්තානි ච මහාවිපාකානි න ලබ්භන්ති.

42. Còn ở cõi ác, các đại quả tâm bất tương ưng trí không có được.

43. තිහෙතුකෙසු ච ඛීණාසවානං කුසලාකුසලජවනානි න ලබ්භන්ති.

43. Và đối với hạng tam nhân, các tốc hành tâm thiện và bất thiện không có được cho bậc Vô Lậu.

44. තථා සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං කිරියජවනානි.

44. Cũng vậy, các tốc hành tâm duy tác (không có được) cho bậc Hữu Học và phàm phu.

45. දිට්ඨිගතසම්පයුත්තවිචිකිච්ඡාජවනානි ච සෙක්ඛානං.

45. Và các tốc hành tâm tương ưng tà kiến và hoài nghi (không có được) cho bậc Hữu Học.

46. අනාගාමිපුග්ගලානං පන පටිඝජවනානි ච න ලබ්භන්ති.

46. Còn đối với hạng người Bất Lai, các tốc hành tâm sân cũng không có được.

47. ලොකුත්තරජවනානි ච යථාරහං අරියානමෙව සමුප්පජ්ජන්තීති.

47. Và các tốc hành tâm siêu thế chỉ sanh khởi tùy theo khả năng đối với các bậc Thánh mà thôi.

48. අසෙක්ඛානං චතුචත්තාලීස සෙක්ඛානමුද්දිසෙ.

48. Đối với bậc Vô Học có bốn mươi bốn (tâm), và đối với bậc Hữu Học được nêu là...

ඡප්පඤ්ඤාසාවසෙසානං, චතුපඤ්ඤාස සම්භවා.

...năm mươi sáu (tâm). Đối với những người còn lại, năm mươi bốn (tâm) có thể có.

අයමෙත්ථ පුග්ගලභෙදො.

Đây là sự phân chia theo hạng người ở đây.

භූමිවිභාගො

Sự phân chia theo cõi

49. කාමාවචරභූමියං පනෙතානි සබ්බානිපි වීථිචිත්තානි යථාරහමුපලබ්භන්ති.

49. Còn trong cõi Dục giới, tất cả các tâm lộ trình này được tìm thấy tùy theo trường hợp.

50. රූපාවචරභූමියං පටිඝජවනතදාරම්මණවජ්ජිතානි.

50. Trong cõi Sắc giới, (các tâm lộ trình) ngoại trừ tốc hành tâm sân và tâm Na-cảnh.

51. අරූපාවචරභූමියං පඨමමග්ගරූපාවචරහසනහෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතානි ච ලබ්භන්ති.

51. Và trong cõi Vô sắc giới, (các tâm lộ trình) ngoại trừ đạo sơ, (tâm) sắc giới, (tâm) tiếu sinh, và (các tâm) vô sắc thấp hơn có thể có được.

52. සබ්බත්ථාපි [Pg.29] ච තංතංපසාදරහිතානං තංතංද්වාරිකවීථිචිත්තානි න ලබ්භන්තෙව.

52. Và trong tất cả các cõi, đối với những chúng sanh thiếu các căn tương ứng, các tâm lộ trình ở các môn tương ứng chắc chắn không có được.

53. අසඤ්ඤසත්තානං පන සබ්බථාපි චිත්තප්පවත්ති නත්ථෙවාති.

53. Còn đối với chúng sanh Vô tưởng, sự diễn tiến của tâm chắc chắn không có trong mọi trường hợp.

54. අසීති වීථිචිත්තානි, කාමෙ රූපෙ යථාරහං.

54. Tám mươi tâm lộ trình (có được) trong cõi Dục; trong cõi Sắc, tùy theo trường hợp...

චතුසට්ඨි තථාරූපෙ, ද්වෙචත්තාලීස ලබ්භරෙ.

...sáu mươi bốn (tâm). Cũng vậy, trong cõi Vô sắc, bốn mươi hai (tâm) có được.

අයමෙත්ථ භූමිවිභාගො.

Đây là sự phân chia theo cõi ở đây.

55. ඉච්චෙවං ඡද්වාරිකචිත්තප්පවත්ති යථාසම්භවං භවඞ්ගන්තරිතා යාවතායුකමබ්බොච්ඡින්නා පවත්තති.

55. Như vậy, sự diễn tiến của tâm ở sáu môn, tùy theo khả năng, được xen kẽ bởi hữu phần, tiếp diễn không gián đoạn cho đến hết tuổi thọ.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ වීථිසඞ්ගහවිභාගො නාම

Như vậy, trong bộ Thắng Pháp Tập Yếu Luận, chương tên là Phân Tích Tổng Hợp Lộ Trình.

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

Chương thứ tư.

5. වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදො

5. Chương (phân tích) các pháp ngoại lộ trình

1. වීථිචිත්තවසෙනෙවං, පවත්තියමුදීරිතො.

1. Như vậy, sự diễn tiến (của tâm) đã được trình bày theo cách của các tâm lộ trình.

පවත්තිසඞ්ගහො නාම, සන්ධියං දානි වුච්චති.

Phần tổng hợp về sự diễn tiến, bây giờ được nói đến trong sự liên tục.

2. චතස්සො භූමියො, චතුබ්බිධා පටිසන්ධි, චත්තාරි කම්මානි, චතුධා මරණුප්පත්ති චෙති වීථිමුත්තසඞ්ගහෙ චත්තාරි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි.

2. Bốn cõi, bốn loại tái sanh, bốn loại nghiệp, và bốn cách tử sanh -- như vậy, trong phần tổng hợp các pháp ngoại lộ, bốn bộ bốn pháp này cần được biết.

භූමිචතුක්කං

Bộ Bốn Về Cõi

3. තත්ථ අපායභූමි කාමසුගතිභූමි රූපාවචරභූමි අරූපාවචරභූමි චෙති චතස්සො භූමියො නාම.

3. Trong đó, ác đạo, cõi thiện dục giới, cõi sắc giới, và cõi vô sắc giới, được gọi là bốn cõi.

4. තාසු නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො අසුරකායො චෙති අපායභූමි චතුබ්බිධා හොති.

4. Trong các cõi ấy, ác đạo có bốn loại: địa ngục, bàng sanh, ngạ quỷ, và a-tu-la.

5. මනුස්සා [Pg.30] චාතුමහාරාජිකා තාවතිංසා යාමා තුසිතා නිම්මානරති පරනිම්මිතවසවත්තී චෙති කාමසුගතිභූමි සත්තවිධා හොති.

5. Cõi thiện dục giới có bảy loại: cõi người, Tứ Đại Thiên Vương, Đao Lợi, Dạ Ma, Đâu Suất, Hóa Lạc Thiên, và Tha Hóa Tự Tại Thiên.

6. සා පනායමෙකාදසවිධාපි කාමාවචරභූමිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

6. Và mười một loại cõi này được kể là cõi dục giới.

7. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා බ්‍රහ්මපුරොහිතා මහාබ්‍රහ්මා චෙති පඨමජ්ඣානභූමි.

7. Phạm Chúng Thiên, Phạm Phụ Thiên, và Đại Phạm Thiên là các cõi Sơ thiền.

8. පරිත්තාභා අප්පමාණාභා ආභස්සරා චෙති දුතියජ්ඣානභූමි.

8. Thiểu Quang Thiên, Vô Lượng Quang Thiên, và Quang Âm Thiên là các cõi Nhị thiền.

9. පරිත්තසුභා අප්පමාණසුභා සුභකිණ්හා චෙති තතියජ්ඣානභූමි.

9. Thiểu Tịnh Thiên, Vô Lượng Tịnh Thiên, và Biến Tịnh Thiên là các cõi Tam thiền.

10. වෙහප්ඵලා අසඤ්ඤසත්තා සුද්ධාවාසා චෙති චතුත්ථජ්ඣානභූමීති රූපාවචරභූමි සොළසවිධා හොති.

10. Quảng Quả, Vô Tưởng, và Tịnh Cư là các cõi Tứ thiền. Như vậy, cõi sắc giới có mười sáu loại.

11. අවිහා අතප්පා සුදස්සා සුදස්සී අකනිට්ඨා චෙති සුද්ධාවාසභූමි පඤ්චවිධා හොති.

11. Vô Phiền, Vô Nhiệt, Thiện Kiến, Thiện Hiện, và Sắc Cứu Cánh, như vậy cõi Tịnh Cư có năm loại.

12. ආකාසානඤ්චායතනභූමි විඤ්ඤාණඤ්චායතනභූමි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනභූමි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභූමි චෙති අරූපභූමි චතුබ්බිධා හොති.

12. Cõi Không Vô Biên Xứ, cõi Thức Vô Biên Xứ, cõi Vô Sở Hữu Xứ, và cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, như vậy cõi vô sắc có bốn loại.

13. පුථුජ්ජනා න ලබ්භන්ති, සුද්ධාවාසෙසු සබ්බථා.

13. Phàm phu tuyệt đối không có mặt trong các cõi Tịnh Cư.

සොතාපන්නා ච සකදාගාමිනො චාපි පුග්ගලා.

Cũng như các vị Tu-đà-hoàn và Tư-đà-hàm.

14. අරියා නොපලබ්භන්ති, අසඤ්ඤාපායභූමිසු.

14. Các bậc Thánh không có mặt trong cõi Vô Tưởng và các ác đạo.

සෙසට්ඨානෙසු ලබ්භන්ති, අරියානරියාපි ච.

Trong các nơi còn lại, cả bậc Thánh và phàm phu đều có mặt.

ඉදමෙත්ථ භූමිචතුක්කං.

Đây là Bộ Bốn Về Cõi.

පටිසන්ධිචතුක්කං

Bộ Bốn Về Tái Sanh

15. අපායපටිසන්ධි [Pg.31] කාමසුගතිපටිසන්ධි රූපාවචරපටිසන්ධි අරූපාවචරපටිසන්ධි චෙති චතුබ්බිධා පටිසන්ධි නාම.

15. Tái sanh vào ác đạo, tái sanh vào cõi thiện dục giới, tái sanh vào cõi sắc giới, và tái sanh vào cõi vô sắc giới, được gọi là bốn loại tái sanh.

16. තත්ථ අකුසලවිපාකොපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං අපායභූමියං ඔක්කන්තික්ඛණෙ පටිසන්ධි හුත්වා තතො පරං භවඞ්ගං පරියොසානෙ චවනං හුත්වා වොච්ඡිජ්ජති, අයමෙකාපායපටිසන්ධි නාම.

16. Trong đó, tâm Quan sát xả thọ quả bất thiện, vào khoảnh khắc thụ sanh trong ác đạo, trở thành (tâm) tái sanh, sau đó là (tâm) hộ kiếp, và cuối cùng trở thành (tâm) tử rồi chấm dứt. Đây được gọi là một loại tái sanh vào ác đạo.

17. කුසලවිපාකොපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං පන කාමසුගතියං මනුස්සානඤ්චෙව ජච්චන්ධාදීනං භුම්මස්සිතානඤ්ච විනිපාතිකාසුරානං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තති.

17. Còn tâm Quan sát xả thọ quả thiện thì hoạt động với vai trò tái sanh, hộ kiếp, và tử trong cõi thiện dục giới đối với những người mù bẩm sinh v.v..., và đối với các vị địa thần và các a-tu-la đọa lạc.

18. මහාවිපාකානි පන අට්ඨ සබ්බත්ථාපි කාමසුගතියං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තන්ති.

18. Còn tám tâm Đại quả thì hoạt động với vai trò tái sanh, hộ kiếp, và tử ở khắp mọi nơi trong cõi thiện dục giới.

19. ඉමා නව කාමසුගතිපටිසන්ධියො නාම.

19. Đây được gọi là chín loại tái sanh vào cõi thiện dục giới.

20. සා පනායං දසවිධාපි කාමාවචරපටිසන්ධිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

20. Và mười loại này được kể là tái sanh vào cõi dục giới.

21. තෙසු චතුන්නං අපායානං මනුස්සානං විනිපාතිකාසුරානඤ්ච ආයුප්පමාණගණනාය නියමො නත්ථි.

21. Trong số đó, không có sự quy định về việc tính toán tuổi thọ của bốn ác đạo, của loài người, và của các a-tu-la đọa lạc.

22. චාතුමහාරාජිකානං පන දෙවානං දිබ්බානි පඤ්චවස්සසතානි ආයුප්පමාණං, මනුස්සගණනාය නවුතිවස්සසතසහස්සප්පමාණං හොති, තතො චතුග්ගුණං තාවතිංසානං, තතො චතුග්ගුණං යාමානං, තතො චතුග්ගුණං තුසිතානං, තතො චතුග්ගුණං නිම්මානරතීනං, තතො චතුග්ගුණං පරනිම්මිතවසවත්තීනං.

22. Còn tuổi thọ của chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương là năm trăm năm trời, tính theo năm của loài người là chín triệu năm. Tuổi thọ của chư thiên Đao Lợi gấp bốn lần, của chư thiên Dạ Ma gấp bốn lần cõi đó, của chư thiên Đâu Suất gấp bốn lần cõi đó, của chư thiên Hóa Lạc Thiên gấp bốn lần cõi đó, của chư thiên Tha Hóa Tự Tại Thiên gấp bốn lần cõi đó.

23. නවසතඤ්චෙකවීස-වස්සානං කොටියො තථා.

23. Như vậy là chín trăm hai mươi mốt ức năm,

වස්සසතසහස්සානි, සට්ඨි ච වසවත්තිසු.

Và sáu mươi trăm ngàn năm ở cõi Tha Hóa Tự Tại.

24. පඨමජ්ඣානවිපාකං [Pg.32] පඨමජ්ඣානභූමියං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තති.

24. Tâm quả Sơ thiền hoạt động với vai trò tái sanh, hộ kiếp, và tử trong cõi Sơ thiền.

25. තථා දුතියජ්ඣානවිපාකං තතියජ්ඣානවිපාකඤ්ච දුතියජ්ඣානභූමියං.

25. Tương tự, quả của thiền thứ hai và quả của thiền thứ ba (tái sanh) trong cõi thiền thứ hai.

26. චතුත්ථජ්ඣානවිපාකං තතියජ්ඣානභූමියං.

26. Quả của thiền thứ tư (tái sanh) trong cõi thiền thứ ba.

27. පඤ්චමජ්ඣානවිපාකං චතුත්ථජ්ඣානභූමියං.

27. Quả của thiền thứ năm (tái sanh) trong cõi thiền thứ tư.

28. අසඤ්ඤසත්තානං පන රූපමෙව පටිසන්ධි හොති. තථා තතො පරං පවත්තියං චවනකාලෙ ච රූපමෙව පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣති, ඉමා ඡ රූපාවචරපටිසන්ධියො නාම.

28. Còn đối với chúng sanh vô tưởng, chỉ có sắc là (tâm) tục sinh. Tương tự, sau đó trong thời bình nhật và trong lúc tử, chỉ có sắc sanh khởi rồi diệt. Đây được gọi là sáu (cách) tục sinh cõi sắc giới.

29. තෙසු බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං දෙවානං කප්පස්ස තතියො භාගො ආයුප්පමාණං.

29. Trong số đó, tuổi thọ của chư thiên Phạm Chúng Thiên là một phần ba kiếp.

30. බ්‍රහ්මපුරොහිතානං උපඩ්ඪකප්පො.

30. (Tuổi thọ của) chư thiên Phạm Phụ Thiên là nửa kiếp.

31. මහාබ්‍රහ්මානං එකො කප්පො.

31. (Tuổi thọ của) chư Đại Phạm Thiên là một kiếp.

32. පරිත්තාභානං ද්වෙ කප්පානි.

32. (Tuổi thọ của) chư Thiểu Quang Thiên là hai kiếp.

33. අප්පමාණාභානං චත්තාරිකප්පානි.

33. (Tuổi thọ của) chư Vô Lượng Quang Thiên là bốn kiếp.

34. ආභස්සරානං අට්ඨ කප්පානි.

34. (Tuổi thọ của) chư Quang Âm Thiên là tám kiếp.

35. පරිත්තසුභානං සොළස කප්පානි.

35. (Tuổi thọ của) chư Thiểu Tịnh Thiên là mười sáu kiếp.

36. අප්පමාණසුභානං ද්වත්තිංස කප්පානි.

36. (Tuổi thọ của) chư Vô Lượng Tịnh Thiên là ba mươi hai kiếp.

37. සුභකිණ්හානං චතුසට්ඨි කප්පානි.

37. (Tuổi thọ của) chư Biến Tịnh Thiên là sáu mươi bốn kiếp.

38. වෙහප්ඵලානං අසඤ්ඤසත්තානඤ්ච පඤ්චකප්පසතානි.

38. (Tuổi thọ của) chư Quảng Quả Thiên và chúng sanh vô tưởng là năm trăm kiếp.

39. අවිහානං කප්පසහස්සානි.

39. (Tuổi thọ của) chư Vô Phiền Thiên là một ngàn kiếp.

40. අතප්පානං ද්වෙ කප්පසහස්සානි.

40. (Tuổi thọ của) chư Vô Nhiệt Thiên là hai ngàn kiếp.

41. සුදස්සානං චත්තාරි කප්පසහස්සානි.

41. (Tuổi thọ của) chư Thiện Kiến Thiên là bốn ngàn kiếp.

42. සුදස්සීනං අට්ඨ කප්පසහස්සානි.

42. (Tuổi thọ của) chư Thiện Hiện Thiên là tám ngàn kiếp.

43. අකනිට්ඨානං [Pg.33] සොළස කප්පසහස්සානි.

43. (Tuổi thọ của) chư Sắc Cứu Cánh Thiên là mười sáu ngàn kiếp.

44. පඨමාරුප්පාදිවිපාකානි පඨමාරුප්පාදිභූමීසු යථාක්කමං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තන්ති. ඉමා චතස්සො අරූපපටිසන්ධියො නාම.

44. Các quả của thiền vô sắc thứ nhất, v.v... diễn tiến theo thứ tự trong các cõi vô sắc thứ nhất, v.v... với phận sự tục sinh, hộ kiếp, và tử. Đây được gọi là bốn (cách) tục sinh cõi vô sắc.

45. තෙසු පන ආකාසානඤ්චායතනූපගානං දෙවානං වීසතිකප්පසහස්සානි ආයුප්පමාණං.

45. Còn trong số đó, tuổi thọ của chư thiên sanh trong cõi Không Vô Biên Xứ là hai mươi ngàn kiếp.

46. විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගානං දෙවානං චත්තාලීසකප්පසහස්සානි.

46. (Tuổi thọ của) chư thiên sanh trong cõi Thức Vô Biên Xứ là bốn mươi ngàn kiếp.

47. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගානං දෙවානං සට්ඨිකප්පසහස්සානි.

47. (Tuổi thọ của) chư thiên sanh trong cõi Vô Sở Hữu Xứ là sáu mươi ngàn kiếp.

48. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනූපගානං දෙවානං චතුරාසීතිකප්පසහස්සානි.

48. (Tuổi thọ của) chư thiên sanh trong cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ là tám mươi bốn ngàn kiếp.

49. පටිසන්ධි භවඞ්ගඤ්ච, තථා චවනමානසං.

49. Tâm tục sinh, và hộ kiếp, cũng như tâm tử,

එකමෙව තථෙවෙකවිසයඤ්චෙකජාතියං.

Chỉ là một, và có cùng một đối tượng, trong một kiếp sống.

ඉදමෙත්ථ පටිසන්ධිචතුක්කං.

Đây là bốn pháp về tục sinh.

කම්මචතුක්කං

Bốn pháp về nghiệp

50. ජනකං උපත්ථම්භකං උපපීළකං උපඝාතකඤ්චෙති කිච්චවසෙන.

50. Năng sanh nghiệp, Trì nghiệp, Chướng nghiệp, và Đoạn nghiệp, (đây là bốn loại) theo phận sự.

51. ගරුකං ආසන්නං ආචිණ්ණං කටත්තාකම්මඤ්චෙති පාකදානපරියායෙන.

51. Cực trọng nghiệp, Cận tử nghiệp, Thường nghiệp, và Tích lũy nghiệp, (đây là bốn loại) theo thứ tự cho quả.

52. දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරාපරියවෙදනීයං අහොසිකම්මඤ්චෙති පාකකාලවසෙන චත්තාරි කම්මානි නාම.

52. Theo thời gian trổ quả, nghiệp được gọi là bốn loại: Hiện báo nghiệp, Sanh báo nghiệp, Hậu báo nghiệp, và Vô hiệu nghiệp.

53. තථා අකුසලං කාමාවචරකුසලං රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරකුසලඤ්චෙති පාකඨානවසෙන.

53. Tương tự, theo nơi chốn trổ quả, có nghiệp bất thiện, nghiệp thiện Dục giới, nghiệp thiện Sắc giới, và nghiệp thiện Vô sắc giới.

54. තත්ථ [Pg.34] අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මඤ්චෙති කම්මද්වාරවසෙන තිවිධං හොති.

54. Trong đó, nghiệp bất thiện có ba loại theo nghiệp môn: thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp.

55. කථං? පාණාතිපාතො අදින්නාදානං කාමෙසුමිච්ඡාචාරො චෙති කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ කායද්වාරෙ බාහුල්ලවුත්තිතො කායකම්මං නාම.

55. Thế nào? Sát sanh, trộm cắp, và tà dâm, do tính phổ biến qua thân môn được gọi là thân biểu tri, nên được gọi là thân nghiệp.

56. මුසාවාදො පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපො චෙති වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීද්වාරෙ බාහුල්ලවුත්තිතො වචීකම්මං නාම.

56. Nói dối, nói đâm thọc, nói lời thô ác, và nói lời vô ích, do tính phổ biến qua khẩu môn được gọi là khẩu biểu tri, nên được gọi là khẩu nghiệp.

57. අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨි චෙති අඤ්ඤත්‍රාපි විඤ්ඤත්තියා මනස්මිංයෙව බාහුල්ලවුත්තිතො මනොකම්මං නාම.

57. Tham lam, sân hận, và tà kiến, do tính phổ biến chỉ ở trong ý ngay cả khi không có biểu tri, nên được gọi là ý nghiệp.

58. තෙසු පාණාතිපාතො ඵරුසවාචා බ්‍යාපාදො ච දොසමූලෙන ජායන්ති.

58. Trong số đó, sát sanh, nói lời thô ác, và sân hận sanh khởi từ căn sân.

59. කාමෙසුමිච්ඡාචාරො අභිජ්ඣා මිච්ඡාදිට්ඨි ච ලොභමූලෙන.

59. Tà dâm, tham lam, và tà kiến sanh khởi từ căn tham.

60. සෙසානි චත්තාරිපි ද්වීහි මූලෙහි සම්භවන්ති.

60. Bốn nghiệp còn lại có thể sanh khởi từ hai căn.

61. චිත්තුප්පාදවසෙන පනෙතං අකුසලං සබ්බථාපි ද්වාදසවිධං හොති.

61. Tuy nhiên, theo sự sanh khởi của tâm, nghiệp bất thiện này có tất cả mười hai loại.

62. කාමාවචරකුසලම්පි කායද්වාරෙ පවත්තං කායකම්මං, වචීද්වාරෙ පවත්තං වචීකම්මං, මනොද්වාරෙ පවත්තං මනොකම්මඤ්චෙති කම්මද්වාරවසෙන තිවිධං හොති.

62. Nghiệp thiện Dục giới cũng có ba loại theo nghiệp môn: nghiệp được thực hiện qua thân môn là thân nghiệp, nghiệp được thực hiện qua khẩu môn là khẩu nghiệp, và nghiệp được thực hiện qua ý môn là ý nghiệp.

63. තථා දානසීලභාවනාවසෙන.

63. Tương tự, theo bố thí, trì giới, và tu tiến.

64. චිත්තුප්පාදවසෙන පනෙතං අට්ඨවිධං හොති.

64. Tuy nhiên, theo sự sanh khởi của tâm, nghiệp này có tám loại.

65. දානසීලභාවනාපචායනවෙය්‍යාවච්චපත්තිදානපත්තානුමොදනධම්මස්සවනධම්මදෙසනා දිට්ඨිජුකම්මවසෙන දසවිධං හොති.

65. Theo bố thí, trì giới, tu tiến, cung kính, phục vụ, hồi hướng phước, tùy hỷ phước, nghe pháp, thuyết pháp, và làm cho tri kiến ngay thẳng, nghiệp này có mười loại.

66. තං [Pg.35] පනෙතං වීසතිවිධම්පි කාමාවචරකම්මමිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

66. Tuy nhiên, tất cả hai mươi loại này đều được kể là nghiệp Dục giới.

67. රූපාවචරකුසලං පන මනොකම්මමෙව, තඤ්ච භාවනාමයං අප්පනාප්පත්තං, ඣානඞ්ගභෙදෙන පඤ්චවිධං හොති.

67. Còn nghiệp thiện Sắc giới chỉ là ý nghiệp, và nghiệp ấy thuộc về tu tiến, đã đạt đến an chỉ định, có năm loại theo sự phân chia thiền chi.

68. තථා අරූපාවචරකුසලඤ්ච මනොකම්මං, තම්පි භාවනාමයං අප්පනාප්පත්තං. ආරම්මණභෙදෙන චතුබ්බිධං හොති.

68. Tương tự, nghiệp thiện Vô sắc giới cũng là ý nghiệp, cũng thuộc về tu tiến, đã đạt đến an chỉ định. Theo sự phân chia đối tượng, nghiệp này có bốn loại.

69. එත්ථාකුසලකම්මමුද්ධච්චරහිතං අපායභූමියං පටිසන්ධිං ජනෙති, පවත්තියං පන සබ්බම්පි ද්වාදසවිධං සත්තාකුසලපාකානි සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ රූපලොකෙ ච යථාරහං විපච්චති.

69. Trong đó, nghiệp bất thiện trừ tâm trạo cử ra, tạo ra sự tái sanh trong cõi khổ; nhưng trong kiếp sống, tất cả mười hai loại đều trổ bảy quả bất thiện ở khắp mọi nơi trong Dục giới và Sắc giới tùy theo trường hợp.

70. කාමාවචරකුසලම්පි කාමසුගතියමෙව පටිසන්ධිං ජනෙති, තථා පවත්තියඤ්ච මහාවිපාකානි, අහෙතුකවිපාකානි පන අට්ඨපි සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ රූපලොකෙ ච යථාරහං විපච්චති.

70. Nghiệp thiện Dục giới cũng chỉ tạo ra sự tái sanh trong cõi thiện Dục giới, và tương tự trong kiếp sống trổ các quả đại dị thục; còn tám quả vô nhân thì trổ ở khắp mọi nơi trong Dục giới và Sắc giới tùy theo trường hợp.

71. තත්ථාපි තිහෙතුකමුක්කට්ඨං කුසලං තිහෙතුකං පටිසන්ධිං දත්වා පවත්තෙ සොළස විපාකානි විපච්චති.

71. Trong đó, nghiệp thiện tam nhân thượng căn, sau khi cho quả tái sanh tam nhân, sẽ trổ mười sáu quả dị thục trong kiếp sống.

72. තිහෙතුකමොමකං ද්විහෙතුකමුක්කට්ඨඤ්ච කුසලං ද්විහෙතුකං පටිසන්ධිං දත්වා පවත්තෙ තිහෙතුකරහිතානි ද්වාදස විපාකානි විපච්චති.

72. Nghiệp thiện tam nhân hạ căn và nghiệp thiện nhị nhân thượng căn, sau khi cho quả tái sanh nhị nhân, sẽ trổ mười hai quả dị thục không gồm quả tam nhân trong kiếp sống.

73. ද්විහෙතුකමොමකං පන කුසලං අහෙතුකමෙව පටිසන්ධිං දෙති, පවත්තෙ ච අහෙතුකවිපාකානෙව විපච්චති.

73. Còn nghiệp thiện nhị nhân hạ căn chỉ cho quả tái sanh vô nhân, và trong kiếp sống cũng chỉ trổ các quả dị thục vô nhân.

74. අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි න පච්චති.

74. Nghiệp vô trợ không trổ các quả hữu trợ.

සසඞ්ඛාරමසඞ්ඛාර-විපාකානීති කෙචන.

Một số vị cho rằng nghiệp hữu trợ không trổ các quả vô trợ.

තෙසං ද්වාදස පාකානි, දසාට්ඨ ච යථාක්කමං;

යථාවුත්තානුසාරෙන යථාසම්භවමුද්දිසෙ.

Theo thứ tự, nên chỉ ra các quả của chúng là mười hai, mười, và tám, tùy theo khả năng, phù hợp với những gì đã được trình bày.

75. රූපාවචරකුසලං [Pg.36] පන පඨමජ්ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසු උප්පජ්ජති.

75. Còn nghiệp thiện Sắc giới, do tu tiến sơ thiền ở mức độ hạ liệt, người ấy sanh vào cõi Phạm Chúng Thiên.

76. තදෙව මජ්ඣිමං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මපුරොහිතෙසු.

76. Do tu tiến chính thiền ấy ở mức độ trung bình, người ấy sanh vào cõi Phạm Phụ Thiên.

77. පණීතං භාවෙත්වා මහාබ්‍රහ්මෙසු.

77. Do tu tiến thiền ấy ở mức độ cao thượng, người ấy sanh vào cõi Đại Phạm Thiên.

78. තථා දුතියජ්ඣානං තතියජ්ඣානඤ්ච පරිත්තං භාවෙත්වා පරිත්තාභෙසු.

78. Tương tự, do tu tiến nhị thiền và tam thiền ở mức độ hạ liệt, người ấy sanh vào cõi Thiểu Quang Thiên.

79. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා අප්පමාණාභෙසු.

79. Do tu tiến các thiền ấy ở mức độ trung bình, người ấy sanh vào cõi Vô Lượng Quang Thiên.

80. පණීතං භාවෙත්වා ආභස්සරෙසු.

80. Tu tập (thiền) thượng phẩm, sanh về cõi Quang Âm.

81. චතුත්ථජ්ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා පරිත්තසුභෙසු.

81. Tu tập thiền thứ tư hạ phẩm, sanh về cõi Thiểu Tịnh.

82. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා අප්පමාණසුභෙසු.

82. Tu tập (thiền) trung phẩm, sanh về cõi Vô Lượng Tịnh.

83. පණීතං භාවෙත්වා සුභකිණ්හෙසු.

83. Tu tập (thiền) thượng phẩm, sanh về cõi Biến Tịnh.

84. පඤ්චමජ්ඣානං භාවෙත්වා වෙහප්ඵලෙසු.

84. Tu tập thiền thứ năm, sanh về cõi Quảng Quả.

85. තදෙව සඤ්ඤාවිරාගං භාවෙත්වා අසඤ්ඤසත්තෙසු.

85. Cũng tu tập (thiền ấy) với sự ly tưởng, sanh về cõi chúng sanh Vô Tưởng.

86. අනාගාමිනො පන සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්ති.

86. Còn các vị Bất Lai thì sanh về các cõi Tịnh Cư.

87. අරූපාවචරකුසලඤ්ච යථාක්කමං භාවෙත්වා ආරුප්පෙසු උප්පජ්ජන්තීති.

87. Và sau khi tu tập thiện vô sắc giới theo thứ tự, (họ) được sanh về các cõi Vô Sắc.

88. ඉත්ථං මහග්ගතං පුඤ්ඤං, යථාභූමිවවත්ථිතං.

88. Như vậy, phước đáo đại được xác định theo từng cõi.

ජනෙති සදිසං පාකං, පටිසන්ධිපවත්තියං.

Sanh ra quả tương ứng trong thời kỳ tái sanh và bình nhật.

ඉදමෙත්ථ කම්මචතුක්කං.

Đây là bốn pháp về nghiệp.

චුතිපටිසන්ධික්කමො

Tiến trình tử và tái sanh

89. ආයුක්ඛයෙන කම්මක්ඛයෙන උභයක්ඛයෙන උපච්ඡෙදකකම්මුනා චෙති චතුධා මරණුප්පත්ති නාම.

89. Sự chết sanh khởi có bốn cách là: do hết tuổi thọ, do hết nghiệp lực, do hết cả hai, và do nghiệp phá hoại.

90. තථා [Pg.37] ච මරන්තානං පන මරණකාලෙ යථාරහං අභිමුඛීභූතං භවන්තරෙ පටිසන්ධිජනකං කම්මං වා, තංකම්මකරණකාලෙ රූපාදිකමුපලද්ධපුබ්බමුපකරණභූතඤ්ච කම්මනිමිත්තං වා, අනන්තරමුප්පජ්ජමානභවෙ උපලභිතබ්බමුපභොගභූතඤ්ච ගතිනිමිත්තං වා කම්මබලෙන ඡන්නං ද්වාරානං අඤ්ඤතරස්මිං පච්චුපට්ඨාති, තතො පරං තමෙව තථොපට්ඨිතං ආරම්මණං ආරබ්භ විපච්චමානකකම්මානුරූපං පරිසුද්ධං උපක්කිලිට්ඨං වා උපලභිතබ්බභවානුරූපං තත්ථොණතංව චිත්තසන්තානං අභිණ්හං පවත්තති බාහුල්ලෙන, තමෙව වා පන ජනකභූතං කම්මං අභිනවකරණවසෙන ද්වාරප්පත්තං හොති.

90. Và như vậy, đối với những người đang hấp hối, vào lúc lâm chung, tùy theo trường hợp, hoặc là nghiệp tạo ra sự tái sanh trong kiếp sau, hoặc là nghiệp tướng là những cảnh sắc v.v... đã từng được lãnh hội vào lúc tạo nghiệp ấy và đã trở thành phương tiện, hoặc là thú tướng là cảnh sẽ được lãnh hội và thọ hưởng trong kiếp sống kế tiếp, do sức mạnh của nghiệp, hiện ra ở một trong sáu cửa. Sau đó, bắt lấy chính đối tượng đã hiện ra như vậy, dòng tâm thức, tương ứng với nghiệp đang cho quả, hoặc trong sạch hoặc ô nhiễm, tương ứng với cảnh giới sẽ được lãnh hội, như thể hướng về cảnh giới ấy, thường xuyên diễn tiến một cách dồi dào; hoặc là chính cái nghiệp tạo sanh ấy, như thể đang được làm mới, hiện đến cửa (tâm).

91. පච්චාසන්නමරණස්ස තස්ස වීථිචිත්තාවසානෙ භවඞ්ගක්ඛයෙ වා චවනවසෙන පච්චුප්පන්නභවපරියොසානභූතං චුතිචිත්තං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තස්මිං නිරුද්ධාවසානෙ තස්සානන්තරමෙව තථාගහිතං ආරම්මණං ආරබ්භ සවත්ථුකං අවත්ථුකමෙව වා යථාරහං අවිජ්ජානුසයපරික්ඛිත්තෙන තණ්හානුසයමූලකෙන සඞ්ඛාරෙන ජනියමානං සම්පයුත්තෙහි පරිග්ගය්හමානං සහජාතානමධිට්ඨානභාවෙන පුබ්බඞ්ගමභූතං භවන්තරපටිසන්ධානවසෙන පටිසන්ධිසඞ්ඛාතං මානසං උප්පජ්ජමානමෙව පතිට්ඨාති භවන්තරෙ.

91. Đối với người sắp chết ấy, vào lúc cuối của lộ trình tâm hoặc khi dòng hữu phần chấm dứt, do sự chết, tâm tử là cái chấm dứt kiếp sống hiện tại sanh lên rồi diệt. Vào lúc nó vừa diệt xong, ngay sau đó, bắt lấy đối tượng đã được nắm giữ như vậy, tâm được gọi là tái sanh, hoặc có vật nương hoặc không có vật nương tùy theo trường hợp, được tạo ra bởi hành có gốc rễ từ ái tùy miên và được bao quanh bởi vô minh tùy miên, được các pháp tương ưng nâng đỡ, làm nền tảng cho các pháp đồng sanh và đi trước, do sự nối liền với kiếp sống khác, vừa sanh lên liền an trú trong kiếp sống khác.

92. මරණාසන්නවීථියං පනෙත්ථ මන්දප්පවත්තානි පඤ්චෙව ජවනානි පාටිකඞ්ඛිතබ්බානි, තස්මා යදි පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු ධරන්තෙස්වෙව මරණං හොති, තදා පටිසන්ධිභවඞ්ගානම්පි පච්චුප්පන්නාරම්මණතා ලබ්භතීති කත්වා කාමාවචරපටිසන්ධියා ඡද්වාරග්ගහිතං කම්මනිමිත්තං ගතිනිමිත්තඤ්ච පච්චුප්පන්නමතීතාරම්මණං උපලබ්භති, කම්මං පන අතීතමෙව, තඤ්ච මනොද්වාරග්ගහිතං, තානි පන සබ්බානිපි පරිත්තධම්මභූතානෙවාරම්මණානි.

92. Ở đây, trong lộ trình tâm cận tử, chỉ nên mong đợi năm sát-na tốc hành tâm yếu ớt. Do đó, nếu cái chết xảy ra trong khi các đối tượng hiện tại vẫn còn hiện hữu trong tầm giác quan, thì khi ấy, tâm tái sanh và hữu phần cũng có thể có đối tượng hiện tại. Đối với sự tái sanh trong cõi Dục, nghiệp tướng và thú tướng được bắt qua sáu cửa được thấy là đối tượng hiện tại hoặc quá khứ; còn nghiệp thì chỉ là quá khứ, và nó được bắt qua ý môn. Và tất cả những đối tượng ấy đều là pháp thuộc Dục giới.

93. රූපාවචරපටිසන්ධියා පන පඤ්ඤත්තිභූතං කම්මනිමිත්තමෙවාරම්මණං හොති.

93. Còn đối với sự tái sanh trong cõi Sắc, chỉ có nghiệp tướng là chế định làm đối tượng.

94. තථා [Pg.38] අරූපපටිසන්ධියා ච මහග්ගතභූතං පඤ්ඤත්තිභූතඤ්ච කම්මනිමිත්තමෙව යථාරහමාරම්මණං හොති.

94. Tương tự, đối với sự tái sanh trong cõi Vô Sắc, chỉ có nghiệp tướng là pháp đáo đại hoặc là chế định, tùy theo trường hợp, làm đối tượng.

95. අසඤ්ඤසත්තානං පන ජීවිතනවකමෙව පටිසන්ධිභාවෙන පතිට්ඨාති, තස්මා තෙ රූපපටිසන්ධිකා නාම.

95. Còn đối với chúng sanh Vô Tưởng, chỉ có cửu pháp mạng căn an trú với tính cách là tái sanh. Do đó, họ được gọi là những người tái sanh bằng sắc.

96. අරූපා අරූපපටිසන්ධිකා.

96. Chúng sanh Vô Sắc là những người tái sanh bằng danh.

97. සෙසා රූපාරූපපටිසන්ධිකා.

97. Những chúng sanh còn lại là những người tái sanh bằng cả sắc và danh.

98. ආරුප්පචුතියා හොන්ති, හෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතා.

98. Sau khi chết từ cõi Vô Sắc, có thể (tái sanh), ngoại trừ cõi Vô Sắc thấp hơn.

පරමාරුප්පසන්ධී ච, තථා කාමතිහෙතුකා.

Và tái sanh vào cõi Vô Sắc cao hơn, cũng như (tái sanh) tam nhân trong cõi Dục.

රූපාවචරචුතියා, අහෙතුරහිතා සියුං;

සබ්බා කාමතිහෙතුම්හා, කාමෙස්වෙව පනෙතරා.

Sau khi chết từ cõi Sắc Giới, có thể có các loại tái sanh trừ loại vô nhân; từ (tâm) tam nhân cõi Dục, có thể có tất cả (các loại tái sanh); còn những chúng sanh khác (của cõi Dục) thì chỉ (tái sanh) trong cõi Dục.

අයමෙත්ථ චුතිපටිසන්ධික්කමො.

Đây là tiến trình tử và tái sanh.

99. ඉච්චෙවං ගහිතපටිසන්ධිකානං පන පටිසන්ධිනිරොධානන්තරතො පභුති තමෙවාරම්මණමාරබ්භ තදෙව චිත්තං යාව චුතිචිත්තුප්පාදා අසති වීථිචිත්තුප්පාදෙ භවස්ස අඞ්ගභාවෙන භවඞ්ගසන්තතිසඞ්ඛාතං මානසං අබ්බොච්ඡින්නං නදීසොතො විය පවත්තති.

99. Còn đối với những chúng sanh đã thọ sanh như vậy, kể từ ngay sau khi tâm tái sanh diệt, khi không có lộ trình tâm sanh khởi, chính tâm ấy bắt lấy chính đối tượng ấy, được gọi là dòng hữu phần với tính cách là một yếu tố của kiếp sống, diễn tiến không gián đoạn như một dòng sông cho đến khi tâm tử sanh khởi.

100. පරියොසානෙ ච චවනවසෙන චුතිචිත්තං හුත්වා නිරුජ්ඣති.

100. Và vào lúc cuối, do sự chết, nó trở thành tâm tử rồi diệt.

101. තතො පරඤ්ච පටිසන්ධාදයො රථචක්කමිව යථාක්කමං එව පරිවත්තන්තා පවත්තන්ති.

101. Và sau đó, tái sanh và các pháp khác diễn tiến xoay vần đúng theo thứ tự như bánh xe.

102. පටිසන්ධිභවඞ්ගවීථියො, චුතිචෙහ තථා භවන්තරෙ.

102. Tái sanh, hữu phần, các lộ trình tâm, và tử ở đây (kiếp này), cũng vậy trong kiếp khác.

පුන සන්ධි භවඞ්ගමිච්චයං, පරිවත්තති චිත්තසන්තති.

Lại tái sanh, hữu phần, như vậy dòng tâm thức này xoay vần.

පටිසඞ්ඛායපනෙතමද්ධුවං[Pg.39], අධිගන්ත්වා පදමච්චුතං බුධා;

සුසමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා, සමමෙස්සන්ති චිරාය සුබ්බතා.

Bậc hiền trí, sau khi quán xét điều này là vô thường, đã chứng đắc trạng thái bất tử; những vị có giới hạnh tốt đẹp, đã đoạn tận các ràng buộc của ái luyến, sẽ đạt đến sự an tịnh lâu dài.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ වීථිමුත්තසඞ්ගහවිභාගො නාම

Trong bộ Abhidhammatthasaṅgaha, dứt chương có tên là Phân Tích Tổng Hợp Pháp Thoát Lộ Trình.

පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

Chương thứ năm.

6. රූපපරිච්ඡෙදො

6. Chương về Sắc Pháp

1. එත්තාවතා විභත්තා හි, සප්පභෙදප්පවත්තිකා.

1. Cho đến đây, quả thực đã phân tích các pháp tâm và sở hữu tâm,

චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, රූපං දානි පවුච්චති.

Cùng với các sự phân loại và tiến trình của chúng; bây giờ sắc pháp sẽ được nói đến.

2. සමුද්දෙසා විභාගා ච, සමුට්ඨානා කලාපතො.

2. Theo cách tóm lược và phân loại, theo cách nguồn sanh, theo cách các nhóm (kalāpa),

පවත්තික්කමතො චෙති, පඤ්චධා තත්ථ සඞ්ගහො.

Và theo cách tiến trình khởi sanh; như vậy, sự tổng hợp ở đây có năm phần.

රූපසමුද්දෙසො

Tóm Lược về Sắc Pháp

3. චත්තාරි මහාභූතානි, චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපන්ති දුවිධම්පෙතං රූපං එකාදසවිධෙන සඞ්ගහං ගච්ඡති.

3. Bốn đại chủng và sắc y sinh của bốn đại chủng, như vậy sắc pháp này có hai loại, được tóm tắt theo mười một cách.

4. කථං? පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතු භූතරූපං නාම.

4. Thế nào? Địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại được gọi là sắc đại chủng.

5. චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො පසාදරූපං නාම.

5. Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân được gọi là sắc thần kinh.

6. රූපං සද්දො ගන්ධො රසො ආපොධාතුවිවජ්ජිතං භූතත්තයසඞ්ඛාතං ඵොට්ඨබ්බං ගොචරරූපං නාම.

6. Sắc, thanh, hương, vị, và xúc chạm—được gọi là ba đại chủng trừ thủy đại—được gọi là sắc cảnh giới.

7. ඉත්ථත්තං පුරිසත්තං භාවරූපං නාම.

7. Nữ tánh và nam tánh được gọi là sắc tánh.

8. හදයවත්ථු හදයරූපං නාම.

8. Ý vật được gọi là sắc ý vật.

9. ජීවිතින්ද්‍රියං ජීවිතරූපං නාම.

9. Mạng quyền được gọi là sắc mạng quyền.

10. කබළීකාරො ආහාරො ආහාරරූපං නාම.

10. Đoàn thực được gọi là sắc vật thực.

11. ඉති [Pg.40] ච අට්ඨාරසවිධම්පෙතං රූපං සභාවරූපං සලක්ඛණරූපං නිප්ඵන්නරූපං රූපරූපං සම්මසනරූපන්ති ච සඞ්ගහං ගච්ඡති.

11. Và như vậy, mười tám loại sắc pháp này được tóm thâu là sắc có tự tánh, sắc có tự tướng, sắc thực tại, sắc sắc, và sắc để quán niệm.

12. ආකාසධාතු පරිච්ඡෙදරූපං නාම.

12. Hư không giới được gọi là sắc phân cách.

13. කායවිඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති විඤ්ඤත්තිරූපං නාම.

13. Thân biểu tri và khẩu biểu tri được gọi là sắc biểu tri.

14. රූපස්ස ලහුතා මුදුතා කම්මඤ්ඤතා විඤ්ඤත්තිද්වයං විකාරරූපං නාම.

14. Sự nhẹ nhàng, mềm mại, và thích ứng của sắc, cùng hai biểu tri được gọi là sắc biến thể.

15. රූපස්ස උපචයො සන්තති ජරතා අනිච්චතා ලක්ඛණරූපං නාම.

15. Sự sinh, sự nối tiếp, sự già, và sự vô thường của sắc được gọi là sắc đặc tính.

16. ජාතිරූපමෙව පනෙත්ථ උපචයසන්තතිනාමෙන පවුච්චතීති එකාදසවිධම්පෙතං රූපං අට්ඨවීසතිවිධං හොති සරූපවසෙන.

16. Ở đây, chính sắc sinh được gọi bằng tên là sự tích lũy và sự nối tiếp; như vậy, mười một loại sắc pháp này, theo tự thể, trở thành hai mươi tám loại.

17. කථං –

17. Thế nào?

භූතප්පසාදවිසයා, භාවො හදයමිච්චපි;

ජීවිතාහාරරූපෙහි, අට්ඨාරසවිධං තථා.

Đại chủng, sắc thần kinh, cảnh giới, sắc tánh, và cả ý vật; cùng với sắc mạng quyền và sắc vật thực, như vậy có mười tám loại.

පරිච්ඡෙදො ච විඤ්ඤත්ති, විකාරො ලක්ඛණන්ති ච;

අනිප්ඵන්නා දස චෙති, අට්ඨවීසවිධං භවෙ.

Sắc phân cách, biểu tri, biến thể, và đặc tính; mười sắc bất thành tựu này, như vậy (tất cả) trở thành hai mươi tám loại.

අයමෙත්ථ රූපසමුද්දෙසො.

Đây là phần tóm lược về sắc pháp.

රූපවිභාගො

Phân Tích Sắc Pháp

18. සබ්බඤ්ච පනෙතං රූපං අහෙතුකං සප්පච්චයං සාසවං සඞ්ඛතං ලොකියං කාමාවචරං අනාරම්මණං අප්පහාතබ්බමෙවාති එකවිධම්පි අජ්ඣත්තිකබාහිරාදිවසෙන බහුධා භෙදං ගච්ඡති.

18. Và tất cả sắc pháp này đều là vô nhân, hữu duyên, hữu lậu, hữu vi, thuộc về thế gian, thuộc cõi dục, không có đối tượng, và không phải là pháp cần đoạn trừ. Mặc dù là một loại (theo các phương diện này), nó được phân chia theo nhiều cách, như là nội phần, ngoại phần, v.v.

19. කථං? පසාදසඞ්ඛාතං පඤ්චවිධම්පි අජ්ඣත්තිකරූපං නාම, ඉතරං බාහිරරූපං.

19. Thế nào? Năm loại được gọi là sắc thần kinh được gọi là sắc nội phần, phần còn lại là sắc ngoại phần.

20. පසාදහදයසඞ්ඛාතං [Pg.41] ඡබ්බිධම්පි වත්ථුරූපං නාම, ඉතරං අවත්ථුරූපං.

20. Sáu loại sắc bao gồm các sắc tịnh và sắc ý vật được gọi là sắc vật, các sắc còn lại là sắc phi vật.

21. පසාදවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං සත්තවිධම්පි ද්වාරරූපං නාම, ඉතරං අද්වාරරූපං.

21. Bảy loại sắc bao gồm các sắc tịnh và sắc biểu tri được gọi là sắc môn, các sắc còn lại là sắc phi môn.

22. පසාදභාවජීවිතසඞ්ඛාතං අට්ඨවිධම්පි ඉන්ද්‍රියරූපං නාම, ඉතරං අනින්ද්‍රියරූපං.

22. Tám loại sắc bao gồm các sắc tịnh, sắc tính và sắc mạng được gọi là sắc quyền, các sắc còn lại là sắc phi quyền.

23. පසාදවිසයසඞ්ඛාතං ද්වාදසවිධම්පි ඔළාරිකරූපං සන්තිකෙරූපං, සප්පටිඝරූපඤ්ච, ඉතරං සුඛුමරූපං දූරෙරූපං අප්පටිඝරූපඤ්ච.

23. Mười hai loại sắc bao gồm các sắc tịnh và sắc cảnh được gọi là sắc thô, sắc gần, và sắc đối ngại; các sắc còn lại là sắc tế, sắc xa, và sắc vô đối ngại.

24. කම්මජං උපාදින්නරූපං, ඉතරං අනුපාදින්නරූපං.

24. Sắc do nghiệp sanh là sắc thủ, các sắc còn lại là sắc phi thủ.

25. රූපායතනං සනිදස්සනරූපං, ඉතරං අනිදස්සනරූපං.

25. Sắc xứ là sắc hữu kiến, các sắc còn lại là sắc vô kiến.

26. චක්ඛාදිද්වයං අසම්පත්තවසෙන, ඝානාදිත්තයං සම්පත්තවසෙනාති පඤ්චවිධම්පි ගොචරග්ගාහිකරූපං, ඉතරං අගොචරග්ගාහිකරූපං.

26. Hai loại bắt đầu bằng nhãn căn theo cách không tiếp cận, ba loại bắt đầu bằng tỷ căn theo cách tiếp cận, như vậy năm loại này là sắc bắt cảnh; các sắc còn lại là sắc không bắt cảnh.

27. වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා භූතචතුක්කඤ්චෙති අට්ඨවිධම්පි අවිනිබ්භොගරූපං, ඉතරං විනිබ්භොගරූපං.

27. Tám loại sắc này: sắc (cảnh), khí, vị, vật thực và tứ đại, là sắc bất ly; các sắc còn lại là sắc ly.

28. ඉච්චෙවමට්ඨවීසති-විධම්පි ච විචක්ඛණා.

28. Như vậy, đối với hai mươi tám loại sắc,

අජ්ඣත්තිකාදිභෙදෙන, විභජන්ති යථාරහං.

Các bậc hiền trí phân chia theo các cách như nội sắc v.v... một cách thích hợp.

අයමෙත්ථ රූපවිභාගො.

Đây là phần phân tích về sắc.

රූපසමුට්ඨානනයො

Pháp về nguồn sanh của sắc

29. කම්මං චිත්තං උතු ආහාරො චෙති චත්තාරි රූපසමුට්ඨානානි නාම.

29. Nghiệp, tâm, thời tiết, và vật thực, bốn pháp này được gọi là nguồn sanh của sắc.

30. තත්ථ කාමාවචරං රූපාවචරඤ්චෙති පඤ්චවීසතිවිධම්පි කුසලාකුසලකම්මමභිසඞ්ඛතං අජ්ඣත්තිකසන්තානෙ කම්මසමුට්ඨානරූපං පටිසන්ධිමුපාදාය ඛණෙ ඛණෙ සමුට්ඨාපෙති.

30. Trong đó, hai mươi lăm loại nghiệp thiện và bất thiện thuộc dục giới và sắc giới đã được tích lũy, làm phát sanh sắc do nghiệp sanh trong dòng tương tục của tự thân, bắt đầu từ lúc tái sanh, trong từng khoảnh khắc.

31. අරූපවිපාකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතං [Pg.42] පඤ්චසත්තතිවිධම්පි චිත්තං චිත්තසමුට්ඨානරූපං පඨමභවඞ්ගමුපාදාය ජායන්තමෙව සමුට්ඨාපෙති.

31. Bảy mươi lăm loại tâm, ngoại trừ các tâm quả vô sắc và song ngũ thức, làm phát sanh sắc do tâm sanh ngay khi chúng sanh khởi, bắt đầu từ tâm hữu phần đầu tiên.

32. තත්ථ අප්පනාජවනං ඉරියාපථම්පි සන්නාමෙති.

32. Trong đó, các tốc hành tâm thiền định cũng điều khiển các oai nghi.

33. වොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනාභිඤ්ඤා පන විඤ්ඤත්තිම්පි සමුට්ඨාපෙන්ති.

33. Còn tâm xác định, các tốc hành tâm dục giới, và các tâm thần thông thì cũng làm phát sanh sắc biểu tri.

34. සොමනස්සජවනානි පනෙත්ථ තෙරස හසනම්පි ජනෙන්ති.

34. Ở đây, mười ba tốc hành tâm câu hữu với hỷ cũng tạo ra sự mỉm cười.

35. සීතුණ්හොතුසමඤ්ඤාතා තෙජොධාතු ඨිතිප්පත්තාව උතුසමුට්ඨානරූපං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච යථාරහං සමුට්ඨාපෙති.

35. Hỏa đại, được biết là thời tiết nóng và lạnh, khi đạt đến giai đoạn trụ, làm phát sanh sắc do thời tiết sanh cả bên trong lẫn bên ngoài một cách tương xứng.

36. ඔජාසඞ්ඛාතො ආහාරො ආහාරසමුට්ඨානරූපං අජ්ඣොහරණකාලෙ ඨානප්පත්තොව සමුට්ඨාපෙති.

36. Vật thực, được gọi là vật thực tố, làm phát sanh sắc do vật thực sanh vào lúc nuốt vào, khi đã được hấp thụ.

37. තත්ථ හදයඉන්ද්‍රියරූපානි කම්මජානෙව.

37. Trong đó, sắc ý vật và các sắc quyền chỉ do nghiệp sanh.

38. විඤ්ඤත්තිද්වයං චිත්තජමෙව.

38. Hai sắc biểu tri chỉ do tâm sanh.

39. සද්දො චිත්තොතුජො.

39. Âm thanh do tâm và thời tiết sanh.

40. ලහුතාදිත්තයං උතුචිත්තාහාරෙහි සම්භොති.

40. Ba (sắc) bắt đầu bằng khinh sắc sanh từ thời tiết, tâm, và vật thực.

41. අවිනිබ්භොගරූපානි චෙව ආකාසධාතු ච. චතූහි සම්භූතානි.

41. Các sắc bất ly và không giới sanh từ bốn (nguồn).

42. ලක්ඛණරූපානි න කුතොචි ජායන්ති.

42. Các sắc tướng không sanh từ bất cứ nguồn nào.

43. අට්ඨාරස පන්නරස, තෙරස ද්වාදසාති ච.

43. Mười tám, mười lăm, mười ba, và mười hai,

කම්මචිත්තොතුකාහාර-ජානි හොන්ති යථාක්කමං.

Là (số sắc) sanh từ nghiệp, tâm, thời tiết, và vật thực, theo thứ tự.

44. ජායමානාදිරූපානං, සභාවත්තා හි කෙවලං.

44. Chỉ vì là tự tánh của các sắc đang sanh khởi v.v...

ලක්ඛණානි න ජායන්ති, කෙහිචීති පකාසිතං.

Nên được tuyên bố rằng các tướng (sắc) không sanh từ bất cứ nguồn nào.

අයමෙත්ථ රූපසමුට්ඨානනයො.

Đây là phương pháp về nguồn sanh của sắc.

කලාපයොජනා

Sự phối hợp các tổng hợp sắc

45. එකුප්පාදා [Pg.43] එකනිරොධා එකනිස්සයා සහවුත්තිනො එකවීසති රූපකලාපා නාම.

45. Hai mươi mốt tổng hợp sắc được gọi là (những pháp) đồng sanh, đồng diệt, đồng nương tựa, và đồng tồn tại.

46. තත්ථ ජීවිතං අවිනිබ්භොගරූපඤ්ච චක්ඛුනා සහ චක්ඛුදසකන්ති පවුච්චති. තථා සොතාදීහි සද්ධිං සොතදසකං ඝානදසකං ජිව්හාදසකං කායදසකං ඉත්ථිභාවදසකං පුම්භාවදසකං වත්ථුදසකඤ්චෙති යථාක්කමං යොජෙතබ්බං. අවිනිබ්භොගරූපමෙව ජීවිතෙන සහ ජීවිතනවකන්ති පවුච්චති. ඉමෙ නව කම්මසමුට්ඨානකලාපා.

46. Trong ấy, mạng căn và sắc bất ly cùng với nhãn được gọi là thập pháp nhãn. Tương tự, cần phải phối hợp theo thứ tự với nhĩ v.v... thành thập pháp nhĩ, thập pháp tỷ, thập pháp thiệt, thập pháp thân, thập pháp nữ tánh, thập pháp nam tánh, và thập pháp ý vật. Chính sắc bất ly cùng với mạng căn được gọi là cửu pháp mạng căn. Đây là chín tổng hợp sắc do nghiệp sanh.

47. අවිනිබ්භොගරූපං පන සුද්ධට්ඨකං, තදෙව කායවිඤ්ඤත්තියා සහ කායවිඤ්ඤත්තිනවකං, වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දෙහි සහ වචීවිඤ්ඤත්තිදසකං, ලහුතාදීහි සද්ධිං ලහුතාදෙකාදසකං, කායවිඤ්ඤත්තිලහුතාදිද්වාදසකං, වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දලහුතාදිතෙරසකඤ්චෙති ඡ චිත්තසමුට්ඨානකලාපා.

47. Còn sắc bất ly (đơn thuần) là bát pháp thuần túy; chính nó cùng với thân biểu tri là cửu pháp thân biểu tri; cùng với khẩu biểu tri và âm thanh là thập pháp khẩu biểu tri; cùng với khinh khoái v.v... là thập nhất pháp khinh khoái; (cùng với) thân biểu tri và khinh khoái v.v... là thập nhị pháp; (cùng với) khẩu biểu tri, âm thanh, và khinh khoái v.v... là thập tam pháp. (Như vậy) có sáu tổng hợp sắc do tâm sanh.

48. සුද්ධට්ඨකං සද්දනවකං ලහුතාදෙකාදසකං සද්දලහුතාදිද්වාදසකඤ්චෙති චත්තාරො උතුසමුට්ඨානකලාපා.

48. Bát pháp thuần túy, cửu pháp âm thanh, thập nhất pháp khinh khoái, và thập nhị pháp âm thanh khinh khoái v.v... là bốn tổng hợp sắc do thời tiết sanh.

49. සුද්ධට්ඨකං ලහුතාදෙකාදසකඤ්චෙති ද්වෙආහාරසමුට්ඨානකලාපා.

49. Bát pháp thuần túy và thập nhất pháp khinh khoái là hai tổng hợp sắc do vật thực sanh.

50. තත්ථ සුද්ධට්ඨකං සද්දනවකඤ්චෙති ද්වෙ උතුසමුට්ඨානකලාපා බහිද්ධාපි ලබ්භන්ති, අවසෙසා පන සබ්බෙපි අජ්ඣත්තිකමෙවාති.

50. Trong ấy, bát pháp thuần túy và cửu pháp âm thanh là hai tổng hợp sắc do thời tiết sanh cũng được tìm thấy ở bên ngoài; còn lại tất cả đều chỉ là nội phần.

51. කම්මචිත්තොතුකාහාර-සමුට්ඨානා යථාක්කමං.

51. Do nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực sanh, theo thứ tự.

නව ඡ චතුරො ද්වෙති, කලාපා එකවීසති.

Là chín, sáu, bốn, và hai, (tổng cộng) hai mươi mốt tổng hợp sắc.

කලාපානං පරිච්ඡෙද-ලක්ඛණත්තා විචක්ඛණා;

න කලාපඞ්ගමිච්චාහු, ආකාසං ලක්ඛණානි ච.

Vì có đặc tính phân chia các tổng hợp sắc, các bậc trí giả không gọi hư không và các tướng (sắc) là thành phần của tổng hợp sắc.

අයමෙත්ථ කලාපයොජනා.

Đây là sự phối hợp các tổng hợp sắc.

රූපපවත්තික්කමො

Tiến trình của sắc

52. සබ්බානිපි [Pg.44] පනෙතානි රූපානි කාමලොකෙ යථාරහං අනූනානි පවත්තියං උපලබ්භන්ති.

52. Tất cả những sắc pháp này được tìm thấy không thiếu sót trong đời sống ở cõi Dục, tùy theo trường hợp thích hợp.

53. පටිසන්ධියං පන සංසෙදජානඤ්චෙව ඔපපාතිකානඤ්ච චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායභාවවත්ථුදසකසඞ්ඛාතානි සත්ත දසකානි පාතුභවන්ති උක්කට්ඨවසෙන, ඔමකවසෙන පන චක්ඛුසොතඝානභාවදසකානි කදාචිපි න ලබ්භන්ති, තස්මා තෙසං වසෙන කලාපහානි වෙදිතබ්බා.

53. Nhưng vào lúc tái sanh, đối với chúng sanh thấp sanh và hóa sanh, bảy thập pháp là thập pháp nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, tánh, và ý vật khởi sanh, trong trường hợp tối thắng. Nhưng trong trường hợp kém hơn, các thập pháp nhãn, nhĩ, tỷ, và tánh đôi khi không được tìm thấy. Do đó, cần phải hiểu sự thiếu hụt các tổng hợp sắc tùy theo trường hợp của chúng.

54. ගබ්භසෙය්‍යකසත්තානං පන කායභාවවත්ථුදසකසඞ්ඛාතානි තීණි දසකානි පාතුභවන්ති, තත්ථාපි භාවදසකං කදාචි න ලබ්භති, තතො පරං පවත්තිකාලෙ කමෙන චක්ඛුදසකාදීනි ච පාතුභවන්ති.

54. Còn đối với chúng sanh thai sanh, ba thập pháp là thập pháp thân, tánh, và ý vật khởi sanh. Trong trường hợp đó, thập pháp tánh đôi khi không được tìm thấy. Sau đó, trong thời bình nhật, các thập pháp nhãn v.v... tuần tự khởi sanh.

55. ඉච්චෙවං පටිසන්ධිමුපාදාය කම්මසමුට්ඨානා, දුතියචිත්තමුපාදාය චිත්තසමුට්ඨානා, ඨිතිකාලමුපාදාය උතුසමුට්ඨානා, ඔජාඵරණමුපාදාය ආහාරසමුට්ඨානා චෙති චතුසමුට්ඨානරූපකලාපසන්තති කාමලොකෙ දීපජාලා විය, නදීසොතො විය ච යාවතායුකමබ්බොච්ඡින්නා පවත්තති.

55. Như vậy, bắt đầu từ lúc tái sanh là (sắc) do nghiệp sanh, bắt đầu từ tâm thứ hai là (sắc) do tâm sanh, bắt đầu từ sát-na trụ là (sắc) do thời tiết sanh, và bắt đầu từ lúc chất dinh dưỡng lan tỏa là (sắc) do vật thực sanh. Dòng tương tục của các tổng hợp sắc do bốn nguồn sanh này ở cõi Dục tiếp diễn không gián đoạn cho đến hết tuổi thọ, giống như ngọn lửa đèn và dòng sông.

56. මරණකාලෙ පන චුතිචිත්තොපරිසත්තරසමචිත්තස්ස ඨිතිකාලමුපාදාය කම්මජරූපානි න උප්පජ්ජන්ති, පුරෙතරමුප්පන්නානි ච කම්මජරූපානි චුතිචිත්තසමකාලමෙව පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තතො පරං චිත්තජාහාරජරූපඤ්ච වොච්ඡිජ්ජති, තතො පරං උතුසමුට්ඨානරූපපරම්පරා යාව මතකළෙවරසඞ්ඛාතා පවත්තන්ති.

56. Nhưng vào lúc chết, bắt đầu từ sát-na trụ của tâm thứ mười bảy tính ngược từ tâm tử, các sắc do nghiệp sanh không còn sanh khởi. Và các sắc do nghiệp sanh đã sanh trước đó tiếp diễn cho đến đồng thời với tâm tử rồi diệt. Sau đó, sắc do tâm sanh và vật thực sanh cũng chấm dứt. Sau đó nữa, chuỗi sắc do thời tiết sanh tiếp diễn cho đến khi (thân) được gọi là tử thi.

57. ඉච්චෙවං මතසත්තානං, පුනදෙව භවන්තරෙ.

57. Như vậy đối với chúng sanh đã chết, rồi lại trong kiếp sống khác.

පටිසන්ධිමුපාදාය, තථා රූපං පවත්තති.

Bắt đầu từ lúc tái sanh, sắc pháp lại tiếp diễn như vậy.

58. රූපලොකෙ [Pg.45] පන ඝානජිව්හාකායභාවදසකානි ච ආහාරජකලාපානි ච න ලබ්භන්ති, තස්මා තෙසං පටිසන්ධිකාලෙ චක්ඛුසොතවත්ථුවසෙන තීණි දසකානි ජීවිතනවකඤ්චෙති චත්තාරො කම්මසමුට්ඨානකලාපා, පවත්තියං චිත්තොතුසමුට්ඨානා ච ලබ්භන්ති.

58. Còn trong cõi Sắc giới, các thập pháp tỷ, thiệt, thân, tánh và các tổng hợp sắc do vật thực sanh không được tìm thấy. Do đó, vào lúc tái sanh của họ, có bốn tổng hợp sắc do nghiệp sanh là ba thập pháp nhãn, nhĩ, ý vật, và cửu pháp mạng căn. Trong thời bình nhật, (sắc) do tâm và thời tiết sanh cũng được tìm thấy.

59. අසඤ්ඤසත්තානං පන චක්ඛුසොතවත්ථුසද්දාපි න ලබ්භන්ති, තථා සබ්බානිපි චිත්තජරූපානි, තස්මා තෙසං පටිසන්ධිකාලෙ ජීවිතනවකමෙව, පවත්තියඤ්ච සද්දවජ්ජිතං උතුසමුට්ඨානරූපං අතිරිච්ඡති.

59. Còn đối với chúng sanh Vô tưởng, nhãn, nhĩ, ý vật, và âm thanh cũng không được tìm thấy, cũng như tất cả sắc do tâm sanh. Do đó, vào lúc tái sanh của họ, chỉ có cửu pháp mạng căn. Và trong thời bình nhật, sắc do thời tiết sanh ngoại trừ âm thanh còn lại.

60. ඉච්චෙවං කාමරූපාසඤ්ඤීසඞ්ඛාතෙසු තීසු ඨානෙසු පටිසන්ධිපවත්තිවසෙන දුවිධා රූපප්පවත්ති වෙදිතබ්බා.

60. Như vậy, tiến trình của sắc cần được hiểu theo hai phương diện, là tái sanh và bình nhật, trong ba trú xứ được gọi là cõi Dục, cõi Sắc, và cõi Vô tưởng.

61. අට්ඨවීසති කාමෙසු, හොන්ති තෙවීස රූපිසු.

61. Có hai mươi tám (sắc) trong cõi Dục, hai mươi ba trong cõi Sắc.

සත්තරසෙව සඤ්ඤීනං, අරූපෙ නත්ථි කිඤ්චිපි.

Chỉ có mười bảy đối với chúng sanh Vô tưởng, và không có gì cả trong cõi Vô sắc.

සද්දො විකාරො ජරතා, මරණඤ්චොපපත්තියං;

න ලබ්භන්ති පවත්තෙ තු, න කිඤ්චිපි න ලබ්භති.

Âm thanh, sắc biến đổi, già, và chết không được tìm thấy vào lúc sanh; nhưng trong thời bình nhật, không có gì là không được tìm thấy.

අයමෙත්ථ රූපපවත්තික්කමො.

Đây là tiến trình của sắc.

නිබ්බානභෙදො

Sự phân chia Niết-bàn

62. නිබ්බානං පන ලොකුත්තරසඞ්ඛාතං චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකාතබ්බං මග්ගඵලානමාරම්මණභූතං වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා නිබ්බානන්ති පවුච්චති.

62. Còn Niết-bàn, được gọi là siêu thế, cần được chứng ngộ bởi trí tuệ của bốn đạo, là đối tượng của đạo và quả, được gọi là Niết-bàn vì đã thoát khỏi ái dục được gọi là 'vāna' (sự ràng buộc).

63. තදෙතං සභාවතො එකවිධම්පි සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතු අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු චෙති දුවිධං හොති කාරණපරියායෙන.

63. Niết-bàn này, mặc dù chỉ có một loại theo tự tánh, nhưng lại có hai loại theo phương diện nguyên nhân: hữu dư y Niết-bàn giới và vô dư y Niết-bàn giới.

64. තථා [Pg.46] සුඤ්ඤතං අනිමිත්තං අප්පණිහිතඤ්චෙති තිවිධං හොති ආකාරභෙදෙන.

64. Cũng vậy, do sự khác biệt về phương diện, có ba loại là: Không tánh, Vô tướng, và Vô nguyện.

65. පදමච්චුතමච්චන්තං, අසඞ්ඛතමනුත්තරං.

65. Trạng thái bất diệt, tuyệt đối, vô vi, vô thượng.

නිබ්බානමිති භාසන්ති, වානමුත්තා මහෙසයො.

Các bậc đại hiền đã thoát khỏi ái dục gọi đó là Niết-bàn.

ඉති චිත්තං චෙතසිකං, රූපං නිබ්බානමිච්චපි;

පරමත්ථං පකාසෙන්ති, චතුධාව තථාගතා.

Như vậy, các đấng Như Lai tuyên thuyết pháp chân đế chỉ có bốn loại là: tâm, sở hữu tâm, sắc pháp, và Niết-bàn.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ රූපසඞ්ගහවිභාගො නාම

Như vậy, trong bộ Thắng Pháp Tập Yếu Luận, (đây là) chương tên là Phân Tích Tổng Hợp Sắc Pháp.

ඡට්ඨො පරිච්ඡෙදො.

Chương thứ sáu.

7. සමුච්චයපරිච්ඡෙදො

7. Chương Tổng Hợp

1. ද්වාසත්තතිවිධා වුත්තා, වත්ථුධම්මා සලක්ඛණා.

1. Bảy mươi hai loại pháp thực tại cùng với đặc tính của chúng đã được nói đến.

තෙසං දානි යථායොගං, පවක්ඛාමි සමුච්චයං.

Bây giờ, tôi sẽ trình bày sự tổng hợp các pháp ấy một cách thích hợp.

2. අකුසලසඞ්ගහො මිස්සකසඞ්ගහො බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො සබ්බසඞ්ගහො චෙති සමුච්චයසඞ්ගහො චතුබ්බිධො වෙදිතබ්බො.

2. Nên hiểu rằng sự tổng hợp các pháp có bốn loại là: Tổng hợp bất thiện, Tổng hợp các pháp hỗn hợp, Tổng hợp các pháp trợ Bồ-đề, và Tổng hợp tất cả các pháp.

අකුසලසඞ්ගහො

Tổng Hợp Bất Thiện

3. කථං? අකුසලසඞ්ගහෙ තාව චත්තාරො ආසවා – කාමාසවො භවාසවො දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො.

3. Như thế nào? Trước hết, trong phần Tổng hợp bất thiện, có bốn lậu hoặc – dục lậu, hữu lậu, kiến lậu, vô minh lậu.

4. චත්තාරො ඔඝා – කාමොඝො භවොඝො දිට්ඨොඝො අවිජ්ජොඝො.

4. Bốn bộc lưu – dục bộc, hữu bộc, kiến bộc, vô minh bộc.

5. චත්තාරො යොගා – කාමයොගො භවයොගො දිට්ඨියොගො අවිජ්ජායොගො.

5. Bốn ách – dục ách, hữu ách, kiến ách, vô minh ách.

6. චත්තාරො ගන්ථා – අභිජ්ඣාකායගන්ථො, බ්‍යාපාදො කායගන්ථො, සීලබ්බතපරාමාසො කායගන්ථො, ඉදංසච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථො.

6. Bốn thân triền – tham thân triền, sân thân triền, giới cấm thủ thân triền, chấp thủ chân lý này thân triền.

7. චත්තාරො [Pg.47] උපාදානා – කාමුපාදානං දිට්ඨුපාදානං සීලබ්බතුපාදානං අත්තවාදුපාදානං.

7. Bốn thủ – dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, ngã luận thủ.

8. ඡ නීවරණානි – කාමච්ඡන්දනීවරණං බ්‍යාපාදනීවරණං ථිනමිද්ධනීවරණං උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං විචිකිච්ඡානීවරණං අවිජ්ජානීවරණං.

8. Sáu triền cái – tham dục triền cái, sân triền cái, hôn trầm thụy miên triền cái, trạo hối triền cái, hoài nghi triền cái, vô minh triền cái.

9. සත්ත අනුසයා – කාමරාගානුසයො භවරාගානුසයො පටිඝානුසයො මානානුසයො දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයො අවිජ්ජානුසයො.

9. Bảy tùy miên – dục tham tùy miên, hữu tham tùy miên, sân tùy miên, mạn tùy miên, kiến tùy miên, nghi tùy miên, vô minh tùy miên.

10. දස සංයොජනානි – කාමරාගසංයොජනං රූපරාගසංයොජනං අරූපරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං මානසංයොජනං දිට්ඨිසංයොජනං සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං විචිකිච්ඡාසංයොජනං උද්ධච්චසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජනං සුත්තන්තෙ.

10. Mười kiết sử (theo Kinh tạng) – dục ái kiết sử, sắc ái kiết sử, vô sắc ái kiết sử, sân kiết sử, mạn kiết sử, kiến kiết sử, giới cấm thủ kiết sử, nghi kiết sử, trạo cử kiết sử, vô minh kiết sử.

11. අපරානිපි දස සංයොජනානි – කාමරාගසංයොජනං භවරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං මානසංයොජනං දිට්ඨිසංයොජනං සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං විචිකිච්ඡාසංයොජනං ඉස්සාසංයොජනං මච්ඡරියසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජනං අභිධම්මෙ (විභ. 969).

11. Mười kiết sử khác nữa (theo Vi Diệu Pháp) – dục ái kiết sử, hữu ái kiết sử, sân kiết sử, mạn kiết sử, kiến kiết sử, giới cấm thủ kiết sử, nghi kiết sử, tật kiết sử, lận kiết sử, vô minh kiết sử (vibha. 969).

12. දස කිලෙසා – ලොභො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි විචිකිච්ඡා ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පං.

12. Mười phiền não – tham, sân, si, mạn, tà kiến, hoài nghi, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, vô quý.

13. ආසවාදීසු පනෙත්ථ කාමභවනාමෙන තබ්බත්ථුකා තණ්හා අධිප්පෙතා, සීලබ්බතපරාමාසො ඉදංසච්චාභිනිවෙසො අත්තවාදුපාදො ච තථාපවත්තං දිට්ඨිගතමෙව පවුච්චති.

13. Ở đây, trong các pháp như lậu hoặc, v.v., bằng tên gọi dục và hữu, ái dục có đối tượng là chúng được ám chỉ; còn giới cấm thủ, chấp thủ chân lý này, và ngã luận thủ diễn tiến như vậy được gọi chính là tà kiến.

14. ආසවොඝා ච යොගා ච,

14. Lậu hoặc, bộc lưu, và ách,

තයො ගන්ථා ච වත්ථුතො;

උපාදානා දුවෙ වුත්තා,අට්ඨ නීවරණා සියුං.

Về thực chất, có ba triền phược; hai thủ được nói đến, và tám triền cái.

ඡළෙවානුසයා [Pg.48] හොන්ති, නව සංයොජනා මතා;

කිලෙසා දස වුත්තොයං, නවධා පාපසඞ්ගහො.

Chỉ có sáu tùy miên, chín kiết sử được xem là, mười phiền não đã được nói. Đây là chín cách tổng hợp các pháp ác.

මිස්සකසඞ්ගහො

Tổng Hợp Các Pháp Hỗn Hợp

15. මිස්සකසඞ්ගහෙ ඡ හෙතූ – ලොභො දොසො මොහො අලොභො අදොසො අමොහො.

15. Trong phần Tổng hợp các pháp hỗn hợp, có sáu nhân – tham, sân, si, vô tham, vô sân, vô si.

16. සත්ත ඣානඞ්ගානි – විතක්කො විචාරො පීති එකග්ගතා සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛා.

16. Bảy thiền chi – tầm, tứ, hỷ, nhất tâm, hỷ, ưu, xả.

17. ද්වාදස මග්ගඞ්ගානි – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාසඞ්කප්පො මිච්ඡාවායාමො මිච්ඡාසමාධි.

17. Mười hai đạo chi – chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định, tà kiến, tà tư duy, tà tinh tấn, tà định.

18. බාවීසතින්ද්‍රියානි – චක්ඛුන්ද්‍රියං සොතින්ද්‍රියං ඝානින්ද්‍රියං ජිව්හින්ද්‍රියං කායින්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රියං සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං.

18. Hai mươi hai quyền – nhãn quyền, nhĩ quyền, tỷ quyền, thiệt quyền, thân quyền, nữ quyền, nam quyền, mạng quyền, ý quyền, lạc quyền, khổ quyền, hỷ quyền, ưu quyền, xả quyền, tín quyền, tấn quyền, niệm quyền, định quyền, tuệ quyền, vị tri đương tri quyền, dĩ tri quyền, cụ tri quyền.

19. නව බලානි – සද්ධාබලං වීරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං හිරිබලං ඔත්තප්පබලං අහිරිකබලං අනොත්තප්පබලං.

19. Chín lực – tín lực, tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực, tàm lực, quý lực, vô tàm lực, vô quý lực.

20. චත්තාරො අධිපතී – ඡන්දාධිපති වීරියාධිපති චිත්තාධිපති වීමංසාධිපති.

20. Bốn trưởng – dục trưởng, tấn trưởng, tâm trưởng, thẩm trưởng.

21. චත්තාරො ආහාරා – කබළීකාරො ආහාරො, ඵස්සො දුතියො, මනොසඤ්චෙතනා තතියා, විඤ්ඤාණං චතුත්ථං.

21. Bốn vật thực – đoàn thực, xúc thực là thứ hai, tư niệm thực là thứ ba, thức thực là thứ tư.

22. ඉන්ද්‍රියෙසු [Pg.49] පනෙත්ථ සොතාපත්තිමග්ගඤාණං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං.

22. Trong các quyền này, tuệ đạo Tu-đà-hoàn là vị tri quyền.

23. අරහත්තඵලඤාණං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං.

23. Tuệ quả A-la-hán là cụ tri quyền.

24. මජ්ඣෙ ඡ ඤාණානි අඤ්ඤින්ද්‍රියානීති පවුච්චන්ති.

24. Sáu tuệ ở giữa được gọi là dĩ tri quyền.

25. ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච රූපාරූපවසෙන දුවිධං හොති.

25. Và mạng quyền có hai loại theo phương diện sắc và phi sắc.

26. පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු ඣානඞ්ගානි, අවීරියෙසු බලානි, අහෙතුකෙසු මග්ගඞ්ගානි න ලබ්භන්ති.

26. Trong năm thức, các chi thiền; trong các tâm vô cần, các lực; trong các tâm vô nhân, các chi đạo không được tìm thấy.

27. තථා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ එකග්ගතා මග්ගින්ද්‍රියබලභාවං න ගච්ඡති.

27. Tương tự, trong tâm hoài nghi, nhất tâm không đạt đến trạng thái chi đạo, quyền, và lực.

28. ද්විහෙතුකතිහෙතුකජවනෙස්වෙව යථාසම්භවං අධිපති එකොව ලබ්භතීති.

28. Chỉ trong các tốc hành tâm nhị nhân và tam nhân, tùy theo trường hợp, chỉ một trưởng được tìm thấy.

29. ඡ හෙතූ පඤ්ච ඣානඞ්ගා, මග්ගඞ්ගා නව වත්ථුතො.

29. Sáu nhân, năm chi thiền, chín chi đạo về thực thể.

සොළසින්ද්‍රියධම්මා ච, බලධම්මා නවෙරිතා.

Và mười sáu pháp quyền, chín pháp lực đã được nói đến.

චත්තාරොධිපති වුත්තා, තථාහාරාති සත්තධා;

කුසලාදිසමාකිණ්ණො, වුත්තොමිස්සකසඞ්ගහො.

Bốn trưởng đã được nói, cũng vậy là vật thực, như thế có bảy loại; Tạp Lược Tập Yếu được nói đến, bao gồm các pháp thiện v.v...

බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො

Bồ-đề Phần Tập Yếu

30. බොධිපක්ඛියසඞ්ගහෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං.

30. Trong Bồ-đề Phần Tập Yếu, bốn niệm xứ là: thân tùy quán niệm xứ, thọ tùy quán niệm xứ, tâm tùy quán niệm xứ, pháp tùy quán niệm xứ.

31. චත්තාරො සම්මප්පධානා උප්පන්නානං පාපකානං පහානාය වායාමො, අනුප්පන්නානං පාපකානං අනුප්පාදාය වායාමො, අනුප්පන්නානං කුසලානං උප්පාදාය වායාමො, උප්පන්නානං කුසලානං භිය්‍යොභාවාය වායාමො.

31. Bốn chánh cần: nỗ lực đoạn trừ các pháp ác đã sanh, nỗ lực ngăn ngừa các pháp ác chưa sanh, nỗ lực làm sanh khởi các pháp thiện chưa sanh, nỗ lực làm tăng trưởng các pháp thiện đã sanh.

32. චත්තාරො [Pg.50] ඉද්ධිපාදා – ඡන්දිද්ධිපාදො වීරියිද්ධිපාදො චිත්තිද්ධිපාදො වීමංසිද්ධිපාදො.

32. Bốn như ý túc – dục như ý túc, tấn như ý túc, tâm như ý túc, thẩm như ý túc.

33. පඤ්චින්ද්‍රියානි – සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං.

33. Năm quyền – tín quyền, tấn quyền, niệm quyền, định quyền, tuệ quyền.

34. පඤ්ච බලානි – සද්ධාබලං වීරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං.

34. Năm lực – tín lực, tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực.

35. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා – සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො.

35. Bảy giác chi – niệm giác chi, trạch pháp giác chi, tấn giác chi, hỷ giác chi, khinh an giác chi, định giác chi, xả giác chi.

36. අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි.

36. Tám chi đạo – chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

37. එත්ථ පන චත්තාරො සතිපට්ඨානාති සම්මාසති එකාව පවුච්චති.

37. Tuy nhiên, ở đây bốn niệm xứ được nói đến chỉ là một, tức là chánh niệm.

38. තථා චත්තාරො සම්මප්පධානාති ච සම්මාවායාමො.

38. Tương tự, bốn chánh cần là chánh tinh tấn.

39. ඡන්දො චිත්තමුපෙක්ඛා ච, සද්ධාපස්සද්ධිපීතියො.

39. Dục, tâm và xả, tín, khinh an, hỷ.

සම්මාදිට්ඨි ච සඞ්කප්පො, වායාමො විරතිත්තයං.

Chánh kiến và tư duy, tinh tấn, ba chế ngự.

සම්මාසති සමාධීති, චුද්දසෙතෙ සභාවතො;

සත්තතිංසප්පභෙදෙන, සත්තධා තත්ථ සඞ්ගහො.

Chánh niệm và chánh định, mười bốn pháp này về tự tánh; với ba mươi bảy loại, được tóm thâu trong bảy nhóm.

40. සඞ්කප්පපස්සද්ධි ච පීතුපෙක්ඛා,

40. Tư duy, khinh an, và hỷ, xả,

ඡන්දො ච චිත්තං විරතිත්තයඤ්ච;

නවෙකඨානා විරියං නවට්ඨ,සතී සමාධී චතු පඤ්ච පඤ්ඤා;

සද්ධා දුඨානුත්තමසත්තතිංස-ධම්මානමෙසො පවරො විභාගො.

Dục, tâm và ba chế ngự; Chín pháp này ở một nơi, tinh tấn ở chín, niệm ở tám, định ở bốn, tuệ ở năm; Tín ở hai nơi. Đây là sự phân loại cao quý của ba mươi bảy pháp tối thượng này.

41. සබ්බෙ [Pg.51] ලොකුත්තරෙ හොන්ති, න වා සඞ්කප්පපීතියො.

41. Tất cả đều có trong siêu thế, nhưng tư duy và hỷ thì không nhất thiết.

ලොකියෙපි යථායොගං, ඡබ්බිසුද්ධිපවත්තියං.

Cũng có trong hiệp thế, tùy theo trường hợp, trong tiến trình của sáu thanh tịnh.

සබ්බසඞ්ගහො

Tổng Hợp Toàn Thể

42. සබ්බසඞ්ගහෙ පඤ්චක්ඛන්ධා – රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො.

42. Trong sự tổng hợp toàn thể có năm uẩn – sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn.

43. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා – රූපුපාදානක්ඛන්ධො වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො.

43. Năm thủ uẩn – sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, thức thủ uẩn.

44. ද්වාදසායතනානි – චක්ඛායතනං සොතායතනං ඝානායතනං ජිව්හායතනං කායායතනං මනායතනං රූපායතනං සද්දායතනං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං ධම්මායතනං.

44. Mười hai xứ – nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ, sắc xứ, thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ.

45. අට්ඨාරස ධාතුයො – චක්ඛුධාතු සොතධාතු ඝානධාතු ජිව්හාධාතු කායධාතු රූපධාතු සද්දධාතු ගන්ධධාතු රසධාතු ඵොට්ඨබ්බධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු සොතවිඤ්ඤාණධාතු ඝානවිඤ්ඤාණධාතු ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු කායවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතු ධම්මධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතු.

45. Mười tám giới – nhãn giới, nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, sắc giới, thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, nhãn thức giới, nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý giới, pháp giới, ý thức giới.

46. චත්තාරි අරියසච්චානි – දුක්ඛං අරියසච්චං, දුක්ඛසමුදයො අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධො අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං.

46. Bốn Thánh đế – Khổ thánh đế, Khổ tập thánh đế, Khổ diệt thánh đế, Khổ diệt đạo thánh đế.

47. එත්ථ පන චෙතසිකසුඛුමරූපනිබ්බානවසෙන එකූනසත්තති ධම්මා ධම්මායතනධම්මධාතූති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති.

47. Tuy nhiên, ở đây, sáu mươi chín pháp, tức là các tâm sở, sắc vi tế, và Niết-bàn, được kể là pháp xứ và pháp giới.

48. මනායතනමෙව සත්තවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන භිජ්ජති.

48. Chính ý xứ được phân chia thành bảy thức giới.

49. රූපඤ්ච වෙදනා සඤ්ඤා, සෙසචෙතසිකා තථා.

49. Sắc, thọ, tưởng, và cũng vậy, các tâm sở còn lại.

විඤ්ඤාණමිති පඤ්චෙතෙ, පඤ්චක්ඛන්ධාති භාසිතා.

Và thức; năm pháp này được gọi là năm uẩn.

50. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාති[Pg.52], තථා තෙභූමකා මතා.

50. Cũng vậy, các pháp thuộc ba cõi được xem là năm thủ uẩn.

භෙදාභාවෙන නිබ්බානං, ඛන්ධසඞ්ගහනිස්සටං.

Do không có sự phân chia, Niết-bàn được loại ra khỏi sự tổng hợp của các uẩn.

51. ද්වාරාරම්මණභෙදෙන, භවන්තායතනානි ච.

51. Do sự phân biệt giữa các căn môn và đối tượng, các xứ hiện hữu.

ද්වාරාලම්බතදුප්පන්න-පරියායෙන ධාතුයො.

Theo cách phân loại của căn môn, đối tượng, và cái sinh khởi từ chúng, (có) các giới.

52. දුක්ඛං තෙභූමකං වට්ටං, තණ්හා සමුදයො භවෙ.

52. Khổ là vòng luân hồi trong ba cõi, ái là sự tập khởi.

නිරොධො නාම නිබ්බානං, මග්ගො ලොකුත්තරො මතො.

Diệt được gọi là Niết-bàn, đạo được xem là siêu thế.

53. මග්ගයුත්තා ඵලා චෙව, චතුසච්චවිනිස්සටා.

53. Các pháp tương ưng với đạo và các quả được loại ra khỏi bốn đế.

ඉති පඤ්චප්පභෙදෙන, පවුත්තො සබ්බසඞ්ගහො.

Như vậy, sự tổng hợp toàn thể đã được giải thích với năm loại phân chia.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ සමුච්චයසඞ්ගහවිභාගො නාම

Như vậy, trong Abhidhammattha Sangaha, đây là chương có tên là Phân Tích Tổng Hợp Các Loại.

සත්තමො පරිච්ඡෙදො.

Chương Thứ Bảy.

8. පච්චයපරිච්ඡෙදො

8. Chương Duyên Hệ

1. යෙසං සඞ්ඛතධම්මානං, යෙ ධම්මා පච්චයා යථා.

1. Những pháp nào là duyên cho những pháp hữu vi nào, và như thế nào.

තං විභාගමිහෙදානි, පවක්ඛාමි යථාරහං.

Sự phân tích ấy, bây giờ ở đây, tôi sẽ giải thích một cách thích đáng.

2. පටිච්චසමුප්පාදනයො පට්ඨානනයො චෙති පච්චයසඞ්ගහො දුවිධො වෙදිතබ්බො.

2. Sự tổng hợp các duyên nên được hiểu là có hai loại: phương pháp Duyên khởi và phương pháp Duyên hệ.

3. තත්ථ තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතො පටිච්චසමුප්පාදනයො, පට්ඨානනයො පන ආහච්චපච්චයට්ඨිතිමාරබ්භ පවුච්චති, උභයං පන වොමිස්සෙත්වා පපඤ්චෙන්ති ආචරියා.

3. Trong đó, phương pháp Duyên khởi được đặc trưng chỉ bởi phương thức 'khi cái này có, cái kia có'. Còn phương pháp Duyên hệ được nói đến liên quan đến hiệu lực duyên đặc thù. Tuy nhiên, các vị thầy giảng giải bằng cách trộn lẫn cả hai.

පටිච්චසමුප්පාදනයො

Phương Pháp Duyên Khởi

4. තත්ථ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො[Pg.53], භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතීති අයමෙත්ථ පටිච්චසමුප්පාදනයො.

4. Trong đó, do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi; do các hành làm duyên, thức sinh khởi; do thức làm duyên, danh sắc sinh khởi; do danh sắc làm duyên, sáu xứ sinh khởi; do sáu xứ làm duyên, xúc sinh khởi; do xúc làm duyên, thọ sinh khởi; do thọ làm duyên, ái sinh khởi; do ái làm duyên, thủ sinh khởi; do thủ làm duyên, hữu sinh khởi; do hữu làm duyên, sanh sinh khởi; do sanh làm duyên, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não sinh khởi. Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ này. Đây là phương pháp Duyên khởi.

5. තත්ථ තයො අද්ධා ද්වාදසඞ්ගානි වීසතාකාරා තිසන්ධි චතුසඞ්ඛෙපා තීණි වට්ටානි ද්වෙ මූලානි ච වෙදිතබ්බානි.

5. Trong đó, cần phải hiểu có ba thời, mười hai chi, hai mươi phương diện, ba mối nối, bốn nhóm, ba vòng, và hai gốc rễ.

6. කථං? අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා අතීතො අද්ධා, ජාතිජරාමරණං අනාගතො අද්ධා, මජ්ඣෙ අට්ඨ පච්චුප්පන්නො අද්ධාති තයො අද්ධා.

6. Như thế nào? Vô minh và các hành là thời quá khứ; sanh, già và chết là thời vị lai; tám chi ở giữa là thời hiện tại. Như vậy là ba thời.

7. අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං නාමරූපං සළායතනං ඵස්සො වෙදනා තණ්හා උපාදානං භවො ජාති ජරාමරණන්ති ද්වාදසඞ්ගානි.

7. Vô minh, các hành, thức, danh sắc, sáu xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sanh, già và chết là mười hai chi.

8. සොකාදිවචනං පනෙත්ථ නිස්සන්දඵලනිදස්සනං.

8. Ở đây, lời nói về sầu, v.v. là sự chỉ ra quả hệ quả.

9. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙන පනෙත්ථ තණ්හුපාදානභවාපි ගහිතා භවන්ති, තථා තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා, ජාතිජරාමරණග්ගහණෙන ච විඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකමෙව ගහිතන්ති කත්වා –

9. Ở đây, do bởi sự kể đến vô minh và các hành, nên ái, thủ, và hữu cũng được kể đến; tương tự như vậy, do bởi sự kể đến ái, thủ, và hữu, nên vô minh và các hành (cũng được kể đến); và do bởi sự kể đến sanh, lão, và tử, nên chính năm quả bắt đầu bằng thức được kể đến, vì vậy –

10. අතීතෙ හෙතවො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකං.

10. Trong quá khứ có năm nhân, trong hiện tại có năm quả.

ඉදානි හෙතවො පඤ්ච, ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති;

වීසතාකාරා තිසන්ධි, චතුසඞ්ඛෙපා ච භවන්ති.

Trong hiện tại có năm nhân, trong tương lai có năm quả; (như vậy) có hai mươi phương diện, ba sự nối kết, và bốn phần tóm tắt.

11. අවිජ්ජාතණ්හුපාදානා ච කිලෙසවට්ටං, කම්මභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසො සඞ්ඛාරා ච කම්මවට්ටං, උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසො අවසෙසා ච විපාකවට්ටන්ති තීණි වට්ටානි.

11. Vô minh, ái, và thủ là phiền não luân; một phần của hữu được gọi là nghiệp hữu và các hành là nghiệp luân; một phần của hữu được gọi là sanh hữu và các chi phần còn lại là quả luân, (như vậy) có ba vòng luân hồi.

12. අවිජ්ජාතණ්හාවසෙන ද්වෙ මූලානි ච වෙදිතබ්බානි.

12. Và cần phải được biết có hai gốc rễ là vô minh và ái.

13. තෙසමෙව [Pg.54] ච මූලානං, නිරොධෙන නිරුජ්ඣති.

13. Và do bởi sự đoạn diệt của chính các gốc rễ ấy, (vòng luân hồi) được đoạn diệt.

ජරාමරණමුච්ඡාය, පීළිතානමභිණ්හසො;

ආසවානං සමුප්පාදා, අවිජ්ජා ච පවත්තති.

Đối với những chúng sanh thường xuyên bị áp bức bởi sự mê muội về lão và tử, do sự sanh khởi của các lậu hoặc, vô minh lại tiếp diễn.

වට්ටමාබන්ධමිච්චෙවං, තෙභූමකමනාදිකං;

පටිච්චසමුප්පාදොති, පට්ඨපෙසි මහාමුනි.

Bậc Đại Mâu-ni đã thiết lập sự ràng buộc của vòng luân hồi trong ba cõi không có khởi đầu này là "Lý Duyên Khởi".

පට්ඨානනයො

Phương pháp Vị Trí Luận

14. හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො අධිපතිපච්චයො අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො සහජාතපච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො නිස්සයපච්චයො උපනිස්සයපච්චයො පුරෙජාතපච්චයො පච්ඡාජාතපච්චයො ආසෙවනපච්චයො කම්මපච්චයො විපාකපච්චයො ආහාරපච්චයො ඉන්ද්‍රියපච්චයො ඣානපච්චයො මග්ගපච්චයො සම්පයුත්තපච්චයො විප්පයුත්තපච්චයො අත්ථිපච්චයො නත්ථිපච්චයො විගතපච්චයො අවිගතපච්චයොති අයමෙත්ථ පට්ඨානනයො.

14. Nhân duyên, cảnh duyên, trưởng duyên, vô gián duyên, đẳng vô gián duyên, câu sanh duyên, tương hỗ duyên, y chỉ duyên, cận y duyên, tiền sanh duyên, hậu sanh duyên, tập hành duyên, nghiệp duyên, quả duyên, vật thực duyên, quyền duyên, thiền na duyên, đạo duyên, tương ưng duyên, bất tương ưng duyên, hiện hữu duyên, vô hữu duyên, ly khứ duyên, bất ly khứ duyên; đây là phương pháp Vị Trí Luận.

15. ඡධා නාමං තු නාමස්ස, පඤ්චධා නාමරූපිනං.

15. Danh là (duyên) cho danh theo sáu cách, (danh là duyên) cho danh sắc theo năm cách.

එකධා පුන රූපස්ස, රූපං නාමස්ස චෙකධා.

Lại nữa, (danh là duyên) cho sắc theo một cách, và sắc (là duyên) cho danh theo một cách.

පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි, නාමස්ස දුවිධා ද්වයං;

ද්වයස්ස නවධා චෙති, ඡබ්බිධා පච්චයා කථං.

Chế định, danh và sắc là (duyên) cho danh theo hai cách; cặp đôi (danh và sắc là duyên) cho cặp đôi (danh và sắc) theo chín cách. Như vậy, sáu loại duyên này như thế nào?

16. අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පටුප්පන්නානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං අනන්තරසමනන්තරනත්ථිවිගතවසෙන, පුරිමානි ජවනානි පච්ඡිමානං ජවනානං ආසෙවනවසෙන, සහජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්පයුත්තවසෙනෙති ච ඡධා නාමං නාමස්ස පච්චයො හොති.

16. Các pháp tâm và tâm sở vừa diệt ngay trước là duyên cho các pháp tâm và tâm sở đang sanh khởi theo cách vô gián, đẳng vô gián, vô hữu, và ly khứ; các tốc hành tâm trước là duyên cho các tốc hành tâm sau theo cách tập hành; các pháp tâm và tâm sở câu sanh là duyên cho nhau theo cách tương ưng. Như vậy, danh là duyên cho danh theo sáu cách.

17. හෙතුඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි සහජාතානං නාමරූපානං හෙතාදිවසෙන, සහජාතා චෙතනා සහජාතානං නාමරූපානං, නානාක්ඛණිකා චෙතනා කම්මාභිනිබ්බත්තානං නාමරූපානං කම්මවසෙන, විපාකක්ඛන්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතානං රූපානං විපාකවසෙනෙති [Pg.55] ච පඤ්චධා නාමං නාමරූපානං පච්චයො හොති.

17. Các nhân, chi thiền, và chi đạo là duyên cho danh sắc câu sanh theo cách nhân, v.v.; tư câu sanh là duyên cho danh sắc câu sanh, tư dị thời là duyên cho danh sắc do nghiệp sanh theo cách nghiệp; các uẩn quả là duyên cho nhau và cho các sắc câu sanh theo cách quả. Như vậy, danh là duyên cho danh sắc theo năm cách.

18. පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතවසෙනෙති එකධාව නාමං රූපස්ස පච්චයො හොති.

18. Các pháp tâm và tâm sở hậu sanh là duyên cho thân sanh trước này theo cách hậu sanh. Như vậy, danh là duyên cho sắc chỉ theo một cách.

19. ඡ වත්ථූනි පවත්තියං සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං පඤ්චාරම්මණානි ච පඤ්චවිඤ්ඤාණවීථියා පුරෙජාතවසෙනෙති එකධාව රූපං නාමස්ස පච්චයො හොති.

19. Sáu vật trong thời bình nhật là duyên cho bảy thức giới, và năm cảnh là duyên cho lộ trình ngũ môn theo cách tiền sanh. Như vậy, sắc là duyên cho danh chỉ theo một cách.

20. ආරම්මණවසෙන උපනිස්සයවසෙනෙති ච දුවිධා පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි නාමස්සෙව පච්චයා හොන්ති.

20. Theo cách cảnh và theo cách cận y, chế định, danh và sắc là duyên chỉ cho danh theo hai cách.

21. තත්ථ රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධං හොති ආරම්මණං.

21. Trong đó, cảnh có sáu loại, theo cách sắc cảnh, v.v.

22. උපනිස්සයො පන තිවිධො හොති – ආරම්මණූපනිස්සයො අනන්තරූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො චෙති.

22. Còn cận y duyên thì có ba loại: cảnh cận y, vô gián cận y, và thường cận y.

23. තත්ථ ආරම්මණමෙව ගරුකතං ආරම්මණූපනිස්සයො.

23. Trong đó, chính cảnh được xem trọng là cảnh cận y.

24. අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අනන්තරූපනිස්සයො.

24. Các pháp tâm và tâm sở vừa diệt ngay trước là vô gián cận y.

25. රාගාදයො පන ධම්මා සද්ධාදයො ච සුඛං දුක්ඛං පුග්ගලො භොජනං උතුසෙනාසනඤ්ච යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච කුසලාදිධම්මානං, කම්මං විපාකානන්ති ච බහුධා හොති පකතූපනිස්සයො.

25. Còn các pháp như tham, v.v., và tín, v.v., lạc, khổ, cá nhân, vật thực, thời tiết, và chỗ ở, tùy theo trường hợp, cả bên trong lẫn bên ngoài, là (duyên) cho các pháp thiện, v.v., và nghiệp là (duyên) cho các quả của nó. Như vậy, thường cận y có nhiều cách.

26. අධිපතිසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයආහාරඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙනෙති යථාරහං නවධා නාමරූපානි නාමරූපානං පච්චයා භවන්ති.

26. Tùy theo trường hợp, theo cách trưởng, câu sanh, tương hỗ, y chỉ, vật thực, quyền, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly khứ, danh sắc là duyên cho danh sắc theo chín cách.

27. තත්ථ ගරුකතමාරම්මණං ආරම්මණාධිපතිවසෙන නාමානං, සහජාතාධිපති චතුබ්බිධොපි සහජාතවසෙන සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච දුවිධො හොති අධිපතිපච්චයො.

27. Trong đó, cảnh được xem trọng là duyên cho các danh pháp theo cách cảnh trưởng; và cả bốn loại trưởng câu sanh là duyên cho danh sắc câu sanh theo cách câu sanh. Như vậy, trưởng duyên có hai loại.

28. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා [Pg.56] අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතරූපානඤ්ච, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං උපාදාරූපානඤ්ච, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ච තිවිධො හොති සහජාතපච්චයො.

28. Các pháp tâm và tâm sở là duyên cho nhau và cho các sắc câu sanh; các đại hiển là duyên cho nhau và cho các sắc y sinh; trong sát-na tái sanh, vật và (tâm) quả là duyên cho nhau. Như vậy, câu sanh duyên có ba loại.

29. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ච තිවිධො හොති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො.

29. Các pháp tâm và tâm sở là duyên cho nhau; các đại hiển là duyên cho nhau; trong sát-na tái sanh, vật và (tâm) quả là duyên cho nhau. Như vậy, tương hỗ duyên có ba loại.

30. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතරූපානඤ්ච, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං උපාදාරූපානඤ්ච, ඡ වත්ථූනි සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනන්ති ච තිවිධො හොති නිස්සයපච්චයො.

30. Các pháp tâm và tâm sở là duyên cho nhau và cho các sắc câu sanh; các đại hiển là duyên cho nhau và cho các sắc y sinh; sáu vật là duyên cho bảy thức giới. Như vậy, y chỉ duyên có ba loại.

31. කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස, අරූපිනො ආහාරා සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච දුවිධො හොති ආහාරපච්චයො.

31. Đoàn thực là duyên cho thân này; các vật thực phi sắc là duyên cho danh sắc câu sanh. Như vậy, vật thực duyên có hai loại.

32. පඤ්ච පසාදා පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං, රූපජීවිතින්ද්‍රියං උපාදින්නරූපානං, අරූපිනො ඉන්ද්‍රියා සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච තිවිධො හොති ඉන්ද්‍රියපච්චයො.

32. Năm sắc thần kinh là duyên cho năm thức, sắc mạng quyền là duyên cho các sắc do nghiệp sanh, các quyền vô sắc là duyên cho danh sắc đồng sanh. Như vậy, quyền duyên có ba loại.

33. ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථු විපාකානං, චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සහජාතරූපානං සහජාතවසෙන, පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතවසෙන ඡ වත්ථූනි පවත්තියං සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං පුරෙජාතවසෙනෙති ච තිවිධො හොති විප්පයුත්තපච්චයො.

33. Trong lúc tái sanh, vật là duyên cho các quả; các pháp tâm và sở hữu tâm là duyên cho các sắc đồng sanh bằng cách đồng sanh; các pháp tâm và sở hữu tâm sanh sau là duyên cho thân sanh trước này bằng cách sanh sau; sáu vật trong thời bình nhật là duyên cho bảy giới thức bằng cách sanh trước. Như vậy, bất tương ưng duyên có ba loại.

34. සහජාතං පුරෙජාතං, පච්ඡාජාතඤ්ච සබ්බථා.

34. Đồng sanh, tiền sanh, và hậu sanh trong mọi phương diện.

කබළීකාරො ආහාරො, රූපජීවිතමිච්චයන්ති. –

Đoàn thực là duyên cho sắc mạng quyền, như vậy được nói.

පඤ්චවිධො හොති අත්ථිපච්චයො අවිගතපච්චයො ච.

Hiện hữu duyên và bất ly duyên có năm loại.

35. ආරම්මණූපනිස්සයකම්මත්ථිපච්චයෙසු ච සබ්බෙපි පච්චයා සමොධානං ගච්ඡන්ති.

35. Và trong các duyên cảnh, y chỉ, nghiệp, và hiện hữu, tất cả các duyên đều được bao gồm.

36. සහජාතරූපන්ති [Pg.57] පනෙත්ථ සබ්බත්ථාපි පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං, පටිසන්ධියං කටත්තාරූපානඤ්ච වසෙන දුවිධං හොතීති වෙදිතබ්බං.

36. Ở đây, 'sắc đồng sanh' phải được hiểu là có hai loại ở khắp mọi nơi: các sắc do tâm sanh trong thời bình nhật, và các sắc do nghiệp tạo trong lúc tái sanh.

37. ඉති තෙකාලිකා ධම්මා, කාලමුත්තා ච සම්භවා.

37. Như vậy, các pháp thuộc ba thời, và pháp vượt ngoài thời gian, đều sanh khởi.

අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, සඞ්ඛතාසඞ්ඛතා තථා;

පඤ්ඤත්තිනාමරූපානං, වසෙන තිවිධා ඨිතා;

පච්චයා නාම පට්ඨානෙ, චතුවීසති සබ්බථා.

Trong và ngoài, hữu vi và vô vi cũng vậy; được thiết lập theo ba cách là chế định, danh và sắc; các duyên trong Vô Tỷ Pháp được gọi là hai mươi bốn trong mọi phương diện.

38. තත්ථ රූපධම්මා රූපක්ඛන්ධොව, චිත්තචෙතසිකසඞ්ඛාතා චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා, නිබ්බානඤ්චෙති පඤ්චවිධම්පි අරූපන්ති ච නාමන්ති ච පවුච්චති.

38. Trong đó, các pháp sắc chính là sắc uẩn. Bốn uẩn vô sắc, được gọi là tâm và sở hữu tâm, và Niết-bàn — cả năm loại này được gọi là 'vô sắc' và cũng được gọi là 'danh'.

පඤ්ඤත්තිභෙදො

Phân loại Chế định

39. තතො අවසෙසා පඤ්ඤත්ති පන පඤ්ඤාපියත්තා පඤ්ඤත්ති, පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්තීති ච දුවිධා හොති.

39. Ngoài ra, chế định còn lại có hai loại: chế định là cái được biểu thị, và chế định là cái dùng để biểu thị.

40. කථං? තංතංභූතවිපරිණාමාකාරමුපාදාය තථා තථා පඤ්ඤත්තා භූමිපබ්බතාදිකා, සම්භාරසන්නිවෙසාකාරමුපාදාය ගෙහරථසකටාදිකා, ඛන්ධපඤ්චකමුපාදාය පුරිසපුග්ගලාදිකා, චන්දාවට්ටනාදිකමුපාදාය දිසාකාලාදිකා, අසම්ඵුට්ඨාකාරමුපාදාය කූපගුහාදිකා, තංතංභූතනිමිත්තං භාවනාවිසෙසඤ්ච උපාදාය කසිණනිමිත්තාදිකා චෙති එවමාදිප්පභෙදා පන පරමත්ථතො අවිජ්ජමානාපි අත්ථච්ඡායාකාරෙන චිත්තුප්පාදානමාරම්මණභූතා තං තං උපාදාය උපනිධාය කාරණං කත්වා තථා තථා පරිකප්පියමානා සඞ්ඛායති සමඤ්ඤායති වොහරීයති පඤ්ඤාපීයතීති පඤ්ඤත්තීති පවුච්චති. අයං පඤ්ඤත්ති පඤ්ඤාපියත්තා පඤ්ඤත්ති නාම.

40. Thế nào? Đất, núi, v.v., được chế định như vậy như vậy do dựa vào hình thái biến đổi của các đại chủng tương ứng; nhà, xe, xe bò, v.v., do dựa vào hình thái sắp xếp của các bộ phận; người, cá nhân, v.v., do dựa vào năm uẩn; phương hướng, thời gian, v.v., do dựa vào sự di chuyển của mặt trăng, v.v.; hang, động, v.v., do dựa vào hình thái không tiếp xúc; các tướng kasina, v.v., do dựa vào các tướng của đại chủng tương ứng và sự tu tập đặc biệt. Các loại chế định này và các loại khác, mặc dù không hiện hữu theo nghĩa chân đế, nhưng trở thành đối tượng cho tâm sanh khởi dưới hình thức bóng ảnh của sự vật, được tưởng định, được gọi tên, được sử dụng trong giao tế, và được biểu thị như vậy như vậy bằng cách dựa vào, nương vào, và lấy làm nguyên nhân đối tượng này hay đối tượng kia, nên được gọi là 'chế định'. Loại chế định này được gọi là 'chế định là cái được biểu thị'.

41. පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති පන නාමනාමකම්මාදිනාමෙන පරිදීපිතා, සා විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, විජ්ජමානෙන [Pg.58] අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති චෙති ඡබ්බිධා හොති.

41. Còn chế định là cái dùng để biểu thị, được giải thích bằng các tên như danh, danh nghiệp, v.v., có sáu loại: chế định về cái hiện hữu, chế định về cái không hiện hữu, chế định về cái không hiện hữu qua cái hiện hữu, chế định về cái hiện hữu qua cái không hiện hữu, chế định về cái hiện hữu qua cái hiện hữu, và chế định về cái không hiện hữu qua cái không hiện hữu.

42. තත්ථ යදා පන පරමත්ථතො විජ්ජමානං රූපවෙදනාදිං එතාය පඤ්ඤාපෙන්ති, තදායං විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. යදා පන පරමත්ථතො අවිජ්ජමානං භූමිපබ්බතාදිං එතාය පඤ්ඤාපෙන්ති, තදායං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති පවුච්චති. උභින්නං පන වොමිස්සකවසෙන සෙසා යථාක්කමං ඡළභිඤ්ඤො, ඉත්ථිසද්දො, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, රාජපුත්තොති ච වෙදිතබ්බා.

42. Trong đó, khi người ta dùng chế định này để biểu thị sắc, thọ, v.v., là những cái hiện hữu theo nghĩa chân đế, thì đây là chế định về cái hiện hữu. Khi người ta dùng nó để biểu thị đất, núi, v.v., là những cái không hiện hữu theo nghĩa chân đế, thì đây được gọi là chế định về cái không hiện hữu. Còn các loại còn lại, do sự pha trộn của cả hai, phải được hiểu theo thứ tự là: 'người có sáu thắng trí', 'từ 'phụ nữ'', 'nhãn thức', và 'con vua'.

43. වචීඝොසානුසාරෙන, සොතවිඤ්ඤාණවීථියා.

43. Theo sau âm thanh của lời nói, trong lộ trình của nhĩ thức.

පවත්ථානන්තරුප්පන්න-මනොද්වාරස්ස ගොචරා.

Là đối tượng của lộ trình ý môn sanh khởi ngay sau khi lộ trình nhĩ môn diễn ra.

අත්ථා යස්සානුසාරෙන, විඤ්ඤායන්ති තතො පරං;

සායං පඤ්ඤත්ති විඤ්ඤෙය්‍යා, ලොකසඞ්කෙතනිම්මිතා.

Cái mà nhờ đó các ý nghĩa được hiểu sau đó; chế định ấy phải được biết là do quy ước của thế gian tạo ra.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ පච්චයසඞ්ගහවිභාගො නාම

Như vậy, trong bộ Abhidhammattha Sangaha, đây là chương tên là 'Phân tích Tổng hợp các Duyên'.

අට්ඨමො පරිච්ඡෙදො.

Chương thứ Tám.

9. කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදො

9. Chương về các Đề mục Thiền

1. සමථවිපස්සනානං, භාවනානමිතො පරං.

1. Sau đây, về sự tu tập của thiền chỉ và thiền quán.

කම්මට්ඨානං පවක්ඛාමි, දුවිධම්පි යථාක්කමං.

Tôi sẽ giảng về các đề mục thiền, cả hai loại, theo thứ tự.

සමථකම්මට්ඨානං

Đề mục Thiền Chỉ

2. තත්ථ සමථසඞ්ගහෙ තාව දස කසිණානි, දස අසුභා, දස අනුස්සතියො, චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො, එකා සඤ්ඤා, එකං වවත්ථානං, චත්තාරො ආරුප්පා චෙති සත්තවිධෙන සමථකම්මට්ඨානසඞ්ගහො.

2. Trong đó, trước hết trong phần tổng hợp về thiền chỉ, sự tổng hợp các đề mục thiền chỉ có bảy loại: mười đề mục kasina, mười đề mục bất tịnh, mười đề mục tùy niệm, bốn vô lượng tâm, một tưởng, một sự phân tích, và bốn cõi vô sắc.

චරිතභෙදො

Phân loại Tánh

3. රාගචරිතා [Pg.59] දොසචරිතා මොහචරිතා සද්ධාචරිතා බුද්ධිචරිතා විතක්කචරිතා චෙති ඡබ්බිධෙන චරිතසඞ්ගහො.

3. Sự tổng hợp các tánh có sáu loại: tánh tham, tánh sân, tánh si, tánh tín, tánh giác, và tánh tầm.

භාවනාභෙදො

Phân loại Tu tập

4. පරිකම්මභාවනා උපචාරභාවනා අප්පනාභාවනා චෙති තිස්සො භාවනා.

4. Có ba loại tu tập: tu tập chuẩn bị, tu tập cận định, và tu tập an chỉ.

නිමිත්තභෙදො

Phân loại Tướng

5. පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තං පටිභාගනිමිත්තඤ්චෙති තීණි නිමිත්තානි ච වෙදිතබ්බානි.

5. Và nên biết có ba loại tướng là: biến tác tướng, thủ tướng, và tợ tướng.

6. කථං? පථවීකසිණං ආපොකසිණං තෙජොකසිණං වායොකසිණං නීලකසිණං පීතකසිණං ලොහිතකසිණං ඔදාතකසිණං ආකාසකසිණං ආලොකකසිණඤ්චෙති ඉමානි දස කසිණානි නාම.

6. Thế nào? Mười đề mục biến xứ này được gọi là: địa biến xứ, thủy biến xứ, hỏa biến xứ, phong biến xứ, thanh biến xứ, hoàng biến xứ, xích biến xứ, bạch biến xứ, hư không biến xứ, và quang biến xứ.

7. උද්ධුමාතකං විනීලකං විපුබ්බකං විච්ඡිද්දකං වික්ඛායිතකං වික්ඛිත්තකං හතවික්ඛිත්තකං ලොහිතකං පුළවකං අට්ඨිකඤ්චෙති ඉමෙ දස අසුභා නාම.

7. Mười đề mục bất tịnh này được gọi là: tử thi sình trương, tử thi xanh bầm, tử thi chảy mủ, tử thi bị cắt đứt, tử thi bị gặm, tử thi bị vất rải rác, tử thi bị chặt và vất rải rác, tử thi đẫm máu, tử thi đầy giòi, và bộ xương.

8. බුද්ධානුස්සති ධම්මානුස්සති සංඝානුස්සති සීලානුස්සති චාගානුස්සති දෙවතානුස්සති උපසමානුස්සති මරණානුස්සති කායගතාසති ආනාපානස්සති චෙති ඉමා දස අනුස්සතියො නාම.

8. Mười đề mục tùy niệm này được gọi là: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm Giới, niệm Thí, niệm Thiên, niệm sự tịch tịnh, niệm sự chết, niệm thân, và niệm hơi thở.

9. මෙත්තා කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛා චෙති ඉමා චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො නාම, බ්‍රහ්මවිහාරොති ච පවුච්චති.

9. Bốn đề mục vô lượng tâm này được gọi là: tâm từ, tâm bi, tâm hỷ, và tâm xả; và cũng được gọi là phạm trú.

10. ආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤා එකා සඤ්ඤා නාම.

10. Tưởng về sự ghê tởm trong vật thực là một đề mục tưởng.

11. චතුධාතුවවත්ථානං එකං වවත්ථානං නාම.

11. Phân tích tứ đại là một đề mục phân tích.

12. ආකාසානඤ්චායතනාදයො [Pg.60] චත්තාරො ආරුප්පා නාමාති සබ්බථාපි සමථනිද්දෙසෙ චත්තාලීස කම්මට්ඨානානි භවන්ති.

12. Bốn đề mục vô sắc được gọi là Không vô biên xứ, v.v... Như vậy, trong phần chỉ dẫn về thiền định, có tất cả bốn mươi đề mục thiền.

සප්පායභෙදො

Phân loại sự thích hợp

13. චරිතාසු පන දස අසුභා කායගතාසතිසඞ්ඛාතා කොට්ඨාසභාවනා ච රාගචරිතස්ස සප්පායා.

13. Về các tánh, mười đề mục bất tịnh và pháp tu về các thể trược được gọi là niệm thân thì thích hợp cho người có tánh tham.

14. චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො නීලාදීනි ච චත්තාරි කසිණානි දොසචරිතස්ස.

14. Bốn vô lượng tâm và bốn biến xứ bắt đầu bằng màu xanh thì thích hợp cho người có tánh sân.

15. ආනාපානං මොහචරිතස්ස විතක්කචරිතස්ස ච,

15. Niệm hơi thở thì thích hợp cho người có tánh si và tánh tầm.

16. බුද්ධානුස්සතිආදයො ඡ සද්ධාචරිතස්ස.

16. Sáu đề mục bắt đầu bằng niệm Phật thì thích hợp cho người có tánh tín.

17. මරණඋපසමසඤ්ඤාවවත්ථානානි බුද්ධිචරිතස්ස.

17. Niệm sự chết, niệm sự tịch tịnh, tưởng về sự ghê tởm trong vật thực, và phân tích tứ đại thì thích hợp cho người có tánh giác.

18. සෙසානි පන සබ්බානිපි කම්මට්ඨානානි සබ්බෙසම්පි සප්පායානි, තත්ථාපි කසිණෙසු පුථුලං මොහචරිතස්ස, ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්සෙවාති.

18. Còn lại, tất cả các đề mục thiền khác đều thích hợp cho tất cả mọi người. Tuy nhiên, trong các đề mục biến xứ, đề mục lớn thì thích hợp cho người có tánh si, và đề mục nhỏ thì thích hợp cho người có tánh tầm.

අයමෙත්ථ සප්පායභෙදො.

Đây là sự phân loại về tính thích hợp.

භාවනාභෙදො

Phân loại sự tu tập

19. භාවනාසු සබ්බත්ථාපි පරිකම්මභාවනා ලබ්භතෙව, බුද්ධානුස්සතිආදීසු අට්ඨසු සඤ්ඤාවවත්ථානෙසු චාති දසසුකම්මට්ඨානෙසු උපචාරභාවනාව සම්පජ්ජති, නත්ථි අප්පනා.

19. Trong các pháp tu, sự tu tập sơ khởi có thể đạt được ở khắp mọi nơi. Trong mười đề mục thiền, tức là tám đề mục bắt đầu bằng niệm Phật, cùng với đề mục tưởng và đề mục phân tích, chỉ có sự tu tập cận định là thành tựu, không có an chỉ định.

20. සෙසෙසු පන සමතිංසකම්මට්ඨානෙසු අප්පනාභාවනාපි සම්පජ්ජති.

20. Còn trong ba mươi đề mục thiền còn lại, sự tu tập an chỉ định cũng được thành tựu.

21. තත්ථාපි දස කසිණානි ආනාපානඤ්ච පඤ්චකජ්ඣානිකානි.

21. Trong số đó, mười đề mục biến xứ và niệm hơi thở thuộc về ngũ thiền.

22. දස [Pg.61] අසුභා කායගතාසති ච පඨමජ්ඣානිකා.

22. Mười đề mục bất tịnh và niệm thân thuộc về sơ thiền.

23. මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකා.

23. Ba đề mục bắt đầu bằng tâm từ thuộc về tứ thiền.

24. උපෙක්ඛා පඤ්චමජ්ඣානිකාති ඡබ්බීසති රූපාවචරජ්ඣානිකානි කම්මට්ඨානානි.

24. Đề mục tâm xả thuộc về ngũ thiền. Như vậy, có hai mươi sáu đề mục thiền thuộc về thiền sắc giới.

25. චත්තාරො පන ආරුප්පා ආරුප්පජ්ඣානිකාති.

25. Còn bốn đề mục vô sắc thì thuộc về thiền vô sắc giới.

අයමෙත්ථ භාවනාභෙදො.

Đây là sự phân loại về sự tu tập.

ගොචරභෙදො

Phân loại đối tượng

26. නිමිත්තෙසු පන පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තඤ්ච සබ්බත්ථාපි යථාරහං පරියායෙන ලබ්භන්තෙව.

26. Về các tướng, biến tác tướng và thủ tướng chắc chắn có thể đạt được ở khắp mọi nơi một cách tương ứng và tuần tự.

27. පටිභාගනිමිත්තං පන කසිණාසුභකොට්ඨාසආනාපානෙස්වෙව ලබ්භති, තත්ථ හි පටිභාගනිමිත්තමාරබ්භ උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි ච පවත්තන්ති.

27. Còn tợ tướng chỉ đạt được trong các đề mục biến xứ, bất tịnh, các thể trược, và niệm hơi thở; vì ở đó, khi lấy tợ tướng làm đối tượng, cận định và an chỉ định phát sanh.

28. කථං? ආදිකම්මිකස්ස හි පථවීමණ්ඩලාදීසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්ස තමාරම්මණං පරිකම්මනිමිත්තන්ති පවුච්චති, සා ච භාවනා පරිකම්මභාවනා නාම.

28. Thế nào? Đối với người mới bắt đầu, khi đang nắm bắt tướng trong đĩa đất, v.v..., đối tượng đó được gọi là biến tác tướng, và sự tu tập đó được gọi là sự tu tập sơ khởi.

29. යදා පන තං නිමිත්තං චිත්තෙන සමුග්ගහිතං හොති, චක්ඛුනා පස්සන්තස්සෙව මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගතං, තදා තමෙවාරම්මණං උග්ගහනිමිත්තං නාම, සා ච භාවනා සමාධියති.

29. Nhưng khi tướng ấy đã được tâm nắm bắt vững chắc, hiện ra trong phạm vi của ý môn như thể đang nhìn bằng mắt, khi đó chính đối tượng ấy được gọi là thủ tướng, và sự tu tập đó trở nên định tĩnh.

30. තථා සමාහිතස්ස පනෙතස්ස තතො පරං තස්මිං උග්ගහනිමිත්තෙ පරිකම්මසමාධිනා භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස යදා තප්පටිභාගං වත්ථුධම්මවිමුච්චිතං පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං භාවනාමයමාරම්මණං චිත්තෙ සන්නිසන්නං සමප්පිතං හොති, තදා තං පටිභාගනිමිත්තං සමුප්පන්නන්ති පවුච්චති.

30. Lại nữa, đối với vị ấy đã được định tâm như vậy, sau đó, khi vị ấy đang nỗ lực tu tập với định sơ khởi (parikammasamādhi) trên thủ tướng (uggahanimitta) ấy, khi đối tượng do tu tập sanh, được gọi là chế định, đã thoát khỏi sắc pháp căn bản, là tương tự tướng (tappaṭibhāgaṃ) của tướng ấy, đã lắng xuống và an lập trong tâm, bấy giờ được gọi là tợ tướng (paṭibhāganimitta) đã sanh khởi.

31. තතො පට්ඨාය පරිපන්ථවිප්පහීනා කාමාවචරසමාධිසඞ්ඛාතා උපචාරභාවනා නිප්ඵන්නා නාම හොති.

31. Kể từ đó, sự tu tập cận hành (upacārabhāvanā), được gọi là định thuộc Dục giới (kāmāvacarasamādhi), đã từ bỏ các chướng ngại, được xem là đã thành tựu.

32. තතො [Pg.62] පරං තමෙව පරිභාගනිමිත්තං උපචාරසමාධිනා සමාසෙවන්තස්ස රූපාවචරපඨමජ්ඣානමප්පෙති.

32. Sau đó, đối với vị đang tu tập chính tợ tướng (paṭibhāganimitta) ấy bằng cận định (upacārasamādhi), Sơ thiền Sắc giới (rūpāvacarapaṭhamajjhāna) khởi sanh.

33. තතො පරං තමෙව පඨමජ්ඣානං ආවජ්ජනං සමාපජ්ජනං අධිට්ඨානං වුට්ඨානං පච්චවෙක්ඛණා චෙති ඉමාහි පඤ්චහි වසිතාහි වසීභූතං කත්වා විතක්කාදිකමොළාරිකඞ්ගං පහානාය විචාරාදිසුඛුමඞ්ගුපත්තියා පදහතො යථාක්කමං දුතියජ්ඣානාදයො යථාරහමප්පෙන්ති.

33. Sau đó, sau khi đã thuần thục chính Sơ thiền ấy với năm pháp tự tại (vasitā) này là hướng tâm (āvajjana), nhập (samāpajjana), quyết định (adhiṭṭhāna), xuất (vuṭṭhāna), và phản khán (paccavekkhaṇā), đối với vị đang nỗ lực để từ bỏ các chi thiền thô thiển như tầm (vitakka), và để đạt đến các chi thiền vi tế hơn như tứ (vicāra), thì các thiền như Nhị thiền (dutiyajjhāna) tuần tự khởi sanh tùy theo khả năng.

34. ඉච්චෙවං පථවීකසිණාදීසු ද්වාවීසතිකම්මට්ඨානෙසු පටිභාගනිමිත්තමුපලබ්භති.

34. Như vậy, tợ tướng (paṭibhāganimitta) được chứng đắc trong hai mươi hai đề mục nghiệp xứ, bắt đầu từ đề mục biến xứ đất (pathavīkasiṇa).

35. අවසෙසෙසු පන අප්පමඤ්ඤා සත්තපඤ්ඤත්තියං පවත්තන්ති.

35. Còn trong các đề mục còn lại, các Vô lượng tâm (appamaññā) thì diễn tiến trên khái niệm về chúng sanh (sattapaññatti).

36. ආකාසවජ්ජිතකසිණෙසු පන යං කිඤ්චි කසිණං උග්ඝාටෙත්වා ලද්ධමාකාසං අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්ස පඨමාරුප්පමප්පෙති.

36. Còn trong các đề mục biến xứ (kasiṇa) ngoại trừ không biến xứ (ākāsakasiṇa), đối với vị hành giả, sau khi đã dỡ bỏ bất kỳ biến xứ nào, thực hành sơ khởi trên không gian đã được nhận thức với ý niệm 'vô biên', thì thiền Vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppa) khởi sanh.

37. තමෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්ස දුතියාරුප්පමප්පෙති.

37. Đối với vị hành giả thực hành sơ khởi trên chính thức của thiền Vô sắc thứ nhất với ý niệm 'vô biên', thì thiền Vô sắc thứ hai (dutiyāruppa) khởi sanh.

38. තමෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවං පන ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති පරිකම්මං කරොන්තස්ස තතියාරුප්පමප්පෙති.

38. Còn đối với vị hành giả thực hành sơ khởi trên sự vắng mặt của chính thức của thiền Vô sắc thứ nhất với ý niệm 'không có gì cả', thì thiền Vô sắc thứ ba (tatiyāruppa) khởi sanh.

39. තතියාරුප්පං ‘‘සන්තමෙතං, පණීතමෙත’’න්ති පරිකම්මං කරොන්තස්ස චතුත්ථාරුප්පමප්පෙති.

39. Đối với vị hành giả thực hành sơ khởi trên thiền Vô sắc thứ ba với ý niệm 'đây là tịch tịnh, đây là vi diệu', thì thiền Vô sắc thứ tư (catutthāruppa) khởi sanh.

40. අවසෙසෙසු ච දසසු කම්මට්ඨානෙසු බුද්ධගුණාදිකමාරම්මණමාරබ්භ පරිකම්මං කත්වා තස්මිං නිමිත්තෙ සාධුකමුග්ගහිතෙ තත්ථෙව පරිකම්මඤ්ච සමාධියති, උපචාරො ච සම්පජ්ජති.

40. Và trong mười đề mục nghiệp xứ còn lại, sau khi thực hành sơ khởi bằng cách lấy các đối tượng như ân đức Phật làm đề mục, khi tướng ấy đã được nắm giữ vững chắc, ngay tại đó, định sơ khởi (parikamma) được an lập và cận hành (upacāra) được thành tựu.

41. අභිඤ්ඤාවසෙන [Pg.63] පවත්තමානං පන රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානං අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා අධිට්ඨෙය්‍යාදිකමාවජ්ජෙත්වා පරිකම්මං කරොන්තස්ස රූපාදීසු ආරම්මණෙසු යථාරහමප්පෙති.

41. Còn thiền Sắc giới thứ năm (rūpāvacarapañcamajjhāna) diễn tiến theo năng lực của thắng trí (abhiññā), đối với vị hành giả đã xuất khỏi thiền thứ năm làm nền tảng cho thắng trí, sau khi hướng tâm đến đối tượng cần quyết định v.v... và thực hành sơ khởi, thì thiền ấy khởi sanh tùy theo đối tượng tương ứng như sắc v.v...

42. අභිඤ්ඤා ච නාම –

42. Và thắng trí (abhiññā) là –

ඉද්ධිවිධං දිබ්බසොතං, පරචිත්තවිජානනා;

පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛූති පඤ්චධා.

Thần thông biến hóa, thiên nhĩ, tha tâm thông; Túc mạng minh, và thiên nhãn, có năm loại như vậy.

අයමෙත්ථ ගොචරභෙදො.

Đây là sự phân chia về hành xứ (gocara) trong pháp tu này.

නිට්ඨිතො ච සමථකම්මට්ඨානනයො.

Phần về các đề mục nghiệp xứ chỉ tịnh (samathakammaṭṭhāna) đến đây là kết thúc.

විපස්සනාකම්මට්ඨානං

Đề mục nghiệp xứ quán (Vipassanākammaṭṭhāna)

විසුද්ධිභෙදො

Sự phân chia các thanh tịnh

43. විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ පන සීලවිසුද්ධි චිත්තවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි ඤාණදස්සනවිසුද්ධි චෙති සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහො.

43. Còn trong đề mục nghiệp xứ quán (vipassanākammaṭṭhāna), có sự tổng hợp bảy loại thanh tịnh là: Giới thanh tịnh (sīlavisuddhi), Tâm thanh tịnh (cittavisuddhi), Kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi), Đoạn nghi thanh tịnh (kaṅkhāvitaraṇavisuddhi), Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh (maggāmaggañāṇadassanavisuddhi), Hành đạo tri kiến thanh tịnh (paṭipadāñāṇadassanavisuddhi), và Tri kiến thanh tịnh (ñāṇadassanavisuddhi).

44. අනිච්චලක්ඛණං දුක්ඛලක්ඛණං අනත්තලක්ඛණඤ්චෙති තීණි ලක්ඛණානි.

44. Trạng thái vô thường, trạng thái khổ, và trạng thái vô ngã là ba tướng (lakkhaṇa).

45. අනිච්චානුපස්සනා දුක්ඛානුපස්සනා අනත්තානුපස්සනා චෙති තිස්සො අනුපස්සනා.

45. Quán vô thường, quán khổ, và quán vô ngã là ba pháp tùy quán (anupassanā).

46. සම්මසනඤාණං උදයබ්බයඤාණං භඞ්ගඤාණං භයඤාණං ආදීනවඤාණං නිබ්බිදාඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං අනුලොමඤාණඤ්චෙති දස විපස්සනාඤාණානි.

46. Thẩm sát trí (Sammasanañāṇa), Sanh diệt trí (udayabbayañāṇa), Hoại trí (bhaṅgañāṇa), Bố úy trí (bhayañāṇa), Quá hoạn trí (ādīnavañāṇa), Yếm ly trí (nibbidāñāṇa), Dục thoát trí (muccitukamyatāñāṇa), Tùy quán trí (paṭisaṅkhāñāṇa), Hành xả trí (saṅkhārupekkhāñāṇa), và Thuận thứ trí (anulomañāṇa) là mười tuệ quán (vipassanāñāṇa).

47. සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො, අනිමිත්තො විමොක්ඛො, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො චෙති තයො විමොක්ඛා.

47. Không giải thoát (Suññato vimokkho), Vô tướng giải thoát (animitto vimokkho), và Vô nguyện giải thoát (appaṇihito vimokkho) là ba giải thoát (vimokkha).

48. සුඤ්ඤතානුපස්සනා [Pg.64] අනිමිත්තානුපස්සනා අප්පණිහිතානුපස්සානා චෙති තීණි විමොක්ඛමුඛානි ච වෙදිතබ්බානි.

48. Và cũng cần phải biết đến ba cửa ngõ giải thoát (vimokkhamukha) là: quán không (suññatānupassanā), quán vô tướng (animittānupassanā), và quán vô nguyện (appaṇihitānupassanā).

49. කථං? පාතිමොක්ඛසංවරසීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලඤ්චෙති චතුපාරිසුද්ධිසීලං සීලවිසුද්ධි නාම.

49. Thế nào? Bốn loại thanh tịnh giới (catupārisuddhisīla) là: Biệt giải thoát luật nghi giới (Pātimokkhasaṃvarasīla), Căn luật nghi giới (indriyasaṃvarasīla), Chánh mạng thanh tịnh giới (ājīvapārisuddhisīla), và Vật dụng tương ưng giới (paccayasannissitasīla), được gọi là Giới thanh tịnh (sīlavisuddhi).

50. උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි චෙති දුවිධොපි සමාධි චිත්තවිසුද්ධි නාම.

50. Cả hai loại định là Cận hành định (Upacārasamādhi) và An chỉ định (appanāsamādhi) được gọi là Tâm thanh tịnh (cittavisuddhi).

51. ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන නාමරූප පරිග්ගහො දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම.

51. Sự liễu tri danh sắc (nāmarūpa) theo phương diện tướng, vị, hiện trạng, và nhân cần thiết được gọi là Kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi).

52. තෙසමෙව ච නාමරූපානං පච්චයපරිග්ගහො කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම.

52. Và sự liễu tri các duyên của chính danh sắc ấy được gọi là Đoạn nghi thanh tịnh (kaṅkhāvitaraṇavisuddhi).

53. තතො පරං පන තථාපරිග්ගහිතෙසු සප්පච්චයෙසු තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ කලාපවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනා’’ති අද්ධානවසෙන සන්තතිවසෙන ඛණවසෙන වා සම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස තෙස්වෙව පච්චයවසෙන ඛණවසෙන ච උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ච –

53. Lại nữa, sau đó, đối với vị hành giả, sau khi đã tóm thâu các pháp hữu vi thuộc ba cõi đã được liễu tri cùng với các duyên của chúng, đã được phân chia theo quá khứ v.v..., bằng cách quy về các nhóm theo phương pháp uẩn v.v..., rồi dùng Thẩm sát trí (sammasanañāṇa) để thẩm sát ba tướng theo thời, theo dòng tương tục, hoặc theo sát-na rằng: 'Vô thường vì có nghĩa là hoại diệt, khổ vì có nghĩa là đáng sợ, vô ngã vì có nghĩa là không có thực chất'; và đối với vị đang dùng Sanh diệt trí (udayabbayañāṇa) để tùy quán sự sanh và diệt của chính các pháp ấy theo duyên và theo sát-na thì –

‘‘ඔභාසො පීති පස්සද්ධි, අධිමොක්ඛො ච පග්ගහො;

සුඛං ඤාණමුපට්ඨානමුපෙක්ඛා ච නිකන්ති චෙ’’ති. –

'Hào quang, hỷ, khinh an, thắng giải và tinh tấn; Lạc, trí, niệm, xả, và ái nhiễm.' –

ඔභාසාදිවිපස්සනුපක්කිලෙසපරිපන්ථපරිග්ගහවසෙන මග්ගාමග්ගලක්ඛණවවත්ථානං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

Sự xác định các đặc tướng của đạo và phi đạo bằng cách liễu tri các chướng ngại là những phiền não phụ của tuệ quán như quang minh v.v... được gọi là Đạo Phi Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh.

54. තථා පරිපන්ථවිමුත්තස්ස පන තස්ස උදයබ්බයඤාණතො පට්ඨාය යා වානුලොමා තිලක්ඛණං විපස්සනාපරම්පරාය පටිපජ්ජන්තස්ස නව විපස්සනාඤාණානි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

54. Lại nữa, đối với vị đã giải thoát khỏi các chướng ngại, chín tuệ quán bắt đầu từ sanh diệt tuệ cho đến thuận thứ tuệ của vị đang thực hành theo dòng tuệ quán về tam tướng, được gọi là Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh.

55. තස්සෙවං පටිපජ්ජන්තස්ස [Pg.65] පන විපස්සනාපරිපාකමාගම්ම ‘‘ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං වොච්ඡිජ්ජිත්වා උප්පන්නමනොද්වාරාවජ්ජනානන්තරං ද්වෙ තීණි විපස්සනාචිත්තානි යං කිඤ්චි අනිච්චාදිලක්ඛණමාරබ්භ පරිකම්මොපචාරානුලොමනාමෙන පවත්තන්ති.

55. Lại nữa, đối với vị đang thực hành như vậy, khi tuệ quán đã chín muồi, sau khi dòng hữu phần bị cắt đứt và ý môn hướng tâm đã sanh khởi với ý nghĩ rằng: "bây giờ, an chỉ định sẽ sanh khởi", hai hoặc ba tâm tuệ quán lấy một trong các tướng vô thường v.v... làm đối tượng, diễn tiến với các tên gọi là chuẩn bị, cận hành, và thuận thứ.

56. යා සිඛාප්පත්තා, සා සානුලොමා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාති ච පවුච්චති.

56. Tuệ hành xả thuận thứ, khi đã đạt đến đỉnh điểm, cũng được gọi là tuệ quán dẫn đến xuất khởi.

57. තතො පරං ගොත්‍රභුචිත්තං නිබ්බානමාලම්බිත්වා පුථුජ්ජනගොත්තමභිභවන්තං, අරියගොත්තමභිසම්භොන්තඤ්ච පවත්තති.

57. Sau đó, tâm chuyển tộc sanh khởi, lấy Niết-bàn làm đối tượng, vừa vượt qua dòng tộc phàm phu, vừa bước vào dòng tộc bậc Thánh.

58. තස්සානන්තරමෙව මග්ගො දුක්ඛසච්චං පරිජානන්තො සමුදයසච්චං පජහන්තො, නිරොධසච්චං සච්ඡිකරොන්තො, මග්ගසච්චං භාවනාවසෙන අප්පනාවීථිමොතරති.

58. Ngay sau đó, đạo tâm đi vào lộ trình an chỉ định, trong khi đang liễu tri khổ đế, đoạn tận tập đế, chứng ngộ diệt đế, và tu tiến đạo đế.

59. තතො පරං ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතොව හොති, පුන භවඞ්ගං වොච්ඡින්දිත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණානි පවත්තන්ති.

59. Sau đó, hai hoặc ba tâm quả sanh khởi rồi rơi vào dòng hữu phần. Lại nữa, sau khi cắt đứt dòng hữu phần, các tuệ phản khán sanh khởi.

60. මග්ගං ඵලඤ්ච නිබ්බානං, පච්චවෙක්ඛති පණ්ඩිතො.

60. Bậc trí phản khán đạo, quả và Niết-bàn.

හීනෙ කිලෙසෙ සෙසෙ ච, පච්චවෙක්ඛති වාන වා.

Vị ấy cũng phản khán các phiền não đã đoạn trừ và các phiền não còn lại, hoặc không.

ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනෙවං, භාවෙතබ්බො චතුබ්බිධො;

ඤාණදස්සනවිසුද්ධි, නාම මග්ගො පවුච්චති.

Như vậy, bốn loại đạo cần được tu tiến theo tiến trình của sáu thanh tịnh; đạo này được gọi là Tri Kiến Thanh Tịnh.

අයමෙත්ථ විසුද්ධිභෙදො.

Đây là sự phân chia về thanh tịnh.

විමොක්ඛභෙදො

Phân chia về giải thoát

61. තත්ථ අනත්තානුපස්සනා අත්තාභිනිවෙසං මුඤ්චන්තී සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොති.

61. Trong đó, tuệ quán vô ngã, vì từ bỏ sự chấp thủ ngã, được gọi là tuệ quán không tánh, trở thành cửa ngõ giải thoát.

62. අනිච්චානුපස්සනා [Pg.66] විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී අනිමිත්තානුපස්සනා නාම.

62. Tuệ quán vô thường, vì từ bỏ tướng điên đảo, được gọi là tuệ quán vô tướng.

63. දුක්ඛානුපස්සනා තණ්හාපණිධිං මුඤ්චන්තී අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම.

63. Tuệ quán khổ, vì từ bỏ sự mong cầu của ái dục, được gọi là tuệ quán vô nguyện.

64. තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති, සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො නාම හොති මග්ගො.

64. Do đó, nếu tuệ quán dẫn đến xuất khởi quán xét theo phương diện vô ngã, đạo được gọi là giải thoát không tánh.

65. යදි අනිච්චතො විපස්සති, අනිමිත්තො විමොක්ඛො නාම.

65. Nếu quán xét theo phương diện vô thường, (đạo) được gọi là giải thoát vô tướng.

66. යදි දුක්ඛතො විපස්සති, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො නාමාති ච මග්ගො විපස්සනාගමනවසෙන තීණි නාමානි ලභති, තථා ඵලඤ්ච මග්ගාගමනවසෙන මග්ගවීථියං.

66. Nếu quán xét theo phương diện khổ, (đạo) được gọi là giải thoát vô nguyện. Và như vậy, đạo tâm tùy theo cách thức của tuệ quán mà có được ba tên gọi; cũng vậy, quả tâm trong lộ trình đạo cũng tùy theo cách thức của đạo mà có (ba tên gọi).

67. ඵලසමාපත්තිවීථියං පන යථාවුත්තනයෙන විපස්සන්තානං යථාසකඵලමුප්පජ්ජමානම්පි විපස්සනාගමනවසෙනෙව සුඤ්ඤතාදිවිමොක්ඛොති ච පවුච්චති, ආරම්මණවසෙන පන සරසවසෙන ච නාමත්තයං සබ්බත්ථ සබ්බෙසම්පි සමමෙව ච.

67. Lại nữa, trong lộ trình nhập quả định, đối với các vị đang quán chiếu theo phương pháp đã nói, ngay cả khi quả tương ứng của mỗi vị đang sanh khởi, (quả ấy) cũng được gọi là giải thoát không tánh v.v... tùy theo cách thức của tuệ quán. Tuy nhiên, về phương diện đối tượng và về phương diện tự tánh, ba tên gọi này ở đâu cũng đều giống nhau cho tất cả.

අයමෙත්ථ විමොක්ඛභෙදො.

Đây là sự phân chia về giải thoát.

පුග්ගලභෙදො

Phân chia về các hạng người

68. එත්ථ පන සොතාපත්තිමග්ගං භාවෙත්වා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාපහානෙන පහීනාපායගමනො සත්තක්ඛත්තුපරමො සොතාපන්නො නාම හොති.

68. Ở đây, sau khi tu tiến đạo Tu-đà-hoàn, do đoạn trừ được tà kiến và hoài nghi, vị ấy không còn sanh vào ác đạo, tối đa là bảy lần (tái sanh), được gọi là bậc Tu-đà-hoàn.

69. සකදාගාමිමග්ගං භාවෙත්වා රාගදොසමොහානං තනුකරත්තා සකදාගාමී නාම හොති සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා.

69. Sau khi tu tiến đạo Tư-đà-hàm, do làm muội lược tham, sân, và si, vị ấy được gọi là bậc Tư-đà-hàm, người chỉ trở lại thế gian này một lần nữa.

70. අනාගාමිමග්ගං [Pg.67] භාවෙත්වා කාමරාගබ්‍යාපාදානමනවසෙසප්පහානෙන අනාගාමී නාම හොති අනාගන්ත්වා ඉත්ථත්තං.

70. Sau khi tu tiến đạo A-na-hàm, do đoạn trừ không còn dư sót dục ái và sân hận, vị ấy được gọi là bậc A-na-hàm, người không còn trở lại trạng thái này nữa.

71. අරහත්තමග්ගං භාවෙත්වා අනවසෙසකිලෙසප්පහානෙන අරහා නාම හොති ඛීණාසවො ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යොති.

71. Sau khi tu tiến đạo A-la-hán, do đoạn trừ không còn dư sót tất cả phiền não, vị ấy được gọi là bậc A-la-hán, bậc lậu tận, bậc đáng được cúng dường tối thượng trong đời.

අයමෙත්ථ පුග්ගලභෙදො.

Đây là sự phân chia về các hạng người.

සමාපත්තිභෙදො

Phân chia về các định chứng

72. ඵලසමාපත්තිවීථියං පනෙත්ථ සබ්බෙසම්පි යථාසකඵලවසෙන සාධාරණාව.

72. Ở đây, lộ trình nhập quả định là chung cho tất cả các vị, tùy theo quả vị tương ứng của mỗi vị.

73. නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනං පන අනාගාමීනඤ්චෙව අරහන්තානඤ්ච ලබ්භති, තත්ථ යථාක්කමං පඨමජ්ඣානාදිමහග්ගතසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ ගතෙ සඞ්ඛාරධම්මෙ තත්ථ තත්ථෙව විපස්සන්තො යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වා තතො පරං අධිට්ඨෙය්‍යාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජති, තස්ස ද්වින්නං අප්පනාජවනානං පරතො වොච්ඡිජ්ජති චිත්තසන්තති, තතො නිරොධසමාපන්නො නාම හොති.

73. Tuy nhiên, việc nhập diệt tận định chỉ có được ở các bậc A-na-hàm và A-la-hán. Trong đó, sau khi tuần tự nhập và xuất các định chứng đáo đại bắt đầu từ sơ thiền cho đến vô sở hữu xứ, vị ấy quán chiếu các pháp hữu vi trong mỗi tầng thiền ngay tại đó. Sau đó, làm xong các phận sự chuẩn bị như quyết nguyện v.v..., vị ấy nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ. Đối với vị ấy, sau hai sát-na tốc hành tâm an chỉ, dòng tâm thức bị cắt đứt. Bấy giờ, vị ấy được gọi là người đã nhập diệt tận định.

74. වුට්ඨානකාලෙ පන අනාගාමිනො අනාගාමිඵලචිත්තං, අරහතො අරහත්තඵලචිත්තං එකවාරමෙව පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතො හොති, තතො පරං පච්චවෙක්ඛණඤාණං පවත්තති.

74. Lại nữa, vào lúc xuất định, đối với bậc A-na-hàm là tâm quả A-na-hàm, đối với bậc A-la-hán là tâm quả A-la-hán, sanh khởi chỉ một lần rồi rơi vào dòng hữu phần. Sau đó, tuệ phản khán sanh khởi.

අයමෙත්ථ සමාපත්තිභෙදො.

Đây là sự phân biệt về các bậc thiền chứng.

නිට්ඨිතො ච විපස්සනාකම්මට්ඨානනයො.

Phương pháp về đề mục thiền minh sát đã được hoàn tất.

උය්‍යොජනං

Lời Gửi Gắm

75. භාවෙතබ්බං [Pg.68] පනිච්චෙවං, භාවනාද්වයමුත්තමං.

75. Như vậy, hai pháp tu tập tối thượng này cần phải được tu tiến,

පටිපත්තිරසස්සාදං, පත්ථයන්තෙන සාසනෙති.

bởi người mong mỏi hưởng vị ngọt của sự thực hành trong giáo pháp.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ කම්මට්ඨානසඞ්ගහවිභාගො නාම

Dứt chương có tên là Phân Tích Về Sự Tổng Hợp Các Đề Mục Thiền trong bộ Abhidhammatthasaṅgaha.

නවමො පරිච්ඡෙදො.

Chương thứ chín.

නිගමනං

Lời Kết

(ක) චාරිත්තසොභිතවිසාලකුලොදයෙන,සද්ධාභිවුඩ්ඪපරිසුද්ධගුණොදයෙන;

නම්පව්හයෙන පණිධාය පරානුකම්පං,යං පත්ථිතං පකරණං පරිනිට්ඨිතං තං.

(Ka) Tác phẩm này, được mong mỏi thực hiện, nay đã hoàn tất, bởi ngài Anuruddha, người sinh ra trong một gia tộc cao quý được tô điểm bởi đức hạnh, người có đức tin tăng trưởng và các phẩm chất trong sạch phát sanh, với lòng bi mẫn đối với chúng sanh khác.

(ඛ) පුඤ්ඤෙන තෙන විපුලෙන තු මූලසොමං;

ධඤ්ඤාධිවාසමුදිතොදිතමායුකන්තං;

පඤ්ඤාවදාතගුණසොභිතලජ්ජිභික්ඛූ,මඤ්ඤන්තු පුඤ්ඤවිභවොදයමඞ්ගලාය.

(Kha) Do công đức to lớn này, mong rằng các vị tỳ khưu có liêm sỉ, được trang nghiêm bởi các phẩm chất của trí tuệ trong sáng, hãy xem đây là phước lành cho sự phát sanh năng lực của công đức cho Mūlasoma, người sống ở Dhaññā, hoan hỷ, nổi danh và được Ayu yêu mến.

ඉති අනුරුද්ධාචරියෙන රචිතං

Như vậy, được soạn bởi trưởng lão Anuruddha

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං නාම පකරණං.

tác phẩm có tên là Abhidhammatthasaṅgaha.

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

අභිධම්මත්ථවිභාවිනීටීකා

Abhidhammatthavibhāvinīṭīkā (Vi Diệu Pháp Hiển Minh Sớ Giải)

ගන්ථාරම්භකථා

Lời Mở Đầu Sách

(ක) විසුද්ධකරුණාඤාණං[Pg.69], බුද්ධං සම්බුද්ධපූජිතං;

ධම්මං සද්ධම්මසම්භූතං, නත්වා සංඝං නිරඞ්ගණං.

(Ka) Đã đảnh lễ Đức Phật, bậc có lòng bi và trí tuệ thanh tịnh, được các bậc giác ngộ tôn kính; đã đảnh lễ Chánh Pháp, sanh từ Chánh Pháp; và đã đảnh lễ Tăng đoàn, bậc không còn ô nhiễm.

(ඛ) සාරිපුත්තං මහාථෙරං, පරියත්තිවිසාරදං;

වන්දිත්වා සිරසා ධීරං, ගරුං ගාරවභාජනං.

(Kha) Đã cúi đầu đảnh lễ Đại Trưởng lão Sāriputta, bậc thông thạo kinh điển, bậc trí tuệ, vị thầy đáng được tôn kính.

(ග) වණ්ණයිස්සං සමාසෙන, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං;

ආභිධම්මිකභික්ඛූනං, පරං පීතිවිවඩ්ඪනං.

(Ga) Tôi sẽ giải thích một cách tóm tắt bộ Abhidhammatthasaṅgaha, tác phẩm làm tăng trưởng niềm hoan hỷ lớn lao cho các tỳ khưu chuyên học A-tỳ-đàm.

(ඝ) පොරාණෙහි අනෙකාපි, කතා යා පන වණ්ණනා;

න තාහි සක්කා සබ්බත්ථ, අත්ථො විඤ්ඤාතවෙ ඉධ.

(Gha) Mặc dù đã có nhiều bản chú giải được các bậc cổ nhân thực hiện, nhưng qua các bản ấy, ý nghĩa ở đây không thể được hiểu rõ ở mọi nơi.

(ඞ) තස්මා ලීනපදානෙත්ථ, සාධිප්පායමහාපයං;

විභාවෙන්තො සමාසෙන, රචයිස්සාමි වණ්ණනන්ති.

(Ng) Do đó, tôi sẽ soạn bản chú giải này một cách tóm tắt, làm sáng tỏ những từ ngữ ẩn khuất ở đây cùng với ý định và ý nghĩa sâu xa của chúng.

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

Giải Thích Lời Mở Đầu Sách

1. පරමවිචිත්තනයසමන්නාගතං සකසමයසමයන්තරගහනවිග්ගාහණසමත්ථං සුවිමලවිපුලපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියජනනං පකරණමිදමාරභන්තොයමාචරියො පඨමං තාව රතනත්තයපණාමාභිධෙය්‍ය කරණප්පකාරපකරණාභිධානපයොජනානි දස්සෙතුං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ත්‍යාදිමාහ.

1. Vị Đạo sư này, khi bắt đầu tác phẩm này, một tác phẩm được phú bẩm những phương pháp vô cùng đa dạng, có khả năng thâm nhập vào những chỗ sâu kín của giáo lý của mình và của các giáo lý khác, và tạo ra trí tuệ và sự khéo léo rất thanh tịnh và rộng lớn, trước hết, để chỉ ra sự đảnh lễ Tam Bảo, đối tượng trình bày, phương thức thực hiện, tên gọi của tác phẩm, và mục đích, đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘sammāsambuddha’.

එත්ථ [Pg.70] හි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ…පෙ… අභිවාදියා’’ති ඉමිනා රතනත්තයපණාමො වුත්තො, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහ’’න්ති එතෙන අභිධෙය්‍යකරණප්පකාරපකරණාභිධානානි අභිධම්මත්ථානං ඉධ සඞ්ගහෙතබ්බභාවදස්සනෙන තෙසං ඉමිනා සමුදිතෙන පටිපාදෙතබ්බභාවදීපනතො, එකත්ථ සඞ්ගය්හ කථනාකාරදීපනතො, අත්ථානුගතසමඤ්ඤාපරිදීපනතො ච. පයොජනං පන සඞ්ගහපදෙන සාමත්ථියතො දස්සිතමෙව අභිධම්මත්ථානං එකත්ථ සඞ්ගහෙ සති තදුග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙන තෙසං සරූපාවබොධස්ස, තම්මූලිකාය ච දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථසිද්ධියා අනායාසෙන සංසිජ්ඣනතො.

Ở đây, quả vậy, qua câu ‘sammāsambuddha… cho đến… abhivādiyā’, sự đảnh lễ Tam Bảo đã được nói đến. Qua câu ‘abhidhammatthasaṅgaha’, đối tượng trình bày, phương thức thực hiện, và tên gọi của tác phẩm đã được nói đến, bởi vì nó cho thấy rằng các ý nghĩa của Vi Diệu Pháp sẽ được tổng hợp ở đây, chỉ ra rằng chúng sẽ được trình bày qua sự tập hợp này, chỉ ra cách thức trình bày sau khi đã được gom lại một nơi, và cũng vì nó cho thấy một danh xưng phù hợp với ý nghĩa. Còn về mục đích, nó đã được chỉ ra một cách ngụ ý qua từ ‘saṅgaha’ (tổng hợp), bởi vì khi các ý nghĩa của Vi Diệu Pháp được gom lại một nơi, thì sự liễu tri về bản chất của chúng, và từ đó, sự thành tựu các lợi ích trong hiện tại và tương lai, sẽ được hoàn thành một cách dễ dàng thông qua việc học hỏi, tra vấn, v.v.

තත්ථ රතනත්තයපණාමප්පයොජනං තාව බහුධා පපඤ්චෙන්ති ආචරියා, විසෙසතො පන අන්තරායනිවාරණං පච්චාසීසන්ති. තථා හි වුත්තං සඞ්ගහකාරෙහි ‘‘තස්සානුභාවෙන හතන්තරායො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා). රතනත්තයපණාමො හි අත්ථතො පණාමකිරියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා, සා ච වන්දනෙය්‍යවන්දකානං ඛෙත්තජ්ඣාසයසම්පදාහි දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස කම්මස්ස අනුබලප්පදානවසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිපාකසන්තතියා අන්තරායකරානි උපපීළකඋපච්ඡෙදකකම්මානි පටිබාහිත්වා තන්නිදානානං යථාධිප්පෙතසිද්ධිවිබන්ධකානං රොගාදිඅන්තරායානමප්පවත්තිං සාධෙති. තස්මා පකරණාරම්භෙ රතනත්තයපණාමකරණං යථාරද්ධපකරණස්ස අනන්තරායෙන පරිසමාපනත්ථඤ්චෙව සොතූනඤ්ච වන්දනාපුබ්බඞ්ගමාය පටිපත්තියා අනන්තරායෙන උග්ගහණධාරණාදිසංසිජ්ඣනත්ථඤ්ච. අභිධෙය්‍යකථනං පන විදිතාභිධෙය්‍යස්සෙව ගන්ථස්ස විඤ්ඤූහි උග්ගහණාදිවසෙන පටිපජ්ජිතබ්බභාවතො. කරණප්පකාරප්පයොජනසන්දස්සනානි ච සොතුජනසමුස්සාහජනනත්ථං. අභිධානකථනං පන වොහාරසුඛත්ථන්ති අයමෙත්ථ සමුදායත්ථො. අයං පන අවයවත්ථො [Pg.71] – සසද්ධම්මගණුත්තමං අතුලං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදිය අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං භාසිස්සන්ති සම්බන්ධො.

Trong đó, các vị đạo sư giải thích mục đích của việc đảnh lễ Tam Bảo theo nhiều cách, nhưng đặc biệt là họ mong muốn ngăn ngừa các chướng ngại. Thật vậy, các nhà tổng hợp đã nói rằng: ‘Nhờ oai lực của việc ấy, các chướng ngại bị tiêu trừ’. Về thực chất, việc đảnh lễ Tam Bảo chính là thiện tư tâm tạo ra hành động đảnh lễ. Do sự toàn hảo của phước điền (đối tượng được đảnh lễ) và của tâm ý người đảnh lễ, thiện tư tâm ấy trở thành nghiệp cho quả trong hiện tại, và bằng cách hỗ trợ cho nghiệp đã tạo được nhân duyên thành tựu, nó ngăn chặn các nghiệp chướng và nghiệp đoạn, là những nghiệp gây trở ngại cho dòng tương tục của quả do nghiệp kia tạo ra, và do đó, nó thực hiện việc không cho phát sanh các chướng ngại như bệnh tật, v.v., là những nguyên nhân cản trở sự thành tựu như mong muốn. Do đó, việc thực hiện đảnh lễ Tam Bảo khi bắt đầu một tác phẩm là để hoàn tất tác phẩm đã bắt đầu mà không gặp chướng ngại, và cũng để cho thính chúng thành tựu việc học hỏi, ghi nhớ, v.v., mà không gặp chướng ngại, qua sự thực hành bắt đầu bằng việc đảnh lễ. Việc nói về đối tượng trình bày là vì chỉ có tác phẩm nào đã được biết rõ đối tượng mới được bậc trí tiếp nhận qua việc học hỏi, v.v. Việc chỉ ra phương thức thực hiện và mục đích là để khơi dậy lòng nhiệt thành của thính chúng. Việc nói về tên gọi là để cho dễ dàng trong việc giao tiếp. Đây là ý nghĩa tổng quát ở đây. Còn đây là ý nghĩa chi tiết – sự liên kết là: ‘Sau khi đã đảnh lễ đấng Chánh Đẳng Chánh Giác vô song, cùng với Chánh Pháp và Tăng đoàn ưu việt của Ngài, tôi sẽ nói về Abhidhammatthasaṅgaha’.

තත්ථ සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මෙ අභිසම්බුද්ධොති සම්මා සම්බුද්ධො, භගවා. සො හි සඞ්ඛතාසඞ්ඛතභෙදං සකලම්පි ධම්මජාතං යාථාවසරසලක්ඛණපටිවෙධවසෙන සම්මා සයං විචිතොපචිතපාරමිතාසම්භූතෙන සයම්භූඤාණෙන සාමං බුජ්ඣි අඤ්ඤාසි. යථාහ ‘‘සයං අභිඤ්ඤාය කමුද්දිසෙය්‍ය’’න්ති (මහාව. 11; ම. නි. 1.285; 2.341; ධ. ප. 353), අථ වා බුධධාතුස්ස ජාගරණවිකසනත්ථෙසුපි පවත්තනතො සම්මා සාමඤ්ච පටිබුද්ධො අනඤ්ඤපටිබොධිතො හුත්වා සයමෙව සවාසනසම්මොහනිද්දාය අච්චන්තං විගතො, දිනකරකිරණසමාගමෙන පරමරුචිරසිරිසොභග්ගප්පත්තියා විකසිතමිව පදුමං අග්ගමග්ගඤාණසමාගමෙන අපරිමිතගුණගණාලඞ්කතසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පත්තියා සම්මා සයමෙව විකසිතො විකාසමනුප්පත්තොත්‍යත්ථො. යථාවුත්තවචනත්ථයොගෙපි සම්මාසම්බුද්ධසද්දස්ස භගවති සමඤ්ඤාවසෙන පවත්තත්තා ‘‘අතුල’’න්ති ඉමිනා විසෙසෙති. තුලාය සම්මිතො තුල්‍යො, සොයෙව තුලො යකාරලොපවසෙන. අථ වා සම්මිතත්ථෙ අකාරපච්චයවසෙන තුලාය සම්මිතො තුලො, න තුලො අතුලො, සීලාදීහි ගුණෙහි කෙනචි අසදිසො, නත්ථි එතස්ස වා තුලො සදිසොති අතුලො සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලභාවතො. යථාහ ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90).

Trong đó, bậc Chánh Đẳng Giác là bậc đã chánh đẳng chánh giác tất cả các pháp một cách chân chánh và do tự mình, đó là Đức Thế Tôn. Vị ấy quả đã tự mình thấu suốt, đã liễu tri toàn bộ các pháp, được phân loại là hữu vi và vô vi, bằng trí tuệ tự sanh (sayambhūñāṇa) vốn được sanh khởi từ các ba-la-mật đã được chọn lọc và tích lũy, một cách chân chánh, thông qua sự thấu triệt các tướng trạng riêng tùy theo trường hợp. Như có lời dạy: “Sau khi tự mình thắng tri, ta biết chỉ dạy cho ai?” Hoặc là, do ngữ căn ‘budh’ cũng có nghĩa là tỉnh thức và nở ra, nên (Ngài) là bậc đã chánh đẳng chánh giác, đã tự mình tỉnh thức, không do người khác đánh thức, đã hoàn toàn thoát khỏi giấc ngủ mê mờ cùng với các tùy miên. Giống như hoa sen nở ra khi đạt được vẻ đẹp rực rỡ huy hoàng nhờ tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, (Ngài) đã tự mình nở ra một cách chân chánh, đã đạt đến sự khai mở, nhờ sự chứng đắc đạo tuệ tối thượng, khi đạt đến tuệ toàn giác được trang hoàng bởi vô số các phẩm hạnh. Mặc dù từ ‘Sammāsambuddha’ được dùng như một danh hiệu chung cho Đức Thế Tôn, (tác giả) vẫn nêu bật bằng từ ‘atula’ (Vô Song). Người được cân bằng cái cân gọi là ‘tulyo’, chính là ‘tulo’ do sự lược bỏ mẫu tự ‘ya’. Hoặc là, theo nghĩa được cân lường, do hậu tố ‘a’, người được cân bằng cái cân là ‘tulo’. Không phải ‘tulo’ là ‘atulo’, không ai sánh bằng về các đức hạnh như giới, v.v. Hoặc không có ai tương đương với vị này, nên gọi là ‘atulo’, do là bậc tối thượng trong thế gian cùng với chư thiên. Như có lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong tất cả chúng sanh, hoặc không chân, hoặc hai chân, hoặc bốn chân... Như Lai được tuyên bố là bậc tối thượng trong số ấy.”

එත්තාවතා ච හෙතුඵලසත්තූපකාරසම්පදාවසෙන තීහාකාරෙහි භගවතො ථොමනා කතා හොති. තත්ථ හෙතුසම්පදා නාම මහාකරුණාසමායොගො බොධිසම්භාරසම්භරණඤ්ච[Pg.72]. ඵලසම්පදා පන ඤාණපහානආනුභාවරූපකායසම්පදාවසෙන චතුබ්බිධා. තත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං මග්ගඤාණං, තම්මූලකානි ච දසබලාදිඤාණානි ඤාණසම්පදා. සවාසනසකලසංකිලෙසානමච්චන්තමනුප්පාදධම්මතාපාදනං පහානසම්පදා. යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ ආධිපච්චං ආනුභාවසම්පදා. සකලලොකනයනාභිසෙකභූතා පන ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතා අත්තභාවසම්පත්ති රූපකායසම්පදා නාම. සත්තූපකාරො පන ආසයපයොගවසෙන දුවිධො. තත්ථ දෙවදත්තාදීසු විරොධිසත්තෙසුපි නිච්චං හිතජ්ඣාසයතා, අපරිපාකගතින්ද්‍රියානං ඉන්ද්‍රියපරිපාකකාලාගමනඤ්ච ආසයො නාම. තදඤ්ඤසත්තානං පන ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛචිත්තස්ස යානත්තයමුඛෙන සබ්බදුක්ඛනිය්‍යානිකධම්මදෙසනා පයොගො නාම.

Và như vậy, sự tán dương Đức Thế Tôn được thực hiện theo ba phương diện: sự toàn hảo về nhân, sự toàn hảo về quả, và sự giúp ích chúng sanh. Trong đó, sự toàn hảo về nhân là sự hợp thành của lòng đại bi và sự tích lũy các tư lương giác ngộ. Còn sự toàn hảo về quả có bốn loại: sự toàn hảo về trí tuệ, sự toàn hảo về sự đoạn trừ, sự toàn hảo về oai lực, và sự toàn hảo về sắc thân. Trong đó, đạo tuệ là nền tảng của tuệ toàn giác, và các trí tuệ như mười lực v.v... vốn có gốc rễ từ đó, là sự toàn hảo về trí tuệ. Việc làm cho tất cả các phiền não cùng với các tùy miên đi đến trạng thái hoàn toàn không sanh khởi là sự toàn hảo về sự đoạn trừ. Sự làm chủ trong việc thành tựu những gì mong muốn là sự toàn hảo về oai lực. Còn sự toàn hảo về tự thân, được trang hoàng bởi các tướng chính và tướng phụ, vốn là sự điểm nhãn cho mắt của toàn thế gian, được gọi là sự toàn hảo về sắc thân. Còn sự giúp ích chúng sanh có hai loại: về phương diện ý hướng và về phương diện ứng dụng. Trong đó, ý hướng là sự thường xuyên có ý muốn lợi ích ngay cả đối với những chúng sanh thù nghịch như Đề-bà-đạt-đa, và sự chờ đợi thời điểm các căn chín muồi đối với những chúng sanh có các căn chưa chín muồi. Còn ứng dụng là sự thuyết giảng giáo pháp đưa ra khỏi mọi khổ đau qua ba thừa, với tâm không mong cầu lợi lộc, danh vọng v.v... cho các chúng sanh khác.

තත්ථ පුරිමා ද්වෙ ඵලසම්පදා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති ඉමිනා දස්සිතා, ඉතරා පන ද්වෙ, තථා සත්තූපකාරසම්පදා ච ‘‘අතුල’’න්ති එතෙන, තදුපායභූතා පන හෙතුසම්පදා ද්වීහිපි සාමත්ථියතො දස්සිතා තථාවිධහෙතුබ්‍යතිරෙකෙන තදුභයසම්පත්තීනමසම්භවතො, අහෙතුකත්තෙ ච සබ්බත්ථ තාසං සම්භවප්පසඞ්ගතො.

Trong đó, hai sự toàn hảo về quả đầu tiên được chỉ ra bằng từ “Sammāsambuddha” (Chánh Đẳng Giác). Còn hai sự toàn hảo kia, cũng như sự toàn hảo về việc giúp ích chúng sanh, được chỉ ra bằng từ “atula” (Vô Song). Còn sự toàn hảo về nhân, vốn là phương tiện để đạt được những điều đó, được chỉ ra bởi năng lực của cả hai từ, vì nếu không có nhân như vậy thì không thể có được sự thành tựu cả hai điều ấy, và nếu là vô nhân thì sẽ dẫn đến hệ quả là chúng có thể xảy ra ở khắp mọi nơi.

තදෙවං තිවිධාවත්ථාසඞ්ගහිතථොමනාපුබ්බඞ්ගමං බුද්ධරතනං වන්දිත්වා ඉදානි සෙසරතනානම්පි පණාමමාරභන්තො ආහ ‘‘සසද්ධම්මගණුත්තම’’න්ති. ගුණීභූතානම්පි හි ධම්මසංඝානං අභිවාදෙතබ්බභාවො සහයොගෙන විඤ්ඤායති යථා ‘‘සපුත්තදාරො ආගතොති පුත්තදාරස්සාපි ආගමන’’න්ති.

Như vậy, sau khi đã đảnh lễ Phật bảo, đi trước là lời tán dương bao gồm ba trạng thái, bây giờ, để bắt đầu đảnh lễ các bảo vật còn lại, ngài nói “sasaddhammagaṇuttama” (cùng với Diệu pháp và Tăng chúng tối thượng). Quả vậy, việc Pháp và Tăng, dù ở vai trò phụ thuộc, cũng cần được đảnh lễ, được hiểu thông qua sự liên kết, giống như (câu) “người ấy đã đến cùng với vợ con” (có nghĩa là) vợ và con cũng đã đến.

තත්ථ අත්තානං ධාරෙන්තෙ චතූසු අපායෙසු, වට්ටදුක්ඛෙසු ච අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති ධම්මො, චතුමග්ගඵලනිබ්බානවසෙන නවවිධො, පරියත්තියා සහ දසවිධො වා ධම්මො. ධාරණඤ්ච පනෙතස්ස අපායාදිනිබ්බත්තකකිලෙසවිද්ධංසනං, තං අරියමග්ගස්ස කිලෙසසමුච්ඡෙදකභාවතො, නිබ්බානස්ස ච [Pg.73] ආරම්මණභාවෙන තස්ස තදත්ථසිද්ධිහෙතුතාය නිප්පරියායතො ලබ්භති, ඵලස්ස පන කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනවසෙන මග්ගානුකූලප්පවත්තිතො, පරියත්තියා ච තදධිගමහෙතුතායාති උභින්නම්පි පරියායතොති දට්ඨබ්බං. සතං සප්පුරිසානං අරියපුග්ගලානං, සන්තො වා සංවිජ්ජමානො න තිත්ථියපරිකප්පිතො අත්තා විය පරමත්ථතො අවිජ්ජමානො සන්තො වා පසත්ථො ස්වාක්ඛාතතාදිගුණයොගතො න බාහිරකධම්මො විය එකන්තනින්දිතො ධම්මොති සද්ධම්මො, ගණො ච සො අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං සමූහභාවතො උත්තමො ච සුප්පටිපන්නතාදිගුණවිසෙසයොගතො, ගණානං, ගණෙසු වා දෙවමනුස්සාදි සමූහෙසු උත්තමො යථාවුත්තගුණවසෙනාති ගණුත්තමො, සහ සද්ධම්මෙන, ගණුත්තමෙන චාති සසද්ධම්මගණුත්තමො, තං සසද්ධම්මගණුත්තමං.

Trong đó, Pháp (dhammo) là pháp nâng đỡ, làm cho những người hành trì nó không bị rơi vào bốn đường ác và các khổ trong vòng luân hồi. Pháp ấy có chín loại: bốn đạo, bốn quả, và Níp-bàn; hoặc có mười loại cùng với pháp học (pariyatti). Và sự nâng đỡ của pháp này là sự phá hủy các phiền não tạo ra các đường ác v.v. Điều đó được thành tựu một cách trực tiếp bởi thánh đạo, do có khả năng đoạn trừ phiền não, và bởi Níp-bàn, do là đối tượng và là nhân để thành tựu mục đích ấy. Còn đối với quả, (sự nâng đỡ được thành tựu) do sự trấn áp các phiền não và do sự vận hành thuận theo đạo; và đối với pháp học, do là nhân để chứng đắc (đạo quả), nên cần hiểu rằng cả hai (quả và pháp học) đều (nâng đỡ) một cách gián tiếp. Diệu Pháp (saddhammo) là: (1) pháp của những bậc chân nhân, những bậc thánh; hoặc (2) là pháp chân thật, hiện hữu, không phải không hiện hữu về mặt chân đế như tự ngã do các ngoại đạo tưởng tượng ra; hoặc (3) là pháp cao thượng, do có các đức tính như được khéo thuyết giảng v.v., không phải là pháp hoàn toàn đáng chê trách như pháp của ngoại đạo. Và Tăng chúng ấy là một đoàn thể (gaṇo) do là tập hợp của tám bậc thánh nhân, và là tối thượng (uttamo) do có các phẩm chất đặc biệt như diệu hạnh v.v.; hoặc là tối thượng trong các đoàn thể, giữa các đoàn thể như chư thiên và nhân loại, do các phẩm chất đã nói, nên gọi là Tăng chúng tối thượng (gaṇuttamo). Cùng với Diệu Pháp và Tăng chúng tối thượng là ‘sasaddhammagaṇuttamo’. (Con xin đảnh lễ Ngài) cùng với Diệu Pháp và Tăng chúng tối thượng ấy.

අභිවාදියාති විසෙසතො වන්දිත්වා, භයලාභකුලාචාරාදිවිරහෙන සක්කච්චං ආදරෙන කායවචීමනොද්වාරෙහි වන්දිත්වාත්‍යත්ථො. භාසිස්සන්ති කථෙස්සාමි. නිබ්බත්තිතපරමත්ථභාවෙන අභි විසිට්ඨා ධම්මා එත්ථාතිආදිනා අභිධම්මො, ධම්මසඞ්ගණීආදිසත්තපකරණං අභිධම්මපිටකං, තත්ථ වුත්තා අත්ථා අභිධම්මත්ථා, තෙ සඞ්ගය්හන්ති එත්ථ, එතෙනාති වා අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං.

“Abhivādiya” (sau khi đảnh lễ) nghĩa là sau khi đảnh lễ một cách đặc biệt; nghĩa là sau khi đảnh lễ một cách cung kính, với lòng tôn trọng, qua các cửa thân, khẩu, ý, không vì sợ hãi, lợi lộc, tập quán gia đình v.v. “Bhāsissaṃ” (tôi sẽ nói) là tôi sẽ thuyết giảng. Abhidhamma (Vi Diệu Pháp) là (tạng kinh) trong đó có các pháp (dhammā) đặc thù (abhi), tức là thù thắng, do bản chất là các pháp chân đế đã được trình bày, v.v. Đó là tạng Vi Diệu Pháp, gồm bảy bộ luận bắt đầu bằng bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī). Các ý nghĩa được nói đến trong đó là ‘abhidhammatthā’ (các ý nghĩa của Vi Diệu Pháp). ‘Abhidhammatthasaṅgahaṃ’ (Thắng Pháp Tập Yếu Luận) là (tác phẩm) trong đó các ý nghĩa ấy được thu tập lại, hoặc (tác phẩm) mà qua đó (các ý nghĩa ấy được thu tập lại).

පරමත්ථධම්මවණ්ණනා

Giải Thích Về Các Pháp Chân Đế

2. එවං තාව යථාධිප්පෙතප්පයොජනනිමිත්තං රතනත්තයපණාමාදිකං විධාය ඉදානි යෙසං අභිධම්මත්ථානං සඞ්ගහණවසෙන ඉදං පකරණං පට්ඨපීයති, තෙ තාව සඞ්ඛෙපතො උද්දිසන්තො ආහ ‘‘තත්ථ වුත්තා’’ත්‍යාදි. තත්ථ තස්මිං අභිධම්මෙ සබ්බථා කුසලාදිවසෙන, ඛන්ධාදිවසෙන ච වුත්තා අභිධම්මත්ථා පරමත්ථතො සම්මුතිං ඨපෙත්වා නිබ්බත්තිතපරමත්ථවසෙන චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, චෙතසිකං වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං, රූපං [Pg.74] භූතුපාදායභෙදභින්නො රූපක්ඛන්ධො, නිබ්බානං මග්ගඵලානමාරම්මණභූතො අසඞ්ඛතධම්මොති එවං චතුධා චතූහාකාරෙහි ඨිතාති යොජනා. තත්ථ පරමො උත්තමො අවිපරීතො අත්ථො, පරමස්ස වා උත්තමස්ස ඤාණස්ස අත්ථො ගොචරොති පරමත්ථො.

2. Như vậy, trước tiên sau khi thực hiện việc đảnh lễ Tam Bảo v.v... có mục đích và lý do như đã dự định, bây giờ, vì bộ luận này được thiết lập với mục đích tổng hợp các pháp Vi Diệu Pháp, nên trước hết, ngài (tác giả) đã nêu lên một cách tóm tắt và nói rằng: “Tattha vuttā” (trong đó đã được nói đến) v.v... Ở đây, trong Vi Diệu Pháp đó, các pháp Vi Diệu Pháp được nói đến bằng mọi cách theo phương diện thiện v.v... và theo phương diện uẩn v.v..., về phương diện cứu cánh, sau khi loại bỏ tục đế, theo phương diện các pháp cứu cánh đã được tạo thành, thì tâm là thức uẩn, sở hữu là ba uẩn gồm thọ v.v..., sắc là sắc uẩn không khác với sự phân chia của các đại và các sắc y sinh, Niết-bàn là pháp vô vi làm đối tượng cho đạo và quả, như vậy chúng tồn tại theo bốn cách, bốn phương diện. Đây là cách liên kết. Ở đây, paramo có nghĩa là tối thượng, ưu việt, không sai lạc; hoặc paramattha là đối tượng (gocara) hay ý nghĩa (attha) của trí tuệ tối thượng.

චින්තෙතීති චිත්තං, ආරම්මණං විජානාතීති අත්ථො. යථාහ ‘‘විසයවිජානනලක්ඛණං චිත්ත’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුදෙසවාරඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා). සතිපි හි නිස්සයසමනන්තරාදිපච්චයෙන විනා ආරම්මණෙන චිත්තමුප්පජ්ජතීති තස්ස තංලක්ඛණතා වුත්තා, එතෙන නිරාරම්මණවාදිමතං පටික්ඛිත්තං හොති. චින්තෙන්ති වා එතෙන කරණභූතෙන සම්පයුත්තධම්මාති චිත්තං. අථ වා චින්තනමත්තං චිත්තං. යථාපච්චයං හි පවත්තිමත්තමෙව යදිදං සභාවධම්මො නාම. එවඤ්ච කත්වා සබ්බෙසම්පි පරමත්ථධම්මානං භාවසාධනමෙව නිප්පරියායතො ලබ්භති, කත්තුකරණවසෙන පන නිබ්බචනං පරියායකථාති දට්ඨබ්බං. සකසකකිච්චෙසු හි ධම්මානං අත්තප්පධානතාසමාරොපනෙන කත්තුභාවො ච, තදනුකූලභාවෙන සහජාතධම්මසමූහෙ කත්තුභාවසමාරොපනෙන පටිපාදෙතබ්බධම්මස්ස කරණත්තඤ්ච පරියායතොව ලබ්භති, තථානිදස්සනං පන ධම්මසභාවවිනිමුත්තස්ස කත්තාදිනො අභාවපරිදීපනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. විචිත්තකරණාදිතොපි චිත්තසද්දත්ථං පපඤ්චෙන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහො –

Nó suy nghĩ, vì vậy nó là tâm (citta); nghĩa là nó biết đối tượng. Như đã nói: “Tâm có đặc tính biết đối tượng”. Mặc dù tâm sanh khởi do các duyên như y chỉ, vô gián v.v..., nhưng nó được nói là có đặc tính đó (biết đối tượng) vì nó không sanh khởi nếu không có đối tượng. Do đó, quan điểm của những người chủ trương tâm không có đối tượng bị bác bỏ. Hoặc, các pháp tương ưng suy nghĩ bằng phương tiện này (tâm) như một công cụ, vì vậy nó là tâm. Hoặc, tâm chỉ là sự suy nghĩ. Vì cái được gọi là pháp có tự tánh chỉ là một tiến trình diễn ra tùy theo các duyên. Và như vậy, đối với tất cả các pháp cứu cánh, chỉ có sự giải thích theo nghĩa trạng thái (bhāvasādhana) là được hiểu một cách trực tiếp. Nhưng sự giải thích theo phương diện tác nhân và công cụ nên được hiểu là cách nói gián tiếp (pariyāya). Thật vậy, trong các phận sự riêng của chúng, vai trò tác nhân được gán cho các pháp do sự nổi bật của chúng, và vai trò công cụ của một pháp được trình bày được hiểu một cách gián tiếp bằng cách gán vai trò tác nhân cho nhóm các pháp đồng sanh hỗ trợ nó. Cách trình bày như vậy cần được biết là để chỉ ra sự không có của một tác nhân v.v... tách rời khỏi tự tánh của các pháp. Họ cũng giải thích chi tiết ý nghĩa của từ ‘citta’ từ việc ‘làm cho đa dạng’ v.v... Đây là phần tóm tắt:

‘‘විචිත්තකරණා චිත්තං, අත්තනො චිත්තතාය වා;

චිතං කම්මකිලෙසෙහි, චිතං තායති වා තථා;

චිනොති අත්තසන්තානං, විචිත්තාරම්මණන්ති චා’’ති.

“Tâm (citta) vì nó tạo ra sự đa dạng, hoặc vì bản chất đa dạng của chính nó; Nó được tích lũy bởi nghiệp và phiền não, hoặc nó bảo vệ những gì đã được tích lũy; Nó tích lũy (kết quả) trong dòng tương tục của chính nó, và vì nó có các đối tượng đa dạng.”

චෙතසි භවං තදායත්තවුත්තිතායාති චෙතසිකං. න හි තං චිත්තෙන විනා ආරම්මණග්ගහණසමත්ථං අසති චිත්තෙ සබ්බෙන සබ්බං අනුප්පජ්ජනතො, චිත්තං පන කෙනචි චෙතසිකෙන විනාපි [Pg.75] ආරම්මණෙ පවත්තතීති තං චෙතසිකමෙව චිත්තායත්තවුත්තිකං නාම. තෙනාහ භගවා ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2), එතෙන සුඛාදීනං අචෙතනත්තනිච්චත්තාදයො විප්පටිපත්තියොපි පටික්ඛිත්තා හොන්ති. චෙතසි නියුත්තං වා චෙතසිකං.

Sanh khởi trong tâm (cetasi bhavaṃ), vì sự tồn tại của nó phụ thuộc vào tâm (tadāyattavuttitāyā), nên gọi là sở hữu (cetasika). Thật vậy, nó không có khả năng bắt đối tượng nếu không có tâm, vì khi tâm không có mặt, nó hoàn toàn không sanh khởi. Nhưng tâm có thể hoạt động trên một đối tượng ngay cả khi không có một số sở hữu nhất định, do đó, chính sở hữu được gọi là ‘có sự hiện hữu phụ thuộc vào tâm’. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã nói: “Tâm dẫn đầu các pháp”. Qua đó, các tà kiến như cho rằng thọ v.v... là vô tri, thường hằng v.v... cũng bị bác bỏ. Hoặc, sở hữu (cetasika) có nghĩa là tương ưng với tâm.

රුප්පතීති රූපං, සීතුණ්හාදිවිරොධිපච්චයෙහි විකාරමාපජ්ජති, ආපාදීයතීති වා අත්ථො. තෙනාහ භගවා ‘‘සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පතී’’ත්‍යාදි (සං. නි. 3.79), රුප්පනඤ්චෙත්ථ සීතාදිවිරොධිපච්චයසමවායෙ විසදිසුප්පත්තියෙව. යදි එවං අරූපධම්මානම්පි රූපවොහාරො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති සීතාදිග්ගහණසාමත්ථියතො විභූතතරස්සෙව රුප්පනස්සාධිප්පෙතත්තා. ඉතරථා හි ‘‘රුප්පතී’’ති අවිසෙසවචනෙනෙව පරියත්තන්ති කිං සීතාදිග්ගහණෙන, තං පන සීතාදිනා ඵුට්ඨස්ස රුප්පනං විභූතතරං, තස්මා තදෙවෙත්ථාධිප්පෙතන්ති ඤාපනත්ථං සීතාදිග්ගහණං කතං. යදි එවං කථං බ්‍රහ්මලොකෙ රූපවොහාරො, න හි තත්ථ උපඝාතකා සීතාදයො අත්ථීති? කිඤ්චාපි උපඝාතකා නත්ථි, අනුග්ගාහකා පන අත්ථි, තස්මා තංවසෙනෙත්ථ රුප්පනං සම්භවතීති, අථ වා තංසභාවානතිවත්තනතො තත්ථ රූපවොහාරොති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

Nó bị biến hoại, vì vậy nó là sắc (rūpa); nghĩa là nó bị biến đổi, hoặc bị làm cho biến đổi, bởi các duyên đối nghịch như lạnh, nóng v.v... Vì vậy, Đức Thế Tôn đã nói: “Nó bị biến hoại bởi lạnh, nó bị biến hoại bởi nóng” v.v... Và ở đây, ‘bị biến hoại’ chính là sự sanh khởi của một trạng thái khác biệt khi có sự kết hợp của các duyên đối nghịch như lạnh v.v... Nếu vậy, thuật ngữ ‘sắc’ cũng sẽ áp dụng cho các pháp vô sắc? Không áp dụng, vì nhờ vào việc đề cập đến ‘lạnh v.v...’, một sự biến hoại rõ ràng hơn được ngụ ý. Nếu không, chỉ cần nói ‘ruppati’ (bị biến hoại) là đủ, tại sao lại phải đề cập đến ‘lạnh v.v...’? Việc đề cập đến ‘lạnh v.v...’ là để cho biết rằng sự biến hoại của cái bị xúc chạm bởi lạnh v.v... là rõ ràng hơn, và do đó, chính điều đó được ngụ ý ở đây. Nếu vậy, làm thế nào có thuật ngữ ‘sắc’ trong cõi Phạm thiên, vì ở đó không có lạnh, nóng v.v... có tính hủy hoại? Mặc dù không có những thứ có tính hủy hoại, nhưng có những thứ có tính hỗ trợ. Do đó, sự biến hoại có thể xảy ra ở đó do chúng. Hoặc, thuật ngữ ‘sắc’ được sử dụng ở đó vì nó không vượt qua được bản chất đó. Thôi, không cần giải thích thêm dài dòng.

භවාභවං විනනතො සංසිබ්බනතො වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තං, නිබ්බාති වා එතෙන රාගග්ගිආදිකොති නිබ්බානං.

Là sự thoát khỏi (nikkhantaṃ) ái dục (taṇhā), được gọi là ‘vāna’ vì nó dệt (vinanato) hay kết nối (saṃsibbanato) các kiếp sống (bhavābhavaṃ); hoặc, các ngọn lửa tham ái v.v... được dập tắt (nibbāti) nhờ nó, vì vậy nó là Niết-bàn (nibbāna).

1. චිත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

1. Giải Thích Phân Tích Về Tâm

භූමිභෙදචිත්තවණ්ණනා

Giải Thích Về Tâm Phân Loại Theo Cõi

3. ඉදානි යස්මා විභාගවන්තානං ධම්මානං සභාවවිභාවනං විභාගෙන විනා න හොති, තස්මා යථාඋද්දිට්ඨානං අභිධම්මත්ථානං උද්දෙසක්කමෙන විභාගං දස්සෙතුං චිත්තං තාව භූමිජාතිසම්පයොගාදිවසෙන [Pg.76] විභජිත්වා නිද්දිසිතුමාරභන්තො ආහ ‘‘තත්ථ චිත්තං තාවා’’ත්‍යාදි. තාව-සද්දො පඨමන්ති එතස්සත්ථෙ. යථාඋද්දිට්ඨෙසු චතූසු අභිධම්මත්ථෙසු පඨමං චිත්තං නිද්දිසීයතීති අයඤ්හෙත්ථත්ථො. චත්තාරො විධා පකාරා අස්සාති චතුබ්බිධං. යස්මා පනෙතෙ චතුභුම්මකා ධම්මා අනුපුබ්බපණීතා, තස්මා හීනුක්කට්ඨුක්කට්ඨතරතමානුක්කමෙන තෙසං නිද්දෙසො කතො. තත්ථ කාමෙතීති කාමො, කාමතණ්හා, සා එත්ථ අවචරති ආරම්මණකරණවසෙනාති කාමාවචරං. කාමීයතීති වා කාමො, එකාදසවිධො කාමභවො, තස්මිං යෙභුය්‍යෙන අවචරතීති කාමාවචරං. යෙභුය්‍යෙන චරණස්ස හි අධිප්පෙතත්තා රූපාරූපභවෙසු පවත්තස්සාපි ඉමස්ස කාමාවචරභාවො උපපන්නො හොති. කාමභවොයෙව වා කාමො එත්ථ අවචරතීති කාමාවචරො, තත්ථ පවත්තම්පි චිත්තං නිස්සිතෙ නිස්සයවොහාරෙන කාමාවචරං ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ත්‍යාදීසු වියාති අලමතිවිසාරණියා කථාය. හොති චෙත්ථ –

3. Bây giờ, vì sự trình bày tự tánh của các pháp có sự phân loại không thể có được nếu không có sự phân tích, do đó, để chỉ ra sự phân tích các pháp thắng nghĩa theo thứ tự đã được nêu ra, trước hết, ngài bắt đầu chỉ rõ tâm bằng cách phân chia theo các phương diện như cõi, loại, sự tương ưng, v.v... và nói rằng: ‘Tattha cittaṃ tāva’ (Trong ấy, trước hết là tâm), v.v... Từ ‘tāva’ có nghĩa là ‘trước hết’. Ở đây, ý nghĩa là: trong bốn pháp thắng nghĩa đã được nêu ra, tâm được chỉ rõ trước tiên. ‘Catubbidhaṃ’ (bốn loại) là có bốn cách, bốn loại. Và vì các pháp thuộc bốn cõi này vi tế dần dần, do đó, sự chỉ rõ chúng được thực hiện theo thứ tự từ thấp, cao, cao hơn, đến cao nhất. Trong đó, ‘kāma’ (dục) là cái được ham muốn, tức là ái dục; ‘kāmāvacara’ (dục giới) là nơi mà ái dục ấy đi lại, qua việc lấy đối tượng. Hoặc, ‘kāma’ là cái được ham muốn, tức là mười một cõi dục; ‘kāmāvacara’ là cái thường đi lại trong đó. Vì ý muốn nói là ‘thường đi lại’, nên ngay cả đối với tâm này phát sinh trong cõi sắc và vô sắc, bản chất dục giới của nó vẫn được thành lập. Hoặc, ‘kāmāvacara’ là nơi mà chính cõi dục, được gọi là ‘kāma’, đi lại; và tâm phát sinh ở đó, do nương vào nơi ấy, được gọi là ‘kāmāvacara’ theo cách nói ẩn dụ về chỗ nương, giống như trong câu ‘những cái giường đang la hét’, v.v... Thôi, không cần bàn luận dài dòng nữa. Và ở đây có câu kệ:

‘‘කාමොවචරතීත්‍යෙත්ථ, කාමෙවචරතීති වා;

ඨානූපචාරතො වාපි, තං කාමාවචරං භවෙ’’ති.

‘Nơi đây dục đi lại, hoặc đi lại trong cõi dục; hoặc do ẩn dụ về nơi chốn, nên được gọi là dục giới’.

රූපාරූපාවචරෙසුපි එසෙව නයො යථාරහං දට්ඨබ්බො. උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතලොකතො උත්තරති අනාසවභාවෙනාති ලොකුත්තරං, මග්ගචිත්තං. ඵලචිත්තං පන තතො උත්තිණ්ණන්ති ලොකුත්තරං. උභයම්පි වා සහ නිබ්බානෙන ලොකතො උත්තරං අධිකං යථාවුත්තගුණවසෙනෙවාති ලොකුත්තරං.

Đối với các tâm sắc giới và vô sắc giới, phương pháp này cũng nên được hiểu tương tự. ‘Lokuttara’ (siêu thế) là cái vượt thoát khỏi thế gian được gọi là các uẩn thủ, do bản chất vô lậu; đó là tâm đạo. Còn tâm quả là ‘lokuttara’ vì nó đã vượt thoát khỏi thế gian ấy. Hoặc, cả hai (tâm đạo và tâm quả) cùng với Niết-bàn là ‘lokuttara’ vì chúng vượt trên, cao hơn thế gian, chính là do các phẩm chất đã nói.

භූමිභෙදචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về tâm theo sự phân chia các cõi đã kết thúc.

අකුසලචිත්තවණ්ණනා

Giải về các tâm bất thiện

4. ඉමෙසු පන චතූසු චිත්තෙසු කාමාවචරචිත්තස්ස කුසලාකුසලවිපාකකිරියභෙදෙන චතුබ්බිධභාවෙපි පාපාහෙතුකවජ්ජානං එකූනසට්ඨියා, එකනවුතියා වා චිත්තානං සොභනනාමෙන වොහාරකරණත්ථං ‘‘පාපාහෙතුකමුත්තානි [Pg.77] ‘සොභනානී’ති වුච්චරෙ’’ති එවං වක්ඛමානනයස්ස අනුරූපතො පාපාහෙතුකෙයෙව පඨමං දස්සෙන්තො, තෙසු ච භවෙසු ගහිතපටිසන්ධිකස්ස සත්තස්ස ආදිතො වීථිචිත්තවසෙන ලොභසහගතචිත්තුප්පාදානමෙව සම්භවතො තෙයෙව පඨමං දස්සෙත්වා තදනන්තරං ද්විහෙතුකභාවසාමඤ්ඤෙන දොමනස්සසහගතෙ, තදනන්තරං එකහෙතුකෙ ච දස්සෙතුං ‘‘සොමනස්සසහගත’’න්ත්‍යාදිනා ලොභමූලං තාව වෙදනාදිට්ඨිසඞ්ඛාරභෙදෙන අට්ඨධා විභජිත්වා දස්සෙති.

4. Tuy nhiên, trong bốn loại tâm này, mặc dù tâm dục giới có bốn loại theo sự phân biệt thiện, bất thiện, quả, và duy tác, nhưng để phù hợp với phương pháp sẽ được nói đến sau này rằng: ‘Trừ các tâm bất thiện và vô nhân, (các tâm còn lại) được gọi là ‘tịnh hảo’’, ngài trước hết chỉ ra các tâm bất thiện và vô nhân. Và trong số đó, vì đối với một chúng sinh đã tái sinh trong các cõi ấy, sự phát sinh của các tâm tham tương ưng là điều có thể xảy ra trước tiên theo tiến trình tâm, nên ngài chỉ ra chúng trước hết. Sau đó, do có điểm chung là hai nhân, ngài chỉ ra các tâm sân tương ưng, và tiếp theo là các tâm có một nhân. Để làm điều này, ngài trước hết phân chia và chỉ ra tâm tham căn thành tám loại theo sự phân biệt về thọ, tà kiến, và sự xúi giục, bắt đầu bằng câu ‘somanassasahagataṃ’ (tương ưng với thọ hỷ), v.v...

තත්ථ සුන්දරං මනො, තං වා එතස්ස අත්ථීති සුමනො, චිත්තං, තංසමඞ්ගිපුග්ගලො වා, තස්ස භාවො තස්මිං අභිධානබුද්ධීනං පවත්තිහෙතුතායාති සොමනස්සං, මානසිකසුඛවෙදනායෙතං අධිවචනං, තෙන සහගතං එකුප්පාදාදිවසෙන සංසට්ඨං, තෙන සහ එකුප්පාදාදිභාවං ගතන්ති වා සොමනස්සසහගතං. මිච්ඡා පස්සතීති දිට්ඨි. සාමඤ්ඤවචනස්සපි හි අත්ථප්පකරණාදිනා විසෙසවිසයතා හොතීති ඉධ මිච්ඡාදස්සනමෙව ‘‘දිට්ඨී’’ති වුච්චති. දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං ‘‘සඞ්ඛාරගතං ථාමගත’’න්ත්‍යාදීසු විය ගත-සද්දස්ස තබ්භාවවුත්තිත්තා. ද්වාසට්ඨියා වා දිට්ඨීසු ගතං අන්තොගතං, දිට්ඨියා වා ගමනමත්තං න එත්ථ ගන්තබ්බො අත්තාදිකො කොචි අත්ථීති දිට්ඨිගතං, ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති පවත්තො අත්තත්තනියාදිඅභිනිවෙසො, තෙන සමං එකුප්පාදාදීහි පකාරෙහි යුත්තන්ති දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං. සඞ්ඛරොති චිත්තං තික්ඛභාවසඞ්ඛාතමණ්ඩනවිසෙසෙන සජ්ජෙති, සඞ්ඛරීයති වා තං එතෙන යථාවුත්තනයෙන සජ්ජීයතීති සඞ්ඛාරො, තත්ථ තත්ථ කිච්චෙ සංසීදමානස්ස චිත්තස්ස අනුබලප්පදානවසෙන අත්තනො වා පරෙසං වා පවත්තපුබ්බප්පයොගො, සො පන අත්තනො පුබ්බභාගප්පවත්තෙ චිත්තසන්තානෙ චෙව පරසන්තානෙ ච පවත්තතීති තන්නිබ්බත්තිතො චිත්තස්ස තික්ඛභාවසඞ්ඛාතො විසෙසොවිධ සඞ්ඛාරො, සො යස්ස නත්ථි තං අසඞ්ඛාරං[Pg.78], තදෙව අසඞ්ඛාරිකං. සඞ්ඛාරෙන සහිතං සසඞ්ඛාරිකං. තථා ච වදන්ති –

Trong đó, ‘sumano’ là tâm tốt đẹp (sundaraṃ mano), hoặc người có tâm ấy; ‘somanassa’ (thọ hỷ) là trạng thái của tâm ấy, vì nó là nguyên nhân cho sự khởi lên của danh xưng và sự hiểu biết về nó; đây là một từ đồng nghĩa với cảm thọ lạc về tâm. ‘Somanassasahagataṃ’ (tương ưng với thọ hỷ) là cái đã được trộn lẫn với nó qua việc đồng sinh, v.v..., hoặc là cái đã đạt đến trạng thái đồng sinh, v.v... với nó. ‘Diṭṭhi’ (kiến) là thấy một cách sai lầm. Mặc dù là một từ chung, nhưng do ý nghĩa, văn cảnh, v.v..., nó có một đối tượng đặc biệt, nên ở đây, chính tà kiến được gọi là ‘diṭṭhi’. ‘Diṭṭhigata’ (tà kiến) chính là ‘diṭṭhi’, giống như trong các từ ‘saṅkhāragataṃ’, ‘thāmagataṃ’, v.v..., từ ‘gata’ được dùng để chỉ bản chất của nó. Hoặc, ‘gata’ là đã đi vào, đã bao gồm trong sáu mươi hai loại tà kiến. Hoặc, ‘diṭṭhigata’ chỉ là sự đi của tà kiến, không có một thực thể nào như tự ngã, v.v... để đi đến; đó là sự chấp thủ vào ‘chỉ có điều này là thật, những cái khác là vô ích’, sự bám víu vào tự ngã và cái thuộc về tự ngã. ‘Diṭṭhigatasampayuttaṃ’ (tương ưng với tà kiến) là cái đã hợp với nó bằng các cách như đồng sinh, v.v... ‘Saṅkhāra’ (sự xúi giục) là cái chuẩn bị, trang hoàng cho tâm với một sự tô điểm đặc biệt được gọi là trạng thái sắc bén; hoặc tâm được chuẩn bị, trang hoàng bởi nó theo cách đã nói. Đó là sự nỗ lực trước đó, của chính mình hoặc của người khác, nhằm cung cấp sức mạnh cho tâm đang chùn bước trong các công việc khác nhau. Và sự nỗ lực ấy khởi lên trong dòng tâm của chính mình ở giai đoạn trước, và cũng trong dòng tâm của người khác. Do đó, sự khác biệt được gọi là trạng thái sắc bén của tâm, được tạo ra bởi sự nỗ lực ấy, ở đây được gọi là ‘saṅkhāra’. Cái không có nó là ‘asaṅkhāraṃ’, và chính nó là ‘asaṅkhārikaṃ’ (không cần sự xúi giục). Cái cùng với sự xúi giục là ‘sasaṅkhārikaṃ’ (cần sự xúi giục). Và họ nói rằng:

‘‘පුබ්බප්පයොගසම්භූතො, විසෙසො චිත්තසම්භවී;

සඞ්ඛාරො තංවසෙනෙත්ථ, හොත්‍යාසඞ්ඛාරිකාදිතා’’ති.

‘Sự khác biệt phát sinh trong tâm, được tạo ra bởi sự nỗ lực trước đó, là sự xúi giục (saṅkhāra); do nó mà ở đây có trạng thái không cần sự xúi giục, v.v...’

අථ වා ‘‘සසඞ්ඛාරිකං අසඞ්ඛාරික’’න්ති චෙතං කෙවලං සඞ්ඛාරස්ස භාවාභාවං සන්ධාය වුත්තං, න තස්ස සහප්පවත්තිසබ්භාවාභාවතොති භින්නසන්තානප්පවත්තිනොපි සඞ්ඛාරස්ස ඉදමත්ථිතාය තංවසෙන නිබ්බත්තං චිත්තං සඞ්ඛාරො අස්ස අත්ථීති සසඞ්ඛාරිකං ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’ත්‍යාදීසු විය සහ-සද්දස්ස විජ්ජමානත්ථපරිදීපනතො. තබ්බිපරීතං පන තදභාවතො වුත්තනයෙන අසඞ්ඛාරිකං. දිට්ඨිගතෙන විප්පයුත්තං විසංසට්ඨන්ති දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං. උපපත්තිතො යුත්තිතො ඉක්ඛති අනුභවති වෙදයමානාපි මජ්ඣත්තාකාරසණ්ඨිතියාති උපෙක්ඛා. සුඛදුක්ඛානං වා උපෙතා යුත්තා අවිරුද්ධා ඉක්ඛා අනුභවනන්ති උපෙක්ඛා. සුඛදුක්ඛාවිරොධිතාය හෙසා තෙසං අනන්තරම්පි පවත්තති. උපෙක්ඛාසහගතන්ති ඉදං වුත්තනයමෙව.

Hoặc là, (hai từ) “hữu trợ và vô trợ” này được nói chỉ liên quan đến sự có mặt hay không có mặt của sự trợ giúp, chứ không phải do sự có mặt hay không có mặt của sự đồng khởi. Do đó, ngay cả khi sự trợ giúp khởi lên trong một dòng tương tục khác, do sự hiện hữu của nó, tâm được sinh khởi bởi năng lực của nó được gọi là “hữu trợ” (sasaṅkhārikaṃ) vì “có sự trợ giúp”. Điều này giống như trong các trường hợp “có lông” (salomako), “có cánh” (sapakkhako), v.v., vì từ “saha” (cùng với) biểu thị ý nghĩa “hiện hữu”. Ngược lại, do sự không có mặt của nó, nó được gọi là “vô trợ” (asaṅkhārikaṃ) theo cách đã nói. “Bất tương ưng tà kiến” (diṭṭhigatavippayuttaṃ) có nghĩa là không tương ưng, không liên hệ với tà kiến. “Xả” (upekkhā) là vì nó nhìn thấy, trải nghiệm một cách hợp lý, ngay cả khi cảm nhận, nó vẫn duy trì trạng thái trung tính. Hoặc “xả” là sự nhìn thấy, sự trải nghiệm đi kèm, phù hợp, không mâu thuẫn với lạc và khổ. Vì không mâu thuẫn với lạc và khổ, nó cũng khởi lên ngay sau chúng. “Câu hành xả” (Upekkhāsahagataṃ) cũng theo cách đã giải thích.

කස්මා පනෙත්ථ අඤ්ඤෙසුපි ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු සොමනස්සසහගතාදිභාවොව වුත්තොති? සොමනස්සාදීනමෙව අසාධාරණභාවතො. ඵස්සාදයො හි කෙචි සබ්බචිත්තසාධාරණා, කෙචි කුසලාදිසාධාරණා, මොහාදයො ච සබ්බාකුසලසාධාරණාති න තෙහි සක්කා චිත්තං විසෙසෙතුං, සොමනස්සාදයො පන කත්ථචි චිත්තෙ හොන්ති, කත්ථචි න හොන්තීති පාකටොව තංවසෙන චිත්තස්ස විසෙසො. කස්මා පනෙතෙ කත්ථචි හොන්ති, කත්ථචි න හොන්තීති? කාරණස්ස සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවතො. කිං පන නෙසං කාරණන්ති? වුච්චතෙසභාවතො, පරිකප්පතො වා හි ඉට්ඨාරම්මණං, සොමනස්සපටිසන්ධිකතා, අගම්භීරසභාවතා ච ඉධ සොමනස්සස්ස [Pg.79] කාරණං, ඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණං, උපෙක්ඛාපටිසන්ධිකතා, ගම්භීරසභාවතා ච උපෙක්ඛාය, දිට්ඨිවිපන්නපුග්ගලසෙවනා, සස්සතුච්ඡෙදාසයතා ච දිට්ඨියා, බලවඋතුභොජනාදයො පන පච්චයා අසඞ්ඛාරිකභාවස්සාති. තස්මා අත්තනො අනුරූපකාරණවසෙන නෙසං උප්පජ්ජනතො කත්ථචි චිත්තෙයෙව සම්භවොති සක්කා එතෙහි චිත්තස්ස විසෙසො පඤ්ඤාපෙතුන්ති. එවඤ්ච කත්වා නෙසං සතිපි මොහහෙතුකභාවෙ ලොභසහගතභාවොව නිගමනෙ වුත්තො.

Tại sao ở đây, mặc dù có các pháp tương ưng khác như xúc, v.v., chỉ có trạng thái câu hành hỷ, v.v. được đề cập? Vì chỉ có hỷ, v.v. là bất cộng. Thật vậy, xúc, v.v., một số là biến hành, một số là tịnh hảo biến hành, và si, v.v. là bất thiện biến hành, nên không thể dùng chúng để phân biệt tâm. Nhưng hỷ, v.v., đôi khi có trong tâm, đôi khi không, nên sự khác biệt của tâm dựa vào chúng là rõ ràng. Nhưng tại sao chúng đôi khi có, đôi khi không? Do sự có mặt hay không có mặt của nguyên nhân. Vậy nguyên nhân của chúng là gì? Được nói rằng: đối tượng khả ái do tự tánh hoặc do tưởng tượng, sự tục sinh bằng hỷ, và bản chất không sâu sắc là nguyên nhân của hỷ ở đây; đối tượng khả ái trung bình, sự tục sinh bằng xả, và bản chất sâu sắc là (nguyên nhân) của xả; sự thân cận người có tà kiến, và ý hướng thường kiến hoặc đoạn kiến là (nguyên nhân) của tà kiến; còn các duyên như thời tiết, vật thực mạnh mẽ, v.v. là (nguyên nhân) của trạng thái vô trợ. Do đó, vì chúng sinh khởi do nguyên nhân tương ứng của chúng, chúng chỉ có thể có mặt trong một số tâm nhất định, nên có thể dùng chúng để chỉ ra sự khác biệt của tâm. Và làm như vậy, mặc dù chúng có si làm nhân, nhưng trong phần kết luận, chỉ có trạng thái câu hành tham được đề cập.

ඉමෙසං පන අට්ඨන්නම්පි අයමුප්පත්තික්කමො වෙදිතබ්බො. යදා හි ‘‘නත්ථි කාමෙසු ආදීනවො’’ත්‍යාදිනා නයෙන මිච්ඡාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා හට්ඨතුට්ඨො කාමෙ වා පරිභුඤ්ජති, දිට්ඨමඞ්ගලාදීනි වා සාරතො පච්චෙති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා පඨමං අකුසලචිත්තමුප්පජ්ජති. යදා පන මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා දුතියං. යදා පන මිච්ඡාදිට්ඨිං අපුරක්ඛත්වා කෙවලං හට්ඨතුට්ඨො මෙථුනං වා සෙවති, පරසම්පත්තිං වා අභිජ්ඣායති, පරභණ්ඩං වා හරති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා තතියං. යදා පන මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා චතුත්ථං. යදා පන කාමානං වා අසම්පත්තිං ආගම්ම, අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවෙන චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. අට්ඨපීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන වක්ඛමානනයෙන අකුසලකම්මපථෙසු නෙසං ලබ්භමානකම්මපථානුරූපතො පවත්තිභෙදං කාලදෙසසන්තානාරම්මණාදිභෙදෙන අනෙකවිධතම්පි සඞ්ගණ්හාති.

Tiến trình sinh khởi của cả tám (tâm) này cần được hiểu như sau. Khi một người, với tà kiến đi trước theo cách "không có sự nguy hại trong các dục", hoan hỷ vui thích hưởng thụ các dục, hoặc tin tưởng vào các điềm lành thấy được, v.v. như là cốt lõi, với tâm không được xúi giục, có tính mãnh liệt tự nhiên, thì tâm bất thiện thứ nhất sinh khởi. Khi với tâm yếu ớt, được xúi giục, thì (tâm) thứ hai (sinh khởi). Khi không có tà kiến đi trước, chỉ đơn thuần hoan hỷ vui thích hành dâm, hoặc thèm muốn tài sản của người khác, hoặc lấy trộm đồ của người khác, với tâm không được xúi giục, có tính mãnh liệt tự nhiên, thì (tâm) thứ ba (sinh khởi). Khi với tâm yếu ớt, được xúi giục, thì (tâm) thứ tư (sinh khởi). Khi do không đạt được các dục, hoặc do không có các nguyên nhân khác của hỷ, trong cả bốn trường hợp, (các tâm) trở nên không có hỷ, thì bốn (tâm) còn lại câu hành xả sinh khởi. Trong từ "aṭṭhapi" (cả tám), từ "pi" có nghĩa là tổng hợp. Do đó, nó bao gồm cả sự đa dạng trong cách vận hành của chúng tương ứng với các nghiệp đạo có thể có trong các bất thiện nghiệp đạo theo cách sẽ được nói đến, và sự đa dạng theo sự khác biệt về thời gian, nơi chốn, dòng tương tục, đối tượng, v.v.

5. දුට්ඨු මනො, තං වා එතස්සාති දුම්මනො, තස්ස භාවො දොමනස්සං, මානසිකදුක්ඛවෙදනායෙතං අධිවචනං, තෙන [Pg.80] සහගතන්ති දොමනස්සසහගතං. ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤතීති පටිඝො, දොසො. චණ්ඩික්කසභාවතාය හෙස ආරම්මණං පටිහනන්තො විය පවත්තති. දොමනස්සසහගතස්ස වෙදනාවසෙන අභෙදෙපි අසාධාරණධම්මවසෙන චිත්තස්ස උපලක්ඛණත්ථං දොමනස්සග්ගහණං, පටිඝසම්පයුත්තභාවො පන උභින්නං එකන්තසහචාරිතා දස්සනත්ථං වුත්තොති දට්ඨබ්බං. දොමනස්සඤ්චෙත්ථ අනිට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණො වෙදනාක්ඛන්ධපරියාපන්නො එකො ධම්මො, පටිඝො චණ්ඩික්කසභාවො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො එකො ධම්මොති අයමෙතෙසං විසෙසො. එත්ථ ච යං කිඤ්චි අනිට්ඨාරම්මණං, නවවිධආඝාතවත්ථූනි ච දොමනස්සස්ස කාරණං, පටිඝස්ස කාරණඤ්චාති දට්ඨබ්බං. ද්වින්නං පන නෙසං චිත්තානං පාණාතිපාතාදීසු තික්ඛමන්දප්පවත්තිකාලෙ උප්පත්ති වෙදිතබ්බා. එත්ථාපි නිගමනෙ පි-සද්දස්ස අත්ථො වුත්තනයානුසාරෙන දට්ඨබ්බො.

5. Ý bị hư hỏng, hoặc cái này có ý đó, là "dummano" (người có ý xấu); trạng thái của nó là "domanassaṃ" (ưu). Đây là tên gọi của cảm thọ khổ về tâm. "Câu hành ưu" (domanassasahagataṃ) là câu hành với nó. "Paṭigha" (phẫn), tức là sân (doso), là vì nó bị va chạm vào đối tượng. Vì có bản chất hung dữ, nó vận hành như thể đang đập vào đối tượng. Mặc dù (tâm) câu hành ưu không có sự khác biệt về phương diện thọ, việc nêu lên "ưu" là để chỉ đặc điểm của tâm về phương diện pháp bất cộng; còn trạng thái tương ưng phẫn được nói đến để chỉ ra rằng cả hai luôn luôn đồng hành với nhau, cần phải hiểu như vậy. Ở đây, ưu là một pháp thuộc thọ uẩn, có đặc tính là trải nghiệm đối tượng không mong muốn; phẫn là một pháp thuộc hành uẩn, có bản chất hung dữ. Đây là sự khác biệt của chúng. Và ở đây, bất kỳ đối tượng không mong muốn nào và chín sự hiềm hận cần được hiểu là nguyên nhân của ưu và cũng là nguyên nhân của phẫn. Sự sinh khởi của hai tâm này cần được biết vào lúc chúng vận hành một cách mãnh liệt hay yếu ớt trong việc sát sanh, v.v. Ở đây cũng vậy, trong phần kết luận, ý nghĩa của từ "pi" cần được hiểu theo cách đã nói.

6. සභාවං විචිනන්තො තාය කිච්ඡති කිලමතීති විචිකිච්ඡා. අථ වා චිකිච්ඡිතුං දුක්කරතාය විගතා චිකිච්ඡා ඤාණප්පටිකාරො ඉමිස්සාති විචිකිච්ඡා, තාය සම්පයුත්තං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං. උද්ධතස්ස භාවො උද්ධච්චං. උද්ධච්චස්ස සබ්බාකුසලසාධාරණභාවෙපි ඉධ සම්පයුත්තධම්මෙසු පධානං හුත්වා පවත්තතීති ඉදමෙව තෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා ධම්මුද්දෙසපාළියං සෙසාකුසලෙසු උද්ධච්චං යෙවාපනකවසෙන වුත්තං, ඉධ පන ‘‘උද්ධච්චං උප්පජ්ජතී’’ති සරූපෙනෙව දෙසිතං. හොන්ති චෙත්ථ –

6. "Vicikicchā" (hoài nghi) là vì người ta mệt mỏi, phiền não bởi nó khi tìm hiểu bản chất. Hoặc là, "vicikicchā" là vì sự chữa trị, tức là phương thuốc trí tuệ, đã rời bỏ nó do sự khó khăn trong việc chữa trị. "Tương ưng hoài nghi" (vicikicchāsampayuttaṃ) là tương ưng với nó. Trạng thái của sự phóng lên là "uddhaccaṃ" (trạo cử). Mặc dù trạo cử là bất thiện biến hành, ở đây nó vận hành như là pháp chính trong các pháp tương ưng, nên chỉ có nó được nêu lên để phân biệt. Và làm như vậy, trong kinh Pháp Tụ, ở các (tâm) bất thiện khác, trạo cử được nói đến theo cách loại trừ; nhưng ở đây, nó được thuyết giảng bằng chính bản chất của nó là "trạo cử sinh khởi". Ở đây có (những câu kệ) sau:

‘‘සබ්බාකුසලයුත්තම්පි, උද්ධච්චං අන්තමානසෙ;

බලවං ඉති තංයෙව, වුත්තමුද්ධච්චයොගතො.

“Dầu cho trạo cử có tương ưng với tất cả các (tâm) bất thiện, nhưng trong tâm cuối cùng (tức tâm hoài nghi), chính nó là mạnh mẽ; do sự tương ưng với trạo cử ấy nên (tâm này) được gọi như vậy.”

‘‘තෙනෙව හි මුනින්දෙන, යෙවාපනකනාමතො;

වත්වා සෙසෙසු එත්ථෙව, තං සරූපෙන දෙසිත’’න්ති.

“Quả thật, chính vì lý do ấy, sau khi đã nói (về trạo cử) bằng tên gọi chung trong các (tâm) còn lại, bậc Tôn Chủ của các vị ẩn sĩ đã thuyết giảng về nó bằng chính tự tánh của nó ngay tại đây.”

ඉමානි [Pg.81] පන ද්වෙ චිත්තානි මූලන්තරවිරහතො අතිසම්මූළ්හතාය, සංසප්පනවික්ඛිපනවසෙන පවත්තවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසමායොගෙන චඤ්චලතාය ච සබ්බත්ථාපි රජ්ජනදුස්සනරහිතානි උපෙක්ඛාසහගතානෙව පවත්තන්ති, තතොයෙව ච සභාවතික්ඛතාය උස්සාහෙතබ්බතාය අභාවතො සඞ්ඛාරභෙදොපි නෙසං නත්ථි. හොන්ති චෙත්ථ –

Lại nữa, hai tâm này, do không có các căn khác nên cực kỳ si mê, và do bất ổn bởi sự tương ưng với hoài nghi và trạo cử vốn sanh khởi theo cách thức dao động và tán loạn, nên trong mọi trường hợp chúng đều không có tham và sân, và chỉ sanh khởi câu hành với xả. Và cũng chính vì lý do đó, do không có bản chất mãnh liệt cần phải được thúc đẩy, nên chúng cũng không có sự phân biệt về trợ hành. Về điều này, có những câu kệ sau:

‘‘මූළ්හත්තා චෙව සංසප්ප-වික්ඛෙපා චෙකහෙතුකං;

සොපෙක්ඛං සබ්බදා නො ච, භින්නං සඞ්ඛාරභෙදතො.

“Do si mê và do dao động-tán loạn, (tâm này) chỉ có một nhân. Nó luôn luôn câu hành với xả, và không bị phân chia bởi sự khác biệt về trợ hành.”

‘‘න හි තස්ස සභාවෙන, තික්ඛතුස්සාහනීයතා;

අත්ථි සංසප්පමානස්ස, වික්ඛිපන්තස්ස සබ්බදා’’ති.

“Quả thật, đối với (tâm) luôn luôn dao động và tán loạn, tự bản chất nó không có sự mãnh liệt và không cần được thúc đẩy.”

මොහෙන මුය්හන්ති අතිසයෙන මුය්හන්ති මූලන්තරවිරහතොති මොමූහානි.

Chúng si mê do si, chúng si mê một cách tột độ do không có các căn khác, vì vậy (chúng được gọi là) những (tâm) cực kỳ si mê (momūhāni).

7. ඉච්චෙවන්ත්‍යාදි යථාවුත්තානං ද්වාදසාකුසලචිත්තානං නිගමනං. තත්ථ ඉති-සද්දො වචනවචනීයසමුදායනිදස්සනත්ථො. එවං-සද්දො වචනවචනීයපටිපාටිසන්දස්සනත්ථො. නිපාතසමුදායො වා එස වචනවචනීයනිගමනාරම්භෙ. ඉච්චෙවං යථාවුත්තනයෙන සබ්බථාපි සොමනස්සුපෙක්ඛාදිට්ඨිසම්පයොගාදිනා පටිඝසම්පයොගාදිනා විචිකිච්ඡුද්ධච්චයොගෙනාති සබ්බෙනාපි සම්පයොගාදිආකාරෙන ද්වාදස අකුසලචිත්තානි සමත්තානි පරිනිට්ඨිතානි, සඞ්ගහෙත්වා වා අත්තානි ගහිතානි, වුත්තානීත්‍යත්ථො. තත්ථ කුසලපටිපක්ඛානි අකුසලානි මිත්තප්පටිපක්ඛො අමිත්තො විය, පටිපක්ඛභාවො ච කුසලාකුසලානං යථාක්කමං පහායකපහාතබ්බභාවෙන වෙදිතබ්බො.

7. Câu “Iccevaṃ” v.v... là phần kết luận về mười hai tâm bất thiện đã được trình bày. Trong đó, từ “iti” có nghĩa là chỉ sự tập hợp của lời nói và điều được nói. Từ “evaṃ” có nghĩa là chỉ thứ tự của lời nói và điều được nói. Hoặc đây là một tập hợp các bất biến từ ở đầu phần kết luận về lời nói và điều được nói. “Iccevaṃ”, theo phương cách đã được trình bày, bằng mọi cách — tức là bằng sự tương ưng với hỷ, xả, tà kiến v.v...; bằng sự tương ưng với sân hận v.v...; bằng sự tương ưng với hoài nghi và trạo cử — nghĩa là, bằng tất cả các phương diện tương ưng v.v..., mười hai tâm bất thiện đã được hoàn tất, đã được kết thúc; hoặc đã được thâu tóm, đã được nắm bắt, nghĩa là đã được nói đến. Trong đó, “bất thiện” (akusalāni) là đối nghịch với “thiện” (kusalāni), giống như “kẻ thù” (amitto) là đối nghịch với “bạn” (mitto). Và trạng thái đối nghịch của thiện và bất thiện nên được hiểu theo thứ tự là trạng thái của cái từ bỏ và cái bị từ bỏ.

8. අට්ඨධාත්‍යාදි සඞ්ගහගාථා. ලොභො ච සො සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙන මූලසදිසත්තා මූලඤ්ච, කං එතෙසන්ති ලොභමූලානි චිත්තානි වෙදනාදිභෙදතො අට්ඨධා සියුං[Pg.82]. තථා දොසමූලානි සඞ්ඛාරභෙදතො ද්විධා. මොහමූලානි සුද්ධො මොහොයෙව මූලමෙතෙසන්ති මොහමූලසඞ්ඛාතානි සම්පයොගභෙදතො ද්වෙ චාති අකුසලා ද්වාදස සියුන්ත්‍යත්ථො.

8. Câu kệ tóm tắt bắt đầu bằng “Aṭṭhadhā” (Tám loại). Tham, do là phương tiện cho một trạng thái được thiết lập vững chắc nên giống như một cái rễ, và nó là một cái rễ. “Những tâm này có cái gì làm rễ?” — (đó là) các tâm có tham làm rễ (lobhamūlāni). Do sự khác biệt về thọ v.v..., chúng có tám loại. Tương tự, các tâm có sân làm rễ, do sự khác biệt về trợ hành, có hai loại. Các tâm có si làm rễ — “chỉ có si đơn thuần là rễ của chúng” — được gọi là các tâm có si làm rễ, do sự khác biệt về tương ưng, có hai loại. Như vậy, ý nghĩa là có mười hai (tâm) bất thiện.

අකුසලචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về các tâm bất thiện đã kết thúc.

අහෙතුකචිත්තවණ්ණනා

Phần giải về các tâm vô nhân

9. එවං මූලභෙදතො තිවිධම්පි අකුසලං සම්පයොගාදිභෙදතො ද්වාදසධා විභජිත්වා ඉදානි අහෙතුකචිත්තානි නිද්දිසන්තො තෙසං අකුසලවිපාකාදිවසෙන තිවිධභාවෙපි අකුසලානන්තරං අකුසලවිපාකෙයෙව චක්ඛාදිනිස්සයසම්පටිච්ඡනාදිකිච්චභෙදෙන සත්තධා විභජිතුං ‘‘උපෙක්ඛාසහගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ චක්ඛති විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය හොතීති චක්ඛු. අථ වා චක්ඛති රූපං අස්සාදෙන්තං විය හොතීති චක්ඛු. චක්ඛතීති හි අයං සද්දො ‘‘මධුං චක්ඛති, බ්‍යඤ්ජනං චක්ඛතී’’ත්‍යාදීසු විය අස්සාදනත්ථො හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘චක්ඛුං ඛො පන, මාගණ්ඩිය, රූපාරාමං රූපරතං රූපසම්මුදිත’’න්ත්‍යාදි. යදි එවං ‘‘සොතං ඛො, මාගණ්ඩිය, සද්දාරාමං සද්දරතං සද්දසම්මුදිත’’න්ත්‍යාදිවචනතො (ම. නි. 2.209) සොතාදීනම්පි සද්දාදිඅස්සාදනං අත්ථීති තෙසම්පි චක්ඛුසද්දාභිධෙය්‍යතා ආපජ්ජෙය්‍යාති? නාපජ්ජති නිරුළ්හත්තා, නිරුළ්හො හෙස චක්ඛු-සද්දො දට්ඨුකාමතානිදානකම්මජභූතප්පසාදලක්ඛණෙ චක්ඛුප්පසාදෙයෙව මයූරාදිසද්දා විය සකුණවිසෙසාදීසු, චක්ඛුනා සහවුත්තියා පන භමුකට්ඨිපරිච්ඡින්නො මංසපිණ්ඩොපි ‘‘චක්ඛූ’’ති වුච්චති. අට්ඨකථායං පන අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං චක්ඛති-සද්දස්ස විභාවනත්ථතාපි සම්භවතීති ‘‘චක්ඛති රූපං විභාවෙතීති චක්ඛූ’’ති (විසුද්ධි. 2.510) වුත්තං. චක්ඛුස්මිං [Pg.83] විඤ්ඤාණං තන්නිස්සිතත්ථාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තථා හෙතං ‘‘චක්ඛුසන්නිස්සිතරූපවිජානනලක්ඛණ’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 431; විසුද්ධි. 2.454) වුත්තං.

9. Như vậy, sau khi đã phân chia các (tâm) bất thiện, vốn có ba loại theo sự khác biệt về căn, thành mười hai loại theo sự khác biệt về tương ưng v.v..., bây giờ, để chỉ ra các tâm vô nhân, mặc dù chúng có ba loại theo phương diện quả bất thiện v.v..., ngay sau phần bất thiện, để phân chia chính các quả bất thiện thành bảy loại theo sự khác biệt về phận sự như nương vào mắt v.v..., tiếp nhận v.v..., ngài đã nói “nhãn thức câu hành với xả” v.v... Trong đó, “nhãn” (cakkhu) được gọi như vậy vì, khi được thức hỗ trợ, nó giống như chỉ ra cái bằng phẳng và không bằng phẳng. Hoặc, “nhãn” được gọi như vậy vì nó giống như nếm cảnh sắc. Quả thật, từ “cakkhati” này có nghĩa là nếm, như trong các câu “nếm mật”, “nếm món ăn” v.v... Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này Māgaṇḍiya, nhãn căn lấy sắc làm cảnh vui, ưa thích sắc, hoan hỷ trong sắc” v.v... Nếu vậy, từ câu nói “Này Māgaṇḍiya, nhĩ căn lấy thanh làm cảnh vui...” v.v..., vì nhĩ căn v.v... cũng có sự nếm cảnh thanh v.v..., phải chăng chúng cũng sẽ được gọi bằng từ “nhãn”? (Đáp:) Không thể được, vì do quy ước. Quả thật, từ “nhãn” này được quy ước chỉ dùng cho nhãn tịnh sắc, vốn có đặc tính là sắc thần kinh do nghiệp sanh làm nhân cho sự muốn thấy, giống như từ “mayūra” (con công) được dùng cho một loại chim đặc biệt v.v... Tuy nhiên, do có liên hệ với nhãn căn, khối thịt được giới hạn bởi xương chân mày cũng được gọi là “nhãn”. Lại nữa, trong Chú giải, do các căn (ngữ) có nhiều nghĩa, nên nghĩa “làm cho rõ” của từ “cakkhati” cũng có thể có, vì vậy đã được nói: “Nó làm cho sắc được rõ, vì vậy là nhãn”. “Thức ở trong nhãn” có nghĩa là nó nương vào đó, vì vậy là “nhãn thức”. Quả thật, điều này đã được nói như sau: “Nó có đặc tính là nhận biết sắc nương vào nhãn căn”.

එවං සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා උපෙක්ඛාසහගතභාවං අතිදිසති. විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා සුණාතීති සොතං. ඝායති ගන්ධොපාදානං කරොතීති ඝානං. ජීවිතනිමිත්තං රසො ජීවිතං, තං අව්හායති තස්මිං නින්නතායාති ජිව්හා නිරුත්තිනයෙන. කුච්ඡිතානං පාපධම්මානං ආයො පවත්තිට්ඨානන්ති කායො. කායින්ද්‍රියඤ්හි ඵොට්ඨබ්බග්ගහණසභාවත්තා තදස්සාදවසප්පවත්තානං, තම්මූලකානඤ්ච පාපධම්මානං විසෙසකාරණන්ති තෙසං පවත්තිට්ඨානං විය ගය්හති. සසම්භාරකායො වා කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො. තංසහචරිතත්තා පන පසාදකායොපි තථා වුච්චති. දු කුච්ඡිතං හුත්වා ඛනති කායිකසුඛං, දුක්ඛමන්ති වා දුක්ඛං. දුක්කරමොකාසදානං එතස්සාති දුක්ඛ’’න්තිපි අපරෙ. පඤ්චවිඤ්ඤාණග්ගහිතං රූපාදිආරම්මණං සම්පටිච්ඡති තදාකාරප්පවත්තියාති සම්පටිච්ඡනං. සම්මා තීරෙති යථාසම්පටිච්ඡිතං රූපාදිආරම්මණං වීමංසතීති සන්තීරණං. අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං කුසලාකුසලානං පාකාති විපාකා, විපක්කභාවමාපන්නානං අරූපධම්මානමෙතං අධිවචනං. එවඤ්ච කත්වා කුසලාකුසලකම්මසමුට්ඨානානම්පි කටත්තාරූපානං නත්ථි විපාකවොහාරො. අකුසලස්ස විපාකචිත්තානි අකුසලවිපාකචිත්තානි.

Tương tự, trong nhĩ thức v.v... cũng nên được hiểu một cách thích hợp. Bằng từ «như vậy», ngài chỉ ra trạng thái câu hành với thọ xả. Nghe sau khi được thức nương tựa, nên gọi là tai (sota). Ngửi, tức là nắm bắt mùi hương, nên gọi là mũi (ghāna). Vị là nhân của sự sống, là sự sống; nó gọi mời, hướng đến vị ấy, nên gọi là lưỡi (jivhā) theo từ nguyên học. Là nơi phát sanh, là nơi trú ngụ của các pháp ác đáng chê trách, nên gọi là thân (kāyo). Thật vậy, thân quyền vì có bản chất nắm bắt xúc cảnh, là nguyên nhân đặc biệt cho các pháp ác phát sanh do sự thưởng thức xúc cảnh ấy và có gốc rễ từ đó, nên được xem như là nơi trú ngụ của chúng. Hoặc thân có các thành phần là nơi phát sanh của những thứ đáng chê trách như tóc v.v..., nên gọi là thân (kāyo). Hơn nữa, do đồng hành với nó, thân sắc thần kinh cũng được gọi như vậy. 'Du' là đáng chê trách, nó đào bới hạnh phúc của thân, nên gọi là khổ (dukkhaṃ). Những người khác lại nói: «Khó cho cơ hội phát sanh, nên gọi là khổ (dukkha)». Tiếp nhận đối tượng sắc v.v... đã được ngũ thức nắm bắt, phát sanh theo cách đó, nên gọi là tiếp thâu (sampaṭicchanaṃ). Suy xét đúng đắn, thẩm tra đối tượng sắc v.v... đã được tiếp thâu, nên gọi là suy đạc (santīraṇaṃ). Là sự chín muồi của các pháp thiện và bất thiện đối nghịch nhau, nên gọi là quả (vipākā); đây là tên gọi của các pháp vô sắc đã đạt đến trạng thái chín muồi. Và do đó, đối với các sắc do nghiệp thiện và bất thiện tạo ra, không có thuật ngữ «quả». Các tâm quả của bất thiện là các tâm quả bất thiện.

10. සුඛයති කායචිත්තං, සුට්ඨු වා ඛනති කායචිත්තාබාධං, සුඛෙන ඛමිතබ්බන්ති වා සුඛං. ‘‘සුකරමොකාසදානං එතස්සාති සුඛ’’න්ති අපරෙ. කස්මා පන යථා අකුසලවිපාකසන්තීරණං එකමෙව වුත්තං, එවමවත්වා කුසලවිපාකසන්තීරණං ද්විධා වුත්තන්ති? ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන වෙදනාභෙදසම්භවතො. යදි එවං තත්ථාපි අනිට්ඨඅනිට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන වෙදනාභෙදෙන භවිතබ්බන්ති? නයිදමෙවං අනිට්ඨාරම්මණෙ [Pg.84] උප්පජ්ජිතබ්බස්සපි දොමනස්සස්ස පටිඝෙන විනා අනුප්පජ්ජනතො, පටිඝස්ස ච එකන්තාකුසලසභාවස්ස අබ්‍යාකතෙසු අසම්භවතො. න හි භින්නජාතිකො ධම්මො භින්නජාතිකෙසු උපලබ්භති, තස්මා අත්තනා සමානයොගක්ඛමස්ස අසම්භවතො අකුසලවිපාකෙසු දොමනස්සං න සම්භවතීති තස්ස තංසහගතතා න වුත්තා. අථ වා යථා කොචි බලවතා පොථියමානො දුබ්බලපුරිසො තස්ස පටිප්පහරිතුං අසක්කොන්තො තස්මිං උපෙක්ඛකොව හොති, එවමෙව අකුසලවිපාකානං පරිදුබ්බලභාවතො අනිට්ඨාරම්මණෙපි දොමනස්සුප්පාදො නත්ථීති සන්තීරණං උපෙක්ඛාසහගතමෙව.

10. Nó làm cho thân và tâm được an lạc, hoặc nó đào bới triệt để các bệnh hoạn của thân và tâm, hoặc nó được chịu đựng một cách dễ dàng, nên gọi là lạc (sukhaṃ). Những người khác lại nói: «Dễ cho cơ hội phát sanh, nên gọi là lạc (sukha)». Nhưng tại sao tâm suy đạc quả bất thiện chỉ được nói đến một, mà không nói như vậy, tâm suy đạc quả thiện lại được nói đến hai? Do có thể có sự khác biệt về thọ tùy theo đối tượng rất đáng hài lòng và trung bình. Nếu vậy, ở trường hợp kia cũng phải có sự khác biệt về thọ tùy theo đối tượng không đáng hài lòng và trung bình chứ? Không phải vậy, vì thọ ưu đáng lẽ phải sanh trong đối tượng không đáng hài lòng lại không sanh nếu không có sân, và vì sân, vốn có bản chất hoàn toàn bất thiện, không thể có mặt trong các pháp vô ký. Thật vậy, một pháp thuộc loại khác không thể được tìm thấy trong các pháp thuộc loại khác. Do đó, vì không thể có sự tương ưng với chính nó, thọ ưu không thể có mặt trong các quả bất thiện, nên trạng thái câu hành với nó không được nói đến. Hoặc là, giống như một người yếu đuối bị kẻ mạnh đánh đập, không thể đánh trả lại, liền giữ thái độ xả đối với kẻ đó; cũng vậy, do các quả bất thiện rất yếu ớt, nên dù đối tượng không đáng hài lòng, thọ ưu cũng không phát sanh, và tâm suy đạc chỉ câu hành với thọ xả.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි පන චත්තාරි උභයවිපාකානිපි වත්ථාරම්මණඝට්ටනාය දුබ්බලභාවතො අනිට්ඨෙ ඉට්ඨෙපි ච ආරම්මණෙ උපෙක්ඛාසහගතානෙව. තෙසඤ්හි චතුන්නම්පි වත්ථුභූතානි චක්ඛාදීනි උපාදාරූපානෙව, තථා ආරම්මණභූතානිපි රූපාදීනි, උපාදාරූපකෙන ච උපාදාරූපකස්ස සඞ්ඝට්ටනං අතිදුබ්බලං පිචුපිණ්ඩකෙන පිචුපිණ්ඩකස්ස ඵුසනං විය, තස්මා තානි සබ්බථාපි උපෙක්ඛාසහගතානෙව. කායවිඤ්ඤාණස්ස පන ඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතභූතත්තයමෙව ආරම්මණන්ති තං කායප්පසාදෙ සඞ්ඝට්ටිතම්පි තං අතික්කමිත්වා තන්නිස්සයෙසු මහාභූතෙසු පටිහඤ්ඤති. භූතරූපෙහි ච භූතරූපානං සඞ්ඝට්ටනං බලවතරං අධිකරණිමත්ථකෙ පිචුපිණ්ඩකං ඨපෙත්වා කූටෙන පහටකාලෙ කූටස්ස පිචුපිණ්ඩකං අතික්කමිත්වා අධිකරණිග්ගහණං විය, තස්මා වත්ථාරම්මණඝට්ටනාය බලවභාවතො කායවිඤ්ඤාණං අනිට්ඨෙ දුක්ඛසහගතං, ඉට්ඨෙ සුඛසහගතන්ති. සම්පටිච්ඡනයුගළ්හං පන අත්තනා අසමානනිස්සයානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනමනන්තරං උප්පජ්ජතීති සමානනිස්සයතො අලද්ධානන්තරපච්චයතාය සභාගූපත්ථම්භරහිතො විය පුරිසො නාතිබලවං සබ්බථාපි විසයරසමනුභවිතුං න සක්කොතීති සබ්බථාපි උපෙක්ඛාසහගතමෙව. වුත්තවිපරියායතො කුසලවිපාකසන්තීරණං ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණෙසු [Pg.85] සුඛොපෙක්ඛාසහගතන්ති. යදි එවං ආවජ්ජනද්වයස්ස උපෙක්ඛාසම්පයොගං කස්මා වක්ඛති, නනු තම්පි සමානනිස්සයානන්තරං පවත්තතීති? සච්චං, තත්ථ පන පුරිමං පුබ්බෙ කෙනචි අග්ගහිතෙයෙව ආරම්මණෙ එකවාරමෙව පවත්තති, පච්ඡිමම්පි විසදිසචිත්තසන්තානපරාවත්තනවසෙන බ්‍යාපාරන්තරසාපෙක්ඛන්ති න සබ්බථාපි විසයරසමනුභවිතුං සක්කොති, තස්මා මජ්ඣත්තවෙදනාසම්පයුත්තමෙවාති. හොන්ති චෙත්ථ –

Còn bốn thức là nhãn thức v.v..., dù là quả của cả hai (thiện và bất thiện), đều chỉ câu hành với thọ xả trong cả đối tượng không đáng hài lòng và đáng hài lòng, do sự va chạm giữa vật và cảnh yếu ớt. Thật vậy, đối với cả bốn thức ấy, các vật là nhãn căn v.v... chỉ là sắc y sinh, và các đối tượng là sắc v.v... cũng vậy; sự va chạm của sắc y sinh với sắc y sinh thì rất yếu ớt, giống như sự tiếp xúc của một cục bông gòn với một cục bông gòn khác. Do đó, chúng luôn luôn chỉ câu hành với thọ xả. Còn đối với thân thức, đối tượng chỉ là ba đại chủng được gọi là xúc cảnh; khi nó va chạm với thân tịnh sắc, nó vượt qua thân tịnh sắc và tác động vào các đại chủng làm nơi nương tựa cho thân tịnh sắc ấy. Và sự va chạm của các sắc đại chủng với các sắc đại chủng thì mạnh hơn, giống như khi đặt một cục bông gòn lên trên cái đe rồi dùng búa đập, cái búa vượt qua cục bông gòn và tác động vào cái đe. Do đó, vì sự va chạm giữa vật và cảnh mạnh mẽ, thân thức câu hành với thọ khổ trong đối tượng không đáng hài lòng, và câu hành với thọ lạc trong đối tượng đáng hài lòng. Còn cặp tiếp thâu, vì sanh khởi ngay sau nhãn thức v.v... vốn không có cùng nơi nương tựa với nó, nên không nhận được duyên vô gián từ một nơi nương tựa tương đồng, giống như một người không có sự hỗ trợ tương xứng, không thể trải nghiệm hương vị của đối tượng một cách mạnh mẽ, do đó nó luôn luôn chỉ câu hành với thọ xả. Ngược lại với điều đã nói, tâm suy đạc quả thiện câu hành với thọ lạc và thọ xả trong các đối tượng rất đáng hài lòng và trung bình. Nếu vậy, tại sao ngài sẽ nói về sự tương ưng với thọ xả của hai tâm hướng môn, chẳng phải chúng cũng sanh khởi ngay sau một nơi nương tựa tương đồng sao? Đúng vậy, nhưng trong trường hợp đó, tâm trước (ngũ môn hướng) chỉ sanh khởi một lần duy nhất đối với một đối tượng chưa từng được bất cứ tâm nào nắm bắt trước đó; còn tâm sau (ý môn hướng) cũng cần một phận sự khác là chuyển hướng dòng tâm không tương đồng, nên không thể trải nghiệm hương vị của đối tượng một cách trọn vẹn. Do đó, chúng chỉ tương ưng với thọ trung tính (xả). Ở đây có những câu kệ sau:

‘‘වත්ථාලම්බසභාවානං, භූතිකානඤ්හි ඝට්ටනං;

දුබ්බලං ඉති චක්ඛාදි-චතුචිත්තමුපෙක්ඛකං.

Sự va chạm của vật và cảnh, vốn không phải là đại chủng, thật yếu ớt; vì thế bốn tâm nhãn v.v... câu hành với xả.

‘‘කායනිස්සයඵොට්ඨබ්බ-භූතානං ඝට්ටනාය තු;

බලවත්තා න විඤ්ඤාණං, කායික මජ්ඣවෙදනං.

Nhưng do sự va chạm mạnh mẽ của các đại chủng là thân và xúc cảnh, nên thân thức không có thọ trung tính.

‘‘සමානනිස්සයො යස්මා, නත්ථානන්තරපච්චයො;

තස්මා දුබ්බලමාලම්බෙ, සොපෙක්ඛං සම්පටිච්ඡන’’න්ති.

Vì không có duyên vô gián từ nơi nương tựa tương đồng, nên tâm tiếp thâu yếu ớt đối với cảnh, câu hành với xả.

කුසලස්ස විපාකානි, සම්පයුත්තහෙතුවිරහතො අහෙතුකචිත්තානි චාති කුසලවිපාකාහෙතුකචිත්තානි. නිබ්බත්තකහෙතුවසෙන නිප්ඵන්නානිපි හෙතානි සම්පයුත්තහෙතුවසෙනෙව අහෙතුකවොහාරං ලභන්ති, ඉතරථා මහාවිපාකෙහි ඉමෙසං නානත්තාසම්භවතො. කිං පනෙත්ථ කාරණං යථා ඉධෙවං අකුසලවිපාකනිගමනෙ අහෙතුකග්ගහණං න කතන්ති? බ්‍යභිචාරාභාවතො. සති හි සම්භවෙ, බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනං සාත්ථකං සියා. අකුසලවිපාකානං පන ලොභාදිසාවජ්ජධම්මවිපාකභාවෙන තබ්බිධුරෙහි, අලොභාදීහි සම්පයොගායොගතො, සයං අබ්‍යාකතනිරවජ්ජසභාවානං ලොභාදිඅකුසලධම්මසම්පයොගවිරොධතො ච නත්ථි කදාචිපි සහෙතුකතාය සම්භවොති අහෙතුකභාවාබ්‍යභිචාරතො [Pg.86] න තානි අහෙතුකසද්දෙන විසෙසිතබ්බානි.

Các quả của thiện, và vì không có nhân tương ưng nên là tâm vô nhân, do đó gọi là tâm quả thiện vô nhân. Dầu được thành tựu do năng sanh nhân, nhưng chúng chỉ được gọi là vô nhân do vì (không có) nhân tương ưng. Nếu không thế, sẽ không thể có sự khác biệt giữa các tâm này với các đại quả. Ở đây, lý do gì mà trong phần kết luận về quả bất thiện, từ 'vô nhân' lại không được dùng như ở đây? Do vì không có sự sai khác. Thật vậy, khi có khả năng (khác) và có sự sai khác, thì đặc tính từ mới có ý nghĩa. Còn đối với các quả bất thiện, vì là quả của các pháp có tội lỗi như tham, v.v., nên chúng không thể tương ưng với các pháp đối nghịch là vô tham, v.v.; và vì tự bản chất chúng là vô ký và vô tội, nên chúng đối nghịch với sự tương ưng với các pháp bất thiện như tham, v.v. Do đó, không bao giờ có khả năng chúng là hữu nhân. Vì không sai khác khỏi trạng thái vô nhân, nên chúng không cần được xác định bằng từ 'vô nhân'.

11. ඉදානි අහෙතුකාධිකාරෙ අහෙතුකකිරියචිත්තානිපි කිච්චභෙදෙන තිධා දස්සෙතුං ‘‘උපෙක්ඛාසහගත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. චක්ඛාදිපඤ්චද්වාරෙ ඝට්ටිතමාරම්මණං ආවජ්ජෙති තත්ථ ආභොගං කරොති, චිත්තසන්තානං වා භවඞ්ගවසෙන පවත්තිතුං අදත්වා වීථිචිත්තභාවාය පරිණාමෙතීති පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං, කිරියාහෙතුකමනොධාතුචිත්තං. ආවජ්ජනස්ස අනන්තරපච්චයභූතං භවඞ්ගචිත්තං මනොද්වාරං වීථිචිත්තානං පවත්තිමුඛභාවතො. තස්මිං දිට්ඨසුතමුතාදිවසෙන ආපාථමාගතමාරම්මණං ආවජ්ජෙති, වුත්තනයෙන වා චිත්තසන්තානං පරිණාමෙතීති මනොද්වාරාවජ්ජනං, කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුඋපෙක්ඛාසහගතචිත්තං. ඉදමෙව ච පඤ්චද්වාරෙ යථාසන්තීරිතං ආරම්මණං වවත්ථපෙතීති වොට්ඨබ්බනන්ති ච වුච්චති. හසිතං උප්පාදෙතීති හසිතුප්පාදං, ඛීණාසවානං අනොළාරිකාරම්මණෙසු පහට්ඨාකාරමත්තහෙතුකං කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුසොමනස්සසහගතචිත්තං.

11. Bây giờ, trong chương về tâm vô nhân, để trình bày ba loại tâm duy tác vô nhân theo sự khác biệt về phận sự, câu "câu hành với xả" v.v. được nói đến. Tâm hướng đến cảnh đã va chạm vào năm cửa như nhãn môn, v.v., nó tác ý đến đó, hoặc không để cho dòng tâm thức tiếp tục trôi chảy theo dòng hữu phần mà chuyển hóa thành trạng thái tâm lộ, đó là tâm ngũ môn hướng, là tâm duy tác vô nhân thuộc ý giới. Tâm hữu phần, là duyên vô gián của tâm hướng, là ý môn vì là cửa ngõ cho sự khởi sanh của các tâm lộ. Tại đó, nó hướng đến cảnh đã đi vào tầm nhận thức qua cái thấy, nghe, cảm nhận, v.v., hoặc chuyển hóa dòng tâm thức theo cách đã nói, đó là tâm ý môn hướng, là tâm duy tác vô nhân thuộc ý thức giới, câu hành với xả. Chính tâm này, ở năm cửa, xác định đối tượng đã được suy đạc, và do đó cũng được gọi là tâm đoán định. Nó làm phát sinh nụ cười, nên gọi là tâm tiếu sanh, là nguyên nhân của vẻ mặt vui tươi đối với các đối tượng không thô thiển của các bậc lậu tận, là tâm duy tác vô nhân thuộc ý thức giới, câu hành với hỷ.

12. සබ්බථාපීති අකුසලවිපාකකුසලවිපාකකිරියභෙදෙන. අට්ඨාරසාති ගණනපරිච්ඡෙදො. අහෙතුකචිත්තානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං.

12. "Tất cả" có nghĩa là theo sự phân chia quả bất thiện, quả thiện, và duy tác. "Mười tám" là sự xác định về số lượng. "Tâm vô nhân" là sự chỉ rõ các pháp đã được xác định.

අහෙතුකචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về tâm vô nhân đã hoàn tất.

සොභනචිත්තවණ්ණනා

Giải về tâm tịnh hảo

14. එවං ද්වාදසාකුසලඅහෙතුකාට්ඨාරසවසෙන සමතිංස චිත්තානි දස්සෙත්වා ඉදානි තබ්බිනිමුත්තානං සොභනවොහාරං ඨපෙතුං ‘‘පාපාහෙතුකමුත්තානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. අත්තනා අධිසයිතස්ස අපායාදිදුක්ඛස්ස පාපනතො පාපෙහි[Pg.87], හෙතුසම්පයොගාභාවතො අහෙතුකෙහි ච මුත්තානි චතුවීසතිකාමාවචරපඤ්චතිංසමහග්ගතලොකුත්තරවසෙන එකූනසට්ඨිපරිමාණානි, අථ වා අට්ඨ ලොකුත්තරානි ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන පච්චෙකං පඤ්චධා කත්වා එකනවුතිපි චිත්තානි සොභනගුණාවහනතො, අලොභාදිඅනවජ්ජහෙතුසම්පයොගතො ච සොභනානීති වුච්චරෙ කථීයන්ති.

14. Sau khi đã trình bày ba mươi tâm theo cách mười hai tâm bất thiện và mười tám tâm vô nhân, bây giờ, để xác lập danh từ "tịnh hảo" cho những tâm thoát khỏi chúng, câu "thoát khỏi các pháp ác và vô nhân" v.v. được nói đến. Thoát khỏi các pháp ác (pāpa) vì chúng dẫn đến khổ đau của các cõi khổ, v.v., nơi chúng ngự trị, và thoát khỏi các pháp vô nhân (ahetuka) vì không có nhân tương ưng. Có năm mươi chín tâm, gồm hai mươi bốn tâm dục giới, hai mươi bảy tâm đáo đại và tám tâm siêu thế; hoặc là chín mươi mốt tâm, khi tám tâm siêu thế được chia thành năm loại mỗi tâm theo sự khác biệt về sự kết hợp của các thiền chi. Chúng được gọi là "tịnh hảo" (sobhana) vì chúng mang những phẩm chất tốt đẹp và vì chúng tương ưng với các nhân vô tội như vô tham, v.v.

කාමාවචරසොභනචිත්තවණ්ණනා

Giải về tâm tịnh hảo dục giới

15. ඉදානි සොභනෙසු කාමාවචරානමෙව පඨමං උද්දිට්ඨත්තා තෙසුපි අබ්‍යාකතානං කුසලපුබ්බකත්තා පඨමං කාමාවචරකුසලං, තතො තබ්බිපාකං, තදනන්තරං තදෙකභූමිපරියාපන්නං කිරියචිත්තඤ්ච පච්චෙකං වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන අට්ඨධා දස්සෙතුං ‘‘සොමනස්සසහගත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ ජානාති යථාසභාවං පටිවිජ්ඣතීති ඤාණං. සෙසං වුත්තනයමෙව. එත්ථ ච බලවසද්ධාය දස්සනසම්පත්තියා පච්චයපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තියාති එවමාදීහි කාරණෙහි සොමනස්සසහගතතා, පඤ්ඤාසංවත්තනිකකම්මතො, අබ්‍යාපජ්ජලොකූපපත්තිතො, ඉන්ද්‍රියපරිපාකතො, කිලෙසදූරීභාවතො ච ඤාණසම්පයුත්තතා, තබ්බිපරියායෙන උපෙක්ඛාසහගතතා චෙව ඤාණවිප්පයුත්තතා ච, ආවාසසප්පායාදිවසෙන කායචිත්තානං කල්ලභාවතො, පුබ්බෙ දානාදීසු කතපරිචයතාදීහි ච අසඞ්ඛාරිකතා, තබ්බිපරියායෙන සසඞ්ඛාරිකතා ච වෙදිතබ්බා.

15. Bây giờ, trong các tâm tịnh hảo, vì các tâm dục giới được nêu ra trước tiên, và trong số đó, vì các tâm vô ký được đi trước bởi tâm thiện, nên để trình bày trước hết là tâm thiện dục giới, sau đó là quả của nó, và tiếp theo là tâm duy tác cùng thuộc một cõi, mỗi loại được chia thành tám theo sự khác biệt về thọ, trí và hành, câu "câu hành với hỷ" v.v. được nói đến. Trong đó, "trí" (ñāṇa) là cái biết, cái thâm nhập các pháp đúng theo thực tánh. Phần còn lại như đã giải thích. Ở đây, sự câu hành với hỷ là do các nguyên nhân như tín tâm mạnh mẽ, sự thành tựu về tri kiến, sự thành tựu về vật thí và người nhận, v.v. Sự tương ưng với trí là do nghiệp dẫn đến trí tuệ, do sanh vào thế giới không có sân hận, do các căn chín muồi, và do xa lìa các phiền não. Ngược lại là sự câu hành với xả và sự bất tương ưng với trí. Sự không cần nhắc bảo (vô trợ) là do thân và tâm thích hợp qua trú xứ thích hợp, v.v., và do sự thực hành trước đây trong việc bố thí, v.v. Ngược lại, cần hiểu là có sự nhắc bảo (hữu trợ).

තත්ථ යදා පන යො දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තිං, අඤ්ඤං වා සොමනස්සහෙතුං ආගම්ම හට්ඨපහට්ඨො ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තං සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා මුත්තචාගතාදිවසෙන අසංසීදන්තො අනුස්සාහිතො පරෙහි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොති, තදාස්ස චිත්තං සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකං හොති. යදා පන වුත්තනයෙනෙව හට්ඨතුට්ඨො සම්මාදිට්ඨිං [Pg.88] පුරක්ඛත්වාපි අමුත්තචාගතාදිවසෙන සංසීදමානො පරෙහි වා උස්සාහිතො කරොති, තදාස්ස තදෙව චිත්තං සසඞ්ඛාරිකං හොති. යදා පන ඤාතිජනස්ස පටිපත්තිදස්සනෙන ජාතපරිචයා බාලදාරකා භික්ඛූ දිස්වා සොමනස්සජාතා සහසා කිඤ්චිදෙව හත්ථගතං දදන්ති වා වන්දන්ති වා, තදා තෙසං තතියං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන ‘‘දෙථ, වන්දථා’’ති ඤාතීහි උස්සාහිතා එවං පටිපජ්ජන්ති, තදා චතුත්ථං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදීනං අසම්පත්තිං, අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවං ආගම්ම චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. අට්ඨපීති පි-සද්දෙන දසපුඤ්ඤකිරියාදිවසෙන අනෙකවිධතං සම්පිණ්ඩෙති. තථා හි වදන්ති –

Trong đó, khi một người nào đó, dựa vào sự thành tựu của vật thí, người nhận, v.v., hoặc một nguyên nhân nào khác của sự hoan hỷ, với lòng vui mừng phấn khởi, lấy chánh kiến như "có quả của sự bố thí" v.v. làm đầu, không do dự, với tâm xả ly rộng rãi, v.v., không được người khác khuyến khích mà làm các việc phước thiện như bố thí, v.v., thì khi ấy tâm của người đó là tâm câu hành với hỷ, tương ưng với trí, và vô trợ. Nhưng khi, cũng theo cách đã nói, với lòng vui mừng hoan hỷ, lấy chánh kiến làm đầu, nhưng lại làm một cách do dự, không có tâm xả ly rộng rãi, v.v., hoặc được người khác khuyến khích, thì khi ấy chính tâm đó của người ấy là tâm hữu trợ. Khi những đứa trẻ, do quen thuộc khi thấy việc làm của người thân, thấy các vị tỳ-khưu và sanh tâm hoan hỷ, liền tự động cho bất cứ thứ gì trong tay hoặc đảnh lễ, thì khi ấy tâm thứ ba sanh khởi nơi chúng. Nhưng khi chúng làm như vậy do được người thân khuyến khích rằng "Hãy cho đi, hãy đảnh lễ", thì khi ấy tâm thứ tư sanh khởi. Nhưng khi, do sự không thành tựu của vật thí, người nhận, v.v., hoặc do không có các nguyên nhân khác của sự hoan hỷ, họ không có sự hoan hỷ trong cả bốn trường hợp, thì khi ấy bốn tâm còn lại câu hành với xả sanh khởi. Từ "pi" trong "aṭṭhapi" (cũng tám) tóm thâu sự đa dạng theo cách của mười phước nghiệp sự, v.v. Vì họ nói như sau –

‘‘කමෙන පුඤ්ඤවත්ථූහි, ගොචරාධිපතීහි ච;

කම්මහීනාදිතො චෙව, ගණෙය්‍ය නයකොවිදො’’ති.

Bậc thông suốt phương pháp nên tuần tự tính đếm theo các phước sự, theo cảnh và trưởng; và theo nghiệp và các bậc hạ v.v...

ඉමානි හි අට්ඨ චිත්තානි දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙන පවත්තනතො පච්චෙකං දස දසාති කත්වා අසීති චිත්තානි හොන්ති, තානි ච ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තනතො පච්චෙකං ඡග්ගුණිතානි සාසීතිකානි චත්තාරි සතානි හොන්ති, අධිපතිභෙදෙන පන ඤාණවිප්පයුත්තානං චත්තාලීසාධිකද්විසතපරිමාණානං වීමංසාධිපතිසම්පයොගාභාවතො තානි තිණ්ණං අධිපතීනං වසෙන තිගුණිතානි වීසාධිකානි සත්තසතානි, තථා ඤාණසම්පයුත්තානි ච චතුන්නං අධිපතීනං වසෙන චතුග්ගුණිතානි සසට්ඨිකානි නව සතානීති එවං අධිපතිවසෙන සහස්සං සාසීතිකානි ච ඡ සතානි හොන්ති, තානි කායවචීමනොකම්මසඞ්ඛාතකම්මත්තිකවසෙන තිගුණිතානි චත්තාලීසාධිකානි පඤ්ච සහස්සානි හොන්ති, තානි ච හීනමජ්ඣිමපණීතභෙදතො තිගුණිතානි වීසසතාධිකපන්නරසසහස්සානි හොන්ති. යං පන වුත්තං ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙන –

Thật vậy, tám tâm này, do sanh khởi theo mười phước sự, mỗi loại thành mười, làm thành tám mươi tâm. Và những tâm ấy, do sanh khởi trong sáu cảnh, mỗi loại nhân cho sáu, thành bốn trăm tám mươi. Lại nữa, theo sự phân chia về trưởng, trong số đó, hai trăm bốn mươi tâm bất tương ưng trí, do không có sự tương ưng với trạch trưởng, nên chúng được nhân cho ba theo ba trưởng, thành bảy trăm hai mươi. Tương tự, các tâm tương ưng trí cũng được nhân cho bốn theo bốn trưởng, thành chín trăm sáu mươi. Như vậy, theo trưởng, có một ngàn sáu trăm tám mươi. Những tâm ấy, được nhân cho ba theo tam đề nghiệp được gọi là thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp, thành năm ngàn không trăm bốn mươi. Và những tâm ấy, được nhân cho ba theo sự phân chia hạ, trung, thượng, thành mười lăm ngàn một trăm hai mươi. Còn điều đã được trưởng lão Ācariya Buddhadata nói rằng –

‘‘සත්තරස [Pg.89] සහස්සානි, ද්වෙ සතානි අසීති ච;

කාමාවචරපුඤ්ඤානි, භවන්තීති විනිද්දිසෙ’’ති.

“Nên chỉ rõ rằng các phước dục giới có mười bảy ngàn hai trăm tám mươi.”

තං අධිපතිවසෙන ගණනපරිහානිං අනාදියිත්වා සොතපතිතවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, කාලදෙසාදිභෙදෙන පන නෙසං භෙදො අප්පමෙය්‍යොව.

Nên hiểu rằng điều ấy được nói theo truyền thống, không kể đến sự giảm trừ trong cách tính theo trưởng. Còn theo sự phân chia về thời gian, nơi chốn v.v... thì sự phân chia của chúng quả là vô lượng.

කුච්ඡිතෙ (ධ. ස. අට්ඨ. 1) පාපධම්මෙ සලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්ති අපගමෙන්තීති වා කුසලානි. අථ වා කුච්ඡිතාකාරෙන සන්තානෙ සයනතො පවත්තනතො කුසසඞ්ඛාතෙ පාපධම්මෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලානි. අථ වා කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සානතො තනුකරණතො ඔසානකරණතො වා කුසසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන, සද්ධාදිධම්මජාතෙන වා ලාතබ්බානි සහජාතඋපනිස්සයභාවෙන යථාරහං පවත්තෙතබ්බානීති කුසලානි, තානෙව යථාවුත්තත්ථෙන කාමාවචරානි කුසලචිත්තානි චාති කාමාවචරකුසලචිත්තානි.

Chúng làm lay động, làm rung chuyển, phá hủy, hay loại trừ các pháp ác đáng chê trách, nên gọi là thiện. Hoặc là, chúng cắt đứt, chặt đứt các pháp ác được gọi là kusa vì chúng nằm và sanh khởi trong dòng tâm thức một cách đáng chê trách, nên gọi là thiện. Hoặc là, chúng cần được thành tựu bởi trí tuệ được gọi là kusa, do làm cho mỏng đi hay làm cho chấm dứt các pháp ác đáng chê trách, hoặc bởi nhóm các pháp như tín v.v...; chúng cần được phát triển một cách thích hợp trong vai trò đồng sanh và y chỉ, nên gọi là thiện. Chính những pháp ấy, với ý nghĩa đã nói, là thuộc dục giới, là tâm thiện, nên gọi là tâm thiện dục giới.

16. යථා පනෙතානි පුඤ්ඤකිරියවසෙන, කම්මද්වාරවසෙන, කම්මවසෙන, අධිපතිවසෙන ච පවත්තන්ති, නෙවං විපාකානි දානාදිවසෙන අප්පවත්තනතො, විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපනාභාවතො, අවිපාකසභාවතො, ඡන්දාදීනි පුරක්ඛත්වා අප්පවත්තිතො ච, තස්මා තංවසෙන පරිහාපෙත්වා යථාරහං ගණනභෙදො යොජෙතබ්බො. ඉමානිපි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන යථාක්කමං සොමනස්සුපෙක්ඛාසහිතානි. පටිසන්ධාදිවසප්පවත්තියං කම්මස්ස බලවාබලවභාවතො, තදාරම්මණප්පවත්තියං යෙභුය්‍යෙන ජවනානුරූපතො, කදාචි තත්ථාපි කම්මානුරූපතො ච ඤාණසම්පයුත්තානි, ඤාණවිප්පයුත්තානි ච හොන්ති. යථාපයොගං විනා සප්පයොගඤ්ච යථාඋපට්ඨිතෙහි කම්මාදිපච්චයෙහි උතුභොජනාදිසප්පායාසප්පායවසෙන අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකානි.

16. Tuy nhiên, như các tâm này sanh khởi theo phước sự, theo nghiệp môn, theo nghiệp, và theo trưởng, các tâm quả không như vậy, vì chúng không sanh khởi theo bố thí v.v..., vì không có sự phát sanh biểu tri, vì bản chất không phải là quả, và vì không sanh khởi với dục v.v... dẫn đầu. Do đó, nên loại bỏ cách tính theo những phương diện ấy và áp dụng sự phân chia trong cách tính một cách thích hợp. Những tâm này cũng theo thứ tự câu hành với thọ hỷ và thọ xả tùy theo cảnh rất khả ái, khả ái, và trung bình. Trong sự sanh khởi ở giai đoạn kiết sanh v.v..., do tính chất mạnh yếu của nghiệp; trong sự sanh khởi ở giai đoạn na cảnh, phần lớn là tương ứng với tốc hành tâm, và đôi khi ở đó cũng tương ứng với nghiệp, mà chúng là tương ưng trí và bất tương ưng trí. Chúng là vô trợ và hữu trợ, tùy thuộc vào có sự xúi giục hay không, do các duyên như nghiệp v.v... hiện khởi, và do các yếu tố thích hợp và không thích hợp như thời tiết, vật thực v.v...

17. කිරියචිත්තානම්පි [Pg.90] කුසලෙ වුත්තනයෙන යථාරහං සොමනස්සසහගතාදිතා වෙදිතබ්බා.

17. Đối với các tâm duy tác cũng vậy, trạng thái câu hành với thọ hỷ v.v... nên được hiểu một cách thích hợp theo phương pháp đã nói cho tâm thiện.

18. සහෙතුකකාමාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානීති එත්ථ සහෙතුකග්ගහණං විපාකකිරියාපෙක්ඛං විසෙසනං කුසලස්ස එකන්තසහෙතුකත්තා. හොති හි යථාලාභයොජනා, ‘‘සක්ඛරකථලම්පි මච්ඡගුම්බම්පි චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පී’’ත්‍යාදීසු (දී. නි. 1.249) විය සක්ඛරකථලස්ස චරණායොගතො මච්ඡගුම්බාපෙක්ඛාය චරණකිරියා යොජීයතීති.

18. Trong cụm từ ‘các tâm thiện, quả, và duy tác dục giới hữu nhân’, ở đây việc dùng từ ‘hữu nhân’ là một tính từ chỉ liên quan đến tâm quả và tâm duy tác, vì tâm thiện chắc chắn là hữu nhân. Thật vậy, có sự áp dụng tùy theo khả năng, giống như trong câu ‘cả bãi sỏi lẫn đàn cá, cả đang di chuyển lẫn đang đứng yên’ v.v..., vì bãi sỏi không thể di chuyển, nên hành động di chuyển được áp dụng cho đàn cá.

19. සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤපාකකිරියා වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන පච්චෙකං වෙදනාභෙදතො දුවිධත්තා, ඤාණභෙදතො චතුබ්බිධත්තා, සඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධත්තා ච සම්පිණ්ඩෙත්වා චතුවීසති මතාති යොජනා. නනු ච වෙදනාභෙදො තාව යුත්තො තාසං භින්නසභාවත්තා. ඤාණසඞ්ඛාරභෙදො පන කථන්ති? ඤාණසඞ්ඛාරානං භාවාභාවකතොපි භෙදො ඤාණසඞ්ඛාරකතොව යථා වස්සකතො සුභික්ඛො දුබ්භික්ඛොති, තස්මා ඤාණසඞ්ඛාරකතො භෙදො ඤාණසඞ්ඛාරභෙදොති න එත්ථ කොචි විරොධොති.

19. Sự phối hợp là: Các tâm phước, quả, và duy tác dục giới hữu nhân, do sự phân chia theo thọ, trí, và hành, mỗi loại do phân chia theo thọ nên có hai, do phân chia theo trí nên có bốn, và do phân chia theo hành nên có tám, gộp chung lại được xem là hai mươi bốn. Nhưng chẳng phải sự phân chia theo thọ là hợp lý vì chúng có bản chất khác nhau sao? Còn sự phân chia theo trí và hành thì thế nào? Sự phân chia do sự có mặt hay không có mặt của trí và hành cũng chính là sự phân chia do trí và hành tạo ra, giống như sự sung túc hay đói kém là do mưa tạo ra. Do đó, sự phân chia do trí và hành tạo ra được gọi là sự phân chia theo trí và hành, ở đây không có gì mâu thuẫn.

20. ඉදානි සබ්බානිපි කාමාවචරචිත්තානි සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කාමෙ තෙවීසා’’ත්‍යාදි වුත්තං. කාමෙ භවෙ සත්ත අකුසලවිපාකානි, සහෙතුකාහෙතුකානි සොළස කුසලවිපාකානීති එවං තෙවීසති විපාකානි ද්වාදස අකුසලානි, අට්ඨ කුසලානීති පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි වීසති අහෙතුකා තිස්සො සහෙතුකා අට්ඨාති එකාදස කිරියා චාති සබ්බථාපි කුසලාකුසලවිපාකකිරියානං අන්තොගධභෙදෙන චතුපඤ්ඤාසෙව කාලදෙසසන්තානාදිභෙදෙන අනෙකවිධභාවෙපීත්‍යත්ථො.

20. Bây giờ, để trình bày tất cả các tâm dục giới một cách tổng hợp, câu ‘trong cõi dục có hai mươi ba’ v.v... được nói đến. Trong cõi dục, có bảy tâm quả bất thiện, mười sáu tâm quả thiện hữu nhân và vô nhân, như vậy có hai mươi ba tâm quả. Có mười hai tâm bất thiện, tám tâm thiện, (tổng cộng) hai mươi tâm phước và phi phước. Có ba tâm duy tác vô nhân và tám tâm duy tác hữu nhân, (tổng cộng) mười một tâm duy tác. Như vậy, về mọi mặt, theo sự phân chia bao gồm thiện, bất thiện, quả, và duy tác, chỉ có năm mươi bốn tâm, mặc dù chúng có nhiều loại khác nhau do sự phân chia về thời gian, nơi chốn, dòng tâm thức v.v...; đó là ý nghĩa.

කාමාවචරසොභනචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về các tâm tịnh quang dục giới đã kết thúc.

රූපාවචරචිත්තවණ්ණනා

Phần giải về các tâm sắc giới

21. ඉදානි [Pg.91] තදනන්තරුද්දිට්ඨස්ස රූපාවචරස්ස නිද්දෙසක්කමො අනුප්පත්තොති තස්ස ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන පඤ්චධා විභාගං දස්සෙතුං ‘‘විතක්ක…පෙ… සහිත’’න්ත්‍යාදිමාහ. විතක්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ්ච එකග්ගතා චාති ඉමෙහි සහිතං විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං. තත්ථ ආරම්මණං විතක්කෙති සම්පයුත්තධම්මෙ අභිනිරොපෙතීති විතක්කො, සො සහජාතානං ආරම්මණාභිනිරොපනලක්ඛණො, යථා හි කොචි ගාමවාසී පුරිසො රාජවල්ලභං සම්බන්ධිනං මිත්තං වා නිස්සාය රාජගෙහං අනුපවිසති, එවං විතක්කං නිස්සාය චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති. යදි එවං කථං අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං ආරොහතීති? තම්පි විතක්කබලෙනෙව අභිනිරොහති. යථා හි සො පුරිසො පරිචයෙන තෙන විනාපි නිරාසඞ්කො රාජගෙහං පවිසති, එවං පරිචයෙන විතක්කෙන විනාපි අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං අභිනිරොහති. පරිචයොති චෙත්ථ සවිතක්කචිත්තස්ස සන්තානෙ අභිණ්හප්පවත්තිවසෙන නිබ්බත්තා චිත්තභාවනා. අපි චෙත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණං අවිතක්කම්පි වත්ථාරම්මණසඞ්ඝට්ටනබලෙන, දුතියජ්ඣානාදීනි ච හෙට්ඨිමභාවනාබලෙන අභිරොහන්ති.

21. Bây giờ, đã đến thứ tự trình bày về (tâm) sắc giới đã được nêu ra ngay sau đó, để chỉ ra sự phân chia thành năm loại theo sự khác biệt về sự hợp thành của các thiền chi, (ngài) đã nói câu bắt đầu bằng ‘vitakka…pe… sahitaṃ’. ‘Hợp đủ tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm’ (vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ) là hợp đủ với những (chi) này, tức là tầm, tứ, hỷ, lạc, và nhất tâm. Trong đó, ‘tầm’ (vitakka) là (chi pháp) hướng tâm đến đối tượng, đặt các pháp tương ưng vào (đối tượng); nó có trạng thái là đặt các pháp đồng sanh vào đối tượng. Ví như một người dân làng nào đó nhờ vào một người thân cận của vua, là bà con hay bạn bè, mà đi vào cung vua; cũng vậy, tâm nhờ vào tầm mà hướng lên đối tượng. Nếu vậy, làm thế nào tâm không có tầm (avitakka) lại hướng lên đối tượng? Tâm ấy cũng hướng lên nhờ vào sức mạnh của tầm. Ví như người kia, do quen thuộc, dù không có người ấy (dẫn vào) vẫn không ngần ngại đi vào cung vua; cũng vậy, do quen thuộc, dù không có tầm, tâm không có tầm vẫn hướng lên đối tượng. Ở đây, ‘sự quen thuộc’ (paricaya) là sự tu tập của tâm được tạo ra do sự diễn tiến thường xuyên trong dòng tương tục của tâm có tầm. Hơn nữa, ở đây, năm thức (pañcaviññāṇa) dù không có tầm cũng hướng lên (đối tượng) nhờ sức mạnh của sự va chạm giữa vật và cảnh; và các (tâm) thiền thứ hai trở đi cũng hướng lên nhờ sức mạnh của sự tu tập ở bậc dưới.

ආරම්මණෙ තෙන චිත්තං විචරතීති විචාරො. සො ආරණනුමජ්ජනලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘අනුසන්ධානතා’’ති (ධ. ස. 8) නිද්දිට්ඨො. එත්ථ ච විචාරතො ඔළාරිකට්ඨෙන, තස්සෙව පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ච පඨමඝණ්ටාභිඝාතො විය චෙතසො පඨමාභිනිපාතො විතක්කො, අනුරවො විය අනුසඤ්චරණං විචාරො. විප්ඵාරවාචෙත්ථ විතක්කො චිත්තස්ස පරිප්ඵන්දනභූතො, ආකාසෙ උප්පතිතුකාමස්ස සකුණස්ස පක්ඛවික්ඛෙපො විය, පදුමාභිමුඛපාතො විය ච ගන්ධානුබන්ධචෙතසා භමරස්ස, සන්තවුත්ති විචාරො චිත්තස්ස නාතිපරිප්ඵන්දනභූතො, ආකාසෙ උප්පතිතස්ස [Pg.92] සකුණස්ස පක්ඛප්පසාරණං විය, පදුමස්ස උපරිභාගෙ පරිබ්භමනං විය ච පදුමාභිමුඛපතිතස්ස භමරස්ස.

‘Tứ’ (vicāra) là (chi pháp) nhờ đó tâm đi lại trên đối tượng. Nó có trạng thái là khảo sát đối tượng. Do đó, nó được chỉ rõ là ‘sự thẩm sát’ (anusandhānatā) (Dhs. 8). Và ở đây, do thô hơn tứ và do đi trước tứ, tầm là sự hướng đến ban đầu của tâm, giống như tiếng chuông vang lên lúc đầu; tứ là sự đi theo sau, giống như tiếng vang dội lại. Ở đây, tầm có sự rung động, là sự chấn động của tâm, giống như con chim muốn bay lên trời đập cánh, và giống như con ong với tâm theo dõi mùi hương lao về phía hoa sen. Tứ có sự diễn tiến êm dịu, là sự không quá chấn động của tâm, giống như con chim đã bay lên trời dang rộng đôi cánh, và giống như con ong đã lao đến hoa sen rồi lượn lờ bên trên hoa sen.

පිනයති කායචිත්තං තප්පෙති, වඩ්ඪෙතීති වා පීති, සා සම්පියායනලක්ඛණා, ආරම්මණං කල්ලතො ගහණලක්ඛණාති වුත්තං හොති, සම්පයුත්තධම්මෙ සුඛයතීති සුඛං, තං ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණං සුභොජනරසස්සාදකො රාජා විය. තත්ථ ආරම්මණප්පටිලාභෙ පීතියා විසෙසො පාකටො කන්තාරඛින්නස්ස වනන්තොදකදස්සනෙ විය, යථාලද්ධස්ස අනුභවනෙ සුඛස්ස විසෙසො පාකටො යථාදිට්ඨඋදකස්ස පානාදීසු වියාති. නානාරම්මණවික්ඛෙපාභාවෙන එකං ආරම්මණං අග්ගං ඉමස්සාති එකග්ගං, චිත්තං, තස්ස භාවො එකග්ගතා, සමාධි. සො අවික්ඛෙපලක්ඛණො. තස්ස හි වසෙන සසම්පයුත්තං චිත්තං අවික්ඛිත්තං හොති.

‘Hỷ’ (pīti) là (chi pháp) làm cho thân và tâm vui thích, làm cho thỏa mãn, hay làm cho tăng trưởng. Nó có trạng thái là sự mến thích, có nghĩa là nó có trạng thái nắm bắt đối tượng một cách vui thích. ‘Lạc’ (sukha) là (chi pháp) làm cho các pháp tương ưng được an lạc. Nó có trạng thái là cảm thọ điều khả ái, giống như vị vua thưởng thức hương vị của món ăn ngon. Trong đó, sự khác biệt của hỷ được thể hiện rõ khi đắc được đối tượng, giống như người mệt mỏi trong sa mạc nhìn thấy nước ở bìa rừng. Sự khác biệt của lạc được thể hiện rõ khi cảm thọ những gì đã đắc được, giống như việc uống nước đã được nhìn thấy. Do không có sự phân tán bởi nhiều đối tượng khác nhau, đối tượng duy nhất là cao tột đối với tâm này, nên gọi là ‘nhất tâm’ (ekaggaṃ), tức là tâm. Trạng thái của nó là ‘nhất tâm’ (ekaggatā), tức là định (samādhi). Nó có trạng thái là không tán loạn. Quả vậy, nhờ vào nó mà tâm tương ưng với nó trở nên không bị tán loạn.

පඨමඤ්ච දෙසනාක්කමතො චෙව උප්පත්තික්කමතො ච ආදිභූතත්තා තං ඣානඤ්ච ආරම්මණූපනිජ්ඣානතො, පච්චනීකඣාපනතො චාති පඨමජ්ඣානං, විතක්කාදිපඤ්චකං. ඣානඞ්ගසමුදායෙ යෙව හි ඣානවොහාරො නෙමිආදිඅඞ්ගසමුදායෙ රථවොහාරො විය, තථා හි වුත්තං විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 569). පඨමජ්ඣානෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං.

Và vì là cái đầu tiên (paṭhama) cả về thứ tự thuyết giảng lẫn thứ tự phát sanh, và nó là thiền (jhāna) do quán chiếu đối tượng và do thiêu đốt các pháp đối nghịch, nên (gọi là) thiền thứ nhất (paṭhamajjhāna), tức là năm (chi) bắt đầu bằng tầm. Quả vậy, danh từ ‘thiền’ chỉ được dùng cho sự tập hợp các thiền chi, giống như danh từ ‘cỗ xe’ được dùng cho sự tập hợp các bộ phận như vành xe v.v... Do đó, trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) có nói rằng: ‘Thiền là tầm, tứ, hỷ, lạc, và nhất tâm của tâm’ (Vibh. 569). Tâm thiện tương ưng với thiền thứ nhất là tâm thiện thiền thứ nhất.

කස්මා පන අඤ්ඤෙසු ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගවසෙන වුත්තාති? වුච්චතෙ – උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච. විතක්කො හි ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති. විචාරො අනුප්පබන්ධෙති, පීති චස්ස පීනනං, සුඛඤ්ච උපබ්‍රූහනං කරොති, අථ නං සසම්පයුත්තධම්මං එතෙහි අභිනිරොපනානුප්පබන්ධනපීනනඋපබ්‍රූහනෙහි අනුග්ගහිතා එකග්ගතා සමාධානකිච්චෙන [Pg.93] අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තී එකත්තාරම්මණෙ සමං, සම්මා ච ආධියති. ඉන්ද්‍රියසමතාවසෙන සමං පටිපක්ඛධම්මානං දූරීභාවෙන ලීනුද්ධච්චාභාවෙන සම්මා ච ඨපෙතීති එවමෙතෙ සමෙව උපනිජ්ඣානකිච්චං ආවෙණිකං. කාමච්ඡන්දාදිපටිපක්ඛභාවෙ පන සමාධි කාමච්ඡන්දස්ස පටිපක්ඛො රාගප්පණිධියා උජුපච්චනීකභාවතො. කාමච්ඡන්දවසෙන හි නානාරම්මණෙහි පලොභිතස්ස පරිබ්භමන්තස්ස චිත්තස්ස සමාධානං එකග්ගතාය හොති. පීති බ්‍යාපාදස්ස පාමොජ්ජසභාවත්තා. විතක්කො ථිනමිද්ධස්ස යොනිසො සඞ්කප්පනවසෙන සවිප්ඵාරප්පවත්තිතො සුඛං අවූපසමානුතාපසභාවස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස වූපසන්තසීතලසභාවත්තා. විචාරො විචිකිච්ඡාය ආරම්මණෙ අනුමජ්ජනවසෙන පඤ්ඤාපතිරූපසභාවත්තා. එවං උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගභාවෙන වවත්ථිතාති. යථාහු –

Nhưng tại sao, trong khi có các pháp tương ưng khác như xúc v.v..., chỉ có năm pháp này được gọi là thiền chi? Được trả lời rằng: – Do chúng có phận sự quán chiếu, và do là đối nghịch trực tiếp với tham dục v.v... (năm triền cái). Quả vậy, tầm hướng tâm đến đối tượng. Tứ duy trì (tâm) trên đó, hỷ làm cho nó vui thích, và lạc làm cho nó tăng trưởng. Bấy giờ, nhất tâm, được hỗ trợ bởi các phận sự hướng đến, duy trì, làm vui thích, và tăng trưởng này, thực hiện phận sự định tĩnh, đặt chính nó một cách quân bình và đúng đắn trên một đối tượng duy nhất. Nó đặt (tâm) một cách quân bình do sự quân bình của các quyền; và đặt một cách đúng đắn do sự vắng mặt của thụ động và trạo cử vì các pháp đối nghịch đã được loại trừ xa. Như vậy, chính những (pháp) này có phận sự quán chiếu đặc thù. Về phương diện đối nghịch với tham dục v.v..., định là đối nghịch của tham dục, vì nó là pháp trực tiếp chống lại sự hướng đến tham ái. Quả vậy, sự định tĩnh của tâm, vốn lang thang bị lôi cuốn bởi nhiều đối tượng khác nhau do tham dục, được thực hiện bởi nhất tâm. Hỷ (là đối nghịch) của sân hận, do có bản chất hoan hỷ. Tầm (là đối nghịch) của hôn trầm thụy miên, do có sự vận hành mạnh mẽ qua việc tác ý như lý. Lạc (là đối nghịch) của trạo cử hối quá, vốn có bản chất không an tịnh và hối tiếc, do có bản chất an tịnh và mát mẻ. Tứ (là đối nghịch) của hoài nghi, do có bản chất tương tự trí tuệ qua việc khảo sát đối tượng. Như vậy, do có phận sự quán chiếu và do là đối nghịch trực tiếp với tham dục v.v..., chỉ có năm pháp này được xác lập là thiền chi. Như có lời nói rằng:

‘‘උපනිජ්ඣානකිච්චත්තා, කාමාදිපටිපක්ඛතො;

සන්තෙසුපි ච අඤ්ඤෙසු, පඤ්චෙව ඣානසඤ්ඤිතා’’ති.

‘Do phận sự quán chiếu, do đối nghịch tham dục v.v...; Dù có các pháp khác, chỉ năm pháp được gọi là thiền.’

උපෙක්ඛා පනෙත්ත සන්තවුත්තිසභාවත්තා සුඛෙව අන්තොගධාති දට්ඨබ්බං. තෙනාහු –

Tuy nhiên, ở đây, cần phải hiểu rằng xả, do có bản chất diễn tiến êm dịu, được bao gồm trong chính lạc. Do đó, có lời nói rằng:

‘‘උපෙක්ඛා සන්තවුත්තිත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති. (විභ. අට්ඨ. 232;

විසුද්ධි. 2.644);

‘Do có trạng thái an tịnh, nên xả được gọi là lạc’.

පහානඞ්ගාදිවසෙන පනස්ස විසෙසො උපරි ආවි භවිස්සති, තථා අරූපාවචරලොකුත්තරෙසුපි ලබ්භමානකවිසෙසො. අථෙත්ථ කාමාවචරකුසලෙසු විය සඞ්ඛාරභෙදො කස්මා න ගහිතො. ඉදම්පි හි කෙවලං සමථානුයොගවසෙන පටිලද්ධං සසඞ්ඛාරිකං, මග්ගාධිගමවසෙන පටිලද්ධං අසඞ්ඛාරිකන්ති සක්කා වත්තුන්ති? නයිදමෙවං මග්ගාධිගමවසෙනසත්තිතො පටිලද්ධස්සාපි අපරභාගෙ පරිකම්මවසෙනෙව උප්පජ්ජනතො, තස්මා සබ්බස්සපි ඣානස්ස පරිකම්මසඞ්ඛාතපුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙන [Pg.94] විනා කෙවලං අධිකාරවසෙන අනුප්පජ්ජනතො ‘‘අසඞ්ඛාරික’’න්තිපි, අධිකාරෙන ච විනා කෙවලං පරිකම්මාභිසඞ්ඛාරෙනෙව අනුප්පජ්ජනතො ‘‘සසඞ්ඛාරික’’න්තිපි න සක්කා වත්තුන්ති. අථ වා පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙනෙව උප්පජ්ජමානස්ස න කදාචි අසඞ්ඛාරිකභාවො සම්භවතීති ‘‘අසඞ්ඛාරික’’න්ති ච බ්‍යභිචාරාභාවතො ‘‘සසඞ්ඛාරික’’න්ති ච න වුත්තන්ති.

Còn sự đặc biệt của tâm này do bởi các chi đoạn trừ v.v... sẽ được hiển nhiên ở phần trên, cũng tương tự như sự đặc biệt có được ở các (tâm) vô sắc giới và siêu thế. Lại nữa, ở đây tại sao không đề cập đến sự phân loại về hành (saṅkhāra) giống như trong các thiện tâm Dục giới? Phải chăng có thể nói rằng: ‘Tâm này được thành tựu chỉ do bởi sự thực hành chỉ tịnh là hữu trợ (sasaṅkhārika), và được thành tựu do bởi sự chứng đắc đạo quả là vô trợ (asaṅkhārika)’? Điều này không phải như vậy, bởi vì (thiền) đã được thành tựu do năng lực chứng đắc đạo quả, về sau cũng chỉ sanh khởi do bởi sự chuẩn bị (parikamma). Do đó, vì tất cả thiền không sanh khởi chỉ do bởi năng lực của sự tích lũy (adhikāra) mà không có sự cố ý trước được gọi là sự chuẩn bị, nên không thể gọi là ‘vô trợ’; và vì không sanh khởi chỉ do bởi sự cố ý chuẩn bị mà không có sự tích lũy, nên không thể gọi là ‘hữu trợ’. Hoặc giả, vì (thiền) chỉ sanh khởi do bởi sự cố ý trước nên trạng thái vô trợ không bao giờ có thể xảy ra. Do đó, vì không có sự sai khác nên không được gọi là ‘vô trợ’ và cũng không được gọi là ‘hữu trợ’.

පි-සද්දෙන චෙත්ථ චතුක්කපඤ්චකනයවසෙන සුද්ධිකනවකො, තඤ්ච දුක්ඛප්පටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදුක්ඛප්පටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤාසුඛප්පටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාසුඛප්පටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤාවසෙන පටිපදාචතුක්කෙන යොජෙත්වා දෙසිතත්තා චත්තාරො නවකා, පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණං, අප්පමාණං පරිත්තාරම්මණං, අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණන්ති ආරම්මණචතුක්කෙන යොජිතත්තා චත්තාරො නවකා, ‘‘දුක්ඛප්පටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, දුක්ඛප්පටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණ’’න්ත්‍යාදිනා ආරම්මණප්පටිපදාමිස්සකනයවසෙන සොළස නවකාති පඤ්චවීසති නවකාති එවමාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති.

Và ở đây, do từ ‘pi’ (cũng), (nên) bao gồm bộ chín thuần túy theo phương pháp tứ thiền và ngũ thiền. Và bộ chín ấy, do được thuyết giảng bằng cách kết hợp với bốn loại đạo lộ (paṭipadā) là: khổ hành đạo trì độn thắng trí, khổ hành đạo tốc thắng trí, lạc hành đạo trì độn thắng trí, lạc hành đạo tốc thắng trí, nên có bốn bộ chín. Do được kết hợp với bốn loại đối tượng (ārammaṇa) là: hữu hạn (thiền) với đối tượng hữu hạn, hữu hạn với đối tượng vô lượng, vô lượng với đối tượng hữu hạn, vô lượng với đối tượng vô lượng, nên có bốn bộ chín. Theo phương pháp kết hợp đối tượng và đạo lộ như: ‘khổ hành đạo trì độn thắng trí, hữu hạn (thiền), đối tượng hữu hạn; khổ hành đạo trì độn thắng trí, hữu hạn (thiền), đối tượng vô lượng’ v.v..., có mười sáu bộ chín. Như vậy, (từ ‘pi’) bao gồm các sự phân loại như hai mươi lăm bộ chín v.v...

22. ඣානවිසෙසෙන නිබ්බත්තිතවිපාකො එකන්තතො තංතංඣානසදිසොවාති විපාකං ඣානසදිසමෙව විභත්තං. ඉමමෙව හි අත්ථං දීපෙතුං භගවතා විපාකනිද්දෙසෙපි කුසලං උද්දිසිත්වාව තදනන්තරං මහග්ගතලොකුත්තරවිපාකා විභත්තා.

22. Quả được tạo ra bởi một thiền đặc biệt thì hoàn toàn tương tự với chính thiền đó, do vậy quả được phân loại giống hệt như thiền. Thật vậy, để làm sáng tỏ chính ý nghĩa này, trong phần giải về quả, Đức Thế Tôn sau khi đã chỉ ra (tâm) thiện, ngay sau đó đã phân loại các quả đáo đại và siêu thế.

25. රූපාවචරමානසං ඣානභෙදෙන පඤ්චහි චතූහි තීහි ද්වීහි පුන ද්වීහි ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගභෙදෙන පඤ්චධා පඤ්චඞ්ගිකං චතුරඞ්ගිකං තිවඞ්ගිකං දුවඞ්ගිකං පුන දුවඞ්ගිකන්ති පඤ්චවිධං හොති අවිසෙසෙන, පුන තං පුඤ්ඤපාකකිරියානං පච්චෙකං පඤ්චන්නං පඤ්චන්නං භෙදා පඤ්චදසධා භවෙත්‍යත්ථො.

25. Tâm Sắc giới, do sự phân loại thiền, qua sự khác biệt trong việc tương ưng với năm, bốn, ba, hai, và lại hai thiền chi, một cách tổng quát có năm loại là: (tâm) có năm chi, có bốn chi, có ba chi, có hai chi, và lại có hai chi. Lại nữa, ý nghĩa là, tâm ấy trở thành mười lăm loại do sự phân chia thành năm loại cho mỗi tâm thiện, quả, và duy tác.

රූපාවචරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần mô tả về tâm Sắc giới đã hoàn tất.

අරූපාවචරචිත්තවණ්ණනා

Phần mô tả về tâm Vô sắc giới

26. ඉදානි [Pg.95] අරූපාවචරං ආරම්මණභෙදෙන චතුධා විභජිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආකාසානඤ්චායතනා’’තිආදි. තත්ථ උප්පාදාදිඅන්තරහිතතාය නාස්ස අන්තොති අනන්තං, ආකාසඤ්ච තං අනන්තඤ්චාති ආකාසානන්තං, කසිණුග්ඝාටිමාකාසො. ‘‘අනන්තාකාස’’න්ති ච වත්තබ්බෙ ‘‘අග්‍යාහිතො’’ත්‍යාදීසු විය විසෙසනස්ස පරනිපාතවසෙන ‘‘ආකාසානන්ත’’න්ති වුත්තං. ආකාසානන්තමෙව ආකාසානඤ්චං සකත්ථෙ භාවපච්චයවසෙන. ආකාසානඤ්චමෙව ආයතනං සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස අධිට්ඨානට්ඨෙන දෙවානං දෙවායතනං වියාති ආකාසානඤ්චායතනං. තස්මිං අප්පනාප්පත්තං පඨමාරුප්පජ්ඣානම්පි ඉධ ‘‘ආකාසානඤ්චායතන’’න්ති වුත්තං යථා පථවීකසිණාරම්මණං ඣානං ‘‘පථවීකසිණ’’න්ති. අථ වා ආකාසානඤ්චං ආයතනං අස්සාති ආකාසානඤ්චායතනං, ඣානං, තෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තං.

26. Bây giờ, để trình bày (tâm) Vô sắc giới được phân chia làm bốn loại theo sự khác biệt về đối tượng, ngài (chú giải) nói: ‘Không Vô Biên Xứ’ v.v... Trong đó, do không có sự kết thúc như khởi đầu v.v..., nên gọi là vô biên (ananta). Hư không và cái vô biên ấy là không vô biên (ākāsānanta), tức là hư không do sự dở bỏ biến xứ. Và khi đáng lẽ phải nói là ‘anantākāsa’, thì lại nói là ‘ākāsānanta’ do sự đặt tính từ ở sau, giống như trong các trường hợp ‘agyāhito’ v.v... Chính không vô biên là không vô biên xứ (ākāsānañcaṃ) do hậu tố chỉ về trạng thái trong ý nghĩa của chính nó. Chính không vô biên xứ là xứ (āyatana) vì là nền tảng cho thiền và các pháp tương ưng của nó, giống như thiên cung (devāyatana) của chư thiên; do đó gọi là Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatana). Ở đây, thiền Vô sắc thứ nhất đã đạt đến an chỉ trong đối tượng ấy cũng được gọi là ‘Không Vô Biên Xứ’, giống như thiền có đối tượng là biến xứ đất được gọi là ‘biến xứ đất’. Hoặc giả, Không Vô Biên Xứ là thiền có không vô biên xứ làm nền tảng; tâm thiện tương ưng với nó là tâm thiện Không Vô Biên Xứ.

විඤ්ඤාණමෙව අනන්තං විඤ්ඤාණානන්තං, පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි උප්පාදාදිඅන්තවන්තම්පි අනන්තාකාසෙ පවත්තනතො අත්තානං ආරබ්භ පවත්තාය භාවනාය උප්පාදාදිඅන්තං අග්ගහෙත්වා අනන්තතො ඵරණවසෙන පවත්තනතො ච ‘‘අනන්ත’’න්ති වුච්චති. විඤ්ඤාණානන්තමෙව විඤ්ඤාණඤ්චං ආකාරස්ස රස්සත්තං, න-කාරස්ස ලොපඤ්ච කත්වා. දුතියාරුප්පවිඤ්ඤාණෙන වා අඤ්චිතබ්බං පාපුණිතබ්බන්ති විඤ්ඤාණඤ්චං, තදෙව ආයතනං දුතියාරුප්පස්ස අධිට්ඨානත්තාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. සෙසං පුරිමසමං.

Chính thức là vô biên nên gọi là thức vô biên (viññāṇānanta), tức là thức của thiền Vô sắc thứ nhất. Thật vậy, mặc dù (thức ấy) có sự kết thúc như khởi đầu v.v..., nhưng vì nó diễn tiến trong không gian vô biên, và vì nó diễn tiến bằng cách biến mãn vô hạn mà không nắm bắt sự khởi đầu hay kết thúc trong pháp tu tiến hành bằng cách lấy chính nó làm đối tượng, nên được gọi là ‘vô biên’. Chính thức vô biên là thức vô biên xứ (viññāṇañcaṃ), do rút ngắn nguyên âm ‘ā’ và loại bỏ phụ âm ‘na’. Hoặc, vì nó cần được đạt đến hay chứng ngộ bởi thức Vô sắc thứ hai, nên gọi là thức vô biên xứ (viññāṇañcaṃ). Chính nó là xứ (āyatana) vì là nền tảng cho thiền Vô sắc thứ hai, do đó gọi là Thức Vô Biên Xứ (viññāṇañcāyatana). Phần còn lại tương tự như trước.

නාස්ස [Pg.96] පඨමාරුප්පස්ස කිඤ්චනං අප්පමත්තකං අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි අවසිට්ඨං අත්ථීති අකිඤ්චනං, තස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං, පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවො. තදෙව ආයතනන්ත්‍යාදි පුරිමසදිසං.

Vì không có bất cứ cái gì (kiñcanaṃ), dù chỉ một chút, cho đến cả một khoảnh khắc hoại diệt, còn sót lại của thức Vô sắc thứ nhất ấy, nên gọi là vô sở hữu (akiñcanaṃ). Trạng thái của nó là vô sở hữu xứ (ākiñcaññaṃ), tức là sự không có của thức Vô sắc thứ nhất. Chính nó là xứ (āyatana) v.v..., tương tự như phần trước.

ඔළාරිකාය සඤ්ඤාය අභාවතො, සුඛුමාය ච සඤ්ඤාය අත්ථිතාය නෙවස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස සඤ්ඤා අත්ථි, නාපි අසඤ්ඤං අවිජ්ජමානසඤ්ඤන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤං, චතුත්ථාරුප්පජ්ඣානං. දීඝං කත්වා පන ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤමෙව ආයතනං මනායතනධම්මායතනපරියාපන්නත්තාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. අථ වා සඤ්ඤාව විපස්සනාය ගොචරභාවං ගන්ත්වා නිබ්බෙදජනනසඞ්ඛාතස්ස පටුසඤ්ඤාකිච්චස්ස අභාවතො නෙවසඤ්ඤා ච උණ්හොදකෙ තෙජොධාතු විය සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා න අසඤ්ඤාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා, සා එව ආයතනං ඉමස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස නිස්සයාදිභාවතොති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. සඤ්ඤාවසෙන චෙත්ථ ඣානූපලක්ඛණං නිදස්සනමත්තං. වෙදනාදයොපි හි තස්මිං ඣානෙ නෙවවෙදනානාවෙදනාදිකායෙවාති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලචිත්තං. පි-සද්දෙන චෙත්ථ ආරම්මණප්පටිපදාමිස්සකනයවසෙන සොළසක්ඛත්තුකදෙසනං (ධ. ස. 265-268), අඤ්ඤම්පි ච පාළියං ආගතනයභෙදං සඞ්ගණ්හාති.

Do sự vắng mặt của tưởng thô thiển và do sự hiện hữu của tưởng vi tế, nên đối với pháp tương ưng này, không phải là có tưởng, cũng không phải là vô tưởng vì tưởng không phải không hiện hữu, nên gọi là phi tưởng phi phi tưởng, tức là thiền vô sắc thứ tư. Tuy nhiên, khi nói dài ra thì được gọi là ‘nevasaññānāsañña’. Chính phi tưởng phi phi tưởng là xứ vì được bao gồm trong ý xứ và pháp xứ, nên gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Hoặc là, chính tưởng khi trở thành đối tượng của minh sát, do không có phận sự của tưởng sắc bén gọi là sự phát sinh nhàm chán, nên là phi tưởng; và do hiện hữu một cách vi tế như là phần còn lại của các hành, giống như hỏa đại trong nước nóng, nên không phải là vô tưởng, do đó gọi là phi tưởng phi phi tưởng. Chính nó là xứ của thiền này và các pháp tương ưng với nó, vì là nền tảng v.v..., nên gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Ở đây, việc chỉ rõ tầng thiền bằng tưởng chỉ là một ví dụ. Vì thọ v.v... trong tầng thiền ấy cũng là phi thọ phi phi thọ v.v... Tâm thiện tương ưng với Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ là tâm thiện Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Ở đây, với từ ‘pi’, bao gồm cả bài thuyết giảng mười sáu lần theo phương pháp hỗn hợp về đối tượng và con đường (Pháp Tụ 265-268), và cũng bao gồm cả các phương pháp khác đã được trình bày trong kinh điển Pāli.

30. ආරම්මණානං අතික්කමිතබ්බානං, කසිණාකාසවිඤ්ඤාණතදභාවසඞ්ඛාතානං ආලම්බිතබ්බානඤ්ච ආකාසාදිචතුන්නං ගොචරානං පභෙදෙන ආරුප්පමානසං චතුබ්බිධං හොති. තඤ්හි යථාක්කමං පඤ්චමජ්ඣානාරම්මණං කසිණනිමිත්තං අතික්කම්ම තදුග්ඝාටෙන ලද්ධං ආකාසමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තත්ථ පවත්තං විඤ්ඤාණමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තදභාවභූතං අකිඤ්චනභාවමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තත්ථ පවත්තං තතියාරුප්පවිඤ්ඤාණමාලම්බිත්වා [Pg.97] පවත්තති, න පන රූපාවචරකුසලං විය පුරිමපුරිමඅඞ්ගාතික්කමවසෙන පුරිමපුරිමස්සාපි ආරම්මණං ගහෙත්වා. තෙනාහු ආචරියා –

30. Tâm vô sắc có bốn loại do sự phân biệt của các đối tượng: những đối tượng cần được vượt qua, tức là kasina, không gian, thức, và sự không có của nó; và bốn cảnh giới cần được nắm bắt làm đối tượng, bắt đầu từ không gian. Thật vậy, tâm ấy tuần tự tiến hành bằng cách: vượt qua đối tượng của thiền thứ năm là kasina nimitta, lấy không gian có được do sự loại bỏ kasina ấy làm đối tượng; rồi vượt qua cả đối tượng ấy, lấy thức đã khởi lên ở đó làm đối tượng; rồi vượt qua cả đối tượng ấy, lấy trạng thái không có gì là sự vắng mặt của thức ấy làm đối tượng; rồi vượt qua cả đối tượng ấy, lấy thức của thiền vô sắc thứ ba đã khởi lên ở đó làm đối tượng. Chứ không giống như tâm thiện sắc giới, tiến hành bằng cách vượt qua các chi thiền trước đó mà vẫn có thể lấy đối tượng của tầng thiền trước. Vì thế, các vị Luận sư đã nói –

‘‘ආරම්මණාතික්කමතො, චතස්සොපි භවන්තිමා;

අඞ්ගාතික්කමමෙතාසං, න ඉච්ඡන්ති විභාවිනො’’ති;

(ධ. ස. අට්ඨ. 268);

‘Bốn thiền này phát sinh, do việc vượt qua đối tượng; Các bậc hiền trí không chấp nhận, việc vượt qua các chi thiền của chúng.’ (Chú giải Pháp Tụ 268);

අරූපාවචරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về tâm vô sắc giới đã kết thúc.

සොභනචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về tâm tịnh quang đã kết thúc.

ලොකුත්තරචිත්තවණ්ණනා

Phần giải về tâm siêu thế

31. ඉදානි ලොකුත්තරකුසලං චතුමග්ගයොගතො, ඵලඤ්ච තදනුරූපප්පවත්තියා චතුධා විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සොතාපත්තිමග්ගචිත්ත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. නිබ්බානං පතිසවනතො උපගමනතො, නිබ්බානමහාසමුද්දනින්නතාය සොතසදිසත්තා වා ‘‘සොතො’’ති වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, තස්ස ආපත්ති ආදිතො පජ්ජනං පාපුණනං පඨමසමන්නාගමො සොතාපත්ති ආ-උපසග්ගස්ස ආදිකම්මනි පවත්තනතො. නිබ්බානං මග්ගෙති, නිබ්බානත්ථිකෙහි වා මග්ගීයති, කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති වා මග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං මග්ගචිත්තං, සොතාපත්තියා ලද්ධං මග්ගචිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං. අථ වා අරියමග්ගසොතස්ස ආදිතො පජ්ජනං එතස්සාති සොතාපත්ති, පුග්ගලො, තස්ස මග්ගො සොතාපත්තිමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං.

31. Bây giờ, để trình bày tâm thiện siêu thế được phân chia làm bốn theo sự hợp thành của bốn đạo, và quả cũng được phân chia làm bốn theo sự vận hành tương ứng, nên câu ‘tâm Dự Lưu Đạo’ v.v... đã được nói đến. Thánh đạo tám ngành được gọi là ‘dòng’ (soto) vì nó chảy đến, đi đến Niết Bàn, hoặc vì nó giống như một dòng chảy hướng về đại dương Niết Bàn. Sự nhập vào (āpatti) dòng ấy, tức là sự đi vào, sự đạt đến, sự thành tựu lần đầu tiên, gọi là Dự Lưu (sotāpatti), do tiếp đầu ngữ ‘ā-’ có nghĩa là bắt đầu. Đạo (maggo) là vì nó tìm cầu Niết Bàn, hoặc được những người mong cầu Niết Bàn tìm kiếm, hoặc nó đi tới trong khi diệt trừ các phiền não. Tâm tương ưng với đạo là tâm đạo. Tâm đạo có được nhờ sự nhập lưu là tâm Dự Lưu Đạo. Hoặc là, người nào có sự đi vào dòng Thánh đạo từ ban đầu, người ấy là bậc Dự Lưu (sotāpatti), một cá nhân; đạo của vị ấy là đạo Dự Lưu; tâm tương ưng với đạo ấy là tâm Dự Lưu Đạo.

සකිං එකවාරං පටිසන්ධිවසෙන ඉමං මනුස්සලොකං ආගච්ඡතීති සකදාගාමී, ඉධ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී, ඉධ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, ඉධ පත්වා තත්ථ නිබ්බත්තිත්වා ඉධ පරිනිබ්බායීති පඤ්චසු සකදාගාමීසු පඤ්චමකො ඉධාධිප්පෙතො. සො හි ඉතො [Pg.98] ගන්ත්වා පුන සකිං ඉධ ආගච්ඡතීති. තස්ස මග්ගො සකදාගාමිමග්ගො. කිඤ්චාපි මග්ගසමඞ්ගිනො තථාගමනාසම්භවතො ඵලට්ඨොයෙව සකදාගාමී නාම, තස්ස පන කාරණභූතො පුරිමුප්පන්නො මග්ගො මග්ගන්තරාවච්ඡෙදනත්ථං ඵලට්ඨෙන විසෙසෙත්වා වුච්චති ‘‘සකදාගාමිමග්ගො’’ති. එවං අනාගාමිමග්ගොති. සකදාගාමිමග්ගෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සකදාගාමිමග්ගචිත්තං.

Vị nào trở lại cõi người này một lần duy nhất qua sự tái sanh, vị ấy là bậc Nhất Lai (sakadāgāmī). Trong năm loại bậc Nhất Lai – (1) đạt quả ở đây và nhập Niết Bàn ở đây, (2) đạt quả ở đó và nhập Niết Bàn ở đó, (3) đạt quả ở đây và nhập Niết Bàn ở đó, (4) đạt quả ở đó và nhập Niết Bàn ở đây, (5) đạt quả ở đây, tái sanh ở đó rồi nhập Niết Bàn ở đây – thì loại thứ năm được nói đến ở đây. Vị ấy, sau khi đi từ đây, lại trở về đây một lần nữa. Đạo của vị ấy là đạo Nhất Lai. Mặc dù người đang trong sát-na đạo không thể trở lại như vậy, và chỉ có bậc ở quả vị mới được gọi là Nhất Lai, nhưng đạo đã sanh trước đó, là nguyên nhân, được gọi đặc biệt bằng tên của bậc ở quả vị để phân biệt với các đạo khác, nên được gọi là ‘đạo Nhất Lai’. Tương tự như vậy đối với đạo Bất Lai. Tâm tương ưng với đạo Nhất Lai là tâm Nhất Lai Đạo.

පටිසන්ධිවසෙන ඉමං කාමධාතුං න ආගච්ඡතීති අනාගාමී, තස්ස මග්ගො අනාගාමිමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අනාගාමිමග්ගචිත්තං. අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන පූජාවිසෙසං අරහතීති අරහා, අථ වා කිලෙසසඞ්ඛාතා අරයො, සංසාරචක්කස්ස වා අරා කිලෙසා හතා අනෙනාති අරහා, පාපකරණෙ රහාභාවතො වා අරහා, අට්ඨමකො අරියපුග්ගලො, තස්ස භාවො අරහත්තං, චතුත්ථඵලස්සෙතං අධිවචනං, තස්ස ආගමනභූතො මග්ගො අරහත්තමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අරහත්තමග්ගචිත්තං.

Vị nào không trở lại cõi Dục này qua sự tái sanh, vị ấy là bậc Bất Lai (anāgāmī); đạo của vị ấy là đạo Bất Lai; tâm tương ưng với đạo ấy là tâm Bất Lai Đạo. Vị nào xứng đáng (arahati) nhận sự cúng dường đặc biệt vì là bậc đáng thọ nhận tối thượng, vị ấy là bậc A-la-hán (arahā). Hoặc là, vị nào đã diệt trừ (hatā) được kẻ thù (arayo) là các phiền não, hoặc đã bẻ gãy các căm xe (arā) của bánh xe luân hồi là các phiền não, vị ấy là bậc A-la-hán. Hoặc là, vị nào không có nơi kín đáo (rahābhāvato) để làm điều ác, vị ấy là bậc A-la-hán. Vị ấy là bậc Thánh nhân thứ tám. Trạng thái của vị ấy là A-la-hán quả (arahattaṃ), đây là một tên gọi khác của quả vị thứ tư. Đạo đưa đến quả vị ấy là đạo A-la-hán; tâm tương ưng với đạo ấy là tâm A-la-hán Đạo.

පි-සද්දෙන එකෙකස්ස මග්ගස්ස නයසහස්සවසෙන චතුන්නං චතුසහස්සභෙදං සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 206; විභ. අට්ඨ. 206-214) ආගතං සට්ඨිසහස්සභෙදං නයං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන අනෙකවිධත්තම්පි සඞ්ගණ්හාති. තත්ථායං නයසහස්සමත්තපරිදීපනා, කථං? සොතාපත්තිමග්ගො තාව ඣානනාමෙන පටිපදාභෙදං අනාමසිත්වා කෙවලං සුඤ්ඤතො අප්පණිහිතොති ද්විධා විභත්තො, පුන පටිපදාචතුක්කෙන යොජෙත්වා පච්චෙකං චතුධා විභත්තොති එවං ඣානනාමෙන දසධා විභත්තො. තථා මග්ගසතිපට්ඨානසම්මප්පධානඉද්ධිපාදඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගසච්චසමථධම්මඛන්ධආයතනධාතුආහාරඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාචිත්තනාමෙහිපි පච්චෙකං දසදසාකාරෙහි විභත්තො තථා තථා බුජ්ඣනකානං පුග්ගලානං වසෙන. තස්මා [Pg.99] ඣානවසෙන දසමග්ගාදීනං එකූනවීසතියා වසෙන දස දසාති වීසතියා ඨානෙසු ද්වෙ නයසතානි හොන්ති. පුන තානි චතූහි අධිපතීහි යොජෙත්වා පච්චෙකං චතුධා විභත්තානීති එවං අධිපතීහි අමිස්සෙත්වා ද්වෙ සතානි, මිස්සෙත්වා අට්ඨ සතානීති සොතාපත්තිමග්ගෙ නයසහස්සං හොති, තථා සකදාගාමිමග්ගාදීසුපි.

Do từ ngữ ‘pi’ (cũng), nên kể luôn cả tính chất đa dạng theo phương pháp đã được nói đến bên dưới, tức là phương pháp có sáu mươi ngàn loại đã được đề cập trong Saccavibhaṅga (Phân Tích Về Sự Thật), với sự phân chia thành bốn ngàn loại cho bốn đạo quả, theo cách một ngàn phương pháp cho mỗi đạo. Ở đây, đây là sự trình bày về một ngàn phương pháp. Như thế nào? Trước hết, Tu-đà-hoàn đạo, không đề cập đến sự phân chia theo pháp hành (paṭipadā), chỉ được chia làm hai là tánh không (suññata) và vô nguyện (appaṇihita). Sau đó, khi kết hợp với tứ hành đạo (paṭipadācatukka), mỗi loại lại được chia làm bốn, như vậy được chia thành mười loại theo tên gọi thiền (jhāna). Tương tự, tùy theo các cá nhân đang giác ngộ, đạo ấy cũng được chia thành mười cách theo mỗi tên gọi: đạo, niệm xứ, chánh cần, thần túc, căn, lực, giác chi, đế, tịnh chỉ, pháp, uẩn, xứ, giới, vật thực, xúc, thọ, tưởng, tư, và tâm. Do đó, theo thiền có mười; theo mười chín loại còn lại bắt đầu từ đạo, mỗi loại có mười, như vậy ở hai mươi chỗ có hai trăm phương pháp. Kế đến, khi kết hợp chúng với bốn trưởng (adhipati), mỗi loại lại được chia làm bốn. Như vậy, không kết hợp với trưởng thì có hai trăm, kết hợp vào thì có tám trăm. Do đó, trong Tu-đà-hoàn đạo có một ngàn phương pháp. Tương tự cũng vậy đối với Tư-đà-hàm đạo và các đạo khác.

32. සොතාපත්තියා ලද්ධං, සොතාපත්තිස්ස වා ඵලචිත්තං විපාකභූතං චිත්තං සොතාපත්තිඵලචිත්තං. අරහත්තඤ්ච තං ඵලචිත්තඤ්චාති අරහත්තඵලචිත්තං.

32. Tâm quả Tu-đà-hoàn (sotāpattiphalacittaṃ) là tâm đã được thành tựu bởi quả vị Tu-đà-hoàn, hoặc là tâm quả của bậc Tu-đà-hoàn, là tâm đã trở thành quả dị thục. Tâm quả A-la-hán (arahattaphalacittaṃ) là A-la-hán quả và tâm quả ấy.

34. චතුමග්ගප්පභෙදෙනාති ඉන්ද්‍රියානං අපාටවපාටවතරතමභෙදෙන භින්නසාමත්ථියතාය සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසානං නිරවසෙසප්පහානං කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුභාවාපාදනං තෙසමෙව නිරවසෙසප්පහානං රූපාරූපරාගමානුද්ධච්චාවිජ්ජානං අනවසෙසප්පහානන්ති එවං සංයොජනප්පහානවසෙන චතුබ්බිධානං සොතාපත්තිමග්ගාදීනං අට්ඨඞ්ගිකමග්ගානං සම්පයොගභෙදෙන චතුමග්ගසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරකුසලං චතුධා හොති, විපාකං පන තස්සෙව කුසලස්ස ඵලත්තා තදනුරූපතො තථා චතුධාති එවං අනුත්තරං අත්තනො උත්තරිතරාභාවෙන අනුත්තරසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරං චිත්තං අට්ඨධා මතන්ති යොජනා.

34. Do sự phân chia của bốn đạo: Do năng lực khác nhau tùy theo sự sai khác về mức độ nhạy bén hay không nhạy bén của các căn, nên có sự đoạn trừ hoàn toàn thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ; sự làm cho suy yếu dục ái và sân hận; sự đoạn trừ hoàn toàn chính những pháp ấy; và sự đoạn trừ hoàn toàn sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, và vô minh. Như vậy, do sự đoạn trừ các kiết sử, thiện siêu thế được gọi là bốn đạo, tức là bốn loại đạo Tu-đà-hoàn v.v... thuộc bát chi thánh đạo, được chia làm bốn loại do sự khác biệt về tương ưng. Còn quả, vì là kết quả của chính thiện đó, nên cũng tương ứng chia làm bốn. Như vậy, nên hiểu rằng tâm siêu thế vô thượng, được gọi là vô thượng vì không có gì cao hơn nó, được xem là có tám loại.

කිරියානුත්තරස්ස පන අසම්භවතො ද්වාදසවිධතා න වුත්තා. කස්මා පන තස්ස අසම්භවොති? මග්ගස්ස එකචිත්තක්ඛණිකත්තා. යදි හි මග්ගචිත්තං පුනප්පුනං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තදුප්පත්තියා කිරියභාවො සක්කා වත්තුං. තං පන කිලෙසසමුච්ඡෙදකවසෙනෙව උපලභිතබ්බතො එකවාරප්පවත්තෙනෙව ච තෙන අසනිසම්පාතෙන විය තරුආදීනං සමූලවිද්ධංසනස්ස තංතංකිලෙසානං අච්චන්තං අප්පවත්තියා සාධිතත්තා පුන උප්පජ්ජමානෙපි කාතබ්බාභාවතො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථඤ්ච ඵලසමාපත්තියා එව [Pg.100] නිබ්බානාරම්මණවසෙන පවත්තනතො න කදාචි සෙක්ඛානං අසෙක්ඛානං වා උප්පජ්ජති. තස්මා නත්ථි සබ්බථාපි ලොකුත්තරකිරියචිත්තන්ති.

Tuy nhiên, sự phân chia thành mười hai loại không được nói đến vì không thể có tâm duy tác vô thượng. Nhưng tại sao lại không thể có? Vì đạo chỉ tồn tại trong một sát-na tâm. Nếu tâm đạo có thể khởi lên nhiều lần, sự khởi lên đó có thể được gọi là trạng thái duy tác. Nhưng tâm ấy chỉ có được với mục đích đoạn trừ phiền não, và chỉ diễn ra một lần duy nhất. Bởi vì chỉ với một lần khởi lên đó, giống như một tia sét phá hủy cây cối tận gốc rễ, sự không khởi lên hoàn toàn của các phiền não tương ứng đã được thành tựu, nên dù có khởi lên lần nữa cũng không có gì để làm. Và vì mục đích trú lạc trong hiện tại, chỉ có sự nhập quả thiền (phalasamāpatti) với Niết-bàn làm đối tượng mới diễn ra, nên nó không bao giờ khởi lên cho các bậc hữu học (sekha) hay vô học (asekkha). Do đó, hoàn toàn không có tâm duy tác siêu thế.

ලොකුත්තරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về tâm siêu thế đã kết thúc.

චිත්තගණනසඞ්ගහවණ්ණනා

Phần giải về tóm lược sự đếm các loại tâm

35. ‘‘ද්වාදසාකුසලානෙව’’න්ත්‍යාදි යථාවුත්තානං චතුභූමිකචිත්තානං ගණනසඞ්ගහො.

35. Câu ‘Mười hai tâm bất thiện...’ và các câu tiếp theo là phần tóm lược sự đếm các loại tâm thuộc bốn cõi như đã được trình bày.

36. එවං ජාතිවසෙන සඞ්ගහං දස්සෙත්වා පුන භූමිවසෙන දස්සෙතුං ‘‘චතුපඤ්ඤාසධා කාමෙ’’ත්‍යාදි වුත්තං. කාමෙ භවෙ චිත්තානි චතුපඤ්ඤාසධා ඊරයෙ, රූපෙ භවෙ පන්නරස ඊරයෙ, ආරුප්පෙ භවෙ ද්වාදස ඊරයෙ, අනුත්තරෙ පන නවවිධෙ ධම්මසමුදායෙ චිත්තානි අට්ඨධා ඊරයෙ, කථෙය්‍යාත්‍යත්ථො. එත්ථ ච කාමතණ්හාදිවිසයභාවෙන කාමභවාදිපරියාපන්නානි චිත්තානි සකසකභූමිතො අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානානිපි කාමභවාදීසු චිත්තානීති වුත්තානි, යථා මනුස්සිත්ථියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තොපි තිරච්ඡානගතො තිරච්ඡානයොනිපරියාපන්නත්තා තිරච්ඡානෙස්වෙව සඞ්ගය්හති. කත්ථචි අපරියාපන්නානි නවවිධලොකුත්තරධම්මසමූහෙකදෙසභූතානි ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ත්‍යාදීසු විය අනුත්තරෙ චිත්තානීති වුත්තානි. අථ වා ‘‘කාමෙ, රූපෙ’’ති ච උත්තරපදලොපනිද්දෙසො. අරූපෙ භවානි ආරුප්පානි. නත්ථි එතෙසං උත්තරං චිත්තන්ති අනුත්තරානීති උපයොගබහුවචනවසෙන කාමෙ කාමාවචරානි චිත්තානි චතුපඤ්ඤාසධා ඊරයෙ, රූපෙ රූපාවචරානි චිත්තානි පන්නරස ඊරයෙ, ආරුප්පෙ ආරුප්පානි චිත්තානි ද්වාදස ඊරයෙ. අනුත්තරෙ ලොකුත්තරානි චිත්තානි අට්ඨධා ඊරයෙති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො.

36. Sau khi đã trình bày sự tóm lược theo loại (jāti), để trình bày lại theo cõi (bhūmi), câu ‘Năm mươi bốn trong cõi Dục...’ và các câu tiếp theo được nói đến. Nên tuyên thuyết rằng có năm mươi bốn tâm trong cõi Dục, mười lăm trong cõi Sắc, mười hai trong cõi Vô Sắc, và tám tâm trong pháp vô thượng, tức là tập hợp chín loại pháp. Ở đây, các tâm thuộc cõi Dục v.v... vì có đối tượng là dục ái v.v..., được gọi là các tâm trong cõi Dục, ngay cả khi chúng khởi lên ở cõi khác. Giống như một chúng sanh thuộc loài bàng sanh, dù được sinh ra trong bụng một người phụ nữ, vẫn được kể vào loài bàng sanh vì thuộc về thai sanh của loài ấy. Các pháp siêu thế gồm chín loại, không thuộc về cõi nào, được gọi là các tâm trong cõi vô thượng, tương tự như cách nói ‘cành trên cây’. Hoặc cách khác, ‘kāme, rūpe’ (trong cõi Dục, trong cõi Sắc) là cách nói tỉnh lược. Các tâm sinh trong cõi Vô Sắc là các tâm Vô Sắc. Không có tâm nào cao hơn những tâm này, nên chúng được gọi là vô thượng. Theo cách dùng số nhiều, nên hiểu mối liên hệ ở đây như sau: trong cõi Dục, nên tuyên thuyết có năm mươi bốn tâm Dục giới; trong cõi Sắc, nên tuyên thuyết có mười lăm tâm Sắc giới; trong cõi Vô Sắc, nên tuyên thuyết có mười hai tâm Vô Sắc giới; trong cõi vô thượng, nên tuyên thuyết có tám tâm siêu thế.

37. ඉත්ථං [Pg.101] යථාවුත්තෙන ජාතිභෙදභින්නචතුභූමිකචිත්තභෙදවසෙන එකූනනවුතිප්පභෙදං කත්වා මානසං චිත්තං විචක්ඛණා විසෙසෙන අත්ථචක්ඛණසභාවා පණ්ඩිතා විභජන්ති. අථ වා එකවීසසතං එකුත්තරවීසාධිකං සතං විභජන්ති.

37. Như vậy, các bậc hiền trí, những người có bản chất thấy rõ ý nghĩa một cách đặc biệt, phân chia tâm (mānasaṃ cittaṃ) thành tám mươi chín loại theo sự phân chia các tâm thuộc bốn cõi đã được trình bày, được phân biệt theo loại (jāti). Hoặc các vị ấy phân chia thành một trăm hai mươi mốt loại.

චිත්තගණනසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về tóm lược sự đếm các loại tâm đã kết thúc.

විත්ථාරගණනවණ්ණනා

Phần giải về sự đếm chi tiết

38. ඣානඞ්ගවසෙන පඨමජ්ඣානසදිසත්තා පඨමජ්ඣානඤ්ච තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තඤ්චෙති පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං. පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානපුග්ගලජ්ඣාසයෙසුපි, හි අඤ්ඤතරවසෙන තංතංඣානසදිසත්තා විතක්කාදිඅඞ්ගපාතුභාවෙන චත්තාරොපි මග්ගා පඨමජ්ඣානාදිවොහාරං ලභන්තා පච්චෙකං පඤ්චධා විභජන්ති. තෙනාහ ‘‘ඣානඞ්ගයොගභෙදෙනා’’ත්‍යාදි, තත්ථ පඨමජ්ඣානාදීසු යං යං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා පවත්තා, තං පාදකජ්ඣානං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය පදට්ඨානභාවතො. යං යං ඣානං සම්මසන්තස්ස සා පවත්තා, තං සම්මසිතජ්ඣානං. ‘‘අහො වත මෙ පඨමජ්ඣානසදිසො මග්ගො පඤ්චඞ්ගිකො, දුතියජ්ඣානාදීසු වා අඤ්ඤතරසදිසො චතුරඞ්ගාදිභෙදො මග්ගො භවෙය්‍යා’’ති එවං යොගාවචරස්ස උප්පන්නජ්ඣාසයො පුග්ගලජ්ඣාසයො නාම.

38. Do có sự tương tự với thiền thứ nhất về phương diện thiền chi, tâm đạo Tu-đà-hoàn ấy là thiền thứ nhất, do đó gọi là tâm đạo Tu-đà-hoàn thiền thứ nhất. Vì rằng, cũng trong các trường hợp thiền nền tảng, thiền được quán xét, và khuynh hướng của cá nhân, do sự tương tự với thiền này hay thiền kia theo một cách nào đó, do sự xuất hiện của các chi như tầm, v.v., cả bốn đạo, khi nhận được danh xưng là thiền thứ nhất, v.v., mỗi đạo được phân chia thành năm loại. Do đó, ngài đã nói: “do sự khác biệt trong sự hợp thành của các thiền chi”, v.v. Trong đó, sau khi nhập vào thiền nào trong các thiền từ thiền thứ nhất trở đi, rồi xuất khỏi thiền đó, tuệ minh sát dẫn đến xuất khởi đã diễn ra cho người đang quán xét các hành, thiền đó được gọi là thiền nền tảng, vì là nền tảng cho tuệ minh sát dẫn đến xuất khởi. Thiền nào mà tuệ minh sát đó đã diễn ra cho người đang quán xét, thiền đó được gọi là thiền được quán xét. “Mong sao đạo của ta sẽ là đạo có năm chi, tương tự như thiền thứ nhất, hoặc là đạo có sự phân biệt bốn chi, v.v., tương tự như một trong các thiền từ thiền thứ hai trở đi”, khuynh hướng đã khởi lên nơi hành giả như vậy được gọi là khuynh hướng của cá nhân.

තත්ථ යෙන පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තස්ස සො මග්ගො පඨමජ්ඣානාදීසු තංතංපාදකජ්ඣානසදිසො හොති. සචෙ පන විපස්සනාපාදකං කිඤ්චි ඣානං නත්ථි, කෙවලං පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරං ඣානං සම්මසිත්වා [Pg.102] මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තස්ස සො සම්මසිතජ්ඣානසදිසො හොති. යදා පන යං කිඤ්චි ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය අඤ්ඤතරං සම්මසිත්වා මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තදා පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන ද්වීසු අඤ්ඤතරසදිසො හොති. සචෙ පන පුග්ගලස්ස තථාවිධො අජ්ඣාසයො නත්ථි, හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො වුට්ඨාය උපරූපරිඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො පාදකජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා සම්මසිතජ්ඣානසදිසො හොති. උපරූපරිඣානතො පන වුට්ඨාය හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො සම්මසිතජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා පාදකජ්ඣානසදිසො හොති. හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො හි උපරූපරිඣානං බලවතරන්ති. වෙදනානියමො පන සබ්බත්ථාපි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනානියමෙන හොති. තථා සුක්ඛවිපස්සකස්ස සකලජ්ඣානඞ්ගනියමො. තස්ස හි පාදකජ්ඣානාදීනං අභාවෙන තෙසං වසෙන නියමාභාවතො විපස්සනානියමෙන පඤ්චඞ්ගිකොව මග්ගො හොතීති. අපිච සමාපත්තිලාභිනොපි ඣානං පාදකං අකත්වා පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගොපි විපස්සනානියමෙනෙව පඤ්චඞ්ගිකොව හොතීති අයමෙත්ථ අට්ඨකථාදිතො උද්ධටො විනිච්ඡයසාරො. ථෙරවාදදස්සනාදිවසප්පවත්තො පන පපඤ්චො අට්ඨකථාදීසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බත්ථාපි විත්ථාරනයො තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො. ගන්ථභීරුකජනානුග්ගහත්ථං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපකථා අධිප්පෙතා.

Trong đó, đối với người đã phát sinh đạo bằng cách nhập vào một thiền nào đó trong các thiền từ thiền thứ nhất trở đi, rồi xuất khỏi thiền đó và quán xét các hành tạp loại, đạo của người ấy tương tự với thiền nền tảng này hay thiền nền tảng kia trong các thiền từ thiền thứ nhất trở đi. Nhưng nếu không có thiền nào làm nền tảng cho minh sát, mà đạo được phát sinh chỉ bằng cách quán xét một thiền nào đó trong các thiền từ thiền thứ nhất trở đi, thì đạo của người ấy tương tự với thiền được quán xét. Nhưng khi đạo được phát sinh bằng cách nhập vào một thiền nào đó, rồi xuất khỏi thiền đó và quán xét một thiền khác, thì khi ấy, do khuynh hướng của cá nhân, nó tương tự với một trong hai (thiền nền tảng hoặc thiền được quán xét). Nhưng nếu cá nhân không có khuynh hướng như vậy, thì đạo được phát sinh do xuất khỏi thiền thấp hơn rồi quán xét các pháp của thiền cao hơn, không kể đến thiền nền tảng, sẽ tương tự với thiền được quán xét. Nhưng đạo được phát sinh do xuất khỏi thiền cao hơn rồi quán xét các pháp của thiền thấp hơn, không kể đến thiền được quán xét, sẽ tương tự với thiền nền tảng. Vì thiền cao hơn mạnh hơn thiền thấp hơn. Nhưng quy luật về thọ ở khắp mọi nơi đều theo quy luật của tuệ minh sát dẫn đến xuất khởi. Tương tự như vậy là quy luật về toàn bộ thiền chi đối với người tu thuần quán. Vì đối với người ấy, do không có thiền nền tảng, v.v., nên không có quy luật theo các thiền đó, đạo chỉ có năm chi theo quy luật của minh sát. Hơn nữa, ngay cả đối với người đã đắc thiền định, đạo được phát sinh bằng cách quán xét các hành tạp loại mà không lấy thiền làm nền tảng cũng chỉ có năm chi theo quy luật của minh sát. Đây là phần cốt tủy của sự quyết trạch được trích ra từ Chú giải, v.v., ở đây. Nhưng phần luận giải chi tiết diễn ra theo quan điểm của Trưởng Lão Bộ, v.v., nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong Chú giải, v.v. Như ở đây, cũng vậy ở khắp mọi nơi, phương pháp chi tiết nên được hiểu theo cách đã được nói ở nơi này nơi kia. Ở đây, lời nói tóm tắt được chủ trương nhằm mục đích hỗ trợ những người sợ kinh điển đồ sộ.

42. යථා රූපාවචරං චිත්තං පඨමාදිපඤ්චවිධඣානභෙදෙන ගය්හති ‘‘පඨමජ්ඣාන’’න්ත්‍යාදිනා වුච්චති, තථා අනුත්තරම්පි චිත්තං ‘‘පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්ත’’න්ත්‍යාදිනා ගය්හති. ආරුප්පඤ්චාපි උපෙක්ඛෙකග්ගතායොගෙන අඞ්ගසමතාය පඤ්චමජ්ඣානෙ ගය්හති, පඤ්චමජ්ඣානවොහාරං ලභතීත්‍යත්ථො. අථ වා [Pg.103] රූපාවචරං චිත්තං අනුත්තරඤ්ච පඨමාදිඣානභෙදෙ ‘‘පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං, පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තන්ත්‍යාදිනා යථා ගය්හති, තථා ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ඣානෙ ගය්හතීති යොජනා. ආචරියස්සාපි හි අයමෙව යොජනා අධිප්පෙතාති දිස්සති නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ උජුකමෙව තථා වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

42. Giống như tâm sắc giới được kể đến qua sự phân chia thành năm loại thiền từ thiền thứ nhất trở đi và được gọi là “thiền thứ nhất”, v.v., thì tâm siêu thế cũng được kể đến với tên gọi “tâm đạo Tu-đà-hoàn thiền thứ nhất”, v.v. Tâm vô sắc giới cũng được kể đến trong thiền thứ năm do sự hợp thành của xả và nhất tâm, do sự tương đồng về chi thiền, nghĩa là nó nhận được danh xưng thiền thứ năm. Hoặc là, cách kết nối (câu) là: Giống như tâm sắc giới và tâm siêu thế được kể đến trong các loại thiền từ thứ nhất trở đi với các tên gọi “tâm thiện thiền thứ nhất”, “tâm đạo Tu-đà-hoàn thiền thứ nhất”, v.v., thì tâm vô sắc giới cũng được kể đến trong thiền thứ năm. Vì dường như chính cách kết nối này cũng được vị Thầy chủ trương, do đã được nói một cách thẳng thắn như vậy trong tác phẩm Nāmarūpapariccheda (Danh Sắc Biệt Giải). Vì đã được nói ở đó rằng –

‘‘රූපාවචරචිත්තානි, ගය්හන්තානුත්තරානි ච;

පඨමාදිඣානභෙදෙ, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ’’ති. (නාම. පරි. 24);

“Các tâm sắc giới, và các tâm siêu thế được kể đến; trong các loại thiền từ thứ nhất trở đi, và tâm vô sắc giới cũng (được kể đến) trong thiền thứ năm.” (Nāma. pari. 24);

තස්මාති යස්මා රූපාවචරං විය අනුත්තරම්පි පඨමාදිඣානභෙදෙ ගය්හති, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ගය්හති, යස්මා වා ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන එකෙකං පඤ්චධා කත්වා අනුත්තරං චිත්තං චත්තාලීසවිධන්ති වුච්චති, රූපාවචරලොකුත්තරානි විය ච පඨමාදිඣානභෙදෙ, තථා ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ගය්හති, තස්මා පඨමාදිකමෙකෙකං ඣානං ලොකියං තිවිධං, ලොකුත්තරං අට්ඨවිධන්ති එකාදසවිධං. අන්තෙ තු ඣානං තෙවීසතිවිධං තිවිධරූපාවචරද්වාදසවිධඅරූපාවචරඅට්ඨලොකුත්තරවසෙනාත්‍යත්ථො.

Do đó, vì tâm siêu thế cũng được kể đến trong các loại thiền từ thứ nhất trở đi giống như tâm sắc giới, và tâm vô sắc giới cũng được kể đến trong thiền thứ năm; hoặc vì tâm siêu thế được gọi là có bốn mươi loại bằng cách chia mỗi đạo thành năm loại do sự khác biệt trong sự hợp thành của các thiền chi, và (chúng) được kể đến trong các loại thiền từ thứ nhất trở đi giống như các tâm sắc giới và siêu thế, và tâm vô sắc giới cũng được kể đến trong thiền thứ năm; do đó, mỗi thiền từ thứ nhất trở đi có mười một loại: ba loại hiệp thế và tám loại siêu thế. Nhưng thiền cuối cùng có hai mươi ba loại, nghĩa là do ba loại sắc giới, mười hai loại vô sắc giới, và tám loại siêu thế.

43. පාදකජ්ඣානාදිවසෙන ගණනවුඩ්ඪි කුසලවිපාකෙස්වෙව සම්භවතීති තෙසමෙව ගණනං එකවීසසතගණනාය අඞ්ගභාවෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සත්තතිංසා’’ත්‍යාදි.

43. Vì sự gia tăng trong cách đếm theo thiền nền tảng, v.v., chỉ có thể xảy ra đối với các tâm thiện và tâm quả, để chỉ ra rằng việc đếm chính các tâm này là một phần của cách đếm một trăm hai mươi mốt, ngài đã nói “ba mươi bảy”, v.v.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Như vậy, trong Abhidhammatthasaṅgaha-vaṇṇanā tên là Abhidhammatthavibhāvinī

චිත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần Chú Giải về Chương Tâm đã kết thúc.

2. චෙතසිකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

2. Phần Chú Giải về Chương Tâm Sở

සම්පයොගලක්ඛණවණ්ණනා

Phần Chú Giải về Đặc Tính Tương Ưng

1. එවං [Pg.104] තාව චිත්තං භූමිජාතිසම්පයොගසඞ්ඛාරඣානාරම්මණමග්ගභෙදෙන යථාරහං විභජිත්වා ඉදානි චෙතසිකවිභාගස්ස අනුප්පත්තත්තා පඨමං තාව චතුබ්බිධසම්පයොගලක්ඛණසන්දස්සනවසෙන චෙතසිකලක්ඛණං ඨපෙත්වා, තදනන්තරං අඤ්ඤසමානඅකුසලසොභනවසෙන තීහි රාසීහි චෙතසිකධම්මෙ උද්දිසිත්වා, තෙසං සොළසහාකාරෙහි සම්පයොගං, තෙත්තිංසවිධෙන සඞ්ගහඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එකුප්පාදනිරොධා චා’’ත්‍යාදි ආරද්ධං. චිත්තෙන සහ එකතො උප්පාදො ච නිරොධො ච යෙසං තෙ එකුප්පාදනිරොධා. එකං ආලම්බණඤ්ච වත්ථු ච යෙසං තෙ එකාලම්බණවත්ථුකා. එවං චතූහි ලක්ඛණෙහි චෙතොයුත්තා චිත්තෙන සම්පයුත්තා ද්විපඤ්ඤාස ලක්ඛණා ධාරණතො ධම්මා නියතයොගිනො, අනියතයොගිනො ච චෙතසිකා මතා.

1. Như vậy, trước tiên sau khi đã phân chia tâm theo các cách phân loại về địa, loại, tương ưng, hành, thiền, đối tượng, và đạo một cách thích hợp, bây giờ vì đã đến phần phân tích về tâm sở, trước hết, sau khi thiết lập đặc tính của tâm sở bằng cách trình bày bốn đặc tính tương ưng, tiếp theo đó, sau khi nêu lên các pháp tâm sở theo ba nhóm là tợ tha, bất thiện, và tịnh hảo, để trình bày sự tương ưng của chúng theo mười sáu cách và sự phối hợp theo ba mươi ba cách, câu kệ bắt đầu bằng “ekuppādanirodhā cā” (cùng sanh cùng diệt) đã được bắt đầu. Những pháp nào có sự sanh và diệt cùng một lúc với tâm, chúng được gọi là cùng sanh cùng diệt. Những pháp nào có cùng một đối tượng và cùng một vật, chúng được gọi là cùng đối tượng cùng vật. Như vậy, năm mươi hai pháp tâm sở, được gọi là tương ưng với tâm, liên kết với tâm bởi bốn đặc tính này, là những pháp vì mang giữ đặc tính riêng, được xem là tâm sở, gồm có loại nhất định tương ưng và loại bất định tương ưng.

තත්ථ යදි එකුප්පාදමත්තෙනෙව චෙතොයුත්තාති අධිප්පෙතා, තදා චිත්තෙන සහ උප්පජ්ජමානානං රූපධම්මානම්පි චෙතොයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති එකනිරොධග්ගහණං. එවම්පි චිත්තානුපරිවත්තිනො විඤ්ඤත්තිද්වයස්ස පසඞ්ගො නසක්කා නිවාරෙතුං, තථා ‘‘එකතො උප්පාදො වා නිරොධො වා එතෙසන්ති එකුප්පාදනිරොධා’’ති පරිකප්පෙන්තස්ස පුරෙතරමුප්පජ්ජිත්වා චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ නිරුජ්ඣමානානම්පි රූපධම්මානන්ති එකාලම්බණග්ගහණං. යෙ එවං තිවිධලක්ඛණා, තෙ නියමතො එකවත්ථුයෙවාතිදස්සනත්ථං එකවත්ථුකග්ගහණන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

Trong đó, nếu cho rằng “tương ưng với tâm” chỉ có nghĩa là cùng sanh, thì khi ấy ngay cả các sắc pháp sanh khởi cùng với tâm cũng sẽ trở thành tương ưng với tâm, do đó mới có việc nêu lên “cùng diệt”. Ngay cả như vậy, cũng không thể ngăn ngừa được trường hợp của hai thân và khẩu biểu tri, là những pháp tùy chuyển theo tâm. Tương tự, đối với người giả định rằng “ekuppādanirodhā” có nghĩa là “chúng có sự sanh hoặc sự diệt cùng một lúc”, thì ngay cả các sắc pháp đã sanh lên trước và diệt đi vào sát-na hoại của tâm cũng sẽ được bao gồm, do đó mới có việc nêu lên “cùng đối tượng”. Để chỉ ra rằng những pháp có ba đặc tính như vậy thì nhất định phải có cùng một vật, nên mới có việc nêu lên “cùng vật”. Thôi, không cần phải luận giải thêm nữa.

සම්පයොගලක්ඛණවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về các đặc tính tương ưng đã hoàn tất.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකවණ්ණනා

Giải thích về các tâm sở Tợ Tha

2. කථන්ති [Pg.105] සරූපසම්පයොගාකාරානං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. ඵුසතීති ඵස්සො (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුදෙසවාරඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා), ස්වායං ඵුසනලක්ඛණො. අයඤ්හි අරූපධම්මොපි සමානො ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙනෙව පවත්තති, සා චස්ස ඵුසනාකාරප්පවත්ති අම්බිලඛාදකාදීනං පස්සන්තස්ස පරස්ස ඛෙළුප්පාදාදි විය දට්ඨබ්බා. වෙදයති ආරම්මණරසං අනුභවතීති වෙදනා, සා වෙදයිතලක්ඛණා. ආරම්මණරසානුභවනඤ්හි පත්වා සෙසසම්පයුත්තධම්මා එකදෙසමත්තෙනෙව රසං අනුභවන්ති, එකංසතො පන ඉස්සරවතාය වෙදනාව අනුභවති. තථා හෙසා ‘‘සුභොජනරසානුභවනකරාජා වියා’’ති වුත්තා. සුඛාදිවසෙන පනස්සා භෙදං සයමෙව වක්ඛති. නීලාදිභෙදං ආරම්මණං සඤ්ජානාති සඤ්ඤං කත්වා ජානාතීති සඤ්ඤා, සා සඤ්ජානනලක්ඛණා. සා හි උප්පජ්ජමානා දාරුආදීසු වඩ්ඪකිආදීනං සඤ්ඤාණකරණං විය පච්ඡා සඤ්ජානනස්ස කාරණභූතං ආකාරං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති. නිමිත්තකාරිකාය තාවෙතං යුජ්ජති, නිමිත්තෙන සඤ්ජානන්තියා පන කථන්ති? සාපි පුන අපරාය සඤ්ඤාය සඤ්ජානනස්ස නිමිත්තං ආකාරං ගහෙත්වා උප්පජ්ජතීති න එත්ථ කොචි අසම්භවො.

2. “Như thế nào?” là câu hỏi thể hiện ý muốn nói về tự tánh và cách thức tương ưng của chúng. “Nó xúc chạm” nên gọi là xúc (phasso). Pháp này có đặc tính là xúc chạm. Pháp này tuy là pháp vô sắc nhưng vẫn vận hành theo cách thức xúc chạm đối tượng. Sự vận hành theo cách thức xúc chạm này của nó cần được hiểu như việc nước bọt tiết ra nơi người khác khi thấy người ăn me, v.v. “Nó cảm nhận”, tức là nó trải nghiệm hương vị của đối tượng, nên gọi là thọ (vedanā). Pháp này có đặc tính là cảm nhận. Khi nói đến việc trải nghiệm hương vị của đối tượng, các pháp tương ưng khác chỉ trải nghiệm hương vị một phần nào đó, còn thọ, do có quyền chủ tể, nên chỉ riêng nó trải nghiệm một cách trọn vẹn. Do đó, nó được nói là “giống như vị vua thưởng thức mỹ vị”. Sự phân loại của nó theo lạc, v.v., sẽ được nói đến sau. “Nó nhận biết” đối tượng được phân loại như màu xanh, v.v., tức là nó biết bằng cách ghi nhận dấu hiệu, nên gọi là tưởng (saññā). Pháp này có đặc tính là nhận biết. Khi sanh khởi, nó nắm bắt một hình tướng trở thành nguyên nhân cho sự nhận biết về sau, giống như dấu hiệu của người thợ mộc trên gỗ, v.v. Điều này phù hợp với tưởng tạo ra dấu hiệu. Nhưng đối với tưởng nhận biết bằng dấu hiệu thì sao? Tưởng ấy cũng sanh khởi bằng cách nắm bắt một hình tướng làm dấu hiệu cho sự nhận biết của một tưởng khác về sau, do đó ở đây không có gì là không thể được.

චෙතෙති අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණෙ අභිසන්දහති, සඞ්ඛතාභිසඞ්ඛරණෙ වා බ්‍යාපාරමාපජ්ජතීති චෙතනා. තථා හි අයමෙව අභිසඞ්ඛරණෙ පධානත්තා විභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනියෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං විභජන්තෙන ‘‘සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා’’ති (සං. නි. 3.79) වත්වා ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනා’’ත්‍යාදිනා (විභ. 21) නිද්දිට්ඨා. සා චෙතයිතලක්ඛණා, ජෙට්ඨසිස්සමහාවඩ්ඪකිආදයො විය සකිච්චපරකිච්චසාධිකාති දට්ඨබ්බං. එකග්ගතාවිතක්කවිචාරපීතීනං සරූපවිභාවනං හෙට්ඨා ආගතමෙව.

“Nó chủ ý”, tức là nó hướng các pháp tương ưng với nó vào đối tượng, hoặc nó thực hiện công việc tạo tác các pháp hữu vi, nên gọi là tư (cetanā). Thật vậy, chính pháp này, do vai trò chủ đạo trong việc tạo tác, nên trong phần Phân Tích theo Kinh Tạng của bộ Phân Tích, khi phân tích về hành uẩn, sau khi nói rằng “chúng tạo tác pháp hữu vi, nên gọi là các hành”, đã được chỉ rõ bằng câu “tư sanh từ nhãn xúc”, v.v. Nó có đặc tính là chủ ý. Cần phải hiểu rằng nó hoàn thành phận sự của mình và phận sự của các pháp khác, giống như vị trưởng đệ tử, người thợ mộc cả, v.v. Phần giải thích về tự tánh của nhất tâm, tầm, tứ, và hỷ đã được trình bày ở dưới.

ජීවන්ති [Pg.106] තෙන සම්පයුත්තධම්මාති ජීවිතං, තදෙව සහජාතානුපාලනෙ ආධිපච්චයොගෙන ඉන්ද්‍රියන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං, තං අනුපාලනලක්ඛණං උප්පලාදිඅනුපාලකං උදකං විය. කරණං කාරො, මනස්මිං කාරො මනසිකාරො, සො චෙතසො ආරම්මණෙ සමන්නාහාරලක්ඛණො. විතක්කො හි සහජාතධම්මානං ආරම්මණෙ අභිනිරොපනසභාවත්තා තෙ තත්ථ පක්ඛිපන්තො විය හොති, චෙතනා අත්තනා ආරම්මණග්ගහණෙන යථාරුළ්හෙ ධම්මෙපි තත්ථ තත්ථ නියොජෙන්තී බලනායකො විය හොති, මනසිකාරො තෙ ආරම්මණාභිමුඛං පයොජනතො ආජානීයානං පයොජනකසාරථි වියාති අයමෙතෙසං විසෙසො. ධම්මානඤ්හි තං තං යාථාවසරසලක්ඛණං සභාවතො පටිවිජ්ඣිත්වා භගවතා තෙ තෙ ධම්මා විභත්තාති භගවති සද්ධාය ‘‘එවං විසෙසා ඉමෙ ධම්මා’’ති ඔකප්පෙත්වා උග්ගහණපරිපුච්ඡාදිවසෙන තෙසං සභාවසමධිගමාය යොගො කරණීයො, න පන තත්ථ තත්ථ විප්පටිපජ්ජන්තෙහි සම්මොහො ආපජ්ජිතබ්බොති අයමෙත්ථ ආචරියානං අනුසාසනී. සබ්බෙසම්පි එකූනනවුතිචිත්තානං සාධාරණා නියමතො තෙසු උප්පජ්ජනතොති සබ්බචිත්තසාධාරණා නාම.

“Các pháp tương ưng với nó sống được” nên gọi là mạng (jīvitaṃ). Chính pháp ấy, do có quyền chủ tể trong việc bảo tồn các pháp đồng sanh, nên là một quyền (indriya), do đó gọi là mạng quyền (jīvitindriyaṃ). Nó có đặc tính là bảo tồn, giống như nước bảo tồn hoa sen, v.v. “Sự làm” là kāro, “sự làm trong tâm” là manasikāro (tác ý). Nó có đặc tính là hướng tâm đến đối tượng. Tầm (vitakka), do có tự tánh hướng các pháp đồng sanh đến đối tượng, nên giống như đặt chúng vào đó. Tư (cetanā), bằng việc tự mình nắm bắt đối tượng, điều khiển các pháp đã được thiết lập đây đó, giống như một vị tướng chỉ huy. Tác ý (manasikāra), do việc thắng các pháp ấy hướng về đối tượng, nên giống như người đánh xe thắng những con ngựa thuần chủng. Đây là sự khác biệt giữa chúng. Đức Thế Tôn đã phân tích các pháp ấy sau khi đã thấu triệt đặc tính riêng của từng pháp theo tự tánh của chúng. Do đó, với niềm tin nơi Đức Thế Tôn, cần phải xác tín rằng “các pháp này có những sự khác biệt như vậy” và cần phải nỗ lực để liễu tri tự tánh của chúng bằng cách học hỏi, tra vấn, v.v., chứ không nên rơi vào si mê do bất đồng ở chỗ này chỗ kia. Đây là lời giáo huấn của các vị thầy ở đây. Chúng được gọi là biến hành (sabbacittasādhāraṇā) vì chúng chung cho tất cả tám mươi chín tâm, do chúng nhất định sanh khởi trong các tâm ấy.

3. අධිමුච්චනං අධිමොක්ඛො, සො සන්නිට්ඨානලක්ඛණො, ආරම්මණෙ නිච්චලභාවෙන ඉන්දඛීලො විය දට්ඨබ්බො. වීරානං භාවො, කම්මං, විධිනා ඊරයිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති වා වීරියං, උස්සාහො, සො සහජාතානං උපත්ථම්භනලක්ඛණො. වීරියවසෙන හි තෙසං ඔලීනවුත්තිතා න හොති. එවඤ්ච කත්වා ඉමස්ස විතක්කාදීහි විසෙසො සුපාකටො හොති. ඡන්දනං ඡන්දො, ආරම්මණෙන අත්ථිකතා, සො කත්තුකාමතාලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘ආරම්මණග්ගහණෙ චෙතසො හත්ථප්පසාරණං වියා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 යෙවාපනකවණ්ණනා) වුච්චති. දානවත්ථුවිස්සජ්ජනවසෙන [Pg.107] පවත්තකාලෙපි චෙස විස්සජ්ජිතබ්බෙන තෙන අත්ථිකොව ඛිපිතබ්බඋසූනං ගහණෙ අත්ථිකො ඉස්සාසො විය. සොභනෙසු තදිතරෙසු ච පකාරෙන කිණ්ණා විප්පකිණ්ණාති පකිණ්ණකා.

3. Sự quyết định là thắng giải, nó có trạng thái xác định, cần được thấy như cột trụ kiên cố do bản chất không lay động đối với đối tượng. Trạng thái của người dũng mãnh, hành động, hoặc cái cần được thúc đẩy, được tiến hành theo phương cách là cần tấn, là sự nỗ lực, nó có trạng thái nâng đỡ các pháp đồng sanh. Vì nhờ có cần tấn mà các pháp ấy không có khuynh hướng thụ động. Và do làm như vậy, sự khác biệt của pháp này với tầm v.v... trở nên rất rõ ràng. Sự mong muốn là dục, là sự quan tâm đến đối tượng, nó có trạng thái muốn làm. Do đó, nó được nói là "giống như sự vươn tay của tâm trong việc nắm bắt đối tượng" (Pháp Tụ Chú Giải, phần giải thích về Yevāpanaka). Ngay cả khi sanh khởi do việc từ bỏ vật thí, nó vẫn quan tâm đến vật cần được từ bỏ ấy, giống như người bắn cung quan tâm đến việc nắm lấy mũi tên cần được bắn đi. Các pháp được rải rác, được phân tán theo nhiều cách trong các pháp tịnh hảo và các pháp khác (bất tịnh) được gọi là tạp.

4. සොභනාපෙක්ඛාය ඉතරෙ, ඉතරාපෙක්ඛාය සොභනා ච අඤ්ඤෙ නාම, තෙසං සමානා න උද්ධච්චසද්ධාදයො විය අකුසලාදිසභාවායෙවාති අඤ්ඤසමානා.

4. So với các pháp tịnh hảo thì là các pháp khác, và so với các pháp khác thì là các pháp tịnh hảo, được gọi là "khác"; chúng tương đồng với các pháp ấy, không phải chỉ có bản chất bất thiện v.v... như trạo cử, tín v.v..., nên gọi là "tương tợ tha".

අඤ්ඤසමානචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải thích về các sở hữu tâm tương tợ tha.

අකුසලචෙතසිකවණ්ණනා

Phần giải thích về các sở hữu tâm bất thiện

5. එවං තාව සබ්බචිත්තසාධාරණවසෙන, පකිණ්ණකවසෙන ච සොභනෙතරසභාවෙ තෙරස ධම්මෙ උද්දිසිත්වා ඉදානි හෙට්ඨා චිත්තවිභාගෙ නිද්දිට්ඨානුක්කමෙන අකුසලධම්මපරියාපන්නෙ පඨමං, තතො සොභනධම්මපරියාපන්නෙ ච දස්සෙතුං ‘‘මොහො’’ත්‍යාදි වුත්තං. අහෙතුකා පන ආවෙණිකධම්මා නත්ථීති න තෙ විසුං වුත්තා. ආරම්මණෙ මුය්හතීති මොහො, අඤ්ඤාණං, සො ආරම්මණසභාවච්ඡාදනලක්ඛණො. ආරම්මණග්ගහණවසප්පවත්තොපි හෙස තස්ස යථාසභාවප්පටිච්ඡාදනාකආරෙනෙව පවත්තති. න හිරීයති න ලජ්ජතීති අහිරිකො, පුග්ගලො, ධම්මසමූහො වා. අහිරිකස්ස භාවො අහිරික්කං, තදෙව අහිරිකං. න ඔත්තප්පතීති අනොත්තප්පං. තත්ථ ගූථතො ගාමසූකරො විය කායදුච්චරිතාදිතො අජිගුච්ඡනලක්ඛණං අහිරිකං, අග්ගිතො සලභො විය තතො අනුත්තාසලක්ඛණං අනොත්තප්පං. තෙනාහු පොරාණා –

5. Như vậy, trước hết, sau khi đã nêu lên mười ba pháp có bản chất tịnh hảo và bất tịnh theo cách là các pháp biến hành và các pháp tạp, bây giờ, để trình bày trước tiên các pháp thuộc về bất thiện, sau đó là các pháp thuộc về tịnh hảo, theo thứ tự đã được chỉ ra trong phần phân loại tâm ở dưới, (kinh văn) đã nói "si" v.v... Tuy nhiên, vì không có các pháp riêng biệt cho (tâm) vô nhân, nên chúng không được nói đến một cách riêng rẽ. Si mê đối với đối tượng là si, là sự không biết, nó có trạng thái che lấp bản chất của đối tượng. Mặc dù nó sanh khởi do việc nắm bắt đối tượng, nó vẫn diễn tiến theo cách che đậy bản chất thật của đối tượng ấy. Không hổ thẹn, không ghê sợ là vô tàm, (chỉ cho) cá nhân hoặc nhóm pháp. Trạng thái của người vô tàm là vô tàm (ahirikkaṃ), chính nó là vô tàm (ahirikaṃ). Không ghê sợ là vô úy. Trong đó, vô tàm có trạng thái không ghê tởm thân ác hạnh v.v..., giống như con heo làng đối với phân; vô úy có trạng thái không sợ hãi điều đó, giống như con thiêu thân đối với lửa. Do đó, các bậc cổ nhân đã nói:

‘‘ජිගුච්ඡති නාහිරිකො, පාපා ගූථාව සූකරො;

න භායති අනොත්තප්පී, සලභො විය පාවකා’’ති.

"Kẻ vô tàm không ghê tởm điều ác, như heo đối với phân; Kẻ vô úy không sợ hãi, như thiêu thân đối với lửa."

උද්ධතස්ස [Pg.108] භාවො උද්ධච්චං, තං චිත්තස්ස අවූපසමලක්ඛණං පාසාණාභිඝාතසමුද්ධතභස්මං විය. ලුබ්භතීති ලොභො, සො ආරම්මණෙ අභිසඞ්ගලක්ඛණො මක්කටාලෙපො විය. චිත්තස්ස ආලම්බිතුකාමතාමත්තං ඡන්දො, ලොභො තත්ථ අභිගිජ්ඣනන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති මිච්ඡාභිනිවෙසලක්ඛණා දිට්ඨි. ඤාණඤ්හි ආරම්මණං යථාසභාවතො ජානාති, දිට්ඨි යථාසභාවං විජහිත්වා අයාථාවතො ගණ්හාතීති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ත්‍යාදිනා මඤ්ඤතීති මානො, සො උණ්ණතිලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘කෙතුකම්‍යතාපච්චුපට්ඨානො’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 400) වුත්තො. දුස්සතීති දොසො, සො චණ්ඩික්කලක්ඛණො පහටාසීවිසො විය, ඉස්සතීති ඉස්සා, සා පරසම්පත්තිඋසූයනලක්ඛණා. මච්ඡරස්ස භාවො මච්ඡරියං, ‘‘මා ඉදං අච්ඡරියං අඤ්ඤෙසං හොතු, මය්හමෙව හොතූ’’ති පවත්තං වා මච්ඡරියං, තං අත්තසම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණං. කුච්ඡිතං කතන්ති කුකතං. කතාකතදුච්චරිතසුචරිතං. අකතම්පි හි කුකත’’න්ති වොහරන්ති ‘‘යං මයා අකතං. තං කුකත’’න්ති. ඉධ පන කතාකතං ආරබ්භ උප්පන්නො විප්පටිසාරචිත්තුප්පාදො කුකතං, තස්ස භාවො කුක්කුච්චං, තං කතාකතදුච්චරිතසුචරිතානුසොචනලක්ඛණං. ථිනනං ථිනං, අනුස්සාහනාවසංසීදනවසෙන සංහතභාවො. මිද්ධනං මිද්ධං, විගතසාමත්ථියතා, අසත්තිවිඝාතො වා, තත්ථ ථිනං චිත්තස්ස අකම්මඤ්ඤතාලක්ඛණං, මිද්ධං වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්සාති අයමෙතෙසං විසෙසො. තථා හි පාළියං (ධ. ස. 1162-1163) ‘‘තත්ථ කතමං ථිනං? යා චිත්තස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා. තත්ථ කතමං මිද්ධං? යා කායස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා’’ත්‍යාදිනා ඉමෙසං නිද්දෙසො පවත්තො. නනු ච ‘‘කායස්සා’’ති වචනතො රූපකායස්සපි අකම්මඤ්ඤතා මිද්ධන්ති තස්ස රූපභාවොපි ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, තත්ථ තත්ථ ආචරියෙහි ආනීතකාරණවසෙනෙවස්ස [Pg.109] පටික්ඛිත්තත්තා. තථා හි මිද්ධවාදිමතප්පටික්ඛෙපනත්ථං තෙසං වාදනික්ඛෙපපුබ්බකං අට්ඨකථාදීසු බහුධා විත්ථාරෙන්ති ආචරියා. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහො –

Trạng thái của sự phóng dật là trạo cử, nó có trạng thái không lắng dịu của tâm, giống như tro bị tung lên do ném đá vào. Sự tham đắm là tham, nó có trạng thái dính mắc vào đối tượng, giống như nhựa bẫy khỉ. Dục chỉ là sự muốn nắm bắt đối tượng của tâm, còn tham là sự thèm muốn ở đó; đây là sự khác biệt giữa chúng. Tà kiến có trạng thái chấp thủ sai lầm rằng "chỉ điều này là thật, điều khác là vô ích". Vì trí biết đối tượng theo bản chất thật của nó, còn tà kiến từ bỏ bản chất thật mà nắm bắt một cách không chân thật; đây là sự khác biệt giữa chúng. Sự ngã mạn là sự tưởng rằng "ta hơn người" v.v..., nó có trạng thái tự cao. Do đó, nó được nói là "có sự muốn phô trương làm hiện trạng" (Pháp Tụ Chú Giải, 400). Sự sân hận là sân, nó có trạng thái hung dữ, giống như con rắn độc bị đánh. Sự ganh tỵ là tật, nó có trạng thái ganh ghét tài sản của người khác. Trạng thái của sự bỏn xẻn là lận, hoặc lận là sự sanh khởi rằng "mong rằng điều tuyệt vời này đừng thuộc về người khác, mà chỉ thuộc về ta", nó có trạng thái che giấu tài sản của mình. Việc làm đáng chê trách là ác tác. (Ác tác là) ác hạnh và thiện hạnh đã làm và không làm. Vì ngay cả việc không làm cũng được gọi là "ác tác" như trong câu "việc gì ta không làm, việc đó là ác tác". Tuy nhiên, ở đây, sự hối hận sanh khởi liên quan đến việc đã làm và không làm là ác tác, trạng thái của nó là hối, nó có trạng thái hối tiếc về ác hạnh và thiện hạnh đã làm và không làm. Hôn trầm là sự co rút, là trạng thái co cụm do sự chìm đắm vì thiếu nỗ lực. Thụy miên là sự mất năng lực, hoặc sự suy yếu của sức mạnh. Trong đó, hôn trầm có trạng thái không thích ứng của tâm, còn thụy miên là (trạng thái không thích ứng) của ba uẩn là thọ v.v...; đây là sự khác biệt giữa chúng. Thật vậy, trong Pāli (Pháp Tụ 1162-1163), phần giải thích về chúng đã được tiến hành như sau: "Trong đó, thế nào là hôn trầm? Là sự không lành mạnh, không thích ứng của tâm. Trong đó, thế nào là thụy miên? Là sự không lành mạnh, không thích ứng của thân" v.v... Phải chăng vì nói "của thân" nên thụy miên cũng là sự không thích ứng của sắc thân, do đó nó cũng trở thành sắc pháp? Không phải vậy, vì điều đó đã bị các vị thầy bác bỏ ở nhiều nơi do các lý do được đưa ra. Thật vậy, để bác bỏ quan điểm của những người chủ trương thụy miên (là sắc pháp), các vị thầy đã giải thích rộng rãi theo nhiều cách trong các sách Chú giải v.v..., bắt đầu bằng việc trình bày quan điểm của họ. Đây là phần tóm tắt:

‘‘කෙචි මිද්ධම්පි රූපන්ති, වදන්තෙතං න යුජ්ජති;

පහාතබ්බෙසු වුත්තත්තා, කාමච්ඡන්දාදයො විය.

"Một số người nói rằng thụy miên cũng là sắc pháp, điều đó không hợp lý; Vì nó được nói trong số các pháp cần được đoạn trừ, giống như tham dục v.v...

‘‘පහාතබ්බෙසු අක්ඛාත-මෙතං නීවරණෙසු හි;

රූපන්තු න පහාතබ්බ-මක්ඛාතං දස්සනාදිනා.

"Vì pháp này được tuyên bố trong số các triền cái, là những pháp cần được đoạn trừ; Còn sắc pháp thì không được tuyên bố là cần được đoạn trừ bằng kiến đạo v.v..."

‘‘‘න තුම්හං භික්ඛවෙ රූපං, පජහෙථා’ති පාඨතො;

පහෙය්‍යභාවලෙසොපි, යත්ථ රූපස්ස දිස්සති.

"Từ đoạn kinh: 'Này các Tỳ khưu, sắc không phải của các ngươi, hãy từ bỏ nó'. Ngay cả ở nơi nào mà một chút bản chất cần từ bỏ của sắc được thấy."

‘‘තත්ථ තබ්බිසයච්ඡන්ද-රාගහානි පකාසිතා;

වුත්තඤ්හි තත්ථ යො ඡන්ද-රාගක්ඛෙපොතිආදිකං.

"Ở đó, sự từ bỏ dục và tham đối với đối tượng ấy được tuyên bố; Vì ở đó đã được nói rằng 'sự loại bỏ dục và tham' v.v..."

‘‘රූපාරූපෙසු මිද්ධෙසු, අරූපං තත්ථ දෙසිතං;

ඉති චෙ නත්ථි තං තත්ථ, අවිසෙසෙන පාඨතො.

"(Nếu nói rằng) trong các (cõi) sắc và vô sắc có thụy miên, ở đó (cõi vô sắc) nó được thuyết giảng là vô sắc; (thì không phải vậy), vì điều đó không có ở đó, do trong kinh văn không có sự phân biệt."

‘‘සක්කා හි අනුමාතුං යං, මිද්ධං රූපන්ති චින්තිතං;

තම්පි නීවරණං මිද්ධ-භාවතො ඉතරං විය.

“Thật vậy, có thể suy luận rằng, điều được nghĩ hôn trầm là sắc; cái ấy cũng là triền cái do bản chất là hôn trầm, giống như các (triền cái) khác.

‘‘සම්පයොගාභිධානා ච, න තං රූපන්ති නිච්ඡයො;

අරූපීනඤ්හි ඛන්ධානං, සම්පයොගො පවුච්චති.

“Và do được gọi là tương ưng, nên có sự quyết định rằng nó không phải là sắc; vì sự tương ưng được nói đến là của các uẩn vô sắc.

‘‘තථාරුප්පෙ සමුප්පත්ති, පාඨතො නත්ථි රූපතා;

නිද්දා ඛීණාසවානන්තු, කායගෙලඤ්ඤතො සියා’’ති.

“Cũng vậy, sự sanh khởi trong cõi vô sắc, theo kinh văn, (cho thấy) không có tính chất sắc; còn sự buồn ngủ của các bậc lậu tận có thể là do sự mỏi mệt của thân.”

අකුසලචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về các tâm sở bất thiện đã kết thúc.

සොභනචෙතසිකවණ්ණනා

Phần giải thích về các tâm sở tịnh hảo

6. සද්දහතීති සද්ධා, බුද්ධාදීසු පසාදො, සා සම්පයුත්තධම්මානං පසාදනලක්ඛණා උදකප්පසාදකමණි විය. සරණං [Pg.110] සති, අසම්මොසො, සා සම්පයුත්තධම්මානං සාරණලක්ඛණා. හිරීයති කායදුච්චරිතාදීහි ජිගුච්ඡතීති හිරී, සා පාපතො ජිගුච්ඡනලක්ඛණා. ඔත්තප්පතීති ඔත්තප්පං, තං පාපතො උත්තාසලක්ඛණං. අත්තගාරවවසෙන පාපතො ජිගුච්ඡනතො කුලවධූ විය හිරී, පරගාරවවසෙන පාපතො උත්තාසනතො වෙසියා විය ඔත්තප්පං. ලොභප්පටිපක්ඛො අලොභො, සො ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අලග්ගතාලක්ඛණො මුත්තභික්ඛු විය. දොසප්පටිපක්ඛො අදොසො, සො අචණ්ඩික්කලක්ඛණො අනුකූලමිත්තො විය. තෙසු ධම්මෙසු මජ්ඣත්තතා තත්‍රමජ්ඣත්තතා, සා චිත්තචෙතසිකානං අජ්ඣුපෙක්ඛනලක්ඛණා සමප්පවත්තානං අස්සානං අජ්ඣුපෙක්ඛකො සාරථි විය.

6. Tin tưởng là tín (saddhā), là sự trong sạch đối với Phật, v.v... Nó có trạng thái làm trong sạch các pháp tương ưng, giống như viên ngọc làm trong nước. Ghi nhớ là niệm (sati), là sự không quên. Nó có trạng thái ghi nhớ các pháp tương ưng. Ghê tởm thân ác hạnh, v.v... là tàm (hirī). Nó có trạng thái ghê tởm điều ác. Ghê sợ là quý (ottappa). Nó có trạng thái ghê sợ điều ác. Do sự tự trọng mà ghê tởm điều ác, tàm giống như người con gái nhà lành; do sự tôn trọng người khác mà ghê sợ điều ác, quý giống như người kỹ nữ. Đối nghịch với tham là vô tham (alobha). Nó có trạng thái không dính mắc của tâm vào đối tượng, giống như vị tỳ khưu đã giải thoát. Đối nghịch với sân là vô sân (adosa). Nó có trạng thái không hung dữ, giống như người bạn hiền. Sự trung lập đối với các pháp ấy là hành xả (tatramajjhattatā). Nó có trạng thái quân bình đối với tâm và các tâm sở, giống như người đánh xe giữ quân bình cho đôi ngựa chạy đều.

කායස්ස පස්සම්භනං කායප්පස්සද්ධි. චිත්තස්ස පස්සම්භනං චිත්තප්පස්සද්ධි. උභොපි චෙතා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස ලහුභාවො කායලහුතා. තථා චිත්තලහුතා. තා කායචිත්තගරුභාවවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස මුදුභාවො කායමුදුතා. තථා චිත්තමුදුතා. තා කායචිත්තථද්ධභාවවූපසමලක්ඛණා. කම්මනි සාධු කම්මඤ්ඤං, තස්ස භාවො කම්මඤ්ඤතා, කායස්ස කම්මඤ්ඤතා කායකම්මඤ්ඤතා. තථා චිත්තකම්මඤ්ඤතා. තා කායචිත්තඅකම්මඤ්ඤභාවවූපසමලක්ඛණා. පගුණස්ස භාවො පාගුඤ්ඤං, තදෙව පාගුඤ්ඤතා, කායස්ස පාගුඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා. තථා චිත්තපාගුඤ්ඤතා. තා කායචිත්තානං ගෙලඤ්ඤවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස උජුකභාවො කායුජුකතා. තථා චිත්තුජුකතා. තා කායචිත්තානං අජ්ජවලක්ඛණා. යථාක්කමං පනෙතා කායචිත්තානං සාරම්භාදිකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානා, කායොති චෙත්ථ වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්ස ගහණං. යස්මා චෙතෙ ද්වෙ ද්වෙ ධම්මාව එකතො හුත්වා යථාසකං පටිපක්ඛධම්මෙ හනන්ති, තස්මා ඉධෙව [Pg.111] දුවිධතා වුත්තා, න සමාධිආදීසු. අපිච චිත්තප්පස්සද්ධිආදීහි චිත්තස්සෙව පස්සද්ධාදිභාවො හොති, කායප්පස්සද්ධිආදීහි පන රූපකායස්සපි තංසමුට්ඨානපණීතරූපඵරණවසෙනාති තදත්ථසන්දස්සනත්ථඤ්චෙත්ථ දුවිධතා වුත්තා. සොභනානං සබ්බෙසම්පි සාධාරණා නියමෙන තෙසු උප්පජ්ජනතොති සොභනසාධාරණා.

Sự an tịnh của thân là thân tịnh. Sự an tịnh của tâm là tâm tịnh. Cả hai đều có trạng thái làm lắng dịu sự nóng nảy của thân và tâm. Sự nhẹ nhàng của thân là thân khinh. Tương tự là tâm khinh. Chúng có trạng thái làm lắng dịu sự nặng nề của thân và tâm. Sự mềm mại của thân là thân nhu. Tương tự là tâm nhu. Chúng có trạng thái làm lắng dịu sự cứng nhắc của thân và tâm. Thích hợp trong công việc là kammañña, trạng thái của nó là kammaññatā, sự thích nghi của thân là thân thích nghi. Tương tự là tâm thích nghi. Chúng có trạng thái làm lắng dịu sự không thích nghi của thân và tâm. Trạng thái thuần thục là pāguñña, chính nó là pāguññatā, sự thuần thục của thân là thân thuần thục. Tương tự là tâm thuần thục. Chúng có trạng thái làm lắng dịu sự bệnh hoạn của thân và tâm. Sự ngay thẳng của thân là thân chánh trực. Tương tự là tâm chánh trực. Chúng có trạng thái ngay thẳng của thân và tâm. Theo thứ tự, chúng là những pháp đối nghịch và là nhân sanh khởi làm lắng dịu sự xao động, v.v... của thân và tâm; ở đây, 'thân' (kāya) được hiểu là ba uẩn thọ, v.v... Và bởi vì hai pháp này đi chung với nhau, mỗi cặp tiêu diệt pháp đối nghịch của chúng, do đó, tính hai mặt được nói đến ở đây, chứ không phải trong định, v.v... Hơn nữa, do tâm tịnh, v.v... mà có trạng thái an tịnh, v.v... của chính tâm; còn do thân tịnh, v.v... mà cũng có (trạng thái an tịnh) của sắc thân do năng lực thẩm thấu của sắc vi tế do chúng sanh ra. Tính hai mặt được nói đến ở đây cũng là để chỉ rõ ý nghĩa đó. Chúng là tịnh hảo biến hành vì chúng chung cho tất cả các (tâm) tịnh hảo, do quy luật sanh khởi trong các tâm ấy.

7. සම්මා වදන්ති එතායාති සම්මාවාචා, වචීදුච්චරිතවිරති. සා චතුබ්බිධා මුසාවාදා වෙරමණි, පිසුණවාචා වෙරමණි, ඵරුසවාචා වෙරමණි, සම්ඵප්පලාපා වෙරමණීති. කම්මමෙව කම්මන්තො සුත්තන්තවනන්තාදයො විය. සම්මා පවත්තො කම්මන්තො සම්මාකම්මන්තො, කායදුච්චරිතවිරති. සා තිවිධා පාණාතිපාතා වෙරමණි, අදින්නාදානා වෙරමණි, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණීති. සම්මා ආජීවන්ති එතෙනාති සම්මාආජීවො, මිච්ඡාජීවවිරති. සො පන ආජීවහෙතුකකායවචීදුච්චරිතතො විරමණවසෙන සත්තවිධො, කුහනලපනාදිමිච්ඡාජීවවිරමණවසෙන බහුවිධො වා. තිවිධාපි පනෙතා පච්චෙකං සම්පත්තසමාදානසමුච්ඡෙදවිරතිවසෙන තිවිධා විරතියො නාම යථාවුත්තදුච්චරිතෙහි විරමණතො.

7. Nói năng chân chánh nhờ nó là chánh ngữ, là sự chế ngự khẩu ác hạnh. Nó có bốn loại: chế ngự nói dối, chế ngự nói đâm thọc, chế ngự nói lời thô ác, và chế ngự nói lời vô ích. Hành động chính là nghiệp, giống như suttanta, vananta, v.v... Hành động được thực hiện chân chánh là chánh nghiệp, là sự chế ngự thân ác hạnh. Nó có ba loại: chế ngự sát sanh, chế ngự trộm cắp, và chế ngự tà hạnh trong các dục. Nuôi mạng chân chánh nhờ nó là chánh mạng, là sự chế ngự tà mạng. Nó có bảy loại theo phương diện chế ngự thân và khẩu ác hạnh vì mục đích sinh nhai, hoặc có nhiều loại theo phương diện chế ngự tà mạng như lừa phỉnh, khoe khoang, v.v... Cả ba loại này, mỗi loại lại có ba phương diện: chế ngự trong trường hợp đối diện, chế ngự do thọ giới, và chế ngự do đoạn tuyệt. Chúng được gọi là các sự chế ngự vì chúng chế ngự các ác hạnh đã nói.

8. කරොති පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයඛෙදං ජනෙති, කිරති වා වික්ඛිපති පරදුක්ඛං, කිණාති වා තං හිංසති, කිරියති වා දුක්ඛිතෙසු පසාරියතීති කරුණා, සා පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා. තාය හි පරදුක්ඛං අපනීයතු වා, මා වා, තදාකාරෙනෙව සා පවත්තති. මොදන්ති එතායාති මුදිතා, සා පරසම්පත්තිඅනුමොදනලක්ඛණා, අප්පමාණසත්තාරම්මණත්තා අප්පමාණා, තා එව අප්පමඤ්ඤා. නනු ච ‘‘චතස්සො අප්පමඤ්ඤා’’ති වක්ඛති, කස්මා පනෙත්ථ ද්වෙයෙව වුත්තාති? අදොසතත්‍රමජ්ඣත්තතාහි මෙත්තුපෙක්ඛානං ගහිතත්තා. අදොසොයෙව හි සත්තෙසු හිතජ්ඣාසයවසප්පවත්තො [Pg.112] මෙත්තා නාම. තත්‍රමජ්ඣත්තතායෙව තෙසු පටිඝානුනයවූපසමප්පවත්තා උපෙක්ඛා නාම. තෙනාහු පොරාණා –

8. Khi có sự đau khổ của người khác, nó làm cho, tức là làm phát sanh sự rung động trong tâm của người thiện; hoặc nó xua tan, tức là phân tán sự đau khổ của người khác; hoặc nó làm tổn hại, tức là sát hại sự đau khổ ấy; hoặc nó được trải rộng đến những người đau khổ, nên gọi là bi (karuṇā). Nó có trạng thái mong muốn loại trừ sự đau khổ của người khác. Thật vậy, dù sự đau khổ của người khác có được loại trừ hay không, nó vẫn vận hành theo cách thức đó. Họ vui mừng nhờ nó, nên gọi là hỷ (muditā). Nó có trạng thái tùy hỷ với sự thành công của người khác. Vì có chúng sanh vô lượng làm đối tượng, nên chúng là vô lượng, và chúng chính là các vô lượng tâm. Chẳng phải sẽ nói rằng 'có bốn vô lượng tâm' sao? Tại sao ở đây chỉ nói đến hai? Vì từ và xả đã được bao hàm bởi vô sân và hành xả. Thật vậy, chính vô sân, khi vận hành với ý muốn mưu cầu hạnh phúc cho chúng sanh, được gọi là từ. Chính hành xả, khi vận hành với sự lắng dịu chống đối và thiên vị đối với chúng sanh, được gọi là xả. Do đó, các bậc cổ đức đã nói:

‘‘අබ්‍යාපාදෙන මෙත්තා හි, තත්‍රමජ්ඣත්තතාය ච;

උපෙක්ඛා ගහිතා යස්මා, තස්මා න ගහිතා උභො’’ති. (අභිධ. 70);

“Thật vậy, vì từ đã được bao hàm bởi vô sân, và xả bởi hành xả; do đó cả hai không được kể đến (riêng).”

පකාරෙන ජානාති අනිච්චාදිවසෙන අවබුජ්ඣතීති පඤ්ඤා, සා එව යථාසභාවාවබොධනෙ ආධිපච්චයොගතො ඉන්ද්‍රියන්ති පඤ්ඤින්ද්‍රියං. අථ සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණපඤ්ඤානං කිං නානාකරණන්ති? සඤ්ඤා තාව නීලාදිවසෙන සඤ්ජානනමත්තං කරොති, ලක්ඛණප්පටිවෙධං කාතුං න සක්කොති. විඤ්ඤාණං ලක්ඛණප්පටිවෙධම්පි සාධෙති, උස්සක්කිත්වා පන මග්ගං පාපෙතුං න සක්කොති. පඤ්ඤා පන තිවිධම්පි කරොති, බාලගාමිකහෙරඤ්ඤිකානං කහාපණාවබොධනමෙත්ථ නිදස්සනන්ති. ඤාණවිප්පයුත්තසඤ්ඤාය චෙත්ථ ආකාරග්ගහණවසෙන උප්පජ්ජනකාලෙ විඤ්ඤාණං අබ්බොහාරිකං, සෙසකාලෙ බලවං. ඤාණසම්පයුත්තා පන උභොපි තදනුගතිකා හොන්ති. සබ්බථාපි පඤ්චවීසතීති සම්බන්ධො.

Tuệ là biết một cách đặc biệt, là thấu hiểu theo phương diện vô thường v.v... Chính tuệ ấy, do sự liên hệ làm chủ trong việc giác ngộ đúng theo thực tánh, nên được gọi là tuệ quyền. Vậy, sự khác biệt giữa tưởng, thức, và tuệ là gì? Trước hết, tưởng chỉ làm phận sự nhận biết theo phương diện màu xanh v.v..., không thể thực hiện sự thấu suốt đặc tướng. Thức cũng hoàn thành việc thấu suốt đặc tướng, nhưng sau khi nỗ lực lại không thể dẫn đến đạo. Còn tuệ thì có thể làm cả ba việc. Sự hiểu biết về đồng tiền của người dân quê khờ khạo và của người thợ bạc là ví dụ ở đây. Ở đây, đối với tưởng bất tương ưng với trí, vào lúc sanh khởi do cách thức nắm bắt hình tướng, thức không có hiệu lực; vào lúc khác thì có sức mạnh. Nhưng khi tương ưng với trí, cả hai đều đi theo trí ấy. Trong tất cả, có hai mươi lăm, đây là mối liên hệ.

9. ‘‘තෙරසඤ්ඤසමානා’’ත්‍යාදි තීහි රාසීහි වුත්තානං සඞ්ගහො.

9. “Mười ba sở hữu tợ tha” v.v... là sự tóm tắt những gì đã được nói qua ba nhóm.

සොභනචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về các sở hữu tịnh hảo đã kết thúc.

සම්පයොගනයවණ්ණනා

Giải về phương pháp tương ưng

10. චිත්තෙන සහ අවියුත්තා චිත්තාවියුත්තා, චෙතසිකාති වුත්තං හොති. උප්පජ්ජතීති උප්පාදො, චිත්තමෙව උප්පාදො චිත්තුප්පාදො[Pg.113]. අඤ්ඤත්ථ පන සසම්පයුත්තං චිත්තං චිත්තුප්පාදොති වුච්චති ‘‘උප්පජ්ජති චිත්තං එතෙනාති උප්පාදො, ධම්මසමූහො, චිත්තඤ්ච තං උප්පාදො චාති චිත්තුප්පාදො’’ති කත්වා. සමාහාරද්වන්දෙපි හි පුල්ලිඞ්ගං කත්ථචි සද්දවිදූ ඉච්ඡන්ති. තෙසං චිත්තාවියුත්තානං චිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං සම්පයොගො ඉතො පරං යථායොගං පවුච්චතීති සම්බන්ධො.

10. Không tách rời khỏi tâm được gọi là “bất ly tâm”, có nghĩa là sở hữu. Sự sanh khởi được gọi là “sanh”. Chính tâm là sự sanh khởi, nên gọi là “tâm sanh”. Nhưng ở nơi khác, tâm cùng với các pháp tương ưng của nó được gọi là “tâm sanh”, do (giải thích) rằng: “Pháp làm cho tâm sanh khởi được gọi là ‘sanh’, tức là một nhóm các pháp; và đó vừa là tâm vừa là sự sanh khởi, nên gọi là ‘tâm sanh’”. Vì rằng, đôi khi các nhà ngữ pháp học cũng chấp nhận giống đực trong hợp thể từ tập hợp. Mối liên hệ là: từ đây trở đi, sự tương ưng của từng sở hữu bất ly tâm ấy trong các tâm sanh sẽ được trình bày tùy theo sự thích hợp.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා

Giải về phương pháp tương ưng của các sở hữu tợ tha

13. සභාවෙන අවිතක්කත්තා ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි වජ්ජිතානි එතෙහි, තෙහි වා එතානි වජ්ජිතානීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතානි, චතුචත්තාලීස කාමාවචරචිත්තානි. තෙසු චෙව එකාදසසු පඨමජ්ඣානචිත්තෙසු ච විතක්කො ජායති සෙසානං භාවනාබලෙන අවිතක්කත්තාති අධිප්පායො.

13. Do tự tánh không có tầm, nên song ngũ thức được loại trừ bởi các sở hữu này, hoặc các sở hữu này bị loại trừ bởi chúng, do đó (nói) “loại trừ song ngũ thức”, (còn lại) bốn mươi bốn tâm dục giới. Ý nghĩa là: tầm sanh khởi trong chính các tâm ấy và trong mười một tâm sơ thiền; các tâm còn lại không có tầm là do sức mạnh của sự tu tập.

14. තෙසු චෙව පඤ්චපඤ්ඤාසසවිතක්කචිත්තෙසු, එකාදසසු දුතියජ්ඣානචිත්තෙසු චාති ඡසට්ඨිචිත්තෙසු විචාරො ජායති.

14. Tứ sanh khởi trong chính năm mươi lăm tâm có tầm ấy và trong mười một tâm nhị thiền, tức là trong sáu mươi sáu tâm.

15. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි, විචිකිච්ඡාසහගතෙන චාති එකාදසහි වජ්ජිතෙසු අට්ඨසත්තතිචිත්තෙසු අධිමොක්ඛො ජායති.

15. Thắng giải sanh khởi trong bảy mươi tám tâm, sau khi đã loại trừ mười một tâm là: song ngũ thức và tâm câu hữu với hoài nghi.

16. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනෙන, ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි, සම්පටිච්ඡනද්වයෙන, සන්තීරණත්තයෙන චාති සොළසහි වජ්ජිතෙසු තෙසත්තතියා චිත්තෙසු වීරියං ජායති.

16. Cần sanh khởi trong bảy mươi ba tâm, sau khi đã loại trừ mười sáu tâm là: tâm hướng ngũ môn, song ngũ thức, hai tâm tiếp thâu, và ba tâm suy đạc.

17. දොමනස්සසහගතෙහිද්වීහි, උපෙක්ඛාසහගතෙහි පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙහි, කායවිඤ්ඤාණද්වයෙන, එකාදසහි චතුත්ථජ්ඣානෙහි චාති සත්තතිචිත්තෙහි වජ්ජිතෙසු එකපඤ්ඤාසචිත්තෙසු පීති ජායති.

17. Hỷ sanh khởi trong năm mươi mốt tâm, sau khi đã loại trừ bảy mươi tâm là: hai tâm câu hữu với ưu, năm mươi lăm tâm câu hữu với xả, hai thân thức, và mười một tâm tứ thiền.

18. අහෙතුකෙහි [Pg.114] අට්ඨාරසහි, මොමූහෙහි ද්වීහි චාති වීසතියා චිත්තෙහි වජ්ජිතෙසු එකූනසත්තතිචිත්තෙසු ඡන්දො ජායති.

18. Dục sanh khởi trong sáu mươi chín tâm, sau khi đã loại trừ hai mươi tâm là: mười tám tâm vô nhân và hai tâm si.

19. තෙ පනාති පකිණ්ණකවිවජ්ජිතා තංසහගතා ච. යථාක්කමන්ති විතක්කාදිඡපකිණ්ණකවජ්ජිතතංසහිතකමානුරූපතො. ‘‘ඡසට්ඨි පඤ්චපඤ්ඤාසා’’ත්‍යාදි එකවීසසතගණනවසෙන, එකූනනවුතිගණනවසෙන ච යථාරහං යොජෙතබ්බං.

19. Còn “chúng” là (các tâm) không có các sở hữu biệt cảnh và (các tâm) câu hữu với chúng. “Theo thứ tự” là theo thứ tự tương ứng với việc không có và có mặt của sáu sở hữu biệt cảnh bắt đầu bằng tầm. (Các câu kệ) “Sáu mươi sáu, năm mươi lăm” v.v... cần được áp dụng một cách thích hợp theo cách đếm một trăm hai mươi mốt và theo cách đếm tám mươi chín.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về phương pháp tương ưng của các sở hữu tợ tha đã kết thúc.

අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා

Giải về phương pháp tương ưng của các sở hữu bất thiện

20. ‘‘සබ්බාකුසලසාධාරණා’’ති වත්වා තදෙව සමත්ථෙතුං ‘‘සබ්බෙසුපී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යො හි කොචි පාණාතිපාතාදීසු පටිපජ්ජති, සො සබ්බොපි මොහෙන තත්ථ අනාදීනවදස්සාවී අහිරිකෙන තතො අජිගුච්ඡන්තො, අනොත්තප්පෙන අනොත්තප්පන්තො, උද්ධච්චෙන අවූපසන්තො ච හොති, තස්මා තෙ සබ්බාකුසලෙසු උපලබ්භන්ති.

20. Sau khi nói “phổ biến cho tất cả các (tâm) bất thiện”, để chứng minh cho chính điều đó, (câu) “trong tất cả” v.v... đã được nói. Thật vậy, bất cứ ai thực hành việc sát sanh v.v..., tất cả người ấy do si nên không thấy sự nguy hại ở đó, do vô tàm nên không ghê tởm việc đó, do vô úy nên không sợ hãi, và do phóng dật nên không an tĩnh. Vì vậy, chúng được tìm thấy trong tất cả các (tâm) bất thiện.

21. ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙවාති එව-කාරො අධිකාරත්ථායපි හොතීති ‘‘දිට්ඨිසහගතචිත්තෙසූ’’තිආදීසුපි අවධාරණං දට්ඨබ්බං. සක්කායාදීසු හි අභිනිවිසන්තස්ස තත්ථ මමායනසම්භවතො දිට්ඨි ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙව ලබ්භති. මානොපි අහංමානවසෙන පවත්තනතො දිට්ඨිසදිසොව පවත්තතීති දිට්ඨියා සහ එකචිත්තුප්පාදෙන පවත්තති කෙසරසීහො විය අපරෙන තථාවිධෙන සහ එකගුහායං, න චාපි දොසමූලාදීසු උප්පජ්ජති අත්තසිනෙහසන්නිස්සයභාවෙන එකන්තලොභපදට්ඨානත්තාති සො දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙස්වෙව ලබ්භති.

21. (Trong câu) “chỉ trong các tâm câu hữu với tham”, từ “eva” (chỉ) cũng có nghĩa là nhấn mạnh, vì vậy sự xác định cũng cần được hiểu trong (các câu) “trong các tâm câu hữu với tà kiến” v.v... Thật vậy, đối với người chấp thủ vào thân kiến v.v..., do có khả năng xem là “của tôi” ở đó, nên tà kiến chỉ được tìm thấy trong các tâm câu hữu với tham. Ngã mạn cũng vậy, do diễn tiến theo cách “ta là”, nên nó diễn tiến tương tự như tà kiến; nó không tồn tại cùng với tà kiến trong cùng một tâm sanh, giống như một con sư tử không ở cùng một hang với một con khác cùng loài. Và nó cũng không sanh khởi trong các tâm sân v.v..., vì nó có tham làm nhân gần duy nhất do bản chất nương vào sự yêu mến tự ngã. Do đó, nó chỉ được tìm thấy trong các tâm bất tương ưng với tà kiến.

24. තථා [Pg.115] පරසම්පත්තිං උසූයන්තස්ස, අත්තසම්පත්තියා ච පරෙහි සාධාරණභාවං අනිච්ඡන්තස්ස, කතාකතදුච්චරිතසුචරිතෙ අනුසොචන්තස්ස ච තත්ථ තත්ථ පටිහනනවසෙනෙව පවත්තනතො ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පටිඝචිත්තෙස්වෙව.

24. Tương tự, đối với người ganh tỵ với tài sản của người khác, và người không muốn tài sản của mình được chia sẻ với người khác, và người hối hận về những việc ác và việc thiện đã làm và chưa làm, do chúng diễn tiến trong từng trường hợp chỉ theo cách xung đột, nên tật, lận, và hối chỉ (sanh) trong các tâm sân.

25. අකම්මඤ්ඤතාපකතිකස්ස තථා සභාවතික්ඛෙසු අසඞ්ඛාරිකෙසු පවත්තනායොගතො ථිනමිද්ධං සසඞ්ඛාරිකෙස්වෙව ලබ්භති.

25. Do bản chất không kham nhẫn, và tương tự, do không thích hợp để diễn tiến trong các tâm vô trợ vốn có tự tánh bén nhạy, nên hôn trầm và thụy miên chỉ được tìm thấy trong các tâm hữu trợ.

27. සබ්බාපුඤ්ඤෙස්වෙව චත්තාරො චෙතසිකා ගතා, ලොභමූලෙයෙව යථාසම්භවං තයො ගතා, දොසමූලෙස්වෙව ද්වීසු චත්තාරො ගතා, තථා සසඞ්ඛාරෙයෙව ද්වයන්ති යොජනා. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ චාති ච-සද්දො අවධාරණෙ. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාචිත්තෙයෙවාති සම්බන්ධො.

27. Cách phối hợp là: bốn sở hữu chỉ đi vào tất cả các tâm bất thiện; ba sở hữu chỉ đi vào các tâm tham tùy theo khả năng; bốn sở hữu chỉ đi vào hai tâm sân; tương tự, hai sở hữu chỉ đi vào các tâm hữu trợ. (Trong câu) “hoài nghi trong tâm hoài nghi”, từ “ca” (và) có nghĩa xác định. Mối liên hệ là: hoài nghi chỉ (sanh) trong tâm hoài nghi.

අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về phương pháp tương ưng của các sở hữu bất thiện đã kết thúc.

සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා

Giải về phương pháp tương ưng của các sở hữu tịnh hảo

29. ලොකුත්තරචිත්තෙසු පාදකජ්ඣානාදිවසෙන කදාචි සම්මාසඞ්කප්පවිරහො සියා, න පන විරතීනං අභාවො මග්ගස්ස කායදුච්චරිතාදීනං සමුච්ඡෙදවසෙන, ඵලස්ස ච තදනුකූලවසෙන පවත්තනතොති වුත්තං ‘‘විරතියො පනා’’ත්‍යාදි. සබ්බථාපීති සබ්බෙහිපි තංතංදුච්චරිතදුරාජීවානං විධමනවසප්පවත්තෙහි ආකාරෙහි. න හි එතාසං ලොකියෙසු විය ලොකුත්තරෙසුපි මුසාවාදාදීනං විසුං විසුං පහානවසෙන පවත්ති හොති සබ්බෙසමෙව දුච්චරිතදුරාජීවානං තෙන තෙන මග්ගෙන කෙසඤ්චි සබ්බසො, කෙසඤ්චි අපායගමනීයාදිඅවත්ථාය පහානවසෙන එකක්ඛණෙ සමුච්ඡින්දනතො. නනු චායමත්ථො ‘‘එකතොවා’’ති ඉමිනාව සිද්ධොති? තං න, තිස්සන්නං එකතොවුත්තිපරිදීපනමත්තෙන චතුබ්බිධවචීදුච්චරිතාදීනං පටිපක්ඛාකාරප්පවත්තියා අදීපිතත්තා. කෙචි පන ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වාව [Pg.116] ‘‘‘සබ්බථාපී’ති ඉදං අතිරිත්ත’’න්ති වදන්ති, තත්ථ තෙසං අඤ්ඤාණමෙව කාරණං. ‘‘නියතා’’ති ඉමිනාපි ලොකියෙසු විය කදාචි සම්භවං නිවාරෙති. තථා හෙතා ලොකියෙසු යෙවාපනකවසෙන දෙසිතා, ඉධ පන සරූපෙනෙව. කාමාවචරකුසලෙස්වෙවාති අවධාරණෙන කාමාවචරවිපාකකිරියෙසු මහග්ගතෙසු ච සම්භවං නිවාරෙති. තථා චෙව උපරි වක්ඛති. කදාචීති මුසාවාදාදිඑකෙකදුච්චරිතෙහි පටිවිරමණකාලෙ. කදාචි උප්පජ්ජන්තාපි න එකතො උප්පජ්ජන්ති වීතික්කමිතබ්බවත්ථුසඞ්ඛාතානං අත්තනො ආරම්මණානං සම්භවාපෙක්ඛත්තාති වුත්තං ‘‘විසුං විසු’’න්ති.

29. Trong các tâm siêu thế, do bởi thiền căn bản v.v... đôi khi có thể vắng mặt chánh tư duy, nhưng không phải là không có các phần chế ngự, vì đạo vận hành theo cách đoạn trừ thân ác hạnh v.v..., và quả vận hành theo cách tương ứng với đạo ấy, do đó đã nói “còn các phần chế ngự...” v.v... “Trong mọi trường hợp” (sabbathāpi) có nghĩa là bằng tất cả các phương cách vận hành theo cách loại bỏ các ác hạnh và tà mạng tương ứng. Vì rằng sự vận hành của các pháp này trong các tâm siêu thế không giống như trong các tâm hiệp thế, theo cách từ bỏ riêng rẽ từng điều như nói dối v.v..., bởi vì tất cả các ác hạnh và tà mạng đều bị đoạn trừ trong cùng một sát-na bởi đạo lộ này hay đạo lộ kia, một số thì hoàn toàn, một số thì ở trạng thái dẫn đến khổ cảnh v.v... Chẳng phải ý nghĩa này đã được xác lập bởi câu “hoặc cùng nhau” (ekatovā) sao? Không phải vậy, vì chỉ bằng việc chỉ ra sự hiện khởi cùng lúc của ba pháp, sự vận hành của các phương cách đối trị bốn loại khẩu ác hạnh v.v... vẫn chưa được chỉ rõ. Tuy nhiên, một số vị không nhận thấy ý nghĩa này đã nói rằng “‘trong mọi trường hợp’ là thừa”, sự vô minh của họ chính là nguyên nhân ở đây. Bằng từ “nhất định” (niyatā), ngài cũng ngăn chặn khả năng (các pháp này) đôi khi sanh khởi như trong các tâm hiệp thế. Do đó, các pháp này được thuyết giảng là bất định biệt hành (yevāpanaka) trong các tâm hiệp thế, nhưng ở đây (trong tâm siêu thế) thì do tự tánh của chúng. Bằng sự nhấn mạnh “chỉ trong các tâm thiện Dục giới”, ngài ngăn chặn khả năng (chúng) sanh khởi trong các tâm quả và duy tác Dục giới, và trong các tâm đáo đại. Và điều này sẽ được nói ở trên. “Đôi khi” (kadāci) có nghĩa là vào lúc chế ngự từng ác hạnh một như nói dối v.v... Ngay cả khi sanh khởi đôi khi, chúng cũng không sanh khởi cùng lúc, vì chúng phụ thuộc vào sự hiện hữu của đối tượng riêng của mình, tức là các sự việc cần phải vượt qua, do đó đã nói “riêng rẽ” (visuṃ visuṃ).

30. අප්පනාප්පත්තානං අප්පමඤ්ඤානං න කදාචි සොමනස්සරහිතා පවත්ති අත්ථීති ‘‘පඤ්චම…පෙ… චිත්තෙසු චා’’ති වුත්තං. විනීවරණාදිතාය මහත්තං ගතානි, මහන්තෙහි වා ඣායීහි ගතානි පත්තානීති මහග්ගතානි. නානා හුත්වාති භින්නාරම්මණත්තා අත්තනො ආරම්මණභූතානං දුක්ඛිතසුඛිතසත්තානං ආපාථගමනාපෙක්ඛතාය විසුං විසුං හුත්වා. එත්ථාති ඉමෙසු කාමාවචරකුසලචිත්තෙසු, කරුණාමුදිතාභාවනාකාලෙ අප්පනාවීථිතො පුබ්බෙ පරිචයවසෙන උපෙක්ඛාසහගතචිත්තෙහිපි පරිකම්මං හොති, යථා තං පගුණගන්ථං සජ්ඣායන්තස්ස කදාචි අඤ්ඤවිහිතස්සපි සජ්ඣායනං, යථා ච පගුණවිපස්සනාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස කදාචි පරිචයබලෙන ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙහිපි සම්මසනන්ති උපෙක්ඛාසහගතකාමාවචරෙසු කරුණාමුදිතානං අසම්භවවාදො කෙචිවාදො කතො. අප්පනාවීථියං පන තාසං එකන්තතො සොමනස්සසහගතෙස්වෙව සම්භවො දට්ඨබ්බො භින්නජාතිකස්ස විය භින්නවෙදනස්සපි ආසෙවනපච්චයාභාවතො.

30. Vì các vô lượng tâm đã đạt đến an chỉ định không bao giờ có sự vận hành mà không có hỷ, nên đã nói “trong tâm thiền thứ năm… và trong các tâm”. Được gọi là đáo đại (mahaggatāni) vì chúng đã đi đến sự vĩ đại do đã thoát khỏi các triền cái v.v..., hoặc vì chúng được các thiền giả vĩ đại đi đến, đạt đến. “Trở nên khác nhau” (nānā hutvā) có nghĩa là trở nên riêng rẽ, do có đối tượng khác nhau, tùy thuộc vào sự xuất hiện trong tầm nhận thức của các đối tượng tương ứng của chúng, tức là các chúng sanh đau khổ và hạnh phúc. “Ở đây” (etthā) có nghĩa là trong các tâm thiện Dục giới này, vào lúc tu tập bi và hỷ, trước lộ trình tâm an chỉ, sự chuẩn bị (parikamma) cũng xảy ra với các tâm câu hữu với xả do bởi sự thực hành quen thuộc. Giống như người thông thạo tụng đọc kinh điển, đôi khi vẫn tụng đọc ngay cả khi tâm trí đang hướng đến việc khác; và giống như người quán xét các hành với tuệ quán thuần thục, đôi khi vẫn quán xét ngay cả với các tâm không tương ưng với trí do sức mạnh của sự thực hành quen thuộc. (Do đó) quan điểm cho rằng bi và hỷ không thể sanh khởi trong các tâm Dục giới câu hữu với xả được xem là quan điểm của một số người (kecivādo). Tuy nhiên, trong lộ trình tâm an chỉ, cần phải hiểu rằng sự sanh khởi của chúng hoàn toàn chỉ có trong các tâm câu hữu với hỷ, bởi vì không có duyên lặp lại (āsevanapaccaya) cho thọ khác loại, cũng như cho (tâm) khác loại (jāti).

32. තයො සොළසචිත්තෙසූති සම්මාවාචාදයො තයො ධම්මා අට්ඨලොකුත්තරකාමාවචරකුසලවසෙන සොළසචිත්තෙසු ජායන්ති.

32. “Ba (pháp) trong mười sáu tâm” có nghĩa là ba pháp bắt đầu bằng chánh ngữ sanh khởi trong mười sáu tâm, tức là tám tâm siêu thế và (tám) tâm thiện Dục giới.

33. එවං [Pg.117] නියතානියතසම්පයොගවසෙන වුත්තෙසු අනියතධම්මෙ එකතො දස්සෙත්වා සෙසානං නියතභාවං දීපෙතුං ‘‘ඉස්සාමච්ඡෙරා’’ත්‍යාදි වුත්තං. ඉස්සාමච්ඡෙරකුක්කුච්චවිරතිකරුණාදයො නානා කදාචි ජායන්ති, මානො ච කදාචි ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ත්‍යාදිවසප්පවත්තියං ජායති. ථිනමිද්ධං තථා කදාචි අකම්මඤ්ඤතාවසප්පවත්තියං සහ අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිප්පයොගිවසෙන ජායතීති යොජනා. අථ වා මානො චාති එත්ථ ච-සද්දං ‘‘සහා’’ති එත්ථාපි යොජෙත්වා ථිනමිද්ධං තථා කදාචි සහ ච සසඞ්ඛාරිකපටිඝෙ, දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකෙසු ච ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චෙහි, මානෙන ච සද්ධිං, කදාචි තදිතරසසඞ්ඛාරිකචිත්තසම්පයොගකාලෙ, තංසම්පයොගකාලෙපි වා නානා ච ජායතීති යොජනා දට්ඨබ්බා. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘මානො ච ථිනමිද්ධඤ්ච තථා කදාචි නානා කදාචි සහ ච ජායතී’’ති එත්තකමෙව යොජෙසුං.

33. Như vậy, sau khi đã nói về sự tương ưng theo cách nhất định và bất định, để trình bày chung các pháp bất định và làm rõ tính chất nhất định của các pháp còn lại, câu “tật, lận...” v.v... đã được nói đến. Tật, lận, hối, các phần chế ngự, bi v.v... đôi khi sanh khởi riêng rẽ. Và mạn đôi khi sanh khởi trong tiến trình (suy nghĩ) như “ta hơn người” v.v... Hôn trầm và thụy miên cũng vậy, đôi khi sanh khởi cùng nhau, không thể tách rời nhau, trong tiến trình không thích ứng với công việc. Đây là cách giải thích. Hoặc là, nên hiểu cách giải thích như sau: ở đây, liên từ “ca” trong “māno ca” cũng được kết hợp với “saha”, (có nghĩa là) hôn trầm và thụy miên cũng vậy, đôi khi sanh khởi cùng với tật, lận, hối trong các tâm sân hữu trợ, và trong các tâm (tham) tà kiến bất tương ưng hữu trợ; và cùng với mạn; hoặc đôi khi (sanh khởi) riêng rẽ vào lúc tương ưng với các tâm hữu trợ khác, hoặc ngay cả vào lúc tương ưng với chúng. Tuy nhiên, các vị A-xà-lê khác chỉ giải thích ngắn gọn rằng: “Mạn, và hôn trầm và thụy miên, cũng vậy, đôi khi sanh khởi riêng rẽ, và đôi khi cùng nhau”.

34. සෙසාති යථාවුත්තෙහි එකාදසහි අනියතෙහි ඉතරෙ එකචත්තාලීස. කෙචි පන ‘‘යථාවුත්තෙහි අනියතයෙවාපනකෙහි සෙසා නියතයෙවාපනකා’’ති වණ්ණෙන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, ඉධ යෙවාපනකනාමෙන කෙසඤ්චි අනුද්ධටත්තා. කෙවලඤ්හෙත්ථ නියතානියතවසෙන චිත්තුප්පාදෙසු යථාරහං ලබ්භමානචෙතසිකමත්තසන්දස්සනං ආචරියෙන කතං, න යෙවාපනකනාමෙන කෙචි උද්ධටාති.

34. “Các pháp còn lại” (sesā) có nghĩa là bốn mươi mốt pháp khác ngoài mười một pháp bất định đã được đề cập. Tuy nhiên, một số vị giải thích rằng: “Các pháp còn lại ngoài các pháp bất định biệt hành (aniyatayevāpanaka) đã được đề cập là các pháp nhất định biệt hành (niyatayevāpanaka)”. Đó chỉ là ý kiến của họ, vì ở đây không có pháp nào được nêu ra dưới tên gọi “biệt hành” (yevāpanaka). Ở đây, vị A-xà-lê chỉ trình bày các tâm sở có thể có được trong các sự sanh khởi của tâm tùy theo sự thích hợp, theo phương diện nhất định và bất định; không có pháp nào được nêu ra dưới tên gọi “biệt hành”.

එවං තාව ‘‘ඵස්සාදීසු අයං ධම්මො එත්තකෙසු චිත්තෙසු උපලබ්භතී’’ති චිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන සම්පයොගං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘ඉමස්මිං චිත්තුප්පාදෙ එත්තකා චෙතසිකා’’ති චෙතසිකරාසිපරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ගහඤ්චා’’ත්‍යාදි වුත්තං.

Như vậy, trước tiên, sau khi đã trình bày về sự tương ưng theo cách phân loại tâm rằng “trong số các pháp như xúc v.v..., pháp này được tìm thấy trong bấy nhiêu tâm”, bây giờ, để trình bày về sự tổng hợp theo cách phân loại các nhóm tâm sở rằng “trong sự sanh khởi của tâm này, có bấy nhiêu tâm sở”, câu “và sự tổng hợp...” v.v... đã được nói đến.

සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về phương pháp tương ưng của các tâm sở tịnh hảo.

සම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về phương pháp tương ưng.

සඞ්ගහනයවණ්ණනා

Phần giải về phương pháp tổng hợp.

35. ‘‘ඡත්තිංසා’’ත්‍යාදි [Pg.118] තත්ථ තත්ථ යථාරහං ලබ්භමානකධම්මවසෙන ගණනසඞ්ගහො.

35. “Ba mươi sáu” v.v... là sự tổng hợp bằng cách đếm, dựa trên các pháp có thể có được ở mỗi nơi tùy theo sự thích hợp.

36. පඨමජ්ඣානෙ නියුත්තානි චිත්තානි, තං වා එතෙසං අත්ථීති පඨමජ්ඣානිකචිත්තානි. අප්පමඤ්ඤානං සත්තාරම්මණත්තා, ලොකුත්තරානඤ්ච නිබ්බානාරම්මණත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා’’ති. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤසමානා, අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා සොභනචෙතසිකා ච සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති ආකඩ්ඪති. උපෙක්ඛාසහගතාති විතක්කවිචාරපීතිසුඛවජ්ජා සුඛට්ඨානං පවිට්ඨඋපෙක්ඛාය සහගතා. පඤ්චකජ්ඣානවසෙනාති විතක්කවිචාරෙ විසුං විසුං අතික්කමිත්වා භාවෙන්තස්ස නාතිතික්ඛඤාණස්ස වසෙන දෙසිතස්ස ඣානපඤ්චකස්ස වසෙන. තෙ පන එකතො අතික්කමිත්වා භාවෙන්තස්ස තික්ඛඤාණස්ස වසෙන දෙසිතචතුක්කජ්ඣානවසෙන දුතියජ්ඣානිකෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජිතානං සම්භවතො චතුධා එව සඞ්ගහො හොතීති අධිප්පායො.

36. Các tâm chuyên chú trong sơ thiền, hoặc các tâm này có (sơ thiền), nên gọi là các tâm sơ thiền. Do các vô lượng tâm có chúng sanh làm đối tượng, và các tâm siêu thế có Niết-bàn làm đối tượng, nên được nói là “trừ các vô lượng tâm”. Bởi từ “cũng vậy” này, nó bao hàm rằng các sở hữu tha tợ và các sở hữu tịnh hảo trừ các vô lượng tâm cũng được thu nhiếp. Câu hành với xả có nghĩa là câu hành với xả đã đi vào trú xứ của lạc, trừ tầm, tứ, hỷ, lạc. Theo ngũ thiền có nghĩa là theo hệ thống năm thiền được thuyết giảng cho người có trí không quá bén nhạy, người tu tập bằng cách vượt qua tầm và tứ một cách riêng rẽ. Tuy nhiên, đối với người có trí bén nhạy tu tập bằng cách vượt qua chúng cùng một lúc, theo hệ thống tứ thiền, vì các tâm nhị thiền không có tầm và tứ có thể hiện hữu, nên sự thu nhiếp chỉ có bốn loại. Đây là ý nghĩa.

37. තෙත්තිංසද්වයං චතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානචිත්තෙසු.

37. Hai nhóm ba mươi ba (sở hữu) trong các tâm tứ thiền và ngũ thiền.

මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා

Giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm đáo đại.

38. තීසූති කුසලවිපාකකිරියවසෙන තිවිධෙසු සීලවිසුද්ධිවසෙන සුවිසොධිතකායවචීපයොගස්ස කෙවලං චිත්තසමාධානමත්තෙන මහග්ගතජ්ඣානානි පවත්තන්ති, න පන කායවචීකම්මානං විසොධනවසෙන, නාපි දුච්චරිතදුරාජීවානං සමුච්ඡින්දනපටිප්පස්සම්භනවසෙනාති වුත්තං ‘‘විරතිවජ්ජිතා’’ති. පච්චෙකමෙවාති විසුං විසුංයෙව. පන්නරසසූති රූපාවචරවසෙන තීසු, ආරුප්පවසෙන ද්වාදසසූති පන්නරසසු. අප්පමඤ්ඤායො න ලබ්භන්තීති එත්ථ කාරණං වුත්තමෙව.

38. Trong ba loại, tức là theo phương diện thiện, quả, và duy tác. Đối với người có thân và khẩu hành được thanh lọc kỹ lưỡng nhờ giới thanh tịnh, các thiền đáo đại khởi lên chỉ đơn thuần nhờ sự định tâm, chứ không phải nhờ sự thanh lọc thân nghiệp và khẩu nghiệp, cũng không phải nhờ sự đoạn trừ và trấn an các ác hạnh và tà mạng, do đó được nói là “trừ các chế ngự phần”. “Từng phần một” có nghĩa là riêng rẽ. “Trong mười lăm” có nghĩa là trong ba (tâm) thuộc sắc giới và trong mười hai (tâm) thuộc vô sắc giới, tức là trong mười lăm (tâm). Lý do tại sao các vô lượng tâm không được tìm thấy ở đây đã được nói đến.

මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm đáo đại đã hoàn tất.

කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා

Giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm tịnh hảo dục giới.

40. පච්චෙකමෙවාති [Pg.119] එකෙකායෙව. අප්පමඤ්ඤානං හි සත්තාරම්මණත්තා, විරතීනඤ්ච වීතක්කමිතබ්බවත්ථුවිසයත්තා නත්ථි තාසං එකචිත්තුප්පාදෙ සම්භවොති ලොකියවිරතීනං එකන්තකුසලසභාවත්තා නත්ථි අබ්‍යාකතෙසු සම්භවොති වුත්තං ‘‘විරතිවජ්ජිතා’’ති. තෙනාහ ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදා කුසලායෙවා’’ති (විභ. 715). ඉතරථා සද්ධාසතිආදයො විය ‘‘සියා කුසලා, සියා අබ්‍යාකතා’’ති වදෙය්‍ය. ඵලස්ස පන මග්ගපටිබිම්බභූතත්තා, දුච්චරිතදුරාජීවානං පටිප්පස්සම්භනතො ච න ලොකුත්තරවිරතීනං එකන්තකුසලතා යුත්තාති තාසං තත්ථ අග්ගහණං. කාමාවචරවිපාකානම්පි එකන්තපරිත්තාරම්මණත්තා, අප්පමඤ්ඤානඤ්ච සත්තාරම්මණත්තා, විරතීනම්පි එකන්තකුසලත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමඤ්ඤාවිරතිවජ්ජිතා’’ති.

40. “Từng phần một” có nghĩa là từng cái một. Thật vậy, do các vô lượng tâm có chúng sanh làm đối tượng, và các chế ngự phần có các sự vật cần tránh làm cảnh giới, nên chúng không thể cùng khởi lên trong một sát-na tâm. Do các chế ngự phần thế gian có bản chất hoàn toàn thiện, nên chúng không thể khởi lên trong các (tâm) vô ký, do đó được nói là “trừ các chế ngự phần”. Vì thế, có câu nói: “Năm học giới chỉ là thiện” (Phân Tích 715). Nếu không, giống như tín, niệm, v.v., người ta sẽ nói: “Có thể là thiện, có thể là vô ký”. Tuy nhiên, vì quả là hình ảnh phản chiếu của đạo, và vì ác hạnh và tà mạng được trấn an, nên không hợp lý khi các chế ngự phần siêu thế lại hoàn toàn là thiện; do đó, chúng không được kể vào đây. Cũng vậy, vì các tâm quả dục giới có đối tượng hoàn toàn nhỏ hẹp, các vô lượng tâm có chúng sanh làm đối tượng, và các chế ngự phần hoàn toàn là thiện, nên được nói là “trừ các vô lượng tâm và chế ngự phần”.

නනු ච පඤ්ඤත්තාදිආරම්මණම්පි කාමාවචරකුසලං හොතීති තස්ස විපාකෙනපි කුසලසදිසාරම්මණෙන භවිතබ්බං යථා තං මහග්ගතලොකුත්තරවිපාකෙහීති? නයිදමෙවං, කාමතණ්හාධීනස්ස ඵලභූතත්තා. යථා හි දාසියා පුත්තො මාතරා ඉච්ඡිතං කාතුං අසක්කොන්තො සාමිකෙනෙව ඉච්ඡිතිච්ඡිතං කරොති, එවං කාමතණ්හායත්තතාය දාසිසදිසස්ස කාමාවචරකම්මස්ස විපාකභූතං චිත්තං තෙන ගහිතාරම්මණං අග්ගහෙත්වා කාමතණ්හාරම්මණමෙව ගණ්හාතීති. ද්වාදසධාති කුසලවිපාකකිරියභෙදෙසු පච්චෙකං චත්තාරො චත්තාරො දුකාති කත්වා තීසු ද්වාදසධා.

Chẳng phải tâm thiện dục giới cũng có thể có đối tượng là chế định, v.v., sao? Do đó, quả của nó cũng phải có đối tượng tương tự như tâm thiện, giống như trường hợp của các tâm quả đáo đại và siêu thế? Không phải như vậy, vì nó là quả phụ thuộc vào ái dục. Giống như con của một nữ tỳ, không thể làm điều mẹ mình muốn, mà chỉ làm bất cứ điều gì chủ nhân mong muốn, cũng vậy, tâm quả của nghiệp dục giới, vốn giống như một nữ tỳ do sự phụ thuộc vào ái dục, không bắt lấy đối tượng đã được (nghiệp đó) bắt lấy, mà chỉ bắt lấy đối tượng của ái dục. “Mười hai loại” có nghĩa là: trong các phân loại thiện, quả, và duy tác, mỗi loại có bốn cặp, tạo thành mười hai trong ba loại.

42. ඉදානි ඉමෙසු පඨමජ්ඣානිකාදීහි දුතියජ්ඣානිකාදීනං භෙදකරධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘අනුත්තරෙ ඣානධම්මා’’ත්‍යාදි වුත්තං. අනුත්තරෙ චිත්තෙ විතක්කවිචාරපීතිසුඛවසෙන ඣානධම්මා විසෙසකා භෙදකා. මජ්ඣිමෙ මහග්ගතෙ අප්පමඤ්ඤා, ඣානධම්මා [Pg.120] ච. පරිත්තෙසු කාමාවචරෙසු විරතී, ඤාණපීතී ච අප්පමඤ්ඤා ච විසෙසකා, තත්ථ විරතී කුසලෙහි විපාකකිරියානං විසෙසකා, අප්පමඤ්ඤා කුසලකිරියෙහි විපාකානං, ඤාණපීතී පන තීසු පඨමයුගළාදීහි දුතියයුගළාදීනන්ති දට්ඨබ්බං.

42. Bây giờ, để chỉ ra các pháp phân biệt giữa các tâm sơ thiền, v.v., và các tâm nhị thiền, v.v., câu “trong các tâm tối thượng, các thiền chi...” đã được nói đến. Trong các tâm tối thượng (siêu thế), các thiền chi, tức là tầm, tứ, hỷ, và lạc, là các pháp đặc biệt, các pháp phân biệt. Ở giữa, trong các tâm đáo đại, là các vô lượng tâm và các thiền chi. Trong các tâm nhỏ hẹp, tức các tâm dục giới, các chế ngự phần, trí tuệ, hỷ, và các vô lượng tâm là các pháp đặc biệt. Trong đó, các chế ngự phần là pháp đặc biệt phân biệt các tâm quả và duy tác với các tâm thiện; các vô lượng tâm (phân biệt) các tâm quả với các tâm thiện và duy tác; còn trí tuệ và hỷ, cần được hiểu là (phân biệt) cặp thứ hai, v.v., với cặp thứ nhất, v.v., trong ba loại (thiện, quả, duy tác).

කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm tịnh hảo dục giới đã hoàn tất.

අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා

Giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm bất thiện.

44. දුතියෙ අසඞ්ඛාරිකෙති දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ ලොභමානෙන තථෙව අඤ්ඤසමානා, අකුසලසාධාරණා ච එකූනවීසති ධම්මාති සම්බන්ධො.

44. Trong tâm vô trợ thứ hai, tức là trong tâm vô trợ ly tà kiến, cùng với tham và mạn, cũng như các sở hữu tha tợ và các sở hữu bất thiện biến hành, có sự liên kết của mười chín pháp.

45. තතියෙති උපෙක්ඛාසහගතදිට්ඨිසම්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ.

45. Trong (tâm) thứ ba, tức là trong tâm vô trợ câu hành với xả và tương ưng với tà kiến.

46. චතුත්ථෙති දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ.

46. Trong (tâm) thứ tư, tức là trong tâm vô trợ ly tà kiến.

47. ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බානි භින්නාරම්මණත්තායෙවාති අධිප්පායො.

47. Ý nghĩa là, ở đây, tật, lận, và hối cần được áp dụng riêng rẽ từng cái một, chính vì chúng có đối tượng khác nhau.

50. අධිමොක්ඛස්ස නිච්ඡයාකාරප්පවත්තිතො ද්වෙළ්හකසභාවෙ විචිකිච්ඡාචිත්තෙ සම්භවො නත්ථීති ‘‘අධිමොක්ඛවිරහිතා’’ති වුත්තං.

50. Vì thắng giải có sự vận hành theo cách thức quyết định, nên nó không thể có mặt trong tâm hoài nghi, vốn có bản chất do dự; do đó được nói là “không có thắng giải”.

51. එකූනවීසති පඨමදුතියඅසඞ්ඛාරිකෙසු, අට්ඨාරස තතියචතුත්ථඅසඞ්ඛාරිකෙසු, වීස පඤ්චමෙ අසඞ්ඛාරිකෙ, එකවීස පඨමදුතියසසඞ්ඛාරිකෙසු, වීසති තතියචතුත්ථසසඞ්ඛාරිකෙසු, ද්වාවීස පඤ්චමෙ සසඞ්ඛාරිකෙ, පන්නරස මොමූහද්වයෙති එවං අකුසලෙ සත්තධා ඨිතාති යොජනා.

51. Cách phối hợp là: mười chín (sở hữu) trong các tâm vô trợ thứ nhất và thứ hai, mười tám trong các tâm vô trợ thứ ba và thứ tư, hai mươi trong tâm vô trợ thứ năm, hai mươi mốt trong các tâm hữu trợ thứ nhất và thứ hai, hai mươi trong các tâm hữu trợ thứ ba và thứ tư, hai mươi hai trong tâm hữu trợ thứ năm, mười lăm trong hai tâm si. Như vậy, trong (nhóm) bất thiện, chúng được chia thành bảy loại.

52. සාධාරණාති [Pg.121] අකුසලානං සබ්බෙසමෙව සාධාරණභූතා චත්තාරො සමානා ච ඡන්දපීතිඅධිමොක්ඛවජ්ජිතා අඤ්ඤසමානා අපරෙ දසාති එතෙ චුද්දස ධම්මා සබ්බාකුසලයොගිනොති පවුච්චන්තීති යොජනා.

52. Cách phối hợp là: các (sở hữu) biến hành, tức là bốn sở hữu tợ tha biến hành chung cho tất cả các tâm bất thiện, và mười sở hữu tha tợ khác trừ dục, hỷ, và thắng giải – mười bốn pháp này được gọi là các pháp tương ưng với tất cả các tâm bất thiện.

අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm bất thiện đã hoàn tất.

අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා

Giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm vô nhân.

54. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤසමානෙ පච්චාමසති.

54. Bởi từ “cũng vậy” này, nó đề cập đến các sở hữu tha tợ.

56. මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා විය විසිට්ඨමනනකිච්චායොගතො මනනමත්තා ධාතූති මනොධාතු. අහෙතුකපටිසන්ධියුගළෙති උපෙක්ඛාසන්තීරණද්වයෙ.

56. Không giống như ý thức giới, do không có phận sự suy xét đặc biệt, nên giới chỉ có phận sự suy xét đơn thuần được gọi là ý giới. Cụm từ ‘cặp tục sinh vô nhân’ (ahetukapaṭisandhiyugaḷe) chỉ cho hai tâm quan sát xả.

58. ද්වාදස හසනචිත්තෙ, එකාදස වොට්ඨබ්බනසුඛසන්තීරණෙසු, දස මනොධාතුත්තිකාහෙතුකපටිසන්ධියුගළවසෙන පඤ්චසු, සත්ත ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසූති අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු චිත්තුප්පාදෙසු සඞ්ගහො චතුබ්බිධො හොතීති යොජනා.

58. Nên hiểu sự phối hợp trong mười tám tâm vô nhân có bốn loại như sau: mười hai (sở hữu) trong tâm tiếu sinh, mười một trong tâm khai môn và tâm quan sát thọ hỷ, mười trong năm tâm là ý giới tam và cặp tục sinh vô nhân, bảy trong song ngũ thức.

59. තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහොති අනුත්තරෙ පඤ්ච, තථා මහග්ගතෙ, කාමාවචරසොභනෙ ද්වාදස, අකුසලෙ සත්ත, අහෙතුකෙ චත්තාරොති තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහො.

59. Sự phối hợp có ba mươi ba loại là: năm loại trong (tâm) siêu thế, tương tự (năm loại) trong (tâm) đáo đại, mười hai trong (tâm) tịnh hảo dục giới, bảy trong (tâm) bất thiện, bốn trong (tâm) vô nhân, như vậy là ba mươi ba loại phối hợp.

60. ඉත්ථං යථාවුත්තනයෙන චිත්තාවියුත්තානං චෙතසිකානං චිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං සම්පයොගඤ්ච චෙතසිකරාසිපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං සඞ්ගහඤ්ච ඤත්වා යථායොගං චිත්තෙන සමං භෙදං උද්දිසෙ ‘‘සබ්බචිත්තසාධාරණා තාව සත්ත එකූනනවුතිචිත්තෙසු උප්පජ්ජනතො පච්චෙකං එකූනනවුතිවිධා, පකිණ්ණකෙසු [Pg.122] විතක්කො පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙසු උප්පජ්ජනතො පඤ්චපඤ්ඤාසවිධො’’ත්‍යාදිනා කථෙය්‍යාති අත්ථො.

60. Như vậy, sau khi đã biết sự tương ưng được nói theo cách phân chia tâm và sự phối hợp được nói theo cách phân chia nhóm sở hữu của các sở hữu không rời tâm theo phương pháp đã trình bày, nên chỉ ra sự phân chia (của các sở hữu) cùng với tâm một cách thích hợp, nghĩa là nên nói như sau: ‘Trước hết, bảy sở hữu biến hành, do sanh khởi trong tám mươi chín tâm, nên mỗi sở hữu có tám mươi chín loại. Trong các sở hữu biệt cảnh, tầm do sanh khởi trong năm mươi lăm tâm, nên có năm mươi lăm loại’ v.v...

අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về pháp phối hợp tâm vô nhân.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Như vậy, trong bộ Chú giải Thắng Pháp Tập Yếu Luận tên là Abhidhammatthavibhāvinī

චෙතසිකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về chương sở hữu.

3. පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

3. Giải về chương Tạp Loại

1. ඉදානි යථාවුත්තානං චිත්තචෙතසිකානං වෙදනාදිවිභාගතො, තංතංවෙදනාදිභෙදභින්නචිත්තුප්පාදවිභාගතො ච පකිණ්ණකසඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘සම්පයුත්තා යථායොග’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. යථායොගං සම්පයුත්තා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සභාවතො අත්තනො අත්තනො සභාවවසෙන එකූනනවුතිවිධම්පි චිත්තං ආරම්මණවිජානනසභාවසාමඤ්ඤෙන එකවිධං, සබ්බචිත්තසාධාරණො ඵස්සො ඵුසනසභාවෙන එකවිධොත්‍යාදිනා තෙපඤ්ඤාස හොන්ති.

1. Bây giờ, để trình bày sự phối hợp tạp loại của tâm và sở hữu đã được nói đến, từ sự phân chia thọ v.v... và từ sự phân chia các tâm sanh khởi được phân biệt bởi các loại thọ khác nhau v.v..., nên câu kệ bắt đầu bằng ‘sampayuttā yathāyogaṃ’ (tương ưng tùy nghi) được bắt đầu. Các pháp tâm và sở hữu tương ưng một cách thích hợp, về phương diện tự tánh, tức là theo tự tánh của mỗi pháp, thì có năm mươi ba loại, như là: tám mươi chín loại tâm cũng là một loại theo tự tánh chung là biết cảnh; sở hữu xúc biến hành là một loại theo tự tánh xúc chạm, v.v...

2. ඉදානි තෙසං ධම්මානං යථාරහං වෙදනා…පෙ… වත්ථුතො සඞ්ගහො නාම වෙදනාසඞ්ගහාදිනාමකො පකිණ්ණකසඞ්ගහො චිත්තුප්පාදවසෙනෙව තංතංවෙදනාදිභෙදභින්නචිත්තුප්පාදානං වසෙනෙව න කත්ථචි තංවිරහෙන නීයතෙ උපනීයතෙ, ආහරීයතීත්‍යත්ථො.

2. Bây giờ, sự phối hợp các pháp ấy theo thọ... cho đến... vật một cách tương xứng, tức là sự phối hợp tạp loại được gọi là phối hợp thọ v.v..., chỉ được thực hiện theo sự sanh khởi của tâm, tức là theo các tâm sanh khởi được phân biệt bởi các loại thọ khác nhau v.v..., chứ không ở đâu mà không có chúng. ‘Nīyate’ có nghĩa là được thực hiện, được dẫn đến, được mang lại.

වෙදනාසඞ්ගහවණ්ණනා

Giải về Phối Hợp Thọ

3. තත්ථාති තෙසු ඡසු සඞ්ගහෙසු. සුඛාදිවෙදනානං, තංසහගතචිත්තුප්පාදානඤ්ච විභාගවසෙන සඞ්ගහො වෙදනාසඞ්ගහො. දුක්ඛතො, සුඛතො ච අඤ්ඤා අදුක්ඛමසුඛා ම-කාරාගමවසෙන. නනු ච ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා’’ති (සං. නි. 4.267) වචනතො ද්වෙ එව වෙදනාති? සච්චං, තං පන අනවජ්ජපක්ඛිකං [Pg.123] අදුක්ඛමසුඛං සුඛවෙදනායං, සාවජ්ජපක්ඛිකඤ්ච දුක්ඛවෙදනායං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං. යම්පි කත්ථචි සුත්තෙ ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතමිදමෙත්ථ දුක්ඛස්සා’’ති (සං. නි. 4.259) වචනං, තං සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය සබ්බවෙදනානං දුක්ඛසභාවත්තා වුත්තං. යථාහ – ‘‘සඞ්ඛාරානිච්චතං, ආනන්ද, මයා සන්ධාය භාසිතං සඞ්ඛාරවිපරිණාමතඤ්ච යං කිඤ්චිවෙදයිතමිදමෙත්ථ දුක්ඛස්සා’’ති (සං. නි. 4.259; ඉතිවු. අට්ඨ. 52). තස්මා තිස්සොයෙව වෙදනාති දට්ඨබ්බා. තෙනාහ භගවා – ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා අදුක්ඛමසුඛා චා’’ති (ඉතිවු. 52-53; සං. නි. 4.249-251). එවං තිවිධාපි පනෙතා ඉන්ද්‍රියදෙසනායං ‘‘සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රිය’’න්ති (විභ. 219) පඤ්චධා දෙසිතාති තංවසෙනපෙත්ථ විභාගං දස්සෙතුං ‘‘සුඛං දුක්ඛ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. කායිකමානසිකසාතාසාතභෙදතො හි සුඛං දුක්ඛඤ්ච පච්චෙකං ද්විධා විභජිත්වා ‘‘සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රිය’’න්ති (විභ. 219) දෙසිතා, උපෙක්ඛා පන භෙදාභාවතො උපෙක්ඛින්ද්‍රියන්ති එකධාව. යථා හි සුඛදුක්ඛානි අඤ්ඤථා කායස්ස අනුග්ගහමුපඝාතඤ්ච කරොන්ති, අඤ්ඤථා මනසො, නෙවං උපෙක්ඛා, තස්මා සා එකධාව දෙසිතා, තෙනාහු පොරාණා –

3. Cụm từ ‘trong ấy’ (tattha) có nghĩa là trong sáu loại phối hợp ấy. Sự phối hợp theo cách phân chia các thọ như lạc v.v... và các tâm sanh khởi tương ưng với chúng được gọi là phối hợp thọ. Thọ khác với khổ và lạc là thọ bất khổ bất lạc (adukkhamasukhā), do thêm vào mẫu tự ‘ma’. Nhưng chẳng phải chỉ có hai thọ thôi sao, vì có lời dạy rằng: ‘Này các Tỳ khưu, có hai thọ này: lạc và khổ’? (Tương Ưng Bộ IV, 267). Thật vậy, nhưng lời dạy ấy được nói sau khi đã gom thọ bất khổ bất lạc thuộc phần vô tội vào lạc thọ, và (thọ bất khổ bất lạc) thuộc phần hữu tội vào khổ thọ. Còn lời dạy trong một vài kinh rằng: ‘Bất cứ cái gì được cảm thọ, cái đó nằm trong khổ’ (Tương Ưng Bộ IV, 259), lời ấy được nói vì tất cả các thọ đều có tự tánh khổ do là hành khổ. Như có lời dạy: ‘Này Ānanda, Ta đã nói ‘bất cứ cái gì được cảm thọ, cái đó nằm trong khổ’ là nhắm đến sự vô thường của các hành và sự biến hoại của các hành.’ (Tương Ưng Bộ IV, 259; Chú giải Phật Tự Thuyết, 52). Do đó, nên hiểu rằng chỉ có ba thọ. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này các Tỳ khưu, có ba thọ này: lạc, khổ, và bất khổ bất lạc.’ (Phật Tự Thuyết 52-53; Tương Ưng Bộ IV, 249-251). Tuy nhiên, ba loại thọ này lại được thuyết giảng thành năm loại trong bài giảng về quyền (indriyadesanā) là: ‘lạc quyền, khổ quyền, hỷ quyền, ưu quyền, xả quyền’ (Phân Tích, 219). Để trình bày sự phân chia theo cách ấy, ở đây câu kệ bắt đầu bằng ‘lạc, khổ’ (sukhaṃ dukkhaṃ) v.v... đã được nói đến. Thật vậy, do sự phân biệt về thân và tâm, về dễ chịu và khó chịu, lạc và khổ mỗi thứ được chia làm hai và được thuyết giảng là ‘lạc quyền, hỷ quyền, khổ quyền, ưu quyền’ (Phân Tích, 219). Còn xả, do không có sự phân biệt, nên chỉ là một, gọi là xả quyền. Vì rằng, lạc và khổ hỗ trợ và làm hại thân một cách khác, và tâm một cách khác, nhưng xả thì không như vậy. Do đó, nó chỉ được thuyết giảng là một. Vì thế, các vị cổ sư đã nói:

‘‘කායිකං මානසං දුක්ඛං, සුඛඤ්චොපෙක්ඛවෙදනා;

එකං මානසමෙවෙති, පඤ්චධින්ද්‍රියභෙදතො’’ති. (ස. ස. 74);

‘Khổ và lạc có (hai loại) thân và tâm, còn thọ xả chỉ là một, thuộc về tâm. Do sự phân chia theo quyền nên (thọ) có năm loại.’ (sa. sa. 74);

තත්ථ ඉට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං සුඛං. අනිට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං දුක්ඛං. සභාවතො, පරිකප්පතො වා ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණං සොමනස්සං. තථා අනිට්ඨානුභවනලක්ඛණං දොමනස්සං. මජ්ඣත්තානුභවනලක්ඛණා උපෙක්ඛා.

Trong đó, lạc có trạng thái cảm nhận cảnh xúc khả ái. Khổ có trạng thái cảm nhận cảnh xúc bất khả ái. Hỷ có trạng thái cảm nhận (cảnh) khả ái, do tự tánh hoặc do tưởng tượng. Tương tự, ưu có trạng thái cảm nhận (cảnh) bất khả ái. Xả có trạng thái cảm nhận (cảnh) một cách trung tính.

5. චතුචත්තාලීස පච්චෙකං ලොකියලොකුත්තරභෙදෙන එකාදසවිධත්තා.

5. Bốn mươi bốn, do mỗi loại trong mười một loại được phân chia thành hiệp thế và siêu thế.

7. සෙසානීති [Pg.124] සුඛදුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සසහගතෙහි අවසෙසානි අකුසලතො ඡ, අහෙතුකතො චුද්දස, කාමාවචරසොභනතො ද්වාදස, පඤ්චමජ්ඣානිකානි තෙවීසාති සබ්බානිපි පඤ්චපඤ්ඤාස.

7. Cụm từ ‘các tâm còn lại’ (sesāni) là những tâm còn lại ngoài các tâm tương ưng với lạc, khổ, hỷ, ưu, gồm có: sáu từ (tâm) bất thiện, mười bốn từ (tâm) vô nhân, mười hai từ (tâm) tịnh hảo dục giới, hai mươi ba (tâm) thuộc ngũ thiền; tất cả là năm mươi lăm.

වෙදනාසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về Phối Hợp Thọ.

හෙතුසඞ්ගහවණ්ණනා

Giải về Phối Hợp Nhân.

10. ලොභාදිහෙතූනං විභාගවසෙන, තංසම්පයුත්තවසෙන ච සඞ්ගහො හෙතුසඞ්ගහො. හෙතවො නාම ඡබ්බිධා භවන්තීති සම්බන්ධො. හෙතුභාවො පන නෙසං සම්පයුත්තානං සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනසඞ්ඛාතො මූලභාවො. ලද්ධහෙතුපච්චයා හි ධම්මා විරුළ්හමූලා විය පාදපා ථිරා හොන්ති, න අහෙතුකා විය ජලතලෙ සෙවාලසදිසා. එවඤ්ච කත්වා එතෙ මූලසදිසතාය ‘‘මූලානී’’ති ච වුච්චන්ති. අපරෙ පන ‘‘කුසලාදීනං කුසලාදිභාවසාධනං හෙතුභාවො’’ති වදන්ති, එවං සති හෙතූනං අත්තනො කුසලාදිභාවසාධනො අඤ්ඤො හෙතු මග්ගිතබ්බො සියා. අථ සෙසසම්පයුත්තහෙතුපටිබද්ධො තෙසං කුසලාදිභාවො, එවම්පි මොමූහචිත්තසම්පයුත්තස්ස හෙතුනො අකුසලභාවො අප්පටිබද්ධො සියා. අථ තස්ස සභාවතො අකුසලභාවොපි සියා, එවං සති සෙසහෙතූනම්පි සභාවතොව කුසලාදිභාවොති තෙසං විය සම්පයුත්තධම්මානම්පි සො හෙතුපටිබද්ධො න සියා. යදි ච හෙතුපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො, තදා අහෙතුකානං අබ්‍යාකතභාවො න සියාති අලමතිනිප්පීළනෙන. කුසලාදිභාවො පන කුසලාකුසලානං යොනිසොඅයොනිසොමනසිකාරප්පටිබද්ධො. යථාහ – ‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතො අනුප්පන්නා [Pg.125] චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’’ත්‍යාදි (අ. නි. 1.67), අබ්‍යාකතානං පන අබ්‍යාකතභාවො නිරනුසයසන්තානප්පටිබද්ධො කම්මප්පටිබද්ධො අවිපාකභාවප්පටිබද්ධො චාති දට්ඨබ්බං.

10. Sự toát yếu các nhân là sự toát yếu (saṅgaho) theo cách phân chia các nhân như tham, v.v... (lobhādihetūnaṃ) và theo cách các pháp tương ưng với chúng (taṃsampayuttavasena). Có mối liên hệ rằng: các nhân (hetavo) có sáu loại (chabbidhā). Còn nhân tánh (hetubhāvo) của chúng chính là căn tánh (mūlabhāvo), được gọi là sự tạo nên trạng thái đứng vững chắc (suppatiṭṭhitabhāvasādhanasaṅkhāto) cho các pháp tương ưng. Thật vậy, các pháp đã được nhân làm duyên (laddhahetupaccayā) thì trở nên vững chắc (thirā) như cây cối có rễ đã đâm sâu (viruḷhamūlā), không giống như các pháp vô nhân (ahetukā) tựa như rong rêu trên mặt nước (jalatale sevālasadisā). Do làm như vậy, chúng được gọi là ‘các căn’ (mūlānī) vì có tính chất giống như rễ. Tuy nhiên, những người khác nói rằng: ‘Nhân tánh là sự tạo nên thiện tánh, v.v... cho các pháp thiện, v.v...’ (kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhanaṃ hetubhāvo). Nếu vậy, thì phải tìm một nhân khác để tạo nên thiện tánh, v.v... cho chính các nhân ấy. Nếu thiện tánh của chúng phụ thuộc vào các nhân tương ưng còn lại, thì như vậy, bất thiện tánh của nhân tương ưng với tâm si (momūhacitta) sẽ không có gì phụ thuộc. Nếu bất thiện tánh của nó là do tự tánh, thì như vậy, thiện tánh, v.v... của các nhân còn lại cũng là do tự tánh, và cũng như chúng, thiện tánh của các pháp tương ưng cũng sẽ không phụ thuộc vào nhân. Và nếu thiện tánh phụ thuộc vào nhân, thì khi đó, vô ký tánh (abyākatabhāvo) của các pháp vô nhân (ahetukānaṃ) sẽ không thể có. Thôi, không cần phải ép buộc quá mức. Trái lại, thiện tánh của các pháp thiện và bất thiện phụ thuộc vào như lý tác ý và phi như lý tác ý (yoniso-ayoniso-manasikāra). Như có lời dạy: ‘Này các Tỳ khưu, khi tác ý một cách như lý (yoniso manasikaroto), các pháp thiện chưa sanh sẽ sanh khởi, và các pháp thiện đã sanh sẽ tăng trưởng’ v.v... (A. I, 67). Còn vô ký tánh của các pháp vô ký (abyākatānaṃ) nên được hiểu là phụ thuộc vào dòng tâm không có tùy miên (niranusayasantāna), phụ thuộc vào nghiệp (kamma), và phụ thuộc vào trạng thái không phải là quả (avipākabhāva).

16. ඉදානි හෙතූනං ජාතිභෙදං දස්සෙතුං ‘‘ලොභො දොසො චා’’ත්‍යාදි වුත්තං.

16. Bây giờ, để chỉ ra sự phân loại (jātibhedaṃ) các nhân, câu ‘tham và sân...’ (lobho doso cā’tyādi) đã được nói đến.

හෙතුසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về Toát Yếu Các Nhân đã hoàn tất.

කිච්චසඞ්ගහවණ්ණනා

Giải về Toát Yếu Các Phận Sự

18. පටිසන්ධාදීනං කිච්චානං විභාගවසෙන, තංකිච්චවන්තානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහො කිච්චසඞ්ගහො. භවතො භවස්ස පටිසන්ධානං පටිසන්ධිකිච්චං. අවිච්ඡෙදප්පවත්තිහෙතුභාවෙන භවස්ස අඞ්ගභාවො භවඞ්ගකිච්චං. ආවජ්ජනකිච්චාදීනි හෙට්ඨා වුත්තවචනත්ථානුසාරෙන යථාරහං යොජෙතබ්බානි. ආරම්මණෙ තංතංකිච්චසාධනවසෙන අනෙකක්ඛත්තුං, එකක්ඛත්තුං වා ජවමානස්ස විය පවත්ති ජවනකිච්චං. තංතංජවනග්ගහිතාරම්මණස්ස ආරම්මණකරණං තදාරම්මණකිච්චං. නිබ්බත්තභවතො පරිගළ්හනං චුතිකිච්චං.

18. Sự toát yếu các phận sự là sự toát yếu (saṅgaho) theo cách phân chia các phận sự như nối liền (paṭisandhi), v.v... và theo cách xác định các pháp có phận sự ấy. Phận sự nối liền (paṭisandhikiccaṃ) là sự nối liền (paṭisandhānaṃ) từ kiếp sống này đến kiếp sống khác. Phận sự hộ kiếp (bhavaṅgakiccaṃ) là trạng thái làm thành phần của kiếp sống (bhavassa aṅgabhāvo) do là nhân cho sự diễn tiến không gián đoạn (avicchedappavattihetubhāvena). Các phận sự như hướng tâm (āvajjanakicca), v.v... nên được áp dụng tương ứng theo ý nghĩa của các từ đã được nói ở dưới. Phận sự tốc hành (javanakiccaṃ) là sự diễn tiến giống như chạy (javamānassa) nhiều lần hoặc một lần đối với đối tượng theo cách hoàn thành phận sự tương ứng. Phận sự nắm bắt đối tượng (tadārammaṇakiccaṃ) là việc lấy làm đối tượng (ārammaṇakaraṇaṃ) cái đối tượng đã được tốc hành tương ứng nắm bắt. Phận sự tử (cutikiccaṃ) là sự rơi rụng (parigaḷhanaṃ) khỏi kiếp sống đã được tạo thành.

19. ඉමානි පන කිච්චානි ඨානවසෙන පාකටානි හොන්තීති තං දානි පභෙදතො දස්සෙතුං ‘‘පටිසන්ධී’’ත්‍යාදි වුත්තං, තත්ථ පටිසන්ධියා ඨානං පටිසන්ධිඨානං. කාමං පටිසන්ධිවිනිමුත්තං ඨානං නාම නත්ථි, සුඛග්ගහණත්ථං පන ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ත්‍යාදීසු විය අභෙදෙපි භෙදපරිකප්පනාති දට්ඨබ්බං. එවං සෙසෙසුපි. දස්සනාදීනං පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං ඨානං පඤ්චවිඤ්ඤාණඨානං. ආදි-සද්දෙන සම්පටිච්ඡනඨානාදීනං සඞ්ගහො.

19. Tuy nhiên, vì các phận sự này trở nên rõ ràng theo phương diện vị trí (ṭhānavasena), nên bây giờ, để chỉ ra điều đó theo sự phân loại, câu ‘nối liền...’ (paṭisandhī’tyādi) đã được nói đến. Trong đó, vị trí của sự nối liền (paṭisandhiyā ṭhānaṃ) là vị trí nối liền (paṭisandhiṭhānaṃ). Thật ra, không có cái gọi là vị trí (ṭhānaṃ) tách rời khỏi sự nối liền (paṭisandhi), nhưng nên hiểu rằng đây là sự giả định có sự khác biệt dù không có sự khác biệt, nhằm để dễ hiểu, giống như trong các câu ‘thân của con búp bê bằng đá’ (silāputtakassa sarīraṃ), v.v... Tương tự như vậy trong các trường hợp còn lại. Vị trí của năm thức như thấy, v.v... là vị trí ngũ thức (pañcaviññāṇaṭhānaṃ). Với từ ‘v.v...’ (ādi), bao gồm cả các vị trí như tiếp thâu (sampaṭicchanaṭhāna), v.v...

තත්ථ [Pg.126] චුතිභවඞ්ගානං අන්තරා පටිසන්ධිඨානං. පටිසන්ධිආවජ්ජනානං, ජවනාවජ්ජනානං, තදාරම්මණාවජ්ජනානං, වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනානං, කදාචි ජවනචුතීනං, තදාරම්මණචුතීනඤ්ච අන්තරා භවඞ්ගඨානං. භවඞ්ගපඤ්චවිඤ්ඤාණානං, භවඞ්ගජවනානඤ්ච අන්තරා ආවජ්ජනඨානං. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසම්පටිච්ඡනානමන්තරා පඤ්චවිඤ්ඤාණඨානං. පඤ්චවිඤ්ඤාණසන්තීරණානමන්තරා සම්පටිච්ඡනඨානං. සම්පටිච්ඡනවොට්ඨබ්බනානමන්තරා සන්තීරණඨානං. සන්තීරණජවනානං, සන්තීරණභවඞ්ගානඤ්ච අන්තරා වොට්ඨබ්බනඨානං. වොට්ඨබ්බනතදාරම්මණානං, වොට්ඨබ්බනභවඞ්ගානං, වොට්ඨබ්බනචුතීනං, මනොද්වාරාවජ්ජනතදාරම්මණානං, මනොද්වාරාවජ්ජනභවඞ්ගානං, මනොද්වාරාවජ්ජනචුතීනඤ්ච අන්තරා ජවනඨානං. ජවනභවඞ්ගානං, ජවනචුතීනඤ්ච අන්තරා තදාරම්මණඨානං. ජවනපටිසන්ධීනං, තදාරම්මණපටිසන්ධීනං, භවඞ්ගපටිසන්ධීනං වා අන්තරා චුතිඨානං නාම.

Trong đó, vị trí nối liền (paṭisandhiṭhānaṃ) ở giữa tâm tử (cuti) và tâm hộ kiếp (bhavaṅga). Vị trí hộ kiếp (bhavaṅgaṭhānaṃ) ở giữa tâm nối liền và tâm hướng; giữa tâm tốc hành và tâm hướng; giữa tâm nắm bắt đối tượng và tâm hướng; giữa tâm xác định và tâm hướng; đôi khi giữa tâm tốc hành và tâm tử; và giữa tâm nắm bắt đối tượng và tâm tử. Vị trí hướng (āvajjanaṭhānaṃ) ở giữa tâm hộ kiếp và ngũ thức; và giữa tâm hộ kiếp và tâm tốc hành. Vị trí ngũ thức (pañcaviññāṇaṭhānaṃ) ở giữa tâm hướng ngũ môn và tâm tiếp thâu. Vị trí tiếp thâu (sampaṭicchanaṭhānaṃ) ở giữa ngũ thức và tâm suy đạc. Vị trí suy đạc (santīraṇaṭhānaṃ) ở giữa tâm tiếp thâu và tâm xác định. Vị trí xác định (voṭṭhabbanaṭhānaṃ) ở giữa tâm suy đạc và tâm tốc hành; và giữa tâm suy đạc và tâm hộ kiếp. Vị trí tốc hành (javanaṭhānaṃ) ở giữa tâm xác định và tâm nắm bắt đối tượng; giữa tâm xác định và tâm hộ kiếp; giữa tâm xác định và tâm tử; giữa tâm hướng ý môn và tâm nắm bắt đối tượng; giữa tâm hướng ý môn và tâm hộ kiếp; và giữa tâm hướng ý môn và tâm tử. Vị trí nắm bắt đối tượng (tadārammaṇaṭhānaṃ) ở giữa tâm tốc hành và tâm hộ kiếp; và giữa tâm tốc hành và tâm tử. Vị trí tử (cutiṭhānaṃ) được gọi là ở giữa tâm tốc hành và tâm nối liền; hoặc giữa tâm nắm bắt đối tượng và tâm nối liền; hoặc giữa tâm hộ kiếp và tâm nối liền.

20. ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණානි සුඛසන්තීරණස්ස පටිසන්ධිවසප්පවත්තිභාවාභාවතොතිඅධිප්පායො. එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ ‘‘උපෙක්ඛාසහගතං ධම්මං පටිච්ච උපෙක්ඛාසහගතො ධම්මො උප්පජ්ජති න හෙතුපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 4.13.179) එවමාගතස්ස උපෙක්ඛාසහගතපදස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘අහෙතුකං උපෙක්ඛාසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, අහෙතුකපටිසන්ධික්ඛණෙ උපෙක්ඛාසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො’’ති (පට්ඨා. 4.13.179) එවං පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන පටිච්චනයො උද්ධටො, පීතිසහගතසුඛසහගතපදවිභඞ්ගෙ පන ‘‘අහෙතුකං පීතිසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්චතයො ඛන්ධා…පෙ… ද්වෙ ඛන්ධා. අහෙතුකං සුඛසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා …පෙ… එකො ඛන්ධො’’ති (පට්ඨා. 4.13.144, 167) පවත්තිවසෙනෙව උද්ධටො, න පන ‘‘අහෙතුකපටිසන්ධික්ඛණෙ’’ත්‍යාදිනා පටිසන්ධිවසෙන, තස්මා යථාධම්මසාසනෙ අවචනම්පි අභාවමෙව දීපෙතීති න තස්ස පටිසන්ධිවසෙන පවත්ති [Pg.127] අත්ථි. යත්ථ පන ලබ්භමානස්සපි කස්සචි අවචනං, තත්ථ කාරණං උපරි ආවි භවිස්සති.

20. Sở dĩ có hai tâm quan sát câu hành xả là vì tâm quan sát thọ lạc không có trạng thái làm phận sự tục sinh và bình nhật, đó là ý nghĩa. Và do làm như vậy, trong bộ Paṭṭhāna, khi phân tích thuật ngữ ‘upekkhāsahagata’ (câu hành xả) được đề cập như sau: ‘Do duyên một pháp câu hành xả, một pháp câu hành xả sanh khởi, không do nhân duyên’, (đã được trình bày) như vầy: ‘Do duyên một uẩn vô nhân câu hành xả, hai uẩn sanh; do duyên hai uẩn, một uẩn sanh; trong sát-na tục sinh vô nhân, do duyên một uẩn câu hành xả, hai uẩn sanh; do duyên hai uẩn, một uẩn sanh’. Như vậy, phương pháp duyên sanh được nêu lên theo phương diện bình nhật và tục sinh. Nhưng trong phần phân tích các thuật ngữ ‘pītisahagata’ (câu hành hỷ) và ‘sukhasahagata’ (câu hành lạc) thì (chỉ) được nêu lên theo phương diện bình nhật như sau: ‘Do duyên một uẩn vô nhân câu hành hỷ, ba uẩn sanh… cho đến… hai uẩn. Do duyên một uẩn vô nhân câu hành lạc, hai uẩn sanh… cho đến… một uẩn’, chứ không (được nêu lên) theo phương diện tục sinh bằng (cách nói) ‘trong sát-na tục sinh vô nhân’ v.v… Do đó, trong giáo pháp đúng như thật, việc không đề cập đến cũng chỉ ra sự không hiện hữu, vì vậy nó không có sự diễn tiến theo phương diện tục sinh. Còn ở đâu mà có trường hợp không đề cập đến một điều gì đó dù có thể có được, thì nguyên nhân sẽ được làm sáng tỏ ở phần sau.

25. මනොද්වාරාවජ්ජනස්ස පරිත්තාරම්මණෙ ද්වත්තික්ඛත්තුං පවත්තමානස්සපි නත්ථි ජවනකිච්චං තස්ස ආරම්මණරසානුභවනාභාවතොති වුත්තං ‘‘ආවජ්ජනද්වයවජ්ජිතානී’’ති. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘ජවනට්ඨානෙ ඨත්වා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා). ඉතරථා ‘‘ජවනං හුත්වා’’ති වත්තබ්බං සියාති. කුසලාකුසලඵලකිරියචිත්තානීති එකවීසති ලොකියලොකුත්තරකුසලානි, ද්වාදස අකුසලානි, චත්තාරි ලොකුත්තරඵලචිත්තානි, අට්ඨාරස තෙභූමකකිරියචිත්තානි. එකචිත්තක්ඛණිකම්පි හි ලොකුත්තරමග්ගාදිකං තංසභාවවන්තතාය ජවනකිච්චං නාම, යථා එකෙකගොචරවිසයම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සකලවිසයාවබොධනසාමත්ථියයොගතො න කදාචි තංනාමං විජහතීති.

25. Tâm hướng ý môn, dù diễn tiến hai hoặc ba lần đối với cảnh dục giới, cũng không có phận sự đổng tốc vì nó không có sự hưởng vị của đối tượng, do đó đã nói ‘trừ hai tâm hướng môn’. Và do làm như vậy, trong Chú giải đã nói ‘đứng ở vị trí của đổng tốc’. Nếu không, lẽ ra phải nói ‘trở thành đổng tốc’. Các tâm thiện, bất thiện, quả, và duy tác là: hai mươi mốt tâm thiện hiệp thế và siêu thế, mười hai tâm bất thiện, bốn tâm quả siêu thế, mười tám tâm duy tác ba cõi. Thật vậy, ngay cả tâm đạo siêu thế v.v… chỉ có một sát-na tâm cũng được gọi là có phận sự đổng tốc vì nó có bản chất ấy, giống như Toàn tri trí dù chỉ có một đối tượng trong từng trường hợp cũng không bao giờ từ bỏ tên gọi ấy do có khả năng thấu hiểu tất cả đối tượng.

27. එවං කිච්චභෙදෙන වුත්තානෙව යථාසකං ලබ්භමානකිච්චගණනවසෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තෙසු පනා’’ත්‍යාදි වුත්තං.

27. Để trình bày bằng cách tóm tắt những (tâm) đã được nói đến theo sự phân chia phận sự như vậy, theo cách đếm các phận sự có thể có được của mỗi loại, câu ‘tesu panā’ (nhưng trong số ấy) v.v… đã được nói đến.

33. පටිසන්ධාදයො චිත්තුප්පාදා නාමකිච්චභෙදෙන පටිසන්ධාදීනං නාමානං, කිච්චානඤ්ච භෙදෙන, අථ වා පටිසන්ධාදයො නාම තන්නාමකා චිත්තුප්පාදා පටිසන්ධාදීනං කිච්චානං භෙදෙන චුද්දස, ඨානභෙදෙන පටිසන්ධාදීනංයෙව ඨානානං භෙදෙන දසධා පකාසිතාති යොජනා. එකකිච්චඨානද්විකිච්චඨානතිකිච්චඨානචතුකිච්චඨානපඤ්චකිච්චඨානානි චිත්තානි යථාක්කමං අට්ඨසට්ඨි, තථා ද්වෙ ච නව ච අට්ඨ ච ද්වෙ චාති නිද්දිසෙති සම්බන්ධො.

33. Nên hiểu sự liên kết như sau: Các tâm sanh khởi như tục sinh v.v… được công bố có mười bốn loại theo sự phân biệt về tên gọi và phận sự của tục sinh v.v…, hoặc các tâm sanh khởi có tên gọi ấy được gọi là tục sinh v.v… có mười bốn loại theo sự phân biệt về phận sự của tục sinh v.v…; và có mười loại theo sự phân biệt về vị trí, tức là theo sự phân biệt về các vị trí của chính tục sinh v.v… Có sự liên quan rằng (các tâm) được chỉ ra theo thứ tự là: sáu mươi tám tâm có một phận sự, cũng vậy, hai tâm có hai phận sự, chín tâm có ba phận sự, tám tâm có bốn phận sự, và hai tâm có năm phận sự.

කිච්චසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về chương tổng hợp các phận sự đã kết thúc.

ද්වාරසඞ්ගහවණ්ණනා

Giải về chương tổng hợp các môn

35. ද්වාරානං[Pg.128], ද්වාරප්පවත්තචිත්තානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහො ද්වාරසඞ්ගහො. ආවජ්ජනාදීනං අරූපධම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ද්වාරානි වියාති ද්වාරානි.

35. Chương tổng hợp các môn là sự tổng hợp theo cách phân định các môn và các tâm diễn tiến qua các môn. Vì là cửa ngõ cho sự sanh khởi của các pháp vô sắc như hướng môn v.v…, chúng giống như những cánh cửa, nên được gọi là các môn.

36. චක්ඛුමෙවාති පසාදචක්ඛුමෙව.

36. Chỉ là nhãn có nghĩa là chỉ là nhãn thần kinh.

37. ආවජ්ජනාදීනං මනානං, මනොයෙව වා ද්වාරන්ති මනොද්වාරං. භවඞ්ගන්ති ආවජ්ජනානන්තරං භවඞ්ගං. තෙනාහු පොරාණා –

37. Cửa cho các ý như hướng môn v.v…, hoặc chính ý là cửa, (được gọi là) ý môn. Hộ kiếp có nghĩa là tâm hộ kiếp (sanh) ngay trước tâm hướng môn. Do đó, các vị cổ sư đã nói:

‘‘සාවජ්ජනං භවඞ්ගන්තු, මනොද්වාරන්ති වුච්චතී’’ති;

“Tâm hộ kiếp cùng với tâm hướng môn, được gọi là ý môn.”

39. තත්ථාති තෙසු චක්ඛාදිද්වාරෙසු චක්ඛුද්වාරෙ ඡචත්තාලීස චිත්තානි යථාරහමුප්පජ්ජන්තීති සම්බන්ධො. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනමෙකං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි උභයවිපාකවසෙන සත්ත, වොට්ඨබ්බනමෙකං, කාමාවචරජවනානි ච කුසලාකුසලනිරාවජ්ජනකිරියවසෙන එකූනතිංස, තදාරම්මණානි ච අග්ගහිතග්ගහණෙන අට්ඨෙවාති ඡචත්තාලීස. යථාරහන්ති ඉට්ඨාදිආරම්මණෙ යොනිසොඅයොනිසොමනසිකාරනිරනුසයසන්තානාදීනං අනුරූපවසෙන. සබ්බථාපීති ආවජ්ජනාදිතදාරම්මණපරියොසානෙන සබ්බෙනපි පකාරෙන කාමාවචරානෙවාති යොජනා. සබ්බථාපි චතුපඤ්ඤාස චිත්තානීති වා සම්බන්ධො. සබ්බථාපි තංතංද්වාරිකවසෙන ඨිතානි අග්ගහිතග්ගහණෙන චක්ඛුද්වාරිකෙසු ඡචත්තාලීසචිත්තෙසු සොතවිඤ්ඤාණාදීනං චතුන්නං යුගළානං පක්ඛෙපෙන චතුපඤ්ඤාසපීත්‍යත්ථො.

39. ‘Tattha’ có nghĩa là trong các môn như nhãn môn v.v… Nên hiểu sự liên kết là: trong nhãn môn, bốn mươi sáu tâm sanh khởi một cách tương ứng. Một tâm hướng ngũ môn, bảy tâm (nhãn thức v.v…) theo phương diện quả của cả hai (thiện và bất thiện), một tâm đoán định, hai mươi chín đổng tốc dục giới theo phương diện thiện, bất thiện, và duy tác không có hướng môn, và tám tâm na-cảnh theo cách lấy cái chưa được lấy, như vậy là bốn mươi sáu. ‘Yathāraham’ (một cách tương ứng) có nghĩa là tùy theo đối tượng khả ái v.v…, sự tác ý như lý hoặc phi như lý, dòng tương tục không có tùy miên v.v… ‘Sabbathāpi’ (trong mọi trường hợp) nên hiểu sự liên kết là: bằng mọi cách, từ hướng môn cho đến kết thúc ở na-cảnh, chúng chỉ là các tâm dục giới. Hoặc có sự liên kết là: trong mọi trường hợp, có năm mươi bốn tâm. Ý nghĩa là: trong mọi trường hợp, bằng cách thêm vào bốn cặp (thức) của nhĩ thức v.v… cho bốn mươi sáu tâm ở nhãn môn, vốn đứng theo phương diện của từng môn tương ứng, theo cách lấy cái chưa được lấy, thì cũng có năm mươi bốn.

41. චක්ඛාදිද්වාරෙසු අප්පවත්තනතො, මනොද්වාරසඞ්ඛාතභවඞ්ගතො ආරම්මණන්තරග්ගහණවසෙන අප්පවත්තිතො ච පටිසන්ධාදිවසෙන පවත්තානි එකූනවීසති ද්වාරවිමුත්තානි.

41. Do không diễn tiến trong các môn như nhãn môn v.v…, và do không diễn tiến theo cách bắt một đối tượng khác từ tâm hộ kiếp được gọi là ý môn, mười chín tâm diễn tiến với phận sự tục sinh v.v… được gọi là (tâm) thoát ly các môn.

42. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි [Pg.129] සකසකද්වාරෙ, ඡබ්බීසති මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි මනොද්වාරෙයෙව උප්පජ්ජනතො ඡත්තිංස චිත්තානි යථාරහං සකසකද්වාරානුරූපං එකද්වාරිකචිත්තානි.

42. Do mười tâm song ngũ thức (sanh) trong các môn tương ứng của chúng, và hai mươi sáu đổng tốc đáo đại và siêu thế chỉ sanh trong ý môn, nên ba mươi sáu tâm này, một cách tương ứng, là các tâm thuộc một môn, phù hợp với các môn tương ứng của chúng.

45. පඤ්චද්වාරෙසු සන්තීරණතදාරම්මණවසෙන, මනොද්වාරෙ ච තදාරම්මණවසෙන පවත්තනතො ඡද්වාරිකානි චෙව පටිසන්ධාදිවසප්පවත්තියා ද්වාරවිමුත්තානි ච.

45. Do diễn tiến trong năm môn theo phương diện quan sát và na-cảnh, và trong ý môn theo phương diện na-cảnh, (chúng) vừa là các tâm thuộc sáu môn, vừa là các tâm thoát ly các môn do sự diễn tiến với phận sự tục sinh v.v…

47. පඤ්චද්වාරිකානි ච ඡද්වාරිකානි ච පඤ්චඡද්වාරිකානි. ඡද්වාරිකානි ච තානි කදාචි ද්වාරවිමුත්තානි චාති ඡද්වාරිකවිමුත්තානි. අථ වා ඡද්වාරිකානි ච ඡද්වාරිකවිමුත්තානි චාති ඡද්වාරිකවිමුත්තානීති එකදෙසසරූපෙකසෙසො දට්ඨබ්බො.

47. Các tâm thuộc năm môn và các tâm thuộc sáu môn là (hợp thành) các tâm thuộc năm và sáu môn. Các tâm thuộc sáu môn và những tâm ấy đôi khi thoát ly các môn là (hợp thành) các tâm thuộc sáu môn và thoát ly môn. Hoặc, các tâm thuộc sáu môn và các tâm thuộc sáu môn và thoát ly môn là (hợp thành) các tâm thuộc sáu môn và thoát ly môn, nên được hiểu là hợp thể tương tự một phần (ekadesasarūpekaseso).

ද්වාරසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về tổng hợp môn đã kết thúc.

ආලම්බණසඞ්ගහවණ්ණනා

Phần giải thích về tổng hợp cảnh

48. ආරම්මණානං සරූපතො, විභාගතො, තංවිසයචිත්තතො ච සඞ්ගහො ආලම්බණසඞ්ගහො. වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං රූපයති හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති රූපං, තදෙව දුබ්බලපුරිසෙන දණ්ඩාදි විය චිත්තචෙතසිකෙහි ආලම්බීයති, තානි වා ආගන්ත්වා එත්ථ රමන්තීති ආරම්මණන්ති රූපාරම්මණං. සද්දීයතීති සද්දො, සොයෙව ආරම්මණන්ති සද්දාරම්මණං. ගන්ධයති අත්තනො වත්ථුං සූචෙති ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං කරොන්තං විය හොතීති ගන්ධො, සොයෙව ආරම්මණං ගන්ධාරම්මණං. රසන්ති තං සත්තා අස්සාදෙන්තීති රසො, සොයෙව ආරම්මණං රසාරම්මණං. ඵුසීයතීති ඵොට්ඨබ්බං, තදෙව ආරම්මණං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං. ධම්මොයෙව ආරම්මණං ධම්මාරම්මණං.

48. Sự tổng hợp các cảnh theo phương diện tự thể, theo phương diện phân loại, và theo phương diện các tâm bắt cảnh ấy được gọi là tổng hợp cảnh. Cái gì bị biến hoại, biểu thị trạng thái đã đi vào trong ý khi đang đi đến sự biến đổi của màu sắc, được gọi là sắc; chính cái đó được tâm và các tâm sở nương tựa vào, giống như người yếu nương tựa vào gậy v.v., hoặc chúng (tâm và tâm sở) đến rồi vui thích ở nơi đây, nên được gọi là cảnh; (do đó) là cảnh sắc. Cái gì được nghe, đó là thanh; chính nó là cảnh, (do đó) là cảnh thinh. Cái gì tỏa mùi, nó báo cho biết vật của nó, giống như đang làm sự mách lẻo rằng ‘cái này có ở đây’, đó là khí; chính nó là cảnh, (do đó) là cảnh khí. Chúng sanh nếm, thưởng thức cái đó, nên là vị; chính nó là cảnh, (do đó) là cảnh vị. Cái gì được xúc chạm, đó là xúc; chính nó là cảnh, (do đó) là cảnh xúc. Chỉ có pháp là cảnh, (do đó) là cảnh pháp.

49. තත්ථාති [Pg.130] තෙසු රූපාදිආරම්මණෙසු, රූපමෙවාති වණ්ණායතනසඞ්ඛාතං රූපමෙව. සද්දාදයොති සද්දායතනාදිසඞ්ඛාතා සද්දාදයො, ආපොධාතුවජ්ජිතභූතත්තයසඞ්ඛාතං ඵොට්ඨබ්බායතනඤ්ච.

49. Ở đây (tatthā) tức là trong các cảnh sắc v.v. ấy, chỉ có sắc (rūpameva) tức là chỉ có sắc được gọi là sắc xứ. Thanh v.v. (saddādayo) tức là thanh v.v. được gọi là thinh xứ v.v., và xúc xứ được gọi là ba đại hiển bày trừ thủy đại.

50. පඤ්චාරම්මණපසාදානි ඨපෙත්වා සෙසානි සොළස සුඛුමරූපානි.

50. Trừ ra năm cảnh và năm sắc thần kinh, mười sáu sắc tế còn lại.

51. පච්චුප්පන්නන්ති වත්තමානං.

51. Hiện tại (paccuppannaṃ) tức là đang hiện hành.

52. ඡබ්බිධම්පීති රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධම්පි. විනාසාභාවතො අතීතාදිකාලවසෙන නවත්තබ්බත්තා නිබ්බානං, පඤ්ඤත්ති ච කාලවිමුත්තං නාම. යථාරහන්ති කාමාවචරජවනඅභිඤ්ඤාසෙසමහග්ගතාදිජවනානං අනුරූපතො. කාමාවචරජවනානඤ්හි හසිතුප්පාදවජ්ජානං ඡබ්බිධම්පි තිකාලිකං, කාලවිමුත්තඤ්ච ආරම්මණං හොති. හසිතුප්පාදස්ස තිකාලිකමෙව. තථා හිස්ස එකන්තපරිත්තාරම්මණතං වක්ඛති. දිබ්බචක්ඛාදිවසප්පවත්තස්ස පන අභිඤ්ඤාජවනස්ස යථාරහං ඡබ්බිධම්පි තිකාලිකං, කාලවිමුත්තඤ්ච ආරම්මණං හොති. විභාගො පනෙත්ථ නවමපරිච්ඡෙදෙ ආවි භවිස්සති. සෙසානං පන කාලවිමුත්තං, අතීතඤ්ච යථාරහමාරම්මණං හොති.

52. Cả sáu loại (chabbidhampi) tức là cả sáu loại theo cách thức của sắc v.v. Do không có sự hoại diệt, Niết-bàn không thể được nói đến theo cách thức của thời quá khứ v.v., và chế định được gọi là thoát khỏi thời gian. Tùy theo khả năng (yathārahaṃ) tức là tùy theo sự tương ứng của các tốc hành tâm dục giới, các tốc hành tâm thần thông, các tốc hành tâm đại hành còn lại v.v. Thật vậy, đối với các tốc hành tâm dục giới trừ tâm tiếu sinh, cả sáu loại cảnh thuộc ba thời và cảnh thoát khỏi thời gian đều là đối tượng. Đối với tâm tiếu sinh, chỉ có cảnh ba thời. Thật vậy, sẽ nói rằng nó nhất định có cảnh dục giới. Còn đối với tốc hành tâm thần thông sanh khởi theo cách thức của thiên nhãn v.v., tùy theo khả năng, cả sáu loại cảnh thuộc ba thời và cảnh thoát khỏi thời gian đều là đối tượng. Sự phân chia ở đây sẽ được làm rõ trong chương thứ chín. Còn đối với các tâm còn lại, cảnh thoát khỏi thời gian và cảnh quá khứ tùy theo khả năng là đối tượng.

53. ද්වාර…පෙ… සඞ්ඛාතානං ඡබ්බිධම්පි ආරම්මණං හොතීති සම්බන්ධො, තං පන නෙසං ආරම්මණං න ආවජ්ජනස්ස විය කෙනචි අග්ගහිතමෙව ගොචරභාවං ගච්ඡති, න ච පඤ්චද්වාරිකජවනානං විය එකන්තපච්චුප්පන්නං, නාපි මනොද්වාරිකජවනානං විය තිකාලිකමෙව, අවිසෙසෙන කාලවිමුත්තං වා, නාපි මරණාසන්නතො පුරිමභාගජවනානං විය කම්මකම්මනිමිත්තාදිවසෙන ආගමසිද්ධිවොහාරවිනිමුත්තන්ති ආහ ‘‘යථාසම්භවං…පෙ… සම්මත’’න්ති. තත්ථ යථාසම්භවන්ති තංතංභූමිකපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනං තංතංද්වාරග්ගහිතාදිවසෙන සම්භවානුරූපතො. කාමාවචරානඤ්හි [Pg.131] පටිසන්ධිභවඞ්ගානං තාව රූපාදිපඤ්චාරම්මණං ඡද්වාරග්ගහිතං යථාරහං පච්චුප්පන්නමතීතඤ්ච කම්මනිමිත්තසම්මතමාරම්මණං හොති, තථා චුතිචිත්තස්ස අතීතමෙව. ධම්මාරම්මණං පන තෙසං තිණ්ණන්නම්පි මනොද්වාරග්ගහිතමෙව අතීතං කම්මකම්මනිමිත්තසම්මතං, තථා රූපාරම්මණං එකමෙව මනොද්වාරග්ගහිතං එකන්තපච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තසම්මතන්ති එවං කාමාවචරපටිසන්ධාදීනං යථාසම්භවං ඡද්වාරග්ගහිතං පච්චුප්පන්නමතීතඤ්ච කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තසම්මතමාරම්මණං හොති.

53. Mối liên hệ là: cả sáu loại cảnh là đối tượng của (các tâm) được gọi là môn... v.v. Tuy nhiên, cảnh của chúng không trở thành đối tượng mà chưa được bất cứ tâm nào bắt lấy như cảnh của tâm hướng môn, cũng không phải nhất định là hiện tại như cảnh của các tốc hành tâm ngũ môn, cũng không phải chỉ là ba thời như cảnh của các tốc hành tâm ý môn, hoặc không phân biệt là cảnh thoát khỏi thời gian, cũng không phải thoát khỏi cách dùng đã được truyền thống xác lập theo cách thức của nghiệp, nghiệp tướng v.v. như cảnh của các tốc hành tâm ở phần trước lúc cận tử; (do đó) ngài đã nói ‘tùy sự khả hữu... v.v... được xem là’. Trong đó, ‘tùy sự khả hữu’ tức là tùy theo sự tương ứng với khả năng theo cách thức được bắt qua các môn tương ứng v.v. của các tâm tục sinh, hộ kiếp, tử thuộc các cõi tương ứng. Thật vậy, trước hết đối với các tâm tục sinh và hộ kiếp của chúng sanh cõi dục, năm cảnh sắc v.v. được bắt qua sáu môn, tùy theo khả năng là hiện tại và quá khứ, được xem là nghiệp tướng, là đối tượng; tương tự, đối với tâm tử, chỉ có cảnh quá khứ. Còn cảnh pháp của cả ba loại tâm ấy chỉ được bắt qua ý môn, là quá khứ, được xem là nghiệp và nghiệp tướng; tương tự, chỉ có một cảnh sắc được bắt qua ý môn, nhất định là hiện tại, được xem là thú tướng. Như vậy, đối với các tâm tục sinh v.v. ở cõi dục, tùy sự khả hữu, cảnh được bắt qua sáu môn, là hiện tại và quá khứ, được xem là nghiệp, nghiệp tướng, và thú tướng, là đối tượng.

මහග්ගතපටිසන්ධාදීසු පන රූපාවචරානං, පඨමතතියාරුප්පානඤ්ච ධම්මාරම්මණමෙව මනොද්වාරග්ගහිතං පඤ්ඤත්තිභූතං කම්මනිමිත්තසම්මතං, තථා දුතියචතුත්ථාරුප්පානං අතීතමෙවාති එවං මහග්ගතපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනං මනොද්වාරග්ගහිතං පඤ්ඤත්තිභූතං, අතීතං වා කම්මනිමිත්තසම්මතමෙව ආරම්මණං හොති.

Còn trong các tâm tục sinh v.v. thuộc cõi đại hành, đối với các chúng sanh cõi sắc giới, và các chúng sanh ở cõi vô sắc thứ nhất và thứ ba, chỉ có cảnh pháp được bắt qua ý môn, là chế định, được xem là nghiệp tướng; tương tự, đối với các chúng sanh ở cõi vô sắc thứ hai và thứ tư, chỉ có cảnh quá khứ. Như vậy, đối với các tâm tục sinh, hộ kiếp, tử thuộc cõi đại hành, cảnh được bắt qua ý môn, là chế định hoặc quá khứ, được xem là nghiệp tướng, là đối tượng.

යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡද්වාරග්ගහිතන්ති බාහුල්ලෙන අතීතානන්තරභවෙ මරණාසන්නප්පවත්තඡද්වාරිකජවනෙහි ගහිතං. අසඤ්ඤීභවතො චුතානඤ්හි පටිසන්ධිවිසයස්ස අනන්තරාතීතභවෙ න කෙනචි ද්වාරෙන ගහණං අත්ථීති තදෙවෙත්ථ යෙභුය්‍යග්ගහණෙන බ්‍යභිචාරිතං. කෙවලඤ්හි කම්මබලෙනෙව තෙසං පටිසන්ධියා කම්මනිමිත්තාදිකමාරම්මණං උපට්ඨාති. තථා හි සච්චසඞ්ඛෙපෙ අසඤ්ඤීභවතො චුතස්ස පටිසන්ධිනිමිත්තං පුච්ඡිත්වා –

‘Phần lớn được bắt qua sáu môn trong kiếp khác’ (yebhuyyena bhavantare chadvāraggahitaṃ) tức là phần nhiều được bắt bởi các tốc hành tâm sáu môn sanh khởi lúc cận tử trong kiếp quá khứ ngay trước. Thật vậy, đối với những chúng sanh chết từ cõi vô tưởng, đối tượng của tâm tục sinh không được bắt qua bất cứ môn nào trong kiếp quá khứ ngay trước, chính điều đó ở đây được loại trừ bởi việc dùng từ ‘phần lớn’. Thật vậy, chỉ do năng lực của nghiệp mà cảnh nghiệp tướng v.v. của tâm tục sinh của họ hiện khởi. Thật vậy, trong bộ Saccasaṅkhepa, sau khi hỏi về tướng tục sinh của chúng sanh chết từ cõi vô tưởng –

‘‘භවන්තරකතං කම්මං, යමොකාසං ලභෙ තතො;

හොති සා සන්ධි තෙනෙව, උපට්ඨාපිතගොචරෙ’’ති. (ස. ස. 171) –

‘Nghiệp đã được làm trong kiếp khác, khi nào có được cơ hội từ đó; sự nối liền ấy xảy ra chính do nghiệp ấy, trong đối tượng được làm cho hiện khởi.’ (sa. sa. 171) –

කෙවලං කම්මබලෙනෙව පටිසන්ධිගොචරස්ස උපට්ඨානං වුත්තං. ඉතරථා හි ජවනග්ගහිතස්සපි ආරම්මණස්ස කම්මබලෙනෙව උපට්ඨාපියමානත්තා ‘‘තෙනෙවා’’ති සාවධාරණවචනස්ස අධිප්පායසුඤ්ඤතා [Pg.132] ආපජ්ජෙය්‍යාති. නනු ච තෙසම්පි පටිසන්ධිගොචරො කම්මභවෙ කෙනචි ද්වාරෙන ජවනග්ගහිතො සම්භවතීති? සච්චං සම්භවති කම්මකම්මනිමිත්තසම්මතො, ගතිනිමිත්තසම්මතො පන සබ්බෙසම්පි මරණකාලෙයෙව උපට්ඨාතීති කුතො තස්ස කම්මභවෙ ගහණසම්භවො. අපිචෙත්ථ මරණාසන්නපවත්තජවනෙහි ගහිතමෙව සන්ධාය ‘‘ඡද්වාරග්ගහිත’’න්ති වුත්තං, එවඤ්ච කත්වා ආචරියෙන ඉමස්මිංයෙව අධිකාරෙ පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං –

Sự hiện khởi của đối tượng tục sinh chỉ do năng lực của nghiệp đã được nói đến. Nếu không, vì cảnh đã được tốc hành tâm bắt lấy cũng được làm cho hiện khởi chỉ do năng lực của nghiệp, nên lời nói có tính nhấn mạnh ‘chính do nghiệp ấy’ (teneva) sẽ trở nên vô nghĩa. Chẳng phải đối tượng tục sinh của họ cũng có thể đã được tốc hành tâm bắt lấy qua một môn nào đó trong nghiệp hữu sao? Đúng là có thể, đối với cảnh được xem là nghiệp và nghiệp tướng; nhưng cảnh được xem là thú tướng hiện khởi cho tất cả chúng sanh chỉ vào lúc chết, vậy làm sao có thể có sự bắt lấy nó trong nghiệp hữu? Hơn nữa, ở đây, câu ‘được bắt qua sáu môn’ được nói đến là nhắm đến cảnh đã được bắt bởi các tốc hành tâm sanh khởi lúc cận tử. Và làm như vậy, vị thầy đã nói trong bộ Paramatthavinicchaya, chính trong chương này –

‘‘මරණාසන්නසත්තස්ස, යථොපට්ඨිතගොචරං;

ඡද්වාරෙසු තමාරබ්භ, පටිසන්ධි භවන්තරෙ’’ති. (පරම. වි. 89);

“Đối với chúng sanh gần kề cái chết, tùy theo cảnh hiện bày; Nương vào cảnh ấy ở sáu môn, sự tái sanh xảy ra trong kiếp sau.” (Paramatthadīpanī, Visuddhimaggaṭīkā, 89);

‘‘පච්චුප්පන්න’’න්ත්‍යාදිනා අනාගතස්ස පටිසන්ධිගොචරභාවං නිවාරෙති. න හි තං අතීතකම්මකම්මනිමිත්තානි විය අනුභූතං, නාපි පච්චුප්පන්නකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානි විය ආපාථගතඤ්ච හොතීති, කම්මකම්මනිමිත්තාදීනඤ්ච සරූපං සයමෙව වක්ඛති.

Bằng câu ‘hiện tại’ v.v..., ngài ngăn không cho (pháp) vị lai trở thành cảnh cho (tâm) tái sanh. Vì rằng (pháp) vị lai ấy không được kinh nghiệm như nghiệp quá khứ và nghiệp tướng, cũng không đi vào tầm nhận biết như nghiệp hiện tại, nghiệp tướng, và thú tướng. Và chính ngài sẽ nói về bản chất của nghiệp, nghiệp tướng, v.v...

54. තෙසූති රූපාදිපච්චුප්පන්නාදිකම්මාදිආරම්මණෙසු විඤ්ඤාණෙසු. රූපාදීසු එකෙකං ආරම්මණං එතෙසන්ති රූපාදිඑකෙකාරම්මණානි.

54. Trong các (tâm) ấy tức là trong các thức có các đối tượng là nghiệp v.v..., hiện tại v.v..., sắc v.v... Chúng có một trong các cảnh sắc v.v... làm đối tượng, nên gọi là các (tâm) có một trong các cảnh sắc v.v...

55. රූපාදිකං පඤ්චවිධම්පි ආරම්මණමෙතස්සාති රූපාදිපඤ්චාරම්මණං.

55. Nó có đối tượng là năm loại sắc v.v..., nên gọi là (tâm) có năm cảnh sắc v.v...

56. සෙසානීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනෙහි අවසෙසානි එකාදස කාමාවචරවිපාකානි. සබ්බථාපි කාමාවචරාරම්මණානීති සබ්බෙනපි ඡද්වාරිකද්වාරවිමුත්තඡළාරම්මණවසප්පවත්තාකාරෙන නිබ්බත්තානිපි එකන්තකාමාවචරසභාවඡළාරම්මණගොචරානි. එත්ථ හි විපාකානි තාව සන්තීරණාදිවසෙන රූපාදිපඤ්චාරම්මණෙ, පටිසන්ධාදිවසෙන ඡළාරම්මණසඞ්ඛාතෙ කාමාවචරාරම්මණෙයෙව පවත්තන්ති.

56. Các (tâm) còn lại tức là mười một tâm quả Dục giới còn lại sau song ngũ thức và (hai) tâm tiếp thâu. (Chúng) luôn luôn có cảnh Dục giới có nghĩa là: mặc dù sanh khởi bằng mọi cách, theo đường lối sáu môn, ngoài môn, và sáu cảnh, chúng vẫn có hành xứ là sáu cảnh có bản chất hoàn toàn thuộc Dục giới. Ở đây, các tâm quả, do phận sự quan sát v.v..., có năm cảnh sắc v.v...; và do phận sự tái sanh v.v..., chúng chỉ diễn tiến trong cảnh Dục giới, được kể là sáu cảnh.

හසනචිත්තම්පි [Pg.133] පධානසාරුප්පට්ඨානං දිස්වා තුස්සන්තස්ස රූපාරම්මණෙ, භණ්ඩභාජනට්ඨානෙ මහාසද්දං සුත්වා ‘‘එවරූපා ලොලුප්පතණ්හා මෙ පහීනා’’ති තුස්සන්තස්ස සද්දාරම්මණෙ, ගන්ධාදීහි චෙතියපූජනකාලෙ තුස්සන්තස්ස ගන්ධාරම්මණෙ, රසසම්පන්නං පිණ්ඩපාතං සබ්‍රහ්මචාරීහි භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජනකාලෙ තුස්සන්තස්ස රසාරම්මණෙ, ආභිසමාචාරිකවත්තපරිපූරණකාලෙ තුස්සන්තස්ස ඵොට්ඨබ්බාරම්මණෙ, පුබ්බෙනිවාසඤාණාදීහි ගහිතකාමාවචරධම්මං ආරබ්භ තුස්සන්තස්ස ධම්මාරම්මණෙති එවං පරිත්තධම්මපරියාපන්නෙස්වෙව ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තති.

Tâm tiếu sinh cũng vậy, diễn tiến trong sáu cảnh chỉ thuộc về pháp hữu hạn (Dục giới) như sau: trong cảnh sắc đối với người hoan hỷ khi thấy một nơi thích hợp để tinh tấn; trong cảnh thinh đối với người hoan hỷ khi nghe tiếng động lớn ở nơi kho chứa đồ và nghĩ rằng ‘ái tham luyến ái như vậy đã được ta đoạn trừ’; trong cảnh khí đối với người hoan hỷ trong lúc cúng dường bảo tháp bằng hương liệu v.v...; trong cảnh vị đối với người hoan hỷ trong lúc chia sớt và thọ dụng vật thực khất thực có hương vị thơm ngon với các vị đồng phạm hạnh; trong cảnh xúc đối với người hoan hỷ trong lúc chu toàn các bổn phận thuộc tập quán tốt đẹp; trong cảnh pháp đối với người hoan hỷ khi bắt cảnh pháp Dục giới được nắm bắt bởi túc mạng minh v.v...

57. ද්වාදසාකුසලඅට්ඨඤාණවිප්පයුත්තජවනවසෙන වීසති චිත්තානි අත්තනො ජළභාවතො ලොකුත්තරධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිතුං න සක්කොන්තීති නවවිධලොකුත්තරධම්මෙ වජ්ජෙත්වා තෙභූමකානි, පඤ්ඤත්තිඤ්ච ආරබ්භ පවත්තන්තීති ආහ ‘‘අකුසලානි චෙවා’’ත්‍යාදි. ඉමෙසු හි අකුසලතො චත්තාරො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදා පරිත්තධම්මෙ ආරබ්භ පරාමසනඅස්සාදනාභිනන්දනකාලෙ කාමාවචරාරම්මණා, තෙනෙවාකාරෙන සත්තවීසති මහග්ගතධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තියං මහග්ගතාරම්මණා, සම්මුතිධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තියං පඤ්ඤත්තාරම්මණා. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදාපි තෙයෙව ධම්මෙ ආරබ්භ කෙවලං අස්සාදනාභිනන්දනවසෙන පවත්තියං, පටිඝසම්පයුත්තා ච දුස්සනවිප්පටිසාරවසෙන, විචිකිච්ඡාසහගතො අනිට්ඨඞ්ගමනවසෙන, උද්ධච්චසහගතො වික්ඛිපනවසෙන, අවූපසමවසෙන ච පවත්තියං පරිත්තමහග්ගතපඤ්ඤත්තාරම්මණො, කුසලතො චත්තාරො, කිරියතො චත්තාරොති අට්ඨ ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදා සෙක්ඛපුථුජ්ජනඛීණාසවානං අසක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මස්සවනාදීසු පරිත්තධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිකාලෙ කාමාවචරාරම්මණා, අතිපගුණජ්ඣානපච්චවෙක්ඛණකාලෙ [Pg.134] මහග්ගතාරම්මණා, කසිණනිමිත්තාදීසු පරිකම්මාදිකාලෙ පඤ්ඤත්තාරම්මණාති දට්ඨබ්බං.

57. Hai mươi tâm, tức là mười hai tâm bất thiện và tám tâm tốc hành ly trí, do bản chất đần độn của chúng, không thể sanh khởi bắt cảnh pháp Siêu thế; do đó, loại trừ chín loại pháp Siêu thế, chúng sanh khởi bắt cảnh thuộc ba cõi và chế định làm đối tượng, vì vậy ngài nói ‘các tâm bất thiện và’ v.v... Trong số này, bốn tâm sanh tương ưng tà kiến, khi bắt cảnh pháp hữu hạn (Dục giới) vào lúc chấp thủ, thưởng thức, và hoan hỷ, thì có cảnh Dục giới; khi diễn tiến theo cách ấy bắt cảnh hai mươi bảy pháp đáo đại, thì có cảnh đáo đại; khi diễn tiến bắt cảnh pháp tục đế, thì có cảnh chế định. Các tâm sanh ly tà kiến cũng vậy, khi diễn tiến chỉ với sự thưởng thức và hoan hỷ bắt chính các pháp ấy; các tâm tương ưng sân, khi diễn tiến với sự bất mãn và hối hận; tâm câu hữu hoài nghi, khi diễn tiến với sự không đi đến quyết định; tâm câu hữu phóng dật, khi diễn tiến với sự tán loạn và không an tịnh, thì có cảnh hữu hạn, đáo đại, và chế định. Tám tâm sanh ly trí, tức là bốn tâm thiện và bốn tâm duy tác, đối với bậc hữu học, phàm phu, và bậc vô học, vào lúc bố thí không cung kính, quán xét, nghe pháp v.v... khi bắt cảnh pháp hữu hạn, thì có cảnh Dục giới; vào lúc quán xét thiền rất thuần thục, thì có cảnh đáo đại; vào lúc sơ khởi công phu trong các tướng kasina v.v..., thì có cảnh chế định, cần được hiểu như vậy.

58. අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි සෙක්ඛපුථුජ්ජනසන්තානෙස්වෙව පවත්තනතො. සෙක්ඛාපි හි ඨපෙත්වා ලොකියචිත්තං අරහතො මග්ගඵලසඞ්ඛාතං පාටිපුග්ගලිකචිත්තං ජානිතුං න සක්කොන්ති අනධිගතත්තා, තථා පුථුජ්ජනාදයොපි සොතාපන්නාදීනං, සෙක්ඛානං පන අත්තනො අත්තනො මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණෙසු පරසන්තානගතමග්ගඵලාරම්මණාය අභිඤ්ඤාය පරිකම්මකාලෙ, අභිඤ්ඤාචිත්තෙනෙව මග්ගඵලානං පරිච්ඡින්දනකාලෙ ච අත්තනො අත්තනො සමානානං, හෙට්ඨිමානඤ්ච මග්ගඵලධම්මෙ ආරබ්භ කුසලජවනානං පවත්ති අත්ථීති අරහත්තමග්ගඵලස්සෙව පටික්ඛෙපො කතො. කාමාවචරමහග්ගතපඤ්ඤත්තිනිබ්බානානි පන සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං සක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මස්සවනසඞ්ඛාරසම්මසනකසිණපරිකම්මාදීසු තංතදාරම්මණිකාභිඤ්ඤානං පරිකම්මකාලෙ, ගොත්‍රභුවොදානකාලෙ, දිබ්බචක්ඛාදීහි රූපවිජානනාදිකාලෙ ච කුසලජවනානං ගොචරභාවං ගච්ඡන්ති.

58. (Chúng) có tất cả các cảnh ngoại trừ Đạo và Quả A-la-hán, vì chúng chỉ sanh khởi trong dòng tâm của bậc hữu học và phàm phu. Vì rằng, các bậc hữu học, ngoại trừ tâm hiệp thế, không thể biết được tâm đặc thù của một vị A-la-hán, được gọi là Đạo và Quả, vì họ chưa chứng đắc. Tương tự, phàm phu v.v... (không thể biết tâm) của bậc Dự lưu v.v... Tuy nhiên, đối với các bậc hữu học, trong lúc quán xét Đạo và Quả của chính mình, vào lúc sơ khởi công phu đối với thắng trí có đối tượng là Đạo và Quả trong dòng tâm của người khác, và vào lúc xác định Đạo và Quả bằng chính tâm thắng trí, có sự diễn tiến của các tốc hành thiện bắt cảnh các pháp Đạo và Quả của những người đồng bậc với mình và những người bậc dưới; do đó, chỉ có Đạo và Quả A-la-hán là bị loại trừ. Còn các cảnh Dục giới, đáo đại, chế định, và Niết-bàn trở thành hành xứ cho các tốc hành thiện của bậc hữu học và phàm phu vào lúc bố thí cung kính, quán xét, nghe pháp, thẩm sát các hành, sơ khởi công phu kasina v.v..., vào lúc sơ khởi công phu đối với các thắng trí có đối tượng tương ứng, vào lúc chuyển tộc và thanh tịnh, và vào lúc biết sắc v.v... bằng thiên nhãn v.v...

59. සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානීති කාමාවචරමහග්ගතසබ්බලොකුත්තරපඤ්ඤත්තිවසෙන සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානි, න පන අකුසලාදයො විය සප්පදෙසසබ්බාරම්මණානීත්‍යත්ථො. කිරියජවනානඤ්හි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිවසප්පවත්තියං, වොට්ඨබ්බනස්ස ච තංතංපුරෙචාරිකවසප්පවත්තියං න ච කිඤ්චි අගොචරං නාම අත්ථි.

59. Có tất cả các cảnh bằng mọi cách có nghĩa là: chúng có tất cả các cảnh bằng mọi cách, theo đường lối Dục giới, đáo đại, tất cả Siêu thế, và chế định; ý nghĩa là chúng không có tất cả các cảnh một cách cục bộ như các tâm bất thiện v.v... Vì rằng, đối với các tốc hành duy tác, trong sự diễn tiến của chúng theo đường lối của toàn giác trí v.v..., và đối với tâm xác định, trong sự diễn tiến của nó theo đường lối đi trước cái này hay cái kia, không có bất cứ thứ gì gọi là không phải cảnh của chúng.

60. පඨමතතියාරුප්පාරම්මණත්තා ආරුප්පෙසු දුතියචතුත්ථානි මහග්ගතාරම්මණානි.

60. Do có đối tượng là thiền Vô sắc thứ nhất và thứ ba, nên trong các thiền Vô sắc, thiền thứ hai và thứ tư có cảnh đáo đại.

61. සෙසානි…පෙ… පඤ්ඤත්තාරම්මණානීති පන්නරස රූපාවචරානි, පඨමතතියාරුප්පානි චාති එකවීසති කසිණාදිපඤ්ඤත්තීසු පවත්තනතො පඤ්ඤත්තාරම්මණානි.

61. Các (tâm) còn lại... có cảnh chế định có nghĩa là: mười lăm tâm Sắc giới, và các tâm Vô sắc thứ nhất và thứ ba, tức là hai mươi mốt tâm, có cảnh chế định vì chúng diễn tiến trong các chế định như kasina v.v...

63. තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකපඤ්චද්වාරාවජ්ජනහසනවසෙන [Pg.135] පඤ්චවීසති චිත්තානි පරිත්ථම්හි කාමාවචරාරම්මණෙ යෙව භවන්ති. කාමාවචරඤ්හි මහග්ගතාදයො උපාදාය මන්දානුභාවතාය පරිසමන්තතො අත්තං ඛණ්ඩිතං වියාති පරිත්තං. ‘‘ඡ චිත්තානි මහග්ගතෙයෙවා’’ත්‍යාදිනා සබ්බත්ථ සාවධාරණයොජනා දට්ඨබ්බා.

63. Hai mươi lăm tâm, theo cách của hai mươi ba tâm quả Dục giới, tâm ngũ môn hướng và tâm tiếu sinh, chỉ sanh khởi trong cảnh Dục giới nhỏ hẹp. Thật vậy, cảnh Dục giới, so với cảnh Đại hành v.v..., được gọi là nhỏ hẹp (paritta) vì có năng lực yếu kém, giống như bị phân chia thành từng phần xung quanh. Nên hiểu rằng sự kết hợp có tính cách xác định ở khắp mọi nơi bằng câu "Sáu tâm chỉ (bắt) cảnh Đại hành" v.v...

ආලම්බණසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về Tóm lược Cảnh đã kết thúc.

වත්ථුසඞ්ගහවණ්ණනා

Phần giải thích về Tóm lược Vật

64. වත්ථුවිභාගතො, තබ්බත්ථුකචිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන ච සඞ්ගහො වත්ථුසඞ්ගහො. වසන්ති එතෙසු චිත්තචෙතසිකා තන්නිස්සයත්තාති වත්ථූනි.

64. Sự tóm lược theo sự phân chia vật và theo cách phân định các tâm có vật đó là Tóm lược Vật. Tâm và sở hữu tâm trú ngụ trong chúng, vì nương tựa vào chúng, nên (chúng) được gọi là vật.

65. තානි කාමලොකෙ සබ්බානිපි ලබ්භන්ති පරිපුණ්ණින්ද්‍රියස්ස තත්ථෙව උපලබ්භනතො. පි-සද්දෙන පන අන්ධබධිරාදිවසෙන කෙසඤ්චි අසම්භවං දීපෙති.

65. Tất cả những vật ấy đều có được trong cõi Dục, vì chúng được tìm thấy chính ở nơi người có các căn đầy đủ. Tuy nhiên, bằng từ "pi" (cũng), nó chỉ ra sự không thể có đối với một số người, theo trường hợp người mù, người điếc, v.v.

66. ඝානාදිත්තයං නත්ථි බ්‍රහ්මානං කාමවිරාගභාවනාවසෙන ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බෙසු විරත්තතාය තබ්බිසයප්පසාදෙසුපි විරාගසභාවතො. බුද්ධදස්සනධම්මස්සවනාදිඅත්ථං පන චක්ඛුසොතෙසු අවිරත්තභාවතො චක්ඛාදිද්වයං තත්ථ උපලබ්භති.

66. Ba (vật) bắt đầu bằng tỷ căn không có đối với các vị Phạm thiên, do việc tu tập ly tham trong các dục, vì đã ly tham trong các cảnh hương, vị, xúc, và do bản chất ly tham cả trong các sắc thần kinh đối với các cảnh đó. Tuy nhiên, vì mục đích thấy Phật, nghe Pháp, v.v., do không ly tham trong nhãn căn và nhĩ căn, nên hai (vật) bắt đầu bằng nhãn căn được tìm thấy ở đó.

67. අරූපලොකෙ සබ්බානිපි ඡ වත්ථූනි න සංවිජ්ජන්ති අරූපීනං රූපවිරාගභාවනාබලෙන තත්ථ සබ්බෙන සබ්බං රූපප්පවත්තියා අභාවතො.

67. Trong cõi Vô sắc, tất cả sáu vật đều không hiện hữu, vì đối với các chúng sanh vô sắc, do năng lực của việc tu tập ly tham trong sắc, ở đó hoàn toàn không có sự sanh khởi của sắc.

68. පඤ්චවිඤ්ඤාණානෙව නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුයොති පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයො.

68. Chính năm thức, vì có tính chất vô ngã, vô hồn, nên là các giới, (gọi là) năm thức giới.

69. මනනමත්තා ධාතු මනොධාතු.

69. Giới chỉ là sự suy nghĩ là ý giới.

70. මනොයෙව [Pg.136] විසිට්ඨවිජානනකිච්චයොගතො විඤ්ඤාණං නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතු චාති මනොවිඤ්ඤාණධාතු. මනසො විඤ්ඤාණධාතූති වා මනොවිඤ්ඤාණධාතු. සා හි මනතොයෙව අනන්තරපච්චයතො සම්භූයමනසොයෙව අනන්තරපච්චයභූතාති මනසො සම්බන්ධිනී හොති. සන්තීරණත්තයස්ස, අට්ඨමහාවිපාකානං, පටිඝද්වයස්ස, පඨමමග්ගස්ස, හසිතුප්පාදස්ස, පන්නරසරූපාවචරානඤ්ච වසෙන පවත්තා යථාවුත්තමනොධාතුපඤ්චවිඤ්ඤාණධාතූහි අවසෙසා මනොවිඤ්ඤාණධාතු සඞ්ඛාතා ච තිංස ධම්මා න කෙවලං මනොධාතුයෙව, තථා හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්තීති සම්බන්ධො.

70. Chính ý, do có phận sự nhận biết đặc biệt nên là thức, và vì có tính chất vô ngã, vô hồn nên là giới, (gọi là) ý thức giới. Hoặc, ý thức giới là giới thức của ý. Thật vậy, nó có liên quan đến ý vì nó sanh khởi từ chính ý do là vô gián duyên, và vì nó là vô gián duyên của chính ý. Ba mươi pháp được gọi là ý thức giới, là phần còn lại từ ý giới và năm thức giới đã được nói, sanh khởi theo cách của ba tâm thẩm tấn, tám tâm đại quả, hai tâm sân, sơ đạo, tâm tiếu sinh, và mười lăm tâm sắc giới, không chỉ (giống như) ý giới, cũng vậy, chúng chỉ sanh khởi nương vào ý vật. Đây là mối liên hệ.

සන්තීරණමහාවිපාකානි හි එකාදස ද්වාරාභාවතො, කිච්චාභාවතො ච ආරුප්පෙ න උප්පජ්ජන්ති. පටිඝස්ස අනීවරණාවත්ථස්ස අභාවතො තංසහගතං චිත්තද්වයං රූපලොකෙපි නත්ථි, පගෙව ආරුප්පෙ. පඨමමග්ගොපි පරතොඝොසපච්චයාභාවෙ සාවකානං අනුප්පජ්ජනතො, බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානඤ්ච මනුස්සලොකතො අඤ්ඤත්ථ අනිබ්බත්තනතො, හසනචිත්තඤ්ච කායාභාවතො, රූපාවචරානි අරූපීනං රූපවිරාගභාවනාවසෙන තදාරම්මණෙසු ඣානෙසුපි විරත්තභාවතො අරූපභවෙ න උප්පජ්ජන්තීති සබ්බානිපි එතානි තෙත්තිංස චිත්තානි හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්ති.

Thật vậy, mười một tâm thẩm tấn và đại quả không sanh khởi trong cõi Vô sắc do không có môn và không có phận sự. Do không có trạng thái không bị ngăn che của sân, hai tâm tương ưng với sân không có ngay cả trong cõi Sắc, huống chi là cõi Vô sắc. Sơ đạo cũng vậy, vì không sanh khởi cho các vị Thinh văn khi không có tha âm duyên, và vì các vị Phật và Độc Giác Phật không sanh ra ở nơi nào khác ngoài cõi người; và tâm tiếu sinh (không sanh khởi) do không có thân; các tâm Sắc giới (không sanh khởi) trong cõi Vô sắc đối với chúng sanh vô sắc do việc tu tập ly tham trong sắc và do đã ly tham cả trong các thiền có cảnh đó. Do đó, tất cả ba mươi ba tâm này chỉ sanh khởi nương vào ý vật.

71. පඤ්චරූපාවචරකුසලතො අවසෙසානි ද්වාදස ලොකියකුසලානි, පටිඝද්වයතො අවසෙසානි දස අකුසලානි, පඤ්චද්වාරාවජ්ජනහසනරූපාවචරකිරියෙහි අවසෙසානි තෙරස කිරියචිත්තානි, පඨමමග්ගතො අවසෙසානි සත්ත අනුත්තරානි චාති ඉමෙසං වසෙන ද්වෙචත්තාලීසවිධා මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතා ධම්මා පඤ්චවොකාරභවවසෙන හදයං නිස්සාය වා, චතුවොකාරභවවසෙන අනිස්සායවා පවත්තන්ති.

71. Mười hai tâm thiện thế gian còn lại từ năm tâm thiện Sắc giới, mười tâm bất thiện còn lại từ hai tâm sân, mười ba tâm duy tác còn lại từ tâm ngũ môn hướng, tâm tiếu sinh và các tâm duy tác Sắc giới, và bảy tâm siêu thế còn lại từ sơ đạo – theo cách của những tâm này, bốn mươi hai loại pháp được gọi là ý thức giới sanh khởi hoặc nương vào ý vật theo cách của hữu ngũ uẩn, hoặc sanh khởi không nương theo cách của hữu tứ uẩn.

73. කාමෙ [Pg.137] භවෙ ඡවත්ථුං නිස්සිතා සත්ත විඤ්ඤාණධාතුයො, රූපෙ භවෙ තිවත්ථුං නිස්සිතා ඝානවිඤ්ඤාණාදිත්තයවජ්ජිතා චතුබ්බිධා විඤ්ඤාණධාතුයො, ආරුප්පෙ භවෙ අනිස්සිතා එකා මනොවිඤ්ඤාණධාතු මතාති යොජනා.

73. Trong cõi Dục, bảy thức giới nương vào sáu vật; trong cõi Sắc, bốn loại thức giới, trừ ba (thức giới) bắt đầu bằng tỷ thức giới, nương vào ba vật; trong cõi Vô sắc, một ý thức giới không nương. Đây là cách kết hợp được xem là như vậy.

74. කාමාවචරවිපාකපඤ්චද්වාරාවජ්ජනපටිඝද්වයහසනවසෙන සත්තවීසති කාමාවචරානි, පන්නරස රූපාවචරානි, පඨමමග්ගොති තෙචත්තාලීස නිස්සායෙව ජායරෙ, තතොයෙව අවසෙසා ආරුප්පවිපාකවජ්ජිතා ද්වෙචත්තාලීස නිස්සාය ච අනිස්සාය ච ජායරෙ, පාකාරුප්පා චත්තාරො අනිස්සිතායෙවාති සම්බන්ධො.

74. Hai mươi bảy tâm Dục giới theo cách của các tâm quả Dục giới, tâm ngũ môn hướng, hai tâm sân, và tâm tiếu sinh; mười lăm tâm Sắc giới; và sơ đạo – (tổng cộng) bốn mươi ba tâm này chỉ sanh khởi có nương. Do đó, bốn mươi hai tâm còn lại, trừ các tâm quả Vô sắc, sanh khởi cả có nương và không nương. Bốn tâm quả Vô sắc chỉ sanh khởi không nương. Đây là mối liên hệ.

වත්ථුසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về Tóm lược Vật đã kết thúc.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Như vậy, trong phần giải thích về Abhidhammatthasaṅgaha tên là Abhidhammatthavibhāvinī

පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về Chương Tạp Loại đã kết thúc.

4. වීථිපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

4. Phần giải thích về Chương Lộ Trình

1. ඉච්චෙවං යථාවුත්තනයෙන චිත්තුප්පාදානං චතුන්නං ඛන්ධානං උත්තරං වෙදනාසඞ්ගහාදිවිභාගතො උත්තමං පභෙදසඞ්ගහං කත්වා පුන කාමාවචරාදීනං තිණ්ණං භූමීනං, ද්විහෙතුකාදිපුග්ගලානඤ්ච භෙදෙන ලක්ඛිතං ‘‘ඉදං එත්තකෙහි පරං, ඉමස්ස අනන්තරං එත්තකානි චිත්තානී’’ති එවං පුබ්බාපරචිත්තෙහි නියාමිතං පටිසන්ධිපවත්තීසු චිත්තුප්පාදානං පවත්තිසඞ්ගහං නාම තන්නාමකං සඞ්ගහං යථාසම්භවතො සමාසෙන පවක්ඛාමීති යොජනා.

1. Như vậy, sau khi đã thực hiện sự tóm lược các loại khác biệt cao tột của bốn uẩn là các tâm sanh, vượt trên sự phân chia về tóm lược thọ v.v... theo phương pháp đã nói, lại nữa, tôi sẽ nói một cách tóm tắt theo như có thể về sự tóm lược có tên là Tóm lược Diễn tiến của các tâm sanh trong (giai đoạn) tục sinh và bình nhật, được quy định bởi các tâm trước và sau như là "tâm này sau bấy nhiêu tâm, sau tâm này là bấy nhiêu tâm", và được đánh dấu bởi sự khác biệt của ba cõi bắt đầu bằng Dục giới và của các hạng người bắt đầu bằng nhị nhân. Đây là cách kết hợp.

2. වත්ථුද්වාරාරම්මණසඞ්ගහා හෙට්ඨා කථිතාපි පරිපුණ්ණං කත්වා පවත්තිසඞ්ගහං දස්සෙතුං පුන නික්ඛිත්තා.

2. Các phần tóm lược về vật, môn, và cảnh, mặc dù đã được nói ở trước, lại được đặt ra để trình bày sự tóm lược diễn tiến một cách đầy đủ.

3. විසයානං ද්වාරෙසු, විසයෙසු ච චිත්තානං පවත්ති විසයප්පවත්ති.

3. Sự diễn tiến của các đối tượng ở các môn, và sự diễn tiến của các tâm ở các đối tượng, là sự diễn tiến của đối tượng.

4. තත්ථාති තෙසු ඡසු ඡක්කෙසු.

4. "Tattha" (trong đó) có nghĩa là trong sáu nhóm sáu đó.

වීථිඡක්කවණ්ණනා

Phần giải thích về sáu lộ trình

6. ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ [Pg.138] පවත්තා වීථි චිත්තපරම්පරා චක්ඛුද්වාරවීථී’’ත්‍යාදිනා ද්වාරවසෙන, ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්බන්ධිනී වීථි තෙන සහ එකාරම්මණඑකද්වාරිකතාය සහචරණභාවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථී’’ත්‍යාදිනා විඤ්ඤාණවසෙන වා වීථීනං නාම යොජනා කාතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුද්වාරවීථී’’ත්‍යාදි වුත්තං.

6. Để chỉ ra rằng việc đặt tên cho các lộ trình cần được thực hiện theo cách dựa vào môn như trong câu “lộ trình là một chuỗi tâm diễn tiến ở nhãn môn được gọi là lộ trình nhãn môn”, hoặc theo cách dựa vào thức như trong câu “lộ trình liên quan đến nhãn thức, do đồng hành với nhãn thức ấy vì có cùng một đối tượng và cùng một môn, được gọi là lộ trình nhãn thức”, nên câu “lộ trình nhãn môn” v.v… đã được nói đến.

වීථිඡක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về sáu loại lộ trình.

වීථිභෙදවණ්ණනා

Giải về sự phân chia các lộ trình

7. ‘‘අතිමහන්ත’’න්ත්‍යාදීසු එකචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා ආපාථාගතං සොළසචිත්තක්ඛණායුකං අතිමහන්තං නාම. ද්විතිචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා පන්නරසචුද්දසචිත්තක්ඛණායුකං මහන්තං නාම. චතුචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව නවචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා තෙරසචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව අට්ඨචිත්තක්ඛණායුතං පරිත්තං නාම. දසචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව පන්නරසචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා සත්තචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව ද්විචිත්තක්ඛණායුකං අතිපරිත්තං නාම. එවඤ්ච කත්වා වක්ඛති ‘‘එකචිත්තක්ඛණාතීතානී’’ත්‍යාදි. විභූතං පාකටං. අවිභූතං අපාකටං.

7. Trong các câu “rất lớn” v.v…, đối tượng đi vào lộ trình sau khi đã trôi qua một sát-na tâm và có tuổi thọ là mười sáu sát-na tâm được gọi là đối tượng rất lớn. Đối tượng đi vào lộ trình sau khi đã trôi qua hai hoặc ba sát-na tâm và có tuổi thọ là mười lăm hoặc mười bốn sát-na tâm được gọi là đối tượng lớn. Đối tượng đi vào lộ trình sau khi đã trôi qua từ bốn cho đến chín sát-na tâm và có tuổi thọ từ mười ba cho đến tám sát-na tâm được gọi là đối tượng nhỏ. Đối tượng đi vào lộ trình sau khi đã trôi qua từ mười cho đến mười lăm sát-na tâm và có tuổi thọ từ bảy cho đến hai sát-na tâm được gọi là đối tượng rất nhỏ. Và do đó, ngài sẽ nói rằng “đã trôi qua một sát-na tâm” v.v… Rõ ràng (vibhūtaṃ) có nghĩa là hiển nhiên (pākaṭaṃ). Không rõ ràng (avibhūtaṃ) có nghĩa là không hiển nhiên (apākaṭaṃ).

වීථිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về sự phân chia các lộ trình.

පඤ්චද්වාරවීථිවණ්ණනා

Giải về lộ trình ngũ môn

8. කථන්ති කෙන පකාරෙන අතිමහන්තාදිවසෙන විසයවවත්ථානන්ති පුච්ඡිත්වා චිත්තක්ඛණවසෙන තං පකාසෙතුං ‘‘උප්පාදඨිතී’’ත්‍යාදි ආරද්ධං. උප්පජ්ජනං උප්පාදො, අත්තපටිලාභො. භඤ්ජනං භඞ්ගො, සරූපවිනාසො. උභින්නං වෙමජ්ඣෙ භඞ්ගාභිමුඛප්පවත්ති ඨිති නාම. කෙචි පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං පටිසෙධෙන්ති. අයඤ්හි නෙසං අධිප්පායො – චිත්තයමකෙ (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා; යම. 2.චිත්තයමක.81, 102) ‘‘උප්පන්නං උප්පජ්ජමාන’’න්ති එවමාදිපදානං විභඞ්ගෙ ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පන්නං[Pg.139], නො ච උප්පජ්ජමානං, උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නඤ්චෙව උප්පජ්ජමානඤ්චා’’ත්‍යාදිනා (යම. 2.චිත්තයමක.81, 102) භඞ්ගුප්පාදාව කථිතා, න ඨිතික්ඛණො. යදි ච චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණොපි අත්ථි, ‘‘ඨිතික්ඛණෙ භඞ්ගක්ඛණෙ චා’’ති වත්තබ්බං සියා. අථ මතං ‘‘උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති (අ. නි. 3.47) සුත්තන්තපාඨතො ඨිතික්ඛණො අත්ථී’’ති, තත්ථපි එකස්මිං ධම්මෙ අඤ්ඤථත්තස්ස අනුප්පජ්ජනතො, පඤ්ඤාණවචනතො ච පබන්ධඨිතියෙව අධිප්පෙතා, න ච ඛණඨිති, න ච අභිධම්මෙ ලබ්භමානස්ස අවචනෙ කාරණං අත්ථි, තස්මා යථාධම්මසාසනෙ අවචනම්පි අභාවමෙව දීපෙතීති. තත්ථ වුච්චතෙ යථෙව හි එකධම්මාධාරභාවෙපි උප්පාදභඞ්ගානං අඤ්ඤො උප්පාදක්ඛණො, අඤ්ඤො භඞ්ගක්ඛණොති උප්පාදාවත්ථාය භින්නා භඞ්ගාවත්ථා ඉච්ඡිතා. ඉතරථා හි ‘‘අඤ්ඤොයෙව ධම්මො උප්පජ්ජති, අඤ්ඤො නිරුජ්ඣතී’’ති ආපජ්ජෙය්‍ය, එවමෙව උප්පාදභඞ්ගාවත්ථාහි භින්නා භඞ්ගාභිමුඛාවත්ථාපි ඉච්ඡිතබ්බා, සා ඨිති නාම. පාළියං පන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධතො නයදස්සනවසෙන සා න වුත්තා. අභිධම්මදෙසනාපි හි කදාචි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තති, යථා රූපස්ස උප්පාදො උපචයො සන්තතීති ද්විධා භින්දිත්වා දෙසිතො, සුත්තෙ ච ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’’ති එවං සඞ්ඛතධම්මස්සෙව ලක්ඛණදස්සනත්ථං උප්පාදාදීනං වුත්තත්තා න සක්කා පබන්ධස්ස පඤ්ඤත්තිසභාවස්ස අසඞ්ඛතස්ස ඨිති තත්ථ වුත්තාති විඤ්ඤාතුං. උපසග්ගස්ස ච ධාත්වත්ථෙයෙව පවත්තනතො ‘‘පඤ්ඤායතී’’ති එතස්ස විඤ්ඤායතීති අත්ථො. තස්මා න එත්තාවතා චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණො පටිබාහිතුං යුත්තොති සුවුත්තමෙතං ‘‘උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙනා’’ති. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං අට්ඨකථායම්පි ‘‘එකෙකස්ස [Pg.140] උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙන තයො තයො ඛණා’’ති (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා).

8. Sau khi nêu lên câu hỏi “Sự xác định đối tượng theo cách rất lớn v.v… là theo phương thức nào?”, để trình bày điều ấy theo cách dựa vào sát-na tâm, câu “sanh, trụ” v.v… đã được bắt đầu. Sự sanh khởi là sanh (uppādo), là sự thành tựu bản thể. Sự hoại diệt là diệt (bhaṅgo), là sự hủy hoại tự tánh. Sự diễn tiến hướng đến hoại diệt ở giữa hai giai đoạn ấy được gọi là trụ (ṭhiti). Tuy nhiên, có một số vị bác bỏ sát-na trụ của tâm. Đây là chủ trương của các vị ấy: Trong bộ Song Đối về Tâm, trong phần phân tích các từ ngữ như “đã sanh, đang sanh”, chỉ có sát-na diệt và sát-na sanh được nói đến qua các câu như “vào sát-na diệt là đã sanh, nhưng không phải đang sanh; vào sát-na sanh thì vừa đã sanh, vừa đang sanh”, chứ không phải là sát-na trụ. Và nếu sát-na trụ của tâm cũng có, lẽ ra đã phải được nói là “vào sát-na trụ và vào sát-na diệt”. Nếu có quan điểm cho rằng “sát-na trụ có hiện hữu do dựa vào đoạn kinh văn ‘sự sanh được nhận rõ, sự diệt được nhận rõ, sự biến dị của cái đang trụ được nhận rõ’”, thì ở đó cũng vậy, do sự biến dị không sanh khởi trong một pháp duy nhất và do lời nói về sự nhận rõ, nên chỉ có sự tồn tại của dòng tương tục được ngụ ý, chứ không phải là sự tồn tại trong khoảnh khắc. Và không có lý do gì cho việc không nói đến điều đang được tìm thấy trong tạng Vi Diệu Pháp. Do đó, trong giáo pháp đúng theo thực tính, việc không nói đến cũng chỉ cho thấy sự không hiện hữu. Về điều ấy, câu trả lời được nói đến như sau: Giống như trong trường hợp là nền tảng của một pháp duy nhất, sát-na sanh là khác và sát-na diệt là khác, nên trạng thái diệt được muốn hiểu là khác biệt với trạng thái sanh. Nếu không như vậy, sẽ dẫn đến kết luận rằng “một pháp khác sanh khởi, một pháp khác diệt đi”. Cũng tương tự như vậy, trạng thái hướng đến hoại diệt, vốn khác biệt với các trạng thái sanh và diệt, cũng cần phải được chấp nhận. Trạng thái ấy được gọi là trụ. Tuy nhiên, trong tạng Pāḷi, do tùy thuận theo căn cơ của chúng sanh cần được tế độ và theo cách trình bày phương pháp, nên trạng thái ấy đã không được nói đến. Và lời dạy của tạng Vi Diệu Pháp đôi khi cũng diễn tiến tùy thuận theo căn cơ của chúng sanh cần được tế độ, giống như sự sanh của sắc pháp đã được phân thành hai loại và được thuyết giảng là sự tích lũy và sự tương tục. Và trong kinh, do các pháp sanh v.v… đã được nói đến nhằm mục đích cho thấy các đặc tính của chính pháp hữu vi qua câu “này các tỳ khưu, có ba đặc tính hữu vi này của pháp hữu vi. Thế nào là ba? Sự sanh được nhận rõ, sự diệt được nhận rõ, sự biến dị của cái đang trụ được nhận rõ”, nên không thể hiểu rằng sự tồn tại của dòng tương tục, vốn có tự tánh là chế định và là vô vi, đã được nói đến ở đó. Và do tiếp đầu ngữ cũng chỉ diễn tiến theo nghĩa của động từ căn, nên từ “paññāyati” này có nghĩa là “được biết”. Do đó, không hợp lý khi bác bỏ sát-na trụ của tâm chỉ vì bấy nhiêu lý do. Vì vậy, câu “theo cách sanh, trụ, diệt” này đã được nói rất khéo. Và do đó, trong Chú giải cũng đã nói rằng: “Mỗi một pháp có ba sát-na theo cách sanh, trụ, diệt”.

9. අරූපං ලහුපරිණාමං, රූපං ගරුපරිණාමං ගාහකගාහෙතබ්බභාවස්ස තංතංඛණවසෙන උප්පජ්ජනතොති ආහ ‘‘තානී’’ත්‍යාදි. තානීති තාදිසානි. සත්තරසන්නං චිත්තානං ඛණානි විය ඛණානි සත්තරසචිත්තක්ඛණානි, තානි චිත්තක්ඛණානි සත්තරසාති වා සම්බන්ධො. විසුං විසුං පන එකපඤ්ඤාස චිත්තක්ඛණානි හොන්ති. රූපධම්මානන්ති විඤ්ඤත්තිලක්ඛණරූපවජ්ජානං රූපධම්මානං. විඤ්ඤත්තිද්වයඤ්හි එකචිත්තක්ඛණායුකං. තථා හි තං චිත්තානුපරිවත්තිධම්මෙසු වුත්තං. ලක්ඛණරූපෙසු ච ජාති චෙව අනිච්චතා ච චිත්තස්ස උප්පාදභඞ්ගක්ඛණෙහි සමානායුකා, ජරතා පන එකූනපඤ්ඤාසචිත්තක්ඛණායුකා. එවඤ්ච කත්වා වදන්ති –

9. Do sự sanh khởi của trạng thái năng tri và sở tri theo từng sát-na tương ứng, nên pháp vô sắc biến đổi nhanh, còn sắc pháp biến đổi chậm. Vì thế, ngài đã nói “chúng” v.v… “Chúng” có nghĩa là “những thứ như vậy”. Mười bảy sát-na tâm là các sát-na giống như các sát-na của mười bảy tâm; hoặc có sự liên kết là “các sát-na tâm ấy là mười bảy”. Tuy nhiên, nếu tính riêng biệt thì có năm mươi mốt sát-na tâm. “Của các sắc pháp” có nghĩa là của các sắc pháp ngoại trừ sắc biểu tri và sắc đặc tính. Thật vậy, hai loại biểu tri có tuổi thọ là một sát-na tâm. Tương tự như vậy, điều ấy đã được nói đến trong các pháp tùy hành theo tâm. Và trong các sắc đặc tính, cả sự sanh lẫn sự vô thường đều có tuổi thọ tương đương với các sát-na sanh và diệt của tâm; tuy nhiên, sự già có tuổi thọ là bốn mươi chín sát-na tâm. Và do đó, các vị ấy nói rằng:

‘‘තං සත්තරසචිත්තායු, විනා විඤ්ඤත්තිලක්ඛණ’’න්ති (ස. ස. 60);

“Tuổi thọ của sắc pháp ấy là mười bảy tâm, ngoại trừ biểu tri và đặc tính.”

කෙචි (විභ. මූලටී. 20) පන ‘‘පටිච්චසමුප්පාදට්ඨකථායං ‘එත්තාවතා එකාදස චිත්තක්ඛණා අතීතා හොන්ති, අථාවසෙසපඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ’ති (විසුද්ධි. 2.623; විභ. අට්ඨ. 227) වචනතො සොළසචිත්තක්ඛණානි රූපධම්මානමායූ. උප්පජ්ජමානමෙව හි රූපං භවඞ්ගචලනස්ස පච්චයො හොතී’’ති වදන්ති, තයිදමසාරං ‘‘පටිසන්ධිචිත්තෙන සහුප්පන්නං කම්මජරූපං තතො පට්ඨාය සත්තරසමෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣති, පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතික්ඛණෙ උප්පන්නං අට්ඨාරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙ නිරුජ්ඣතී’’ත්‍යාදිනා (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) අට්ඨකථායමෙව සත්තරසචිත්තක්ඛණස්ස ආගතත්තා. යත්ථ පන සොළසචිත්තක්ඛණානෙව පඤ්ඤායන්ති, තත්ථ චිත්තප්පවත්තියා පච්චයභාවයොග්‍යක්ඛණවසෙන නයො නීතො. හෙට්ඨිමකොටියා හි එකචිත්තක්ඛණම්පි [Pg.141] අතික්කන්තස්සෙව රූපස්ස ආපාථාගමනසාමත්ථියන්ති අලමතිවිත්ථාරෙන.

Tuy nhiên, một số vị (Vibha. Mūlaṭī. 20) nói rằng: ‘Theo như trong Chú giải Duyên Khởi (Paṭiccasamuppādaṭṭhakathā) có nói: ‘Bấy nhiêu đó là mười một sát-na tâm đã trôi qua, khi ấy (sắc pháp) còn lại tuổi thọ năm sát-na tâm’ (Visuddhi. 2.623; Vibha. Aṭṭha. 227), tuổi thọ của các sắc pháp là mười sáu sát-na tâm. Vì rằng sắc pháp ngay khi đang sanh lên chính là duyên cho sự rung động của hữu phần.’ Điều ấy là vô căn cứ, vì chính trong Chú giải (Vibha. Aṭṭha. 26, Pakiṇṇakakathā) đã đề cập đến (tuổi thọ) mười bảy sát-na tâm qua (đoạn văn) bắt đầu là: ‘Sắc do nghiệp sanh đồng sanh với tâm tục sinh, kể từ đó, diệt cùng với (tâm) thứ mười bảy; (sắc) sanh lên trong sát-na trụ của tâm tục sinh thì diệt trong sát-na sanh của (tâm) thứ mười tám.’ Tuy nhiên, ở chỗ nào mà chỉ có mười sáu sát-na tâm được nhận biết, ở đó phương pháp được dẫn dắt theo cách của sát-na thích hợp để làm duyên cho sự diễn tiến của tâm. Vì rằng, ở giới hạn dưới cùng, chỉ có sắc pháp đã trôi qua ít nhất một sát-na tâm mới có khả năng đi vào lộ trình (của tâm). Thôi, không cần nói dài dòng.

10. එකචිත්තස්ස ඛණං විය ඛණං එකචිත්තක්ඛණං, තං අතීතං එතෙසං, එතානි වා තං අතීතානීති එකචිත්තක්ඛණාතීතානි. ආපාථමාගච්ඡන්තීති රූපසද්දාරම්මණානි සකසකට්ඨානෙ ඨත්වාව ගොචරභාවං ගච්ඡන්තීති ආභොගානුරූපං අනෙකකලාපගතානි ආපාථං ආගච්ඡන්ති, සෙසානි පන ඝානාදිනිස්සයෙසු අල්ලීනානෙව විඤ්ඤාණුප්පත්තිකාරණානීති එකෙකකලාපගතානිපි. එකෙකකලාපගතාපි හි පසාදා විඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවං ගච්ඡන්ති, තෙ පන භවඞ්ගචලනස්ස අනන්තරපච්චයභූතෙන භවඞ්ගෙන සද්ධිං උප්පන්නා. ‘‘ආවජ්ජනෙන සද්ධිං උප්පන්නා’’ති අපරෙ.

10. Sát-na giống như sát-na của một tâm là một sát-na tâm (ekacittakkhaṇa). Cái ấy đã trôi qua đối với chúng, hoặc chúng đã trôi qua cái ấy, do đó (gọi là) đã trôi qua một sát-na tâm (ekacittakkhaṇātītāni). (Nói rằng) ‘chúng đi vào lộ trình’ có nghĩa là: các đối tượng sắc và thinh, đứng ngay tại chỗ của mình mà trở thành cảnh giới (của tâm), nên chúng đi vào lộ trình tùy theo sự hướng tâm, thuộc về nhiều tổng hợp sắc. Còn các (đối tượng) khác, vì chúng dính liền vào các vật nương (như) khứu giác và là nguyên nhân cho sự sanh khởi của thức, nên (chúng đi vào lộ trình) dù chỉ thuộc về một tổng hợp sắc. Vì rằng, các sắc thần kinh dù chỉ thuộc về một tổng hợp sắc cũng trở thành nền tảng cho thức, và chúng sanh khởi cùng với tâm hữu phần vốn là vô gián duyên cho sự rung động của hữu phần. Những người khác nói: ‘(Chúng) sanh khởi cùng với (tâm) hướng môn.’

ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙති විසදිසවිඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුභාවසඞ්ඛාතභවඞ්ගචලනවසෙන පුරිමග්ගහිතාරම්මණස්මිංයෙව ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ පවත්තෙ. පඤ්චසු හි පසාදෙසු යොග්‍යදෙසාවත්ථානවසෙන ආරම්මණෙ ඝට්ටිතෙ පසාදඝට්ටනානුභාවෙන භවඞ්ගසන්තති වොච්ඡිජ්ජමානා සහසා අනොච්ඡිජ්ජිත්වා යථා වෙගෙන ධාවන්තො ඨාතුකාමොපි පුරිසො එකද්විපදවාරෙ අතික්කමිත්වාව තිට්ඨති, එවං ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වාව ඔච්ඡිජ්ජති. තත්ථ පඨමචිත්තං භවඞ්ගසන්තතිං චාලෙන්තං විය උප්පජ්ජතීති භවඞ්ගචලනං, දුතියං තස්ස ඔච්ඡිජ්ජනාකාරෙන උප්පජ්ජනතො භවඞ්ගුපච්ඡෙදොති වොහරන්ති. ඉධ පන අවිසෙසෙන වුත්තං ‘‘ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙ’’ති.

Khi hữu phần đã rung động hai lần: có nghĩa là khi hữu phần diễn tiến hai lần ngay trong đối tượng đã được bắt giữ trước đó, theo cách rung động của hữu phần được gọi là trạng thái làm nhân cho sự sanh khởi của thức khác loại. Vì rằng, khi đối tượng va chạm vào một trong năm sắc thần kinh, tùy theo vị trí thích hợp, do năng lực của sự va chạm vào sắc thần kinh, dòng hữu phần đang bị cắt đứt đã không bị cắt đứt một cách đột ngột, giống như người đang chạy nhanh dù muốn dừng lại cũng phải chạy quá một hai bước rồi mới dừng lại, cũng vậy, (dòng hữu phần) sanh khởi hai lần rồi mới bị cắt đứt. Trong đó, tâm thứ nhất sanh khởi giống như làm rung động dòng hữu phần nên được gọi là rung động hữu phần (bhavaṅgacalana), tâm thứ hai do sanh khởi theo cách cắt đứt dòng hữu phần ấy nên được gọi là dứt dòng hữu phần (bhavaṅgupaccheda). Nhưng ở đây, được nói không có sự phân biệt là ‘khi hữu phần đã rung động hai lần’.

නනු ච රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තන්නිස්සිතස්සෙව චලනං යුත්තං, කථං පන හදයවත්ථුනිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්සාති? සන්තතිවසෙන එකාබද්ධත්තා. යථා හි භෙරියා එකස්මිං තලෙ ඨිතසක්ඛරාය මක්ඛිකාය නිසින්නාය අපරස්මිං තලෙ දණ්ඩාදිනා පහටෙ අනුක්කමෙන භෙරිචම්මවරත්තාදීනං චලනෙන සක්ඛරාය [Pg.142] චලිතාය මක්ඛිකාය උප්පතිත්වා ගමනං හොති, එවමෙව රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තන්නිස්සයෙසු මහාභූතෙසු චලිතෙසු අනුක්කමෙන තංසම්බන්ධානං සෙසරූපානම්පි චලනෙන හදයවත්ථුම්හි චලිතෙ තන්නිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්ස චලනාකාරෙන පවත්ති හොති. වුත්තඤ්ච –

Chẳng phải khi sắc... va chạm vào sắc thần kinh, sự rung động của chính cái nương vào nó là hợp lý hay sao? Nhưng làm thế nào (có sự rung động) của hữu phần nương vào ý vật? (Đáp:) Do được liên kết thành một dòng tương tục. Ví như, khi một con ruồi đậu trên viên sỏi đặt trên một mặt của cái trống, lúc mặt kia bị đánh bằng gậy..., do sự rung động tuần tự của da trống, dây da..., viên sỏi rung động, con ruồi liền bay đi. Cũng vậy, khi sắc... va chạm vào sắc thần kinh, các đại hiển nương vào đó rung động, do sự rung động tuần tự của cả các sắc pháp còn lại có liên quan đến chúng, khi ý vật rung động, sự diễn tiến của hữu phần nương vào nó xảy ra theo cách rung động. Và đã được nói rằng:

‘‘ඝට්ටිතෙ අඤ්ඤවත්ථුම්හි, අඤ්ඤනිස්සිතකම්පනං;

එකාබද්ධෙන හොතීති, සක්ඛරොපමයා වදෙ’’ති. (ස. ස. 176);

‘Khi vật khác bị va chạm, sự rung động của cái nương vào vật khác xảy ra do sự liên kết làm một; nên nói bằng ví dụ viên sỏi.’ (sa. sa. 176);

භවඞ්ගසොතන්ති භවඞ්ගප්පවාහං. ආවජ්ජන්තන්ති ‘‘කිං නාමෙත’’න්ති වදන්තං විය ආභොගං කුරුමානං. පස්සන්තන්ති පච්චක්ඛතො පෙක්ඛන්තං. නනු ච ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා’’ති (දී. නි. 1.213; අ. නි. 3.62; විභ. 517) වචනතො චක්ඛුන්ද්‍රියමෙව දස්සනකිච්චං සාදෙති, න විඤ්ඤාණන්ති? නයිදමෙවං, රූපස්ස අන්ධභාවෙන රූපදස්සනෙ අසමත්ථභාවතො. යදි ච තං රූපං පස්සති, තථා සති අඤ්ඤවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනොපි රූපදස්සනප්පසඞ්ගො සියා. යදි එවං විඤ්ඤාණස්ස තං කිච්චං සාධෙති, විඤ්ඤාණස්ස අප්පටිබන්ධත්තා අන්තරිතරූපස්සපි දස්සනං සියා. හොතු අන්තරිතස්සපි දස්සනං, යස්ස ඵලිකාදිතිරොහිතස්ස ආලොකපටිබන්ධො නත්ථි, යස්ස පන කුට්ටාදිඅන්තරිතස්ස අලොකපටිබන්ධො අත්ථි. තත්ථ පච්චයාභාවතො විඤ්ඤාණං නුප්පජ්ජතීති න තස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන ගහණං හොති. ‘‘චක්ඛුනා’’ති පනෙත්ථ තෙන ද්වාරෙන කරණභූතෙනාති අධිප්පායො. අථ වා නිස්සිතකිරියා නිස්සයප්පටිබද්ධා වුත්තා යථා ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති.

Dòng hữu phần (bhavaṅgasotaṃ): tức là dòng chảy của hữu phần. Hướng đến (āvajjantaṃ): tức là thực hiện sự hướng tâm giống như đang nói ‘Cái này là gì?’. Thấy (passantaṃ): tức là nhìn một cách trực tiếp. Chẳng phải theo như (câu) ‘dùng mắt thấy sắc’ (Dī. Ni. 1.213; A. Ni. 3.62; Vibha. 517) thì chính nhãn quyền hoàn thành phận sự thấy, chứ không phải thức hay sao? Điều này không phải vậy, vì sắc có tính chất mù nên không có khả năng thấy sắc. Và nếu sắc ấy thấy, trong trường hợp như vậy, sẽ dẫn đến việc ngay cả người có thức khác cũng thấy sắc. Nếu nói rằng thức hoàn thành phận sự ấy, thì do thức không bị ngăn che, cũng có thể thấy được cả sắc bị che khuất. Cứ cho là thấy được cả vật bị che khuất, (đó là) vật bị che bởi pha lê... mà không có sự cản trở ánh sáng; còn đối với vật bị che bởi tường... mà có sự cản trở ánh sáng, trong trường hợp đó do không có duyên nên thức không sanh khởi, do đó nó không bị nhãn thức bắt lấy. Ở đây, (cụm từ) ‘dùng mắt’ có nghĩa là ‘bằng cửa ấy vốn là công cụ’. Hoặc là, hành động của cái nương tựa được nói gắn liền với vật nương, giống như (câu) ‘những cái giường đang la hét’.

සම්පටිච්ඡන්තන්ති තමෙව රූපං පටිග්ගණ්හන්තං විය. සන්තීරයමානන්ති තමෙව රූපං වීමංසන්තං විය. වවත්ථපෙන්තන්ති තමෙව රූපං සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙන්තං විය. යොනිසොමනසිකාරාදිවසෙන ලද්ධො පච්චයො එතෙනාති ලද්ධපච්චයං. යං කිඤ්චි ජවනන්ති සම්බන්ධො. මුච්ඡාමරණාසන්නකාලෙසු ච ඡප්පඤ්චපි ජවනානි පවත්තන්තීති ආහ [Pg.143] ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති. ජවනානුබන්ධානීති පටිසොතගාමිනාවං නදීසොතො විය කිඤ්චි කාලං ජවනං අනුගතානි. තස්ස ජවනස්ස ආරම්මණං ආරම්මණමෙතෙසන්ති තදාරම්මණානි ‘‘බ්‍රහ්මස්සරො’’ත්‍යාදීසු විය මජ්ඣෙපදලොපවසෙන, තදාරම්මණානි ච තානි පාකානි චාති තදාරම්මණපාකානි. යථාරහන්ති ආරම්මණජවනසත්තානුරූපං. තථා පවත්තිං පන සයමෙව පකාසයිස්සති, භවඞ්ගපාතොති වීථිචිත්තවසෙන අප්පවත්තිත්වා චිත්තස්ස භවඞ්ගපාතො විය, භවඞ්ගවසෙන උප්පත්තීති වුත්තං හොති. එත්ථ ච වීථිචිත්තප්පවත්තියා සුඛග්ගහණත්ථං අම්බොපමාදිකං ආහරන්ති, තත්‍රිදං අම්බොපමාමත්තං (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) – එකො කිර පුරිසො ඵලිතම්බරුක්ඛමූලෙ සසීසං පාරුපිත්වා නිද්දායන්තො ආසන්නෙ පතිතස්ස එකස්ස අම්බඵලස්ස සද්දෙන පබුජ්ඣිත්වා සීසතො වත්ථං අපනෙත්වා චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා දිස්වා ච තං ගහෙත්වා මද්දිත්වා උපසිඞ්ඝිත්වා පක්කභාවං ඤත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා මුඛගතං සහ සෙම්හෙන අජ්ඣොහරිත්වා පුන තත්ථෙව නිද්දායති. තත්ථ පුරිසස්ස නිද්දායනකාලො විය භවඞ්ගකාලො, ඵලස්ස පතිතකාලො විය ආරම්මණස්ස පසාදඝට්ටනකාලො, තස්ස සද්දෙන පබුද්ධකාලො විය ආවජ්ජනකාලො, උම්මීලෙත්වා ඔලොකිතකාලො විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණප්පවත්තිකාලො, ගහිතකාලො විය සම්පටිච්ඡනකාලො, මද්දනකාලො විය සන්තීරණකාලො, උපසිඞ්ඝනකාලො විය වොට්ඨබ්බනකාලො, පරිභොගකාලො විය ජවනකාලො, මුඛගතං සහ සෙම්හෙන අජ්ඣොහරණකාලො විය තදාරම්මණකාලො, පුන නිද්දායනකාලො විය පුන භවඞ්ගකාලො.

Tâm Tiếp thâu (Sampaṭicchana) có nghĩa là giống như đang tiếp nhận chính đối tượng sắc ấy. Tâm Suy đạc (Santīraṇa) có nghĩa là giống như đang xem xét chính đối tượng sắc ấy. Tâm Xác định (Vavatthapana) có nghĩa là giống như đang ghi nhận rõ chính đối tượng sắc ấy. ‘Có được duyên’ (laddhapaccayaṃ) là do nó có được duyên nhờ vào như lý tác ý v.v... ‘Bất cứ tốc hành tâm nào’ (yaṃ kiñci javanaṃ) là có sự liên quan. Và trong những lúc ngất xỉu và cận tử, năm hoặc sáu tốc hành tâm cũng khởi lên, do đó ngài đã nói ‘thông thường’ (yebhuyyena). ‘Theo sau tốc hành tâm’ (javanānubandhāni) là những tâm theo sau tốc hành tâm trong một khoảng thời gian nào đó, giống như dòng sông theo sau chiếc thuyền đi ngược dòng. ‘Na-cảnh tâm’ (tadārammaṇāni) là những tâm có đối tượng là đối tượng của tốc hành tâm ấy, giống như trong các trường hợp ‘brahmassaro’ v.v... do sự lược bỏ từ ở giữa; và ‘quả Na-cảnh tâm’ (tadārammaṇapākāni) là những quả Na-cảnh tâm ấy. ‘Tùy theo sự thích hợp’ (yathārahaṃ) có nghĩa là tương ứng với đối tượng, tốc hành tâm, và chúng sanh. Vị ấy sẽ tự mình làm sáng tỏ sự diễn tiến như vậy. ‘Rơi vào hữu phần’ (bhavaṅgapāta) là giống như sự rơi vào hữu phần của tâm do không diễn tiến theo cách của tâm lộ; có nghĩa là sự sanh khởi theo cách của hữu phần đã được nói đến. Và ở đây, để dễ hiểu về sự diễn tiến của tâm lộ, các vị đã đưa ra ví dụ về quả xoài v.v... Trong đó, đây là ví dụ về quả xoài (Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā, Vipākuddhārakathā): Có một người đàn ông đang ngủ dưới gốc cây xoài sai quả, trùm kín cả đầu. Khi nghe tiếng một quả xoài rơi gần đó, ông ta tỉnh giấc, kéo tấm vải che đầu ra, mở mắt nhìn, thấy quả xoài rồi nhặt lên, nắn bóp, ngửi, biết là quả đã chín, rồi ăn, nuốt cả phần trong miệng cùng với nước bọt, rồi lại ngủ thiếp đi ngay tại chỗ. Trong ví dụ này, thời gian người đàn ông ngủ giống như thời gian của hữu phần (bhavaṅga); thời gian quả xoài rơi giống như thời gian đối tượng va chạm vào căn; thời gian tỉnh giấc do tiếng động ấy giống như thời gian của tâm hướng môn (āvajjana); thời gian mở mắt nhìn giống như sự khởi lên của nhãn thức; thời gian nhặt lên giống như thời gian của tâm tiếp thâu (sampaṭicchana); thời gian nắn bóp giống như thời gian của tâm suy đạc (santīraṇa); thời gian ngửi giống như thời gian của tâm xác định (voṭṭhabbana); thời gian ăn giống như thời gian của tốc hành tâm (javana); thời gian nuốt cả phần trong miệng cùng với nước bọt giống như thời gian của Na-cảnh tâm (tadārammaṇa); và thời gian ngủ lại giống như thời gian của hữu phần trở lại.

ඉමාය ච උපමාය කිං දීපිතං හොති? ආරම්මණස්ස පසාදඝට්ටනමෙව කිච්චං, ආවජ්ජනස්ස විසයාභුජනමෙව, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස දස්සනමත්තමෙව, සම්පටිච්ඡනාදීනඤ්ච පටිග්ගණ්හනාදිමත්තමෙව[Pg.144], ජවනස්සෙව පන ආරම්මණරසානුභවනං, තදාරම්මණස්ස ච තෙන අනුභූතස්සෙව අනුභවනන්ති එවං කිච්චවසෙන ධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංකිණ්ණතා දීපිතා හොති. එවං පවත්තමානං පන චිත්තං ‘‘ආවජ්ජනං නාම හුත්වා භවඞ්ගානන්තරං හොති, ත්වං දස්සනාදීසු අඤ්ඤතරං හුත්වා ආවජ්ජනානන්තර’’න්ත්‍යාදිනා නියුඤ්ජකෙ කාරකෙ අසතිපි උතුබීජනියාමාදි (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) විය චිත්තනියාමවසෙනෙව පවත්තතීති වෙදිතබ්බං.

Và ví dụ này làm sáng tỏ điều gì? Phận sự của đối tượng chỉ là sự va chạm vào căn; của tâm hướng môn chỉ là sự hướng đến đối tượng; của nhãn thức chỉ là sự thấy; của tâm tiếp thâu v.v... chỉ là sự tiếp nhận v.v...; còn của tốc hành tâm chính là sự hưởng thụ hương vị của đối tượng; và của Na-cảnh tâm là sự hưởng thụ lại chính cái đã được (tốc hành tâm) hưởng thụ. Như vậy, sự không pha trộn lẫn nhau giữa các pháp về phương diện phận sự đã được làm sáng tỏ. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng tâm, khi diễn tiến như vậy, nó diễn tiến chỉ do sức mạnh của định luật tâm (cittaniyāma), giống như định luật thời tiết, định luật hạt giống v.v..., mặc dù không có một tác nhân nào ra lệnh rằng: ‘Này tâm hướng môn, hãy khởi lên sau hữu phần; này ngươi, một trong các tâm thấy v.v..., hãy khởi lên sau tâm hướng môn’.

11. එත්තාවතා සත්තරස චිත්තක්ඛණානි පරිපූරෙන්තීති සම්බන්ධො.

11. Sự liên quan là: đến đây, mười bảy sát-na tâm được hoàn mãn.

12. අප්පහොන්තාතීතකන්ති අප්පහොන්තං හුත්වා අතීතං. නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති චුද්දසචිත්තක්ඛණායුකෙ තාව ආරම්මණස්ස නිරුද්ධත්තාව තදාරම්මණං නුප්පජ්ජති. න හි එකවීථියං කෙසුචි පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු කානිචි අතීතාරම්මණානි හොන්ති. පන්නරසචිත්තක්ඛණායුකෙසුපි ජවනුප්පත්තිතො පරං එකමෙව චිත්තක්ඛණං අවසිට්ඨන්ති ද්වික්ඛත්තුං තදාරම්මණුප්පත්තියා අප්පහොනකභාවතො නත්ථි දුතියතදාරම්මණස්ස උප්පත්තීති පඨමම්පි නුප්පජ්ජති. ද්වික්ඛත්තුමෙව හි තදාරම්මණුප්පත්ති පාළියං නියමිතා චිත්තප්පවත්තිගණනායං සබ්බවාරෙසු ‘‘තදාරම්මණානි ද්වෙ’’ති (විභ. අට්ඨ. 227) ද්වින්නමෙව චිත්තවාරානං ආගතත්තා. යං පන පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං –

12. ‘Quá khứ không đủ’ (appahontātītakaṃ) có nghĩa là đã trở thành quá khứ do không đủ (thời gian). ‘Không có sự sanh khởi của Na-cảnh tâm’ (natthi tadārammaṇuppādo) có nghĩa là: đối với đối tượng có tuổi thọ mười bốn sát-na tâm, Na-cảnh tâm không sanh khởi vì đối tượng đã diệt mất. Thật vậy, trong cùng một lộ trình tâm, không thể có trường hợp một số tâm có đối tượng hiện tại trong khi một số khác lại có đối tượng quá khứ. Ngay cả đối với đối tượng có tuổi thọ mười lăm sát-na tâm, sau khi tốc hành tâm sanh khởi, chỉ còn lại một sát-na tâm duy nhất. Do không đủ thời gian cho Na-cảnh tâm sanh khởi hai lần, nên Na-cảnh tâm thứ hai không sanh khởi, và do đó, cái thứ nhất cũng không sanh khởi. Thật vậy, sự sanh khởi hai lần của Na-cảnh tâm đã được quy định trong Pāli, trong phần đếm các tiến trình tâm, ở tất cả các trường hợp, vì câu ‘hai Na-cảnh tâm’ (tadārammaṇāni dve) đã được đề cập đến trong hai loại tuần tự tâm. Còn về điều đã được nói trong bộ Paramatthavinicchaya –

‘‘සකිං ද්වෙ වා තදාලම්බං, සකිමාවජ්ජනාදයො’’ති (පරම. වි. 116), තං මජ්ඣිමභාණකමතානුසාරෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යස්මා පන මජ්ඣිමභාණකානං වාදො හෙට්ඨා වුත්තපාළියා අසංසන්දනතො සම්මොහවිනොදනීයං (විභ. අට්ඨ. 227) පටික්ඛිත්තොව, තස්මා ආචරියෙනපි අත්තනා අනධිප්පෙතත්තායෙව ඉධ චෙව නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ ච සකිං තදාරම්මණුප්පත්ති න වුත්තා.

‘Na-cảnh tâm (tadālambaṃ) một hoặc hai lần, hướng môn (āvajjanā) v.v... một lần’ (Paramatthavinicchaya, 116), cần phải hiểu rằng điều này được nói theo quan điểm của các vị Trung Bộ Tụng Giả (Majjhimabhāṇaka). Tuy nhiên, vì học thuyết của các vị Trung Bộ Tụng Giả không phù hợp với đoạn Pāli đã được trích dẫn ở dưới và đã bị bác bỏ trong bộ Sammohavinodanī (Vibhaṅga-aṭṭhakathā, 227), do đó, chính vị Luận Sư (ācariya), vì bản thân ngài không chấp thuận quan điểm ấy, đã không đề cập đến sự sanh khởi một lần của Na-cảnh tâm ở đây cũng như trong bộ Nāmarūpapariccheda.

13. වොට්ඨබ්බනුප්පාදතො [Pg.145] පරං ඡචිත්තක්ඛණාවසිට්ඨායුකම්පි ආරම්මණං අප්පායුකභාවෙන පරිදුබ්බලත්තා ජවනුප්පත්තියා පච්චයො න හොති. ජවනඤ්හි උප්පජ්ජමානං නියමෙන සත්තචිත්තක්ඛණායුකෙයෙව උප්පජ්ජතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ජවනම්පි අනුප්පජ්ජිත්වා’’ති. හෙතුම්හි චායං ත්වාපච්චයො, ජවනස්සපි අනුප්පත්තියාති අත්ථො. ඉතරථා හි අපරකාලකිරියාය සමානකත්තුකතා න ලබ්භතීති. ද්වත්තික්ඛත්තුන්ති ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා. කෙචි පන ‘‘තික්ඛත්තු’න්ති ඉදං වචනසිලිට්ඨතාමත්තප්පයොජන’’න්ති වදන්ති, තං පන තෙසං අභිනිවෙසමත්තං. න හි ‘‘ද්වික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනමෙව පරිවත්තතී’’ති වුත්තෙපි වචනස්ස අසිලිට්ඨභාවො අත්ථි, න ච තික්ඛත්තුං පවත්තියා බාධකං කිඤ්චි වචනං අට්ඨකථාදීසු අත්ථි. එවඤ්ච කත්වා තත්ථ තත්ථ සීහළසංවණ්ණනාකාරාපි ‘‘ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා’’ඉච්චෙව වණ්ණෙන්ති. වොට්ඨබ්බනමෙව පරිවත්තතීති වොට්ඨබ්බනමෙව පුනප්පුනං උප්පජ්ජති. තං පන අප්පත්වා අන්තරා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ඨත්වා චිත්තප්පවත්තියා නිවත්තනං නත්ථි.

13. Sau khi xác định tâm sanh khởi, cảnh dù có tuổi thọ còn lại sáu sát-na tâm, do quá yếu vì có tuổi thọ ngắn, cũng không là duyên cho tốc hành tâm sanh khởi. Vì tốc hành tâm khi sanh khởi, theo quy luật, chỉ sanh khởi với tuổi thọ bảy sát-na tâm, với ý nghĩa này, ngài nói "dù tốc hành tâm không sanh khởi". Bất biến từ "tvā" này có nghĩa là nguyên nhân, nghĩa là "do tốc hành tâm không sanh khởi". Nếu không, sẽ không có được sự đồng chủ từ với hành động ở thời điểm sau. "Hai hoặc ba lần" nghĩa là hai lần hoặc ba lần. Tuy nhiên, một số vị nói rằng "ba lần" ở đây chỉ có mục đích làm cho câu văn trôi chảy. Nhưng đó chỉ là sự cố chấp của họ. Vì ngay cả khi nói "chỉ có xác định tâm diễn ra hai lần", câu văn cũng không có gì là không trôi chảy, và cũng không có lời nào trong các Chú giải cản trở sự diễn tiến ba lần. Do đó, các nhà sớ giải Tích Lan ở nhiều nơi cũng giải thích là "hai lần hoặc ba lần". "Chỉ có xác định tâm diễn ra" nghĩa là chỉ có xác định tâm sanh khởi lặp đi lặp lại. Tuy nhiên, không có trường hợp tiến trình tâm dừng lại ở giữa chừng, sau khi đã trải qua nhãn thức v.v... mà không đạt đến (xác định tâm).

ආනන්දාචරියො පනෙත්ථ (ධ. ස. මූලටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) ‘‘ආවජ්ජනා කුසලාකුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417) ආවජ්ජනාය කුසලාකුසලානං අනන්තරපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනානඤ්ච අත්ථන්තරාභාවතො සති උප්පත්තියං වොට්ඨබ්බනං කාමාවචරකුසලාකුසලකිරියජවනානං එකන්තතො අනන්තරපච්චයභාවෙනෙව පවත්තෙය්‍ය, නො අඤ්ඤථාති මුච්ඡාකාලාදීසු මන්දීභූතවෙගතාය ජවනපාරිපූරියා පරිත්තාරම්මණං නියමිතබ්බං, න වොට්ඨබ්බනස්ස ද්වත්තික්ඛත්තුං පවත්තියාති දීපෙති. කිඤ්චාපි එවං දීපෙති, තිහෙතුකවිපාකානි පන අනන්තරපච්චයභාවෙන වුත්තානෙව. ඛීණාසවානං චුතිවසෙන පවත්තානි න කස්සචි අනන්තරපච්චයභාවං ගච්ඡන්තීති තානි විය වොට්ඨබ්බනම්පි පච්චයවෙකල්ලතො කුසලාකුසලාදීනං අනන්තරපච්චයො [Pg.146] න හොතීති න න සක්කා වත්තුං, තස්මා අට්ඨකථාසු ආගතනයෙනෙවෙත්ථ පරිත්තාරම්මණං නියමිතන්ති.

Ở đây, trưởng lão Ānanda chỉ ra rằng: vì đã được nói rằng "hướng tâm là duyên cho các uẩn thiện và bất thiện bằng vô gián duyên", và vì xác định tâm và hướng tâm không có sự khác biệt về bản chất, nên khi sanh khởi, xác định tâm chắc chắn phải diễn tiến như là vô gián duyên cho các tốc hành tâm thiện, bất thiện, và duy tác cõi Dục, chứ không thể khác được. Do đó, cảnh rất nhỏ nên được quy định bởi sự không trọn vẹn của tốc hành tâm do tốc độ bị suy giảm trong lúc ngất xỉu v.v..., chứ không phải bởi sự diễn tiến hai hoặc ba lần của xác định tâm. Mặc dù ngài chỉ ra như vậy, nhưng các tâm quả tam nhân cũng đã được nói là vô gián duyên. (Tuy nhiên) những tâm (quả tam nhân) diễn ra như là tâm tử của các bậc lậu tận không trở thành vô gián duyên cho bất cứ tâm nào. Giống như chúng, không phải là không thể nói rằng xác định tâm cũng không là vô gián duyên cho các tâm thiện, bất thiện v.v... do thiếu duyên. Do đó, ở đây cảnh rất nhỏ được quy định theo phương pháp đã được trình bày trong các Chú giải.

14. නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො උපරිමකොටියා සත්තචිත්තක්ඛණායුකස්සපි ද්වත්තික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනුප්පත්තියා අප්පහොනකභාවතො වීථිචිත්තානං උප්පාදො නත්ථි, භවඞ්ගපාතොව හොතීති අධිප්පායො. භවඞ්ගචලනමෙවාති අවධාරණඵලං දස්සෙතුං ‘‘නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො’’ති වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘නත්ථි භවඞ්ගුපච්ඡෙදො’’ති අවධාරණඵලං දස්සෙන්ති, තං පන වීථිචිත්තුප්පාදාභාවවචනෙනෙව සිද්ධං. සති හි වීථිචිත්තුප්පාදෙ භවඞ්ගං උපච්ඡිජ්ජති. භවඞ්ගුපච්ඡෙදනාමෙන පන හෙට්ඨාපි විසුං අවුත්තත්තා ඉධ අවිසෙසෙන වුත්තං.

14. "Không có sự sanh khởi của tâm lộ": ý nghĩa là không có sự sanh khởi của các tâm lộ, chỉ có sự rơi vào hữu phần, vì ở giới hạn cao nhất, ngay cả (cảnh) có tuổi thọ bảy sát-na tâm cũng không đủ cho sự sanh khởi của xác định tâm hai hoặc ba lần. Để chỉ ra kết quả của sự nhấn mạnh "chỉ có sự rung động của hữu phần", câu "không có sự sanh khởi của tâm lộ" đã được nói. Tuy nhiên, những người khác chỉ ra kết quả của sự nhấn mạnh là "không có sự cắt đứt hữu phần". Nhưng điều đó đã được thành tựu chỉ bằng lời nói về sự không có sanh khởi của tâm lộ. Vì khi có sự sanh khởi của tâm lộ, hữu phần bị cắt đứt. Tuy nhiên, vì ở phần trước cũng không có nói riêng về "sự cắt đứt hữu phần", nên ở đây nó được nói một cách không phân biệt.

15. සබ්බසො වීථිචිත්තුප්පත්තියා අභාවතො පච්ඡිමවාරොවිධමොඝවාරවසෙන වුත්තො, අඤ්ඤත්ථ (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) පන දුතියතතියවාරාපි තදාරම්මණජවනෙහි සුඤ්ඤත්තා ‘‘මොඝවාරා’’ති වුත්තා. ආරම්මණභූතාති විසයභූතා, පච්චයභූතා ච. පච්චයොපි හි ‘‘ආරම්මණ’’න්ති වුච්චති ‘‘න ලච්ඡති මාරො ඔතාරං, න ලච්ඡති මාරො ආරම්මණ’’න්ත්‍යාදීසු (දී. නි. 3.80) විය. තෙනෙවෙත්ථ මොඝවාරස්සපි ආරම්මණභූතා විසයප්පවත්තීති සිද්ධං. අතිපරිත්තාරම්මණඤ්හි මොඝවාරපඤ්ඤාපනස්ස පච්චයො හොති. ඉතරථා හි භවඞ්ගචලනස්ස සකසකගොචරෙයෙව පවත්තනතො පච්ඡිමවාරස්ස අතිපරිත්තාරම්මණෙ පවත්ති නත්ථීති ‘‘චතුන්නං වාරානං ආරම්මණභූතා’’ති වචනං දුරුපපාදනං සියාති.

15. Do hoàn toàn không có sự sanh khởi của tâm lộ, lộ trình cuối cùng được gọi là lộ trình vô hiệu. Tuy nhiên, ở nơi khác, các lộ trình thứ hai và thứ ba cũng được gọi là "lộ trình vô hiệu" vì chúng trống không đối với na cảnh tâm và tốc hành tâm. "Trở thành cảnh" nghĩa là trở thành đối tượng và trở thành duyên. Vì duyên cũng được gọi là "cảnh" (ārammaṇa), như trong câu "Ma vương không có được cơ hội, Ma vương không có được cảnh (duyên)". Do đó, ở đây, sự diễn tiến của đối tượng trở thành cảnh ngay cả đối với lộ trình vô hiệu đã được chứng minh. Vì cảnh rất nhỏ là duyên cho việc quy định lộ trình vô hiệu. Nếu không, vì sự rung động của hữu phần chỉ diễn ra trong phạm vi đối tượng của chính nó, nên lộ trình cuối cùng không diễn ra trong cảnh rất nhỏ, và do đó câu nói "trở thành cảnh của bốn lộ trình" sẽ khó giải thích.

16. පඤ්චද්වාරෙ යථාරහං තංතංද්වාරානුරූපං, තංතංපච්චයානුරූපං, තංතංආරම්මණාදිඅනුරූපඤ්ච උප්පජ්ජමානානි වීථිචිත්තානි ආවජ්ජනදස්සනාදිසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණවසෙන අවිසෙසතො සත්තෙව හොන්ති. චිත්තුප්පාදා චිත්තානං [Pg.147] විසුං විසුං උප්පත්තිවසෙන උප්පජ්ජමානචිත්තානියෙව වා චතුද්දස ආවජ්ජනාදිපඤ්චකසත්තජවනතදාරම්මණද්වයවසෙන. විත්ථාරා පන චතුපඤ්ඤාස සබ්බෙසමෙව කාමාවචරානං යථාසම්භවං තත්ථ උප්පජ්ජනතො,

16. Ở năm môn, các tâm lộ sanh khởi tùy theo tương ứng với từng môn, tương ứng với từng duyên, và tương ứng với từng cảnh v.v..., một cách không phân biệt, có bảy loại theo thứ tự: hướng tâm, thấy v.v..., tiếp thâu, suy đạc, xác định, tốc hành, và na cảnh. Hoặc các tâm sanh khởi, tức là các tâm sanh khởi theo sự sanh khởi riêng biệt của các tâm, là mười bốn loại theo thứ tự: năm loại (hướng môn và tứ thức), bảy tốc hành tâm, và hai na cảnh tâm. Tuy nhiên, về mặt chi tiết, có năm mươi bốn, vì tất cả các tâm cõi Dục đều sanh khởi ở đó tùy theo khả năng,

එත්ථාති විසයප්පවත්තිසඞ්ගහෙ.

"Ở đây" nghĩa là trong phần tổng hợp về sự diễn tiến của đối tượng.

පඤ්චද්වාරවීථිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải thích về lộ trình năm môn.

මනොද්වාරවීථි

Lộ Trình Ý Môn

පරිත්තජවනවාරවණ්ණනා

Giải Thích Về Lộ Trình Tốc Hành Tâm Dục Giới

17. මනොද්වාරිකචිත්තානං අතීතානාගතම්පි ආරම්මණං හොතීති තෙසං අතිමහන්තාදිවසෙන විසයවවත්ථානං කාතුං න සක්කාති විභූතාවිභූතවසෙනෙවෙතං නියමෙතුං ‘‘යදි විභූතමාරම්මණ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං.

17. Vì các tâm ý môn cũng có cảnh quá khứ và vị lai, nên không thể thiết lập sự phân loại đối tượng của chúng theo cách rất lớn v.v... Để quy định điều này chỉ theo cách rõ ràng và không rõ ràng, câu "nếu cảnh rõ ràng" v.v... đã được nói.

19. එත්ථාති මනොද්වාරෙ. එකචත්තාලීස පඤ්චද්වාරාවෙණිකානං ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතුත්තයවසෙන තෙරසචිත්තානං තත්ථ අප්පවත්තනතො.

19. "Ở đây" nghĩa là ở ý môn. (Có) bốn mươi mốt (tâm), vì mười ba tâm đặc thù của năm môn, tức là song ngũ thức và tam ý giới, không diễn ra ở đó.

පරිත්තජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải thích về lộ trình tốc hành tâm Dục giới.

අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා

Giải Thích Về Lộ Trình Tốc Hành Tâm An Chỉ

20. විභූතාවිභූතභෙදො නත්ථි ආරම්මණස්ස විභූතකාලෙයෙව අප්පනාසම්භවතො.

20. Không có sự phân biệt rõ ràng và không rõ ràng, vì sự đắc an chỉ chỉ có thể xảy ra khi cảnh rõ ràng.

21. තත්ථ හි ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු යං කිඤ්චි ජවනං අප්පනාවීථිමොතරතීති සම්බන්ධො. පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙන යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්දෙති [Pg.148] යොජනා. පඨමචිත්තඤ්හි අප්පනාය පරිකම්මත්තා පටිසඞ්ඛාරකභූතත්තා පරිකම්මං. දුතියං සමීපචාරිත්තා උපචාරං. නාච්චාසන්නොපි හි නාතිදූරප්පවත්ති සමීපචාරී නාම හොති, අප්පනං උපෙච්ච චරතීති වා උපචාරං. තතියං පුබ්බභාගෙ පරිකම්මානං, උපරිඅප්පනාය ච අනුකූලත්තා අනුලොමං. චතුත්ථං පරිත්තගොත්තස්ස, පුථුජ්ජනගොත්තස්ස ච අභිභවනතො, මහග්ගතගොත්තස්ස, ලොකුත්තරගොත්තස්ස ච භාවනතො වඩ්ඪනතො ගොත්‍රභු, ඉමානි චත්තාරි නාමානි චතුක්ඛත්තුං පවත්තියං අනවසෙසතො ලබ්භන්ති, තික්ඛත්තුං පවත්තියං පන උපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙනෙව ලබ්භන්ති. අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.804) පන පුරිමානං තිණ්ණං, ද්වින්නං වා අවිසෙසෙනපි පරිකම්මාදිනාමං වුත්තං, චතුක්ඛත්තුං, තික්ඛත්තුමෙව වා පඤ්චමං, චතුත්ථං වා උප්පජ්ජිතබ්බඅප්පනානුරූපතොති අධිප්පායො. පරිකම්මාදිනාමානං අනවසෙසතො ලබ්භමානවාරදස්සනත්ථං ‘‘චතුක්ඛත්තු’’න්ති ආදිතො වුත්තං, ගණනපටිපාටිවසෙන පන ‘‘පඤ්චමං වා’’ති ඔසානෙ වුත්තං.

21. Ở đây, trong hai mươi sáu tốc hành tâm đại hành và siêu thế, bất cứ tốc hành tâm nào đi vào lộ trình an chỉ, đó là sự liên kết. Cần hiểu rằng (các tâm) sanh lên rồi diệt theo thứ tự với các tên gọi là chuẩn bị (parikamma), cận hành (upacāra), thuận thứ (anuloma), và chuyển tộc (gotrabhu). Thật vậy, tâm đầu tiên là chuẩn bị vì là sự chuẩn bị cho an chỉ, vì là sự sắp đặt trước. Tâm thứ hai là cận hành vì đi gần (đến an chỉ). Thật vậy, người đi không quá gần cũng không quá xa được gọi là người đi gần; hoặc là cận hành vì nó đi đến gần an chỉ. Tâm thứ ba là thuận thứ vì thuận theo các tâm chuẩn bị ở phần trước và thuận theo tâm an chỉ ở phần sau. Tâm thứ tư là chuyển tộc vì vượt qua dòng tộc hữu hạn, dòng tộc phàm phu, và vì tu tập, làm tăng trưởng dòng tộc đại hành, dòng tộc siêu thế. Bốn tên gọi này được tìm thấy đầy đủ trong trường hợp (tốc hành tâm) diễn tiến bốn lần, nhưng trong trường hợp diễn tiến ba lần thì chỉ có các tên gọi cận hành, thuận thứ, và chuyển tộc được tìm thấy. Tuy nhiên, trong Chú giải (Visuddhi. 2.804), tên gọi chuẩn bị v.v... cũng được nói một cách không phân biệt cho ba hoặc hai (tâm) đầu tiên, với ý rằng (tâm) thứ năm hoặc thứ tư phải sanh lên tương ứng với an chỉ, dù (các tâm trước đó) diễn tiến bốn lần hay chỉ ba lần. Để chỉ ra trường hợp mà các tên gọi chuẩn bị v.v... được tìm thấy đầy đủ, từ 'bốn lần' được nói ở đầu; nhưng theo thứ tự đếm, từ 'hoặc thứ năm' được nói ở cuối.

යථාරහන්ති ඛිප්පාභිඤ්ඤදන්ධාභිඤ්ඤානුරූපං. ඛිප්පාභිඤ්ඤස්ස හි තික්ඛත්තුං පවත්තකාමාවචරජවනානන්තරං චතුත්ථං අප්පනාචිත්තමුප්පජ්ජති. දන්ධාභිඤ්ඤස්ස චතුක්ඛත්තුං පවත්තජවනානන්තරං පඤ්චමං අප්පනා උප්පජ්ජති, යස්මා පන අලද්ධාසෙවනං අනුලොමං ගොත්‍රභුං උප්පාදෙතුං න සක්කොති, ලද්ධාසෙවනම්පි ච ඡට්ඨං සත්තමං භවඞ්ගස්ස ආසන්නභාවෙන පපාතාසන්නපුරිසො විය අප්පනාවසෙන පතිට්ඨාතුං න සක්කොති, තස්මා චතුත්ථතො ඔරං, පඤ්චමතො පරං වා අප්පනා න හොතීති දට්ඨබ්බං. යථාභිනීහාරවසෙනාති රූපාරූපලොකුත්තරමග්ගඵලානුරූපසමථවිපස්සනාභාවනාචිත්තාභිනීහරණානුරූපතො, අප්පනාය වීථි අප්පනාවීථි. ‘‘තතො පරං භවඞ්ගපාතොව හොතී’’ති එත්තකෙයෙව වුත්තෙ චතුත්ථං, පඤ්චමං වා ඔතිණ්ණඅප්පනාතො [Pg.149] පරං භවඞ්ගපාතොව හොති, න මග්ගානන්තරං ඵලචිත්තං, සමාපත්තිවීථියඤ්ච ඣානඵලචිත්තානි පුනප්පුනන්ති ගණ්හෙය්‍යුන්ති පුන ‘‘අප්පනාවසානෙ’’ති වුත්තං. නිකායන්තරියා කිර ලොකියප්පනාසු පඨමකප්පනාතො පරං සත්තමජවනපූරණත්ථං ද්වත්තික්ඛත්තුං කාමාවචරජවනානම්පි පවත්තිං වණ්ණෙන්තීති තෙසං මතිනිසෙධනත්ථං ‘‘භවඞ්ගපාතොවා’’ති සාවධාරණං වුත්තං.

Tùy theo năng lực (Yathārahaṃ) có nghĩa là tùy theo người có thắng trí nhanh và người có thắng trí chậm. Đối với người có thắng trí nhanh, sau khi tốc hành tâm Dục giới diễn tiến ba lần, tâm an chỉ thứ tư sanh lên. Đối với người có thắng trí chậm, sau khi tốc hành tâm diễn tiến bốn lần, tâm an chỉ thứ năm sanh lên. Hơn nữa, vì tâm thuận thứ không thể tạo ra tâm chuyển tộc khi chưa được thuần thục, và ngay cả khi đã thuần thục, (tâm) thứ sáu và thứ bảy cũng không thể đứng vững trong trạng thái an chỉ, giống như người đứng gần bờ vực, do sự gần gũi với hữu phần (bhavaṅga), vì vậy cần phải hiểu rằng an chỉ không xảy ra trước (tâm) thứ tư hoặc sau (tâm) thứ năm. 'Tùy theo sự hướng tâm' (Yathābhinīhāravasena) có nghĩa là tùy theo sự hướng tâm tu tập chỉ và quán tương ứng với Sắc giới, Vô sắc giới, Siêu thế, Đạo và Quả. Lộ trình của an chỉ là lộ trình an chỉ (appanāvīthi). Nếu chỉ nói rằng 'sau đó chỉ có sự rơi vào hữu phần', người ta có thể hiểu rằng sau khi an chỉ đã đi vào ở (tâm) thứ tư hoặc thứ năm, chỉ có sự rơi vào hữu phần, chứ không có tâm Quả sau tâm Đạo, và trong lộ trình nhập định, các tâm thiền và tâm quả (sanh lên) lặp đi lặp lại. Do đó, từ 'vào lúc cuối của an chỉ' (appanāvasāne) lại được nói đến. Nghe nói rằng, các bộ phái khác giải thích rằng trong các an chỉ hiệp thế, sau an chỉ đầu tiên, các tốc hành tâm Dục giới cũng diễn tiến hai hoặc ba lần để hoàn thành bảy tốc hành tâm. Để bác bỏ quan điểm của họ, từ 'chỉ có sự rơi vào hữu phần' (bhavaṅgapātova) được nói với sự nhấn mạnh.

22. තත්ථාති තෙසු අට්ඨඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරජවනෙසු, තෙසු ච ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු. තත්ථාති වා තස්මිං අප්පනාවාරෙ. සොමනස්සසහගතජවනානන්තරන්ති සොමනස්සසහගතානං චතුන්නං කුසලකිරියජවනානං අනන්තරං. සොමනස්සසහගතාවාති චතුක්කජ්ඣානස්ස, සුක්ඛවිපස්සකාදීනං මග්ගඵලස්ස ච වසෙන සොමනස්සසහගතාව, න පන උපෙක්ඛාසහගතා භින්නවෙදනානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසෙවනපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. පාටිකඞ්ඛිතබ්බාති පසංසිතබ්බා, ඉච්ඡිතබ්බාති වුත්තං හොති. තත්ථාපීති තස්මිං එකවෙදනජවනවාරෙපි. කුසලජවනානන්තරන්ති චතුබ්බිධඤාණසම්පයුත්තකුසලජවනානන්තරං කුසලජවනමප්පෙති, න කිරියජවනං භින්නසන්තානෙ නිබ්බත්තනතො. හෙට්ඨිමඤ්ච ඵලත්තයමප්පෙති සමාපත්තිවීථියන්ත්‍යධිප්පායො.

22. Ở đó (Tattha) có nghĩa là trong tám tốc hành tâm Dục giới tương ưng trí tuệ, và trong hai mươi sáu tốc hành tâm đại hành và siêu thế. Hoặc 'ở đó' (tattha) có nghĩa là trong trường hợp an chỉ đó. 'Sau tốc hành tâm câu hành hỷ' (Somanassasahagatajavanānantaraṃ) có nghĩa là sau bốn tốc hành tâm thiện và duy tác câu hành hỷ. '(An chỉ) câu hành hỷ' (Somanassasahagatāva) có nghĩa là (an chỉ) chỉ câu hành hỷ, theo trường hợp của bốn thiền, và của đạo và quả của các vị tu thuần quán v.v..., chứ không phải câu hành xả, vì trạng thái làm duyên Cận y (āsevana) giữa các thọ khác nhau không được xác lập. 'Cần được mong đợi' (Pāṭikaṅkhitabbā) có nghĩa là cần được tán thán, cần được ước muốn. 'Ngay cả ở đó' (Tatthāpi) có nghĩa là ngay cả trong trường hợp tốc hành tâm có cùng một thọ. 'Sau tốc hành tâm thiện' (Kusalajavanānantaraṃ) có nghĩa là sau bốn loại tốc hành tâm thiện tương ưng trí tuệ, (chỉ có) tốc hành tâm thiện mới đưa đến an chỉ, chứ không phải tốc hành tâm duy tác, vì nó sanh khởi trong một dòng tương tục khác. Và (nó) đưa đến ba quả thấp hơn, ý muốn nói là trong lộ trình nhập định.

23. සුඛපුඤ්ඤම්හා සොමනස්සසහගතතිහෙතුකකුසලද්වයතො පරං අග්ගඵලවිපාකකිරියවජ්ජිතලොකියලොකුත්තරචතුක්කජ්ඣානජවනවසෙන ද්වත්තිංස, උපෙක්ඛකා තිහෙතුකකුසලද්වයතො පරං තථෙව පඤ්චමජ්ඣානානි ද්වාදස, සුඛිතක්‍රියතො තිහෙතුකද්වයතො පරං කිරියජ්ඣානචතුක්කස්ස, අග්ගඵලචතුක්කස්ස ච වසෙන අට්ඨ, උපෙක්ඛකා තිහෙතුකද්වයතො පරං උපෙක්ඛාසහගතරූපාරූපකිරියපඤ්චකස්ස, අග්ගඵලස්ස ච වසෙන ඡ අප්පනා සම්භොන්ති.

23. Sau hai tâm thiện tam nhân câu hành hỷ, có ba mươi hai tâm an chỉ sanh khởi, theo trường hợp của bốn thiền hiệp thế và siêu thế, trừ quả A-la-hán và tâm duy tác; sau hai tâm thiện tam nhân câu hành xả, tương tự như vậy có mười hai tâm thiền thứ năm; sau hai tâm duy tác tam nhân câu hành hỷ, có tám (tâm an chỉ), theo trường hợp của bốn thiền duy tác và bốn quả A-la-hán; sau hai tâm duy tác tam nhân câu hành xả, có sáu tâm an chỉ sanh khởi, theo trường hợp của năm thiền duy tác Sắc và Vô sắc giới câu hành xả và quả A-la-hán.

24. එත්ථාති වීථිසඞ්ගහාධිකාරෙ.

24. Ở đây (Ettha) có nghĩa là trong chương về Tổng hợp các lộ trình tâm (vīthisaṅgahādhikāre).

අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về trường hợp tốc hành tâm an chỉ đã kết thúc.

මනොද්වාරවීථිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về lộ trình ý môn đã kết thúc.

අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về trường hợp tốc hành tâm an chỉ đã kết thúc.

තදාරම්මණනියමවණ්ණනා

Giải về quy tắc của tâm Na-cảnh (Tadārammaṇa)

25. සබ්බත්ථාපීති [Pg.150] පඤ්චද්වාරමනොද්වාරෙපි.

25. Trong tất cả các trường hợp (Sabbatthāpi) có nghĩa là trong cả ngũ môn và ý môn.

26. ඉට්ඨෙති ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ. අතිඉට්ඨාරම්මණඤ්හි විසුං වක්ඛති. කුසලවිපාකානි පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණානීති සම්බන්ධො. ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ සන්තීරණතදාරම්මණානි උපෙක්ඛාසහගතානෙවාති ආහ ‘‘අතිඉට්ඨෙ පන සොමනස්සසහගතානෙවා’’ති. විපාකස්ස හි කම්මානුභාවතො පවත්තමානස්ස ආදාසෙ මුඛනිමිත්තං විය නිබ්බිකප්පතාය පකප්පෙත්වා ගහණාභාවතො යථාරම්මණමෙව වෙදනායොගො හොති, කුසලාකුසලානං පන අප්පහීනවිපල්ලාසෙසු සන්තානෙසු පවත්තියා අතිඉට්ඨෙපි ඉට්ඨමජ්ඣත්තඅනිට්ඨාකාරතො, අනිට්ඨෙපි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාකාරතො ගහණං හොති. තථා හි අස්සද්ධාදීනං බුද්ධාදීසු අතිඉට්ඨාරම්මණෙසුපි උපෙක්ඛාජවනං හොති, තිත්ථියාදීනඤ්ච දොමනස්සජවනං, ගම්භීරපකතිකාදීනඤ්ච පටික්කූලාරම්මණෙ උපෙක්ඛාජවනං, සුනඛාදීනඤ්ච තත්ථ සොමනස්සජවනං, පුරිමපච්ඡාභාගප්පවත්තානි පන විපාකානි යථාවත්ථුකානෙව. අපිච අසුචිදස්සනෙ සුමනායමානානං සුනඛාදීනන්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පන අතිඉට්ඨානිට්ඨෙසු පවත්තමානානම්පි උපෙක්ඛාසහගතභාවෙ කාරණං හෙට්ඨා කථිතමෙව.

26. Với (cảnh) khả ái (iṭṭha) tức là khả ái trung bình (iṭṭhamajjhatte). Vì đối tượng rất khả ái (atiiṭṭhārammaṇa) sẽ được nói đến riêng. Có sự liên quan rằng: các quả thiện là năm thức, tiếp thâu, suy đạc, và đoán định. Đối với (cảnh) khả ái trung bình, các (tâm) suy đạc và đoán định chỉ đi kèm với thọ xả, do đó đã nói rằng: ‘nhưng đối với (cảnh) rất khả ái thì chúng chỉ đi kèm với thọ hỷ’. Thật vậy, đối với quả (vipāka) đang diễn tiến do năng lực của nghiệp, vì không có sự nắm bắt bằng cách phân biệt, giống như hình ảnh khuôn mặt trong gương, nên sự tương quan của thọ chỉ tùy thuộc vào đối tượng. Nhưng đối với các (tâm) thiện và bất thiện, do chúng diễn tiến trong dòng tâm thức chưa từ bỏ các điên đảo, nên có sự nắm bắt đối tượng rất khả ái theo cách khả ái trung bình hoặc bất khả ái, và nắm bắt đối tượng bất khả ái theo cách khả ái hoặc khả ái trung bình. Thật vậy, đối với những người vô tín, v.v., đối với các đối tượng rất khả ái như Đức Phật, v.v., tốc hành tâm xả khởi sanh; đối với các ngoại đạo, v.v., thì tốc hành tâm ưu khởi sanh; đối với những người có bản tánh thâm trầm, v.v., đối với đối tượng đáng ghê tởm thì tốc hành tâm xả khởi sanh; và đối với loài chó, v.v., đối với đối tượng ấy thì tốc hành tâm hỷ khởi sanh. Tuy nhiên, các quả sanh khởi ở giai đoạn trước và sau (tốc hành tâm) thì chỉ tùy thuộc vào đối tượng. Hơn nữa, (ví dụ như) loài chó, v.v., vui mừng khi thấy vật bất tịnh. Còn lý do tại sao nhãn thức, v.v., đi kèm với thọ xả ngay cả khi chúng đang diễn tiến với các đối tượng rất khả ái hoặc bất khả ái đã được nói đến ở dưới.

27. තත්ථාපීති තදාරම්මණෙසුපි. සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙති සහෙතුකාහෙතුකසුඛසහගතකිරියපඤ්චකාවසානෙ. ඛීණාසවානං චිත්තවිපල්ලාසාභාවෙන කිරියජවනානිපි යථාරම්මණමෙව පවත්තන්තීති වුත්තං ‘‘සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ’’ත්‍යාදි. කෙචි පන ආචරියා ‘‘පට්ඨානෙ (ධ. ස. මූලටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) ‘කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො [Pg.151] තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’ති (පට්ඨා. 3.1.98) කුසලාකුසලානමෙවානන්තරං තදාරම්මණං වුත්තන්ති නත්ථි කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණුප්පාදො’’ති වදන්ති. තත්ථ වුච්චතෙ – යදි අබ්‍යාකතානන්තරම්පි තදාරම්මණං වුච්චෙය්‍ය. පරිත්තාරම්මණෙ වොට්ඨබ්බනානන්තරම්පි තස්ස පවත්තිං මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණං න වුත්තං, න පන අලබ්භනතො. ලබ්භමානස්සපි හි කෙනචි අධිප්පායෙන කත්ථචි අවචනං දිස්සති, යථා තං ධම්මසඞ්ගහෙ ලබ්භමානම්පි හදයවත්ථු දෙසනාභෙදපරිහාරත්ථං න වුත්තන්ති.

27. ‘Trong trường hợp ấy cũng vậy’ (tatthāpi) tức là trong trường hợp các (tâm) đoán định cũng vậy. ‘Vào lúc kết thúc của tốc hành tâm duy tác câu hành hỷ’ (somanassasahagatakiriyajavanāvasāne) có nghĩa là vào lúc kết thúc của năm (tâm) duy tác câu hành lạc, có nhân và vô nhân. Vì các bậc lậu tận không có tâm điên đảo, nên các tốc hành tâm duy tác cũng diễn tiến tùy theo đối tượng, do đó đã nói rằng ‘vào lúc kết thúc của tốc hành tâm duy tác câu hành hỷ’, v.v. Tuy nhiên, một số vị luận sư nói rằng: ‘Trong bộ Vị Trí (Paṭṭhāna), có nói rằng “khi thiện và bất thiện đã diệt, quả là tâm đoán định khởi sanh”, do đó tâm đoán định chỉ được nói đến ngay sau thiện và bất thiện, nên không có sự khởi sanh của tâm đoán định ngay sau tốc hành tâm duy tác’. Về điều này, có thể nói rằng: nếu tâm đoán định cũng được nói đến ngay sau (tâm) vô ký, người ta có thể cho rằng nó cũng diễn tiến ngay sau (tâm) xác định trong (lộ trình) đối tượng nhỏ. Vì vậy, tâm đoán định không được nói đến sau tốc hành tâm duy tác, chứ không phải vì nó không thể có được. Thật vậy, đôi khi một điều có thể có được lại không được nói đến ở một nơi nào đó vì một ý định nào đó, giống như ý vật (hadayavatthu) dù có thể có được nhưng không được nói đến trong bộ Pháp Tụ để tránh sự phân chia trong bài thuyết giảng.

28. දොමනස්ස…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතානෙව භවන්ති, න සොමනස්සසහගතානි අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධසභාවත්තා. තෙනෙව හි පට්ඨානෙ දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සං, තදනන්තරඤ්ච දොමනස්සං අනුද්ධටං. තථා හි ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.2.45) සුඛදුක්ඛවෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා අත්තනො අත්තනො සමානවෙදනාසම්පයුත්තානං අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය සම්පයුත්තකානඤ්ච අනන්තරපච්චයභාවෙන ද්වීසු ද්වීසු වාරෙසු වුත්තා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය සම්පයුත්තකා පන සමානවෙදනාසම්පයුත්තානං, ඉතරවෙදනාද්වයසම්පයුත්තානඤ්ච ධම්මානං අනන්තරපච්චයභාවෙන තීසු වාරෙසූති එවං වෙදනාත්තිකෙ සත්තෙව අනන්තරපච්චයවාරා වුත්තා. යදි ච දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සං, සොමනස්සානන්තරං වා දොමනස්සං උප්පජ්ජෙය්‍ය, සුඛදුක්ඛවෙදනාසම්පයුත්තානම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං අනන්තරපච්චයවසෙන ද්වෙ වාරෙ වඩ්ඪෙත්වා නව වාරා වත්තබ්බා සියුං, න පනෙවං වුත්තා. තස්මා න තෙසං තදනන්තරං උප්පත්ති අත්ථි. එත්ථ ච ‘‘සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ’’ත්‍යාදිනා අයම්පි නියමො අනුඤ්ඤාතො –

28. (Tâm đoán định sau tốc hành tâm) ưu... (v.v.)... chỉ đi kèm với thọ xả, không đi kèm với thọ hỷ, vì chúng có bản chất đối nghịch nhau. Chính vì thế, trong bộ Vị Trí, thọ hỷ không được nêu ra ngay sau thọ ưu, và thọ ưu cũng không được nêu ra ngay sau đó. Thật vậy, với câu ‘pháp tương ưng với lạc thọ là duyên cho pháp tương ưng với lạc thọ bằng vô gián duyên’, v.v., các pháp tương ưng với lạc thọ và khổ thọ được nói đến trong hai trường hợp mỗi loại, với tư cách là vô gián duyên cho các pháp tương ưng với thọ cùng loại và cho các pháp tương ưng với thọ bất khổ bất lạc. Còn các pháp tương ưng với thọ bất khổ bất lạc thì được nói đến trong ba trường hợp, với tư cách là vô gián duyên cho các pháp tương ưng với thọ cùng loại và cho các pháp tương ưng với hai loại thọ kia. Như vậy, trong tam đề về thọ, chỉ có bảy trường hợp vô gián duyên được nói đến. Và nếu thọ hỷ khởi sanh ngay sau thọ ưu, hoặc thọ ưu ngay sau thọ hỷ, thì đối với các pháp tương ưng với lạc thọ và khổ thọ, cũng phải thêm hai trường hợp nữa theo cách vô gián duyên lẫn nhau, và như vậy phải nói là có chín trường hợp. Nhưng điều đó đã không được nói đến như vậy. Do đó, không có sự khởi sanh của chúng ngay sau nhau. Và ở đây, qua câu ‘vào lúc kết thúc của tốc hành tâm duy tác câu hành hỷ’, v.v., quy luật này cũng được chấp nhận –

‘‘පරිත්තකුසලාදොස-පාපසාතක්‍රියාජවා;

පඤ්චස්වෙකං තදාලම්බං, සුඛිතෙසු යථාරහං.

‘Tốc hành thiện dục giới, và duy tác hỷ không sân, không ác; trong năm (trường hợp này), một tâm đoán định, trong các tâm câu hành lạc, (sanh) tùy nghi.’

‘‘පාපාකාමසුභා [Pg.152] චෙව, සොපෙක්ඛා ච ක්‍රියාජවා;

සොපෙක්ඛෙසු තදාලම්බං, ඡස්වෙකමනුරූපතො’’ති.

‘Và (sau) các (tốc hành) bất thiện, thiện dục giới, và duy tác câu hành xả; một tâm đoán định trong các tâm câu hành xả, trong sáu (trường hợp này), (sanh) một cách tương ứng.’

අයඤ්හි ජවනෙන තදාරම්මණනියමො අබ්‍යභිචාරී. ‘‘ඤාණසම්පයුත්තජවනතො ඤාණසම්පයුත්තතදාරම්මණ’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තො පන අනෙකන්තිකො. යෙභුය්‍යෙන හි අකුසලජවනෙසු පරිචිතස්ස කදාචි කුසලජවනෙසු ජවිතෙසු, කුසලජවනෙසු වා පරිචිතස්ස කදාචි අකුසලජවනෙසු ජවිතෙසු අකුසලානන්තරං පවත්තපරිචයෙන තිහෙතුකජවනතොපි පරං අහෙතුකතදාරම්මණං හොති, තථා කුසලානන්තරං පවත්තපරිචයෙන අකුසලජවනතො පරං තිහෙතුකතදාරම්මණම්පි, පටිසන්ධිනිබ්බත්තකකම්මතො පන අඤ්ඤකම්මෙන තදාරම්මණප්පවත්තියං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තථා ච වුත්තං පට්ඨානෙ ‘‘අහෙතුකෙ ඛන්ධෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්ති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ අහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ සහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 3.1.98).

Thật vậy, quy luật này về tốc hành tâm và tâm đoán định là bất biến. Tuy nhiên, nguyên tắc được áp dụng như ‘sau tốc hành tâm tương ưng trí tuệ, là tâm đoán định tương ưng trí tuệ’ thì không phải là tuyệt đối. Thật vậy, đối với người thường quen với các tốc hành tâm bất thiện, khi đôi khi có tốc hành tâm thiện khởi lên, do sự quen thuộc với việc diễn tiến sau (tâm) bất thiện, thì ngay cả sau một tốc hành tâm tam nhân, một tâm đoán định vô nhân cũng có thể khởi sanh. Tương tự, đối với người thường quen với các tốc hành tâm thiện, khi đôi khi có tốc hành tâm bất thiện khởi lên, do sự quen thuộc với việc diễn tiến sau (tâm) thiện, thì ngay cả sau một tốc hành tâm bất thiện, một tâm đoán định tam nhân cũng có thể khởi sanh. Hơn nữa, không cần phải nói gì về trường hợp tâm đoán định diễn tiến do một nghiệp khác với nghiệp đã tạo ra sự tái sanh. Và điều này đã được nói đến trong bộ Vị Trí: ‘Họ quán xét các uẩn vô nhân là vô thường, khổ, vô ngã; khi thiện và bất thiện đã diệt, quả vô nhân là tâm đoán định khởi sanh; khi thiện và bất thiện đã diệt, quả hữu nhân là tâm đoán định khởi sanh’.

තස්මාති යස්මා දොමනස්සජවනාවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති. තස්මා දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘සොමනස්සපටිසන්ධිකස්සා’ති ඉමිනාව භවඞ්ගපාතාභාවො දීපිතොව හොති දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සාභාවතොති තං අවත්වා තදාරම්මණාභාවමෙව පරිකප්පෙන්තො ආහ ‘‘යදි තදාරම්මණසම්භවො නත්ථී’’ති. සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස තිත්ථියාදිනො බුද්ධාදිඅතිඉට්ඨාරම්මණෙ පි පටිහතචිත්තස්ස දොමනස්සජවනෙ ජවිතෙ වුත්තනයෙන සොමනස්සතදාරම්මණස්ස අතිඉට්ඨාරම්මණෙ ච උපෙක්ඛාසහගතතදාරම්මණස්ස අනුප්පජ්ජනතො, කෙනචි වා අසප්පායෙන පරිහීනලොකියජ්ඣානං ආරබ්භ ‘‘පණීතධම්මො මෙ නට්ඨො’’ති විප්පටිසාරං [Pg.153] ජනෙන්තස්ස දොමනස්සජවනෙ සති අකාමාවචරාරම්මණෙ තදාරම්මණාභාවතො යදි තදාරම්මණස්ස උප්පත්තිසම්භවො නත්ථීති අධිප්පායො.

Do đó là vì, vào cuối các tốc hành tâm ưu, chỉ có các (tâm) câu hành với xả. Do đó, có sự liên quan rằng vào cuối tốc hành tâm câu hành với ưu, tâm quan sát câu hành với xả sanh khởi. Bằng câu 'của người có tâm tục sinh câu hành với hỷ', sự không rơi vào hữu phần đã được chỉ rõ, vì không có tâm hỷ ngay sau tâm ưu. Không nói điều đó, mà chỉ xem xét đến sự không có na-cảnh, ngài đã nói 'nếu không có khả năng có na-cảnh'. Ý nghĩa là: đối với người có tâm tục sinh câu hành với hỷ, như là ngoại đạo v.v..., khi tâm bị chống đối ngay cả đối với đối tượng rất khả ái như đức Phật v.v..., và tốc hành tâm ưu đã chạy qua, thì theo phương pháp đã nói, na-cảnh câu hành với hỷ không sanh khởi đối với đối tượng rất khả ái, và na-cảnh câu hành với xả cũng không sanh khởi. Hoặc đối với người, do một điều gì không thích hợp, đã suy thoái khỏi thiền thế gian, và sanh khởi hối tiếc rằng 'pháp cao thượng của ta đã mất', khi có tốc hành tâm ưu, vì đối tượng không thuộc Dục giới, nên không có na-cảnh, nếu không có khả năng sanh khởi của na-cảnh.

පරිචිතපුබ්බන්ති පුබ්බෙ පරිචිතං, තස්මිං භවෙ යෙභුය්‍යෙන ගහිතපුබ්බං. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජති නිරාවජ්ජනම්පි. යථා තං නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස ඵලචිත්තන්ත්‍යධිප්පායො. යථාහු –

'Đã quen thuộc từ trước' nghĩa là đã quen thuộc trước đây, đã được nắm bắt phần nhiều trong kiếp sống đó. Tâm quan sát câu hành với xả sanh khởi ngay cả khi không có hướng tâm. Ý nghĩa là, giống như quả tâm của người xuất khỏi Diệt định. Như đã được nói –

‘‘නිරාවජ්ජං කථං චිත්තං, හොති නෙතඤ්හි සම්මතං;

නියමො න විනාවජ්ජං, නිරොධා ඵලදස්සනා’’ති.

Làm sao tâm lại không có hướng tâm? Điều này quả không được chấp nhận. Không có quy luật nào (nói rằng tâm phải) không có hướng tâm, (vì) thấy được quả (tâm) từ Diệt (định).

කෙන පන කිච්චෙන ඉදං චිත්තං පවත්තතීති? තදාරම්මණකිච්චෙන තාව න පවත්තති ජවනාරම්මණස්ස අග්ගහණතො, නාපි සන්තීරණකිච්චෙන යථාසම්පටිච්ඡිතස්ස සන්තීරණවසෙන අප්පවත්තනතො, පටිසන්ධිචුතීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි, පාරිසෙසතො පන භවස්ස අඞ්ගභාවතො භවඞ්ගකිච්චෙනාති යුත්තං සියා. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙනපි (ධ. ස. අනුටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) හි අයමත්ථො දස්සිතොව. යං පන පටිසන්ධිභවඞ්ගානං ධම්මතො, ආරම්මණතො ච සමානතං වක්ඛති, තං යෙභුය්‍යතොති දට්ඨබ්බං. න හි ඉදමෙකං ඨානං වජ්ජෙත්වා පටිසන්ධිභවඞ්ගානං විසදිසතා අත්ථි. තමනන්තරිත්වාති තං අත්තනො අනන්තරං අබ්‍යවහිතං කත්වා, තදනන්තරන්ත්‍යත්ථො.

Vậy tâm này diễn tiến với phận sự nào? Trước hết, nó không diễn tiến với phận sự na-cảnh, vì không bắt đối tượng của tốc hành tâm; cũng không (diễn tiến) với phận sự quan sát, vì không diễn tiến theo cách quan sát những gì đã được tiếp thọ. Về (phận sự) tục sinh và tử thì không cần phải nói. Tuy nhiên, do loại trừ, vì là một chi phần của kiếp sống, nên có thể hợp lý rằng (nó diễn tiến) với phận sự hữu phần. Ý nghĩa này cũng đã được Trưởng lão Ācariya Dhammapāla chỉ ra. Còn điều sẽ được nói về sự tương đồng của tâm tục sinh và hữu phần về phương diện pháp và đối tượng, điều đó nên được hiểu là theo phần nhiều. Vì ngoại trừ trường hợp duy nhất này, không có sự khác biệt nào giữa tâm tục sinh và hữu phần. 'Không gián đoạn sau đó' nghĩa là làm cho nó không bị ngăn cách ngay sau chính nó, nghĩa là ngay sau đó.

29. කාමාවචර…පෙ… ඉච්ඡන්තීති එත්ථ කාමාවචරජවනාවසානෙයෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති කාමතණ්හානිදානකම්මනිබ්බත්තත්තා. න හි තං කාමතණ්හාහෙතුකෙන කම්මුනා ජනිතං අතංසභාවස්ස රූපාරූපාවචරලොකුත්තරජවනස්ස අනන්තරං උප්පජ්ජති. කිංකාරණා? අජනකත්තා, ජනකසමානත්තාභාවතො ච. යථා හි ගෙහතො බහි නික්ඛමිතුකාමො බාලකො ජනකං, තංසදිසං වා අඞ්ගුලියං ගහෙත්වා නික්ඛමති, නාඤ්ඤං රාජපුරිසාදිං, එවං භවඞ්ගවිසයතො [Pg.154] අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානං තදාරම්මණං ජනකං කාමාවචරකුසලාකුසලං, තංසදිසං වා කාමාවචරකිරියජවනං අනුබන්ධති, න පන තස්ස විසදිසානි මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි. තථා කාමාවචරසත්තානමෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති, න බ්‍රහ්මානං තදාරම්මණූපනිස්සයස්ස කාමාවචරපටිසන්ධිබීජස්සාභාවතො. තථා කාමාවචරධම්මෙස්වෙව ආරම්මණභූතෙසු ඉච්ඡන්ති. න ඉතරෙසු අපරිචිතත්තා. යථා හි සො බාලකො ජනකං, තංසදිසං වා අනුගච්ඡන්තොපි අරඤ්ඤාදිඅපරිචිතට්ඨානං ගච්ඡන්තං අනනුබන්ධිත්වා පමුඛඞ්ගණාදිම්හි පරිචිතට්ඨානෙයෙව අනුබන්ධති, එවමිදම්පි රූපාවචරාදිඅපරිචිතාරම්මණං ආරබ්භ පවත්තන්තං නානුබන්ධති. අපිච කාමතණ්හායත්තකම්මජනිතත්තාපි එතං කාමතණ්හාරම්මණෙසු පරිත්තධම්මෙස්වෙව පවත්තතීති වුත්තොවායමත්ථො. හොන්ති චෙත්ථ –

29. Trong câu 'Dục giới... v.v... chấp nhận', ở đây (các vị thầy) chấp nhận na-cảnh chỉ vào cuối tốc hành tâm Dục giới, vì nó được sanh ra bởi nghiệp có dục ái làm nhân duyên. Vì nó, được sanh ra bởi nghiệp có dục ái làm nhân, không sanh khởi sau tốc hành tâm Sắc giới, Vô sắc giới, và Siêu thế, vốn không có bản chất tương tự. Vì lý do gì? Vì không phải là cái sanh ra, và vì không có sự tương đồng với cái sanh ra. Giống như một đứa trẻ muốn đi ra khỏi nhà, nó nắm lấy ngón tay của cha nó hoặc người giống như cha nó để đi ra, chứ không phải người khác như lính của vua v.v... Cũng vậy, na-cảnh, khi diễn tiến ở nơi khác ngoài đối tượng của hữu phần, nó đi theo nghiệp thiện và bất thiện Dục giới là cái sanh ra nó, hoặc tốc hành tâm duy tác Dục giới tương tự như cái sanh ra nó, chứ không phải các tốc hành tâm Đại hành và Siêu thế vốn khác biệt với nó. Tương tự, (các vị thầy) chấp nhận na-cảnh chỉ đối với chúng sanh Dục giới, không phải đối với các vị Phạm thiên, vì không có hạt giống tục sinh Dục giới là y duyên cho na-cảnh. Tương tự, (các vị thầy) chấp nhận (na-cảnh) chỉ khi các pháp Dục giới làm đối tượng. Không phải ở các (pháp) khác, vì không quen thuộc. Giống như đứa trẻ đó, mặc dù đi theo cha nó hoặc người giống như cha nó, nhưng không đi theo khi người đó đi đến nơi không quen thuộc như rừng rậm v.v..., mà chỉ đi theo ở nơi quen thuộc như sân trước nhà v.v... Cũng vậy, (na-cảnh) này không đi theo (tốc hành tâm) khi nó diễn tiến bắt lấy đối tượng không quen thuộc như Sắc giới v.v... Hơn nữa, vì được sanh ra bởi nghiệp phụ thuộc vào dục ái, nên ý nghĩa này đã được nói rằng nó chỉ diễn tiến trong các pháp hữu hạn là đối tượng của dục ái. Và có những câu kệ ở đây –

‘‘ජනකං තංසමානං වා, ජවනං අනුබන්ධති;

න තු අඤ්ඤං තදාලම්බං, බාලදාරකලීලයා.

Na-cảnh đi theo tốc hành tâm là cái sanh ra nó, hoặc tương tự như cái sanh ra nó; chứ không (đi theo) cái khác, theo cách của một đứa trẻ thơ.

‘‘බීජස්සාභාවතො නත්ථි, බ්‍රහ්මානම්පි ඉමස්ස හි;

පටිසන්ධිමනො බීජං, කාමාවචරසඤ්ඤිතං.

Vì không có hạt giống, nên (na-cảnh) này quả không có đối với các vị Phạm thiên; hạt giống là tâm tục sinh, được gọi là (thuộc) Dục giới.

‘‘ඨානෙ පරිචිතෙයෙව, තං ඉදං බාලකො විය;

අනුයාතීති නාඤ්ඤත්ථ, හොති තණ්හාවසෙන වා’’ති.

Giống như đứa trẻ, na-cảnh này chỉ đi theo ở nơi quen thuộc; nó không có ở nơi khác, hoặc (có thể nói là) do quyền lực của ái.

නනු ච ‘‘කාමාවචරපටිසන්ධිබීජාභාවතො’’ති වුත්තං, තථා ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනම්පි අභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති ඉන්ද්‍රියප්පවත්තිආනුභාවතො, ද්වාරවීථිභෙදෙ චිත්තනියමතො ච.

Chẳng phải đã nói 'vì không có hạt giống tục sinh Dục giới' sao? Và như vậy, chẳng phải sẽ dẫn đến sự không có của nhãn thức v.v... hay sao? Không dẫn đến, do năng lực của sự diễn tiến của các căn, và do quy luật của tâm trong sự phân biệt các lộ trình môn.

තදාරම්මණනියමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần luận giải về quy luật của na-cảnh đã kết thúc.

ජවනනියමවණ්ණනා

Phần luận giải về quy luật của tốc hành tâm

32. මන්දප්පවත්තියන්ති [Pg.155] මරණාසන්නකාලෙ වත්ථුදුබ්බලතාය මන්දීභූතවෙගත්තා මන්දං හුත්වා පවත්තියං. මරණකාලාදීසූති ආදි-සද්දෙන මුච්ඡාකාලං සඞ්ගණ්හාති.

32. 'Trong sự diễn tiến yếu ớt' nghĩa là trong sự diễn tiến một cách yếu ớt, vì tốc độ đã bị suy yếu do sự yếu kém của vật chất (sắc ý vật) vào lúc cận tử. Trong câu 'vào lúc cận tử v.v...', từ 'v.v...' bao gồm cả lúc bất tỉnh.

33. භගවතො…පෙ… වදන්තීති භගවතො යමකපාටිහාරියකාලාදීසු උදකක්ඛන්ධඅග්ගික්ඛන්ධප්පවත්තනාදිඅත්ථං විසුං විසුං පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය ඣානධම්මෙ විසුං විසුං ආවජ්ජෙන්තස්ස ආවජ්ජනවසිතාය මත්ථකප්පත්තියා ආවජ්ජනතප්පරොව චිත්තාභිනීහාරො හොතීති යථාවජ්ජිතඣානඞ්ගාරම්මණානි චත්තාරි, පඤ්චවා පච්චවෙක්ඛණජවනචිත්තානි පවත්තන්තීති වදන්ති (විසුද්ධි. 1.78) අට්ඨකථාචරියා. ‘‘භගවතො’’ති ච ඉදං නිදස්සනමත්තං අඤ්ඤෙසම්පි ධම්මසෙනාපතිආදීනං එවරූපෙ අච්චායිකකාලෙ අපරිපුණ්ණජවනානං පවත්තනතො. තථා ච වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘අයඤ්ච මත්ථකප්පත්තා වසිතා භගවතො යමකපාටිහාරියකාලෙ අඤ්ඤෙසං වා එවරූපෙ කාලෙ’’ති (විසුද්ධි. 1.78). ‘‘චත්තාරි පඤ්ච වා’’ති ච පනෙතං තික්ඛින්ද්‍රියමුදින්ද්‍රියවසෙන ගහෙතබ්බන්ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (විසුද්ධි. මහා. 1.78) වුත්තං, තස්මා භගවතො චත්තාරි, අඤ්ඤෙසං පඤ්චපීති යුත්තං විය දිස්සති.

33. Các vị sớ giải (aṭṭhakathācariyā) nói rằng (vadanti): Đối với Đức Thế Tôn (bhagavato)... v.v... vào những lúc như khi thực hiện song thông (yamakapāṭihāriyakāla), vì mục đích làm phát sanh khối nước, khối lửa, v.v..., sau khi nhập riêng từng thiền nền (pādakajjhānaṃ), xuất khỏi thiền ấy, trong khi hướng tâm riêng biệt đến các pháp thiền, do sự thuần thục đến mức tột đỉnh trong việc hướng tâm (āvajjanavasitāya matthakappattiyā), sự hướng tâm của Ngài chỉ chuyên chú vào việc hướng tâm, nên có bốn hoặc năm tâm tốc hành quán xét (paccavekkhaṇajavanacittāni) lấy các thiền chi đã được hướng tâm làm đối tượng phát sanh. Và (ca) từ "của Đức Thế Tôn" (bhagavato'ti) này chỉ là một ví dụ (nidassanamattaṃ), vì đối với các vị khác như Tướng quân Chánh pháp (dhammasenāpati) v.v... vào những thời điểm khẩn cấp như vậy, các tốc hành tâm không trọn vẹn cũng phát sanh. Và điều này đã được nói trong sớ giải (aṭṭhakathāyaṃ): "Sự thuần thục đạt đến tột đỉnh này (thuộc về) Đức Thế Tôn vào lúc thực hiện song thông, hoặc (thuộc về) các vị khác vào những lúc như vậy". Hơn nữa, cụm từ "bốn hoặc năm" (cattāri pañca vā'ti) này được Trưởng lão Ācariya Dhammapāla giải thích là nên được hiểu theo phương diện căn tánh bén nhạy (tikkhindriya) và căn tánh chậm lụt (mudindriya). Do đó, đối với Đức Thế Tôn có bốn (tốc hành), còn đối với các vị khác cũng có thể có năm (tốc hành), điều này dường như là hợp lý.

34. ආදිකම්මිකස්සාති ආදිතො කතයොගකම්මස්ස. පඨමං නිබ්බත්තා අප්පනා පඨමකප්පනා. අභිඤ්ඤාජවනානම්පි ‘‘පඨමකප්පනායා’’ති අධිකාරො සියාති ආහ ‘‘සබ්බදාපී’’ති, පඨමුප්පත්තිකාලෙ, චිණ්ණවසීකාලෙ ච පඤ්චාභිඤ්ඤාජවනානි එකවාරමෙව ජවන්තීත්‍යත්ථො.

34. (Cụm từ) "của người sơ cơ" (ādikammikassā'ti) có nghĩa là của người đã thực hiện công phu tu tập từ ban đầu. An chỉ (appanā) được thành tựu lần đầu tiên (paṭhamaṃ nibbattā) là sự chứng đắc lần đầu (paṭhamakappanā). Để cho thấy rằng tiêu đề "trong sự chứng đắc lần đầu" (paṭhamakappanāyā'ti) cũng có thể áp dụng cho các tốc hành tâm thần thông (abhiññājavanānampi), ngài đã nói "luôn luôn" (sabbadāpī'ti). Nghĩa là, năm tốc hành tâm thần thông chỉ khởi lên một lần duy nhất, cả vào lúc phát sanh lần đầu và cả vào lúc đã thuần thục.

35. මග්ගායෙව උප්පජ්ජනතො මග්ගුප්පාදා. යථාරහන්ති පඤ්චමං වා චතුත්ථං වා උප්පන්නමග්ගානුරූපං. සත්තජවනපරමත්තා හි එකාවජ්ජනවීථියා [Pg.156] චතුත්ථං උප්පන්නමග්ගතො පරං තීති ඵලචිත්තානි, පඤ්චමං උප්පන්නමග්ගතො පරං ද්වෙ වා හොන්ති.

35. (Gọi là) sự sanh khởi của đạo (magguppādā) vì chúng sanh khởi ngay sau đạo (maggāyeva). (Cụm từ) "tùy theo thích hợp" (yathārahaṃ) có nghĩa là tương ứng với đạo đã sanh khởi, (dù đạo sanh khởi ở tốc hành) thứ năm hoặc thứ tư. Thật vậy (hi), vì trong một lộ trình hướng tâm (ekāvajjanavīthiyā), số tốc hành tâm tối đa là bảy, nên sau khi đạo sanh khởi ở (tốc hành) thứ tư, có ba tâm quả; sau khi đạo sanh khởi ở (tốc hành) thứ năm, có hai (tâm quả).

36. නිරොධසමාපත්තිකාලෙති නිරොධස්ස පුබ්බභාගෙ. චතුත්ථාරුප්පජවනන්ති කුසලකිරියානං අඤ්ඤතරං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනජවනං. අනාගාමිඛීණාසවායෙව නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති, න සොතාපන්නසකදාමිනොති වුත්තං ‘‘අනාගාමිඵලං වා අරහත්තඵලං වා’’ති. විභත්තිවිපල්ලාසො චෙත්ථ දට්ඨබ්බො ‘‘අනාගාමිඵලෙ වා අරහත්තඵලෙ වා’’ති. තෙනාහ ‘‘නිරුද්ධෙ’’ති. යථාරහන්ති තංතංපුග්ගලානුරූපං.

36. (Cụm từ) "vào lúc nhập diệt thọ tưởng định" (nirodhasamāpattikāle'ti) có nghĩa là trong giai đoạn chuẩn bị của sự diệt. (Cụm từ) "tốc hành vô sắc thứ tư" (catutthāruppajavanaṃ) có nghĩa là tốc hành tâm thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ, một trong hai loại thiện hoặc duy tác. Chỉ có bậc Bất lai và bậc Vô sanh mới nhập diệt thọ tưởng định, chứ không phải bậc Dự lưu và bậc Nhất lai, do đó đã nói "quả Bất lai hoặc quả A-la-hán" (anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā). Ở đây, nên hiểu là có sự biến đổi cách (vibhattivipallāso), (đáng lẽ phải là) "trong quả Bất lai hoặc trong quả A-la-hán" (anāgāmiphale vā arahattaphale vā). Do đó, ngài đã nói "khi đã diệt" (niruddhe'ti). (Cụm từ) "tùy theo thích hợp" (yathārahaṃ) có nghĩa là tương ứng với từng cá nhân ấy.

38. සබ්බත්ථාපි සමාපත්තිවීථියන්ති සකලායපි ඣානසමාපත්තිවීථියං, ඵලසමාපත්තිවීථියඤ්ච.

38. (Cụm từ) "trong tất cả các lộ trình nhập định" (sabbatthāpi samāpattivīthiyaṃ) có nghĩa là trong toàn bộ lộ trình nhập thiền định và lộ trình nhập quả định.

39. පරිත්තානි ජවනානි සත්තක්ඛත්තුං මතානි උක්කංසකොටියා. මග්ගාභිඤ්ඤා පන සකිං එකවාරමෙව මතා. අවසෙසානි අභිඤ්ඤාමග්ගවජ්ජිතානි මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි බහූනිපි ලබ්භන්ති සමාපත්තිවීථියං අහොරත්තම්පි පවත්තනතො. අපි-සද්දෙන ලොකියජ්ඣානානි පඨමකප්පනායං, අන්තිමඵලද්වයඤ්ච නිරොධානන්තරං එකවාරං, ඵලචිත්තානි මග්ගානන්තරං ද්වත්තික්ඛත්තුම්පීති සම්පිණ්ඩෙති.

39. Các tốc hành tâm dục giới (parittāni javanāni) được xem là (khởi lên) bảy lần ở mức tối đa. Nhưng (pana) đạo và thần thông (maggābhiññā) được xem là (khởi lên) chỉ một lần duy nhất. Các (tốc hành) còn lại (avasesāni), ngoại trừ thần thông và đạo, tức là các tốc hành tâm đáo đại và siêu thế, cũng có thể có được nhiều lần trong lộ trình nhập định, vì chúng có thể diễn tiến suốt cả ngày lẫn đêm. Với từ "api" (cũng), ngài tóm kết rằng: các thiền hiệp thế trong lần chứng đắc đầu tiên (chỉ một lần), hai quả cuối cùng ngay sau khi diệt định (chỉ một lần), và các tâm quả ngay sau đạo (cũng có thể hai hoặc ba lần).

ජවනනියමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về quy luật tốc hành tâm đã kết thúc.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා

Phần giải về sự phân loại cá nhân.

40. ඉදානි දුහෙතුකාහෙතුකාපායිකාහෙතුකතිහෙතුකවසෙන චතුබ්බිධානං පුථුජ්ජනානං, මග්ගට්ඨඵලට්ඨවසෙන අට්ඨවිධානං අරියානන්ති ද්වාදසන්නං පුග්ගලානං උප්පජ්ජනකවීථිචිත්තපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං පඨමං තාව තෙසං වජ්ජිතබ්බචිත්තානි දස්සෙතුමාහ ‘‘දුහෙතුකානමහෙතුකානඤ්චා’’ත්‍යාදි. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතාලොභාදොසවසෙන ද්වෙ හෙතූ [Pg.157] ඉමෙසන්ති ද්විහෙතුකා. තාදිසානං හෙතූනං අභාවතො අහෙතුකා. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අප්පනාජවනානි න ලබ්භන්ති විපාකාවරණසබ්භාවතො. ද්විහෙතුකාහෙතුකපටිසන්ධි හි ‘‘විපාකාවරණ’’න්ති වුච්චති. අප්පනාජවනාභාවතොයෙව අරහත්තං නත්ථීති කිරියජවනානි න ලබ්භන්ති.

40. Bây giờ (idāni), để trình bày sự phân định các tâm sanh khởi trong lộ trình của mười hai hạng người – tức là bốn hạng phàm phu theo cách phân loại là vô nhân khổ cảnh, vô nhân (lạc cảnh), nhị nhân, và tam nhân; và tám hạng Thánh nhân theo cách phân loại là bậc trú trong đạo và bậc trú trong quả – trước hết, để chỉ ra những tâm cần được loại trừ đối với họ, ngài nói "Đối với những người nhị nhân và vô nhân..." v.v... (Những người) có hai nhân, tức là vô tham và vô sân, tương ưng với thức tái tục, (gọi là) nhị nhân (dvihetukā). Do không có các nhân như vậy, (gọi là) vô nhân (ahetukā). Mẫu tự 'ma' là để nối âm. Các tốc hành tâm an chỉ (appanājavanāni) không thể có được do sự hiện hữu của quả chướng ngại (vipākāvaraṇa). Thật vậy, sự tái tục của người nhị nhân và vô nhân được gọi là "quả chướng ngại". Chính vì không có tốc hành tâm an chỉ nên không có quả A-la-hán, do đó các tốc hành tâm duy tác (kiriyajavanāni) không thể có được.

41. ‘‘සහෙතුකං (පට්ඨා. 3.1.102) භවඞ්ගං අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති පාඨතො අහෙතුකානම්පි නානාකම්මෙන ද්විහෙතුකතදාරම්මණං සම්භවති, ද්විහෙතුකානං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. මූලසන්ධියා පන ජළභාවතො උභින්නම්පි නත්ථි තිහෙතුකතදාරම්මණන්ති ආහ ‘‘තථා ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානි චා’’ති. ආචරියජොතිපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘සහෙතුකං භවඞ්ග’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අහෙතුකානම්පි තිහෙතුකතදාරම්මණං වත්වා ඉධ ඤාණසම්පයුත්තවිපාකාභාවවචනස්ස පරිහාසවසෙන ‘‘සො එව පුච්ඡිතබ්බො, යො තස්ස කත්තා’’ති වුත්තං, තං පන පරිහාසවසෙන වුත්තම්පි ආචරියං පුච්ඡිත්වාව විජානනත්ථං වුත්තවචනං විය ඨිතං. තථා හි ආචරියෙනෙවෙත්ථ කාරණං පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං –

41. Dựa vào đoạn kinh văn (trong Paṭṭhāna): "Tâm hữu nhân hộ kiếp là duyên cho tâm vô nhân hộ kiếp bằng vô gián duyên", do các nghiệp khác nhau, ngay cả đối với người vô nhân, tâm na-cảnh nhị nhân cũng có thể sanh khởi; đối với người nhị nhân thì không cần phải nói. Tuy nhiên, do sự đần độn của mối nối gốc (tức sự tái tục), cả hai hạng người này đều không có tâm na-cảnh tam nhân, do đó ngài nói "cũng như các quả tương ưng với trí" (tathā ñāṇasampayuttavipākāni cā'ti). Tuy nhiên, Trưởng lão Ācariya Jotipāla, vì (kinh văn) nói "tâm hữu nhân hộ kiếp" một cách không phân biệt, đã cho rằng ngay cả người vô nhân cũng có tâm na-cảnh tam nhân. Về lời nói ở đây về sự vắng mặt của các quả tương ưng với trí, ngài đã nói một cách hài hước rằng: "Nên hỏi chính người đã viết ra điều đó". Nhưng lời nói đó, dù được nói một cách hài hước, lại giống như một lời được nói ra với mục đích là chỉ có thể biết được sau khi đã hỏi vị thầy. Thật vậy, chính vị thầy đã nêu lý do về điều này trong tác phẩm Paramatthavinicchaya –

‘‘ඤාණපාකා න වත්තන්ති, ජළත්තා මූලසන්ධියා’’ති;

(පරම. වි. 271);

"Các quả (tâm) có trí không khởi sanh, do sự đần độn của mối nối gốc (tức sự tái tục)." (Paramatthavinicchaya, 271).

අපරෙ පන ‘‘යථා අහෙතුකානං සහෙතුකතදාරම්මණං හොති, එවං ද්විහෙතුකානං තිහෙතුකතදාරම්මණම්පී’’ති වණ්ණෙන්ති, තෙසං මතානුරොධෙන ච ඉධාපි ඤාණසම්පයුත්තවිපාකපටික්ඛෙපො අහෙතුකෙයෙව සන්ධායාති වදන්ති. තත්ථ පන පමාණපාඨාභාවතො ආචරියෙන උභින්නම්පි සාධාරණවසෙන ඤාණසම්පයුත්තවිපාකාභාවෙ කාරණං වත්වා සමකමෙව චිත්තපරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා තෙසං වචනං වීමංසිත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බං. අහෙතුකාපෙක්ඛාය චෙත්ථ [Pg.158] ‘‘සුගතිය’’න්ති වචනං, තං පන අත්ථතො අනුඤ්ඤාතද්විහෙතුකවිපාකානං තත්ථෙව සම්භවදස්සනපරං. තෙනාහ ‘‘දුග්ගතියං පනා’’ත්‍යාදි.

Lại nữa, những vị khác giải thích rằng: “Như đối với các tâm vô nhân có thể có tâm na-cảnh hữu nhân, cũng vậy, đối với các tâm nhị nhân cũng có thể có tâm na-cảnh tam nhân”. Và theo quan điểm của họ, các vị ấy nói rằng ở đây sự loại trừ quả tương ưng trí cũng chỉ nhắm đến các tâm vô nhân mà thôi. Tuy nhiên, về vấn đề đó, do không có bản văn chuẩn mực, và do vị thầy đã nói lý do về sự vắng mặt của quả tương ưng trí theo cách chung cho cả hai (quan điểm), đồng thời đã chỉ ra sự phân định các tâm, nên lời nói của họ cần được xem xét rồi mới chấp nhận. Và ở đây, từ “trong thiện thú” là nói đến (trường hợp) vô nhân. Nhưng điều đó, về mặt ý nghĩa, là để chỉ ra khả năng xảy ra của các quả nhị nhân đã được cho phép ngay tại đó. Do đó, ngài đã nói: “Còn trong ác thú…” v.v.

43. තිහෙතුකෙසූති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතාලොභාදොසාමොහවසෙන තිහෙතුකෙසු පුථුජ්ජාදීසූ නවවිධපුග්ගලෙසු.

43. (Trong các hạng) tam nhân: (nghĩa là) trong chín loại hạng người như phàm phu v.v... là những vị tam nhân do bởi (tâm tục sinh) có vô tham, vô sân, vô si đi cùng với thức tái tục.

45. දිට්ඨී…පෙ… සෙක්ඛානන්ති සික්ඛාය අපරිපූරකාරිතාය සික්ඛනසීලතාය ‘‘සෙක්ඛා’’ති ලද්ධනාමානං සොතාපන්නසකදාගාමීනං පුග්ගලානං පඨමමග්ගෙනෙව සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං පහීනත්තා තංසහගතජවනානි චෙව ච-සද්දෙන ආකඩ්ඪිතානි ඛීණාසවාවෙණිකානි කිරියජවනානි ච න ලබ්භන්ති.

45. Tà kiến... đối với các bậc hữu học: Đối với các hạng người Tu-đà-hoàn và Tư-đà-hàm, những vị được gọi là “hữu học” do có phận sự tu học vì sự tu tập chưa viên mãn, do thân kiến và hoài nghi đã được đoạn trừ ngay bằng đạo đầu tiên, nên các tốc hành tâm tương ưng với chúng (tà kiến và hoài nghi) không thể có được, và (do từ ‘và’ kéo theo) các tốc hành tâm duy tác đặc thù của bậc lậu tận cũng không thể có được.

46. පටිඝජවනානි චාති දොමනස්සජවනානි චෙව දිට්ඨිසම්පයුත්තවිචිකිච්ඡාසහගතකිරියජවනානි ච.

46. Và các tốc hành tâm sân: (nghĩa là) các tốc hành tâm ưu, và các tốc hành tâm duy tác tương ưng tà kiến và đi cùng với hoài nghi.

47. ලොකුත්තර…පෙ… සමුප්පජ්ජන්තීති චතුන්නං මග්ගානං එකචිත්තක්ඛණිකභාවෙන පුග්ගලන්තරෙසු අසම්භවතො, හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමානඤ්ච උපරූපරිසමාපත්තියා අනධිගතත්තා, උපරූපරිපුග්ගලානඤ්ච අසමුග්ඝාටිතකම්මකිලෙසනිරොධෙන පුථුජ්ජනෙහි විය සොතාපන්නානං සොතාපන්නාදීහි පුග්ගලන්තරභාවූපගමනෙන පටිප්පස්සද්ධත්තා ච අට්ඨපි ලොකුත්තරජවනානි යථාසකං මග්ගඵලට්ඨානං අරියානමෙව සමුප්පජ්ජන්ති.

47. Siêu thế... sanh khởi: Do bốn đạo chỉ là một sát-na tâm nên không thể sanh khởi ở các hạng người khác (ngoài người đắc đạo); và do các bậc thấp hơn chưa chứng đắc các sự chứng đắc cao hơn; và do đối với các hạng người cao hơn, (các đạo thấp hơn) đã lắng dịu vì đã đạt đến trạng thái của một hạng người khác (cao hơn), giống như đối với phàm phu (các đạo chưa sanh) do sự diệt trừ nghiệp và phiền não chưa được nhổ bật, nên cả tám tốc hành tâm siêu thế chỉ sanh khởi cho các bậc Thánh tương ứng với địa vị đạo và quả của chính các vị ấy.

48. ඉදානි තෙසං තෙසං පුග්ගලානං යථාපටික්ඛිත්තජවනානි වජ්ජෙත්වා පාරිසෙසතො ලබ්භමානජවනානි සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අසෙක්ඛාන’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තිවිධසික්ඛාය පරිපූරකාරිභාවතො අසෙක්ඛානං ඛීණාසවානං තෙත්තිංසවිධකුසලාකුසලස්ස, හෙට්ඨිමඵලත්තයස්ස, වීථිමුත්තානඤ්ච නවමහග්ගතවිපාකානං වසෙන පඤ්චචත්තාලීසවජ්ජිතානි සෙසානි [Pg.159] තෙවීසතිකආමාවචරවිපාකවීසතිකිරියඅරහත්තඵලවසෙන චතුචත්තාලීස වීථිචිත්තානි සම්භවා යථාලාභං කාමභවෙ ඨිතානං වසෙන උද්දිසෙ.

48. Bây giờ, để chỉ ra một cách tóm tắt các tốc hành tâm có được phần còn lại, sau khi đã loại trừ các tốc hành tâm bị bác bỏ đối với từng hạng người ấy, câu “Đối với các bậc Vô học…” v.v... được nói đến. Đối với các bậc Vô học, là các bậc Lậu tận, do đã hoàn thành tam học, sau khi loại trừ 45 tâm (gồm) 33 loại thiện và bất thiện, ba quả thấp hơn, và 9 quả đại hành thoát ly lộ trình, thì 44 tâm lộ trình còn lại có thể sanh khởi, (gồm) 23 quả Dục giới, 20 tâm duy tác, và quả A-la-hán; nên chỉ ra (như vậy) tùy theo những gì có được, đối với các vị trú trong cõi Dục.

සෙක්ඛානං අට්ඨාරසකිරියජවනදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසහගතපඤ්චකඅග්ගඵලමහග්ගතවිපාකවසෙන තෙත්තිංස වජ්ජෙත්වා තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකආවජ්ජනද්වයඑකවීසතිකුසලසත්තාකුසලහෙට්ඨිමඵලත්තයවසෙන ඡප්පඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි යථාසම්භවං උද්දිසෙ අවිසෙසතො. විසෙසතො පන සොතාපන්නසකදාගාමීනං එකපඤ්ඤාස, අනාගාමීනං එකූනපඤ්ඤාස, අවසෙසානං චතුන්නං පුථුජ්ජනානං අට්ඨාරසකිරියජවනසබ්බලොකුත්තරමහග්ගතවිපාකවසෙන පඤ්චතිංස වජ්ජෙත්වා අවසෙසානි කාමාවචරවිපාකආවජ්ජනද්වයලොකියකුසලාකුසලවසෙන චතුපඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි යථාසම්භවතො උද්දිසෙ අවිසෙසතො. විසෙසතො පන තිහෙතුකානං චතුපඤ්ඤාසෙව ලබ්භන්ති, ද්විහෙතුකාහෙතුකානං ඤාණසම්පයුත්තවිපාකඅප්පනාජවනවජ්ජිතානි එකචත්තාලීස, ආපායිකානං තානෙව ද්විහෙතුකවිපාකවජ්ජිතානි සත්තතිංස වීථිචිත්තානීති දට්ඨබ්බං.

Đối với các bậc Hữu học, sau khi loại trừ 33 tâm (gồm 18 tốc hành tâm duy tác, 5 tâm đi cùng tà kiến và hoài nghi, quả cao nhất, và quả đại hành), nên chỉ ra 56 tâm lộ trình có thể sanh khởi tùy trường hợp một cách không đặc biệt, (gồm) 23 quả Dục giới, 2 khai môn, 21 thiện, 7 bất thiện, và 3 quả thấp hơn. Nhưng một cách đặc biệt, đối với bậc Tu-đà-hoàn và Tư-đà-hàm là 51, đối với bậc A-na-hàm là 49. Đối với bốn hạng phàm phu còn lại, sau khi loại trừ 35 tâm (gồm 18 tốc hành tâm duy tác, tất cả tâm siêu thế, và quả đại hành), nên chỉ ra 54 tâm lộ trình còn lại có thể sanh khởi tùy trường hợp một cách không đặc biệt, (gồm) quả Dục giới, 2 khai môn, và các tâm thiện, bất thiện hiệp thế. Một cách đặc biệt, đối với hạng tam nhân thì có được 54 tâm; đối với hạng nhị nhân và vô nhân thì có 41 tâm, trừ quả tương ưng trí và các tốc hành tâm đổng lực; đối với chúng sanh cõi khổ thì có 37 tâm lộ trình, tức là các tâm ấy trừ đi các quả nhị nhân. Cần phải hiểu như vậy.

පුග්ගලානං වසෙන චිත්තප්පවත්තිභෙදො පුග්ගලභෙදො.

Sự phân chia diễn tiến của tâm theo các hạng người là (chương) Phân loại theo hạng người.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về Phân loại theo hạng người.

භූමිවිභාගවණ්ණනා

Giải về Phân loại theo cõi.

49. සබ්බානිපි වීථිචිත්තානි උපලබ්භන්ති ඡන්නං ද්වාරානං, සබ්බෙසඤ්ච පුග්ගලානං තත්ථ සම්භවතො. යථාරහන්ති තංතංභවානුරූපං, තංතංපුග්ගලානුරූපඤ්ච.

49. Tất cả các tâm lộ trình đều có được ở sáu môn, do tất cả các hạng người đều có thể có mặt ở đó. (Cụm từ) “Tùy theo trường hợp” (nghĩa là) phù hợp với từng cõi và phù hợp với từng hạng người.

52. ත්‍යාදිනා [Pg.160] ඝානවිඤ්ඤාණාදීනම්පි පටික්ඛෙපො හෙස්සතීති රූපාවචරභූමියං පටිඝජවනතදාරම්මණානෙව පටික්ඛිත්තානි. සබ්බත්ථාපීති කාමභවෙ, රූපභවෙ, අරූපභවෙ ච.

52. Bằng từ “v.v...” sẽ có sự loại trừ các thức như tỷ thức v.v... nên trong cõi Sắc giới, chỉ có các tốc hành tâm sân và các tâm na-cảnh bị loại trừ. (Cụm từ) “Trong tất cả”: (nghĩa là) trong cõi Dục, cõi Sắc, và cõi Vô sắc.

54. කාමභවෙ යථාරහං වීථිමුත්තවජ්ජානි අසීති වීථිචිත්තානි, රූපභවෙ පටිඝද්වයඅට්ඨතදාරම්මණඝානාදිවිඤ්ඤාණඡක්කවීථිමුත්තකවසෙන පඤ්චවීසති වජ්ජෙත්වා සෙසානි ආවජ්ජනද්වයනවඅහෙතුකවිපාකතෙපඤ්ඤාසජවනවසෙන චතුසට්ඨි, අරූපෙ භවෙ තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකපඨමමග්ගපඤ්චදසරූපාවචරපටිඝද්වයආරුප්පවිපාකකිරියමනොධාතුහසනවසෙන සත්තචත්තාලීස වජ්ජෙත්වා සෙසානි ඡබ්බීසති පරිත්තජවනඅට්ඨආරුප්පජවනසත්තලොකුත්තරජවනමනොද්වාරාවජ්ජනවසෙන ද්වෙචත්තාලීස චිත්තානි ලබ්භරෙ උපලබ්භන්ති.

54. Trong cõi Dục, tùy theo trường hợp có 80 tâm lộ trình, trừ các tâm thoát ly lộ trình. Trong cõi Sắc, sau khi loại trừ 25 tâm (gồm 2 tâm sân, 8 tâm na-cảnh, 6 thức như tỷ thức v.v..., và các tâm thoát ly lộ trình), có 64 tâm còn lại (gồm 2 tâm khai môn, 9 quả vô nhân, và 53 tốc hành tâm). Trong cõi Vô sắc, sau khi loại trừ 47 tâm (gồm 23 quả Dục giới, đạo đầu tiên, 15 tâm Sắc giới, 2 tâm sân, các tâm quả và duy tác Vô sắc, ý giới, và tâm tiếu sinh), có 42 tâm còn lại được tìm thấy (gồm 26 tốc hành tâm nhỏ, 8 tốc hành tâm Vô sắc, 7 tốc hành tâm siêu thế, và tâm khai ý môn).

කෙචි පන ‘‘රූපභවෙ අනිට්ඨාරම්මණාභාවතො ඉධාගතානංයෙව බ්‍රහ්මානං අකුසලවිපාකසම්භවොති තානි පරිහාපෙත්වා පඤ්චපරිත්තවිපාකෙහි සද්ධිං රූපභවෙ සට්ඨියෙව වීථිචිත්තානී’’ති වදන්ති. ඉධ පන තත්ථ ඨත්වාපි ඉමං ලොකං පස්සන්තානං අනිට්ඨාරම්මණස්ස අසම්භවො න සක්කා වත්තුන්ති තෙහි සද්ධිංයෙව තත්ථ චතුසට්ඨි වුත්තානි. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ධම්මානුසාරණියං ‘‘යදා බ්‍රහ්මානො කාමාවචරං අනිට්ඨාරම්මණං ආලම්බන්ති, තදා තං සුගතියම්පි අකුසලවිපාකචක්ඛුසොතවිඤ්ඤාණමනොධාතුසන්තීරණානං උප්පත්ති සම්භවතී’’ති.

Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Vì cõi sắc giới không có cảnh không vừa ý, nên chỉ có các vị Phạm thiên đến đây (cõi người) mới có thể có quả bất thiện sanh khởi. Do đó, loại trừ những tâm ấy, cùng với năm quả nhỏ, chỉ có sáu mươi tâm lộ trong cõi sắc giới”. Nhưng ở đây, không thể nói rằng không có khả năng có cảnh không vừa ý đối với những vị (Phạm thiên) dù đang ở tại đó mà nhìn thấy thế giới này. Vì vậy, cùng với những tâm ấy, sáu mươi bốn (tâm lộ) đã được nói đến ở đó. Và do đó, trong sách Dhammānusāraṇī đã nói rằng: “Khi các vị Phạm thiên bắt cảnh không vừa ý của cõi dục, khi ấy ngay cả trong thiện thú ấy, sự sanh khởi của nhãn thức, nhĩ thức, ý giới, và thẩm tấn thức quả bất thiện cũng có thể xảy ra”.

භූමිවසෙන විභාගො භූමිවිභාගො.

Sự phân chia theo cõi được gọi là sự phân chia về cõi.

භූමිවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về sự phân chia các cõi đã kết thúc.

55. යථාසම්භවන්ති තංතංද්වාරෙසු, තංතංභවෙසු වා සම්භවානුරූපතො. යාවතායුකන්ති පටිසන්ධිතො පරං භවනිකන්තිවසෙන පවත්තමනොද්වාරිකචිත්තවීථිතො පට්ඨාය චුතිචිත්තාවසානං[Pg.161], තතො පුබ්බෙ පවත්තභවඞ්ගාවසානං වා අබ්බොච්ඡින්නා අසති නිරොධසමාපත්තියන්ති අධිප්පායො.

55. “Tùy theo sự có thể” (yathāsambhavaṃ) nghĩa là tùy theo sự tương ứng có thể xảy ra ở các môn tương ứng hoặc ở các cõi tương ứng. “Cho đến hết tuổi thọ” (yāvatāyukaṃ) có nghĩa là: kể từ lộ trình tâm ý môn diễn tiến vì sự ưa thích trong kiếp sống sau khi tái tục cho đến lúc chấm dứt bằng tâm tử, hoặc cho đến lúc chấm dứt bằng tâm hữu phần diễn tiến trước đó, một cách không gián đoạn, nếu không có sự nhập diệt thọ tưởng định; đó là ý nghĩa.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Như vậy, trong bộ Abhidhammatthavibhāvinī, tức là bộ sớ giải về Abhidhammatthasaṅgaha

වීථිපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về chương tâm lộ đã kết thúc.

5. වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

5. Phần giải về chương ngoại lộ tâm

1. එත්තාවතා වීථිසඞ්ගහං දස්සෙත්වා ඉදානි වීථිමුත්තසඞ්ගහං දස්සෙතුමාරභන්තො ආහ ‘‘වීථිචිත්තවසෙනෙව’’න්ත්‍යාදි. එවං යථාවුත්තනයෙන වීථිචිත්තවසෙන පවත්තියං පටිසන්ධිතො අපරභාගෙ චුතිපරියොසානං පවත්තිසඞ්ගහො නාම සඞ්ගහො උදීරිතො, ඉදානි තදනන්තරං සන්ධියං පටිසන්ධිකාලෙ, තදාසන්නතාය තංගහණෙනෙව ගහිතචුතිකාලෙ ච පවත්තිසඞ්ගහො වුච්චතීති යොජනා.

1. Sau khi đã trình bày tóm lược về tâm lộ đến đây, bây giờ, để bắt đầu trình bày tóm lược về ngoại lộ tâm, ngài (tác giả) đã nói “vīthicittavaseneva” v.v... Cách nối kết ý nghĩa như sau: Như vậy, theo phương pháp đã được nói, phần tóm lược gọi là tóm lược về sự diễn tiến (pavattisaṅgaho), tức là sự diễn tiến theo các tâm lộ trong giai đoạn sau khi tái tục và chấm dứt lúc tử, đã được trình bày. Bây giờ, tiếp theo đó, phần tóm lược về sự diễn tiến trong lúc nối kết, tức là vào thời điểm tái tục, và vào thời điểm tử – được bao gồm bởi sự đề cập đến thời điểm tái tục do sự gần gũi của nó – sẽ được nói đến.

භූමිචතුක්කවණ්ණනා

Phần giải về bốn cõi

3. පුඤ්ඤසම්මතා අයා යෙභුය්‍යෙන අපගතොති අපායො, සොයෙව භූමි භවන්ති එත්ථ සත්තාති අපායභූමි. අනෙකවිධසම්පත්තිඅධිට්ඨානතාය සොභනා ගන්තබ්බතො උපපජ්ජිතබ්බතො ගතීති සුගති, කාමතණ්හාසහචරිතා සුගති කාමසුගති, සායෙව භූමීති කාමසුගතිභූමි. එවං සෙසෙසුපි.

3. “Cõi dữ” (apāyo) là nơi phần lớn đã đi khỏi (apagata) sự hạnh phúc (ayā) được xem là phước báu (puññasammatā). Chính nơi đó là cõi (bhūmi) mà chúng sanh hiện hữu, nên gọi là “cõi dữ” (apāyabhūmi). “Cõi lành” (sugati) là một cảnh giới (gati) tốt đẹp (sobhanā) vì là nền tảng (adhiṭṭhānatāya) cho nhiều loại thành tựu (anekavidhasampatti), là nơi đáng để đi đến (gantabbato), đáng để sanh vào (upapajjitabbato). Cõi lành đi đôi với ái dục (kāmataṇhāsahacaritā) là “cõi thiện dục giới” (kāmasugati). Chính cõi ấy là cảnh giới (bhūmi), nên gọi là “cõi thiện dục giới” (kāmasugatibhūmi). Tương tự như vậy đối với các trường hợp còn lại.

4. අයතො සුඛතො නිග්ගතොති නිරයො. තිරො අඤ්චිතාති තිරච්ඡානා, තෙසං යොනි තිරච්ඡානයොනි. යවන්ති තාය සත්තා අමිස්සිතාපි සමානජාතිතාය මිස්සිතා විය හොන්තීති යොනි. සා පන අත්ථතො ඛන්ධානං පවත්තිවිසෙසො. පකට්ඨෙන සුඛතො ඉතා ගතාති පෙතා, නිජ්ඣාමතණ්හිකාදිභෙදානං පෙතානං විසයො පෙත්තිවිසයො[Pg.162]. එත්ථ පන තිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයග්ගහණෙන ඛන්ධානංයෙව ගහණං තෙසං තාදිසස්ස පරිච්ඡින්නොකාසස්ස අභාවතො. යත්ථ වා තෙ අරඤ්ඤපබ්බතපාදාදිකෙ නිබද්ධවාසං වසන්ති, තාදිසස්ස ඨානස්ස වසෙන ඔකාසොපි ගහෙතබ්බො. න සුරන්ති ඉස්සරියකීළාදීහි න දිබ්බන්තීති අසුරා, පෙතාසුරා. ඉතරෙ පන න සුරා සුරප්පටිපක්ඛාති අසුරා, ඉධ ච පෙතාසුරානමෙව ගහණං ඉතරෙසං තාවතිංසෙසු ගහණස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තථා හි වුත්තං ආචරියෙන –

4. “Địa ngục” (nirayo) là nơi đã thoát ra (niggata) khỏi sự lợi ích (ayato), khỏi sự an lạc (sukhato). “Bàng sanh” (tiracchānā) là những loài đi (añciti) ngang (tiro). Thai sanh của chúng là “loài bàng sanh” (tiracchānayoni). “Thai sanh” (yoni) là nơi mà các chúng sanh, dù không pha trộn, nhưng do cùng một loài nên trở nên như thể pha trộn. Nhưng về mặt ý nghĩa, đó là một sự diễn tiến đặc biệt của các uẩn. “Ngạ quỷ” (petā) là những chúng sanh đã đi (itā, gatā) xa (pakaṭṭhena) khỏi sự an lạc (sukhato). Cảnh giới (visayo) của các loài ngạ quỷ có nhiều loại khác nhau như nijjhāmataṇhika v.v... được gọi là “cảnh giới ngạ quỷ” (pettivisayo). Ở đây, khi nói đến “loài bàng sanh” và “cảnh giới ngạ quỷ”, chính là chỉ cho các uẩn, vì chúng không có một không gian giới hạn như vậy. Hoặc cũng nên hiểu là không gian, tùy theo nơi chốn mà chúng thường trú ngụ, như trong rừng, chân núi, v.v... “A-tu-la” (asurā) là những chúng sanh không tỏa sáng (na suranti), không vui hưởng (na dibbanti) với quyền lực, trò vui, v.v...; đó là các ngạ quỷ a-tu-la (petāsurā). Còn những vị khác là a-tu-la vì họ không phải là chư thiên (na surā), là đối thủ của chư thiên (surappaṭipakkhā). Và ở đây, chỉ nên hiểu là các ngạ quỷ a-tu-la, vì các vị kia đã được bao gồm trong cõi trời Ba Mươi Ba. Như vậy, đã được vị Thầy nói rằng –

‘‘තාවතිංසෙසු දෙවෙසු, වෙපචිත්තාසුරා ගතා’’ති;

(නාම. පරි. 438);

“Các vị a-tu-la Vepacitti, được kể vào hàng chư thiên ở cõi Ba Mươi Ba.” (Nāma. pari. 438);

5. සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණෙහි උක්කට්ඨමනතාය මනො උස්සන්නං එතෙසන්ති මනුස්සා. තථා හි පරමසතිනෙපක්කාදිප්පත්තා බුද්ධාදයොපි මනුස්සභූතායෙව. ජම්බුදීපවාසිනො චෙත්ථ නිප්පරියායතො මනුස්සා. තෙහි පන සමානරූපාදිතාය සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි ‘‘මනුස්සා’’ති වුච්චන්ති. ලොකියා පන ‘‘මනුනො ආදිඛත්තියස්ස අපච්චං පුත්තාති මනුස්සා’’ති වදන්ති. මනුස්සානං නිවාසභූතා භූමි ඉධ මනුස්සා. එවං සෙසෙසුපි.

5. “Loài người” (manussā) là những chúng sanh có tâm (mano) cao thượng (ussannaṃ) do các đức tính như có niệm, có lòng dũng cảm, có khả năng sống đời phạm hạnh, v.v... Thật vậy, các vị Phật v.v... là những bậc đã đạt đến niệm và tuệ tối thượng, cũng chính là người. Ở đây, những cư dân của châu Diêm-phù-đề là loài người theo nghĩa đen (nippariyāyato). Nhưng do có hình dáng v.v... tương tự, nên các cư dân của các tiểu châu và các đại châu khác cũng được gọi là “loài người”. Tuy nhiên, theo quan niệm thế gian, họ nói rằng: “Loài người là con cháu, là con trai của Manu, vị vua Sát-đế-lỵ đầu tiên”. Ở đây, “loài người” chỉ cho cõi (bhūmi) là nơi ở của loài người. Tương tự như vậy đối với các trường hợp còn lại.

චතූසු මහාරාජෙසු භත්ති එතෙසං, චතුන්නං වා මහාරාජානං නිවාසට්ඨානභූතෙ චාතුමහාරාජෙ භවාති චාතුමහාරාජිකා. මාඝෙන මාණවෙන සද්ධිං තෙත්තිංස සහපුඤ්ඤකාරිනො එත්ථ නිබ්බත්තාති තංසහචරිතට්ඨානං තෙත්තිංසං, තදෙව තාවතිංසං, තංනිවාසො එතෙසන්ති තාවතිංසාති වදන්ති. යස්මා පන ‘‘සහස්සං චාතුමහාරාජිකානං සහස්සං තාවතිංසාන’’න්ති (අ. නි. 3.81) වචනතො සෙසචක්කවාළෙසුපි ඡකාමාවචරදෙවලොකා අත්ථි, තස්මා නාමමත්තමෙව එතං තස්ස දෙවලොකස්සාති ගහෙතබ්බං. දුක්ඛතො යාතා අපයාතාති [Pg.163] යාමා. අත්තනො සිරිසම්පත්තියා තුසං පීතිං ඉතා ගතාති තුසිතා. නිම්මානෙ රති එතෙසන්ති නිම්මානරතිනො. පරනිම්මිතෙසු භොගෙසු අත්තනො වසං වත්තෙන්තීති පරනිම්මිතවසවත්තිනො.

“Chư thiên cõi Tứ Đại Thiên Vương” (cātumahārājikā) là những vị có lòng tôn kính (bhatti) đối với bốn vị Đại vương, hoặc là những vị sanh ra (bhavā) ở cõi Tứ Đại Thiên Vương, là nơi ở của bốn vị Đại vương. Vì ba mươi ba người cùng làm phước với thanh niên Magha đã sanh về đây, nên nơi ở liên quan đến họ được gọi là “cõi Ba Mươi Ba” (tettiṃsaṃ), chính là tāvatiṃsaṃ. Người ta nói rằng “chư thiên cõi Ba Mươi Ba” (tāvatiṃsā) là những vị có nơi ở tại đó. Tuy nhiên, vì theo câu (kinh) “một ngàn cõi Tứ Đại Thiên Vương, một ngàn cõi Ba Mươi Ba”, sáu cõi trời dục giới cũng có mặt trong các thế giới khác, do đó, nên hiểu rằng đây chỉ là tên gọi của cõi trời ấy mà thôi. “Chư thiên Dạ Ma” (yāmā) là những vị đã đi khỏi (yātā, apayātā) sự đau khổ (dukkhato). “Chư thiên Đâu Suất” (tusitā) là những vị đã đạt đến (itā, gatā) sự hoan hỷ (tusaṃ) và niềm vui (pītiṃ) bằng tài sản vinh quang của mình. “Chư thiên Hóa Lạc” (nimmānaratino) là những vị có sự vui thích (rati) trong những vật do mình hóa hiện (nimmāne). “Chư thiên Tha Hóa Tự Tại” (paranimmitavasavattino) là những vị làm chủ (vasaṃ vattenti) đối với những dục lạc do người khác hóa hiện (paranimmitesu bhogesu).

7. මහාබ්‍රහ්මානං පරිචාරිකත්තා තෙසං පරිසති භවාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා. තෙසං පුරොහිතට්ඨානෙ ඨිතත්තා බ්‍රහ්මපුරොහිතා. තෙහි තෙහි ඣානාදීහි ගුණවිසෙසෙහි බ්‍රූහිතා පරිවුද්ධාති බ්‍රහ්මානො, වණ්ණවන්තතාය චෙව දීඝායුකතාදීහි ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදීහි මහන්තා බ්‍රහ්මානොති මහාබ්‍රහ්මානො. තයොපෙතෙ පණීතරතනපභාවභාසිතසමානතලවාසිනො.

7. “Phạm chúng thiên” (brahmapārisajjā) là những vị sanh ra (bhavā) trong hội chúng (parisati) của các vị Đại Phạm, do là tùy tùng (paricārikattā) của họ. “Phạm phụ thiên” (brahmapurohitā) là những vị đứng ở địa vị phụ tá (purohitaṭṭhāne) của các vị ấy. “Phạm thiên” (brahmāno) là những vị đã tăng trưởng, phát triển (brūhitā, parivuddhā) nhờ những phẩm chất đặc biệt như thiền định, v.v... “Đại Phạm thiên” (mahābrahmāno) là những vị Phạm thiên vĩ đại (mahantā) hơn các vị Phạm chúng thiên v.v... về sắc đẹp (vaṇṇavantatāya), tuổi thọ lâu dài (dīghāyukatādīhi), v.v... Cả ba loại này đều cư ngụ trên cùng một mặt bằng, được chiếu sáng bởi ánh quang của những bảo vật cao quý.

8. උපරිමෙහි පරිත්තා ආභා එතෙසන්ති පරිත්තාභා. අප්පමාණා ආභා එතෙසන්ති අප්පමාණාභා. වලාහකතො විජ්ජු විය ඉතො චිතො ච ආභා සරති නිස්සරති එතෙසං සප්පීතිකජ්ඣානනිබ්බත්තක්ඛන්ධසන්තානත්තාති ආභස්සරා. දණ්ඩදීපිකාය වා අච්චි විය එතෙසං සරීරතො ආභා ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්තී විය සරති නිස්සරතීති ආභස්සරා. යථාවුත්තාය වා පභාය ආභාසනසීලාති ආභස්සරා. එතෙපි තයො පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො.

8. Chư thiên này có hào quang (ābhā) nhỏ nhoi (parittā) hơn các vị ở trên (uparimehi) nên gọi là Parittābhā (Quang Thiểu Thiên). Chư thiên này có hào quang (ābhā) vô lượng (appamāṇā) nên gọi là Appamāṇābhā (Vô Lượng Quang Thiên). Hào quang (ābhā) của các vị này lan tỏa (sarati), phát ra (nissarati) từ nơi này đến nơi kia (ito cito ca) giống như (viya) tia chớp (vijju) từ đám mây (valāhakato), do sự tương tục của các uẩn được sanh bởi thiền có hỷ đi kèm (sappītikajjhānanibbattakkhandhasantānattā), nên gọi là Ābhassarā (Quang Âm Thiên). Hoặc là, hào quang (ābhā) từ thân (sarīrato) của các vị này lan tỏa (sarati), phát ra (nissarati) giống như (viya) ngọn lửa (acci) của cây đuốc (daṇḍadīpikāya) bị đứt đoạn (chijjitvā chijjitvā) rơi xuống (patantī), nên gọi là Ābhassarā. Hoặc là, các vị này có bản chất chiếu sáng (ābhāsanasīlā) bằng quang sắc (pabhāya) đã được nói đến (yathāvuttāya), nên gọi là Ābhassarā. Ba cõi này cũng là những chúng sanh sống trên cùng một mặt bằng được chiếu sáng bởi ánh sáng của các bảo vật cao quý.

9. සුභාති එකග්ඝනා අචලා සරීරාභා වුච්චති, සා උපරිබ්‍රහ්මෙහි පරිත්තා එතෙසන්ති පරිත්තසුභා. අප්පමාණා සුභා එතෙසන්ති අප්පමාණසුභා. පභාසමුදයසඞ්ඛාතෙහි සුභෙහි කිණ්ණා ආකිණ්ණාති සුභකිණ්හා. ‘‘සුභාකිණ්ණා’’ති ච වත්තබ්බෙ ආ-සද්දස්ස රස්සත්තං, අන්තිමණ-කාරස්ස ච හ-කාරං කත්වා ‘‘සුභකිණ්හා’’ති වුත්තං. එතෙපි පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො.

9. Tịnh quang (subhā) được gọi là ánh sáng của thân (sarīrābhā) đồng nhất (ekagghanā) và bất động (acalā). Chư thiên này có tịnh quang ấy (sā) nhỏ nhoi (parittā) hơn các Phạm thiên ở trên (uparibrahmehi) nên gọi là Parittasubhā (Tịnh Thiểu Thiên). Chư thiên này có tịnh quang (subhā) vô lượng (appamāṇā) nên gọi là Appamāṇasubhā (Vô Lượng Tịnh Thiên). Chư thiên này được rải khắp (kiṇṇā), tràn ngập (ākiṇṇā) bởi các tịnh quang (subhehi) được gọi là sự phát sanh của quang sắc (pabhāsamudayasaṅkhātehi), nên gọi là Subhakiṇhā (Biến Tịnh Thiên). Và đáng lẽ phải nói là “Subhākiṇṇā”, nhưng nguyên âm ‘ā’ đã được rút ngắn, và mẫu tự ‘ṇa’ cuối cùng được biến thành mẫu tự ‘ha’, nên được gọi là “Subhakiṇhā”. Các vị này cũng là những chúng sanh sống trên cùng một mặt bằng được chiếu sáng bởi ánh sáng của các bảo vật cao quý.

10. ඣානප්පභාවනිබ්බත්තං [Pg.164] විපුලං ඵලමෙතෙසන්ති වෙහප්ඵලා. සඤ්ඤාවිරාගභාවනානිබ්බත්තරූපසන්තතිමත්තත්තා නත්ථි සඤ්ඤා, තංමුඛෙන වුත්තාවසෙසා අරූපක්ඛන්ධා ච එතෙසන්ති අසඤ්ඤා. තෙයෙව සත්තාති අසඤ්ඤසත්තා. එතෙපි පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො. සුද්ධානං අනාගාමිඅරහන්තානමෙව ආවාසාති සුද්ධාවාසා. අනුනයපටිඝාභාවතො වා සුද්ධො ආවාසො එතෙසන්ති සුද්ධාවාසා, තෙසං නිවාසභූමිපි සුද්ධාවාසා.

10. Chư thiên này có quả (phalaṃ) rộng lớn (vipulaṃ) được sanh ra bởi năng lực của thiền (jhānappabhāvanibbattaṃ) nên gọi là Vehapphalā (Quảng Quả Thiên). Do chỉ có sự tương tục của sắc pháp được sanh ra bởi sự tu tập ly tham trong tưởng (saññāvirāgabhāvanānibbattarūpasantatimattattā), nên không có tưởng (natthi saññā), và qua đó, các uẩn vô sắc còn lại cũng được nói là không có ở các vị này, nên gọi là Asaññā (Vô Tưởng). Chính những chúng sanh ấy (teyeva sattā) là Asaññasattā (chúng sanh Vô Tưởng). Các vị này cũng là những chúng sanh sống trên cùng một mặt bằng được chiếu sáng bởi ánh sáng của các bảo vật cao quý. Là nơi ở (āvāsā) của chỉ các bậc thanh tịnh (suddhānaṃ), tức là các bậc Bất Lai và A-la-hán (anāgāmiarahantānam eva), nên gọi là Suddhāvāsā (Tịnh Cư Thiên). Hoặc là, các vị này có nơi ở (āvāso) thanh tịnh (suddho) do không có sự thuận ý và nghịch ý (anunayapaṭighābhāvato), nên gọi là Suddhāvāsā. Cõi trú của các vị ấy cũng là Suddhāvāsā.

11. ඉමෙසු පන පඨමතලවාසිනො අප්පකෙන කාලෙන අත්තනො ඨානං න විජහන්තීති අවිහා. දුතියතලවාසිනො න කෙනචි තප්පන්තීති අතප්පා. තතියතලවාසිනො පරමසුන්දරරූපත්තා සුඛෙන දිස්සන්තීති සුදස්සා. චතුත්ථතලවාසිනො සුපරිසුද්ධදස්සනත්තා සුඛෙන පස්සන්තීති සුදස්සිනො. පඤ්චමතලවාසිනො පන උක්කට්ඨසම්පත්තිකත්තා නත්ථි එතෙසං කනිට්ඨභාවොති අකනිට්ඨා.

11. Trong số này, những vị sống ở tầng thứ nhất (paṭhamatalavāsino) không từ bỏ (na vijahanti) nơi ở của mình (attano ṭhānaṃ) trong một thời gian ngắn (appakena kālena), nên gọi là Avihā (Vô Phiền Thiên). Những vị sống ở tầng thứ hai (dutiyatalavāsino) không bị phiền muộn (na tappanti) bởi bất cứ điều gì (kenaci), nên gọi là Atappā (Vô Nhiệt Thiên). Những vị sống ở tầng thứ ba (tatiyatalavāsino) dễ dàng được nhìn thấy (sukhena dissanti) do có sắc thân đẹp đẽ tột bậc (paramasundararūpattā), nên gọi là Sudassā (Thiện Kiến Thiên). Những vị sống ở tầng thứ tư (catutthatalavāsino) dễ dàng nhìn thấy (sukhena passanti) do có cái thấy vô cùng thanh tịnh (suparisuddhadassanattā), nên gọi là Sudassino (Thiện Hiện Thiên). Còn những vị sống ở tầng thứ năm (pañcamatalavāsino), do có sự thành tựu cao tột (ukkaṭṭhasampattikattā), nên không có tình trạng thấp kém (kaniṭṭhabhāvo) đối với các vị này (natthi etesaṃ), nên gọi là Akaniṭṭhā (Sắc Cứu Cánh Thiên).

12. ආකාසානඤ්චායතනෙ පවත්තා පඨමාරුප්පවිපාකභූතචතුක්ඛන්ධා එව, තෙහි පරිච්ඡින්නඔකාසො වා ආකාසානඤ්චායතනභූමි. එවං සෙසෙසුපි.

12. Cõi Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatanabhūmi) chính là bốn uẩn là quả của thiền vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppavipākabhūtacatukkhandhā eva) đang diễn tiến trong Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatane pavattā), hoặc là không gian được giới hạn bởi chúng (tehi paricchinnaokāso vā). Tương tự như vậy trong các cõi còn lại.

13. පුථුජ්ජනා, සොතාපන්නා ච සකදාගාමිනො චාපි පුග්ගලා සුද්ධාවාසෙසු සබ්බථා න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො. පුථුජ්ජනාදීනඤ්ච පටික්ඛෙපෙන අනාගාමිඅරහන්තානමෙව තත්ථ ලාභො වුත්තො හොති.

13. Cần được liên kết rằng các hạng người phàm phu (puthujjanā), Tu-đà-hoàn (sotāpannā), và cả Tư-đà-hàm (sakadāgāmino) hoàn toàn không thể được tìm thấy (sabbathā na labbhanti) trong các cõi Tịnh Cư (suddhāvāsesu). Và bằng cách loại trừ các hạng phàm phu v.v... (puthujjanādīnañca paṭikkhepena), điều đó có nghĩa là chỉ có các bậc Bất Lai và A-la-hán (anāgāmiarahantānam eva) mới có mặt ở đó (tattha lābho vutto hoti).

14. සෙසට්ඨානෙසූති සුද්ධාවාසඅපායඅසඤ්ඤිවජ්ජිතෙසු සෙසට්ඨානෙසු අරියා, අනරියාපි ච ලබ්භන්ති.

14. Trong các nơi còn lại (sesaṭṭhānesu) có nghĩa là: trong các nơi còn lại ngoại trừ các cõi Tịnh Cư, các cõi khổ, và cõi Vô Tưởng (suddhāvāsaapāyaasaññivajjitesu sesaṭṭhānesu), cả các bậc Thánh (ariyā) và cả các bậc không phải Thánh (anariyāpi ca) đều có thể được tìm thấy.

භූමිචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về bốn loại cõi đã kết thúc.

පටිසන්ධිචතුක්කවණ්ණනා

Phần giải về bốn loại tái sanh

16. ඔක්කන්තික්ඛණෙති [Pg.165] පටිසන්ධික්ඛණෙ.

16. Vào sát-na nhập thai (okkantikkhaṇe) có nghĩa là vào sát-na tái sanh (paṭisandhikkhaṇe).

17. ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො. කිඤ්චාපි ජාතික්ඛණෙ අණ්ඩජජලාබුජා සබ්බෙපි අචක්ඛුකාව. තථාපි චක්ඛාදිඋප්පජ්ජනාරහකාලෙපි චක්ඛුප්පත්තිවිබන්ධකකම්මප්පටිබාහිතසාමත්ථියෙන දින්නපටිසන්ධිනා, ඉතරෙනපි වා කම්මෙන අනුප්පාදෙතබ්බචක්ඛුකො සත්තො ජච්චන්ධො නාම. අපරෙ පන ‘‘ජච්චන්ධොති පසූතියංයෙව අන්ධො, මාතුකුච්ඡියං අන්ධො හුත්වා නික්ඛන්තොති අත්ථො, තෙන දුහෙතුකතිහෙතුකානං මාතුකුච්ඡියං චක්ඛුස්ස අවිපජ්ජනං සිද්ධ’’න්ති වදන්ති. ජච්චන්ධාදීනන්ති එත්ථ ආදිග්ගහණෙන ජච්චබධිරජච්චමූගජච්චජළජච්චුම්මත්තකපණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකනපුංසකමම්මාදීනං සඞ්ගහො. අපරෙ පන ‘‘එකච්චෙ අහෙතුකපටිසන්ධිකා අවිකලින්ද්‍රියා හුත්වා ථොකං විචාරණපකතිකා හොන්ති, තාදිසානම්පි ආදිසද්දෙන සඞ්ගහො’’ති වදන්ති. භුම්මදෙවෙ සිතා නිස්සිතා තග්ගතිකත්තාති භුම්මස්සිතා. සුඛසමුස්සයතො විනිපාතාති විනිපාතිකා.

17. Mù (andho) do sanh (jātiyā) là người mù bẩm sinh (jaccandho). Mặc dù vào sát-na sanh, tất cả các loài noãn sanh và thai sanh đều không có mắt. Tuy nhiên, một chúng sanh được gọi là mù bẩm sinh (jaccandho) là người mà ngay cả vào thời điểm thích hợp để mắt phát sanh, mắt vẫn không được sanh ra do sự tái sanh được tạo ra bởi năng lực bị ngăn cản của một nghiệp chướng ngại sự sanh khởi của mắt, hoặc do một nghiệp khác. Nhưng những người khác nói rằng: “Mù bẩm sinh (jaccandho) có nghĩa là mù ngay khi sanh ra, tức là đã mù trong bụng mẹ rồi mới ra đời. Do đó, điều này chứng tỏ rằng đối với những người có tái sanh nhị nhân và tam nhân, mắt không bị hủy hoại trong bụng mẹ.” Trong cụm từ “những người mù bẩm sinh, v.v...” (jaccandhādīnanti), từ “v.v...” (ādi) bao gồm những người điếc bẩm sinh, câm bẩm sinh, đần độn bẩm sinh, điên bẩm sinh, người hoạn, người lưỡng tính, người bất lực, người nói lắp, v.v... Nhưng những người khác nói rằng: “Từ ‘v.v...’ (ādi) cũng bao gồm một số người có tái sanh vô nhân nhưng có các căn không khiếm khuyết và có bản chất hơi có sự suy xét.” Nương tựa (sitā), y chỉ (nissitā) vào các vị trời ở cõi đất (bhummadeve) do có xu hướng đến đó (taggatikattā), nên gọi là bhummassitā (chư thiên địa cầu). Bị rơi rớt (vinipātā) khỏi sự tích tập của hạnh phúc (sukhasamussayato), nên gọi là vinipātikā (loài ngạ quỷ).

18. සබ්බත්ථාපි කාමසුගතියන්ති දෙවමනුස්සවසෙන සත්තවිධායපි කාමසුගතියං.

18. Trong tất cả các cõi thiện thú dục giới (sabbatthāpi kāmasugatiyaṃ) có nghĩa là trong bảy loại thiện thú dục giới, bao gồm cõi trời và cõi người.

21. තෙසූති යථාවුත්තපටිසන්ධියුත්තෙසු පුග්ගලෙසු, අපායාදීසු වා. ආයුප්පමාණගණනාය නියමො නත්ථි කෙසඤ්චි චිරායුකත්තා, කෙසඤ්චි චිරතරායුකත්තා ච. තථාචාහු –

21. Trong số đó (tesu) có nghĩa là trong số các hạng người có sự tái sanh đã được nói đến, hoặc trong các cõi khổ, v.v... Không có quy tắc nhất định (niyamo natthi) trong việc tính toán tuổi thọ (āyuppamāṇagaṇanāya), vì một số có tuổi thọ dài (kesañci cirāyukattā), và một số có tuổi thọ dài hơn nữa (kesañci ciratarāyukattā ca). Do đó, có lời nói rằng –

‘‘ආපායිකමනුස්සායු-පරිච්ඡෙදො න විජ්ජති;

තථා හි කාලො මන්ධාතා,යක්ඛා කෙචි චිරායුනො’’ති. –

“Không có sự xác định giới hạn tuổi thọ của chúng sanh trong cõi khổ và của loài người; Ví như vua Kāla và Mandhātā, và một số dạ xoa có tuổi thọ rất dài.”

අපායෙසු [Pg.166] හි කම්මමෙව පමාණං, තත්ථ නිබ්බත්තානං යාව කම්මං නඛීයති. තාව චවනාභාවතො, තථා භුම්මදෙවානං. තෙසුපි හි නිබ්බත්තා කෙචි සත්තාහාදිකාලං තිට්ඨන්ති, කෙචි කප්පමත්තම්පි, තථා මනුස්සානම්පි කදාචි තෙසම්පි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකත්තා කදාචි දසවස්සායුකත්තා. ‘‘යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං ජීවති, අප්පං වා භිය්‍යො (දී. නි. 2.7; සං. නි. 1.145; අ. නි. 7.74), දුතියං වස්සසතං න පාපුණාතී’’ති ඉදං පන අජ්ජතනකාලිකෙ සන්ධාය වුත්තං.

Thật vậy, trong các cõi khổ, chính nghiệp (kamma) là thước đo (pamāṇaṃ). Đối với những chúng sanh sanh vào đó, chừng nào nghiệp chưa cạn kiệt (yāva kammaṃ na khīyati), chừng đó họ chưa chết (tāva cavanābhāvato). Tương tự như vậy đối với các vị trời ở cõi đất (bhummadevānaṃ). Trong số các vị ấy, một số sanh ra tồn tại trong khoảng thời gian bảy ngày, v.v... (sattāhādikālaṃ tiṭṭhanti), một số tồn tại đến cả một kiếp (kappamattampi). Tương tự như vậy đối với loài người (manussānampi): đôi khi họ có tuổi thọ không thể tính đếm (asaṅkhyeyyāyukattā), đôi khi có tuổi thọ mười năm (dasavassāyukattā). Câu nói: “Người nào sống lâu, người ấy sống được một trăm năm, ít hơn hoặc nhiều hơn một chút, không đạt đến trăm năm thứ hai” – điều này được nói liên quan đến thời hiện tại (ajjatanakālike sandhāya vuttaṃ).

22. දිබ්බානි පඤ්චවස්සසතානීති මනුස්සානං පඤ්ඤාස වස්සානි එකදිනං, තදනුරූපතො මාසසංවච්ඡරෙ පරිච්ඡින්දිත්වා දිබ්බප්පමාණානි පඤ්චවස්සසතානි ආයුප්පමාණං හොති. වුත්තම්පි චෙතං –

22. Năm trăm năm cõi trời (dibbāni pañcavassasatāni) có nghĩa là: năm mươi năm của cõi người (manussānaṃ paññāsa vassāni) là một ngày (ekadinaṃ). Sau khi xác định tháng và năm theo tỷ lệ đó (tadanurūpato māsasaṃvacchare paricchinditvā), tuổi thọ của họ là năm trăm năm theo cách tính của cõi trời (dibbappamāṇāni pañcavassasatāni āyuppamāṇaṃ hoti). Và điều này đã được nói rằng –

‘‘යානි පඤ්ඤාස වස්සානි, මනුස්සානං දිනො තහිං;

තිංසරත්තිදිවො මාසො, මාසා ද්වාදස සංවච්ඡරං;

තෙන සංවච්ඡරෙනායු, දිබ්බං පඤ්චසතං මත’’න්ති.

“Năm mươi năm của loài người, là một ngày ở cõi ấy; Ba mươi ngày đêm như vậy là một tháng, mười hai tháng là một năm; Theo năm đó, tuổi thọ cõi trời được xem là năm trăm năm.”

මනුස්සගණනායාති මනුස්සානං සංවච්ඡරගණනාය. තතො චතුග්ගුණන්ති චාතුමහාරාජිකානං පඤ්ඤාසමානුස්සකවස්සපරිමිතං දිවසං, දිබ්බානි ච පඤ්චවස්සසතානි දිගුණං කත්වා දිබ්බවස්සසහස්සානි තාවතිංසානං සම්භවතීති එවං දිවසසංවච්ඡරදිගුණවසෙන චතුග්ගුණං, තං පන දිබ්බගණනාය වස්සසහස්සං, මනුස්සගණනාය සට්ඨිවස්සසතසහස්සාධිකතිකොටිප්පමාණං හොති. තතො චතුග්ගුණං යාමානන්ති තාවතිංසානමායුප්පමාණතො වුත්තනයෙන චතුග්ගුණං, දිබ්බගණනාය ද්විසහස්සං, මනුස්සගණනාය චත්තාලීසවස්සසතසහස්සාධිකා චුද්දස වස්සකොටියො හොන්ති. තතො චතුග්ගුණං තුසිතානන්ති දිබ්බානි චත්තාරි වස්සසහස්සානි, මනුස්සගණනාය සට්ඨිවස්සසතසහස්සාධිකා සත්තපඤ්ඤාස [Pg.167] වස්සකොටියො. තතො චතුග්ගුණං නිම්මානරතීනන්ති දිබ්බානි අට්ඨවස්සසහස්සානි, මනුස්සගණනාය ද්වෙ වස්සකොටිසතානි චත්තාලීසවස්සසතසහස්සාධිකා තිංස වස්සකොටියො ච. තතො චතුග්ගුණං පරනිම්මිතවසවත්තීනන්ති දිබ්බානි සොළස වස්සසහස්සානි.

Theo cách tính của loài người (manussagaṇanāya) nghĩa là theo cách tính năm của loài người. Từ đó gấp bốn lần (tato catugguṇaṃ) có nghĩa là: một ngày của chư thiên Tứ Đại Thiên Vương có పరిమాణ bằng năm mươi năm của loài người, và năm trăm năm cõi trời của họ được nhân đôi thành một ngàn năm cõi trời của chư thiên Đạo Lợi. Như vậy, do ngày và năm được nhân đôi nên (tuổi thọ) trở thành gấp bốn lần. Con số đó, theo cách tính cõi trời là một ngàn năm, còn theo cách tính của loài người là ba ức (koṭi) cộng thêm sáu mươi trăm ngàn năm. Từ đó gấp bốn lần của chư thiên Dạ Ma (yāmānaṃ) có nghĩa là gấp bốn lần tuổi thọ của chư thiên Đạo Lợi theo cách đã nói; theo cách tính cõi trời là hai ngàn năm, theo cách tính của loài người là mười bốn ức cộng thêm bốn mươi trăm ngàn năm. Từ đó gấp bốn lần của chư thiên Đâu Suất (tusitānaṃ) là bốn ngàn năm cõi trời; theo cách tính của loài người là năm mươi bảy ức cộng thêm sáu mươi trăm ngàn năm. Từ đó gấp bốn lần của chư thiên Hóa Lạc (nimmānaratīnaṃ) là tám ngàn năm cõi trời; theo cách tính của loài người là hai trăm ức và ba mươi ức, cộng thêm bốn mươi trăm ngàn năm. Từ đó gấp bốn lần của chư thiên Tha Hóa Tự Tại (paranimmitavasavattīnaṃ) là mười sáu ngàn năm cõi trời.

23. මනුස්සගණනං පන සයමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නවසතඤ්චා’’ත්‍යාදි. වස්සානං සම්බන්ධි නවසතං එකවීස කොටියො, තථා සට්ඨි ච වස්සසතසහස්සානි වසවත්තීසු ආයුප්පමාණන්ති සම්බන්ධො.

23. Và để tự mình chỉ ra cách tính theo loài người, ngài đã nói: ‘chín trăm và hai mươi mốt ức’ v.v... Cần được hiểu liên quan như sau: tuổi thọ ở cõi Tha Hóa Tự Tại là chín trăm hai mươi mốt ức năm, và sáu mươi trăm ngàn năm.

25. දුතියජ්ඣානභූමියන්ති චතුක්කනයවසෙන වුත්තං. තතො පරං පවත්තියං, චවනකාලෙ ච තථාරූපමෙව භවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣතීති යොජනා.

25. Cõi Nhị thiền (dutiyajjhānabhūmiyaṃ) được nói theo phương pháp tứ thiền (catukkanayavasena). Sau đó, trong kiếp sống (pavattiyaṃ) và vào lúc chết (cavanakāle), chính cái tương tự như vậy (tathārūpameva) khởi lên rồi diệt đi theo cách của tâm hữu phần cuối cùng (bhavaṅgacutivasena). Đây là cách giải thích.

29. තෙසූති තාහි ගහිතපටිසන්ධිකෙසු බ්‍රහ්මෙසු. කප්පස්සාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස. න හි බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදීනං තිණ්ණං මහාකප්පවසෙන ආයුපරිච්ඡෙදො සම්භවති එකකප්පෙපි තෙසං අවිනාසාභාවෙන පරිපුණ්ණකප්පෙ අසම්භවතො. තථා හෙස (විසුද්ධි. 2.409) ලොකො සත්තවාරෙසු අග්ගිනා විනස්සති, අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙන, පුන සත්තවාරෙසු අග්ගිනා, අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙනාති එවං අට්ඨසු අට්ඨකෙසු පරිපුණ්ණෙසු පච්ඡිමෙ වාරෙ වාතෙන විනස්සති. තත්ථ පඨමජ්ඣානතලං උපාදාය අග්ගිනා, දුතියතතියජ්ඣානතලං උපාදාය උදකෙන, චතුත්ථජ්ඣානතලං උපාදාය වාතෙන විනස්සති. වුත්තම්පි චෙතං –

29. Trong các vị ấy (tesu) nghĩa là trong các Phạm thiên đã được tái sanh bởi các (tâm) ấy. Của kiếp (kappassa) nghĩa là của a-tăng-kỳ kiếp (asaṅkhyeyyakappassa). Thật vậy, sự xác định tuổi thọ của ba cõi Phạm Chúng Thiên v.v... (brahmapārisajjādīnaṃ) theo đại kiếp (mahākappavasena) là không thể có, vì ngay cả trong một kiếp, sự không bị hủy diệt của họ cũng không có, do đó họ không thể tồn tại trọn vẹn một kiếp. Thật vậy, thế giới này (hesa loko) bị hủy diệt bởi lửa bảy lần, lần thứ tám bởi nước; lại bảy lần bởi lửa, lần thứ tám bởi nước. Như vậy, khi tám lần tám (chu kỳ) đã trọn vẹn, lần cuối cùng thế giới bị hủy diệt bởi gió. Trong đó, (thế giới) bị hủy diệt bởi lửa cho đến cõi Sơ thiền; bởi nước cho đến cõi Nhị thiền và Tam thiền; bởi gió cho đến cõi Tứ thiền. Và điều này đã được nói rằng –

‘‘සත්ත සත්තග්ගිනා වාරා, අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ දකා;

චතුසට්ඨි යදා පුණ්ණා, එකො වායුවරො සියා.

“Bảy lần, bảy lần bởi lửa, mỗi lần thứ tám bởi nước; Khi sáu mươi bốn đã trọn, có một trận gió lớn.”

‘‘අග්ගිනාභස්සරා [Pg.168] හෙට්ඨා, ආපෙන සුභකිණ්හතො;

වෙහප්ඵලතො වාතෙන, එවං ලොකො විනස්සතී’’ති. –

“Bởi lửa, (phá hủy) bên dưới cõi Quang Âm; bởi nước, từ cõi Biến Tịnh (trở xuống); bởi gió, từ cõi Quảng Quả (trở xuống). Thế giới bị hủy diệt như vậy.” –

තස්මා තිණ්ණම්පි පඨමජ්ඣානතලානං එකකප්පෙපි අවිනාසාභාවතො සකලකප්පෙ තෙසං සම්භවො නත්ථීති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙන තෙසං ආයුපරිච්ඡෙදො දට්ඨබ්බො. දුතියජ්ඣානාදිතලතො පට්ඨාය පන පරිපුණ්ණස්ස මහාකප්පස්ස වසෙන, න අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙන. අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පොති ච යොජනායාමවිත්ථාරතො සෙතසාසපරාසිතො වස්සසතවස්සසතච්චයෙන එකෙකබීජස්ස හරණෙන සාසපරාසිනො පරික්ඛයෙපි අක්ඛයසභාවස්ස මහාකප්පස්ස චතුත්ථභාගො. සො පන සත්ථරොගදුබ්භික්ඛානං අඤ්ඤතරසංවට්ටෙන බහූසු විනාසමුපගතෙසු අවසිට්ඨසත්තසන්තානප්පවත්තකුසලකම්මානුභාවෙන දසවස්සතො පට්ඨාය අනුක්කමෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකප්පමාණෙසු සත්තෙසු පුන අසද්ධම්මසමාදානවසෙන කමෙන පරිහායිත්වා දසවස්සායුකෙසු ජාතෙසු රොගාදීනං අඤ්ඤතරසංවට්ටෙන සත්තානං විනාසප්පත්තියාව ‘‘අයමෙකො අන්තරකප්පො’’ති එවං පරිච්ඡින්නස්ස අන්තරකප්පස්ස වසෙන චතුසට්ඨිඅන්තරකප්පප්පමාණො හොති, ‘‘වීසතිඅන්තරකප්පප්පමාණො’’ති ච වදන්ති.

Do đó, vì ba cõi Sơ thiền không thể không bị hủy diệt ngay cả trong một kiếp, nên sự tồn tại của chúng trong toàn bộ một kiếp là không có. Vì vậy, tuổi thọ của chúng cần được hiểu theo a-tăng-kỳ kiếp. Nhưng bắt đầu từ cõi Nhị thiền trở lên, (tuổi thọ được tính) theo một đại kiếp trọn vẹn, không phải theo a-tăng-kỳ kiếp. Và a-tăng-kỳ kiếp là một phần tư của một đại kiếp, một đại kiếp có bản chất không thể cạn kiệt ngay cả khi đống hạt cải trắng trong một do-tuần chiều dài và chiều rộng đã cạn kiệt do việc lấy đi mỗi một hạt sau mỗi một trăm năm. A-tăng-kỳ kiếp đó, về mặt các trung kiếp (antarakappa) được xác định như sau: ‘đây là một trung kiếp’ – từ khi tuổi thọ là mười năm, do năng lực của thiện nghiệp thúc đẩy dòng tâm thức của chúng sanh còn sót lại sau khi nhiều chúng sanh đã bị hủy diệt bởi một trong các kiếp hoại do đao binh, bệnh tật, hoặc đói kém, rồi tuần tự tăng lên đến tuổi thọ a-tăng-kỳ, sau đó lại tuần tự giảm xuống do chấp nhận phi pháp, cho đến khi chúng sanh có tuổi thọ mười năm và bị hủy diệt bởi một trong các kiếp hoại do bệnh tật v.v... – thì có పరిమాణ là sáu mươi bốn trung kiếp. Cũng có người nói là ‘có పరిమాణ là hai mươi trung kiếp’.

45. ආකාසානඤ්චායතනං උපගච්ඡන්තීති ආකාසානඤ්චායතනූපගා.

45. Những vị đi đến xứ Không Vô Biên được gọi là chúng sanh cõi Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatanūpagā).

49. එකමෙවාති භූමිතො, ජාතිතො, සම්පයුත්තධම්මතො, සඞ්ඛාරතො ච සමානමෙව. එකජාතියන්ති එකස්මිං භවෙ.

49. Chỉ một (ekameva) nghĩa là đồng nhất về cõi (bhūmito), về loại (jātito), về các pháp tương ưng (sampayuttadhammato), và về các hành (saṅkhārato). Trong một đời (ekajātiyaṃ) nghĩa là trong một kiếp sống (ekasmiṃ bhave).

පටිසන්ධිචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về bốn pháp Tục sinh đã kết thúc.

කම්මචතුක්කවණ්ණනා

Phần giải về bốn loại Nghiệp

50. ඉදානි [Pg.169] කම්මචතුක්කං චතූහාකාරෙහි දස්සෙතුං ‘‘ජනක’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං, ජනයතීති ජනකං. උපත්ථම්භෙතීති උපත්ථම්භකං. උපගන්ත්වා පීළෙතීති උපපීළකං. උපගන්ත්වා ඝාතෙතීති උපඝාතකං.

50. Bây giờ, để chỉ ra bốn loại nghiệp theo bốn phương diện, (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘sanh nghiệp’ v.v... Cái gì sanh ra, đó là sanh nghiệp (janakaṃ). Cái gì nâng đỡ, đó là trì nghiệp (upatthambhakaṃ). Cái gì đến gần và bức bách, đó là chướng nghiệp (upapīḷakaṃ). Cái gì đến gần và hủy diệt, đó là đoạn nghiệp (upaghātakaṃ).

තත්ථ පටිසන්ධිපවත්තීසු විපාකකටත්තාරූපානං නිබ්බත්තකා කුසලාකුසලචෙතනා ජනකං නාම. සයං විපාකං නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තම්පි කම්මන්තරස්ස චිරතරවිපාකනිබ්බත්තනෙ පච්චයභූතං, විපාකස්සෙව වා සුඛදුක්ඛභූතස්ස විච්ඡෙදපච්චයානුප්පත්තියා, උපබ්‍රූහනපච්චයුප්පත්තියා ච ජනකසාමත්ථියානුරූපං චිරතරප්පවත්තිපච්චයභූතං කුසලාකුසලකම්මං උපත්ථම්භකං නාම. කම්මන්තරජනිතවිපාකස්ස බ්‍යාධිධාතුසමතාදිනිමිත්තවිබාධනෙන චිරතරප්පවත්තිවිනිබන්ධකං යං කිඤ්චි කම්මං උපපීළකං නාම. දුබ්බලස්ස පන කම්මස්ස ජනකසාමත්ථියං උපහච්ච විච්ඡෙදකපච්චයුප්පාදනෙන තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා සයං විපාකනිබ්බත්තකකම්මං උපඝාතකං නාම.

Trong đó, tư thiện và bất thiện tạo ra quả và sắc do nghiệp trong khi tục sinh và trong kiếp sống được gọi là sanh nghiệp. Nghiệp thiện và bất thiện, dù tự nó không thể tạo ra quả, nhưng là điều kiện cho nghiệp khác tạo ra quả lâu dài hơn; hoặc là điều kiện cho sự tiếp diễn lâu dài hơn của chính quả là lạc và khổ, phù hợp với năng lực của sanh nghiệp, bằng cách không cho các duyên đoạn tuyệt sanh khởi và làm sanh khởi các duyên tăng trưởng, được gọi là trì nghiệp. Bất cứ nghiệp nào cản trở sự tiếp diễn lâu dài của quả do nghiệp khác sanh ra, bằng cách làm tổn hại các yếu tố như bệnh tật, sự mất quân bình của các đại, v.v..., được gọi là chướng nghiệp. Nghiệp nào phá hủy năng lực sanh sản của một nghiệp yếu hơn, ngăn cản quả của nó bằng cách tạo ra duyên đoạn tuyệt, rồi tự mình tạo ra quả, được gọi là đoạn nghiệp.

ජනකොපඝාතකානඤ්හි අයං විසෙසො – ජනකං කම්මන්තරස්ස විපාකං අනුපච්ඡින්දිත්වාව විපාකං ජනෙති, උපඝාතකං උපච්ඡෙදනපුබ්බකන්ති ඉදං තාව අට්ඨකථාසු (විසුද්ධි. 2.687; අ. නි. අට්ඨ. 2.3.34) සන්නිට්ඨානං. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘උපපීළකකම්මං බහ්වාබාධතාදිපච්චයොපසංහාරෙන කම්මන්තරස්ස විපාකං අන්තරන්තරා විබාධති. උපඝාතකං පන තං සබ්බසො උපච්ඡින්දිත්වා අඤ්ඤස්ස ඔකාසං දෙති, න පන සයං විපාකනිබ්බත්තකං. එවඤ්හි ජනකතො ඉමස්ස විසෙසො සුපාකටො’’ති වදන්ති. කිච්චවසෙනාති ජනනඋපත්ථම්භනඋපපීළනඋපච්ඡෙදනකිච්චවසෙන.

Sự khác biệt này của Sinh nghiệp và Đoạn nghiệp là: Sinh nghiệp sinh ra quả mà không cắt đứt quả của nghiệp khác, còn Đoạn nghiệp thì (sinh quả) sau khi đã cắt đứt. Trước hết, đây là kết luận trong các sách Chú giải (Visuddhi. 2.687; A. Ni. Aṭṭha. 2.3.34). Tuy nhiên, các vị Đạo sư khác lại nói rằng: ‘Chướng nghiệp thỉnh thoảng làm tổn hại quả của nghiệp khác bằng cách mang lại các duyên như nhiều bệnh tật v.v... Còn Đoạn nghiệp thì sau khi đã cắt đứt hoàn toàn quả ấy, nó cho cơ hội cho nghiệp khác, chứ không tự mình tạo ra quả. Như vậy, sự khác biệt của nghiệp này so với Sinh nghiệp là rất rõ ràng’. ‘Theo phận sự’ có nghĩa là theo phận sự sinh thành, nâng đỡ, chèn ép, và cắt đứt.

51. ගරුකන්ති මහාසාවජ්ජං, මහානුභාවඤ්ච අඤ්ඤෙන කම්මෙන පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යකම්මං. ආසන්නන්ති මරණකාලෙ අනුස්සරිතං, තදා කතඤ්ච. ආචිණ්ණන්ති අභිණ්හසො කතං[Pg.170], එකවාරං කත්වාපි වා අභිණ්හසො සමාසෙවිතං. කටත්තාකම්මන්ති ගරුකාදිභාවං අසම්පත්තං කතමත්තතොයෙව කම්මන්ති වත්තබ්බකම්මං.

51. Cực trọng nghiệp là nghiệp có lỗi lầm lớn, có oai lực lớn, và là nghiệp không thể bị nghiệp khác ngăn cản. Cận tử nghiệp là nghiệp được nhớ lại vào lúc lâm chung, và được làm vào lúc đó. Tập quán nghiệp là nghiệp được làm thường xuyên, hoặc dù chỉ làm một lần nhưng được thực hành thường xuyên. Tích lũy nghiệp là nghiệp được gọi là nghiệp chỉ vì đã được làm, mà không đạt đến trạng thái cực trọng v.v...

තත්ථ කුසලං වා හොතු අකුසලං වා, ගරුකාගරුකෙසු යං ගරුකං අකුසලපක්ඛෙ මාතුඝාතකාදිකම්මං, කුසලපක්ඛෙ මහග්ගතකම්මං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති සතිපි ආසන්නාදිකම්මෙ පරිත්තං උදකං ඔත්ථරිත්වා ගච්ඡන්තො මහොඝො විය. තථා හි තං ‘‘ගරුක’’න්ති වුච්චති. තස්මිං අසති දූරාසන්නෙසු යං ආසන්නං මරණකාලෙ අනුස්සරිතං, තදෙව පඨමං විපච්චති, ආසන්නකාලෙ කතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තස්මිම්පි අසති ආචිණ්ණානාචිණ්ණෙසු ච යං ආචිණ්ණං සුසීල්‍යං වා, දුස්සීල්‍යං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති. කටත්තාකම්මං පන ලද්ධාසෙවනං පුරිමානං අභාවෙන පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪතීති ගරුකං සබ්බපඨමං විපච්චති. ගරුකෙ අසති ආසන්නං, තස්මිම්පි අසති ආචිණ්ණං, තස්මිම්පි අසති කටත්තාකම්මං. තෙනාහ ‘‘පාකදානපරියායෙනා’’ති, විපාකදානානුක්කමෙනාත්‍යත්ථො. අභිධම්මාවතාරාදීසු පන ආසන්නතො ආචිණ්ණං පඨමං විපච්චන්තං කත්වා වුත්තං. යථා පන ගොගණපරිපුණ්ණස්ස වජස්ස ද්වාරෙ විවටෙ අපරභාගෙ දම්මගවබලවගවෙසු සන්තෙසුපි යො වජද්වාරස්ස ආසන්නො හොති, අන්තමසො දුබ්බලජරග්ගවොපි, සොයෙව පඨමතරං නික්ඛමති, එවං ගරුකතො අඤ්ඤෙසු කුසලාකුසලෙසු සන්තෙසුපි මරණකාලස්ස ආසන්නත්තා ආසන්නමෙව පඨමං විපාකං දෙතීති ඉධ තං පඨමං වුත්තං.

Trong đó, dù là nghiệp thiện hay bất thiện, giữa các nghiệp cực trọng và không cực trọng, nghiệp nào là cực trọng – về phía bất thiện là nghiệp giết mẹ v.v..., về phía thiện là nghiệp đáo đại – chính nghiệp ấy trổ quả trước tiên, dù có cận tử nghiệp v.v..., giống như trận lụt lớn cuốn trôi dòng nước nhỏ mà đi. Vì vậy, nó được gọi là ‘cực trọng’. Khi nghiệp ấy không có, giữa các nghiệp xa và gần, nghiệp nào gần, tức là được nhớ lại vào lúc lâm chung, chính nghiệp ấy trổ quả trước tiên; không cần phải nói đến nghiệp được làm vào lúc gần (chết). Khi nghiệp ấy cũng không có, giữa các nghiệp tập quán và không tập quán, nghiệp nào là tập quán, dù là giới hạnh tốt hay xấu, chính nghiệp ấy trổ quả trước tiên. Còn Tích lũy nghiệp, do không có các nghiệp trước, khi có được sự thực hành, sẽ kéo theo sự tái sanh. Do đó, Cực trọng nghiệp trổ quả trước hết. Khi không có Cực trọng nghiệp, thì đến Cận tử nghiệp; khi nghiệp ấy cũng không có, thì đến Tập quán nghiệp; khi nghiệp ấy cũng không có, thì đến Tích lũy nghiệp. Vì thế, Ngài nói ‘theo thứ tự cho quả’, nghĩa là theo tuần tự cho quả. Tuy nhiên, trong các sách như Abhidhammāvatāra v.v..., đã được nói rằng Tập quán nghiệp trổ quả trước Cận tử nghiệp. Giống như khi cửa của một chuồng bò đầy đàn bò được mở ra, dù ở phía sau có những con bò tơ, bò khỏe mạnh, nhưng con nào ở gần cửa chuồng, cho đến cả con bò già yếu, chính nó đi ra trước nhất; cũng vậy, trong số các nghiệp thiện và bất thiện khác ngoài Cực trọng nghiệp, do sự gần gũi với lúc lâm chung, chính Cận tử nghiệp cho quả trước tiên, nên ở đây, nghiệp ấy được nói trước tiên.

52. දිට්ඨධම්මො පච්චක්ඛභූතො පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, තත්ථ වෙදිතබ්බං විපාකානුභවනවසෙනාති දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. දිට්ඨධම්මතො අනන්තරං උපපජ්ජිත්වා වෙදිතබ්බං උපපජ්ජවෙදනීයං. අපරෙ අපරෙ දිට්ඨධම්මතො අඤ්ඤස්මිං යත්ථ කත්ථචි අත්තභාවෙ වෙදිතබ්බං කම්මං අපරාපරියවෙදනීයං. අහොසි එව කම්මං[Pg.171], න තස්ස විපාකො අහොසි, අත්ථි, භවිස්සති චාති එවං වත්තබ්බකම්මං අහොසිකම්මං.

52. Hiện pháp là kiếp sống hiện tại, đang hiện hữu; nghiệp phải được cảm thọ trong đó theo cách trải nghiệm quả là Hiện pháp báo nghiệp. Nghiệp phải được cảm thọ sau khi sanh lên ngay sau hiện pháp là Sanh báo nghiệp. Nghiệp phải được cảm thọ trong bất kỳ kiếp sống nào khác sau hiện pháp là Hậu báo nghiệp. Nghiệp được gọi là ‘nghiệp đã từng có, quả của nó đã không có, không có, và sẽ không có’ là Vô hiệu nghiệp.

තත්ථ පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය, පච්චයවිසෙසෙන පටිලද්ධවිසෙසතාය ච බලවභාවප්පත්තා තාදිසස්ස පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස වසෙන සාතිසයා හුත්වා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵලදායිනී පඨමජවනචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයං නාම. සා හි වුත්තප්පකාරෙන බලවජනසන්තානෙ ගුණවිසෙසයුත්තෙසු උපකාරානුපකාරවසප්පවත්තියා, ආසෙවනාලාභෙන අප්පවිපාකතාය ච ඉතරද්වයං විය පවත්තසන්තානුපරමාපෙක්ඛං, ඔකාසලාභාපෙක්ඛඤ්ච කම්මං න හොතීති ඉධෙව පුප්ඵමත්තං විය පවත්තිවිපාකමත්තං අහෙතුකඵලං දෙති. අත්ථසාධිකා පන සත්තමජවනචෙතනා සන්නිට්ඨාපකචෙතනාභූතා වුත්තනයෙන පටිලද්ධවිසෙසා අනන්තරත්තභාවෙ විපාකදායිනී උපපජ්ජවෙදනීයං නාම. සා ච පටිසන්ධිං දත්වාව පවත්තිවිපාකං දෙති. පටිසන්ධියා පන අදින්නාය පවත්තිවිපාකං දෙතීති නත්ථි. චුති අනන්තරඤ්හි උපපජ්ජවෙදනීයස්ස ඔකාසො. පටිසන්ධියා පන දින්නාය ජාතිසතෙපි පවත්තිවිපාකං දෙතීති ආචරියා. යථාවුත්තකආරණවිරහතො දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදිභාවං අසම්පත්තා ආදිපරියොසානචෙතනානං මජ්ඣෙ පවත්තා පඤ්ච චෙතනා විපාකදානසභාවස්ස අනුපච්ඡින්නත්තා යදා කදාචි ඔකාසලාභෙ සති පටිසන්ධිපවත්තීසු විපාකං අභිනිප්ඵාදෙන්තී අපරාපරියවෙදනියං නාම. සකසකකාලාතීතං පන පුරිමකම්මද්වයං, තතියම්පි ච සංසාරප්පවත්තියා වොච්ඡින්නාය අහොසිකම්මං නාම.

Trong đó, tư trong tốc hành tâm thứ nhất, do không bị các pháp đối nghịch áp đảo, do có được sự đặc biệt nhờ duyên đặc biệt, nên đạt đến trạng thái mạnh mẽ, và do cố ý hành trước đó nên trở nên vượt trội, cho quả ngay trong kiếp sống ấy, được gọi là Hiện pháp báo nghiệp. Thật vậy, nghiệp ấy, do các lý do đã nêu, do diễn tiến theo cách giúp đỡ hay không giúp đỡ đối với những người có đức hạnh đặc biệt trong dòng tâm của người mạnh mẽ, do có được sự thực hành và do quả nhỏ, nên không phải là nghiệp chờ đợi sự chấm dứt của dòng diễn tiến và chờ đợi cơ hội như hai nghiệp kia, mà cho quả trong thời bình nhật ngay tại đây, chỉ như là hoa, là quả vô nhân. Còn tư trong tốc hành tâm thứ bảy, là tư hoàn tất, có được sự đặc biệt theo cách đã nói, cho quả trong kiếp sống kế tiếp, được gọi là Sanh báo nghiệp. Nghiệp ấy cho quả trong thời bình nhật sau khi đã cho (quả) tái sanh. Không có trường hợp nó cho quả trong thời bình nhật mà chưa cho (quả) tái sanh. Vì cơ hội của Sanh báo nghiệp là ngay sau khi chết. Các vị Đạo sư nói rằng, sau khi đã cho (quả) tái sanh, nó có thể cho quả trong thời bình nhật dù trải qua trăm kiếp. Năm tư khởi lên ở giữa tư đầu và tư cuối, do không đạt đến trạng thái Hiện pháp báo nghiệp v.v... vì thiếu các nguyên nhân đã nói, và do bản chất cho quả không bị cắt đứt, nên khi nào có được cơ hội, chúng tạo ra quả trong thời tái sanh và bình nhật, được gọi là Hậu báo nghiệp. Còn hai nghiệp trước đã quá thời gian của chính nó, và cả nghiệp thứ ba khi dòng luân hồi đã chấm dứt, thì được gọi là Vô hiệu nghiệp.

පාකකාලවසෙනාති පච්චුප්පන්නෙ, තදනන්තරෙ, යදා කදාචීති එවං පුරිමානං තිණ්ණං යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන, ඉතරස්ස තංකාලාභාවවසෙන ච. අහොසිකම්මස්ස හි කාලාතික්කමතොව තං වොහාරො.

‘Theo thời gian trổ quả’ có nghĩa là theo thời gian đã được xác định của ba nghiệp trước là: trong hiện tại, trong kiếp kế tiếp, và bất cứ khi nào; và đối với nghiệp còn lại là do không có thời gian đó. Thật vậy, cách gọi Vô hiệu nghiệp là do đã quá thời gian (trổ quả).

53. පාකඨානවසෙනාති [Pg.172] පටිසන්ධියා විපච්චනභූමිවසෙන.

53. ‘Theo nơi trổ quả’ có nghĩa là theo cảnh giới trổ quả của sự tái sanh.

54. ඉදානි අකුසලාදිකම්මානං කායකම්මද්වාරාදිවසෙන පවත්තිං, තංනිද්දෙසමුඛෙන ච තෙසං පාණාතිපාතාදිවසෙන දසවිධාදිභෙදඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ අකුසල’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. කායද්වාරෙ පවත්තං කම්මං කායකම්මං. එවං වචීකම්මාදීනි.

54. Bây giờ, để trình bày về sự diễn tiến của các nghiệp bất thiện v.v... theo cách qua thân nghiệp môn v.v..., và qua phương pháp chỉ dẫn ấy để trình bày về sự phân chia thành mười loại v.v... của các nghiệp ấy theo cách sát sanh v.v..., (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘tattha akusala’ (trong ấy, bất thiện) đã được khởi đầu. Nghiệp diễn tiến nơi thân môn là thân nghiệp. Tương tự như vậy đối với khẩu nghiệp v.v...

55. පාණස්ස සණිකං පතිතුං අදත්වා අතීව පාතනං පාණාතිපාතො. කායවාචාහි අදින්නස්ස ආදානං අදින්නාදානං. මෙථුනවීතික්කමසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මිච්ඡා චරණං කාමෙසු මිච්ඡාචාරො.

55. Sự làm cho mạng sống rơi rụng một cách quá đáng, không để cho nó rơi rụng một cách từ từ, là sát sanh. Sự lấy vật không được cho bằng thân và lời nói là trộm cắp. Sự hành xử sai trái trong các dục lạc được gọi là sự vi phạm giao hợp là tà dâm trong các dục.

තත්ථ පාණොති වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. තස්මිං පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකප්පයොගසමුට්ඨාපිකා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. පරභණ්ඩෙ තථාසඤ්ඤිනො තදාදායකප්පයොගසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. අසද්ධම්මසෙවනවසෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගන්තබ්බට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසුමිච්ඡාචාරො නාම. සුරාපානම්පි එත්ථෙව සඞ්ගය්හතීති වදන්ති රසසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මිච්ඡාචාරභාවතො. කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ කායද්වාරෙති කායෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනතො, සයඤ්ච කායෙන විඤ්ඤෙය්‍යත්තා කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ අභික්කමාදිජනකචිත්තජවායොධාත්වාධිකකලාපස්ස විකාරභූතෙ සන්ථම්භනාදීනං සහකාරීකාරණභූතෙ චොපනකායභාවතො, කම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ච කායද්වාරසඞ්ඛාතෙ කම්මද්වාරෙ.

Trong đó, ‘chúng sanh’ (pāṇo) theo quy ước là hữu tình, theo chân đế là mạng quyền. Đối với chúng sanh ấy, người có tưởng là chúng sanh, tư tâm sát hại làm phát sanh sự cố gắng cắt đứt mạng quyền là sát sanh. Đối với tài sản của người khác, người có tưởng như vậy, tư tâm trộm cắp làm phát sanh sự cố gắng lấy vật ấy là trộm cắp. Tư tâm vi phạm nơi không nên đến, diễn tiến qua thân môn bằng cách thực hành phi pháp, được gọi là tà dâm trong các dục. Người ta nói rằng việc uống rượu cũng được bao gồm ở đây, vì đó là hành vi sai trái trong các dục lạc được gọi là vị trần. Nơi thân môn được gọi là thân biểu tri là vì: do thân làm cho biết ý định, và tự nó cũng được biết qua thân; nơi thân môn được gọi là thân biểu tri, là sự biến thể của tổng hợp sắc lấy phong đại sanh từ tâm làm trội yếu, là nhân tố phụ trợ cho sự cứng đờ v.v..., là bản chất của thân lay động, và là cửa ngõ diễn tiến của các nghiệp.

කිඤ්චාපි හි තංතංකම්මසහගතචිත්තුප්පාදෙනෙව සා විඤ්ඤත්ති ජනීයති. තථාපි තස්සා තථා පවත්තමානාය තංසමුට්ඨාපකකම්මස්ස කායකම්මාදිවොහාරො හොතීති සා තස්සෙව පවත්තිමුඛභාවෙන වත්තුං ලබ්භති. ‘‘කායද්වාරෙ වුත්තිතො’’ති [Pg.173] එත්තකෙයෙව වුත්තෙ ‘‘යදි එවං කම්මද්වාරවවත්ථානං න සියා. කායද්වාරෙ හි පවත්තං ‘කායකම්ම’න්ති වුච්චති, කායකම්මස්ස ච පවත්තිමුඛභූතං ‘කායද්වාර’න්ති. පාණාතිපාතාදිකං පන වාචාය ආණාපෙන්තස්ස කායකම්මං වචීද්වාරෙපි පවත්තතීති ද්වාරෙන කම්මවවත්ථානං න සියා, තථා මුසාවාදාදිං කායවිකාරෙන කරොන්තස්ස වචීකම්මං කායද්වාරෙපි පවත්තතීති කම්මෙන ද්වාරවවත්ථානම්පි න සියා’’ති අයං චොදනා පච්චුපට්ඨෙය්‍යාති බාහුල්ලවුත්තියා වවත්ථානං දස්සෙතුං ‘‘බාහුල්ලවුත්තිතො’’ති වුත්තං. කායකම්මඤ්හි කායද්වාරෙයෙව බහුලං පවත්තති, අප්පං වචීද්වාරෙ, තස්මා කායද්වාරෙයෙව බහුලං පවත්තනතො කායකම්මභාවො සිද්ධො වනචරකාදීනං වනචරකාදිභාවො විය. තථා කායකම්මමෙව යෙභුය්‍යෙන කායද්වාරෙ පවත්තති, න ඉතරානි, තස්මා කායකම්මස්ස යෙභුය්‍යෙන එත්ථෙව පවත්තනතො කායකම්මද්වාරභාවො සිද්ධො බ්‍රාහ්මණගාමාදීනං බ්‍රාහ්මණගාමාදිභාවො වියාති නත්ථි කම්මද්වාරවවත්ථානෙ කොචි විබන්ධොති අයමෙත්ථාධිප්පායො.

Mặc dù biểu tri ấy được sanh ra bởi chính sự sanh khởi của tâm tương ưng với nghiệp này hay nghiệp kia, tuy nhiên, khi nó diễn tiến như vậy, nghiệp làm phát sanh nó được gọi là thân nghiệp v.v..., nên nó được nói đến như là cửa ngõ diễn tiến của chính nghiệp ấy. Nếu chỉ nói ‘do diễn tiến nơi thân môn’, thì sự chất vấn này có thể phát sanh: ‘Nếu vậy, sẽ không có sự phân định nghiệp môn. Vì nghiệp diễn tiến nơi thân môn được gọi là ‘thân nghiệp’, và cái là cửa ngõ diễn tiến của thân nghiệp được gọi là ‘thân môn’. Nhưng đối với người ra lệnh sát sanh v.v... bằng lời nói, thân nghiệp cũng diễn tiến nơi khẩu môn, do đó sẽ không có sự phân định nghiệp theo môn. Tương tự, đối với người nói dối v.v... bằng cử chỉ của thân, khẩu nghiệp cũng diễn tiến nơi thân môn, do đó cũng sẽ không có sự phân định môn theo nghiệp’. Để chỉ ra sự phân định dựa trên sự diễn tiến đa phần, từ ‘bāhullavuttito’ (do diễn tiến đa phần) đã được nói đến. Thật vậy, thân nghiệp diễn tiến nhiều ở thân môn, ít ở khẩu môn; do đó, vì diễn tiến nhiều ở thân môn, bản chất thân nghiệp được xác lập, giống như bản chất của người sống trong rừng v.v... Tương tự, chính thân nghiệp diễn tiến phần lớn ở thân môn, chứ không phải các nghiệp khác; do đó, vì thân nghiệp diễn tiến phần lớn ở đây, bản chất thân nghiệp môn được xác lập, giống như bản chất của làng Bà-la-môn v.v... Do đó, không có trở ngại nào trong việc phân định nghiệp môn. Đây là ý nghĩa ở đây.

56. මුසාති අභූතං වත්ථු, තං තච්ඡතො වදන්ති එතෙනාති මුසාවාදො. පිසති සාමග්ගිං සඤ්චුණ්ණෙති වික්ඛිපති, පියභාවං සුඤ්ඤං කරොතීති වා පිසුණා. අත්තානම්පි පරම්පි ඵරුසං කරොති, කකචො විය ඛරසම්ඵස්සාති වා ඵරුසා. සං සුඛං, හිතඤ්ච ඵලති විසරති විනාසෙතීති සම්ඵං, අත්තනො, පරෙසඤ්ච අනුපකාරං යං කිඤ්චි, තං පලපති එතෙනාති සම්ඵප්පලාපො.

56. ‘Musā’ là điều không thật; người ta nói điều đó như là thật bằng phương tiện này, nên gọi là nói dối. Nó nghiền nát, phá vỡ, phân tán sự hòa hợp, hoặc làm cho tình thân ái trở nên trống rỗng, nên gọi là nói đâm thọc. Nó làm cho cả mình và người khác trở nên thô lỗ, hoặc có sự xúc chạm thô ráp như cái cưa, nên gọi là nói lời thô ác. ‘Saṃ’ là hạnh phúc và lợi ích; nó phá vỡ, phân tán, hủy hoại (hạnh phúc và lợi ích), nên gọi là ‘samphaṃ’; bất cứ điều gì không có lợi cho mình và người khác, người ta nói nhảm về điều đó bằng phương tiện này, nên gọi là nói lời vô ích.

තත්ථ අභූතං වත්ථුං භූතතො පරං විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථා විඤ්ඤාපනප්පයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. සො පරස්ස අත්ථභෙදකරොව කම්මපථො හොති, ඉතරො [Pg.174] කම්මමෙව. පරෙසං භෙදකාමතාය, අත්තප්පියකාමතාය වා පරභෙදකරවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා සංකිලිට්ඨචෙතනා පිසුණවාචා, සාපි ද්වීසු භින්නෙසුයෙව කම්මපථො. පරස්ස මම්මච්ඡෙදකරවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා එකන්තඵරුසචෙතනා ඵරුසවාචා. න හි චිත්තසණ්හතාය සති ඵරුසවාචා නාම හොති. සීතාහරණාදිඅනත්ථවිඤ්ඤාපනප්පයොගසමුට්ඨාපිකා සංකිලිට්ඨචෙතනා සම්ඵප්පලාපො, සො පන පරෙහි තස්මිං අනත්ථෙ ගහිතෙයෙව කම්මපථො. වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීද්වාරෙති වාචාය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච වාචාය විඤ්ඤායතීති වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීභෙදකරප්පයොගසමුට්ඨාපකචිත්තසමුට්ඨානපථවීධාත්වාධිකකලාපස්ස විකාරභූතෙ චොපනවාචාභාවතො, කම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ච වචීද්වාරසඞ්ඛාතෙ කම්මද්වාරෙ. බාහුල්ලවුත්තිතොති ඉදං වුත්තනයමෙව.

Trong đó, đối với người muốn làm cho người khác hiểu một điều không thật như là thật, tư tâm làm phát sanh sự cố gắng thông tri như vậy là nói dối. Nó chỉ trở thành nghiệp lộ khi gây tổn hại cho lợi ích của người khác, trường hợp khác chỉ là nghiệp. Do muốn chia rẽ người khác, hoặc do muốn được người khác yêu mến, tư tâm ô nhiễm làm phát sanh sự nỗ lực bằng lời nói gây chia rẽ là nói đâm thọc; nó cũng chỉ trở thành nghiệp lộ khi hai người đã bị chia rẽ. Tư tâm hoàn toàn thô ác làm phát sanh sự nỗ lực bằng lời nói làm tổn thương đến chỗ hiểm của người khác là nói lời thô ác. Thật vậy, khi tâm nhu hòa thì không thể có cái gọi là lời nói thô ác. Tư tâm ô nhiễm làm phát sanh sự nỗ lực thông tri những điều vô ích như chuyện bắt cóc nàng Sītā v.v... là nói lời vô ích; nó chỉ trở thành nghiệp lộ khi người khác đã tiếp nhận điều vô ích ấy. Nơi khẩu môn được gọi là khẩu biểu tri là vì: do lời nói làm cho biết ý định, và tự nó cũng được biết qua lời nói; nơi khẩu môn được gọi là khẩu biểu tri, là sự biến thể của tổng hợp sắc lấy địa đại sanh từ tâm làm trội yếu, là bản chất của lời nói gây chia rẽ, và là cửa ngõ diễn tiến của các nghiệp. Cụm từ ‘do diễn tiến đa phần’ cũng theo cách đã giải thích.

57. පරසම්පත්තිං අභිමුඛං ඣායති ලොභවසෙන චින්තෙතීති අභිජ්ඣා. බ්‍යාපජ්ජති හිතසුඛං එතෙනාති බ්‍යාපාදො. මිච්ඡා විපරීතතො පස්සතීති මිච්ඡාදිට්ඨි.

57. Nó suy nghĩ hướng đến tài sản của người khác với sự chi phối của lòng tham, nên gọi là tham ái. Hạnh phúc và lợi ích bị hủy hoại bởi nó, nên gọi là sân hận. Nó thấy một cách sai lầm, một cách xuyên tạc, nên gọi là tà kiến.

තත්ථ ‘‘අහො වත ඉදං මම සියා’’ති එවං පරභණ්ඩාභිජ්ඣායනං අභිජ්ඣා, සා පරභණ්ඩස්ස අත්තනො නාමනෙනෙව කම්මපථො හොති. ‘‘අහො වතායං සත්තො විනස්සෙය්‍යා’’ති එවං මනොපදොසො බ්‍යාපාදො. ‘‘නත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනා නයෙන විපරීතදස්සනං මිච්ඡාදිට්ඨි. එත්ථ පන නත්ථිකඅහෙතුකඅකිරියදිට්ඨීහියෙව කම්මපථභෙදො. ඉමෙසං පන අඞ්ගාදිවවත්ථානවසෙන පපඤ්චො තත්ථ තත්ථ (දී. නි. අට්ඨ. 1.8; ධ. ස. අට්ඨ. 1 අකුසලකම්මපථකථා; පාරා. අට්ඨ. 2.172) ආගතනයෙන දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤත්‍රාපි විඤ්ඤත්තියාති කායවචීවිඤ්ඤත්තිං විනාපි, තං අසමුට්ඨාපෙත්වාපීත්‍යත්ථො. විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකචිත්තසම්පයුත්තා චෙත්ථ අභිජ්ඣාදයො චෙතනාපක්ඛිකාව හොන්ති.

Trong đó, sự thèm muốn tài sản của người khác như vầy: “Ôi, mong rằng cái này là của ta” là tham dục. Nó trở thành nghiệp đạo chỉ bằng việc hướng đến tài sản của người khác như là của mình. Sự làm hại trong tâm như vầy: “Ôi, mong rằng chúng sanh này bị hoại diệt” là sân hận. Cái thấy sai lạc theo phương cách “Không có (quả của) sự bố thí” v.v... là tà kiến. Tuy nhiên, ở đây sự phân biệt nghiệp đạo chỉ do đoạn kiến, vô nhân kiến, và vô hành kiến. Sự trình bày chi tiết về các chi phần v.v... của những điều này nên được hiểu theo phương cách đã được trình bày ở chỗ này chỗ kia (dī. ni. aṭṭha. 1.8; dha. sa. aṭṭha. 1 akusalakammapathakathā; pārā. aṭṭha. 2.172). Cụm từ “cũng ngoài biểu tri” có nghĩa là cũng không có thân biểu tri và khẩu biểu tri, nghĩa là cũng không làm cho chúng khởi sanh. Và ở đây, tham dục v.v... tương ưng với tâm làm khởi sanh biểu tri, thực sự thuộc về phe của tư.

58. දොසමූලෙන [Pg.175] ජායන්තීති සහජාතාදිපච්චයෙන දොසසඞ්ඛාතමූලෙන, දොසමූලකචිත්තෙන වා ජායන්ති, න ලොභමූලාදීහි. හසමානාපි හි රාජානො දොසචිත්තෙනෙව පාණවධං ආණාපෙන්ති, තථා ඵරුසවාචාබ්‍යාපාදෙසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. මිච්ඡාදස්සනස්ස අභිනිවිසිතබ්බවත්ථූසු ලොභපුබ්බඞ්ගමමෙව අභිනිවිසනතො ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි ච ලොභමූලෙනා’’ති. සෙසානි චත්තාරිපි ද්වීහි මූලෙහි සම්භවන්තීති යො තාව අභිමතං වත්ථුං, අනභිමතං වා අත්තබන්ධුපරිත්තාණාදිප්පයොජනං සන්ධාය හරති, තස්ස අදින්නාදානං ලොභමූලෙන හොති. වෙරනිය්‍යාතනත්ථං හරන්තස්ස දොසමූලෙන. නීතිපාඨකප්පමාණතො දුට්ඨනිග්ගහණත්ථං පරසන්තකං හරන්තානං රාජූනං, බ්‍රාහ්මණානඤ්ච ‘‘සබ්බමිදං බ්‍රාහ්මණානං රාජූහි දින්නං, තෙසං පන සබ්බදුබ්බලභාවෙන අඤ්ඤෙ පරිභුඤ්ජන්ති, අත්තසන්තකමෙව බ්‍රාහ්මණා පරිභුඤ්ජන්තී’’ත්‍යාදීනි වත්වා සකසඤ්ඤාය එවං යං කිඤ්චි හරන්තානං, කම්මඵලසම්බන්ධාපවාදීනඤ්ච මොහමූලෙන. එවං මුසාවාදාදීසුපි යථාරහං යොජෙතබ්බං.

58. Cụm từ “sanh khởi do sân căn” có nghĩa là chúng sanh khởi do sân căn được gọi là đồng sanh duyên v.v..., hoặc do tâm sân căn, chứ không phải do tham căn v.v... Quả vậy, các vị vua dù đang vui cười cũng ra lệnh sát sanh bằng tâm sân. Tương tự, đối với lời nói thô ác và sân hận cũng nên được hiểu tùy theo trường hợp. Vì tà kiến cố chấp vào các đối tượng cần cố chấp với tham đi trước, nên (ngài) đã nói “và tà kiến do tham căn”. Bốn điều còn lại cũng có thể sanh khởi do hai căn. Người nào lấy một vật ưa thích, hoặc một vật không ưa thích nhắm đến mục đích bảo vệ bản thân, người thân v.v..., việc trộm cắp của người ấy là do tham căn. Của người lấy nhằm mục đích trả thù là do sân căn. Của các vị vua lấy tài sản của người khác để trừng trị kẻ ác theo luật lệ và quy tắc, và của các Bà-la-môn nói rằng “Tất cả những thứ này đã được các vua ban cho Bà-la-môn, nhưng những người khác sử dụng chúng vì họ hoàn toàn yếu thế, các Bà-la-môn chỉ sử dụng những gì là của mình” v.v... rồi lấy bất cứ thứ gì với nhận thức là của mình, và của những người phủ nhận mối liên hệ giữa nghiệp và quả, là do si căn. Tương tự, đối với lời nói dối v.v... cũng nên được áp dụng tùy theo trường hợp.

63. ඡසු ආරම්මණෙසු තිවිධකම්මවසෙන උප්පජ්ජමානම්පෙතං තිවිධනියමෙන උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘තථා දානසීලභාවනාවසෙනා’’ති. දසධා නිද්දිසියමානානං හි ද්වින්නං, පුන ද්වින්නං, තිණ්ණඤ්ච යථාක්කමං දානාදීසු තීස්වෙව සඞ්ගහො. කාරණං පනෙත්ථ පරතො වක්ඛාම. ඡළාරම්මණෙසු පන තිවිධකම්මද්වාරෙසු ච නෙසං පවත්තියොජනා අට්ඨකථාදීසු (ධ. ස. අට්ඨ. 156-159) ආගතනයෙන ගහෙතබ්බා.

63. Điều này, dù sanh khởi trong sáu đối tượng theo ba loại nghiệp, cũng sanh khởi theo ba quy tắc, vì vậy (ngài) đã nói “tương tự, theo bố thí, trì giới, và tu tiến”. Quả vậy, trong mười điều được chỉ ra, hai điều, rồi hai điều nữa, và ba điều lần lượt được bao gồm chỉ trong ba loại là bố thí v.v... Nguyên nhân ở đây chúng tôi sẽ nói sau. Tuy nhiên, sự áp dụng diễn tiến của chúng trong sáu đối tượng và ba nghiệp môn nên được hiểu theo phương cách đã được trình bày trong các bản chú giải v.v... (dha. sa. aṭṭha. 156-159).

65. දීයති එතෙනාති දානං, පරිච්චාගචෙතනා. එවං සෙසෙසුපි. සීලතීති සීලං, කායවචීකම්මානි සමාදහති, සම්මා ඨපෙතීත්‍යත්ථො, සීලයති වා උපධාරෙතීති සීලං[Pg.176], උපධාරණං පනෙත්ථ කුසලානං අධිට්ඨානභාවො. තථා හි වුත්තං ‘‘සීලෙ පතිට්ඨායා’’ත්‍යාදි (සං. නි. 1.23, 192). භාවෙති කුසලෙ ධම්මෙ ආසෙවති වඩ්ඪෙති එතායාති භාවනා. අපචායති පූජාවසෙන සාමීචිං කරොති එතෙනාති අපචායනං. තංතංකිච්චකරණෙ බ්‍යාවටස්ස භාවො වෙය්‍යාවච්චං. අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තා පත්ති දීයති එතෙනාති පත්තිදානං. පත්තිං අනුමොදති එතායාති පත්තානුමොදනා. ධම්මං සුණන්ති එතෙනාති ධම්මස්සවනං. ධම්මං දෙසෙන්ති එතායාති ධම්මදෙසනා. දිට්ඨියා උජුකරණං දිට්ඨිජුකම්මං.

65. Do nó mà người ta cho, nên gọi là bố thí; đó là tư xả thí. Tương tự trong các trường hợp còn lại. Nó sắp đặt, nên gọi là giới; nghĩa là nó sắp đặt, thiết lập đúng đắn các thân nghiệp và khẩu nghiệp. Hoặc nó nâng đỡ, nên gọi là giới; ở đây sự nâng đỡ là nền tảng của các pháp thiện. Quả vậy, đã được nói như sau: “An trú trong giới” v.v... (saṃ. ni. 1.23, 192). Do nó mà người ta tu tập, tức là thực hành, làm tăng trưởng các pháp thiện, nên gọi là tu tiến. Do nó mà người ta cung kính, tức là thực hiện sự tôn trọng bằng cách cúng dường, nên gọi là cung kính. Trạng thái bận rộn trong việc thực hiện các phận sự này kia là phục vụ. Do nó mà phước báu đã sanh khởi trong dòng tương tục của mình được cho đi, nên gọi là hồi hướng phước báu. Do nó mà người ta tùy hỷ phước báu, nên gọi là tùy hỷ phước báu. Do nó mà người ta nghe Pháp, nên gọi là nghe Pháp. Do nó mà người ta thuyết Pháp, nên gọi là thuyết Pháp. Việc làm cho tri kiến ngay thẳng là chánh kiến nghiệp.

තත්ථ සානුසයසන්තානවතො පරෙසං පූජානුග්ගහකාමතාය අත්තනො විජ්ජමානවත්ථුපරිච්චජනවසප්පවත්තචෙතනා දානං නාම, දානවත්ථුපරියෙසනවසෙන, දින්නස්ස සොමනස්සචිත්තෙන අනුස්සරණවසෙන ච පවත්තා පුබ්බපච්ඡාභාගචෙතනා එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡන්ති. එවං සෙසෙසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. නිච්චසීලාදිවසෙන පඤ්ච, අට්ඨ, දස වා සීලානි සමාදියන්තස්ස, පරිපූරෙන්තස්ස, අසමාදියිත්වාපි සම්පත්තකායවචීදුච්චරිතතො විරමන්තස්ස, පබ්බජන්තස්ස, උපසම්පදමාළකෙ සංවරං සමාදියන්තස්ස, චතුපාරිසුද්ධිසීලං පරිපූරෙන්තස්ස ච පවත්තචෙතනා සීලං නාම. චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු, ඛන්ධාදීසු ච භූමීසු පරිකම්මසම්මසනවසප්පවත්තා අප්පනං අප්පත්තා ගොත්‍රභුපරියොසානචෙතනා භාවනා නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිපරියාපුණනචෙතනාපි එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡති.

Trong đó, tư diễn tiến theo cách từ bỏ vật sở hữu của mình với mong muốn cúng dường và giúp đỡ người khác, của người có dòng tương tục còn tùy miên, được gọi là bố thí. Các tư tiền và hậu diễn tiến theo cách tìm kiếm vật để bố thí và theo cách tưởng nhớ đến vật đã cho với tâm hoan hỷ cũng được hợp nhất ngay tại đây. Tương tự, trong các trường hợp còn lại cũng nên được hiểu tùy theo trường hợp. Tư diễn tiến của người thọ trì năm, tám, hoặc mười giới theo thường giới v.v..., của người làm cho viên mãn, của người dù không thọ trì nhưng từ bỏ thân và khẩu ác hạnh đã gặp phải, của người xuất gia, của người thọ trì sự thu thúc trong giới đàn cụ túc, và của người làm cho viên mãn bốn loại thanh tịnh giới, được gọi là giới. Tư diễn tiến theo cách chuẩn bị và quán xét trong bốn mươi đề mục thiền định và trong các cảnh giới như uẩn v.v..., chưa đạt đến an chỉ, kết thúc ở chuyển tộc, được gọi là tu tiến. Tư học tập các môn học không có lỗi lầm v.v... cũng được hợp nhất ngay tại đây.

වයසා, ගුණෙහි ච ජෙට්ඨානං චීවරාදීසු පච්චාසාරහිතෙන අසංකිලිට්ඨජ්ඣාසයෙන පච්චුට්ඨානආසනාභිනීහාරාදිවිධිනා බහුමානකරණචෙතනා අපචායනං නාම. තෙසමෙව, ගිලානානඤ්ච යථාවුත්තජ්ඣාසයෙන තංතංකිච්චකරණචෙතනා වෙය්‍යාවච්චං නාම. අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තස්ස පුඤ්ඤස්ස පරෙහි [Pg.177] සාධාරණභාවං පච්චාසීසනචෙතනා පත්තිදානං නාම. පරෙහි දින්නස්ස, අදින්නස්සපි වා පුඤ්ඤස්ස මච්ඡෙරමලවිනිස්සටෙන චිත්තෙන අබ්භානුමොදනචෙතනා පත්තානුමොදනා නාම. එවමිමං ධම්මං සුත්වා තත්ථ වුත්තනයෙන පටිපජ්ජන්තො ‘‘ලොකියලොකුත්තරගුණවිසෙසස්ස භාගී භවිස්සාමි, බහුස්සුතො වා හුත්වා පරෙසං ධම්මදෙසනාදීහි අනුග්ගණ්හිස්සාමී’’ති එවං අත්තනො, පරෙසං වා හිතඵරණවසප්පවත්තෙන අසංකිලිට්ඨජ්ඣාසයෙන හිතූපදෙසසවනචෙතනා ධම්මස්සවනං නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිසවනචෙතනාපි එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛතාය යොනිසො මනසි කරොතො හිතූපදෙසචෙතනා ධම්මදෙසනා නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිඋපදිසනචෙතනාපි එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡති. ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තසම්මාදස්සනවසෙන දිට්ඨියා උජුකරණං දිට්ඨිජුකම්මං නාම.

Tác ý thực hiện sự tôn kính đối với những bậc trưởng thượng về tuổi tác và đức hạnh, bằng cách đứng dậy, nhường chỗ ngồi, v.v... với ý hướng không ô nhiễm, không mong cầu y phục v.v..., được gọi là cung kính (apacāyana). Tác ý thực hiện các công việc phục vụ cho chính những vị ấy và cho những người bệnh, với ý hướng đã được nói đến, được gọi là phục vụ (veyyāvacca). Tác ý mong muốn cho phước báu đã phát sanh trong dòng tâm của mình được chia sẻ với người khác được gọi là hồi hướng công đức (pattidāna). Tác ý tùy hỷ phước báu của người khác, dù đã được cho hay chưa được cho, với tâm thoát khỏi cấu uế của sự bỏn xẻn, được gọi là tùy hỷ công đức (pattānumodanā). Tác ý lắng nghe lời khuyên hữu ích với ý hướng không ô nhiễm, phát sanh do năng lực mang lại lợi ích cho mình hoặc cho người khác, như là: 'Sau khi nghe pháp này, thực hành theo phương pháp đã được nói đến trong đó, ta sẽ trở thành người có phần trong các đức tánh đặc biệt của thế gian và siêu thế, hoặc sau khi trở thành người đa văn, ta sẽ giúp đỡ người khác bằng cách thuyết pháp v.v...', được gọi là nghe pháp (dhammassavana); tác ý lắng nghe các học thuật không có lỗi lầm v.v... cũng được bao gồm ở đây. Tác ý khuyên dạy điều hữu ích của người tác ý như lý, không mong cầu lợi lộc, danh vọng v.v..., được gọi là thuyết pháp (dhammadesanā); tác ý chỉ dạy các học thuật không có lỗi lầm v.v... cũng được bao gồm ở đây. Việc làm cho tri kiến được ngay thẳng (diṭṭhijukamma) là việc làm cho tri kiến được chánh trực theo năng lực của chánh kiến đã phát sanh theo phương pháp 'có sự bố thí' v.v...

යදි එවං ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදස්ස දිට්ඨිජුකම්මපුඤ්ඤකිරියභාවො න ලබ්භතීති? නො න ලබ්භති පුරිමපච්ඡිමචෙතනානම්පි තංතංපුඤ්ඤකිරියාස්වෙව සඞ්ගණ්හනතො. කිඤ්චාපි හි උජුකරණවෙලායං ඤාණසම්පයුත්තමෙව චිත්තං හොති, පුරිමපච්ඡාභාගෙ පන ඤාණවිප්පයුත්තම්පි සම්භවතීති තස්සපි දිට්ඨිජුකම්මභාවො උපපජ්ජතීති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

Nếu vậy, phải chăng trạng thái phước sự làm cho tri kiến ngay thẳng không thể có được đối với tâm sanh bất tương ưng trí? Không phải là không có được, vì các tác ý trước và sau cũng được kể vào trong các phước sự tương ứng ấy. Bởi vì, mặc dù vào lúc làm cho ngay thẳng thì chỉ có tâm tương ưng trí, nhưng ở giai đoạn trước và sau thì tâm bất tương ưng trí cũng có thể sanh khởi, do đó trạng thái làm cho tri kiến ngay thẳng cũng có thể xảy ra đối với tâm ấy. Thôi, đừng bàn luận dài dòng nữa.

ඉමෙසු පන දසසු පත්තිදානානුමොදනා දානෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති තංසභාවත්තා. දානම්පි හි ඉස්සාමච්ඡෙරානං පටිපක්ඛං, එතෙපි. තස්මා සමානප්පටිපක්ඛතාය එකලක්ඛණත්තා තෙ දානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථුම්හි සඞ්ගය්හන්ති. අපචායනවෙය්‍යාවච්චාසීලමයපුඤ්ඤෙව සඞ්ගය්හන්ති චාරිත්තසීලභාවතො. දෙසනාසවනදිට්ඨිජුකා පන කුසලධම්මාසෙවනභාවතො භාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති (දී. නි. ටී. 3.305) ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘දෙසෙන්තො, සුණන්තො ච දෙසනානුසාරෙන ඤාණං [Pg.178] පෙසෙත්වා ලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣ පටිවිජ්ඣ දෙසෙති, සුණාති ච, තානි ච දෙසනාසවනානි පටිවෙධමෙවාහරන්තීති දෙසනාසවනාභාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තී’’ති වදන්ති. ධම්මදානසභාවතො දෙසනා දානමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීතිපි සක්කා වත්තුං. තථා හි වුත්තං ‘‘සබ්බදානං ධම්මදානං ජිනාතී’’ති (ධ. ප. 354). තථා දිට්ඨිජුකම්මං සබ්බත්ථාපි සබ්බෙසං නියමනලක්ඛණත්තා. දානාදීසු හි යං කිඤ්චි ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියා විසොධිතං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං, එවඤ්ච කත්වා දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.305; ධ. ස. අට්ඨ. 156-159 පුඤ්ඤාකිරියවත්ථාදිකථා) ‘‘දිට්ඨිජුකම්මං සබ්බෙසං නියමලක්ඛණ’’න්ති වුත්තං. එවං දානසීලභාවනාවසෙන තීසු ඉතරෙසං සඞ්ගණ්හනතො සඞ්ඛෙපතො තිවිධමෙව පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොතීති දට්ඨබ්බං, තථා චෙව ආචරියෙන හෙට්ඨා දස්සිතං.

Trong mười điều này, hồi hướng công đức và tùy hỷ công đức được bao gồm trong bố thí, vì có cùng bản chất. Bởi vì bố thí là đối nghịch với ganh tỵ và bỏn xẻn, những điều này cũng vậy. Do đó, vì có cùng đối nghịch và cùng đặc tính, chúng được bao gồm trong phước sự vật thành tựu do bố thí. Cung kính và phục vụ được bao gồm trong phước thành tựu do giới, vì là bản chất của tác hành giới. Còn thuyết pháp, nghe pháp và làm cho tri kiến ngay thẳng được bao gồm trong tu tiến, vì là bản chất của việc thực hành các thiện pháp, như đã được trưởng lão Ācariya Dhammapāla nói (Dī. Ni. Ṭī. 3.305). Những vị khác lại nói rằng: 'Người thuyết pháp và người nghe pháp, sau khi hướng trí tuệ theo lời thuyết giảng, thuyết và nghe bằng cách thấu triệt các tướng trạng, và những việc thuyết pháp và nghe pháp ấy chính là mang lại sự thấu triệt, do đó thuyết pháp và nghe pháp được bao gồm trong tu tiến'. Cũng có thể nói rằng thuyết pháp được bao gồm trong bố thí, vì có bản chất là pháp thí. Thật vậy, đã được nói rằng: 'Pháp thí thắng mọi thí' (Dh. P. 354). Tương tự, việc làm cho tri kiến ngay thẳng ở khắp mọi nơi có đặc tính hướng dẫn cho tất cả. Bởi vì bất cứ điều gì trong bố thí v.v... được thanh lọc bởi chánh kiến phát sanh theo phương pháp 'có sự bố thí' v.v... thì đều có quả lớn, có lợi ích lớn. Và do đó, trong Chú giải Trường Bộ Kinh (Dī. Ni. Aṭṭha. 3.305; Dha. Sa. Aṭṭha. 156-159 puññākiriyavatthādikathā) đã nói rằng: 'Việc làm cho tri kiến ngay thẳng là đặc tính hướng dẫn cho tất cả'. Như vậy, do việc bao gồm các điều còn lại vào trong ba điều theo năng lực của bố thí, trì giới và tu tiến, nên cần phải hiểu rằng tóm lại chỉ có ba loại phước sự vật, và điều đó đã được vị Thầy chỉ ra ở dưới.

67. මනොකම්මමෙව විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තාභාවෙන කායද්වාරාදීසු අප්පවත්තනතො. තඤ්ච රූපාවචරකුසලං භාවනාමයං දානාදිවසෙන අප්පවත්තනතො. අප්පනාප්පත්තං පුබ්බභාගප්පවත්තානං කාමාවචරභාවතො. ඣානඞ්ගභෙදෙනාති පටිපදාදිභෙදතො අනෙකවිධත්තෙපි අඞ්ගාතික්කමවසෙන නිබ්බත්තජ්ඣානඞ්ගභෙදතො පඤ්චවිධං හොති.

67. Chỉ là ý nghiệp, vì không phát sanh ở thân môn v.v... do không có tính chất làm phát sanh thân biểu tri. Và thiện sắc giới ấy là tu tiến, vì không phát sanh theo cách bố thí v.v... Đã đạt đến an chỉ, vì các pháp phát sanh trong giai đoạn chuẩn bị thuộc về dục giới. Do sự khác biệt của các thiền chi: Mặc dù có nhiều loại do sự khác biệt về pháp hành v.v..., nhưng nó có năm loại do sự khác biệt của các thiền chi đã thành tựu theo cách vượt qua các chi.

68. ආරම්මණභෙදෙනාති කසිණුග්ඝාටිමාකාසං, ආකාසවිසයං මනො, තදභාවො, තදාලම්බං විඤ්ඤාණන්ති චතුබ්බිධන්ති ඉමෙසං චතුන්නං ආරම්මණානං භෙදෙන.

68. Do sự khác biệt của đối tượng: là do sự khác biệt của bốn đối tượng này, tức là: hư không đã được loại bỏ kasina, ý có hư không làm đối tượng, sự không có của ý đó, và thức có sự không có đó làm đối tượng.

69. එත්ථාති ඉමෙසු පාකට්ඨානවසෙන චතුබ්බිධෙසු කම්මෙසු. උද්ධච්චරහිතන්ති උද්ධච්චසහගතචෙතනාරහිතං එකාදසවිධං අකුසලකම්මං. කිං පනෙත්ථ කාරණං අධිමොක්ඛවිරහෙන සබ්බදුබ්බලම්පි විචිකිච්ඡාසහගතං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති, අධිමොක්ඛසම්පයොගෙන තතො බලවන්තම්පි උද්ධච්චසහගතං නාකඩ්ඪතීති[Pg.179]? පටිසන්ධිදානසභාවාභාවතො. බලවං ආකඩ්ඪති, දුබ්බලං නාකඩ්ඪතීති හි අයං විචාරණා පටිසන්ධිදානසභාවෙසුයෙව. යස්ස පන පටිසන්ධිදානසභාවොයෙව නත්ථි, න තස්ස බලවභාවො පටිසන්ධිආකඩ්ඪනෙ කාරණං.

69. Ở đây: trong bốn loại nghiệp này theo các trường hợp rõ ràng. Không có trạo cử: là mười một loại nghiệp bất thiện không có tác ý câu hành trạo cử. Nguyên nhân ở đây là gì mà tâm câu hành hoài nghi, dù yếu nhất do không có thắng giải, lại kéo theo sự tái sanh, trong khi tâm câu hành trạo cử, dù mạnh hơn do tương ưng với thắng giải, lại không kéo theo? Do không có bản chất cho quả tái sanh. Bởi vì sự xem xét rằng 'cái mạnh kéo theo, cái yếu không kéo theo' chỉ áp dụng cho những pháp có bản chất cho quả tái sanh. Còn đối với pháp nào hoàn toàn không có bản chất cho quả tái sanh, thì trạng thái mạnh mẽ của nó không phải là nguyên nhân để kéo theo sự tái sanh.

කථං පනෙතං විඤ්ඤාතබ්බං උද්ධච්චසහගතස්ස පටිසන්ධිදානසභාවො නත්ථීති? දස්සනෙනපහාතබ්බෙසු අනාගතත්තා. තිවිධා හි අකුසලා දස්සනෙන පහාතබ්බා, භාවනාය පහාතබ්බා, සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සියා භාවනාය පහාතබ්බාති. තත්ථ දිට්ඨිසහගතවිචිකිච්ඡාසහගතචිත්තුප්පාදා දස්සනෙන පහාතබ්බා නාම පඨමං නිබ්බානදස්සනවසෙන ‘‘දස්සන’’න්ති ලද්ධනාමෙන සොතාපත්තිමග්ගෙන පහාතබ්බත්තා. උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදො භාවනාය පහාතබ්බො නාම අග්ගමග්ගෙන පහාතබ්බත්තා. උපරිමග්ගත්තයඤ්හි පඨමමග්ගෙන දිට්ඨනිබ්බානෙ භාවනාවසෙන පවත්තනතො ‘‘භාවනා’’ති වුච්චති. දිට්ඨිවිප්පයුත්තදොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදා පන සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සියා භාවනාය පහාතබ්බා තෙසං අපායනිබ්බත්තකාවත්ථාය පඨමමග්ගෙන, සෙසබහලාබහලාවත්ථාය උපරිමග්ගෙහි පහීයමානත්තා. තත්ථ සියා දස්සනෙන පහාතබ්බම්පි දස්සනෙන පහාතබ්බසාමඤ්ඤෙන ඉධ ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බ’’න්ති වොහරන්ති.

Làm thế nào để biết được rằng (tâm) tương ưng trạo cử không có khả năng cho quả tái tục? Do vì nó không nằm trong số các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến. Thật vậy, các pháp bất thiện có ba loại: cần được đoạn trừ bằng kiến, cần được đoạn trừ bằng tu, có khi cần được đoạn trừ bằng kiến, có khi cần được đoạn trừ bằng tu. Trong đó, các tâm sanh tương ưng tà kiến và tương ưng hoài nghi được gọi là cần được đoạn trừ bằng kiến, do vì chúng cần được đoạn trừ bằng Tu-đà-hoàn đạo, vốn được gọi là ‘kiến’ theo nghĩa thấy Niết-bàn lần đầu tiên. Tâm sanh tương ưng trạo cử được gọi là cần được đoạn trừ bằng tu, do vì nó cần được đoạn trừ bằng đạo cao nhất (A-la-hán đạo). Thật vậy, ba đạo trên được gọi là ‘tu’ do vì chúng diễn tiến theo cách tu tập trên Niết-bàn đã được thấy bởi đạo đầu tiên. Còn các tâm sanh tương ưng ưu, không tương ưng tà kiến, thì có khi cần được đoạn trừ bằng kiến, có khi cần được đoạn trừ bằng tu, do vì trạng thái tạo ra (quả sanh) trong đường ác của chúng bị đoạn trừ bởi đạo đầu tiên, và trạng thái còn lại, dù mạnh hay yếu, bị đoạn trừ bởi các đạo trên. Trong trường hợp đó, ngay cả pháp ‘có khi cần được đoạn trừ bằng kiến’ cũng được gọi là ‘cần được đoạn trừ bằng kiến’ ở đây theo nghĩa chung của các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến.

යදි ච උද්ධච්චසහගතං පටිසන්ධිං දදෙය්‍ය, තදා අකුසලපටිසන්ධියා සුගතියං අසම්භවතො අපායෙස්වෙව දදෙය්‍ය. අපායගමනීයඤ්ච අවස්සං දස්සනෙන පහාතබ්බං සියා. ඉතරථා අපායගමනීයස්ස අප්පහීනත්තා සෙක්ඛානං අපායුප්පත්ති ආපජ්ජති, න ච පනෙතං යුත්තං ‘‘චතූහපායෙහි ච විප්පමුත්තො (ඛු. පා. 6.11; සු. නි. 234), අවිනිපාතධම්මො’’ති (පාරා. 21; සං. නි. 5.998) ආදිවචනෙහි සහ විරුජ්ඣනතො. සති ච පනෙතස්ස දස්සනෙන පහාතබ්බභාවෙ ‘‘සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා’’ති ඉමස්ස විභඞ්ගෙ වත්තබ්බං සියා, න ච පනෙතං වුත්තන්ති[Pg.180]. අථ සියා ‘‘අපායගාමිනියො රාගො දොසො මොහො තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’’ති එවං දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු වුත්තත්තා උද්ධච්චසහගතචෙතනාය තත්ථ සඞ්ගහො සක්කා වත්තුන්ති. තං න, තස්ස එකන්තතො භාවනාය පහාතබ්බභාවෙන වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘කතමෙ ධම්මා භාවනාය පහාතබ්බා? උද්ධච්චසහගතො චිත්තුප්පාදො’’ති (ධ. ස. 1406), තස්මා දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු අවචනං ඉමස්ස පටිසන්ධිදානාභාවං සාධෙති. නනු ච පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ –

Và nếu (tâm) tương ưng trạo cử cho quả tái tục, thì nó chỉ cho (quả tái tục) trong các đường ác, do vì sự tái tục bất thiện không thể có trong cõi thiện. Và (pháp) dẫn đến đường ác chắc chắn phải là pháp cần được đoạn trừ bằng kiến. Nếu không, do vì pháp dẫn đến đường ác chưa được đoạn trừ, sự sanh khởi trong đường ác sẽ xảy đến cho các bậc hữu học, và điều này không hợp lý vì nó mâu thuẫn với các lời dạy như ‘và giải thoát khỏi bốn đường ác’ (Khu. pā. 6.11; Su. ni. 234), ‘có bản chất không rơi vào đọa xứ’ (Pārā. 21; Saṃ. ni. 5.998). Và nếu nó có bản chất cần được đoạn trừ bằng kiến, thì lẽ ra nó phải được nói đến trong phần phân tích về ‘có khi cần được đoạn trừ bằng kiến’, nhưng điều này đã không được nói đến. Có thể có ý kiến rằng: ‘Do vì đã được nói trong các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến như sau: “Tham, sân, si dẫn đến đường ác và các phiền não đồng sanh với chúng”, nên có thể nói rằng tư tương ưng trạo cử được bao gồm trong đó.’ Điều đó không đúng, do vì nó đã được nói là pháp chắc chắn cần được đoạn trừ bằng tu. Điều này đã được nói: ‘Những pháp nào cần được đoạn trừ bằng tu? Tâm sanh tương ưng trạo cử’ (Dha. sa. 1406), do đó, việc không đề cập đến nó trong các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến chứng tỏ rằng nó không có khả năng cho quả tái tục. Nhưng chẳng phải trong Phân Tích Vô Ngại Giải –

‘‘යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා, යං යං වා පනාරබ්භ තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා. ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 730-731) –

‘Vào lúc tâm bất thiện sanh khởi, đi kèm với xả, tương ưng với trạo cử, có sắc làm đối tượng… cho đến… có pháp làm đối tượng, hoặc bắt lấy bất cứ đối tượng nào, vào lúc ấy có xúc… cho đến… có sự không tán loạn, những pháp này là bất thiện. Trí tuệ về những pháp này là pháp vô ngại giải, trí tuệ về quả của chúng là nghĩa vô ngại giải’ (Vibha. 730-731) –

එවං උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදං උද්ධරිත්වා තස්ස විපාකොපි උද්ධටොති කථමස්ස පටිසන්ධිදානාභාවො සම්පටිච්ඡිතබ්බොති? නායං පටිසන්ධිදානං සන්ධාය උද්ධටො. අථ ඛො පවත්තිවිපාකං සන්ධාය. පට්ඨානෙ පන –

Như vậy, sau khi đã nêu lên tâm sanh tương ưng trạo cử, quả của nó cũng được nêu lên, vậy làm sao có thể chấp nhận rằng nó không có khả năng cho quả tái tục? Điều này không được nêu lên với ý nghĩa cho quả tái tục. Mà là với ý nghĩa cho quả trong thời bình nhật. Còn trong bộ Vị Trí –

‘‘සහජාතා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො, නානාක්ඛණිකා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා විපාකානං ඛන්ධානං, කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.8.89) –

‘Tư đồng sanh cần được đoạn trừ bằng kiến là duyên cho các sắc do tâm sanh khởi bằng nghiệp duyên, tư dị thời cần được đoạn trừ bằng kiến là duyên cho các uẩn dị thục và cho các sắc do nghiệp tạo ra bằng nghiệp duyên’ (Paṭṭhā. 2.8.89) –

දස්සනෙන පහාතබ්බචෙතනාය එව සහජාතනානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවං උද්ධරිත්වා ‘‘සහජාතා භාවනාය පහාතබ්බා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති [Pg.181] (පට්ඨා. 2.8.89) භාවනාය පහාතබ්බචෙතනාය සහජාතකම්මපච්චයභාවොව උද්ධටො, න පන නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො, න ච නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයං විනා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනං අත්ථි, තස්මා නත්ථි තස්ස සබ්බථාපි පටිසන්ධිදානන්ති. යං පනෙකෙ වදන්ති ‘‘උද්ධච්චචෙතනා උභයවිපාකම්පි න දෙති පට්ඨානෙ නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා’’ති, තං තෙසං මතිමත්තං පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ උද්ධච්චසහගතානම්පි පවත්තිවිපාකස්ස උද්ධටත්තා, පට්ඨානෙ ච පටිසන්ධිවිපාකභාවමෙව සන්ධාය නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. යදි හි පවත්තිවිපාකං සන්ධාය නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො වුච්චෙය්‍ය, තදා පටිසන්ධිවිපාකම්පිස්ස මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති ලබ්භමානස්සපි පවත්තිවිපාකස්ස වසෙන නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො න වුත්තො, තස්මා න සක්කා තස්ස පවත්තිවිපාකං නිවාරෙතුං. තෙනාහ ‘‘පවත්තියං පනා’’ත්‍යාදි. ආචරියබුද්ධමිත්තාදයො පන අත්ථි උද්ධච්චසහගතං භාවනාය පහාතබ්බම්පි. අත්ථි න භාවනාය පහාතබ්බම්පි, තෙසු භාවනාය පහාතබ්බං සෙක්ඛසන්තානප්පවත්තං, ඉතරං පුථුජ්ජනසන්තානප්පවත්තං, ඵලදානඤ්ච පුථුජ්ජනසන්තානප්පවත්තස්සෙව න ඉතරස්සාති එවං උද්ධච්චසහගතං ද්විධා විභජිත්වා එකස්ස උභයවිපාකදානං, එකස්ස සබ්බථාපි විපාකාභාවං වණ්ණෙන්ති. යො පනෙත්ථ තෙසං විනිච්ඡයො, යඤ්ච තස්ස නිරාකරණං, යඤ්ච සබ්බථාපි විපාකාභාවවාදීනං මතපටික්ඛෙපනං ඉධ අවුත්තං, තං සබ්බං පරමත්ථමඤ්ජූසාදීසු, විසෙසතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියා නාම අභිධම්මාවතාරසංවණ්ණනායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

Sau khi đã nêu lên trạng thái làm duyên nghiệp đồng sanh và dị thời chỉ của tư tác cần được đoạn trừ bằng kiến đạo, (trong bộ Paṭṭhāna) chỉ có trạng thái làm duyên nghiệp đồng sanh của tư tác cần được đoạn trừ bằng tu đạo là được nêu lên qua câu: ‘Tư tác đồng sanh cần được đoạn trừ bằng tu đạo là duyên cho các sắc do tâm sanh khởi bằng duyên nghiệp’ (Paṭṭhā. 2.8.89), chứ không phải trạng thái làm duyên nghiệp dị thời. Và không có sự lôi kéo quả tái tục nếu không có duyên nghiệp dị thời, do đó, nó hoàn toàn không cho quả tái tục. Còn điều mà một số người nói rằng: ‘Tư tác phóng dật không cho cả hai loại quả vì trạng thái làm duyên nghiệp dị thời không được nêu lên trong bộ Paṭṭhāna’, đó chỉ là ý kiến riêng của họ, vì trong Phân Tích Vô Ngại Giải, quả trong thời bình nhật của các (tâm) tương ưng với phóng dật cũng đã được nêu lên, và trong bộ Paṭṭhāna, trạng thái làm duyên nghiệp dị thời không được nêu lên là chỉ nhắm đến trạng thái quả tái tục. Vì nếu trạng thái làm duyên nghiệp dị thời được nói đến nhắm đến quả trong thời bình nhật, thì người ta có thể nghĩ rằng nó cũng có quả tái tục. Do đó, trạng thái làm duyên nghiệp dị thời đã không được nói đến theo phương diện quả trong thời bình nhật vốn có thể có được. Vì vậy, không thể ngăn cản quả trong thời bình nhật của nó. Do đó, ngài đã nói: ‘Còn trong thời bình nhật...’ v.v. Tuy nhiên, các vị luận sư như Buddhamitta... cho rằng có loại (tâm) tương ưng phóng dật cần được đoạn trừ bằng tu đạo, và có loại không cần được đoạn trừ bằng tu đạo. Trong đó, loại cần được đoạn trừ bằng tu đạo là loại sanh khởi trong dòng tương tục của bậc hữu học, loại kia là loại sanh khởi trong dòng tương tục của phàm phu. Và sự cho quả chỉ thuộc về loại sanh khởi trong dòng tương tục của phàm phu, không phải loại kia. Như vậy, sau khi phân chia (tâm) tương ưng phóng dật thành hai loại, các vị ấy giải thích rằng một loại cho cả hai loại quả, một loại hoàn toàn không có quả. Bất cứ sự quyết định nào của các vị ấy ở đây, sự bác bỏ nó, và sự phản bác quan điểm của những người chủ trương hoàn toàn không có quả mà không được nói ở đây, tất cả những điều đó nên được hiểu theo cách đã được trình bày trong các sách như Paramatthamañjūsā, và đặc biệt là trong bộ sớ giải Abhidhammāvatāra tên là Abhidhammatthavikāsinī.

සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙති සුගතිදුග්ගතිවසෙන සබ්බස්මිම්පි කාමලොකෙ. යථාරහන්ති ද්වාරාරම්මණානුරූපං. අපායෙසුපි යං නාගසුපණ්ණාදීනං මහාසම්පත්තිවිසයං විපාකවිඤ්ඤාණං, යඤ්ච නිරයවාසීනං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරදස්සනාදීසු උප්පජ්ජති විපාකවිඤ්ඤාණං[Pg.182], තං කුසලකම්මස්සෙව ඵලං. න හි අකුසලස්ස ඉට්ඨවිපාකො සම්භවති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං අකුසලස්ස කම්මස්ස ඉට්ඨො කන්තො විපාකො සංවිජ්ජතී’’ති (ම. නි. 3.131; අ. නි. 1.284-286; විභ. 809), තස්මා කුසලකම්මං අපායෙසුපි අහෙතුකවිපාකානි ජනෙති. අඤ්ඤභූමිකස්ස ච කම්මස්ස අඤ්ඤභූමිකවිපාකාභාවතො කාමවිරාගභාවනාය කාමතණ්හාවිසයවිඤ්ඤාණුප්පාදනායොගතො එකන්තසදිසවිපාකත්තා ච මහග්ගතානුත්තරකුසලානං රූපාවචරකම්මෙන අහෙතුකවිපාකුප්පත්තියා අභාවතො රූපලොකෙපි යථාරහං රූපාදිවිසයානි තානි අභිනිප්ඵාදෙතීති වුත්තං ‘‘සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ’’ත්‍යාදි.

‘Trong toàn thể cõi Dục’ có nghĩa là trong toàn thể cõi Dục theo cách thiện thú và ác thú. ‘Tùy theo mức độ thích hợp’ có nghĩa là tương ứng với môn và cảnh. Ngay cả trong các cõi khổ, thức quả nào có đối tượng là tài sản lớn của các loài rồng, chim thần v.v., và thức quả nào sanh khởi nơi chúng sanh địa ngục trong việc thấy Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên v.v., đó chính là quả của nghiệp thiện. Vì quả khả ái không thể có từ nghiệp bất thiện. Điều này đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, đây là điều không thể có, là điều không thể xảy ra, rằng quả khả ái, đáng mong mỏi lại hiện hữu từ nghiệp bất thiện’ (ma. ni. 3.131; a. ni. 1.284-286; vibha. 809). Do đó, nghiệp thiện cũng sanh ra các quả vô nhân ngay cả trong các cõi khổ. Và vì nghiệp ở cõi khác không có quả ở cõi khác, vì sự tu tập ly tham cõi Dục không thích hợp để sanh ra thức có đối tượng là ái dục, và vì các thiện nghiệp đáo đại và siêu thế chỉ cho quả hoàn toàn tương tự, do đó không có sự sanh khởi của quả vô nhân do nghiệp Sắc giới, nên (nghiệp ấy) cũng tạo ra các (quả) có đối tượng là sắc v.v. tùy theo mức độ thích hợp ngay cả trong cõi Sắc. Do đó, đã nói rằng ‘trong toàn thể cõi Dục’ v.v.

71. එවං පන විපච්චන්තං කම්මං සොළසකද්වාදසකඅට්ඨකවසෙන තිධා විපච්චතීති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථාපි’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථාපීති එවං විපච්චමානෙපි කුසලකම්මෙ. උක්කට්ඨන්ති කුසලපරිවාරලාභතො, පච්ඡා ආසෙවනප්පවත්තියා වා විසිට්ඨං. යඤ්හි කම්මං අත්තනො පවත්තිකාලෙ පුරිමපච්ඡාභාගප්පවත්තෙහි කුසලකම්මෙහි පරිවාරිතං, පච්ඡා වා ආසෙවනලාභෙන සමුදාචිණ්ණං. තං උක්කට්ඨං. යං පන කරණකාලෙ අකුසලකම්මෙහි පරිවාරිතං, පච්ඡා වා ‘‘දුක්කටමෙතං මයා’’ති විප්පටිසාරුප්පාදනෙන පරිභාවිතං, තං ඔමකන්ති දට්ඨබ්බං.

71. Để chỉ ra rằng nghiệp khi trổ quả như vậy thì trổ quả theo ba cách: mười sáu, mười hai, và tám, nên đã nói ‘trong đó cũng vậy’ v.v. ‘Trong đó cũng vậy’ có nghĩa là trong nghiệp thiện đang trổ quả như vậy. ‘Ưu thắng’ có nghĩa là đặc biệt do được các (tâm) thiện đi kèm, hoặc do sự diễn tiến của sự thuần thục về sau. Nghiệp nào vào lúc diễn tiến của nó được bao quanh bởi các nghiệp thiện diễn tiến ở phần trước và phần sau, hoặc về sau được thực hành nhiều lần do có được sự thuần thục, nghiệp đó là ưu thắng. Còn nghiệp nào vào lúc thực hiện bị bao quanh bởi các nghiệp bất thiện, hoặc về sau bị lấn át bởi sự sanh khởi của hối hận rằng ‘việc này ta đã làm sai’, nghiệp đó nên được hiểu là hạ liệt.

පටිසන්ධින්ති එකමෙව පටිසන්ධිං. න හි එකෙන කම්මෙන අනෙකාසු ජාතීසු පටිසන්ධි හොති, පවත්තිවිපාකො පන ජාතිසතෙපි ජාතිසහස්සෙපි හොති. යථාහ ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති (ම. නි. 3.379). යස්මා පනෙත්ථ ඤාණං ජච්චන්ධාදිවිපත්තිනිමිත්තස්ස මොහස්ස, සබ්බාකුසලස්සෙව වා පටිපක්ඛං, තස්මා තංසම්පයුත්තං කම්මං ජච්චන්ධාදිවිපත්තිපච්චයං න හොතීති තිහෙතුකං අතිදුබ්බලම්පි සමානං [Pg.183] දුහෙතුකපටිසන්ධිමෙව ආකඩ්ඪති, නාහෙතුකං. දුහෙතුකඤ්ච කම්මං ඤාණසම්පයොගාභාවතො ඤාණඵලුප්පාදනෙ අසමත්ථං, යථා තං අලොභසම්පයොගාභාවතො අලොභඵලුප්පාදනෙ අසමත්ථං අකුසලකම්මන්ති තං අතිඋක්කට්ඨම්පි සමානං දුහෙතුකමෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති, න තිහෙතුකන්ති වුත්තං ‘‘තිහෙතුකමොමකං දුහෙතුකමුක්කට්ඨඤ්චා’’ත්‍යාදි.

‘Sự tái tục’ có nghĩa là chỉ một sự tái tục duy nhất. Vì không có sự tái tục trong nhiều kiếp sống do một nghiệp duy nhất, nhưng quả trong thời bình nhật thì có thể có trong cả trăm kiếp, cả ngàn kiếp. Như có lời nói: ‘Sau khi bố thí cho loài bàng sanh, vật cúng dường có thể được mong đợi (cho quả) gấp trăm lần’ (ma. ni. 3.379). Bởi vì ở đây, trí tuệ là đối nghịch với si, vốn là dấu hiệu của sự bất hạnh như mù từ khi sanh v.v., hoặc đối nghịch với tất cả các pháp bất thiện, do đó nghiệp tương ưng với trí tuệ đó không phải là duyên cho sự bất hạnh như mù từ khi sanh v.v. Vì vậy, (nghiệp) tam nhân dù rất yếu cũng chỉ lôi kéo sự tái tục nhị nhân, chứ không phải (sự tái tục) vô nhân. Và nghiệp nhị nhân, do không tương ưng với trí tuệ, nên không có khả năng sanh ra quả có trí tuệ, cũng như nghiệp bất thiện không có khả năng sanh ra quả vô tham do không tương ưng với vô tham. Do đó, nó dù rất ưu thắng cũng chỉ lôi kéo sự tái tục nhị nhân, chứ không phải (sự tái tục) tam nhân. Vì vậy, đã nói rằng ‘(nghiệp) tam nhân hạ liệt và (nghiệp) nhị nhân ưu thắng...’ v.v.

එත්ථ සියා – යථා පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණසම්පයුත්තෙ අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති (පටි. ම. 1.231) කුසලස්ස කම්මස්ස ජවනක්ඛණෙ තිණ්ණං, නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං, පටිසන්ධික්ඛණෙ තිණ්ණඤ්ච හෙතූනං වසෙන අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා ඤාණසම්පයුත්තූපපත්ති, තථා ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති (පටි. ම. 1.233) ජවනක්ඛණෙ ද්වින්නං, නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං, පටිසන්ධික්ඛණෙ ද්වින්නඤ්ච හෙතූනං වසෙන ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා ඤාණවිප්පයුත්තූපපත්ති වුත්තා, එවං ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති තිහෙතුකකම්මෙන දුහෙතුකපටිසන්ධියා අවුත්තත්තා නත්ථි තිහෙතුකස්ස දුහෙතුකපටිසන්ධිආකඩ්ඪනන්ති? නයිදමෙවං දුහෙතුකොමකකම්මෙන අහෙතුකපටිසන්ධියා විය තිහෙතුකොමකකම්මෙන සාමත්ථියානුරූපතො දුහෙතුකපටිසන්ධියාව දාතබ්බත්තා, කම්මසරික්ඛකවිපාකදස්සත්ථං පන මහාථෙරෙන සාවසෙසො පාඨො කතො. ඉතරථා ‘‘චතුන්නං හෙතූනං පච්චයා’’ති වචනාභාවතො දුහෙතුකකම්මෙන අහෙතුකූපපත්තියාපිඅභාවො ආපජ්ජති, තස්මා යථා සුගතියං ජච්චන්ධබධිරාදිවිපත්තියා අහෙතුකූපපත්තිං වජ්ජෙත්වා ගතිසම්පත්තියා සහෙතුකූපපත්තිදස්සනත්ථං දුහෙතුකූපපත්ති එව උද්ධටා, න අහෙතුකූපපත්ති, එවං කම්මසරික්ඛකවිපාකදස්සනත්ථං තිහෙතුකකම්මෙන [Pg.184] තිහෙතුකූපපත්ති එව උද්ධටා, න දුහෙතුකූපපත්ති, න පන අලබ්භනතොති දට්ඨබ්බං.

Ở đây có thể có (vấn nạn) – Giống như trong bộ Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga) có nói: ‘Sự tái sanh tương ưng trí trong thiện thú là do duyên của tám nhân’ (Paṭi. ma. 1.231), sự tái sanh tương ưng trí là do duyên của tám nhân theo cách có ba nhân trong sát-na tốc hành của nghiệp thiện, hai nhân trong sát-na ưa thích, và ba nhân trong sát-na tục sinh; cũng vậy, có nói: ‘Sự tái sanh bất tương ưng trí trong thiện thú là do duyên của sáu nhân’ (Paṭi. ma. 1.233), sự tái sanh bất tương ưng trí do duyên của sáu nhân đã được nói đến, theo cách có hai nhân trong sát-na tốc hành, hai nhân trong sát-na ưa thích, và hai nhân trong sát-na tục sinh. Như vậy, vì câu ‘sự tái sanh bất tương ưng trí trong thiện thú là do duyên của bảy nhân’ không được nói đến do sự tục sinh nhị nhân bởi nghiệp tam nhân, nên không có việc nghiệp tam nhân lôi kéo sự tục sinh nhị nhân, (phải chăng)? Không phải như vậy, vì giống như sự tục sinh vô nhân do nghiệp nhị nhân hạ liệt, sự tục sinh nhị nhân phải được cho bởi nghiệp tam nhân hạ liệt tương ứng với khả năng của nó. Tuy nhiên, để chỉ ra quả tương xứng với nghiệp, vị Đại Trưởng lão đã trình bày bài kinh một cách còn bỏ sót. Nếu không, vì không có lời nói ‘do duyên của bốn nhân’, nên sẽ dẫn đến việc không có cả sự tái sanh vô nhân do nghiệp nhị nhân. Do đó, giống như trong thiện thú, để chỉ ra sự tái sanh hữu nhân trong thiện thú, bằng cách loại trừ sự tái sanh vô nhân với các khiếm khuyết như mù, điếc bẩm sinh, v.v., chỉ có sự tái sanh nhị nhân được nêu lên, chứ không phải sự tái sanh vô nhân. Cũng vậy, để chỉ ra quả tương xứng với nghiệp, chỉ có sự tái sanh tam nhân do nghiệp tam nhân được nêu lên, chứ không phải sự tái sanh nhị nhân. Nhưng nên hiểu rằng không phải là không thể có được.

74. එවං එකාය චෙතනාය සොළස විපාකානි එත්ථෙව ද්වාදසකමග්ගො අහෙතුකට්ඨකම්පීති පවත්තස්ස තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදස්ස වසෙන විපාකප්පවත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි එකාය චෙතනාය ද්වාදස විපාකානි එත්ථෙව දසකමග්ගො අහෙතුකට්ඨකම්පීති ආගතස්ස මොරවාපීවාසීමහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරවාදස්සපි වසෙන දස්සෙතුං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරවිපාකානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යථා මුඛෙ චලිතෙ ආදාසතලෙ මුඛනිමිත්තං චලති, එවං අසඞ්ඛාරකුසලස්ස අසඞ්ඛාරවිපාකොව හොති, න සසඞ්ඛාරොති එවං ආගමනතොව සඞ්ඛාරභෙදොති අයමෙත්ථාධිප්පායො. යස්මා පන විපාකස්ස සඞ්ඛාරභෙදො පච්චයවසෙන ඉච්ඡිතො, න කම්මවසෙන, තස්මා එස කෙචිවාදො කතො.

74. Như vậy, sau khi đã chỉ ra sự diễn tiến của quả theo quan điểm của Trưởng lão Tipiṭakacūḷanāga, người chủ trương rằng ‘một tư có mười sáu quả, ở đây có mười hai loại (quả Dục giới), và tám loại vô nhân’, bây giờ để chỉ ra (quan điểm) theo Trưởng lão Mahādhammarakkhita ở Morāvāpī, người chủ trương rằng ‘một tư có mười hai quả, ở đây có mười loại (quả Dục giới), và tám loại vô nhân’, (câu) ‘quả vô hành, quả hữu hành’ v.v... đã được nói. Giống như khi mặt chuyển động, hình ảnh của mặt trong gương cũng chuyển động, cũng vậy, nghiệp thiện vô hành chỉ có quả vô hành, không có quả hữu hành. Như vậy, chủ ý ở đây là sự phân biệt về hành (saṅkhāra) chỉ do truyền thống (āgamana). Tuy nhiên, vì sự phân biệt về hành của quả được mong muốn theo phương diện duyên, chứ không phải theo phương diện nghiệp, do đó, đây được gọi là quan điểm của một số vị.

තෙසන්ති තෙසං එවංවාදීනං. යථාක්කමන්ති තිහෙතුකුක්කට්ඨාදීනං අනුක්කමෙන. ද්වාදස විපාකානීති තිහෙතුකුක්කට්ඨඅසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකකම්මස්ස වසෙන යථාක්කමං සසඞ්ඛාරිකචතුක්කවජ්ජිතානි, අසඞ්ඛාරිකචතුක්කවජ්ජිතානි ච ද්වාදස විපාකානි, තථා තිහෙතුකොමකස්ස, දුහෙතුකුක්කට්ඨස්ස ච කම්මස්ස වසෙන දුහෙතුකසසඞ්ඛාරද්වයවජ්ජිතානි, දුහෙතුකාසඞ්ඛාරද්වයවජ්ජිතානි ච දස විපාකානි, දුහෙතුකොමකස්ස වසෙන දුහෙතුකද්වයවජ්ජිතානි ච අට්ඨ විපාකානි යථාවුත්තස්ස ‘‘තිහෙතුකමුක්කට්ඨ’’න්ත්‍යාදිනා වුත්තනයස්ස අනුසාරෙන අනුස්සරණෙන යථාසම්භවං තස්ස තස්ස සම්භවානුරූපතො උද්දිසෙ.

‘Của họ’ nghĩa là của những người có quan điểm như vậy. ‘Theo thứ tự’ nghĩa là theo thứ tự của nghiệp tam nhân thượng hạng, v.v... ‘Mười hai quả’ có nghĩa là: do nghiệp tam nhân thượng hạng vô hành và hữu hành, theo thứ tự có mười hai quả, loại trừ bốn quả hữu hành và loại trừ bốn quả vô hành; cũng vậy, do nghiệp tam nhân hạ liệt và nghiệp nhị nhân thượng hạng, có mười quả, loại trừ hai quả nhị nhân hữu hành và loại trừ hai quả nhị nhân vô hành; do nghiệp nhị nhân hạ liệt, có tám quả, loại trừ hai quả nhị nhân. Nên chỉ ra tùy theo khả năng tương ứng của từng loại, bằng cách hồi tưởng theo phương pháp đã được nói đến như đã được đề cập ‘nghiệp tam nhân thượng hạng’ v.v...

75. පරිතො අත්තං ඛණ්ඩිතං විය අප්පානුභාවන්ති පරිත්තං. පකට්ඨභාවං නීතන්ති පණීතං, උභින්නං මජ්ඣෙ භවං මජ්ඣිමං. තත්ථ ‘‘පටිලද්ධමත්තං [Pg.185] අනාසෙවිතං පරිත්ත’’න්ති අවිසෙසතොව අට්ඨකථායං වුත්තං, තථා ‘‘නාතිසුභාවිතං අපරිපුණ්ණවසීභාවං මජ්ඣිමං. අතිවිය සුභාවිතං පන සබ්බසො පරිපුණ්ණවසීභාවං පණීත’’න්ති. ආචරියෙන පනෙත්ථ පරිත්තම්පි ඊසකං ලද්ධාසෙවනමෙවාධිප්පෙතන්ති දිස්සති. තථා හානෙන නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ –

75. ‘Paritta’ (hạ liệt) là có oai lực nhỏ, giống như bị cắt xén xung quanh. ‘Paṇīta’ (cao quý) là được đưa đến trạng thái ưu việt, ‘majjhima’ (trung bình) là cái ở giữa cả hai. Về điều này, trong Chú giải đã nói một cách không phân biệt rằng: ‘Paritta là chỉ mới đạt được, chưa được thực hành thuần thục’; cũng vậy, ‘Majjhima là chưa được tu tập kỹ lưỡng, chưa hoàn toàn thuần thục. Còn Paṇīta là đã được tu tập rất kỹ lưỡng, hoàn toàn thuần thục về mọi mặt’. Ở đây, dường như vị Thầy cũng có ý muốn nói rằng ‘paritta’ là đã có được sự thực hành thuần thục một chút. Thật vậy, ngài đã nói trong tác phẩm Nāmarūpapariccheda –

‘‘සමානාසෙවනෙ ලද්ධෙ, විජ්ජමානෙ මහබ්බලෙ;

අලද්ධා තාදිසං හෙතුං, අභිඤ්ඤා න විපච්චතී’’ති. (නාම. පරි. 474);

‘Khi sự thực hành thuần thục tương đương được đạt đến, và có sức mạnh lớn lao hiện hữu; khi không có được nhân duyên như vậy, thắng trí không thể trổ quả.’ (Nāma. pari. 474);

සමානභූමිකතොව ආසෙවනලාභෙන බලවභාවතො මහග්ගතධම්මානං විපාකදානං වත්වා තදභාවතො අභිඤ්ඤාය අවිපච්චනං වුත්තං. හීනෙහි ඡන්දචිත්තවීරියවීමංසාහි නිබ්බත්තිතං වා පරිත්තං. මජ්ඣිමෙහි ඡන්දාදීහි මජ්ඣිමං. පණීතෙහි පණීතන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

Sau khi nói về việc cho quả của các pháp đáo đại do có được sự thực hành thuần thục và có sức mạnh ngay trong cùng một cõi, việc không trổ quả của thắng trí do không có điều đó đã được nói đến. Hoặc, ‘paritta’ là cái được tạo ra bởi dục, tâm, cần, và thẩm kém cỏi. ‘Majjhima’ là (cái được tạo ra) bởi dục, v.v... ở mức trung bình. ‘Paṇīta’ là (cái được tạo ra) bởi (dục, v.v...) ở mức cao quý. Thôi, không cần phải nói dài dòng nữa.

84. පඤ්චමජ්ඣානං භාවෙත්වාති අභිඤ්ඤාභාවං අසම්පත්තං පඤ්චමජ්ඣානං තිවිධම්පි භාවෙත්වා. අභිඤ්ඤාභාවප්පත්තස්ස පන අවිපාකභාවො ‘‘අලද්ධා තාදිස’’න්ත්‍යාදිනා (නාම. පරි. 474) ආචරියෙන සාධිතො. මූලටීකාකාරාදයො පන අඤ්ඤථාපි තං සාධෙන්ති. තං පන සඞ්ඛෙපතො, තත්ථ තත්ථ විත්ථාරතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං. සඤ්ඤාවිරාගං භාවෙත්වාති ‘‘සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො’’ත්‍යාදිනා, ‘‘ධී චිත්තං ධිබ්බතං චිත්ත’’න්ත්‍යාදිනා වා නයෙන අරූපප්පවත්තියා ආදීනවදස්සනෙන තදභාවෙ ච පණීතභාවසන්නිට්ඨානෙන වායොකසිණෙ කෙසඤ්චි මතෙන පරිච්ඡින්නාකාසකසිණෙ වා භාවනාබලෙන තෙන පටිලභිතබ්බභාවෙ අරූපස්ස අනිබ්බත්තිසභාවාපාදනවසෙන අරූපවිරාගභාවනං භාවෙත්වා අඤ්ඤසත්තෙසු උප්පජ්ජන්ති කම්මකිරියවාදිනො තිත්ථියා එවාත්‍යධිප්පායො[Pg.186]. තෙ පන යෙන ඉරියාපථෙන ඉධ මරන්ති. තෙනෙව තත්ථ නිබ්බත්තන්තීති දට්ඨබ්බං.

84. Sau khi đã tu tập đệ ngũ thiền có nghĩa là sau khi đã tu tập cả ba loại đệ ngũ thiền chưa đạt đến trạng thái thắng trí. Còn đối với (thiền) đã đạt đến trạng thái thắng trí, việc không có quả đã được vị thầy chứng minh bằng câu ‘aladdhā tādisa’ v.v... (nāma. pari. 474). Tuy nhiên, các vị như tác giả Mūlaṭīkā lại chứng minh điều đó theo cách khác. Điều đó nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày một cách tóm tắt và chi tiết ở những chỗ tương ứng trong Abhidhammatthavikāsinī. Sau khi đã tu tập sự ly tham đối với tưởng có nghĩa là sau khi đã tu tập sự ly tham đối với vô sắc bằng cách thấy sự nguy hại trong sự khởi lên của cõi vô sắc theo phương pháp ‘tưởng là bệnh, tưởng là ung nhọt’ v.v..., hoặc theo phương pháp ‘trí tuệ là tâm, tâm được ban phước trí tuệ’ v.v..., và bằng cách xác quyết trạng thái vi diệu trong sự vắng mặt của nó, hoặc bằng năng lực tu tập đề mục biến xứ gió, hoặc theo quan điểm của một số người là đề mục biến xứ hư không có giới hạn, bằng cách dẫn đến trạng thái không sinh khởi của vô sắc trong trường hợp nó có thể đạt được nhờ năng lực đó, (khi ấy) các ngoại đạo thuộc nghiệp tác kiến (kammakiriyavādino) sanh vào trong các chúng sanh khác (tức là vô tưởng), đó là ý nghĩa. Cần phải hiểu rằng, họ chết ở đây trong oai nghi nào thì họ tái sanh ở đó trong chính oai nghi ấy.

86. අනාගාමිනො පන සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්තීති අනාගාමිනොයෙව අරියා පුථුජ්ජනාදිකාලෙ, පච්ඡාපි වා පඤ්චමජ්ඣානං තිවිධම්පි භාවෙත්වා සද්ධාදිඉන්ද්‍රියවෙමත්තතානුක්කමෙන පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්ති.

86. Còn các vị Bất Lai sanh vào cõi Tịnh Cư có nghĩa là chỉ có các bậc Thánh Bất Lai, vào thời còn là phàm phu hoặc sau đó, sau khi đã tu tập cả ba loại đệ ngũ thiền, theo thứ tự sự khác biệt của các quyền như tín quyền v.v..., sanh vào năm cõi Tịnh Cư.

87. යථාක්කමං භාවෙත්වා යථාක්කමං ආරුප්පෙසු උප්පජ්ජන්තීති යොජනා යථාක්කමන්ති ච පඨමාරුප්පාදිඅනුක්කමෙන. සබ්බම්පි චෙතං තස්ස තස්සෙව ඣානස්ස ආවෙණිකභූමිවසෙන වුත්තං. නිකන්තියා පන සති පුථුජ්ජනාදයො යථාලද්ධජ්ඣානස්ස භූමිභූතෙසු සුද්ධාවාසවජ්ජිතෙසු යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්ති, තථා කාමභවෙපි කාමාවචරකම්මබලෙන. ‘ඉජ්ඣති, භික්ඛවෙ, සීලවතො චෙතොපණිධි විසුද්ධත්තා’ති (අ. නි. 8.35) හි වුත්තං. අනාගාමිනො පන කාමරාගස්ස සබ්බසො පහීනත්තා කාමභවෙසු නිකන්තිං න උප්පාදෙන්තීති කාමලොකවජ්ජිතෙ යථාලද්ධජ්ඣානභූමිභූතෙ යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්ති. සුද්ධාවාසෙසු හි අනාගාමිනොයෙව නිබ්බත්තන්තීති නියමො අත්ථි. තෙ පන අඤ්ඤත්ථ න නිබ්බත්තන්තීති නියමො නත්ථි. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ආචරියෙන –

87. Sự liên kết là ‘sau khi đã tu tập theo thứ tự, sanh vào các cõi vô sắc theo thứ tự’. Và ‘theo thứ tự’ có nghĩa là theo trình tự của thiền vô sắc thứ nhất v.v... Tất cả điều này được nói dựa trên cõi riêng biệt của chính thiền ấy. Tuy nhiên, khi có sự ái luyến, các vị phàm phu v.v... tái sanh vào bất cứ nơi nào trong các cõi thuộc về thiền mà họ đã chứng đắc, ngoại trừ các cõi Tịnh Cư; tương tự như vậy, (họ tái sanh) trong cõi dục do năng lực của nghiệp cõi dục. Vì đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, tâm nguyện của người có giới được thành tựu do sự trong sạch’ (a. ni. 8.35). Còn các vị Bất Lai, do đã hoàn toàn đoạn trừ dục ái, không khởi lên sự ái luyến trong các cõi dục, nên tái sanh vào bất cứ nơi nào trong các cõi thuộc về thiền mà họ đã chứng đắc, ngoại trừ thế giới dục. Vì có quy luật rằng chỉ có các vị Bất Lai mới tái sanh trong các cõi Tịnh Cư. Nhưng không có quy luật rằng họ không tái sanh ở nơi khác. Do vậy, vị thầy đã nói rằng –

‘‘සුද්ධාවාසෙස්වනාගාමි-පුග්ගලාවොපපජ්ජරෙ;

කාමධාතුම්හි ජායන්ති, අනාගාමිවිවජ්ජිතා’’ති. (පරම. වි. 205);

‘Chỉ các bậc Bất Lai mới sanh vào cõi Tịnh Cư; những người không phải Bất Lai thì sanh trong cõi Dục.’ (parama. vi. 205);

සුක්ඛවිපස්සකාපි පනෙතෙ මරණකාලෙ එකන්තෙනෙව සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙන්ති සමාධිම්හි පරිපූරකාරීභාවතොති දට්ඨබ්බං. ‘‘ඉත්ථියොපි පන අරියා වා අනරියා වා අට්ඨසමාපත්තිලාභිනියො බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසුයෙව නිබ්බත්තන්තී’’ති අට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 809; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.279 ආදයො; ම. නි. අට්ඨ. 3.130) වුත්තං. අපිචෙත්ථ වෙහප්ඵලඅකනිට්ඨචතුත්ථාරුප්පභවානං සෙට්ඨභවභාවතො [Pg.187] තත්ථ නිබ්බත්තා අරියා අඤ්ඤත්ථ නුප්පජ්ජන්ති, තථා අවසෙසෙසු උපරූපරි බ්‍රහ්මලොකෙසු නිබ්බත්තා හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමෙසු. වුත්තඤ්හෙතං ආචරියෙන –

Cần phải hiểu rằng, các vị tu thuần quán này vào lúc lâm chung chắc chắn tạo ra sự nhập định vì họ là những người hoàn thiện định. Và trong Chú giải đã nói rằng: ‘Còn các người nữ, dù là bậc Thánh hay không phải Thánh, nếu là người đắc tám thiền chứng, thì chỉ tái sanh trong cõi Phạm Chúng thiên’. Hơn nữa, ở đây, do các cõi Quảng Quả, Sắc Cứu Cánh và cõi Vô sắc thứ tư là những cõi cao nhất, nên các bậc Thánh đã sanh ở đó không sanh lại ở nơi khác; tương tự như vậy, những vị đã sanh ở các cõi Phạm thiên cao hơn và cao hơn nữa trong số các cõi còn lại, thì không sanh lại ở các cõi thấp hơn và thấp hơn nữa. Điều này đã được vị thầy nói rằng –

‘‘වෙහප්ඵලෙ අකනිට්ඨෙ, භවග්ගෙ ච පතිට්ඨිතා;

න පුනාඤ්ඤත්ථ ජායන්ති, සබ්බෙ අරියපුග්ගලා;

බ්‍රහ්මලොකගතා හෙට්ඨා, අරියා නොපපජ්ජරෙ’’ති. (නාම. පරි. 452-453);

‘Tất cả các bậc Thánh đã an trú trong cõi Quảng Quả, Sắc Cứu Cánh và Hữu Đảnh, thì không sanh lại ở nơi nào khác; các bậc Thánh đã đến cõi Phạm thiên thì không tái sanh ở cõi thấp hơn.’ (nāma. pari. 452-453);

කම්මචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về bốn loại nghiệp đã kết thúc.

චුතිපටිසන්ධික්කමවණ්ණනා

Giải về tiến trình tử và tục sinh

89. ‘‘ආයුක්ඛයෙනා’’ත්‍යාදීසු සතිපි කම්මානුභාවෙ තංතංගතීසු යථාපරිච්ඡින්නස්ස ආයුනො පරික්ඛයෙන මරණං ආයුක්ඛයමරණං. සතිපි තත්ථ තත්ථ පරිච්ඡින්නායුසෙසෙ ගතිකාලාදිපච්චයසාමග්ගියඤ්ච තංතංභවසාධකස්ස කම්මුනො පරිනිට්ඨිතවිපාකත්තා මරණං කම්මක්ඛයමරණං. ආයුකම්මානං සමකමෙව පරික්ඛීණත්තා මරණං උභයක්ඛයමරණං. සතිපි තස්මිං දුවිමෙ පුරිමභවසිද්ධස්ස කස්සචි උපච්ඡෙදකකම්මුනො බලෙන සත්ථහරණාදීහි උපක්කමෙහි උපච්ඡිජ්ජමානසන්තානානං, ගුණමහන්තෙසු වා කතෙන කෙනචි උපක්කමෙන ආයූහිතඋපච්ඡෙදකකම්මුනා පටිබාහිතසාමත්ථියස්ස කම්මස්ස තංතංඅත්තභාවප්පවත්තනෙ අසමත්ථභාවතො දුසිමාරකලාබුරාජාදීනං විය තඞ්ඛණෙයෙව ඨානාචාවනවසෙන පවත්තමරණං උපච්ඡෙදකමරණං නාම. ඉදං පන නෙරයිකානං උත්තරකුරුවාසීනං කෙසඤ්චි දෙවානඤ්ච න හොති. තෙනාහු –

89. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Āyukkhayena’ (Do hết tuổi thọ), cái chết do sự cạn kiệt tuổi thọ đã được quy định trong các cõi tương ứng, mặc dù vẫn còn năng lực của nghiệp, được gọi là cái chết do hết tuổi thọ (āyukkhayamaraṇaṃ). Cái chết do nghiệp tạo ra kiếp sống ấy đã cho quả xong, mặc dù vẫn còn tuổi thọ đã được quy định ở các nơi ấy và sự hội đủ của các duyên như thời gian của cõi v.v..., được gọi là cái chết do hết nghiệp (kammakkhayamaraṇaṃ). Cái chết do cả tuổi thọ và nghiệp cùng lúc cạn kiệt được gọi là cái chết do hết cả hai (ubhayakkhayamaraṇaṃ). Cái chết xảy ra do năng lực của một nghiệp hủy diệt nào đó đã được tạo trong kiếp trước, đối với những chúng sanh có dòng sinh mệnh bị cắt đứt bởi các phương tiện như bị vũ khí sát hại v.v..., mặc dù cả hai (tuổi thọ và nghiệp) vẫn còn; hoặc đối với những người như ác ma Dusi, vua Kalābu v.v..., do nghiệp (sanh) của họ bị năng lực của nghiệp hủy diệt được tạo ra bởi một hành động nào đó đối với những bậc có đức hạnh lớn lao áp đảo, khiến nó không còn khả năng duy trì thân mạng ấy nữa, nên họ bị rơi khỏi vị trí ngay trong khoảnh khắc ấy, được gọi là cái chết do nghiệp hủy diệt (upacchedakamaraṇaṃ). Tuy nhiên, cái chết này không xảy ra đối với các chúng sanh địa ngục, cư dân của xứ Uttarakuru, và một số chư thiên. Do đó, các ngài đã nói –

‘‘උපක්කමෙන වා කෙසඤ්චුපච්ඡෙදකකම්මුනා’’ති. (ස. ස. 62);

‘Hoặc đối với một số người, (cái chết xảy ra) do phương tiện của nghiệp hủy diệt.’ (sa. sa. 62);

මරණස්ස උප්පත්ති පවත්ති මරණුප්පත්ති.

Sự sanh khởi, sự diễn tiến của cái chết là maraṇuppatti (sự sanh khởi của cái chết).

90. මරණකාලෙති [Pg.188] මරණාසන්නකාලෙ. යථාරහන්ති තංතංගතීසු උප්පජ්ජනකසත්තානුරූපං, කත්ථචි පන අනුප්පජ්ජමානස්ස ඛීණාසවස්ස යථොපට්ඨිතං නාමරූපධම්මාදිකමෙව චුතිපරියොසානානං ගොචරභාවං ගච්ඡති, න කම්මකම්මනිමිත්තාදයො. උපලද්ධපුබ්බන්ති චෙතියදස්සනාදිවසෙන පුබ්බෙ උපලද්ධං. උපකරණභූතන්ති පුප්ඵාදිවසෙන උපකරණභූතං. උපලභිතබ්බන්ති අනුභවිතබ්බං. උපභොගභූතන්ති අච්ඡරාවිමානකප්පරුක්ඛනිරයග්ගිආදිකං උපභුඤ්ජිතබ්බං. අච්ඡරාවිමානකප්පරුක්ඛමාතුකුච්ඡිආදිගතං හි රූපායතනං සුගතිනිමිත්තං. නිරයග්ගිනිරයපාලාදිගතං දුග්ගතිනිමිත්තං. ගතියා නිමිත්තං ගතිනිමිත්තං.

90. Maraṇakāleti (vào lúc chết) có nghĩa là maraṇāsannakāle (vào lúc cận tử). Yathārahaṃ (tùy theo thích ứng) có nghĩa là tương ứng với chúng sanh sẽ sanh vào trong các cõi ấy. Tuy nhiên, đối với bậc lậu tận không còn tái sanh ở đâu nữa, chỉ có các pháp danh sắc v.v... đã hiện khởi như thế nào thì trở thành đối tượng của (các tâm) cho đến lúc chết, chứ không phải là nghiệp, nghiệp tướng v.v... Upaladdhapubbaṃ (đã từng chứng đắc) có nghĩa là đã chứng đắc trước đây do việc thấy bảo tháp v.v... Upakaraṇabhūtaṃ (đã trở thành vật dụng) có nghĩa là đã trở thành vật dụng do (dâng cúng) hoa v.v... Upalabbitabbaṃ (sẽ được lãnh thọ) có nghĩa là sẽ được kinh nghiệm. Upabhogabhūtaṃ (đã trở thành vật thọ hưởng) có nghĩa là sẽ được thọ hưởng thiên nữ, lâu đài, cây như ý, lửa địa ngục v.v... Quả vậy, sắc xứ thuộc về thiên nữ, lâu đài, cây như ý, bụng mẹ v.v... là tướng của thiện thú. (Sắc xứ) thuộc về lửa địa ngục, lính canh địa ngục v.v... là tướng của ác thú. Gatiyā nimittaṃ (tướng của cõi đi đến) là gatinimittaṃ (thú tướng).

කම්මබලෙනාති පටිසන්ධිනිබ්බත්තකස්ස කුසලාකුසලකම්මස්ස ආනුභාවෙන. ඡන්නං ද්වාරානන්ති වක්ඛමානනයෙන යථාසම්භවං ඡන්නං උපපත්තිද්වාරානං, යදි කුසලකම්මං විපච්චති, තදා පරිසුද්ධං කුසලචිත්තං පවත්තති, අථ අකුසලකම්මං, තදා උපක්කිලිට්ඨං අකුසලචිත්තන්ති ආහ ‘‘විපච්චමානක…පෙ… කිලිට්ඨං වා’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘නිමිත්තස්සාදගධිතං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨති, අනුබ්‍යඤ්ජනස්සාදගධිතං වා, තස්මිං චෙ සමයෙ කාලං කරොති, ඨානමෙතං විජ්ජති, යං ද්වින්නං ගතීනං අඤ්ඤතරං ගතිං උපපජ්ජෙය්‍ය නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා’’ති (සං. නි. 4.235). තත්ථොණතං වාති තස්මිං උපපජ්ජිතබ්බභවෙ ඔණතං විය, තත්ථොණතං එවාති වා පදච්ඡෙදො. ‘‘බාහුල්ලෙනා’’ති එත්ථ අධිප්පායො ‘‘යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. අථ වා ‘‘යථාරහ’’න්ති ඉමිනාව සො සක්කා සඞ්ගහෙතුන්ති ‘‘බාහුල්ලෙනා’’ති ඉමිනා සහසා ඔච්ඡිජ්ජමානජීවිතානං සණිකං මරන්තානං විය න අභික්ඛණමෙවාති දීපිතන්ති විඤ්ඤායති. අභිනවකරණවසෙනාති තඞ්ඛණෙ කරියමානං විය අත්තානං අභිනවකරණවසෙන.

Kammabalena (do năng lực của nghiệp) có nghĩa là do oai lực của nghiệp thiện và bất thiện tạo ra sự tái sanh. Channaṃ dvārānaṃ (của sáu môn) có nghĩa là của sáu môn sanh khởi tùy theo khả năng theo phương cách sẽ được nói đến. Nếu nghiệp thiện cho quả, khi ấy tâm thiện trong sạch diễn tiến; còn nếu nghiệp bất thiện (cho quả), khi ấy tâm bất thiện ô nhiễm (diễn tiến), nên ngài đã nói: “vipaccamānaka…pe… kiliṭṭhaṃ vā (tùy theo nghiệp đang cho quả... hoặc ô nhiễm)”. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy: “Này các Tỳ khưu, thức đứng lại, đứng lại do tham đắm vị ngọt của tướng, hoặc tham đắm vị ngọt của tướng phụ. Nếu vào lúc ấy mệnh chung, trường hợp này có thể xảy ra, là người ấy sẽ sanh vào một trong hai cõi, hoặc địa ngục hoặc bàng sanh.” (S. iv. 235). Tatthoṇataṃ vā (hoặc hướng về đó) có nghĩa là giống như hướng về kiếp sống sẽ sanh vào đó; hoặc có thể tách từ là tatthoṇataṃ eva (chỉ hướng về đó). Ở đây, ý nghĩa của “bāhullena (phần lớn)” nên được hiểu theo phương cách đã được nói trong câu “yebhuyyena bhavantare (phần nhiều trong kiếp sống khác)”. Hoặc là, vì ý nghĩa ấy có thể được bao gồm bởi chính từ “yathārahaṃ (tùy theo thích ứng)”, nên được biết rằng từ “bāhullena (phần lớn)” chỉ ra rằng (điều này) không xảy ra thường xuyên đối với những người có mạng sống bị cắt đứt đột ngột như đối với những người chết từ từ. Abhinavakaraṇavasena (do việc làm mới) có nghĩa là do việc tự mình làm mới giống như đang được thực hiện vào khoảnh khắc đó.

91. පච්චාසන්නමරණස්සාති [Pg.189] එකවීථිප්පමාණායුකවසෙන, තතො වා කිඤ්චි අධිකායුකවසෙන සමාසන්නමරණස්ස. වීථිචිත්තාවසානෙති තදාරම්මණපරියොසානානං, ජවනපරියොසානානං වා වීථිචිත්තානං අවසානෙ. තත්ථ ‘‘කාමභවතො චවිත්වා තත්ථෙව උප්පජ්ජමානානං තදාරම්මණපරියොසානානි, සෙසානං ජවනපරියොසානානී’’ති ධම්මානුසාරණියං වුත්තං. භවඞ්ගක්ඛයෙවාති යදි එකජවනවීථිතො අධිකතරායුසෙසො සියා, තදා භවඞ්ගාවසානෙ වා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. අථ එකචිත්තක්ඛණායුසෙසො සියා, තදා වීථිචිත්තාවසානෙ, තඤ්ච අතීතකම්මාදිවිසයමෙව. ‘‘තස්සානන්තරමෙවා’’ති ඉමිනා අන්තරාභවවාදිමතං පටික්ඛිපති.

91. Paccāsannamaraṇassa (của người gần chết) có nghĩa là của người có cái chết rất gần, do tuổi thọ chỉ còn bằng một lộ trình tâm, hoặc do tuổi thọ nhiều hơn một chút so với đó. Vīthicittāvasāne (vào lúc cuối của lộ trình tâm) có nghĩa là vào lúc cuối của các lộ trình tâm kết thúc bằng tâm Na-cảnh hoặc kết thúc bằng tâm tốc hành. Về điều này, trong sách Dhammānusāraṇī có nói: “Đối với những người chết từ cõi Dục và sanh lại ngay trong cõi ấy, (lộ trình tâm) kết thúc bằng tâm Na-cảnh; đối với những người còn lại, (lộ trình tâm) kết thúc bằng tâm tốc hành.” Bhavaṅgakkhaye (vào lúc kiếp sống hữu phần chấm dứt) có nghĩa là nếu tuổi thọ còn lại nhiều hơn một lộ trình tốc hành, khi ấy (tâm tái sanh) sanh lên rồi diệt vào lúc cuối của tâm hữu phần. Còn nếu tuổi thọ chỉ còn một sát-na tâm, khi ấy (tâm tái sanh sanh lên) vào lúc cuối của lộ trình tâm, và nó chỉ có đối tượng là nghiệp quá khứ v.v... Bằng câu “tassānantaram eva (ngay sau đó)”, ngài bác bỏ quan điểm của những người chủ trương có thân trung ấm.

යථාරහන්ති කම්මකරණකාලස්ස, විපාකදානකාලස්ස ච අනුරූපවසෙන. අථ වා විපච්චමානකකම්මානුරූපං අනුසයවසෙන, ජවනසහජාතවසෙන වා පවත්තිඅනුරූපතොත්‍යත්ථො. නනු ච ‘‘අවිජ්ජානුසයපරික්ඛිත්තෙනා’’ත්‍යාදි වුත්තං. ජවනසහජාතානඤ්ච කථං අනුසයභාවොති? නායං දොසො අනුසයසදිසතාය තාසම්පි අනුසයවොහාරභාවතො. ඉතරථා අකුසලකම්මසහජාතානං භවතණ්හාසහජාතානං වා චුතිආසන්නජවනසහජාතානඤ්ච සඞ්ගහො න සියා. අවිජ්ජාව අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයනතො පවත්තනතො අනුසයො, තෙන පරික්ඛිත්තෙන පරිවාරිතෙන. තණ්හානුසයොව මූලං පධානං සහකාරීකාරණභූතං ඉමස්සාති තණ්හානුසයමූලකො. සඞ්ඛාරෙනාති කුසලාකුසලකම්මෙන කම්මසහජාතඵස්සාදිධම්මසමුදායෙන චුතිආසන්නජවනසහජාතෙන වා, තෙන ජනියමානං. අවිජ්ජාය හි පටිච්ඡන්නාදීනවවිසයෙ තණ්හා නාමෙති, ඛිපනකසඞ්ඛාරසම්මතා යථාවුත්තසඞ්ඛාරා ඛිපන්ති, යථාහු –

Yathārahaṃ (tùy theo thích ứng) có nghĩa là tương ứng với lúc tạo nghiệp và lúc cho quả. Hoặc là, ý nghĩa là sự tương ứng trong diễn tiến tương ứng với nghiệp đang cho quả, do tùy miên hoặc do đồng sanh với tốc hành tâm. Chẳng phải đã nói “avijjānusayaparikkhittena (bị bao vây bởi vô minh tùy miên)” v.v... sao? Và làm thế nào các pháp đồng sanh với tốc hành tâm lại là tùy miên? Đây không phải là lỗi, vì chúng cũng được gọi là tùy miên do giống như tùy miên. Nếu không, sẽ không bao gồm được các pháp đồng sanh với nghiệp bất thiện, hoặc đồng sanh với hữu ái, và đồng sanh với tốc hành tâm cận tử. Chính vô minh là tùy miên do nó ngủ ngầm và diễn tiến theo nghĩa chưa được đoạn trừ; parikkhittena (bị bao vây) bởi nó có nghĩa là bị nó vây quanh. Chính ái tùy miên là gốc rễ, là nhân trợ duyên chính yếu của cái này, nên gọi là taṇhānusayamūlako (có ái tùy miên làm gốc rễ). Saṅkhārena (bởi hành) có nghĩa là bởi nghiệp thiện, bất thiện, bởi tập hợp các pháp như xúc đồng sanh với nghiệp, hoặc bởi (các pháp) đồng sanh với tốc hành tâm cận tử; được sanh ra bởi nó. Quả vậy, trong đối tượng có sự nguy hại bị che lấp bởi vô minh, ái làm cho hướng đến; các hành đã nói, được xem là hành động ném đi, ném đi (chúng sanh vào các cõi), như đã nói:

‘‘අවිජ්ජාතණ්හාසඞ්ඛාර-සහජෙහි අපායිනං;

විසයාදීනවච්ඡාදිනමනක්ඛිපකෙහි තු.

“Đối với chúng sanh trong đường ác, (thức tái sanh được sanh ra) bởi các pháp đồng sanh với vô minh, ái và hành, là những pháp che lấp sự nguy hại trong đối tượng, làm cho hướng đến, và ném đi.”

‘‘අප්පහීනෙහි [Pg.190] සෙසානං, ඡාදනං නමනම්පි ච;

ඛිපකා පන සඞ්ඛාරා, කුසලාව භවන්තිහා’’ති. (ස. ස. 164-165);

“Đối với những chúng sanh còn lại, do (phiền não) chưa được đoạn trừ, cũng có sự che lấp và sự hướng đến; nhưng các hành ném đi ở đây chỉ là thiện.” (Saṅkhepavaṇṇanā 164-165);

සම්පයුත්තෙහි පරිග්ගය්හමානන්ති අත්තනා සම්පයුත්තෙහි ඵස්සාදීහි ධම්මෙහි සම්පයුත්තපච්චයාදිනා පරිවාරෙත්වා ගය්හමානං, සහජාතානමධිට්ඨානභාවෙන පුබ්බඞ්ගමභූතන්ති අත්තනා සහජාතානං පතිට්ඨානභාවෙන පධානභූතං. ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2) හි වුත්තං. භවන්තරපටිසන්ධානවසෙනාති පුරිමභවන්තරස්ස, පච්ඡිමභවන්තරස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤං එකාබද්ධං විය පටිසන්දහනවසෙන උප්පජ්ජමානමෙව පතිට්ඨාති, න ඉතො ගන්ත්වාත්‍යධිප්පායො. න හි පුරිමභවපරියාපන්නො කොචි ධම්මො භවන්තරං සඞ්කමති, නාපි පුරිමභවපරියාපන්නහෙතූහි විනා උප්පජ්ජති පටිඝොසපදීපමුද්දා වියාති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

Sampayuttehi pariggayhamānaṃ (được nắm giữ bởi các pháp tương ưng) có nghĩa là được nắm giữ, được bao quanh bởi các pháp như xúc v.v... tương ưng với chính nó, bằng duyên tương ưng v.v... Sahajātānam adhiṭṭhānabhāvena pubbaṅgamabhūtaṃ (là pháp đi trước do là nền tảng cho các pháp đồng sanh) có nghĩa là là pháp chủ yếu do là nơi nương tựa cho các pháp đồng sanh với chính nó. Quả vậy, đã được nói: “Manopubbaṅgamā dhammā (Các pháp do ý dẫn đầu)” (Dh. P. 1-2). Bhavantarapaṭisandhānavasena (do việc nối liền kiếp sống khác) có nghĩa là nó được thiết lập do sanh lên bằng cách nối liền kiếp sống trước và kiếp sống sau với nhau như một thể thống nhất; ý muốn nói là không phải đi từ đây (đến đó). Quả vậy, không có pháp nào thuộc kiếp sống trước chuyển sang kiếp sống khác, cũng không (có pháp nào) sanh lên mà không có các nhân thuộc kiếp sống trước, giống như tiếng vang, ánh đèn, và dấu ấn. Thôi, không cần nói nhiều.

92. මන්දං හුත්වා පවත්තානි මන්දප්පවත්තානි. පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු මනොද්වාරෙ ගතිනිමිත්තවසෙන, පඤ්චද්වාරෙ කම්මනිමිත්තවසෙනාත්‍යධිප්පායො. පටිසන්ධිභවඞ්ගානම්පි පච්චුප්පන්නාරම්මණතා ලබ්භතීති මනොද්වාරෙ තාව පටිසන්ධියා චතුන්නං භවඞ්ගානඤ්ච, පඤ්චද්වාරෙ පන පටිසන්ධියාව පච්චුප්පන්නාරම්මණභාවො ලබ්භති. තථා හි කස්සචි මනොද්වාරෙ ආපාථමාගතං පච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තං ආරබ්භ උප්පන්නාය තදාරම්මණපරියොසානාය චිත්තවීථියා අනන්තරං චුතිචිත්තෙ උප්පන්නෙ තදනන්තරං පඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ ආරම්මණෙ පවත්තාය පටිසන්ධියා චතුන්නං භවඞ්ගානං, පඤ්චද්වාරෙ ච ඤාතකාදීහි උපට්ඨාපිතෙසු දෙය්‍යධම්මෙසු වණ්ණාදිකෙ ආරබ්භ යථාරහං පවත්තාය චිත්තවීථියා චුතිචිත්තස්ස ච අනන්තරං එකචිත්තක්ඛණායුකෙ ආරම්මණෙ පවත්තාය පටිසන්ධියා පච්චුප්පන්නාරම්මණෙ පවත්ති උපලබ්භතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො [Pg.191] පන විසුද්ධිමග්ගෙ(විසුද්ධි. 2.620 ආදයො) විභඞ්ගට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 227) වා සඞ්ඛාරපච්චයාවිඤ්ඤාණපදවණ්ණනායං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. ඡද්වාරග්ගහිතන්ති කම්මනිමිත්තං ඡද්වාරග්ගහිතං, ගතිනිමිත්තං ඡට්ඨද්වාරග්ගහිතන්ති යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. අපරෙ පන අවිසෙසතො වණ්ණෙන්ති. සච්චසඞ්ඛෙපෙපි තෙනෙවාධිප්පායෙන ඉදං වුත්තං –

92. Những sự diễn tiến một cách yếu ớt được gọi là mandappavattāni (diễn tiến yếu ớt). Ý nghĩa là: đối với các đối tượng hiện tại đã đi vào lộ trình, (tái sanh diễn ra) theo cách thức của thú tướng (gatinimitta) ở ý môn, và theo cách thức của nghiệp tướng (kammanimitta) ở năm môn. Việc có đối tượng hiện tại cũng có thể xảy ra cho tâm tái sanh và các tâm hữu phần, nên ở ý môn, tâm tái sanh và bốn tâm hữu phần (có đối tượng hiện tại); còn ở năm môn, chỉ có tâm tái sanh mới có được trạng thái đối tượng hiện tại. Thật vậy, đối với một người nào đó, khi một thú tướng hiện tại đã đi vào lộ trình ở ý môn, sau lộ trình tâm khởi lên bắt lấy đối tượng ấy và kết thúc bằng các tâm đồng sở duyên (tadārammaṇa), tâm tử (cuticitta) khởi lên, và ngay sau đó, tâm tái sanh và bốn tâm hữu phần diễn ra với đối tượng có tuổi thọ năm sát-na tâm. Và ở năm môn, khi các vật dâng cúng được thân quyến v.v... trình bày, sau lộ trình tâm diễn ra một cách tương xứng bắt lấy sắc v.v... và sau tâm tử, tâm tái sanh diễn ra với đối tượng có tuổi thọ một sát-na tâm, sự diễn tiến với đối tượng hiện tại được tìm thấy. Đây là phần tóm tắt ở đây; còn phần chi tiết nên được xem theo phương pháp đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga 2.620 tt.) hoặc trong Chú giải Phân Tích (Vibhaṅga-aṭṭhakathā 227) ở phần giải thích về câu ‘thức do duyên hành’. ‘Được bắt lấy bởi sáu môn’ (chadvāraggahitaṃ) nên được phối hợp tùy theo trường hợp như sau: nghiệp tướng được bắt lấy bởi sáu môn, thú tướng được bắt lấy bởi môn thứ sáu. Tuy nhiên, những vị khác giải thích không có sự phân biệt. Trong bộ Saccasaṅkhepa cũng với ý nghĩa ấy, điều này đã được nói –

‘‘පඤ්චද්වාරෙ සියා සන්ධි, විනා කම්මං ද්විගොචරෙ’’ති;

(ස. ස. 173);

‘Sự tái sanh có thể ở năm môn, với hai loại đối tượng, ngoại trừ nghiệp.’ (Sa. sa. 173);

අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.624-625; විභ. අට්ඨ. 227) පන ‘‘ගතිනිමිත්තං මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡතී’’ති වුත්තත්තා, තදාරම්මණාය ච පඤ්චද්වාරිකපටිසන්ධියා අදස්සිතත්තා, මූලටීකාදීසු ච ‘‘කම්මබලෙන උපට්ඨාපිතං වණ්ණායතනං සුපිනං පස්සන්තස්ස විය දිබ්බචක්ඛුස්ස විය ච මනොද්වාරෙයෙව ගොචරභාවං ගච්ඡතී’’ති (විසුද්ධි. මහා. 2.623) නියමෙත්වා වුත්තත්තා තෙසං වචනං න සම්පටිච්ඡන්ති ආචරියා. ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්චා’’ති එත්ථ ගතිනිමිත්තං තාව පච්චුප්පන්නාරම්මණං යුජ්ජති, කම්මනිමිත්තං පන පටිසන්ධිජනකකම්මස්සෙව නිමිත්තභූතං අධිප්පෙතන්ති කථං තස්ස චුතිආසන්නජවනෙහි ගහිතස්ස පච්චුප්පන්නභාවො සම්භවති. න හි තදෙව ආරම්මණුපට්ඨාපකං, තදෙව පටිසන්ධිජනකං භවෙය්‍ය උපචිතභාවාභාවතො අනස්සාදිතත්තා ච. ‘‘කතත්තා උපචිතත්තා’’ති (ධ. ස. 431) හි වචනතො පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනමෙව කම්මං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති. පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.232) ච නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං හෙතූනං පච්චයාපි සහෙතුකපටිසන්ධියා වුත්තත්තාකතූපචිතම්පි කම්මං තණ්හාය අස්සාදිතමෙව විපාකං අභිනිප්ඵාදෙති, තදා ච පටිසන්ධියා සමානවීථියං විය පවත්තමානානි චුතිආසන්නජවනානි කථං පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනානි සියුං, කථඤ්ච තානි තදා කණ්හාය පරාමට්ඨානි. අපිච පච්චුප්පන්නං කම්මනිමිත්තං චුතිආසන්නප්පවත්තානං පඤ්චද්වාරිකජවනානං ආරම්මණං හොති. ‘‘පඤ්චද්වාරිකකම්මඤ්ච පටිසන්ධිනිමිත්තකං න [Pg.192] හොති පරිදුබ්බලභාවතො’’ති අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.620; විභ. අට්ඨ. 227) වුත්තන්ති සච්චමෙතං. ඤාතකාදීහි උපට්ඨාපිතෙසු පන පුප්ඵාදීසු සන්නිහිතෙස්වෙව මරණසම්භවතො තත්ථ වණ්ණාදිකං ආරබ්භ චුතිආසන්නවීථිතො පුරිමභාගප්පවත්තානං පටිසන්ධිජනනසමත්ථානං මනොද්වාරිකජවනානං ආරම්මණභූතෙන සහ සමානත්තා තදෙකසන්තතිපතිතං චුතිආසන්නජවනග්ගහිතම්පි පච්චුප්පන්නං වණ්ණාදිකං කම්මනිමිත්තභාවෙන වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ආනන්දාචරියෙන ‘‘පඤ්චද්වාරෙ ච ආපාථමාගච්ඡන්තං පච්චුප්පන්නං කම්මනිමිත්තං ආසන්නකතකම්මාරම්මණසන්තතියං උප්පන්නං, තංසදිසඤ්ච දට්ඨබ්බ’’න්ති (විභ. මූලටී. 227; විසුද්ධි. මහා. 2.623).

Tuy nhiên, các vị A-xà-lê không chấp nhận lời của họ, vì trong Chú giải (Visuddhi. 2.624-625; Vibha. aṭṭha. 227) đã nói rằng ‘thú tướng đi vào lộ trình ở ý môn’, và vì sự tái sanh qua năm môn với tâm đồng sở duyên (tadārammaṇa) không được trình bày, và cũng vì trong các Phụ chú giải gốc (Mūlaṭīkā) v.v... đã quy định và nói rằng ‘sắc xứ được hiện khởi bởi năng lực của nghiệp chỉ trở thành đối tượng ở ý môn, giống như đối với người đang nằm mơ hay người có thiên nhãn’ (Visuddhi. mahā. 2.623). Trong câu ‘Và hiện tại’ (paccuppannañca), thú tướng là đối tượng hiện tại thì hợp lý; nhưng nghiệp tướng, được hiểu là tướng của chính nghiệp tạo ra tái sanh, làm sao có thể là hiện tại khi nó được bắt lấy bởi các tốc hành tâm cận tử? Cùng một thứ không thể vừa là thứ trình bày đối tượng, vừa là thứ tạo ra tái sanh, vì không có sự tích lũy và không được tham ái nếm trải. Vì theo câu ‘Do đã được làm và được tích lũy’ (Dha. sa. 431), chỉ có nghiệp đã được thực hành nhiều lần mới kéo theo sự tái sanh. Và trong Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga 1.232), vì đã nói rằng sự tái sanh có nhân là do duyên của hai nhân trong khoảnh khắc ái luyến (nikantikkhaṇa), nên nghiệp dù đã được làm và tích lũy cũng chỉ tạo ra quả khi đã được tham ái nếm trải. Khi ấy, các tốc hành tâm cận tử, diễn ra như trong cùng một lộ trình với tâm tái sanh, làm sao có thể được thực hành nhiều lần, và làm sao chúng có thể bị tham ái bám víu vào lúc đó? Hơn nữa, nghiệp tướng hiện tại là đối tượng của các tốc hành tâm năm môn diễn ra lúc cận tử. Lời nói trong Chú giải (Visuddhi. 2.620; Vibha. aṭṭha. 227) rằng ‘Nghiệp qua năm môn không trở thành tướng cho tái sanh vì nó rất yếu ớt’ là đúng thật. Tuy nhiên, vì sự chết có thể xảy ra ngay khi hoa v.v... được thân quyến trình bày, nên sắc v.v... hiện tại, được bắt lấy bởi các tốc hành tâm cận tử, được gọi là nghiệp tướng do sự tương đồng với đối tượng của các tốc hành tâm ý môn (có khả năng tạo ra tái sanh) đã diễn ra trong phần trước của lộ trình cận tử, và vì nó rơi vào cùng một dòng tương tục. Do vậy, ngài Ānandācariya đã nói: ‘Và nghiệp tướng hiện tại đi vào lộ trình ở năm môn nên được hiểu là đã khởi lên trong dòng tương tục của đối tượng của một nghiệp vừa mới làm, và tương tự như nó.’ (Vibha. mūlaṭī. 227; Visuddhi. mahā. 2.623).

94. යථාරහන්ති දුතියචතුත්ථපඨමතතියානං පටිසන්ධීනං අනුරූපතො.

94. ‘Tùy theo trường hợp’ (yathārahaṃ) có nghĩa là tùy theo sự tương ứng với các loại tái sanh thứ hai, thứ tư, thứ nhất và thứ ba.

98. ආරුප්පචුතියා පරං හෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතා ආරුප්පපටිසන්ධියො හොන්ති උපරූපරිඅරූපීනං හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමකම්මස්ස අනායූහනතො, උපචාරජ්ඣානස්ස පන බලවභාවතො තස්ස විපාකභූතා කාමතිහෙතුකා පටිසන්ධියො හොන්ති. රූපාවචරචුතියා පරං අහෙතුකරහිතා උපචාරජ්ඣානානුභාවෙනෙව දුහෙතුකතිහෙතුකපටිසන්ධියො සියුං, කාමතිහෙතුම්හා චුතිතො පරං සබ්බා එව කාමරූපාරූපභවපරියාපන්නා යථාරහං අහෙතුකාදිපටිසන්ධියො සියුං. ඉතරො දුහෙතුකාහෙතුකචුතිතො පරං කාමෙස්වෙව භවෙසු තිහෙතුකාදිපටිසන්ධියො සියුං.

98. Sau khi chết từ cõi Vô Sắc, có các sự tái sanh vào cõi Vô Sắc, ngoại trừ các cõi Vô Sắc thấp hơn, vì chúng sanh ở các cõi Vô Sắc cao hơn không nỗ lực tạo nghiệp cho các cõi thấp hơn; tuy nhiên, do năng lực của cận định thiền (upacārajjhāna), có thể có các sự tái sanh tam nhân trong cõi Dục, là quả của thiền ấy. Sau khi chết từ cõi Sắc Giới, do oai lực của cận định thiền, có thể có các sự tái sanh nhị nhân và tam nhân, không có tái sanh vô nhân. Sau khi chết từ một chúng sanh tam nhân trong cõi Dục, tất cả các loại tái sanh vô nhân v.v... thuộc về các cõi Dục, Sắc, và Vô Sắc đều có thể xảy ra tùy theo trường hợp. Từ các trường hợp khác, tức là sau khi chết từ một chúng sanh nhị nhân hay vô nhân, có thể có các sự tái sanh tam nhân v.v... chỉ trong các cõi Dục.

චුතිපටිසන්ධික්කමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về thứ tự của tử và tái sanh đã kết thúc.

99. පටිසන්ධියා [Pg.193] නිරොධස්ස අනන්තරතො පටිසන්ධිනිරොධානන්තරතො. තදෙව චිත්තන්ති තංසදිසතාය තබ්බොහාරප්පවත්තත්තා තදෙව චිත්තං යථා ‘‘තානියෙව ඔසධානී’’ති. අසති වීථිචිත්තුප්පාදෙති අන්තරන්තරා වීථිචිත්තානං උප්පාදෙ අසති, චුතිචිත්තං හුත්වා නිරුජ්ඣති තදෙව චිත්තන්ති සම්බන්ධො.

99. Paṭisandhinirodhānantarato có nghĩa là ngay sau khi diệt của (tâm) tục sinh. Tadeva cittaṃ (chính tâm ấy) có nghĩa là chính tâm ấy do có sự tương tự với tâm ấy, do cách dùng từ ngữ ấy được lưu hành, giống như (câu) “chính những dược thảo ấy”. Asati vīthicittuppāde có nghĩa là khi không có sự sanh khởi của các tâm lộ ở khoảng giữa, chính tâm ấy sau khi trở thành tâm tử thì diệt đi, đây là mối liên hệ.

101. පරිවත්තන්තා පවත්තන්ති යාව වට්ටමූලසමුච්ඡෙදාත්‍යධිප්පායො.

101. Ý nghĩa là chúng xoay vần, chúng diễn tiến cho đến khi đoạn tận gốc rễ của vòng luân hồi.

102. යථා ඉහ භවෙපටිසන්ධි චෙව භවඞ්ගඤ්ච වීථියො ච චුති ච, තථා පුන භවන්තරෙ පටිසන්ධිභවඞ්ගන්ති එවමාදිකා අයං චිත්තසන්තති පරිවත්තතීති යොජනා. කෙචි පන ඉමස්මිං පරිච්ඡෙදෙ වීථිමුත්තසඞ්ගහස්සෙව දස්සිතත්තා පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනමෙව ඉධ ගහණං යුත්තන්ත්‍යාධිප්පායෙන ‘‘පටිසන්ධිභවඞ්ගවීථියො’’ති ඉමස්ස පටිසන්ධිභවඞ්ගප්පවාහාති අත්ථං වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං පවත්තිසඞ්ගහදස්සනාවසානෙ තත්ථ සඞ්ගහිතානං සබ්බෙසමෙව නිගමනස්ස අධිප්පෙතත්තා. එවඤ්හි සති ‘‘පටිසඞ්ඛාය පනෙතමද්ධුව’’න්ති එත්ථ සබ්බෙසමෙව එත-සද්දෙන පරාමසනං සුට්ඨු උපපන්නං හොති. එතං යථාවුත්තං වට්ටපවත්තං අද්ධුවං අනිච්චං පලොකධම්මං පටිසඞ්ඛාය පච්චවෙක්ඛිත්වා බුධා පණ්ඩිතා චිරාය චිරකාලං සුබ්බතා හුත්වා අච්චුතං ධුවං අචවනධම්මං පදං නිබ්බානං අධිගන්ත්වා මග්ගඵලඤාණෙන සච්ඡිකත්වා තතොයෙව සුට්ඨු සමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා සමං නිරුපධිසෙසනිබ්බානධාතුං එස්සන්ති පාපුණිස්සන්ති.

102. Cách nối kết là: Giống như trong kiếp sống này có tục sinh, hộ kiếp, các lộ trình và tâm tử, cũng vậy trong kiếp sống khác lại có tục sinh, hộ kiếp, v.v... dòng tâm này xoay vần. Tuy nhiên, một số người với ý nghĩ rằng trong chương này chỉ trình bày về phần tóm lược các tâm ngoài lộ trình, nên việc chỉ đề cập đến tâm tục sinh, hộ kiếp và tâm tử ở đây là hợp lý, họ nói rằng ý nghĩa của câu “tục sinh, hộ kiếp, các lộ trình” là “dòng chảy của tục sinh và hộ kiếp”. Đó chỉ là ý kiến của họ, vì vào cuối phần trình bày về tóm lược sự diễn tiến, phần kết luận được dành cho tất cả những gì đã được tóm lược ở đó. Khi như vậy, việc từ “eta” (này) trong câu “paṭisaṅkhāya panetamaddhuvaṃ” (sau khi quán xét rằng pháp này là vô thường) đề cập đến tất cả các pháp ấy là rất thích hợp. Sau khi quán xét bằng trí tuệ rằng sự diễn tiến trong vòng luân hồi đã được nói đến này là không bền vững, vô thường, có bản chất hoại diệt, các bậc hiền trí, sau một thời gian dài giữ gìn giới hạnh, đã đạt đến và chứng ngộ bằng tuệ đạo và tuệ quả trạng thái bất tử, thường hằng, không biến đổi, tức là Niết Bàn; do đó, sau khi đã đoạn tận hoàn toàn các mối ràng buộc của ái luyến, các vị ấy sẽ đạt đến, sẽ chứng đắc trạng thái tịch tịnh, là Vô Dư Y Niết Bàn Giới.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Như vậy, trong bộ Chú giải Vi Diệu Pháp Yếu tên là Abhidhammatthavibhāvinī,

වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về chương Tâm Ngoài Lộ Trình đã kết thúc.

6. රූපපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

6. Giải Thích Chương Sắc Pháp

1. එවං [Pg.194] තාව චිත්තචෙතසිකවසෙන දුවිධං අභිධම්මත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි රූපං, තදනන්තරඤ්ච නිබ්බානං දස්සෙතුමාරභන්තො ආහ ‘‘එත්තාවතා’’ත්‍යාදි. සප්පභෙදප්පවත්තිකා උද්දෙසනිද්දෙසපටිනිද්දෙසවසෙන තීහි පරිච්ඡෙදෙහි වුත්තප්පභෙදවන්තො, පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන ද්වීහි පරිච්ඡෙදෙහි වුත්තප්පවත්තිවන්තො ච චිත්තචෙතසිකා ධම්මා එත්තාවතා පඤ්චහි පරිච්ඡෙදෙහි විභත්තා හි යස්මා, ඉදානි යථානුප්පත්තං රූපං පවුච්චතීති යොජනා.

1. Như vậy, sau khi đã trình bày hai loại ý nghĩa của Vi Diệu Pháp theo phương diện tâm và tâm sở, bây giờ, để bắt đầu trình bày về sắc pháp và sau đó là Niết Bàn, ngài (tác giả) đã nói “ettāvatā” (cho đến đây), v.v... Cách nối kết là: Vì rằng các pháp tâm và tâm sở, cùng với các phân loại và sự diễn tiến của chúng – có các phân loại được nói đến trong ba chương theo cách đề cương, giải thích và giải thích chi tiết; và có sự diễn tiến được nói đến trong hai chương theo cách diễn tiến và tục sinh – đã được phân tích trong năm chương cho đến đây, nên bây giờ sắc pháp sẽ được giải thích theo thứ tự.

2. ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතරූපවිභාගත්ථං මාතිකං ඨපෙතුං ‘‘සමුද්දෙසා’’ත්‍යාදි වුත්තං. සඞ්ඛෙපතො උද්දිසනං සමුද්දෙසො. එකවිධාදිවසෙන විභජනං විභාගො, සමුට්ඨාති එතස්මා ඵලන්ති සමුට්ඨානං, කම්මාදයො රූපජනකපච්චයා. චක්ඛුදසකාදයො කලාපා. පවත්තික්කමතො චෙති භවකාලසත්තභෙදෙන රූපානං උප්පත්තික්කමතො.

2. Bây giờ, để đặt ra đề mục cho phần phân tích sắc pháp như đã hứa, câu “samuddesā” (phần đề cương), v.v... đã được nói đến. Samuddeso là sự trình bày một cách tóm tắt. Vibhāgo là sự phân chia theo cách một loại, v.v... Samuṭṭhānaṃ là nơi mà từ đó các kết quả sanh khởi, tức là các duyên tạo ra sắc pháp như nghiệp, v.v... Kalāpā là các nhóm mười pháp bắt đầu bằng nhãn thập pháp, v.v... Và pavattikkamato có nghĩa là theo thứ tự sanh khởi của các sắc pháp, được phân chia theo cõi sống, thời gian và chúng sanh.

රූපසමුද්දෙසවණ්ණනා

Giải Thích Phần Đề Cương Về Sắc Pháp

3. උපාදින්නානුපාදින්නසන්තානෙසු සසම්භාරධාතුවසෙන මහන්තා හුත්වා භූතා පාතුභූතාති මහාභූතා (ධ. ස. අට්ඨ. 584). අථවා අනෙකවිධඅබ්භුතවිසෙසදස්සනෙන, අනෙකාභූතදස්සනෙන වා මහන්තානි අබ්භුතානි, අභූතානි වා එතෙසූති මහාභූතා, මායාකාරාදයො. තෙහි සමානා සයං අනීලාදිසභාවානෙව නීලාදිඋපාදායරූපදස්සනාදිතොති මහාභූතා. මනාපවණ්ණසණ්ඨානාදීහි වා සත්තානං වඤ්චිකා යක්ඛිනිආදයො විය මනාපඉත්ථිපුරිසරූපදස්සනාදිනා සත්තානං වඤ්චකත්තා මහන්තානි අභූතානි එතෙසූති මහාභූතා. වුත්තම්පි හෙතං –

3. Chúng được gọi là mahābhūtā (đại hiển) vì chúng trở nên to lớn và hiện hữu, tức là xuất hiện, trong các dòng tương tục hữu chấp thủ và vô chấp thủ, theo phương diện các yếu tố cấu thành của chúng. Hoặc, chúng được gọi là mahābhūtā vì trong chúng có những điều kỳ diệu to lớn hoặc những điều không thật, qua việc thấy được nhiều loại kỳ diệu đặc biệt hoặc nhiều điều không thật, giống như các nhà ảo thuật, v.v... Tương tự như họ, mặc dù tự thân chúng không có bản chất như màu xanh, v.v..., chúng được gọi là đại hiển vì chúng là nguyên nhân cho việc thấy được các sắc y sinh như màu xanh, v.v... Hoặc, giống như các nữ dạ xoa, v.v..., những kẻ lừa dối chúng sanh bằng màu sắc, hình dáng đẹp đẽ, chúng được gọi là mahābhūtā vì trong chúng có những điều không thật to lớn, do chúng lừa dối chúng sanh bằng cách hiển thị những hình dạng nam nữ đẹp đẽ. Và điều này đã được nói rằng –

‘‘මහන්තා [Pg.195] පාතුභූතාති, මහාභූතසමාති වා;

වඤ්චකත්තා අභූතෙන, ‘මහාභූතා’ති සම්මතා’’ති. (අභිධ. 626);

“Chúng được xem là ‘đại hiển’ vì chúng to lớn và xuất hiện, hoặc vì chúng tương tự như những điều vĩ đại không thật; và vì chúng lừa dối bằng những gì không thật.”

අථ වා මහන්තපාතුභාවතො මහන්තානි භවන්ති එතෙසු උපාදාරූපානි, භූතානි චාති මහාභූතානි. මහාභූතෙ උපාදාය පවත්තං රූපං උපාදායරූපං. යදි එවං ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තතො මහාභූතා’’ත්‍යාදිවචනතො (පට්ඨා. 1.1.53) එකෙකමහාභූතා සෙසමහාභූතානං නිස්සයා හොන්තීති තෙසම්පි උපාදායරූපතාපසඞ්ගොති? නයිදමෙවං උපාදායෙව පවත්තරූපානං තංසමඤ්ඤාසිද්ධිතො. යඤ්හි මහාභූතෙ උපාදියති, සයඤ්ච අඤ්ඤෙහි උපාදීයති. න තං උපාදායරූපං. යං පන උපාදීයතෙව, න කෙනචි උපාදීයති, තදෙව උපාදායරූපන්ති නත්ථි භූතානං තබ්බොහාරප්පසඞ්ගො. අපිච චතුන්නං මහාභූතානං උපාදායරූපන්ති උපාදායරූපලක්ඛණන්ති නත්ථි තයො උපාදාය පවත්තානං උපාදායරූපතාති.

Hoặc, chúng được gọi là mahābhūtāni (đại hiển) vì do sự xuất hiện to lớn của chúng, các sắc y sinh trong chúng trở nên to lớn, và chúng là các yếu tố (hiển). Sắc pháp diễn tiến nương vào các đại hiển được gọi là sắc y sinh (upādāyarūpaṃ). Nếu vậy, theo câu nói “duyên một đại hiển, các đại hiển kia (sanh khởi)”, v.v..., vì mỗi đại hiển là nơi nương tựa cho các đại hiển còn lại, chẳng phải chúng cũng sẽ có tính chất là sắc y sinh sao? Không phải vậy, vì danh từ đó được xác lập cho các sắc pháp chỉ diễn tiến bằng cách nương tựa. Pháp nào nương vào các đại hiển, và tự nó cũng được các pháp khác nương vào, thì đó không phải là sắc y sinh. Nhưng pháp nào chỉ nương tựa, mà không được pháp nào khác nương vào, chỉ pháp đó mới là sắc y sinh. Do đó, không có trường hợp dùng từ ngữ đó cho các đại hiển. Hơn nữa, đặc tính của sắc y sinh là nương vào cả bốn đại hiển, do đó, những pháp diễn tiến nương vào ba (đại hiển) thì không có tính chất là sắc y sinh.

4. පථනට්ඨෙන පථවී, තරුපබ්බතාදීනං පකතිපථවී විය සහජාතරූපානං පතිට්ඨානභාවෙන පක්ඛායති, උපට්ඨාතීති වුත්තං හොති, පථවී එව ධාතු සලක්ඛණධාරණාදිතො නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන සරීරසෙලාවයවධාතුසදිසත්තා චාති පථවීධාතු. ආපෙති සහජාතරූපානි පත්ථරති, ආපායති වා බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙතීති ආපො. තෙජෙති පරිපාචෙති, නිසෙති වා තික්ඛභාවෙන සෙසභූතත්තයං උස්මාපෙතීති තෙජො. වායති දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන භූතසඞ්ඝාතං පාපෙතීති වායො. චතස්සොපි පනෙතා යථාක්කමං කථිනත්තදවත්තඋණ්හත්තවිත්ථම්භනත්තලක්ඛණාති දට්ඨබ්බං.

4. Pathavī (địa) có nghĩa là trải rộng; được nói rằng nó hiện rõ, nó có mặt như là nền tảng cho các sắc pháp đồng sanh, giống như đất thông thường đối với cây cối, núi non, v.v... Pathavīdhātu (địa đại) là vì nó chính là địa, và là đại (yếu tố) do nó mang giữ tự tướng của mình, và vì nó không có sinh mạng, không có linh hồn, tương tự như các yếu tố khoáng chất trong cơ thể hay trong đá. Āpo (thủy) là vì nó thấm nhuần các sắc pháp đồng sanh, hoặc nó làm cho tăng trưởng, phát triển. Tejo (hỏa) là vì nó làm cho chín muồi, hoặc nó làm cho sắc bén, làm cho ba đại hiển còn lại nóng lên bằng tính chất mãnh liệt của nó. Vāyo (phong) là vì nó di chuyển, nó đưa nhóm đại hiển đến nơi khác, là nguyên nhân cho sự sanh khởi ở nơi khác. Cần phải hiểu rằng cả bốn yếu tố này theo thứ tự có đặc tính là cứng, lỏng, nóng và căng phồng (hay chuyển động).

5. චක්ඛාදීනං වචනත්ථො හෙට්ඨා කථිතොව. පසාදරූපං නාම චතුන්නං මහාභූතානං පසන්නභාවහෙතුකත්තා. තං [Pg.196] පන යථාක්කමං දට්ඨුකාමතාසොතුකාමතාඝායිතුකාමතාසායිතුකාමතාඵුසිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණං. තත්ථ චක්ඛු තාව මජ්ඣෙ කණ්හමණ්ඩලස්ස ඌකාසිරප්පමාණෙ අභිමුඛෙ ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිපදෙසෙ තෙලමිව පිචුපටලානි සත්තක්ඛිපටලානි බ්‍යාපෙත්වා ධාරණනහාපනමණ්ඩනබීජනකිච්චාහි චතූහි ධාතීහි විය ඛත්තියකුමාරො සන්ධාරණබන්ධනපරිපාචනසමුදීරණකිච්චාහි චතූහි ධාතූහි කතූපකාරං උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං ආයුනා පරිපාලියමානං වණ්ණාදීහි පරිවාරිතං යථායොගං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථුද්වාරභාවං සධෙන්තං පවත්තති, ඉතරං ‘‘සසම්භාරචක්ඛූ’’ති වුච්චති. එවං සොතාදයොපි යථාක්කමං සොතබිලබ්භන්තරෙ අඞ්ගුලිවෙධනාකාරං උපචිතතනුතම්බලොමං, නාසිකබ්භන්තරෙ අජපදසණ්ඨානං, ජිව්හාමජ්ඣෙ උප්පලදලග්ගසණ්ඨානං පදෙසං අභිබ්‍යාපෙත්වා පවත්තන්ති, ඉතරං පන ඨපෙත්වා කම්මජතෙජස්ස පතිට්ඨානට්ඨානං කෙසග්ගලොමග්ගනඛග්ගසුක්ඛචම්මානි ච අවසෙසං සකලසරීරං ඵරිත්වා පවත්තති. එවං සන්තෙපි ඉතරෙහි තස්ස සඞ්කරො න හොති භින්නනිස්සයලක්ඛණත්තා. එකනිස්සයානිපි හි රූපරසාදීනි ලක්ඛණභෙදතො අසංකිණ්ණාති කිං පන භින්නනිස්සයා පසාදා.

5. Ý nghĩa của các từ nhãn căn v.v... đã được nói ở dưới. Được gọi là sắc thần kinh (pasādarūpa) vì là nhân cho sự trong sáng của tứ đại. Sắc ấy theo thứ tự có trạng thái là sự trong sáng của các đại hiển do nghiệp tạo, làm nhân cho sự muốn thấy, muốn nghe, muốn ngửi, muốn nếm, muốn xúc chạm. Trong ấy, trước hết nhãn căn lan khắp bảy lớp màng mắt như dầu thấm vào các lớp bấc gòn, tại nơi phát sanh hình thể của thân của những người đứng đối diện, ở giữa tròng đen, có kích thước bằng đầu con chí. Nó được tứ đại trợ giúp với các phận sự nâng đỡ, kết hợp, trưởng dưỡng, và thôi thúc, giống như một vị hoàng tử được bốn vị nhũ mẫu chăm sóc với các phận sự bồng ẵm, tắm rửa, trang điểm, và quạt mát. Nó được duy trì bởi thời tiết, tâm, và vật thực; được bảo hộ bởi mạng căn; được bao quanh bởi sắc v.v...; và tùy nghi thực hiện vai trò làm vật và làm môn cho nhãn thức v.v... Phần còn lại được gọi là 'nhãn căn hợp thành' (sasambhāracakkhu). Tương tự như vậy, nhĩ căn v.v... theo thứ tự lan khắp vùng bên trong lỗ tai có hình dạng như chiếc nhẫn đeo ngón tay với những sợi lông tơ màu đồng; bên trong lỗ mũi có hình dạng như móng chân dê; ở giữa lưỡi có hình dạng như đầu cánh hoa sen. Còn thân căn thì lan khắp toàn bộ thân thể còn lại, ngoại trừ nơi làm chỗ đứng cho hỏa giới do nghiệp sanh là ngọn tóc, ngọn lông, ngọn móng, và da khô. Dù vậy, nó không bị hỗn tạp với các sắc khác vì có đặc tính và nơi nương tựa khác nhau. Thật vậy, ngay cả sắc, vị v.v... dù cùng một nơi nương tựa cũng không bị hỗn tạp do đặc tính khác nhau, huống chi là các sắc thần kinh có nơi nương tựa khác nhau.

6. ආපොධාතුයා සුඛුමභාවෙන ඵුසිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘ආපොධාතු විවජ්ජිතං භූතත්තයසඞ්ඛාත’’න්ති. කිඤ්චාපි හි සීතතා ඵුසිත්වා ගය්හති, සා පන තෙජොයෙව. මන්දෙ හි උණ්හත්තෙ සීතබුද්ධි සීතතාසඞ්ඛාතස්ස කස්සචි ගුණස්ස අභාවතො. තයිදං සීතබුද්ධියා අනවට්ඨිතභාවතො විඤ්ඤායති පාරාපාරෙ විය. තථා හි ඝම්මකාලෙ ආතපෙ ඨත්වා ඡායං පවිට්ඨානං සීතබුද්ධි හොති, තත්ථෙව චිරකාලං ඨිතානං උණ්හබුද්ධි. යදි ච ආපොධාතු සීතතා සියා, උණ්හභාවෙන සහ එකස්මිං කලාපෙ [Pg.197] උපලබ්භෙය්‍ය, න චෙවං උපලබ්භති, තස්මා විඤ්ඤායති ‘‘න ආපොධාතු සීතතා’’ති. යෙ පන ‘‘දවතා ආපොධාතු, සා ච ඵුසිත්වා ගය්හතී’’ති වදන්ති, තෙ වත්තබ්බා ‘‘දවතා නාම ඵුසිත්වා ගය්හතීති ඉදං ආයස්මන්තානං අභිමානමත්තං සණ්ඨානෙ වියා’’ති. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

6. Do thủy đại có tính chất vi tế không thể xúc chạm được, nên có nói rằng 'được gọi là ba đại, loại trừ thủy đại'. Mặc dù tính lạnh được nhận biết qua sự xúc chạm, nhưng nó chính là hỏa đại. Khi tính nóng yếu đi thì có tưởng về lạnh, vì không có một đặc tính nào gọi là tính lạnh cả. Điều này được biết qua bản chất không ổn định của tưởng về lạnh, giống như bờ bên này và bờ bên kia. Thật vậy, vào mùa nóng, những người đứng ngoài nắng rồi bước vào bóng râm thì có tưởng về lạnh, nhưng những người ở đó lâu thì lại có tưởng về nóng. Nếu thủy đại là tính lạnh, thì nó phải được tìm thấy trong cùng một tổng hợp sắc (kalāpa) với tính nóng, nhưng nó không được tìm thấy như vậy. Do đó, có thể biết rằng 'thủy đại không phải là tính lạnh'. Còn những ai nói rằng 'tính lỏng là thủy đại, và nó được nhận biết qua sự xúc chạm', thì nên nói với họ rằng: 'Việc cho rằng tính lỏng được nhận biết qua sự xúc chạm này chỉ là sự tưởng tượng của quý vị, cũng giống như đối với hình dáng vậy'. Điều này đã được các vị cổ đức nói đến:

‘‘දවතාසහවුත්තීනි, තීණි භූතානි සම්ඵුසං;

දවතං සම්ඵුසාමීති, ලොකොයමභිමඤ්ඤති.

"Khi xúc chạm ba đại, đồng sanh với tính lỏng; Thế gian này lại tưởng, rằng ta chạm tính lỏng."

‘‘භූතෙ ඵුසිත්වා සණ්ඨානං, මනසා ගණ්හතො යථා;

පච්චක්ඛතො ඵුසාමීති, විඤ්ඤෙය්‍යා දවතා තථා’’ති.

"Như khi chạm các đại, rồi dùng ý nắm bắt; Hình dáng (và nghĩ rằng) 'ta đang chạm trực tiếp'; Tính lỏng cũng nên hiểu, theo cách thức như vậy."

ගොචරරූපං නාම පඤ්චවිඤ්ඤාණවිසයභාවතො. ගාවො ඉන්ද්‍රියානි චරන්ති එත්ථාති ගොචරන්ති හි ආරම්මණස්සෙතං නාමං. තං පනෙතං පඤ්චවිධම්පි යථාක්කමං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ගොචරභාවලක්ඛණං, චක්ඛාදිපටිහනනලක්ඛණං වා.

Được gọi là sắc cảnh giới (gocararūpa) vì là đối tượng của năm thức. Tên gọi cảnh giới (gocara) của đối tượng là vì các căn (gāvo - con bò) đi lại (caranti) trong đó (ettha). Năm loại sắc này theo thứ tự có trạng thái là cảnh giới cho nhãn thức v.v..., hoặc có trạng thái là sự va chạm vào nhãn căn v.v...

7. ඉත්ථියා භාවො ඉත්ථත්තං (ධ. ස. අට්ඨ. 632). පුරිසස්ස භාවො පුරිසත්තං. තත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පහෙතුභාවලක්ඛණං ඉත්ථත්තං, පුරිසලිඞ්ගාදිහෙතුභාවලක්ඛණං පුරිසත්තං. තත්ථ ඉත්ථීනං අඞ්ගජාතං ඉත්ථිලිඞ්ගං. සරාධිප්පායා ඉත්ථිනිමිත්තං ‘‘ඉත්ථී’’ති සඤ්ජානනස්ස පච්චයභාවතො. අවිසදඨානගමනනිසජ්ජාදි ඉත්ථිකුත්තං. ඉත්ථිසණ්ඨානං ඉත්ථාකප්පො. පුරිසලිඞ්ගාදීනිපි වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බානි. අට්ඨකථායං පන අඤ්ඤථා ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනි වණ්ණිතානි. තං පන එවං සඞ්ගහෙත්වා වදන්ති –

7. Trạng thái của người nữ là nữ tánh (itthatta). Trạng thái của người nam là nam tánh (purisatta). Trong đó, nữ tánh có trạng thái là nhân cho tướng nữ, dấu hiệu nữ, cử chỉ nữ, và dáng vẻ nữ. Nam tánh có trạng thái là nhân cho tướng nam v.v... Trong đó, bộ phận sinh dục của nữ là tướng nữ (itthiliṅga). Giọng nói và ý hướng là dấu hiệu nữ (itthinimitta) vì là duyên để nhận biết 'đây là người nữ'. Cách đứng, đi, ngồi không vững chãi v.v... là cử chỉ nữ (itthikutta). Hình dáng của người nữ là dáng vẻ nữ (itthākappo). Tướng nam v.v... cũng nên được hiểu theo cách đã trình bày. Tuy nhiên, trong Chú giải, tướng nữ v.v... được mô tả khác đi. Tóm tắt lại điều đó, các vị nói rằng:

‘‘ලිඞ්ගං හත්ථාදිසණ්ඨානං, නිමිත්තං මිහිතාදිකං;

කුත්තං සුප්පාදිනා කීළා, ආකප්පො ගමනාදික’’න්ති.

"Tướng là hình dáng tay chân, dấu hiệu là mỉm cười; Cử chỉ là trò chơi sàng sảy, dáng vẻ là đi đứng."

භාවරූපං නාම භවති එතෙන ඉත්ථාදිඅභිධානං, බුද්ධි චාති කත්වා. තං පනෙතං කායින්ද්‍රියං විය සකලසරීරං ඵරිත්වා තිට්ඨති.

Được gọi là sắc tánh (bhāvarūpa) vì do nó mà có sự gọi tên là 'nữ' v.v... và có sự nhận thức như vậy. Sắc này tồn tại lan khắp toàn thân, giống như thân quyền.

8. හදයමෙව [Pg.198] මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං නිස්සයත්තා වත්ථු චාති හදයවත්ථු. තථා හි තං ධාතුද්වයනිස්සයභාවලක්ඛණං, තඤ්ච හදයකොසබ්භන්තරෙ අඩ්ඪපසතමත්තං ලොහිතං නිස්සාය පවත්තති. රූපකණ්ඩෙ අවුත්තස්සපි පනෙතස්ස ආගමතො, යුත්තිතො ච අත්ථිභාවො දට්ඨබ්බො. තත්ථ, තං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති ‘‘යං රූපං මනොධාතුයා ච මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ච තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.8) එවමාගතං පට්ඨානවචනං ආගමො. යුත්ති පනෙවං දට්ඨබ්බා –

8. Chính trái tim là vật (vatthu) vì là nơi nương của ý giới và ý thức giới, do đó gọi là ý vật (hadayavatthu). Như vậy, nó có trạng thái là nơi nương cho hai giới ấy, và nó tồn tại nương vào khoảng nửa vốc máu bên trong buồng tim. Mặc dù không được nói đến trong chương về Sắc pháp, sự tồn tại của nó cần được hiểu qua thánh giáo và lý luận. Trong đó, thánh giáo là câu trong bộ Tụng (Paṭṭhāna) đã được truyền lại như sau: 'Sắc nào là duyên cho ý giới, ý thức giới và các pháp tương ưng với chúng bằng y chỉ duyên'. Còn lý luận thì nên được hiểu như sau:

‘‘නිප්ඵන්නභූතිකාධාරා, ද්වෙ ධාතූ කාමරූපිනං;

රූපානුබන්ධවුත්තිත්තා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො විය.

"Hai giới (ý giới và ý thức giới) của chúng sanh cõi Dục và cõi Sắc, có một nơi nương tựa là sắc tạo, vì sự vận hành của chúng gắn liền với sắc, giống như nhãn thức v.v..."

‘‘චක්ඛාදිනිස්සිතානෙතා, තස්සඤ්ඤාධාරභාවතො;

නාපි රූපාදිකෙ තෙසං, බහිද්ධාපි පවත්තිතො.

"Chúng (hai giới này) không nương vào nhãn căn v.v..., vì nơi nương của chúng là khác. Cũng không (nương vào) sắc cảnh v.v..., vì chúng cũng vận hành đối với (các đối tượng) bên ngoài."

‘‘න චාපි ජීවිතං තස්ස, කිච්චන්තරනියුත්තිතො;

න ච භාවද්වයං තස්මිං, අසන්තෙපි පවත්තිතො.

"Cũng không phải mạng căn là nơi nương của nó, vì mạng căn đã được giao cho phận sự khác. Cũng không phải hai sắc tánh, vì nó (tâm) vẫn khởi sanh ngay cả khi hai sắc tánh ấy không có mặt."

‘‘තස්මා තදඤ්ඤං වත්ථු තං, භූතිකන්ති විජානියං;

වත්ථාලම්බදුකානන්තු, දෙසනාභෙදතො ඉදං;

ධම්මසඞ්ගණිපාඨස්මිං, න අක්ඛාතං මහෙසිනා’’ති.

"Vì vậy, nên biết rằng vật nương của nó là một sắc tạo khác. Do sự khác biệt trong cách thuyết giảng về các cặp vật và cảnh, điều này đã không được bậc Đại Giác tuyên thuyết trong bản văn Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī)."

9. ජීවන්ති තෙනාති ජීවිතං, තදෙව කම්මජරූපපරිපාලනෙ ආධිපච්චයොගතො ඉන්ද්‍රියන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං. තථා හෙතං කම්මජරූපපරිපාලනලක්ඛණං. යථාසකං ඛණමත්තට්ඨායීනම්පි හි සහජාතානං පවත්තිහෙතුභාවෙනෙව අනුපාලකං. න හි තෙසං කම්මංයෙව ඨිතිකාරණං හොති ආහාරජාදීනං ආහාරාදි විය කම්මස්ස තඞ්ඛණාභාවතො. ඉදං පන සහ පාචනග්ගිනා අනවසෙසඋපාදින්නකායං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති.

9. Chúng hữu tình sống nhờ nó, nên gọi là mạng (jīvita); chính nó, do có quyền chủ tể trong việc bảo hộ các sắc do nghiệp sanh, nên là quyền (indriya), do đó gọi là mạng quyền (jīvitindriya). Thật vậy, nó có trạng thái là bảo hộ các sắc do nghiệp sanh. Vì nó là vật bảo hộ các pháp đồng sanh, vốn chỉ tồn tại trong một sát-na, bằng cách làm nhân cho sự tiếp diễn của chúng. Thật vậy, không phải chính nghiệp là nhân cho sự tồn tại của chúng, giống như vật thực v.v... là nhân cho các pháp do vật thực sanh v.v..., vì nghiệp không có mặt vào sát-na ấy. Trái lại, pháp này cùng với hỏa tiêu hóa biến mãn khắp toàn thân hữu chấp thủ và tồn tại.

10. කබළං [Pg.199] කත්වා අජ්ඣොහරීයතීති කබළීකාරො ආහාරො, ඉදඤ්ච සවත්ථුකං කත්වා ආහාරං දස්සෙතුං වුත්තං. සෙන්ද්‍රියකායොපත්ථම්භනහෙතුභූතා පන අඞ්ගමඞ්ගානුසාරී රසහරසඞ්ඛාතා අජ්ඣොහරිතබ්බාහාරසිනෙහභූතා ඔජා ඉධ ආහාරරූපං නාම. තථා හෙතං සෙන්ද්‍රියකායොපත්ථම්භනහෙතුභාවලක්ඛණං, ඔජට්ඨමකරූපාහරණලක්ඛණං වා.

10. Được làm thành miếng và nuốt vào, nên gọi là đoàn thực (kabaḷīkāro āhāro); và điều này được nói để chỉ vật thực cùng với vật nền của nó. Tuy nhiên, dưỡng tố (ojā) là nhân nâng đỡ thân có các căn, đi theo các chi lớn nhỏ, được gọi là vật mang vị, là chất nhờn của vật thực được nuốt vào, ở đây được gọi là sắc vật thực. Thật vậy, nó có trạng thái là làm nhân nâng đỡ thân có các căn, hoặc có trạng thái là mang lại các sắc tám do dưỡng tố làm thứ tám.

11. කක්ඛළත්තාදිනා අත්තනො අත්තනො සභාවෙන උපලබ්භනතො සභාවරූපං නාම. උප්පාදාදීහි, අනිච්චතාදීහි වා ලක්ඛණෙහි සහිතන්ති සලක්ඛණං. පරිච්ඡෙදාදිභාවං විනා අත්තනො සභාවෙනෙව කම්මාදීහි පච්චයෙහි නිප්ඵන්නත්තා නිප්ඵරූපං නාම. රුප්පනසභාවො රූපං, තෙන යුත්තම්පි රූපං, යථා ‘‘අරිසසො, නීලුප්පල’’න්ති, ස්වායං රූප-සද්දො රුළ්හියා අතංසභාවෙපි පවත්තතීති අපරෙන රූප-සද්දෙන විසෙසෙත්වා ‘‘රූපරූප’’න්ති වුත්තං යථා ‘‘දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති. පරිච්ඡෙදාදිභාවං අතික්කමිත්වා සභාවෙනෙව උපලබ්භනතො ලක්ඛණත්තයාරොපනෙන සම්මසිතුං අරහත්තා සම්මසනරූපං.

11. Vì được nhận biết bằng tự tánh riêng của mình như là sự cứng chắc v.v..., nên gọi là sắc tự tánh. Cùng với các tướng như sanh v.v..., hoặc vô thường v.v..., nên gọi là sắc có tướng. Vì được tạo thành bởi các duyên như nghiệp v.v... bằng chính tự tánh của nó mà không có trạng thái phân giới v.v..., nên gọi là sắc thành tựu. Tự tánh bị biến hoại là sắc (rūpa); pháp nào có tự tánh ấy cũng là sắc, ví như ‘hạt cải’, ‘hoa sen xanh’. Từ ‘sắc’ này theo quy ước cũng được dùng cho cả pháp không có tự tánh ấy, nên được phân biệt bằng một từ ‘sắc’ khác và gọi là ‘sắc của sắc’ (rūparūpa), giống như ‘khổ của khổ’ (dukkhadukkha). Vì vượt qua trạng thái phân giới v.v... và được nhận biết bằng chính tự tánh, và vì thích hợp để quán xét bằng cách áp đặt ba tướng, nên gọi là sắc để quán xét.

12. න කස්සතීති අකාසො. අකාසොයෙව ආකාසො, නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතු චාති ආකාසධාතු. චක්ඛුදසකාදිඑකෙකකලාපගතරූපානං කලාපන්තරෙහි අසංකිණ්ණභාවාපාදනවසෙන පරිච්ඡෙදකං, තෙහි වා පරිච්ඡිජ්ජමානං, තෙසං පරිච්ඡෙදමත්තං වා රූපං පරිච්ඡෙදරූපං. තඤ්හි තං තං රූපකලාපං පරිච්ඡින්දන්තං විය හොති. විජ්ජමානෙපි ච කලාපන්තරභූතෙහි කලාපන්තරභූතානං සම්ඵුට්ඨභාවෙ තංතංරූපවිවිත්තතා රූපපරියන්තො ආකාසො. යෙසඤ්ච සො පරිච්ඡෙදො, තෙහි සයං අසම්ඵුට්ඨොයෙව. අඤ්ඤථා පරිච්ඡින්නතා න සියා තෙසං රූපානං බ්‍යාපීභාවාපත්තිතො. අබ්‍යාපිතා [Pg.200] හි අසම්ඵුට්ඨතා. තෙනාහ භගවා ‘‘අසම්ඵුට්ඨං චතූහි මහාභූතෙහී’’ති (ධ. ස. 637).

12. Không cản trở, nên gọi là akāsa. Akāsa chính là ākāsa (hư không). Vì là vô tri, nên cũng là giới (dhātu), do đó gọi là hư không giới. Sắc phân định là sắc phân giới, theo cách tạo ra trạng thái không hỗn tạp với các tổng hợp sắc khác cho các sắc thuộc mỗi tổng hợp sắc như nhãn thập pháp v.v...; hoặc là sắc được phân định bởi chúng; hoặc chỉ là sự phân định của chúng. Thật vậy, nó giống như phân định tổng hợp sắc này hay tổng hợp sắc kia. Và ngay cả khi có trạng thái tiếp xúc giữa các tổng hợp sắc khác nhau, hư không là ranh giới của sắc, là sự tách biệt của sắc này hay sắc kia. Và sự phân định ấy, tự nó không tiếp xúc với chúng. Nếu không, sẽ không có sự phân định, vì các sắc ấy sẽ trở nên biến mãn. Thật vậy, không biến mãn chính là không tiếp xúc. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘không tiếp xúc với bốn đại hiển’ (Pháp Tụ 637).

13. චලමානකායෙන අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච තෙන විඤ්ඤායතීති කායවිඤ්ඤත්ති. සවිඤ්ඤාණකසද්දසඞ්ඛාතවාචාය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච තාය විඤ්ඤායතීති වචීවිඤ්ඤත්ති. තත්ථ අභික්කමාදිජනකචිත්තසමුට්ඨානවායොධාතුයා සහජාතරූපසන්ථම්භනසන්ධාරණචලිතෙසු සහකාරීකාරණභූතො ඵන්දමානකායඵන්දනතංහෙතුකවායොධාතුවිනිමුත්තො මහන්තං පාසාණං උක්ඛිපන්තස්ස සබ්බථාමෙන ගහණකාලෙ උස්සාහනවිකාරො විය රූපකායස්ස පරිඵන්දනපච්චයභාවෙන උපලබ්භමානො විකාරො කායවිඤ්ඤත්ති. සා හි ඵන්දමානකායෙන අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති. න හි විඤ්ඤත්තිවිකාරරහිතෙසු රුක්ඛචලනාදීසු ‘‘ඉදමෙස කාරෙතී’’ති අධිප්පායග්ගහණං දිට්ඨන්ති. හත්ථචලනාදීසු ච ඵන්දමානකායග්ගහණානන්තරං අවිඤ්ඤායමානන්තරෙහි මනොද්වාරජවනෙහි ගය්හමානත්තා සයඤ්ච කායෙන විඤ්ඤායති.

13. Nó làm cho biết ý định bằng thân đang chuyển động, và chính nó được biết đến nhờ thân ấy, nên gọi là thân biểu tri. Nó làm cho biết ý định bằng lời nói, tức là âm thanh có thức, và chính nó được biết đến nhờ lời nói ấy, nên gọi là khẩu biểu tri. Trong đó, thân biểu tri là sự biến đổi được nhận biết như là duyên cho sự chuyển động của sắc thân, là nhân phụ trợ trong việc làm vững, nâng đỡ, và chuyển động các sắc đồng sanh của phong đại do tâm sanh ra, tâm này tạo ra sự đi tới v.v..., tách biệt khỏi phong đại là nhân cho sự chuyển động của thân đang chuyển động, giống như sự biến đổi của sự cố gắng vào lúc dùng hết sức nắm lấy khi nhấc một tảng đá lớn. Thật vậy, nó làm cho biết ý định bằng thân đang chuyển động. Thật vậy, ở những vật không có sự biến đổi của biểu tri, như sự lay động của cây cối v.v..., người ta không thấy có sự nắm bắt ý định rằng ‘người này đang làm việc này’. Và trong sự chuyển động của tay v.v..., vì được nắm bắt bởi các tốc hành tâm ý môn ngay sau khi không hiểu được, sau khi nắm bắt thân đang chuyển động, nên chính nó được biết đến nhờ thân.

කථං පන විඤ්ඤත්තිවසෙන හත්ථචලනාදයො හොන්තීති? වුච්චතෙ – එකාවජ්ජනවීථියං සත්තසු ජවනෙසු සත්තමජවනසමුට්ඨානවායොධාතු විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතාව පඨමජවනාදිසමුට්ඨානාහි වායොධාතූහි ලද්ධොපත්ථම්භා දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන චලයති චිත්තජං, පුරිමජවනාදිසම්භූතා පන සන්ථම්භනසන්ධාරණමත්තකරා තස්ස උපකාරාය හොන්තීති. යථා හි සත්තහි යුගෙහි ආකඩ්ඪිතබ්බසකටෙ සත්තමයුගයුත්තායෙව ගොණා හෙට්ඨා ඡසු යුගෙසු යුත්තගොණෙහි ලද්ධූපත්ථම්භා සකටං චාලෙන්ති, පඨමයුගාදියුත්තා පන උපත්ථම්භනසන්ධාරණමත්තමෙව සාධෙන්තා තෙසං උපකාරාය හොන්ති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

Nhưng làm thế nào sự chuyển động của tay v.v... xảy ra do biểu tri? Xin thưa: Trong một lộ trình tâm có một hướng môn và bảy tốc hành tâm, phong đại do tốc hành tâm thứ bảy sanh ra, cùng với sự biến đổi của biểu tri, sau khi nhận được sự nâng đỡ từ các phong đại do tốc hành tâm thứ nhất v.v... sanh ra, làm chuyển động sắc do tâm sanh bằng cách làm nhân cho sự sanh khởi của nó ở một nơi khác. Còn các (phong đại) sanh từ các tốc hành tâm trước đó v.v..., chỉ làm nhiệm vụ ổn định và nâng đỡ, là vật trợ giúp cho nó. Ví như, trong trường hợp một cỗ xe cần được kéo bởi bảy cái ách, chỉ có những con bò được att vào ách thứ bảy, sau khi nhận được sự nâng đỡ từ những con bò được att vào sáu cái ách bên dưới, mới làm cỗ xe chuyển động; còn những con được att vào ách thứ nhất v.v..., chỉ thực hiện việc nâng đỡ và ổn định, là vật trợ giúp cho chúng. Sự việc này nên được hiểu như vậy.

දෙසන්තරුප්පත්තියෙව [Pg.201] චෙත්ථ චලනං උප්පන්නදෙසතො කෙසග්ගමත්තම්පි ධම්මානං සඞ්කමනාභාවතො. ඉතරථා නෙසං අබ්‍යාපාරකතා, ඛණිකතා ච න සියා. දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවොති ච යථා අත්තනා සහජරූපානි හෙට්ඨිමජවනසමුට්ඨිතරූපෙහි පතිට්ඨිතට්ඨානතො අඤ්ඤත්ථ උප්පජ්ජන්ති, එවං තෙහි සහ තත්ථ උප්පත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං, එත්ථ පන චිත්තජෙ චලිතෙ තංසම්බන්ධෙන ඉතරම්පි චලති නදීසොතෙ පක්ඛිත්තසුක්ඛගොමයපිණ්ඩං විය. තථා චලයිතුං අසක්කොන්ති යොපි පඨමජවනාදිසමුට්ඨානවායොධාතුයො විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතායෙව යෙන දිසාභාගෙන අයං අභික්කමාදීනි පවත්තෙතුකාමො, තදභිමුඛභාවවිකාරසම්භවතො. එවඤ්ච කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තං වක්ඛති. වචීභෙදකරචිත්තසමුට්ඨානපථවීධාතුයා අක්ඛරුප්පත්තිට්ඨානගතඋපාදින්නරූපෙහි සහ ඝට්ටනපච්චයභූතො එකො විකාරො වචීවිඤ්ඤත්ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං කායවිඤ්ඤත්තියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං.

Ở đây, sự chuyển động chính là sự sanh khởi ở một nơi khác, vì các pháp không có sự di chuyển dù chỉ bằng một sợi tóc từ nơi đã sanh khởi. Nếu không như vậy, chúng sẽ không có tính vô tác và tính sát-na. Và nên hiểu rằng, trạng thái làm nhân cho sự sanh khởi ở nơi khác là như vầy: giống như các sắc đồng sanh với chính nó sanh khởi ở một nơi khác với nơi đã được xác lập bởi các sắc do tốc hành tâm hạ phần sanh ra, cũng vậy, chúng sanh khởi cùng với các sắc ấy tại nơi đó. Tuy nhiên, ở đây, khi sắc do tâm sanh chuyển động, thì sắc khác cũng chuyển động do sự liên quan đến nó, giống như một cục phân bò khô được ném vào dòng sông. Cũng vậy, các phong đại do tốc hành tâm thứ nhất v.v... sanh ra, cùng với biến thể biểu tri, không thể tự mình làm cho chuyển động, vì có sự xuất hiện của biến thể hướng về phương hướng mà người này muốn thực hiện các hành vi như đi tới v.v... Và do làm như vậy, sẽ nói đến cả khả năng làm sanh khởi biểu tri của tâm hướng ý môn. Khẩu biểu tri là một biến thể làm duyên cho sự va chạm giữa địa đại do tâm tạo ra sự khác biệt trong lời nói với các sắc chấp thủ có mặt tại nơi phát sanh âm thanh. Điều gì cần nói ở đây, nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong phần thân biểu tri.

අයං පන විසෙසො – යථා තත්ථ ‘‘ඵන්දමානකායග්ගහණානන්තර’’න්ති වුත්තං, එවමිධ ‘‘සුය්‍යමානසද්දසවනානන්තර’’න්ති යොජෙතබ්බං. ඉධ ච සන්ථම්භනාදීනං අභාවතො සත්තමජවනසමුට්ඨිතාත්‍යාදිනයො න ලබ්භති. ඝට්ටනෙන හි සද්ධිංයෙව සද්දො උප්පජ්ජති. ඝට්ටනඤ්ච පඨමජවනාදීසුපි ලබ්භතෙව. එත්ථ ච යථා උස්සාපෙත්වා බද්ධගොසීසතාලපණ්ණාදිරූපානි දිස්වා තදනන්තරප්පවත්තාය අවිඤ්ඤායමානන්තරාය මනොද්වාරවීථියා ගොසීසාදීනං උදකසහචාරිතප්පකාරං සඤ්ඤාණං ගහෙත්වා උදකග්ගහණං හොති, එවං විප්ඵන්දමානසමුච්චාරියමානකායසද්දෙ ගහෙත්වා තදනන්තරප්පවත්තාය අවිඤ්ඤායමානන්තරාය මනොද්වාරවීථියා පුරිමසිද්ධසම්බන්ධූපනිස්සයාය සාධිප්පායවිකාරග්ගහණං හොතීති අයං ද්වින්නං සාධාරණා උපමා.

Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt – giống như ở đó đã nói “sau khi bắt lấy thân đang rung động”, cũng vậy, ở đây nên được liên kết là “sau khi nghe được âm thanh đang được nghe”. Và ở đây, vì không có sự cứng lại v.v..., nên phương pháp “do tốc hành tâm thứ bảy sanh ra” v.v... không được áp dụng. Vì âm thanh sanh khởi cùng lúc với sự va chạm. Và sự va chạm cũng có thể có được ngay cả ở tốc hành tâm thứ nhất v.v... Và ở đây, ví dụ này là chung cho cả hai: giống như sau khi thấy các vật như gỗ chiên-đàn, lá cọ v.v... được dựng lên và buộc lại, rồi thông qua một lộ trình ý môn diễn tiến ngay sau đó không thể nhận biết được, người ta bắt lấy nước bằng cách nhận biết cách thức mà gỗ chiên-đàn v.v... đi kèm với nước; cũng vậy, sau khi bắt lấy thân đang rung động và âm thanh được phát ra, rồi thông qua một lộ trình ý môn diễn tiến ngay sau đó không thể nhận biết được, nương vào mối liên hệ đã được xác lập từ trước, sự bắt lấy biến thể có chủ ý xảy ra.

14. ලහුභාවො [Pg.202] ලහුතා. මුදුභාවො මුදුතා. කම්මඤ්ඤභාවො කම්මඤ්ඤතා. යථාක්කමඤ්චෙතා අරොගිනො විය රූපානං අගරුතා සුපරිමද්දිතචම්මස්ස විය අකථිනතා සුධන්තසුවණ්ණස්ස විය සරීරකිරියානං අනුකූලභාවොති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිජහන්තස්සපි හි ලහුතාදිත්තයස්ස තංතංවිකාරාධිකරූපෙහි නානත්තං වුච්චති, දන්ධත්තකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො හි රූපවිකාරො ලහුතා. ථද්ධත්තකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො මුදුතා. සරීරකිරියානං අනනුකූලභාවකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො කම්මඤ්ඤතාති.

14. Trạng thái nhẹ nhàng là khinh khoái. Trạng thái mềm mại là nhu nhuyến. Trạng thái thích ứng là kham nhậm. Nên hiểu rằng, theo thứ tự, chúng là sự không nặng nề của các sắc pháp giống như người không bệnh, sự không cứng rắn giống như tấm da được thuộc kỹ, và trạng thái thuận lợi cho các hoạt động của thân thể giống như vàng đã được luyện kỹ. Vì mặc dù bộ ba khinh khoái v.v... không rời bỏ nhau, sự khác biệt của chúng được nói đến qua các sắc pháp có sự biến đổi tương ứng làm trội hơn. Thật vậy, khinh khoái là biến thể của sắc pháp sanh khởi từ nhân đối nghịch với sự rối loạn của các đại làm cho chậm chạp. Nhu nhuyến là biến thể sanh khởi từ nhân đối nghịch với sự rối loạn của các đại làm cho cứng đờ. Kham nhậm là biến thể sanh khởi từ nhân đối nghịch với sự rối loạn của các đại làm cho không thuận lợi đối với các hoạt động của thân thể.

15. උපචයනං උපචයො, පඨමචයොත්‍යත්ථො ‘‘උපඤ්ඤත්ත’’න්ත්‍යාදීසු විය උප-සද්දස්ස පඨමත්ථජොතනතො. සන්තානො සන්තති, පබන්ධොත්‍යත්ථො. තත්ථ පටිසන්ධිතො පට්ඨාය යාව චක්ඛාදිදසකානං උප්පත්ති, එත්ථන්තරෙ රූපුප්පාදො උපචයො නාම. තතො පරං සන්තති නාම. යථාසකං ඛණමත්තට්ඨායීනං රූපානං නිරොධාභිමුඛභාවවසෙන ජීරණං ජරා, සායෙව ජරතා, නිච්චධුවභාවෙන න ඉච්චං අනුපගන්තබ්බන්ති අනිච්චං, තස්ස භාවො අනිච්චතා, රූපපරිභෙදො. ලක්ඛණරූපං නාම ධම්මානං තංතංඅවත්ථාවසෙන ලක්ඛණහෙතුත්තා.

15. Sự tích lũy là tích tập (upacayo), có nghĩa là sự tích lũy ban đầu, giống như trong các từ “upaññatta” v.v..., do tiếp đầu ngữ “upa-” có nghĩa là “đầu tiên”. Sự tiếp nối là tương tục (santati), có nghĩa là sự liên tục. Trong đó, sự sanh khởi của sắc pháp trong khoảng thời gian kể từ lúc tái sanh cho đến khi các thập pháp nhãn v.v... sanh khởi, được gọi là tích tập. Sau đó, được gọi là tương tục. Sự già đi của các sắc pháp, vốn chỉ tồn tại trong một sát-na, theo phương diện hướng đến sự diệt, là lão (jarā), đó cũng chính là già nua (jaratā). Vì không đạt đến trạng thái thường hằng, bền vững, nên gọi là vô thường (aniccaṃ); trạng thái của nó là vô thường tính (aniccatā), tức là sự tan rã của sắc pháp. Được gọi là sắc tướng trạng vì chúng là nhân cho các tướng trạng của các pháp theo từng trạng thái tương ứng.

16. ජාතිරූපමෙවාති පටිසන්ධිතො පට්ඨාය රූපානං ඛණෙ ඛණෙ උප්පත්තිභාවතො ජාතිසඞ්ඛාතං රූපුප්පත්තිභාවෙන චතුසන්තතිරූපප්පටිබද්ධවුත්තිත්තා රූපසම්මතඤ්ච ජාතිරූපමෙව උපචයසන්තතිභාවෙන පවුච්චති පඨමුපරිනිච්චත්තසඞ්ඛාතප්පවත්තිආකාරභෙදතො වෙනෙය්‍යවසෙන ‘‘උපචයො සන්තතී’’ති (ධ. ස. 642) විභජිත්වා වුත්තත්තා. එවඤ්ච කත්වා තාසං නිද්දෙසෙ අත්ථතො අභෙදං දස්සෙතුං ‘‘යො ආයතනානං ආචයො, සො රූපස්ස උපචයො. යො රූපස්ස උපචයො, සා [Pg.203] රූපස්ස සන්තතී’’ති (ධ. ස. 641-642) වුත්තං. එකාදසවිධම්පීති සභාගසඞ්ගහවසෙන එකාදසප්පකාරම්පි.

16. Chính là sắc sanh (jātirūpa). Kể từ lúc tái sanh, do trạng thái sanh khởi trong từng sát-na của các sắc pháp, nên được gọi là sanh (jāti). Và do trạng thái sanh khởi của sắc pháp có sự vận hành gắn liền với bốn dòng tương tục của sắc pháp, nên được xem là sắc pháp. Chính sắc sanh này được gọi bằng trạng thái tích tập và tương tục, do sự khác biệt về phương thức diễn tiến được gọi là ban đầu, về sau, và thường xuyên, và vì đã được phân chia và nói là “tích tập, tương tục” (Pháp Tụ 642) tùy theo căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa. Và do làm như vậy, để chỉ ra sự không khác biệt về mặt ý nghĩa trong phần định nghĩa của chúng, đã được nói rằng: “Sự tích lũy nào của các xứ, đó là sự tích tập của sắc pháp. Sự tích tập nào của sắc pháp, đó là sự tương tục của sắc pháp” (Pháp Tụ 641-642). Mười một loại cũng vậy: tức là mười một loại theo cách thu tóm các phần tương tự.

17. චත්තාරො භූතා, පඤ්ච පසාදා, චත්තාරො විසයා, දුවිධො භාවො, හදයරූපමිච්චපි ඉදං ජීවිතාහාරරූපෙහි ද්වීහි සහ අට්ඨාරසවිධං, තථා පරිච්ඡෙදො ච දුවිධා විඤ්ඤත්ති, තිවිධො විකාරො, චතුබ්බිධං ලක්ඛණන්ති රූපානං පරිච්ඡෙදවිකාරාදිභාවං විනා විසුං පච්චයෙහි අනිබ්බත්තත්තා ඉමෙ අනිප්ඵන්නා දස චෙති අට්ඨවීසතිවිධං භවෙ.

17. Bốn đại, năm sắc thần kinh, bốn cảnh sắc, hai loại sắc tính, và sắc ý vật này cùng với hai sắc mạng và sắc vật thực là mười tám loại. Tương tự, sắc hư không, hai loại biểu tri, ba loại biến thể, bốn loại tướng trạng – vì các sắc này không được sanh ra bởi các duyên riêng biệt ngoài trạng thái giới hạn, biến đổi v.v... của các sắc pháp, nên mười loại này là sắc pháp không do nghiệp tạo, và như vậy có hai mươi tám loại.

රූපසමුද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải thích về cương yếu sắc pháp.

රූපවිභාගවණ්ණනා

Giải thích về phân tích sắc pháp

18. ඉදානි යථාඋද්දිට්ඨරූපානං එකවිධාදිනයදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බඤ්ච පනෙත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. සම්පයුත්තස්ස අලොභාදිහෙතුනො අභාවා අහෙතුකං. යථාසකං පච්චයවන්තතාය සප්පච්චයං. අත්තානං ආරබ්භ පවත්තෙහි කාමාසවාදීහි සහිතත්තා සාසවං. පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතං. උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙ ලොකෙ නියුත්තතාය ලොකියං. කාමතණ්හාය අවචරිතත්තා කාමාවචරං. අරූපධම්මානං විය කස්සචි ආරම්මණස්ස අග්ගහණතො නාස්ස ආරම්මණන්ති අනාරම්මණං. තදඞ්ගාදිවසෙන පහාතබ්බතාභාවතො අප්පහාතබ්බං. ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ‘‘අබ්‍යාකත’’න්ත්‍යාදිකං සබ්බං එකවිධනයං සඞ්ගණ්හාති.

18. Bây giờ, để trình bày phương pháp nhất pháp v.v... đối với các sắc pháp đã được chỉ ra, câu ‘sabbañca panetaṃ’ v.v... được nói đến. Do không có nhân tương ưng như vô tham v.v..., nên (sắc pháp) là vô nhân. Do có các duyên riêng của mình, nên là hữu duyên. Do đi cùng với các lậu hoặc như dục lậu v.v... vốn sanh khởi liên quan đến tự thân, nên là hữu lậu. Do được các duyên tạo tác, nên là hữu vi. Do thuộc về thế gian được gọi là uẩn thủ, nên là hiệp thế. Do bị ái dục chi phối, nên là dục giới. Do không bắt lấy đối tượng nào như các pháp vô sắc, nên là vô cảnh. Do không phải là pháp cần được đoạn trừ bằng các phương pháp như đoạn trừ theo chi phần v.v..., nên là bất đoạn. Từ ‘iti’ có nghĩa là loại; do đó, nó bao gồm tất cả phương pháp nhất pháp như ‘vô ký’ v.v...

19. අජ්ඣත්තිකරූපං අත්තභාවසඞ්ඛාතං අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තත්තා. කාමං අඤ්ඤෙපි හි අජ්ඣත්තසම්භූතා අත්ථි, රුළ්හීවසෙන පන චක්ඛාදිකංයෙව අජ්ඣත්තිකං. අථ වා ‘‘යදි මයං න හොම, ත්වං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමො භවිස්සසී’’ති වදන්තා විය අත්තභාවස්ස [Pg.204] සාතිසයං උපකාරත්තා චක්ඛාදීනෙව විසෙසතො අජ්ඣත්තිකානි නාම. අත්තසඞ්ඛාතං වා චිත්තං අධිකිච්ච තස්ස ද්වාරභාවෙන පවත්තතීති අජ්ඣත්තං, තදෙව අජ්ඣත්තිකං. තතො බහිභූතත්තා ඉතරං තෙවීසතිවිධං බාහිරරූපං.

19. Sắc nội tại là do nó sanh khởi liên quan đến, hướng đến tự thân, được gọi là tự thể. Thật vậy, dù có những pháp khác sanh khởi bên trong, nhưng theo quy ước, chỉ có nhãn căn v.v... mới được gọi là nội tại. Hoặc là, do chúng đặc biệt hữu ích cho tự thể, giống như những người nói rằng: ‘Nếu không có chúng tôi, ông sẽ trở thành một hình nộm bằng gỗ’, nên nhãn căn v.v... được đặc biệt gọi là nội tại. Hoặc, do nó sanh khởi liên quan đến tâm, được gọi là tự ngã, với vai trò là cửa (môn) của tâm, nên gọi là nội; chính cái đó là nội tại. Do ở bên ngoài cái đó, nên hai mươi ba loại sắc còn lại là sắc ngoại tại.

20. ඉතරං බාවීසතිවිධං අවත්ථුරූපං.

20. Hai mươi hai loại sắc còn lại là sắc phi vật.

22. අට්ඨවිධම්පි ඉන්ද්‍රියරූපං පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු ලිඞ්ගාදීසු සහජරූපපරිපාලනෙ ච ආධිපච්චයොගතො. පසාදරූපස්ස හි පඤ්චවිධස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ආධිපච්චං අත්තනො පටුමන්දාදිභාවෙන තෙසම්පි පටුමන්දාදිභාවාපාදනතො. භාවද්වයස්සාපි ඉත්ථිලිඞ්ගාදීසු ආධිපච්චං යථාසකං පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානානම්පි තෙසං යෙභුය්‍යෙන සභාවකසන්තානෙයෙව තංතදාකාරෙන උප්පජ්ජනතො, න පන ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවතො. ජීවිතස්ස ච කම්මජපරිපාලනෙ ආධිපච්චං තෙසං යථාසකං ඛණට්ඨානස්ස ජීවිතින්ද්‍රියප්පටිබද්ධත්තා. සයඤ්ච අත්තනා ඨපිතධම්මසම්බන්ධෙනෙව පවත්තති නාවිකො විය.

22. Tám loại sắc quyền cũng là do sự liên hệ với quyền làm chủ trong năm thức, trong giới tính v.v..., và trong việc bảo hộ các sắc đồng sanh. Thật vậy, năm loại sắc thần kinh có quyền làm chủ đối với nhãn thức v.v..., vì do bản chất sắc bén hay mờ đục của chính nó mà cũng tạo ra sự sắc bén hay mờ đục cho các thức ấy. Hai sắc tính cũng có quyền làm chủ đối với nữ tính v.v..., vì mặc dù chúng sanh khởi do các duyên riêng của mình, nhưng phần lớn chúng sanh khởi với các hình thái tương ứng chỉ trong dòng tương tục tự nhiên của chúng, chứ không phải do là duyên quyền. Và mạng quyền có quyền làm chủ trong việc bảo hộ các sắc do nghiệp sanh, vì sự tồn tại trong từng sát-na của chúng phụ thuộc vào mạng quyền. Và chính nó (mạng quyền) tồn tại chỉ nhờ vào sự liên hệ với các pháp do chính nó thiết lập, giống như người lái thuyền.

23. විසයවිසයිභාවප්පත්තිවසෙන ථූලත්තා ඔළාරිකරූපං. තතොයෙව ගහණස්ස සුකරත්තා සන්තිකෙරූපං ආසන්නරූපං නාම. යො සයං, නිස්සයවසෙන ච සම්පත්තානං, අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං, සො පටිඝො වියාති පටිඝො. යථා හි පටිඝාතෙ සති දුබ්බලස්ස චලනං හොති, එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිමුඛභාවෙ සති අරූපසභාවත්තා දුබ්බලස්ස භවඞ්ගස්ස චලනං හොති. පටිඝො යස්ස අත්ථි තං සප්පටිඝං. තත්ථ සයං සම්පත්ති ඵොට්ඨබ්බස්ස, නිස්සයවසෙන සම්පත්ති ඝානජිව්හාකායගන්ධරසානං, උභයථාපි අසම්පත්ති චක්ඛුසොතරූපසද්දානන්ති දට්ඨබ්බං. ඉතරං සොළසවිධං ඔළාරිකතාදිසභාවාභාවතො සුඛුමරූපාදිකං.

23. Do tính chất thô vì đã đạt đến trạng thái đối tượng và chủ thể, nên gọi là sắc thô. Chính vì vậy, do dễ dàng nắm bắt, nên được gọi là sắc gần. Sự đối diện, sự va chạm lẫn nhau của những gì đã tiếp xúc và chưa tiếp xúc, cả tự thân lẫn do nương tựa, giống như sự va chạm, nên gọi là đối ngại. Giống như khi có sự va chạm, cái yếu hơn bị rung động, cũng vậy, khi có sự đối diện lẫn nhau, hữu phần (bhavaṅga), vốn yếu ớt do bản chất phi vật chất, bị rung động. Cái gì có sự đối ngại thì gọi là hữu đối ngại. Trong đó, sự tiếp xúc tự thân là của xúc cảnh; sự tiếp xúc do nương tựa là của tỷ, thiệt, thân, khí, vị; sự không tiếp xúc theo cả hai cách là của nhãn, nhĩ, sắc, thinh, cần được hiểu như vậy. Mười sáu loại sắc còn lại, do không có bản chất thô v.v..., nên là sắc tế v.v...

24. කම්මතො [Pg.205] ජාතං අට්ඨාරසවිධං උපාදින්නරූපං තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතෙන කම්මුනා අත්තනො ඵලභාවෙන ආදින්නත්තා ගහිතත්තා. ඉතරං අග්ගහිතග්ගහණෙනදසවිධං අනුපාදින්නරූපං.

24. Mười tám loại sắc sanh từ nghiệp là sắc thủ, vì chúng được nghiệp, vốn đi kèm với ái và kiến, nắm giữ, chấp thủ như là quả của chính nó. Mười loại sắc còn lại, theo nguyên tắc loại trừ, là sắc phi thủ.

25. දට්ඨබ්බභාවසඞ්ඛාතෙන නිදස්සනෙන සහ වත්තතීති සනිදස්සනං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණගොචරභාවො හි නිදස්සනන්ති වුච්චති තස්ස ච රූපායතනතො අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි තං විසෙසෙතුං අඤ්ඤං විය කත්වා වත්තුං වට්ටතීති සහ නිදස්සනෙන සනිදස්සනන්ති. ධම්මභාවසාමඤ්ඤෙන හි එකීභූතෙසු ධම්මෙසු යො නානත්තකරො විසෙසො, සො අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතුං යුත්තො. එවඤ්හි අත්ථවිසෙසාවබොධො හොති.

25. Do nó hiện hữu cùng với sự chỉ dẫn, được gọi là trạng thái có thể thấy, nên gọi là hữu kiến. Thật vậy, trạng thái là đối tượng của nhãn thức được gọi là sự chỉ dẫn. Và mặc dù nó không khác với sắc xứ, nhưng để phân biệt nó với các pháp khác, người ta có thể nói về nó như thể nó là một cái gì khác, do đó gọi là hữu kiến (cùng với sự chỉ dẫn). Thật vậy, trong các pháp được hợp nhất bởi tính chung là pháp, bất kỳ sự khác biệt nào tạo ra sự đa dạng, thì nên được xem như một cái gì khác một cách ẩn dụ. Bằng cách này, sự liễu tri về ý nghĩa đặc biệt mới có được.

26. අසම්පත්තවසෙනාති අත්තානං අසම්පත්තස්ස ගොචරස්ස වසෙන, අත්තනා විසයප්පදෙසං වා අසම්පත්තවසෙන. චක්ඛුසොතානි හි රූපසද්දෙහි අසම්පත්තානි, සයං වා තානි අසම්පත්තානෙව ආරම්මණං ගණ්හන්ති. තෙනෙතං වුච්චති –

26. Theo cách không tiếp xúc, nghĩa là theo cách đối tượng không tiếp xúc với tự thân, hoặc theo cách tự thân không tiếp xúc với nơi của đối tượng. Thật vậy, nhãn căn và nhĩ căn không được sắc và thinh tiếp xúc, hoặc chính chúng bắt lấy đối tượng mà không cần tiếp xúc. Do đó, có lời nói rằng –

‘‘චක්ඛුසොතං පනෙතෙසු, හොතාසම්පත්තගාහකං;

විඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුත්තා, සන්තරාධිකගොචරෙ.

‘Trong số này, nhãn và nhĩ là cơ quan nhận thức không tiếp xúc; vì là nguyên nhân cho sự sanh khởi của thức, đối với đối tượng ở xa và lớn.’

‘‘තථා හි දූරදෙසට්ඨං, ඵලිකාදිතිරොහිතං;

මහන්තඤ්ච නගාදීනං, වණ්ණං චක්ඛු උදික්ඛති.

‘Thật vậy, mắt nhìn thấy màu sắc của núi non v.v... ở nơi xa, bị che khuất bởi pha lê v.v..., và cả những vật to lớn.’

‘‘ආකාසාදිගතො කුච්ඡි-චම්මානන්තරිකොපි ච;

මහන්තො ච ඝණ්ටාදීනං, සද්දො සොතස්ස ගොචරො.

‘Âm thanh ở trên không v.v..., hoặc bị ngăn cách bởi da bụng, và âm thanh lớn của chuông v.v... là đối tượng của tai.’

‘‘ගන්ත්වා විසයදෙසං තං, ඵරිත්වා ගණ්හතීති චෙ;

අධිට්ඨානවිධානෙපි, තස්ස සො ගොචරො සියා.

‘Nếu nói rằng (giác quan) đi đến nơi của đối tượng, bao trùm rồi nắm bắt, thì ngay cả trong trường hợp căn cứ của nó được xác định, đối tượng đó cũng sẽ là đối tượng của nó.’

‘‘භූතප්පබන්ධතො සො චෙ, යාති ඉන්ද්‍රියසන්නිධිං;

කම්මචිත්තොජසම්භූතො, වණ්ණො සද්දො ච චිත්තජො.

‘Nếu nói rằng đối tượng đó, từ một chuỗi các đại, đi đến gần giác quan; thì sắc sanh từ nghiệp, tâm, vật thực, và thinh sanh từ tâm...’

‘‘න තෙසං ගොචරා හොන්ති, න හි සම්භොන්ති තෙ බහි;

වුත්තා ච අවිසෙසෙන, පාඨෙ තංවිසයාව තෙ.

‘...sẽ không phải là đối tượng của chúng, vì chúng không sanh khởi ở bên ngoài; và trong kinh văn, chúng được nói đến không phân biệt, rằng chúng chính là đối tượng của các giác quan ấy.’

‘‘යදි [Pg.206] චෙතං ද්වයං අත්තසමීපංයෙව ගණ්හති;

අක්ඛිවණ්ණං තථා මූලං, පස්සෙය්‍ය භමුකස්ස ච.

‘Và nếu hai giác quan này chỉ nắm bắt những gì ở gần chúng, thì người ta sẽ thấy được màu sắc của mắt mình, cũng như gốc của lông mày.’

‘‘දිසාදෙසවවත්ථානං, සද්දස්ස න භවෙය්‍ය ච;

සියා ච සරවෙධිස්ස, සකණ්ණෙ සරපාතන’’න්ති.

‘Và sẽ không có sự xác định phương hướng và vị trí của âm thanh; và đối với người bắn tên theo tiếng động, mũi tên sẽ rơi vào tai của chính mình.’

ගොචරග්ගාහිකරූපං විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා තංතංගොචරග්ගහණසභාවත්තා. ඉතරං තෙවීසතිවිධං අගොචරග්ගාහිකරූපං ගොචරග්ගහණාභාවතො.

Sắc bắt cảnh là do, khi được thức hỗ trợ, nó có bản chất bắt lấy đối tượng tương ứng. Hai mươi ba loại sắc còn lại là sắc không bắt cảnh, do không có sự bắt lấy đối tượng.

27. වණ්ණිතබ්බො දට්ඨබ්බොති වණ්ණො. අත්තනො උදයානන්තරං රූපං ජනෙතීති ඔජා. අවිනිබ්භොගරූපං කත්ථචිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං විනිභුඤ්ජනස්ස විසුං විසුං පවත්තියා අභාවතො. රූපලොකෙ ගන්ධාදීනං අභාවවාදිමතම්පි හි තත්ථ තත්ථ (විභ. මූලටී. 227; විභ. අනුටී. 227) ආචරියෙහි පටික්ඛිත්තමෙව.

27. Sắc (vaṇṇa) là cái nên được mô tả, nên được thấy. Dưỡng tố (ojā) là cái sinh ra sắc ngay sau khi tự mình sanh khởi. Sắc bất ly là do không có sự hiện hữu riêng lẻ, sự tách rời lẫn nhau ở bất cứ đâu. Thật vậy, quan điểm của những người chủ trương không có hương v.v... ở cõi Sắc cũng đã bị các vị Trưởng lão bác bỏ ở chỗ này chỗ kia (vibha. mūlaṭī. 227; vibha. anuṭī. 227).

28. ඉච්චෙවන්ති එත්ථපි ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ඉධ අනාගතම්පි සබ්බං දුකතිකාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති.

28. Ở đây, trong câu ‘iccevaṃ’, từ ‘iti’ có nghĩa là loại, do đó nó bao gồm tất cả sự phân chia thành các bộ hai, bộ ba v.v... chưa được đề cập ở đây.

රූපවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về sự phân chia sắc.

රූපසමුට්ඨානනයවණ්ණනා

Phần giải về phương pháp sanh khởi của sắc.

29. කානි පන තානි කම්මාදීනි, කථං, කත්ථ, කදා ච රූපසමුට්ඨානානීති ආහ ‘‘තත්ථා’’ත්‍යාදි. පටිසන්ධිමුපාදායාති පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණං උපාදාය. ඛණෙ ඛණෙති එකෙකස්ස චිත්තස්ස තීසු තීසු ඛණෙසු, නිරන්තරමෙවාති වුත්තං හොති. අපරෙ පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා), භඞ්ගක්ඛණෙ ච රූපුප්පාදං (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා) පටිසෙධෙන්ති. තත්ථ කිඤ්චාපි ඨිතික්ඛණාභාවෙ තෙසං උපපත්ති චෙව තත්ථ වත්තබ්බඤ්ච හෙට්ඨා කථිතමෙව, ඉධාපි [Pg.207] පන භඞ්ගක්ඛණෙ රූපුප්පාදාභාවෙ උපපත්තියා තත්ථ වත්තබ්බෙන ච සහ සුඛග්ගහණත්ථං සඞ්ගහෙත්වා වුච්චති –

29. Vậy, những nghiệp v.v... ấy là gì, làm thế nào, ở đâu, và khi nào là nguồn sanh của sắc? (Để trả lời) ngài đã nói ‘tatthā’ (trong ấy) v.v... ‘Kể từ lúc tái tục’ nghĩa là kể từ sát-na sanh của tâm tái tục. ‘Trong từng sát-na’ nghĩa là trong ba sát-na của mỗi một tâm, có nghĩa là (sanh) một cách liên tục không gián đoạn. Tuy nhiên, những người khác thì phủ nhận sự sanh của sắc trong sát-na trụ (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā) và sát-na diệt của tâm (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā). Về điều này, mặc dù lý lẽ của họ về việc không có sát-na trụ và những điều cần nói về nó đã được trình bày ở dưới, nhưng ở đây, để dễ nắm bắt, lý lẽ về việc không có sự sanh của sắc trong sát-na diệt cùng với những điều cần nói về nó được tóm lược và nói đến như sau –

‘‘උප්පන්නුප්පජ්ජමානන්ති, විභඞ්ගෙ එවමාදිනං;

භඞ්ගක්ඛණස්මිං උප්පන්නං, නො ච උප්පජ්ජමානකං.

“Trong bộ Phân Tích, câu ‘uppannuppajjamānaṃ’ (đã sanh và đang sanh) và những câu tương tự; (Pháp) trong sát-na diệt là ‘đã sanh’, chứ không phải ‘đang sanh’.

‘‘උප්පජ්ජමානමුප්පාදෙ, උප්පන්නඤ්චාතිආදිනා;

භඞ්ගුප්පාදාව අක්ඛාතා, න චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණො.

“Bằng câu ‘đang sanh trong lúc sanh, và đã sanh’ v.v... Chỉ có sát-na diệt và sát-na sanh được nói đến, chứ không phải sát-na trụ của tâm.

‘‘‘උප්පාදො ච වයො චෙව, අඤ්ඤථත්තං ඨිතස්ස ච;

පඤ්ඤායතී’ති (අ. නි. 3.47) වුත්තත්තා, ඨිති අත්ථීති චෙ මතං.

“Nếu cho rằng vì có câu nói ‘Sự sanh, sự diệt, và sự khác đi của cái đang trụ được nhận biết’ (a. ni. 3.47), nên có (sát-na) trụ.

‘‘අඤ්ඤථත්තස්ස එකස්මිං, ධම්මෙ අනුපලද්ධිතො;

පඤ්ඤාණවචනා චෙව, පබන්ධට්ඨිති තත්ථපි.

“Vì sự khác đi không được tìm thấy trong một pháp đơn lẻ, và vì lời nói ‘được nhận biết’, nên ở đó cũng là sự trụ của dòng tương tục (được nói đến).

‘‘වුත්තා තස්මා න චිත්තස්ස, ඨිති දිස්සති පාළියං;

අභිධම්මෙ අභාවොපි, නිසෙධොයෙව සබ්බථා.

“Do đó, sự trụ của tâm không được thấy nói đến trong Pāli; và việc không có (sự trụ) trong Abhidhamma chính là sự phủ nhận hoàn toàn.

‘‘යදා සමුදයො යස්ස, නිරුජ්ඣති තදාස්ස කිං;

දුක්ඛමුප්පජ්ජතීත්‍යෙත්ථ, පඤ්හෙ නොති නිසෙධතො.

“Trong câu hỏi ‘Khi sự tập khởi của một người nào đó diệt, thì khi ấy khổ có sanh lên cho người đó không?’, do sự phủ định bằng từ ‘không’.

‘‘රූපුප්පාදො න භඞ්ගස්මිං, තස්මා සබ්බෙපි පච්චයා;

උප්පාදෙයෙව චිත්තස්ස, රූපහෙතූති කෙචන.

“Sự sanh của sắc không có trong (sát-na) diệt. Do đó, một số người cho rằng tất cả các duyên là nhân cho sắc chỉ trong (sát-na) sanh của tâm.

‘‘වුච්චතෙ තත්ථ එකස්මිං, ධම්මෙයෙව යථා මතා;

උප්පාදාවත්ථතො භින්නා, භඞ්ගාවත්ථා තථෙව තු.

“Về điều này, được nói rằng: Giống như trong một pháp duy nhất, trạng thái diệt được cho là khác với trạng thái sanh, cũng vậy.

‘‘භඞ්ගස්සාභිමුඛාවත්ථා, ඉච්ඡිතබ්බා අයං ඨිති;

නයදස්සනතො එසා, විභඞ්ගෙ න තු දෙසිතා.

“Trạng thái hướng đến sự diệt nên được chấp nhận là sự trụ này; điều này được thấy từ phương pháp (luận lý), chứ không được thuyết giảng trong bộ Phân Tích.

‘‘ලක්ඛණං සඞ්ඛතස්සෙව, වත්තුමුප්පාදආදිනං;

දෙසිතත්තා න තත්ථාපි, පබන්ධස්ස ඨිතීරිතා.

“Vì sự sanh v.v... được thuyết giảng để nói lên đặc tính của pháp hữu vi, nên ở đó cũng không nói đến sự trụ của dòng tương tục.

‘‘උපසග්ගස්ස ධාතූනමත්ථෙයෙව පවත්තිතො;

පඤ්ඤායතීති චෙතස්ස, අත්ථො විඤ්ඤායතෙ ඉති.

“Vì tiếp đầu ngữ (pa-) chỉ diễn ra theo nghĩa của căn (ñā), nên nghĩa của từ ‘paññāyati’ này là ‘được biết’ (viññāyate).

‘‘භඞ්ගෙ [Pg.208] රූපස්ස නුප්පාදො, චිත්තජානං වසෙන වා;

ආරුප්පංවාභිසන්ධාය, භාසිතො යමකස්ස හි.

“Việc sắc không sanh trong (sát-na) diệt, hoặc là theo cách (chỉ nói về) sắc do tâm sanh, hoặc là nhắm đến cõi Vô Sắc, đã được nói trong bộ Song Đối.

‘‘සභාවොයං යථාලාභ-යොජනාති තතො නහි;

න චිත්තට්ඨිති භඞ්ගෙ ච, න රූපස්ස අසම්භවො’’ති.

“Đây là bản chất của việc áp dụng tùy theo những gì có được. Do đó, không phải là không có sự trụ của tâm, và cũng không phải là không có sự sanh khởi của sắc trong (sát-na) diệt.”

31. රූපවිරාගභාවනානිබ්බත්තත්තා හෙතුනො තබ්බිධුරතාය, අනොකාසතාය ච අරූපවිපාකා, රූපජනනෙ විසෙසපච්චයෙහි ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගාභාවතො ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි චාති චුද්දස චිත්තානි රූපං න සමුට්ඨාපෙන්තීති වුත්තං ‘‘ආරුප්පවිපාකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිත’’න්ති. පටිසන්ධිචිත්තං, පන චුතිචිත්තඤ්ච එකූනවීසති භවඞ්ගස්සෙව අන්තොගධත්තා චිත්තන්තරං න හොතීති න තස්ස වජ්ජනං කතං. කිඤ්චාපි න කතං, පච්ඡාජාතපච්චයරහිතං, පන ආහාරාදීහි ච අනුපත්ථද්ධං දුබ්බලවත්ථුං නිස්සාය පවත්තත්තා, අත්තනො ච ආගන්තුකතාය කම්මජරූපෙහි චිත්තසමුට්ඨානරූපානං ඨානං ගහෙත්වා ඨිතත්තා ච පටිසන්ධිචිත්තං රූපසමුට්ඨාපකං න හොති. චුතිචිත්තෙ පන අට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 636; විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) තාව ‘‘වූපසන්තවට්ටමූලස්මිං සන්තානෙ සාතිසයං සන්තවුත්තිතාය ඛීණාසවස්සෙව චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතී’’ති (ධ. ස. මූලටී. 636) වුත්තං. ආනන්දාචරියාදයො පන ‘‘සබ්බෙසම්පි චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතී’’ති වදන්ති. විනිච්ඡයො පන නෙසං සඞ්ඛෙපතො මූලටීකාදීසු, විත්ථාරතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. පඨමභවඞ්ගමුපාදායාති පටිසන්ධියා අනන්තරනිබ්බත්තපඨමභවඞ්ගතො පට්ඨාය. ජායන්තමෙව සමුට්ඨාපෙති, න පන ඨිතං, භිජ්ජමානං වා අනන්තරාදිපච්චයලාභෙන උප්පාදක්ඛණෙයෙව ජනකසාමත්ථියයොගතො.

31. Do được tạo ra bởi sự tu tập ly tham sắc, do thiếu nhân (sanh sắc), và do không có cơ hội, nên các tâm quả Vô sắc, và do không tương ưng với các thiền chi là những duyên đặc biệt trong việc sanh sắc, nên hai bộ năm thức, như vậy mười bốn tâm này không làm sanh khởi sắc. Do đó đã nói ‘trừ các tâm quả Vô sắc và hai bộ năm thức’. Còn tâm tái tục và tâm tử, vì được bao gồm trong mười chín tâm hộ kiếp, không phải là tâm khác, nên không được loại trừ. Mặc dù không được loại trừ, nhưng tâm tái tục không làm sanh khởi sắc, vì nó thiếu duyên hậu sanh, không được hỗ trợ bởi dưỡng tố v.v..., vì nó diễn ra nương vào sắc ý vật yếu ớt, và vì bản chất tạm thời của nó, nó chiếm chỗ của sắc do tâm sanh bằng sắc do nghiệp sanh. Về tâm tử, trong Chú giải (dha. sa. aṭṭha. 636; vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) trước hết đã nói rằng ‘chỉ có tâm tử của bậc lậu tận, do trạng thái cực kỳ tĩnh lặng trong dòng tương tục mà gốc rễ của vòng luân hồi đã được dập tắt, mới không làm sanh khởi sắc’ (dha. sa. mūlaṭī. 636). Tuy nhiên, ngài Ānanda và các vị khác nói rằng ‘tâm tử của tất cả chúng sanh đều không làm sanh khởi sắc’. Sự phân xử về chúng nên được hiểu theo cách đã nói một cách tóm tắt trong Mūlaṭīkā v.v..., và một cách chi tiết trong Abhidhammatthavikāsinī. ‘Kể từ tâm hộ kiếp đầu tiên’ nghĩa là bắt đầu từ tâm hộ kiếp đầu tiên được tạo ra ngay sau khi tái tục. Nó chỉ làm sanh khởi (sắc) khi đang sanh, chứ không phải khi đang trụ hay đang diệt, vì nó có khả năng sanh khởi ngay trong sát-na sanh do có được các duyên như vô gián duyên v.v...

32. ඉරියාය කායිකකිරියාය පවත්තිපථභාවතො ඉරියාපථො, ගමනාදි, අත්ථතො තදවත්ථා රූපප්පවත්ති. තම්පි [Pg.209] සන්ධාරෙති යථාපවත්තං උපත්ථම්භෙති. යථා හි වීථිචිත්තෙහි අබ්බොකිණ්ණෙ භවඞ්ගෙ පවත්තමානෙ අඞ්ගානි ඔසීදන්ති, න එවමෙතෙසු ද්වත්තිංසවිධෙසු, වක්ඛමානෙසු ච ඡබ්බීසතියා ජාගරණචිත්තෙසු පවත්තමානෙසු. තදා පන අඞ්ගානි උපත්ථද්ධානි යථාපවත්තඉරියාපථභාවෙනෙව පවත්තන්ති.

32. Oai nghi (iriyāpatha) là con đường diễn tiến của hành động thân thể (kāyikakiriyā) gọi là sự đi lại v.v...; về mặt ý nghĩa, đó là sự diễn tiến của sắc trong trạng thái ấy. Nó cũng duy trì và nâng đỡ (oai nghi) ấy như nó đang diễn ra. Giống như khi tâm hộ kiếp diễn ra không bị xen kẽ bởi các tâm lộ, các chi phần rã rời, không như vậy khi ba mươi hai loại tâm này, và hai mươi sáu tâm thức tỉnh sắp được nói đến, đang diễn ra. Khi ấy, các chi phần được nâng đỡ và diễn ra đúng theo trạng thái oai nghi đang diễn ra.

33. විඤ්ඤත්තිම්පි සමුට්ඨාපෙන්ති, න කෙවලං රූපිරියාපථානෙව. අවිසෙසවචනෙපි පනෙත්ථ මනොද්වාරප්පවත්තානෙව වොට්ඨබ්බනජවනානි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකානි, තථා හාසජනකානි ච පඤ්චද්වාරප්පවත්තානං පරිදුබ්බලභාවතොති දට්ඨබ්බං. කාමඤ්චෙත්ථ රූපවිනිමුත්තො ඉරියාපථො, විඤ්ඤත්ති වා නත්ථි, තථාපි න සබ්බං රූපසමුට්ඨාපකං චිත්තං ඉරියාපථූපත්ථම්භකං, විඤ්ඤත්තිවිකාරජනකඤ්ච හොති. යං පන චිත්තං විඤ්ඤත්තිජනකං, තං එකංසතො ඉරියාපථූපත්ථම්භකං ඉරියාපථස්ස විඤ්ඤත්තියා සහ අවිනාභාවතො. ඉරියාපථූපත්ථම්භකඤ්ච රූපජනකන්ති ඉමස්ස විසෙසදස්සනත්ථං රූපතො ඉරියාපථවිඤ්ඤත්තීනං විසුං ගහණං.

33. (Chúng) cũng làm sanh khởi biểu tri, không chỉ riêng sắc oai nghi. Ngay cả trong trường hợp nói không phân biệt, ở đây cần được hiểu rằng chính các tâm xác định và tốc hành sanh khởi ở ý môn là những tâm làm sanh khởi biểu tri, và tương tự đối với các tâm làm sanh khởi tiếng cười, bởi vì các tâm sanh khởi ở ngũ môn thì rất yếu ớt. Và mặc dù ở đây oai nghi không có sắc, hoặc không có biểu tri, tuy nhiên không phải tất cả các tâm làm sanh khởi sắc đều là tâm nâng đỡ oai nghi và làm sanh khởi sự biến đổi của biểu tri. Nhưng tâm nào làm sanh khởi biểu tri, tâm ấy chắc chắn nâng đỡ oai nghi, vì oai nghi không thể tách rời khỏi biểu tri. Và để chỉ ra sự đặc biệt này rằng 'tâm nâng đỡ oai nghi cũng làm sanh khởi sắc', nên oai nghi và biểu tri được đề cập riêng biệt với sắc.

34. තෙරසාති කුසලතො චත්තාරි, අකුසලතො චත්තාරි, කිරියතො පඤ්චාති තෙරස. තෙසු හි පුථුජ්ජනා අට්ඨහි කුසලාකුසලෙහි හසන්ති, සෙක්ඛා දිට්ඨිසහගතවජ්ජිතෙහි, අසෙක්ඛා පන පඤ්චහි කිරියචිත්තෙහි, තත්ථාපි බුද්ධා චතූහි සහෙතුකකිරියචිත්තෙහෙව හසන්ති, න අහෙතුකෙන ‘‘අතීතංසාදීසු අප්පටිහතඤාණං පත්වා ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තී’’ති වචනතො (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5). න හි විචාරණපඤ්ඤාරහිතස්ස හසිතුප්පාදස්ස බුද්ධානං පවත්ති යුත්තාති වදන්ති. හසිතුප්පාදචිත්තෙන පන පවත්තියමානම්පි තෙසං සිතකරණං පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙවාති. එවඤ්ච කත්වා අට්ඨකථායං [Pg.210] (ධ. ස. අට්ඨ. 568) ‘‘තෙසං ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං හාසයමානං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්මා න තස්ස බුද්ධානං පවත්ති සක්කා නිවාරෙතුං.

34. Mười ba là: bốn từ (tâm) thiện, bốn từ (tâm) bất thiện, năm từ (tâm) duy tác, (tổng cộng) là mười ba. Trong số đó, phàm phu cười với tám tâm thiện và bất thiện; bậc hữu học cười với (các tâm) trừ những tâm tương ưng tà kiến; còn bậc vô học thì cười với năm tâm duy tác. Trong đó, chư Phật chỉ cười với bốn tâm duy tác hợp nhân, không phải với tâm vô nhân, theo như lời dạy: "Đối với Đức Phật, bậc Thế Tôn, người đã đạt đến trí tuệ không bị ngăn ngại trong quá khứ v.v... và có đủ ba pháp này, mọi thân nghiệp đều có trí đi trước, có trí đi theo" (Mahāni. 69; Cūḷani. Mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; Paṭi. Ma. 3.5). Họ nói rằng sự sanh khởi của tâm phát sanh tiếng cười mà không có sự thẩm sát và trí tuệ thì không thích hợp với chư Phật. Tuy nhiên, ngay cả khi việc mỉm cười của các ngài được diễn ra bởi tâm phát sanh tiếng cười, nó vẫn là 'có trí đi theo' vì nó đi theo các trí tuệ về túc mạng, vị lai và nhất thiết trí. Và do đó, trong Chú giải (Dha. Sa. Aṭṭha. 568) có nói: "Sau khi các trí tuệ ấy đã thuần thục, tâm này sanh khởi làm cho mỉm cười". Vì vậy, không thể ngăn cản sự sanh khởi của tâm ấy nơi chư Phật.

35. පච්ඡාජාතාදිපච්චයූපත්ථම්භලාභෙන ඨිතික්ඛණෙයෙව උතුඔජානං බලවභාවොති වුත්තං ‘‘තෙජොධාතු ඨිතිප්පත්තා’’ත්‍යාදි.

35. Do nhận được sự nâng đỡ của các duyên như hậu sanh duyên, nên trạng thái mạnh mẽ của thời tiết và vật thực (chỉ có) trong sát-na trụ, điều này được nói đến qua câu "hỏa đại đã đạt đến trạng thái trụ" v.v...

37. තත්ථ හදයඉන්ද්‍රියරූපානි නව කම්මතොයෙව ජාතත්තා කම්මජානෙව. යඤ්හි ජාතං, ජායති, ජායිස්සති ච, තං ‘‘කම්මජ’’න්ති වුච්චති යථා දුද්ධන්ති.

37. Trong đó, chín sắc pháp là sắc ý vật và (tám) sắc quyền, do chỉ sanh từ nghiệp nên chúng là sắc do nghiệp sanh. Thật vậy, cái gì đã sanh, đang sanh, và sẽ sanh (từ nghiệp), cái đó được gọi là "do nghiệp sanh", ví như (từ) 'duddha'.

40. පච්චුප්පන්නපච්චයාපෙක්ඛත්තා ලහුතාදිත්තයං කම්මජං න හොති, ඉතරථා සබ්බදාභාවීහි භවිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘ලහුතාදිත්තයං උතුචිත්තාහාරෙහි සම්භොතී’’ති.

40. Do phụ thuộc vào các duyên hiện tại, nên bộ ba khinh khoái v.v... không phải do nghiệp sanh; nếu không, chúng sẽ phải luôn luôn hiện hữu. Vì vậy, có lời nói rằng: "Bộ ba khinh khoái v.v... sanh khởi từ thời tiết, tâm, và vật thực".

43. එකන්තකම්මජානි නව, චතුජෙසු කම්මජානි නවාති අට්ඨාරස කම්මජානි, පඤ්චවිකාරරූපසද්දඅවිනිබ්භොගරූපආකාසවසෙන පන්නරස චිත්තජානි, සද්දො, ලහුතාදිත්තයං, අවිනිබ්භොගාකාසරූපානි නවාති තෙරස උතුජානි, ලහුතාදිත්තයඅවිනිබ්භොගාකාසවසෙන ද්වාදස ආහාරජානි.

43. Có mười tám sắc do nghiệp sanh: chín sắc thuần do nghiệp sanh, và chín sắc do nghiệp sanh trong nhóm (sắc sanh từ) bốn nguồn. Có mười lăm sắc do tâm sanh, bao gồm năm sắc biến đổi, âm thanh, (tám) sắc bất ly và hư không. Có mười ba sắc do thời tiết sanh: âm thanh, bộ ba khinh khoái v.v..., (tám) sắc bất ly và hư không. Có mười hai sắc do vật thực sanh: bộ ba khinh khoái v.v..., (tám) sắc bất ly và hư không.

44. කෙවලං ජායමානාදිරූපානං ජායමානපරිපච්චමානභිජ්ජමානරූපානං සභාවත්තා සභාවමත්තං විනා අත්තනො ජාතිආදිලක්ඛණාභාවතො ලක්ඛණානි කෙහිචි පච්චයෙහි න ජායන්තීති පකාසිතං. උප්පාදාදියුත්තානඤ්හි චක්ඛාදීනං ජාතිආදීනි ලක්ඛණානි විජ්ජන්ති, න එවං ජාතිආදීනං. යදි තෙසම්පි ජාතිආදීනි සියුං, එවං අනවත්ථානමෙව ආපජ්ජෙය්‍ය. යං පන ‘‘රූපායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරො. ඉමෙ ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානා’’ත්‍යාදීසු (ධ. ස. 1201) ජාතියා කුතොචිජාතත්තං අනුඤ්ඤාතං[Pg.211], තම්පි රූපජනකපච්චයානං රූපුප්පාදනං පති අනුපරතබ්‍යාපාරානං පච්චයභාවූපගමනක්ඛණෙ ජායමානධම්මවිකාරභාවෙන උපලබ්භමානතං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං. යම්පි ‘‘ජාති, භික්ඛවෙ, අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. ජරාමරණං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්න’’න්ති වචනං (සං. නි. 2.20), තත්ථාපි පටිච්චසමුප්පන්නානං ලක්ඛණභාවතොති අයමෙත්ථාභිසන්ධි. තෙනාහු පොරාණා –

44. Đã được chỉ rõ rằng các đặc tính (sanh, trụ, diệt) không sanh từ bất kỳ duyên nào, bởi vì chúng chỉ đơn thuần là tự tánh của các sắc pháp đang sanh, đang chín muồi, đang tan rã, và ngoài việc là tự tánh ra, chúng không có các đặc tính sanh v.v... của riêng mình. Thật vậy, các đặc tính sanh v.v... tồn tại đối với nhãn căn v.v... vốn có sự sanh khởi v.v..., nhưng không phải như vậy đối với chính các đặc tính sanh v.v... Nếu chúng cũng có các đặc tính sanh v.v..., như vậy sẽ dẫn đến sự vô cùng tận. Còn về việc trong (kinh văn) "sắc xứ... cho đến... đoàn thực. Các pháp này do tâm làm sanh khởi" v.v... (Dha. Sa. 1201), sự sanh từ một nguồn nào đó của (đặc tính) sanh được chấp nhận, điều đó cũng cần được hiểu là ám chỉ đến sự nhận thấy nó như là sự biến đổi của pháp đang sanh vào lúc nó trở thành một trạng thái duyên, trong khi các duyên tạo ra sắc vẫn đang hoạt động không ngừng đối với việc tạo ra sắc. Và cả câu nói "Này các Tỳ khưu, sanh là vô thường, hữu vi, do duyên sanh. Này các Tỳ khưu, già và chết là vô thường, hữu vi, do duyên sanh" (Saṃ. Ni. 2.20), ở đó ý định cũng là chúng là đặc tính của các pháp do duyên sanh. Do đó, các vị xưa đã nói:

‘‘පාඨෙ කුතොචි ජාතත්තං, ජාතියා පරියායතො;

සඞ්ඛතානං සභාවත්තා, තීසු සඞ්ඛතතොදිතා’’ති.

"Trong kinh văn, việc (đặc tính) sanh được nói là sanh từ một nguồn nào đó là theo nghĩa bóng; vì là tự tánh của các pháp hữu vi, nên trong ba (tạng), chúng được nói là hữu vi."

රූපසමුට්ඨානනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về phương pháp sanh khởi của sắc.

කලාපයොජනාවණ්ණනා

Giải về sự kết hợp thành các tổng hợp sắc (kalāpa)

45. යස්මා පනෙතානි රූපානි කම්මාදිතො උප්පජ්ජමානානිපි න එකෙකං සමුට්ඨහන්ති, අථ ඛො පිණ්ඩතොව. තස්මා පිණ්ඩානං ගණනපරිච්ඡෙදං, සරූපඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එකුප්පාදා’’ත්‍යාදි වුත්තං. සහවුත්තිනොති විසුං විසුං කලාපගතරූපවසෙන සහවුත්තිනො, න සබ්බකලාපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සහුප්පත්තිවසෙන.

45. Bởi vì các sắc pháp này, mặc dù sanh khởi từ nghiệp v.v..., chúng không sanh khởi từng cái một, mà sanh khởi thành từng khối. Do đó, để chỉ ra sự đếm, phân định và bản chất của các khối này, câu "đồng sanh" v.v... đã được nói đến. "Đồng tồn tại" có nghĩa là đồng tồn tại theo nghĩa các sắc pháp trong từng tổng hợp sắc riêng biệt, chứ không phải theo nghĩa tất cả các tổng hợp sắc cùng sanh khởi với nhau.

46. දස පරිමාණා අස්සාති දසකං, සමුදායස්සෙතං නාමං, චක්ඛුනා උපලක්ඛිතං, තප්පධානං වා දසකං චක්ඛුදසකං. එවං සෙසෙසුපි.

46. Cái có số lượng là mười được gọi là 'thập pháp' (dasakaṃ); đây là tên của một tập hợp. Thập pháp được ghi nhận bởi nhãn căn, hoặc có nhãn căn làm chủ, là nhãn thập pháp. Tương tự đối với các trường hợp còn lại.

47. වචීවිඤ්ඤත්තිග්ගහණෙන සද්දොපි සඞ්ගහිතො හොති තස්සා තදවිනාභාවතොති වුත්තං ‘‘වචීවිඤ්ඤත්තිදසක’’න්ති.

47. Do việc bao gồm khẩu biểu tri, âm thanh cũng được bao gồm, vì nó không thể tách rời khỏi khẩu biểu tri. Do đó, nó được gọi là "khẩu biểu tri thập pháp".

50. කිං [Pg.212] පනෙතෙ එකවීසති කලාපා සබ්බෙපි සබ්බත්ථ හොන්ති, උදාහු කෙචි කත්ථචීති ආහ ‘‘තත්ථා’’ත්‍යාදි.

50. Nhưng phải chăng hai mươi mốt tổng hợp sắc này tất cả đều có ở mọi nơi, hay một số chỉ có ở một nơi nào đó? (Để trả lời,) ngài nói "trong đó" v.v...

කලාපයොජනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về sự kết hợp thành các tổng hợp sắc.

රූපපවත්තික්කමවණ්ණනා

Giải về tiến trình của sắc.

52. ඉදානි නෙසං සම්භවවසෙන, පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන, යොනිවසෙන ච පවත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බානිපි පනෙතානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යථාරහන්ති සභාවකපරිපුණ්ණායතනානං අනුරූපතො.

52. Bây giờ, để chỉ ra tiến trình của chúng theo phương diện khả năng sanh khởi, theo phương diện diễn tiến và tái sanh, và theo phương diện thai sanh, câu "tất cả những (sắc) này..." v.v... đã được nói đến. "Tùy theo thích hợp" có nghĩa là tương ứng với bản chất của các xứ đã hoàn thiện.

53. කමලකුහරගබ්භමලාදිසංසෙදට්ඨානෙසු ජාතා සංසෙදජා. උපපාතො නෙසං අත්ථීති ඔපපාතිකා, උක්කංසගතිපරිච්ඡෙදවසෙන චෙත්ථ විසිට්ඨඋපපාතො ගහිතො යථා ‘‘අභිරූපස්ස කඤ්ඤා දාතබ්බා’’ති. සත්ත දසකානි පාතුභවන්ති පරිපුණ්ණායතනභාවෙන උපලබ්භනතො. කදාචි න ලබ්භන්ති ජච්චන්ධජච්චබධිරජච්චාඝානනපුංසකආදිකප්පිකානං වසෙන. තත්ථ සුගතියං මහානුභාවෙන කම්මුනා නිබ්බත්තමානානං ඔපපාතිකානං ඉන්ද්‍රියවෙකල්ලායොගතො චක්ඛුසොතඝානාලාභො සංසෙදජානං, භාවාලාභො පඨමකප්පිකඔපපාතිකානං වසෙනපි. දුග්ගතියං පන චක්ඛුසොතභාවාලාභො ද්වින්නම්පි වසෙන, ඝානාලාභො සංසෙදජානමෙව වසෙන, න ඔපපාතිකානං වසෙනාති දට්ඨබ්බං. තථා හි ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්සචි එකාදසායතනානි පාතුභවන්ති, කස්සචි දස, කස්සචි අපරානිපි දස, කස්සචි නව, කස්සචි සත්තා’’ති (විභ. 1007) වචනතො පරිපුණ්ණින්ද්‍රියස්ස ඔපපාතිකස්ස සද්දායතනවජ්ජිතානි එකාදසායතනානි වුත්තානි. අන්ධස්ස චක්ඛායතනවජ්ජිතානි [Pg.213] දස, තථා බධිරස්ස සොතායතනවජ්ජිතානි, අන්ධබධිරස්ස තදුභයවජ්ජිතානි නව, ගබ්භසෙය්‍යකස්ස චක්ඛුසොතඝානජිව්හාසද්දායතනවජ්ජිතානිසත්තායතනානි වුත්තානි. යදි පන අඝානකොපි ඔපපාතිකො සියා, අන්ධබධිරාඝානකානං වසෙන තික්ඛත්තුං දස, අන්ධබධිරඅන්ධාඝානකබධිරාඝානකානං වසෙන තික්ඛත්තුං නව, අන්ධබධිරාඝානකස්ස වසෙන ච අට්ඨ ආයතනානි වත්තබ්බානි සියුං, න පනෙවං වුත්තානි. තස්මා නත්ථි ඔපපාතිකස්ස ඝානවෙකල්ලන්ති. තථා ච වුත්තං යමකට්ඨකථායං ‘‘අඝානකො ඔපපාතිකො නත්ථි. යදි භවෙය්‍ය, කස්සචි අට්ඨායතනානීති වදෙය්‍යා’’ති (යම. අට්ඨ. ආයතනයමක. 18-21).

53. Chúng sanh được sanh ra ở những nơi ẩm thấp như trong lòng hoa sen, trong chỗ dơ bẩn... được gọi là thấp sanh. Vì có sự hóa sanh nên các chúng sanh ấy được gọi là loài hóa sanh. Ở đây, sự hóa sanh đặc biệt được kể đến do sự phân định về cảnh giới tối thắng, giống như câu nói: ‘Nên gả con gái cho người có dung sắc đẹp đẽ.’ Bảy sắc thập pháp sanh khởi do được nhận thấy với trạng thái xứ đầy đủ. Đôi khi không có được do trường hợp của những chúng sanh bị mù bẩm sanh, điếc bẩm sanh, không có khứu giác bẩm sanh, bán nam bán nữ, và những chúng sanh ở đầu kiếp. Trong ấy, ở cõi thiện, đối với các chúng sanh hóa sanh đang được sanh ra bởi nghiệp có oai lực lớn, do không có sự khiếm khuyết về các quyền, (nên các quyền đều đầy đủ); sự không có được nhãn, nhĩ, tỷ là của chúng sanh thấp sanh; còn sự không có được tính căn là do trường hợp của chúng sanh hóa sanh ở đầu kiếp. Còn ở cõi ác, sự không có được nhãn, nhĩ, tính căn là do trường hợp của cả hai; sự không có được tỷ căn chỉ do trường hợp của chúng sanh thấp sanh, không do trường hợp của chúng sanh hóa sanh, cần phải được hiểu như vậy. Thật vậy, trong Phân Tích Tâm Yếu Pháp (Dhammahadayavibhaṅga) có nói: ‘Trong cõi Dục, vào sát-na sanh khởi, đối với người nào đó mười một xứ sanh khởi, đối với người nào đó mười xứ, đối với người nào đó cũng mười xứ khác, đối với người nào đó chín xứ, đối với người nào đó bảy xứ.’ (Vibh. 1007). Theo đó, đối với chúng sanh hóa sanh có các quyền đầy đủ, mười một xứ trừ thinh xứ đã được nói đến. Đối với người mù, mười xứ trừ nhãn xứ; tương tự, đối với người điếc, mười xứ trừ nhĩ xứ; đối với người vừa mù vừa điếc, chín xứ trừ cả hai xứ ấy; đối với chúng sanh thai sanh, bảy xứ trừ nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, và thinh xứ đã được nói đến. Nhưng nếu có chúng sanh hóa sanh không có khứu giác, thì do trường hợp của những người mù, điếc, không có khứu giác, nên ba lần mười xứ; do trường hợp của những người mù và điếc, mù và không có khứu giác, điếc và không có khứu giác, nên ba lần chín xứ; và do trường hợp của người mù, điếc, và không có khứu giác, nên tám xứ phải được nói đến, nhưng đã không được nói đến như vậy. Do đó, không có sự khiếm khuyết về tỷ căn đối với chúng sanh hóa sanh. Và điều này đã được nói đến trong Chú Giải Yamaka: ‘Không có chúng sanh hóa sanh không có khứu giác. Nếu có, thì nên nói rằng: ‘Đối với người nào đó, tám xứ (sanh khởi).’’ (Yama. aṭṭha. āyatanayamaka. 18-21).

සංසෙදජානං පන ඝානාභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ’’ත්‍යාදිපාළියා (විභ. 1007) ඔපපාතිකයොනිමෙව සන්ධාය, සත්තායතනග්ගහණස්ස ච අඤ්ඤෙසං අසම්භවතො ගබ්භසෙය්‍යකමෙව සන්ධාය වුත්තත්තා. යං පන ‘‘සංසෙදජයොනිකා පරිපුණ්ණායතනභාවෙන ඔපපාතිකසඞ්ගහං කත්වා වුත්තා’’ති අට්ඨකථාවචනං, තම්පි පරිපුණ්ණායතනංයෙව සංසෙදජානං ඔපපාතිකෙසු සඞ්ගහවසෙන වුත්තං. අපරෙ පන යමකෙ ඝානජිව්හානං සහචාරිතා වුත්තාති අජිව්හස්ස අසම්භවතො අඝානකස්සපි අභාවමෙව වණ්ණෙන්ති, තත්ථාපි යථා චක්ඛුසොතානි රූපභවෙ ඝානජිව්හාහි විනා පවත්තන්ති, න එවං ඝානජිව්හා අඤ්ඤමඤ්ඤං විනා පවත්තන්ති ද්වින්නම්පි රූපභවෙ අනුප්පජ්ජනතොති එවං විසුං විසුං කාමභවෙ අප්පවත්තිවසෙන තෙසං සහචාරිතා වුත්තාති න න සක්කා වත්තුන්ති.

Còn sự không có tỷ căn của chúng sanh thấp sanh thì không thể loại trừ được, vì đoạn Pāḷi ‘trong cõi Dục, vào sát-na sanh khởi...’ (Vibh. 1007) chỉ nhắm đến loài hóa sanh, và việc đề cập đến bảy xứ cũng đã được nói chỉ nhắm đến loài thai sanh do không thể có đối với các loài khác. Còn câu Chú giải nói rằng: ‘Loài thấp sanh, do có trạng thái xứ đầy đủ, được kể gộp vào loài hóa sanh,’ điều ấy cũng được nói theo nghĩa bao gồm các chúng sanh thấp sanh có xứ đầy đủ vào trong các chúng sanh hóa sanh. Lại nữa, các vị khác giải thích rằng trong Yamaka, tính đồng hành của tỷ căn và thiệt căn đã được nói đến, do đó, vì không thể có chúng sanh không có thiệt căn, nên cũng không có chúng sanh không có tỷ căn. Về điều đó, cũng có thể nói rằng: giống như nhãn căn và nhĩ căn tồn tại trong cõi Sắc mà không có tỷ căn và thiệt căn, không phải là tỷ căn và thiệt căn không thể tồn tại thiếu nhau; tính đồng hành của chúng được nói đến theo nghĩa chúng không tồn tại riêng rẽ trong cõi Dục, vì cả hai đều không sanh khởi trong cõi Sắc. Do đó, hoàn toàn có thể nói như vậy.

54. ගබ්භෙ මාතුකුච්ඡියං සෙන්තීති ගබ්භසෙය්‍යකා, තෙයෙව රූපාදීසු සත්තතාය සත්තාති ගබ්භසෙය්‍යකසත්තා. එතෙ [Pg.214] අණ්ඩජජලාබුජා. තීණි දසකානි පාතුභවන්ති, යානි ‘‘කලලරූප’’න්ති වුච්චන්ති, පරිපිණ්ඩිතානි ච තානි ජාතිඋණ්ණාය එකස්ස අංසුනො පසන්නතිලතෙලෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධටස්ස පග්ඝරිත්වා අග්ගෙ ඨිතබින්දුමත්තානි අච්ඡානි විප්පසන්නානි. කදාචි න ලබ්භති අභාවකසත්තානං වසෙන. තතො පරන්ති පටිසන්ධිතො පරං. පවත්තිකාලෙති සත්තමෙ සත්තාහෙ, ටීකාකාරමතෙන එකාදසමෙ සත්තාහෙ වා. කමෙනාති චක්ඛුදසකපාතුභාවතො සත්තාහාතික්කමෙන සොතදසකං, තතො සත්තාහාතික්කමෙන ඝානදසකං, තතො සත්තාහාතික්කමෙන ජිව්හාදසකන්ති එවං අනුක්කමෙන. අට්ඨකථායම්පි හි අයමත්ථො දස්සිතොව.

54. Chúng sanh nằm trong bào thai, trong bụng mẹ, được gọi là thai sanh. Chính các chúng sanh ấy, do sự dính mắc vào sắc..., được gọi là chúng sanh, nên gọi là chúng sanh thai sanh. Các chúng sanh này là noãn sanh và thai sanh. Ba sắc thập pháp sanh khởi, được gọi là ‘sắc kalala,’ và chúng kết tụ lại, trong suốt, rất thanh tịnh, có kích thước bằng một giọt dầu còn lại ở đầu một sợi lông cừu mịn sau khi nhúng vào dầu mè trong, nhấc lên và để nhỏ giọt. Đôi khi không có được (đủ ba) do trường hợp của chúng sanh không có tính căn. ‘Sau đó’ là sau khi tái tục. ‘Trong thời kỳ diễn tiến’ là vào tuần lễ thứ bảy, hoặc theo quan điểm của vị sớ giải chủ, là vào tuần lễ thứ mười một. ‘Tuần tự’ là sau khi sắc thập pháp nhãn sanh khởi, qua một tuần lễ, sắc thập pháp nhĩ sanh khởi; sau đó qua một tuần lễ, sắc thập pháp tỷ sanh khởi; sau đó qua một tuần lễ, sắc thập pháp thiệt sanh khởi, cứ như vậy theo thứ tự. Ý nghĩa này cũng đã được trình bày trong Chú giải.

55. ඨිතිකාලන්ති පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතිකාලං. පටිසන්ධිචිත්තසහජාතා හි උතු ඨානප්පත්තා තස්ස ඨිතික්ඛණෙ සුද්ධට්ඨකං සමුට්ඨාපෙති, තදා උප්පන්නා භඞ්ගක්ඛණෙත්‍යාදිනා අනුක්කමෙන උතු රූපං ජනෙති. ඔජාඵරණමුපාදායාති ගබ්භසෙය්‍යකස්ස මාතු අජ්ඣොහටාහාරතො සංසෙදජොපපාතිකානඤ්ච මුඛගතසෙම්හාදිතො ඔජාය රසහරණීඅනුසාරෙන සරීරෙ ඵරණකාලතො පට්ඨාය.

55. ‘Thời kỳ trụ’ là thời kỳ trụ của tâm tái tục. Thật vậy, yếu tố nhiệt (utu) đồng sanh với tâm tái tục, khi đạt đến trạng thái trụ, vào sát-na trụ của tâm ấy, làm sanh khởi sắc thuần bát (suddhaṭṭhaka). Yếu tố nhiệt ấy, đã sanh khởi lúc đó, theo thứ tự từ sát-na diệt... làm sanh khởi sắc do thời tiết. ‘Kể từ khi dưỡng chất lan tỏa’ là kể từ thời điểm dưỡng chất (ojā) lan tỏa trong cơ thể theo các ống dẫn, đối với chúng sanh thai sanh là từ thức ăn người mẹ đã tiêu thụ, còn đối với chúng sanh thấp sanh và hóa sanh là từ đờm... đã vào miệng.

56. චුතිචිත්තං උපරිමං එතස්සාති චුතිචිත්තොපරි. කම්මජරූපානි න උප්පජ්ජන්ති තදුප්පත්තියං මරණාභාවතො. කම්මජරූපවිච්ඡෙදෙ හි ‘‘මතො’’ති වුච්චති. යථාහ –

56. Tâm tử là tối hậu của chúng sanh này, nên gọi là sau tâm tử. Các sắc do nghiệp sanh không sanh khởi, vì nếu chúng sanh khởi thì sẽ không có cái chết. Thật vậy, khi các sắc do nghiệp sanh bị đoạn tuyệt, thì được gọi là ‘chết.’ Như có lời dạy rằng:

‘‘ආයු උස්මා ච විඤ්ඤාණං, යදා කායං ජහන්තිමං;

අපවිද්ධො තදා සෙති, නිරත්ථංව කලිඞ්ගර’’න්ති. (සං. නි. 3.95 ථොකං විසදිසං);

‘Khi mạng, hơi ấm, và thức, rời bỏ thân này; Khi ấy, thân nằm bị vứt bỏ, vô dụng như khúc gỗ.’ (saṃ. ni. 3.95 có chút khác biệt);

පුරෙතරන්ති සත්තරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙ. තතොපරං චිත්තජාහාරජරූපඤ්ච වොච්ඡිජ්ජතීති අජීවකසන්තානෙ තෙසං උප්පත්තියා [Pg.215] අභාවතො යථානිබ්බත්තං චිත්තජං, ආහාරජඤ්ච තතො පරං කිඤ්චි කාලං පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣති. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘චිත්තජරූපං චුතිචිත්තතො පුරෙතරමෙව වොච්ඡිජ්ජතී’’ති වණ්ණෙන්ති.

‘Trước đó’ là vào sát-na sanh của tâm thứ mười bảy (tính ngược từ tâm tử). Sau đó, sắc do tâm sanh và sắc do vật thực sanh cũng bị đoạn tuyệt, vì trong dòng tương tục vô tri, chúng không sanh khởi. Các sắc do tâm sanh và sắc do vật thực sanh vốn đã sanh khởi, sau đó tiếp tục tồn tại một thời gian rồi diệt đi. Nhưng các vị thầy khác giải thích rằng: ‘Sắc do tâm sanh bị đoạn tuyệt ngay cả trước tâm tử.’

58. රූපලොකෙ ඝානජිව්හාකායානං අභාවෙ කාරණං වුත්තමෙව. භාවද්වයං පන බහලකාමරාගූපනිස්සයත්තා බ්‍රහ්මානඤ්ච තදභාවතො තත්ථ න පවත්තති. ආහාරජකලාපානි ච න ලබ්භන්ති අජ්ඣොහටාහාරාභාවෙන සරීරගතස්සපි ආහාරස්ස රූපසමුට්ඨාපනාභාවතො. බාහිරඤ්හි උතුං, ආහාරඤ්ච උපනිස්සයං ලභිත්වා උතුආහාරා රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති. ජීවිතනවකන්ති කායාභාවතො කායදසකට්ඨානියං ජීවිතනවකං.

58. Nguyên nhân về sự không có của tỷ căn, thiệt căn, thân căn trong cõi sắc đã được nói đến. Còn hai sắc tánh không sanh khởi ở đó (cõi sắc) là do chúng là y chỉ mạnh mẽ cho ái dục và do các vị Phạm thiên không có ái dục ấy. Các sắc do vật thực sanh cũng không có được do không có vật thực được nuốt vào và do vật thực đã có trong thân cũng không có khả năng làm sanh khởi sắc. Thật vậy, do nương vào thời tiết và vật thực bên ngoài làm trợ duyên mà thời tiết và vật thực làm sanh khởi sắc. Cửu pháp mạng căn (jīvitanavaka) là do không có thân căn nên cửu pháp mạng căn đứng ở vị trí của thập pháp thân.

59. අතිරිච්ඡති සෙසබ්‍රහ්මානං පටිසන්ධියං, පවත්තෙ ච උපලභිතබ්බරූපතො අවසිට්ඨං හොති, මරණකාලෙ පන බ්‍රහ්මානං සරීරනික්ඛෙපාභාවතො සබ්බෙසම්පි තිසමුට්ඨානානි, ද්විසමුට්ඨානානි ච සහෙව නිරුජ්ඣන්ති.

59. Nó là phần còn lại ngoài các sắc có thể có được trong lúc tái sanh và trong thời bình nhật của các vị Phạm thiên còn lại. Tuy nhiên, vào lúc chết, do các vị Phạm thiên không có việc từ bỏ thân xác, nên tất cả các sắc tam sanh và nhị sanh đều cùng nhau diệt mất.

61. රූපෙසු තෙවීසති ඝානජිව්හාකායභාවද්වයවසෙන පඤ්චන්නං අභාවතො. කෙචි පන ‘‘ලහුතාදිත්තයම්පි තෙසු නත්ථි දන්ධත්තකරාදිධාතුක්ඛොභාභාවතො’’ති වදන්ති, තං අකාරණං. න හි වූපසමෙතබ්බාපෙක්ඛා තබ්බිරොධිධම්මප්පවත්ති තථා සති සහෙතුකකිරියචිත්තෙසු ලහුතාදීනං අභාවප්පසඞ්ගතො. ‘‘සද්දො විකාරො’’ත්‍යාදි සබ්බෙසම්පි සාධාරණවසෙන වුත්තං.

61. Trong các sắc, có hai mươi ba (sắc trong cõi sắc) do sự không có của năm sắc theo cách là tỷ căn, thiệt căn, thân căn và hai sắc tánh. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Ba đặc tính khinh khoái v.v... cũng không có ở đó, do không có sự xáo trộn của các đại chủng gây ra sự nặng nề v.v...”. Điều đó là vô lý. Vì sự sanh khởi của một pháp đối nghịch không phụ thuộc vào (sự hiện hữu của) pháp cần được làm cho lắng dịu. Nếu như vậy, sẽ dẫn đến trường hợp không có các đặc tính khinh khoái v.v... trong các tâm quả và tâm duy tác hữu nhân. Câu “Âm thanh là sự biến đổi” v.v... được nói theo cách chung cho tất cả.

රූපපවත්තික්කමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về tiến trình của sắc đã kết thúc.

නිබ්බානභෙදවණ්ණනා

Phần giải về các loại Niết-bàn

62. එත්තාවතා [Pg.216] චිත්තචෙතසිකරූපානි විභාගතො නිද්දිසිත්වා ඉදානි නිබ්බානං නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘නිබ්බානං පනා’’ත්‍යාදි. ‘‘චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා නිබ්බානස්ස තංතංඅරියපුග්ගලානං පච්චක්ඛසිද්ධතං දස්සෙති. ‘‘මග්ගඵලානමාරම්මණභූත’’න්ති ඉමිනා කල්‍යාණපුථුජ්ජනානං අනුමානසිද්ධතං. සඞ්ඛතධම්මාරම්මණඤ්හි, පඤ්ඤත්තාරම්මණං වා ඤාණං කිලෙසානං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සම්භනෙ අසමත්ථං, අත්ථි ච ලොකෙ කිලෙසසමුච්ඡෙදාදි. තස්මා අත්ථි සඞ්ඛතසම්මුතිධම්මවිපරීතො කිලෙසානං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිකරානං මග්ගඵලානං ආරම්මණභූතො නිබ්බානං නාම එකො ධම්මොති සිද්ධං. පච්චක්ඛානුමානසිද්ධතාසන්දස්සනෙන ච අභාවමත්තං නිබ්බානන්ති විප්පටිපන්නානං වාදං නිසෙධෙතීති අලමතිප්පපඤ්චෙන. ඛන්ධාදිභෙදෙ තෙභූමකධම්මෙ හෙට්ඨුපරියවසෙන විනනතො සංසිබ්බනතො වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා විසයාතික්කමවසෙන අතීතත්තා.

62. Sau khi đã trình bày về tâm, tâm sở và sắc theo cách phân tích đến đây, bây giờ, để trình bày về Niết-bàn, ngài nói: “Còn Niết-bàn…” v.v... Bằng câu “cần được chứng ngộ bởi trí tuệ của bốn đạo”, ngài chỉ ra rằng Niết-bàn được xác lập bằng sự trực nhận đối với các bậc Thánh nhân tương ứng. Bằng câu “là đối tượng của đạo và quả”, (ngài chỉ ra rằng) nó được xác lập bằng sự suy luận đối với các thiện phàm phu. Thật vậy, trí tuệ có pháp hữu vi làm đối tượng hoặc có chế định làm đối tượng thì không có khả năng đoạn trừ và làm lắng dịu các phiền não. Và trên đời có sự đoạn trừ phiền não v.v... Do đó, đã xác lập rằng có một pháp tên là Niết-bàn, là pháp đối nghịch với các pháp hữu vi và tục đế, là đối tượng của đạo và quả, là những pháp thực hiện việc đoạn trừ và làm lắng dịu các phiền não. Và bằng cách chỉ ra rằng nó được xác lập bằng sự trực nhận và suy luận, ngài bác bỏ quan điểm của những người có tà kiến cho rằng Niết-bàn chỉ là sự không có. Thôi, không cần nói dài dòng. (Niết-bàn được gọi như vậy) là do thoát khỏi (nikkhantattā) ái dục (taṇhāya) được gọi là vāna vì nó dệt (vinanato) và may (saṃsibbanato) các pháp trong ba cõi được phân chia thành uẩn v.v... theo cách thấp và cao; hoặc do đã vượt qua (atītattā) theo cách vượt khỏi đối tượng.

63. සභාවතොති අත්තනො සන්තිලක්ඛණෙන. උපාදීයති කාමුපාදාදීහීති උපාදි, පඤ්චක්ඛන්ධස්සෙතං අධිවචනං, උපාදියෙව සෙසො කිලෙසෙහීති උපාදිසෙසො, තෙන සහ වත්තතීති සඋපාදිසෙසා, සා එව නිබ්බානධාතූති සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතු. කාරණපරියායෙනාති සඋපාදිසෙසාදිවසෙන පඤ්ඤාපනෙ කාරණභූතස්ස උපාදිසෙස භාවාභාවස්ස ලෙසෙන.

63. “Theo tự tánh” nghĩa là theo đặc tính tịch tịnh của chính nó. Cái bị chấp thủ bởi dục thủ v.v... là thủ (upādi), đây là tên gọi khác của năm uẩn. Thủ còn sót lại bởi các phiền não là hữu dư y (upādisesa). Cái hiện hữu cùng với hữu dư y ấy là hữu dư y (saupādisesā). Giới Niết-bàn ấy chính là hữu dư y Niết-bàn giới (saupādisesanibbānadhātu). “Theo phương diện nguyên nhân” nghĩa là theo một phần của sự có mặt hay không có mặt của hữu dư y, là điều đã trở thành nguyên nhân trong việc chế định theo cách hữu dư y v.v...

64. ආරම්මණතො, සම්පයොගතො ච රාගදොසමොහෙහි සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤං, සුඤ්ඤමෙව සුඤ්ඤතං, තථා රාගාදිනිමිත්තරහිතත්තා අනිමිත්තං. රාගාදිපණිධිරහිතත්තා අප්පණිහිතං. සබ්බසඞ්ඛාරෙහි වා සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤතං. සබ්බසඞ්ඛාරනිමිත්තාභාවතො [Pg.217] අනිමිත්තං. තණ්හාපණිධියා අභාවතො අප්පණිහිතං.

64. Do trống không tham, sân, si về phương diện đối tượng và tương ưng, nên gọi là không (suññaṃ); chính sự trống không là không tánh (suññataṃ). Tương tự, do không có tướng của tham v.v... nên gọi là vô tướng (animittaṃ). Do không có sự mong cầu của tham v.v... nên gọi là vô nguyện (appaṇihitaṃ). Hoặc, do trống không tất cả các pháp hữu vi, nên gọi là không tánh. Do không có tướng của tất cả các pháp hữu vi, nên gọi là vô tướng. Do không có sự mong cầu của ái dục, nên gọi là vô nguyện.

65. චවනාභාවතො අච්චුතං. අන්තස්ස පරියොසානස්ස අතික්කන්තත්තා අච්චන්තං. පච්චයෙහි අසඞ්ඛතත්තා අසඞ්ඛතං. අත්තනො උත්තරිතරස්ස අභාවතො, සහධම්මෙන වත්තබ්බස්ස උත්තරස්ස වා අභාවතො අනුත්තරං. වානතො තණ්හාතො මුත්තත්තා සබ්බසො අපගතත්තා වානමුත්තා. මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදිකෙ එසන්ති ගවෙසන්තීති මහෙසයො. ‘‘ඉති චිත්ත’’න්ත්‍යාදි ඡහි පරිච්ඡෙදෙහි විභත්තානං චිත්තාදීනං නිගමනං.

65. Do không có sự chết, nên gọi là bất tử (accutaṃ). Do đã vượt qua sự kết thúc, sự chấm dứt, nên gọi là cứu cánh (accantaṃ). Do không được tạo tác bởi các duyên, nên gọi là vô vi (asaṅkhataṃ). Do không có gì cao hơn chính nó, hoặc do không có cái “cao hơn” có thể được nói đến cùng với pháp đồng tánh, nên gọi là vô thượng (anuttaraṃ). Do đã giải thoát, hoàn toàn lìa khỏi vāna tức là ái dục, nên gọi là vānamuttā (thoát khỏi ái dục). Các bậc đại sĩ (mahesayo) được gọi như vậy vì các vị ấy tìm cầu (esanti) những điều vĩ đại như uẩn giới đức v.v... Câu “Như vậy, tâm…” v.v… là phần kết luận cho tâm v.v… đã được phân chia trong sáu chương.

නිබ්බානභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về các loại Niết-bàn đã kết thúc.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Như vậy, trong bộ chú giải Abhidhammatthasaṅgaha tên là Abhidhammatthavibhāvinī

රූපපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về chương Sắc đã kết thúc.

7. සමුච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

7. Phần giải về chương Toát yếu

1. සලක්ඛණා චින්තනාදිසලක්ඛණා චිත්තචෙතසිකනිප්ඵන්නරූපනිබ්බානවසෙන ද්වාසත්තතිපභෙදා වත්ථුධම්මා සභාවධම්මා වුත්තා, ඉදානි තෙසං යථායොගං සභාවධම්මානං එකෙකසමුච්චයවසෙන යොගානුරූපතො අකුසලසඞ්ගහාදිභෙදං සමුච්චයං රාසිං පවක්ඛාමීති යොජනා.

1. Các pháp thực tại, các pháp có tự tánh, có bảy mươi hai loại theo cách là tâm, tâm sở, sắc pháp và Niết-bàn, có các tự tướng như là sự suy nghĩ v.v... đã được nói đến. Bây giờ, tôi sẽ nói về sự toát yếu, sự tập hợp, được phân chia thành toát yếu về bất thiện v.v... của các pháp có tự tánh ấy, tùy theo sự thích hợp, theo cách toát yếu từng loại một, tùy theo sự ứng dụng. Đây là sự liên kết.

2. අකුසලානමෙව සභාගධම්මවසෙන සඞ්ගහො අකුසලසඞ්ගහො. කුසලාදිවසෙන මිස්සකානං සඞ්ගහො මිස්සකසඞ්ගහො, සච්චාභිසම්බොධිසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස පක්ඛෙ භවානං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං සතිපට්ඨානාදිභෙදානං සභාගවත්ථුවසෙන සඞ්ගහො බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො. ඛන්ධාදිවසෙන සබ්බෙසං සඞ්ගහො සබ්බසඞ්ගහො.

2. Sự toát yếu chỉ các pháp bất thiện theo cách là các pháp đồng loại là toát yếu về bất thiện. Sự toát yếu các pháp hỗn hợp theo cách là thiện v.v... là toát yếu về hỗn hợp. Sự toát yếu các pháp trợ Bồ-đề, là những pháp thuộc về phe của Thánh đạo được gọi là sự giác ngộ các chân lý, được phân chia thành niệm xứ v.v..., theo cách là các pháp đồng loại, là toát yếu về trợ Bồ-đề. Sự toát yếu tất cả các pháp theo cách là uẩn v.v... là toát yếu về tất cả.

අකුසලසඞ්ගහවණ්ණනා

Phần giải về toát yếu bất thiện

3. පුබ්බකොටියා [Pg.218] අපඤ්ඤායනතො චිරපාරිවාසියට්ඨෙන, වණතො වා විස්සන්දමානයූසා විය චක්ඛාදිතො විසයෙසු විස්සන්දනතො ආසවා. අථ වා භවතො ආභවග්ගං ධම්මතො ආගොත්‍රභුං සවන්ති පවත්තන්තීති ආසවා. අවධිඅත්ථො චෙත්ථ ආ-කාරො, අවධි ච මරියාදාභිවිධිවසෙන දුවිධො. තත්ථ ‘‘ආපාටලිපුත්තං වුට්ඨො දෙවො’’ත්‍යාදීසු විය කිරියං බහි කත්වා පවත්තො මරියාදො. ‘‘ආභවග්ගං සද්දො අබ්භුග්ගතො’’ත්‍යාදීසු විය කිරියං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තො අභිවිධි. ඉධ පන අභිවිධිම්හි දට්ඨබ්බො. තථා හෙතෙ නිබ්බත්තිට්ඨානභූතෙ ච භවග්ගෙ, ගොත්‍රභුම්හි ච ආරම්මණභූතෙ පවත්තන්ති. විජ්ජමානෙසු ච අඤ්ඤෙසු ආභවග්ගං, ආගොත්‍රභුඤ්ච සවන්තෙසු මානාදීසු අත්තත්තනියග්ගහණවසෙන අභිබ්‍යාපනතො මදකරණට්ඨෙන ආසවසදිසතාය ච එතෙයෙව ආසවභාවෙන නිරුළ්හාති දට්ඨබ්බං. කාමොයෙව ආසවො කාමාසවො, කාමරාගො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො භවාසවො. ඣානනිකන්තිසස්සතදිට්ඨිසහගතො ච රාගො එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. තත්ථ පඨමො උපපත්තිභවෙසු රාගො, දුතියො කම්මභවෙ, තතියො භවදිට්ඨිසහගතො. ද්වාසට්ඨිවිධා දිට්ඨි දිට්ඨාසවො. දුක්ඛාදීසු චතූසු සච්චෙසු, පුබ්බන්තෙ, අපරන්තෙ, පුබ්බාපරන්තෙ, පටිච්චසමුප්පාදෙසු චාති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජාසවො.

3. Do không nhận biết được khởi điểm ban đầu nên có nghĩa là đã tồn tại từ lâu; hoặc do chúng tuôn chảy ra từ các căn môn như mắt... đến các đối tượng giống như mủ chảy ra từ vết thương, nên (gọi là) lậu hoặc (āsavā). Hoặc là, chúng tuôn chảy, diễn tiến từ cõi hữu cho đến cõi cao nhất (hữu đảnh), từ các pháp cho đến tâm chuyển tộc, nên (gọi là) lậu hoặc. Ở đây, tiếp đầu ngữ 'ā' có nghĩa là giới hạn (avadhi), và giới hạn có hai loại: hạn định (mariyādā) và bao hàm (abhividhi). Trong đó, hạn định là sự diễn tiến loại trừ đi hành động, giống như trong câu 'trời mưa đến thành Pāṭaliputta'. Bao hàm là sự diễn tiến bao trùm cả hành động, giống như trong câu 'âm thanh vang đến cõi hữu đảnh'. Ở đây, nên hiểu theo nghĩa bao hàm. Vì vậy, chúng diễn tiến trong cõi hữu đảnh là nơi sinh khởi, và trong tâm chuyển tộc là đối tượng. Và trong khi có những pháp khác như mạn... cũng tuôn chảy đến cõi hữu đảnh và tâm chuyển tộc, chỉ những pháp này mới được xác lập với tính chất lậu hoặc do sự bao trùm thông qua việc chấp thủ tự ngã và những gì thuộc về tự ngã, do có tác dụng làm say đắm, và do tương tự như rượu (āsava). Dục lậu (kāmāsavo) chính là lậu hoặc của dục, tức là dục tham. Hữu lậu (bhavāsavo) là sự tham muốn trong các cõi sắc và vô sắc. Tham ái đi cùng với sự ưa thích thiền và thường kiến cũng được bao gồm ở đây. Trong đó, loại đầu là tham ái trong các cõi tái sanh, loại thứ hai là trong cõi nghiệp, loại thứ ba là đi cùng với hữu kiến. Kiến lậu (diṭṭhāsavo) là 62 loại tà kiến. Vô minh lậu (avijjāsavo) là sự không biết ở tám nơi: trong bốn Thánh đế, trong quá khứ, trong tương lai, trong quá khứ và tương lai, và trong pháp Duyên khởi.

4. ඔත්ථරිත්වා හරණතො, ඔහනනතො වා හෙට්ඨා කත්වා හනනතො ඔසීදාපනතො ‘‘ඔඝො’’ති වුච්චති ජලප්පවාහො, එතෙ ච සත්තෙ ඔත්ථරිත්වා හනන්තා වට්ටස්මිං සත්තෙ ඔසීදාපෙන්තා විය හොන්තීති ඔඝසදිසතාය ඔඝා[Pg.219], ආසවායෙව පනෙත්ථ යථාවුත්තට්ඨෙන ‘‘ඔඝා’’ති ච වුච්චන්ති.

4. Dòng nước được gọi là 'bộc lưu' (ogho) do nó cuốn đi bằng cách nhận chìm, hoặc do nó đánh chìm, tức là làm cho chìm xuống rồi đánh gục, làm cho lún xuống. Và những pháp này, do tương tự như bộc lưu, được gọi là bộc lưu, vì chúng giống như nhận chìm và đánh gục chúng sanh, làm cho chúng sanh chìm đắm trong vòng luân hồi. Chính các lậu hoặc (āsavā) với ý nghĩa đã nói ở đây cũng được gọi là 'bộc lưu'.

5. වට්ටස්මිං, භවයන්තකෙ වා සත්තෙ කම්මවිපාකෙන භවන්තරාදීහි, දුක්ඛෙන වා සත්තෙ යොජෙන්තීති යොගා, හෙට්ඨා වුත්තධම්මාව.

5. Chúng được gọi là ách (yogā) vì chúng cột buộc chúng sanh vào vòng luân hồi, hay vào cỗ máy của sự hiện hữu, bằng quả của nghiệp, bằng các kiếp sống khác, hoặc cột buộc chúng sanh vào khổ đau. Chúng chính là những pháp được nói ở dưới đây.

6. නාමකායෙන රූපකායං, පච්චුප්පන්නකායෙන වා අනාගතකායං ගන්ථෙන්ති දුප්පමුඤ්චං වෙඨෙන්තීති කායගන්ථා. ගොසීලාදිනා සීලෙන, වතෙන, තදුභයෙන ච සුද්ධීති එවං පරතො අසභාවතො ආමසනං පරාමාසො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිසනං දළ්හග්ගාහො ඉදං සච්චාභිනිවෙසො.

6. Chúng được gọi là thân triền (kāyaganthā) vì chúng cột buộc thân danh với thân sắc, hoặc thân hiện tại với thân vị lai, quấn chặt lại khó mà tháo gỡ. Sự chấp thủ (parāmāso) là sự nắm bắt sai lạc bản chất từ bên ngoài, chẳng hạn như (tin rằng) có sự thanh tịnh thông qua giới hạnh như giới của bò, thông qua khổ hạnh, hoặc thông qua cả hai. Sự cố chấp vào chân lý này (idaṃsaccābhiniveso) là sự nắm giữ chắc chắn, sự khăng khăng rằng: 'Chỉ có điều này là thật, điều khác là vô ích'.

7. මණ්ඩූකං පන්නගො විය භුසං දළ්හං ආරම්මණං ආදියන්තීති උපාදානානි. කාමොයෙව උපාදානං, කාමෙ උපාදියතීති වා කාමුපාදානං. ‘‘ඉමිනා මෙ සීලවතාදිනා සංසාරසුද්ධී’’ති එවං සීලවතාදීනං ගහණං සීලබ්බතුපාදානං. වදන්ති එතෙනාති වාදො, ඛන්ධෙහි බ්‍යතිරිත්තාබ්‍යතිරිත්තවසෙන වීසති පරිකප්පිතස්ස අත්තනො වාදො අත්තවාදො. සොයෙව උපාදානන්ති අත්තවාදුපාදානං.

7. Chúng được gọi là thủ (upādānāni) vì chúng nắm giữ đối tượng một cách mạnh mẽ, chắc chắn, giống như con rắn bắt con ếch. Dục thủ (kāmupādānaṃ) chính là sự chấp thủ vào dục, hoặc là sự bám víu vào các dục. Giới cấm thủ (sīlabbatupādānaṃ) là sự nắm giữ các giới và cấm hạnh... với suy nghĩ rằng: 'Nhờ giới cấm này của ta mà có sự thanh tịnh khỏi luân hồi'. Thuyết (vādo) là cái mà người ta dùng để nói. Ngã luận (attavādo) là thuyết về tự ngã được tưởng định theo hai mươi cách, hoặc khác hoặc không khác với các uẩn. Chính thuyết ấy là sự chấp thủ, nên gọi là ngã luận thủ (attavādupādānaṃ).

8. ඣානාදිවසෙන උප්පජ්ජනකකුසලචිත්තං නිසෙධෙන්ති තථා තස්ස උප්පජ්ජිතුං න දෙන්තීති නීවරණානි, පඤ්ඤාචක්ඛුනො වා ආවරණට්ඨෙන නීවරණා. පඤ්චසු කාමගුණෙසු අධිමත්තරාගසඞ්ඛාතො කාමොයෙව ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො චාති කාමච්ඡන්දො. සොයෙව නීවරණන්ති කාමච්ඡන්දනීවරණං. බ්‍යාපජ්ජති විනස්සති එතෙන චිත්තන්ති බ්‍යාපාදො, ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’ත්‍යාදිනයප්පවත්තනවවිධආඝාතවත්ථුපදට්ඨානතාය නවවිධො, අට්ඨානකොපෙන සහ දසවිධො වා දොසො, සොයෙව [Pg.220] නීවරණන්ති බ්‍යාපාදනීවරණං. ථිනමිද්ධමෙව නීවරණං ථිනමිද්ධනීවරණං. තථා උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං. කස්මා පනෙතෙ භින්නධම්මා ද්වෙ ද්වෙ එකනීවරණභාවෙන වුත්තාති? කිච්චාහාරපටිපක්ඛානං සමානභාවතො. ථිනමිද්ධානඤ්හි චිත්තුප්පාදස්ස ලයාපාදනකිච්චං සමානං, උද්ධච්චකුක්කුච්චානං අවූපසන්තභාවකාරණං. තථා පුරිමානං ද්වින්නං තන්දීවිජම්භිතා ආහාරො, හෙතූත්‍යත්ථො, පච්ඡිමානං ඤාතිබ්‍යසනාදිවිතක්කනං. පුරිමානඤ්ච ද්වින්නං වීරියං පටිපක්ඛභූතං, පච්ඡිමානං සමථොති, තෙනාහු පොරාණා –

8. Chúng được gọi là triền cái (nīvaraṇāni) vì chúng ngăn cản tâm thiện có thể sanh khởi nhờ thiền định..., không cho nó sanh khởi; hoặc vì chúng có nghĩa là che lấp tuệ nhãn. Dục tham triền cái (kāmacchandanīvaraṇaṃ) là dục tham (kāmacchando), tức là chính dục ái được gọi là lòng tham mãnh liệt đối với năm dục trưởng dưỡng, và là sự mong muốn theo nghĩa ước muốn. Chính nó là triền cái. Sân triền cái (byāpādanīvaraṇaṃ) là sân (byāpādo), là cái mà do đó tâm bị tổn hại, bị hủy hoại. Đó là sân hận (doso), có chín loại do dựa trên chín căn cứ oán hận diễn tiến theo cách 'nó đã làm hại ta'..., hoặc mười loại cùng với sự tức giận vô cớ. Chính nó là triền cái. Hôn trầm thụy miên triền cái (thinamiddhanīvaraṇaṃ) chính là hôn trầm và thụy miên là triền cái. Tương tự là trạo cử hối quá triền cái (uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ). Nhưng tại sao những pháp khác nhau này lại được nói thành từng cặp như một triền cái? Do sự tương đồng về phận sự, vật thực, và pháp đối trị. Đối với hôn trầm và thụy miên, phận sự làm cho tâm sanh khởi bị chìm đắm là như nhau; đối với trạo cử và hối quá, nguyên nhân của sự không an tịnh là như nhau. Tương tự, vật thực, tức là nguyên nhân, của hai pháp đầu là sự lười biếng và ngáp vặt; của hai pháp sau là sự suy tư về tai họa của quyến thuộc... Và pháp đối trị của hai pháp đầu là tinh tấn; của hai pháp sau là chỉ tịnh. Do đó, các bậc cổ đức đã nói:

‘‘කිච්චාහාරවිපක්ඛානං, එකත්තා එකමෙත්ථ හි;

කතමුද්ධච්චකුක්කුච්චං, ථිනමිද්ධඤ්ච තාදිනා.

Do phận sự, vật thực, đối pháp, Là một, nên ở đây là một; Bậc Như Lai đã xếp trạo cử, hối quá, Và hôn trầm, thụy miên là một.

‘‘ලීනතාසන්තතා කිච්චං, තන්දී ඤාතිවිතක්කනං;

හෙතු වීරියසමථා, ඉමෙ තෙසං විරොධිනො’’ති.

Trạng thái chìm đắm, không an tịnh là phận sự; Lười biếng, suy tư về quyến thuộc là nguyên nhân; Tinh tấn và chỉ tịnh, đây là những pháp đối nghịch của chúng.

9. අප්පහීනට්ඨෙන අනු අනු සන්තානෙ සෙන්තීති අනුසයා, අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීත්‍යත්ථො. අප්පහීනා හි කිලෙසා කාරණලාභෙ සති උපජ්ජනාරහා සන්තානෙ අනු අනු සයිතා විය හොන්තීති තදවත්ථා ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. තෙ පන නිප්පරියායතො අනාගතා කිලෙසා, අතීතපච්චුප්පන්නාපි තංසභාවත්තා තථා වුච්චන්ති. න හි කාලභෙදෙන ධම්මානං සභාවභෙදො අත්ථි, යදි අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයා, නනු සබ්බෙපි කිලෙසා අප්පහීනා අනුසයා භවෙය්‍යුන්ති? න මයං අප්පහීනතාමත්තෙන ‘‘අනුසයා’’ති වදාම, අථ ඛො අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතා කිලෙසා අනුසයාති. ථාමගමනඤ්ච අනඤ්ඤසාධාරණො කාමරාගාදීනමෙව ආවෙණිකො සභාවොති අලං විවාදෙන. කාමරාගොයෙව අනුසයො කාමරාගානුසයො.

9. Chúng được gọi là tùy miên (anusayā) vì chúng nằm ngủ ngầm theo mãi trong dòng tâm thức theo nghĩa là chưa được đoạn trừ; nghĩa là chúng sanh khởi khi gặp được điều kiện thích hợp. Thật vậy, các phiền não chưa được đoạn trừ, có khả năng sanh khởi khi có được nguyên nhân, chúng giống như nằm ngủ ngầm theo mãi trong dòng tâm thức; ở trạng thái đó, chúng được gọi là 'tùy miên'. Tuy nhiên, theo nghĩa đen, chúng là các phiền não vị lai, nhưng các phiền não quá khứ và hiện tại cũng được gọi như vậy vì chúng có cùng bản chất. Vì không có sự khác biệt về bản chất của các pháp do sự khác biệt về thời gian. Nếu tùy miên có nghĩa là chưa được đoạn trừ, chẳng phải tất cả các phiền não chưa được đoạn trừ đều sẽ là tùy miên sao? Chúng tôi không nói rằng chúng là 'tùy miên' chỉ vì chưa được đoạn trừ, mà là các phiền não đã trở nên mạnh mẽ do chưa được đoạn trừ mới là tùy miên. Và việc trở nên mạnh mẽ này là bản chất cố hữu, không chung với các pháp khác, chỉ riêng của dục tham... mà thôi. Thôi không cần tranh luận nữa. Dục tham tùy miên (kāmarāgānusayo) chính là tùy miên của dục tham.

10. සංයොජෙන්ති බන්ධන්තීති සංයොජනානි.

10. Chúng được gọi là kiết sử (saṃyojanāni) vì chúng cột buộc, trói buộc.

12. චිත්තං [Pg.221] කිලිස්සති උපතප්පති, බාධීයති වා එතෙහීති කිලෙසා.

12. Chúng được gọi là phiền não (kilesā) vì do chúng mà tâm bị ô nhiễm, bị thiêu đốt, hay bị bức não.

13. කාමභවනාමෙනාති කාමභවසඞ්ඛාතානං ආරම්මණානං නාමෙන. තථාපවත්තන්ති සීලබ්බතාදීනං පරතො ආමසනාදිවසෙන පවත්තං.

13. Kāmabhavanāmenāti có nghĩa là: bằng tên gọi của các đối tượng được gọi là dục hữu. Tathāpavattanti có nghĩa là: sự diễn tiến bằng cách tiếp xúc v.v... từ người khác đối với giới cấm v.v...

14. ආසවා ච ඔඝා ච යොගා ච ගන්ථා ච වත්ථුතො ධම්මතො වුත්තනයෙන තයො. තථා උපාදානා දුවෙ වුත්තා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන. නීවරණා අට්ඨ සියුං ථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චානං විසුං ගහණතො. අනුසයා ඡළෙව හොන්ති කාමරාගභවරාගානුසයානං තණ්හාසභාවෙන එකතො ගහිතත්තා. නව සංයොජනා මතා උභයත්ථ වුත්තානං තණ්හාසභාවානං, දිට්ඨිසභාවානඤ්ච එකෙකං සඞ්ගහිතත්තා. කිලෙසා පන සුත්තන්තවසෙන, අභිධම්මවසෙනපි දස. ඉති එවං පාපානං අකුසලානං සඞ්ගහො නවධා වුත්තො. එත්ථ ච –

14. Lậu hoặc, bộc lưu, ách phược, và triền phược, về phương diện đối tượng và về phương diện pháp, có ba loại theo phương pháp đã được nói đến. Tương tự như vậy, thủ được nói là có hai, theo cách của ái và tà kiến. Các triền cái có thể là tám, do bởi sự nắm bắt riêng rẽ hôn trầm-thụy miên và trạo cử-hối quá. Các tùy miên chỉ có sáu, do bởi các tùy miên dục ái và hữu ái được gộp chung lại làm một vì có bản chất là ái. Chín kiết sử được xem là (như vậy), do bởi những pháp có bản chất là ái và những pháp có bản chất là tà kiến được nói ở cả hai nơi được gộp lại mỗi thứ thành một. Còn các phiền não thì có mười, theo cách của Kinh tạng và cũng theo cách của A-tỳ-đàm. Như vậy, sự tổng hợp các pháp ác, bất thiện được nói đến theo chín cách. Và ở đây –

නවාට්ඨසඞ්ගහා ලොභ-දිට්ඨියො සත්තසඞ්ගහා;

අවිජ්ජා පටිඝො පඤ්ච-සඞ්ගහො චතුසඞ්ගහා;

කඞ්ඛා තිසඞ්ගහා මානුද්ධච්චා ථිනං ද්විසඞ්ගහං.

Tham và tà kiến được gom trong chín và tám nhóm; vô minh được gom trong bảy nhóm; sân được gom trong năm nhóm; hoài nghi được gom trong bốn nhóm; ngã mạn và trạo cử được gom trong ba nhóm; hôn trầm được gom trong hai nhóm.

කුක්කුච්චමිද්ධාහිරිකා-නොත්තප්පිස්සා නිගූහනා;

එකසඞ්ගහිතා පාපා, ඉච්චෙවං නවසඞ්ගහා.

Hối quá, thụy miên, vô tàm, vô quý, tật đố, và xan lẫn; các pháp ác này được gom trong một nhóm, như vậy là chín cách tổng hợp.

අකුසලසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về sự tổng hợp các pháp bất thiện.

මිස්සකසඞ්ගහවණ්ණනා

Giải về phần tổng hợp các pháp tạp loại.

15. හෙතූසු වත්තබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

15. Điều cần phải nói về các nhân đã được nói ở phần dưới.

16. ආරම්මණං උපගන්ත්වා චින්තනසඞ්ඛාතෙන උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන යථාරහං පච්චනීකධම්මඣාපනට්ඨෙන ච ඣානානි ච තානි අඞ්ගානි ච සමුදිතානං [Pg.222] අවයවභාවෙන අඞ්ගීයන්ති ඤායන්තීති ඣානඞ්ගානි. අවයවවිනිමුත්තස්ස ච සමුදායස්ස අභාවෙපි සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය විසුං විසුං අඞ්ගභාවෙන වුච්චන්ති එකතො හුත්වා ඣානභාවෙන. දොමනස්සඤ්චෙත්ථ අකුසලඣානඞ්ගං, සෙසානි කුසලාකුසලාබ්‍යාකතඣානඞ්ගානි.

16. Chúng vừa là các thiền, vừa là các chi, do bởi ý nghĩa chiêm nghiệm được gọi là sự suy xét sau khi đã đi đến đối tượng, và do bởi ý nghĩa thiêu đốt các pháp đối nghịch tùy theo trường hợp, chúng được chấp nhận hay được biết đến như là thành phần của các pháp được tập hợp lại, nên (gọi là) thiền chi. Và mặc dù không có một tập hợp nào tách rời khỏi các thành phần, nhưng giống như các bộ phận của quân đội, các bộ phận của cỗ xe v.v..., chúng được gọi là ‘chi’ một cách riêng rẽ, khi hợp lại thì có trạng thái là thiền. Và ở đây, ưu là thiền chi bất thiện, các chi còn lại là thiền chi thiện, bất thiện, và vô ký.

17. සුගතිදුග්ගතීනං, නිබ්බානස්ස ච අභිමුඛං පාපනතො මග්ගා, තෙසං පථභූතානි අඞ්ගානි, මග්ගස්ස වා අට්ඨඞ්ගිකස්ස අඞ්ගානි මග්ගඞ්ගානි. සම්මා අවිපරීතතො පස්සතීති සම්මාදිට්ඨි. සා පන ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිවසෙන දසවිධා, පරිඤ්ඤාදිකිච්චවසෙන චතුබ්බිධා වා. සම්මා සඞ්කප්පෙන්ති එතෙනාති සම්මාසඞ්කප්පො. සො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පඅබ්‍යාපාදසඞ්කප්පඅවිහිංසාසඞ්කප්පවසෙන තිවිධො. සම්මාවාචාදයො හෙට්ඨා විභාවිතාව. සම්මා වායමන්ති එතෙනාති සම්මාවායාමො. සම්මා සරන්ති එතායාති සම්මාසති. ඉමෙසං පන භෙදං උපරි වක්ඛති. සම්මා සාමඤ්ච ආධීයති එතෙන චිත්තන්ති සම්මාසමාධි, පඨමජ්ඣානාදිවසෙන පඤ්චවිධා එකග්ගතා. මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො දුග්ගතිමග්ගත්තා මග්ගඞ්ගානි.

17. Chúng là các đạo, do bởi sự đưa đến đối diện với các thiện thú, ác thú, và Niết-bàn; các chi phần đã trở thành con đường của chúng, hay các chi phần của bát chi đạo, (gọi là) đạo chi. Chánh kiến là vì nó thấy một cách chân chánh, không sai lạc. Và nó có mười loại theo cách “có sự bố thí” v.v..., hoặc có bốn loại theo cách của phận sự liễu tri v.v... Chánh tư duy là vì người ta suy nghĩ chân chánh bằng pháp ấy. Nó có ba loại theo cách của xuất ly tư duy, vô sân tư duy, và vô hại tư duy. Chánh ngữ v.v... đã được trình bày rõ ở phần dưới. Chánh tinh tấn là vì người ta cố gắng chân chánh bằng pháp ấy. Chánh niệm là vì người ta ghi nhớ chân chánh bằng pháp ấy. Nhưng sự phân loại của chúng sẽ được nói ở phần trên. Chánh định là vì tâm được đặt vào một cách chân chánh và đúng đắn bằng pháp ấy, (đó là) sự nhất tâm có năm loại theo cách của sơ thiền v.v... Tà kiến v.v... là các đạo chi do bởi là con đường đến ác thú.

18. දස්සනාදීසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි, යෙභුය්‍යෙන තංසහිතසන්තානප්පවත්තියං ලිඞ්ගාදීහි, ජීවනෙ ජීවන්තෙහි කම්මජරූපසම්පයුත්තධම්මෙහි, මනනෙ ජානනෙ සම්පයුත්තධම්මෙහි, සුඛිතාදිභාවෙ සුඛිතාදීහි සහජාතෙහි, සද්දහනාදීසු සද්දහනාදිවසප්පවත්තෙහි තෙහෙව, ‘‘අනඤ්ඤාතං ඤස්සාමී’’ති පවත්තියං තථාපවත්තෙහි සහජාතෙහි, ආජානනෙ අඤ්ඤභාවිභාවෙ ච ආජානනාදිවසප්පවත්තෙහි සහජාතෙහි අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තා ධම්මා ඉස්සරට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියානි නාමාති ආහ ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රිය’’න්ත්‍යාදි. අට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 219; විසුද්ධි. 2.525) පන අපරෙපි ඉන්දලිඞ්ගට්ඨාදයො ඉන්ද්‍රියට්ඨා වුත්තා. ජීවිතින්ද්‍රියන්ති රූපාරූපවසෙන දුවිධං ජීවිතින්ද්‍රියං. ‘‘අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනඤ්ඤාතං [Pg.223] අමතං පදං, චතුසච්චධම්මමෙව වා ඤස්සාමී’’ති එවමජ්ඣාසයෙන පටිපන්නස්ස ඉන්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. ආජානාති පඨමමග්ගෙන දිට්ඨමරියාදං අනතික්කමිත්වා ජානාති ඉන්ද්‍රියඤ්චාති අඤ්ඤින්ද්‍රියං. අඤ්ඤාතාවිනො චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතස්ස අරහතො ඉන්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. ධම්මසරූපවිභාවනත්ථඤ්චෙත්ථ පඤ්ඤින්ද්‍රියග්ගහණං, පුග්ගලජ්ඣාසයකිච්චවිසෙසවිභාවනත්ථං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීනං ගහණං.

18. Ngài nói “nhãn căn” v.v... (với ý nghĩa rằng) các pháp làm cho tự thân tương ứng vận hành bằng ý nghĩa cai quản trong việc thấy v.v... bằng nhãn thức v.v...; trong sự diễn tiến của dòng tương tục được đi kèm với nó một cách tổng quát bằng giới tính v.v...; trong sự sống bằng các pháp tương ưng với sắc do nghiệp sanh đang tồn tại; trong sự suy nghĩ, trong sự hiểu biết bằng các pháp tương ưng; trong trạng thái an lạc v.v... bằng các pháp đồng sanh với sự an lạc v.v...; trong sự tin tưởng v.v... bằng chính các pháp ấy đang diễn tiến theo năng lực của sự tin tưởng v.v...; trong sự diễn tiến “tôi sẽ biết điều chưa biết” bằng các pháp đồng sanh đang diễn tiến như vậy; và trong sự biết rõ, trong trạng thái đã biết, bằng các pháp đồng sanh đang diễn tiến theo năng lực của sự biết rõ v.v..., được gọi là các căn. Nhưng trong Chú giải, các ý nghĩa khác của căn cũng được nói đến, như ý nghĩa dấu hiệu của trời Đế-thích v.v... Mạng căn là mạng căn có hai loại theo cách của sắc và phi sắc. Căn của vị đang thực hành với ý định rằng “tôi sẽ biết trạng thái bất tử chưa được biết đến trong vòng luân hồi vô thủy, hoặc chính là pháp Tứ đế” là vị tri cụ tri căn. Cụ tri căn là căn biết rõ, biết mà không vượt qua giới hạn đã được thấy bằng đạo đầu tiên. Cụ tri dĩ tri căn là căn của bậc A-la-hán, người đang đứng vững sau khi đã thâm nhập Tứ Thánh Đế, người đã biết. Và ở đây, sự nắm bắt tuệ căn là nhằm mục đích trình bày rõ bản chất của pháp, sự nắm bắt vị tri cụ tri căn v.v... là nhằm mục đích trình bày rõ sự khác biệt về phận sự và ý định của cá nhân.

එත්ථ ච සත්තපඤ්ඤත්තියා විසෙසනිස්සයත්තා අජ්ඣත්තිකායතනානි ආදිතො වුත්තානි, මනින්ද්‍රියං පන අජ්ඣත්තිකායතනභාවසාමඤ්ඤෙන එත්ථෙව වත්තබ්බම්පි අරූපින්ද්‍රියෙහි සහ එකතො දස්සනත්ථං ජීවිතින්ද්‍රියානන්තරං වුත්තං, සායං පඤ්ඤත්ති ඉමෙසං වසෙන ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති විභාගං ගච්ඡතීති දස්සනත්ථං තදනන්තරං භාවද්වයං, තයිමෙ උපාදින්නධම්මා ඉමස්ස වසෙන තිට්ඨන්තීති දස්සනත්ථං තතො පරං ජීවිතින්ද්‍රියං, සත්තසඤ්ඤිතො ධම්මපුඤ්ජො පබන්ධවසෙන පවත්තමානො ඉමාහි වෙදනාහි සංකිලිස්සතීති දස්සනත්ථං තතො වෙදනාපඤ්චකං, තාහි පන විසුද්ධිකාමානං වොදානසම්භාරදස්සනත්ථං තතො සද්ධාදිපඤ්චකං, සම්භූතවොදානසම්භාරා ච ඉමෙහි විසුජ්ඣන්තීති විසුද්ධිප්පත්තා, නිට්ඨිතකිච්චා ච හොන්තීති දස්සනත්ථං අන්තෙ තීණි වුත්තානි. එත්තාවතා අධිප්පෙතත්ථසිද්ධීති අඤ්ඤෙසං අග්ගහණන්ති ඉදමෙතෙසං අනුක්කමෙන දෙසනාය කාරණන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

Và ở đây, các nội xứ được nói đến trước tiên, do bởi là nơi nương tựa đặc biệt cho sự chế định về chúng sanh. Còn ý căn, mặc dù nên được nói đến ở đây do sự tương đồng về trạng thái là nội xứ, nhưng đã được nói sau mạng căn nhằm mục đích chỉ bày chung với các căn vô sắc. Sau đó là hai sắc giới tính, nhằm mục đích chỉ bày rằng sự chế định ấy đi đến sự phân chia “người nữ”, “người nam” là do năng lực của chúng. Sau đó nữa là mạng căn, nhằm mục đích chỉ bày rằng các pháp được chấp thủ này tồn tại là do năng lực của nó. Sau đó là năm thọ, nhằm mục đích chỉ bày rằng khối các pháp được gọi là chúng sanh, đang diễn tiến theo năng lực của sự tương tục, bị ô nhiễm bởi các thọ này. Sau đó là năm (căn) tín v.v..., nhằm mục đích chỉ bày các yếu tố của sự thanh tịnh cho những người mong muốn sự trong sạch khỏi các thọ ấy. Và ba (căn) cuối cùng được nói đến, nhằm mục đích chỉ bày rằng những người đã có được các yếu tố của sự thanh tịnh thì được trong sạch bởi các căn này, đạt đến sự thanh tịnh, và trở thành người đã hoàn thành phận sự. Vì chừng ấy là đủ để thành tựu ý nghĩa đã được chủ định, nên không có sự nắm bắt các pháp khác. Đây là lý do cho việc thuyết giảng theo thứ tự của chúng. Thôi, không cần phải trình bày dài dòng nữa.

19. අසද්ධියකොසජ්ජපමාදඋද්ධච්චඅවිජ්ජාඅහිරිකඅනොත්තප්පසඞ්ඛාතෙහි පටිපක්ඛධම්මෙහි අකම්පියට්ඨෙන, සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙන ච සද්ධාදීනි සත්ත බලානි, අහිරිකානොත්තප්පද්වයං පන සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙනෙව.

19. Bảy lực bắt đầu bằng tín, được gọi như vậy vì ý nghĩa không bị lay chuyển bởi các pháp đối nghịch là bất tín, lười biếng, phóng dật, trạo cử, vô minh, vô tàm, và vô quý, và vì trạng thái vững chắc trong các pháp tương ưng. Riêng cặp đôi vô tàm và vô quý thì chỉ do trạng thái vững chắc trong các pháp tương ưng mà thôi.

20. අත්තාධීනප්පවත්තීනං පතිභූතා ධම්මා අධිපතී. ‘‘ඡන්දවතො කිංනාම න සිජ්ඣතී’’ත්‍යාදිකං හි පුබ්බාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයං ලභිත්වා [Pg.224] උප්පජ්ජමානෙ චිත්තෙ ඡන්දාදයො ධුරභූතා සයං සම්පයුත්තධම්මෙ සාධයමානා හුත්වා පවත්තන්ති, තෙ ච තෙසං වසෙන පවත්තන්ති, තෙන තෙ අත්තාධීනානං පතිභාවෙන පවත්තන්ති. අඤ්ඤෙසං අධිපතිධම්මානං අධිපතිභාවනිවාරණවසෙන ඉස්සරියං අධිපතිතා. සන්තෙසුපි ඉන්ද්‍රියන්තරෙසු කෙවලං දස්සනාදීසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි අනුවත්තාපනමත්තං ඉන්ද්‍රියතාති අයං අධිපතිඉන්ද්‍රියානං විසෙසො.

20. Các pháp bảo chứng cho sự vận hành tùy thuộc vào tự thân được gọi là trưởng. Thật vậy, khi tâm sanh khởi sau khi đã có được sự yểm trợ của sự chuẩn bị từ trước, như câu "Đối với người có dục, có việc gì mà không thành tựu?", thì dục, v.v... trở thành những pháp dẫn đầu, tự mình thực hiện các pháp tương ưng và vận hành, và các pháp kia cũng vận hành theo ảnh hưởng của chúng. Do đó, chúng vận hành với bản chất bảo chứng cho những gì tùy thuộc vào tự thân. Trưởng tánh là quyền tối thượng theo nghĩa ngăn cản các pháp trưởng khác phát huy quyền trưởng. Ngay cả khi có các quyền khác, quyền tánh chỉ đơn thuần là sự làm cho (các pháp khác) tuân theo nhãn thức, v.v... trong việc thấy, v.v... Đây là sự khác biệt giữa trưởng và quyền.

21. ඔජට්ඨමකරූපාදයො ආහරන්තීති ආහාරා. කබළීකාරාහාරො හි ඔජට්ඨමකරූපං ආහරති, ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා, මනොසඤ්චෙතනාහාරසඞ්ඛාතං කුසලාකුසලකම්මං තීසු භවෙසු පටිසන්ධිං. විඤ්ඤාණාහාරසඞ්ඛාතං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං සහජාතනාමරූපෙආහරති, කිඤ්චාපි සකසකපච්චයුප්පන්නෙ ආහරන්තා අඤ්ඤෙපි අත්ථි. අජ්ඣත්තිකසන්තතියා පන විසෙසපච්චයත්තා ඉමෙයෙව චත්තාරො ‘‘ආහාරා’’ති වුත්තා.

21. Chúng được gọi là vật thực vì chúng mang lại sắc có dưỡng chất là thứ tám, v.v... Thật vậy, đoàn thực mang lại sắc có dưỡng chất là thứ tám; xúc thực mang lại ba thọ; tư niệm thực, tức là nghiệp thiện và bất thiện, mang lại sự tái sanh trong ba cõi. Thức thực, tức là thức tái sanh, mang lại danh-sắc đồng sanh. Mặc dù cũng có những pháp khác mang lại các quả tương ứng của chúng, nhưng vì là những duyên đặc biệt cho dòng tương tục nội tại, nên chỉ có bốn pháp này được gọi là "vật thực".

කබළීකාරාහාරභක්ඛානඤ්හි සත්තානං රූපකායස්ස කබළීකාරාහාරො විසෙසපච්චයො කම්මාදිජනිතස්සපි තස්ස කබළීකාරාහාරූපත්ථම්භබලෙනෙව දසවස්සාදිප්පවත්තිසම්භවතො. තථා හෙස ‘‘ධාති විය කුමාරස්ස, උපත්ථම්භනකයන්තං විය ගෙහස්සා’’ති වුත්තො. ඵස්සොපි සුඛාදිවත්ථුභූතං ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව සුඛාදිවෙදනාපවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොති. මනොසඤ්චෙතනා කුසලාකුසලකම්මවසෙන ආයූහමානායෙව භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොති. විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙව නාමරූපප්පවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොතීති එවමෙතෙයෙව අජ්ඣත්තසන්තානස්ස විසෙසපච්චයත්තා ‘‘ආහාරා’’ති වුත්තා, ඵස්සාදීනං දුතියාදිභාවො දෙසනාක්කමතො, න උප්පත්තික්කමතො.

Đối với chúng sanh tiêu thụ đoàn thực, đoàn thực là một duyên đặc biệt cho sắc thân, vì ngay cả khi thân này do nghiệp, v.v... sanh ra, sự tồn tại của nó trong mười năm, v.v... chỉ có thể nhờ vào sức mạnh nâng đỡ của đoàn thực. Do đó, nó được nói là "như vú nuôi đối với đứa trẻ, như cột chống đối với ngôi nhà". Xúc cũng vậy, khi tiếp xúc với đối tượng là nền tảng của lạc, v.v..., nó trở thành duyên cho sự tồn tại của chúng sanh qua sự tiếp diễn của các cảm thọ lạc, v.v... Tư niệm, qua việc tích lũy dưới dạng nghiệp thiện và bất thiện, trở thành duyên cho sự tồn tại của chúng sanh bằng cách tạo ra gốc rễ của sự hiện hữu. Thức, qua chính hành động nhận biết, trở thành duyên cho sự tồn tại của chúng sanh qua sự tiếp diễn của danh-sắc. Như vậy, vì chúng là những duyên đặc biệt cho dòng tương tục nội tại, nên chúng được gọi là "vật thực". Việc xúc, v.v... được xếp thứ hai, v.v... là theo thứ tự thuyết giảng, không phải theo thứ tự sanh khởi.

26. පඤ්චවිඤ්ඤාණානං [Pg.225] විතක්කවිරහෙන ආරම්මණෙසු අභිනිපාතමත්තත්තා තෙසු විජ්ජමානානිපි උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛානි උපනිජ්ඣානාකාරස්ස අභාවතො ඣානඞ්ගභාවෙන න උද්ධටානි. ‘‘විතක්කපච්ඡිමකං හි ඣානඞ්ග’’න්ති වුත්තං. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතුත්තිකසන්තීරණත්තිකවසෙන සොළසචිත්තෙසු වීරියාභාවතො තත්ථ විජ්ජමානොපි සමාධි බලභාවං න ගච්ඡති. ‘‘වීරියපච්ඡිමකං බල’’න්ති හි වුත්තං. තථා අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු හෙතුවිරහතො මග්ගඞ්ගානි න ලබ්භන්ති. ‘‘හෙතුපච්ඡිමකං මග්ගඞ්ග’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 438) හි වුත්තන්ති ඉමමත්ථං මනසි නිධායාහ ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසූ’’ත්‍යාදි. ඣානඞ්ගානි න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො.

26. Vì năm thức thiếu tầm nên chỉ là sự hướng đến đối tượng, do đó, mặc dù có xả, lạc và khổ trong chúng, nhưng chúng không được kể là thiền chi do thiếu đặc tính quán xét. Vì có nói rằng: "Thiền chi có tầm là yếu tố cuối cùng". Trong mười sáu tâm—tức là song ngũ thức, tam ý giới, và tam thẩm tấn—do thiếu cần, nên định dù có mặt ở đó cũng không đạt đến trạng thái lực. Vì có nói rằng: "Lực có cần là yếu tố cuối cùng". Tương tự, trong mười tám tâm vô nhân, các đạo chi không được tìm thấy do thiếu nhân. Vì có nói rằng: "Đạo chi có nhân là yếu tố cuối cùng". Ghi nhớ ý nghĩa này, ngài nói "trong song ngũ thức", v.v... Mối liên hệ là "các thiền chi không được tìm thấy".

27. අධිමොක්ඛවිරහතො විචිකිච්ඡාචිත්තෙ එකග්ගතා චිත්තට්ඨිතිමත්තං, න පන මිච්ඡාසමාධිසමාධින්ද්‍රියසමාධිබලවොහාරං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘තථා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ’’ත්‍යාදි.

27. Do thiếu thắng giải, nhất tâm trong tâm hoài nghi chỉ là trạng thái tâm đứng yên, chứ không được gọi là tà định, định quyền, hay định lực. (Do đó) ngài nói "tương tự trong tâm hoài nghi", v.v...

28. ද්විහෙතුකතිහෙතුකග්ගහණෙන එකහෙතුකෙසු අධිපතීනං අභාවං දස්සෙති. ජවනෙස්වෙවාති අවධාරණං ලොකියවිපාකෙසු අධිපතීනං අසම්භවදස්සනත්ථං. න හි තෙ ඡන්දාදීනි පුරක්ඛත්වා පවත්තන්ති. වීමංසාධිපතිනො ද්විහෙතුකජවනෙසු අසම්භවතො චිත්තාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයස්ස ච සම්භවානුරූපතො ලබ්භමානතං සන්ධායාහ ‘‘යථාසම්භව’’න්ති. එකොව ලබ්භති, ඉතරථා අධිපතිභාවායොගතො, තෙනෙව හි භගවතා ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.1) හෙතුපච්චයනිද්දෙසෙ විය ‘‘අධිපතී අධිපතිසම්පයුත්තකාන’’න්ත්‍යාදිනා අවත්වා ‘‘ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.3) එකෙකාධිපතිවසෙනෙව අධිපතිපච්චයො උද්ධටො.

28. Bằng cách đề cập đến (tâm) nhị nhân và tam nhân, ngài cho thấy sự vắng mặt của các trưởng trong (tâm) nhất nhân. Sự nhấn mạnh "chỉ trong các tốc hành tâm" là để cho thấy sự bất khả hữu của các trưởng trong các tâm quả hiệp thế. Vì chúng không vận hành với dục, v.v... làm tiền đạo. Vì thẩm trưởng không thể có trong các tốc hành tâm nhị nhân, và liên quan đến việc nó có được tùy theo khả năng của sự yểm trợ từ sự chuẩn bị của tâm, ngài nói "tùy theo khả năng". Chỉ có một trưởng được tìm thấy, nếu không thì trạng thái trưởng sẽ không thể có. Chính vì lý do đó, Đức Thế Tôn, khi giải thích về duyên trưởng, đã không nói "trưởng là duyên cho các pháp tương ưng với trưởng" như trong phần giải thích về nhân duyên "nhân là duyên cho các pháp tương ưng với nhân bằng nhân duyên", mà ngài đã trình bày duyên trưởng theo quyền lực của từng trưởng một, như "dục trưởng là duyên cho các pháp tương ưng với dục".

29. වත්ථුතො [Pg.226] ධම්මවසෙන හෙතුධම්මා ඡ, ඣානඞ්ගානි පඤ්ච සොමනස්සදොමනස්සුපෙක්ඛානං වෙදනාවසෙන එකතො ගහිතත්තා, මග්ගඞ්ගා නව මිච්ඡාසඞ්කප්පවායාමසමාධීනං විතක්කවීරියචිත්තෙකග්ගතාසභාවෙන සම්මාසඞ්කප්පාදීහි එකතො ගහිතත්තා. ඉන්ද්‍රියධම්මා සොළස පඤ්චන්නං වෙදනින්ද්‍රියානං වෙදනාසාමඤ්ඤෙන, තිණ්ණං ලොකුත්තරින්ද්‍රියානං පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස ච ඤාණසාමඤ්ඤෙන එකතො ගහිතත්තා, රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානඤ්ච විසුං ගහිතත්තා, බලධම්මා පන යථාවුත්තනයෙනෙව නව ඊරිතා, අධිපතිධම්මා චත්තාරො වුත්තා, ආහාරා තථා චත්තාරො වුත්තාති කුසලාදීහි තීහි සමාකිණ්ණො තතොයෙව මිස්සකසඞ්ගහො එවංනාමකො සඞ්ගහො සත්තධා වුත්තො. එත්ථ ච –

29. Về thực chất, theo các pháp, có sáu pháp nhân; năm thiền chi, vì hỷ, ưu và xả được gộp chung lại theo phương diện thọ; chín đạo chi, vì tà tư duy, tà tinh tấn và tà định được gộp chung với chánh tư duy, v.v... do có cùng bản chất là tầm, cần và nhất tâm. Mười sáu pháp quyền, vì năm thọ quyền được gộp chung theo tính chất chung của thọ, ba quyền siêu thế và tuệ quyền được gộp chung theo tính chất chung của trí, và sắc mạng quyền cùng danh mạng quyền được tính riêng. Chín pháp lực đã được nói theo cách đã trình bày. Bốn pháp trưởng đã được nói. Bốn pháp vật thực cũng đã được nói. Vì được pha trộn với ba loại (pháp) thiện, v.v..., nên bộ sưu tập này được gọi là Tạp Lục Tập, và được nói là có bảy phần. Và ở đây –

පඤ්චසඞ්ගහිතා පඤ්ඤා, වායාමෙකග්ගතා පන;

චතුසඞ්ගහිතා චිත්තං, සති චෙව තිසඞ්ගහා.

Tuệ được bao gồm trong năm nhóm; cần và nhất tâm thì được bao gồm trong bốn nhóm; tâm và niệm, mỗi pháp được bao gồm trong ba nhóm.

සඞ්කප්පො වෙදනා සද්ධා, දුකසඞ්ගහිතා මතා;

එකෙකසඞ්ගහා සෙසා, අට්ඨවීසති භාසිතා.

Tư duy, thọ, và tín, được xem là bao gồm trong hai nhóm; hai mươi tám pháp còn lại, được nói là mỗi pháp chỉ thuộc một nhóm.

මිස්සකසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về Tạp Lục Tập đã kết thúc.

බොධිපක්ඛියසඞ්ගහවණ්ණනා

Giải Thích Về Sự Tổng Hợp Các Pháp Trợ Bồ Đề

30. පට්ඨාතීති පට්ඨානං, අසුභග්ගහණාදිවසෙන අනුපවිසිත්වා කායාදිආරම්මණෙ පවත්තතීත්‍යත්ථො, සතියෙව පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. තං පන කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තාකාරග්ගහණවසෙන, සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤාවිපල්ලාසප්පහානවසෙන ච චතුබ්බිධන්ති වුත්තං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති. කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො, සරීරං, අස්සාසපස්සාසානං වා සමූහො කායො[Pg.227], තස්ස අනුපස්සනා පරිකම්මවසෙන, විපස්සනාවසෙන ච සරණං කායානුපස්සනා. දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛභූතානං වෙදනානං වසෙන අනුපස්සනා වෙදනානුපස්සනා. තථා සරාගමහග්ගතාදිවසෙන සම්පයොගභූමිභෙදෙන භින්නස්සෙව චිත්තස්ස අනුපස්සනා චිත්තානුපස්සනා. සඤ්ඤාසඞ්ඛාරානං ධම්මානං භින්නලක්ඛණානමෙව අනුපස්සනා ධම්මානුපස්සනා.

30. Nó được đặt vào, vì vậy gọi là xứ (paṭṭhāna). Có nghĩa là, sau khi đi vào bằng cách nắm bắt sự bất tịnh v.v..., nó khởi lên trên đối tượng là thân v.v... Chính niệm là xứ, nên gọi là niệm xứ (satipaṭṭhāna). Hơn nữa, điều ấy có bốn loại bằng cách nắm bắt các tướng trạng bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã trong thân, thọ, tâm, pháp, và bằng cách đoạn trừ các tưởng điên đảo về tịnh, lạc, thường, ngã, nên được nói là ‘bốn niệm xứ’. Thân (kāyo) là nơi hội tụ của những thứ đáng ghê tởm như tóc v.v..., là thân thể, hoặc thân là sự tập hợp của hơi thở vô, hơi thở ra; sự tùy quán (anupassanā) đối với thân ấy bằng cách chuẩn bị và bằng cách minh sát, với sự ghi nhớ (saraṇaṃ), là thân tùy quán (kāyānupassanā). Sự tùy quán bằng các loại thọ là khổ khổ, hoại khổ, và hành khổ là thọ tùy quán (vedanānupassanā). Tương tự, sự tùy quán đối với tâm vốn đã được phân biệt theo sự khác biệt về tương ưng và cảnh giới bằng các cách như có tham, đáo đại v.v... là tâm tùy quán (cittānupassanā). Sự tùy quán đối với các pháp là tưởng và các hành vốn có các đặc tính khác nhau là pháp tùy quán (dhammānupassanā).

31. සම්මා පදහන්ති එතෙනාති සම්මප්පධානං, වායාමො. සො ච කිච්චභෙදෙන චතුබ්බිධොති ආහ ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා’’ත්‍යාදි. අසුභමනසිකාරකම්මට්ඨානානුයුඤ්ජනාදිවසෙන වායමනං වායාමො. භිය්‍යොභාවායාති අභිවුද්ධියා.

31. Người ta nỗ lực đúng đắn bằng phương tiện này, vì vậy gọi là chánh cần (sammappadhānaṃ), tức là sự tinh tấn (vāyāmo). Và điều ấy có bốn loại theo sự khác biệt về phận sự, nên ngài nói ‘bốn chánh cần’ v.v... Sự cố gắng bằng cách thực hành đề mục thiền tác ý về sự bất tịnh v.v... là sự tinh tấn (vāyāmo). ‘Để tăng trưởng’ có nghĩa là để phát triển.

32. ඉජ්ඣති අධිට්ඨානාදිකං එතායාහි ඉද්ධි, ඉද්ධිවිධඤාණං ඉද්ධියා පාදො ඉද්ධිපාදො, ඡන්දොයෙව ඉද්ධිපාදො ඡන්දිද්ධිපාදො.

32. Sự quyết định v.v... được thành tựu nhờ năng lực này, vì vậy gọi là thần thông (iddhi), tức là trí thần thông. Căn bản của thần thông là như ý túc (iddhipādo), chính dục là như ý túc, nên gọi là dục như ý túc (chandiddhipādo).

35. බුජ්ඣතීති බොධි, ආරද්ධවිපස්සකතො පට්ඨාය යොගාවචරො. යාය වා සො සතිආදිකාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣති සච්චානි පටිවිජ්ඣති, කිලෙසනිද්දාතො වා වුට්ඨාති, කිලෙසසඞ්කොචාභාවතො වා මග්ගඵලප්පත්තියා විකසති, සා ධම්මසාමග්ගී බොධි, තස්ස බොධිස්ස, තස්සා වා බොධියා අඞ්ගභූතා කාරණභූතාති බොජ්ඣඞ්ගා, තෙ පන ධම්මවසෙන සත්තවිධාති ආහ ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ත්‍යාදි. සතියෙව සුන්දරො බොජ්ඣඞ්ගො, සුන්දරස්ස වා බොධිස්ස, සුන්දරාය වා බොධියා අඞ්ගොති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. ධම්මෙ විචිනාති උපපරික්ඛතීති ධම්මවිචයො, විපස්සනාපඤ්ඤා. උපෙක්ඛාති ඉධ තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා.

35. Hành giả, kể từ khi bắt đầu minh sát, giác ngộ (bujjhati), vì vậy (vị ấy) là bồ đề (bodhi). Hoặc, nhờ sự hòa hợp của các pháp như niệm v.v... mà vị ấy giác ngộ, thâm nhập các chân lý, hoặc thức dậy khỏi giấc ngủ phiền não, hoặc do không bị phiền não co rút lại mà nở rộ trong sự chứng đắc đạo và quả, sự hòa hợp của các pháp ấy là bồ đề. Là thành phần, là nguyên nhân của sự giác ngộ ấy, nên gọi là giác chi (bojjhaṅgā). Hơn nữa, chúng có bảy loại theo pháp, nên ngài nói ‘niệm giác chi’ v.v... Chính niệm là giác chi tốt đẹp, hoặc là thành phần của sự giác ngộ tốt đẹp, nên gọi là niệm giác chi (satisambojjhaṅgo). Vị ấy thẩm sát, quán xét các pháp, vì vậy gọi là trạch pháp (dhammavicayo), tức là trí tuệ minh sát. ‘Xả’ ở đây là xả trung tánh.

40. ‘‘සත්තධා [Pg.228] තත්ථ සඞ්ගහො’’ති වත්වාන පුන තං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්කප්පපස්සද්ධි චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ වීරියං නවට්ඨානං සම්මප්පධානචතුක්කවීරියිද්ධිපාදවීරියින්ද්‍රියවීරියබලසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාවායාමවසෙන නවකිච්චත්තා, සති අට්ඨට්ඨානා සතිපට්ඨානචතුක්කසතින්ද්‍රියසතිබලසතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාසතිවසෙන අට්ඨකිච්චත්තා. සමාධි චතුට්ඨානො සමාධින්ද්‍රියසමාධිබලසමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාසමාධිවසෙන චතුකිච්චත්තා, පඤ්ඤා පඤ්චට්ඨානා වීමංසිද්ධිපාදපඤ්ඤින්ද්‍රියපඤ්ඤාබලධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාදිට්ඨිවසෙන පඤ්චකිච්චත්තා, සද්ධා ද්විට්ඨානා සද්ධින්ද්‍රියසද්ධාබලවසෙන ද්විකිච්චත්තා. එසො උත්තමානං බොධිපක්ඛියභාවෙන විසිට්ඨානං සත්තතිංස ධම්මානං පවරො උත්තමො විභාගො.

40. Sau khi nói ‘sự tổng hợp ở đây có bảy loại’, để chỉ rõ điều ấy, ngài lại nói ‘tầm và khinh an’ v.v... Trong đó, tinh tấn có chín chỗ, vì có chín phận sự theo cách: bốn chánh cần, tấn như ý túc, tấn căn, tấn lực, tấn giác chi, và chánh tinh tấn. Niệm có tám chỗ, vì có tám phận sự theo cách: bốn niệm xứ, niệm căn, niệm lực, niệm giác chi, và chánh niệm. Định có bốn chỗ, vì có bốn phận sự theo cách: định căn, định lực, định giác chi, và chánh định. Tuệ có năm chỗ, vì có năm phận sự theo cách: quán như ý túc, tuệ căn, tuệ lực, trạch pháp giác chi, và chánh kiến. Tín có hai chỗ, vì có hai phận sự theo cách: tín căn và tín lực. Đây là sự phân loại cao thượng, tối thắng của ba mươi bảy pháp đặc biệt và tối thượng vì là pháp trợ bồ đề.

41. ලොකුත්තරෙ අට්ඨවිධෙපි සබ්බෙ සත්තතිංස ධම්මා හොන්ති, සඞ්කප්පපීතියො න වා හොන්ති, දුතියජ්ඣානිකෙ සඞ්කප්පස්ස, චතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානිකෙ පීතියා ච අසම්භවතො න හොන්ති වා, ලොකියෙපි චිත්තෙ සීලවිසුද්ධාදි ඡබ්බිසුද්ධිපවත්තියං යථායොගං තංතංකිච්චස්ස අනුරූපවසෙන කෙචි කත්ථචි විසුං විසුං හොන්ති, කත්ථචි න වා හොන්ති.

41. Trong tám loại tâm siêu thế, tất cả ba mươi bảy pháp đều có, hoặc tầm và hỷ không có; trong nhị thiền, tầm không có, và trong tứ thiền và ngũ thiền, hỷ không có, do sự không hiện hữu. Trong tâm hiệp thế cũng vậy, trong sự tiến hành của sáu thanh tịnh như giới thanh tịnh v.v..., tùy theo trường hợp, một số pháp có mặt riêng biệt ở nơi nào đó theo phận sự tương ứng của chúng, hoặc ở nơi nào đó không có.

බොධිපක්ඛියසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt Phần Giải Thích Về Sự Tổng Hợp Các Pháp Trợ Bồ Đề.

සබ්බසඞ්ගහවණ්ණනා

Giải Thích Về Sự Tổng Hợp Tất Cả Các Pháp

42. අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාදිභෙදභින්නා තෙ තෙ සභාගධම්මා එකජ්ඣං රාසට්ඨෙන ඛන්ධා. තෙනාහ භගවා – ‘‘තදෙකජ්ඣං අභිසංයූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි (විභ. 2), තෙ පනෙතෙ ඛන්ධා භාජනභොජනබ්‍යඤ්ජනභත්තකාරකභුඤ්ජකවිකප්පවසෙන පඤ්චෙව වුත්තාති ආහ ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි[Pg.229]. රූපඤ්හි වෙදනානිස්සයත්තා භාජනට්ඨානියං, වෙදනා භුඤ්ජිතබ්බත්තා භොජනට්ඨානියා, සඤ්ඤා වෙදනාස්සාදලාභහෙතුත්තා බ්‍යඤ්ජනට්ඨානියා, සඞ්ඛාරා අභිසඞ්ඛරණතො භත්තකාරකට්ඨානියා, විඤ්ඤාණං උපභුඤ්ජකත්තා භුඤ්ජකට්ඨානියං. එත්තාවතා ච අධිප්පෙතත්ථසිද්ධීති පඤ්චෙව වුත්තා. දෙසනාක්කමෙපි ඉදමෙව කාරණං යත්ථ භුඤ්ජති, යඤ්ච භුඤ්ජති, යෙන ච භුඤ්ජති, යො ච භොජකො, යො ච භුඤ්ජිතා, තෙසං අනුක්කමෙන දස්සෙතුකාමත්තා.

42. Các pháp đồng loại ấy, được phân biệt theo sự khác biệt về quá khứ, vị lai, hiện tại v.v..., được gom chung lại theo nghĩa là một đống, nên gọi là uẩn (khandhā). Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Sau khi gom chung, tóm tắt lại thành một, đây được gọi là sắc uẩn’ v.v... (Vibh. 2). Hơn nữa, các uẩn này được nói là có năm loại theo sự phân chia: vật chứa, vật được ăn, gia vị, người nấu, và người ăn, nên ngài nói ‘sắc uẩn’ v.v... Sắc, vì là nơi nương tựa của thọ, nên ở vị trí vật chứa. Thọ, vì là vật được hưởng dụng, nên ở vị trí vật được ăn. Tưởng, vì là nguyên nhân để có được sự nếm vị của thọ, nên ở vị trí gia vị. Các hành, vì tạo tác, nên ở vị trí người nấu. Thức, vì là người hưởng dụng, nên ở vị trí người ăn. Chỉ với chừng ấy, ý nghĩa được nhắm đến mới thành tựu, vì vậy chỉ có năm uẩn được nói đến. Trong thứ tự thuyết giảng cũng vậy, đây chính là lý do, vì muốn chỉ ra theo thứ tự: nơi ăn, vật được ăn, gia vị để ăn, người nấu, và người ăn.

43. උපාදානානං ගොචරා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා, තෙ පන උපාදානවිසයභාවෙන ගහිතා රූපාදයො පඤ්චෙවාති වුත්තං ‘‘රූපුපාදානක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි. සබ්බසභාගධම්මසඞ්ගහත්ථං හි සාසවා, අනාසවාපි ධම්මා අවිසෙසතො ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති දෙසිතා. විපස්සනාභූමිසන්දස්සනත්ථං පන සාසවාව ‘‘උපාදානක්ඛන්ධා’’ති. යථා පනෙත්ථ වෙදනාදයො සාසවා, අනාසවා ච, න එවං රූපං, එකන්තකාමාවචරත්තා. සභාගරාසිවසෙන පන තං ඛන්ධෙසු දෙසිතං, උපාදානියභාවෙන, පන රාසිවසෙන ච උපාදානක්ඛන්ධෙසූති දට්ඨබ්බං.

43. Các uẩn là đối tượng của các thủ, nên gọi là thủ uẩn (upādānakkhandhā). Hơn nữa, các pháp như sắc v.v... được nắm bắt với tư cách là đối tượng của thủ chỉ có năm, nên được nói là ‘sắc thủ uẩn’ v.v... Thật vậy, để tổng hợp tất cả các pháp đồng loại, các pháp hữu lậu và cả vô lậu đã được thuyết giảng không phân biệt là ‘năm uẩn’. Tuy nhiên, để chỉ rõ cảnh giới của minh sát, chỉ các pháp hữu lậu mới được gọi là ‘thủ uẩn’. Ví như ở đây, thọ v.v... vừa hữu lậu, vừa vô lậu, nhưng sắc thì không như vậy, vì nó hoàn toàn thuộc Dục giới. Tuy nhiên, nó được thuyết giảng trong các uẩn theo nghĩa là một đống đồng loại, và nên được hiểu là (được thuyết giảng) trong các thủ uẩn theo nghĩa là đối tượng của thủ và cũng theo nghĩa là một đống.

44. ආයතන්ති එත්ථ තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා තෙන තෙන කිච්චෙන ඝට්ටෙන්ති වායමන්ති, ආයභූතෙ වා තෙ ධම්මෙ එතානි තනොන්ති විත්ථාරෙන්ති, ආයතං වා සංසාරදුක්ඛං නයන්ති පවත්තෙන්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං කාරණභූතානීති වා ආයතනානි. අපිච ලොකෙ නිවාසආකරසමොසරණසඤ්ජාතිට්ඨානං ‘‘ආයතන’’න්ති වුච්චති, තස්මා එතෙපි තංතංද්වාරිකානං, තංතදාරම්මණානඤ්ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං නිවාසට්ඨානතාය, තෙසමෙව ආකිණ්ණභාවෙන පවත්තානං ආකරට්ඨානතාය, ද්වාරාරම්මණතො සමොසරන්තානං සමොසරණට්ඨානතාය, තත්ථෙව උප්පජ්ජන්තානං සඤ්ජාතිට්ඨානතාය ච ආයතනානි. තානි පන ද්වාරභූතානි අජ්ඣත්තිකායතනානි [Pg.230] ඡ, ආරම්මණභූතානි ච බාහිරායතනානි ඡාති ද්වාදසවිධානීති ආහ ‘‘චක්ඛායතන’’න්ත්‍යාදි. චක්ඛු ච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං. එවං සෙසෙසුපි.

44. Các pháp tâm và tâm sở, là những đối tượng của các môn tương ứng, nỗ lực, cố gắng trong các phận sự tương ứng của chúng ở đây, hoặc chúng trải rộng, khuếch trương các pháp ấy là nguồn gốc của sự thu nhập, hoặc chúng dẫn dắt, làm cho diễn tiến khổ đau dài lâu của luân hồi, hoặc là xứ vì là nhân của nhãn thức v.v... Hơn nữa, ở trên đời, nơi ở, hầm mỏ, nơi hội họp, nơi sanh khởi được gọi là ‘xứ’. Do đó, những pháp này cũng là xứ vì là nơi ở của nhãn thức v.v... thuộc các môn tương ứng và các đối tượng tương ứng ấy, vì là hầm mỏ của chính các pháp ấy sanh khởi một cách dồi dào, vì là nơi hội họp của các pháp hội tụ từ môn và đối tượng, và vì là nơi sanh khởi của các pháp sanh lên ngay tại đó. Nhưng các xứ ấy có mười hai loại: sáu nội xứ là các môn, và sáu ngoại xứ là các đối tượng, do đó nói rằng ‘nhãn xứ’ v.v... Mắt và xứ ấy là nhãn xứ. Tương tự như vậy đối với các xứ còn lại.

එත්ථ අජ්ඣත්තිකායතනෙසු සනිදස්සනසප්පටිඝාරම්මණත්තා චක්ඛායතනං විභූතන්ති තං පඨමං වුත්තං, තදනන්තරං අනිදස්සනසප්පටිඝාරම්මණානි ඉතරානි, තත්ථාපි අසම්පත්තග්ගාහකසාමඤ්ඤෙන චක්ඛායතනානන්තරං සොතායතනං වුත්තං, ඉතරෙසු සීඝතරං ආරම්මණග්ගහණසමත්ථත්තා ඝානායතනං පඨමං වුත්තං. පුරතො ඨපිතමත්තස්ස හි භොජනාදිකස්ස ගන්ධො වාතානුසාරෙන ඝානෙ පටිහඤ්ඤති, තදනන්තරං පන පදෙසවුත්තිසාමඤ්ඤෙන ජිව්හායතනං වුත්තං, තතො සබ්බට්ඨානිකං කායායතනං, තතො පඤ්චන්නම්පි ගොචරග්ගහණසමත්ථං මනායතනං, යථාවුත්තානං පන අනුක්කමෙන තෙසං තෙසං ආරම්මණානි රූපායතනාදීනි වුත්තානි.

Ở đây, trong các nội xứ, nhãn xứ được nói đến trước tiên vì nó nổi bật do có đối tượng hữu kiến hữu đối ngại, sau đó là các xứ khác có đối tượng vô kiến hữu đối ngại. Trong số đó, nhĩ xứ được nói đến sau nhãn xứ do có điểm chung là bắt đối tượng không cần tiếp xúc. Trong các xứ còn lại, tỷ xứ được nói đến trước tiên vì có khả năng bắt đối tượng nhanh hơn. Thật vậy, mùi của thức ăn v.v... chỉ cần được đặt ở phía trước là đã va chạm vào mũi theo chiều gió. Sau đó, thiệt xứ được nói đến do có điểm chung là hoạt động ở một vị trí nhất định. Tiếp theo là thân xứ, có ở khắp mọi nơi. Sau đó là ý xứ, có khả năng bắt đối tượng của cả năm xứ kia. Và các đối tượng của chúng, là sắc xứ v.v..., được nói đến theo thứ tự đã trình bày.

45. අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො. අථ වා යථාසම්භවං අනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති, භාරහාරෙහි විය ච භාරො සත්තෙහි ධීයන්ති ධාරියන්ති, අවසවත්තනතො දුක්ඛවිධානමත්තමෙව චෙතා, සත්තෙහි ච සංසාරදුක්ඛං අනුවිධීයති එතාහි, තථාවිහිතඤ්ච එතාස්වෙව මීයති ඨපියති, රසසොණිතාදිසරීරාවයවධාතුයො විය, හරිතාලමනොසිලාදිසෙලාවයවධාතුයො විය ච ඤෙය්‍යාවයවභූතා චාති ධාතුයො. යථාහු –

45. Chúng được gọi là giới vì chúng mang giữ tự tánh của mình. Hoặc, chúng sắp đặt khổ đau luân hồi nhiều loại tùy theo khả năng. Và chúng được chúng sanh mang, giữ như gánh nặng được người mang gánh nặng mang đi. Vì không tuân theo ý muốn, chúng chỉ là sự sắp đặt khổ đau. Và bởi chúng, khổ đau luân hồi được sắp đặt cho chúng sanh. Và cái được sắp đặt như vậy được đo lường, được đặt vào trong chính chúng. Chúng là giới vì là những thành phần của cái cần được biết, giống như các giới là những thành phần của thân thể như huyết tương, máu v.v..., và giống như các giới là những thành phần của khoáng vật như hùng hoàng, thư hoàng v.v... Như có lời nói rằng –

‘‘විදහති විධානඤ්ච, ධීයතෙ ච විධීයතෙ;

එතාය ධීයතෙ එත්ථ, ඉති වා ධාතුසම්මතා;

සරීරසෙලාවයව-ධාතුයො විය ධාතුයො’’ති.

‘Nó sắp đặt và là sự sắp đặt, nó được mang và được sắp đặt; bởi nó, nó được mang ở đây, hoặc như vậy được xem là giới; các giới giống như các giới là thành phần của thân thể và khoáng vật’.

තා පන මනායතනං සත්තවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන සත්තධා භින්දිත්වා අවසෙසෙහි එකාදසායතනෙහි සහ අට්ඨාරසධාතූ [Pg.231] වුත්තාති ආහ ‘‘චක්ඛුධාතූ’’ත්‍යාදි. කමකාරණං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං.

Nhưng các giới ấy, sau khi chia ý xứ thành bảy phần theo cách của bảy thức giới, cùng với mười một xứ còn lại, được gọi là mười tám giới, do đó nói rằng ‘nhãn giới’ v.v... Nguyên nhân của thứ tự nên được hiểu theo cách đã được giải thích.

46. අරියකරත්තා අරියානි, තච්ඡභාවතො සච්චානීති අරියසච්චානි. ඉමානි හි චත්තාරො පටිපන්නකෙ, චත්තාරො ඵලට්ඨෙති අට්ඨඅරියපුග්ගලෙ සාධෙන්ති අසති සච්චප්පටිවෙධෙ තෙසං අරියභාවානුපගමනතො, සති ච තස්මිං එකන්තෙන තබ්භාවූපගමනතො ච. දුක්ඛසමුදයනිරොධමග්ගානමෙව පන යථාක්කමං බාධකත්තං පභවත්තං නිස්සරණත්තං නිය්‍යානිකත්තං, නාඤ්ඤෙසං, බාධකාදිභාවොයෙව ච දුක්ඛාදීනං, න අබාධකාදිභාවො, තස්මා අඤ්ඤත්ථාභාවතත්ථබ්‍යාපිතාසඞ්ඛාතෙන ලක්ඛණෙන එතානි තච්ඡානි. තෙනාහු පොරාණා –

46. Chúng là thánh vì chúng làm cho trở thành bậc thánh, là đế vì là sự thật, do đó là Thánh đế. Thật vậy, những điều này tạo ra tám bậc thánh nhân: bốn vị đang thực hành và bốn vị đã chứng quả, vì khi không có sự thấu triệt chân lý thì họ không đạt đến trạng thái thánh thiện, và khi có sự thấu triệt ấy thì họ chắc chắn đạt đến trạng thái đó. Hơn nữa, chỉ có khổ, tập, diệt, đạo mới có tính chất bức bách, nguồn gốc, sự thoát ly, sự dẫn ra, theo thứ tự, chứ không phải các pháp khác. Và chỉ có khổ v.v... mới có tính chất bức bách v.v..., chứ không phải là không có tính chất bức bách v.v... Do đó, bởi đặc tính được gọi là không thể khác và luôn luôn như vậy, những điều này là sự thật. Do đó, các vị xưa đã nói –

‘‘බොධානුරූපං චත්තාරො, ඡින්දන්තෙ චතුරො මලෙ;

ඛීණදොසෙ ච චත්තාරො, සාධෙන්තාරියපුග්ගලෙ.

‘Bốn chân lý, tương ứng với sự giác ngộ, tạo ra các bậc thánh nhân: bốn vị đang đoạn trừ bốn loại ô nhiễm, và bốn vị đã đoạn tận các lậu hoặc.

‘‘අඤ්ඤත්ථ බාධකත්තාදි, න හි එතෙහි ලබ්භති;

නාබාධකත්තමෙතෙසං, තච්ඡානෙතානිවෙතතො’’ති.

‘Tính chất bức bách v.v... không được tìm thấy ở nơi nào khác ngoài những điều này; và những điều này không có tính chất không bức bách, do đó chúng là sự thật’.

අරියානං වා සච්චානි තෙහි පටිවිජ්ඣිතබ්බත්තා, අරියස්ස වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සච්චානි තෙන දෙසිතත්තාති අරියසච්චානි. තානි පන සංකිලිට්ඨාසංකිලිට්ඨඵලහෙතුවසෙන චතුබ්බිධානීති ආහ ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානී’’ත්‍යාදි. තත්ථ කුච්ඡිතත්තා, තුච්ඡත්තා ච දුක්ඛං. කම්මාදිපච්චයසන්නිට්ඨානෙ දුක්ඛුප්පත්තිනිමිත්තතාය සමුදයො සමුදෙති එතස්මා දුක්ඛන්ති කත්වා, දුක්ඛස්ස සමුදයො දුක්ඛසමුදයො. දුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධො එත්ථ, එතෙනාති වා දුක්ඛනිරොධො. දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, පටිපජ්ජන්ති ච තං එතායාති දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදා.

Hoặc chúng là chân lý của các bậc Thánh, vì chúng cần được các vị ấy thấu triệt; hoặc là chân lý của bậc Thánh, bậc Chánh Đẳng Giác, vì chúng được Ngài thuyết giảng, do đó là Thánh đế. Nhưng chúng có bốn loại theo cách là quả và nhân ô nhiễm và không ô nhiễm, do đó nói rằng ‘bốn Thánh đế’ v.v... Trong đó, khổ là vì đáng khinh bỉ và trống rỗng. Tập là vì là dấu hiệu cho sự sanh khởi của khổ trong sự kết hợp của các duyên như nghiệp v.v..., hoặc vì khổ sanh khởi từ nó, nên là nguồn gốc của khổ, tức là khổ tập. Diệt khổ là vì sự chấm dứt không sanh khởi của khổ ở đây hoặc bởi nó. Đạo đưa đến diệt khổ là vì người ta đi đến sự diệt khổ, hoặc thực hành nó, bằng con đường này.

47. චෙතසිකානං, සොළසසුඛුමරූපානං, නිබ්බානස්ස ච වසෙන එකූනසත්තති ධම්මා ආයතනෙසු ධම්මායතනං, ධාතූසු ධම්මධාතූති ච සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති.

47. Sáu mươi chín pháp, bao gồm các tâm sở, mười sáu sắc tế, và Nibbāna, được gọi là pháp xứ trong các xứ và pháp giới trong các giới.

49. සෙසා [Pg.232] චෙතසිකාති වෙදනාසඤ්ඤාහි සෙසා පඤ්ඤාස චෙතසිකා. කස්මා පන වෙදනාසඤ්ඤා විසුං කතාති? වට්ටධම්මෙසු අස්සාදතදුපකරණභාවතො. තෙභූමකධම්මෙසු හි අස්සාදවසප්පවත්තා වෙදනා, අසුභෙ සුභාදිසඤ්ඤාවිපල්ලාසවසෙන ච තස්සා තදාකාරප්පවත්තීති තදුපකරණභූතා සඤ්ඤා, තස්මා සංසාරස්ස පධානහෙතුතාය එතා විනිභුජ්ජිත්වා දෙසිතාති. වුත්තඤ්හෙතං ආචරියෙන –

49. ‘Các tâm sở còn lại’ là năm mươi tâm sở còn lại ngoài thọ và tưởng. Nhưng tại sao thọ và tưởng lại được tách riêng? Vì chúng là công cụ chính cho sự hưởng thụ trong các pháp của vòng luân hồi. Thật vậy, trong các pháp thuộc ba cõi, thọ diễn tiến theo sự hưởng thụ. Và tưởng là công cụ cho thọ vì thọ diễn tiến theo cách đó do sự điên đảo của tưởng, chẳng hạn như tưởng cái đẹp trong cái không trong sạch. Do đó, vì là nguyên nhân chính của luân hồi, chúng được phân tích và giảng dạy riêng. Điều này đã được vị thầy nói rằng –

‘‘වට්ටධම්මෙසු අස්සාදං, තදස්සාදුපසෙවනං;

විනිභුජ්ජ නිදස්සෙතුං, ඛන්ධද්වයමුදාහට’’න්ති. (නාම. පරි. 649);

‘Để phân tích và chỉ ra sự hưởng thụ trong các pháp của vòng luân hồi và sự thực hành hưởng thụ đó, hai uẩn đã được tuyên bố’.

50. නනු ච ආයතනධාතූසු නිබ්බානං සඞ්ගහිතං, ඛන්ධෙසු කස්මා න සඞ්ගහිතන්ති ආහ ‘‘භෙදාභාවෙනා’’ත්‍යාදි. අතීතාදිභෙදභින්නානඤ්හි රාසට්ඨෙන ඛන්ධවොහාරොති නිබ්බානං භෙදාභාවතො ඛන්ධසඞ්ගහතො නිස්සටං, විනිමුත්තන්ත්‍යත්ථො.

50. Chẳng phải Niết-bàn được bao gồm trong các xứ và giới sao, tại sao không được bao gồm trong các uẩn? (Để trả lời,) ngài nói ‘do vì không có sự phân chia’ v.v... Thật vậy, danh từ uẩn (khandha) có nghĩa là một khối (rāsaṭṭhena) của những gì được phân chia bởi các sự khác biệt như quá khứ v.v... Do đó, vì không có sự phân chia, Niết-bàn thoát khỏi, tức là được giải thoát khỏi sự bao gồm trong uẩn.

51. ඡන්නං ද්වාරානං, ඡන්නං ආරම්මණානඤ්ච භෙදෙන ආයතනානි ද්වාදස භවන්ති, ඡන්නං ද්වාරානං ඡන්නං ආරම්මණානං තදුභයං නිස්සාය උප්පන්නානං තත්තකානමෙව විඤ්ඤාණානං පරියායෙන කමෙන ධාතුයො අට්ඨාරස භවන්ති.

51. Do sự phân chia của sáu môn và sáu cảnh, có mười hai xứ; do sự phân chia tuần tự của sáu môn, sáu cảnh, và bấy nhiêu thức sanh khởi nương vào cả hai (môn và cảnh) ấy, có mười tám giới.

52. තිස්සො භූමියො ඉමස්සාති තිභූමං, තිභූමංයෙව තෙභූමකං. වත්තති එත්ථ කම්මං, තබ්බිපාකො චාති වට්ටං. තණ්හාති කාමතණ්හාදිවසෙන තිවිධා, පුන ඡළාරම්මණවසෙන අට්ඨාරසවිධා, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නවසෙන චතුපඤ්ඤාසවිධා, අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන අට්ඨසතප්පභෙදා තණ්හා. කස්මා පන අඤ්ඤෙසුපි දුක්ඛහෙතූසු සන්තෙසු තණ්හායෙව සමුදයොති වුත්තාති? පධානකාරණත්තා. කම්මවිචිත්තතාහෙතුභාවෙන, හි කම්මසහායභාවූපගමනෙන ච දුක්ඛවිචිත්තතාකාරණත්තා තණ්හා දුක්ඛස්ස විසෙසකාරණන්ති[Pg.233]. මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදානාමෙන වුත්තො මග්ගො ලොකුත්තරො මතොති මග්ගොති පුන මග්ගග්ගහණං යොජෙතබ්බං.

52. ‘Cái này có ba cõi’ là tam địa (tibhūmaṃ), chính tam địa là tam giới (tebhūmakaṃ). Nghiệp và quả dị thục của nó vận hành ở đây, nên gọi là vòng luân hồi (vaṭṭaṃ). Ái (taṇhā) có ba loại theo cách phân chia dục ái v.v..., lại có mười tám loại theo sáu cảnh, năm mươi bốn loại theo quá khứ, vị lai, và hiện tại, và một trăm lẻ tám loại theo trong và ngoài. Nhưng tại sao, trong khi có những nguyên nhân khác của khổ, chỉ có ái được gọi là tập đế? Do vì là nguyên nhân chính. Thật vậy, vì là nguyên nhân cho sự đa dạng của nghiệp và vì đảm nhận vai trò trợ giúp cho nghiệp, ái là nguyên nhân đặc biệt của khổ. Đạo (magga), được gọi bằng tên con đường đưa đến sự diệt khổ, được xem là siêu thế; do đó, việc dùng lại từ ‘đạo’ (maggo) nên được hiểu như vậy.

53. මග්ගයුත්තා අට්ඨඞ්ගිකවිනිමුත්තා සෙසා මග්ගසම්පයුත්තා ඵස්සාදයො ඵලඤ්චෙව සසම්පයුත්තන්ති එතෙ චතූහි සච්චෙහි විනිස්සටා විනිග්ගතා නිප්පරියායතො, පරියායතො පන අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියනිද්දෙසෙපි ‘‘මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්න’’න්ති (ධ. ස. 555) වුත්තත්තා ඵලධම්මෙසු සම්මාදිට්ඨාදීනං මග්ගසච්චෙ, ඉතරෙසඤ්ච මග්ගඵලසම්පයුත්තානං සඞ්ඛාරදුක්ඛසාමඤ්ඤෙන දුක්ඛසච්චෙ සඞ්ගහො සක්කා කාතුං. එවඤ්හි සති සච්චදෙසනායපි සබ්බසඞ්ගාහිකතා උපපන්නා හොති. කස්මා පනෙතෙ ඛන්ධාදයො බහූ ධම්මා වුත්තාති? භගවතාපි තථෙව දෙසිතත්තා. භගවතාපි කස්මා තථා දෙසිතාති? තිවිධසත්තානුග්ගහස්ස අධිප්පෙතත්තා. නාමරූපතදුභයසම්මුළ්හවසෙන හි තික්ඛනාභිතික්ඛමුදින්ද්‍රියවසෙන, සඞ්ඛිත්තමජ්ඣිමවිත්ථාරරුචිවසෙන ච තිවිධා සත්තා. තෙසු නාමසම්මුළ්හානං ඛන්ධග්ගහණං නාමස්ස තත්ථ චතුධා විභත්තත්තා, රූපසම්මුළ්හානං ආයතනග්ගහණං රූපස්ස තත්ථ අඩ්ඪෙකාදසධා විභත්තත්තා, උභයමුළ්හානං ධාතුග්ගහණං උභයෙසම්පි තත්ථ විත්ථාරතො විභත්තත්තා, තථා තික්ඛින්ද්‍රියානං, සඞ්ඛිත්තරුචිකානඤ්ච ඛන්ධාග්ගහණන්ත්‍යාදි යොජෙතබ්බං. තං පනෙතං තිවිධම්පි පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතුවසෙන දිට්ඨමෙව උපකාරාවහං. නො අඤ්ඤථාති සච්චග්ගහණන්ති දට්ඨබ්බං.

53. Các pháp tương ưng với đạo mà được giải thoát khỏi tám chi đạo, tức là các pháp tương ưng đạo còn lại như xúc v.v..., và quả cùng với các pháp tương ưng của nó – những pháp này, theo nghĩa đen, được thoát khỏi, được tách ra khỏi bốn chân đế. Tuy nhiên, theo nghĩa bóng, như trong phần giải thích về quyền vô tri, vì có nói rằng ‘đạo chi được bao gồm trong đạo’ (Dhs. 555), nên trong các pháp quả, chánh kiến v.v... có thể được bao gồm trong đạo đế, và các pháp tương ưng với đạo và quả khác có thể được bao gồm trong khổ đế qua tính chất chung là khổ do hành. Khi như vậy, sự thuyết giảng về các chân đế trở nên bao quát tất cả. Nhưng tại sao nhiều pháp như uẩn v.v... lại được nói đến? Vì Đức Thế Tôn cũng đã thuyết giảng như vậy. Tại sao Đức Thế Tôn lại thuyết giảng như vậy? Vì ngài có ý định giúp đỡ ba loại chúng sanh. Thật vậy, chúng sanh có ba loại: theo sự si mê về danh, sắc, hay cả hai; theo căn tánh bén nhạy, trung bình, hay chậm lụt; và theo sở thích vắn tắt, trung bình, hay chi tiết. Trong số đó, đối với những người si mê về danh, việc trình bày các uẩn là thích hợp vì danh được phân chia thành bốn ở đó; đối với những người si mê về sắc, việc trình bày các xứ là thích hợp vì sắc được phân chia thành mười xứ rưỡi ở đó; đối với những người si mê về cả hai, việc trình bày các giới là thích hợp vì cả hai đều được phân chia chi tiết ở đó. Tương tự, đối với những người có căn tánh bén nhạy và sở thích vắn tắt, việc trình bày các uẩn là thích hợp, v.v... nên được hiểu như vậy. Hơn nữa, cả ba phương pháp này chỉ được thấy là hữu ích khi xét theo nguyên nhân của sự lưu chuyển và sự chấm dứt, và cả hai. Không phải cách khác. Do đó, việc bao gồm trong các chân đế nên được hiểu như vậy.

සබ්බසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về Toát Yếu Pháp đã hoàn tất.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Như vậy, trong bộ Abhidhammatthasaṅgaha-vaṇṇanā tên là Abhidhammatthavibhāvinī

සමුච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về Chương Tập Yếu đã hoàn tất.

8. පච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

8. Phần giải về Chương Duyên Hệ

1. ඉදානි [Pg.234] යථාවුත්තනාමරූපධම්මානං පටිච්චසමුප්පාදපට්ඨානනයවසෙන පච්චයෙ දස්සෙතුං ‘‘යෙස’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. යෙසං පච්චයෙහි සඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතානං පච්චයුප්පන්නධම්මානං යෙ පච්චයධම්මා යථා යෙනාකාරෙන පච්චයා ඨිතියා, උප්පත්තියා ච උපකාරකා, තං විභාගං තෙසං පච්චයුප්පන්නානං, තෙසං පච්චයානං, තස්ස ච පච්චයාකාරස්ස පභෙදං ඉහ ඉමස්මිං සමුච්චයසඞ්ගහානන්තරෙ ඨානෙ යථාරහං තංතංපච්චයුප්පන්නධම්මෙ සති තංතංපච්චයානං තංතංපච්චයභාවාකාරානුරූපං ඉදානි පවක්ඛාමීති යොජනා.

1. Bây giờ, để trình bày các duyên của các pháp danh sắc đã được nói đến, theo phương pháp của Thập Nhị Duyên Sanh và Duyên Hệ, đoạn văn bắt đầu bằng ‘yesaṃ’ (của những pháp nào) được khởi đầu. Cú pháp như sau: ‘Của những pháp hữu vi do duyên sanh nào, vốn là pháp hữu vi do các duyên, những pháp duyên nào là điều kiện hỗ trợ cho sự tồn tại và sự sanh khởi của chúng theo cách thức nào, sự phân chia ấy – tức là sự phân loại của các pháp do duyên sanh ấy, của các duyên ấy, và của phương thức duyên ấy – bây giờ tôi sẽ nói ở đây, tại nơi này sau phần Toát Yếu Pháp, một cách thích đáng, tương ứng với phương thức làm duyên của từng duyên đối với từng pháp do duyên sanh.’

2. තත්ථ පච්චයසාමග්ගිං පටිච්ච සමං ගන්ත්වා ඵලානං උප්පාදො එතස්මාති පටිච්චසමුප්පාදො, පච්චයාකාරො. නානප්පකාරානි ඨානානි පච්චයා එත්ථාත්‍යාදිනා පට්ඨානං, අනන්තනයසමන්තපට්ඨානමහාපකරණං, තත්ථ දෙසිතනයො පට්ඨානනයො.

2. Trong đó, ‘do nương vào sự hội đủ các duyên, sự sanh khởi của các quả đồng loạt diễn ra từ đó’, nên gọi là Duyên Sanh; đó là phương thức của duyên. ‘Các nền tảng đa dạng là các duyên có ở đây’, nên gọi là Duyên Hệ; đó là bộ đại luận Anantanayasamantapaṭṭhāna (Vô Tỷ Pháp), phương pháp được thuyết giảng trong đó là phương pháp Duyên Hệ.

3. තත්ථාති තෙසු ද්වීසු නයෙසු. තස්ස පච්චයධම්මස්ස භාවෙන භවනසීලස්ස භාවො තබ්භාවභාවීභාවො, සොයෙව ආකාරමත්තං, තෙන උපලක්ඛිතො තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතො. එතෙනෙව තදභාවාභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතතාපි අත්ථතො දස්සිතා හොති. අන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙන හි පච්චයලක්ඛණං දස්සෙතබ්බං. තෙනාහ භගවා – ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදමුප්පජ්ජති. ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති (ම. නි. 1.404, 406; සං. නි. 2.21; උදා. 1, 2). පටිච්ච ඵලං එති එතස්මාති පච්චයො. තිට්ඨති ඵලං එත්ථ තදායත්තවුත්තිතායාති ඨිති, ආහච්ච විසෙසෙත්වා පවත්තා පච්චයසඞ්ඛාතා ඨිති ආහච්චපච්චයට්ඨිති. පටිච්චසමුප්පාදනයො හි තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තං උපාදාය පවත්තත්තා හෙතාදිපච්චයනියමවිසෙසං අනපෙක්ඛිත්වා [Pg.235] අවිසෙසතොව පවත්තති, අයං පන හෙතාදිතංතංපච්චයානං තස්ස තස්ස ධම්මන්තරස්ස තංතංපච්චයභාවසාමත්ථියාකාරවිසෙසං උපාදාය විසෙසෙත්වා පවත්තොති ආහච්චපච්චයට්ඨිතිමාරබ්භ පවුච්චතීති. කෙචි පන ‘‘ආහච්ච කණ්ඨතාලුආදීසු පහරිත්වා වුත්තා ඨිති ආහච්චපච්චයට්ඨිතී’’ති වණ්ණෙන්ති. තං පන සවනමත්තෙනෙව තෙසං අවහසිතබ්බවචනතං පකාසෙති. න හි පටිච්චසමුප්පාදනයො, අඤ්ඤො වා කොචි නයො කණ්ඨතාලුආදීසු අනාහච්ච දෙසෙතුං සක්කාති. වොමිස්සෙත්වාති පට්ඨානනයම්පි පටිච්චසමුප්පාදෙයෙව පක්ඛිපිත්වා තබ්භාවභාවීභාවෙන හෙතාදිපච්චයවසෙන ච මිස්සෙත්වා ආචරියා සඞ්ගහකාරාදයො පපඤ්චෙන්ති විත්ථාරෙන්ති, මයං පන විසුං විසුංයෙව දස්සයිස්සාමාත්‍යධිප්පායො.

3. “Ở đây” nghĩa là trong hai phương pháp đó. Sự hiện hữu của pháp có tính chất hiện hữu do sự hiện hữu của pháp duyên kia được gọi là 'tabbhāvabhāvībhāvo' (sự hiện hữu khi cái kia hiện hữu); chính điều đó chỉ là trạng thái, được đặc trưng bởi nó, (nên gọi là) được đặc trưng bởi trạng thái chỉ là sự hiện hữu khi cái kia hiện hữu. Bằng chính điều này, tính chất được đặc trưng bởi trạng thái chỉ là sự không hiện hữu khi cái kia không hiện hữu cũng được trình bày về mặt ý nghĩa. Vì đặc tính của duyên cần được trình bày theo cách khẳng định và phủ định. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Khi cái này có, cái này có; do cái này sanh, cái này sanh. Khi cái này không có, cái này không có; do cái này diệt, cái này diệt”. Quả nương vào nó mà đến, vì vậy gọi là duyên. Quả tồn tại ở đây do sự vận hành phụ thuộc vào nó, vì vậy gọi là sự đứng vững; sự đứng vững được gọi là duyên, vận hành một cách đặc biệt sau khi đã xác định, là sự đứng vững của duyên đặc biệt (āhaccapaccayaṭṭhiti). Phương pháp Duyên khởi, vì vận hành dựa trên trạng thái chỉ là “sự hiện hữu khi cái kia hiện hữu”, nên vận hành một cách không phân biệt, không phụ thuộc vào sự quy định đặc biệt của các duyên như nhân, v.v. Còn phương pháp này (Vị trí) được gọi là liên quan đến sự đứng vững của duyên đặc biệt vì nó vận hành một cách đặc biệt, dựa trên trạng thái đặc biệt về khả năng làm duyên tương ứng của các duyên tương ứng như nhân, v.v., đối với các pháp khác tương ứng. Tuy nhiên, một số vị giải thích: “Sự đứng vững của duyên đặc biệt là sự đứng vững được nói ra sau khi đã chạm vào cổ họng, vòm miệng, v.v.”. Nhưng điều đó, chỉ cần nghe qua, đã cho thấy lời nói của họ đáng bị chế giễu. Vì không thể thuyết giảng phương pháp Duyên khởi hay bất kỳ phương pháp nào khác mà không chạm vào cổ họng, vòm miệng, v.v. “Trộn lẫn” có nghĩa là: các vị thầy như các vị soạn tập yếu, v.v., đã giải rộng, tức là đã làm cho chi tiết, bằng cách gộp cả phương pháp Vị trí vào trong Duyên khởi và trộn lẫn theo cách “sự hiện hữu khi cái kia hiện hữu” và theo cách các duyên như nhân, v.v. Nhưng ý định của chúng tôi là sẽ trình bày riêng biệt từng cái một.

පටිච්චසමුප්පාදනයවණ්ණනා

Luận giải về phương pháp Duyên khởi

4. න විජානාතීති අවිජ්ජා, අවින්දියං වා කායදුච්චරිතාදිං වින්දති පටිලභති, වින්දියං වා කායසුචරිතාදිං න වින්දති, වෙදිතබ්බං වා චතුසච්චාදිකං න විදිතං කරොති, අවිජ්ජමානෙ වා ජවාපෙති, විජ්ජමානෙ වා න ජවාපෙතීති අවිජ්ජා, චතූසු අරියසච්චෙසු පුබ්බන්තාදීසු චතූසු අඤ්ඤාණස්සෙතං නාමං. අවිජ්ජා එව පච්චයො අවිජ්ජාපච්චයො. තතො අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා, කුසලාකුසලකම්මානි. තෙ තිවිධා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති. තත්ථකාමරූපාවචරා තෙරස කුසලචෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, ද්වාදස අකුසලචෙතනා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, චතස්සො ආරුප්පචෙතනා ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති එවමෙතා එකූනතිංස චෙතනා සඞ්ඛාරා නාම. පටිසන්ධිවසෙන එකූනවීසතිවිධං, පවත්තිවසෙන ද්වත්තිංසවිධං විපාකචිත්තං විඤ්ඤාණං නාම. නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපං. තත්ථ නාමං ඉධ වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං, රූපං පන භූතුපාදායභෙදතො දුවිධං [Pg.236] කම්මසමුට්ඨානරූපං, තදුභයම්පි ඉධ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතන්ති දට්ඨබ්බං. නාමරූපපච්චයාති එත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපන්ති සරූපෙකසෙසො වෙදිතබ්බො. චක්ඛාදීනි ඡ අජ්ඣත්තිකායතනානි, කෙසඤ්චි මතෙන රූපාදීනි ඡ බාහිරායතනානිපි වා ආයතනං නාම. ඡ ආයතනානි ච ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනං. චක්ඛුසම්ඵස්සාදිවසෙන ඡද්වාරිකො ඵස්සො ඵස්සො නාම. සුඛදුක්ඛුපෙක්ඛාවසෙන තිවිධා වෙදනා.

4. Không biết là vô minh; hoặc đạt được điều không nên đạt được như thân ác hạnh, v.v.; hoặc không đạt được điều nên đạt được như thân thiện hạnh, v.v.; hoặc không làm cho biết điều cần biết như Tứ đế, v.v.; hoặc làm cho khởi lên điều không có, hoặc không làm cho khởi lên điều có, đó là vô minh. Đây là tên gọi của sự không biết trong bốn Thánh đế, và trong bốn loại như quá khứ, v.v. Chính vô minh là duyên, (nên gọi là) duyên vô minh. Do duyên vô minh đó, chúng tạo tác cái được tạo tác, nên gọi là hành, tức là các nghiệp thiện và bất thiện. Chúng có ba loại: phước hành, phi phước hành, và bất động hành. Trong đó, mười ba tâm sở tư thiện thuộc Dục giới và Sắc giới là phước hành; mười hai tâm sở tư bất thiện là phi phước hành; bốn tâm sở tư Vô sắc giới là bất động hành. Như vậy, hai mươi chín tâm sở tư này được gọi là hành. Tâm quả có mười chín loại theo phương diện tái sanh, và ba mươi hai loại theo phương diện đời sống, được gọi là thức. Danh và sắc là danh sắc. Ở đây, danh là ba uẩn thọ, tưởng, hành; còn sắc có hai loại theo sự phân biệt của đại chủng và sắc y sinh, là sắc do nghiệp sanh. Cần hiểu rằng cả hai điều này ở đây đều đồng sanh với thức tái sanh. Trong câu “do danh sắc làm duyên”, cần hiểu là có sự tỉnh lược đồng hình: danh và sắc và danh sắc là danh sắc. Sáu nội xứ như mắt, v.v., hoặc theo quan điểm của một số vị, sáu ngoại xứ như sắc, v.v., cũng được gọi là xứ. Sáu xứ và xứ thứ sáu là lục nhập. Xúc có sáu cửa theo cách nhãn xúc, v.v., được gọi là xúc. Thọ có ba loại theo cách lạc, khổ, và xả.

කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හාති තිවිධා තණ්හා. ඡළාරම්මණාදිවසෙන පන අට්ඨසතප්පභෙදා හොන්ති කාමුපාදානාදිවසෙන චත්තාරි උපාදානානි. එත්ථ ච දුබ්බලා තණ්හා තණ්හා නාම, බලවතී උපාදානං. අසම්පත්තවිසයපත්ථනා වා තණ්හා තමසි චොරානං හත්ථප්පසාරණං විය, සම්පත්තවිසයග්ගහණං උපාදානං චොරානං හත්ථප්පත්තස්ස ගහණං විය. අප්පිච්ඡතාපටිපක්ඛා තණ්හා, සන්තොසප්පටිපක්ඛං උපාදානං. පරියෙසනදුක්ඛමූලං තණ්හා, ආරක්ඛදුක්ඛමූලං උපාදානන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. කම්මභවො උපපත්තිභවොති දුවිධො භවො. තත්ථ පඨමො භවති එතස්මා ඵලන්ති භවො, සො කාමාවචරකුසලාකුසලාදිවසෙන එකූනතිංසවිධො. දුතියො පන භවතීති භවො, සො කාමභවාදිවසෙන නවවිධො. උපාදානපච්චයා භවොති චෙත්ථ උපපත්තිභවොපි අධිප්පෙතො. භවපච්චයා ජාතීති කම්මභවොව. සො හි ජාතියා පච්චයො හොති, න ඉතරො. සො හි පඨමාභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධසභාවො ජාතියෙව, න ච තදෙව තස්ස කාරණං යුත්තං. තෙසං තෙසං සත්තානං තංතංගතිආදීසු අත්තභාවපටිලාභො ජාති. තථානිබ්බත්තස්ස ච අත්තභාවස්ස පුරාණභාවො ජරා. එතස්සෙව එකභවපරිච්ඡින්නස්ස පරියොසානං මරණං. ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස චිත්තසන්තාපො සොකො. තස්සෙව වචීපලාපො පරිදෙවො. කායිකදුක්ඛවෙදනා [Pg.237] දුක්ඛං. මානසිකදුක්ඛවෙදනා දොමනස්සං. ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස අධිමත්තචෙතොදුක්ඛප්පභාවිතො භුසො ආයාසො උපායාසො.

Ái có ba loại: dục ái, hữu ái, và phi hữu ái. Nhưng theo cách sáu đối tượng, v.v., nó có một trăm tám loại. Thủ có bốn loại theo cách dục thủ, v.v. Ở đây, ái yếu được gọi là ái, ái mạnh là thủ. Hoặc, ái là sự mong muốn đối tượng chưa đạt được, giống như kẻ trộm đưa tay ra trong bóng tối; thủ là sự nắm giữ đối tượng đã đạt được, giống như kẻ trộm nắm lấy vật đã vào tay. Ái là đối nghịch với sự ít ham muốn; thủ là đối nghịch với sự biết đủ. Ái là gốc rễ của khổ tìm cầu; thủ là gốc rễ của khổ bảo vệ. Đây là sự khác biệt giữa chúng. Hữu có hai loại: nghiệp hữu và sanh hữu. Trong đó, loại thứ nhất, quả sanh ra từ nó, nên gọi là hữu; nó có hai mươi chín loại theo cách thiện, bất thiện ở Dục giới, v.v. Còn loại thứ hai, nó hiện hữu, nên gọi là hữu; nó có chín loại theo cách dục hữu, v.v. Trong câu “do thủ làm duyên, hữu sanh”, sanh hữu cũng được bao hàm. Trong câu “do hữu làm duyên, sanh sanh”, chỉ có nghiệp hữu (là duyên). Vì chính nó là duyên cho sanh, chứ không phải cái kia. Vì cái kia (sanh hữu) chính là sanh, là bản chất của các uẩn được sanh ra lần đầu, và không hợp lý khi chính nó lại là nguyên nhân của nó. Sự đạt được tự thể trong các cảnh giới tương ứng, v.v., của các chúng sanh tương ứng là sanh. Sự già đi của tự thể đã được sanh ra như vậy là lão. Sự kết thúc của chính tự thể đó, bị giới hạn trong một kiếp sống, là tử. Sự phiền muộn của tâm khi bị các tai họa như mất người thân, v.v., chạm đến là sầu. Lời than vãn của người đó là bi. Cảm thọ đau đớn về thân là khổ. Cảm thọ đau đớn về tâm là ưu. Sự mệt mỏi cùng cực, phát sinh từ nỗi đau tâm tột độ khi bị các tai họa như mất người thân, v.v., chạm đến là não.

එත්ථ ච සතිපි වත්ථාරම්මණාදිකෙ පච්චයන්තරෙ අවිජ්ජාදිඑකෙකපච්චයග්ගහණං පධානභාවතො, පාකටභාවතො චාති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච අවිජ්ජානුසයිතෙයෙව සන්තානෙ සඞ්ඛාරානං විපාකධම්මභාවෙන පවත්තනතො අවිජ්ජාපච්චයාසඞ්ඛාරාසම්භවන්ති, විඤ්ඤාණඤ්ච සඞ්ඛාරජනිතං හුත්වා භවන්තරෙ පතිට්ඨාති. න හි ජනකාභාවෙ තස්සුප්පත්ති සියා, තස්මා සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං. නාමරූපඤ්ච පුබ්බඞ්ගමාධිට්ඨානභූතවිඤ්ඤාණුපත්ථද්ධං පටිසන්ධිපවත්තීසු පතිට්ඨහතීති විඤ්ඤාණපච්චයානාමරූපං, සළායතනඤ්ච නාමරූපනිස්සයමෙව ඡබ්බිධඵස්සස්ස ද්වාරභාවෙන යථාරහං පවත්තති, නො අඤ්ඤථාති නාමරූපපච්චයා සළායතනං. ඵස්සො ච සළායතනසම්භවෙයෙව ආරම්මණං ඵුසති. න හි ද්වාරාභාවෙ තස්සුප්පත්ති සියාති සළායතනපච්චයා ඵස්සො. ඉට්ඨානිට්ඨමජ්ඣත්තඤ්ච ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව වෙදනං වෙදයති, නො අඤ්ඤථාති ඵස්සපච්චයා වෙදනා. වෙදනීයෙසු ච ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො වෙදනාහෙතුකා තණ්හා සමුට්ඨාතීති වෙදනාපච්චයා තණ්හා. තණ්හාසිනෙහපිපාසිතායෙව ච උපාදානියෙසු ධම්මෙසු උපාදාය දළ්හභාවාය සංවත්තන්ති. තණ්හාය හි රූපාදීනි අස්සාදෙත්වා අස්සාදෙත්වා කාමෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්තීති තණ්හා කාමුපාදානස්ස පච්චයො. තථා රූපාදිභෙදෙගධිතො ‘‘නත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනා මිච්ඡාදස්සනං සංසාරතො මුච්චිතුකාමො අසුද්ධිමග්ගෙ සුද්ධිමග්ගපරාමාසං ඛන්ධෙසු අත්තත්තනියගාහභූතං අත්තවාදදස්සනද්වයඤ්ච ගණ්හාති, තස්මා දිට්ඨුපාදාදීනම්පි පච්චයොති තණ්හාපච්චයා උපාදානං. යථාරහං සම්පයොගානුසයවසෙන උපාදානපතිට්ඨිතායෙව සත්තා කම්මායූහනාය සංවත්තන්තීති උපාදානං භවස්ස පච්චයො. උපපත්තිභවසඞ්ඛාතා ච ජාති කම්මභවහෙතුකායෙව[Pg.238]. බීජතො අඞ්කුරො විය තත්ථ තත්ථ සමුපලබ්භතීති භවො ජාතියා පච්චයො නාම. සති ච ජාතියා එව ජරාමරණසම්භවො. න හි අජාතානං ජරාමරණසම්භවො හොතීති ජාති ජරාමරණානං පච්චයොති එවමෙතෙසං තබ්භාවභාවීභාවො දට්ඨබ්බො.

Và ở đây, dầu cho có sự hiện hữu của các duyên khác như vật, cảnh, v.v..., nên hiểu rằng việc đề cập đến từng duyên một như vô minh, v.v... là do tính cách chủ yếu và do tính cách hiển nhiên. Và ở đây, chính trong dòng tương tục đã bị vô minh tùy miên mà các hành có thể hiện hữu với bản chất là pháp quả báo, do đó các hành có thể có được là do duyên vô minh. Và thức, sau khi được hành tạo sanh, được thiết lập trong đời sống kế tiếp. Thật vậy, nếu không có cái tạo sanh thì sự sanh khởi của nó không thể có được; do đó, thức có là do duyên hành. Và danh sắc, được nâng đỡ bởi thức vốn là cái đi trước và là nền tảng, được thiết lập trong sự tái sanh và trong dòng hiện hữu; do đó, danh sắc có là do duyên thức. Và sáu xứ, chính khi nương tựa vào danh sắc, hiện hữu một cách tương xứng với vai trò là cửa cho sáu loại xúc, chứ không phải cách nào khác; do đó, sáu xứ có là do duyên danh sắc. Và xúc, chính khi có sự hiện hữu của sáu xứ, mới xúc chạm đối tượng. Thật vậy, nếu không có cửa thì sự sanh khởi của nó không thể có được; do đó, xúc có là do duyên sáu xứ. Và chính khi xúc chạm đối tượng khả hỷ, bất khả hỷ, và trung tính, người ta mới cảm nhận thọ, chứ không phải cách nào khác; do đó, thọ có là do duyên xúc. Và đối với người thường quán thấy vị ngọt trong các pháp đáng cảm thọ, ái có thọ làm nhân sanh khởi; do đó, ái có là do duyên thọ. Và chính khi đã bị ái luyến và khao khát, chúng sanh mới trở nên chấp thủ một cách kiên cố vào các pháp đáng bị chấp thủ. Thật vậy, do ái, sau khi thưởng thức các pháp như sắc, v.v... nhiều lần, họ rơi vào sự ham muốn trong các dục; do đó, ái là duyên cho dục thủ. Tương tự, khi bị dính mắc vào các loại sắc, v.v..., người ta chấp lấy tà kiến qua câu ‘không có quả của việc bố thí’, v.v...; mong muốn giải thoát khỏi luân hồi, người ta chấp thủ vào con đường không thanh tịnh như là con đường thanh tịnh; và chấp lấy hai loại ngã kiến vốn là sự nắm giữ ngã và ngã sở trong các uẩn. Do đó, ái cũng là duyên cho kiến thủ, v.v...; do đó, thủ có là do duyên ái. Chính khi đã được thủ thiết lập một cách tương xứng qua sự tương ưng và tùy miên, chúng sanh mới nỗ lực tạo nghiệp; do đó, thủ là duyên cho hữu. Và sanh, được gọi là sanh hữu, chính là do nghiệp hữu làm nhân. Giống như mầm non từ hạt giống, nó được tìm thấy ở nơi này nơi kia; do đó, hữu được gọi là duyên cho sanh. Và khi có sanh, thì mới có khả năng có già và chết. Thật vậy, đối với những gì chưa sanh, không thể có già và chết; do đó, sanh là duyên cho già và chết. Như vậy, nên hiểu rằng sự hiện hữu của cái này là do sự hiện hữu của cái kia.

එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතීති යථාවුත්තෙන පච්චයපරම්පරවිධිනා, න පන ඉස්සරනිම්මානාදීහි එතස්ස වට්ටසඞ්ඛාතස්ස කෙවලස්ස සුඛාදීහි අසම්මිස්සස්ස, සකලස්ස වා දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස දුක්ඛරාසිස්ස න සුඛසුභාදීනං සමුදයො නිබ්බත්ති හොති. එත්ථ ඉමස්මිං පච්චයසඞ්ගහාධිකාරෙ.

Như vậy, sự tập khởi của toàn bộ khối khổ này xảy ra theo phương pháp chuỗi duyên đã được nói đến, chứ không phải do sự sáng tạo của một đấng tối cao, v.v... Sự tập khởi, sự phát sanh của khối khổ này, được gọi là vòng luân hồi, hoàn toàn không pha trộn với lạc, v.v..., hay toàn bộ khối khổ, đống khổ này, không phải là sự tập khởi của lạc, tịnh, v.v... Ở đây, trong chương này về sự tổng hợp các duyên.

5. අතති සතතං ගච්ඡති පවත්තතීති අද්ධා, කාලො.

5. Addhā là cái đi, cái diễn tiến, cái trôi chảy liên tục; (nghĩa là) thời gian.

6. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා අතීතො අද්ධා අතීතභවපරියාපන්නහෙතූනමෙවෙත්ථ අධිප්පෙතත්තා, අද්ධාග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාදීනං ධම්මානමෙව ගහණං තබ්බිනිමුත්තස්ස කස්සචි කාලස්ස අනුපලබ්භනතො. නිරුද්ධානුප්පාදා එව හි ධම්මා අතීතානාගතකාලවසෙන උප්පාදාදික්ඛණත්තයපරියාපන්නා ච පච්චුප්පන්නකාලවසෙන වොහරීයන්ති. ජාතිජරාමරණං අනාගතො අද්ධා පච්චුප්පන්නහෙතුතො අනාගතෙ නිබ්බත්තනතො. මජ්ඣෙ පච්චුප්පන්නො අද්ධා අතීතහෙතුතො ඉධ නිබ්බත්තනකඵලසභාවත්තා, අනාගතඵලස්ස ඉධ හෙතුසභාවත්තා ච මජ්ඣෙ විඤ්ඤාණාදීනි අට්ඨඞ්ගානි පච්චුප්පන්නො අද්ධා.

6. Vô minh và các hành là thời quá khứ, vì ở đây chúng được hiểu là những nhân thuộc về đời sống quá khứ. Và qua việc đề cập đến thời gian, chính là đề cập đến các pháp như vô minh, v.v..., vì không thể tìm thấy bất kỳ thời gian nào tách rời khỏi chúng. Thật vậy, chính các pháp đã diệt và chưa sanh được gọi theo nghĩa thời quá khứ và tương lai, và các pháp nằm trong ba sát-na sanh, v.v... được gọi theo nghĩa thời hiện tại. Sanh, già và chết là thời tương lai, vì chúng sẽ phát sanh trong tương lai từ nhân hiện tại. Ở giữa là thời hiện tại. Do có bản chất là quả phát sanh ở đây từ nhân quá khứ, và do có bản chất là nhân ở đây cho quả tương lai, nên tám chi phần ở giữa, từ thức trở đi, là thời hiện tại.

8. නනු සොකපරිදෙවාදයොපි අඞ්ගභාවෙන වත්තබ්බාති ආහ ‘‘සොකාදිවචන’’න්ත්‍යාදි. සොකාදිවචනං ජාතියා නිස්සන්දස්ස අමුඛ්‍යඵලමත්තස්ස නිදස්සනං, න පන විසුං අඞ්ගදස්සනන්ත්‍යත්ථො.

8. Phải chăng sầu, bi, v.v... cũng nên được nói đến với tư cách là các chi phần? (Để trả lời,) ngài nói: ‘Việc đề cập đến sầu, v.v...’. Việc đề cập đến sầu, v.v... là sự chỉ dẫn về một kết quả phụ, không phải là quả chính, vốn là hệ quả của sanh, chứ không phải có ý nghĩa là sự trình bày về một chi phần riêng biệt.

9. තණ්හුපාදානභවාපි [Pg.239] ගහිතා හොන්තීති කිලෙසභාවසාමඤ්ඤතො අවිජ්ජාග්ගහණෙන තණ්හුපාදානානි, කම්මභවසාමඤ්ඤතො සඞ්ඛාරග්ගහණෙන කම්මභවො ගහිතො. තථා තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා ගහිතාති සම්බන්ධො. එත්ථාපි වුත්තනයෙන තෙසං ගහණෙන තෙසං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො, විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනානං ජාතිජරාභඞ්ගාව ජාතිජරාමරණන්ති ච වුත්තාති ආහ ‘‘ජාතිජරාමරණග්ගහණෙනා’’ත්‍යාදි.

9. Ái, thủ, và hữu cũng được bao gồm. Do tính chất chung là phiền não, qua việc đề cập đến vô minh, ái và thủ được bao gồm. Do tính chất chung là nghiệp hữu, qua việc đề cập đến các hành, nghiệp hữu được bao gồm. Tương tự, qua việc đề cập đến ái, thủ, và hữu, vô minh và các hành cũng được bao gồm. Đây là mối liên hệ. Ở đây cũng vậy, nên hiểu sự bao gồm của chúng qua việc đề cập đến các pháp kia theo phương pháp đã nói. Và vì đã nói rằng ‘sanh, già, và sự hoại diệt của thức, danh sắc, sáu xứ, xúc, và thọ chính là sanh, già, và chết’, nên ngài nói: ‘Qua việc đề cập đến sanh, già, và chết’, v.v...

10. අතීතෙ හෙතවො පඤ්චාති සරූපතො වුත්තානං ද්වින්නං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං, සඞ්ගහවසෙන ගහිතානං තිණ්ණං තණ්හුපාදානභවානඤ්ච වසෙන පච්චුප්පන්නඵලස්ස පච්චයා අතීතභවෙ නිබ්බත්තා හෙතවො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකන්ති අතීතහෙතුපච්චයා ඉධ පච්චුප්පන්නෙ නිබ්බත්තං විඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකං. ඉදානි හෙතවො පඤ්චාති සරූපතො වුත්තානං තණ්හාදීනං තිණ්ණං, සඞ්ගහතො ලද්ධානං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං ද්වින්නඤ්ච වසෙන ආයතිං ඵලස්ස පච්චයා ඉදානි හෙතවො පඤ්ච. ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති ජාතිජරාමරණග්ගහණෙන වුත්තං පච්චුප්පන්නහෙතුපච්චයා අනාගතෙ නිබ්බත්තනකවිඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකන්ති එවං වීසති අතීතාදීසු තත්ථ තත්ථ ආකිරියන්තීති ආකාරා.

10. Năm nhân trong quá khứ: Do hai pháp vô minh và các hành được nói đến theo tự thân, và do ba pháp ái, thủ, và hữu được bao gồm theo cách tóm tắt, nên có năm nhân đã phát sanh trong đời quá khứ, là duyên cho quả hiện tại. Năm quả hiện tại: Do duyên là các nhân quá khứ, năm quả từ thức trở đi phát sanh ở đây trong hiện tại. Năm nhân hiện tại: Do ba pháp từ ái trở đi được nói đến theo tự thân, và do hai pháp vô minh và các hành được thu nhận qua cách tóm tắt, nên có năm nhân trong hiện tại, là duyên cho quả trong tương lai. Năm quả trong tương lai: Được nói đến qua việc đề cập đến sanh, già, và chết, là năm quả từ thức trở đi sẽ phát sanh trong tương lai do duyên là các nhân hiện tại. Như vậy, có hai mươi phương diện được phân bố ở nơi này nơi kia trong quá khứ, v.v...

අතීතහෙතූනං, ඉදානි ඵලපඤ්චකස්ස ච අන්තරා එකො සන්ධි, ඉදානි ඵලපඤ්චකස්ස, ඉදානි හෙතූනඤ්ච අන්තරා එකො, ඉදානි හෙතූනං, ආයතිං ඵලස්ස ච අන්තරා එකොති එවං තිසන්ධි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානමන්තරා එකො, වෙදනාතණ්හානමන්තරා එකො, භවජාතීනමන්තරා එකො සන්ධී’’ති. එත්ථ හි හෙතුතොඵලස්ස අවිච්ඡෙදප්පවත්තිභාවතො හෙතුඵලසම්බන්ධභූතො පඨමො සන්ධි, තථා තතියො, දුතියො පන ඵලතො හෙතුනො අවිච්ඡෙදප්පවත්තිභාවතො ඵලහෙතුසම්බන්ධභූතො. ඵලභූතොපි හි [Pg.240] ධම්මො අඤ්ඤස්ස හෙතුසභාවස්ස ධම්මස්ස පච්චයොති. සඞ්ඛිපීයන්ති එත්ථ අවිජ්ජාදයො, විඤ්ඤාණාදයො චාති සඞ්ඛෙපො, අතීතහෙතු, එතරහි විපාකො, එතරහි හෙතු ආයතිං විපාකොති චත්තාරො සඞ්ඛෙපාති චතුසඞ්ඛෙපා.

Giữa các nhân quá khứ và năm quả hiện tại có một mối nối; giữa năm quả hiện tại và các nhân hiện tại có một mối nối; giữa các nhân hiện tại và quả vị lai có một mối nối, như vậy là ba mối nối. Điều này đã được nói rằng: ‘Giữa hành và thức có một mối nối, giữa thọ và ái có một mối nối, giữa hữu và sanh có một mối nối.’ Ở đây, mối nối thứ nhất là sự liên quan giữa nhân và quả do trạng thái diễn tiến không gián đoạn từ nhân đến quả, tương tự như vậy là mối nối thứ ba. Còn mối nối thứ hai là sự liên quan giữa quả và nhân do trạng thái diễn tiến không gián đoạn từ quả đến nhân. Bởi vì một pháp dù là quả vẫn là duyên cho một pháp khác có bản chất là nhân. Vô minh v.v... và thức v.v... được tóm tắt ở đây, nên gọi là sự tóm tắt. Nhân quá khứ, quả hiện tại, nhân hiện tại, quả vị lai, như vậy là bốn sự tóm tắt.

11. කම්මභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසොති එත්ථ ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා භවො නාම, පුරිමකම්මභවස්මිං ඉධ පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බා. අවසෙසා චාති විඤ්ඤාණාදිපඤ්චකජාතිජරාමරණවසෙන සත්තවිධා පච්චුප්පන්නඵලවසෙන වුත්තධම්මා. උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසොති පන අනාගතපරියාපන්නා වෙදිතබ්බා. භව-සද්දෙන කම්මභවස්සපි වුච්චමානත්තා භවෙකදෙස-සද්දො වුත්තො.

11. Ở đây, ‘một phần của hữu được gọi là nghiệp hữu’ có nghĩa là: tư tâm sở là duyên cho sự tái sanh trong tương lai được gọi là hữu; tư tâm sở trong nghiệp hữu quá khứ là duyên cho sự tái sanh ở đây cần được hiểu là hành. Và ‘các pháp còn lại’ là bảy loại pháp được nói theo nghĩa quả hiện tại, tức là năm pháp bắt đầu bằng thức, và sanh, lão-tử. Còn ‘một phần của hữu được gọi là sanh hữu’ cần được hiểu là thuộc về tương lai. Do từ ‘hữu’ cũng được dùng để chỉ nghiệp hữu, nên từ ‘một phần của hữu’ đã được sử dụng.

12. පුබ්බන්තස්ස අවිජ්ජා මූලං. අපරන්තස්ස තණ්හා මූලන්ති ආහ අවිජ්ජාතණ්හාවසෙන ද්වෙ මූලානී’’ති.

12. Vô minh là gốc rễ của quá khứ. Ái là gốc rễ của vị lai, (Ngài) đã nói: ‘có hai gốc rễ là vô minh và ái’.

13. තෙසමෙව අවිජ්ජාතණ්හාසඞ්ඛාතානං වට්ටමූලානං නිරොධෙන අනුප්පාදධම්මතාපත්තියා සච්චප්පටිවෙධතො සිද්ධාය අප්පවත්තියා වට්ටං නිරුජ්ඣති. අභිණ්හසො අභික්ඛණං ජරාමරණසඞ්ඛාතාය මුච්ඡාය පීළිතානං සත්තානං සොකාදිසමප්පිතානං කාමාසවාදිආසවානං සමුප්පාදතො පුන අවිජ්ජා ච පවත්තති. ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) හි වුත්තං. එතෙන අවිජ්ජායපි පච්චයො දස්සිතො හොති, ඉතරථා පටිච්චසමුප්පාදචක්කං අබද්ධං සියාති. ඉච්චෙවං වුත්තනයෙන ආබද්ධං අවිච්ඡින්නං අනාදිකං ආදිරහිතං තිභූමකපරියාපන්නත්තා තෙභූමකං කිලෙසකම්මවිපාකවසෙන තිවට්ටභූතං පටිච්චසමුප්පාදොති පට්ඨපෙසි පඤ්ඤපෙසි මහාමුනි සම්මාසම්බුද්ධො.

13. Do sự diệt tận của chính những gốc rễ của luân hồi được gọi là vô minh và ái, do sự không diễn tiến được thành tựu từ sự chứng ngộ các chân lý thông qua việc đạt đến trạng thái không sanh khởi, nên luân hồi được đoạn diệt. Đối với chúng sanh thường xuyên bị áp bức bởi sự mê mờ gọi là lão-tử, bị vây bủa bởi sầu bi v.v..., do sự sanh khởi của các lậu hoặc như dục lậu v.v..., vô minh lại tiếp tục diễn tiến. Bởi vì đã được nói rằng: ‘Do sự sanh khởi của các lậu hoặc, có sự sanh khởi của vô minh’ (Trung Bộ Kinh 1.103). Bằng cách này, duyên của vô minh cũng được chỉ ra, nếu không thì bánh xe duyên khởi sẽ không được kết nối. Như vậy, bậc Đại Mâu Ni, bậc Chánh Đẳng Giác, đã thiết lập và tuyên thuyết pháp Duyên Khởi theo phương thức đã nói: được kết nối, không gián đoạn, vô thủy, không có khởi đầu, thuộc ba cõi, là ba vòng luân chuyển theo nghĩa phiền não, nghiệp, và quả.

පටිච්චසමුප්පාදනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về phương pháp Duyên Khởi đã kết thúc.

පට්ඨානනයවණ්ණනා

Phần giải về phương pháp Vị Trí (Paṭṭhāna)

14. එවං [Pg.241] පටිච්චසමුප්පාදනයං විභාගතො දස්සෙත්වා ඉදානි පට්ඨානනයං දස්සෙතුං ‘‘හෙතුපච්චයො’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ හිනොති පතිට්ඨාති එතෙනාති හෙතු. අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දානං හි-සද්දො ඉධ පතිට්ඨත්ථොති දට්ඨබ්බො. හිනොති වා එතෙන කම්මනිදානභූතෙන උද්ධං ඔජං අභිහරන්තෙන මූලෙන විය පාදපො තප්පච්චයං ඵලං ගච්ඡති පවත්තති වුද්ධිං විරූළ්හිං ආපජ්ජතීති හෙතු. හෙතු ච සො පච්චයො චාති හෙතුපච්චයො. හෙතු හුත්වා පච්චයො, හෙතුභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොති. මූලට්ඨෙන හෙතු, උපකාරට්ඨෙන පච්චයොති සඞ්ඛෙපතො මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයො. සො පන පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං, පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං උභයත්ථ සම්පයුත්තානං නාමධම්මානඤ්ච රුක්ඛස්ස මූලානි විය සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනසඞ්ඛාතමූලට්ඨෙන උපකාරකා ඡ ධම්මාති දට්ඨබ්බං.

14. Sau khi đã trình bày phương pháp Duyên Khởi một cách phân tích, bây giờ để trình bày phương pháp Vị Trí (Paṭṭhāna), câu ‘nhân duyên’ v.v... đã được nói đến. Trong đó, ‘nhân’ là do nó làm cho (pháp khác) được thiết lập. Cần phải hiểu rằng do các từ ngữ căn có nhiều nghĩa, nên từ ‘hi’ ở đây có nghĩa là thiết lập. Hoặc, do pháp này mà quả của nó tiến hành, diễn tiến, đạt đến sự tăng trưởng, phát triển, giống như cây cối nhờ vào rễ hút chất dinh dưỡng lên trên, vốn là nguồn gốc của hành động, nên gọi là ‘nhân’. Vừa là nhân, vừa là duyên, nên gọi là nhân duyên. Trở thành nhân rồi làm duyên, có nghĩa là làm duyên với bản chất là nhân. Theo nghĩa gốc rễ là nhân, theo nghĩa hỗ trợ là duyên; tóm lại, pháp hỗ trợ theo nghĩa gốc rễ là nhân duyên. Cần phải hiểu rằng đó là sáu pháp hỗ trợ theo nghĩa gốc rễ, tức là làm cho vững chắc giống như rễ cây, đối với các sắc pháp do tâm sanh trong đời sống, các sắc pháp do nghiệp sanh khi tái sanh, và đối với các danh pháp tương ưng trong cả hai trường hợp.

ආලම්බීයති දුබ්බලෙන විය දණ්ඩාදිකං චිත්තචෙතසිකෙහි ගය්හතීති ආරම්මණං. චිත්තචෙතසිකා හි යං යං ධම්මං ආරබ්භ පවත්තන්ති, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං ආරම්මණපච්චයො නාම. න හි සො ධම්මො අත්ථි, යො චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණපච්චයභාවං න ගච්ඡෙය්‍ය. අත්තාධීනප්පවත්තීනං පතිභූතො පච්චයො අධිපතිපච්චයො.

‘Cảnh’ là đối tượng được tâm và tâm sở nắm bắt, giống như người yếu đuối vịn vào cây gậy v.v... Bất cứ pháp nào mà tâm và tâm sở nương vào để sanh khởi, thì pháp đó được gọi là cảnh duyên. Không có pháp nào mà không thể trở thành cảnh duyên cho tâm và tâm sở. Duyên làm chủ cho các pháp diễn tiến dưới sự kiểm soát của nó là trưởng duyên.

න විජ්ජති පච්චයුප්පන්නෙන සහ අන්තරං එතස්ස පච්චයස්සාති අනන්තරපච්චයො. සණ්ඨානාභාවෙන සුට්ඨු අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො. අත්තනො අත්තනො අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදජනනසමත්ථො පුරිමපුරිමනිරුද්ධො ධම්මො ‘‘අනන්තරපච්චයො’’, ‘‘සමනන්තරපච්චයො’’ති ච වුච්චති. බ්‍යඤ්ජනමත්තෙනෙව හි නෙසං විසෙසො. අත්ථතො පන උභයම්පි සමනන්තරනිරුද්ධස්සෙවාධිවචනං. න හි තෙසං අත්ථතො භෙදො උපලබ්භති[Pg.242]. යං පන කෙචි වදන්ති ‘‘අත්ථානන්තරතාය අනන්තරපච්චයො, කාලානන්තරතාය සමනන්තරපච්චයො’’ති, තං ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා සමනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදීහි (පට්ඨා. 1.1.417) විරුජ්ඣති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං හි සත්තාහාදිකාලං නිරුද්ධං ඵලසමාපත්තියා සමනන්තරපච්චයො, තස්මා අභිනිවෙසං අකත්වා බ්‍යඤ්ජනමත්තතොවෙත්ථ නානාකරණං පච්චෙතබ්බං, න අත්ථතො. පුබ්බධම්මනිරොධස්ස හි පච්ඡාජාතධම්මුප්පාදනස්ස ච අන්තරාභාවෙන උප්පාදනසමත්ථතාය නිරොධො අනන්තරපච්චයතා, ‘‘ඉදමිතො උද්ධං, ඉදං හෙට්ඨා, ඉදං සමන්තතො’’ති අත්තනා එකත්තං උපනෙත්වා විය සුට්ඨු අනන්තරභාවෙන උප්පාදෙතුං සමත්ථං හුත්වා නිරොධො සමනන්තරපච්චයතාති එවං බ්‍යඤ්ජනමත්තතොව භෙදො. නිරොධපච්චයස්සපි හි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස අසඤ්ඤුප්පත්තියා පුරිමස්ස ච චුතිචිත්තස්ස කාලන්තරෙපි උප්පජ්ජන්තානං ඵලපටිසන්ධීනං අන්තරා සමානජාතියෙන අරූපධම්මෙන බ්‍යවධානාභාවතො භින්නජාතිකානඤ්ච රූපධම්මානං බ්‍යවධානකරණෙ අසමත්ථතාය නිරන්තරුප්පාදනෙ එකත්තං උපනෙත්වා විය උප්පාදනෙ ච සමත්ථතා අත්ථීති තෙසම්පි අනන්තරසමනන්තරපච්චයතා ලබ්භති, තස්මා ධම්මතො අවිසෙසෙපි තථා තථා බුජ්ඣනකානං වෙනෙය්‍යානං වසෙන උපසග්ගත්ථවිසෙසමත්තතොව භෙදො පච්චෙතබ්බොති.

Không có khoảng cách giữa duyên này với pháp do duyên sanh, nên gọi là Vô Gián Duyên (anantarapaccayo). Do không có sự gián đoạn, nên Vô Gián Duyên một cách tốt đẹp là Đẳng Vô Gián Duyên (samanantarapaccayo). Pháp đã diệt trước đó, có khả năng làm sanh khởi tâm tương ứng ngay sau chính nó, được gọi là ‘Vô Gián Duyên’ và ‘Đẳng Vô Gián Duyên’. Sự khác biệt giữa chúng chỉ ở mặt văn tự. Về mặt ý nghĩa, cả hai đều là tên gọi của pháp vừa diệt ngay trước đó. Thật vậy, không tìm thấy sự khác biệt về ý nghĩa giữa chúng. Còn điều một số người nói rằng ‘Vô Gián Duyên là do sự kế cận về nghĩa, Đẳng Vô Gián Duyên là do sự kế cận về thời gian’, điều đó mâu thuẫn với các đoạn như ‘Đối với người xuất khỏi Diệt tận định, Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ là duyên cho Thánh Quả Định bằng Đẳng Vô Gián Duyên’ (Paṭṭhāna 1.1.417). Thật vậy, Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ đã diệt trong khoảng thời gian bảy ngày v.v... là Đẳng Vô Gián Duyên cho Thánh Quả Định, do đó, không nên cố chấp mà phải hiểu rằng sự khác biệt ở đây chỉ về mặt văn tự, không phải về mặt ý nghĩa. Thật vậy, sự diệt của pháp trước có khả năng làm sanh khởi pháp sanh sau do không có khoảng cách, đó là tính chất Vô Gián Duyên; sự diệt có khả năng làm sanh khởi một cách tốt đẹp do tính chất vô gián, giống như gom lại thành một thể thống nhất từ ‘đây là trên, đây là dưới, đây là xung quanh’, đó là tính chất Đẳng Vô Gián Duyên, như vậy sự khác biệt chỉ về mặt văn tự. Thật vậy, đối với Diệt Duyên (nirodhapaccayo) cũng vậy, Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ đối với sự sanh của chúng sanh Vô Tưởng, và tâm tử trước đối với tâm tái tục quả sanh khởi sau một khoảng thời gian, do không có sự ngăn cách bởi pháp vô sắc đồng loại ở giữa, và do các pháp sắc khác loại không có khả năng làm ngăn cách, nên có khả năng làm sanh khởi một cách liên tục, giống như gom lại thành một thể thống nhất, nên chúng cũng có được tính chất Vô Gián và Đẳng Vô Gián Duyên. Do đó, mặc dù không có sự khác biệt về pháp, nhưng nên hiểu rằng sự khác biệt chỉ là do ý nghĩa đặc biệt của tiếp đầu ngữ, tùy theo cách hiểu của chúng sanh cần được giáo hóa.

අත්තනො අනුප්පත්තියා සහුප්පන්නානම්පි අනුප්පත්තිතො පකාසස්ස පදීපො විය සහුප්පන්නානං සහුප්පාදභාවෙන පච්චයො සහජාතපච්චයො, අරූපිනො චතුක්ඛන්ධා, චත්තාරො මහාභූතා, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා ච ධම්මා.

Giống như ngọn đèn, do sự sanh khởi của chính nó mà cũng là sự sanh khởi của ánh sáng đồng sanh, duyên làm cho các pháp đồng sanh được sanh khởi cùng lúc được gọi là Câu Sanh Duyên (sahajātapaccayo). (Ví dụ như) bốn uẩn vô sắc, bốn đại hiển, và trong sát-na tái tục là các pháp vật chất và quả dị thục.

අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භයමානං තිදණ්ඩං විය අත්තනො උපකාරකධම්මානං උපත්ථම්භකභාවෙන පච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො. අඤ්ඤමඤ්ඤතාවසෙනෙව [Pg.243] ච උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, න සහජාතමත්තෙනාති අයමෙතෙසං ද්වින්නං විසෙසො. තථා හි සහජාතපච්චයභාවීයෙව කොචි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති චිත්තජරූපානං සහජාතපච්චයභාවිනො නාමස්ස උපාදාරූපානං සහජාතපච්චයභාවීනං මහාභූතානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. යදි හි සහජාතභාවෙනෙව අත්තනො උපකාරකානං උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා සියා, තදා සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙහි සමානෙහි භවිතබ්බන්ති.

Giống như ba cây gậy chống đỡ lẫn nhau, duyên làm trợ đỡ cho các pháp hỗ trợ nó được gọi là Hỗ Tương Duyên (aññamaññapaccayo). Chính sự hỗ trợ do tính chất tương hỗ mới là tính chất Hỗ Tương Duyên, chứ không phải chỉ đơn thuần là đồng sanh; đây là sự khác biệt giữa hai duyên này. Thật vậy, có một số pháp là Câu Sanh Duyên nhưng không phải là Hỗ Tương Duyên, vì tính chất Hỗ Tương Duyên không được nêu ra đối với danh là Câu Sanh Duyên của sắc do tâm sanh, và đối với các đại hiển là Câu Sanh Duyên của các sắc y sinh. Vì nếu sự hỗ trợ cho các pháp hỗ trợ nó chỉ đơn thuần do tính chất đồng sanh mà là Hỗ Tương Duyên, thì khi đó Câu Sanh Duyên và Hỗ Tương Duyên phải giống nhau.

චිත්තකම්මස්ස පටො විය සහජාතනාමරූපානං නිස්සයභූතා චතුක්ඛන්ධා, තරුපබ්බතාදීනං පථවී විය ආධාරණතොයෙව සහජාතරූපසත්තවිඤ්ඤාණධාතූනං යථාක්කමං නිස්සයා භූතරූපං, වත්ථු චාති ඉමෙ නිස්සයපච්චයො නාම නිස්සීයති නිස්සිතකෙහීති කත්වා, බලවභාවෙන නිස්සයො පච්චයො උපනිස්සයපච්චයො උප-සද්දස්ස අතිසයජොතකත්තා, තස්ස පන භෙදං වක්ඛති.

Giống như tấm vải cho bức tranh, bốn uẩn là nơi nương tựa cho danh và sắc đồng sanh; giống như đất cho cây cối, núi non v.v..., chỉ do tính chất làm nền tảng, sắc đại hiển và vật chất theo thứ tự là nơi nương tựa cho sắc đồng sanh và bảy giới thức; những thứ này được gọi là Y Chỉ Duyên (nissayapaccayo), vì chúng được các pháp y chỉ nương tựa. Duyên nương tựa do tính chất mạnh mẽ là Cận Y Duyên (upanissayapaccayo), vì tiếp đầu ngữ ‘upa-’ biểu thị sự vượt trội. Sự phân chia của duyên này sẽ được nói đến sau.

ඡ වත්ථූනි, ඡ ආරම්මණානි චාති ඉමෙ පච්චයුප්පන්නතො පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පවත්තමානභාවෙන උපකාරකො පුරෙජාතපච්චයො. පච්ඡාජාතපච්චයෙ අසති සන්තානට්ඨිතිහෙතුභාවං ආගච්ඡන්තස්ස කායස්ස උපත්ථම්භනභාවෙන උපකාරකා පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පච්ඡාජාතපච්චයො. සො ගිජ්ඣපොතකසරීරානං ආහාරාසා චෙතනා විය දට්ඨබ්බො.

Sáu vật và sáu cảnh, những pháp này là duyên hỗ trợ do sanh khởi và tồn tại trước pháp do duyên sanh, nên gọi là Tiền Sanh Duyên (purejātapaccayo). Các pháp tâm và tâm sở sanh sau là duyên hỗ trợ bằng cách nâng đỡ thân thể, mà thân thể này, nếu không có Hậu Sanh Duyên, sẽ không thể duy trì được dòng tương tục, nên gọi là Hậu Sanh Duyên (pacchājātapaccayo). Duyên này nên được hiểu giống như tư tâm tham ái đối với thức ăn của những con kên kên con đối với thân thể của chúng.

පුරිමපුරිමපරිචිතගන්ථො විය උත්තරඋත්තරගන්ථස්ස කුසලාදිභාවෙන අත්තසදිසස්ස පගුණබලවභාවවිසිට්ඨඅත්තසමානජාතියතාගාහණං ආසෙවනං, තෙන පච්චයා සජාතියධම්මානං සජාතියධම්මාව ආසෙවනපච්චයො. භින්නජාතිකා හි භින්නජාතිකෙහි ආසෙවනපගුණෙන පගුණබලවභාවවිසිට්ඨං කුසලාදිභාවසඞ්ඛාතං අත්තනො ගතිං [Pg.244] ගාහාපෙතුං න සක්කොන්ති, න ච සයං තතො ගණ්හන්ති, තෙ පන අනන්තරාතීතානි ලොකියකුසලාකුසලානි චෙව අනාවජ්ජනකිරියජවනානි චාති දට්ඨබ්බං. චිත්තප්පයොගසඞ්ඛාතකිරියාභාවෙන සහජාතානං නානාක්ඛණිකානං විපාකානං, කටත්තාරූපානඤ්ච උපකාරිකා චෙතනා කම්මපච්චයො.

Giống như quyển sách đã được học thuộc lòng trước đó đối với quyển sách sau, sự tiếp thu tính chất đồng loại của chính nó, được đặc trưng bởi sự thuần thục và mạnh mẽ, đối với (pháp) tương tự như chính nó về phương diện thiện v.v... được gọi là sự thuần thục (āsevana); do đó, các pháp đồng loại là duyên cho các pháp đồng loại, gọi là Trùng Duyên (āsevanapaccayo). Thật vậy, các pháp khác loại không thể làm cho các pháp khác loại tiếp thu được bản chất của chúng, tức là trạng thái thiện v.v..., được đặc trưng bởi sự thuần thục và mạnh mẽ, thông qua sự thuần thục, và cũng không thể tự mình tiếp thu từ đó. Nên hiểu rằng những pháp ấy là các tâm tốc hành thiện, bất thiện ở cõi đời, và các tâm tốc hành duy tác không phải là khai môn, đã qua đi ngay trước đó. Tư tâm (cetanā) hỗ trợ cho các pháp đồng sanh, và cho các quả dị thục và sắc do nghiệp sanh ở các sát-na khác nhau, bằng hành động được gọi là sự cố gắng của tâm, là Nghiệp Duyên (kammapaccayo).

අත්තනො නිරුස්සාහසන්තභාවෙන සහජාතනාමරූපානං නිරුස්සාහසන්තභාවාය උපකාරකා විපාකචිත්තචෙතසිකා විපාකපච්චයො. තෙ හි පයොගෙන අසාධෙතබ්බතාය කම්මස්ස කටත්තා නිප්ඵජ්ජමානමත්තතො නිරුස්සාහසන්තභාවා හොන්ති, න කිලෙසවූපසමසන්තභාවා. තථා සන්තභාවතොයෙව හි භවඞ්ගාදයො දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යා. අභිනිපාතසම්පටිච්ඡනසන්තීරණමත්තා පන විපාකා දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යාව. ජවනප්පවත්තියාව නෙසං රූපාදිග්ගහිතතා විඤ්ඤායති.

Tâm và sở hữu tâm quả, là pháp hỗ trợ cho trạng thái tĩnh lặng không cần nỗ lực của danh sắc đồng sanh bằng trạng thái tĩnh lặng không cần nỗ lực của chính nó, là Dị thục duyên. Vì rằng chúng không thể được thực hiện bằng sự cố gắng, do nghiệp đã được tạo, chỉ đơn thuần được sanh khởi, nên có trạng thái tĩnh lặng không cần nỗ lực, không phải là trạng thái tĩnh lặng do sự lắng dịu của phiền não. Chính vì có trạng thái tĩnh lặng như vậy mà các (tâm) như hữu phần khó nhận biết. Hơn nữa, các (tâm) quả chỉ đơn thuần là hướng cảnh, tiếp thâu, và suy đạc cũng khó nhận biết. Sự nắm bắt các cảnh như sắc của chúng chỉ được nhận biết qua sự diễn tiến của tốc hành tâm.

රූපාරූපානං උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකා චත්තාරො ආහාරා ආහාරපච්චයො. සතිපි හි ජනකභාවෙ උපත්ථම්භකත්තමෙව ආහාරස්ස පධානකිච්චං. ජනයන්තොපි ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපත්ථම්භෙන්තො ව ජනෙතීති උපත්ථම්භකභාවො ව ආහාරභාවො. තෙසු තෙසු කිච්චෙසු පච්චයුප්පන්නධම්මෙහි අත්තානං අනුවත්තාපනසඞ්ඛාතාධිපතියට්ඨෙන පච්චයො ඉන්ද්‍රියපච්චයො.

Bốn loại vật thực, là pháp hỗ trợ cho sắc và danh bằng cách nâng đỡ, là Vật thực duyên. Dù có trạng thái là pháp sanh, việc nâng đỡ chính là phận sự chính của vật thực. Dù vật thực có sanh ra (pháp khác), nó sanh ra trong khi nâng đỡ một cách không gián đoạn, vì vậy, trạng thái nâng đỡ chính là bản chất của vật thực. Duyên với ý nghĩa làm chủ được gọi là sự khiến các pháp được duyên sanh tuân theo mình trong các phận sự này hay phận sự kia, là Quyền duyên.

ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණූපනිජ්ඣානවසෙන උපගන්ත්වා ආරම්මණනිජ්ඣානකා විතක්කාදයො ඣානපච්චයො. සුගතිතො පුඤ්ඤතො, දුග්ගහිතො පාපතො වා නිය්‍යානට්ඨෙන උපකාරකා සම්මාදිට්ඨාදයො මග්ගපච්චයො.

Các pháp như tầm..., là những pháp thiêu đốt đối tượng sau khi đi đến bằng cách thiêu đốt đối tượng và thiêu đốt tướng, là Thiền na duyên. Các pháp như chánh kiến..., là pháp hỗ trợ với ý nghĩa là con đường dẫn đến thiện thú, đến phước, hoặc thoát khỏi ác thú, khỏi tội lỗi, là Đạo duyên.

පරමත්ථතො භින්නාපි එකීභාවගතා විය එකුප්පාදාදිභාවසඞ්ඛාතසම්පයොගලක්ඛණෙන උපකාරකා නාමධම්මා ව සම්පයුත්තපච්චයො. අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධතාය යුත්තාපි සමානා විප්පයුත්තභාවෙන [Pg.245] විසංසට්ඨතාය නානත්තුපගමනෙන උපකාරකා වත්ථුචිත්තචෙතසිකා විප්පයුත්තපච්චයො.

Chỉ các danh pháp, là pháp hỗ trợ bằng đặc tính tương ưng được gọi là trạng thái đồng sanh v.v..., dù khác nhau về phương diện chân đế, giống như đã trở thành một, là Tương ưng duyên. Vật, tâm và sở hữu tâm, là pháp hỗ trợ bằng cách đi đến sự khác biệt do trạng thái bất tương ưng, do không hòa trộn, dù có liên quan với nhau, là Bất tương ưng duyên.

පච්චුප්පන්නසභාවසඞ්ඛාතෙන අත්ථිභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකා ‘‘සහජාතං පුරෙජාත’’න්ත්‍යාදිනා වක්ඛමානධම්මා අත්ථිපච්චයො. සතිපි හි ජනකත්තෙ ඨිතියංයෙව සාතිසයො අත්ථිපච්චයානං බ්‍යාපාරොති උපත්ථම්භකතාව තෙසං ගහිතා. එකස්මිං ඵස්සාදිසමුදායෙ පවත්තමානෙ දුතියස්ස අභාවතො අත්තනො ඨිතියා ඔකාසං අලභන්තානං අනන්තරමුප්පජ්ජමානකචිත්තචෙතසිකානං ඔකාසදානවසෙන උපකාරකා අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා නත්ථිපච්චයො.

Các pháp sẽ được nói đến bằng (các từ) như "đồng sanh", "tiền sanh" v.v..., là pháp hỗ trợ bằng cách nâng đỡ cho chính pháp tương tự bằng trạng thái hiện hữu được gọi là bản chất hiện tại, là Hiện hữu duyên. Dù có tính chất sanh, tác dụng của các hiện hữu duyên vượt trội chính trong giai đoạn trụ, vì vậy, sự nâng đỡ của chúng được kể đến. Tâm và sở hữu tâm đã diệt ngay trước, là pháp hỗ trợ bằng cách cho cơ hội cho tâm và sở hữu tâm sanh lên ngay sau, là những pháp không có được cơ hội cho sự tồn tại của chính nó do không có (tập hợp) thứ hai khi một tập hợp xúc v.v... đang diễn tiến, là Vô hữu duyên.

අත්තනො සභාවාවිගමනෙන අප්පවත්තමානානං විගතභාවෙන උපකාරකායෙව ධම්මා විගතපච්චයො. නිරොධානුපගමනවසෙන උපකාරකා අත්ථිපච්චයා ව අවිගතපච්චයො. සසභාවතාමත්තෙන උපකාරකතා අත්ථිපච්චයතා, නිරොධානුපගමනවසෙන උපකාරකතා අවිගතපච්චයතාති පච්චයතාවිසෙසො නෙසං ධම්මාවිසෙසෙපි දට්ඨබ්බො. ධම්මානඤ්හි සමත්ථතාවිසෙසං සබ්බාකාරෙන ඤත්වා භගවතා චතුවීසතිපච්චයා දෙසිතාති භගවති සද්ධාය ‘‘එවං විසෙසා එතෙ ධම්මා’’ති සුතමයඤාණං උප්පාදෙත්වා චින්තාභාවනාමයඤාණෙහි තදභිසමයාය යොගො කරණීයො. අවිසෙසෙපි හි ධම්මසාමග්ගියස්ස තථා තථා විනෙතබ්බපුග්ගලානං වසෙන හෙට්ඨා වුත්තොපි පච්චයො පුන පකාරන්තෙන වුච්චති අහෙතුකදුකං වත්වාපි හෙතුවිප්පයුත්තදුකං වියාති දට්ඨබ්බං.

Các pháp chính là pháp hỗ trợ bằng trạng thái đã ly khứ của những pháp không đang diễn tiến do sự ra đi của tự tánh của nó, là Ly duyên. Chính các hiện hữu duyên, là pháp hỗ trợ bằng cách không đi đến sự đoạn diệt, là Bất ly duyên. Sự hỗ trợ chỉ bằng tự tánh của nó là tính chất hiện hữu duyên, sự hỗ trợ bằng cách không đi đến sự đoạn diệt là tính chất bất ly duyên; như vậy, sự khác biệt về tính chất duyên của chúng cần được thấy dù không có sự khác biệt về pháp. Vì rằng, sau khi đã biết rõ sự khác biệt về năng lực của các pháp về mọi phương diện, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng hai mươi bốn duyên, nên cần phải thực hành để chứng ngộ điều đó bằng trí tuệ do suy tư và tu tập, sau khi đã làm sanh khởi trí tuệ do nghe rằng "các pháp này có sự khác biệt như vậy" với niềm tin nơi Đức Thế Tôn. Cần phải thấy rằng, dù không có sự khác biệt, duyên đã được nói ở dưới cũng được nói lại bằng cách khác tùy theo những người cần được giáo hóa trong sự tập hợp các pháp như thế này hay thế kia, giống như sau khi nói về song đề vô nhân cũng nói về song đề bất tương ưng nhân.

15. නාමං චතුක්ඛන්ධසඞ්ඛාතං නාමං තාදිසස්සෙව නාමස්ස ඡධා ඡහාකාරෙහි පච්චයො හොති, තදෙව නාමරූපීනං සමුදිතානං [Pg.246] පඤ්චධා පච්චයො හොති, රූපස්ස පුන භූතුපාදායභෙදස්ස එකධා පච්චයො හොති, රූපඤ්ච නාමස්ස එකධා පච්චයො, පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි නාමස්ස ද්විධා ද්විප්පකාරා පච්චයා හොන්ති, ද්වයං පන නාමරූපද්වයං සමුදිතං ද්වයස්ස තාදිසස්සෙව නාමරූපද්වයස්ස නවධා පච්චයො චෙති එවං පච්චයා ඡබ්බිධා ඨිතා.

15. Danh, được gọi là bốn uẩn, là duyên cho chính danh tương tự theo sáu cách; chính nó (danh) là duyên cho danh và sắc hợp lại theo năm cách; lại nữa, (danh) là duyên cho sắc có sự phân biệt là đại chủng và sở tạo theo một cách; và sắc là duyên cho danh theo một cách; chế định, danh và sắc là duyên cho danh theo hai cách; còn cặp đôi, tức là danh và sắc hợp lại, là duyên cho chính cặp đôi danh và sắc tương tự theo chín cách. Như vậy, các duyên được thiết lập theo sáu loại.

16. විපාකබ්‍යාකතං කම්මවසෙන විපාකභාවප්පත්තං කම්මවෙගක්ඛිත්තපතිතං විය හුත්වා පවත්තමානං අත්තනො සභාවං ගාහෙත්වා පරිභාවෙත්වා නෙව අඤ්ඤං පවත්තෙති, න ච පුරිමවිපාකානුභාවං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති. ‘‘න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ එක’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.221) වචනතො ච අහෙතුකකිරියෙසු හසිතුප්පාදස්සෙව ආසෙවනතාඋද්ධරණෙන ආවජ්ජනද්වයං ආසෙවනපච්චයො න හොති, තස්මා ජවනානෙව ආසෙවනපච්චයභාවං ගච්ඡන්තීති ආහ ‘‘පුරිමානි ජවනානී’’ත්‍යාදි. අවිසෙසවචනෙපෙත්ථ ලොකියකුසලාකුසලාබ්‍යාකතජවනානෙව දට්ඨබ්බානි ලොකුත්තරජවනානං ආසෙවනභාවස්ස අනුද්ධටත්තා.

16. (Tâm) quả và vô ký, đã đạt đến trạng thái quả do nghiệp, đang diễn tiến giống như bị rơi xuống do sức mạnh của nghiệp ném đi, sau khi nắm giữ và thấm nhuần tự tánh của nó, không làm cho (pháp) khác diễn tiến, cũng không sanh lên sau khi nắm giữ năng lực của quả trước. Và theo như câu "Không có đạo duyên, trong tập hành duyên có một", do sự nêu lên tính chất tập hành chỉ của tâm tiếu sanh trong các (tâm) duy tác vô nhân, hai (tâm) hướng môn không phải là tập hành duyên. Do đó, (Ngài) nói "các tốc hành tâm trước" v.v... rằng chỉ các tốc hành tâm mới đi đến trạng thái tập hành duyên. Ở đây, trong lời nói không phân biệt, cần phải được hiểu là chỉ các tốc hành tâm hiệp thế thiện, bất thiện, và vô ký, vì trạng thái tập hành của các tốc hành tâm siêu thế không được nêu lên.

එවඤ්ච කත්වා වුත්තං පට්ඨානට්ඨකථායං (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.12) ‘‘ලොකුත්තරො පන ආසෙවනපච්චයො නාම නත්ථී’’ති. තත්ථ හි කුසලං භින්නජාතිකස්ස පුරෙචරත්තා න තෙන ආසෙවනගුණං ගණ්හාපෙති, ඵලචිත්තානි ච ජවනවසෙන උප්පජ්ජමානානිපි විපාකාබ්‍යාකතෙ වුත්තනයෙන ආසෙවනං න ගණ්හන්ති, න ච අඤ්ඤං ගාහාපෙන්ති. යම්පි ‘‘ආසෙවනවිනිමුත්තං ජවනං නත්ථී’’ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං, තම්පි යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති විඤ්ඤායති. ඉතරථා ආචරියස්ස අසමපෙක්ඛිතාභිධායකත්තප්පසඞ්ගො සියා. මග්ගො පන ගොත්‍රභුතො ආසෙවනං න ගණ්හාතීති නත්ථි භූමිආදිවසෙන නානාජාතිතාය අනධිප්පෙතත්තා. තථා හි වුත්තං පට්ඨානෙ ‘‘ගොත්‍රභු [Pg.247] මග්ගස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො, වොදානං මග්ගස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.426). එකුප්පාදාදිචතුබ්බිධසම්පයොගලක්ඛණාභාවතො සහුප්පන්නානම්පි රූපධම්මානං සම්පයුත්තපච්චයතා නත්ථීති වුත්තං ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති.

Và do làm như vậy, đã được nói trong Chú giải Paṭṭhāna (Paṭṭhāna Aṭṭhakathā 1.12) rằng: ‘Quả thật, không có duyên tập hành siêu thế’. Ở đây, vì (tâm) thiện đi trước có chủng loại khác biệt nên không làm cho (tâm siêu thế) kia tiếp nhận được đặc tính tập hành. Và các tâm quả, dầu sanh khởi theo tiến trình tốc hành tâm, cũng không tiếp nhận sự tập hành theo phương cách đã nói về (pháp) quả-vô ký, và cũng không làm cho pháp khác tiếp nhận. Và điều đã được trưởng lão Ācariyadhammapāla nói rằng: ‘Không có tốc hành tâm nào thoát khỏi sự tập hành’, điều ấy cũng được hiểu là đã được nói theo nghĩa tổng quát. Nếu không, sẽ dẫn đến trường hợp vị thầy nói lời không cân nhắc. Còn về đạo, (nói rằng) nó không tiếp nhận sự tập hành từ (tâm) chuyển tộc là không đúng, vì không có ý nói đến sự khác biệt chủng loại dựa trên cõi v.v... Thật vậy, đã được nói trong tạng Paṭṭhāna rằng: ‘Chuyển tộc là duyên cho đạo bằng duyên tập hành, thanh tịnh là duyên cho đạo bằng duyên tập hành’ (Paṭṭhāna 1.1.426). Do không có đặc tính tương ưng bốn loại như đồng sanh v.v..., nên ngay cả các sắc pháp đồng sanh cũng không có tính chất duyên tương ưng, như đã được nói: ‘Các pháp tâm và sở hữu tâm (là duyên cho nhau)...’.

17. හෙතුඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි සහජාතානං නාම රූපානන්ති තයොපෙතෙ පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානං, පවත්තියං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං, උභයත්ථ සහජාතානං නාමානඤ්ච හෙතාදිපච්චයෙන පච්චයා හොන්ති. ‘‘සහජාතරූපන්ති හි සබ්බත්ථ පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානං, පවත්තියං චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති වක්ඛති. සහජාතා චෙතනාති අන්තමසො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහිපි සහජාතචෙතනා. සහජාතානං නාම රූපානන්ති සබ්බාපි චෙතනා නාමානං, පටිසන්ධිසහගතා චෙතනා කම්මසමුට්ඨානරූපානං, පවත්තියං රූපසමුට්ඨාපකචිත්තසහගතා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච. නානාක්ඛණිකා චෙතනාති විපාකක්ඛණතො නානාක්ඛණෙ අතීතභවාදීසු නිබ්බත්තා කුසලාකුසලචෙතනා. නාමරූපානන්ති උභයත්ථාපි නාමරූපානං. විපාකක්ඛන්ධාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණාදිකා විපාකා අරූපක්ඛන්ධා. කම්මසමුට්ඨානම්පි හි රූපං විපාකවොහාරං න ලභති අරූපධම්මභාවෙන, සාරම්මණභාවෙන ච කම්මසදිසෙසු අරූපධම්මෙස්වෙව විපාක-සද්දස්ස නිරුළ්හත්තා.

17. Nhân, thiền chi, đạo chi là duyên cho các danh và sắc đồng sanh bằng duyên nhân v.v...; trong ba trường hợp này, (chúng là duyên) cho các sắc do nghiệp sanh trong lúc tái tục, và cho các sắc do tâm sanh trong thời bình nhật, và cho các danh đồng sanh trong cả hai trường hợp. Thật vậy, sẽ được nói rằng: ‘Sắc đồng sanh ở mọi nơi là các sắc do nghiệp sanh trong lúc tái tục, và các sắc do tâm sanh trong thời bình nhật’. Tư đồng sanh là tư đồng sanh với nhãn thức v.v... cho đến tận cùng. (Tư là duyên) cho các danh và sắc đồng sanh (nghĩa là) tất cả các tư (là duyên) cho các danh, tư tương ưng với (tâm) tái tục (là duyên) cho các sắc do nghiệp sanh, và tư tương ưng với tâm sanh sắc trong thời bình nhật (là duyên) cho các sắc do tâm sanh. Tư dị thời là các tư thiện và bất thiện đã sanh khởi trong các kiếp quá khứ v.v..., ở một thời điểm khác với thời điểm của quả. (Là duyên) cho danh và sắc nghĩa là cho danh và sắc trong cả hai trường hợp. Các uẩn quả là các vô sắc uẩn quả như thức tái tục v.v... Thật vậy, ngay cả sắc do nghiệp sanh cũng không được gọi là quả, vì nó không phải là pháp vô sắc, và vì từ ‘quả’ đã được quy ước chỉ dùng cho các pháp vô sắc có đối tượng, tương tự như nghiệp.

18. පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්සාති පච්චයධම්මතො පුරෙ උප්පන්නස්ස ඉමස්ස රූපකායස්ස. කථං පන පච්චයුප්පන්නස්ස පුරෙ නිබ්බත්තියං පච්ඡාජාතස්ස පච්චයතාති? නනු වුත්තං ‘‘පච්ඡාජාතපච්චයෙ අසති සන්තානට්ඨිතිහෙතුකභාවං ආගච්ඡන්තස්සා’’ති, තස්මා සන්තානප්පවත්තස්ස හෙතුභාවුපත්ථම්භනෙ ඉමස්ස බ්‍යාපාරොති න කොචි විරොධො.

18. ‘Của thân này đã sanh trước’ nghĩa là của sắc thân này đã sanh khởi trước pháp làm duyên. Nhưng làm thế nào pháp sanh sau lại là duyên cho pháp do duyên sanh đã sanh khởi trước? Chẳng phải đã được nói rằng: ‘(là duyên) cho pháp mà nếu không có duyên hậu sanh thì sẽ đi đến tình trạng không có nhân để dòng (sanh mạng) tồn tại’ sao? Do đó, phận sự của duyên này là trợ giúp cho trạng thái làm nhân của dòng (sanh mạng) đang tiếp diễn, nên không có gì mâu thuẫn.

19. පටිසන්ධියං [Pg.248] චක්ඛාදිවත්ථූනං අසම්භවතො, සති ච සම්භවෙ තංතංවිඤ්ඤාණානං පච්චයභාවානුපගමනතො, හදයවත්ථුනො ච පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සහුප්පන්නස්ස පුරෙජාතකතාභාවතො වුත්තං ‘‘ඡවත්ථූනි පවත්තිය’’න්ති. ‘‘පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චවිඤ්ඤාණවීථියා’’ති ච ඉදං ආරම්මණපුරෙජාතනිද්දෙසෙ ආගතං සන්ධාය වුත්තං. පඤ්හාවාරෙ පන ‘‘සෙක්ඛා වා පුථුජ්ජනා වා චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තී’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.424) අවිසෙසෙන පච්චුප්පන්නචක්ඛාදීනම්පි ගහිතත්තා ධම්මාරම්මණම්පි ආරම්මණපුරෙජාතං මනොවිඤ්ඤාණවීථියා ලබ්භති. අත්ථතො හෙතං සිද්ධං, යං පච්චුප්පන්නධම්මාරම්මණං ගහෙත්වා මනොද්වාරිකවීථි පවත්තති, තං තස්ස ආරම්මණපුරෙජාතං හොතීති.

19. Do các vật (nhãn) v.v... không thể có trong lúc tái tục, và dù có thể có cũng không thể trở thành duyên cho các thức tương ứng, và do ý vật đồng sanh với thức tái tục nên không thể là (duyên) tiền sanh, vì vậy đã được nói: ‘sáu vật trong thời bình nhật’. Và câu ‘năm đối tượng trong lộ trình ngũ thức’ này đã được nói liên quan đến phần trình bày về duyên cảnh tiền sanh. Tuy nhiên, trong Phẩm Vấn Đề, do các (vật) nhãn v.v... hiện tại cũng được kể đến không phân biệt, qua (câu) như: ‘Các bậc hữu học hoặc phàm phu quán xét nhãn là vô thường, khổ, vô ngã’ v.v... (Paṭṭhāna 1.1.424), nên pháp cảnh cũng có thể là duyên cảnh tiền sanh trong lộ trình ý thức. Về mặt ý nghĩa, điều này đã được xác lập: bất cứ pháp cảnh hiện tại nào được bắt lấy khi lộ trình ý môn diễn tiến, thì pháp ấy trở thành duyên cảnh tiền sanh của lộ trình đó.

22. පකතියා එව පච්චයන්තරරහිතෙන අත්තනො සභාවෙනෙව උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. ආරම්මණානන්තරෙහි අසංමිස්සො පුථගෙව කොචි උපනිස්සයොති වුත්තං හොති. අථ වා පකතො උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. පකතොති චෙත්ථ ප-කාරො උපසග්ගො, සො අත්තනො ඵලස්ස උප්පාදනසමත්ථභාවෙන සන්තානෙ නිප්ඵාදිතභාවං, ආසෙවිතභාවඤ්ච දීපෙති, තස්මා අත්තනො සන්තානෙ නිප්ඵන්නො රාගාදි, සද්ධාදි, උපසෙවිතො වා උතුභොජනාදි පකතූපනිස්සයො. තථා චෙව නිද්දිසති.

22. Y chỉ thuần túy do tự tánh của nó, không có các duyên khác, là y chỉ tự nhiên. Điều này có nghĩa là một y chỉ nào đó riêng biệt, không pha trộn với (duyên) cảnh và (duyên) vô gián. Hoặc, y chỉ đã được tạo ra là y chỉ tự nhiên. Ở đây, trong từ ‘pakato’, tiếp đầu ngữ ‘pa-’ chỉ rõ trạng thái đã được tạo thành trong dòng tâm thức, và trạng thái đã được thực hành, do có khả năng sanh ra quả của chính nó. Do đó, tham v.v..., tín v.v... đã được tạo thành trong dòng tâm thức của chính mình, hoặc thời tiết, vật thực v.v... đã được sử dụng, là y chỉ tự nhiên. Và nó được trình bày đúng như vậy.

23. ගරුකතන්ති ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛිතං. තථා හි ‘‘දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛතී’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.413) දානසීලඋපොසථකම්මපුබ්බෙකතසුචිණ්ණඣානගොත්‍රභුවොදානමග්ගාදීනි ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛණවසෙන අස්ස නිද්දෙසො පවත්තො.

23. ‘Được xem là trọng’ nghĩa là được quán xét sau khi đã xem là trọng. Thật vậy, phần trình bày về duyên này được tiến hành theo cách quán xét sau khi đã xem là trọng các việc như bố thí, giữ giới, hành trì uposatha, các thiện nghiệp đã làm trước đây, thiền, chuyển tộc, thanh tịnh, đạo v.v..., qua (câu) như: ‘Sau khi bố thí, sau khi thọ trì giới, sau khi thực hành phận sự uposatha, vị ấy quán xét điều đó và xem là trọng’ (Paṭṭhāna 1.1.413).

24. ‘‘පුරිමා [Pg.249] පුරිමා කුසලා ඛන්ධා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ඛන්ධානං උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.423) නයෙන අනන්තරපච්චයෙන සද්ධිං නානත්තං අකත්වා අනන්තරූපනිස්සයස්ස ආගතත්තා වුත්තං ‘‘අනන්තරනිරුද්ධා’’ත්‍යාදි. එවං සන්තෙපි අත්තනො අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදවසෙන අනන්තරපච්චයො, බලවකාරණවසෙන අනන්තරූපනිස්සයපච්චයොති අයමෙතෙසං විසෙසො.

24. Do y chỉ vô gián được đề cập đến mà không tạo ra sự khác biệt với duyên vô gián, theo phương pháp (trong câu): ‘Các uẩn thiện đi trước, đi trước là duyên cho các uẩn thiện đi sau, đi sau bằng duyên y chỉ’ v.v... (Paṭṭhāna 1.1.423), nên đã được nói là ‘vừa mới diệt’ v.v... Mặc dù vậy, sự khác biệt giữa chúng là thế này: duyên vô gián là theo cách thức sanh khởi của một tâm tương ứng ngay sau (khi tâm trước diệt), còn duyên y chỉ vô gián là theo cách thức của một nguyên nhân mạnh mẽ.

25. යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච රාගාදයො…පෙ… සෙනාසනඤ්චාති යොජනා. රාගාදයො හි අජ්ඣත්තං නිප්ඵාදිතා, පුග්ගලාදයො බහිද්ධා සෙවිතා. තථා හි වුත්තං ආචරියෙන –

25. Cần hiểu sự liên kết như sau: ‘Tùy theo trường hợp, tham ái v.v... và trú xứ v.v... (là duyên) cả bên trong lẫn bên ngoài’. Thật vậy, tham ái v.v... được tạo ra bên trong, còn các cá nhân v.v... được thân cận bên ngoài. Thật vậy, đã được vị thầy nói rằng –

‘‘රාගසද්ධාදයො ධම්මා, අජ්ඣත්තමනුවාසිතා;

සත්තසඞ්ඛාරධම්මා ච, බහිද්ධොපනිසෙවිතා’’ති. (නාම. පරි. 827);

‘Các pháp như là tham ái, tín, v.v... được tẩm ướp ở bên trong; và các pháp hành của chúng sanh được thực hành ở bên ngoài’ (nāma. pari. 827);

අථ වා අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච කුසලාදිධම්මානන්ති යථාඨිතවසෙනෙව යොජනා අත්තනො හි රාගාදයො ච අත්තනො කුසලාදිධම්මානං කල්‍යාණමිත්තස්ස සද්ධාදිකෙ නිස්සාය කුසලං කරොන්තානං පරෙසඤ්ච නිස්සයා හොන්ති.

Hoặc là, sự liên kết nên được hiểu theo như cách đã được trình bày là ‘của các pháp thiện, v.v... ở bên trong và ở bên ngoài’. Quả vậy, các pháp tham ái, v.v... của chính mình là duyên y chỉ, và (chúng) cũng là duyên y chỉ cho các pháp thiện, v.v... của chính mình và cho những người khác đang làm điều thiện do nương vào tín, v.v... của thiện hữu.

තත්ථ කාමරාගාදයො නිස්සාය කාමභවාදීසු නිබ්බත්තනත්ථං, රාගාදිවූපසමත්ථඤ්ච දානසීලඋපොසථජ්ඣානාභිඤ්ඤාවිපස්සනාමග්ගභාවනා, රාගාදිහෙතුකා ච උපරූපරිරාගාදයො හොන්තීති යථාරහං දට්ඨබ්බං. යං යඤ්හි නිස්සාය යස්ස යස්ස සම්භවො, තං තං තස්ස තස්ස පකතූපනිස්සයො හොති. පච්චයමහාපදෙසො හෙස, යදිදං ‘‘උපනිස්සයපච්චයො’’ති වුත්තං. තථා චාහ ‘‘බහුධා හොති පකතූපනිස්සයො’’ති. සද්ධාදයොති සීලසුතචාගපඤ්ඤා. අත්තනො සද්ධාදිකඤ්හි උපනිස්සාය අත්තනො දානසීලාදයො, තථා කල්‍යාණමිත්තානං සද්ධාදයො උපනිස්සාය පරෙසඤ්ච දානසීලාදයො [Pg.250] හොන්තීති පාකටමෙතං. සුඛං දුක්ඛන්ති කායිකං සුඛං දුක්ඛං. පුග්ගලොති කල්‍යාණමිත්තාදිපුග්ගලො. භොජනන්ති සප්පායාදිභොජනං, උතුපි තාදිසොව.

Trong ấy, nên được hiểu một cách tương xứng rằng: do nương vào dục ái, v.v... (nên có) sự tu tập bố thí, trì giới, ngày trai giới, thiền, thắng trí, minh sát, và đạo nhằm mục đích được sanh trong cõi dục, v.v... và nhằm mục đích làm cho lắng dịu tham ái, v.v...; và các pháp tham ái, v.v... có tham ái, v.v... làm nhân sanh khởi tuần tự về sau. Quả vậy, pháp nào sanh khởi do nương vào pháp nào thì pháp ấy là duyên thường y chỉ của pháp ấy. Đây là đại địa phận của duyên, điều này đã được nói là ‘duyên y chỉ’. Và cũng vậy, Ngài đã nói: ‘Duyên thường y chỉ có nhiều loại’. ‘Tín, v.v...’ là giới, văn, thí, tuệ. Quả vậy, do nương vào tín, v.v... của chính mình nên có bố thí, trì giới, v.v... của chính mình; cũng vậy, do nương vào tín, v.v... của các thiện hữu nên có bố thí, trì giới, v.v... của những người khác, điều này là rõ ràng. ‘Lạc và khổ’ là lạc và khổ thuộc thân. ‘Người’ là người như thiện hữu, v.v... ‘Vật thực’ là vật thực thích hợp, v.v... Thời tiết cũng tương tự như vậy.

27. ‘‘අධිපති…පෙ… පච්චයා හොන්තී’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙතුං ‘‘තත්ථ ගරුකතමාරම්මණ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. ගරුකතමාරම්මණන්ති පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදාදිනා ගරුකතං ආරම්මණං. තඤ්හි ඣානමග්ගඵලවිපස්සනානිබ්බානාදිභෙදං පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදාදිමග්ගඵලාදිධම්මෙ අත්තාධීනෙ කරොතීති ආරම්මණාධිපති නාම. ගරුකාතබ්බතාමත්තෙන ආරම්මණාධිපති. ගරුකතොපි බලවකාරණට්ඨෙන ආරම්මණූපනිස්සයොති අයමෙතෙසං විසෙසො. සහජාතා…පෙ… නාමරූපානන්ති ඡන්දචිත්තවීරියවීමංසානං, වසෙන චතුබ්බිධොපි සහජාතාධිපති යථාරහං සහජාතනාමරූපානං පවත්තියංයෙව සහජාතාධිපතිවසෙන පච්චයො.

27. Để giải rộng ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt là ‘Duyên trưởng... là các duyên’, câu ‘Trong ấy, đối tượng được làm cho trọng thị...’ đã được nói đến. ‘Đối tượng được làm cho trọng thị’ là đối tượng được làm cho trọng thị do sự quán xét, sự thưởng thức, v.v... Quả vậy, đối tượng ấy được gọi là duyên trưởng cảnh vì nó làm cho các pháp quán xét, thưởng thức, đạo, quả, v.v... vốn có sự khác biệt là thiền, đạo, quả, minh sát, Niết Bàn, v.v... phải tùy thuộc vào chính nó. Duyên trưởng cảnh chỉ đơn thuần là sự việc được làm cho trọng thị. Dù được làm cho trọng thị, duyên cảnh y chỉ là do ý nghĩa là nhân mạnh mẽ. Đây là sự khác biệt của chúng. ‘(Duyên trưởng) câu sanh... của danh và sắc’ là bốn loại duyên trưởng câu sanh theo cách của dục, tâm, cần, và thẩm, là duyên một cách tương xứng cho danh và sắc câu sanh chỉ trong sự hiện hành của chúng theo cách của duyên trưởng câu sanh.

28. රූපධම්මස්ස අරූපධම්මං පති සහජාතපච්චයතා පටිසන්ධියං වත්ථුවසෙන වුත්තාති ආහ ‘‘වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති –

28. Do vì tính chất là duyên câu sanh của pháp sắc đối với pháp phi sắc đã được nói đến trong lúc tái sanh theo cách của vật, nên Ngài đã nói: ‘Vật và (tâm) quả là (duyên) tương hỗ’.

30. යස්මා පන අඤ්ඤමඤ්ඤුපත්ථම්භනවසෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, න සහජාතමත්තතොති පවත්තියං රූපං නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති. තථා උපාදාරූපානි ච භූතරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා න හොන්තීති වුත්තං ‘‘මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති.

30. Và bởi vì tính chất là duyên tương hỗ chỉ có theo cách nâng đỡ lẫn nhau, chứ không phải chỉ đơn thuần là câu sanh, do đó trong giai đoạn hiện hành sắc không là duyên tương hỗ của danh, vì thế đã được nói: ‘Các pháp tâm và tâm sở là (duyên) tương hỗ’. Tương tự như vậy, do vì các sắc y sinh không là duyên tương hỗ của các sắc đại hiển, nên đã được nói: ‘Các đại hiển là (duyên) tương hỗ’.

31. නනු ච ‘‘අරූපිනො ආහාරා සහජාතානං නාමරූපාන’’න්ති වුත්තං, එවඤ්ච සති අසඤ්ඤීනං සහජාතාහාරස්ස අසම්භවතො ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති කථමිදං නීයතීති? වුච්චතෙ – මනොසඤ්චෙතනාහාරවසප්පවත්තස්ස කම්මස්ස[Pg.251], තංසහගතානම්පි වා සෙසාහාරානං කම්මූපනිස්සයපච්චයෙහි පච්චයත්තපරියායං ගහෙත්වා සබ්බසත්තානං ආහාරට්ඨිතිකතා වුත්තා, න ආහාරපච්චයභාවතොති.

31. Chẳng phải đã được nói: ‘Các vật thực phi sắc (là duyên) cho danh và sắc câu sanh’ hay sao? Và khi là như vậy, do vì vật thực câu sanh không thể có đối với các chúng sanh vô tưởng, vậy câu ‘Tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực’ này được hiểu như thế nào? Được nói rằng: Tính chất tồn tại nhờ vật thực của tất cả chúng sanh đã được nói đến là do đã xem xét phương diện làm duyên của nghiệp (vốn diễn tiến theo cách của vật thực tư niệm) và của các vật thực còn lại đồng hành với nghiệp ấy, thông qua các duyên nghiệp y chỉ, chứ không phải do bản chất là duyên vật thực.

32. ‘‘පඤ්ච පසාදා’’ත්‍යාදීසු නනු ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියා න ගහිතාති? සච්චං න ගහිතා. යදිපි තෙසං ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා අත්ථි, සා පන න පච්චයභාවතො. යථා හි ජීවිතාහාරා යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙසං අනුපාලකා උපත්ථම්භකා අත්ථි, අවිගතපච්චයභූතා ච හොන්ති, න එවං ඉත්ථිපුරිසභාවා ලිඞ්ගාදීනං කෙනචි උපකාරෙන උපකාරා හොන්ති. කෙවලං පන යථාසකෙහෙව කම්මාදිපච්චයෙහි පවත්තමානං ලිඞ්ගාදීනං යථා ඉත්ථාදිග්ගහණස්ස පච්චයභාවො හොති, තතො අඤ්ඤෙනාකාරෙන තං-සහිතසන්තානෙ අප්පවත්තිතො ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා, ඉන්ද්‍රියතා ච නෙසං වුච්චති, තස්මා න තෙසං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවො වුත්තො.

32. Trong câu ‘Năm sắc thần kinh’, v.v... chẳng phải nữ quyền và nam quyền đã không được đề cập đến hay sao? Sự thật là không được đề cập đến. Mặc dù có sự tương ứng của chúng với các đặc điểm giới tính, v.v..., nhưng điều ấy không phải do bản chất là duyên. Quả vậy, giống như mạng và vật thực là các duyên của những pháp nào thì chúng là những pháp bảo hộ, nâng đỡ, và là những duyên không ly khai của các pháp ấy; không phải như vậy, các trạng thái nữ và nam là những pháp trợ giúp cho các đặc điểm giới tính, v.v... bằng bất cứ sự hỗ trợ nào. Nhưng chỉ đơn thuần là, đối với các đặc điểm giới tính, v.v... vốn đang diễn tiến theo các duyên như nghiệp của riêng chúng, sự tương ứng với các đặc điểm giới tính và tính chất là quyền của chúng được nói đến là vì trong dòng tương tục đã đi kèm với giới tính ấy, chúng không diễn tiến theo cách nào khác, và do đó trở thành duyên cho sự nhận biết là nữ tính, v.v... Do đó, bản chất là duyên quyền của chúng đã không được nói đến.

33. යෙසං නාමානං චක්ඛාදීනං අබ්භන්තරතො නික්ඛමන්තානං විය පවත්තානං, යෙසඤ්ච රූපානං නාමසන්නිස්සයෙනෙව උප්පජ්ජමානානං සම්පයොගාසඞ්කා හොති, තෙසමෙව විප්පයුත්තපච්චයතා. රූපානං පන රූපෙහි සාසඞ්කා නත්ථි. වත්ථුසන්නිස්සයෙනෙව ජායන්තානං විසයභාවමත්තං ආරම්මණන්ති තෙනාපි තෙසං සම්පයොගාසඞ්කා නත්ථීති යෙසං සම්පයොගාසඞ්කා අත්ථි, තෙසමෙව විප්පයුත්තපච්චයතාපි වුත්තාති ආහ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථූ’’ත්‍යාදි.

33. Duyên bất tương ưng chỉ có đối với những danh pháp đang diễn tiến giống như đi ra từ bên trong của nhãn, v.v..., và những sắc pháp đang sanh khởi chỉ do nương vào danh, là những pháp mà ở đó có sự nghi ngờ về sự tương ưng. Còn đối với các sắc pháp với các sắc pháp thì không có sự nghi ngờ ấy. Đối với các (danh) pháp đang sanh khởi chỉ do nương vào vật, đối tượng chỉ đơn thuần là cảnh giới; do đó cũng không có sự nghi ngờ về sự tương ưng của chúng. Do vì chỉ có duyên bất tương ưng được nói đến đối với các pháp nào có sự nghi ngờ về sự tương ưng, nên Ngài đã nói: ‘Vật trong sát-na nhập thai...’, v.v...

34. සබ්බථා සබ්බාකාරෙන යථාරහං නාමවසෙන වුත්තං තිවිධං සහජාතං, දුවිධං පුරෙජාතං, එකවිධං පච්ඡාජාතඤ්ච පච්චයජාතං, ආහාරෙසු කබළීකාරො ආහාරො, රූපජීවිතින්ද්‍රියන්ති අයං පඤ්චවිධොපි අත්ථිපච්චයො, අවිගතපච්චයො ච හොති. පච්චුප්පන්නසභාවෙන අත්ථිභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස [Pg.252] උපත්ථම්භකත්තා අත්ථිභාවාභාවෙන අනුපකාරකානමෙව අත්ථිභාවෙන උපකාරකතා අත්ථිපච්චයභාවොති නත්ථි නිබ්බානස්ස සබ්බදා භාවිනො අත්ථිපච්චයතා, අවිගතපච්චයතා ච. උප්පාදාදියුත්තානං වා නත්ථිභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො, විගතභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො ච උපකාරකභාවො අත්ථිපච්චයතාදිකාති න තස්ස තප්පච්චයත්තප්පසඞ්ගො. රූපජීවිතින්ද්‍රියඤ්චෙත්ථ ඔජා විය ඨිතික්ඛණෙව උපකාරකත්තා සහජාතපච්චයෙසු න ගය්හතීති විසුං වුත්තං.

34. Tập hợp các duyên được gọi theo tên một cách tương xứng, bằng mọi cách, trong mọi phương diện là: ba loại câu sanh, hai loại tiền sanh, và một loại hậu sanh; trong các vật thực là đoàn thực; và sắc mạng quyền. Năm loại này cũng là hiện hữu duyên và bất ly duyên. Do vì là pháp có trạng thái hiện tại, có sự hiện hữu, có tính cách nâng đỡ cho pháp tương tự như vậy, nên sự trợ giúp bằng sự hiện hữu của chính những pháp không trợ giúp bằng sự không hiện hữu, chính là bản chất của hiện hữu duyên. Do đó, đối với Niết Bàn, là pháp luôn hiện hữu, không có tính chất hiện hữu duyên và bất ly duyên. Hoặc đối với các pháp có sanh v.v..., bản chất trợ giúp vốn tương phản với sự trợ giúp bằng sự không hiện hữu, và tương phản với sự trợ giúp bằng sự đã diệt, chính là hiện hữu duyên v.v... nên không có trường hợp (Niết Bàn) là duyên ấy. Và ở đây, sắc mạng quyền, giống như vật thực, do chỉ trợ giúp trong sát-na trụ nên không được kể vào các câu sanh duyên, vì vậy đã được nói riêng.

35. ඉදානි සබ්බෙපි පච්චයා සඞ්ඛෙපතොපි චතුධායෙවාති දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණූ…පෙ… ගච්ඡන්තී’’ති වුත්තං. න හි සො කොචි පච්චයො අත්ථි, යො චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණභාවං න ගච්ඡෙය්‍ය, සකසකපච්චයුප්පන්නස්ස ච උපනිස්සයභාවං න ගච්ඡති, කම්මහෙතුකත්තා ච ලොකප්පවත්තියා ඵලහෙතූපචාරවසෙන සබ්බෙපි කම්මසභාවං නාතිවත්තන්ති, තෙ ච පරමත්ථතො ලොකසම්මුතිවසෙන ච විජ්ජමානායෙවාති සබ්බෙපි චතූසු සමොධානං ගච්ඡන්ති.

35. Bây giờ, để chỉ ra rằng tất cả các duyên, ngay cả khi tóm tắt, cũng chỉ có bốn loại, câu ‘ārammaṇū…pe… gacchantī’ đã được nói đến. Thật vậy, không có duyên nào mà không thể trở thành cảnh của tâm và tâm sở, và không trở thành y chỉ duyên cho pháp do duyên của chính nó sanh lên. Và do sự vận hành của thế gian có nghiệp làm nhân, nên theo cách ẩn dụ về nhân quả, tất cả các duyên đều không vượt qua bản chất của nghiệp. Và chúng thực sự hiện hữu cả về phương diện chân đế lẫn phương diện thế tục chế định, do đó tất cả đều được thu nhiếp vào trong bốn loại.

36. ඉදානි යං වුත්තං තත්ථ තත්ථ ‘‘සහජාතරූප’’න්ති, තං සබ්බං න අවිසෙසතො දට්ඨබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘සහජාතරූප’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. පටිසන්ධියඤ්හි චිත්තසමුට්ඨානරූපාභාවතො පවත්තියං කම්මසමුට්ඨානානඤ්ච චිත්තචෙතසිකෙහි සහුප්පත්තිනියමාභාවතො සහජාතරූපන්ති සබ්බත්ථාපි පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං, පටිසන්ධියං කටත්තාරූපසඞ්ඛාතකම්මජරූපානඤ්ච වසෙන දුවිධං හොති. කම්මස්ස කතත්තා නිබ්බත්තමානානි රූපානි කටත්තාරූපානි.

36. Bây giờ, để chỉ ra rằng điều được nói ở chỗ này chỗ kia là ‘sắc câu sanh’ không nên được hiểu một cách không phân biệt, câu ‘sắc câu sanh’ v.v... đã được nói đến. Thật vậy, do trong lúc tục sinh không có sắc do tâm sanh, và trong thời bình nhật, các sắc do nghiệp sanh cũng không có quy luật nhất định phải đồng sanh với tâm và tâm sở, nên ‘sắc câu sanh’ ở khắp mọi nơi có hai loại: trong thời bình nhật là các sắc do tâm sanh, và trong lúc tục sinh là các sắc do nghiệp sanh được gọi là sắc do nghiệp đã được tạo. Các sắc được tạo ra do nghiệp đã được thực hiện được gọi là sắc do nghiệp đã được tạo.

37. ඉති එවං වුත්තනයෙන සම්භවා යථාසම්භවං තෙකාලිකා අනන්තරසමනන්තරආසෙවනනත්ථිවිගතවසෙන පඤ්චන්නං අතීතකාලිකානං, කම්මපච්චයස්ස අතීතවත්තමානවසෙන ද්විකාලිකස්ස, ආරම්මණඅධිපතිඋපනිස්සයපච්චයානං තිකාලිකානං[Pg.253], ඉතරෙසං පන්නරසන්නං පච්චුප්පන්නකාලිකානඤ්ච වසෙන කාලත්තයවන්තො, නිබ්බානපඤ්ඤත්තිවසෙන කාලවිමුත්තා ච, චක්ඛාදිරාගාදිසද්ධාදිවසෙන අජ්ඣත්තිකා ච, පුග්ගලඋතුභොජනාදිවසෙන තතො බහිද්ධා ච, පච්චයුප්පන්නභාවෙන සඞ්ඛතා ච, කථා තප්පටිපක්ඛභාවෙන අසඞ්ඛතා ච ධම්මා පඤ්ඤත්තිනාමරූපානං වසෙන සඞ්ඛෙපතො තිවිධා ඨිතා සබ්බථා පට්ඨානෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ පකරණෙ චතුවීසතිසඞ්ඛාතා පච්චයා නාමාති යොජනා.

37. Như vậy, theo phương pháp đã được nói, các pháp có thể có, tùy theo khả năng, thuộc ba thời (do cách phân loại): năm duyên thuộc thời quá khứ là vô gián, đẳng vô gián, thường cận y, vô hữu, và ly khứ; nghiệp duyên thuộc hai thời là quá khứ và hiện tại; cảnh duyên, tăng thượng duyên, và y chỉ duyên thuộc ba thời; và mười lăm duyên còn lại thuộc thời hiện tại. (Các pháp ấy) cũng vượt ngoài thời gian do là Niết Bàn và chế định; là nội phần do là nhãn căn v.v..., tham v.v..., tín v.v...; và là ngoại phần do là cá nhân, thời tiết, vật thực v.v...; là hữu vi do có bản chất là pháp do duyên sanh; và là vô vi do có bản chất đối nghịch với điều đó. Các pháp này, được xác lập một cách tóm tắt thành ba loại theo cách phân loại là chế định, danh và sắc, trong mọi phương diện, trong bộ Luận Vị Trí, tức là bộ Luận Vô Tỷ Pháp và Biến Thông, được gọi là hai mươi bốn duyên. Đây là cách cú pháp.

38. තත්ථාති තෙසු පඤ්ඤත්තිනාමරූපෙසු.

38. Tattha có nghĩa là: trong các pháp ấy, tức là trong chế định, danh và sắc.

පට්ඨානනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải thích về phương pháp của Luận Vị Trí đã kết thúc.

පඤ්ඤත්තිභෙදවණ්ණනා

Giải thích về các loại Chế định

39. වචනීයවාචකභෙදා දුවිධා පඤ්ඤත්තීති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපියත්තා’’ත්‍යාදි. පඤ්ඤාපියත්තාති තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපෙතබ්බත්තා, ඉමිනා රූපාදිධම්මානං සමූහසන්තානාදිඅවත්ථාවිසෙසාදිභෙදා සම්මුතිසච්චභූතා උපාදාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතා අත්ථපඤ්ඤත්ති වුත්තා. සා හි නාමපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපීයති. පඤ්ඤාපනතොති පකාරෙහි අත්ථපඤ්ඤත්තියා ඤාපනතො. ඉමිනා හි පඤ්ඤාපෙතීති ‘‘පඤ්ඤත්තී’’ති ලද්ධනාමානං අත්ථානං අභිධානසඞ්ඛාතා නාමපඤ්ඤත්ති වුත්තා.

39. Chế định có hai loại do sự phân biệt giữa cái được biểu đạt và cái biểu đạt, điều này được nói đến trong câu ‘paññāpiyattā’ v.v... ‘Paññāpiyattā’ có nghĩa là do phải được làm cho biết theo cách này hay cách khác. Bằng từ này, nghĩa chế định, được gọi là y sinh chế định, vốn là tục đế, có các loại khác nhau như các trạng thái đặc biệt về sự tụ hợp, sự tương tục v.v... của các pháp như sắc v.v..., đã được nói đến. Thật vậy, nó được làm cho biết bởi danh chế định. ‘Paññāpanato’ có nghĩa là do làm cho biết nghĩa chế định bằng nhiều cách. Thật vậy, bằng từ này, danh chế định, được gọi là sự chỉ định các ý nghĩa đã nhận được tên gọi ‘chế định’ vì ‘nó làm cho biết’, đã được nói đến.

40. භූතපරිණාමාකාරමුපාදායාති පථවාදිකානං මහාභූතානං පබන්ධවසෙන පවත්තමානානං පත්ථටසඞ්ගහතාදිආකාරෙන පරිණාමාකාරං පරිණතභාවසඞ්ඛාතං ආකාරං උපාදාය නිස්සයං කත්වා. තථා තථාති භූමාදිවසෙන. භූමිපබ්බතාදිකාති භූමිපබ්බතරුක්ඛාදිකා සන්තානපඤ්ඤත්ති. සම්භාරසන්නිවෙසාකාරන්ති දාරුමත්තිකාතන්තාදීනං සම්භාරානං උපකරණානං [Pg.254] සන්නිවෙසාකාරං රචනාදිවිසිට්ඨතංතංසණ්ඨානාදිආකාරං. රථසකටාදිකාති රථසකටගාමඝටපටාදිකා සමූහපඤ්ඤත්ති. චන්දාවට්ටනාදිකන්ති චන්දිමසූරියනක්ඛත්තානං සිනෙරුං පදක්ඛිණවසෙන උදයාදිආවට්ටනාකාරං. දිසාකාලාදිකාති පුරත්ථිමදිසාදිකා දිසාපඤ්ඤත්ති, පුබ්බණ්හාදිකා කාලපඤ්ඤත්ති, මාසොතුවෙසාඛමාසාදිකා තංතංනාමවිසිට්ඨා මාසාදිපඤ්ඤත්ති ච. අසම්ඵුට්ඨාකාරන්ති තංතංරූපකලාපෙහි අසම්ඵුට්ඨං සුසිරාදිආකාරං. කූපගුහාදිකා ති කූපගුහඡිද්දාදිකා ආකාසපඤ්ඤත්ති. තංතංභූතනිමිත්තන්ති පථවීකසිණාදිතංතංභූතනිමිත්තං. භාවනාවිසෙසන්ති පරිකම්මාදිභෙදං භාවනාය පබන්ධවිසෙසං. කසිණනිමිත්තාදිකාති කසිණාසුභනිමිත්තාදිභෙදා යොගීනං උපට්ඨිතා උග්ගහපටිභාගාදිභෙදා නිමිත්තපඤ්ඤත්ති. එවමාදිප්පභෙදාති කසිණුග්ඝාටිමාකාසනිරොධකසිණාදිභෙදා ච. අත්ථච්ඡායාකාරෙනාති පරමත්ථධම්මස්ස ඡායාකාරෙන පටිභාගාකාරෙන.

40. ‘Bhūtapariṇāmākāramupādāya’ có nghĩa là: nương vào, lấy làm nền tảng, hình thái biến đổi, tức là hình thái đã biến đổi, theo cách thức trải rộng, tụ hợp v.v... của các đại chủng như đất v.v... đang diễn tiến theo cách tương tục. ‘Tathā tathā’ có nghĩa là: theo cách này hay cách khác, tức là theo cách đất v.v... ‘Bhūmipabbatādikā’ có nghĩa là: đất, núi, cây v.v... là tương tục chế định. ‘Sambhārasannivesākāraṃ’ có nghĩa là: hình thái sắp xếp các thành phần, tức là các vật liệu như gỗ, đất sét, sợi chỉ v.v..., tức là hình thái có hình dạng v.v... đặc thù do sự cấu thành v.v... ‘Rathasakaṭādikā’ có nghĩa là: xe, xe bò, làng, nồi, vải v.v... là tụ hợp chế định. ‘Candāvaṭṭanādikā’ có nghĩa là: hình thái quay vòng như mọc lên v.v... của mặt trăng, mặt trời, các vì sao theo cách đi vòng quanh núi Sineru theo chiều kim đồng hồ. ‘Disākālādikā’ có nghĩa là: phương đông v.v... là phương hướng chế định; buổi sáng v.v... là thời gian chế định; và tháng, mùa, tháng Vesākha v.v... là tháng chế định v.v... được đặc trưng bởi tên gọi tương ứng. ‘Asamphuṭṭhākāraṃ’ có nghĩa là: hình thái trống rỗng v.v... không bị chạm đến bởi các tổng hợp sắc tương ứng. ‘Kūpaguhādikā’ có nghĩa là: giếng, hang, lỗ hổng v.v... là không gian chế định. ‘Taṃtaṃbhūtanimittaṃ’ có nghĩa là: tướng của đại chủng tương ứng như biến xứ đất v.v... ‘Bhāvanāvisesaṃ’ có nghĩa là: sự tương tục đặc biệt của sự tu tập, có sự phân biệt như chuẩn bị v.v... ‘Kasiṇanimittādikā’ có nghĩa là: các tướng biến xứ, tướng bất tịnh v.v... hiện khởi cho hành giả, có sự phân biệt như học tướng, quang tướng v.v... là tướng chế định. ‘Evamādippabhedā’ có nghĩa là: và các loại khác như biến xứ hư không được mở ra, biến xứ diệt v.v... ‘Atthacchāyākārena’ có nghĩa là: theo cách thức là hình bóng, là hình ảnh tương tự của pháp chân đế.

41. නාමනාමකම්මාදිනාමෙනාති නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනං අභිලාපොති ඉමෙහි ඡහි නාමෙහි. තත්ථ අත්ථෙසු නමතීති නාමං. තං අන්වත්ථරුළ්හීවසෙන දුවිධං, සාමඤ්ඤගුණකිරියායදිච්ඡාවසෙන චතුබ්බිධං. නාමමෙව නාමකම්මං. තථා නාමධෙය්‍යං. අක්ඛරද්වාරෙන අත්ථං නීහරිත්වා උත්ති කථනං නිරුත්ති, අත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං. අභිලපතීති අභිලාපො, සද්දගතඅක්ඛරසන්නිවෙසක්කමො. සා පනායං නාමපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානඅවිජ්ජමානතදුභයසංයොගවසෙන ඡබ්බිධා හොතීති දස්සෙතුං ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ත්‍යාදි වුත්තං, එතාය පඤ්ඤාපෙන්තීති ‘‘රූපවෙදනා’’ත්‍යාදිනා පකාසෙන්ති.

41. “Bởi các danh như là danh, danh nghiệp, v.v...” (Nāmanāmakammādināmenāti) có nghĩa là bởi sáu danh này: danh (nāmaṃ), danh nghiệp (nāmakammaṃ), danh xưng (nāmadheyyaṃ), ngữ nguyên (nirutti), văn tự (byañjanaṃ), ngôn ngữ (abhilāpo). Trong đó, cái hướng đến các ý nghĩa nên gọi là danh. Danh ấy có hai loại theo cách thức tương ứng ý nghĩa và tập quán; có bốn loại theo cách thức chung, phẩm chất, hành động, và tùy ý. Danh chính là danh nghiệp. Tương tự là danh xưng. Việc phát biểu, nói ra bằng cách rút ra ý nghĩa qua cửa ngõ của các chữ cái là ngữ nguyên. Cái làm hiển lộ ý nghĩa là văn tự. Cái được nói ra là ngôn ngữ, là thứ tự sắp xếp các chữ cái thuộc về âm thanh. Để chỉ ra rằng danh chế định này có sáu loại theo cách thức kết hợp giữa hiện hữu, phi hiện hữu, và cả hai, nên đã được nói đến là “chế định hiện hữu”, v.v... Người ta làm cho biết rõ bằng chế định này, nên họ tuyên thuyết bằng các từ như “sắc, thọ”, v.v...

42. උභින්නන්ති විජ්ජමානාවිජ්ජමානානං ද්වින්නං. පඤ්චාභිඤ්ඤා, ආසවක්ඛයඤාණන්ති ඡ අභිඤ්ඤා අස්සාති ඡළභිඤ්ඤො. එත්ථ [Pg.255] ච අභිඤ්ඤානං විජ්ජමානත්තා, තප්පටිලාභිනො පුග්ගලස්ස අවිජ්ජමානත්තා ච අයං විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. තථා ඉත්ථියා අවිජ්ජමානත්තා, සද්දස්ස ච විජ්ජමානත්තා ඉත්ථිසද්දොති අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. පසාදචක්ඛුනො, තන්නිස්සිතවිඤ්ඤාණස්ස ච විජ්ජමානත්තා චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. රඤ්ඤො ච පුත්තස්ස ච සම්මුතිසච්චභූතත්තා රාජපුත්තොති අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති.

42. “Của cả hai” (ubhinnan) nghĩa là của hai thứ: hiện hữu và phi hiện hữu. Người có sáu thắng trí là ngũ thông và lậu tận trí, nên gọi là người có sáu thắng trí (chaḷabhiñño). Ở đây, do các thắng trí là hiện hữu, và người chứng đắc chúng là phi hiện hữu, nên đây gọi là chế định phi hiện hữu bằng cái hiện hữu. Tương tự, do người nữ là phi hiện hữu, và âm thanh là hiện hữu, nên “tiếng nói của người nữ” là chế định hiện hữu bằng cái phi hiện hữu. Do nhãn căn thanh triệt và thức nương vào nó đều là hiện hữu, nên “nhãn thức” là chế định hiện hữu bằng cái hiện hữu. Do cả vua và con trai đều thuộc về tục đế, nên “con vua” là chế định phi hiện hữu bằng cái phi hiện hữu.

43. වචීඝොසානුසාරෙනාති භූමිපබ්බතරූපවෙදනාදිවචීමයසද්දස්ස අනුසාරෙන අනුගමනෙන අනුස්සරණෙන ආරම්මණකරණෙන පවත්තාය සොතවිඤ්ඤාණවීථියා පවත්තිතො අනන්තරං උප්පන්නස්ස මනොද්වාරස්ස නාමචින්තනාකාරප්පවත්තස්ස මනොද්වාරිකවිඤ්ඤාණසන්තානස්ස ‘‘ඉදමීදිසස්ස අත්ථස්ස නාම’’න්ති පුබ්බෙයෙව ගහිතසඞ්කෙතොපනිස්සයස්ස ගොචරා ආරම්මණභූතා තතො නාමග්ගහණතො පරං යස්සා සම්මුතිපරමත්ථවිසයාය නාමපඤ්ඤත්තියා අනුසාරෙන අනුගමනෙන අත්ථා සම්මුතිපරමත්ථභෙදා විඤ්ඤායන්ති, සායං භූමිපබ්බතරූපවෙදනාදිකා පඤ්ඤාපෙතබ්බත්ථපඤ්ඤාපිකා ලොකසඞ්කෙතෙන නිම්මිතා ලොකවොහාරෙන සිද්ධා, මනොද්වාරග්ගහිතා අක්ඛරාවලිභූතා පඤ්ඤත්ති විඤ්ඤෙය්‍යා පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතා නාමපඤ්ඤත්තීති විඤ්ඤෙය්‍යා.

43. “Theo âm thanh của lời nói” (Vacīghosānusārenāti) có nghĩa là: sau khi lộ trình nhĩ thức đã diễn tiến theo sự đi theo, sự tùy niệm, sự bắt làm đối tượng của âm thanh thuộc về lời nói như đất, núi, sắc, thọ, v.v., dòng tâm ý môn sanh khởi ngay sau đó, diễn tiến theo cách thức suy tư về danh, có sự nương tựa vào quy ước đã được nắm bắt từ trước rằng “đây là danh của ý nghĩa như thế này”, trở thành đối tượng, cảnh giới; sau khi nắm bắt danh đó, nhờ sự đi theo danh chế định có đối tượng là tục đế và chân đế mà các ý nghĩa được phân biệt là tục đế và chân đế được nhận biết, thì chế định ấy, là cái làm cho biết rõ đối tượng cần được chế định như đất, núi, sắc, thọ, v.v., được tạo ra bởi quy ước của thế gian, được thành tựu bởi cách nói của thế gian, được ý môn nắm bắt, trở thành một chuỗi các chữ cái, cần được hiểu là chế định, được gọi là chế định vì nó làm cho biết, cần được hiểu là danh chế định.

එත්ථ ච සොතවිඤ්ඤාණවීථියා අනන්තරභාවිනිං මනොද්වාරිකවීථිම්පි සොතවිඤ්ඤාණවීථිග්ගහණෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ‘‘සොතවිඤ්ඤාණවීථියා’’ති වුත්තං. ඝටාදිසද්දඤ්හි සුණන්තස්ස එකමෙකං සද්දං ආරබ්භ පච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණවසෙන ද්වෙ ද්වෙ ජවනවාරා, බුද්ධියා ගහිතනාමපණ්ණත්තිභූතං අක්ඛරාවලිමාරබ්භ එකොති එවං සොතවිඤ්ඤාණවීථියා අනන්තරාය අතීතසද්දාරම්මණාය [Pg.256] ජවනවීථියා අනන්තරං නාමපඤ්ඤත්තියා ගහණං, තතො පරං අත්ථාවබොධොති ආචරියා.

Ở đây, lộ trình ý môn sanh khởi ngay sau lộ trình nhĩ thức cũng được bao gồm bởi việc đề cập đến lộ trình nhĩ thức, nên đã nói là “của lộ trình nhĩ thức”. Thật vậy, đối với người nghe âm thanh “cái bình”, v.v., bắt từng âm thanh một làm đối tượng, có hai lần tốc hành tâm theo cách thức đối tượng hiện tại và quá khứ; bắt chuỗi chữ cái đã trở thành danh chế định được trí tuệ nắm bắt làm đối tượng, có một lần. Như vậy, sau lộ trình tốc hành tâm có đối tượng là âm thanh quá khứ, ngay sau lộ trình nhĩ thức, là sự nắm bắt danh chế định, sau đó là sự liễu tri ý nghĩa, các vị A-xà-lê nói như vậy.

පඤ්ඤත්තිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về sự phân loại chế định đã kết thúc.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Như vậy, trong bộ sớ giải Abhidhammatthasaṅgaha tên là Abhidhammatthavibhāvinī,

පච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về chương Duyên đã kết thúc.

9. කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

9. Phần giải về chương Đề mục thiền

1. ඉතො පච්චයනිද්දෙසතො පරං නීවරණානං සමනට්ඨෙන සමථසඞ්ඛාතානං, අනිච්චාදිවිවිධාකාරතො දස්සනට්ඨෙන විපස්සනාසඞ්ඛාතානඤ්ච ද්වින්නං භාවනානං දුවිධම්පි කම්මට්ඨානං දුවිධභාවනාකම්මස්ස පවත්තිට්ඨානතාය කම්මට්ඨානභූතමාරම්මණං උත්තරුත්තරයොගකම්මස්ස පදට්ඨානතාය කම්මට්ඨානභූතං භාවනාවීථිඤ්ච යථාක්කමං සමථවිපස්සනානුක්කමෙන පවක්ඛාමීති යොජනා.

1. Sau phần trình bày về duyên này, nên liên kết như sau: tôi sẽ trình bày cả hai loại đề mục thiền của hai loại tu tập, (một là) được gọi là thiền chỉ vì có ý nghĩa làm lắng dịu các triền cái, và (hai là) được gọi là thiền quán vì có ý nghĩa thấy rõ theo nhiều phương diện như vô thường, v.v.; (đề mục thiền này) là đối tượng trở thành đề mục thiền vì là nơi diễn tiến của hai loại nghiệp tu tập, và là lộ trình tu tập trở thành đề mục thiền vì là nền tảng cho nghiệp du-già cao hơn, theo thứ tự, theo tuần tự của thiền chỉ và thiền quán.

සමථකම්මට්ඨානං

Đề mục thiền chỉ.

චරිතභෙදවණ්ණනා

Phần giải về sự phân loại tánh.

3. රාගො ව චරිතා පකතීති රාගචරිතා. එවං දොසචරිතාදයොපි. චරිතසඞ්ගහොති මූලචරිතවසෙන පුග්ගලසඞ්ගහො, සංසග්ගවසෙන පන තෙසට්ඨි චරිතා හොන්ති. වුත්තඤ්හි –

3. Tham ái là tánh, là bản chất, nên gọi là người có tánh tham. Tương tự là người có tánh sân, v.v... Sự tổng hợp các tánh là sự tổng hợp các cá nhân theo tánh căn bản, nhưng theo cách thức pha trộn thì có sáu mươi ba tánh. Thật vậy, đã được nói rằng:

‘‘රාගාදිකෙ තිකෙ සත්ත, සත්ත සද්ධාදිකෙ තිකෙ;

එකද්විතිකමූලම්හි, මිස්සතො සත්තසත්තක’’න්ති.

“Trong bộ ba tham, v.v., có bảy, trong bộ ba tín, v.v., có bảy; khi có một hoặc hai làm gốc, do sự pha trộn, có bảy lần bảy.”

එත්ථ හි රාගචරිතා දොසචරිතා මොහචරිතා රාගදොසචරිතා රාගමොහචරිතා දොසමොහචරිතා රාගදොසමොහචරිතාති [Pg.257] එවං රාගාදිකෙ තිකෙ සත්තකමෙකං. තථා සද්ධාචරිතා බුද්ධිචරිතා විතක්කචරිතා සද්ධාබුද්ධිචරිතා සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතා බුද්ධිවිතක්කචරිතා සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතාති සද්ධාදිකෙපි තිකෙ එකන්ති එවං ද්වෙ තිකෙ අමිස්සෙත්වා චුද්දස චරිතා හොන්ති. රාගාදිතිකෙ පන එකද්විතිකමූලවසෙන සද්ධාදිතිකෙන සහ යොජිතෙ රාගසද්ධාචරිතා රාගබුද්ධිචරිතා රාගවිතක්කචරිතා රාගසද්ධාබුද්ධිචරිතා රාගසද්ධාවිතක්කචරිතා රාගබුද්ධිවිතක්කචරිතා රාගසද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතාති රාගමූලනයෙ එකං සත්තකං, තථා ‘‘දොසසද්ධාචරිතා දොසබුද්ධිචරිතා දොසවිතක්කචරිතා’’ත්‍යාදිනා දොසමූලනයෙපි එකං, ‘‘මොහසද්ධාචරිතා’’ත්‍යාදිනා මොහමූලනයෙපි එකන්ති එවං එකමූලනයෙ සත්තකත්තයං හොති. යථා චෙත්ථ, එවං ද්විමූලකනයෙපි ‘‘රාගදොසසද්ධාචරිතා රාගදොසබුද්ධිචරිතා රාගදොසවිතක්කචරිතා’’ත්‍යාදිනා සත්තකත්තයං. තිමූලකනයෙ පන ‘‘රාගදොසමොහසද්ධාචරිතා’’ත්‍යාදිනා එකං සත්තකන්ති එවං මිස්සතො සත්තසත්තකවසෙන එකූනපඤ්ඤාස චරිතා හොන්ති. ඉති ඉමා එකූනපඤ්ඤාස, පුරිමා ච චුද්දසාති තෙසට්ඨි චරිතා දට්ඨබ්බා. කෙචි පන දිට්ඨියා සද්ධිං ‘‘චතුසට්ඨී’’ති වණ්ණෙන්ති.

Ở đây, tham tánh, sân tánh, si tánh, tham-sân tánh, tham-si tánh, sân-si tánh, tham-sân-si tánh, như vậy trong bộ ba tham v.v... có một bộ bảy. Tương tự, tín tánh, giác tánh, tầm tánh, tín-giác tánh, tín-giác-tầm tánh, giác-tầm tánh, tín-giác-tầm tánh, trong bộ ba tín v.v... cũng có một bộ bảy. Như vậy, hai bộ ba không pha trộn có mười bốn tánh. Hơn nữa, khi bộ ba tham v.v... được kết hợp với bộ ba tín v.v... theo cách một, hai, và ba gốc, thì (có): tham-tín tánh, tham-giác tánh, tham-tầm tánh, tham-tín-giác tánh, tham-tín-tầm tánh, tham-giác-tầm tánh, tham-tín-giác-tầm tánh, như vậy theo cách gốc tham có một bộ bảy; tương tự, theo cách gốc sân cũng có một bộ bảy với ‘sân-tín tánh, sân-giác tánh, sân-tầm tánh’ v.v...; theo cách gốc si cũng có một bộ bảy với ‘si-tín tánh’ v.v... Như vậy, theo cách một gốc có ba bộ bảy. Giống như ở đây, theo cách hai gốc cũng có ba bộ bảy với ‘tham-sân-tín tánh, tham-sân-giác tánh, tham-sân-tầm tánh’ v.v... Hơn nữa, theo cách ba gốc có một bộ bảy với ‘tham-sân-si-tín tánh’ v.v... Như vậy, do sự pha trộn, theo cách bảy bộ bảy có bốn mươi chín tánh. Do đó, bốn mươi chín tánh này và mười bốn tánh trước, nên hiểu là có sáu mươi ba tánh. Tuy nhiên, một số vị giải thích là ‘sáu mươi bốn’ cùng với kiến tánh.

චරිතභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về sự phân loại các tánh.

භාවනාභෙදවණ්ණනා

Giải về sự phân loại các pháp tu

4. භාවනාය පටිසඞ්ඛාරකම්මභූතා, ආදිකම්මභූතා වා පුබ්බභාගභාවනා පරිකම්මභාවනා නාම. නීවරණවික්ඛම්භනතො පට්ඨාය ගොත්‍රභූපරියොසානා කාමාවචරභාවනා උපචාරභාවනා නාම. අප්පනාය සමීපචාරිත්තා ගාමූපචාරාදයො විය. මහග්ගතභාවප්පත්තා අප්පනාභාවනා නාම අප්පනාසඞ්ඛාතවිතක්කපමුඛත්තා[Pg.258]. සම්පයුත්තධම්මෙහි ආරම්මණෙ අප්පෙන්තො විය පවත්තතීති විතක්කො අප්පනා. තථා හි සො ‘‘අප්පනා බ්‍යප්පනා’’ති (ධ. ස. 7) නිද්දිට්ඨො. තප්පමුඛතාවසෙන පන සබ්බෙපි මහග්ගතානුත්තරඣානධම්මා ‘‘අප්පනා’’ති වුච්චන්ති.

4. Pháp tu phần đầu, là hành động sửa soạn hay là hành động khởi đầu của sự tu tập, được gọi là pháp tu sơ khởi. Pháp tu cõi dục, bắt đầu từ sự chế ngự các triền cái cho đến khi kết thúc ở chuyển tộc, được gọi là pháp tu cận hành, vì nó diễn tiến gần đến an chỉ, giống như vùng ngoại ô của làng v.v... Pháp tu đã đạt đến trạng thái đại hành được gọi là pháp tu an chỉ, vì có tầm được gọi là an chỉ làm chủ đạo. Tầm là an chỉ, vì nó diễn tiến như thể đặt các pháp tương ưng vào đối tượng. Thật vậy, nó đã được chỉ rõ là ‘an chỉ, hướng tâm’ (Pháp Tụ 7). Hơn nữa, do tầm làm chủ đạo, tất cả các pháp thiền đại hành và siêu thế đều được gọi là ‘an chỉ’.

භාවනාභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Dứt phần giải về sự phân loại các pháp tu.

නිමිත්තභෙදවණ්ණනා

Giải về sự phân loại các tướng

5. පරිකම්මස්ස නිමිත්තං ආරම්මණත්තාති පරිකම්මනිමිත්තං, කසිණමණ්ඩලාදි. තදෙව චක්ඛුනා දිට්ඨං විය මනසා උග්ගහෙතබ්බං නිමිත්තං, උග්ගණ්හන්තස්ස වා නිමිත්තන්ති උග්ගහනිමිත්තං. තප්පටිභාගං වණ්ණාදිකසිණදොසරහිතං නිමිත්තං උපචාරප්පනානං ආරම්මණත්තාති පටිභාගනිමිත්තං.

5. Tướng của sự sơ khởi, vì là đối tượng, được gọi là tướng sơ khởi, tức là vòng kasiṇa v.v... Chính tướng ấy, cần được nắm giữ bằng ý như thể được thấy bằng mắt, hoặc là tướng của người đang nắm giữ, được gọi là học tướng. Tướng tương tự với tướng ấy, không có các khuyết điểm của kasiṇa như màu sắc v.v..., vì là đối tượng của cận hành và an chỉ, được gọi là tợ tướng.

6. පථවීයෙව කසිණං එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනන්තස්ස ඵරිතබ්බතාය සකලට්ඨෙනාති පථවීකසිණං, කසිණමණ්ඩලං. පටිභාගනිමිත්තං, තදාරම්මණඤ්ච ඣානං ‘පථවීකසිණ’න්ති වුච්චති. තථා ආපොකසිණාදීසුපි. තත්ථ පථවාදීනි චත්තාරි භූතකසිණානි. නීලාදීනි චත්තාරි වණ්ණකසිණානි, පරිච්ඡින්නාකාසො ආකාසකසිණං, චන්දාදිආලොකො ආලොකකසිණන්ති දට්ඨබ්බං.

6. Chính đất là kasiṇa, vì đứng ở một phần mà phải biến mãn đến vô biên theo nghĩa toàn thể, nên gọi là địa biến xứ, tức vòng kasiṇa đất. Tợ tướng và thiền có đối tượng ấy được gọi là ‘địa biến xứ’. Tương tự cũng vậy trong các thủy biến xứ v.v... Trong đó, đất v.v... là bốn kasiṇa nguyên đại. Xanh v.v... là bốn kasiṇa màu sắc, hư không được giới hạn là không kasiṇa, ánh sáng của mặt trăng v.v... là ánh sáng kasiṇa, cần phải hiểu như vậy.

7. උද්ධං ධුමාතං සූනං ඡවසරීරං උද්ධුමාතං, තදෙව කුච්ඡිතට්ඨෙනඋද්ධුමාතකං. එවං සෙසෙසුපි. සෙතරත්තාදිනා විමිස්සිතං යෙභුය්‍යෙන නීලවණ්ණං ඡවසරීරං විනීලකං විසෙසතො නීලකන්ති කත්වා. විස්සවන්තපුබ්බකං විපුබ්බකං. මජ්ඣෙ ද්විධා ඡින්නං විච්ඡිද්දකං. සොණසිඞ්ගාලාදීහි විවිධාකාරෙන ඛායිතං [Pg.259] වික්ඛායිතකං. සොණසිඞ්ගාලාදීහි විවිධෙනාකාරෙන ඛණ්ඩිත්වා තත්ථ තත්ථ ඛිත්තං වික්ඛිත්තකං. කාකපදාදිආකාරෙන සත්ථෙන හනිත්වා විවිධං ඛිත්තං හතවික්ඛිත්තකං. ලොහිතපග්ඝරණකං ලොහිතකං. කිමිකුලපග්ඝරණකං පුළවකං. අන්තමසො එකම්පි අට්ඨි අට්ඨිකං.

7. Tử thi sình lên, phồng lên là tử thi sình trương; chính nó, theo nghĩa đáng ghê tởm, là tướng sình trương. Tương tự trong các trường hợp còn lại. Tử thi có màu xanh bầm là chủ yếu, pha trộn với màu trắng, đỏ v.v... là tử thi xanh bầm, được gọi là đặc biệt xanh. Tử thi chảy mủ là tướng chảy mủ. Tử thi bị cắt làm hai ở giữa là tướng bị cắt đứt. Tử thi bị chó, chó rừng v.v... gặm nhấm theo nhiều cách khác nhau là tướng bị gặm nhấm. Tử thi bị chó, chó rừng v.v... cắn xé thành từng mảnh và vứt bỏ đây đó theo nhiều cách khác nhau là tướng bị vứt bỏ tan tác. Tử thi bị chặt bằng vũ khí và vứt bỏ tan tác theo hình dạng dấu chân quạ v.v... là tướng bị chặt và vứt bỏ tan tác. Tử thi chảy máu là tướng đẫm máu. Tử thi đầy giòi bọ là tướng đầy giòi. Cuối cùng, dù chỉ một khúc xương cũng là tướng bộ xương.

8. අනු අනු සරණං අනුස්සති, අරහතාදිබුද්ධගුණාරම්මණා අනුස්සති බුද්ධානුස්සති. ස්වාක්ඛාතතාදිධම්මගුණාරම්මණා අනුස්සති ධම්මානුස්සති. සුප්පටිපන්නතාදිසංඝගුණාරම්මණා අනුස්සති සංඝානුස්සති. අඛණ්ඩතාදිනා සුපරිසුද්ධස්ස අත්තනො සීලගුණස්ස අනුස්සරණං සීලානුස්සති. විගතමලමච්ඡෙරතාදිවසෙන අත්තනො චාගානුස්සරණං චාගානුස්සති. ‘‘යෙහි සද්ධාදීහි සමන්නාගතා දෙවා දෙවත්තං ගතා, තාදිසා ගුණා මයි සන්තී’’ති එවං දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණානුස්සරණං දෙවතානුස්සති. සබ්බදුක්ඛූපසමභූතස්ස නිබ්බානස්ස ගුණානුස්සරණං උපසමානුස්සති. ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදභූතස්ස මරණස්ස අනුස්සරණං මරණානුස්සති. කෙසාදිකායකොට්ඨාසෙ ගතා පවත්තා සති කායගතාසති. ආනඤ්ච අපානඤ්ච ආනාපානං, අස්සාසපස්සාසා, තදාරම්මණා සති ආනාපානස්සති.

8. Sự niệm đi niệm lại là tùy niệm. Tùy niệm có các đức tính của Đức Phật như A-la-hán v.v... làm đối tượng là niệm Phật. Tùy niệm có các đức tính của Pháp như được khéo thuyết giảng v.v... làm đối tượng là niệm Pháp. Tùy niệm có các đức tính của Tăng như diệu hạnh v.v... làm đối tượng là niệm Tăng. Sự niệm lại các đức tính về giới của chính mình đã được thanh tịnh hoàn toàn do không bị sứt mẻ v.v... là niệm Giới. Sự niệm lại sự bố thí của chính mình do đã từ bỏ được cấu uế và xan tham v.v... là niệm Thí. Đặt chư thiên làm chứng và niệm lại các đức tính như tín v.v... của chính mình rằng: ‘Các đức tính như tín v.v... mà chư thiên đã thành tựu để được sanh làm trời, những đức tính tương tự như vậy cũng có nơi ta,’ là niệm Thiên. Sự niệm lại các đức tính của Niết-bàn, là sự dập tắt mọi khổ đau, là niệm sự tịch tịnh. Sự niệm lại cái chết, là sự chấm dứt mạng căn, là niệm sự chết. Niệm đã đi đến, đã diễn tiến trong các phần của thân như tóc v.v... là niệm thân hành. Hơi thở vô và hơi thở ra là ānāpāna, tức là hơi thở vào, hơi thở ra; niệm có đối tượng ấy là niệm hơi thở vô-ra.

9. මිජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්තා, මිත්තෙසු භවාති වා මෙත්තා, සා සත්තානං හිතසුඛූපසංහරණලක්ඛණා. පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා කරුණා. පරසම්පත්තිපමොදලක්ඛණා මුදිතා. ඉට්ඨානිට්ඨෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛා. අප්පමාණසත්තාරම්මණත්තා අප්පමඤ්ඤා. උත්තමවිහාරභාවතො, උත්තමානං වා විහාරභාවතො බ්‍රහ්මවිහාරො.

9. Được yêu mến, được làm cho mềm dịu là từ (mettā), hoặc có nơi bạn bè là từ; nó có đặc tính mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh. Có đặc tính mong muốn loại trừ khổ đau cho người khác là bi (karuṇā). Có đặc tính vui mừng với sự thành công của người khác là hỷ (muditā). Có đặc tính diễn tiến với thái độ trung dung đối với điều ưa thích và không ưa thích là xả (upekkhā). Vì có chúng sanh vô lượng làm đối tượng nên gọi là vô lượng tâm. Vì là trú xứ cao thượng, hoặc vì là trú xứ của các bậc cao thượng, nên gọi là phạm trú.

10. ගමනපරියෙසනපරිභොගාදිපච්චවෙක්ඛණවසෙන [Pg.260] කබළීකාරාහාරෙ පටිකූලන්ති පවත්තා සඤ්ඤා ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා.

10. Tưởng được sanh khởi là ‘ghê tởm’ trong đoàn thực do bởi cách quán xét về sự đi tìm, sự thọ dụng, v.v... là tưởng về sự ghê tởm trong vật thực.

11. පථවීධාතුආදීනං චතුන්නං ධාතූනං සලක්ඛණතො කෙසාදිසසම්භාරාදිතො ච වවත්ථානං චතුධාතුවවත්ථානං.

11. Sự xác định bốn đại là địa đại, v.v... từ tự tướng và từ các thành phần như tóc, v.v... là tứ đại phân tích.

12. අරූපෙ ආරම්මණෙ පවත්තා ආරුප්පා.

12. (Các thiền) sanh khởi trong đối tượng vô sắc là (các thiền) vô sắc.

නිමිත්තභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về sự khác biệt của các tướng đã chấm dứt.

සප්පායභෙදවණ්ණනා

Phần giải về sự khác biệt của các pháp thích hợp.

13. ඉදානි තස්ස තස්ස පුග්ගලස්ස චරිතානුකූලකම්මට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘චරිතාසු පනා’’ත්‍යාදිමාහ. රාගො ව චරිතං පකති එතස්සාති රාගචරිතො, රාගබහුලො පුග්ගලො, රාගස්ස උජුවිපච්චනීකභාවතො අසුභකම්මට්ඨානං තස්ස සප්පායං. ආනාපානං මොහචරිතස්ස, විතක්කචරිතස්ස ච සප්පායං බුද්ධිවිසයභාවෙන මොහප්පටිපක්ඛත්තා, විතක්කසන්ධාවනස්ස නිවාරකත්තා ච. ඡ බුද්ධානුස්සතිආදයො සද්ධාචරිතස්ස සප්පායා සද්ධාවුද්ධිහෙතුභාවතො.

13. Bây giờ, để trình bày đề mục thiền thích hợp với tánh của từng hạng người, ngài đã nói ‘caritāsu panā’, v.v... Người có tham tánh là người có tham ái là tánh, là bản chất; là người có nhiều tham ái. Đề mục thiền bất tịnh là thích hợp với người ấy do vì là pháp đối trị trực tiếp với tham ái. Niệm hơi thở là thích hợp với người có si tánh và tầm tánh, do vì là đối tượng của bậc trí nên là pháp đối trị với si mê, và do vì ngăn chận sự rong ruổi của tầm. Sáu đề mục niệm Phật, v.v... là thích hợp với người có tín tánh do vì là nhân cho đức tin tăng trưởng.

17. මරණඋපසමසඤ්ඤාවවත්ථානානි බුද්ධිචරිතස්ස සප්පායානි ගම්භීරභාවතො බුද්ධියා එව විසයත්තා.

17. (Các đề mục) niệm sự chết, niệm sự an tịnh, tưởng (ghê tởm trong vật thực), và sự phân tích (tứ đại) là thích hợp với người có giác tánh do vì (các đề mục ấy) có trạng thái thâm sâu và chỉ là đối tượng của trí tuệ.

18. සෙසානීති චතුබ්බිධභූතකසිණආකාසආලොකකසිණආරුප්පචතුක්කවසෙන දසවිධානි. තත්ථාපීති තෙසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු. පුථුලං මොහචරිතස්ස සප්පායං සම්බාධෙ ඔකාසෙ චිත්තස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය සම්මුය්හනතො. ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්ස සප්පායං මහන්තාරම්මණස්ස විතක්කසන්ධාවනපච්චයත්තා. උජුවිපච්චනීකතො චෙව අතිසප්පායතාය [Pg.261] චෙතං වුත්තං. රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා, සද්ධාදීනං වා අනුපකාරිකා කසිණාදිභාවනා නාම නත්ථි.

18. (Các đề mục) còn lại là mười loại theo cách bốn kasina đại, kasina hư không, kasina ánh sáng, và bốn vô sắc. ‘Cũng trong các đề mục ấy’ là trong mười đề mục thiền ấy. (Kasina) lớn là thích hợp với người si tánh, do vì trong không gian chật hẹp tâm bị hoang mang nhiều hơn. (Kasina) nhỏ là thích hợp với người tầm tánh, do vì đối tượng lớn là duyên cho sự rong ruổi của tầm. Điều này được nói đến do vì là pháp đối trị trực tiếp và là pháp rất thích hợp. Tuy nhiên, không có sự tu tiến kasina, v.v... nào mà không chế ngự được tham, v.v... hoặc không hỗ trợ cho tín, v.v...

සප්පායභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về sự khác biệt của các pháp thích hợp đã chấm dứt.

භාවනාභෙදවණ්ණනා

Phần giải về sự khác biệt của sự tu tiến.

19. සබ්බත්ථාපීති චත්තාලීසකම්මට්ඨානෙසුපි නත්ථි අප්පනා, බුද්ධගුණාදීනං පරමත්ථභාවතො, අනෙකවිධත්තා, එකස්සපි ගම්භීරභාවතො ච. බුද්ධානුස්සතිආදීසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු අප්පනාවසෙන සමාධිස්ස පතිට්ඨාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අප්පනාභාවං අප්පත්වා සමාධි උපචාරභාවෙන පතිට්ඨාති. ලොකුත්තරසමාධි, පන දුතියචතුත්ථාරුප්පසමාධි ච සභාවධම්මෙපි භාවනාවිසෙසවසෙන අප්පනං පාපුණාති. විසුද්ධිභාවනානුක්කමවසෙන හි ලොකුත්තරො අප්පනං පාපුණාති. ආරම්මණසමතික්කමභාවනාවසෙන ආරුප්පසමාධි. අප්පනාප්පත්තස්සෙව හි චතුත්ථජ්ඣානසමාධිනො ආරම්මණසමතික්කමනමත්තං හොති.

19. ‘Trong tất cả’ là trong bốn mươi đề mục thiền. (Trong các đề mục ấy,) không có an chỉ định (trong một số đề mục), do vì các ân đức Phật, v.v... là pháp chân đế, có nhiều loại, và mỗi một loại cũng có trạng thái thâm sâu. Trong mười đề mục thiền niệm Phật, v.v..., do vì định không thể được an lập bằng cách an chỉ, nên định không đạt đến trạng thái an chỉ mà được an lập bằng cách cận hành. Tuy nhiên, định siêu thế và định vô sắc thứ hai và thứ tư đạt đến an chỉ ngay cả trong các pháp tự tánh do bởi cách tu tiến đặc biệt. Thật vậy, siêu thế đạt đến an chỉ do bởi tuần tự tu tiến thanh tịnh. Định vô sắc (đạt đến an chỉ) do bởi sự tu tiến vượt qua đối tượng. Thật vậy, đối với định của thiền thứ tư đã đạt đến an chỉ, chỉ có sự vượt qua đối tượng mà thôi.

21. පඤ්චපි ඣානානි එතෙසමත්ථි, තත්ථ නියුත්තානීති වා පඤ්චකජ්ඣානිකානි.

21. (Các đề mục) có cả năm thiền, hoặc được liên kết ở trong đó, nên là (các đề mục) thuộc ngũ thiền.

22. අසුභභාවනාය පටිකූලාරම්මණත්තා චණ්ඩසොතාය නදියා අරිත්තබලෙන නාවා විය විතක්කබලෙනෙව තත්ථ චිත්තං පවත්තතීති අසුභකම්මට්ඨානෙ අවිතක්කජ්ඣානාසම්භවතො ‘‘පඨමජ්ඣානිකා’’ති වුත්තං.

22. Do vì sự tu tiến bất tịnh có đối tượng ghê tởm, tâm sanh khởi ở trong đó chỉ bằng năng lực của tầm, giống như chiếc thuyền trong dòng sông chảy xiết (đi được) nhờ sức mạnh của bánh lái, nên do vì không thể có thiền không tầm trong đề mục bất tịnh, (đề mục ấy) được gọi là ‘thuộc sơ thiền’.

23. මෙත්තාකරුණාමුදිතානං දොමනස්සසහගතබ්‍යාපාදවිහිංසානභිරතීනං පහායකත්තා දොමනස්සප්පටිපක්ඛෙන සොමනස්සෙනෙව සහගතතා යුත්තාති ‘‘මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකා’’ති වුත්තා.

23. Do vì từ, bi, và hỷ từ bỏ sân, hại, và không hoan hỷ đi kèm với ưu, nên sự đi kèm chỉ với hỷ là pháp đối trị với ưu là thích hợp. Do đó, (ba đề mục) ‘từ, v.v... là thuộc tứ thiền’ đã được nói đến.

24. ‘‘සබ්බෙ [Pg.262] සත්තා සුඛිතා හොන්තු, දුක්ඛා මුච්චන්තු, ලද්ධසුඛසම්පත්තිතො මා විගච්ඡන්තූ’’ති මෙත්තාදිවසප්පවත්තබ්‍යාපාරත්තයං පහාය කම්මස්සකතාදස්සනෙන සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තභාවනානිබ්බත්තාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය බලවතරත්තා උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස සුඛසහගතාසම්භවතො ‘‘උපෙක්ඛා පඤ්චමජ්ඣානිකා’’ති වුත්තා.

24. Do vì từ bỏ ba phận sự sanh khởi theo cách của từ, v.v... là ‘mong rằng tất cả chúng sanh được an lạc, được giải thoát khỏi khổ, không bị tách rời khỏi tài sản an lạc đã đạt được’; do vì xả trung tính đối với các chúng sanh ấy được tạo ra bởi sự tu tiến sanh khởi với thái độ trung lập đối với chúng sanh bằng cách thấy nghiệp là của riêng (của chúng) là có năng lực hơn; và do vì phạm trú xả không thể đi kèm với lạc, nên (đề mục) ‘xả là thuộc ngũ thiền’ đã được nói đến.

භාවනාභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về sự khác biệt của sự tu tiến đã chấm dứt.

ගොචරභෙදවණ්ණනා

Phần giải về sự khác biệt của đối tượng.

26. යථාරහන්ති තංතංආරම්මණානුරූපතො. කස්සචි ආරම්මණස්ස අපරිබ්‍යත්තතාය ‘‘පරියායෙනා’’ති වුත්තං.

26. ‘Tùy theo thích hợp’ là tùy theo đối tượng tương ứng. Do vì đối tượng nào đó không được biểu lộ rõ ràng, nên từ ‘một cách gián tiếp’ đã được nói đến.

27. කසිණාසුභකොට්ඨාසානාපානස්සතීස්වෙව හි පරිබ්‍යත්තනිමිත්තසම්භවොති.

27. Thật vậy, chỉ trong các đề mục kasina, bất tịnh, thể trược, và niệm hơi thở mới có thể có tướng được biểu lộ rõ ràng.

28. පථවීමණ්ඩලාදීසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාති ආදිම්හි තාව චතුපාරිසුද්ධිසීලං විසොධෙත්වා දසවිධං පලිබොධං උපච්ඡින්දිත්වා පියගරුභාවනීයාදිගුණසමන්නාගතං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො චරියානුකූලං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අට්ඨාරසවිධං අනනුරූපවිහාරං පහාය පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතෙ අනුරූපවිහාරෙ විහරන්තස්ස කෙසනඛහරණාදිඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා කසිණමණ්ඩලාදීනි පුරතො කත්වා ආනාපානකොට්ඨාසාදීසු චිත්තං ඨපෙත්වා නිසීදිත්වා ‘‘පථවී පථවී’’ත්‍යාදිනා තංතංභාවනානුක්කමෙන පථවීකසිණාදීසු තංතදාරම්මණෙසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්ස. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන භාවනා විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 1.54 ආදයො) ගහෙතබ්බා. දුවිධම්පි හි භාවනාවිධානං ඉධ ආචරියෙන [Pg.263] අතිසඞ්ඛෙපතො වුත්තං, තදත්ථදස්සනත්ථඤ්ච විත්ථාරනයෙ ආහරියමානෙ අතිප්පපඤ්චො සියාති මයම්පි තං න විත්ථාරෙස්සාම. යදා පන තං නිමිත්තං චිත්තෙන සමුග්ගහිතන්ති එවං පවත්තානුපුබ්බභාවනාවසෙන යදා තං පරිකම්මනිමිත්තං චිත්තෙන සම්මා උග්ගහිතං හොති. මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගතන්ති චක්ඛුං නිම්මීලෙත්වා, අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා වා මනසි කරොන්තස්ස කසිණමණ්ඩලසදිසමෙව හුත්වා මනොද්වාරිකජවනානං ආපාථං ආගතං හොති.

28. ‘Đối với người đang nắm giữ tướng trong vòng tròn đất, v.v...’ là đối với người trước tiên thanh lọc tứ thanh tịnh giới, cắt đứt mười chướng ngại, đi đến gần thiện hữu tri thức là người có các đức tánh đáng mến, đáng kính, đáng tu tập, v.v..., sau khi đã nhận lấy đề mục thiền thích hợp với tánh của mình, từ bỏ mười tám loại trú xứ không thích hợp, đang trú trong trú xứ thích hợp có năm chi phần, sau khi đã thực hiện việc cắt đứt các chướng ngại nhỏ như cắt tóc, cắt móng, v.v..., sau khi đã đặt vòng tròn kasina, v.v... ở phía trước, sau khi đã đặt tâm vào hơi thở, thể trược, v.v..., sau khi đã ngồi xuống, đang nắm giữ tướng trong các đối tượng tương ứng trong các đề mục kasina đất, v.v... theo tuần tự tu tiến tương ứng bằng cách (niệm) ‘đất, đất’, v.v... Đây là phần tóm tắt ở đây. Tuy nhiên, sự tu tiến một cách chi tiết nên được lấy từ Thanh Tịnh Đạo. Thật vậy, cả hai phương pháp tu tiến đã được vị thầy nói đến ở đây một cách rất tóm tắt, và nếu trình bày theo phương pháp chi tiết để cho thấy ý nghĩa của nó thì sẽ quá rườm rà, do đó chúng tôi cũng sẽ không giải thích chi tiết. ‘Khi tướng ấy được tâm nắm giữ’ là khi tướng chuẩn bị ấy được tâm nắm giữ đúng đắn do bởi sự tu tiến tuần tự đã sanh khởi như vậy. ‘Đã đi vào tầm của ý môn’ là đối với người nhắm mắt lại hoặc đi đến nơi khác rồi tác ý, (tướng ấy) trở nên giống hệt như vòng tròn kasina rồi đi vào tầm của các tốc hành tâm ý môn.

29. සමාධියතීති විසෙසතො චිත්තෙකග්ගතාපත්තියා සමාහිතා හොති.

29. ‘Được định tĩnh’ là trở nên được định tĩnh một cách đặc biệt do sự đạt đến nhất tâm.

30. චිත්තසමාධානවසෙන පුග්ගලොපි සමාහිතොයෙවාති වුත්තං ‘‘තථා සමාහිතස්සා’’ති. තප්පටිභාගන්ති උග්ගහනිමිත්තසදිසං, තතොයෙව හි තං ‘‘පටිභාගනිමිත්ත’’න්ති වුච්චති. තං පන උග්ගහනිමිත්තතො අතිපරිසුද්ධං හොති. වත්ථුධම්මවිමුච්චිතන්ති පරමත්ථධම්මතො විමුත්තං, වත්ථුධම්මතො වා කසිණමණ්ඩලගතකසිණදොසතො විනිමුත්තං. භාවනාය නිබ්බත්තත්තා භාවනාමයං. සමප්පිතන්ති සුට්ඨු අප්පිතං.

30. Do năng lực định tâm nên người cũng được gọi là đã định tĩnh, như đã được nói đến trong câu “của người đã định tĩnh như vậy”. ‘Tợ tướng của nó’ (tappaṭibhāga) có nghĩa là tương tự như thủ tướng (uggahanimitta). Chính vì vậy, nó được gọi là ‘tợ tướng’ (paṭibhāganimitta). Tuy nhiên, tướng ấy thì trong sạch hơn thủ tướng rất nhiều. ‘Thoát ly khỏi vật chất’ (vatthudhammavimuccita) có nghĩa là thoát ly khỏi pháp chân đế, hay thoát ly khỏi vật chất, tức là thoát ly khỏi các khuyết điểm của vòng kasiṇa. Do được phát sinh từ sự tu tập nên gọi là ‘do tu tập mà thành’ (bhāvanāmaya). ‘Được áp đặt tốt đẹp’ (samappita) có nghĩa là được áp đặt một cách kỹ lưỡng.

31. තතො පට්ඨායාති පටිභාගනිමිත්තුප්පත්තිතො පට්ඨාය.

31. ‘Kể từ đó’ (tato paṭṭhāya) có nghĩa là kể từ khi tợ tướng (paṭibhāganimitta) phát sinh.

33. පඤ්චසු ඣානඞ්ගෙසු එකෙකාරම්මණෙ උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං චතුපඤ්චජවනකතිපයභවඞ්ගතො පරං අගන්ත්වා අපරාපරං ඣානඞ්ගාවජ්ජනසමත්ථතා ආවජ්ජනවසිතා නාම. සමාපජ්ජිතුකාමතානන්තරං කතිපයභවඞ්ගතො පරං අගන්ත්වා උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං සමාපජ්ජිතුං සමත්ථතා සමාපජ්ජනවසිතා නාම. සෙතු විය සීඝසොතාය නදියා ඔඝං භවඞ්ගවෙගං උපච්ඡින්දිත්වා යථාපරිච්ඡින්නකාලං ඣානං ඨපෙතුං සමත්ථතා භවඞ්ගපාතතො රක්ඛණයොග්‍යතා අධිට්ඨානවසිතා නාම. යථා පරිච්ඡින්නකාලං අනතික්කමිත්වා ඣානතො වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතා නාම. අථ වා යථාපරිච්ඡින්නකාලතො උද්ධං ගන්තුං අදත්වා ඨපනසමත්ථතා අධිට්ඨානවසිතා [Pg.264] නාම. යථාපරිච්ඡින්නකාලතො අන්තො අවුට්ඨහිත්වා යථාකාලවසෙනෙව වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතා නාමාති අලමතිප්පපඤ්චෙන. පච්චවෙක්ඛණවසිතා පන ආවජ්ජනවසිතාය එව සිද්ධා. ආවජ්ජනානන්තරජවනානෙව හි පච්චවෙක්ඛණජවනානි නාම. විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගං පහානායාති දුතියජ්ඣානාදීහි විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගානං ඣානක්ඛණෙ අනුප්පාදාය. පදහතොති පරිකම්මං කරොන්තස්ස. තස්ස පන උපචාරභාවනා නිප්ඵන්නා නාම හොති විතක්කාදීසු නිකන්තිවික්ඛම්භනතො පට්ඨායාති දට්ඨබ්බං. යථාරහන්ති තංතංඣානිකකසිණාදිආරම්මණානුරූපං.

33. Năng lực hướng đến các thiền chi một cách liên tục trong năm thiền chi trên một đối tượng duy nhất, ngay sau khi lộ trình hướng tâm phát sinh, không đi quá bốn hoặc năm sát-na tốc hành tâm và một vài sát-na hữu phần, được gọi là hướng tâm tự tại (āvajjanavasitā). Năng lực nhập thiền ngay sau khi lộ trình hướng tâm phát sinh, không đi quá một vài sát-na hữu phần, ngay sau khi có ý muốn nhập thiền, được gọi là nhập thiền tự tại (samāpajjanavasitā). Năng lực duy trì thiền trong một khoảng thời gian đã được xác định, cắt đứt dòng hữu phần giống như đập ngăn dòng sông chảy xiết, là sự thích hợp để bảo vệ khỏi việc rơi vào hữu phần, được gọi là quyết định tự tại (adhiṭṭhānavasitā). Năng lực xuất khỏi thiền mà không vượt quá khoảng thời gian đã được xác định, được gọi là xuất thiền tự tại (vuṭṭhānavasitā). Hoặc, năng lực duy trì thiền, không cho nó đi quá khoảng thời gian đã được xác định, được gọi là quyết định tự tại. Năng lực xuất thiền đúng theo thời gian, không xuất thiền trước khoảng thời gian đã được xác định, được gọi là xuất thiền tự tại. Thôi, không cần phải giải thích dài dòng nữa. Còn quán sát tự tại (paccavekkhaṇavasitā) thì đã được thành tựu chính nhờ hướng tâm tự tại. Vì các tốc hành tâm ngay sau khi hướng tâm chính là các tốc hành tâm quán sát. ‘Để từ bỏ các chi phần thô thiển như tầm…’ có nghĩa là để các chi phần thô thiển như tầm không phát sinh trong khoảnh khắc thiền nhờ vào các thiền bậc hai trở lên. ‘Của người đang nỗ lực’ có nghĩa là của người đang thực hành công phu sơ khởi. Cần phải hiểu rằng, đối với vị ấy, sự tu tập cận định được gọi là đã thành tựu kể từ khi trấn áp được sự ham muốn đối với tầm và các chi phần khác. ‘Tùy theo mức độ thích hợp’ có nghĩa là tương ứng với đối tượng của từng thiền định như kasiṇa v.v…

36. ආකාසකසිණස්ස උග්ඝාටෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘ආකාසවජ්ජිතෙසූ’’ති. කසිණන්ති කසිණපටිභාගනිමිත්තං. උග්ඝාටෙත්වාති අමනසිකාරවසෙන උද්ධරිත්වා. අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්සාති ‘‘අනන්තං ආකාසං, අනන්තං ආකාස’’න්ති ආකාසං ආරබ්භ පරිකම්මං කරොන්තස්ස, න පන කෙවලං ‘‘අනන්තං අනන්ත’’න්ති. එවං විඤ්ඤාණඤ්චායතනෙපි. ‘‘අනන්ත’’න්ති අවත්වාපි ‘‘ආකාසො ආකාසො (විසුද්ධි. 1.276), විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණ’’න්ති (විසුද්ධි. 1.281) මනසි කාතුං වට්ටතීති ආචරියා.

36. Do không thể loại bỏ hư không kasiṇa, nên có câu nói “ngoại trừ hư không”. ‘Kasiṇa’ ở đây có nghĩa là tợ tướng của kasiṇa. ‘Sau khi loại bỏ’ có nghĩa là sau khi dời đi bằng cách không tác ý. ‘Của người đang thực hành công phu sơ khởi bằng cách (niệm) vô biên’ có nghĩa là của người đang thực hành công phu sơ khởi lấy hư không làm đối tượng với câu niệm “hư không là vô biên, hư không là vô biên”, chứ không phải chỉ niệm “vô biên, vô biên”. Tương tự như vậy trong trường hợp Vô biên thức xứ. Các vị thầy nói rằng, ngay cả khi không nói “vô biên”, việc tác ý “hư không, hư không”, “thức, thức” cũng là hợp lệ.

39. ‘‘සන්තමෙතං, පණීතමෙත’’න්ති පරිකම්මං කරොන්තස්සාති අභාවමත්තාරම්මණතාය ‘‘එතං සන්තං, එතං පණීත’’න්ති භාවෙන්තස්ස.

39. ‘Của người đang thực hành công phu sơ khởi với câu niệm “đây là tịch tịnh, đây là vi diệu”’ có nghĩa là của người đang tu tập với câu niệm “đây là tịch tịnh, đây là vi diệu” do đối tượng chỉ là sự vắng mặt.

40. අවසෙසෙසු චාති කසිණාදීහි සහ අප්පනාවහකම්මට්ඨානතො අවසෙසෙසු බුද්ධානුස්සතිආදීසු අට්ඨසු[Pg.265], සඤ්ඤාවවත්ථානෙසු චාති දසසු කම්මට්ඨානෙසු. පරිකම්මං කත්වාති ‘‘සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො’’ත්‍යාදිනා (විසුද්ධි. 1.124) වුත්තවිධානෙන පරිකම්මං කත්වා. සාධුකමුග්ගහිතෙති බුද්ධාදිගුණනින්නපොණපබ්භාරචිත්තතාවසෙන සුට්ඨු උග්ගහිතෙ. පරිකම්මඤ්ච සමාධියතීති පරිකම්මභාවනා සමාහිතා නිප්ඵජ්ජති. උපචාරො ච සම්පජ්ජතීති නීවරණානි වික්ඛම්භෙන්තො උපචාරසමාධි ච උප්පජ්ජති.

40. ‘Và trong các đề mục còn lại’ có nghĩa là trong mười đề mục thiền: tám đề mục còn lại trong số các đề mục thiền dẫn đến an chỉ cùng với kasiṇa v.v…, tức là niệm Phật v.v…, và trong đề mục xác định tưởng. ‘Sau khi thực hành công phu sơ khởi’ có nghĩa là sau khi thực hành công phu sơ khởi theo phương pháp đã được nói đến qua câu “Đức Thế Tôn ấy là bậc A-la-hán, là bậc Chánh Đẳng Giác” v.v… ‘Khi đã được nắm bắt kỹ lưỡng’ có nghĩa là khi đã được nắm bắt một cách tốt đẹp do tâm có khuynh hướng, xuôi dòng, và hướng về các đức tính của Đức Phật v.v… ‘Và công phu sơ khởi được định tĩnh’ có nghĩa là sự tu tập sơ khởi trở nên định tĩnh và được thành tựu. ‘Và cận hành được thành tựu’ có nghĩa là cận định, vốn trấn áp các triền cái, cũng phát sinh.

41. අභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානන්ති අභිවිසෙසතො ජානනට්ඨෙන අභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ඉද්ධිවිධාදිපඤ්චලොකියාභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානං, අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වාති කසිණානුලොමාදීහි චුද්දසහාකාරෙහි (විසුද්ධි. 2.365) චිත්තං පරිදමෙත්වා අභිනීහාරක්ඛමං කත්වා උපෙක්ඛෙකග්ගතායොගතො අනුරූපත්තා ච රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානමෙව අභිඤ්ඤානං පාදකං පතිට්ඨාභූතං පථවාදිකසිණාරම්මණං පඤ්චමජ්ඣානං, තං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය. අධිට්ඨෙය්‍යාදිකමාවජ්ජෙත්වාති ඉද්ධිවිධඤාණස්ස පරිකම්මකාලෙ අධිට්ඨාතබ්බං විකුබ්බනීයං සතාදිකං කොමාරරූපාදිකං, දිබ්බසොතස්ස පරිකම්මකාලෙ ථූලසුඛුමභෙදං සද්දං, චෙතොපරියඤාණස්ස පරිකම්මකාලෙ පරස්ස හදයඞ්ගතවණ්ණදස්සනෙන සරාගාදිභෙදං චිත්තං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පරිකම්මසමයෙ පුරිමභවෙසු චුතිචිත්තාදිභෙදං පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධං, දිබ්බචක්ඛුස්ස පරිකම්මසමයෙ ඔභාසඵරිතට්ඨානගතං රූපං වා ආවජ්ජෙත්වා.

41. ‘Diễn tiến theo năng lực của thắng trí’ có nghĩa là diễn tiến theo năng lực của năm loại thắng trí thuộc về thế gian như thần thông biến hóa v.v…, được gọi là thắng trí (abhiññā) với ý nghĩa là biết một cách đặc biệt. ‘Sau khi xuất khỏi thiền thứ năm là nền tảng cho thắng trí’ có nghĩa là: sau khi đã rèn luyện tâm và làm cho nó có khả năng hướng đến qua mười bốn phương pháp như thuận thứ kasiṇa v.v…; do sự thích hợp từ sự kết hợp của xả và nhất tâm, chính thiền thứ năm thuộc sắc giới là nền tảng, là chỗ đứng cho các thắng trí; sau khi đã nhập thiền thứ năm có đối tượng là địa kasiṇa v.v…, và sau khi xuất khỏi thiền ấy. ‘Sau khi hướng tâm đến đối tượng cần quyết định v.v…’ có nghĩa là: đối với thần thông trí (iddhividhañāṇa), trong lúc thực hành công phu sơ khởi, hướng tâm đến đối tượng cần quyết định, đối tượng cần biến hóa, như một trăm (người), hình dạng của một cậu bé v.v…; đối với thiên nhĩ (dibbasota), trong lúc thực hành công phu sơ khởi, hướng tâm đến âm thanh, được phân biệt là thô và tế; đối với tha tâm trí (cetopariyañāṇa), trong lúc thực hành công phu sơ khởi, hướng tâm đến tâm của người khác, được phân biệt là có tham v.v…, bằng cách thấy màu sắc hiện ra ở tim; đối với túc mạng minh (pubbenivāsānussatiñāṇa), vào thời điểm thực hành công phu sơ khởi, hướng tâm đến các uẩn đã từng sống trong quá khứ, được phân biệt bởi tử tâm v.v…, trong các kiếp trước; đối với thiên nhãn (dibbacakkhu), vào thời điểm thực hành công phu sơ khởi, hướng tâm đến sắc pháp ở nơi được ánh sáng chiếu đến.

පරිකම්මං කරොන්තස්සාති ‘‘සතං හොමි, සහස්සං හොමී’’ත්‍යාදිනා පරිකම්මං කරොන්තස්ස. රූපාදීසූති පරිකම්මවිසයභූතෙසු රූපපාදකජ්ඣානසද්දපරචිත්තපුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධාදිභෙදෙසු ආරම්මණෙසු. එත්ථ හි ඉද්ධිවිධඤාණස්ස තාව පාදකජ්ඣානං, කායො, රූපාදිඅධිට්ඨානෙ රූපාදීනි චාති ඡ ආරම්මණානි[Pg.266]. තත්ථ පාදකජ්ඣානං අතීතමෙව, කායො පච්චුප්පන්නො, ඉතරං පච්චුප්පන්නමනාගතං වා. දිබ්බසොතස්ස පන සද්දොයෙව, සො ච ඛො පච්චුප්පන්නො. පරචිත්තවිජානනාය පන අතීතෙ සත්තදිවසෙසු, අනාගතෙ සත්තදිවසෙසු ච පවත්තං පරිත්තාදීසු යං කිඤ්චි තිකාලිකං චිත්තමෙව ආරම්මණං හොතීති මහාඅට්ඨකථාචරියා (විසුද්ධි. 2.416; ධ. ස. අට්ඨ. 1434).

Parikammaṃ karontassāti có nghĩa là đối với người đang thực hành chuẩn bị bằng cách (niệm) rằng: “Ta trở thành một trăm, ta trở thành một ngàn” v.v... Rūpādīsūti có nghĩa là trong các đối tượng như là sắc v.v... là những đối tượng thuộc phạm vi chuẩn bị, được phân loại thành sắc, thiền nền tảng, âm thanh, tâm của người khác, các uẩn đã từng trú ngụ trong quá khứ v.v... Ở đây, đối với thần túc thông trí, có sáu đối tượng là: thiền nền tảng, thân, và các đối tượng như sắc trong sự quyết định về sắc v.v... Trong đó, thiền nền tảng chỉ thuộc về quá khứ, thân thuộc về hiện tại, các đối tượng khác thuộc về hiện tại hoặc vị lai. Còn đối với thiên nhĩ, chỉ có âm thanh là đối tượng, và âm thanh ấy thuộc về hiện tại. Còn đối với tha tâm thông, các vị Đại Sớ Giải Sư nói rằng bất kỳ tâm nào thuộc ba thời, trong các tâm hữu hạn v.v... đã diễn ra trong bảy ngày quá khứ và bảy ngày vị lai, đều là đối tượng.

සඞ්ගහකාරා පන ‘‘චත්තාරොපි ඛන්ධා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1434) වදන්ති, කථං පනස්සා පච්චුප්පන්නචිත්තාරම්මණතා, නනු ච ආවජ්ජනාය ගහිතමෙව ඉද්ධිචිත්තස්ස ආරම්මණං හොති, ආවජ්ජනාය ච පච්චුප්පන්නචිත්තමාරම්මණං කත්වා නිරුජ්ඣමානාය තංසමකාලමෙව පරස්ස චිත්තම්පි නිරුජ්ඣතීති ආවජ්ජනජවනානං කාලවසෙන එකාරම්මණතා න සියා, මග්ගඵලවීථිතො අඤ්ඤත්ථ ආවජ්ජනජවනානං කථඤ්ච නානාරම්මණතා න අධිප්පෙතාති? අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.416; ධ. ස. අට්ඨ. 1434) තාව සන්තතිඅද්ධාපච්චුප්පන්නාරම්මණතා යොජිතා. ආනන්දාචරියො (ධ. ස. මූලටී. 1434 ථොක විසදිසං) පන භණති ‘‘පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය පච්චුප්පන්නාදිවිභාගං අකත්වා කෙවලං ‘ඉමස්ස චිත්තං ජානාමි’ච්චෙව පරිකම්මං කත්වා පුනපි පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අවිසෙසෙනෙව චිත්තං ආවජ්ජෙත්වා තිණ්ණං, චතුන්නං වා පරිකම්මානං අනන්තරං චෙතොපරියඤාණෙන පරස්ස චිත්තං පටිවිජ්ඣති රූපං විය දිබ්බචක්ඛුනා. පච්ඡා කාමාවචරචිත්තෙන සරාගාදිවවත්ථානම්පි කරොති නීලාදිවවත්ථානං විය. තානි ච සබ්බානි අභිමුඛීභූතචිත්තාරම්මණානෙව, අනිට්ඨෙ ච ඨානෙ නානාරම්මණතාදොසො නත්ථි අභින්නාකාරප්පවත්තිතො’’ති. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධා, ඛන්ධප්පටිබද්ධානි ච නාමගොත්තානි, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං හොති, දිබ්බචක්ඛුස්ස පන රූපමෙව [Pg.267] පච්චුප්පන්නන්ති අයමෙතෙසං ආරම්මණවිභාගො. යථාරහමප්පෙතීති තංතංපරිකම්මානුරූපතො අප්පෙති.

Còn các vị Toát Yếu Sư thì nói rằng: “Cả bốn uẩn (danh).” Nhưng làm thế nào mà trí ấy có đối tượng là tâm hiện tại? Chẳng phải rằng đối tượng được tâm hướng môn nắm bắt mới trở thành đối tượng của tâm thần thông sao? Và khi tâm hướng môn, sau khi đã lấy tâm hiện tại làm đối tượng, đang diệt đi, thì ngay lúc đó tâm của người khác cũng diệt. Do đó, xét về mặt thời gian, tâm hướng môn và các tâm tốc hành sẽ không có cùng một đối tượng. Và làm thế nào mà ngoài lộ trình đạo và quả, việc tâm hướng môn và các tâm tốc hành có đối tượng khác nhau lại không được chủ trương? Trước hết, trong Sớ Giải, việc có đối tượng là hiện tại theo dòng tương tục (santati-addhā-paccuppanna) đã được giải thích. Còn trưởng lão Ānanda thì nói rằng: “Sau khi xuất khỏi thiền nền tảng, không phân biệt hiện tại v.v..., chỉ thực hành chuẩn bị rằng ‘Ta biết tâm của người này’, rồi lại nhập thiền nền tảng, sau khi xuất ra, hướng tâm đến một cách không phân biệt, và sau ba hoặc bốn lần chuẩn bị, vị ấy thấu suốt tâm của người khác bằng tha tâm thông, giống như thấy sắc bằng thiên nhãn. Sau đó, bằng tâm dục giới, vị ấy cũng xác định ‘tâm có tham’ v.v..., giống như xác định ‘màu xanh’ v.v... Và tất cả những tâm ấy đều có đối tượng là tâm đã hiện khởi trước mặt, và trong trường hợp không mong muốn, không có lỗi có đối tượng khác nhau vì chúng diễn tiến theo cùng một cách thức.” Đối với túc mạng thông, các uẩn đã từng trú ngụ trong quá khứ, danh tánh và dòng họ liên quan đến các uẩn, và Niết Bàn là đối tượng. Còn đối với thiên nhãn, chỉ có sắc hiện tại là đối tượng. Đây là sự phân chia đối tượng của các trí ấy. Yathārahamappetīti có nghĩa là vị ấy áp dụng tùy theo sự chuẩn bị tương ứng.

42. ඉදානි ආරම්මණානං භෙදෙන අභිඤ්ඤාභෙදං දස්සෙතුං ‘‘ඉද්ධිවිධා’’ත්‍යාදිමාහ. අධිට්ඨානාදි ඉද්ධිප්පභෙදො එතිස්සාති ඉද්ධිවිධා. දිබ්බානං සොතසදිසතාය, දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතතාය ච දිබ්බඤ්ච තං සොතඤ්චාති දිබ්බසොතං. පරෙසං චිත්තං විඤ්ඤායති එතායාති පරචිත්තවිජානනා. අත්තනො සන්තානෙ නිවුත්ථවසෙන චෙව ගොචරනිවාසවසෙන ච පුබ්බෙ අතීතභවෙසු ඛන්ධාදීනං අනුස්සරණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සති. වුත්තනයෙන දිබ්බඤ්ච තං චක්ඛු චාති දිබ්බචක්ඛු. ‘චුතූපපාතඤාණ’න්ති පන දිබ්බචක්ඛුමෙව වුච්චති. යථාකම්මූපගඤාණඅනාගතංසඤාණානිපි දිබ්බචක්ඛුවසෙනෙව ඉජ්ඣන්ති. න හි තෙසං විසුං පරිකම්මං අත්ථි. තත්ථ අනාගතංසඤාණස්ස තාව අනාගතෙ සත්තදිවසතො පරං පවත්තනකං චිත්තචෙතසිකං දුතියදිවසතො පට්ඨාය පවත්තනකඤ්ච යං කිඤ්චි ආරම්මණං හොති. තඤ්හි සවිසයෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකන්ති. යථා කම්මූපගඤාණස්ස පන කුසලාකුසලසඞ්ඛාතා චෙතනා, චත්තාරොපි වා ඛන්ධා ආරම්මණන්ති දට්ඨබ්බං.

42. Bây giờ, để chỉ ra sự khác biệt của các thắng trí qua sự khác biệt của các đối tượng, ngài nói “iddhividhā” (thần túc thông) v.v... Iddhividhā được gọi như vậy vì nó có các loại thần thông như quyết định nguyện v.v... Dibbasotaṃ (thiên nhĩ) được gọi như vậy vì nó giống như tai của chư thiên và vì nó nương vào cảnh giới của chư thiên; nó là của chư thiên và nó là tai. Paracittavijānanā (tha tâm thông) được gọi như vậy vì tâm của người khác được biết đến nhờ nó. Pubbenivāsānussati (túc mạng thông) là sự nhớ lại các uẩn v.v... trong các kiếp quá khứ, trước đây, cả về phương diện đã từng trú ngụ trong dòng tương tục của chính mình và về phương diện đã từng là nơi hành xứ. Dibbacakkhu (thiên nhãn) được gọi như vậy theo phương pháp đã nói; nó là của chư thiên và nó là mắt. Còn ‘Cutūpapātañāṇa’ (sinh tử thông) chính là thiên nhãn được nói đến. Cả Nghiệp Báo Thông (Yathākammūpagañāṇa) và Vị Lai Thông (Anāgataṃsañāṇa) cũng thành tựu nhờ vào thiên nhãn. Vì không có sự chuẩn bị riêng biệt cho các trí ấy. Trong đó, đối với vị lai thông, bất kỳ tâm và tâm sở nào khởi lên sau bảy ngày trong tương lai, và khởi lên từ ngày thứ hai trở đi, đều là đối tượng. Vì trí ấy trong phạm vi của nó có tính chất giống như Toàn Giác Trí. Còn đối với nghiệp báo thông, cần phải hiểu rằng tư tâm sở, được gọi là thiện và bất thiện, hoặc cả bốn (danh) uẩn là đối tượng.

ගොචරවසෙන භෙදො ගොචරභෙදො.

Sự phân chia theo hành xứ được gọi là phân chia hành xứ.

ගොචරභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về sự phân chia hành xứ đã kết thúc.

සමථකම්මට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về đề mục thiền chỉ đã kết thúc.

විපස්සනාකම්මට්ඨානං

Đề mục thiền quán

විසුද්ධිභෙදවණ්ණනා

Phần giải về sự phân chia các thanh tịnh

43. අනිච්චාදිවසෙන විවිධාකාරෙන පස්සතීති විපස්සනා, අනිච්චානුපස්සනාදිකා භාවනාපඤ්ඤා. තස්සා කම්මට්ඨානං, සායෙව වා කම්මට්ඨානන්ති විපස්සනාකම්මට්ඨානං. තස්මිං විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහොති සම්බන්ධො.

43. Vipassanā (thiền quán) được gọi như vậy vì thấy theo nhiều cách khác nhau qua phương diện vô thường v.v...; đó là tuệ tu tập, như là sự tùy quán vô thường v.v... Đề mục của tuệ ấy, hoặc chính tuệ ấy là đề mục, được gọi là đề mục thiền quán. Mối liên hệ là: trong đề mục thiền quán ấy, có sự tóm thâu các thanh tịnh theo bảy cách.

44. අනිච්චතායෙව [Pg.268] ලක්ඛණං ලක්ඛිතබ්බං, ලක්ඛීයති අනෙනාති වා අනිච්චලක්ඛණං. උදයවයපටිපීළනසඞ්ඛාතදුක්ඛභාවො ව ලක්ඛණන්ති දුක්ඛලක්ඛණං. පරපරිකප්පිතස්ස අත්තනො අභාවො අනත්තතා, තදෙව ලක්ඛණන්ති අනත්තලක්ඛණං.

44. Chính trạng thái vô thường là tướng (lakkhaṇa), cần được ghi nhận, hoặc được gọi là tướng vô thường (aniccalakkhaṇa) vì người ta ghi nhận bằng tướng ấy. Chính trạng thái khổ, được gọi là sự bức bách bởi sanh và diệt, là tướng, nên gọi là tướng khổ (dukkhalakkhaṇa). Trạng thái không có một tự ngã do người khác tưởng tượng ra là vô ngã (anattatā); chính điều đó là tướng, nên gọi là tướng vô ngã (anattalakkhaṇa).

45. තිණ්ණං ලක්ඛණානං අනු අනු පස්සනා අනිච්චානුපස්සනාදිකා.

45. Sự tùy quán (anu-passanā) nhiều lần ba tướng được gọi là tùy quán vô thường v.v...

46. ඛන්ධාදීනං කලාපතො සම්මසනවසප්පවත්තං ඤාණං සම්මසනඤාණං. උප්පාදභඞ්ගානුපස්සනාවසප්පවත්තඤාණං උදයබ්බයඤාණං. උදයං මුච්චිත්වා වයෙ පවත්තං ඤාණං භඞ්ගඤාණං. සඞ්ඛාරානං භයතො අනුපස්සනාවසෙන පවත්තං ඤාණං භයඤාණං, දිට්ඨභයානං ආදීනවතො පෙක්ඛණවසෙන පවත්තං ඤාණං ආදීනවඤාණං, දිට්ඨාදීනවෙසු නිබ්බින්දනවසප්පවත්තං ඤාණං නිබ්බිදාඤාණං. නිබ්බින්දිත්වා සඞ්ඛාරෙහි මුච්චිතුකම්‍යතාවසෙන පවත්තං ඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං. මුච්චනස්ස උපායසම්පටිපාදනත්ථං පුන සඞ්ඛාරානං පරිග්ගහවසප්පවත්තං ඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං. පටිසඞ්ඛාතධම්මෙසු භයනන්දීවිවජ්ජනවසෙන අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා පවත්තං ඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. පුරිමානං නවන්නං කිච්චනිප්ඵත්තියා, උපරි ච සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං අනුකූලං ඤාණං අනුලොමඤාණං.

46. Trí tuệ diễn ra do quán xét các uẩn v.v... theo từng nhóm được gọi là Sát-na trí. Trí tuệ diễn ra do quán xét sự sanh và diệt là Sanh diệt trí. Trí tuệ diễn ra trong sự hoại diệt, sau khi đã buông bỏ sự sanh, là Hoại diệt trí. Trí tuệ diễn ra do quán xét các pháp hữu vi là đáng sợ là Hiện khởi sợ hãi trí; trí tuệ diễn ra do xem xét sự nguy hại của các pháp đáng sợ đã được thấy là Quán sự nguy hại trí; trí tuệ diễn ra do nhàm chán đối với các pháp đã thấy sự nguy hại là Yếm ly trí. Trí tuệ diễn ra do ý muốn giải thoát khỏi các pháp hữu vi sau khi đã nhàm chán là Dục thoát trí. Trí tuệ diễn ra do nắm bắt lại các pháp hữu vi để tìm phương tiện giải thoát là Thẩm sát trí. Trí tuệ diễn ra do xả bỏ, tránh xa sự sợ hãi và hoan hỷ trong các pháp đã được thẩm xét là Hành xả trí. Trí tuệ thuận theo, do sự hoàn thành phận sự của chín trí trước, và thuận theo ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề ở trên, là Thuận thứ trí.

47. අත්තසුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤතො. සංයොජනාදීහි විමුච්චනට්ඨෙන විමොක්ඛො. නිච්චනිමිත්තාදිනො අභාවතො අනිමිත්තො. පණිහිතස්ස තණ්හාපණිධිස්ස අභාවතො අප්පණිහිතො.

47. Là không, vì trống không tự ngã. Là giải thoát, vì ý nghĩa giải thoát khỏi các kiết sử v.v... Là vô tướng, vì không có tướng thường hằng v.v... Là vô nguyện, vì không có sự mong cầu của ái.

49. යො නං පාති, තං මොක්ඛෙති අපායාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛං, තදෙව කායදුච්චරිතාදීහි සංවරණතො සංවරො, සමාධානොපධාරණට්ඨෙන සීලඤ්චාති පාතිමොක්ඛසංවරසීලං. මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං රූපාදීසු සංවරණවසෙන [Pg.269] පවත්තං සීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. මිච්ඡාජීව විවජ්ජනෙන ආජීවස්ස පරිසුද්ධිවසප්පවත්තං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං. පච්චයෙ සන්නිස්සිතං තෙසං ඉදමත්ථිකතාය පච්චවෙක්ඛණසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලං. චතුබ්බිධත්තා දෙසනාසංවරපරියෙට්ඨිපච්චවෙක්ඛණවසෙන, පරිසුද්ධත්තා ච චතුපාරිසුද්ධිසීලං නාම.

49. Cái gì bảo vệ người giữ gìn nó, giải thoát người ấy khỏi các khổ ở cõi dữ v.v..., nên gọi là Biệt biệt giải thoát; chính nó là sự phòng hộ do ngăn ngừa thân ác hạnh v.v...; và là giới do ý nghĩa thiết lập và nâng đỡ, nên gọi là Giới Biệt biệt giải thoát phòng hộ. Giới diễn ra do sự phòng hộ sáu căn kể cả ý đối với các cảnh như sắc v.v... là Giới phòng hộ các căn. Giới diễn ra do sự trong sạch của mạng sống bằng cách tránh xa tà mạng là Giới thanh tịnh mạng sống. Giới liên quan đến các vật dụng, là sự quán xét chúng với mục đích sử dụng, là Giới liên quan đến vật dụng. Do có bốn loại: do thuyết giảng, do phòng hộ, do tìm cầu, và do quán xét, và do sự trong sạch, nên được gọi là Tứ thanh tịnh giới.

50. චිත්තවිසුද්ධි නාම චිත්තස්ස විනීවරණභාවාපාදනවසෙන විසොධනතො, චිත්තසීසෙන නිද්දිට්ඨත්තා, විසුද්ධත්තා චාති වා කත්වා.

50. Tâm thanh tịnh được gọi như vậy là do sự thanh lọc tâm bằng cách đưa đến trạng thái không có triền cái, hoặc do được chỉ định bằng tiêu đề 'tâm', và do sự trong sạch.

51. ‘‘ධම්මානං සාමඤ්ඤසභාවො ලක්ඛණං, කිච්චසම්පත්තියො රසො, උපට්ඨානාකාරො, ඵලඤ්ච පච්චුපට්ඨාන’’න්ති එවං වුත්තානං ලක්ඛණාදීනං ‘‘ඵුසනලක්ඛණො ඵස්සො, කක්ඛළලක්ඛණා පථවී’’ත්‍යාදිනා විත්ථාරතො, ‘‘නමනලක්ඛණං නාමං, රුප්පනලක්ඛණං රූප’’න්ත්‍යාදිනා සඞ්ඛෙපතො ච පරිග්ගහො පච්චත්තලක්ඛණාදිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජ ගහණං දුක්ඛසච්චවවත්ථානං දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම ‘‘නාමරූපතො අත්තා නත්ථී’’ති දස්සනතො දිට්ඨි ච අත්තදිට්ඨිමලවිසොධනතො විසුද්ධි චාති කත්වා.

51. “Trạng thái chung của các pháp là tướng, sự thành tựu phận sự là vị, cách thức hiện khởi là sự hiện hữu, và quả là sự hiện khởi” - sự nắm bắt các tướng v.v... đã được nói như vậy, một cách chi tiết như “xúc có tướng là chạm”, “đất có tướng là cứng” v.v..., và một cách tóm tắt như “danh có tướng là hướng đến”, “sắc có tướng là biến hoại” v.v..., bằng cách phân định và nắm bắt theo các tướng riêng v.v..., sự xác định Khổ đế, được gọi là Kiến thanh tịnh, vì là ‘kiến’ do ý nghĩa chỉ ra rằng “ngoài danh và sắc, không có tự ngã”, và là ‘thanh tịnh’ do thanh lọc cấu uế của thân kiến.

52. පච්චයපරිග්ගහොති නාමඤ්ච රූපඤ්ච පටිසන්ධියං තාව අවිජ්ජාතණ්හාඋපාදානකම්මහෙතුවසෙන නිබ්බත්තති. පවත්තියඤ්ච රූපං කම්මචිත්තඋතුආහාරපච්චයවසෙන, නාමඤ්ච චක්ඛුරූපාදිනිස්සයාරම්මණාදිපච්චයවසෙන, විසෙසතො ච යොනිසොමනසිකාරාදිචතුචක්කසම්පත්තියා කුසලං, තබ්බිපරියායෙන අකුසලං, කුසලාකුසලවසෙන විපාකො භවඞ්ගාදිවසෙන ආවජ්ජනං, ඛීණාසවසන්තානවසෙන කිරියජවනං, ආවජ්ජනඤ්ච උප්පජ්ජතීති එවං සාධාරණාසාධාරණවසෙන තීසු අද්ධාසු නාමරූපප්පවත්තියා පච්චක්ඛාදිසිද්ධස්ස කම්මාදිපච්චයස්ස පරිග්ගණ්හනං සමුදයසච්චස්ස වවත්ථානං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධාන’’න්ත්‍යාදිකාය [Pg.270] (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) සොළසවිධාය, ‘‘සත්ථරිකඞ්ඛතී’’ත්‍යාදිකාය (ධ. ස. 1123; විභ. 915) අට්ඨවිධාය ච කඞ්ඛාය විතරණතො අතික්කමනතො කඞ්ඛාවිතරණා, අහෙතුකවිසමහෙතුදිට්ඨිමලවිසොධනතො විසුද්ධි චාති කත්වා.

52. Sự nắm bắt các duyên là: danh và sắc, trước hết trong lúc tái sanh, sanh khởi do các nhân là vô minh, ái, thủ, và nghiệp. Trong dòng sinh tồn, sắc sanh khởi do các duyên là nghiệp, tâm, thời tiết, và vật thực; còn danh sanh khởi do các duyên như nhãn và sắc làm nơi nương và đối tượng v.v...; đặc biệt, thiện sanh khởi do sự thành tựu bốn bánh xe như như lý tác ý v.v..., bất thiện do ngược lại; quả sanh khởi do thiện và bất thiện, như hữu phần v.v...; sự hướng tâm, tốc hành tâm duy tác trong dòng tâm của bậc lậu tận, và sự hướng tâm cũng sanh khởi. Như vậy, sự nắm bắt các duyên đã được chứng minh như nghiệp v.v... cho sự diễn tiến của danh và sắc trong ba thời, một cách chung và riêng, là sự xác định Tập đế, được gọi là Đoạn nghi thanh tịnh, vì là ‘đoạn nghi’ do vượt qua, đoạn trừ mười sáu loại hoài nghi như “Phải chăng ta đã có trong quá khứ?” v.v... và tám loại hoài nghi như “Hoài nghi về bậc Đạo Sư” v.v...; và là ‘thanh tịnh’ do thanh lọc cấu uế của tà kiến vô nhân và dị nhân.

53. තතො පච්චයපරිග්ගහතො පරං තථාපරිග්ගහිතෙසු පච්චත්තලක්ඛණාදිවවත්ථානවසෙන, පච්චයවවත්ථානවසෙන ච පරිග්ගහිතෙසු ලොකුත්තරවජ්ජෙසු තිභූමිපරියාපන්නෙසු නාමරූපෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ පඤ්චක්ඛන්ධඡද්වාරඡළාරම්මණඡද්වාරප්පවත්තධම්මාදිවසෙන ආගතං ඛන්ධාදිනයං ආරබ්භ කලාපවසෙන පිණ්ඩවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා යං අතීතෙ ජාතං රූපං, තං අතීතෙව නිරුද්ධං. යං අනාගතෙ භාවි රූපං, තම්පි තත්ථෙව නිරුජ්ඣිස්සති. යං පච්චුප්පන්නං, තං අනාගතං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තථා අජ්ඣත්තබහිද්ධසුඛුමඔළාරිකහීනපණීතරූපාදයො. තස්මා ‘‘අනිච්චං අත්තාදිවසෙන න ඉච්චං අනුපගන්තබ්බං ඛයට්ඨෙන ඛයගමනතො, දුක්ඛං භයට්ඨෙන භයකරත්තා, අනත්තා අසාරකට්ඨෙන අත්තසාරාදිඅභාවෙනා’’ති ච ‘‘චක්ඛුං අනිච්චං…පෙ… මනො. රූපං…පෙ… ධම්මා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ත්‍යාදිනා (පටි. ම. 1.48) අතීතාදිඅද්ධාවසෙන, අතීතාදිසන්තානවසෙන, අතීතාදිඛණවසෙන ච සම්මසනඤාණෙන හුත්වාඅභාවඋදයබ්බයපටිපීළනඅවසවත්තනාකාරසඞ්ඛාතලක්ඛණත්තයසම්මසනවසප්පවත්තෙන කලාපසම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස පරිමජ්ජන්තස්ස.

53. Sau đó, sau khi đã nắm bắt các duyên, đối với danh và sắc thuộc ba cõi (ngoại trừ siêu thế), đã được phân chia theo quá khứ v.v..., đã được nắm bắt bằng cách xác định các tướng riêng v.v... và xác định các duyên, bắt đầu với phương pháp uẩn v.v... theo cách đã được trình bày như năm uẩn, sáu môn, sáu cảnh, các pháp diễn tiến qua sáu môn v.v..., tóm tắt lại theo từng nhóm, từng khối: sắc nào đã sanh trong quá khứ, sắc ấy đã diệt ngay trong quá khứ. Sắc nào sẽ có trong tương lai, sắc ấy cũng sẽ diệt ngay tại đó. Sắc nào ở hiện tại, sắc ấy diệt ngay tại đây mà không đi đến tương lai; tương tự như vậy đối với sắc trong, ngoài, vi tế, thô, hạ liệt, cao thượng v.v... Do đó, “là vô thường, không nên xem là thường hằng như tự ngã v.v..., vì có ý nghĩa là hoại diệt, đi đến sự hoại diệt; là khổ, vì có ý nghĩa là đáng sợ, gây ra sự sợ hãi; là vô ngã, vì có ý nghĩa là vô lõi, do không có tự ngã làm cốt lõi v.v...” và theo cách “nhãn là vô thường... ý. Sắc... pháp. Nhãn thức... ý thức là vô thường, khổ, vô ngã” v.v..., theo thời gian quá khứ v.v..., theo dòng tương tục quá khứ v.v..., và theo sát-na quá khứ v.v..., đối với người đang quán xét, đang trau dồi ba tướng bằng Sát-na trí theo từng nhóm, diễn ra do sự quán xét ba tướng được biết là các trạng thái không hiện hữu sau khi đã có, sanh diệt, bức bách, và không thể điều khiển.

සම්මසනඤාණෙ පන උප්පන්නෙ පුන තෙස්වෙව සඞ්ඛාරෙසු ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො, තණ්හාකම්මආහාරසමුදයා රූපසමුදයො, තථා අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධො, තණ්හාකම්මආහාරනිරොධා රූපනිරොධො’’ති [Pg.271] (පටි. ම. 1.50) එවං රූපක්ඛන්ධෙ වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙසුපි ආහාරං අපනෙත්වා ‘‘ඵස්සසමුදයා ඵස්සනිරොධා’’ති ච එවං ඵස්සං පක්ඛිපිත්වා, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා නාමරූපනිරොධා’’ති නාමරූපං පක්ඛිපිත්වා පච්චයසමුදයවසෙන, පච්චයනිරොධවසෙන ච, පච්චයෙ අනාමසිත්වා පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධෙසු නිබ්බත්තිලක්ඛණමත්තස්ස, විපරිණාමලක්ඛණමත්තස්ස ච දස්සනෙන ඛණවසෙන චාති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පච්චයවසෙන චතුධා, ඛණවසෙන එකධා චාති පඤ්චධා උදයං, පඤ්චධා වයන්ති දසදසඋදයබ්බයදස්සනවසෙන සමපඤ්ඤාසාකාරෙහි උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස යොගිනො විපස්සනාචිත්තසමුට්ඨානො සරීරතො නිච්ඡරණකආලොකසඞ්ඛාතො ඔභාසො, විපස්සනාචිත්තසහජාතා ඛුද්දිකාදිපඤ්චවිධා (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුද්දෙසවාර ඣානඞ්ගරාසිවණ්ණනා) පීති, තථා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා කායචිත්තවසෙන දුවිධා පස්සද්ධි, බලවසද්ධින්ද්‍රියසඞ්ඛාතො අධිමොක්ඛො, සම්මප්පධානකිච්චසාධකො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගසඞ්ඛාතො පග්ගහො, අතිපණීතං සුඛං, ඉන්දවිස්සට්ඨවජිරසදිසං තිලක්ඛණවිපස්සනාභූතං ඤාණං, සතිපට්ඨානභූතා චිරකතාදිඅනුස්සරණසමත්ථා උපට්ඨානසඞ්ඛාතා සති, සමප්පවත්තවිපස්සනාසහජාතා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගභූතා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා, මනොද්වාරෙ ආවජ්ඣනුපෙක්ඛා චාති දුවිධාපි උපෙක්ඛා, ඔභාසාදීසු උප්පන්නෙසු ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපො ඔභාසො උප්පන්නපුබ්බො’’ත්‍යාදිනා (විසුද්ධි. 2.733) නයෙන තත්ථ ආලයං කුරුමානා සුඛුමතණ්හා රූපනිකන්තිචාති ඔභාසාදීසු දසසු විපස්සනුපක්කිලෙසෙසු උප්පන්නෙසු ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපා ඔභාසාදයො උප්පන්නපුබ්බා අද්ධා මග්ගප්පත්තොස්මි, ඵලප්පත්තොස්මී’’ති (විසුද්ධි. 2.733) අග්ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ ඔභාසාදයො [Pg.272] තණ්හාදිට්ඨිමානවත්ථුතාය න මග්ගො, අථ ඛො විපස්සනුපක්කිලෙසා එව, තබ්බිනිමුත්තං පන වීථිපටිපන්නං විපස්සනාඤාණං මග්ගො’’ති එවං මග්ගාමග්ගලක්ඛණස්ස වවත්ථානං නිච්ඡයනං මග්ගාමග්ගස්ස ජානනතො, දස්සනතො, අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය විසොධනතො ච මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

Còn khi tư duy trí (sammasanañāṇa) đã sanh khởi, lại nữa, đối với chính các pháp hữu vi ấy, (hành giả quán xét) rằng: ‘Do vô minh tập khởi nên sắc tập khởi, do ái, nghiệp, vật thực tập khởi nên sắc tập khởi; cũng vậy, do vô minh diệt nên sắc diệt, do ái, nghiệp, vật thực diệt nên sắc diệt.’ Như vậy đối với sắc uẩn; còn đối với các thọ, tưởng, hành uẩn thì loại bỏ vật thực và thêm vào xúc rằng: ‘Do xúc tập khởi nên (thọ, tưởng, hành) tập khởi, do xúc diệt nên (thọ, tưởng, hành) diệt;’ đối với thức uẩn thì thêm vào danh sắc rằng: ‘Do danh sắc tập khởi nên (thức) tập khởi, do danh sắc diệt nên (thức) diệt.’ (Hành giả quán xét) theo cách duyên tập khởi và theo cách duyên diệt; và bằng cách không tư duy về duyên mà chỉ thấy đặc tính sanh khởi và đặc tính biến hoại nơi các uẩn hiện tại, tức là theo cách sát-na. Như vậy, trong mỗi uẩn, có bốn cách theo duyên và một cách theo sát-na, thành ra có năm cách sanh và năm cách diệt. Đối với hành giả sơ cơ tu tập minh sát, người đang quán chiếu sự sanh và diệt bằng sanh diệt trí (udayabbayañāṇa) theo năm mươi phương diện qua việc thấy mười cách sanh và mười cách diệt, thì hào quang (obhāsa) phát ra từ thân, do tâm minh sát làm sanh khởi; hỷ (pīti) có năm loại như tiểu hỷ v.v... đồng sanh với tâm minh sát; cũng vậy, khinh an (passaddhi) có hai loại theo thân và tâm, với đặc tính làm lắng dịu sự bứt rứt của thân và tâm; thắng giải (adhimokkha) tức là tín quyền mạnh mẽ; sự tinh cần (paggaha) tức là tấn giác chi, thực hiện phận sự của chánh cần; lạc (sukha) rất vi tế; trí (ñāṇa) là minh sát về ba tướng, giống như tia sét do trời Đế Thích phóng ra; niệm (sati) là sự hiện khởi, có khả năng ghi nhớ những điều đã làm từ lâu, là nền tảng của tứ niệm xứ; cả hai loại xả (upekkhā) là hành xả (tatramajjhattupekkhā) là xả giác chi, đồng sanh với minh sát đang diễn tiến quân bình, và hướng môn xả (āvajjhanupekkhā) ở ý môn; và ái vi tế (sukhumataṇhā) hay sự ưa thích sắc (rūpanikanti) là sự luyến ái vào hào quang v.v... khi chúng sanh khởi, theo cách ‘Ồ, trước đây hào quang như thế này chưa từng sanh khởi cho ta.’ Khi mười phiền não của minh sát (vipassanupakkilesa) là hào quang v.v... sanh khởi, hành giả không chấp thủ rằng: ‘Ồ, trước đây hào quang v.v... như thế này chưa từng sanh khởi cho ta, chắc chắn ta đã đắc đạo, đắc quả,’ mà (nhận thức rằng): ‘Hào quang v.v... này là đối tượng của ái, tà kiến, và ngã mạn, nên không phải là đạo; mà chúng chỉ là phiền não của minh sát. Trái lại, trí minh sát đã đi vào lộ trình, thoát khỏi chúng, mới là đạo.’ Như vậy, sự xác định, quyết định đặc tính của đạo và phi đạo, do biết, do thấy đạo và phi đạo, và do thanh lọc tưởng lầm phi đạo là đạo, được gọi là Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh (maggāmaggañāṇadassanavisuddhi).

54. යාවානුලොමාති යාව සච්චානුලොමඤාණා. නව විපස්සනාඤාණානීති (විසුද්ධි. 2.737 ආදයො) ඛන්ධානං උදයඤ්ච වයඤ්ච ජානනකං උදයබ්බයඤාණං, උදයං මුඤ්චිත්වා භඞ්ගමත්තානුපෙක්ඛකං භඞ්ගඤාණං, භඞ්ගවසෙන උපට්ඨිතානං සීහාදීනං විය භායිතබ්බාකාරානුපෙක්ඛකං භයඤාණං, තථානුපෙක්ඛිතානං ආදිත්තඝරස්ස විය ආදීනවාකාරානුපෙක්ඛකං ආදීනවඤාණං, දිට්ඨාදීනවෙසු නිබ්බින්දනවසෙන පවත්තං නිබ්බිදාඤාණං, ජාලාදිතො මච්ඡාදිකා විය තෙහි තෙභූමකධම්මෙහි මුච්චිතුකාමතාවසෙන පවත්තං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං, මුච්චනුපායසම්පාදනත්ථං දිට්ඨාදීනවෙසුපි සමුද්දසකුණී විය පුනප්පුනං සම්මසනවසප්පත්තං පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං, චත්තභරියො පුරිසො විය දිට්ඨාදීනවෙසු තෙසු සඞ්ඛාරෙසු උපෙක්ඛනාකාරප්පවත්තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං, අනිච්චාදිලක්ඛණවිපස්සනතාය හෙට්ඨා පවත්තානං අට්ඨන්නං විපස්සනාඤාණානං, උද්ධං මග්ගක්ඛණෙ අධිගන්තබ්බානං සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මානඤ්ච අනුලොමතො මග්ගවීථියං ගොත්‍රභුතො පුබ්බෙ පවත්තං සච්චානුලොමිකඤාණසඞ්ඛාතං නවමං අනුලොමඤාණන්ති ඉමානි නව ඤාණානි ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා පටිපදාභාවතො තිලක්ඛණජානනට්ඨෙන, පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන, පටිපක්ඛතො විසුද්ධත්තා ච පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

54. ‘Cho đến thuận thứ’ nghĩa là cho đến thuận thứ đế trí. Chín tuệ minh sát là: sanh diệt trí (udayabbayañāṇa) biết sự sanh và diệt của các uẩn; hoại trí (bhaṅgañāṇa) quán xét chỉ sự hoại diệt, bỏ qua sự sanh; bố úy trí (bhayañāṇa) quán xét các pháp hiện khởi qua sự hoại diệt như là đáng sợ, giống như (thấy) sư tử v.v...; quá hoạn trí (ādīnavañāṇa) quán xét các pháp đã được quán xét như vậy như là sự nguy hại, giống như ngôi nhà đang cháy; yếm ly trí (nibbidāñāṇa) sanh khởi do sự nhàm chán đối với những nguy hại đã thấy; dục thoát trí (muccitukamyatāñāṇa) sanh khởi do ý muốn thoát khỏi các pháp tam giới ấy, giống như cá muốn thoát khỏi lưới; thẩm sát trí (paṭisaṅkhānupassanāñāṇa) đạt đến trạng thái tư duy lặp đi lặp lại ngay cả đối với những nguy hại đã thấy để tìm phương tiện giải thoát, giống như con chim biển (tìm bờ); hành xả trí (saṅkhārupekkhāñāṇa) sanh khởi với thái độ thờ ơ đối với các pháp hữu vi có những nguy hại đã thấy, giống như người đàn ông đã ly dị vợ; và trí thứ chín là thuận thứ trí (anulomañāṇa), còn gọi là thuận thứ đế trí (saccānulomikañāṇa), sanh khởi trước chuyển tộc (gotrabhu) trong lộ trình đạo, thuận theo tám tuệ minh sát đã sanh khởi trước đó do minh sát về các tướng vô thường v.v..., và thuận theo ba mươi bảy phẩm trợ đạo sẽ được chứng đắc ở sát-na đạo về sau. Chín trí này là pháp hành của tri kiến thanh tịnh; do ý nghĩa biết ba tướng, do ý nghĩa thấy một cách trực tiếp, và do đã thanh tịnh khỏi các pháp đối nghịch, nên được gọi là Hành đạo tri kiến thanh tịnh (paṭipadāñāṇadassanavisuddhi).

55. විපස්සනාය පරිපාකො විපස්සනාපරිපාකො, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. තං ආගම්ම පටිච්ච. ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතීති [Pg.273] ‘‘ඉදානි අප්පනාසඞ්ඛාතො ලොකුත්තරමග්ගො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වත්තබ්බක්ඛණෙ. යං කිඤ්චීති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය ගහිතෙසු තීසු එකං යං කිඤ්චි.

55. Sự chín muồi của minh sát là sự viên mãn của minh sát, (đó là) hành xả trí. Dựa vào đó, nương vào đó. ‘Bây giờ an chỉ sẽ sanh khởi’ có nghĩa là ‘bây giờ đạo siêu thế, được gọi là an chỉ, sẽ sanh khởi.’ ‘Bất cứ cái nào’ nghĩa là bất cứ một trong ba (tướng) đã được hành xả trí nắm bắt.

56. විපස්සනාය මත්ථකප්පත්තියා සිඛාප්පත්තා. අනුලොමඤාණසහිතතාය සානුලොමා. සා එව සඞ්ඛාරෙසු උදාසීනත්තා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා. යථානුරූපං අපායාදිතො, සඞ්ඛාරනිමිත්තතො ච වුට්ඨහනතො වුට්ඨානසඞ්ඛාතං මග්ගං ගච්ඡතීති වුට්ඨානගාමිනී.

56. Đã đạt đến đỉnh cao, do đã đạt đến chóp đỉnh của minh sát. Có thuận thứ, do đi cùng với thuận thứ trí. Chính nó là hành xả, do thái độ thờ ơ đối với các pháp hữu vi. Dẫn đến xuất khởi (vuṭṭhānagāminī) vì nó đi đến đạo, được gọi là sự xuất khởi, do thoát ra khỏi khổ cảnh v.v... và khỏi tướng hữu vi một cách tương ứng.

57. අභිසම්භොන්තන්ති පාපුණන්තං.

57. ‘Đang chứng ngộ’ (abhisambhontaṃ) nghĩa là đang đạt đến.

58. පරිජානන්තොති ‘‘එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො ඌනාධික’’න්ති පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්තො. සච්ඡිකරොන්තොති ආරම්මණකරණවසෙන පච්චක්ඛං කරොන්තො. මග්ගසච්චං භාවනාවසෙනාති මග්ගසච්චසඞ්ඛාතස්ස සම්පයුත්තමග්ගසඞ්ඛාතස්ස චතුත්ථසච්චස්ස සහජාතාදිපච්චයො හුත්වා වඩ්ඪනවසෙන. එකස්සෙව ඤාණස්ස චතුකිච්චසාධනං පදීපාදීනං වට්ටිදාහාදිචතුකිච්චදස්සනතො, ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සතී’’ත්‍යාදි (සං. නි. 5.1100; විසුද්ධි. 2.839) ආගමතො ච සම්පටිච්ඡිතබ්බං.

58. Liễu tri có nghĩa là biết bằng cách xác định rằng: ‘Khổ chỉ có chừng ấy, không thiếu không hơn thế’. Tác chứng có nghĩa là làm cho hiển nhiên theo cách lấy làm đối tượng. Tu tập Đạo đế có nghĩa là theo cách làm cho tăng trưởng bằng việc trở thành duyên đồng sanh v.v... cho chân đế thứ tư được gọi là Đạo đế, được gọi là đạo tương ưng. Việc một tuệ duy nhất hoàn thành bốn phận sự cần được chấp nhận từ ví dụ về việc ngọn đèn v.v... thực hiện bốn phận sự là đốt tim đèn v.v..., và từ Thánh điển (như): ‘Này các Tỳ khưu, người nào thấy khổ’ v.v... (S. v. 422; Vism. xxii. 91).

59. ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වාති මග්ගුප්පත්තියා අනුරූපතො ද්වෙ වා තීණි වා ඵලචිත්තානි අපනීතග්ගිම්හි ඨානෙ උණ්හත්තනිබ්බාපනත්ථාය ඝටෙහි අභිසිඤ්චමානමුදකං විය සමුච්ඡින්නකිලෙසෙපි සන්තානෙ දරථපටිප්පස්සම්භකානි හුත්වා පවත්තිත්වා, තෙසං පවත්තියාති වුත්තං හොති. පච්චවෙක්ඛණඤාණානීති මග්ගඵලාදිවිසයානි කාමාවචරඤාණානි, යානි සන්ධාය ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (මහාව. 23) වුත්තං.

59. Sau khi hai ba tâm quả sanh khởi có nghĩa là: sau khi hai hoặc ba tâm quả, tùy theo sự sanh khởi của đạo, đã sanh khởi để làm lắng dịu sự phiền não trong dòng tương tục ngay cả khi các phiền não đã được đoạn tận, giống như nước được tưới từ các bình để làm dịu sức nóng ở nơi lửa đã được dập tắt, thì được nói là sự sanh khởi của chúng. Các tuệ quán xét là các tuệ Dục giới có đối tượng là đạo, quả v.v..., liên quan đến chúng, đã được nói rằng: ‘Trong sự giải thoát, có tuệ rằng đã được giải thoát’ (Vin. i. 16).

60. ඉදානි පච්චවෙක්ඛණාය භූමිං දස්සෙතුං ‘‘මග්ගං ඵලඤ්චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘ඉමිනාව වතාහං මග්ගෙන ආගතො’’ති [Pg.274] මග්ගං පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘අයං නාම මෙ ආනිසංසො ලද්ධො’’ති තස්ස ඵලං, තතො ‘‘අයං නාම මෙ ධම්මො ආරම්මණතො සච්ඡිකතො’’ති නිබ්බානඤ්ච පණ්ඩිතො පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා පහීනා’’ති පහීනෙ කිලෙසෙ, ‘‘ඉමෙ නාම අවසිට්ඨා’’ති අවසිට්ඨකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති වා, න වා. කොචි සෙක්ඛො පච්චවෙක්ඛති, කොචි න පච්චවෙක්ඛති. තත්ථ කාමචාරොත්‍යධිප්පායො. තථා හි මහානාමො සක්කො ‘‘කො සු නාම මෙ ධම්මො අජ්ඣත්තං අප්පහීනො’’ති (ම. නි. 1.175; විසුද්ධි. 2.812) අප්පහීනෙ කිලෙසෙ පුච්ඡි. අරහතො පන අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණං නත්ථි සබ්බකිලෙසානං පහීනත්තා, තස්මා තිණ්ණං සෙක්ඛානං පන්නරස අරහතො චත්තාරීති එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානීති දට්ඨබ්බං.

60. Bây giờ, để chỉ ra nền tảng của sự quán xét, câu ‘đạo và quả’ v.v... đã được nói. Trong đó, vị ấy quán xét đạo rằng: ‘Ta đã đến bằng chính con đường này’. Sau đó, (quán xét) quả của nó rằng: ‘Quả báo này đã được ta đắc’. Sau đó, bậc trí quán xét cả Níp-bàn rằng: ‘Pháp này đã được ta tác chứng bằng cách lấy làm đối tượng’. Sau đó, vị ấy quán xét các phiền não đã đoạn tận rằng: ‘Những phiền não này đã được ta đoạn tận’, và quán xét các phiền não còn sót lại rằng: ‘Những phiền não này còn sót lại’, hoặc không. Vị hữu học nào đó quán xét, vị nào đó không quán xét. Ý nghĩa là, ở đây có sự tự do hành động. Thật vậy, Mahānāma dòng Sakka đã hỏi về các phiền não chưa được đoạn tận rằng: ‘Pháp nào trong nội tâm của con chưa được đoạn tận?’ (M. i. 91; Vism. xxii. 19). Nhưng đối với bậc A-la-hán, không có sự quán xét các phiền não còn sót lại, vì tất cả phiền não đã được đoạn tận. Do đó, cần phải hiểu rằng có mười chín tuệ quán xét: mười lăm của ba bậc hữu học và bốn của bậc A-la-hán.

ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනාති (විසුද්ධි. 2.662 ආදයො) සීලචිත්තවිසුද්ධීනං වසෙන මූලභූතානං ද්වින්නං, දිට්ඨිවිසුද්ධිආදීනං වසෙන සරීරභූතානං චතුන්නන්ති එතාසං ඡන්නං විසුද්ධීනං කමෙන. චතුන්නං සච්චානං ජානනතා, පච්චක්ඛකරණතො, කිලෙසමලෙහි විසුද්ධත්තා ච ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

Theo thứ tự của sáu thanh tịnh (Vism. xviii. 1ff.) có nghĩa là: theo thứ tự của sáu thanh tịnh này, gồm hai thanh tịnh làm nền tảng là Giới thanh tịnh và Tâm thanh tịnh, và bốn thanh tịnh làm thân là Kiến thanh tịnh v.v... Được gọi là Tri kiến thanh tịnh vì biết bốn chân đế, vì làm cho hiển nhiên, và vì thanh tịnh khỏi các cấu uế của phiền não.

එත්ථාති විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ.

Ở đây có nghĩa là trong đề mục thiền minh sát.

විසුද්ධිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về các loại thanh tịnh đã kết thúc.

විමොක්ඛභෙදවණ්ණනා

Phần giải về các loại giải thoát

61. තත්ථ තස්මිං උද්දෙසෙ. සඞ්ඛාරෙසු ‘‘යො අත්තාභිනිවෙසො කම්මස්ස කාරකො ඵලස්ස ච වෙදකො එසො මෙ අත්තා’’ති එවං අභිනිවෙසො දළ්හග්ගාහො, තං මුඤ්චන්තී [Pg.275] ‘‘අනත්තා’’ති පවත්තා අනුපස්සනාව අත්තසුඤ්ඤතාකාරානුපස්සනතො සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං පටිපක්ඛතො විමුත්තිවසෙන විමොක්ඛසඞ්ඛාතස්ස ලොකුත්තරං මග්ගඵලස්ස ද්වාරං හොති.

61. Trong đó, tức là trong phần đề mục ấy. Sự quán chiếu diễn tiến rằng ‘vô ngã’, do từ bỏ sự chấp thủ, sự nắm giữ kiên cố trong các pháp hữu vi rằng: ‘Sự chấp thủ vào tự ngã nào là tác nhân của nghiệp và là người cảm thọ quả, đó là tự ngã của ta’, chính sự quán chiếu ấy, do quán xét khía cạnh không có tự ngã, được gọi là không quán, là cửa ngõ giải thoát, tức là trở thành cánh cửa cho đạo và quả siêu thế được gọi là giải thoát, theo cách giải thoát khỏi đối nghịch.

62. සඞ්ඛාරෙසු ‘‘අනිච්ච’’න්ති පවත්තා අනුපස්සනා අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති (අ. නි. 4.49; පටි. ම. 1.236; විභ. 939) පවත්තං සඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිවිපල්ලාසසඞ්ඛාතං විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී පජහන්තී විපල්ලාසනිමිත්තරහිතාකාරානුපස්සනතො අනිමිත්තානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොතීති සම්බන්ධො.

62. Sự quán chiếu diễn tiến rằng ‘vô thường’ trong các pháp hữu vi, do từ bỏ, đoạn trừ tướng điên đảo được gọi là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo, vốn diễn tiến trong cái vô thường rằng ‘thường’ (A. ii. 52; Ps. i. 129; Vibh. 375), và do quán xét khía cạnh không có tướng điên đảo, được gọi là vô tướng quán, trở thành cửa ngõ giải thoát. Đây là mối liên hệ.

63. ‘‘දුක්ඛ’’න්ති පවත්තානුපස්සනා සඞ්ඛාරෙසු ‘‘එතං මම, එතං සුඛ’’න්ත්‍යාදිනා නයෙන පවත්තං කාමභවතණ්හාසඞ්ඛාතං තණ්හාපණිධිං තණ්හාපත්ථනං මුඤ්චන්තී දුක්ඛාකාරදස්සනෙන පරිච්චජන්තී පණිධිරහිතාකාරානුපස්සනතො අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම.

63. Sự quán chiếu diễn tiến rằng ‘khổ’, do từ bỏ sự ước muốn của ái, sự mong cầu của ái, được gọi là dục ái và hữu ái, vốn diễn tiến trong các pháp hữu vi theo phương cách ‘đây là của tôi, đây là lạc’ v.v..., từ bỏ bằng cách thấy khía cạnh khổ, và do quán xét khía cạnh không có sự ước muốn, được gọi là vô nguyện quán.

64. තස්මාති යස්මා එතාසං තිස්සන්නං එතානි තීණි නාමානි, තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති. මග්ගො සුඤ්ඤතො නාම විමොක්ඛො හොති ආගමනවසෙන ලද්ධනාමත්තා.

64. Do đó có nghĩa là: bởi vì ba loại quán này có ba tên gọi này, cho nên, nếu minh sát dẫn đến xuất khởi quán xét theo phương diện vô ngã, thì đạo trở thành giải thoát được gọi là không giải thoát, vì có tên gọi được nhận theo cách thức đi đến.

66. විපස්සනාගමනවසෙනාති විපස්සනාසඞ්ඛාතාගමනවසෙන. ආගච්ඡති එතෙන මග්ගො, ඵලඤ්චාති විපස්සනාමග්ගො ඉධ ආගමනං නාම.

66. Theo cách thức đi đến của minh sát có nghĩa là theo cách thức đi đến được gọi là minh sát. Đạo và quả đi đến bằng phương tiện này, vì vậy con đường minh sát ở đây được gọi là sự đi đến.

67. යථාවුත්තනයෙනාති පුබ්බෙ වුත්තඅනත්තානුපස්සනාදිවසෙන. යථාසකං ඵලමුප්පජ්ජමානම්පීති යථාලද්ධමග්ගස්ස ඵලභූතං අත්තනො අත්තනො ඵලං උප්පජ්ජමානම්පි මග්ගාගමනවසෙන අලභිත්වා විපස්සනාගමනවසෙනෙව තීණි නාමානි ලභති [Pg.276] ඵලසමාපත්තිකාලෙ තදා මග්ගප්පවත්තාභාවෙන තස්ස ද්වාරභාවායොගතො. ආරම්මණවසෙනාති සබ්බසඞ්ඛාරසුඤ්ඤතත්තා, සඞ්ඛාරනිමිත්තරහිතත්තා, තණ්හාපණිධිරහිතත්තා ච සුඤ්ඤතඅනිමිත්තඅප්පණිහිතනාමවන්තං නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තත්තා තස්ස වසෙන. සරසවසෙනාති රාගාදිසුඤ්ඤතත්තා, රූපනිමිත්තාදිආරම්මණරහිතත්තා, කිලෙසපණිධිරහිතත්තා අත්තනො ගුණවසෙන. සබ්බත්ථාති මග්ගවීථියං, ඵලසමාපත්තිවීථියඤ්ච. සබ්බෙසම්පීති මග්ගස්ස, ඵලස්සපි.

67. Theo phương pháp đã nói có nghĩa là theo cách vô ngã quán v.v... đã được nói trước đây. Mặc dù quả của mỗi bậc sanh khởi có nghĩa là: mặc dù quả của mỗi bậc, vốn là quả của đạo đã đắc, đang sanh khởi, nó không nhận được (tên gọi) theo cách thức đi đến của đạo, mà nhận được ba tên gọi chỉ theo cách thức đi đến của minh sát, bởi vì vào lúc nhập quả định, khi đó đạo không diễn tiến nên không thích hợp làm cửa ngõ. Theo cách thức đối tượng có nghĩa là: theo cách đó, vì nó diễn tiến bằng cách lấy Níp-bàn làm đối tượng, Níp-bàn vốn có tên là không, vô tướng, vô nguyện do tánh chất không có tất cả các pháp hữu vi, không có tướng của các pháp hữu vi, và không có sự ước muốn của ái. Theo cách thức tự tánh có nghĩa là: theo cách thức phẩm chất của chính nó, do tánh chất không có tham v.v..., không có đối tượng là tướng sắc v.v..., và không có sự ước muốn của phiền não. Ở mọi nơi có nghĩa là trong lộ trình đạo và trong lộ trình nhập quả định. Của tất cả có nghĩa là của cả đạo và quả.

විමොක්ඛභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về các loại giải thoát đã kết thúc.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා

Phần giải về các loại cá nhân

68. සත්තක්ඛත්තුං සත්තසු වාරෙසු කාමසුගතියං පටිසන්ධිග්ගහණං පරමං එතස්සාති සත්තක්ඛත්තුපරමො න පන අට්ඨමාදිකාමභවගාමීත්‍යධිප්පායො. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘න තෙ භවං අට්ඨමමාදියන්තී’’ති (ඛු. පා. 6.9; සු. නි. 232; නෙත්ති. 115). රූපාරූපසුගතිභවං පන සත්තවාරතො පරම්පි ගච්ඡතීති ආචරියා.

68. Sattakkhattuparamo có nghĩa là vị này tối đa bảy lần, trong bảy phen, thọ sanh trong cõi thiện thú dục giới, chứ không phải là người đi đến sanh hữu dục giới lần thứ tám trở đi. Điều này được nói đến trong câu: “Vị ấy không còn sanh hữu lần thứ tám” (Khu. pā. 6.9; Su. ni. 232; Netti. 115). Tuy nhiên, các vị A-xà-lê nói rằng vị ấy có thể đi đến sanh hữu thiện thú sắc giới và vô sắc giới nhiều hơn bảy lần.

69. රාගදොසමොහානන්ති මොහග්ගහණං රාගදොසෙකට්ඨමොහං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං.

69. Trong cụm từ rāgadosamohānaṃ (tham, sân, si), cần hiểu rằng việc đề cập đến si ở đây là ám chỉ đến si đi cùng với tham và sân.

70. ඛීණා චත්තාරො ආසවා එතස්සාති ඛීණාසවො. දක්ඛිණාරහෙසු අග්ගත්තා අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො.

70. Khīṇāsavo (Lậu Tận) là vị đã đoạn tận bốn lậu hoặc. Aggadakkhiṇeyyo (Bậc Ứng Cúng Tối Thượng) là bậc cao nhất trong số những người đáng được cúng dường.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về sự phân loại các hạng người đã kết thúc.

සමාපත්තිභෙදවණ්ණනා

Giải về sự phân loại các bậc thiền chứng.

72. සබ්බෙසම්පීති චතුන්නම්පි අරියපුග්ගලානං.

72. Sabbesampi (của tất cả) nghĩa là của cả bốn bậc Thánh nhân.

73. චිත්තචෙතසිකානං [Pg.277] අප්පවත්තිසඞ්ඛාතස්ස නිරොධස්ස සමාපත්ති නිරොධසමාපත්ති, දිට්ඨෙව ධම්මෙ චිත්තනිරොධං පත්වා විහරණං. අනාගාමීනඤ්චාති කාමරූපභවට්ඨානං අට්ඨසමාපත්තිලාභීනමෙව අනාගාමීනං, තථා ඛීණාසවානඤ්ච. තත්ථාති නිරොධසමාපත්තියං. යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වාති එවං සමථවිපස්සනානං යුගනද්ධභාවාපාදනවසෙන යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, තාව ගන්ත්වා. අධිට්ඨෙය්‍යාදිකන්ති කායපටිබද්ධං ඨපෙත්වා විසුං විසුං ඨපිතචීවරාදිපරික්ඛාරගෙහාදීනං අග්ගිආදිනා අවිනාසනාධිට්ඨානං, සංඝපටිමානනසත්ථුපක්කොසනානං පුරෙතරං වුට්ඨානං, සත්තාහබ්භන්තරෙ ආයුසඞ්ඛාරප්පවත්තිඔලොකනන්ති චතුබ්බිධං අධිට්ඨානාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා.

73. Nirodhasamāpatti (Diệt Thọ Tưởng Định) là sự chứng đắc trạng thái diệt, được gọi là sự không sanh khởi của tâm và tâm sở; là sự an trú sau khi đã đạt đến sự diệt tận của tâm ngay trong hiện tại. Và (sự chứng đắc này) chỉ dành cho các vị Bất Lai đã đắc tám bậc thiền chứng, trú trong cõi dục và cõi sắc, và cũng như cho các bậc Lậu Tận. Tattha (trong đó) nghĩa là trong Diệt Thọ Tưởng Định. Yāva ākiñcaññāyatanaṃ gantvā (sau khi đi đến Vô Sở Hữu Xứ) nghĩa là sau khi đi đến đó bằng cách hợp nhất chỉ và quán. Adhiṭṭheyyādikanti (các việc cần chú nguyện, v.v.) là sau khi đã làm bốn việc chuẩn bị (pubbakicca) gồm: (1) sự chú nguyện không bị hủy hoại bởi lửa, v.v., đối với y bát, vật dụng, trú xứ, v.v., được đặt riêng, ngoại trừ những gì liên quan đến thân; (2) sự xuất định trước khi Tăng chúng chờ đợi hoặc bậc Đạo Sư cho gọi; (3) sự quán xét về sự tồn tại của mạng căn trong vòng bảy ngày.

සමාපත්තිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về sự phân loại các bậc thiền chứng đã kết thúc.

විපස්සනාකම්මට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về đề mục thiền quán đã kết thúc.

උය්‍යොජනවණ්ණනා

Giải về phần kết luận.

75. පටිපත්තිරසස්සාදන්ති ඣානසුඛඵලසුඛාදිභෙදං සමථවිපස්සනාපටිපත්තිරසස්සාදං.

75. Paṭipattirasassādaṃ (vị của sự thực hành) là sự nếm trải vị của sự thực hành chỉ và quán, được phân chia thành lạc của thiền, lạc của quả, v.v.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Như vậy, trong bộ sớ giải Abhidhammatthasaṅgaha tên là Abhidhammatthavibhāvinī.

කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về chương các đề mục thiền đã kết thúc.

නිගමනවණ්ණනා

Giải về phần kết luận.

(ක) චාරිත්තෙන කුලාචාරෙන සොභිතෙ විසාලකුලෙ උදයො නිබ්බත්ති යස්ස, තෙන, කම්මාදිවිසයාය සද්ධාය අභිවුද්ධො පරිසුද්ධො ච දානසීලාදිගුණානං උදයො යස්ස, තෙන, නම්පව්හයෙන නම්පනාමකෙන, පරානුකම්පං සාසනෙ සුඛොතරණපරිපාචනලක්ඛණං පරානුග්ගහං, පණිධාය පත්ථෙත්වා යං පකරණං පත්ථිතං අභියාචිතං, තං එත්තාවතා පරිනිට්ඨිතන්ති යොජනා.

(Ka) Cách nối kết câu: Tác phẩm này, được ước nguyện và thỉnh cầu, đến đây đã được hoàn thành. (Tác phẩm này được thỉnh cầu) bởi vị ấy, người có sự sanh khởi, tức là sự ra đời, trong một gia tộc lớn (visālakule) được tô điểm bởi hạnh kiểm và gia phong (cārittena kulācārena); bởi vị ấy, người có sự phát sanh các đức tánh như bố thí, trì giới, v.v., được tăng trưởng và thanh tịnh nhờ vào niềm tin nơi nghiệp, v.v.; bởi vị có tên là Nampa; (vị ấy đã thỉnh cầu) với lòng bi mẫn đối với người khác, tức là sự hỗ trợ người khác, có đặc tính là làm cho họ thuần thục để dễ dàng vượt qua (khổ) trong giáo pháp, sau khi đã phát nguyện và mong muốn.

(ඛ) තෙන [Pg.278] පකරණප්පසුතෙන විපුලෙන පුඤ්ඤෙන පඤ්ඤාවදාතෙන අරියමග්ගපඤ්ඤාපරිසුද්ධෙන සීලාදිගුණෙන සොභිතා. තතොයෙව ලජ්ජිනො භික්ඛූ, ධඤ්ඤානං අධිවාසභූතං, උදිතොදිතං අච්චන්තප්පසිද්ධං, මූලසොමං නාම විහාරං, පුඤ්ඤවිභවස්ස උදයසඞ්ඛාතාය මඞ්ගලත්ථාය ආයුකන්තං මඤ්ඤන්තු, තත්ථ නිවාසිනො භික්ඛූ ඊදිසා හොන්තූත්‍යධිප්පායො.

(Kha) (Các vị tỳ-khưu) được trang nghiêm bởi các đức tánh như giới, v.v., được thanh lọc bởi trí tuệ của Thánh đạo, và bởi phước báu rộng lớn, trong sạch phát sanh từ tác phẩm này. Do đó, mong rằng các vị tỳ-khưu có lòng tàm quý hãy xem ngôi tự viện tên là Mūlasoma – nơi ở của những người có phước, vô cùng nổi tiếng – là nơi đáng mến vì mục đích tốt lành, được gọi là sự phát sanh của năng lực phước báu. Ý muốn nói là: mong rằng các vị tỳ-khưu trú tại đó sẽ là những người như vậy.

නිගමනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Phần giải về kết luận đã kết thúc.

නිට්ඨිතා චායං අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නාම.

Và tác phẩm tên là Abhidhammatthavibhāvinī này đã được hoàn thành.

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහටීකා.

Phụ chú giải Abhidhammatthasaṅgaha.

නිගමනකථා

Lời kết.

1. රම්මෙ පුලත්ථිනගරෙ නගරාධිරාජෙ,රඤ්ඤා පරක්කමභුජෙන මහාභුජෙන;

කාරාපිතෙ වසති ජෙතවනෙ විහාරෙ;

යො රම්මහම්මියවරූපවනාභිරාමෙ.

1. Vị ấy, người trú tại tu viện Jetavana, một nơi khả ái với những lâu đài tuyệt đẹp và những khu rừng xinh tươi, được xây dựng trong thành phố Pulatthi đáng mến, vua của các thành phố, bởi đức vua Parakkamabhuja (Parākramabāhu) vĩ đại.

2. සම්පන්නසීලදමසංයමතොසිතෙහි,සම්මානිතො වසිගණෙහි ගුණාකරෙහි;

පත්තො මුනින්දවචනාදිසු නෙකගන්ථ-ජාතෙසු චාචරියතං මහිතං විදූහි.

2. Vị ấy được tôn kính bởi chúng hội các bậc thầy, những kho tàng đức hạnh, những người hài lòng với giới hạnh, sự tự chế và sự thu thúc viên mãn của mình; vị ấy đã đạt được địa vị tôn quý của một bậc thầy được các bậc hiền trí công nhận trong nhiều bộ kinh điển, như lời dạy của Đức Phật.

3. ඤාණානුභාවමිහ යස්ස ච සූචයන්තී,සංවණ්ණනා ච විනයට්ඨකථාදිකානං;

සාරත්ථදීපනිමුඛා මධුරත්ථසාර-සන්දීපනෙන සුජනං පරිතොසයන්තී.

3. Và năng lực trí tuệ của vị ấy ở đây được thể hiện qua các bộ sớ giải về chú giải Luật tạng, v.v., bắt đầu với bộ Sāratthadīpanī, làm hài lòng những người thiện trí bằng cách soi sáng tinh hoa ý nghĩa ngọt ngào.

4. තස්සානුකම්පමවලම්බිය [Pg.279] සාරිපුත්ත-ත්ථෙරස්ස ථාමගතසාරගුණාකරස්ස;

යො නෙකගන්ථවිසයං පටුතං අලත්ථං,තස්සෙස ඤාණවිභවො විභවෙකහෙතු.

4. Nương vào lòng bi mẫn của Trưởng lão Sāriputta ấy, một kho tàng các đức hạnh tinh yếu và đầy năng lực, tôi đã đạt được sự thông thạo trong lĩnh vực của nhiều kinh sách. Năng lực trí tuệ này của ngài là nguyên nhân duy nhất cho sự thành tựu của tôi.

5. සොහමෙතස්ස සංසුද්ධ-වායාමස්සානුභාවතො.අද්ධාසාසනදායාදො, හෙස්සං මෙත්තෙය්‍යසත්ථුනො.

5. Nhờ vào năng lực từ sự nỗ lực hoàn toàn thanh tịnh này của ngài, con chắc chắn sẽ trở thành người thừa tự giáo pháp của Đức Đạo Sư Metteyya (Di Lặc).

6. ජොතයන්තං තදා තස්ස, සාසනං සුද්ධමානසං.පස්සෙය්‍යං සක්කරෙය්‍යඤ්ච, ගරුං මෙ සාරිසම්භවං.

6. Vào thời điểm đó, khi ngài làm rạng rỡ giáo pháp, mong con với tâm thanh tịnh được thấy và đảnh lễ bậc thầy của con, người xuất thân từ dòng dõi Sāri (tức Sāriputta).

7. දිනෙහි චතුවීසෙහි, ටීකායං නිට්ඨිතා යථා.තථා කල්‍යාණසඞ්කප්පා, සීඝං සිජ්ඣන්තු පාණිනන්ති.

7. Như bộ phụ chú giải này đã được hoàn thành trong hai mươi bốn ngày, mong rằng những thiện nguyện của chúng sanh cũng được nhanh chóng thành tựu như vậy.

ඉති භදන්තසාරිපුත්තමහාථෙරස්ස සිස්සෙන රචිතා

Như vậy, (tác phẩm này) được biên soạn bởi một đệ tử của Đại Trưởng lão đáng kính Sāriputta.

අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නාම

Tên là Abhidhammatthavibhāvinī.

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහටීකා නිට්ඨිතා.

Bộ Phụ chú giải Abhidhammatthasaṅgaha đã kết thúc.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
1 නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස Con xin kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác. අභිධම්මත්ථසඞ්ගහො Thắng Pháp Tập Yếu Luận ගන්ථාරම්භකථා Lời Nói Đầu 1. සම්මාසම්බුද්ධමතුලං[Pg.1], සසද්ධම්මගණුත්තමං. 1. Đức Chánh Đẳng Chánh Giác vô song, cùng Chánh Pháp và Tăng chúng cao thượng, අභිවාදිය භාසිස්සං, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං. Sau khi đã đảnh lễ, tôi sẽ thuyết giảng bộ Toát Yếu Thắng Pháp. චතුපරමත්ථධම්මො Bốn Pháp Chân Đế 2. තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථා, චතුධා පරමත්ථතො. 2. Trong đó, các pháp của Vi Diệu Pháp, theo chân đế, có bốn loại: චිත්තං චෙතසිකං රූපං, නිබ්බානමිති සබ්බථා. Tâm, Tâm sở, Sắc pháp, và Niết-bàn, như vậy là tất cả. 1. චිත්තපරිච්ඡෙදො 1. Chương Phân Tích Tâm භූමිභෙදචිත්තං Tâm Phân theo Cõi 3. තත්ථ චිත්තං තාව චතුබ්බිධං හොති කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං ලොකුත්තරඤ්චෙති. 3. Trong đó, trước hết tâm có bốn loại: tâm Dục giới, tâm Sắc giới, tâm Vô sắc giới, và tâm Siêu thế. අකුසලචිත්තං Tâm Bất Thiện 4. තත්ථ කතමං කාමාවචරං? සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං[Pg.2], උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි ලොභසහගතචිත්තානි නාම. 4. Trong đó, tâm Dục giới là gì? Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ hỷ, tương ưng với tà kiến; một là tâm cần nhắc bảo. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ hỷ, không tương ưng với tà kiến; một là tâm cần nhắc bảo. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ xả, tương ưng với tà kiến; một là tâm cần nhắc bảo. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ xả, không tương ưng với tà kiến; một là tâm cần nhắc bảo. Tám tâm này được gọi là tâm câu hành với tham. 5. දොමනස්සසහගතං පටිඝසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි ද්වෙපි පටිඝසම්පයුත්තචිත්තානි නාම. 5. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ ưu, tương ưng với sân; một là tâm cần nhắc bảo. Hai tâm này được gọi là tâm tương ưng với sân. 6. උපෙක්ඛාසහගතං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තමෙකන්ති ඉමානි ද්වෙපි මොමූහචිත්තානි නාම. 6. Một là tâm câu hành với thọ xả, tương ưng với hoài nghi; một là tâm câu hành với thọ xả, tương ưng với phóng dật. Hai tâm này được gọi là tâm si mê. 7. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි ද්වාදසාකුසලචිත්තානි සමත්තානි. 7. Như vậy, tóm lại có mười hai tâm bất thiện. 8. අට්ඨධා ලොභමූලානි, දොසමූලානි ච ද්විධා. 8. Tâm gốc tham có tám loại, và tâm gốc sân có hai loại. මොහමූලානි ච ද්වෙති, ද්වාදසාකුසලා සියුං. Và tâm gốc si có hai loại, như vậy có mười hai tâm bất thiện. අහෙතුකචිත්තං Tâm Vô Nhân 9. උපෙක්ඛාසහගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තථා සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, දුක්ඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං, උපෙක්ඛාසහගතං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, උපෙක්ඛාසහගතං සන්තීරණචිත්තඤ්චෙති ඉමානි සත්තපි අකුසලවිපාකචිත්තානි නාම. 9. Nhãn thức câu hành với thọ xả, cũng vậy nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức; thân thức câu hành với thọ khổ; tâm tiếp thâu câu hành với thọ xả; và tâm suy đạc câu hành với thọ xả. Bảy tâm này được gọi là tâm quả bất thiện. 10. උපෙක්ඛාසහගතං කුසලවිපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තථා සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, සුඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං, උපෙක්ඛාසහගතං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, සොමනස්සසහගතං සන්තීරණචිත්තං, උපෙක්ඛාසහගතං සන්තීරණචිත්තඤ්චෙති ඉමානි අට්ඨපි කුසලවිපාකාහෙතුකචිත්තානි නාම. 10. Nhãn thức quả thiện câu hành với thọ xả, cũng vậy nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức; thân thức câu hành với thọ lạc; tâm tiếp thâu câu hành với thọ xả; tâm suy đạc câu hành với thọ hỷ; và tâm suy đạc câu hành với thọ xả. Tám tâm này được gọi là tâm quả thiện vô nhân. 11. උපෙක්ඛාසහගතං [Pg.3] පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තං, තථා මනොද්වාරාවජ්ජනචිත්තං, සොමනස්සසහගතං හසිතුප්පාදචිත්තඤ්චෙති ඉමානි තීණිපි අහෙතුකකිරියචිත්තානි නාම. 11. Tâm ngũ môn hướng câu hành với thọ xả, cũng vậy tâm ý môn hướng, và tâm sinh tiếu câu hành với thọ hỷ. Ba tâm này được gọi là tâm duy tác vô nhân. 12. ඉච්චෙව සබ්බථාපි අට්ඨාරසාහෙතුකචිත්තානි සමත්තානි. 12. Như vậy, tóm lại có mười tám tâm vô nhân. 13. සත්තාකුසලපාකානි, පුඤ්ඤපාකානි අට්ඨධා. 13. Bảy tâm quả bất thiện, tám tâm quả thiện, ක්‍රියචිත්තානි තීණීති, අට්ඨාරස අහෙතුකා. Và ba tâm duy tác, như vậy có mười tám tâm vô nhân. සොභනචිත්තං Tâm Tịnh Quang 14. පාපාහෙතුකමුත්තානි, සොභනානීති වුච්චරෙ. 14. Các tâm ngoài tâm bất thiện và tâm vô nhân được gọi là tâm tịnh quang. එකූනසට්ඨි චිත්තානි, අථෙකනවුතීපි වා. Có năm mươi chín tâm, hoặc là chín mươi mốt tâm. කාමාවචරසොභනචිත්තං Tâm Tịnh Quang Dục Giới 15. සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං. උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි කාමාවචරකුසලචිත්තානි නාම. 15. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ hỷ, tương ưng với trí tuệ; một là tâm cần nhắc bảo. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ hỷ, không tương ưng với trí tuệ; một là tâm cần nhắc bảo. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ xả, tương ưng với trí tuệ; một là tâm cần nhắc bảo. Một là tâm không cần nhắc bảo, câu hành với thọ xả, không tương ưng với trí tuệ; một là tâm cần nhắc bảo. Tám tâm này được gọi là tâm thiện Dục giới. 16. සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි සහෙතුකකාමාවචරවිපාකචිත්තානි නාම. 16. Một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ hỷ, tương ưng với trí; một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ hỷ, không tương ưng với trí; một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ xả, tương ưng với trí; một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ xả, không tương ưng với trí. Tám tâm này được gọi là tâm quả Dục giới có nhân. 17. සොමස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං[Pg.4], සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි සහෙතුකකාමාවචරකිරියචිත්තානි නාම. 17. Một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ hỷ, tương ưng với trí; một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ hỷ, không tương ưng với trí; một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ xả, tương ưng với trí; một tâm không cần nhắc bảo, một tâm cần nhắc bảo, cả hai đều câu hữu với thọ xả, không tương ưng với trí. Tám tâm này được gọi là tâm duy tác Dục giới có nhân. 18. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි චතුවීසති සහෙතුකකාමාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි. 18. Như vậy, tổng cộng có hai mươi bốn tâm thiện, tâm quả, và tâm duy tác Dục giới có nhân đã được trình bày xong. 19. වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන චතුවීසති. 19. Do sự khác biệt về thọ, trí và sự nhắc bảo, có hai mươi bốn tâm. සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤපාකක්‍රියා මතා. (Đó là) các tâm thiện, tâm quả, tâm duy tác Dục giới có nhân được biết đến. 20. කාමෙ තෙවීස පාකානි, පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි වීසති. 20. Trong cõi Dục, có hai mươi ba tâm quả, hai mươi tâm thiện và bất thiện. එකාදස ක්‍රියා චෙති, චතුපඤ්ඤාස සබ්බථා. Và mười một tâm duy tác, như vậy tổng cộng có năm mươi bốn tâm. රූපාවචරචිත්තං Tâm Sắc Giới 21. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානකුසලචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානකුසලචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානකුසලචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානකුසලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරකුසලචිත්තානි නාම. 21. Tâm thiện Sơ thiền câu hữu với tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm thiện Nhị thiền câu hữu với tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm thiện Tam thiền câu hữu với hỷ, lạc, nhất tâm; tâm thiện Tứ thiền câu hữu với lạc, nhất tâm; tâm thiện Ngũ thiền câu hữu với xả, nhất tâm. Năm tâm này được gọi là tâm thiện Sắc giới. 22. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානවිපාකචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානවිපාකචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානවිපාකචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානවිපාකචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානවිපාකචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරවිපාකචිත්තානි නාම. 22. Tâm quả Sơ thiền câu hữu với tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm quả Nhị thiền câu hữu với tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm quả Tam thiền câu hữu với hỷ, lạc, nhất tâm; tâm quả Tứ thiền câu hữu với lạc, nhất tâm; tâm quả Ngũ thiền câu hữu với xả, nhất tâm. Năm tâm này được gọi là tâm quả Sắc giới. 23. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානකිරියචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානකිරියචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානකිරියචිත්තං[Pg.5], සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානකිරියචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානකිරියචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරකිරියචිත්තානි නාම. 23. Tâm duy tác Sơ thiền câu hữu với tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm duy tác Nhị thiền câu hữu với tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm duy tác Tam thiền câu hữu với hỷ, lạc, nhất tâm; tâm duy tác Tứ thiền câu hữu với lạc, nhất tâm; tâm duy tác Ngũ thiền câu hữu với xả, nhất tâm. Năm tâm này được gọi là tâm duy tác Sắc giới. 24. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි පන්නරස රූපාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි. 24. Như vậy, tổng cộng có mười lăm tâm thiện, tâm quả, và tâm duy tác Sắc giới đã được trình bày xong. 25. පඤ්චධා ඣානභෙදෙන, රූපාවචරමානසං. 25. Do sự phân chia theo năm bậc thiền, tâm Sắc giới có năm loại. පුඤ්ඤපාකක්‍රියාභෙදා, තං පඤ්චදසධා භවෙ. Do sự phân chia theo thiện, quả, và duy tác, chúng trở thành mười lăm loại. අරූපාවචරචිත්තං Tâm Vô Sắc Giới 26. ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනකුසලචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකුසලචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරකුසලචිත්තානි නාම. 26. Tâm thiện Không vô biên xứ, tâm thiện Thức vô biên xứ, tâm thiện Vô sở hữu xứ, tâm thiện Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Bốn tâm này được gọi là tâm thiện Vô sắc giới. 27. ආකාසානඤ්චායතනවිපාකචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනවිපාකචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනවිපාකචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරවිපාකචිත්තානි නාම. 27. Tâm quả Không vô biên xứ, tâm quả Thức vô biên xứ, tâm quả Vô sở hữu xứ, tâm quả Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Bốn tâm này được gọi là tâm quả Vô sắc giới. 28. ආකාසානඤ්චායතනකිරියචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනකිරියචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකිරියචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකිරියචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරකිරියචිත්තානි නාම. 28. Tâm duy tác Không vô biên xứ, tâm duy tác Thức vô biên xứ, tâm duy tác Vô sở hữu xứ, tâm duy tác Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Bốn tâm này được gọi là tâm duy tác Vô sắc giới. 29. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි ද්වාදස අරූපාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි. 29. Như vậy, tổng cộng có mười hai tâm thiện, tâm quả, và tâm duy tác Vô sắc giới đã được trình bày xong. 30. ආලම්බණප්පභෙදෙන, චතුධාරුප්පමානසං. 30. Do sự khác biệt về đối tượng, tâm Vô sắc giới có bốn loại. පුඤ්ඤපාකක්‍රියාභෙදා, පුන ද්වාදසධා ඨිතං. Do sự phân chia theo thiện, quả, và duy tác, chúng lại được chia thành mười hai loại. ලොකුත්තරචිත්තං Tâm Siêu Thế 31. සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං[Pg.6], සකදාගාමිමග්ගචිත්තං, අනාගාමිමග්ගචිත්තං, අරහත්තමග්ගචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි ලොකුත්තරකුසලචිත්තානි නාම. 31. Tâm Đạo Tu-đà-hoàn, tâm Đạo Tư-đà-hàm, tâm Đạo A-na-hàm, tâm Đạo A-la-hán. Bốn tâm này được gọi là tâm thiện Siêu thế. 32. සොතාපත්තිඵලචිත්තං, සකදාගාමිඵලචිත්තං, අනාගාමිඵලචිත්තං, අරහත්තඵලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි ලොකුත්තරවිපාකචිත්තානි නාම. 32. Tâm Quả Tu-đà-hoàn, tâm Quả Tư-đà-hàm, tâm Quả A-na-hàm, tâm Quả A-la-hán. Bốn tâm này được gọi là tâm quả Siêu thế. 33. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි අට්ඨ ලොකුත්තරකුසලවිපාකචිත්තානි සමත්තානි. 33. Như vậy, tổng cộng có tám tâm thiện và tâm quả Siêu thế đã được trình bày xong. 34. චතුමග්ගප්පභෙදෙන, චතුධා කුසලං තථා. 34. Do sự phân chia theo bốn đạo, tâm thiện cũng có bốn loại. පාකං තස්ස ඵලත්තාති, අට්ඨධානුත්තරං මතං. Quả của chúng là do kết quả (của đạo), nên tâm Siêu thế được biết là có tám loại. චිත්තගණනසඞ්ගහො Tóm Lược Về Sự Phân Loại Tâm 35. ද්වාදසාකුසලානෙවං, කුසලානෙකවීසති. 35. Như vậy, có mười hai tâm bất thiện, hai mươi mốt tâm thiện. ඡත්තිංසෙව විපාකානි, ක්‍රියචිත්තානි වීසති. Ba mươi sáu tâm quả, và hai mươi tâm duy tác. 36. චතුපඤ්ඤාසධා කාමෙ, රූපෙ පන්නරසීරයෙ. 36. Năm mươi bốn tâm trong Dục giới, mười lăm được nói trong Sắc giới. චිත්තානි ද්වාදසාරුප්පෙ, අට්ඨධානුත්තරෙ තථා. Mười hai tâm trong Vô sắc giới, và tám tâm trong Siêu thế cũng vậy. 37. ඉත්ථමෙකූනනවුතිපභෙදං පන මානසං. 37. Như vậy, tâm có tám mươi chín loại. එකවීසසතං වාථ, විභජන්ති විචක්ඛණා. Hoặc các bậc hiền trí phân chia thành một trăm hai mươi mốt. විත්ථාරගණනා Cách đếm chi tiết 38. කථමෙකූනනවුතිවිධං චිත්තං එකවීසසතං හොති? විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි සොතාපත්තිමග්ගචිත්තානි නාම. 38. Làm thế nào tám mươi chín loại tâm trở thành một trăm hai mươi mốt? Tâm Sơ đạo Tu-đà-hoàn Sơ thiền câu hữu với tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm Sơ đạo Tu-đà-hoàn Nhị thiền câu hữu với tứ, hỷ, lạc, nhất tâm; tâm Sơ đạo Tu-đà-hoàn Tam thiền câu hữu với hỷ, lạc, nhất tâm; tâm Sơ đạo Tu-đà-hoàn Tứ thiền câu hữu với lạc, nhất tâm; và tâm Sơ đạo Tu-đà-hoàn Ngũ thiền câu hữu với xả, nhất tâm -- đây được gọi là năm tâm Sơ đạo Tu-đà-hoàn. 39. තථා [Pg.7] සකදාගාමිමග්ගඅනාගාමිමග්ගඅරහත්තමග්ගචිත්තඤ්චෙති සමවීසති මග්ගචිත්තානි. 39. Tương tự như vậy đối với tâm Nhị đạo Tư-đà-hàm, tâm Tam đạo A-na-hàm, và tâm Tứ đạo A-la-hán, tổng cộng có hai mươi tâm Đạo. 40. තථා ඵලචිත්තානි චෙති සමචත්තාලීස ලොකුත්තරචිත්තානි භවන්තීති. 40. Tương tự như vậy đối với các tâm Quả, do đó có tổng cộng bốn mươi tâm Siêu thế. 41. ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන, කත්වෙකෙකන්තු පඤ්චධා. 41. Do sự phân chia theo sự tương ưng với các thiền chi, mỗi một (tâm) được chia thành năm. වුච්චතානුත්තරං චිත්තං, චත්තාලීසවිධන්ති ච. Và tâm Siêu thế được nói là có bốn mươi loại. 42. යථා ච රූපාවචරං, ගය්හතානුත්තරං තථා. 42. Như tâm Sắc giới được hiểu thế nào, thì tâm Siêu thế cũng được hiểu như vậy. පඨමාදිඣානභෙදෙ, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ. Trong sự phân chia theo Sơ thiền v.v..., các tâm Vô sắc cũng (được kể) trong Ngũ thiền. එකාදසවිධං තස්මා, පඨමාදිකමීරිතං; ඣානමෙකෙකමන්තෙ තු, තෙවීසතිවිධං භවෙ. Do đó, mỗi một trong các thiền đầu được nói là có mười một loại; nhưng thiền cuối cùng thì có hai mươi ba loại. 43. සත්තතිංසවිධං පුඤ්ඤං, ද්විපඤ්ඤාසවිධං තථා. 43. Tâm thiện có ba mươi bảy loại, và tương tự, tâm quả có năm mươi hai loại. පාකමිච්චාහු චිත්තානි, එකවීසසතං බුධා. Các bậc hiền trí nói rằng tâm quả là như vậy, và có một trăm hai mươi mốt tâm. ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ චිත්තසඞ්ගහවිභාගො නාම Như vậy, trong bộ Vi Diệu Pháp Yếu Lược, đây là chương tên là Phân Tích Tổng Hợp Tâm. පඨමො පරිච්ඡෙදො. Chương thứ nhất. 2. චෙතසිකපරිච්ඡෙදො 2. Chương về Tâm Sở සම්පයොගලක්ඛණං Đặc tính Tương Ưng 1. එකුප්පාදනිරොධා ච, එකාලම්බණවත්ථුකා. 1. Cùng sanh cùng diệt, cùng một đối tượng và cùng một vật nương. චෙතොයුත්තා ද්විපඤ්ඤාස, ධම්මා චෙතසිකා මතා. Năm mươi hai pháp tương ưng với tâm được xem là tâm sở. අඤ්ඤසමානචෙතසිකං Tâm Sở Tợ Tha 2. කථං? ඵස්සො වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා එකග්ගතා ජීවිතින්ද්‍රියං මනසිකාරො චෙති සත්තිමෙ චෙතසිකා සබ්බචිත්තසාධාරණා නාම. 2. Thế nào? Xúc, thọ, tưởng, tư, nhất tâm, mạng căn, và tác ý -- bảy tâm sở này được gọi là Biến Hành (chung cho tất cả các tâm). 3. විතක්කො [Pg.8] විචාරො අධිමොක්ඛො වීරියං පීති ඡන්දො චාති ඡ ඉමෙ චෙතසිකා පකිණ්ණකා නාම. 3. Tầm, tứ, thắng giải, cần, hỷ, và dục -- sáu tâm sở này được gọi là Biệt Cảnh. 4. එවමෙතෙ තෙරස චෙතසිකා අඤ්ඤසමානාති වෙදිතබ්බා. 4. Như vậy, mười ba tâm sở này cần được hiểu là Tợ Tha. අකුසලචෙතසිකං Tâm Sở Bất Thiện 5. මොහො අහිරිකං අනොත්තප්පං උද්ධච්චං ලොභො දිට්ඨි මානො දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චං ථිනං මිද්ධං විචිකිච්ඡා චෙති චුද්දසිමෙ චෙතසිකා අකුසලා නාම. 5. Si, vô tàm, vô quý, trạo cử, tham, tà kiến, mạn, sân, tật, lận, hối, hôn trầm, thụy miên, và hoài nghi -- mười bốn tâm sở này được gọi là Bất Thiện. සොභනචෙතසිකං Tâm Sở Tịnh Quang 6. සද්ධා සති හිරී ඔත්තප්පං අලොභො අදොසො තත්‍රමජ්ඣත්තතා කායපස්සද්ධි චිත්තපස්සද්ධි කායලහුතා චිත්තලහුතා කායමුදුතා චිත්තමුදුතා කායකම්මඤ්ඤතා චිත්තකම්මඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා චිත්තපාගුඤ්ඤතා කායුජුකතා චිත්තුජුකතා චෙති එකූනවීසතිමෙ චෙතසිකා සොභනසාධාරණා නාම. 6. Tín, niệm, tàm, quý, vô tham, vô sân, hành xả, thân khinh an, tâm khinh an, thân khinh khoái, tâm khinh khoái, thân nhu nhuyến, tâm nhu nhuyến, thân thích nghiệp, tâm thích nghiệp, thân thuần thục, tâm thuần thục, thân chánh trực, và tâm chánh trực -- mười chín tâm sở này được gọi là Tịnh Quang Biến Hành. 7. සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො චෙති තිස්සො විරතියො නාම. 7. Chánh ngữ, chánh nghiệp, và chánh mạng -- (ba tâm sở này) được gọi là ba (Sở) Tiết Chế. 8. කරුණා මුදිතා අප්පමඤ්ඤායො නාමාති සබ්බථාපි පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන සද්ධිං පඤ්චවීසතිමෙ චෙතසිකා සොභනාති වෙදිතබ්බා. 8. Bi, hỷ được gọi là các vô lượng tâm; trong mọi trường hợp, cùng với tuệ quyền, hai mươi lăm sở hữu tâm này cần được biết là (sở hữu) tịnh hảo. 9. එත්තාවතා ච – 9. Và đến đây – තෙරසඤ්ඤසමානා ච, චුද්දසාකුසලා තථා; සොභනා පඤ්චවීසාති, ද්විපඤ්ඤාස පවුච්චරෙ. Mười ba sở hữu biến hành, mười bốn sở hữu bất thiện cũng vậy; hai mươi lăm sở hữu tịnh hảo, (tất cả) được gọi là năm mươi hai. සම්පයොගනයො Phương Pháp Tương Ưng 10. තෙසං [Pg.9] චිත්තාවියුත්තානං, යථායොගමිතො පරං. 10. Từ đây về sau, (sẽ trình bày sự tương ưng) của các sở hữu không rời tâm ấy, tùy theo trường hợp. චිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං, සම්පයොගො පවුච්චති. Sự tương ưng trong mỗi tâm sinh khởi sẽ được trình bày. 11. සත්ත සබ්බත්ථ යුජ්ජන්ති, යථායොගං පකිණ්ණකා. 11. Bảy (sở hữu) tương ưng ở khắp nơi, (các sở hữu) biệt cảnh thì tùy theo trường hợp. චුද්දසාකුසලෙස්වෙව, සොභනෙස්වෙව සොභනා. Mười bốn (sở hữu) chỉ trong các (tâm) bất thiện, (các sở hữu) tịnh hảo chỉ trong các (tâm) tịnh hảo. අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයො Phương Pháp Tương Ưng Của Các Sở Hữu Biến Hành 12. කථං? සබ්බචිත්තසාධාරණා තාව සත්තිමෙ චෙතසිකා සබ්බෙසුපි එකූනනවුතිචිත්තුප්පාදෙසු ලබ්භන්ති. 12. Như thế nào? Trước hết, bảy sở hữu tâm biến hành phổ thông này được tìm thấy trong tất cả tám mươi chín tâm sinh khởi. 13. පකිණ්ණකෙසු පන විතක්කො තාව ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතකාමාවචරචිත්තෙසු චෙව එකාදසසු පඨමජ්ඣානචිත්තෙසු චෙති පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙසු උප්පජ්ජති. 13. Còn trong các sở hữu biệt cảnh, trước hết sở hữu tầm sinh khởi trong năm mươi lăm tâm, tức là trong các tâm dục giới trừ song ngũ thức và trong mười một tâm sơ thiền. 14. විචාරො පන තෙසු චෙව එකාදසසු දුතියජ්ඣානචිත්තෙසු චාති ඡසට්ඨිචිත්තෙසු. 14. Còn sở hữu tứ (sinh khởi) trong các tâm ấy và trong mười một tâm nhị thiền, như vậy là trong sáu mươi sáu tâm. 15. අධිමොක්ඛො ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවිචිකිච්ඡාසහගතවජ්ජිතචිත්තෙසු. 15. (Sở hữu) thắng giải (sinh khởi) trong các tâm trừ song ngũ thức và tâm câu hữu với hoài nghi. 16. වීරියං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවජ්ජිතචිත්තෙසු. 16. (Sở hữu) cần (sinh khởi) trong các tâm trừ tâm ngũ môn hướng, song ngũ thức, tâm tiếp thâu, và tâm suy đạc. 17. පීති දොමනස්සුපෙක්ඛාසහගතකායවිඤ්ඤාණචතුත්ථජ්ඣානවජ්ජිතචිත්තෙසු. 17. (Sở hữu) hỷ (sinh khởi) trong các tâm trừ các tâm câu hữu với ưu, câu hữu với xả, thân thức, và các tâm tứ thiền. 18. ඡන්දො අහෙතුකමොමූහවජ්ජිතචිත්තෙසූති. 18. (Sở hữu) dục (sinh khởi) trong các tâm trừ các tâm vô nhân và các tâm si. 19. තෙ පන චිත්තුප්පාදා යථාක්කමං – 19. Còn những tâm sinh khởi ấy, theo thứ tự là – ඡසට්ඨි පඤ්චපඤ්ඤාස, එකාදස ච සොළස; සත්තති වීසති චෙව, පකිණ්ණකවිවජ්ජිතා. Sáu mươi sáu, năm mươi lăm, và mười một, mười sáu; bảy mươi, và hai mươi, (là các tâm) không có sở hữu biệt cảnh. පඤ්චපඤ්ඤාස [Pg.10] ඡසට්ඨිට්ඨසත්තති තිසත්තති; එකපඤ්ඤාස චෙකූනසත්තති සපකිණ්ණකා. Năm mươi lăm, sáu mươi sáu, bảy mươi tám, bảy mươi ba; và năm mươi mốt, sáu mươi chín, (là các tâm) có sở hữu biệt cảnh. අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයො Phương Pháp Tương Ưng Của Các Sở Hữu Bất Thiện 20. අකුසලෙසු පන මොහො අහිරිකං අනොත්තප්පං උද්ධච්චඤ්චාති චත්තාරොමෙ චෙතසිකා සබ්බාකුසලසාධාරණා නාම, සබ්බෙසුපි ද්වාදසා කුසලෙසු ලබ්භන්ති. 20. Còn trong các sở hữu bất thiện, bốn sở hữu tâm này là si, vô tàm, vô quý, và trạo cử, được gọi là bất thiện biến hành, được tìm thấy trong tất cả mười hai tâm bất thiện. 21. ලොභො අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙව ලබ්භති. 21. (Sở hữu) tham chỉ được tìm thấy trong tám tâm câu hữu với tham. 22. දිට්ඨි චතූසු දිට්ඨිගතසම්පයුත්තෙසු. 22. (Sở hữu) tà kiến (sinh khởi) trong bốn tâm tương ưng với tà kiến. 23. මානො චතූසු දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු. 23. (Sở hữu) ngã mạn (sinh khởi) trong bốn tâm bất tương ưng với tà kiến. 24. දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චඤ්චාති ද්වීසු පටිඝසම්පයුත්තචිත්තෙසු. 24. Sân, tật, lận, và hối (sinh khởi) trong hai tâm tương ưng với sân. 25. ථිනමිද්ධං පඤ්චසු සසඞ්ඛාරිකචිත්තෙසු. 25. Hôn trầm và thụy miên (sinh khởi) trong năm tâm hữu trợ. 26. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාසහගතචිත්තෙයෙවාති. 26. (Sở hữu) hoài nghi (sinh khởi) chỉ trong tâm câu hữu với hoài nghi. 27. සබ්බාපුඤ්ඤෙසු චත්තාරො, 27. Bốn (sở hữu) trong tất cả các (tâm) bất thiện, ලොභමූලෙ තයො ගතා; දොසමූලෙසු චත්තාරො,සසඞ්ඛාරෙ ද්වයං තථා. Ba (sở hữu) đi vào (tâm) gốc tham; bốn (sở hữu) trong (tâm) gốc sân, cũng vậy, hai (sở hữu) trong (tâm) hữu trợ. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡා-චිත්තෙ චාති චතුද්දස; ද්වාදසාකුලෙස්වෙව, සම්පයුජ්ජන්ති පඤ්චධා. Và hoài nghi trong tâm hoài nghi, như vậy mười bốn (sở hữu bất thiện) chỉ tương ưng trong mười hai tâm bất thiện theo năm cách. සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයො Phương pháp phối hợp các tâm sở tịnh hảo 28. සොභනෙසු පන සොභනසාධාරණා තාව එකූනවීසතිමෙ චෙතසිකා සබ්බෙසුපි එකූනසට්ඨිසොභනචිත්තෙසු සංවිජ්ජන්ති. 28. Về phần các (tâm) tịnh hảo, trước hết, 19 tâm sở tịnh hảo biến hành có mặt trong tất cả 59 tâm tịnh hảo. 29. විරතියො [Pg.11] පන තිස්සොපි ලොකුත්තරචිත්තෙසු සබ්බථාපි නියතා එකතොව ලබ්භන්ති, ලොකියෙසු පන කාමාවචරකුසලෙස්වෙව කදාචි සන්දිස්සන්ති විසුං විසුං. 29. Còn ba tâm sở tiết chế, trong các tâm siêu thế, chúng luôn luôn được tìm thấy cùng nhau một cách nhất định; còn trong các tâm hiệp thế, chỉ trong các tâm thiện Dục giới, thỉnh thoảng chúng được thấy riêng rẽ từng cái một. 30. අප්පමඤ්ඤායො පන ද්වාදසසු පඤ්චමජ්ඣානවජ්ජිතමහග්ගතචිත්තෙසු චෙව කාමාවචරකුසලෙසු ච සහෙතුකකාමාවචරකිරියචිත්තෙසු චාති අට්ඨවීසතිචිත්තෙස්වෙව කදාචි නානා හුත්වා ජායන්ති, උපෙක්ඛාසහගතෙසු පනෙත්ථ කරුණාමුදිතා න සන්තීති කෙචි වදන්ති. 30. Còn các tâm sở vô lượng, chúng thỉnh thoảng sanh khởi riêng biệt chỉ trong 28 tâm này: trong 12 tâm Đại hành trừ thiền thứ năm, trong các tâm thiện Dục giới, và trong các tâm duy tác Dục giới có nhân. Một số người nói rằng, ở đây, bi và hỷ không có mặt trong các tâm câu hành với xả. 31. පඤ්ඤා පන ද්වාදසසු ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරචිත්තෙසු චෙව සබ්බෙසුපි පඤ්චතිංසමහග්ගතලොකුත්තරචිත්තෙසු චාති සත්තචත්තාලීසචිත්තෙසු සම්පයොගං ගච්ඡතීති. 31. Còn trí tuệ, nó tương ưng trong 47 tâm: trong 12 tâm Dục giới tương ưng với trí, và trong tất cả 35 tâm Đại hành và Siêu thế. 32. එකූනවීසති ධම්මා, ජායන්තෙකූනසට්ඨිසු. 32. Mười chín pháp sanh khởi trong năm mươi chín (tâm). තයො සොළසචිත්තෙසු, අට්ඨවීසතියං ද්වයං. Ba (tiết chế) trong mười sáu tâm, hai (vô lượng) trong hai mươi tám. පඤ්ඤා පකාසිතා, සත්තචත්තාලීසවිධෙසුපි; සම්පයුත්තා චතුධෙවං, සොභනෙස්වෙව සොභනා. Trí tuệ được tuyên bố trong bốn mươi bảy loại; như vậy các (tâm sở) tịnh hảo tương ưng theo bốn cách chỉ trong các (tâm) tịnh hảo. 33. ඉස්සාමච්ඡෙරකුක්කුච්ච-විරතිකරුණාදයො. 33. Ganh tỵ, bỏn xẻn, hối hận, các tiết chế, bi, và các pháp khác (hỷ). නානා කදාචි මානො ච, ථින මිද්ධං තථා සහ. Và ngã mạn, (chúng) thỉnh thoảng (sanh) riêng rẽ; cũng vậy, hôn trầm và thụy miên cùng nhau. 34. යථාවුත්තානුසාරෙන, සෙසා නියතයොගිනො. 34. Theo như đã nói, các (tâm sở) còn lại là những pháp tương ưng nhất định. සඞ්ගහඤ්ච පවක්ඛාමි, තෙසං දානි යථාරහං. Bây giờ tôi sẽ nói về sự phối hợp của chúng một cách tương xứng. සඞ්ගහනයො Phương pháp tổng hợp 35. ඡත්තිංසානුත්තරෙ ධම්මා, පඤ්චතිංස මහග්ගතෙ. 35. Ba mươi sáu pháp trong (tâm) Siêu thế, ba mươi lăm trong (tâm) Đại hành. අට්ඨතිංසාපි ලබ්භන්ති, කාමාවචරසොභනෙ. Ba mươi tám cũng được tìm thấy trong (tâm) tịnh hảo Dục giới. සත්තවීසතිපුඤ්ඤම්හි, ද්වාදසාහෙතුකෙති ච; යථාසම්භවයොගෙන, පඤ්චධා තත්ථ සඞ්ගහො. Hai mươi bảy trong (tâm) bất thiện, và mười hai trong (tâm) vô nhân; sự tổng hợp ở đây có năm loại, theo sự phối hợp khả dĩ. ලොකුත්තරචිත්තසඞ්ගහනයො Phương pháp tổng hợp các tâm siêu thế 36. කථං[Pg.12]? ලොකුත්තරෙසු තාව අට්ඨසු පඨමජ්ඣානිකචිත්තෙසු අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා තෙවීසති සොභනචෙතසිකා චෙති ඡත්තිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තථා දුතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවජ්ජා, තතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජා, චතුත්ථජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරපීතිවජ්ජා, පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තෙසුපි උපෙක්ඛාසහගතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි අට්ඨසු ලොකුත්තරචිත්තෙසු පඤ්චකජ්ඣානවසෙන පඤ්චධාව සඞ්ගහො හොතීති. 36. Như thế nào? Trước hết, trong tám tâm Siêu thế thuộc thiền thứ nhất, ba mươi sáu pháp được tổng hợp, đó là: mười ba tâm sở Biến hành, và hai mươi ba tâm sở tịnh hảo trừ các vô lượng. Tương tự, trong các tâm thiền thứ hai, (các pháp ấy) trừ tầm; trong các tâm thiền thứ ba, trừ tầm và tứ; trong các tâm thiền thứ tư, trừ tầm, tứ và hỷ; trong các tâm thiền thứ năm, chính những pháp ấy câu hành với xả được tổng hợp. Như vậy, trong tám tâm Siêu thế, sự tổng hợp có năm loại theo năm bậc thiền. 37. ඡත්තිංස පඤ්චතිංස ච, චතුත්තිංස යථාක්කමං. 37. Ba mươi sáu, và ba mươi lăm, ba mươi bốn, theo thứ tự. තෙත්තිංසද්වයමිච්චෙවං, පඤ්චධානුත්තරෙ ඨිතා. Và như vậy là hai lần ba mươi ba; (sự tổng hợp) trong (tâm) Siêu thế có năm loại. මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයො Phương pháp tổng hợp các tâm Đại hành 38. මහග්ගතෙසු පන තීසු පඨමජ්ඣානිකචිත්තෙසු තාව අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, විරතිත්තයවජ්ජිතා ද්වාවීසති සොභනචෙතසිකා චෙති පඤ්චතිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, කරුණාමුදිතා පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බා, තථා දුතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවජ්ජා, තතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජා, චතුත්ථජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරපීතිවජ්ජා, පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තෙසු පන පන්නරසසු අප්පමඤ්ඤායො න ලබ්භන්තීති සබ්බථාපි සත්තවීසතිමහග්ගතචිත්තෙසු පඤ්චකජ්ඣානවසෙන පඤ්චධාව සඞ්ගහො හොතීති. 38. Về phần các tâm Đại hành, trước hết trong ba tâm thiền thứ nhất, ba mươi lăm pháp được tổng hợp, đó là: mười ba tâm sở Biến hành, và hai mươi hai tâm sở tịnh hảo trừ ba tiết chế. Ở đây, bi và hỷ phải được phối hợp riêng rẽ từng cái một. Tương tự, trong các tâm thiền thứ hai, (các pháp ấy) trừ tầm; trong các tâm thiền thứ ba, trừ tầm và tứ; trong các tâm thiền thứ tư, trừ tầm, tứ và hỷ. Còn trong mười lăm tâm thiền thứ năm, các vô lượng không được tìm thấy. Như vậy, trong hai mươi bảy tâm Đại hành, sự tổng hợp có năm loại theo năm bậc thiền. 39. පඤ්චතිංස චතුත්තිංස, තෙත්තිංස ච යථාක්කමං. 39. Ba mươi lăm, ba mươi bốn, và ba mươi ba, theo thứ tự. බාත්තිංස චෙව තිංසෙති, පඤ්චධාව මහග්ගතෙ. Và ba mươi hai, và ba mươi; như vậy có năm loại trong (tâm) Đại hành. කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයො Phương pháp tổng hợp các tâm tịnh hảo Dục giới 40. කාමාවචරසොභනෙසු පන කුසලෙසු තාව පඨමද්වයෙ අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, පඤ්චවීසති සොභනචෙතසිකා [Pg.13] චෙති අට්ඨතිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, අප්පමඤ්ඤාවිරතියො පනෙත්ථ පඤ්චපි පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බා, තථා දුතියද්වයෙ ඤාණවජ්ජිතා, තතියද්වයෙ ඤාණසම්පයුත්තා පීතිවජ්ජිතා, චතුත්ථද්වයෙ ඤාණපීතිවජ්ජිතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්ති. කිරියචිත්තෙසුපි විරතිවජ්ජිතා තථෙව චතූසුපි දුකෙසු චතුධාව සඞ්ගය්හන්ති. තථා විපාකෙසු ච අප්පමඤ්ඤාවිරතිවජ්ජිතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි චතුවීසතිකාමාවචරසොභනචිත්තෙසු දුකවසෙන ද්වාදසධාව සඞ්ගහො හොතීති. 40. Về phần các tâm tịnh hảo Dục giới, trước hết trong hai tâm thiện đầu tiên, ba mươi tám pháp được tổng hợp, đó là: mười ba tâm sở Biến hành, và hai mươi lăm tâm sở tịnh hảo. Ở đây, cả năm pháp vô lượng và tiết chế phải được phối hợp riêng rẽ từng cái một. Tương tự, trong cặp thứ hai, (các pháp ấy) trừ trí; trong cặp thứ ba, (các pháp ấy) tương ưng với trí, trừ hỷ; trong cặp thứ tư, chính những pháp ấy trừ trí và hỷ được tổng hợp. Trong các tâm duy tác cũng vậy, (các pháp ấy) trừ các tiết chế, được tổng hợp theo bốn cách trong bốn cặp. Tương tự, trong các tâm quả, chính những pháp ấy trừ các vô lượng và tiết chế được tổng hợp. Như vậy, trong hai mươi bốn tâm tịnh hảo Dục giới, sự tổng hợp có mười hai loại theo các cặp. 41. අට්ඨතිංස සත්තතිංස, ද්වයං ඡත්තිංසකං සුභෙ. 41. Trong (tâm) thiện: ba mươi tám, ba mươi bảy, và hai lần ba mươi sáu. පඤ්චතිංස චතුත්තිංස, ද්වයං තෙත්තිංසකං ක්‍රියෙ; තෙත්තිංස පාකෙ බාත්තිංස, ද්වයෙකතිංසකං භවෙ; සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤ-පාකක්‍රියාමනෙ. Trong (tâm) duy tác: ba mươi lăm, ba mươi bốn, và hai lần ba mươi ba. Trong (tâm) quả: ba mươi ba, ba mươi hai, và hai lần ba mươi mốt có thể có; (đây là) trong các tâm thiện, quả, và duy tác Dục giới có nhân. 42. නවිජ්ජන්තෙත්ථ විරතී, ක්‍රියෙසු ච මහග්ගතෙ. 42. Ở đây, các tiết chế không có mặt trong (tâm) duy tác và Đại hành. අනුත්තරෙ අප්පමඤ්ඤා, කාමපාකෙ ද්වයං තථා; අනුත්තරෙ ඣානධම්මා, අප්පමඤ්ඤා ච මජ්ඣිමෙ; විරතී ඤාණපීතී ච, පරිත්තෙසු විසෙසකා. Các vô lượng (không có mặt) trong (tâm) Siêu thế; tương tự, cả hai (vô lượng và tiết chế không có mặt) trong (tâm) quả Dục giới. Trong (tâm) Siêu thế, các thiền chi (là yếu tố phân biệt); và các vô lượng trong (tâm) trung bình (Đại hành); và các tiết chế, trí, và hỷ là các yếu tố phân biệt trong (tâm) nhỏ (Dục giới). අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයො Cách Phối Hợp Trong Tâm Bất Thiện 43. අකුසලෙසු පන ලොභමූලෙසු තාව පඨමෙ අසඞ්ඛාරිකෙ අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, අකුසලසාධාරණා චත්තාරො චාති සත්තරස ලොභදිට්ඨීහි සද්ධිං එකූනවීසති ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. 43. Về phần các tâm bất thiện, trước hết trong tâm tham thứ nhất vô trợ, có mười ba sở hữu tợ tha, và bốn sở hữu bất thiện biến hành, là mười bảy, cùng với tham và tà kiến, thành mười chín pháp được phối hợp. 44. තථෙව දුතියෙ අසඞ්ඛාරිකෙ ලොභමානෙන. 44. Cũng như thế, trong tâm (tham) thứ hai vô trợ, (mười bảy sở hữu) cùng với tham và ngã mạn. 45. තතියෙ තථෙව පීතිවජ්ජිතා ලොභදිට්ඨීහි සහ අට්ඨාරස. 45. Trong tâm thứ ba, cũng như thế, trừ hỷ, cùng với tham và tà kiến, có mười tám (pháp). 46. චතුත්ථෙ [Pg.14] තථෙව ලොභමානෙන. 46. Trong tâm thứ tư, cũng như thế, (mười sáu sở hữu) cùng với tham và ngã mạn. 47. පඤ්චමෙ පන පටිඝසම්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චඤ්චාති චතූහි සද්ධිං පීතිවජ්ජිතා තෙ එව වීසති ධම්මා සඞ්ගය්හන්ති, ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බානි. 47. Về phần tâm thứ năm tương ưng sân vô trợ, chính những (sở hữu tợ tha) ấy trừ hỷ, cùng với bốn (sở hữu): sân, tật, lận, và hối, thành hai mươi pháp được phối hợp. Ở đây, tật, lận, và hối chỉ nên được phối hợp riêng lẻ từng cái một. 48. සසඞ්ඛාරිකපඤ්චකෙපි තථෙව ථිනමිද්ධෙන විසෙසෙත්වා යොජෙතබ්බා. 48. Trong năm tâm hữu trợ cũng vậy, nên được phối hợp cũng như thế, thêm vào hôn trầm và thụy miên. 49. ඡන්දපීතිවජ්ජිතා පන අඤ්ඤසමානා එකාදස, අකුසලසාධාරණා චත්තාරො චාති පන්නරස ධම්මා උද්ධච්චසහගතෙ සම්පයුජ්ජන්ති. 49. Về phần (tâm si), mười một sở hữu tợ tha trừ dục và hỷ, và bốn sở hữu bất thiện biến hành, thành mười lăm pháp tương ưng trong tâm câu hành với trạo cử. 50. විචිකිච්ඡාසහගතචිත්තෙ ච අධිමොක්ඛවිරහිතා විචිකිච්ඡාසහගතා තථෙව පන්නරස ධම්මා සමුපලබ්භන්තීති සබ්බථාපි ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං යොජියමානාපි ගණනවසෙන සත්තධාව සඞ්ගහිතා භවන්තීති. 50. Và trong tâm câu hành với hoài nghi, không có thắng giải, câu hành với (sở hữu) hoài nghi, cũng như thế có mười lăm pháp được tìm thấy. Như vậy, trong mọi trường hợp, mặc dù được phối hợp riêng rẽ trong mười hai sự sanh khởi của tâm bất thiện, theo cách tính, chúng được tóm thâu thành bảy nhóm. 51. එකූනවීසාට්ඨාරස, වීසෙකවීස වීසති. 51. Mười chín, mười tám, hai mươi, hai mươi mốt, hai mươi. ද්වාවීස පන්නරසෙති, සත්තධා කුසලෙඨිතා. Hai mươi hai và mười lăm, như vậy có bảy cách được thiết lập trong (tâm) bất thiện. 52. සාධාරණා ච චත්තාරො, සමානා ච දසාපරෙ. 52. Bốn sở hữu biến hành (bất thiện), và mười sở hữu tợ tha khác. චුද්දසෙතෙ පවුච්චන්ති, සබ්බාකුසලයොගිනො. Mười bốn pháp này được gọi là những pháp tương ưng với tất cả (tâm) bất thiện. අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයො Cách Phối Hợp Trong Tâm Vô Nhân 53. අහෙතුකෙසු පන හසනචිත්තෙ තාව ඡන්දවජ්ජිතා අඤ්ඤසමානා ද්වාදස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. 53. Về phần các tâm vô nhân, trước hết trong tâm tiếu sinh, mười hai pháp sở hữu tợ tha trừ dục được phối hợp. 54. තථා වොට්ඨබ්බනෙ ඡන්දපීතිවජ්ජිතා. 54. Cũng vậy, trong tâm xác định, (mười một sở hữu tợ tha) trừ dục và hỷ (được phối hợp). 55. සුඛසන්තීරණෙ ඡන්දවීරියවජ්ජිතා. 55. Trong tâm quan sát thọ hỷ, (mười một sở hữu tợ tha) trừ dục và tinh tấn (được phối hợp). 56. මනොධාතුත්තිකාහෙතුකපටිසන්ධියුගළෙ ඡන්දපීතිවීරියවජ්ජිතා. 56. Trong ba ý giới và trong cặp tâm tục sinh vô nhân, (mười sở hữu tợ tha) trừ dục, hỷ, và tinh tấn (được phối hợp). 57. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙ [Pg.15] පකිණ්ණකවජ්ජිතා තෙයෙව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි අට්ඨාරසසු අහෙතුකෙසු ගණනවසෙන චතුධාව සඞ්ගහො හොතීති. 57. Trong song ngũ thức, trừ các sở hữu biệt cảnh, chỉ chính những (sở hữu biến hành) ấy được phối hợp. Như vậy, trong mọi trường hợp, trong mười tám tâm vô nhân, theo cách tính, sự phối hợp chỉ có bốn cách. 58. ද්වාදසෙකාදස දස, සත්ත චාති චතුබ්බිධො. 58. Mười hai, mười một, mười, và bảy, như vậy có bốn loại. අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු, චිත්තුප්පාදෙසු සඞ්ගහො. Là sự phối hợp trong các sự sanh khởi của mười tám tâm vô nhân. 59. අහෙතුකෙසු සබ්බත්ථ, සත්ත සෙසා යථාරහං. 59. Trong tất cả các tâm vô nhân, có bảy (sở hữu biến hành), các (sở hữu) còn lại (phối hợp) tùy theo trường hợp. ඉති විත්ථාරතො වුත්තො, තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහො. Như vậy, sự phối hợp theo ba mươi ba cách đã được nói một cách chi tiết. 60. ඉත්ථං චිත්තාවියුත්තානං, සම්පයොගඤ්ච සඞ්ගහං. 60. Như thế, sự tương ưng và sự phối hợp của các pháp không rời khỏi tâm. ඤත්වා භෙදං යථායොගං, චිත්තෙන සමමුද්දිසෙ. Sau khi biết sự khác biệt tùy theo sự phối hợp, nên trình bày (các sở hữu) cùng với tâm. ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ චෙතසිකසඞ්ගහවිභාගො නාම Trong bộ Thắng Pháp Tập Yếu, đây là chương có tên Phân Tích Phối Hợp Sở Hữu. දුතියො පරිච්ඡෙදො. Chương thứ hai. 3. පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදො 3. Chương Tạp Loại 1. සම්පයුත්තා යථායොගං, තෙපඤ්ඤාස සභාවතො. 1. Về tự tánh, có năm mươi ba (pháp) tương ưng tùy theo trường hợp. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙසං දානි යථාරහං. Các pháp tâm và sở hữu, bây giờ của chúng tùy theo trường hợp. 2. වෙදනාහෙතුතො කිච්චද්වාරාලම්බණවත්ථුතො. 2. Do bởi thọ, nhân, phận sự, môn, cảnh, và vật. චිත්තුප්පාදවසෙනෙව, සඞ්ගහො නාම නීයතෙ. Sự phân loại được thực hiện theo cách các tâm sanh khởi. වෙදනාසඞ්ගහො Phân loại theo Thọ 3. තත්ථ වෙදනාසඞ්ගහෙ තාව තිවිධා වෙදනා සුඛං දුක්ඛං අදුක්ඛමසුඛා චෙති, සුඛං දුක්ඛං සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛාති ච භෙදෙන පන පඤ්චධා හොති. 3. Trong phần phân loại theo thọ, trước hết, có ba loại thọ: lạc, khổ, và bất khổ bất lạc. Nhưng do sự phân biệt, lại có năm loại: lạc, khổ, hỷ, ưu, và xả. 4. තත්ථ සුඛසහගතං කුසලවිපාකං කායවිඤ්ඤාණමෙකමෙව, තථා දුක්ඛසහගතං අකුසලවිපාකං. 4. Trong đó, chỉ có một tâm là thân thức quả thiện tương ưng với lạc; cũng vậy, (chỉ có một tâm là) thân thức quả bất thiện tương ưng với khổ. 5. සොමනස්සසහගතචිත්තානි [Pg.16] පන ලොභමූලානි චත්තාරි, ද්වාදස කාමාවචරසොභනානි, සුඛසන්තීරණහසනානි ච ද්වෙති අට්ඨාරස කාමාවචරසොමනස්සසහගතචිත්තානි චෙව පඨමදුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානසඞ්ඛාතානි චතුචත්තාලීස මහග්ගතලොකුත්තරචිත්තානි චෙති ද්වාසට්ඨිවිධානි භවන්ති. 5. Còn các tâm tương ưng với hỷ thì có sáu mươi hai loại, gồm: mười tám tâm Dục giới tương ưng với hỷ (bốn tâm căn tham, mười hai tâm tịnh quang Dục giới, tâm thẩm tấn hỷ và tâm tiếu sinh), và bốn mươi bốn tâm Đại hành và Siêu thế thuộc thiền thứ nhất, thứ hai, thứ ba, và thứ tư. 6. දොමනස්සසහගතචිත්තානි පන ද්වෙ පටිඝසම්පයුත්තචිත්තානෙව. 6. Còn các tâm tương ưng với ưu thì chỉ có hai tâm tương ưng với sân. 7. සෙසානි සබ්බානිපි පඤ්චපඤ්ඤාස උපෙක්ඛාසහගතචිත්තානෙවාති. 7. Tất cả năm mươi lăm tâm còn lại chỉ là các tâm tương ưng với xả. 8. සුඛං දුක්ඛමුපෙක්ඛාති, තිවිධා තත්ථ වෙදනා. 8. Lạc, khổ, và xả, là ba loại thọ ở đây. සොමනස්සං දොමනස්සමිතිභෙදෙන පඤ්චධා. Do sự phân biệt (thêm) hỷ và ưu, có năm loại. 9. සුඛමෙකත්ථ දුක්ඛඤ්ච, දොමනස්සං ද්වයෙ ඨිතං. 9. Lạc ở trong một tâm và khổ cũng vậy, ưu nằm trong hai tâm. ද්වාසට්ඨීසු සොමනස්සං, පඤ්චපඤ්ඤාසකෙතරා. Hỷ ở trong sáu mươi hai tâm, thọ còn lại (xả) ở trong năm mươi lăm tâm. හෙතුසඞ්ගහො Phân loại theo Nhân 10. හෙතුසඞ්ගහෙ හෙතූ නාම ලොභො දොසො මොහො අලොභො අදොසො අමොහො චාති ඡබ්බිධා භවන්ති. 10. Trong phần phân loại theo nhân, có sáu loại nhân là: tham, sân, si, và vô tham, vô sân, vô si. 11. තත්ථ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනහසනවසෙන අහෙතුකචිත්තානි නාම. 11. Trong đó, các tâm được gọi là vô nhân gồm: ngũ môn hướng, song ngũ thức, tiếp thâu, thẩm tấn, xác định, và tiếu sinh. 12. සෙසානි සබ්බානිපි එකසත්තති චිත්තානි සහෙතුකානෙව. 12. Tất cả bảy mươi mốt tâm còn lại chỉ là các tâm hữu nhân. 13. තත්ථාපි ද්වෙ මොමූහචිත්තානි එකහෙතුකානි. 13. Trong số đó, hai tâm si mê là tâm một nhân. 14. සෙසානි දස අකුසලචිත්තානි චෙව ඤාණවිප්පයුත්තානි ද්වාදස කාමාවචරසොභනානි චෙති ද්වාවීසති ද්විහෙතුකචිත්තානි. 14. Mười tâm bất thiện còn lại và mười hai tâm tịnh quang Dục giới bất tương ưng trí, tổng cộng hai mươi hai tâm, là các tâm hai nhân. 15. ද්වාදස [Pg.17] ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරසොභනානි චෙව පඤ්චතිංස මහග්ගතලොකුත්තරචිත්තානි චෙති සත්තචත්තාලීස තිහෙතුකචිත්තානීති. 15. Mười hai tâm tịnh quang Dục giới tương ưng trí và ba mươi lăm tâm Đại hành và Siêu thế, tổng cộng bốn mươi bảy tâm, là các tâm ba nhân. 16. ලොභො දොසො ච මොහො ච, 16. Tham, sân, và si, හෙතූ අකුසලා තයො; අලොභාදොසාමොහො ච,කුසලාබ්‍යාකතා තථා. Là ba nhân bất thiện; và vô tham, vô sân, vô si, cũng vậy, là (nhân) thiện và vô ký. 17. අහෙතුකාට්ඨාරසෙකහෙතුකා ද්වෙ ද්වාවීසති. 17. Mười tám (tâm) vô nhân, hai (tâm) một nhân, hai mươi hai. ද්විහෙතුකා මතා සත්තචත්තාලීසතිහෙතුකා. Được xem là (tâm) hai nhân, bốn mươi bảy là (tâm) ba nhân. කිච්චසඞ්ගහො Phân loại theo Phận sự 18. කිච්චසඞ්ගහෙ කිච්චානි නාම පටිසන්ධිභවඞ්ගාවජ්ජනදස්සනසවනඝායනසායනඵුසනසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණචුතිවසෙන චුද්දසවිධානි භවන්ති. 18. Trong phần phân loại theo phận sự, có mười bốn loại phận sự là: tục sinh, hộ kiếp, hướng, thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm, tiếp thâu, thẩm tấn, xác định, tốc hành, đăng ký, và tử. 19. පටිසන්ධිභවඞ්ගාවජ්ජනපඤ්චවිඤ්ඤාණඨානාදිවසෙන පන තෙසං දසධා ඨානභෙදො වෙදිතබ්බො. 19. Tuy nhiên, cần hiểu rằng chúng được phân biệt thành mười vai trò, dựa trên các nhóm phận sự như tục sinh, hộ kiếp, hướng, ngũ thức, vân vân. 20. තත්ථ ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණානි චෙව අට්ඨ මහාවිපාකානි ච නව රූපාරූපවිපාකානි චෙති එකූනවීසති චිත්තානි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිකිච්චානි නාම. 20. Trong đó, mười chín tâm được gọi là làm phận sự tục sinh, hộ kiếp, và tử, gồm: hai tâm thẩm tấn tương ưng xả, tám tâm đại quả, và chín tâm quả Sắc giới và Vô sắc giới. 21. ආවජ්ජනකිච්චානි පන ද්වෙ. 21. Còn các tâm làm phận sự hướng thì có hai. 22. තථා දස්සනසවනඝායනසායනඵුසනසම්පටිච්ඡනකිච්චානි ච. 22. Cũng vậy đối với các phận sự thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm, và tiếp thâu. 23. තීණි සන්තීරණකිච්චානි. 23. Các tâm làm phận sự thẩm tấn có ba. 24. මනොද්වාරාවජ්ජනමෙව පඤ්චද්වාරෙ වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධෙති. 24. Chính tâm Hướng Ý Môn làm phận sự xác định trong ngũ môn. 25. ආවජ්ජනද්වයවජ්ජිතානි කුසලාකුසලඵලකිරියචිත්තානි පඤ්චපඤ්ඤාස ජවනකිච්චානි. 25. Năm mươi lăm tâm thiện, bất thiện, quả, và duy tác, ngoại trừ hai tâm hướng, có phận sự tốc hành. 26. අට්ඨ [Pg.18] මහාවිපාකානි චෙව සන්තීරණත්තයඤ්චෙති එකාදස තදාරම්මණකිච්චානි. 26. Tám tâm đại quả và ba tâm suy đạc, (tổng cộng) mười một tâm này, có phận sự Na cảnh. 27. තෙසු පන ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණචිත්තානි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණසන්තීරණවසෙන පඤ්චකිච්චානි නාම. 27. Trong số đó, hai tâm Suy đạc câu hành với xả, do có các phận sự tục sinh, hộ kiếp, tử, na cảnh, và suy đạc, nên được gọi là có năm phận sự. 28. මහාවිපාකානි අට්ඨ පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණවසෙන චතුකිච්චානි නාම. 28. Tám tâm đại quả, do có các phận sự tục sinh, hộ kiếp, tử, và na cảnh, nên được gọi là có bốn phận sự. 29. මහග්ගතවිපාකානි නව පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන තිකිච්චානි නාම. 29. Chín tâm quả đáo đại, do có các phận sự tục sinh, hộ kiếp, và tử, nên được gọi là có ba phận sự. 30. සොමනස්සසන්තීරණං සන්තීරණතදාරම්මණවසෙන දුකිච්චං. 30. Tâm Suy đạc câu hành với hỷ, do có các phận sự suy đạc và na cảnh, nên có hai phận sự. 31. තථා වොට්ඨබ්බනං වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනවසෙන. 31. Tương tự, tâm Xác định có hai phận sự là xác định và hướng (ý) môn. 32. සෙසානි පන සබ්බානිපි ජවනමනොධාතුත්තිකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි යථාසම්භවමෙකකිච්චානීති. 32. Còn lại, tất cả các tâm tốc hành, tam ý giới, và song ngũ thức, tùy theo trường hợp, chỉ có một phận sự. 33. පටිසන්ධාදයො නාම, කිච්චභෙදෙන චුද්දස. 33. Theo sự phân chia phận sự, có mười bốn (phận sự) là Tục sinh, v.v... දසධා ඨානභෙදෙන, චිත්තුප්පාදා පකාසිතා. Theo sự phân chia trú xứ, các tâm sanh được trình bày theo mười cách. 34. අට්ඨසට්ඨි තථා ද්වෙ ච, නවාට්ඨ ද්වෙ යථාක්කමං. 34. Sáu mươi tám, và hai, chín, tám, hai, theo thứ tự. එකද්විතිචතුපඤ්චකිච්චඨානානි නිද්දිසෙ. Nên chỉ ra (đó là số tâm) ở các trú xứ có một, hai, ba, bốn, và năm phận sự. ද්වාරසඞ්ගහො Tóm Yếu về Môn 35. ද්වාරසඞ්ගහෙ ද්වාරානි නාම චක්ඛුද්වාරං සොතද්වාරං ඝානද්වාරං ජිව්හාද්වාරං කායද්වාරං මනොද්වාරඤ්චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති. 35. Trong Tóm yếu về Môn, các cửa có sáu loại là: nhãn môn, nhĩ môn, tỷ môn, thiệt môn, thân môn, và ý môn. 36. තත්ථ චක්ඛුමෙව චක්ඛුද්වාරං. 36. Trong đó, chính con mắt là nhãn môn. 37. තථා සොතාදයො සොතද්වාරාදීනි. 37. Tương tự, tai, v.v... là nhĩ môn, v.v... 38. මනොද්වාරං [Pg.19] පන භවඞ්ගන්ති පවුච්චති. 38. Còn ý môn thì được gọi là (tâm) hộ kiếp. 39. තත්ථ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනතදාරම්මණවසෙන ඡචත්තාලීස චිත්තානි චක්ඛුද්වාරෙ යථාරහං උප්පජ්ජන්ති, තථා පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසොතවිඤ්ඤාණාදිවසෙන සොතද්වාරාදීසුපි ඡචත්තාලීසෙව භවන්තීති සබ්බථාපි පඤ්චද්වාරෙ චතුපඤ්ඤාස චිත්තානි කාමාවචරානෙව. 39. Trong đó, ở nhãn môn, tùy theo trường hợp, có bốn mươi sáu tâm sanh khởi, gồm: Hướng ngũ môn, Nhãn thức, Tiếp thọ, Suy đạc, Xác định, Tốc hành Dục giới, và Na cảnh. Tương tự, ở nhĩ môn, v.v... cũng có bốn mươi sáu tâm. Như vậy, tổng cộng ở ngũ môn có năm mươi bốn tâm, và chúng chỉ là các tâm Dục giới. 40. මනොද්වාරෙ පන මනොද්වාරාවජ්ජනපඤ්චපඤ්ඤාසජවනතදාරම්මණවසෙන සත්තසට්ඨි චිත්තානි භවන්ති. 40. Còn ở ý môn, có sáu mươi bảy tâm, gồm: Hướng ý môn, năm mươi lăm tâm Tốc hành, và (mười một tâm) Na cảnh. 41. එකූනවීසති පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන ද්වාරවිමුත්තානි. 41. Mười chín tâm, do làm phận sự tục sinh, hộ kiếp, và tử, nên thoát ly môn. 42. තෙසු පන පඤ්චවිඤ්ඤාණානි චෙව මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි චෙති ඡත්තිංස යථාරහමෙකද්වාරිකචිත්තානි නාම. 42. Trong số đó, ba mươi sáu tâm, gồm ngũ thức và các tâm tốc hành đáo đại và siêu thế, tùy theo trường hợp, được gọi là các tâm một cửa. 43. මනොධාතුත්තිකං පන පඤ්චද්වාරිකං. 43. Còn tam ý giới thì thuộc năm cửa. 44. සුඛසන්තීරණවොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනානි ඡද්වාරිකචිත්තානි. 44. Tâm Suy đạc câu hành với hỷ, tâm Xác định, và các tâm tốc hành Dục giới là các tâm sáu cửa. 45. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණමහාවිපාකානි ඡද්වාරිකානි චෙව ද්වාරවිමුත්තානි ච. 45. Các tâm Suy đạc câu hành với xả và các tâm đại quả vừa thuộc sáu cửa, vừa thoát ly môn. 46. මහග්ගතවිපාකානි ද්වාරවිමුත්තානෙවාති. 46. Các tâm quả đáo đại chỉ thoát ly môn. 47. එකද්වාරිකචිත්තානි, පඤ්චඡද්වාරිකානි ච. 47. Các tâm một cửa, và các tâm năm cửa, sáu cửa. ඡද්වාරිකවිමුත්තානි, විමුත්තානි ච සබ්බථා. Các tâm vừa sáu cửa vừa thoát ly, và các tâm hoàn toàn thoát ly. ඡත්තිංසති තථා තීණි, එකතිංස යථාක්කමං; දසධා නවධා චෙති, පඤ්චධා පරිදීපයෙ. Nên trình bày năm loại (tâm này) theo thứ tự là: ba mươi sáu, ba, ba mươi mốt, mười, và chín. ආලම්බණසඞ්ගහො Tóm Yếu về Cảnh 48. ආලම්බණසඞ්ගහෙ [Pg.20] ආරම්මණානි නාම රූපාරම්මණං සද්දාරම්මණං ගන්ධාරම්මණං රසාරම්මණං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ධම්මාරම්මණඤ්චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති. 48. Trong phần tóm lược về cảnh, các cảnh (ārammaṇa) gồm có sáu loại: cảnh sắc, cảnh thinh, cảnh khí, cảnh vị, cảnh xúc, và cảnh pháp. 49. තත්ථ රූපමෙව රූපාරම්මණං, තථා සද්දාදයො සද්දාරම්මණාදීනි. 49. Trong đó, chính sắc là cảnh sắc; tương tự, thinh v.v... là cảnh thinh v.v... 50. ධම්මාරම්මණං පන පසාදසුඛුමරූපචිත්තචෙතසිකනිබ්බානපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡධා සඞ්ගය්හති. 50. Còn cảnh pháp được tóm thâu thành sáu loại theo cách phân chia là: sắc thần kinh, sắc vi tế, tâm, sở hữu tâm, Niết-bàn, và chế định. 51. තත්ථ චක්ඛුද්වාරිකචිත්තානං සබ්බෙසම්පි රූපමෙව ආරම්මණං, තඤ්ච පච්චුප්පන්නං. තථා සොතද්වාරිකචිත්තාදීනම්පි සද්දාදීනි, තානි ච පච්චුප්පන්නානියෙව. 51. Trong đó, đối với tất cả các tâm lộ nhãn, chỉ có sắc làm cảnh, và cảnh ấy là cảnh hiện tại. Tương tự, đối với các tâm lộ nhĩ v.v..., thinh v.v... là cảnh, và các cảnh ấy cũng là cảnh hiện tại. 52. මනොද්වාරිකචිත්තානං පන ඡබ්බිධම්පි පච්චුප්පන්නමතීතං අනාගතං කාලවිමුත්තඤ්ච යථාරහමාරම්මණං හොති. 52. Còn đối với các tâm lộ ý, cả sáu loại cảnh, hoặc là hiện tại, quá khứ, vị lai, hoặc ngoại thời gian, đều trở thành đối tượng tùy theo sự thích hợp. 53. ද්වාරවිමුත්තානඤ්ච පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිසඞ්ඛාතානං ඡබ්බිධම්පි යථාසම්භවං යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡද්වාරග්ගහිතං පච්චුප්පන්නමතීතං පඤ්ඤත්තිභූතං වා කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තසම්මතං ආරම්මණං හොති. 53. Còn đối với các tâm ngoài lộ, được gọi là tâm tục sinh, tâm hữu phần, và tâm tử, đối tượng của chúng là một trong sáu cảnh, tùy theo khả năng, và phần lớn là cảnh đã được bắt qua sáu môn trong kiếp trước, có thể là hiện tại, quá khứ, hoặc là chế định, được biết đến như là nghiệp, nghiệp tướng, hoặc thú tướng. 54. තෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි යථාක්කමං රූපාදිඑකෙකාරම්මණානෙව. 54. Trong các tâm ấy, nhãn thức v.v... theo thứ tự chỉ có một cảnh duy nhất là sắc v.v... 55. මනොධාතුත්තිකං පන රූපාදිපඤ්චාරම්මණං. 55. Còn bộ ba ý giới thì có năm cảnh là sắc v.v... làm đối tượng. 56. සෙසානි කාමාවචරවිපාකානි හසනචිත්තඤ්චෙති සබ්බථාපි කාමාවචරාරම්මණානෙව. 56. Các tâm quả Dục giới còn lại và tâm tiếu sinh luôn luôn chỉ có cảnh Dục giới làm đối tượng. 57. අකුසලානි චෙව ඤාණවිප්පයුත්තකාමාවචරජවනානි චෙති ලොකුත්තරවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි. 57. Các tâm bất thiện và các tốc hành tâm Dục giới bất tương ưng trí có tất cả các cảnh làm đối tượng, ngoại trừ cảnh Siêu thế. 58. ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරකුසලානි [Pg.21] චෙව පඤ්චමජ්ඣානසඞ්ඛාතං අභිඤ්ඤාකුසලඤ්චෙති අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි. 58. Các tâm thiện Dục giới tương ưng trí và tâm thiện thần thông được gọi là thiền thứ năm có tất cả các cảnh làm đối tượng, ngoại trừ Đạo và Quả A-la-hán. 59. ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරකිරියානි චෙව කිරියාභිඤ්ඤාවොට්ඨබ්බනඤ්චෙති සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානි. 59. Các tâm duy tác Dục giới tương ưng trí, tâm duy tác thần thông, và tâm xác định môn luôn luôn có tất cả các cảnh làm đối tượng. 60. ආරුප්පෙසු දුතියචතුත්ථානි මහග්ගතාරම්මණානි. 60. Trong các tâm Vô sắc giới, tâm thứ hai và thứ tư có cảnh Đại hành làm đối tượng. 61. සෙසානි මහග්ගතචිත්තානි සබ්බානිපි පඤ්ඤත්තාරම්මණානි. 61. Tất cả các tâm Đại hành còn lại đều có cảnh chế định làm đối tượng. 62. ලොකුත්තරචිත්තානි නිබ්බානාරම්මණානීති. 62. Các tâm Siêu thế có Niết-bàn làm đối tượng. 63. පඤ්චවීස පරිත්තම්හි, ඡ චිත්තානි මහග්ගතෙ. 63. Hai mươi lăm tâm (bắt) cảnh Dục giới, sáu tâm (bắt) cảnh Đại hành. එකවීසති වොහාරෙ, අට්ඨ නිබ්බානගොචරෙ. Hai mươi mốt tâm (bắt) cảnh chế định, tám tâm (bắt) cảnh Niết-bàn. වීසානුත්තරමුත්තම්හි, අග්ගමග්ගඵලුජ්ඣිතෙ; පඤ්ච සබ්බත්ථ ඡච්චෙති, සත්තධා තත්ථ සඞ්ගහො. Hai mươi tâm (bắt cảnh) ngoài Siêu thế, năm tâm (bắt cảnh) trừ Đạo Quả A-la-hán; sáu tâm (bắt) tất cả cảnh. Như vậy, sự tóm lược ở đây có bảy loại. වත්ථුසඞ්ගහො Phần Tóm Lược Về Vật 64. වත්ථුසඞ්ගහෙ වත්ථූනි නාම චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායහදයවත්ථු චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති. 64. Trong phần tóm lược về vật, các vật (vatthu) gồm có sáu loại: nhãn vật, nhĩ vật, tỷ vật, thiệt vật, thân vật, và tâm vật. 65. තානි කාමලොකෙ සබ්බානිපි ලබ්භන්ති. 65. Tất cả các vật ấy đều được tìm thấy trong cõi Dục. 66. රූපලොකෙ පන ඝානාදිත්තයං නත්ථි. 66. Nhưng trong cõi Sắc, ba vật là tỷ vật, thiệt vật, và thân vật thì không có. 67. අරූපලොකෙ පන සබ්බානිපි න සංවිජ්ජන්ති. 67. Còn trong cõi Vô sắc, tất cả các vật đều không hiện hữu. 68. තත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයො යථාක්කමං එකන්තෙන පඤ්ච පසාදවත්ථූනි නිස්සායෙව පවත්තන්ති. 68. Trong đó, năm thức giới theo thứ tự nhất định chỉ nương vào năm sắc thần kinh mà phát sinh. 69. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසම්පටිච්ඡනසඞ්ඛාතා පන මනොධාතු ච හදයං නිස්සිතායෙව පවත්තන්ති. 69. Còn ý giới, được gọi là tâm hướng ngũ môn và tâm tiếp thâu, cũng chỉ nương vào tâm vật mà phát sinh. 70. අවසෙසා [Pg.22] පන මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතා ච සන්තීරණමහාවිපාකපටිඝද්වයපඨමමග්ගහසනරූපාවචරවසෙන හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්ති. 70. Còn lại, các tâm được gọi là ý thức giới, theo trường hợp của các tâm quan sát, đại quả, hai tâm sân, sơ đạo, tâm tiếu sinh, và các tâm Sắc giới, cũng chỉ nương vào tâm vật mà phát sinh. 71. අවසෙසා කුසලාකුසලකිරියානුත්තරවසෙන පන නිස්සාය වා අනිස්සාය වා. 71. Còn lại, theo trường hợp của các tâm thiện, bất thiện, duy tác, và siêu thế, thì có thể nương hoặc không nương (vào vật mà phát sinh). 72. ආරුප්පවිපාකවසෙන හදයං අනිස්සායෙවාති. 72. Theo trường hợp của các tâm quả Vô sắc giới, chúng chỉ phát sinh mà không nương vào tâm vật. 73. ඡවත්ථුං නිස්සිතා කාමෙ, සත්ත රූපෙ චතුබ්බිධා. 73. Trong cõi Dục, (tâm) nương sáu vật; trong cõi Sắc, bảy (loại tâm) có bốn cách. තිවත්ථුං නිස්සිතාරුප්පෙ, ධාත්වෙකා නිස්සිතා මතා. Trong cõi Vô sắc, (tâm) nương ba vật; một giới được xem là có nương tựa. 74. තෙචත්තාලීස නිස්සාය, ද්වෙචත්තාලීස ජායරෙ. 74. Nương vào bốn mươi ba (pháp), bốn mươi hai (pháp) được sanh khởi. නිස්සාය ච අනිස්සාය, පාකාරුප්පා අනිස්සිතා. Có pháp vừa nương sanh, vừa không nương sanh; quả sanh khởi là pháp không nương tựa. ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ පකිණ්ණකසඞ්ගහවිභාගො නාම Như vậy, trong bộ Toát Yếu Vi Diệu Pháp, đây là chương có tên là Phân Tích Tạp Loại. තතියො පරිච්ඡෙදො. Chương thứ ba. 4. වීථිපරිච්ඡෙදො 4. Chương Lộ Trình Tâm 1. චිත්තුප්පාදානමිච්චෙවං, කත්වාසඞ්ගහමුත්තරං. 1. Như vậy, sau khi đã thực hiện sự tổng hợp ưu việt về sự sanh khởi của các tâm, භූමිපුග්ගලභෙදෙන, පුබ්බාපරනියාමිතං. Theo sự phân biệt về cõi và hạng người, được quy định trước và sau. පවත්තිසඞ්ගහං නාම, පටිසන්ධිපවත්තියං; පවක්ඛාමි සමාසෙන, යථාසම්භවතො කථං. Nay tôi sẽ tóm tắt giải bày về Tổng Hợp Diễn Tiến, về cách thức (tâm) sanh khởi trong khi tục sinh và trong dòng sinh mệnh, tùy theo sự khả hữu. 2.. වීථිමුත්තානං පන කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තවසෙන තිවිධා හොති විසයප්පවත්ති. 2. Còn đối với các (tâm) ngoài lộ trình, sự diễn tiến của đối tượng có ba loại: theo nghiệp, nghiệp tướng, và thú tướng. 4. තත්ථ වත්ථුද්වාරාරම්මණානි පුබ්බෙ වුත්තනයානෙව. 4. Trong đó, vật, môn, và cảnh cũng giống như đã được giải thích trước đây. විඤ්ඤාණඡක්කං Sáu Thức 5. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං [Pg.23] සොතවිඤ්ඤාණං ඝානවිඤ්ඤාණං ජිව්හාවිඤ්ඤාණං කායවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණඤ්චෙති ඡ විඤ්ඤාණානි. 5. Nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, và ý thức là sáu thức. වීථිඡක්කං Sáu Lộ Trình 6. ඡ වීථියො පන චක්ඛුද්වාරවීථි සොතද්වාරවීථි ඝානද්වාරවීථි ජිව්හාද්වාරවීථි කායද්වාරවීථි මනොද්වාරවීථි චෙති ද්වාරවසෙන වා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථි සොතවිඤ්ඤාණවීථි ඝානවිඤ්ඤාණවීථි ජිව්හාවිඤ්ඤාණවීථි කායවිඤ්ඤාණවීථි මනොවිඤ්ඤාණවීථි චෙති විඤ්ඤාණවසෙන වා ද්වාරප්පවත්තා චිත්තප්පවත්තියො යොජෙතබ්බා. 6. Sáu lộ trình, tức là lộ trình nhãn môn, lộ trình nhĩ môn, lộ trình tỷ môn, lộ trình thiệt môn, lộ trình thân môn, và lộ trình ý môn, nên được hiểu là các diễn tiến của tâm xảy ra qua các môn, hoặc theo cách phân loại theo môn, hoặc theo cách phân loại theo thức: lộ trình nhãn thức, lộ trình nhĩ thức, lộ trình tỷ thức, lộ trình thiệt thức, lộ trình thân thức, và lộ trình ý thức. වීථිභෙදො Phân Loại Lộ Trình 7. අතිමහන්තං මහන්තං පරිත්තං අතිපරිත්තඤ්චෙති පඤ්චද්වාරෙ මනොද්වාරෙ පන විභූතමවිභූතඤ්චෙති ඡධා විසයප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. 7. Sự diễn tiến của đối tượng nên được biết theo sáu cách: ở ngũ môn là rất lớn, lớn, nhỏ, và rất nhỏ; còn ở ý môn là rõ ràng và không rõ ràng. පඤ්චද්වාරවීථි Lộ Trình Ngũ Môn 8. කථං? උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙන ඛණත්තයං එකචිත්තක්ඛණං නාම. 8. Như thế nào? Ba sát-na, tức là sanh, trụ, và diệt, được gọi là một sát-na tâm. 9. තානි පන සත්තරස චිත්තක්ඛණානි රූපධම්මානමායූ. 9. Mười bảy sát-na tâm như vậy là tuổi thọ của các pháp sắc. 10. එකචිත්තක්ඛණාතීතානි වා බහුචිත්තක්ඛණාතීතානි වා ඨිතිප්පත්තානෙව පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡන්ති. තස්මා යදි එකචිත්තක්ඛණාතීතකං රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථමාගච්ඡති, තතො ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙ භවඞ්ගසොතං වොච්ඡින්දිත්වා තමෙව රූපාරම්මණං ආවජ්ජන්තං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තතො තස්සානන්තරං තමෙව [Pg.24] රූපං පස්සන්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සම්පටිච්ඡන්තං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, සන්තීරයමානං සන්තීරණචිත්තං, වවත්ථපෙන්තං වොට්ඨබ්බනචිත්තඤ්චෙති යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තතො පරං එකූනතිංස කාමාවචරජවනෙසු යංකිඤ්චි ලද්ධපච්චයං යෙභුය්‍යෙන සත්තක්ඛත්තුං ජවති, ජවනානුබන්ධානි ච ද්වෙ තදාරම්මණපාකානි යථාරහං පවත්තන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො. 10. Các đối tượng ngũ quan, sau khi đã trôi qua một hoặc nhiều sát-na tâm và đã đạt đến giai đoạn trụ, mới đi vào tầm của ngũ môn. Do đó, nếu một đối tượng sắc đã trôi qua một sát-na tâm đi vào tầm của mắt, sau đó, sau khi tâm hữu phần rung động hai lần, cắt đứt dòng hữu phần, tâm hướng ngũ môn hướng đến chính đối tượng sắc đó sanh lên rồi diệt. Ngay sau đó, nhãn thức thấy chính sắc đó, tâm tiếp thâu tiếp nhận nó, tâm suy đạc suy xét nó, và tâm xác định quyết định nó, tuần tự sanh lên rồi diệt. Sau đó, trong số hai mươi chín tâm tốc hành cõi dục, bất kỳ tâm nào có đủ duyên, thường chạy bảy lần. Và theo sau tốc hành, hai tâm quả đồng sở duyên sanh khởi tùy theo trường hợp. Sau đó, tâm rơi vào hữu phần. 11. එත්තාවතා චුද්දස වීථිචිත්තුප්පාදා, ද්වෙ භවඞ්ගචලනානි, පුබ්බෙවාතීතකමෙකචිත්තක්ඛණන්ති කත්වා සත්තරස චිත්තක්ඛණානි පරිපූරෙන්ති, තතො පරං නිරුජ්ඣති, ආරම්මණමෙතං අතිමහන්තං නාම ගොචරං. 11. Như vậy, mười bốn sự sanh khởi của tâm lộ trình, hai lần rung động của hữu phần, và tính cả một sát-na tâm đã trôi qua trước đó, hoàn thành mười bảy sát-na tâm. Sau đó, đối tượng này diệt. Đối tượng này được gọi là cảnh rất lớn. 12. යාව තදාරම්මණුප්පාදා පන අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං ආරම්මණං මහන්තං නාම, තත්ථ ජවනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති, නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදො. 12. Đối tượng đi vào tầm sau khi đã trôi qua quá lâu không đủ cho sự sanh khởi của tâm đồng sở duyên được gọi là cảnh lớn. Trong trường hợp đó, vào cuối tốc hành, tâm chỉ rơi vào hữu phần, không có sự sanh khởi của tâm đồng sở duyên. 13. යාව ජවනුප්පාදාපි අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං ආරම්මණං පරිත්තං නාම, තත්ථ ජවනම්පි අනුප්පජ්ජිත්වා ද්වත්තික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනමෙව පවත්තති, තතො පරං භවඞ්ගපාතොව හොති. 13. Đối tượng đi vào tầm sau khi đã trôi qua quá lâu không đủ cho cả sự sanh khởi của tốc hành được gọi là cảnh nhỏ. Trong trường hợp đó, ngay cả tốc hành cũng không sanh khởi, chỉ có tâm xác định diễn ra hai hoặc ba lần. Sau đó, tâm chỉ rơi vào hữu phần. 14. යාව වොට්ඨබ්බනුප්පාදා ච පන අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං නිරොධාසන්නමාරම්මණං අතිපරිත්තං නාම, තත්ථ භවඞ්ගචලනමෙව හොති, නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො. 14. Đối tượng gần diệt, đi vào tầm sau khi đã trôi qua quá lâu không đủ cho sự sanh khởi của tâm xác định, được gọi là cảnh rất nhỏ. Trong trường hợp đó, chỉ có sự rung động của hữu phần xảy ra, không có sự sanh khởi của tâm lộ trình. 15. ඉච්චෙවං චක්ඛුද්වාරෙ, තථා සොතද්වාරාදීසු චෙති සබ්බථාපි පඤ්චද්වාරෙ තදාරම්මණජවනවොට්ඨබ්බනමොඝවාරසඞ්ඛාතානං චතුන්නං වාරානං යථාක්කමං ආරම්මණභූතා විසයප්පවත්ති චතුධා වෙදිතබ්බා. 15. Như vậy ở nhãn môn, và tương tự ở nhĩ môn v.v., tóm lại ở ngũ môn, sự diễn tiến của đối tượng, vốn là cảnh cho bốn loại tuần tự được gọi là phiên đồng sở duyên, phiên tốc hành, phiên xác định, và phiên vô hiệu, nên được biết là có bốn loại. 16. වීථිචිත්තානි සත්තෙව, චිත්තුප්පාදා චතුද්දස. 16. Có bảy loại tâm lộ trình, nhưng có mười bốn sự sanh khởi của tâm. චතුපඤ්ඤාස විත්ථාරා, පඤ්චද්වාරෙ යථාරහං. Chi tiết hơn, có năm mươi bốn (tâm) ở ngũ môn, tùy theo trường hợp. අයමෙත්ථ පඤ්චද්වාරෙ වීථිචිත්තප්පවත්තිනයො. Đây là phương pháp diễn tiến của tâm lộ trình ở ngũ môn. මනොද්වාරවීථි පරිත්තජවනවාරො Lộ Trình Ý Môn: Phiên Tốc Hành Dục Giới 17. මනොද්වාරෙ [Pg.25] පන යදි විභූතමාරම්මණං ආපාථමාගච්ඡති, තතො පරං භවඞ්ගචලනමනොද්වාරාවජ්ජනජවනාවසානෙ තදාරම්මණපාකානි පවත්තන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො. 17. Còn ở ý môn, nếu một đối tượng rõ ràng đi vào tầm, sau đó, sau khi hữu phần rung động, tâm hướng ý môn, và vào cuối tốc hành, các tâm quả đồng sở duyên sanh khởi. Sau đó, tâm rơi vào hữu phần. 18. අවිභූතෙ පනාරම්මණෙ ජවනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති, නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති. 18. Nhưng trong trường hợp đối tượng không rõ ràng, sau khi tốc hành tâm kết thúc, tâm hữu phần liền sanh khởi, không có sự sanh khởi của tâm Na-cảnh. 19. වීථිචිත්තානි තීණෙව, චිත්තුප්පාදා දසෙරිතා. 19. Tâm lộ trình chỉ có ba, các tâm sanh khởi được nói là mười. විත්ථාරෙන පනෙත්ථෙක-චත්තාලීස විභාවයෙ; Nhưng ở đây, nên hiểu một cách chi tiết là có bốn mươi mốt; අයමෙත්ථ පරිත්තජවනවාරො. Đây là phần về tốc hành tâm Dục giới. අප්පනාජවනවාරො Phần về tốc hành tâm An-chỉ 20. අප්පනාජවනවාරෙ පන විභූතාවිභූතභෙදො නත්ථි, තථා තදාරම්මණුප්පාදො ච. 20. Nhưng trong phần tốc hành tâm An-chỉ, không có sự phân biệt rõ ràng hay không rõ ràng, và cũng không có sự sanh khởi của tâm Na-cảnh. 21. තත්ථ හි ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරජවනානමට්ඨන්නං අඤ්ඤතරස්මිං පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙන චතුක්ඛත්තුං තික්ඛත්තුමෙව වා යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධානන්තරමෙව යථාරහං චතුත්ථං, පඤ්චමං වා ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු යථාභිනීහාරවසෙන යං කිඤ්චි ජවනං අප්පනාවීථිමොතරති, තතො පරං අප්පනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති. 21. Bởi vì ở đây, một trong tám tốc hành tâm Dục giới tương ưng với trí, với tên gọi là Chuẩn bị, Cận hành, Thuận thứ, Chuyển tộc, sanh khởi theo thứ tự bốn lần hoặc chỉ ba lần, và ngay sau khi diệt, tùy theo trường hợp, vào lúc thứ tư hoặc thứ năm, một tốc hành tâm nào đó trong số hai mươi sáu tốc hành tâm Ðại hành và Siêu thế, tùy theo khuynh hướng, sẽ đi vào lộ trình An-chỉ, sau đó, khi An-chỉ kết thúc, tâm hữu phần liền sanh khởi. 22. තත්ථ සොමනස්සසහගතජවනානන්තරං අප්පනාපි සොමනස්සසහගතාව පාටිකඞ්ඛිතබ්බා, උපෙක්ඛාසහගතජවනානන්තරං උපෙක්ඛාසහගතාව, තත්ථාපි කුසලජවනානන්තරං කුසලජවනඤ්චෙව හෙට්ඨිමඤ්ච ඵලත්තයමප්පෙති, කිරියජවනානන්තරං කිරියජවනං අරහත්තඵලඤ්චාති. 22. Ở đây, sau tốc hành tâm câu hữu với hỷ, tâm An-chỉ cũng được mong đợi là câu hữu với hỷ; sau tốc hành tâm câu hữu với xả, (tâm An-chỉ) cũng câu hữu với xả. Và ở đây nữa, sau tốc hành tâm thiện, chính tốc hành tâm thiện và ba quả thấp hơn đạt đến An-chỉ; sau tốc hành tâm duy tác, tốc hành tâm duy tác và quả A-la-hán (đạt đến An-chỉ). 23. ද්වත්තිංස [Pg.26] සුඛපුඤ්ඤම්හා, ද්වාදසොපෙක්ඛකා පරං, 23. Từ tâm thiện câu hữu với hỷ, có ba mươi hai (tâm An-chỉ); sau đó, từ (tâm thiện) câu hữu với xả, có mười hai. සුඛිතක්‍රියතො අට්ඨ, ඡ සම්භොන්ති උපෙක්ඛකා. Từ tâm duy tác câu hữu với hỷ, có tám; từ (tâm duy tác) câu hữu với xả, có sáu. 24. පුථුජ්ජනාන සෙක්ඛානං, කාමපුඤ්ඤතිහෙතුතො. 24. Đối với phàm phu và hữu học, (An-chỉ sanh khởi) từ tâm thiện Dục giới tam nhân. තිහෙතුකාමක්‍රියතො, වීතරාගානමප්පනා. Đối với bậc vô tham (A-la-hán), An-chỉ (sanh khởi) từ tâm duy tác Dục giới tam nhân. අයමෙත්ථ මනොද්වාරෙ වීථිචිත්තප්පවත්තිනයො. Đây là phương thức diễn tiến của tâm lộ trình trong ý môn. තදාරම්මණනියමො Quy luật về tâm Na-cảnh 25. සබ්බත්ථාපි පනෙත්ථ අනිට්ඨෙ ආරම්මණෙ අකුසලවිපාකානෙව පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණානි. 25. Ở đây, trong mọi trường hợp, với đối tượng không mong muốn, ngũ song thức, tâm Tiếp thu, tâm Suy đạc và tâm Na-cảnh chỉ là các tâm quả bất thiện. 26. ඉට්ඨෙ කුසලවිපාකානි. 26. Với đối tượng mong muốn, (chúng là) các tâm quả thiện. 27. අතිඉට්ඨෙ පන සොමනස්සසහගතානෙව සන්තීරණතදාරම්මණානි, තත්ථාපි සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ සොමනස්සසහගතානෙව තදාරම්මණානි භවන්ති, උපෙක්ඛාසහගතකිරියජවනාවසානෙ ච උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති. 27. Nhưng với đối tượng rất mong muốn, tâm Suy đạc và tâm Na-cảnh chỉ là những tâm câu hữu với hỷ. Và ở đây nữa, sau khi tốc hành tâm duy tác câu hữu với hỷ kết thúc, các tâm Na-cảnh chỉ là những tâm câu hữu với hỷ; và sau khi tốc hành tâm duy tác câu hữu với xả kết thúc, chúng chỉ là những tâm câu hữu với xả. 28. දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ ච පන තදාරම්මණානිචෙව භවඞ්ගානි ච උපෙක්ඛාසහගතානෙව භවන්ති, තස්මා යදි සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ තදාරම්මණසම්භවො නත්ථි, තදා යං කිඤ්චි පරිචිතපුබ්බං පරිත්තාරම්මණමාරබ්භ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජති, තමනන්තරිත්වා භවඞ්ගපාතොව හොතීති වදන්ති ආචරියා. 28. Nhưng sau khi tốc hành tâm câu hữu với ưu kết thúc, cả tâm Na-cảnh và tâm hữu phần chỉ là những tâm câu hữu với xả. Do đó, nếu đối với người có tâm Tục sinh câu hữu với hỷ, sau khi tốc hành tâm câu hữu với ưu kết thúc, không có khả năng sanh khởi tâm Na-cảnh, thì khi đó, một tâm Suy đạc câu hữu với xả sanh khởi, lấy một đối tượng Dục giới nào đó đã từng quen thuộc trước đây làm đối tượng, và ngay sau đó, tâm hữu phần liền sanh khởi, các vị thầy nói như vậy. 29. තථා කාමාවචරජවනාවසානෙ කාමාවචරසත්තානං කාමාවචරධම්මෙස්වෙව ආරම්මණභූතෙසු තදාරම්මණං ඉච්ඡන්තීති. 29. Tương tự như vậy, (các vị thầy) cho rằng tâm Na-cảnh sanh khởi sau khi tốc hành tâm Dục giới kết thúc, đối với chúng sanh Dục giới, khi các đối tượng chỉ là các pháp Dục giới. 30. කාමෙ ජවනසත්තාලම්බණානං නියමෙ සති. 30. Khi có quy luật về tốc hành tâm, chúng sanh và đối tượng trong cõi Dục. විභූතෙතිමහන්තෙ ච, තදාරම්මණමීරිතං. Và khi đối tượng rõ ràng và rất lớn, tâm Na-cảnh được nói là (sanh khởi). අයමෙත්ථ තදාරම්මණනියමො. Đây là quy luật về tâm Na-cảnh. ජවනනියමො Quy luật về tốc hành tâm 31. ජවනෙසු [Pg.27] ච පරිත්තජවනවීථියං කාමාවචරජවනානි සත්තක්ඛත්තුං ඡක්ඛත්තුමෙව වා ජවන්ති. 31. Và trong các tốc hành tâm, trong lộ trình tốc hành tâm Dục giới, các tốc hành tâm Dục giới chạy bảy lần hoặc chỉ sáu lần. 32. මන්දප්පවත්තියං පන මරණකාලාදීසු පඤ්චවාරමෙව. 32. Nhưng trong một tiến trình yếu ớt, như vào lúc lâm chung, v.v., (chúng) chỉ (chạy) năm lần. 33. භගවතො පන යමකපාටිහාරියකාලාදීසු ලහුකප්පවත්තියං චත්තාරිපඤ්ච වා පච්චවෙක්ඛණචිත්තානි භවන්තීතිපි වදන්ති. 33. Nhưng người ta cũng nói rằng đối với Đức Thế Tôn, vào lúc thực hiện song thông thần, v.v., trong một tiến trình nhanh chóng, có bốn hoặc năm tâm Phản khán. 34. ආදිකම්මිකස්ස පන පඨමකප්පනායං මහග්ගතජවනානිඅභිඤ්ඤාජවනානි ච සබ්බදාපි එකවාරමෙව ජවන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො. 34. Nhưng đối với người mới bắt đầu, trong lần nhập định đầu tiên, các tốc hành tâm Ðại hành và các tốc hành tâm thần thông luôn luôn chỉ chạy một lần, sau đó là tâm hữu phần sanh khởi. 35. චත්තාරො පන මග්ගුප්පාදා එකචිත්තක්ඛණිකා, තතො පරං ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි යථාරහං උප්පජ්ජන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො. 35. Nhưng bốn sự sanh khởi của Đạo chỉ kéo dài một sát-na tâm, sau đó, hai hoặc ba tâm Quả sanh khởi tùy theo trường hợp, sau đó là tâm hữu phần sanh khởi. 36. නිරොධසමාපත්තිකාලෙ ද්වික්ඛත්තුං චතුත්ථාරුප්පජවනං ජවති, තතො පරං නිරොධං ඵුසති. 36. Vào lúc nhập Diệt tận định, tốc hành tâm của tầng thiền Vô sắc thứ tư chạy hai lần, sau đó, người ấy chứng nhập Diệt. 37. වුට්ඨානකාලෙ ච අනාගාමිඵලං වා අරහත්තඵලං වා යථාරහමෙකවාරං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ භවඞ්ගපාතොව හොති. 37. Và vào lúc xuất định, quả Bất lai hoặc quả A-la-hán, tùy theo trường hợp, sanh khởi một lần rồi diệt, sau đó tâm hữu phần liền sanh khởi. 38. සබ්බත්ථාපි සමාපත්තිවීථියං භවඞ්ගසොතො විය වීථිනියමො නත්ථීති කත්වා බහූනිපි ලබ්භන්තීති. 38. Cũng vậy, trong tất cả lộ trình nhập định, vì không có quy luật lộ trình giống như dòng hữu phần, nên (các tốc hành tâm) cũng có thể có được nhiều. 39. සත්තක්ඛත්තුං පරිත්තානි, මග්ගාභිඤ්ඤා සකිං මතා. 39. Các (tốc hành) dục giới bảy lần, đạo và thắng trí được cho là một lần. අවසෙසානි ලබ්භන්ති, ජවනානි බහූනිපි. Các tốc hành tâm còn lại cũng có thể có được nhiều. අයමෙත්ථ ජවනනියමො. Đây là quy luật về tốc hành tâm ở đây. පුග්ගලභෙදො Sự phân chia theo hạng người 40. දුහෙතුකානමහෙතුකානඤ්ච [Pg.28] පනෙත්ථ කිරියජවනානි චෙව අප්පනාජවනානි ච ලබ්භන්ති. 40. Ở đây, đối với hạng nhị nhân và vô nhân, các tốc hành tâm duy tác và tốc hành tâm nhập định không có được. 41. තථා ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානි ච සුගතියං. 41. Cũng vậy, các quả tâm tương ưng trí ở cõi thiện (cũng không có được). 42. දුග්ගතියං පන ඤාණවිප්පයුත්තානි ච මහාවිපාකානි න ලබ්භන්ති. 42. Còn ở cõi ác, các đại quả tâm bất tương ưng trí không có được. 43. තිහෙතුකෙසු ච ඛීණාසවානං කුසලාකුසලජවනානි න ලබ්භන්ති. 43. Và đối với hạng tam nhân, các tốc hành tâm thiện và bất thiện không có được cho bậc Vô Lậu. 44. තථා සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං කිරියජවනානි. 44. Cũng vậy, các tốc hành tâm duy tác (không có được) cho bậc Hữu Học và phàm phu. 45. දිට්ඨිගතසම්පයුත්තවිචිකිච්ඡාජවනානි ච සෙක්ඛානං. 45. Và các tốc hành tâm tương ưng tà kiến và hoài nghi (không có được) cho bậc Hữu Học. 46. අනාගාමිපුග්ගලානං පන පටිඝජවනානි ච න ලබ්භන්ති. 46. Còn đối với hạng người Bất Lai, các tốc hành tâm sân cũng không có được. 47. ලොකුත්තරජවනානි ච යථාරහං අරියානමෙව සමුප්පජ්ජන්තීති. 47. Và các tốc hành tâm siêu thế chỉ sanh khởi tùy theo khả năng đối với các bậc Thánh mà thôi. 48. අසෙක්ඛානං චතුචත්තාලීස සෙක්ඛානමුද්දිසෙ. 48. Đối với bậc Vô Học có bốn mươi bốn (tâm), và đối với bậc Hữu Học được nêu là... ඡප්පඤ්ඤාසාවසෙසානං, චතුපඤ්ඤාස සම්භවා. ...năm mươi sáu (tâm). Đối với những người còn lại, năm mươi bốn (tâm) có thể có. අයමෙත්ථ පුග්ගලභෙදො. Đây là sự phân chia theo hạng người ở đây. භූමිවිභාගො Sự phân chia theo cõi 49. කාමාවචරභූමියං පනෙතානි සබ්බානිපි වීථිචිත්තානි යථාරහමුපලබ්භන්ති. 49. Còn trong cõi Dục giới, tất cả các tâm lộ trình này được tìm thấy tùy theo trường hợp. 50. රූපාවචරභූමියං පටිඝජවනතදාරම්මණවජ්ජිතානි. 50. Trong cõi Sắc giới, (các tâm lộ trình) ngoại trừ tốc hành tâm sân và tâm Na-cảnh. 51. අරූපාවචරභූමියං පඨමමග්ගරූපාවචරහසනහෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතානි ච ලබ්භන්ති. 51. Và trong cõi Vô sắc giới, (các tâm lộ trình) ngoại trừ đạo sơ, (tâm) sắc giới, (tâm) tiếu sinh, và (các tâm) vô sắc thấp hơn có thể có được. 52. සබ්බත්ථාපි [Pg.29] ච තංතංපසාදරහිතානං තංතංද්වාරිකවීථිචිත්තානි න ලබ්භන්තෙව. 52. Và trong tất cả các cõi, đối với những chúng sanh thiếu các căn tương ứng, các tâm lộ trình ở các môn tương ứng chắc chắn không có được. 53. අසඤ්ඤසත්තානං පන සබ්බථාපි චිත්තප්පවත්ති නත්ථෙවාති. 53. Còn đối với chúng sanh Vô tưởng, sự diễn tiến của tâm chắc chắn không có trong mọi trường hợp. 54. අසීති වීථිචිත්තානි, කාමෙ රූපෙ යථාරහං. 54. Tám mươi tâm lộ trình (có được) trong cõi Dục; trong cõi Sắc, tùy theo trường hợp... චතුසට්ඨි තථාරූපෙ, ද්වෙචත්තාලීස ලබ්භරෙ. ...sáu mươi bốn (tâm). Cũng vậy, trong cõi Vô sắc, bốn mươi hai (tâm) có được. අයමෙත්ථ භූමිවිභාගො. Đây là sự phân chia theo cõi ở đây. 55. ඉච්චෙවං ඡද්වාරිකචිත්තප්පවත්ති යථාසම්භවං භවඞ්ගන්තරිතා යාවතායුකමබ්බොච්ඡින්නා පවත්තති. 55. Như vậy, sự diễn tiến của tâm ở sáu môn, tùy theo khả năng, được xen kẽ bởi hữu phần, tiếp diễn không gián đoạn cho đến hết tuổi thọ. ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ වීථිසඞ්ගහවිභාගො නාම Như vậy, trong bộ Thắng Pháp Tập Yếu Luận, chương tên là Phân Tích Tổng Hợp Lộ Trình. චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො. Chương thứ tư. 5. වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදො 5. Chương (phân tích) các pháp ngoại lộ trình 1. වීථිචිත්තවසෙනෙවං, පවත්තියමුදීරිතො. 1. Như vậy, sự diễn tiến (của tâm) đã được trình bày theo cách của các tâm lộ trình. පවත්තිසඞ්ගහො නාම, සන්ධියං දානි වුච්චති. Phần tổng hợp về sự diễn tiến, bây giờ được nói đến trong sự liên tục. 2. චතස්සො භූමියො, චතුබ්බිධා පටිසන්ධි, චත්තාරි කම්මානි, චතුධා මරණුප්පත්ති චෙති වීථිමුත්තසඞ්ගහෙ චත්තාරි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි. 2. Bốn cõi, bốn loại tái sanh, bốn loại nghiệp, và bốn cách tử sanh -- như vậy, trong phần tổng hợp các pháp ngoại lộ, bốn bộ bốn pháp này cần được biết. භූමිචතුක්කං Bộ Bốn Về Cõi 3. තත්ථ අපායභූමි කාමසුගතිභූමි රූපාවචරභූමි අරූපාවචරභූමි චෙති චතස්සො භූමියො නාම. 3. Trong đó, ác đạo, cõi thiện dục giới, cõi sắc giới, và cõi vô sắc giới, được gọi là bốn cõi. 4. තාසු නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො අසුරකායො චෙති අපායභූමි චතුබ්බිධා හොති. 4. Trong các cõi ấy, ác đạo có bốn loại: địa ngục, bàng sanh, ngạ quỷ, và a-tu-la. 5. මනුස්සා [Pg.30] චාතුමහාරාජිකා තාවතිංසා යාමා තුසිතා නිම්මානරති පරනිම්මිතවසවත්තී චෙති කාමසුගතිභූමි සත්තවිධා හොති. 5. Cõi thiện dục giới có bảy loại: cõi người, Tứ Đại Thiên Vương, Đao Lợi, Dạ Ma, Đâu Suất, Hóa Lạc Thiên, và Tha Hóa Tự Tại Thiên. 6. සා පනායමෙකාදසවිධාපි කාමාවචරභූමිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. 6. Và mười một loại cõi này được kể là cõi dục giới. 7. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා බ්‍රහ්මපුරොහිතා මහාබ්‍රහ්මා චෙති පඨමජ්ඣානභූමි. 7. Phạm Chúng Thiên, Phạm Phụ Thiên, và Đại Phạm Thiên là các cõi Sơ thiền. 8. පරිත්තාභා අප්පමාණාභා ආභස්සරා චෙති දුතියජ්ඣානභූමි. 8. Thiểu Quang Thiên, Vô Lượng Quang Thiên, và Quang Âm Thiên là các cõi Nhị thiền. 9. පරිත්තසුභා අප්පමාණසුභා සුභකිණ්හා චෙති තතියජ්ඣානභූමි. 9. Thiểu Tịnh Thiên, Vô Lượng Tịnh Thiên, và Biến Tịnh Thiên là các cõi Tam thiền. 10. වෙහප්ඵලා අසඤ්ඤසත්තා සුද්ධාවාසා චෙති චතුත්ථජ්ඣානභූමීති රූපාවචරභූමි සොළසවිධා හොති. 10. Quảng Quả, Vô Tưởng, và Tịnh Cư là các cõi Tứ thiền. Như vậy, cõi sắc giới có mười sáu loại. 11. අවිහා අතප්පා සුදස්සා සුදස්සී අකනිට්ඨා චෙති සුද්ධාවාසභූමි පඤ්චවිධා හොති. 11. Vô Phiền, Vô Nhiệt, Thiện Kiến, Thiện Hiện, và Sắc Cứu Cánh, như vậy cõi Tịnh Cư có năm loại. 12. ආකාසානඤ්චායතනභූමි විඤ්ඤාණඤ්චායතනභූමි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනභූමි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභූමි චෙති අරූපභූමි චතුබ්බිධා හොති. 12. Cõi Không Vô Biên Xứ, cõi Thức Vô Biên Xứ, cõi Vô Sở Hữu Xứ, và cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, như vậy cõi vô sắc có bốn loại. 13. පුථුජ්ජනා න ලබ්භන්ති, සුද්ධාවාසෙසු සබ්බථා. 13. Phàm phu tuyệt đối không có mặt trong các cõi Tịnh Cư. සොතාපන්නා ච සකදාගාමිනො චාපි පුග්ගලා. Cũng như các vị Tu-đà-hoàn và Tư-đà-hàm. 14. අරියා නොපලබ්භන්ති, අසඤ්ඤාපායභූමිසු. 14. Các bậc Thánh không có mặt trong cõi Vô Tưởng và các ác đạo. සෙසට්ඨානෙසු ලබ්භන්ති, අරියානරියාපි ච. Trong các nơi còn lại, cả bậc Thánh và phàm phu đều có mặt. ඉදමෙත්ථ භූමිචතුක්කං. Đây là Bộ Bốn Về Cõi. පටිසන්ධිචතුක්කං Bộ Bốn Về Tái Sanh 15. අපායපටිසන්ධි [Pg.31] කාමසුගතිපටිසන්ධි රූපාවචරපටිසන්ධි අරූපාවචරපටිසන්ධි චෙති චතුබ්බිධා පටිසන්ධි නාම. 15. Tái sanh vào ác đạo, tái sanh vào cõi thiện dục giới, tái sanh vào cõi sắc giới, và tái sanh vào cõi vô sắc giới, được gọi là bốn loại tái sanh. 16. තත්ථ අකුසලවිපාකොපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං අපායභූමියං ඔක්කන්තික්ඛණෙ පටිසන්ධි හුත්වා තතො පරං භවඞ්ගං පරියොසානෙ චවනං හුත්වා වොච්ඡිජ්ජති, අයමෙකාපායපටිසන්ධි නාම. 16. Trong đó, tâm Quan sát xả thọ quả bất thiện, vào khoảnh khắc thụ sanh trong ác đạo, trở thành (tâm) tái sanh, sau đó là (tâm) hộ kiếp, và cuối cùng trở thành (tâm) tử rồi chấm dứt. Đây được gọi là một loại tái sanh vào ác đạo. 17. කුසලවිපාකොපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං පන කාමසුගතියං මනුස්සානඤ්චෙව ජච්චන්ධාදීනං භුම්මස්සිතානඤ්ච විනිපාතිකාසුරානං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තති. 17. Còn tâm Quan sát xả thọ quả thiện thì hoạt động với vai trò tái sanh, hộ kiếp, và tử trong cõi thiện dục giới đối với những người mù bẩm sinh v.v..., và đối với các vị địa thần và các a-tu-la đọa lạc. 18. මහාවිපාකානි පන අට්ඨ සබ්බත්ථාපි කාමසුගතියං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තන්ති. 18. Còn tám tâm Đại quả thì hoạt động với vai trò tái sanh, hộ kiếp, và tử ở khắp mọi nơi trong cõi thiện dục giới. 19. ඉමා නව කාමසුගතිපටිසන්ධියො නාම. 19. Đây được gọi là chín loại tái sanh vào cõi thiện dục giới. 20. සා පනායං දසවිධාපි කාමාවචරපටිසන්ධිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. 20. Và mười loại này được kể là tái sanh vào cõi dục giới. 21. තෙසු චතුන්නං අපායානං මනුස්සානං විනිපාතිකාසුරානඤ්ච ආයුප්පමාණගණනාය නියමො නත්ථි. 21. Trong số đó, không có sự quy định về việc tính toán tuổi thọ của bốn ác đạo, của loài người, và của các a-tu-la đọa lạc. 22. චාතුමහාරාජිකානං පන දෙවානං දිබ්බානි පඤ්චවස්සසතානි ආයුප්පමාණං, මනුස්සගණනාය නවුතිවස්සසතසහස්සප්පමාණං හොති, තතො චතුග්ගුණං තාවතිංසානං, තතො චතුග්ගුණං යාමානං, තතො චතුග්ගුණං තුසිතානං, තතො චතුග්ගුණං නිම්මානරතීනං, තතො චතුග්ගුණං පරනිම්මිතවසවත්තීනං. 22. Còn tuổi thọ của chư thiên ở cõi Tứ Đại Thiên Vương là năm trăm năm trời, tính theo năm của loài người là chín triệu năm. Tuổi thọ của chư thiên Đao Lợi gấp bốn lần, của chư thiên Dạ Ma gấp bốn lần cõi đó, của chư thiên Đâu Suất gấp bốn lần cõi đó, của chư thiên Hóa Lạc Thiên gấp bốn lần cõi đó, của chư thiên Tha Hóa Tự Tại Thiên gấp bốn lần cõi đó. 23. නවසතඤ්චෙකවීස-වස්සානං කොටියො තථා. 23. Như vậy là chín trăm hai mươi mốt ức năm, වස්සසතසහස්සානි, සට්ඨි ච වසවත්තිසු. Và sáu mươi trăm ngàn năm ở cõi Tha Hóa Tự Tại. 24. පඨමජ්ඣානවිපාකං [Pg.32] පඨමජ්ඣානභූමියං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තති. 24. Tâm quả Sơ thiền hoạt động với vai trò tái sanh, hộ kiếp, và tử trong cõi Sơ thiền. 25. තථා දුතියජ්ඣානවිපාකං තතියජ්ඣානවිපාකඤ්ච දුතියජ්ඣානභූමියං. 25. Tương tự, quả của thiền thứ hai và quả của thiền thứ ba (tái sanh) trong cõi thiền thứ hai. 26. චතුත්ථජ්ඣානවිපාකං තතියජ්ඣානභූමියං. 26. Quả của thiền thứ tư (tái sanh) trong cõi thiền thứ ba. 27. පඤ්චමජ්ඣානවිපාකං චතුත්ථජ්ඣානභූමියං. 27. Quả của thiền thứ năm (tái sanh) trong cõi thiền thứ tư. 28. අසඤ්ඤසත්තානං පන රූපමෙව පටිසන්ධි හොති. තථා තතො පරං පවත්තියං චවනකාලෙ ච රූපමෙව පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣති, ඉමා ඡ රූපාවචරපටිසන්ධියො නාම. 28. Còn đối với chúng sanh vô tưởng, chỉ có sắc là (tâm) tục sinh. Tương tự, sau đó trong thời bình nhật và trong lúc tử, chỉ có sắc sanh khởi rồi diệt. Đây được gọi là sáu (cách) tục sinh cõi sắc giới. 29. තෙසු බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං දෙවානං කප්පස්ස තතියො භාගො ආයුප්පමාණං. 29. Trong số đó, tuổi thọ của chư thiên Phạm Chúng Thiên là một phần ba kiếp. 30. බ්‍රහ්මපුරොහිතානං උපඩ්ඪකප්පො. 30. (Tuổi thọ của) chư thiên Phạm Phụ Thiên là nửa kiếp. 31. මහාබ්‍රහ්මානං එකො කප්පො. 31. (Tuổi thọ của) chư Đại Phạm Thiên là một kiếp. 32. පරිත්තාභානං ද්වෙ කප්පානි. 32. (Tuổi thọ của) chư Thiểu Quang Thiên là hai kiếp. 33. අප්පමාණාභානං චත්තාරිකප්පානි. 33. (Tuổi thọ của) chư Vô Lượng Quang Thiên là bốn kiếp. 34. ආභස්සරානං අට්ඨ කප්පානි. 34. (Tuổi thọ của) chư Quang Âm Thiên là tám kiếp. 35. පරිත්තසුභානං සොළස කප්පානි. 35. (Tuổi thọ của) chư Thiểu Tịnh Thiên là mười sáu kiếp. 36. අප්පමාණසුභානං ද්වත්තිංස කප්පානි. 36. (Tuổi thọ của) chư Vô Lượng Tịnh Thiên là ba mươi hai kiếp. 37. සුභකිණ්හානං චතුසට්ඨි කප්පානි. 37. (Tuổi thọ của) chư Biến Tịnh Thiên là sáu mươi bốn kiếp. 38. වෙහප්ඵලානං අසඤ්ඤසත්තානඤ්ච පඤ්චකප්පසතානි. 38. (Tuổi thọ của) chư Quảng Quả Thiên và chúng sanh vô tưởng là năm trăm kiếp. 39. අවිහානං කප්පසහස්සානි. 39. (Tuổi thọ của) chư Vô Phiền Thiên là một ngàn kiếp. 40. අතප්පානං ද්වෙ කප්පසහස්සානි. 40. (Tuổi thọ của) chư Vô Nhiệt Thiên là hai ngàn kiếp. 41. සුදස්සානං චත්තාරි කප්පසහස්සානි. 41. (Tuổi thọ của) chư Thiện Kiến Thiên là bốn ngàn kiếp. 42. සුදස්සීනං අට්ඨ කප්පසහස්සානි. 42. (Tuổi thọ của) chư Thiện Hiện Thiên là tám ngàn kiếp. 43. අකනිට්ඨානං [Pg.33] සොළස කප්පසහස්සානි. 43. (Tuổi thọ của) chư Sắc Cứu Cánh Thiên là mười sáu ngàn kiếp. 44. පඨමාරුප්පාදිවිපාකානි පඨමාරුප්පාදිභූමීසු යථාක්කමං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තන්ති. ඉමා චතස්සො අරූපපටිසන්ධියො නාම. 44. Các quả của thiền vô sắc thứ nhất, v.v... diễn tiến theo thứ tự trong các cõi vô sắc thứ nhất, v.v... với phận sự tục sinh, hộ kiếp, và tử. Đây được gọi là bốn (cách) tục sinh cõi vô sắc. 45. තෙසු පන ආකාසානඤ්චායතනූපගානං දෙවානං වීසතිකප්පසහස්සානි ආයුප්පමාණං. 45. Còn trong số đó, tuổi thọ của chư thiên sanh trong cõi Không Vô Biên Xứ là hai mươi ngàn kiếp. 46. විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගානං දෙවානං චත්තාලීසකප්පසහස්සානි. 46. (Tuổi thọ của) chư thiên sanh trong cõi Thức Vô Biên Xứ là bốn mươi ngàn kiếp. 47. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගානං දෙවානං සට්ඨිකප්පසහස්සානි. 47. (Tuổi thọ của) chư thiên sanh trong cõi Vô Sở Hữu Xứ là sáu mươi ngàn kiếp. 48. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනූපගානං දෙවානං චතුරාසීතිකප්පසහස්සානි. 48. (Tuổi thọ của) chư thiên sanh trong cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ là tám mươi bốn ngàn kiếp. 49. පටිසන්ධි භවඞ්ගඤ්ච, තථා චවනමානසං. 49. Tâm tục sinh, và hộ kiếp, cũng như tâm tử, එකමෙව තථෙවෙකවිසයඤ්චෙකජාතියං. Chỉ là một, và có cùng một đối tượng, trong một kiếp sống. ඉදමෙත්ථ පටිසන්ධිචතුක්කං. Đây là bốn pháp về tục sinh. කම්මචතුක්කං Bốn pháp về nghiệp 50. ජනකං උපත්ථම්භකං උපපීළකං උපඝාතකඤ්චෙති කිච්චවසෙන. 50. Năng sanh nghiệp, Trì nghiệp, Chướng nghiệp, và Đoạn nghiệp, (đây là bốn loại) theo phận sự. 51. ගරුකං ආසන්නං ආචිණ්ණං කටත්තාකම්මඤ්චෙති පාකදානපරියායෙන. 51. Cực trọng nghiệp, Cận tử nghiệp, Thường nghiệp, và Tích lũy nghiệp, (đây là bốn loại) theo thứ tự cho quả. 52. දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරාපරියවෙදනීයං අහොසිකම්මඤ්චෙති පාකකාලවසෙන චත්තාරි කම්මානි නාම. 52. Theo thời gian trổ quả, nghiệp được gọi là bốn loại: Hiện báo nghiệp, Sanh báo nghiệp, Hậu báo nghiệp, và Vô hiệu nghiệp. 53. තථා අකුසලං කාමාවචරකුසලං රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරකුසලඤ්චෙති පාකඨානවසෙන. 53. Tương tự, theo nơi chốn trổ quả, có nghiệp bất thiện, nghiệp thiện Dục giới, nghiệp thiện Sắc giới, và nghiệp thiện Vô sắc giới. 54. තත්ථ [Pg.34] අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මඤ්චෙති කම්මද්වාරවසෙන තිවිධං හොති. 54. Trong đó, nghiệp bất thiện có ba loại theo nghiệp môn: thân nghiệp, khẩu nghiệp, và ý nghiệp. 55. කථං? පාණාතිපාතො අදින්නාදානං කාමෙසුමිච්ඡාචාරො චෙති කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ කායද්වාරෙ බාහුල්ලවුත්තිතො කායකම්මං නාම. 55. Thế nào? Sát sanh, trộm cắp, và tà dâm, do tính phổ biến qua thân môn được gọi là thân biểu tri, nên được gọi là thân nghiệp. 56. මුසාවාදො පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපො චෙති වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීද්වාරෙ බාහුල්ලවුත්තිතො වචීකම්මං නාම. 56. Nói dối, nói đâm thọc, nói lời thô ác, và nói lời vô ích, do tính phổ biến qua khẩu môn được gọi là khẩu biểu tri, nên được gọi là khẩu nghiệp. 57. අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨි චෙති අඤ්ඤත්‍රාපි විඤ්ඤත්තියා මනස්මිංයෙව බාහුල්ලවුත්තිතො මනොකම්මං නාම. 57. Tham lam, sân hận, và tà kiến, do tính phổ biến chỉ ở trong ý ngay cả khi không có biểu tri, nên được gọi là ý nghiệp. 58. තෙසු පාණාතිපාතො ඵරුසවාචා බ්‍යාපාදො ච දොසමූලෙන ජායන්ති. 58. Trong số đó, sát sanh, nói lời thô ác, và sân hận sanh khởi từ căn sân. 59. කාමෙසුමිච්ඡාචාරො අභිජ්ඣා මිච්ඡාදිට්ඨි ච ලොභමූලෙන. 59. Tà dâm, tham lam, và tà kiến sanh khởi từ căn tham. 60. සෙසානි චත්තාරිපි ද්වීහි මූලෙහි සම්භවන්ති. 60. Bốn nghiệp còn lại có thể sanh khởi từ hai căn. 61. චිත්තුප්පාදවසෙන පනෙතං අකුසලං සබ්බථාපි ද්වාදසවිධං හොති. 61. Tuy nhiên, theo sự sanh khởi của tâm, nghiệp bất thiện này có tất cả mười hai loại. 62. කාමාවචරකුසලම්පි කායද්වාරෙ පවත්තං කායකම්මං, වචීද්වාරෙ පවත්තං වචීකම්මං, මනොද්වාරෙ පවත්තං මනොකම්මඤ්චෙති කම්මද්වාරවසෙන තිවිධං හොති. 62. Nghiệp thiện Dục giới cũng có ba loại theo nghiệp môn: nghiệp được thực hiện qua thân môn là thân nghiệp, nghiệp được thực hiện qua khẩu môn là khẩu nghiệp, và nghiệp được thực hiện qua ý môn là ý nghiệp. 63. තථා දානසීලභාවනාවසෙන. 63. Tương tự, theo bố thí, trì giới, và tu tiến. 64. චිත්තුප්පාදවසෙන පනෙතං අට්ඨවිධං හොති. 64. Tuy nhiên, theo sự sanh khởi của tâm, nghiệp này có tám loại. 65. දානසීලභාවනාපචායනවෙය්‍යාවච්චපත්තිදානපත්තානුමොදනධම්මස්සවනධම්මදෙසනා දිට්ඨිජුකම්මවසෙන දසවිධං හොති. 65. Theo bố thí, trì giới, tu tiến, cung kính, phục vụ, hồi hướng phước, tùy hỷ phước, nghe pháp, thuyết pháp, và làm cho tri kiến ngay thẳng, nghiệp này có mười loại. 66. තං [Pg.35] පනෙතං වීසතිවිධම්පි කාමාවචරකම්මමිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. 66. Tuy nhiên, tất cả hai mươi loại này đều được kể là nghiệp Dục giới. 67. රූපාවචරකුසලං පන මනොකම්මමෙව, තඤ්ච භාවනාමයං අප්පනාප්පත්තං, ඣානඞ්ගභෙදෙන පඤ්චවිධං හොති. 67. Còn nghiệp thiện Sắc giới chỉ là ý nghiệp, và nghiệp ấy thuộc về tu tiến, đã đạt đến an chỉ định, có năm loại theo sự phân chia thiền chi. 68. තථා අරූපාවචරකුසලඤ්ච මනොකම්මං, තම්පි භාවනාමයං අප්පනාප්පත්තං. ආරම්මණභෙදෙන චතුබ්බිධං හොති. 68. Tương tự, nghiệp thiện Vô sắc giới cũng là ý nghiệp, cũng thuộc về tu tiến, đã đạt đến an chỉ định. Theo sự phân chia đối tượng, nghiệp này có bốn loại. 69. එත්ථාකුසලකම්මමුද්ධච්චරහිතං අපායභූමියං පටිසන්ධිං ජනෙති, පවත්තියං පන සබ්බම්පි ද්වාදසවිධං සත්තාකුසලපාකානි සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ රූපලොකෙ ච යථාරහං විපච්චති. 69. Trong đó, nghiệp bất thiện trừ tâm trạo cử ra, tạo ra sự tái sanh trong cõi khổ; nhưng trong kiếp sống, tất cả mười hai loại đều trổ bảy quả bất thiện ở khắp mọi nơi trong Dục giới và Sắc giới tùy theo trường hợp. 70. කාමාවචරකුසලම්පි කාමසුගතියමෙව පටිසන්ධිං ජනෙති, තථා පවත්තියඤ්ච මහාවිපාකානි, අහෙතුකවිපාකානි පන අට්ඨපි සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ රූපලොකෙ ච යථාරහං විපච්චති. 70. Nghiệp thiện Dục giới cũng chỉ tạo ra sự tái sanh trong cõi thiện Dục giới, và tương tự trong kiếp sống trổ các quả đại dị thục; còn tám quả vô nhân thì trổ ở khắp mọi nơi trong Dục giới và Sắc giới tùy theo trường hợp. 71. තත්ථාපි තිහෙතුකමුක්කට්ඨං කුසලං තිහෙතුකං පටිසන්ධිං දත්වා පවත්තෙ සොළස විපාකානි විපච්චති. 71. Trong đó, nghiệp thiện tam nhân thượng căn, sau khi cho quả tái sanh tam nhân, sẽ trổ mười sáu quả dị thục trong kiếp sống. 72. තිහෙතුකමොමකං ද්විහෙතුකමුක්කට්ඨඤ්ච කුසලං ද්විහෙතුකං පටිසන්ධිං දත්වා පවත්තෙ තිහෙතුකරහිතානි ද්වාදස විපාකානි විපච්චති. 72. Nghiệp thiện tam nhân hạ căn và nghiệp thiện nhị nhân thượng căn, sau khi cho quả tái sanh nhị nhân, sẽ trổ mười hai quả dị thục không gồm quả tam nhân trong kiếp sống. 73. ද්විහෙතුකමොමකං පන කුසලං අහෙතුකමෙව පටිසන්ධිං දෙති, පවත්තෙ ච අහෙතුකවිපාකානෙව විපච්චති. 73. Còn nghiệp thiện nhị nhân hạ căn chỉ cho quả tái sanh vô nhân, và trong kiếp sống cũng chỉ trổ các quả dị thục vô nhân. 74. අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි න පච්චති. 74. Nghiệp vô trợ không trổ các quả hữu trợ. සසඞ්ඛාරමසඞ්ඛාර-විපාකානීති කෙචන. Một số vị cho rằng nghiệp hữu trợ không trổ các quả vô trợ. තෙසං ද්වාදස පාකානි, දසාට්ඨ ච යථාක්කමං; යථාවුත්තානුසාරෙන යථාසම්භවමුද්දිසෙ. Theo thứ tự, nên chỉ ra các quả của chúng là mười hai, mười, và tám, tùy theo khả năng, phù hợp với những gì đã được trình bày. 75. රූපාවචරකුසලං [Pg.36] පන පඨමජ්ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසු උප්පජ්ජති. 75. Còn nghiệp thiện Sắc giới, do tu tiến sơ thiền ở mức độ hạ liệt, người ấy sanh vào cõi Phạm Chúng Thiên. 76. තදෙව මජ්ඣිමං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මපුරොහිතෙසු. 76. Do tu tiến chính thiền ấy ở mức độ trung bình, người ấy sanh vào cõi Phạm Phụ Thiên. 77. පණීතං භාවෙත්වා මහාබ්‍රහ්මෙසු. 77. Do tu tiến thiền ấy ở mức độ cao thượng, người ấy sanh vào cõi Đại Phạm Thiên. 78. තථා දුතියජ්ඣානං තතියජ්ඣානඤ්ච පරිත්තං භාවෙත්වා පරිත්තාභෙසු. 78. Tương tự, do tu tiến nhị thiền và tam thiền ở mức độ hạ liệt, người ấy sanh vào cõi Thiểu Quang Thiên. 79. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා අප්පමාණාභෙසු. 79. Do tu tiến các thiền ấy ở mức độ trung bình, người ấy sanh vào cõi Vô Lượng Quang Thiên. 80. පණීතං භාවෙත්වා ආභස්සරෙසු. 80. Tu tập (thiền) thượng phẩm, sanh về cõi Quang Âm. 81. චතුත්ථජ්ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා පරිත්තසුභෙසු. 81. Tu tập thiền thứ tư hạ phẩm, sanh về cõi Thiểu Tịnh. 82. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා අප්පමාණසුභෙසු. 82. Tu tập (thiền) trung phẩm, sanh về cõi Vô Lượng Tịnh. 83. පණීතං භාවෙත්වා සුභකිණ්හෙසු. 83. Tu tập (thiền) thượng phẩm, sanh về cõi Biến Tịnh. 84. පඤ්චමජ්ඣානං භාවෙත්වා වෙහප්ඵලෙසු. 84. Tu tập thiền thứ năm, sanh về cõi Quảng Quả. 85. තදෙව සඤ්ඤාවිරාගං භාවෙත්වා අසඤ්ඤසත්තෙසු. 85. Cũng tu tập (thiền ấy) với sự ly tưởng, sanh về cõi chúng sanh Vô Tưởng. 86. අනාගාමිනො පන සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්ති. 86. Còn các vị Bất Lai thì sanh về các cõi Tịnh Cư. 87. අරූපාවචරකුසලඤ්ච යථාක්කමං භාවෙත්වා ආරුප්පෙසු උප්පජ්ජන්තීති. 87. Và sau khi tu tập thiện vô sắc giới theo thứ tự, (họ) được sanh về các cõi Vô Sắc. 88. ඉත්ථං මහග්ගතං පුඤ්ඤං, යථාභූමිවවත්ථිතං. 88. Như vậy, phước đáo đại được xác định theo từng cõi. ජනෙති සදිසං පාකං, පටිසන්ධිපවත්තියං. Sanh ra quả tương ứng trong thời kỳ tái sanh và bình nhật. ඉදමෙත්ථ කම්මචතුක්කං. Đây là bốn pháp về nghiệp. චුතිපටිසන්ධික්කමො Tiến trình tử và tái sanh 89. ආයුක්ඛයෙන කම්මක්ඛයෙන උභයක්ඛයෙන උපච්ඡෙදකකම්මුනා චෙති චතුධා මරණුප්පත්ති නාම. 89. Sự chết sanh khởi có bốn cách là: do hết tuổi thọ, do hết nghiệp lực, do hết cả hai, và do nghiệp phá hoại. 90. තථා [Pg.37] ච මරන්තානං පන මරණකාලෙ යථාරහං අභිමුඛීභූතං භවන්තරෙ පටිසන්ධිජනකං කම්මං වා, තංකම්මකරණකාලෙ රූපාදිකමුපලද්ධපුබ්බමුපකරණභූතඤ්ච කම්මනිමිත්තං වා, අනන්තරමුප්පජ්ජමානභවෙ උපලභිතබ්බමුපභොගභූතඤ්ච ගතිනිමිත්තං වා කම්මබලෙන ඡන්නං ද්වාරානං අඤ්ඤතරස්මිං පච්චුපට්ඨාති, තතො පරං තමෙව තථොපට්ඨිතං ආරම්මණං ආරබ්භ විපච්චමානකකම්මානුරූපං පරිසුද්ධං උපක්කිලිට්ඨං වා උපලභිතබ්බභවානුරූපං තත්ථොණතංව චිත්තසන්තානං අභිණ්හං පවත්තති බාහුල්ලෙන, තමෙව වා පන ජනකභූතං කම්මං අභිනවකරණවසෙන ද්වාරප්පත්තං හොති. 90. Và như vậy, đối với những người đang hấp hối, vào lúc lâm chung, tùy theo trường hợp, hoặc là nghiệp tạo ra sự tái sanh trong kiếp sau, hoặc là nghiệp tướng là những cảnh sắc v.v... đã từng được lãnh hội vào lúc tạo nghiệp ấy và đã trở thành phương tiện, hoặc là thú tướng là cảnh sẽ được lãnh hội và thọ hưởng trong kiếp sống kế tiếp, do sức mạnh của nghiệp, hiện ra ở một trong sáu cửa. Sau đó, bắt lấy chính đối tượng đã hiện ra như vậy, dòng tâm thức, tương ứng với nghiệp đang cho quả, hoặc trong sạch hoặc ô nhiễm, tương ứng với cảnh giới sẽ được lãnh hội, như thể hướng về cảnh giới ấy, thường xuyên diễn tiến một cách dồi dào; hoặc là chính cái nghiệp tạo sanh ấy, như thể đang được làm mới, hiện đến cửa (tâm). 91. පච්චාසන්නමරණස්ස තස්ස වීථිචිත්තාවසානෙ භවඞ්ගක්ඛයෙ වා චවනවසෙන පච්චුප්පන්නභවපරියොසානභූතං චුතිචිත්තං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තස්මිං නිරුද්ධාවසානෙ තස්සානන්තරමෙව තථාගහිතං ආරම්මණං ආරබ්භ සවත්ථුකං අවත්ථුකමෙව වා යථාරහං අවිජ්ජානුසයපරික්ඛිත්තෙන තණ්හානුසයමූලකෙන සඞ්ඛාරෙන ජනියමානං සම්පයුත්තෙහි පරිග්ගය්හමානං සහජාතානමධිට්ඨානභාවෙන පුබ්බඞ්ගමභූතං භවන්තරපටිසන්ධානවසෙන පටිසන්ධිසඞ්ඛාතං මානසං උප්පජ්ජමානමෙව පතිට්ඨාති භවන්තරෙ. 91. Đối với người sắp chết ấy, vào lúc cuối của lộ trình tâm hoặc khi dòng hữu phần chấm dứt, do sự chết, tâm tử là cái chấm dứt kiếp sống hiện tại sanh lên rồi diệt. Vào lúc nó vừa diệt xong, ngay sau đó, bắt lấy đối tượng đã được nắm giữ như vậy, tâm được gọi là tái sanh, hoặc có vật nương hoặc không có vật nương tùy theo trường hợp, được tạo ra bởi hành có gốc rễ từ ái tùy miên và được bao quanh bởi vô minh tùy miên, được các pháp tương ưng nâng đỡ, làm nền tảng cho các pháp đồng sanh và đi trước, do sự nối liền với kiếp sống khác, vừa sanh lên liền an trú trong kiếp sống khác. 92. මරණාසන්නවීථියං පනෙත්ථ මන්දප්පවත්තානි පඤ්චෙව ජවනානි පාටිකඞ්ඛිතබ්බානි, තස්මා යදි පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු ධරන්තෙස්වෙව මරණං හොති, තදා පටිසන්ධිභවඞ්ගානම්පි පච්චුප්පන්නාරම්මණතා ලබ්භතීති කත්වා කාමාවචරපටිසන්ධියා ඡද්වාරග්ගහිතං කම්මනිමිත්තං ගතිනිමිත්තඤ්ච පච්චුප්පන්නමතීතාරම්මණං උපලබ්භති, කම්මං පන අතීතමෙව, තඤ්ච මනොද්වාරග්ගහිතං, තානි පන සබ්බානිපි පරිත්තධම්මභූතානෙවාරම්මණානි. 92. Ở đây, trong lộ trình tâm cận tử, chỉ nên mong đợi năm sát-na tốc hành tâm yếu ớt. Do đó, nếu cái chết xảy ra trong khi các đối tượng hiện tại vẫn còn hiện hữu trong tầm giác quan, thì khi ấy, tâm tái sanh và hữu phần cũng có thể có đối tượng hiện tại. Đối với sự tái sanh trong cõi Dục, nghiệp tướng và thú tướng được bắt qua sáu cửa được thấy là đối tượng hiện tại hoặc quá khứ; còn nghiệp thì chỉ là quá khứ, và nó được bắt qua ý môn. Và tất cả những đối tượng ấy đều là pháp thuộc Dục giới. 93. රූපාවචරපටිසන්ධියා පන පඤ්ඤත්තිභූතං කම්මනිමිත්තමෙවාරම්මණං හොති. 93. Còn đối với sự tái sanh trong cõi Sắc, chỉ có nghiệp tướng là chế định làm đối tượng. 94. තථා [Pg.38] අරූපපටිසන්ධියා ච මහග්ගතභූතං පඤ්ඤත්තිභූතඤ්ච කම්මනිමිත්තමෙව යථාරහමාරම්මණං හොති. 94. Tương tự, đối với sự tái sanh trong cõi Vô Sắc, chỉ có nghiệp tướng là pháp đáo đại hoặc là chế định, tùy theo trường hợp, làm đối tượng. 95. අසඤ්ඤසත්තානං පන ජීවිතනවකමෙව පටිසන්ධිභාවෙන පතිට්ඨාති, තස්මා තෙ රූපපටිසන්ධිකා නාම. 95. Còn đối với chúng sanh Vô Tưởng, chỉ có cửu pháp mạng căn an trú với tính cách là tái sanh. Do đó, họ được gọi là những người tái sanh bằng sắc. 96. අරූපා අරූපපටිසන්ධිකා. 96. Chúng sanh Vô Sắc là những người tái sanh bằng danh. 97. සෙසා රූපාරූපපටිසන්ධිකා. 97. Những chúng sanh còn lại là những người tái sanh bằng cả sắc và danh. 98. ආරුප්පචුතියා හොන්ති, හෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතා. 98. Sau khi chết từ cõi Vô Sắc, có thể (tái sanh), ngoại trừ cõi Vô Sắc thấp hơn. පරමාරුප්පසන්ධී ච, තථා කාමතිහෙතුකා. Và tái sanh vào cõi Vô Sắc cao hơn, cũng như (tái sanh) tam nhân trong cõi Dục. රූපාවචරචුතියා, අහෙතුරහිතා සියුං; සබ්බා කාමතිහෙතුම්හා, කාමෙස්වෙව පනෙතරා. Sau khi chết từ cõi Sắc Giới, có thể có các loại tái sanh trừ loại vô nhân; từ (tâm) tam nhân cõi Dục, có thể có tất cả (các loại tái sanh); còn những chúng sanh khác (của cõi Dục) thì chỉ (tái sanh) trong cõi Dục. අයමෙත්ථ චුතිපටිසන්ධික්කමො. Đây là tiến trình tử và tái sanh. 99. ඉච්චෙවං ගහිතපටිසන්ධිකානං පන පටිසන්ධිනිරොධානන්තරතො පභුති තමෙවාරම්මණමාරබ්භ තදෙව චිත්තං යාව චුතිචිත්තුප්පාදා අසති වීථිචිත්තුප්පාදෙ භවස්ස අඞ්ගභාවෙන භවඞ්ගසන්තතිසඞ්ඛාතං මානසං අබ්බොච්ඡින්නං නදීසොතො විය පවත්තති. 99. Còn đối với những chúng sanh đã thọ sanh như vậy, kể từ ngay sau khi tâm tái sanh diệt, khi không có lộ trình tâm sanh khởi, chính tâm ấy bắt lấy chính đối tượng ấy, được gọi là dòng hữu phần với tính cách là một yếu tố của kiếp sống, diễn tiến không gián đoạn như một dòng sông cho đến khi tâm tử sanh khởi. 100. පරියොසානෙ ච චවනවසෙන චුතිචිත්තං හුත්වා නිරුජ්ඣති. 100. Và vào lúc cuối, do sự chết, nó trở thành tâm tử rồi diệt. 101. තතො පරඤ්ච පටිසන්ධාදයො රථචක්කමිව යථාක්කමං එව පරිවත්තන්තා පවත්තන්ති. 101. Và sau đó, tái sanh và các pháp khác diễn tiến xoay vần đúng theo thứ tự như bánh xe. 102. පටිසන්ධිභවඞ්ගවීථියො, චුතිචෙහ තථා භවන්තරෙ. 102. Tái sanh, hữu phần, các lộ trình tâm, và tử ở đây (kiếp này), cũng vậy trong kiếp khác. පුන සන්ධි භවඞ්ගමිච්චයං, පරිවත්තති චිත්තසන්තති. Lại tái sanh, hữu phần, như vậy dòng tâm thức này xoay vần. පටිසඞ්ඛායපනෙතමද්ධුවං[Pg.39], අධිගන්ත්වා පදමච්චුතං බුධා; සුසමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා, සමමෙස්සන්ති චිරාය සුබ්බතා. Bậc hiền trí, sau khi quán xét điều này là vô thường, đã chứng đắc trạng thái bất tử; những vị có giới hạnh tốt đẹp, đã đoạn tận các ràng buộc của ái luyến, sẽ đạt đến sự an tịnh lâu dài. ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ වීථිමුත්තසඞ්ගහවිභාගො නාම Trong bộ Abhidhammatthasaṅgaha, dứt chương có tên là Phân Tích Tổng Hợp Pháp Thoát Lộ Trình. පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො. Chương thứ năm. 6. රූපපරිච්ඡෙදො 6. Chương về Sắc Pháp 1. එත්තාවතා විභත්තා හි, සප්පභෙදප්පවත්තිකා. 1. Cho đến đây, quả thực đã phân tích các pháp tâm và sở hữu tâm, චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, රූපං දානි පවුච්චති. Cùng với các sự phân loại và tiến trình của chúng; bây giờ sắc pháp sẽ được nói đến. 2. සමුද්දෙසා විභාගා ච, සමුට්ඨානා කලාපතො. 2. Theo cách tóm lược và phân loại, theo cách nguồn sanh, theo cách các nhóm (kalāpa), පවත්තික්කමතො චෙති, පඤ්චධා තත්ථ සඞ්ගහො. Và theo cách tiến trình khởi sanh; như vậy, sự tổng hợp ở đây có năm phần. රූපසමුද්දෙසො Tóm Lược về Sắc Pháp 3. චත්තාරි මහාභූතානි, චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපන්ති දුවිධම්පෙතං රූපං එකාදසවිධෙන සඞ්ගහං ගච්ඡති. 3. Bốn đại chủng và sắc y sinh của bốn đại chủng, như vậy sắc pháp này có hai loại, được tóm tắt theo mười một cách. 4. කථං? පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතු භූතරූපං නාම. 4. Thế nào? Địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại được gọi là sắc đại chủng. 5. චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො පසාදරූපං නාම. 5. Nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân được gọi là sắc thần kinh. 6. රූපං සද්දො ගන්ධො රසො ආපොධාතුවිවජ්ජිතං භූතත්තයසඞ්ඛාතං ඵොට්ඨබ්බං ගොචරරූපං නාම. 6. Sắc, thanh, hương, vị, và xúc chạm—được gọi là ba đại chủng trừ thủy đại—được gọi là sắc cảnh giới. 7. ඉත්ථත්තං පුරිසත්තං භාවරූපං නාම. 7. Nữ tánh và nam tánh được gọi là sắc tánh. 8. හදයවත්ථු හදයරූපං නාම. 8. Ý vật được gọi là sắc ý vật. 9. ජීවිතින්ද්‍රියං ජීවිතරූපං නාම. 9. Mạng quyền được gọi là sắc mạng quyền. 10. කබළීකාරො ආහාරො ආහාරරූපං නාම. 10. Đoàn thực được gọi là sắc vật thực. 11. ඉති [Pg.40] ච අට්ඨාරසවිධම්පෙතං රූපං සභාවරූපං සලක්ඛණරූපං නිප්ඵන්නරූපං රූපරූපං සම්මසනරූපන්ති ච සඞ්ගහං ගච්ඡති. 11. Và như vậy, mười tám loại sắc pháp này được tóm thâu là sắc có tự tánh, sắc có tự tướng, sắc thực tại, sắc sắc, và sắc để quán niệm. 12. ආකාසධාතු පරිච්ඡෙදරූපං නාම. 12. Hư không giới được gọi là sắc phân cách. 13. කායවිඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති විඤ්ඤත්තිරූපං නාම. 13. Thân biểu tri và khẩu biểu tri được gọi là sắc biểu tri. 14. රූපස්ස ලහුතා මුදුතා කම්මඤ්ඤතා විඤ්ඤත්තිද්වයං විකාරරූපං නාම. 14. Sự nhẹ nhàng, mềm mại, và thích ứng của sắc, cùng hai biểu tri được gọi là sắc biến thể. 15. රූපස්ස උපචයො සන්තති ජරතා අනිච්චතා ලක්ඛණරූපං නාම. 15. Sự sinh, sự nối tiếp, sự già, và sự vô thường của sắc được gọi là sắc đặc tính. 16. ජාතිරූපමෙව පනෙත්ථ උපචයසන්තතිනාමෙන පවුච්චතීති එකාදසවිධම්පෙතං රූපං අට්ඨවීසතිවිධං හොති සරූපවසෙන. 16. Ở đây, chính sắc sinh được gọi bằng tên là sự tích lũy và sự nối tiếp; như vậy, mười một loại sắc pháp này, theo tự thể, trở thành hai mươi tám loại. 17. කථං – 17. Thế nào? භූතප්පසාදවිසයා, භාවො හදයමිච්චපි; ජීවිතාහාරරූපෙහි, අට්ඨාරසවිධං තථා. Đại chủng, sắc thần kinh, cảnh giới, sắc tánh, và cả ý vật; cùng với sắc mạng quyền và sắc vật thực, như vậy có mười tám loại. පරිච්ඡෙදො ච විඤ්ඤත්ති, විකාරො ලක්ඛණන්ති ච; අනිප්ඵන්නා දස චෙති, අට්ඨවීසවිධං භවෙ. Sắc phân cách, biểu tri, biến thể, và đặc tính; mười sắc bất thành tựu này, như vậy (tất cả) trở thành hai mươi tám loại. අයමෙත්ථ රූපසමුද්දෙසො. Đây là phần tóm lược về sắc pháp. රූපවිභාගො Phân Tích Sắc Pháp 18. සබ්බඤ්ච පනෙතං රූපං අහෙතුකං සප්පච්චයං සාසවං සඞ්ඛතං ලොකියං කාමාවචරං අනාරම්මණං අප්පහාතබ්බමෙවාති එකවිධම්පි අජ්ඣත්තිකබාහිරාදිවසෙන බහුධා භෙදං ගච්ඡති. 18. Và tất cả sắc pháp này đều là vô nhân, hữu duyên, hữu lậu, hữu vi, thuộc về thế gian, thuộc cõi dục, không có đối tượng, và không phải là pháp cần đoạn trừ. Mặc dù là một loại (theo các phương diện này), nó được phân chia theo nhiều cách, như là nội phần, ngoại phần, v.v. 19. කථං? පසාදසඞ්ඛාතං පඤ්චවිධම්පි අජ්ඣත්තිකරූපං නාම, ඉතරං බාහිරරූපං. 19. Thế nào? Năm loại được gọi là sắc thần kinh được gọi là sắc nội phần, phần còn lại là sắc ngoại phần. 20. පසාදහදයසඞ්ඛාතං [Pg.41] ඡබ්බිධම්පි වත්ථුරූපං නාම, ඉතරං අවත්ථුරූපං. 20. Sáu loại sắc bao gồm các sắc tịnh và sắc ý vật được gọi là sắc vật, các sắc còn lại là sắc phi vật. 21. පසාදවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං සත්තවිධම්පි ද්වාරරූපං නාම, ඉතරං අද්වාරරූපං. 21. Bảy loại sắc bao gồm các sắc tịnh và sắc biểu tri được gọi là sắc môn, các sắc còn lại là sắc phi môn. 22. පසාදභාවජීවිතසඞ්ඛාතං අට්ඨවිධම්පි ඉන්ද්‍රියරූපං නාම, ඉතරං අනින්ද්‍රියරූපං. 22. Tám loại sắc bao gồm các sắc tịnh, sắc tính và sắc mạng được gọi là sắc quyền, các sắc còn lại là sắc phi quyền. 23. පසාදවිසයසඞ්ඛාතං ද්වාදසවිධම්පි ඔළාරිකරූපං සන්තිකෙරූපං, සප්පටිඝරූපඤ්ච, ඉතරං සුඛුමරූපං දූරෙරූපං අප්පටිඝරූපඤ්ච. 23. Mười hai loại sắc bao gồm các sắc tịnh và sắc cảnh được gọi là sắc thô, sắc gần, và sắc đối ngại; các sắc còn lại là sắc tế, sắc xa, và sắc vô đối ngại. 24. කම්මජං උපාදින්නරූපං, ඉතරං අනුපාදින්නරූපං. 24. Sắc do nghiệp sanh là sắc thủ, các sắc còn lại là sắc phi thủ. 25. රූපායතනං සනිදස්සනරූපං, ඉතරං අනිදස්සනරූපං. 25. Sắc xứ là sắc hữu kiến, các sắc còn lại là sắc vô kiến. 26. චක්ඛාදිද්වයං අසම්පත්තවසෙන, ඝානාදිත්තයං සම්පත්තවසෙනාති පඤ්චවිධම්පි ගොචරග්ගාහිකරූපං, ඉතරං අගොචරග්ගාහිකරූපං. 26. Hai loại bắt đầu bằng nhãn căn theo cách không tiếp cận, ba loại bắt đầu bằng tỷ căn theo cách tiếp cận, như vậy năm loại này là sắc bắt cảnh; các sắc còn lại là sắc không bắt cảnh. 27. වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා භූතචතුක්කඤ්චෙති අට්ඨවිධම්පි අවිනිබ්භොගරූපං, ඉතරං විනිබ්භොගරූපං. 27. Tám loại sắc này: sắc (cảnh), khí, vị, vật thực và tứ đại, là sắc bất ly; các sắc còn lại là sắc ly. 28. ඉච්චෙවමට්ඨවීසති-විධම්පි ච විචක්ඛණා. 28. Như vậy, đối với hai mươi tám loại sắc, අජ්ඣත්තිකාදිභෙදෙන, විභජන්ති යථාරහං. Các bậc hiền trí phân chia theo các cách như nội sắc v.v... một cách thích hợp. අයමෙත්ථ රූපවිභාගො. Đây là phần phân tích về sắc. රූපසමුට්ඨානනයො Pháp về nguồn sanh của sắc 29. කම්මං චිත්තං උතු ආහාරො චෙති චත්තාරි රූපසමුට්ඨානානි නාම. 29. Nghiệp, tâm, thời tiết, và vật thực, bốn pháp này được gọi là nguồn sanh của sắc. 30. තත්ථ කාමාවචරං රූපාවචරඤ්චෙති පඤ්චවීසතිවිධම්පි කුසලාකුසලකම්මමභිසඞ්ඛතං අජ්ඣත්තිකසන්තානෙ කම්මසමුට්ඨානරූපං පටිසන්ධිමුපාදාය ඛණෙ ඛණෙ සමුට්ඨාපෙති. 30. Trong đó, hai mươi lăm loại nghiệp thiện và bất thiện thuộc dục giới và sắc giới đã được tích lũy, làm phát sanh sắc do nghiệp sanh trong dòng tương tục của tự thân, bắt đầu từ lúc tái sanh, trong từng khoảnh khắc. 31. අරූපවිපාකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතං [Pg.42] පඤ්චසත්තතිවිධම්පි චිත්තං චිත්තසමුට්ඨානරූපං පඨමභවඞ්ගමුපාදාය ජායන්තමෙව සමුට්ඨාපෙති. 31. Bảy mươi lăm loại tâm, ngoại trừ các tâm quả vô sắc và song ngũ thức, làm phát sanh sắc do tâm sanh ngay khi chúng sanh khởi, bắt đầu từ tâm hữu phần đầu tiên. 32. තත්ථ අප්පනාජවනං ඉරියාපථම්පි සන්නාමෙති. 32. Trong đó, các tốc hành tâm thiền định cũng điều khiển các oai nghi. 33. වොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනාභිඤ්ඤා පන විඤ්ඤත්තිම්පි සමුට්ඨාපෙන්ති. 33. Còn tâm xác định, các tốc hành tâm dục giới, và các tâm thần thông thì cũng làm phát sanh sắc biểu tri. 34. සොමනස්සජවනානි පනෙත්ථ තෙරස හසනම්පි ජනෙන්ති. 34. Ở đây, mười ba tốc hành tâm câu hữu với hỷ cũng tạo ra sự mỉm cười. 35. සීතුණ්හොතුසමඤ්ඤාතා තෙජොධාතු ඨිතිප්පත්තාව උතුසමුට්ඨානරූපං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච යථාරහං සමුට්ඨාපෙති. 35. Hỏa đại, được biết là thời tiết nóng và lạnh, khi đạt đến giai đoạn trụ, làm phát sanh sắc do thời tiết sanh cả bên trong lẫn bên ngoài một cách tương xứng. 36. ඔජාසඞ්ඛාතො ආහාරො ආහාරසමුට්ඨානරූපං අජ්ඣොහරණකාලෙ ඨානප්පත්තොව සමුට්ඨාපෙති. 36. Vật thực, được gọi là vật thực tố, làm phát sanh sắc do vật thực sanh vào lúc nuốt vào, khi đã được hấp thụ. 37. තත්ථ හදයඉන්ද්‍රියරූපානි කම්මජානෙව. 37. Trong đó, sắc ý vật và các sắc quyền chỉ do nghiệp sanh. 38. විඤ්ඤත්තිද්වයං චිත්තජමෙව. 38. Hai sắc biểu tri chỉ do tâm sanh. 39. සද්දො චිත්තොතුජො. 39. Âm thanh do tâm và thời tiết sanh. 40. ලහුතාදිත්තයං උතුචිත්තාහාරෙහි සම්භොති. 40. Ba (sắc) bắt đầu bằng khinh sắc sanh từ thời tiết, tâm, và vật thực. 41. අවිනිබ්භොගරූපානි චෙව ආකාසධාතු ච. චතූහි සම්භූතානි. 41. Các sắc bất ly và không giới sanh từ bốn (nguồn). 42. ලක්ඛණරූපානි න කුතොචි ජායන්ති. 42. Các sắc tướng không sanh từ bất cứ nguồn nào. 43. අට්ඨාරස පන්නරස, තෙරස ද්වාදසාති ච. 43. Mười tám, mười lăm, mười ba, và mười hai, කම්මචිත්තොතුකාහාර-ජානි හොන්ති යථාක්කමං. Là (số sắc) sanh từ nghiệp, tâm, thời tiết, và vật thực, theo thứ tự. 44. ජායමානාදිරූපානං, සභාවත්තා හි කෙවලං. 44. Chỉ vì là tự tánh của các sắc đang sanh khởi v.v... ලක්ඛණානි න ජායන්ති, කෙහිචීති පකාසිතං. Nên được tuyên bố rằng các tướng (sắc) không sanh từ bất cứ nguồn nào. අයමෙත්ථ රූපසමුට්ඨානනයො. Đây là phương pháp về nguồn sanh của sắc. කලාපයොජනා Sự phối hợp các tổng hợp sắc 45. එකුප්පාදා [Pg.43] එකනිරොධා එකනිස්සයා සහවුත්තිනො එකවීසති රූපකලාපා නාම. 45. Hai mươi mốt tổng hợp sắc được gọi là (những pháp) đồng sanh, đồng diệt, đồng nương tựa, và đồng tồn tại. 46. තත්ථ ජීවිතං අවිනිබ්භොගරූපඤ්ච චක්ඛුනා සහ චක්ඛුදසකන්ති පවුච්චති. තථා සොතාදීහි සද්ධිං සොතදසකං ඝානදසකං ජිව්හාදසකං කායදසකං ඉත්ථිභාවදසකං පුම්භාවදසකං වත්ථුදසකඤ්චෙති යථාක්කමං යොජෙතබ්බං. අවිනිබ්භොගරූපමෙව ජීවිතෙන සහ ජීවිතනවකන්ති පවුච්චති. ඉමෙ නව කම්මසමුට්ඨානකලාපා. 46. Trong ấy, mạng căn và sắc bất ly cùng với nhãn được gọi là thập pháp nhãn. Tương tự, cần phải phối hợp theo thứ tự với nhĩ v.v... thành thập pháp nhĩ, thập pháp tỷ, thập pháp thiệt, thập pháp thân, thập pháp nữ tánh, thập pháp nam tánh, và thập pháp ý vật. Chính sắc bất ly cùng với mạng căn được gọi là cửu pháp mạng căn. Đây là chín tổng hợp sắc do nghiệp sanh. 47. අවිනිබ්භොගරූපං පන සුද්ධට්ඨකං, තදෙව කායවිඤ්ඤත්තියා සහ කායවිඤ්ඤත්තිනවකං, වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දෙහි සහ වචීවිඤ්ඤත්තිදසකං, ලහුතාදීහි සද්ධිං ලහුතාදෙකාදසකං, කායවිඤ්ඤත්තිලහුතාදිද්වාදසකං, වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දලහුතාදිතෙරසකඤ්චෙති ඡ චිත්තසමුට්ඨානකලාපා. 47. Còn sắc bất ly (đơn thuần) là bát pháp thuần túy; chính nó cùng với thân biểu tri là cửu pháp thân biểu tri; cùng với khẩu biểu tri và âm thanh là thập pháp khẩu biểu tri; cùng với khinh khoái v.v... là thập nhất pháp khinh khoái; (cùng với) thân biểu tri và khinh khoái v.v... là thập nhị pháp; (cùng với) khẩu biểu tri, âm thanh, và khinh khoái v.v... là thập tam pháp. (Như vậy) có sáu tổng hợp sắc do tâm sanh. 48. සුද්ධට්ඨකං සද්දනවකං ලහුතාදෙකාදසකං සද්දලහුතාදිද්වාදසකඤ්චෙති චත්තාරො උතුසමුට්ඨානකලාපා. 48. Bát pháp thuần túy, cửu pháp âm thanh, thập nhất pháp khinh khoái, và thập nhị pháp âm thanh khinh khoái v.v... là bốn tổng hợp sắc do thời tiết sanh. 49. සුද්ධට්ඨකං ලහුතාදෙකාදසකඤ්චෙති ද්වෙආහාරසමුට්ඨානකලාපා. 49. Bát pháp thuần túy và thập nhất pháp khinh khoái là hai tổng hợp sắc do vật thực sanh. 50. තත්ථ සුද්ධට්ඨකං සද්දනවකඤ්චෙති ද්වෙ උතුසමුට්ඨානකලාපා බහිද්ධාපි ලබ්භන්ති, අවසෙසා පන සබ්බෙපි අජ්ඣත්තිකමෙවාති. 50. Trong ấy, bát pháp thuần túy và cửu pháp âm thanh là hai tổng hợp sắc do thời tiết sanh cũng được tìm thấy ở bên ngoài; còn lại tất cả đều chỉ là nội phần. 51. කම්මචිත්තොතුකාහාර-සමුට්ඨානා යථාක්කමං. 51. Do nghiệp, tâm, thời tiết, vật thực sanh, theo thứ tự. නව ඡ චතුරො ද්වෙති, කලාපා එකවීසති. Là chín, sáu, bốn, và hai, (tổng cộng) hai mươi mốt tổng hợp sắc. කලාපානං පරිච්ඡෙද-ලක්ඛණත්තා විචක්ඛණා; න කලාපඞ්ගමිච්චාහු, ආකාසං ලක්ඛණානි ච. Vì có đặc tính phân chia các tổng hợp sắc, các bậc trí giả không gọi hư không và các tướng (sắc) là thành phần của tổng hợp sắc. අයමෙත්ථ කලාපයොජනා. Đây là sự phối hợp các tổng hợp sắc. රූපපවත්තික්කමො Tiến trình của sắc 52. සබ්බානිපි [Pg.44] පනෙතානි රූපානි කාමලොකෙ යථාරහං අනූනානි පවත්තියං උපලබ්භන්ති. 52. Tất cả những sắc pháp này được tìm thấy không thiếu sót trong đời sống ở cõi Dục, tùy theo trường hợp thích hợp. 53. පටිසන්ධියං පන සංසෙදජානඤ්චෙව ඔපපාතිකානඤ්ච චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායභාවවත්ථුදසකසඞ්ඛාතානි සත්ත දසකානි පාතුභවන්ති උක්කට්ඨවසෙන, ඔමකවසෙන පන චක්ඛුසොතඝානභාවදසකානි කදාචිපි න ලබ්භන්ති, තස්මා තෙසං වසෙන කලාපහානි වෙදිතබ්බා. 53. Nhưng vào lúc tái sanh, đối với chúng sanh thấp sanh và hóa sanh, bảy thập pháp là thập pháp nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, tánh, và ý vật khởi sanh, trong trường hợp tối thắng. Nhưng trong trường hợp kém hơn, các thập pháp nhãn, nhĩ, tỷ, và tánh đôi khi không được tìm thấy. Do đó, cần phải hiểu sự thiếu hụt các tổng hợp sắc tùy theo trường hợp của chúng. 54. ගබ්භසෙය්‍යකසත්තානං පන කායභාවවත්ථුදසකසඞ්ඛාතානි තීණි දසකානි පාතුභවන්ති, තත්ථාපි භාවදසකං කදාචි න ලබ්භති, තතො පරං පවත්තිකාලෙ කමෙන චක්ඛුදසකාදීනි ච පාතුභවන්ති. 54. Còn đối với chúng sanh thai sanh, ba thập pháp là thập pháp thân, tánh, và ý vật khởi sanh. Trong trường hợp đó, thập pháp tánh đôi khi không được tìm thấy. Sau đó, trong thời bình nhật, các thập pháp nhãn v.v... tuần tự khởi sanh. 55. ඉච්චෙවං පටිසන්ධිමුපාදාය කම්මසමුට්ඨානා, දුතියචිත්තමුපාදාය චිත්තසමුට්ඨානා, ඨිතිකාලමුපාදාය උතුසමුට්ඨානා, ඔජාඵරණමුපාදාය ආහාරසමුට්ඨානා චෙති චතුසමුට්ඨානරූපකලාපසන්තති කාමලොකෙ දීපජාලා විය, නදීසොතො විය ච යාවතායුකමබ්බොච්ඡින්නා පවත්තති. 55. Như vậy, bắt đầu từ lúc tái sanh là (sắc) do nghiệp sanh, bắt đầu từ tâm thứ hai là (sắc) do tâm sanh, bắt đầu từ sát-na trụ là (sắc) do thời tiết sanh, và bắt đầu từ lúc chất dinh dưỡng lan tỏa là (sắc) do vật thực sanh. Dòng tương tục của các tổng hợp sắc do bốn nguồn sanh này ở cõi Dục tiếp diễn không gián đoạn cho đến hết tuổi thọ, giống như ngọn lửa đèn và dòng sông. 56. මරණකාලෙ පන චුතිචිත්තොපරිසත්තරසමචිත්තස්ස ඨිතිකාලමුපාදාය කම්මජරූපානි න උප්පජ්ජන්ති, පුරෙතරමුප්පන්නානි ච කම්මජරූපානි චුතිචිත්තසමකාලමෙව පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තතො පරං චිත්තජාහාරජරූපඤ්ච වොච්ඡිජ්ජති, තතො පරං උතුසමුට්ඨානරූපපරම්පරා යාව මතකළෙවරසඞ්ඛාතා පවත්තන්ති. 56. Nhưng vào lúc chết, bắt đầu từ sát-na trụ của tâm thứ mười bảy tính ngược từ tâm tử, các sắc do nghiệp sanh không còn sanh khởi. Và các sắc do nghiệp sanh đã sanh trước đó tiếp diễn cho đến đồng thời với tâm tử rồi diệt. Sau đó, sắc do tâm sanh và vật thực sanh cũng chấm dứt. Sau đó nữa, chuỗi sắc do thời tiết sanh tiếp diễn cho đến khi (thân) được gọi là tử thi. 57. ඉච්චෙවං මතසත්තානං, පුනදෙව භවන්තරෙ. 57. Như vậy đối với chúng sanh đã chết, rồi lại trong kiếp sống khác. පටිසන්ධිමුපාදාය, තථා රූපං පවත්තති. Bắt đầu từ lúc tái sanh, sắc pháp lại tiếp diễn như vậy. 58. රූපලොකෙ [Pg.45] පන ඝානජිව්හාකායභාවදසකානි ච ආහාරජකලාපානි ච න ලබ්භන්ති, තස්මා තෙසං පටිසන්ධිකාලෙ චක්ඛුසොතවත්ථුවසෙන තීණි දසකානි ජීවිතනවකඤ්චෙති චත්තාරො කම්මසමුට්ඨානකලාපා, පවත්තියං චිත්තොතුසමුට්ඨානා ච ලබ්භන්ති. 58. Còn trong cõi Sắc giới, các thập pháp tỷ, thiệt, thân, tánh và các tổng hợp sắc do vật thực sanh không được tìm thấy. Do đó, vào lúc tái sanh của họ, có bốn tổng hợp sắc do nghiệp sanh là ba thập pháp nhãn, nhĩ, ý vật, và cửu pháp mạng căn. Trong thời bình nhật, (sắc) do tâm và thời tiết sanh cũng được tìm thấy. 59. අසඤ්ඤසත්තානං පන චක්ඛුසොතවත්ථුසද්දාපි න ලබ්භන්ති, තථා සබ්බානිපි චිත්තජරූපානි, තස්මා තෙසං පටිසන්ධිකාලෙ ජීවිතනවකමෙව, පවත්තියඤ්ච සද්දවජ්ජිතං උතුසමුට්ඨානරූපං අතිරිච්ඡති. 59. Còn đối với chúng sanh Vô tưởng, nhãn, nhĩ, ý vật, và âm thanh cũng không được tìm thấy, cũng như tất cả sắc do tâm sanh. Do đó, vào lúc tái sanh của họ, chỉ có cửu pháp mạng căn. Và trong thời bình nhật, sắc do thời tiết sanh ngoại trừ âm thanh còn lại. 60. ඉච්චෙවං කාමරූපාසඤ්ඤීසඞ්ඛාතෙසු තීසු ඨානෙසු පටිසන්ධිපවත්තිවසෙන දුවිධා රූපප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. 60. Như vậy, tiến trình của sắc cần được hiểu theo hai phương diện, là tái sanh và bình nhật, trong ba trú xứ được gọi là cõi Dục, cõi Sắc, và cõi Vô tưởng. 61. අට්ඨවීසති කාමෙසු, හොන්ති තෙවීස රූපිසු. 61. Có hai mươi tám (sắc) trong cõi Dục, hai mươi ba trong cõi Sắc. සත්තරසෙව සඤ්ඤීනං, අරූපෙ නත්ථි කිඤ්චිපි. Chỉ có mười bảy đối với chúng sanh Vô tưởng, và không có gì cả trong cõi Vô sắc. සද්දො විකාරො ජරතා, මරණඤ්චොපපත්තියං; න ලබ්භන්ති පවත්තෙ තු, න කිඤ්චිපි න ලබ්භති. Âm thanh, sắc biến đổi, già, và chết không được tìm thấy vào lúc sanh; nhưng trong thời bình nhật, không có gì là không được tìm thấy. අයමෙත්ථ රූපපවත්තික්කමො. Đây là tiến trình của sắc. නිබ්බානභෙදො Sự phân chia Niết-bàn 62. නිබ්බානං පන ලොකුත්තරසඞ්ඛාතං චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකාතබ්බං මග්ගඵලානමාරම්මණභූතං වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා නිබ්බානන්ති පවුච්චති. 62. Còn Niết-bàn, được gọi là siêu thế, cần được chứng ngộ bởi trí tuệ của bốn đạo, là đối tượng của đạo và quả, được gọi là Niết-bàn vì đã thoát khỏi ái dục được gọi là 'vāna' (sự ràng buộc). 63. තදෙතං සභාවතො එකවිධම්පි සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතු අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු චෙති දුවිධං හොති කාරණපරියායෙන. 63. Niết-bàn này, mặc dù chỉ có một loại theo tự tánh, nhưng lại có hai loại theo phương diện nguyên nhân: hữu dư y Niết-bàn giới và vô dư y Niết-bàn giới. 64. තථා [Pg.46] සුඤ්ඤතං අනිමිත්තං අප්පණිහිතඤ්චෙති තිවිධං හොති ආකාරභෙදෙන. 64. Cũng vậy, do sự khác biệt về phương diện, có ba loại là: Không tánh, Vô tướng, và Vô nguyện. 65. පදමච්චුතමච්චන්තං, අසඞ්ඛතමනුත්තරං. 65. Trạng thái bất diệt, tuyệt đối, vô vi, vô thượng. නිබ්බානමිති භාසන්ති, වානමුත්තා මහෙසයො. Các bậc đại hiền đã thoát khỏi ái dục gọi đó là Niết-bàn. ඉති චිත්තං චෙතසිකං, රූපං නිබ්බානමිච්චපි; පරමත්ථං පකාසෙන්ති, චතුධාව තථාගතා. Như vậy, các đấng Như Lai tuyên thuyết pháp chân đế chỉ có bốn loại là: tâm, sở hữu tâm, sắc pháp, và Niết-bàn. ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ රූපසඞ්ගහවිභාගො නාම Như vậy, trong bộ Thắng Pháp Tập Yếu Luận, (đây là) chương tên là Phân Tích Tổng Hợp Sắc Pháp. ඡට්ඨො පරිච්ඡෙදො. Chương thứ sáu. 7. සමුච්චයපරිච්ඡෙදො 7. Chương Tổng Hợp 1. ද්වාසත්තතිවිධා වුත්තා, වත්ථුධම්මා සලක්ඛණා. 1. Bảy mươi hai loại pháp thực tại cùng với đặc tính của chúng đã được nói đến. තෙසං දානි යථායොගං, පවක්ඛාමි සමුච්චයං. Bây giờ, tôi sẽ trình bày sự tổng hợp các pháp ấy một cách thích hợp. 2. අකුසලසඞ්ගහො මිස්සකසඞ්ගහො බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො සබ්බසඞ්ගහො චෙති සමුච්චයසඞ්ගහො චතුබ්බිධො වෙදිතබ්බො. 2. Nên hiểu rằng sự tổng hợp các pháp có bốn loại là: Tổng hợp bất thiện, Tổng hợp các pháp hỗn hợp, Tổng hợp các pháp trợ Bồ-đề, và Tổng hợp tất cả các pháp. අකුසලසඞ්ගහො Tổng Hợp Bất Thiện 3. කථං? අකුසලසඞ්ගහෙ තාව චත්තාරො ආසවා – කාමාසවො භවාසවො දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො. 3. Như thế nào? Trước hết, trong phần Tổng hợp bất thiện, có bốn lậu hoặc – dục lậu, hữu lậu, kiến lậu, vô minh lậu. 4. චත්තාරො ඔඝා – කාමොඝො භවොඝො දිට්ඨොඝො අවිජ්ජොඝො. 4. Bốn bộc lưu – dục bộc, hữu bộc, kiến bộc, vô minh bộc. 5. චත්තාරො යොගා – කාමයොගො භවයොගො දිට්ඨියොගො අවිජ්ජායොගො. 5. Bốn ách – dục ách, hữu ách, kiến ách, vô minh ách. 6. චත්තාරො ගන්ථා – අභිජ්ඣාකායගන්ථො, බ්‍යාපාදො කායගන්ථො, සීලබ්බතපරාමාසො කායගන්ථො, ඉදංසච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථො. 6. Bốn thân triền – tham thân triền, sân thân triền, giới cấm thủ thân triền, chấp thủ chân lý này thân triền. 7. චත්තාරො [Pg.47] උපාදානා – කාමුපාදානං දිට්ඨුපාදානං සීලබ්බතුපාදානං අත්තවාදුපාදානං. 7. Bốn thủ – dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, ngã luận thủ. 8. ඡ නීවරණානි – කාමච්ඡන්දනීවරණං බ්‍යාපාදනීවරණං ථිනමිද්ධනීවරණං උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං විචිකිච්ඡානීවරණං අවිජ්ජානීවරණං. 8. Sáu triền cái – tham dục triền cái, sân triền cái, hôn trầm thụy miên triền cái, trạo hối triền cái, hoài nghi triền cái, vô minh triền cái. 9. සත්ත අනුසයා – කාමරාගානුසයො භවරාගානුසයො පටිඝානුසයො මානානුසයො දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයො අවිජ්ජානුසයො. 9. Bảy tùy miên – dục tham tùy miên, hữu tham tùy miên, sân tùy miên, mạn tùy miên, kiến tùy miên, nghi tùy miên, vô minh tùy miên. 10. දස සංයොජනානි – කාමරාගසංයොජනං රූපරාගසංයොජනං අරූපරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං මානසංයොජනං දිට්ඨිසංයොජනං සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං විචිකිච්ඡාසංයොජනං උද්ධච්චසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජනං සුත්තන්තෙ. 10. Mười kiết sử (theo Kinh tạng) – dục ái kiết sử, sắc ái kiết sử, vô sắc ái kiết sử, sân kiết sử, mạn kiết sử, kiến kiết sử, giới cấm thủ kiết sử, nghi kiết sử, trạo cử kiết sử, vô minh kiết sử. 11. අපරානිපි දස සංයොජනානි – කාමරාගසංයොජනං භවරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං මානසංයොජනං දිට්ඨිසංයොජනං සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං විචිකිච්ඡාසංයොජනං ඉස්සාසංයොජනං මච්ඡරියසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජනං අභිධම්මෙ (විභ. 969). 11. Mười kiết sử khác nữa (theo Vi Diệu Pháp) – dục ái kiết sử, hữu ái kiết sử, sân kiết sử, mạn kiết sử, kiến kiết sử, giới cấm thủ kiết sử, nghi kiết sử, tật kiết sử, lận kiết sử, vô minh kiết sử (vibha. 969). 12. දස කිලෙසා – ලොභො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි විචිකිච්ඡා ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පං. 12. Mười phiền não – tham, sân, si, mạn, tà kiến, hoài nghi, hôn trầm, trạo cử, vô tàm, vô quý. 13. ආසවාදීසු පනෙත්ථ කාමභවනාමෙන තබ්බත්ථුකා තණ්හා අධිප්පෙතා, සීලබ්බතපරාමාසො ඉදංසච්චාභිනිවෙසො අත්තවාදුපාදො ච තථාපවත්තං දිට්ඨිගතමෙව පවුච්චති. 13. Ở đây, trong các pháp như lậu hoặc, v.v., bằng tên gọi dục và hữu, ái dục có đối tượng là chúng được ám chỉ; còn giới cấm thủ, chấp thủ chân lý này, và ngã luận thủ diễn tiến như vậy được gọi chính là tà kiến. 14. ආසවොඝා ච යොගා ච, 14. Lậu hoặc, bộc lưu, và ách, තයො ගන්ථා ච වත්ථුතො; උපාදානා දුවෙ වුත්තා,අට්ඨ නීවරණා සියුං. Về thực chất, có ba triền phược; hai thủ được nói đến, và tám triền cái. ඡළෙවානුසයා [Pg.48] හොන්ති, නව සංයොජනා මතා; කිලෙසා දස වුත්තොයං, නවධා පාපසඞ්ගහො. Chỉ có sáu tùy miên, chín kiết sử được xem là, mười phiền não đã được nói. Đây là chín cách tổng hợp các pháp ác. මිස්සකසඞ්ගහො Tổng Hợp Các Pháp Hỗn Hợp 15. මිස්සකසඞ්ගහෙ ඡ හෙතූ – ලොභො දොසො මොහො අලොභො අදොසො අමොහො. 15. Trong phần Tổng hợp các pháp hỗn hợp, có sáu nhân – tham, sân, si, vô tham, vô sân, vô si. 16. සත්ත ඣානඞ්ගානි – විතක්කො විචාරො පීති එකග්ගතා සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛා. 16. Bảy thiền chi – tầm, tứ, hỷ, nhất tâm, hỷ, ưu, xả. 17. ද්වාදස මග්ගඞ්ගානි – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාසඞ්කප්පො මිච්ඡාවායාමො මිච්ඡාසමාධි. 17. Mười hai đạo chi – chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định, tà kiến, tà tư duy, tà tinh tấn, tà định. 18. බාවීසතින්ද්‍රියානි – චක්ඛුන්ද්‍රියං සොතින්ද්‍රියං ඝානින්ද්‍රියං ජිව්හින්ද්‍රියං කායින්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රියං සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. 18. Hai mươi hai quyền – nhãn quyền, nhĩ quyền, tỷ quyền, thiệt quyền, thân quyền, nữ quyền, nam quyền, mạng quyền, ý quyền, lạc quyền, khổ quyền, hỷ quyền, ưu quyền, xả quyền, tín quyền, tấn quyền, niệm quyền, định quyền, tuệ quyền, vị tri đương tri quyền, dĩ tri quyền, cụ tri quyền. 19. නව බලානි – සද්ධාබලං වීරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං හිරිබලං ඔත්තප්පබලං අහිරිකබලං අනොත්තප්පබලං. 19. Chín lực – tín lực, tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực, tàm lực, quý lực, vô tàm lực, vô quý lực. 20. චත්තාරො අධිපතී – ඡන්දාධිපති වීරියාධිපති චිත්තාධිපති වීමංසාධිපති. 20. Bốn trưởng – dục trưởng, tấn trưởng, tâm trưởng, thẩm trưởng. 21. චත්තාරො ආහාරා – කබළීකාරො ආහාරො, ඵස්සො දුතියො, මනොසඤ්චෙතනා තතියා, විඤ්ඤාණං චතුත්ථං. 21. Bốn vật thực – đoàn thực, xúc thực là thứ hai, tư niệm thực là thứ ba, thức thực là thứ tư. 22. ඉන්ද්‍රියෙසු [Pg.49] පනෙත්ථ සොතාපත්තිමග්ගඤාණං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. 22. Trong các quyền này, tuệ đạo Tu-đà-hoàn là vị tri quyền. 23. අරහත්තඵලඤාණං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. 23. Tuệ quả A-la-hán là cụ tri quyền. 24. මජ්ඣෙ ඡ ඤාණානි අඤ්ඤින්ද්‍රියානීති පවුච්චන්ති. 24. Sáu tuệ ở giữa được gọi là dĩ tri quyền. 25. ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච රූපාරූපවසෙන දුවිධං හොති. 25. Và mạng quyền có hai loại theo phương diện sắc và phi sắc. 26. පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු ඣානඞ්ගානි, අවීරියෙසු බලානි, අහෙතුකෙසු මග්ගඞ්ගානි න ලබ්භන්ති. 26. Trong năm thức, các chi thiền; trong các tâm vô cần, các lực; trong các tâm vô nhân, các chi đạo không được tìm thấy. 27. තථා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ එකග්ගතා මග්ගින්ද්‍රියබලභාවං න ගච්ඡති. 27. Tương tự, trong tâm hoài nghi, nhất tâm không đạt đến trạng thái chi đạo, quyền, và lực. 28. ද්විහෙතුකතිහෙතුකජවනෙස්වෙව යථාසම්භවං අධිපති එකොව ලබ්භතීති. 28. Chỉ trong các tốc hành tâm nhị nhân và tam nhân, tùy theo trường hợp, chỉ một trưởng được tìm thấy. 29. ඡ හෙතූ පඤ්ච ඣානඞ්ගා, මග්ගඞ්ගා නව වත්ථුතො. 29. Sáu nhân, năm chi thiền, chín chi đạo về thực thể. සොළසින්ද්‍රියධම්මා ච, බලධම්මා නවෙරිතා. Và mười sáu pháp quyền, chín pháp lực đã được nói đến. චත්තාරොධිපති වුත්තා, තථාහාරාති සත්තධා; කුසලාදිසමාකිණ්ණො, වුත්තොමිස්සකසඞ්ගහො. Bốn trưởng đã được nói, cũng vậy là vật thực, như thế có bảy loại; Tạp Lược Tập Yếu được nói đến, bao gồm các pháp thiện v.v... බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො Bồ-đề Phần Tập Yếu 30. බොධිපක්ඛියසඞ්ගහෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. 30. Trong Bồ-đề Phần Tập Yếu, bốn niệm xứ là: thân tùy quán niệm xứ, thọ tùy quán niệm xứ, tâm tùy quán niệm xứ, pháp tùy quán niệm xứ. 31. චත්තාරො සම්මප්පධානා උප්පන්නානං පාපකානං පහානාය වායාමො, අනුප්පන්නානං පාපකානං අනුප්පාදාය වායාමො, අනුප්පන්නානං කුසලානං උප්පාදාය වායාමො, උප්පන්නානං කුසලානං භිය්‍යොභාවාය වායාමො. 31. Bốn chánh cần: nỗ lực đoạn trừ các pháp ác đã sanh, nỗ lực ngăn ngừa các pháp ác chưa sanh, nỗ lực làm sanh khởi các pháp thiện chưa sanh, nỗ lực làm tăng trưởng các pháp thiện đã sanh. 32. චත්තාරො [Pg.50] ඉද්ධිපාදා – ඡන්දිද්ධිපාදො වීරියිද්ධිපාදො චිත්තිද්ධිපාදො වීමංසිද්ධිපාදො. 32. Bốn như ý túc – dục như ý túc, tấn như ý túc, tâm như ý túc, thẩm như ý túc. 33. පඤ්චින්ද්‍රියානි – සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං. 33. Năm quyền – tín quyền, tấn quyền, niệm quyền, định quyền, tuệ quyền. 34. පඤ්ච බලානි – සද්ධාබලං වීරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං. 34. Năm lực – tín lực, tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực. 35. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා – සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. 35. Bảy giác chi – niệm giác chi, trạch pháp giác chi, tấn giác chi, hỷ giác chi, khinh an giác chi, định giác chi, xả giác chi. 36. අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි. 36. Tám chi đạo – chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. 37. එත්ථ පන චත්තාරො සතිපට්ඨානාති සම්මාසති එකාව පවුච්චති. 37. Tuy nhiên, ở đây bốn niệm xứ được nói đến chỉ là một, tức là chánh niệm. 38. තථා චත්තාරො සම්මප්පධානාති ච සම්මාවායාමො. 38. Tương tự, bốn chánh cần là chánh tinh tấn. 39. ඡන්දො චිත්තමුපෙක්ඛා ච, සද්ධාපස්සද්ධිපීතියො. 39. Dục, tâm và xả, tín, khinh an, hỷ. සම්මාදිට්ඨි ච සඞ්කප්පො, වායාමො විරතිත්තයං. Chánh kiến và tư duy, tinh tấn, ba chế ngự. සම්මාසති සමාධීති, චුද්දසෙතෙ සභාවතො; සත්තතිංසප්පභෙදෙන, සත්තධා තත්ථ සඞ්ගහො. Chánh niệm và chánh định, mười bốn pháp này về tự tánh; với ba mươi bảy loại, được tóm thâu trong bảy nhóm. 40. සඞ්කප්පපස්සද්ධි ච පීතුපෙක්ඛා, 40. Tư duy, khinh an, và hỷ, xả, ඡන්දො ච චිත්තං විරතිත්තයඤ්ච; නවෙකඨානා විරියං නවට්ඨ,සතී සමාධී චතු පඤ්ච පඤ්ඤා; සද්ධා දුඨානුත්තමසත්තතිංස-ධම්මානමෙසො පවරො විභාගො. Dục, tâm và ba chế ngự; Chín pháp này ở một nơi, tinh tấn ở chín, niệm ở tám, định ở bốn, tuệ ở năm; Tín ở hai nơi. Đây là sự phân loại cao quý của ba mươi bảy pháp tối thượng này. 41. සබ්බෙ [Pg.51] ලොකුත්තරෙ හොන්ති, න වා සඞ්කප්පපීතියො. 41. Tất cả đều có trong siêu thế, nhưng tư duy và hỷ thì không nhất thiết. ලොකියෙපි යථායොගං, ඡබ්බිසුද්ධිපවත්තියං. Cũng có trong hiệp thế, tùy theo trường hợp, trong tiến trình của sáu thanh tịnh. සබ්බසඞ්ගහො Tổng Hợp Toàn Thể 42. සබ්බසඞ්ගහෙ පඤ්චක්ඛන්ධා – රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. 42. Trong sự tổng hợp toàn thể có năm uẩn – sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn. 43. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා – රූපුපාදානක්ඛන්ධො වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. 43. Năm thủ uẩn – sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, thức thủ uẩn. 44. ද්වාදසායතනානි – චක්ඛායතනං සොතායතනං ඝානායතනං ජිව්හායතනං කායායතනං මනායතනං රූපායතනං සද්දායතනං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං ධම්මායතනං. 44. Mười hai xứ – nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ, sắc xứ, thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ. 45. අට්ඨාරස ධාතුයො – චක්ඛුධාතු සොතධාතු ඝානධාතු ජිව්හාධාතු කායධාතු රූපධාතු සද්දධාතු ගන්ධධාතු රසධාතු ඵොට්ඨබ්බධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු සොතවිඤ්ඤාණධාතු ඝානවිඤ්ඤාණධාතු ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු කායවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතු ධම්මධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතු. 45. Mười tám giới – nhãn giới, nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, sắc giới, thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, nhãn thức giới, nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý giới, pháp giới, ý thức giới. 46. චත්තාරි අරියසච්චානි – දුක්ඛං අරියසච්චං, දුක්ඛසමුදයො අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධො අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං. 46. Bốn Thánh đế – Khổ thánh đế, Khổ tập thánh đế, Khổ diệt thánh đế, Khổ diệt đạo thánh đế. 47. එත්ථ පන චෙතසිකසුඛුමරූපනිබ්බානවසෙන එකූනසත්තති ධම්මා ධම්මායතනධම්මධාතූති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. 47. Tuy nhiên, ở đây, sáu mươi chín pháp, tức là các tâm sở, sắc vi tế, và Niết-bàn, được kể là pháp xứ và pháp giới. 48. මනායතනමෙව සත්තවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන භිජ්ජති. 48. Chính ý xứ được phân chia thành bảy thức giới. 49. රූපඤ්ච වෙදනා සඤ්ඤා, සෙසචෙතසිකා තථා. 49. Sắc, thọ, tưởng, và cũng vậy, các tâm sở còn lại. විඤ්ඤාණමිති පඤ්චෙතෙ, පඤ්චක්ඛන්ධාති භාසිතා. Và thức; năm pháp này được gọi là năm uẩn. 50. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාති[Pg.52], තථා තෙභූමකා මතා. 50. Cũng vậy, các pháp thuộc ba cõi được xem là năm thủ uẩn. භෙදාභාවෙන නිබ්බානං, ඛන්ධසඞ්ගහනිස්සටං. Do không có sự phân chia, Niết-bàn được loại ra khỏi sự tổng hợp của các uẩn. 51. ද්වාරාරම්මණභෙදෙන, භවන්තායතනානි ච. 51. Do sự phân biệt giữa các căn môn và đối tượng, các xứ hiện hữu. ද්වාරාලම්බතදුප්පන්න-පරියායෙන ධාතුයො. Theo cách phân loại của căn môn, đối tượng, và cái sinh khởi từ chúng, (có) các giới. 52. දුක්ඛං තෙභූමකං වට්ටං, තණ්හා සමුදයො භවෙ. 52. Khổ là vòng luân hồi trong ba cõi, ái là sự tập khởi. නිරොධො නාම නිබ්බානං, මග්ගො ලොකුත්තරො මතො. Diệt được gọi là Niết-bàn, đạo được xem là siêu thế. 53. මග්ගයුත්තා ඵලා චෙව, චතුසච්චවිනිස්සටා. 53. Các pháp tương ưng với đạo và các quả được loại ra khỏi bốn đế. ඉති පඤ්චප්පභෙදෙන, පවුත්තො සබ්බසඞ්ගහො. Như vậy, sự tổng hợp toàn thể đã được giải thích với năm loại phân chia. ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ සමුච්චයසඞ්ගහවිභාගො නාම Như vậy, trong Abhidhammattha Sangaha, đây là chương có tên là Phân Tích Tổng Hợp Các Loại. සත්තමො පරිච්ඡෙදො. Chương Thứ Bảy. 8. පච්චයපරිච්ඡෙදො 8. Chương Duyên Hệ 1. යෙසං සඞ්ඛතධම්මානං, යෙ ධම්මා පච්චයා යථා. 1. Những pháp nào là duyên cho những pháp hữu vi nào, và như thế nào. තං විභාගමිහෙදානි, පවක්ඛාමි යථාරහං. Sự phân tích ấy, bây giờ ở đây, tôi sẽ giải thích một cách thích đáng. 2. පටිච්චසමුප්පාදනයො පට්ඨානනයො චෙති පච්චයසඞ්ගහො දුවිධො වෙදිතබ්බො. 2. Sự tổng hợp các duyên nên được hiểu là có hai loại: phương pháp Duyên khởi và phương pháp Duyên hệ. 3. තත්ථ තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතො පටිච්චසමුප්පාදනයො, පට්ඨානනයො පන ආහච්චපච්චයට්ඨිතිමාරබ්භ පවුච්චති, උභයං පන වොමිස්සෙත්වා පපඤ්චෙන්ති ආචරියා. 3. Trong đó, phương pháp Duyên khởi được đặc trưng chỉ bởi phương thức 'khi cái này có, cái kia có'. Còn phương pháp Duyên hệ được nói đến liên quan đến hiệu lực duyên đặc thù. Tuy nhiên, các vị thầy giảng giải bằng cách trộn lẫn cả hai. පටිච්චසමුප්පාදනයො Phương Pháp Duyên Khởi 4. තත්ථ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො[Pg.53], භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතීති අයමෙත්ථ පටිච්චසමුප්පාදනයො. 4. Trong đó, do vô minh làm duyên, các hành sinh khởi; do các hành làm duyên, thức sinh khởi; do thức làm duyên, danh sắc sinh khởi; do danh sắc làm duyên, sáu xứ sinh khởi; do sáu xứ làm duyên, xúc sinh khởi; do xúc làm duyên, thọ sinh khởi; do thọ làm duyên, ái sinh khởi; do ái làm duyên, thủ sinh khởi; do thủ làm duyên, hữu sinh khởi; do hữu làm duyên, sanh sinh khởi; do sanh làm duyên, già, chết, sầu, bi, khổ, ưu, não sinh khởi. Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ này. Đây là phương pháp Duyên khởi. 5. තත්ථ තයො අද්ධා ද්වාදසඞ්ගානි වීසතාකාරා තිසන්ධි චතුසඞ්ඛෙපා තීණි වට්ටානි ද්වෙ මූලානි ච වෙදිතබ්බානි. 5. Trong đó, cần phải hiểu có ba thời, mười hai chi, hai mươi phương diện, ba mối nối, bốn nhóm, ba vòng, và hai gốc rễ. 6. කථං? අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා අතීතො අද්ධා, ජාතිජරාමරණං අනාගතො අද්ධා, මජ්ඣෙ අට්ඨ පච්චුප්පන්නො අද්ධාති තයො අද්ධා. 6. Như thế nào? Vô minh và các hành là thời quá khứ; sanh, già và chết là thời vị lai; tám chi ở giữa là thời hiện tại. Như vậy là ba thời. 7. අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං නාමරූපං සළායතනං ඵස්සො වෙදනා තණ්හා උපාදානං භවො ජාති ජරාමරණන්ති ද්වාදසඞ්ගානි. 7. Vô minh, các hành, thức, danh sắc, sáu xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sanh, già và chết là mười hai chi. 8. සොකාදිවචනං පනෙත්ථ නිස්සන්දඵලනිදස්සනං. 8. Ở đây, lời nói về sầu, v.v. là sự chỉ ra quả hệ quả. 9. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙන පනෙත්ථ තණ්හුපාදානභවාපි ගහිතා භවන්ති, තථා තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා, ජාතිජරාමරණග්ගහණෙන ච විඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකමෙව ගහිතන්ති කත්වා – 9. Ở đây, do bởi sự kể đến vô minh và các hành, nên ái, thủ, và hữu cũng được kể đến; tương tự như vậy, do bởi sự kể đến ái, thủ, và hữu, nên vô minh và các hành (cũng được kể đến); và do bởi sự kể đến sanh, lão, và tử, nên chính năm quả bắt đầu bằng thức được kể đến, vì vậy – 10. අතීතෙ හෙතවො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකං. 10. Trong quá khứ có năm nhân, trong hiện tại có năm quả. ඉදානි හෙතවො පඤ්ච, ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති; වීසතාකාරා තිසන්ධි, චතුසඞ්ඛෙපා ච භවන්ති. Trong hiện tại có năm nhân, trong tương lai có năm quả; (như vậy) có hai mươi phương diện, ba sự nối kết, và bốn phần tóm tắt. 11. අවිජ්ජාතණ්හුපාදානා ච කිලෙසවට්ටං, කම්මභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසො සඞ්ඛාරා ච කම්මවට්ටං, උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසො අවසෙසා ච විපාකවට්ටන්ති තීණි වට්ටානි. 11. Vô minh, ái, và thủ là phiền não luân; một phần của hữu được gọi là nghiệp hữu và các hành là nghiệp luân; một phần của hữu được gọi là sanh hữu và các chi phần còn lại là quả luân, (như vậy) có ba vòng luân hồi. 12. අවිජ්ජාතණ්හාවසෙන ද්වෙ මූලානි ච වෙදිතබ්බානි. 12. Và cần phải được biết có hai gốc rễ là vô minh và ái. 13. තෙසමෙව [Pg.54] ච මූලානං, නිරොධෙන නිරුජ්ඣති. 13. Và do bởi sự đoạn diệt của chính các gốc rễ ấy, (vòng luân hồi) được đoạn diệt. ජරාමරණමුච්ඡාය, පීළිතානමභිණ්හසො; ආසවානං සමුප්පාදා, අවිජ්ජා ච පවත්තති. Đối với những chúng sanh thường xuyên bị áp bức bởi sự mê muội về lão và tử, do sự sanh khởi của các lậu hoặc, vô minh lại tiếp diễn. වට්ටමාබන්ධමිච්චෙවං, තෙභූමකමනාදිකං; පටිච්චසමුප්පාදොති, පට්ඨපෙසි මහාමුනි. Bậc Đại Mâu-ni đã thiết lập sự ràng buộc của vòng luân hồi trong ba cõi không có khởi đầu này là "Lý Duyên Khởi". පට්ඨානනයො Phương pháp Vị Trí Luận 14. හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො අධිපතිපච්චයො අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො සහජාතපච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො නිස්සයපච්චයො උපනිස්සයපච්චයො පුරෙජාතපච්චයො පච්ඡාජාතපච්චයො ආසෙවනපච්චයො කම්මපච්චයො විපාකපච්චයො ආහාරපච්චයො ඉන්ද්‍රියපච්චයො ඣානපච්චයො මග්ගපච්චයො සම්පයුත්තපච්චයො විප්පයුත්තපච්චයො අත්ථිපච්චයො නත්ථිපච්චයො විගතපච්චයො අවිගතපච්චයොති අයමෙත්ථ පට්ඨානනයො. 14. Nhân duyên, cảnh duyên, trưởng duyên, vô gián duyên, đẳng vô gián duyên, câu sanh duyên, tương hỗ duyên, y chỉ duyên, cận y duyên, tiền sanh duyên, hậu sanh duyên, tập hành duyên, nghiệp duyên, quả duyên, vật thực duyên, quyền duyên, thiền na duyên, đạo duyên, tương ưng duyên, bất tương ưng duyên, hiện hữu duyên, vô hữu duyên, ly khứ duyên, bất ly khứ duyên; đây là phương pháp Vị Trí Luận. 15. ඡධා නාමං තු නාමස්ස, පඤ්චධා නාමරූපිනං. 15. Danh là (duyên) cho danh theo sáu cách, (danh là duyên) cho danh sắc theo năm cách. එකධා පුන රූපස්ස, රූපං නාමස්ස චෙකධා. Lại nữa, (danh là duyên) cho sắc theo một cách, và sắc (là duyên) cho danh theo một cách. පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි, නාමස්ස දුවිධා ද්වයං; ද්වයස්ස නවධා චෙති, ඡබ්බිධා පච්චයා කථං. Chế định, danh và sắc là (duyên) cho danh theo hai cách; cặp đôi (danh và sắc là duyên) cho cặp đôi (danh và sắc) theo chín cách. Như vậy, sáu loại duyên này như thế nào? 16. අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පටුප්පන්නානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං අනන්තරසමනන්තරනත්ථිවිගතවසෙන, පුරිමානි ජවනානි පච්ඡිමානං ජවනානං ආසෙවනවසෙන, සහජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්පයුත්තවසෙනෙති ච ඡධා නාමං නාමස්ස පච්චයො හොති. 16. Các pháp tâm và tâm sở vừa diệt ngay trước là duyên cho các pháp tâm và tâm sở đang sanh khởi theo cách vô gián, đẳng vô gián, vô hữu, và ly khứ; các tốc hành tâm trước là duyên cho các tốc hành tâm sau theo cách tập hành; các pháp tâm và tâm sở câu sanh là duyên cho nhau theo cách tương ưng. Như vậy, danh là duyên cho danh theo sáu cách. 17. හෙතුඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි සහජාතානං නාමරූපානං හෙතාදිවසෙන, සහජාතා චෙතනා සහජාතානං නාමරූපානං, නානාක්ඛණිකා චෙතනා කම්මාභිනිබ්බත්තානං නාමරූපානං කම්මවසෙන, විපාකක්ඛන්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතානං රූපානං විපාකවසෙනෙති [Pg.55] ච පඤ්චධා නාමං නාමරූපානං පච්චයො හොති. 17. Các nhân, chi thiền, và chi đạo là duyên cho danh sắc câu sanh theo cách nhân, v.v.; tư câu sanh là duyên cho danh sắc câu sanh, tư dị thời là duyên cho danh sắc do nghiệp sanh theo cách nghiệp; các uẩn quả là duyên cho nhau và cho các sắc câu sanh theo cách quả. Như vậy, danh là duyên cho danh sắc theo năm cách. 18. පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතවසෙනෙති එකධාව නාමං රූපස්ස පච්චයො හොති. 18. Các pháp tâm và tâm sở hậu sanh là duyên cho thân sanh trước này theo cách hậu sanh. Như vậy, danh là duyên cho sắc chỉ theo một cách. 19. ඡ වත්ථූනි පවත්තියං සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං පඤ්චාරම්මණානි ච පඤ්චවිඤ්ඤාණවීථියා පුරෙජාතවසෙනෙති එකධාව රූපං නාමස්ස පච්චයො හොති. 19. Sáu vật trong thời bình nhật là duyên cho bảy thức giới, và năm cảnh là duyên cho lộ trình ngũ môn theo cách tiền sanh. Như vậy, sắc là duyên cho danh chỉ theo một cách. 20. ආරම්මණවසෙන උපනිස්සයවසෙනෙති ච දුවිධා පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි නාමස්සෙව පච්චයා හොන්ති. 20. Theo cách cảnh và theo cách cận y, chế định, danh và sắc là duyên chỉ cho danh theo hai cách. 21. තත්ථ රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධං හොති ආරම්මණං. 21. Trong đó, cảnh có sáu loại, theo cách sắc cảnh, v.v. 22. උපනිස්සයො පන තිවිධො හොති – ආරම්මණූපනිස්සයො අනන්තරූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො චෙති. 22. Còn cận y duyên thì có ba loại: cảnh cận y, vô gián cận y, và thường cận y. 23. තත්ථ ආරම්මණමෙව ගරුකතං ආරම්මණූපනිස්සයො. 23. Trong đó, chính cảnh được xem trọng là cảnh cận y. 24. අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අනන්තරූපනිස්සයො. 24. Các pháp tâm và tâm sở vừa diệt ngay trước là vô gián cận y. 25. රාගාදයො පන ධම්මා සද්ධාදයො ච සුඛං දුක්ඛං පුග්ගලො භොජනං උතුසෙනාසනඤ්ච යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච කුසලාදිධම්මානං, කම්මං විපාකානන්ති ච බහුධා හොති පකතූපනිස්සයො. 25. Còn các pháp như tham, v.v., và tín, v.v., lạc, khổ, cá nhân, vật thực, thời tiết, và chỗ ở, tùy theo trường hợp, cả bên trong lẫn bên ngoài, là (duyên) cho các pháp thiện, v.v., và nghiệp là (duyên) cho các quả của nó. Như vậy, thường cận y có nhiều cách. 26. අධිපතිසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයආහාරඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙනෙති යථාරහං නවධා නාමරූපානි නාමරූපානං පච්චයා භවන්ති. 26. Tùy theo trường hợp, theo cách trưởng, câu sanh, tương hỗ, y chỉ, vật thực, quyền, bất tương ưng, hiện hữu, và bất ly khứ, danh sắc là duyên cho danh sắc theo chín cách. 27. තත්ථ ගරුකතමාරම්මණං ආරම්මණාධිපතිවසෙන නාමානං, සහජාතාධිපති චතුබ්බිධොපි සහජාතවසෙන සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච දුවිධො හොති අධිපතිපච්චයො. 27. Trong đó, cảnh được xem trọng là duyên cho các danh pháp theo cách cảnh trưởng; và cả bốn loại trưởng câu sanh là duyên cho danh sắc câu sanh theo cách câu sanh. Như vậy, trưởng duyên có hai loại. 28. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා [Pg.56] අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතරූපානඤ්ච, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං උපාදාරූපානඤ්ච, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ච තිවිධො හොති සහජාතපච්චයො. 28. Các pháp tâm và tâm sở là duyên cho nhau và cho các sắc câu sanh; các đại hiển là duyên cho nhau và cho các sắc y sinh; trong sát-na tái sanh, vật và (tâm) quả là duyên cho nhau. Như vậy, câu sanh duyên có ba loại. 29. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ච තිවිධො හොති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො. 29. Các pháp tâm và tâm sở là duyên cho nhau; các đại hiển là duyên cho nhau; trong sát-na tái sanh, vật và (tâm) quả là duyên cho nhau. Như vậy, tương hỗ duyên có ba loại. 30. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතරූපානඤ්ච, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං උපාදාරූපානඤ්ච, ඡ වත්ථූනි සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනන්ති ච තිවිධො හොති නිස්සයපච්චයො. 30. Các pháp tâm và tâm sở là duyên cho nhau và cho các sắc câu sanh; các đại hiển là duyên cho nhau và cho các sắc y sinh; sáu vật là duyên cho bảy thức giới. Như vậy, y chỉ duyên có ba loại. 31. කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස, අරූපිනො ආහාරා සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච දුවිධො හොති ආහාරපච්චයො. 31. Đoàn thực là duyên cho thân này; các vật thực phi sắc là duyên cho danh sắc câu sanh. Như vậy, vật thực duyên có hai loại. 32. පඤ්ච පසාදා පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං, රූපජීවිතින්ද්‍රියං උපාදින්නරූපානං, අරූපිනො ඉන්ද්‍රියා සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච තිවිධො හොති ඉන්ද්‍රියපච්චයො. 32. Năm sắc thần kinh là duyên cho năm thức, sắc mạng quyền là duyên cho các sắc do nghiệp sanh, các quyền vô sắc là duyên cho danh sắc đồng sanh. Như vậy, quyền duyên có ba loại. 33. ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථු විපාකානං, චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සහජාතරූපානං සහජාතවසෙන, පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතවසෙන ඡ වත්ථූනි පවත්තියං සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං පුරෙජාතවසෙනෙති ච තිවිධො හොති විප්පයුත්තපච්චයො. 33. Trong lúc tái sanh, vật là duyên cho các quả; các pháp tâm và sở hữu tâm là duyên cho các sắc đồng sanh bằng cách đồng sanh; các pháp tâm và sở hữu tâm sanh sau là duyên cho thân sanh trước này bằng cách sanh sau; sáu vật trong thời bình nhật là duyên cho bảy giới thức bằng cách sanh trước. Như vậy, bất tương ưng duyên có ba loại. 34. සහජාතං පුරෙජාතං, පච්ඡාජාතඤ්ච සබ්බථා. 34. Đồng sanh, tiền sanh, và hậu sanh trong mọi phương diện. කබළීකාරො ආහාරො, රූපජීවිතමිච්චයන්ති. – Đoàn thực là duyên cho sắc mạng quyền, như vậy được nói. පඤ්චවිධො හොති අත්ථිපච්චයො අවිගතපච්චයො ච. Hiện hữu duyên và bất ly duyên có năm loại. 35. ආරම්මණූපනිස්සයකම්මත්ථිපච්චයෙසු ච සබ්බෙපි පච්චයා සමොධානං ගච්ඡන්ති. 35. Và trong các duyên cảnh, y chỉ, nghiệp, và hiện hữu, tất cả các duyên đều được bao gồm. 36. සහජාතරූපන්ති [Pg.57] පනෙත්ථ සබ්බත්ථාපි පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං, පටිසන්ධියං කටත්තාරූපානඤ්ච වසෙන දුවිධං හොතීති වෙදිතබ්බං. 36. Ở đây, 'sắc đồng sanh' phải được hiểu là có hai loại ở khắp mọi nơi: các sắc do tâm sanh trong thời bình nhật, và các sắc do nghiệp tạo trong lúc tái sanh. 37. ඉති තෙකාලිකා ධම්මා, කාලමුත්තා ච සම්භවා. 37. Như vậy, các pháp thuộc ba thời, và pháp vượt ngoài thời gian, đều sanh khởi. අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, සඞ්ඛතාසඞ්ඛතා තථා; පඤ්ඤත්තිනාමරූපානං, වසෙන තිවිධා ඨිතා; පච්චයා නාම පට්ඨානෙ, චතුවීසති සබ්බථා. Trong và ngoài, hữu vi và vô vi cũng vậy; được thiết lập theo ba cách là chế định, danh và sắc; các duyên trong Vô Tỷ Pháp được gọi là hai mươi bốn trong mọi phương diện. 38. තත්ථ රූපධම්මා රූපක්ඛන්ධොව, චිත්තචෙතසිකසඞ්ඛාතා චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා, නිබ්බානඤ්චෙති පඤ්චවිධම්පි අරූපන්ති ච නාමන්ති ච පවුච්චති. 38. Trong đó, các pháp sắc chính là sắc uẩn. Bốn uẩn vô sắc, được gọi là tâm và sở hữu tâm, và Niết-bàn — cả năm loại này được gọi là 'vô sắc' và cũng được gọi là 'danh'. පඤ්ඤත්තිභෙදො Phân loại Chế định 39. තතො අවසෙසා පඤ්ඤත්ති පන පඤ්ඤාපියත්තා පඤ්ඤත්ති, පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්තීති ච දුවිධා හොති. 39. Ngoài ra, chế định còn lại có hai loại: chế định là cái được biểu thị, và chế định là cái dùng để biểu thị. 40. කථං? තංතංභූතවිපරිණාමාකාරමුපාදාය තථා තථා පඤ්ඤත්තා භූමිපබ්බතාදිකා, සම්භාරසන්නිවෙසාකාරමුපාදාය ගෙහරථසකටාදිකා, ඛන්ධපඤ්චකමුපාදාය පුරිසපුග්ගලාදිකා, චන්දාවට්ටනාදිකමුපාදාය දිසාකාලාදිකා, අසම්ඵුට්ඨාකාරමුපාදාය කූපගුහාදිකා, තංතංභූතනිමිත්තං භාවනාවිසෙසඤ්ච උපාදාය කසිණනිමිත්තාදිකා චෙති එවමාදිප්පභෙදා පන පරමත්ථතො අවිජ්ජමානාපි අත්ථච්ඡායාකාරෙන චිත්තුප්පාදානමාරම්මණභූතා තං තං උපාදාය උපනිධාය කාරණං කත්වා තථා තථා පරිකප්පියමානා සඞ්ඛායති සමඤ්ඤායති වොහරීයති පඤ්ඤාපීයතීති පඤ්ඤත්තීති පවුච්චති. අයං පඤ්ඤත්ති පඤ්ඤාපියත්තා පඤ්ඤත්ති නාම. 40. Thế nào? Đất, núi, v.v., được chế định như vậy như vậy do dựa vào hình thái biến đổi của các đại chủng tương ứng; nhà, xe, xe bò, v.v., do dựa vào hình thái sắp xếp của các bộ phận; người, cá nhân, v.v., do dựa vào năm uẩn; phương hướng, thời gian, v.v., do dựa vào sự di chuyển của mặt trăng, v.v.; hang, động, v.v., do dựa vào hình thái không tiếp xúc; các tướng kasina, v.v., do dựa vào các tướng của đại chủng tương ứng và sự tu tập đặc biệt. Các loại chế định này và các loại khác, mặc dù không hiện hữu theo nghĩa chân đế, nhưng trở thành đối tượng cho tâm sanh khởi dưới hình thức bóng ảnh của sự vật, được tưởng định, được gọi tên, được sử dụng trong giao tế, và được biểu thị như vậy như vậy bằng cách dựa vào, nương vào, và lấy làm nguyên nhân đối tượng này hay đối tượng kia, nên được gọi là 'chế định'. Loại chế định này được gọi là 'chế định là cái được biểu thị'. 41. පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති පන නාමනාමකම්මාදිනාමෙන පරිදීපිතා, සා විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, විජ්ජමානෙන [Pg.58] අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති චෙති ඡබ්බිධා හොති. 41. Còn chế định là cái dùng để biểu thị, được giải thích bằng các tên như danh, danh nghiệp, v.v., có sáu loại: chế định về cái hiện hữu, chế định về cái không hiện hữu, chế định về cái không hiện hữu qua cái hiện hữu, chế định về cái hiện hữu qua cái không hiện hữu, chế định về cái hiện hữu qua cái hiện hữu, và chế định về cái không hiện hữu qua cái không hiện hữu. 42. තත්ථ යදා පන පරමත්ථතො විජ්ජමානං රූපවෙදනාදිං එතාය පඤ්ඤාපෙන්ති, තදායං විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. යදා පන පරමත්ථතො අවිජ්ජමානං භූමිපබ්බතාදිං එතාය පඤ්ඤාපෙන්ති, තදායං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති පවුච්චති. උභින්නං පන වොමිස්සකවසෙන සෙසා යථාක්කමං ඡළභිඤ්ඤො, ඉත්ථිසද්දො, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, රාජපුත්තොති ච වෙදිතබ්බා. 42. Trong đó, khi người ta dùng chế định này để biểu thị sắc, thọ, v.v., là những cái hiện hữu theo nghĩa chân đế, thì đây là chế định về cái hiện hữu. Khi người ta dùng nó để biểu thị đất, núi, v.v., là những cái không hiện hữu theo nghĩa chân đế, thì đây được gọi là chế định về cái không hiện hữu. Còn các loại còn lại, do sự pha trộn của cả hai, phải được hiểu theo thứ tự là: 'người có sáu thắng trí', 'từ 'phụ nữ'', 'nhãn thức', và 'con vua'. 43. වචීඝොසානුසාරෙන, සොතවිඤ්ඤාණවීථියා. 43. Theo sau âm thanh của lời nói, trong lộ trình của nhĩ thức. පවත්ථානන්තරුප්පන්න-මනොද්වාරස්ස ගොචරා. Là đối tượng của lộ trình ý môn sanh khởi ngay sau khi lộ trình nhĩ môn diễn ra. අත්ථා යස්සානුසාරෙන, විඤ්ඤායන්ති තතො පරං; සායං පඤ්ඤත්ති විඤ්ඤෙය්‍යා, ලොකසඞ්කෙතනිම්මිතා. Cái mà nhờ đó các ý nghĩa được hiểu sau đó; chế định ấy phải được biết là do quy ước của thế gian tạo ra. ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ පච්චයසඞ්ගහවිභාගො නාම Như vậy, trong bộ Abhidhammattha Sangaha, đây là chương tên là 'Phân tích Tổng hợp các Duyên'. අට්ඨමො පරිච්ඡෙදො. Chương thứ Tám. 9. කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදො 9. Chương về các Đề mục Thiền 1. සමථවිපස්සනානං, භාවනානමිතො පරං. 1. Sau đây, về sự tu tập của thiền chỉ và thiền quán. කම්මට්ඨානං පවක්ඛාමි, දුවිධම්පි යථාක්කමං. Tôi sẽ giảng về các đề mục thiền, cả hai loại, theo thứ tự. සමථකම්මට්ඨානං Đề mục Thiền Chỉ 2. තත්ථ සමථසඞ්ගහෙ තාව දස කසිණානි, දස අසුභා, දස අනුස්සතියො, චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො, එකා සඤ්ඤා, එකං වවත්ථානං, චත්තාරො ආරුප්පා චෙති සත්තවිධෙන සමථකම්මට්ඨානසඞ්ගහො. 2. Trong đó, trước hết trong phần tổng hợp về thiền chỉ, sự tổng hợp các đề mục thiền chỉ có bảy loại: mười đề mục kasina, mười đề mục bất tịnh, mười đề mục tùy niệm, bốn vô lượng tâm, một tưởng, một sự phân tích, và bốn cõi vô sắc. චරිතභෙදො Phân loại Tánh 3. රාගචරිතා [Pg.59] දොසචරිතා මොහචරිතා සද්ධාචරිතා බුද්ධිචරිතා විතක්කචරිතා චෙති ඡබ්බිධෙන චරිතසඞ්ගහො. 3. Sự tổng hợp các tánh có sáu loại: tánh tham, tánh sân, tánh si, tánh tín, tánh giác, và tánh tầm. භාවනාභෙදො Phân loại Tu tập 4. පරිකම්මභාවනා උපචාරභාවනා අප්පනාභාවනා චෙති තිස්සො භාවනා. 4. Có ba loại tu tập: tu tập chuẩn bị, tu tập cận định, và tu tập an chỉ. නිමිත්තභෙදො Phân loại Tướng 5. පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තං පටිභාගනිමිත්තඤ්චෙති තීණි නිමිත්තානි ච වෙදිතබ්බානි. 5. Và nên biết có ba loại tướng là: biến tác tướng, thủ tướng, và tợ tướng. 6. කථං? පථවීකසිණං ආපොකසිණං තෙජොකසිණං වායොකසිණං නීලකසිණං පීතකසිණං ලොහිතකසිණං ඔදාතකසිණං ආකාසකසිණං ආලොකකසිණඤ්චෙති ඉමානි දස කසිණානි නාම. 6. Thế nào? Mười đề mục biến xứ này được gọi là: địa biến xứ, thủy biến xứ, hỏa biến xứ, phong biến xứ, thanh biến xứ, hoàng biến xứ, xích biến xứ, bạch biến xứ, hư không biến xứ, và quang biến xứ. 7. උද්ධුමාතකං විනීලකං විපුබ්බකං විච්ඡිද්දකං වික්ඛායිතකං වික්ඛිත්තකං හතවික්ඛිත්තකං ලොහිතකං පුළවකං අට්ඨිකඤ්චෙති ඉමෙ දස අසුභා නාම. 7. Mười đề mục bất tịnh này được gọi là: tử thi sình trương, tử thi xanh bầm, tử thi chảy mủ, tử thi bị cắt đứt, tử thi bị gặm, tử thi bị vất rải rác, tử thi bị chặt và vất rải rác, tử thi đẫm máu, tử thi đầy giòi, và bộ xương. 8. බුද්ධානුස්සති ධම්මානුස්සති සංඝානුස්සති සීලානුස්සති චාගානුස්සති දෙවතානුස්සති උපසමානුස්සති මරණානුස්සති කායගතාසති ආනාපානස්සති චෙති ඉමා දස අනුස්සතියො නාම. 8. Mười đề mục tùy niệm này được gọi là: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm Giới, niệm Thí, niệm Thiên, niệm sự tịch tịnh, niệm sự chết, niệm thân, và niệm hơi thở. 9. මෙත්තා කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛා චෙති ඉමා චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො නාම, බ්‍රහ්මවිහාරොති ච පවුච්චති. 9. Bốn đề mục vô lượng tâm này được gọi là: tâm từ, tâm bi, tâm hỷ, và tâm xả; và cũng được gọi là phạm trú. 10. ආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤා එකා සඤ්ඤා නාම. 10. Tưởng về sự ghê tởm trong vật thực là một đề mục tưởng. 11. චතුධාතුවවත්ථානං එකං වවත්ථානං නාම. 11. Phân tích tứ đại là một đề mục phân tích. 12. ආකාසානඤ්චායතනාදයො [Pg.60] චත්තාරො ආරුප්පා නාමාති සබ්බථාපි සමථනිද්දෙසෙ චත්තාලීස කම්මට්ඨානානි භවන්ති. 12. Bốn đề mục vô sắc được gọi là Không vô biên xứ, v.v... Như vậy, trong phần chỉ dẫn về thiền định, có tất cả bốn mươi đề mục thiền. සප්පායභෙදො Phân loại sự thích hợp 13. චරිතාසු පන දස අසුභා කායගතාසතිසඞ්ඛාතා කොට්ඨාසභාවනා ච රාගචරිතස්ස සප්පායා. 13. Về các tánh, mười đề mục bất tịnh và pháp tu về các thể trược được gọi là niệm thân thì thích hợp cho người có tánh tham. 14. චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො නීලාදීනි ච චත්තාරි කසිණානි දොසචරිතස්ස. 14. Bốn vô lượng tâm và bốn biến xứ bắt đầu bằng màu xanh thì thích hợp cho người có tánh sân. 15. ආනාපානං මොහචරිතස්ස විතක්කචරිතස්ස ච, 15. Niệm hơi thở thì thích hợp cho người có tánh si và tánh tầm. 16. බුද්ධානුස්සතිආදයො ඡ සද්ධාචරිතස්ස. 16. Sáu đề mục bắt đầu bằng niệm Phật thì thích hợp cho người có tánh tín. 17. මරණඋපසමසඤ්ඤාවවත්ථානානි බුද්ධිචරිතස්ස. 17. Niệm sự chết, niệm sự tịch tịnh, tưởng về sự ghê tởm trong vật thực, và phân tích tứ đại thì thích hợp cho người có tánh giác. 18. සෙසානි පන සබ්බානිපි කම්මට්ඨානානි සබ්බෙසම්පි සප්පායානි, තත්ථාපි කසිණෙසු පුථුලං මොහචරිතස්ස, ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්සෙවාති. 18. Còn lại, tất cả các đề mục thiền khác đều thích hợp cho tất cả mọi người. Tuy nhiên, trong các đề mục biến xứ, đề mục lớn thì thích hợp cho người có tánh si, và đề mục nhỏ thì thích hợp cho người có tánh tầm. අයමෙත්ථ සප්පායභෙදො. Đây là sự phân loại về tính thích hợp. භාවනාභෙදො Phân loại sự tu tập 19. භාවනාසු සබ්බත්ථාපි පරිකම්මභාවනා ලබ්භතෙව, බුද්ධානුස්සතිආදීසු අට්ඨසු සඤ්ඤාවවත්ථානෙසු චාති දසසුකම්මට්ඨානෙසු උපචාරභාවනාව සම්පජ්ජති, නත්ථි අප්පනා. 19. Trong các pháp tu, sự tu tập sơ khởi có thể đạt được ở khắp mọi nơi. Trong mười đề mục thiền, tức là tám đề mục bắt đầu bằng niệm Phật, cùng với đề mục tưởng và đề mục phân tích, chỉ có sự tu tập cận định là thành tựu, không có an chỉ định. 20. සෙසෙසු පන සමතිංසකම්මට්ඨානෙසු අප්පනාභාවනාපි සම්පජ්ජති. 20. Còn trong ba mươi đề mục thiền còn lại, sự tu tập an chỉ định cũng được thành tựu. 21. තත්ථාපි දස කසිණානි ආනාපානඤ්ච පඤ්චකජ්ඣානිකානි. 21. Trong số đó, mười đề mục biến xứ và niệm hơi thở thuộc về ngũ thiền. 22. දස [Pg.61] අසුභා කායගතාසති ච පඨමජ්ඣානිකා. 22. Mười đề mục bất tịnh và niệm thân thuộc về sơ thiền. 23. මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකා. 23. Ba đề mục bắt đầu bằng tâm từ thuộc về tứ thiền. 24. උපෙක්ඛා පඤ්චමජ්ඣානිකාති ඡබ්බීසති රූපාවචරජ්ඣානිකානි කම්මට්ඨානානි. 24. Đề mục tâm xả thuộc về ngũ thiền. Như vậy, có hai mươi sáu đề mục thiền thuộc về thiền sắc giới. 25. චත්තාරො පන ආරුප්පා ආරුප්පජ්ඣානිකාති. 25. Còn bốn đề mục vô sắc thì thuộc về thiền vô sắc giới. අයමෙත්ථ භාවනාභෙදො. Đây là sự phân loại về sự tu tập. ගොචරභෙදො Phân loại đối tượng 26. නිමිත්තෙසු පන පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තඤ්ච සබ්බත්ථාපි යථාරහං පරියායෙන ලබ්භන්තෙව. 26. Về các tướng, biến tác tướng và thủ tướng chắc chắn có thể đạt được ở khắp mọi nơi một cách tương ứng và tuần tự. 27. පටිභාගනිමිත්තං පන කසිණාසුභකොට්ඨාසආනාපානෙස්වෙව ලබ්භති, තත්ථ හි පටිභාගනිමිත්තමාරබ්භ උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි ච පවත්තන්ති. 27. Còn tợ tướng chỉ đạt được trong các đề mục biến xứ, bất tịnh, các thể trược, và niệm hơi thở; vì ở đó, khi lấy tợ tướng làm đối tượng, cận định và an chỉ định phát sanh. 28. කථං? ආදිකම්මිකස්ස හි පථවීමණ්ඩලාදීසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්ස තමාරම්මණං පරිකම්මනිමිත්තන්ති පවුච්චති, සා ච භාවනා පරිකම්මභාවනා නාම. 28. Thế nào? Đối với người mới bắt đầu, khi đang nắm bắt tướng trong đĩa đất, v.v..., đối tượng đó được gọi là biến tác tướng, và sự tu tập đó được gọi là sự tu tập sơ khởi. 29. යදා පන තං නිමිත්තං චිත්තෙන සමුග්ගහිතං හොති, චක්ඛුනා පස්සන්තස්සෙව මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගතං, තදා තමෙවාරම්මණං උග්ගහනිමිත්තං නාම, සා ච භාවනා සමාධියති. 29. Nhưng khi tướng ấy đã được tâm nắm bắt vững chắc, hiện ra trong phạm vi của ý môn như thể đang nhìn bằng mắt, khi đó chính đối tượng ấy được gọi là thủ tướng, và sự tu tập đó trở nên định tĩnh. 30. තථා සමාහිතස්ස පනෙතස්ස තතො පරං තස්මිං උග්ගහනිමිත්තෙ පරිකම්මසමාධිනා භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස යදා තප්පටිභාගං වත්ථුධම්මවිමුච්චිතං පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං භාවනාමයමාරම්මණං චිත්තෙ සන්නිසන්නං සමප්පිතං හොති, තදා තං පටිභාගනිමිත්තං සමුප්පන්නන්ති පවුච්චති. 30. Lại nữa, đối với vị ấy đã được định tâm như vậy, sau đó, khi vị ấy đang nỗ lực tu tập với định sơ khởi (parikammasamādhi) trên thủ tướng (uggahanimitta) ấy, khi đối tượng do tu tập sanh, được gọi là chế định, đã thoát khỏi sắc pháp căn bản, là tương tự tướng (tappaṭibhāgaṃ) của tướng ấy, đã lắng xuống và an lập trong tâm, bấy giờ được gọi là tợ tướng (paṭibhāganimitta) đã sanh khởi. 31. තතො පට්ඨාය පරිපන්ථවිප්පහීනා කාමාවචරසමාධිසඞ්ඛාතා උපචාරභාවනා නිප්ඵන්නා නාම හොති. 31. Kể từ đó, sự tu tập cận hành (upacārabhāvanā), được gọi là định thuộc Dục giới (kāmāvacarasamādhi), đã từ bỏ các chướng ngại, được xem là đã thành tựu. 32. තතො [Pg.62] පරං තමෙව පරිභාගනිමිත්තං උපචාරසමාධිනා සමාසෙවන්තස්ස රූපාවචරපඨමජ්ඣානමප්පෙති. 32. Sau đó, đối với vị đang tu tập chính tợ tướng (paṭibhāganimitta) ấy bằng cận định (upacārasamādhi), Sơ thiền Sắc giới (rūpāvacarapaṭhamajjhāna) khởi sanh. 33. තතො පරං තමෙව පඨමජ්ඣානං ආවජ්ජනං සමාපජ්ජනං අධිට්ඨානං වුට්ඨානං පච්චවෙක්ඛණා චෙති ඉමාහි පඤ්චහි වසිතාහි වසීභූතං කත්වා විතක්කාදිකමොළාරිකඞ්ගං පහානාය විචාරාදිසුඛුමඞ්ගුපත්තියා පදහතො යථාක්කමං දුතියජ්ඣානාදයො යථාරහමප්පෙන්ති. 33. Sau đó, sau khi đã thuần thục chính Sơ thiền ấy với năm pháp tự tại (vasitā) này là hướng tâm (āvajjana), nhập (samāpajjana), quyết định (adhiṭṭhāna), xuất (vuṭṭhāna), và phản khán (paccavekkhaṇā), đối với vị đang nỗ lực để từ bỏ các chi thiền thô thiển như tầm (vitakka), và để đạt đến các chi thiền vi tế hơn như tứ (vicāra), thì các thiền như Nhị thiền (dutiyajjhāna) tuần tự khởi sanh tùy theo khả năng. 34. ඉච්චෙවං පථවීකසිණාදීසු ද්වාවීසතිකම්මට්ඨානෙසු පටිභාගනිමිත්තමුපලබ්භති. 34. Như vậy, tợ tướng (paṭibhāganimitta) được chứng đắc trong hai mươi hai đề mục nghiệp xứ, bắt đầu từ đề mục biến xứ đất (pathavīkasiṇa). 35. අවසෙසෙසු පන අප්පමඤ්ඤා සත්තපඤ්ඤත්තියං පවත්තන්ති. 35. Còn trong các đề mục còn lại, các Vô lượng tâm (appamaññā) thì diễn tiến trên khái niệm về chúng sanh (sattapaññatti). 36. ආකාසවජ්ජිතකසිණෙසු පන යං කිඤ්චි කසිණං උග්ඝාටෙත්වා ලද්ධමාකාසං අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්ස පඨමාරුප්පමප්පෙති. 36. Còn trong các đề mục biến xứ (kasiṇa) ngoại trừ không biến xứ (ākāsakasiṇa), đối với vị hành giả, sau khi đã dỡ bỏ bất kỳ biến xứ nào, thực hành sơ khởi trên không gian đã được nhận thức với ý niệm 'vô biên', thì thiền Vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppa) khởi sanh. 37. තමෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්ස දුතියාරුප්පමප්පෙති. 37. Đối với vị hành giả thực hành sơ khởi trên chính thức của thiền Vô sắc thứ nhất với ý niệm 'vô biên', thì thiền Vô sắc thứ hai (dutiyāruppa) khởi sanh. 38. තමෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවං පන ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති පරිකම්මං කරොන්තස්ස තතියාරුප්පමප්පෙති. 38. Còn đối với vị hành giả thực hành sơ khởi trên sự vắng mặt của chính thức của thiền Vô sắc thứ nhất với ý niệm 'không có gì cả', thì thiền Vô sắc thứ ba (tatiyāruppa) khởi sanh. 39. තතියාරුප්පං ‘‘සන්තමෙතං, පණීතමෙත’’න්ති පරිකම්මං කරොන්තස්ස චතුත්ථාරුප්පමප්පෙති. 39. Đối với vị hành giả thực hành sơ khởi trên thiền Vô sắc thứ ba với ý niệm 'đây là tịch tịnh, đây là vi diệu', thì thiền Vô sắc thứ tư (catutthāruppa) khởi sanh. 40. අවසෙසෙසු ච දසසු කම්මට්ඨානෙසු බුද්ධගුණාදිකමාරම්මණමාරබ්භ පරිකම්මං කත්වා තස්මිං නිමිත්තෙ සාධුකමුග්ගහිතෙ තත්ථෙව පරිකම්මඤ්ච සමාධියති, උපචාරො ච සම්පජ්ජති. 40. Và trong mười đề mục nghiệp xứ còn lại, sau khi thực hành sơ khởi bằng cách lấy các đối tượng như ân đức Phật làm đề mục, khi tướng ấy đã được nắm giữ vững chắc, ngay tại đó, định sơ khởi (parikamma) được an lập và cận hành (upacāra) được thành tựu. 41. අභිඤ්ඤාවසෙන [Pg.63] පවත්තමානං පන රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානං අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා අධිට්ඨෙය්‍යාදිකමාවජ්ජෙත්වා පරිකම්මං කරොන්තස්ස රූපාදීසු ආරම්මණෙසු යථාරහමප්පෙති. 41. Còn thiền Sắc giới thứ năm (rūpāvacarapañcamajjhāna) diễn tiến theo năng lực của thắng trí (abhiññā), đối với vị hành giả đã xuất khỏi thiền thứ năm làm nền tảng cho thắng trí, sau khi hướng tâm đến đối tượng cần quyết định v.v... và thực hành sơ khởi, thì thiền ấy khởi sanh tùy theo đối tượng tương ứng như sắc v.v... 42. අභිඤ්ඤා ච නාම – 42. Và thắng trí (abhiññā) là – ඉද්ධිවිධං දිබ්බසොතං, පරචිත්තවිජානනා; පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛූති පඤ්චධා. Thần thông biến hóa, thiên nhĩ, tha tâm thông; Túc mạng minh, và thiên nhãn, có năm loại như vậy. අයමෙත්ථ ගොචරභෙදො. Đây là sự phân chia về hành xứ (gocara) trong pháp tu này. නිට්ඨිතො ච සමථකම්මට්ඨානනයො. Phần về các đề mục nghiệp xứ chỉ tịnh (samathakammaṭṭhāna) đến đây là kết thúc. විපස්සනාකම්මට්ඨානං Đề mục nghiệp xứ quán (Vipassanākammaṭṭhāna) විසුද්ධිභෙදො Sự phân chia các thanh tịnh 43. විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ පන සීලවිසුද්ධි චිත්තවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි ඤාණදස්සනවිසුද්ධි චෙති සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහො. 43. Còn trong đề mục nghiệp xứ quán (vipassanākammaṭṭhāna), có sự tổng hợp bảy loại thanh tịnh là: Giới thanh tịnh (sīlavisuddhi), Tâm thanh tịnh (cittavisuddhi), Kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi), Đoạn nghi thanh tịnh (kaṅkhāvitaraṇavisuddhi), Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh (maggāmaggañāṇadassanavisuddhi), Hành đạo tri kiến thanh tịnh (paṭipadāñāṇadassanavisuddhi), và Tri kiến thanh tịnh (ñāṇadassanavisuddhi). 44. අනිච්චලක්ඛණං දුක්ඛලක්ඛණං අනත්තලක්ඛණඤ්චෙති තීණි ලක්ඛණානි. 44. Trạng thái vô thường, trạng thái khổ, và trạng thái vô ngã là ba tướng (lakkhaṇa). 45. අනිච්චානුපස්සනා දුක්ඛානුපස්සනා අනත්තානුපස්සනා චෙති තිස්සො අනුපස්සනා. 45. Quán vô thường, quán khổ, và quán vô ngã là ba pháp tùy quán (anupassanā). 46. සම්මසනඤාණං උදයබ්බයඤාණං භඞ්ගඤාණං භයඤාණං ආදීනවඤාණං නිබ්බිදාඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං අනුලොමඤාණඤ්චෙති දස විපස්සනාඤාණානි. 46. Thẩm sát trí (Sammasanañāṇa), Sanh diệt trí (udayabbayañāṇa), Hoại trí (bhaṅgañāṇa), Bố úy trí (bhayañāṇa), Quá hoạn trí (ādīnavañāṇa), Yếm ly trí (nibbidāñāṇa), Dục thoát trí (muccitukamyatāñāṇa), Tùy quán trí (paṭisaṅkhāñāṇa), Hành xả trí (saṅkhārupekkhāñāṇa), và Thuận thứ trí (anulomañāṇa) là mười tuệ quán (vipassanāñāṇa). 47. සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො, අනිමිත්තො විමොක්ඛො, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො චෙති තයො විමොක්ඛා. 47. Không giải thoát (Suññato vimokkho), Vô tướng giải thoát (animitto vimokkho), và Vô nguyện giải thoát (appaṇihito vimokkho) là ba giải thoát (vimokkha). 48. සුඤ්ඤතානුපස්සනා [Pg.64] අනිමිත්තානුපස්සනා අප්පණිහිතානුපස්සානා චෙති තීණි විමොක්ඛමුඛානි ච වෙදිතබ්බානි. 48. Và cũng cần phải biết đến ba cửa ngõ giải thoát (vimokkhamukha) là: quán không (suññatānupassanā), quán vô tướng (animittānupassanā), và quán vô nguyện (appaṇihitānupassanā). 49. කථං? පාතිමොක්ඛසංවරසීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලඤ්චෙති චතුපාරිසුද්ධිසීලං සීලවිසුද්ධි නාම. 49. Thế nào? Bốn loại thanh tịnh giới (catupārisuddhisīla) là: Biệt giải thoát luật nghi giới (Pātimokkhasaṃvarasīla), Căn luật nghi giới (indriyasaṃvarasīla), Chánh mạng thanh tịnh giới (ājīvapārisuddhisīla), và Vật dụng tương ưng giới (paccayasannissitasīla), được gọi là Giới thanh tịnh (sīlavisuddhi). 50. උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි චෙති දුවිධොපි සමාධි චිත්තවිසුද්ධි නාම. 50. Cả hai loại định là Cận hành định (Upacārasamādhi) và An chỉ định (appanāsamādhi) được gọi là Tâm thanh tịnh (cittavisuddhi). 51. ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන නාමරූප පරිග්ගහො දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම. 51. Sự liễu tri danh sắc (nāmarūpa) theo phương diện tướng, vị, hiện trạng, và nhân cần thiết được gọi là Kiến thanh tịnh (diṭṭhivisuddhi). 52. තෙසමෙව ච නාමරූපානං පච්චයපරිග්ගහො කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම. 52. Và sự liễu tri các duyên của chính danh sắc ấy được gọi là Đoạn nghi thanh tịnh (kaṅkhāvitaraṇavisuddhi). 53. තතො පරං පන තථාපරිග්ගහිතෙසු සප්පච්චයෙසු තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ කලාපවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනා’’ති අද්ධානවසෙන සන්තතිවසෙන ඛණවසෙන වා සම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස තෙස්වෙව පච්චයවසෙන ඛණවසෙන ච උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ච – 53. Lại nữa, sau đó, đối với vị hành giả, sau khi đã tóm thâu các pháp hữu vi thuộc ba cõi đã được liễu tri cùng với các duyên của chúng, đã được phân chia theo quá khứ v.v..., bằng cách quy về các nhóm theo phương pháp uẩn v.v..., rồi dùng Thẩm sát trí (sammasanañāṇa) để thẩm sát ba tướng theo thời, theo dòng tương tục, hoặc theo sát-na rằng: 'Vô thường vì có nghĩa là hoại diệt, khổ vì có nghĩa là đáng sợ, vô ngã vì có nghĩa là không có thực chất'; và đối với vị đang dùng Sanh diệt trí (udayabbayañāṇa) để tùy quán sự sanh và diệt của chính các pháp ấy theo duyên và theo sát-na thì – ‘‘ඔභාසො පීති පස්සද්ධි, අධිමොක්ඛො ච පග්ගහො; සුඛං ඤාණමුපට්ඨානමුපෙක්ඛා ච නිකන්ති චෙ’’ති. – 'Hào quang, hỷ, khinh an, thắng giải và tinh tấn; Lạc, trí, niệm, xả, và ái nhiễm.' – ඔභාසාදිවිපස්සනුපක්කිලෙසපරිපන්ථපරිග්ගහවසෙන මග්ගාමග්ගලක්ඛණවවත්ථානං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. Sự xác định các đặc tướng của đạo và phi đạo bằng cách liễu tri các chướng ngại là những phiền não phụ của tuệ quán như quang minh v.v... được gọi là Đạo Phi Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh. 54. තථා පරිපන්ථවිමුත්තස්ස පන තස්ස උදයබ්බයඤාණතො පට්ඨාය යා වානුලොමා තිලක්ඛණං විපස්සනාපරම්පරාය පටිපජ්ජන්තස්ස නව විපස්සනාඤාණානි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. 54. Lại nữa, đối với vị đã giải thoát khỏi các chướng ngại, chín tuệ quán bắt đầu từ sanh diệt tuệ cho đến thuận thứ tuệ của vị đang thực hành theo dòng tuệ quán về tam tướng, được gọi là Đạo Tri Kiến Thanh Tịnh. 55. තස්සෙවං පටිපජ්ජන්තස්ස [Pg.65] පන විපස්සනාපරිපාකමාගම්ම ‘‘ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං වොච්ඡිජ්ජිත්වා උප්පන්නමනොද්වාරාවජ්ජනානන්තරං ද්වෙ තීණි විපස්සනාචිත්තානි යං කිඤ්චි අනිච්චාදිලක්ඛණමාරබ්භ පරිකම්මොපචාරානුලොමනාමෙන පවත්තන්ති. 55. Lại nữa, đối với vị đang thực hành như vậy, khi tuệ quán đã chín muồi, sau khi dòng hữu phần bị cắt đứt và ý môn hướng tâm đã sanh khởi với ý nghĩ rằng: "bây giờ, an chỉ định sẽ sanh khởi", hai hoặc ba tâm tuệ quán lấy một trong các tướng vô thường v.v... làm đối tượng, diễn tiến với các tên gọi là chuẩn bị, cận hành, và thuận thứ. 56. යා සිඛාප්පත්තා, සා සානුලොමා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාති ච පවුච්චති. 56. Tuệ hành xả thuận thứ, khi đã đạt đến đỉnh điểm, cũng được gọi là tuệ quán dẫn đến xuất khởi. 57. තතො පරං ගොත්‍රභුචිත්තං නිබ්බානමාලම්බිත්වා පුථුජ්ජනගොත්තමභිභවන්තං, අරියගොත්තමභිසම්භොන්තඤ්ච පවත්තති. 57. Sau đó, tâm chuyển tộc sanh khởi, lấy Niết-bàn làm đối tượng, vừa vượt qua dòng tộc phàm phu, vừa bước vào dòng tộc bậc Thánh. 58. තස්සානන්තරමෙව මග්ගො දුක්ඛසච්චං පරිජානන්තො සමුදයසච්චං පජහන්තො, නිරොධසච්චං සච්ඡිකරොන්තො, මග්ගසච්චං භාවනාවසෙන අප්පනාවීථිමොතරති. 58. Ngay sau đó, đạo tâm đi vào lộ trình an chỉ định, trong khi đang liễu tri khổ đế, đoạn tận tập đế, chứng ngộ diệt đế, và tu tiến đạo đế. 59. තතො පරං ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතොව හොති, පුන භවඞ්ගං වොච්ඡින්දිත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණානි පවත්තන්ති. 59. Sau đó, hai hoặc ba tâm quả sanh khởi rồi rơi vào dòng hữu phần. Lại nữa, sau khi cắt đứt dòng hữu phần, các tuệ phản khán sanh khởi. 60. මග්ගං ඵලඤ්ච නිබ්බානං, පච්චවෙක්ඛති පණ්ඩිතො. 60. Bậc trí phản khán đạo, quả và Niết-bàn. හීනෙ කිලෙසෙ සෙසෙ ච, පච්චවෙක්ඛති වාන වා. Vị ấy cũng phản khán các phiền não đã đoạn trừ và các phiền não còn lại, hoặc không. ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනෙවං, භාවෙතබ්බො චතුබ්බිධො; ඤාණදස්සනවිසුද්ධි, නාම මග්ගො පවුච්චති. Như vậy, bốn loại đạo cần được tu tiến theo tiến trình của sáu thanh tịnh; đạo này được gọi là Tri Kiến Thanh Tịnh. අයමෙත්ථ විසුද්ධිභෙදො. Đây là sự phân chia về thanh tịnh. විමොක්ඛභෙදො Phân chia về giải thoát 61. තත්ථ අනත්තානුපස්සනා අත්තාභිනිවෙසං මුඤ්චන්තී සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොති. 61. Trong đó, tuệ quán vô ngã, vì từ bỏ sự chấp thủ ngã, được gọi là tuệ quán không tánh, trở thành cửa ngõ giải thoát. 62. අනිච්චානුපස්සනා [Pg.66] විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී අනිමිත්තානුපස්සනා නාම. 62. Tuệ quán vô thường, vì từ bỏ tướng điên đảo, được gọi là tuệ quán vô tướng. 63. දුක්ඛානුපස්සනා තණ්හාපණිධිං මුඤ්චන්තී අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම. 63. Tuệ quán khổ, vì từ bỏ sự mong cầu của ái dục, được gọi là tuệ quán vô nguyện. 64. තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති, සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො නාම හොති මග්ගො. 64. Do đó, nếu tuệ quán dẫn đến xuất khởi quán xét theo phương diện vô ngã, đạo được gọi là giải thoát không tánh. 65. යදි අනිච්චතො විපස්සති, අනිමිත්තො විමොක්ඛො නාම. 65. Nếu quán xét theo phương diện vô thường, (đạo) được gọi là giải thoát vô tướng. 66. යදි දුක්ඛතො විපස්සති, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො නාමාති ච මග්ගො විපස්සනාගමනවසෙන තීණි නාමානි ලභති, තථා ඵලඤ්ච මග්ගාගමනවසෙන මග්ගවීථියං. 66. Nếu quán xét theo phương diện khổ, (đạo) được gọi là giải thoát vô nguyện. Và như vậy, đạo tâm tùy theo cách thức của tuệ quán mà có được ba tên gọi; cũng vậy, quả tâm trong lộ trình đạo cũng tùy theo cách thức của đạo mà có (ba tên gọi). 67. ඵලසමාපත්තිවීථියං පන යථාවුත්තනයෙන විපස්සන්තානං යථාසකඵලමුප්පජ්ජමානම්පි විපස්සනාගමනවසෙනෙව සුඤ්ඤතාදිවිමොක්ඛොති ච පවුච්චති, ආරම්මණවසෙන පන සරසවසෙන ච නාමත්තයං සබ්බත්ථ සබ්බෙසම්පි සමමෙව ච. 67. Lại nữa, trong lộ trình nhập quả định, đối với các vị đang quán chiếu theo phương pháp đã nói, ngay cả khi quả tương ứng của mỗi vị đang sanh khởi, (quả ấy) cũng được gọi là giải thoát không tánh v.v... tùy theo cách thức của tuệ quán. Tuy nhiên, về phương diện đối tượng và về phương diện tự tánh, ba tên gọi này ở đâu cũng đều giống nhau cho tất cả. අයමෙත්ථ විමොක්ඛභෙදො. Đây là sự phân chia về giải thoát. පුග්ගලභෙදො Phân chia về các hạng người 68. එත්ථ පන සොතාපත්තිමග්ගං භාවෙත්වා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාපහානෙන පහීනාපායගමනො සත්තක්ඛත්තුපරමො සොතාපන්නො නාම හොති. 68. Ở đây, sau khi tu tiến đạo Tu-đà-hoàn, do đoạn trừ được tà kiến và hoài nghi, vị ấy không còn sanh vào ác đạo, tối đa là bảy lần (tái sanh), được gọi là bậc Tu-đà-hoàn. 69. සකදාගාමිමග්ගං භාවෙත්වා රාගදොසමොහානං තනුකරත්තා සකදාගාමී නාම හොති සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා. 69. Sau khi tu tiến đạo Tư-đà-hàm, do làm muội lược tham, sân, và si, vị ấy được gọi là bậc Tư-đà-hàm, người chỉ trở lại thế gian này một lần nữa. 70. අනාගාමිමග්ගං [Pg.67] භාවෙත්වා කාමරාගබ්‍යාපාදානමනවසෙසප්පහානෙන අනාගාමී නාම හොති අනාගන්ත්වා ඉත්ථත්තං. 70. Sau khi tu tiến đạo A-na-hàm, do đoạn trừ không còn dư sót dục ái và sân hận, vị ấy được gọi là bậc A-na-hàm, người không còn trở lại trạng thái này nữa. 71. අරහත්තමග්ගං භාවෙත්වා අනවසෙසකිලෙසප්පහානෙන අරහා නාම හොති ඛීණාසවො ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යොති. 71. Sau khi tu tiến đạo A-la-hán, do đoạn trừ không còn dư sót tất cả phiền não, vị ấy được gọi là bậc A-la-hán, bậc lậu tận, bậc đáng được cúng dường tối thượng trong đời. අයමෙත්ථ පුග්ගලභෙදො. Đây là sự phân chia về các hạng người. සමාපත්තිභෙදො Phân chia về các định chứng 72. ඵලසමාපත්තිවීථියං පනෙත්ථ සබ්බෙසම්පි යථාසකඵලවසෙන සාධාරණාව. 72. Ở đây, lộ trình nhập quả định là chung cho tất cả các vị, tùy theo quả vị tương ứng của mỗi vị. 73. නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනං පන අනාගාමීනඤ්චෙව අරහන්තානඤ්ච ලබ්භති, තත්ථ යථාක්කමං පඨමජ්ඣානාදිමහග්ගතසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ ගතෙ සඞ්ඛාරධම්මෙ තත්ථ තත්ථෙව විපස්සන්තො යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වා තතො පරං අධිට්ඨෙය්‍යාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජති, තස්ස ද්වින්නං අප්පනාජවනානං පරතො වොච්ඡිජ්ජති චිත්තසන්තති, තතො නිරොධසමාපන්නො නාම හොති. 73. Tuy nhiên, việc nhập diệt tận định chỉ có được ở các bậc A-na-hàm và A-la-hán. Trong đó, sau khi tuần tự nhập và xuất các định chứng đáo đại bắt đầu từ sơ thiền cho đến vô sở hữu xứ, vị ấy quán chiếu các pháp hữu vi trong mỗi tầng thiền ngay tại đó. Sau đó, làm xong các phận sự chuẩn bị như quyết nguyện v.v..., vị ấy nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ. Đối với vị ấy, sau hai sát-na tốc hành tâm an chỉ, dòng tâm thức bị cắt đứt. Bấy giờ, vị ấy được gọi là người đã nhập diệt tận định. 74. වුට්ඨානකාලෙ පන අනාගාමිනො අනාගාමිඵලචිත්තං, අරහතො අරහත්තඵලචිත්තං එකවාරමෙව පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතො හොති, තතො පරං පච්චවෙක්ඛණඤාණං පවත්තති. 74. Lại nữa, vào lúc xuất định, đối với bậc A-na-hàm là tâm quả A-na-hàm, đối với bậc A-la-hán là tâm quả A-la-hán, sanh khởi chỉ một lần rồi rơi vào dòng hữu phần. Sau đó, tuệ phản khán sanh khởi. අයමෙත්ථ සමාපත්තිභෙදො. Đây là sự phân biệt về các bậc thiền chứng. නිට්ඨිතො ච විපස්සනාකම්මට්ඨානනයො. Phương pháp về đề mục thiền minh sát đã được hoàn tất. උය්‍යොජනං Lời Gửi Gắm 75. භාවෙතබ්බං [Pg.68] පනිච්චෙවං, භාවනාද්වයමුත්තමං. 75. Như vậy, hai pháp tu tập tối thượng này cần phải được tu tiến, පටිපත්තිරසස්සාදං, පත්ථයන්තෙන සාසනෙති. bởi người mong mỏi hưởng vị ngọt của sự thực hành trong giáo pháp. ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ කම්මට්ඨානසඞ්ගහවිභාගො නාම Dứt chương có tên là Phân Tích Về Sự Tổng Hợp Các Đề Mục Thiền trong bộ Abhidhammatthasaṅgaha. නවමො පරිච්ඡෙදො. Chương thứ chín. නිගමනං Lời Kết (ක) චාරිත්තසොභිතවිසාලකුලොදයෙන,සද්ධාභිවුඩ්ඪපරිසුද්ධගුණොදයෙන; නම්පව්හයෙන පණිධාය පරානුකම්පං,යං පත්ථිතං පකරණං පරිනිට්ඨිතං තං. (Ka) Tác phẩm này, được mong mỏi thực hiện, nay đã hoàn tất, bởi ngài Anuruddha, người sinh ra trong một gia tộc cao quý được tô điểm bởi đức hạnh, người có đức tin tăng trưởng và các phẩm chất trong sạch phát sanh, với lòng bi mẫn đối với chúng sanh khác. (ඛ) පුඤ්ඤෙන තෙන විපුලෙන තු මූලසොමං; ධඤ්ඤාධිවාසමුදිතොදිතමායුකන්තං; පඤ්ඤාවදාතගුණසොභිතලජ්ජිභික්ඛූ,මඤ්ඤන්තු පුඤ්ඤවිභවොදයමඞ්ගලාය. (Kha) Do công đức to lớn này, mong rằng các vị tỳ khưu có liêm sỉ, được trang nghiêm bởi các phẩm chất của trí tuệ trong sáng, hãy xem đây là phước lành cho sự phát sanh năng lực của công đức cho Mūlasoma, người sống ở Dhaññā, hoan hỷ, nổi danh và được Ayu yêu mến. ඉති අනුරුද්ධාචරියෙන රචිතං Như vậy, được soạn bởi trưởng lão Anuruddha අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං නාම පකරණං. tác phẩm có tên là Abhidhammatthasaṅgaha. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. Con xin đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác. අභිධම්මත්ථවිභාවිනීටීකා Abhidhammatthavibhāvinīṭīkā (Vi Diệu Pháp Hiển Minh Sớ Giải) ගන්ථාරම්භකථා Lời Mở Đầu Sách (ක) විසුද්ධකරුණාඤාණං[Pg.69], බුද්ධං සම්බුද්ධපූජිතං; ධම්මං සද්ධම්මසම්භූතං, නත්වා සංඝං නිරඞ්ගණං. (Ka) Đã đảnh lễ Đức Phật, bậc có lòng bi và trí tuệ thanh tịnh, được các bậc giác ngộ tôn kính; đã đảnh lễ Chánh Pháp, sanh từ Chánh Pháp; và đã đảnh lễ Tăng đoàn, bậc không còn ô nhiễm. (ඛ) සාරිපුත්තං මහාථෙරං, පරියත්තිවිසාරදං; වන්දිත්වා සිරසා ධීරං, ගරුං ගාරවභාජනං. (Kha) Đã cúi đầu đảnh lễ Đại Trưởng lão Sāriputta, bậc thông thạo kinh điển, bậc trí tuệ, vị thầy đáng được tôn kính. (ග) වණ්ණයිස්සං සමාසෙන, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං; ආභිධම්මිකභික්ඛූනං, පරං පීතිවිවඩ්ඪනං. (Ga) Tôi sẽ giải thích một cách tóm tắt bộ Abhidhammatthasaṅgaha, tác phẩm làm tăng trưởng niềm hoan hỷ lớn lao cho các tỳ khưu chuyên học A-tỳ-đàm. (ඝ) පොරාණෙහි අනෙකාපි, කතා යා පන වණ්ණනා; න තාහි සක්කා සබ්බත්ථ, අත්ථො විඤ්ඤාතවෙ ඉධ. (Gha) Mặc dù đã có nhiều bản chú giải được các bậc cổ nhân thực hiện, nhưng qua các bản ấy, ý nghĩa ở đây không thể được hiểu rõ ở mọi nơi. (ඞ) තස්මා ලීනපදානෙත්ථ, සාධිප්පායමහාපයං; විභාවෙන්තො සමාසෙන, රචයිස්සාමි වණ්ණනන්ති. (Ng) Do đó, tôi sẽ soạn bản chú giải này một cách tóm tắt, làm sáng tỏ những từ ngữ ẩn khuất ở đây cùng với ý định và ý nghĩa sâu xa của chúng. ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා Giải Thích Lời Mở Đầu Sách 1. පරමවිචිත්තනයසමන්නාගතං සකසමයසමයන්තරගහනවිග්ගාහණසමත්ථං සුවිමලවිපුලපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියජනනං පකරණමිදමාරභන්තොයමාචරියො පඨමං තාව රතනත්තයපණාමාභිධෙය්‍ය කරණප්පකාරපකරණාභිධානපයොජනානි දස්සෙතුං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ත්‍යාදිමාහ. 1. Vị Đạo sư này, khi bắt đầu tác phẩm này, một tác phẩm được phú bẩm những phương pháp vô cùng đa dạng, có khả năng thâm nhập vào những chỗ sâu kín của giáo lý của mình và của các giáo lý khác, và tạo ra trí tuệ và sự khéo léo rất thanh tịnh và rộng lớn, trước hết, để chỉ ra sự đảnh lễ Tam Bảo, đối tượng trình bày, phương thức thực hiện, tên gọi của tác phẩm, và mục đích, đã nói lên câu kệ bắt đầu bằng ‘sammāsambuddha’. එත්ථ [Pg.70] හි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ…පෙ… අභිවාදියා’’ති ඉමිනා රතනත්තයපණාමො වුත්තො, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහ’’න්ති එතෙන අභිධෙය්‍යකරණප්පකාරපකරණාභිධානානි අභිධම්මත්ථානං ඉධ සඞ්ගහෙතබ්බභාවදස්සනෙන තෙසං ඉමිනා සමුදිතෙන පටිපාදෙතබ්බභාවදීපනතො, එකත්ථ සඞ්ගය්හ කථනාකාරදීපනතො, අත්ථානුගතසමඤ්ඤාපරිදීපනතො ච. පයොජනං පන සඞ්ගහපදෙන සාමත්ථියතො දස්සිතමෙව අභිධම්මත්ථානං එකත්ථ සඞ්ගහෙ සති තදුග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙන තෙසං සරූපාවබොධස්ස, තම්මූලිකාය ච දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථසිද්ධියා අනායාසෙන සංසිජ්ඣනතො. Ở đây, quả vậy, qua câu ‘sammāsambuddha… cho đến… abhivādiyā’, sự đảnh lễ Tam Bảo đã được nói đến. Qua câu ‘abhidhammatthasaṅgaha’, đối tượng trình bày, phương thức thực hiện, và tên gọi của tác phẩm đã được nói đến, bởi vì nó cho thấy rằng các ý nghĩa của Vi Diệu Pháp sẽ được tổng hợp ở đây, chỉ ra rằng chúng sẽ được trình bày qua sự tập hợp này, chỉ ra cách thức trình bày sau khi đã được gom lại một nơi, và cũng vì nó cho thấy một danh xưng phù hợp với ý nghĩa. Còn về mục đích, nó đã được chỉ ra một cách ngụ ý qua từ ‘saṅgaha’ (tổng hợp), bởi vì khi các ý nghĩa của Vi Diệu Pháp được gom lại một nơi, thì sự liễu tri về bản chất của chúng, và từ đó, sự thành tựu các lợi ích trong hiện tại và tương lai, sẽ được hoàn thành một cách dễ dàng thông qua việc học hỏi, tra vấn, v.v. තත්ථ රතනත්තයපණාමප්පයොජනං තාව බහුධා පපඤ්චෙන්ති ආචරියා, විසෙසතො පන අන්තරායනිවාරණං පච්චාසීසන්ති. තථා හි වුත්තං සඞ්ගහකාරෙහි ‘‘තස්සානුභාවෙන හතන්තරායො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා). රතනත්තයපණාමො හි අත්ථතො පණාමකිරියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා, සා ච වන්දනෙය්‍යවන්දකානං ඛෙත්තජ්ඣාසයසම්පදාහි දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස කම්මස්ස අනුබලප්පදානවසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිපාකසන්තතියා අන්තරායකරානි උපපීළකඋපච්ඡෙදකකම්මානි පටිබාහිත්වා තන්නිදානානං යථාධිප්පෙතසිද්ධිවිබන්ධකානං රොගාදිඅන්තරායානමප්පවත්තිං සාධෙති. තස්මා පකරණාරම්භෙ රතනත්තයපණාමකරණං යථාරද්ධපකරණස්ස අනන්තරායෙන පරිසමාපනත්ථඤ්චෙව සොතූනඤ්ච වන්දනාපුබ්බඞ්ගමාය පටිපත්තියා අනන්තරායෙන උග්ගහණධාරණාදිසංසිජ්ඣනත්ථඤ්ච. අභිධෙය්‍යකථනං පන විදිතාභිධෙය්‍යස්සෙව ගන්ථස්ස විඤ්ඤූහි උග්ගහණාදිවසෙන පටිපජ්ජිතබ්බභාවතො. කරණප්පකාරප්පයොජනසන්දස්සනානි ච සොතුජනසමුස්සාහජනනත්ථං. අභිධානකථනං පන වොහාරසුඛත්ථන්ති අයමෙත්ථ සමුදායත්ථො. අයං පන අවයවත්ථො [Pg.71] – සසද්ධම්මගණුත්තමං අතුලං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදිය අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං භාසිස්සන්ති සම්බන්ධො. Trong đó, các vị đạo sư giải thích mục đích của việc đảnh lễ Tam Bảo theo nhiều cách, nhưng đặc biệt là họ mong muốn ngăn ngừa các chướng ngại. Thật vậy, các nhà tổng hợp đã nói rằng: ‘Nhờ oai lực của việc ấy, các chướng ngại bị tiêu trừ’. Về thực chất, việc đảnh lễ Tam Bảo chính là thiện tư tâm tạo ra hành động đảnh lễ. Do sự toàn hảo của phước điền (đối tượng được đảnh lễ) và của tâm ý người đảnh lễ, thiện tư tâm ấy trở thành nghiệp cho quả trong hiện tại, và bằng cách hỗ trợ cho nghiệp đã tạo được nhân duyên thành tựu, nó ngăn chặn các nghiệp chướng và nghiệp đoạn, là những nghiệp gây trở ngại cho dòng tương tục của quả do nghiệp kia tạo ra, và do đó, nó thực hiện việc không cho phát sanh các chướng ngại như bệnh tật, v.v., là những nguyên nhân cản trở sự thành tựu như mong muốn. Do đó, việc thực hiện đảnh lễ Tam Bảo khi bắt đầu một tác phẩm là để hoàn tất tác phẩm đã bắt đầu mà không gặp chướng ngại, và cũng để cho thính chúng thành tựu việc học hỏi, ghi nhớ, v.v., mà không gặp chướng ngại, qua sự thực hành bắt đầu bằng việc đảnh lễ. Việc nói về đối tượng trình bày là vì chỉ có tác phẩm nào đã được biết rõ đối tượng mới được bậc trí tiếp nhận qua việc học hỏi, v.v. Việc chỉ ra phương thức thực hiện và mục đích là để khơi dậy lòng nhiệt thành của thính chúng. Việc nói về tên gọi là để cho dễ dàng trong việc giao tiếp. Đây là ý nghĩa tổng quát ở đây. Còn đây là ý nghĩa chi tiết – sự liên kết là: ‘Sau khi đã đảnh lễ đấng Chánh Đẳng Chánh Giác vô song, cùng với Chánh Pháp và Tăng đoàn ưu việt của Ngài, tôi sẽ nói về Abhidhammatthasaṅgaha’. තත්ථ සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මෙ අභිසම්බුද්ධොති සම්මා සම්බුද්ධො, භගවා. සො හි සඞ්ඛතාසඞ්ඛතභෙදං සකලම්පි ධම්මජාතං යාථාවසරසලක්ඛණපටිවෙධවසෙන සම්මා සයං විචිතොපචිතපාරමිතාසම්භූතෙන සයම්භූඤාණෙන සාමං බුජ්ඣි අඤ්ඤාසි. යථාහ ‘‘සයං අභිඤ්ඤාය කමුද්දිසෙය්‍ය’’න්ති (මහාව. 11; ම. නි. 1.285; 2.341; ධ. ප. 353), අථ වා බුධධාතුස්ස ජාගරණවිකසනත්ථෙසුපි පවත්තනතො සම්මා සාමඤ්ච පටිබුද්ධො අනඤ්ඤපටිබොධිතො හුත්වා සයමෙව සවාසනසම්මොහනිද්දාය අච්චන්තං විගතො, දිනකරකිරණසමාගමෙන පරමරුචිරසිරිසොභග්ගප්පත්තියා විකසිතමිව පදුමං අග්ගමග්ගඤාණසමාගමෙන අපරිමිතගුණගණාලඞ්කතසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පත්තියා සම්මා සයමෙව විකසිතො විකාසමනුප්පත්තොත්‍යත්ථො. යථාවුත්තවචනත්ථයොගෙපි සම්මාසම්බුද්ධසද්දස්ස භගවති සමඤ්ඤාවසෙන පවත්තත්තා ‘‘අතුල’’න්ති ඉමිනා විසෙසෙති. තුලාය සම්මිතො තුල්‍යො, සොයෙව තුලො යකාරලොපවසෙන. අථ වා සම්මිතත්ථෙ අකාරපච්චයවසෙන තුලාය සම්මිතො තුලො, න තුලො අතුලො, සීලාදීහි ගුණෙහි කෙනචි අසදිසො, නත්ථි එතස්ස වා තුලො සදිසොති අතුලො සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලභාවතො. යථාහ ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90). Trong đó, bậc Chánh Đẳng Giác là bậc đã chánh đẳng chánh giác tất cả các pháp một cách chân chánh và do tự mình, đó là Đức Thế Tôn. Vị ấy quả đã tự mình thấu suốt, đã liễu tri toàn bộ các pháp, được phân loại là hữu vi và vô vi, bằng trí tuệ tự sanh (sayambhūñāṇa) vốn được sanh khởi từ các ba-la-mật đã được chọn lọc và tích lũy, một cách chân chánh, thông qua sự thấu triệt các tướng trạng riêng tùy theo trường hợp. Như có lời dạy: “Sau khi tự mình thắng tri, ta biết chỉ dạy cho ai?” Hoặc là, do ngữ căn ‘budh’ cũng có nghĩa là tỉnh thức và nở ra, nên (Ngài) là bậc đã chánh đẳng chánh giác, đã tự mình tỉnh thức, không do người khác đánh thức, đã hoàn toàn thoát khỏi giấc ngủ mê mờ cùng với các tùy miên. Giống như hoa sen nở ra khi đạt được vẻ đẹp rực rỡ huy hoàng nhờ tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, (Ngài) đã tự mình nở ra một cách chân chánh, đã đạt đến sự khai mở, nhờ sự chứng đắc đạo tuệ tối thượng, khi đạt đến tuệ toàn giác được trang hoàng bởi vô số các phẩm hạnh. Mặc dù từ ‘Sammāsambuddha’ được dùng như một danh hiệu chung cho Đức Thế Tôn, (tác giả) vẫn nêu bật bằng từ ‘atula’ (Vô Song). Người được cân bằng cái cân gọi là ‘tulyo’, chính là ‘tulo’ do sự lược bỏ mẫu tự ‘ya’. Hoặc là, theo nghĩa được cân lường, do hậu tố ‘a’, người được cân bằng cái cân là ‘tulo’. Không phải ‘tulo’ là ‘atulo’, không ai sánh bằng về các đức hạnh như giới, v.v. Hoặc không có ai tương đương với vị này, nên gọi là ‘atulo’, do là bậc tối thượng trong thế gian cùng với chư thiên. Như có lời dạy: “Này các Tỳ khưu, trong tất cả chúng sanh, hoặc không chân, hoặc hai chân, hoặc bốn chân... Như Lai được tuyên bố là bậc tối thượng trong số ấy.” එත්තාවතා ච හෙතුඵලසත්තූපකාරසම්පදාවසෙන තීහාකාරෙහි භගවතො ථොමනා කතා හොති. තත්ථ හෙතුසම්පදා නාම මහාකරුණාසමායොගො බොධිසම්භාරසම්භරණඤ්ච[Pg.72]. ඵලසම්පදා පන ඤාණපහානආනුභාවරූපකායසම්පදාවසෙන චතුබ්බිධා. තත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං මග්ගඤාණං, තම්මූලකානි ච දසබලාදිඤාණානි ඤාණසම්පදා. සවාසනසකලසංකිලෙසානමච්චන්තමනුප්පාදධම්මතාපාදනං පහානසම්පදා. යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ ආධිපච්චං ආනුභාවසම්පදා. සකලලොකනයනාභිසෙකභූතා පන ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතා අත්තභාවසම්පත්ති රූපකායසම්පදා නාම. සත්තූපකාරො පන ආසයපයොගවසෙන දුවිධො. තත්ථ දෙවදත්තාදීසු විරොධිසත්තෙසුපි නිච්චං හිතජ්ඣාසයතා, අපරිපාකගතින්ද්‍රියානං ඉන්ද්‍රියපරිපාකකාලාගමනඤ්ච ආසයො නාම. තදඤ්ඤසත්තානං පන ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛචිත්තස්ස යානත්තයමුඛෙන සබ්බදුක්ඛනිය්‍යානිකධම්මදෙසනා පයොගො නාම. Và như vậy, sự tán dương Đức Thế Tôn được thực hiện theo ba phương diện: sự toàn hảo về nhân, sự toàn hảo về quả, và sự giúp ích chúng sanh. Trong đó, sự toàn hảo về nhân là sự hợp thành của lòng đại bi và sự tích lũy các tư lương giác ngộ. Còn sự toàn hảo về quả có bốn loại: sự toàn hảo về trí tuệ, sự toàn hảo về sự đoạn trừ, sự toàn hảo về oai lực, và sự toàn hảo về sắc thân. Trong đó, đạo tuệ là nền tảng của tuệ toàn giác, và các trí tuệ như mười lực v.v... vốn có gốc rễ từ đó, là sự toàn hảo về trí tuệ. Việc làm cho tất cả các phiền não cùng với các tùy miên đi đến trạng thái hoàn toàn không sanh khởi là sự toàn hảo về sự đoạn trừ. Sự làm chủ trong việc thành tựu những gì mong muốn là sự toàn hảo về oai lực. Còn sự toàn hảo về tự thân, được trang hoàng bởi các tướng chính và tướng phụ, vốn là sự điểm nhãn cho mắt của toàn thế gian, được gọi là sự toàn hảo về sắc thân. Còn sự giúp ích chúng sanh có hai loại: về phương diện ý hướng và về phương diện ứng dụng. Trong đó, ý hướng là sự thường xuyên có ý muốn lợi ích ngay cả đối với những chúng sanh thù nghịch như Đề-bà-đạt-đa, và sự chờ đợi thời điểm các căn chín muồi đối với những chúng sanh có các căn chưa chín muồi. Còn ứng dụng là sự thuyết giảng giáo pháp đưa ra khỏi mọi khổ đau qua ba thừa, với tâm không mong cầu lợi lộc, danh vọng v.v... cho các chúng sanh khác. තත්ථ පුරිමා ද්වෙ ඵලසම්පදා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති ඉමිනා දස්සිතා, ඉතරා පන ද්වෙ, තථා සත්තූපකාරසම්පදා ච ‘‘අතුල’’න්ති එතෙන, තදුපායභූතා පන හෙතුසම්පදා ද්වීහිපි සාමත්ථියතො දස්සිතා තථාවිධහෙතුබ්‍යතිරෙකෙන තදුභයසම්පත්තීනමසම්භවතො, අහෙතුකත්තෙ ච සබ්බත්ථ තාසං සම්භවප්පසඞ්ගතො. Trong đó, hai sự toàn hảo về quả đầu tiên được chỉ ra bằng từ “Sammāsambuddha” (Chánh Đẳng Giác). Còn hai sự toàn hảo kia, cũng như sự toàn hảo về việc giúp ích chúng sanh, được chỉ ra bằng từ “atula” (Vô Song). Còn sự toàn hảo về nhân, vốn là phương tiện để đạt được những điều đó, được chỉ ra bởi năng lực của cả hai từ, vì nếu không có nhân như vậy thì không thể có được sự thành tựu cả hai điều ấy, và nếu là vô nhân thì sẽ dẫn đến hệ quả là chúng có thể xảy ra ở khắp mọi nơi. තදෙවං තිවිධාවත්ථාසඞ්ගහිතථොමනාපුබ්බඞ්ගමං බුද්ධරතනං වන්දිත්වා ඉදානි සෙසරතනානම්පි පණාමමාරභන්තො ආහ ‘‘සසද්ධම්මගණුත්තම’’න්ති. ගුණීභූතානම්පි හි ධම්මසංඝානං අභිවාදෙතබ්බභාවො සහයොගෙන විඤ්ඤායති යථා ‘‘සපුත්තදාරො ආගතොති පුත්තදාරස්සාපි ආගමන’’න්ති. Như vậy, sau khi đã đảnh lễ Phật bảo, đi trước là lời tán dương bao gồm ba trạng thái, bây giờ, để bắt đầu đảnh lễ các bảo vật còn lại, ngài nói “sasaddhammagaṇuttama” (cùng với Diệu pháp và Tăng chúng tối thượng). Quả vậy, việc Pháp và Tăng, dù ở vai trò phụ thuộc, cũng cần được đảnh lễ, được hiểu thông qua sự liên kết, giống như (câu) “người ấy đã đến cùng với vợ con” (có nghĩa là) vợ và con cũng đã đến. තත්ථ අත්තානං ධාරෙන්තෙ චතූසු අපායෙසු, වට්ටදුක්ඛෙසු ච අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති ධම්මො, චතුමග්ගඵලනිබ්බානවසෙන නවවිධො, පරියත්තියා සහ දසවිධො වා ධම්මො. ධාරණඤ්ච පනෙතස්ස අපායාදිනිබ්බත්තකකිලෙසවිද්ධංසනං, තං අරියමග්ගස්ස කිලෙසසමුච්ඡෙදකභාවතො, නිබ්බානස්ස ච [Pg.73] ආරම්මණභාවෙන තස්ස තදත්ථසිද්ධිහෙතුතාය නිප්පරියායතො ලබ්භති, ඵලස්ස පන කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනවසෙන මග්ගානුකූලප්පවත්තිතො, පරියත්තියා ච තදධිගමහෙතුතායාති උභින්නම්පි පරියායතොති දට්ඨබ්බං. සතං සප්පුරිසානං අරියපුග්ගලානං, සන්තො වා සංවිජ්ජමානො න තිත්ථියපරිකප්පිතො අත්තා විය පරමත්ථතො අවිජ්ජමානො සන්තො වා පසත්ථො ස්වාක්ඛාතතාදිගුණයොගතො න බාහිරකධම්මො විය එකන්තනින්දිතො ධම්මොති සද්ධම්මො, ගණො ච සො අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං සමූහභාවතො උත්තමො ච සුප්පටිපන්නතාදිගුණවිසෙසයොගතො, ගණානං, ගණෙසු වා දෙවමනුස්සාදි සමූහෙසු උත්තමො යථාවුත්තගුණවසෙනාති ගණුත්තමො, සහ සද්ධම්මෙන, ගණුත්තමෙන චාති සසද්ධම්මගණුත්තමො, තං සසද්ධම්මගණුත්තමං. Trong đó, Pháp (dhammo) là pháp nâng đỡ, làm cho những người hành trì nó không bị rơi vào bốn đường ác và các khổ trong vòng luân hồi. Pháp ấy có chín loại: bốn đạo, bốn quả, và Níp-bàn; hoặc có mười loại cùng với pháp học (pariyatti). Và sự nâng đỡ của pháp này là sự phá hủy các phiền não tạo ra các đường ác v.v. Điều đó được thành tựu một cách trực tiếp bởi thánh đạo, do có khả năng đoạn trừ phiền não, và bởi Níp-bàn, do là đối tượng và là nhân để thành tựu mục đích ấy. Còn đối với quả, (sự nâng đỡ được thành tựu) do sự trấn áp các phiền não và do sự vận hành thuận theo đạo; và đối với pháp học, do là nhân để chứng đắc (đạo quả), nên cần hiểu rằng cả hai (quả và pháp học) đều (nâng đỡ) một cách gián tiếp. Diệu Pháp (saddhammo) là: (1) pháp của những bậc chân nhân, những bậc thánh; hoặc (2) là pháp chân thật, hiện hữu, không phải không hiện hữu về mặt chân đế như tự ngã do các ngoại đạo tưởng tượng ra; hoặc (3) là pháp cao thượng, do có các đức tính như được khéo thuyết giảng v.v., không phải là pháp hoàn toàn đáng chê trách như pháp của ngoại đạo. Và Tăng chúng ấy là một đoàn thể (gaṇo) do là tập hợp của tám bậc thánh nhân, và là tối thượng (uttamo) do có các phẩm chất đặc biệt như diệu hạnh v.v.; hoặc là tối thượng trong các đoàn thể, giữa các đoàn thể như chư thiên và nhân loại, do các phẩm chất đã nói, nên gọi là Tăng chúng tối thượng (gaṇuttamo). Cùng với Diệu Pháp và Tăng chúng tối thượng là ‘sasaddhammagaṇuttamo’. (Con xin đảnh lễ Ngài) cùng với Diệu Pháp và Tăng chúng tối thượng ấy. අභිවාදියාති විසෙසතො වන්දිත්වා, භයලාභකුලාචාරාදිවිරහෙන සක්කච්චං ආදරෙන කායවචීමනොද්වාරෙහි වන්දිත්වාත්‍යත්ථො. භාසිස්සන්ති කථෙස්සාමි. නිබ්බත්තිතපරමත්ථභාවෙන අභි විසිට්ඨා ධම්මා එත්ථාතිආදිනා අභිධම්මො, ධම්මසඞ්ගණීආදිසත්තපකරණං අභිධම්මපිටකං, තත්ථ වුත්තා අත්ථා අභිධම්මත්ථා, තෙ සඞ්ගය්හන්ති එත්ථ, එතෙනාති වා අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං. “Abhivādiya” (sau khi đảnh lễ) nghĩa là sau khi đảnh lễ một cách đặc biệt; nghĩa là sau khi đảnh lễ một cách cung kính, với lòng tôn trọng, qua các cửa thân, khẩu, ý, không vì sợ hãi, lợi lộc, tập quán gia đình v.v. “Bhāsissaṃ” (tôi sẽ nói) là tôi sẽ thuyết giảng. Abhidhamma (Vi Diệu Pháp) là (tạng kinh) trong đó có các pháp (dhammā) đặc thù (abhi), tức là thù thắng, do bản chất là các pháp chân đế đã được trình bày, v.v. Đó là tạng Vi Diệu Pháp, gồm bảy bộ luận bắt đầu bằng bộ Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī). Các ý nghĩa được nói đến trong đó là ‘abhidhammatthā’ (các ý nghĩa của Vi Diệu Pháp). ‘Abhidhammatthasaṅgahaṃ’ (Thắng Pháp Tập Yếu Luận) là (tác phẩm) trong đó các ý nghĩa ấy được thu tập lại, hoặc (tác phẩm) mà qua đó (các ý nghĩa ấy được thu tập lại). පරමත්ථධම්මවණ්ණනා Giải Thích Về Các Pháp Chân Đế 2. එවං තාව යථාධිප්පෙතප්පයොජනනිමිත්තං රතනත්තයපණාමාදිකං විධාය ඉදානි යෙසං අභිධම්මත්ථානං සඞ්ගහණවසෙන ඉදං පකරණං පට්ඨපීයති, තෙ තාව සඞ්ඛෙපතො උද්දිසන්තො ආහ ‘‘තත්ථ වුත්තා’’ත්‍යාදි. තත්ථ තස්මිං අභිධම්මෙ සබ්බථා කුසලාදිවසෙන, ඛන්ධාදිවසෙන ච වුත්තා අභිධම්මත්ථා පරමත්ථතො සම්මුතිං ඨපෙත්වා නිබ්බත්තිතපරමත්ථවසෙන චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, චෙතසිකං වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං, රූපං [Pg.74] භූතුපාදායභෙදභින්නො රූපක්ඛන්ධො, නිබ්බානං මග්ගඵලානමාරම්මණභූතො අසඞ්ඛතධම්මොති එවං චතුධා චතූහාකාරෙහි ඨිතාති යොජනා. තත්ථ පරමො උත්තමො අවිපරීතො අත්ථො, පරමස්ස වා උත්තමස්ස ඤාණස්ස අත්ථො ගොචරොති පරමත්ථො. 2. Như vậy, trước tiên sau khi thực hiện việc đảnh lễ Tam Bảo v.v... có mục đích và lý do như đã dự định, bây giờ, vì bộ luận này được thiết lập với mục đích tổng hợp các pháp Vi Diệu Pháp, nên trước hết, ngài (tác giả) đã nêu lên một cách tóm tắt và nói rằng: “Tattha vuttā” (trong đó đã được nói đến) v.v... Ở đây, trong Vi Diệu Pháp đó, các pháp Vi Diệu Pháp được nói đến bằng mọi cách theo phương diện thiện v.v... và theo phương diện uẩn v.v..., về phương diện cứu cánh, sau khi loại bỏ tục đế, theo phương diện các pháp cứu cánh đã được tạo thành, thì tâm là thức uẩn, sở hữu là ba uẩn gồm thọ v.v..., sắc là sắc uẩn không khác với sự phân chia của các đại và các sắc y sinh, Niết-bàn là pháp vô vi làm đối tượng cho đạo và quả, như vậy chúng tồn tại theo bốn cách, bốn phương diện. Đây là cách liên kết. Ở đây, paramo có nghĩa là tối thượng, ưu việt, không sai lạc; hoặc paramattha là đối tượng (gocara) hay ý nghĩa (attha) của trí tuệ tối thượng. චින්තෙතීති චිත්තං, ආරම්මණං විජානාතීති අත්ථො. යථාහ ‘‘විසයවිජානනලක්ඛණං චිත්ත’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුදෙසවාරඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා). සතිපි හි නිස්සයසමනන්තරාදිපච්චයෙන විනා ආරම්මණෙන චිත්තමුප්පජ්ජතීති තස්ස තංලක්ඛණතා වුත්තා, එතෙන නිරාරම්මණවාදිමතං පටික්ඛිත්තං හොති. චින්තෙන්ති වා එතෙන කරණභූතෙන සම්පයුත්තධම්මාති චිත්තං. අථ වා චින්තනමත්තං චිත්තං. යථාපච්චයං හි පවත්තිමත්තමෙව යදිදං සභාවධම්මො නාම. එවඤ්ච කත්වා සබ්බෙසම්පි පරමත්ථධම්මානං භාවසාධනමෙව නිප්පරියායතො ලබ්භති, කත්තුකරණවසෙන පන නිබ්බචනං පරියායකථාති දට්ඨබ්බං. සකසකකිච්චෙසු හි ධම්මානං අත්තප්පධානතාසමාරොපනෙන කත්තුභාවො ච, තදනුකූලභාවෙන සහජාතධම්මසමූහෙ කත්තුභාවසමාරොපනෙන පටිපාදෙතබ්බධම්මස්ස කරණත්තඤ්ච පරියායතොව ලබ්භති, තථානිදස්සනං පන ධම්මසභාවවිනිමුත්තස්ස කත්තාදිනො අභාවපරිදීපනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. විචිත්තකරණාදිතොපි චිත්තසද්දත්ථං පපඤ්චෙන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහො – Nó suy nghĩ, vì vậy nó là tâm (citta); nghĩa là nó biết đối tượng. Như đã nói: “Tâm có đặc tính biết đối tượng”. Mặc dù tâm sanh khởi do các duyên như y chỉ, vô gián v.v..., nhưng nó được nói là có đặc tính đó (biết đối tượng) vì nó không sanh khởi nếu không có đối tượng. Do đó, quan điểm của những người chủ trương tâm không có đối tượng bị bác bỏ. Hoặc, các pháp tương ưng suy nghĩ bằng phương tiện này (tâm) như một công cụ, vì vậy nó là tâm. Hoặc, tâm chỉ là sự suy nghĩ. Vì cái được gọi là pháp có tự tánh chỉ là một tiến trình diễn ra tùy theo các duyên. Và như vậy, đối với tất cả các pháp cứu cánh, chỉ có sự giải thích theo nghĩa trạng thái (bhāvasādhana) là được hiểu một cách trực tiếp. Nhưng sự giải thích theo phương diện tác nhân và công cụ nên được hiểu là cách nói gián tiếp (pariyāya). Thật vậy, trong các phận sự riêng của chúng, vai trò tác nhân được gán cho các pháp do sự nổi bật của chúng, và vai trò công cụ của một pháp được trình bày được hiểu một cách gián tiếp bằng cách gán vai trò tác nhân cho nhóm các pháp đồng sanh hỗ trợ nó. Cách trình bày như vậy cần được biết là để chỉ ra sự không có của một tác nhân v.v... tách rời khỏi tự tánh của các pháp. Họ cũng giải thích chi tiết ý nghĩa của từ ‘citta’ từ việc ‘làm cho đa dạng’ v.v... Đây là phần tóm tắt: ‘‘විචිත්තකරණා චිත්තං, අත්තනො චිත්තතාය වා; චිතං කම්මකිලෙසෙහි, චිතං තායති වා තථා; චිනොති අත්තසන්තානං, විචිත්තාරම්මණන්ති චා’’ති. “Tâm (citta) vì nó tạo ra sự đa dạng, hoặc vì bản chất đa dạng của chính nó; Nó được tích lũy bởi nghiệp và phiền não, hoặc nó bảo vệ những gì đã được tích lũy; Nó tích lũy (kết quả) trong dòng tương tục của chính nó, và vì nó có các đối tượng đa dạng.” චෙතසි භවං තදායත්තවුත්තිතායාති චෙතසිකං. න හි තං චිත්තෙන විනා ආරම්මණග්ගහණසමත්ථං අසති චිත්තෙ සබ්බෙන සබ්බං අනුප්පජ්ජනතො, චිත්තං පන කෙනචි චෙතසිකෙන විනාපි [Pg.75] ආරම්මණෙ පවත්තතීති තං චෙතසිකමෙව චිත්තායත්තවුත්තිකං නාම. තෙනාහ භගවා ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2), එතෙන සුඛාදීනං අචෙතනත්තනිච්චත්තාදයො විප්පටිපත්තියොපි පටික්ඛිත්තා හොන්ති. චෙතසි නියුත්තං වා චෙතසිකං. Sanh khởi trong tâm (cetasi bhavaṃ), vì sự tồn tại của nó phụ thuộc vào tâm (tadāyattavuttitāyā), nên gọi là sở hữu (cetasika). Thật vậy, nó không có khả năng bắt đối tượng nếu không có tâm, vì khi tâm không có mặt, nó hoàn toàn không sanh khởi. Nhưng tâm có thể hoạt động trên một đối tượng ngay cả khi không có một số sở hữu nhất định, do đó, chính sở hữu được gọi là ‘có sự hiện hữu phụ thuộc vào tâm’. Vì vậy, Đức Thế Tôn đã nói: “Tâm dẫn đầu các pháp”. Qua đó, các tà kiến như cho rằng thọ v.v... là vô tri, thường hằng v.v... cũng bị bác bỏ. Hoặc, sở hữu (cetasika) có nghĩa là tương ưng với tâm. රුප්පතීති රූපං, සීතුණ්හාදිවිරොධිපච්චයෙහි විකාරමාපජ්ජති, ආපාදීයතීති වා අත්ථො. තෙනාහ භගවා ‘‘සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පතී’’ත්‍යාදි (සං. නි. 3.79), රුප්පනඤ්චෙත්ථ සීතාදිවිරොධිපච්චයසමවායෙ විසදිසුප්පත්තියෙව. යදි එවං අරූපධම්මානම්පි රූපවොහාරො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති සීතාදිග්ගහණසාමත්ථියතො විභූතතරස්සෙව රුප්පනස්සාධිප්පෙතත්තා. ඉතරථා හි ‘‘රුප්පතී’’ති අවිසෙසවචනෙනෙව පරියත්තන්ති කිං සීතාදිග්ගහණෙන, තං පන සීතාදිනා ඵුට්ඨස්ස රුප්පනං විභූතතරං, තස්මා තදෙවෙත්ථාධිප්පෙතන්ති ඤාපනත්ථං සීතාදිග්ගහණං කතං. යදි එවං කථං බ්‍රහ්මලොකෙ රූපවොහාරො, න හි තත්ථ උපඝාතකා සීතාදයො අත්ථීති? කිඤ්චාපි උපඝාතකා නත්ථි, අනුග්ගාහකා පන අත්ථි, තස්මා තංවසෙනෙත්ථ රුප්පනං සම්භවතීති, අථ වා තංසභාවානතිවත්තනතො තත්ථ රූපවොහාරොති අලමතිප්පපඤ්චෙන. Nó bị biến hoại, vì vậy nó là sắc (rūpa); nghĩa là nó bị biến đổi, hoặc bị làm cho biến đổi, bởi các duyên đối nghịch như lạnh, nóng v.v... Vì vậy, Đức Thế Tôn đã nói: “Nó bị biến hoại bởi lạnh, nó bị biến hoại bởi nóng” v.v... Và ở đây, ‘bị biến hoại’ chính là sự sanh khởi của một trạng thái khác biệt khi có sự kết hợp của các duyên đối nghịch như lạnh v.v... Nếu vậy, thuật ngữ ‘sắc’ cũng sẽ áp dụng cho các pháp vô sắc? Không áp dụng, vì nhờ vào việc đề cập đến ‘lạnh v.v...’, một sự biến hoại rõ ràng hơn được ngụ ý. Nếu không, chỉ cần nói ‘ruppati’ (bị biến hoại) là đủ, tại sao lại phải đề cập đến ‘lạnh v.v...’? Việc đề cập đến ‘lạnh v.v...’ là để cho biết rằng sự biến hoại của cái bị xúc chạm bởi lạnh v.v... là rõ ràng hơn, và do đó, chính điều đó được ngụ ý ở đây. Nếu vậy, làm thế nào có thuật ngữ ‘sắc’ trong cõi Phạm thiên, vì ở đó không có lạnh, nóng v.v... có tính hủy hoại? Mặc dù không có những thứ có tính hủy hoại, nhưng có những thứ có tính hỗ trợ. Do đó, sự biến hoại có thể xảy ra ở đó do chúng. Hoặc, thuật ngữ ‘sắc’ được sử dụng ở đó vì nó không vượt qua được bản chất đó. Thôi, không cần giải thích thêm dài dòng. භවාභවං විනනතො සංසිබ්බනතො වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තං, නිබ්බාති වා එතෙන රාගග්ගිආදිකොති නිබ්බානං. Là sự thoát khỏi (nikkhantaṃ) ái dục (taṇhā), được gọi là ‘vāna’ vì nó dệt (vinanato) hay kết nối (saṃsibbanato) các kiếp sống (bhavābhavaṃ); hoặc, các ngọn lửa tham ái v.v... được dập tắt (nibbāti) nhờ nó, vì vậy nó là Niết-bàn (nibbāna). 1. චිත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා 1. Giải Thích Phân Tích Về Tâm භූමිභෙදචිත්තවණ්ණනා Giải Thích Về Tâm Phân Loại Theo Cõi 3. ඉදානි යස්මා විභාගවන්තානං ධම්මානං සභාවවිභාවනං විභාගෙන විනා න හොති, තස්මා යථාඋද්දිට්ඨානං අභිධම්මත්ථානං උද්දෙසක්කමෙන විභාගං දස්සෙතුං චිත්තං තාව භූමිජාතිසම්පයොගාදිවසෙන [Pg.76] විභජිත්වා නිද්දිසිතුමාරභන්තො ආහ ‘‘තත්ථ චිත්තං තාවා’’ත්‍යාදි. තාව-සද්දො පඨමන්ති එතස්සත්ථෙ. යථාඋද්දිට්ඨෙසු චතූසු අභිධම්මත්ථෙසු පඨමං චිත්තං නිද්දිසීයතීති අයඤ්හෙත්ථත්ථො. චත්තාරො විධා පකාරා අස්සාති චතුබ්බිධං. යස්මා පනෙතෙ චතුභුම්මකා ධම්මා අනුපුබ්බපණීතා, තස්මා හීනුක්කට්ඨුක්කට්ඨතරතමානුක්කමෙන තෙසං නිද්දෙසො කතො. තත්ථ කාමෙතීති කාමො, කාමතණ්හා, සා එත්ථ අවචරති ආරම්මණකරණවසෙනාති කාමාවචරං. කාමීයතීති වා කාමො, එකාදසවිධො කාමභවො, තස්මිං යෙභුය්‍යෙන අවචරතීති කාමාවචරං. යෙභුය්‍යෙන චරණස්ස හි අධිප්පෙතත්තා රූපාරූපභවෙසු පවත්තස්සාපි ඉමස්ස කාමාවචරභාවො උපපන්නො හොති. කාමභවොයෙව වා කාමො එත්ථ අවචරතීති කාමාවචරො, තත්ථ පවත්තම්පි චිත්තං නිස්සිතෙ නිස්සයවොහාරෙන කාමාවචරං ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ත්‍යාදීසු වියාති අලමතිවිසාරණියා කථාය. හොති චෙත්ථ – 3. Bây giờ, vì sự trình bày tự tánh của các pháp có sự phân loại không thể có được nếu không có sự phân tích, do đó, để chỉ ra sự phân tích các pháp thắng nghĩa theo thứ tự đã được nêu ra, trước hết, ngài bắt đầu chỉ rõ tâm bằng cách phân chia theo các phương diện như cõi, loại, sự tương ưng, v.v... và nói rằng: ‘Tattha cittaṃ tāva’ (Trong ấy, trước hết là tâm), v.v... Từ ‘tāva’ có nghĩa là ‘trước hết’. Ở đây, ý nghĩa là: trong bốn pháp thắng nghĩa đã được nêu ra, tâm được chỉ rõ trước tiên. ‘Catubbidhaṃ’ (bốn loại) là có bốn cách, bốn loại. Và vì các pháp thuộc bốn cõi này vi tế dần dần, do đó, sự chỉ rõ chúng được thực hiện theo thứ tự từ thấp, cao, cao hơn, đến cao nhất. Trong đó, ‘kāma’ (dục) là cái được ham muốn, tức là ái dục; ‘kāmāvacara’ (dục giới) là nơi mà ái dục ấy đi lại, qua việc lấy đối tượng. Hoặc, ‘kāma’ là cái được ham muốn, tức là mười một cõi dục; ‘kāmāvacara’ là cái thường đi lại trong đó. Vì ý muốn nói là ‘thường đi lại’, nên ngay cả đối với tâm này phát sinh trong cõi sắc và vô sắc, bản chất dục giới của nó vẫn được thành lập. Hoặc, ‘kāmāvacara’ là nơi mà chính cõi dục, được gọi là ‘kāma’, đi lại; và tâm phát sinh ở đó, do nương vào nơi ấy, được gọi là ‘kāmāvacara’ theo cách nói ẩn dụ về chỗ nương, giống như trong câu ‘những cái giường đang la hét’, v.v... Thôi, không cần bàn luận dài dòng nữa. Và ở đây có câu kệ: ‘‘කාමොවචරතීත්‍යෙත්ථ, කාමෙවචරතීති වා; ඨානූපචාරතො වාපි, තං කාමාවචරං භවෙ’’ති. ‘Nơi đây dục đi lại, hoặc đi lại trong cõi dục; hoặc do ẩn dụ về nơi chốn, nên được gọi là dục giới’. රූපාරූපාවචරෙසුපි එසෙව නයො යථාරහං දට්ඨබ්බො. උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතලොකතො උත්තරති අනාසවභාවෙනාති ලොකුත්තරං, මග්ගචිත්තං. ඵලචිත්තං පන තතො උත්තිණ්ණන්ති ලොකුත්තරං. උභයම්පි වා සහ නිබ්බානෙන ලොකතො උත්තරං අධිකං යථාවුත්තගුණවසෙනෙවාති ලොකුත්තරං. Đối với các tâm sắc giới và vô sắc giới, phương pháp này cũng nên được hiểu tương tự. ‘Lokuttara’ (siêu thế) là cái vượt thoát khỏi thế gian được gọi là các uẩn thủ, do bản chất vô lậu; đó là tâm đạo. Còn tâm quả là ‘lokuttara’ vì nó đã vượt thoát khỏi thế gian ấy. Hoặc, cả hai (tâm đạo và tâm quả) cùng với Niết-bàn là ‘lokuttara’ vì chúng vượt trên, cao hơn thế gian, chính là do các phẩm chất đã nói. භූමිභෙදචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về tâm theo sự phân chia các cõi đã kết thúc. අකුසලචිත්තවණ්ණනා Giải về các tâm bất thiện 4. ඉමෙසු පන චතූසු චිත්තෙසු කාමාවචරචිත්තස්ස කුසලාකුසලවිපාකකිරියභෙදෙන චතුබ්බිධභාවෙපි පාපාහෙතුකවජ්ජානං එකූනසට්ඨියා, එකනවුතියා වා චිත්තානං සොභනනාමෙන වොහාරකරණත්ථං ‘‘පාපාහෙතුකමුත්තානි [Pg.77] ‘සොභනානී’ති වුච්චරෙ’’ති එවං වක්ඛමානනයස්ස අනුරූපතො පාපාහෙතුකෙයෙව පඨමං දස්සෙන්තො, තෙසු ච භවෙසු ගහිතපටිසන්ධිකස්ස සත්තස්ස ආදිතො වීථිචිත්තවසෙන ලොභසහගතචිත්තුප්පාදානමෙව සම්භවතො තෙයෙව පඨමං දස්සෙත්වා තදනන්තරං ද්විහෙතුකභාවසාමඤ්ඤෙන දොමනස්සසහගතෙ, තදනන්තරං එකහෙතුකෙ ච දස්සෙතුං ‘‘සොමනස්සසහගත’’න්ත්‍යාදිනා ලොභමූලං තාව වෙදනාදිට්ඨිසඞ්ඛාරභෙදෙන අට්ඨධා විභජිත්වා දස්සෙති. 4. Tuy nhiên, trong bốn loại tâm này, mặc dù tâm dục giới có bốn loại theo sự phân biệt thiện, bất thiện, quả, và duy tác, nhưng để phù hợp với phương pháp sẽ được nói đến sau này rằng: ‘Trừ các tâm bất thiện và vô nhân, (các tâm còn lại) được gọi là ‘tịnh hảo’’, ngài trước hết chỉ ra các tâm bất thiện và vô nhân. Và trong số đó, vì đối với một chúng sinh đã tái sinh trong các cõi ấy, sự phát sinh của các tâm tham tương ưng là điều có thể xảy ra trước tiên theo tiến trình tâm, nên ngài chỉ ra chúng trước hết. Sau đó, do có điểm chung là hai nhân, ngài chỉ ra các tâm sân tương ưng, và tiếp theo là các tâm có một nhân. Để làm điều này, ngài trước hết phân chia và chỉ ra tâm tham căn thành tám loại theo sự phân biệt về thọ, tà kiến, và sự xúi giục, bắt đầu bằng câu ‘somanassasahagataṃ’ (tương ưng với thọ hỷ), v.v... තත්ථ සුන්දරං මනො, තං වා එතස්ස අත්ථීති සුමනො, චිත්තං, තංසමඞ්ගිපුග්ගලො වා, තස්ස භාවො තස්මිං අභිධානබුද්ධීනං පවත්තිහෙතුතායාති සොමනස්සං, මානසිකසුඛවෙදනායෙතං අධිවචනං, තෙන සහගතං එකුප්පාදාදිවසෙන සංසට්ඨං, තෙන සහ එකුප්පාදාදිභාවං ගතන්ති වා සොමනස්සසහගතං. මිච්ඡා පස්සතීති දිට්ඨි. සාමඤ්ඤවචනස්සපි හි අත්ථප්පකරණාදිනා විසෙසවිසයතා හොතීති ඉධ මිච්ඡාදස්සනමෙව ‘‘දිට්ඨී’’ති වුච්චති. දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං ‘‘සඞ්ඛාරගතං ථාමගත’’න්ත්‍යාදීසු විය ගත-සද්දස්ස තබ්භාවවුත්තිත්තා. ද්වාසට්ඨියා වා දිට්ඨීසු ගතං අන්තොගතං, දිට්ඨියා වා ගමනමත්තං න එත්ථ ගන්තබ්බො අත්තාදිකො කොචි අත්ථීති දිට්ඨිගතං, ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති පවත්තො අත්තත්තනියාදිඅභිනිවෙසො, තෙන සමං එකුප්පාදාදීහි පකාරෙහි යුත්තන්ති දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං. සඞ්ඛරොති චිත්තං තික්ඛභාවසඞ්ඛාතමණ්ඩනවිසෙසෙන සජ්ජෙති, සඞ්ඛරීයති වා තං එතෙන යථාවුත්තනයෙන සජ්ජීයතීති සඞ්ඛාරො, තත්ථ තත්ථ කිච්චෙ සංසීදමානස්ස චිත්තස්ස අනුබලප්පදානවසෙන අත්තනො වා පරෙසං වා පවත්තපුබ්බප්පයොගො, සො පන අත්තනො පුබ්බභාගප්පවත්තෙ චිත්තසන්තානෙ චෙව පරසන්තානෙ ච පවත්තතීති තන්නිබ්බත්තිතො චිත්තස්ස තික්ඛභාවසඞ්ඛාතො විසෙසොවිධ සඞ්ඛාරො, සො යස්ස නත්ථි තං අසඞ්ඛාරං[Pg.78], තදෙව අසඞ්ඛාරිකං. සඞ්ඛාරෙන සහිතං සසඞ්ඛාරිකං. තථා ච වදන්ති – Trong đó, ‘sumano’ là tâm tốt đẹp (sundaraṃ mano), hoặc người có tâm ấy; ‘somanassa’ (thọ hỷ) là trạng thái của tâm ấy, vì nó là nguyên nhân cho sự khởi lên của danh xưng và sự hiểu biết về nó; đây là một từ đồng nghĩa với cảm thọ lạc về tâm. ‘Somanassasahagataṃ’ (tương ưng với thọ hỷ) là cái đã được trộn lẫn với nó qua việc đồng sinh, v.v..., hoặc là cái đã đạt đến trạng thái đồng sinh, v.v... với nó. ‘Diṭṭhi’ (kiến) là thấy một cách sai lầm. Mặc dù là một từ chung, nhưng do ý nghĩa, văn cảnh, v.v..., nó có một đối tượng đặc biệt, nên ở đây, chính tà kiến được gọi là ‘diṭṭhi’. ‘Diṭṭhigata’ (tà kiến) chính là ‘diṭṭhi’, giống như trong các từ ‘saṅkhāragataṃ’, ‘thāmagataṃ’, v.v..., từ ‘gata’ được dùng để chỉ bản chất của nó. Hoặc, ‘gata’ là đã đi vào, đã bao gồm trong sáu mươi hai loại tà kiến. Hoặc, ‘diṭṭhigata’ chỉ là sự đi của tà kiến, không có một thực thể nào như tự ngã, v.v... để đi đến; đó là sự chấp thủ vào ‘chỉ có điều này là thật, những cái khác là vô ích’, sự bám víu vào tự ngã và cái thuộc về tự ngã. ‘Diṭṭhigatasampayuttaṃ’ (tương ưng với tà kiến) là cái đã hợp với nó bằng các cách như đồng sinh, v.v... ‘Saṅkhāra’ (sự xúi giục) là cái chuẩn bị, trang hoàng cho tâm với một sự tô điểm đặc biệt được gọi là trạng thái sắc bén; hoặc tâm được chuẩn bị, trang hoàng bởi nó theo cách đã nói. Đó là sự nỗ lực trước đó, của chính mình hoặc của người khác, nhằm cung cấp sức mạnh cho tâm đang chùn bước trong các công việc khác nhau. Và sự nỗ lực ấy khởi lên trong dòng tâm của chính mình ở giai đoạn trước, và cũng trong dòng tâm của người khác. Do đó, sự khác biệt được gọi là trạng thái sắc bén của tâm, được tạo ra bởi sự nỗ lực ấy, ở đây được gọi là ‘saṅkhāra’. Cái không có nó là ‘asaṅkhāraṃ’, và chính nó là ‘asaṅkhārikaṃ’ (không cần sự xúi giục). Cái cùng với sự xúi giục là ‘sasaṅkhārikaṃ’ (cần sự xúi giục). Và họ nói rằng: ‘‘පුබ්බප්පයොගසම්භූතො, විසෙසො චිත්තසම්භවී; සඞ්ඛාරො තංවසෙනෙත්ථ, හොත්‍යාසඞ්ඛාරිකාදිතා’’ති. ‘Sự khác biệt phát sinh trong tâm, được tạo ra bởi sự nỗ lực trước đó, là sự xúi giục (saṅkhāra); do nó mà ở đây có trạng thái không cần sự xúi giục, v.v...’ අථ වා ‘‘සසඞ්ඛාරිකං අසඞ්ඛාරික’’න්ති චෙතං කෙවලං සඞ්ඛාරස්ස භාවාභාවං සන්ධාය වුත්තං, න තස්ස සහප්පවත්තිසබ්භාවාභාවතොති භින්නසන්තානප්පවත්තිනොපි සඞ්ඛාරස්ස ඉදමත්ථිතාය තංවසෙන නිබ්බත්තං චිත්තං සඞ්ඛාරො අස්ස අත්ථීති සසඞ්ඛාරිකං ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’ත්‍යාදීසු විය සහ-සද්දස්ස විජ්ජමානත්ථපරිදීපනතො. තබ්බිපරීතං පන තදභාවතො වුත්තනයෙන අසඞ්ඛාරිකං. දිට්ඨිගතෙන විප්පයුත්තං විසංසට්ඨන්ති දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං. උපපත්තිතො යුත්තිතො ඉක්ඛති අනුභවති වෙදයමානාපි මජ්ඣත්තාකාරසණ්ඨිතියාති උපෙක්ඛා. සුඛදුක්ඛානං වා උපෙතා යුත්තා අවිරුද්ධා ඉක්ඛා අනුභවනන්ති උපෙක්ඛා. සුඛදුක්ඛාවිරොධිතාය හෙසා තෙසං අනන්තරම්පි පවත්තති. උපෙක්ඛාසහගතන්ති ඉදං වුත්තනයමෙව. Hoặc là, (hai từ) “hữu trợ và vô trợ” này được nói chỉ liên quan đến sự có mặt hay không có mặt của sự trợ giúp, chứ không phải do sự có mặt hay không có mặt của sự đồng khởi. Do đó, ngay cả khi sự trợ giúp khởi lên trong một dòng tương tục khác, do sự hiện hữu của nó, tâm được sinh khởi bởi năng lực của nó được gọi là “hữu trợ” (sasaṅkhārikaṃ) vì “có sự trợ giúp”. Điều này giống như trong các trường hợp “có lông” (salomako), “có cánh” (sapakkhako), v.v., vì từ “saha” (cùng với) biểu thị ý nghĩa “hiện hữu”. Ngược lại, do sự không có mặt của nó, nó được gọi là “vô trợ” (asaṅkhārikaṃ) theo cách đã nói. “Bất tương ưng tà kiến” (diṭṭhigatavippayuttaṃ) có nghĩa là không tương ưng, không liên hệ với tà kiến. “Xả” (upekkhā) là vì nó nhìn thấy, trải nghiệm một cách hợp lý, ngay cả khi cảm nhận, nó vẫn duy trì trạng thái trung tính. Hoặc “xả” là sự nhìn thấy, sự trải nghiệm đi kèm, phù hợp, không mâu thuẫn với lạc và khổ. Vì không mâu thuẫn với lạc và khổ, nó cũng khởi lên ngay sau chúng. “Câu hành xả” (Upekkhāsahagataṃ) cũng theo cách đã giải thích. කස්මා පනෙත්ථ අඤ්ඤෙසුපි ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු සොමනස්සසහගතාදිභාවොව වුත්තොති? සොමනස්සාදීනමෙව අසාධාරණභාවතො. ඵස්සාදයො හි කෙචි සබ්බචිත්තසාධාරණා, කෙචි කුසලාදිසාධාරණා, මොහාදයො ච සබ්බාකුසලසාධාරණාති න තෙහි සක්කා චිත්තං විසෙසෙතුං, සොමනස්සාදයො පන කත්ථචි චිත්තෙ හොන්ති, කත්ථචි න හොන්තීති පාකටොව තංවසෙන චිත්තස්ස විසෙසො. කස්මා පනෙතෙ කත්ථචි හොන්ති, කත්ථචි න හොන්තීති? කාරණස්ස සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවතො. කිං පන නෙසං කාරණන්ති? වුච්චතෙසභාවතො, පරිකප්පතො වා හි ඉට්ඨාරම්මණං, සොමනස්සපටිසන්ධිකතා, අගම්භීරසභාවතා ච ඉධ සොමනස්සස්ස [Pg.79] කාරණං, ඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණං, උපෙක්ඛාපටිසන්ධිකතා, ගම්භීරසභාවතා ච උපෙක්ඛාය, දිට්ඨිවිපන්නපුග්ගලසෙවනා, සස්සතුච්ඡෙදාසයතා ච දිට්ඨියා, බලවඋතුභොජනාදයො පන පච්චයා අසඞ්ඛාරිකභාවස්සාති. තස්මා අත්තනො අනුරූපකාරණවසෙන නෙසං උප්පජ්ජනතො කත්ථචි චිත්තෙයෙව සම්භවොති සක්කා එතෙහි චිත්තස්ස විසෙසො පඤ්ඤාපෙතුන්ති. එවඤ්ච කත්වා නෙසං සතිපි මොහහෙතුකභාවෙ ලොභසහගතභාවොව නිගමනෙ වුත්තො. Tại sao ở đây, mặc dù có các pháp tương ưng khác như xúc, v.v., chỉ có trạng thái câu hành hỷ, v.v. được đề cập? Vì chỉ có hỷ, v.v. là bất cộng. Thật vậy, xúc, v.v., một số là biến hành, một số là tịnh hảo biến hành, và si, v.v. là bất thiện biến hành, nên không thể dùng chúng để phân biệt tâm. Nhưng hỷ, v.v., đôi khi có trong tâm, đôi khi không, nên sự khác biệt của tâm dựa vào chúng là rõ ràng. Nhưng tại sao chúng đôi khi có, đôi khi không? Do sự có mặt hay không có mặt của nguyên nhân. Vậy nguyên nhân của chúng là gì? Được nói rằng: đối tượng khả ái do tự tánh hoặc do tưởng tượng, sự tục sinh bằng hỷ, và bản chất không sâu sắc là nguyên nhân của hỷ ở đây; đối tượng khả ái trung bình, sự tục sinh bằng xả, và bản chất sâu sắc là (nguyên nhân) của xả; sự thân cận người có tà kiến, và ý hướng thường kiến hoặc đoạn kiến là (nguyên nhân) của tà kiến; còn các duyên như thời tiết, vật thực mạnh mẽ, v.v. là (nguyên nhân) của trạng thái vô trợ. Do đó, vì chúng sinh khởi do nguyên nhân tương ứng của chúng, chúng chỉ có thể có mặt trong một số tâm nhất định, nên có thể dùng chúng để chỉ ra sự khác biệt của tâm. Và làm như vậy, mặc dù chúng có si làm nhân, nhưng trong phần kết luận, chỉ có trạng thái câu hành tham được đề cập. ඉමෙසං පන අට්ඨන්නම්පි අයමුප්පත්තික්කමො වෙදිතබ්බො. යදා හි ‘‘නත්ථි කාමෙසු ආදීනවො’’ත්‍යාදිනා නයෙන මිච්ඡාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා හට්ඨතුට්ඨො කාමෙ වා පරිභුඤ්ජති, දිට්ඨමඞ්ගලාදීනි වා සාරතො පච්චෙති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා පඨමං අකුසලචිත්තමුප්පජ්ජති. යදා පන මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා දුතියං. යදා පන මිච්ඡාදිට්ඨිං අපුරක්ඛත්වා කෙවලං හට්ඨතුට්ඨො මෙථුනං වා සෙවති, පරසම්පත්තිං වා අභිජ්ඣායති, පරභණ්ඩං වා හරති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා තතියං. යදා පන මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා චතුත්ථං. යදා පන කාමානං වා අසම්පත්තිං ආගම්ම, අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවෙන චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. අට්ඨපීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන වක්ඛමානනයෙන අකුසලකම්මපථෙසු නෙසං ලබ්භමානකම්මපථානුරූපතො පවත්තිභෙදං කාලදෙසසන්තානාරම්මණාදිභෙදෙන අනෙකවිධතම්පි සඞ්ගණ්හාති. Tiến trình sinh khởi của cả tám (tâm) này cần được hiểu như sau. Khi một người, với tà kiến đi trước theo cách "không có sự nguy hại trong các dục", hoan hỷ vui thích hưởng thụ các dục, hoặc tin tưởng vào các điềm lành thấy được, v.v. như là cốt lõi, với tâm không được xúi giục, có tính mãnh liệt tự nhiên, thì tâm bất thiện thứ nhất sinh khởi. Khi với tâm yếu ớt, được xúi giục, thì (tâm) thứ hai (sinh khởi). Khi không có tà kiến đi trước, chỉ đơn thuần hoan hỷ vui thích hành dâm, hoặc thèm muốn tài sản của người khác, hoặc lấy trộm đồ của người khác, với tâm không được xúi giục, có tính mãnh liệt tự nhiên, thì (tâm) thứ ba (sinh khởi). Khi với tâm yếu ớt, được xúi giục, thì (tâm) thứ tư (sinh khởi). Khi do không đạt được các dục, hoặc do không có các nguyên nhân khác của hỷ, trong cả bốn trường hợp, (các tâm) trở nên không có hỷ, thì bốn (tâm) còn lại câu hành xả sinh khởi. Trong từ "aṭṭhapi" (cả tám), từ "pi" có nghĩa là tổng hợp. Do đó, nó bao gồm cả sự đa dạng trong cách vận hành của chúng tương ứng với các nghiệp đạo có thể có trong các bất thiện nghiệp đạo theo cách sẽ được nói đến, và sự đa dạng theo sự khác biệt về thời gian, nơi chốn, dòng tương tục, đối tượng, v.v. 5. දුට්ඨු මනො, තං වා එතස්සාති දුම්මනො, තස්ස භාවො දොමනස්සං, මානසිකදුක්ඛවෙදනායෙතං අධිවචනං, තෙන [Pg.80] සහගතන්ති දොමනස්සසහගතං. ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤතීති පටිඝො, දොසො. චණ්ඩික්කසභාවතාය හෙස ආරම්මණං පටිහනන්තො විය පවත්තති. දොමනස්සසහගතස්ස වෙදනාවසෙන අභෙදෙපි අසාධාරණධම්මවසෙන චිත්තස්ස උපලක්ඛණත්ථං දොමනස්සග්ගහණං, පටිඝසම්පයුත්තභාවො පන උභින්නං එකන්තසහචාරිතා දස්සනත්ථං වුත්තොති දට්ඨබ්බං. දොමනස්සඤ්චෙත්ථ අනිට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණො වෙදනාක්ඛන්ධපරියාපන්නො එකො ධම්මො, පටිඝො චණ්ඩික්කසභාවො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො එකො ධම්මොති අයමෙතෙසං විසෙසො. එත්ථ ච යං කිඤ්චි අනිට්ඨාරම්මණං, නවවිධආඝාතවත්ථූනි ච දොමනස්සස්ස කාරණං, පටිඝස්ස කාරණඤ්චාති දට්ඨබ්බං. ද්වින්නං පන නෙසං චිත්තානං පාණාතිපාතාදීසු තික්ඛමන්දප්පවත්තිකාලෙ උප්පත්ති වෙදිතබ්බා. එත්ථාපි නිගමනෙ පි-සද්දස්ස අත්ථො වුත්තනයානුසාරෙන දට්ඨබ්බො. 5. Ý bị hư hỏng, hoặc cái này có ý đó, là "dummano" (người có ý xấu); trạng thái của nó là "domanassaṃ" (ưu). Đây là tên gọi của cảm thọ khổ về tâm. "Câu hành ưu" (domanassasahagataṃ) là câu hành với nó. "Paṭigha" (phẫn), tức là sân (doso), là vì nó bị va chạm vào đối tượng. Vì có bản chất hung dữ, nó vận hành như thể đang đập vào đối tượng. Mặc dù (tâm) câu hành ưu không có sự khác biệt về phương diện thọ, việc nêu lên "ưu" là để chỉ đặc điểm của tâm về phương diện pháp bất cộng; còn trạng thái tương ưng phẫn được nói đến để chỉ ra rằng cả hai luôn luôn đồng hành với nhau, cần phải hiểu như vậy. Ở đây, ưu là một pháp thuộc thọ uẩn, có đặc tính là trải nghiệm đối tượng không mong muốn; phẫn là một pháp thuộc hành uẩn, có bản chất hung dữ. Đây là sự khác biệt của chúng. Và ở đây, bất kỳ đối tượng không mong muốn nào và chín sự hiềm hận cần được hiểu là nguyên nhân của ưu và cũng là nguyên nhân của phẫn. Sự sinh khởi của hai tâm này cần được biết vào lúc chúng vận hành một cách mãnh liệt hay yếu ớt trong việc sát sanh, v.v. Ở đây cũng vậy, trong phần kết luận, ý nghĩa của từ "pi" cần được hiểu theo cách đã nói. 6. සභාවං විචිනන්තො තාය කිච්ඡති කිලමතීති විචිකිච්ඡා. අථ වා චිකිච්ඡිතුං දුක්කරතාය විගතා චිකිච්ඡා ඤාණප්පටිකාරො ඉමිස්සාති විචිකිච්ඡා, තාය සම්පයුත්තං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං. උද්ධතස්ස භාවො උද්ධච්චං. උද්ධච්චස්ස සබ්බාකුසලසාධාරණභාවෙපි ඉධ සම්පයුත්තධම්මෙසු පධානං හුත්වා පවත්තතීති ඉදමෙව තෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා ධම්මුද්දෙසපාළියං සෙසාකුසලෙසු උද්ධච්චං යෙවාපනකවසෙන වුත්තං, ඉධ පන ‘‘උද්ධච්චං උප්පජ්ජතී’’ති සරූපෙනෙව දෙසිතං. හොන්ති චෙත්ථ – 6. "Vicikicchā" (hoài nghi) là vì người ta mệt mỏi, phiền não bởi nó khi tìm hiểu bản chất. Hoặc là, "vicikicchā" là vì sự chữa trị, tức là phương thuốc trí tuệ, đã rời bỏ nó do sự khó khăn trong việc chữa trị. "Tương ưng hoài nghi" (vicikicchāsampayuttaṃ) là tương ưng với nó. Trạng thái của sự phóng lên là "uddhaccaṃ" (trạo cử). Mặc dù trạo cử là bất thiện biến hành, ở đây nó vận hành như là pháp chính trong các pháp tương ưng, nên chỉ có nó được nêu lên để phân biệt. Và làm như vậy, trong kinh Pháp Tụ, ở các (tâm) bất thiện khác, trạo cử được nói đến theo cách loại trừ; nhưng ở đây, nó được thuyết giảng bằng chính bản chất của nó là "trạo cử sinh khởi". Ở đây có (những câu kệ) sau: ‘‘සබ්බාකුසලයුත්තම්පි, උද්ධච්චං අන්තමානසෙ; බලවං ඉති තංයෙව, වුත්තමුද්ධච්චයොගතො. “Dầu cho trạo cử có tương ưng với tất cả các (tâm) bất thiện, nhưng trong tâm cuối cùng (tức tâm hoài nghi), chính nó là mạnh mẽ; do sự tương ưng với trạo cử ấy nên (tâm này) được gọi như vậy.” ‘‘තෙනෙව හි මුනින්දෙන, යෙවාපනකනාමතො; වත්වා සෙසෙසු එත්ථෙව, තං සරූපෙන දෙසිත’’න්ති. “Quả thật, chính vì lý do ấy, sau khi đã nói (về trạo cử) bằng tên gọi chung trong các (tâm) còn lại, bậc Tôn Chủ của các vị ẩn sĩ đã thuyết giảng về nó bằng chính tự tánh của nó ngay tại đây.” ඉමානි [Pg.81] පන ද්වෙ චිත්තානි මූලන්තරවිරහතො අතිසම්මූළ්හතාය, සංසප්පනවික්ඛිපනවසෙන පවත්තවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසමායොගෙන චඤ්චලතාය ච සබ්බත්ථාපි රජ්ජනදුස්සනරහිතානි උපෙක්ඛාසහගතානෙව පවත්තන්ති, තතොයෙව ච සභාවතික්ඛතාය උස්සාහෙතබ්බතාය අභාවතො සඞ්ඛාරභෙදොපි නෙසං නත්ථි. හොන්ති චෙත්ථ – Lại nữa, hai tâm này, do không có các căn khác nên cực kỳ si mê, và do bất ổn bởi sự tương ưng với hoài nghi và trạo cử vốn sanh khởi theo cách thức dao động và tán loạn, nên trong mọi trường hợp chúng đều không có tham và sân, và chỉ sanh khởi câu hành với xả. Và cũng chính vì lý do đó, do không có bản chất mãnh liệt cần phải được thúc đẩy, nên chúng cũng không có sự phân biệt về trợ hành. Về điều này, có những câu kệ sau: ‘‘මූළ්හත්තා චෙව සංසප්ප-වික්ඛෙපා චෙකහෙතුකං; සොපෙක්ඛං සබ්බදා නො ච, භින්නං සඞ්ඛාරභෙදතො. “Do si mê và do dao động-tán loạn, (tâm này) chỉ có một nhân. Nó luôn luôn câu hành với xả, và không bị phân chia bởi sự khác biệt về trợ hành.” ‘‘න හි තස්ස සභාවෙන, තික්ඛතුස්සාහනීයතා; අත්ථි සංසප්පමානස්ස, වික්ඛිපන්තස්ස සබ්බදා’’ති. “Quả thật, đối với (tâm) luôn luôn dao động và tán loạn, tự bản chất nó không có sự mãnh liệt và không cần được thúc đẩy.” මොහෙන මුය්හන්ති අතිසයෙන මුය්හන්ති මූලන්තරවිරහතොති මොමූහානි. Chúng si mê do si, chúng si mê một cách tột độ do không có các căn khác, vì vậy (chúng được gọi là) những (tâm) cực kỳ si mê (momūhāni). 7. ඉච්චෙවන්ත්‍යාදි යථාවුත්තානං ද්වාදසාකුසලචිත්තානං නිගමනං. තත්ථ ඉති-සද්දො වචනවචනීයසමුදායනිදස්සනත්ථො. එවං-සද්දො වචනවචනීයපටිපාටිසන්දස්සනත්ථො. නිපාතසමුදායො වා එස වචනවචනීයනිගමනාරම්භෙ. ඉච්චෙවං යථාවුත්තනයෙන සබ්බථාපි සොමනස්සුපෙක්ඛාදිට්ඨිසම්පයොගාදිනා පටිඝසම්පයොගාදිනා විචිකිච්ඡුද්ධච්චයොගෙනාති සබ්බෙනාපි සම්පයොගාදිආකාරෙන ද්වාදස අකුසලචිත්තානි සමත්තානි පරිනිට්ඨිතානි, සඞ්ගහෙත්වා වා අත්තානි ගහිතානි, වුත්තානීත්‍යත්ථො. තත්ථ කුසලපටිපක්ඛානි අකුසලානි මිත්තප්පටිපක්ඛො අමිත්තො විය, පටිපක්ඛභාවො ච කුසලාකුසලානං යථාක්කමං පහායකපහාතබ්බභාවෙන වෙදිතබ්බො. 7. Câu “Iccevaṃ” v.v... là phần kết luận về mười hai tâm bất thiện đã được trình bày. Trong đó, từ “iti” có nghĩa là chỉ sự tập hợp của lời nói và điều được nói. Từ “evaṃ” có nghĩa là chỉ thứ tự của lời nói và điều được nói. Hoặc đây là một tập hợp các bất biến từ ở đầu phần kết luận về lời nói và điều được nói. “Iccevaṃ”, theo phương cách đã được trình bày, bằng mọi cách — tức là bằng sự tương ưng với hỷ, xả, tà kiến v.v...; bằng sự tương ưng với sân hận v.v...; bằng sự tương ưng với hoài nghi và trạo cử — nghĩa là, bằng tất cả các phương diện tương ưng v.v..., mười hai tâm bất thiện đã được hoàn tất, đã được kết thúc; hoặc đã được thâu tóm, đã được nắm bắt, nghĩa là đã được nói đến. Trong đó, “bất thiện” (akusalāni) là đối nghịch với “thiện” (kusalāni), giống như “kẻ thù” (amitto) là đối nghịch với “bạn” (mitto). Và trạng thái đối nghịch của thiện và bất thiện nên được hiểu theo thứ tự là trạng thái của cái từ bỏ và cái bị từ bỏ. 8. අට්ඨධාත්‍යාදි සඞ්ගහගාථා. ලොභො ච සො සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙන මූලසදිසත්තා මූලඤ්ච, කං එතෙසන්ති ලොභමූලානි චිත්තානි වෙදනාදිභෙදතො අට්ඨධා සියුං[Pg.82]. තථා දොසමූලානි සඞ්ඛාරභෙදතො ද්විධා. මොහමූලානි සුද්ධො මොහොයෙව මූලමෙතෙසන්ති මොහමූලසඞ්ඛාතානි සම්පයොගභෙදතො ද්වෙ චාති අකුසලා ද්වාදස සියුන්ත්‍යත්ථො. 8. Câu kệ tóm tắt bắt đầu bằng “Aṭṭhadhā” (Tám loại). Tham, do là phương tiện cho một trạng thái được thiết lập vững chắc nên giống như một cái rễ, và nó là một cái rễ. “Những tâm này có cái gì làm rễ?” — (đó là) các tâm có tham làm rễ (lobhamūlāni). Do sự khác biệt về thọ v.v..., chúng có tám loại. Tương tự, các tâm có sân làm rễ, do sự khác biệt về trợ hành, có hai loại. Các tâm có si làm rễ — “chỉ có si đơn thuần là rễ của chúng” — được gọi là các tâm có si làm rễ, do sự khác biệt về tương ưng, có hai loại. Như vậy, ý nghĩa là có mười hai (tâm) bất thiện. අකුසලචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về các tâm bất thiện đã kết thúc. අහෙතුකචිත්තවණ්ණනා Phần giải về các tâm vô nhân 9. එවං මූලභෙදතො තිවිධම්පි අකුසලං සම්පයොගාදිභෙදතො ද්වාදසධා විභජිත්වා ඉදානි අහෙතුකචිත්තානි නිද්දිසන්තො තෙසං අකුසලවිපාකාදිවසෙන තිවිධභාවෙපි අකුසලානන්තරං අකුසලවිපාකෙයෙව චක්ඛාදිනිස්සයසම්පටිච්ඡනාදිකිච්චභෙදෙන සත්තධා විභජිතුං ‘‘උපෙක්ඛාසහගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ චක්ඛති විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය හොතීති චක්ඛු. අථ වා චක්ඛති රූපං අස්සාදෙන්තං විය හොතීති චක්ඛු. චක්ඛතීති හි අයං සද්දො ‘‘මධුං චක්ඛති, බ්‍යඤ්ජනං චක්ඛතී’’ත්‍යාදීසු විය අස්සාදනත්ථො හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘චක්ඛුං ඛො පන, මාගණ්ඩිය, රූපාරාමං රූපරතං රූපසම්මුදිත’’න්ත්‍යාදි. යදි එවං ‘‘සොතං ඛො, මාගණ්ඩිය, සද්දාරාමං සද්දරතං සද්දසම්මුදිත’’න්ත්‍යාදිවචනතො (ම. නි. 2.209) සොතාදීනම්පි සද්දාදිඅස්සාදනං අත්ථීති තෙසම්පි චක්ඛුසද්දාභිධෙය්‍යතා ආපජ්ජෙය්‍යාති? නාපජ්ජති නිරුළ්හත්තා, නිරුළ්හො හෙස චක්ඛු-සද්දො දට්ඨුකාමතානිදානකම්මජභූතප්පසාදලක්ඛණෙ චක්ඛුප්පසාදෙයෙව මයූරාදිසද්දා විය සකුණවිසෙසාදීසු, චක්ඛුනා සහවුත්තියා පන භමුකට්ඨිපරිච්ඡින්නො මංසපිණ්ඩොපි ‘‘චක්ඛූ’’ති වුච්චති. අට්ඨකථායං පන අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං චක්ඛති-සද්දස්ස විභාවනත්ථතාපි සම්භවතීති ‘‘චක්ඛති රූපං විභාවෙතීති චක්ඛූ’’ති (විසුද්ධි. 2.510) වුත්තං. චක්ඛුස්මිං [Pg.83] විඤ්ඤාණං තන්නිස්සිතත්ථාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තථා හෙතං ‘‘චක්ඛුසන්නිස්සිතරූපවිජානනලක්ඛණ’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 431; විසුද්ධි. 2.454) වුත්තං. 9. Như vậy, sau khi đã phân chia các (tâm) bất thiện, vốn có ba loại theo sự khác biệt về căn, thành mười hai loại theo sự khác biệt về tương ưng v.v..., bây giờ, để chỉ ra các tâm vô nhân, mặc dù chúng có ba loại theo phương diện quả bất thiện v.v..., ngay sau phần bất thiện, để phân chia chính các quả bất thiện thành bảy loại theo sự khác biệt về phận sự như nương vào mắt v.v..., tiếp nhận v.v..., ngài đã nói “nhãn thức câu hành với xả” v.v... Trong đó, “nhãn” (cakkhu) được gọi như vậy vì, khi được thức hỗ trợ, nó giống như chỉ ra cái bằng phẳng và không bằng phẳng. Hoặc, “nhãn” được gọi như vậy vì nó giống như nếm cảnh sắc. Quả thật, từ “cakkhati” này có nghĩa là nếm, như trong các câu “nếm mật”, “nếm món ăn” v.v... Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này Māgaṇḍiya, nhãn căn lấy sắc làm cảnh vui, ưa thích sắc, hoan hỷ trong sắc” v.v... Nếu vậy, từ câu nói “Này Māgaṇḍiya, nhĩ căn lấy thanh làm cảnh vui...” v.v..., vì nhĩ căn v.v... cũng có sự nếm cảnh thanh v.v..., phải chăng chúng cũng sẽ được gọi bằng từ “nhãn”? (Đáp:) Không thể được, vì do quy ước. Quả thật, từ “nhãn” này được quy ước chỉ dùng cho nhãn tịnh sắc, vốn có đặc tính là sắc thần kinh do nghiệp sanh làm nhân cho sự muốn thấy, giống như từ “mayūra” (con công) được dùng cho một loại chim đặc biệt v.v... Tuy nhiên, do có liên hệ với nhãn căn, khối thịt được giới hạn bởi xương chân mày cũng được gọi là “nhãn”. Lại nữa, trong Chú giải, do các căn (ngữ) có nhiều nghĩa, nên nghĩa “làm cho rõ” của từ “cakkhati” cũng có thể có, vì vậy đã được nói: “Nó làm cho sắc được rõ, vì vậy là nhãn”. “Thức ở trong nhãn” có nghĩa là nó nương vào đó, vì vậy là “nhãn thức”. Quả thật, điều này đã được nói như sau: “Nó có đặc tính là nhận biết sắc nương vào nhãn căn”. එවං සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා උපෙක්ඛාසහගතභාවං අතිදිසති. විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා සුණාතීති සොතං. ඝායති ගන්ධොපාදානං කරොතීති ඝානං. ජීවිතනිමිත්තං රසො ජීවිතං, තං අව්හායති තස්මිං නින්නතායාති ජිව්හා නිරුත්තිනයෙන. කුච්ඡිතානං පාපධම්මානං ආයො පවත්තිට්ඨානන්ති කායො. කායින්ද්‍රියඤ්හි ඵොට්ඨබ්බග්ගහණසභාවත්තා තදස්සාදවසප්පවත්තානං, තම්මූලකානඤ්ච පාපධම්මානං විසෙසකාරණන්ති තෙසං පවත්තිට්ඨානං විය ගය්හති. සසම්භාරකායො වා කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො. තංසහචරිතත්තා පන පසාදකායොපි තථා වුච්චති. දු කුච්ඡිතං හුත්වා ඛනති කායිකසුඛං, දුක්ඛමන්ති වා දුක්ඛං. දුක්කරමොකාසදානං එතස්සාති දුක්ඛ’’න්තිපි අපරෙ. පඤ්චවිඤ්ඤාණග්ගහිතං රූපාදිආරම්මණං සම්පටිච්ඡති තදාකාරප්පවත්තියාති සම්පටිච්ඡනං. සම්මා තීරෙති යථාසම්පටිච්ඡිතං රූපාදිආරම්මණං වීමංසතීති සන්තීරණං. අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං කුසලාකුසලානං පාකාති විපාකා, විපක්කභාවමාපන්නානං අරූපධම්මානමෙතං අධිවචනං. එවඤ්ච කත්වා කුසලාකුසලකම්මසමුට්ඨානානම්පි කටත්තාරූපානං නත්ථි විපාකවොහාරො. අකුසලස්ස විපාකචිත්තානි අකුසලවිපාකචිත්තානි. Tương tự, trong nhĩ thức v.v... cũng nên được hiểu một cách thích hợp. Bằng từ «như vậy», ngài chỉ ra trạng thái câu hành với thọ xả. Nghe sau khi được thức nương tựa, nên gọi là tai (sota). Ngửi, tức là nắm bắt mùi hương, nên gọi là mũi (ghāna). Vị là nhân của sự sống, là sự sống; nó gọi mời, hướng đến vị ấy, nên gọi là lưỡi (jivhā) theo từ nguyên học. Là nơi phát sanh, là nơi trú ngụ của các pháp ác đáng chê trách, nên gọi là thân (kāyo). Thật vậy, thân quyền vì có bản chất nắm bắt xúc cảnh, là nguyên nhân đặc biệt cho các pháp ác phát sanh do sự thưởng thức xúc cảnh ấy và có gốc rễ từ đó, nên được xem như là nơi trú ngụ của chúng. Hoặc thân có các thành phần là nơi phát sanh của những thứ đáng chê trách như tóc v.v..., nên gọi là thân (kāyo). Hơn nữa, do đồng hành với nó, thân sắc thần kinh cũng được gọi như vậy. 'Du' là đáng chê trách, nó đào bới hạnh phúc của thân, nên gọi là khổ (dukkhaṃ). Những người khác lại nói: «Khó cho cơ hội phát sanh, nên gọi là khổ (dukkha)». Tiếp nhận đối tượng sắc v.v... đã được ngũ thức nắm bắt, phát sanh theo cách đó, nên gọi là tiếp thâu (sampaṭicchanaṃ). Suy xét đúng đắn, thẩm tra đối tượng sắc v.v... đã được tiếp thâu, nên gọi là suy đạc (santīraṇaṃ). Là sự chín muồi của các pháp thiện và bất thiện đối nghịch nhau, nên gọi là quả (vipākā); đây là tên gọi của các pháp vô sắc đã đạt đến trạng thái chín muồi. Và do đó, đối với các sắc do nghiệp thiện và bất thiện tạo ra, không có thuật ngữ «quả». Các tâm quả của bất thiện là các tâm quả bất thiện. 10. සුඛයති කායචිත්තං, සුට්ඨු වා ඛනති කායචිත්තාබාධං, සුඛෙන ඛමිතබ්බන්ති වා සුඛං. ‘‘සුකරමොකාසදානං එතස්සාති සුඛ’’න්ති අපරෙ. කස්මා පන යථා අකුසලවිපාකසන්තීරණං එකමෙව වුත්තං, එවමවත්වා කුසලවිපාකසන්තීරණං ද්විධා වුත්තන්ති? ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන වෙදනාභෙදසම්භවතො. යදි එවං තත්ථාපි අනිට්ඨඅනිට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන වෙදනාභෙදෙන භවිතබ්බන්ති? නයිදමෙවං අනිට්ඨාරම්මණෙ [Pg.84] උප්පජ්ජිතබ්බස්සපි දොමනස්සස්ස පටිඝෙන විනා අනුප්පජ්ජනතො, පටිඝස්ස ච එකන්තාකුසලසභාවස්ස අබ්‍යාකතෙසු අසම්භවතො. න හි භින්නජාතිකො ධම්මො භින්නජාතිකෙසු උපලබ්භති, තස්මා අත්තනා සමානයොගක්ඛමස්ස අසම්භවතො අකුසලවිපාකෙසු දොමනස්සං න සම්භවතීති තස්ස තංසහගතතා න වුත්තා. අථ වා යථා කොචි බලවතා පොථියමානො දුබ්බලපුරිසො තස්ස පටිප්පහරිතුං අසක්කොන්තො තස්මිං උපෙක්ඛකොව හොති, එවමෙව අකුසලවිපාකානං පරිදුබ්බලභාවතො අනිට්ඨාරම්මණෙපි දොමනස්සුප්පාදො නත්ථීති සන්තීරණං උපෙක්ඛාසහගතමෙව. 10. Nó làm cho thân và tâm được an lạc, hoặc nó đào bới triệt để các bệnh hoạn của thân và tâm, hoặc nó được chịu đựng một cách dễ dàng, nên gọi là lạc (sukhaṃ). Những người khác lại nói: «Dễ cho cơ hội phát sanh, nên gọi là lạc (sukha)». Nhưng tại sao tâm suy đạc quả bất thiện chỉ được nói đến một, mà không nói như vậy, tâm suy đạc quả thiện lại được nói đến hai? Do có thể có sự khác biệt về thọ tùy theo đối tượng rất đáng hài lòng và trung bình. Nếu vậy, ở trường hợp kia cũng phải có sự khác biệt về thọ tùy theo đối tượng không đáng hài lòng và trung bình chứ? Không phải vậy, vì thọ ưu đáng lẽ phải sanh trong đối tượng không đáng hài lòng lại không sanh nếu không có sân, và vì sân, vốn có bản chất hoàn toàn bất thiện, không thể có mặt trong các pháp vô ký. Thật vậy, một pháp thuộc loại khác không thể được tìm thấy trong các pháp thuộc loại khác. Do đó, vì không thể có sự tương ưng với chính nó, thọ ưu không thể có mặt trong các quả bất thiện, nên trạng thái câu hành với nó không được nói đến. Hoặc là, giống như một người yếu đuối bị kẻ mạnh đánh đập, không thể đánh trả lại, liền giữ thái độ xả đối với kẻ đó; cũng vậy, do các quả bất thiện rất yếu ớt, nên dù đối tượng không đáng hài lòng, thọ ưu cũng không phát sanh, và tâm suy đạc chỉ câu hành với thọ xả. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි පන චත්තාරි උභයවිපාකානිපි වත්ථාරම්මණඝට්ටනාය දුබ්බලභාවතො අනිට්ඨෙ ඉට්ඨෙපි ච ආරම්මණෙ උපෙක්ඛාසහගතානෙව. තෙසඤ්හි චතුන්නම්පි වත්ථුභූතානි චක්ඛාදීනි උපාදාරූපානෙව, තථා ආරම්මණභූතානිපි රූපාදීනි, උපාදාරූපකෙන ච උපාදාරූපකස්ස සඞ්ඝට්ටනං අතිදුබ්බලං පිචුපිණ්ඩකෙන පිචුපිණ්ඩකස්ස ඵුසනං විය, තස්මා තානි සබ්බථාපි උපෙක්ඛාසහගතානෙව. කායවිඤ්ඤාණස්ස පන ඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතභූතත්තයමෙව ආරම්මණන්ති තං කායප්පසාදෙ සඞ්ඝට්ටිතම්පි තං අතික්කමිත්වා තන්නිස්සයෙසු මහාභූතෙසු පටිහඤ්ඤති. භූතරූපෙහි ච භූතරූපානං සඞ්ඝට්ටනං බලවතරං අධිකරණිමත්ථකෙ පිචුපිණ්ඩකං ඨපෙත්වා කූටෙන පහටකාලෙ කූටස්ස පිචුපිණ්ඩකං අතික්කමිත්වා අධිකරණිග්ගහණං විය, තස්මා වත්ථාරම්මණඝට්ටනාය බලවභාවතො කායවිඤ්ඤාණං අනිට්ඨෙ දුක්ඛසහගතං, ඉට්ඨෙ සුඛසහගතන්ති. සම්පටිච්ඡනයුගළ්හං පන අත්තනා අසමානනිස්සයානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනමනන්තරං උප්පජ්ජතීති සමානනිස්සයතො අලද්ධානන්තරපච්චයතාය සභාගූපත්ථම්භරහිතො විය පුරිසො නාතිබලවං සබ්බථාපි විසයරසමනුභවිතුං න සක්කොතීති සබ්බථාපි උපෙක්ඛාසහගතමෙව. වුත්තවිපරියායතො කුසලවිපාකසන්තීරණං ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණෙසු [Pg.85] සුඛොපෙක්ඛාසහගතන්ති. යදි එවං ආවජ්ජනද්වයස්ස උපෙක්ඛාසම්පයොගං කස්මා වක්ඛති, නනු තම්පි සමානනිස්සයානන්තරං පවත්තතීති? සච්චං, තත්ථ පන පුරිමං පුබ්බෙ කෙනචි අග්ගහිතෙයෙව ආරම්මණෙ එකවාරමෙව පවත්තති, පච්ඡිමම්පි විසදිසචිත්තසන්තානපරාවත්තනවසෙන බ්‍යාපාරන්තරසාපෙක්ඛන්ති න සබ්බථාපි විසයරසමනුභවිතුං සක්කොති, තස්මා මජ්ඣත්තවෙදනාසම්පයුත්තමෙවාති. හොන්ති චෙත්ථ – Còn bốn thức là nhãn thức v.v..., dù là quả của cả hai (thiện và bất thiện), đều chỉ câu hành với thọ xả trong cả đối tượng không đáng hài lòng và đáng hài lòng, do sự va chạm giữa vật và cảnh yếu ớt. Thật vậy, đối với cả bốn thức ấy, các vật là nhãn căn v.v... chỉ là sắc y sinh, và các đối tượng là sắc v.v... cũng vậy; sự va chạm của sắc y sinh với sắc y sinh thì rất yếu ớt, giống như sự tiếp xúc của một cục bông gòn với một cục bông gòn khác. Do đó, chúng luôn luôn chỉ câu hành với thọ xả. Còn đối với thân thức, đối tượng chỉ là ba đại chủng được gọi là xúc cảnh; khi nó va chạm với thân tịnh sắc, nó vượt qua thân tịnh sắc và tác động vào các đại chủng làm nơi nương tựa cho thân tịnh sắc ấy. Và sự va chạm của các sắc đại chủng với các sắc đại chủng thì mạnh hơn, giống như khi đặt một cục bông gòn lên trên cái đe rồi dùng búa đập, cái búa vượt qua cục bông gòn và tác động vào cái đe. Do đó, vì sự va chạm giữa vật và cảnh mạnh mẽ, thân thức câu hành với thọ khổ trong đối tượng không đáng hài lòng, và câu hành với thọ lạc trong đối tượng đáng hài lòng. Còn cặp tiếp thâu, vì sanh khởi ngay sau nhãn thức v.v... vốn không có cùng nơi nương tựa với nó, nên không nhận được duyên vô gián từ một nơi nương tựa tương đồng, giống như một người không có sự hỗ trợ tương xứng, không thể trải nghiệm hương vị của đối tượng một cách mạnh mẽ, do đó nó luôn luôn chỉ câu hành với thọ xả. Ngược lại với điều đã nói, tâm suy đạc quả thiện câu hành với thọ lạc và thọ xả trong các đối tượng rất đáng hài lòng và trung bình. Nếu vậy, tại sao ngài sẽ nói về sự tương ưng với thọ xả của hai tâm hướng môn, chẳng phải chúng cũng sanh khởi ngay sau một nơi nương tựa tương đồng sao? Đúng vậy, nhưng trong trường hợp đó, tâm trước (ngũ môn hướng) chỉ sanh khởi một lần duy nhất đối với một đối tượng chưa từng được bất cứ tâm nào nắm bắt trước đó; còn tâm sau (ý môn hướng) cũng cần một phận sự khác là chuyển hướng dòng tâm không tương đồng, nên không thể trải nghiệm hương vị của đối tượng một cách trọn vẹn. Do đó, chúng chỉ tương ưng với thọ trung tính (xả). Ở đây có những câu kệ sau: ‘‘වත්ථාලම්බසභාවානං, භූතිකානඤ්හි ඝට්ටනං; දුබ්බලං ඉති චක්ඛාදි-චතුචිත්තමුපෙක්ඛකං. Sự va chạm của vật và cảnh, vốn không phải là đại chủng, thật yếu ớt; vì thế bốn tâm nhãn v.v... câu hành với xả. ‘‘කායනිස්සයඵොට්ඨබ්බ-භූතානං ඝට්ටනාය තු; බලවත්තා න විඤ්ඤාණං, කායික මජ්ඣවෙදනං. Nhưng do sự va chạm mạnh mẽ của các đại chủng là thân và xúc cảnh, nên thân thức không có thọ trung tính. ‘‘සමානනිස්සයො යස්මා, නත්ථානන්තරපච්චයො; තස්මා දුබ්බලමාලම්බෙ, සොපෙක්ඛං සම්පටිච්ඡන’’න්ති. Vì không có duyên vô gián từ nơi nương tựa tương đồng, nên tâm tiếp thâu yếu ớt đối với cảnh, câu hành với xả. කුසලස්ස විපාකානි, සම්පයුත්තහෙතුවිරහතො අහෙතුකචිත්තානි චාති කුසලවිපාකාහෙතුකචිත්තානි. නිබ්බත්තකහෙතුවසෙන නිප්ඵන්නානිපි හෙතානි සම්පයුත්තහෙතුවසෙනෙව අහෙතුකවොහාරං ලභන්ති, ඉතරථා මහාවිපාකෙහි ඉමෙසං නානත්තාසම්භවතො. කිං පනෙත්ථ කාරණං යථා ඉධෙවං අකුසලවිපාකනිගමනෙ අහෙතුකග්ගහණං න කතන්ති? බ්‍යභිචාරාභාවතො. සති හි සම්භවෙ, බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනං සාත්ථකං සියා. අකුසලවිපාකානං පන ලොභාදිසාවජ්ජධම්මවිපාකභාවෙන තබ්බිධුරෙහි, අලොභාදීහි සම්පයොගායොගතො, සයං අබ්‍යාකතනිරවජ්ජසභාවානං ලොභාදිඅකුසලධම්මසම්පයොගවිරොධතො ච නත්ථි කදාචිපි සහෙතුකතාය සම්භවොති අහෙතුකභාවාබ්‍යභිචාරතො [Pg.86] න තානි අහෙතුකසද්දෙන විසෙසිතබ්බානි. Các quả của thiện, và vì không có nhân tương ưng nên là tâm vô nhân, do đó gọi là tâm quả thiện vô nhân. Dầu được thành tựu do năng sanh nhân, nhưng chúng chỉ được gọi là vô nhân do vì (không có) nhân tương ưng. Nếu không thế, sẽ không thể có sự khác biệt giữa các tâm này với các đại quả. Ở đây, lý do gì mà trong phần kết luận về quả bất thiện, từ 'vô nhân' lại không được dùng như ở đây? Do vì không có sự sai khác. Thật vậy, khi có khả năng (khác) và có sự sai khác, thì đặc tính từ mới có ý nghĩa. Còn đối với các quả bất thiện, vì là quả của các pháp có tội lỗi như tham, v.v., nên chúng không thể tương ưng với các pháp đối nghịch là vô tham, v.v.; và vì tự bản chất chúng là vô ký và vô tội, nên chúng đối nghịch với sự tương ưng với các pháp bất thiện như tham, v.v. Do đó, không bao giờ có khả năng chúng là hữu nhân. Vì không sai khác khỏi trạng thái vô nhân, nên chúng không cần được xác định bằng từ 'vô nhân'. 11. ඉදානි අහෙතුකාධිකාරෙ අහෙතුකකිරියචිත්තානිපි කිච්චභෙදෙන තිධා දස්සෙතුං ‘‘උපෙක්ඛාසහගත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. චක්ඛාදිපඤ්චද්වාරෙ ඝට්ටිතමාරම්මණං ආවජ්ජෙති තත්ථ ආභොගං කරොති, චිත්තසන්තානං වා භවඞ්ගවසෙන පවත්තිතුං අදත්වා වීථිචිත්තභාවාය පරිණාමෙතීති පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං, කිරියාහෙතුකමනොධාතුචිත්තං. ආවජ්ජනස්ස අනන්තරපච්චයභූතං භවඞ්ගචිත්තං මනොද්වාරං වීථිචිත්තානං පවත්තිමුඛභාවතො. තස්මිං දිට්ඨසුතමුතාදිවසෙන ආපාථමාගතමාරම්මණං ආවජ්ජෙති, වුත්තනයෙන වා චිත්තසන්තානං පරිණාමෙතීති මනොද්වාරාවජ්ජනං, කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුඋපෙක්ඛාසහගතචිත්තං. ඉදමෙව ච පඤ්චද්වාරෙ යථාසන්තීරිතං ආරම්මණං වවත්ථපෙතීති වොට්ඨබ්බනන්ති ච වුච්චති. හසිතං උප්පාදෙතීති හසිතුප්පාදං, ඛීණාසවානං අනොළාරිකාරම්මණෙසු පහට්ඨාකාරමත්තහෙතුකං කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුසොමනස්සසහගතචිත්තං. 11. Bây giờ, trong chương về tâm vô nhân, để trình bày ba loại tâm duy tác vô nhân theo sự khác biệt về phận sự, câu "câu hành với xả" v.v. được nói đến. Tâm hướng đến cảnh đã va chạm vào năm cửa như nhãn môn, v.v., nó tác ý đến đó, hoặc không để cho dòng tâm thức tiếp tục trôi chảy theo dòng hữu phần mà chuyển hóa thành trạng thái tâm lộ, đó là tâm ngũ môn hướng, là tâm duy tác vô nhân thuộc ý giới. Tâm hữu phần, là duyên vô gián của tâm hướng, là ý môn vì là cửa ngõ cho sự khởi sanh của các tâm lộ. Tại đó, nó hướng đến cảnh đã đi vào tầm nhận thức qua cái thấy, nghe, cảm nhận, v.v., hoặc chuyển hóa dòng tâm thức theo cách đã nói, đó là tâm ý môn hướng, là tâm duy tác vô nhân thuộc ý thức giới, câu hành với xả. Chính tâm này, ở năm cửa, xác định đối tượng đã được suy đạc, và do đó cũng được gọi là tâm đoán định. Nó làm phát sinh nụ cười, nên gọi là tâm tiếu sanh, là nguyên nhân của vẻ mặt vui tươi đối với các đối tượng không thô thiển của các bậc lậu tận, là tâm duy tác vô nhân thuộc ý thức giới, câu hành với hỷ. 12. සබ්බථාපීති අකුසලවිපාකකුසලවිපාකකිරියභෙදෙන. අට්ඨාරසාති ගණනපරිච්ඡෙදො. අහෙතුකචිත්තානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. 12. "Tất cả" có nghĩa là theo sự phân chia quả bất thiện, quả thiện, và duy tác. "Mười tám" là sự xác định về số lượng. "Tâm vô nhân" là sự chỉ rõ các pháp đã được xác định. අහෙතුකචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về tâm vô nhân đã hoàn tất. සොභනචිත්තවණ්ණනා Giải về tâm tịnh hảo 14. එවං ද්වාදසාකුසලඅහෙතුකාට්ඨාරසවසෙන සමතිංස චිත්තානි දස්සෙත්වා ඉදානි තබ්බිනිමුත්තානං සොභනවොහාරං ඨපෙතුං ‘‘පාපාහෙතුකමුත්තානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. අත්තනා අධිසයිතස්ස අපායාදිදුක්ඛස්ස පාපනතො පාපෙහි[Pg.87], හෙතුසම්පයොගාභාවතො අහෙතුකෙහි ච මුත්තානි චතුවීසතිකාමාවචරපඤ්චතිංසමහග්ගතලොකුත්තරවසෙන එකූනසට්ඨිපරිමාණානි, අථ වා අට්ඨ ලොකුත්තරානි ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන පච්චෙකං පඤ්චධා කත්වා එකනවුතිපි චිත්තානි සොභනගුණාවහනතො, අලොභාදිඅනවජ්ජහෙතුසම්පයොගතො ච සොභනානීති වුච්චරෙ කථීයන්ති. 14. Sau khi đã trình bày ba mươi tâm theo cách mười hai tâm bất thiện và mười tám tâm vô nhân, bây giờ, để xác lập danh từ "tịnh hảo" cho những tâm thoát khỏi chúng, câu "thoát khỏi các pháp ác và vô nhân" v.v. được nói đến. Thoát khỏi các pháp ác (pāpa) vì chúng dẫn đến khổ đau của các cõi khổ, v.v., nơi chúng ngự trị, và thoát khỏi các pháp vô nhân (ahetuka) vì không có nhân tương ưng. Có năm mươi chín tâm, gồm hai mươi bốn tâm dục giới, hai mươi bảy tâm đáo đại và tám tâm siêu thế; hoặc là chín mươi mốt tâm, khi tám tâm siêu thế được chia thành năm loại mỗi tâm theo sự khác biệt về sự kết hợp của các thiền chi. Chúng được gọi là "tịnh hảo" (sobhana) vì chúng mang những phẩm chất tốt đẹp và vì chúng tương ưng với các nhân vô tội như vô tham, v.v. කාමාවචරසොභනචිත්තවණ්ණනා Giải về tâm tịnh hảo dục giới 15. ඉදානි සොභනෙසු කාමාවචරානමෙව පඨමං උද්දිට්ඨත්තා තෙසුපි අබ්‍යාකතානං කුසලපුබ්බකත්තා පඨමං කාමාවචරකුසලං, තතො තබ්බිපාකං, තදනන්තරං තදෙකභූමිපරියාපන්නං කිරියචිත්තඤ්ච පච්චෙකං වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන අට්ඨධා දස්සෙතුං ‘‘සොමනස්සසහගත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ ජානාති යථාසභාවං පටිවිජ්ඣතීති ඤාණං. සෙසං වුත්තනයමෙව. එත්ථ ච බලවසද්ධාය දස්සනසම්පත්තියා පච්චයපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තියාති එවමාදීහි කාරණෙහි සොමනස්සසහගතතා, පඤ්ඤාසංවත්තනිකකම්මතො, අබ්‍යාපජ්ජලොකූපපත්තිතො, ඉන්ද්‍රියපරිපාකතො, කිලෙසදූරීභාවතො ච ඤාණසම්පයුත්තතා, තබ්බිපරියායෙන උපෙක්ඛාසහගතතා චෙව ඤාණවිප්පයුත්තතා ච, ආවාසසප්පායාදිවසෙන කායචිත්තානං කල්ලභාවතො, පුබ්බෙ දානාදීසු කතපරිචයතාදීහි ච අසඞ්ඛාරිකතා, තබ්බිපරියායෙන සසඞ්ඛාරිකතා ච වෙදිතබ්බා. 15. Bây giờ, trong các tâm tịnh hảo, vì các tâm dục giới được nêu ra trước tiên, và trong số đó, vì các tâm vô ký được đi trước bởi tâm thiện, nên để trình bày trước hết là tâm thiện dục giới, sau đó là quả của nó, và tiếp theo là tâm duy tác cùng thuộc một cõi, mỗi loại được chia thành tám theo sự khác biệt về thọ, trí và hành, câu "câu hành với hỷ" v.v. được nói đến. Trong đó, "trí" (ñāṇa) là cái biết, cái thâm nhập các pháp đúng theo thực tánh. Phần còn lại như đã giải thích. Ở đây, sự câu hành với hỷ là do các nguyên nhân như tín tâm mạnh mẽ, sự thành tựu về tri kiến, sự thành tựu về vật thí và người nhận, v.v. Sự tương ưng với trí là do nghiệp dẫn đến trí tuệ, do sanh vào thế giới không có sân hận, do các căn chín muồi, và do xa lìa các phiền não. Ngược lại là sự câu hành với xả và sự bất tương ưng với trí. Sự không cần nhắc bảo (vô trợ) là do thân và tâm thích hợp qua trú xứ thích hợp, v.v., và do sự thực hành trước đây trong việc bố thí, v.v. Ngược lại, cần hiểu là có sự nhắc bảo (hữu trợ). තත්ථ යදා පන යො දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තිං, අඤ්ඤං වා සොමනස්සහෙතුං ආගම්ම හට්ඨපහට්ඨො ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තං සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා මුත්තචාගතාදිවසෙන අසංසීදන්තො අනුස්සාහිතො පරෙහි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොති, තදාස්ස චිත්තං සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකං හොති. යදා පන වුත්තනයෙනෙව හට්ඨතුට්ඨො සම්මාදිට්ඨිං [Pg.88] පුරක්ඛත්වාපි අමුත්තචාගතාදිවසෙන සංසීදමානො පරෙහි වා උස්සාහිතො කරොති, තදාස්ස තදෙව චිත්තං සසඞ්ඛාරිකං හොති. යදා පන ඤාතිජනස්ස පටිපත්තිදස්සනෙන ජාතපරිචයා බාලදාරකා භික්ඛූ දිස්වා සොමනස්සජාතා සහසා කිඤ්චිදෙව හත්ථගතං දදන්ති වා වන්දන්ති වා, තදා තෙසං තතියං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන ‘‘දෙථ, වන්දථා’’ති ඤාතීහි උස්සාහිතා එවං පටිපජ්ජන්ති, තදා චතුත්ථං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදීනං අසම්පත්තිං, අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවං ආගම්ම චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. අට්ඨපීති පි-සද්දෙන දසපුඤ්ඤකිරියාදිවසෙන අනෙකවිධතං සම්පිණ්ඩෙති. තථා හි වදන්ති – Trong đó, khi một người nào đó, dựa vào sự thành tựu của vật thí, người nhận, v.v., hoặc một nguyên nhân nào khác của sự hoan hỷ, với lòng vui mừng phấn khởi, lấy chánh kiến như "có quả của sự bố thí" v.v. làm đầu, không do dự, với tâm xả ly rộng rãi, v.v., không được người khác khuyến khích mà làm các việc phước thiện như bố thí, v.v., thì khi ấy tâm của người đó là tâm câu hành với hỷ, tương ưng với trí, và vô trợ. Nhưng khi, cũng theo cách đã nói, với lòng vui mừng hoan hỷ, lấy chánh kiến làm đầu, nhưng lại làm một cách do dự, không có tâm xả ly rộng rãi, v.v., hoặc được người khác khuyến khích, thì khi ấy chính tâm đó của người ấy là tâm hữu trợ. Khi những đứa trẻ, do quen thuộc khi thấy việc làm của người thân, thấy các vị tỳ-khưu và sanh tâm hoan hỷ, liền tự động cho bất cứ thứ gì trong tay hoặc đảnh lễ, thì khi ấy tâm thứ ba sanh khởi nơi chúng. Nhưng khi chúng làm như vậy do được người thân khuyến khích rằng "Hãy cho đi, hãy đảnh lễ", thì khi ấy tâm thứ tư sanh khởi. Nhưng khi, do sự không thành tựu của vật thí, người nhận, v.v., hoặc do không có các nguyên nhân khác của sự hoan hỷ, họ không có sự hoan hỷ trong cả bốn trường hợp, thì khi ấy bốn tâm còn lại câu hành với xả sanh khởi. Từ "pi" trong "aṭṭhapi" (cũng tám) tóm thâu sự đa dạng theo cách của mười phước nghiệp sự, v.v. Vì họ nói như sau – ‘‘කමෙන පුඤ්ඤවත්ථූහි, ගොචරාධිපතීහි ච; කම්මහීනාදිතො චෙව, ගණෙය්‍ය නයකොවිදො’’ති. Bậc thông suốt phương pháp nên tuần tự tính đếm theo các phước sự, theo cảnh và trưởng; và theo nghiệp và các bậc hạ v.v... ඉමානි හි අට්ඨ චිත්තානි දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙන පවත්තනතො පච්චෙකං දස දසාති කත්වා අසීති චිත්තානි හොන්ති, තානි ච ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තනතො පච්චෙකං ඡග්ගුණිතානි සාසීතිකානි චත්තාරි සතානි හොන්ති, අධිපතිභෙදෙන පන ඤාණවිප්පයුත්තානං චත්තාලීසාධිකද්විසතපරිමාණානං වීමංසාධිපතිසම්පයොගාභාවතො තානි තිණ්ණං අධිපතීනං වසෙන තිගුණිතානි වීසාධිකානි සත්තසතානි, තථා ඤාණසම්පයුත්තානි ච චතුන්නං අධිපතීනං වසෙන චතුග්ගුණිතානි සසට්ඨිකානි නව සතානීති එවං අධිපතිවසෙන සහස්සං සාසීතිකානි ච ඡ සතානි හොන්ති, තානි කායවචීමනොකම්මසඞ්ඛාතකම්මත්තිකවසෙන තිගුණිතානි චත්තාලීසාධිකානි පඤ්ච සහස්සානි හොන්ති, තානි ච හීනමජ්ඣිමපණීතභෙදතො තිගුණිතානි වීසසතාධිකපන්නරසසහස්සානි හොන්ති. යං පන වුත්තං ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙන – Thật vậy, tám tâm này, do sanh khởi theo mười phước sự, mỗi loại thành mười, làm thành tám mươi tâm. Và những tâm ấy, do sanh khởi trong sáu cảnh, mỗi loại nhân cho sáu, thành bốn trăm tám mươi. Lại nữa, theo sự phân chia về trưởng, trong số đó, hai trăm bốn mươi tâm bất tương ưng trí, do không có sự tương ưng với trạch trưởng, nên chúng được nhân cho ba theo ba trưởng, thành bảy trăm hai mươi. Tương tự, các tâm tương ưng trí cũng được nhân cho bốn theo bốn trưởng, thành chín trăm sáu mươi. Như vậy, theo trưởng, có một ngàn sáu trăm tám mươi. Những tâm ấy, được nhân cho ba theo tam đề nghiệp được gọi là thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp, thành năm ngàn không trăm bốn mươi. Và những tâm ấy, được nhân cho ba theo sự phân chia hạ, trung, thượng, thành mười lăm ngàn một trăm hai mươi. Còn điều đã được trưởng lão Ācariya Buddhadata nói rằng – ‘‘සත්තරස [Pg.89] සහස්සානි, ද්වෙ සතානි අසීති ච; කාමාවචරපුඤ්ඤානි, භවන්තීති විනිද්දිසෙ’’ති. “Nên chỉ rõ rằng các phước dục giới có mười bảy ngàn hai trăm tám mươi.” තං අධිපතිවසෙන ගණනපරිහානිං අනාදියිත්වා සොතපතිතවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, කාලදෙසාදිභෙදෙන පන නෙසං භෙදො අප්පමෙය්‍යොව. Nên hiểu rằng điều ấy được nói theo truyền thống, không kể đến sự giảm trừ trong cách tính theo trưởng. Còn theo sự phân chia về thời gian, nơi chốn v.v... thì sự phân chia của chúng quả là vô lượng. කුච්ඡිතෙ (ධ. ස. අට්ඨ. 1) පාපධම්මෙ සලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්ති අපගමෙන්තීති වා කුසලානි. අථ වා කුච්ඡිතාකාරෙන සන්තානෙ සයනතො පවත්තනතො කුසසඞ්ඛාතෙ පාපධම්මෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලානි. අථ වා කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සානතො තනුකරණතො ඔසානකරණතො වා කුසසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන, සද්ධාදිධම්මජාතෙන වා ලාතබ්බානි සහජාතඋපනිස්සයභාවෙන යථාරහං පවත්තෙතබ්බානීති කුසලානි, තානෙව යථාවුත්තත්ථෙන කාමාවචරානි කුසලචිත්තානි චාති කාමාවචරකුසලචිත්තානි. Chúng làm lay động, làm rung chuyển, phá hủy, hay loại trừ các pháp ác đáng chê trách, nên gọi là thiện. Hoặc là, chúng cắt đứt, chặt đứt các pháp ác được gọi là kusa vì chúng nằm và sanh khởi trong dòng tâm thức một cách đáng chê trách, nên gọi là thiện. Hoặc là, chúng cần được thành tựu bởi trí tuệ được gọi là kusa, do làm cho mỏng đi hay làm cho chấm dứt các pháp ác đáng chê trách, hoặc bởi nhóm các pháp như tín v.v...; chúng cần được phát triển một cách thích hợp trong vai trò đồng sanh và y chỉ, nên gọi là thiện. Chính những pháp ấy, với ý nghĩa đã nói, là thuộc dục giới, là tâm thiện, nên gọi là tâm thiện dục giới. 16. යථා පනෙතානි පුඤ්ඤකිරියවසෙන, කම්මද්වාරවසෙන, කම්මවසෙන, අධිපතිවසෙන ච පවත්තන්ති, නෙවං විපාකානි දානාදිවසෙන අප්පවත්තනතො, විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපනාභාවතො, අවිපාකසභාවතො, ඡන්දාදීනි පුරක්ඛත්වා අප්පවත්තිතො ච, තස්මා තංවසෙන පරිහාපෙත්වා යථාරහං ගණනභෙදො යොජෙතබ්බො. ඉමානිපි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන යථාක්කමං සොමනස්සුපෙක්ඛාසහිතානි. පටිසන්ධාදිවසප්පවත්තියං කම්මස්ස බලවාබලවභාවතො, තදාරම්මණප්පවත්තියං යෙභුය්‍යෙන ජවනානුරූපතො, කදාචි තත්ථාපි කම්මානුරූපතො ච ඤාණසම්පයුත්තානි, ඤාණවිප්පයුත්තානි ච හොන්ති. යථාපයොගං විනා සප්පයොගඤ්ච යථාඋපට්ඨිතෙහි කම්මාදිපච්චයෙහි උතුභොජනාදිසප්පායාසප්පායවසෙන අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකානි. 16. Tuy nhiên, như các tâm này sanh khởi theo phước sự, theo nghiệp môn, theo nghiệp, và theo trưởng, các tâm quả không như vậy, vì chúng không sanh khởi theo bố thí v.v..., vì không có sự phát sanh biểu tri, vì bản chất không phải là quả, và vì không sanh khởi với dục v.v... dẫn đầu. Do đó, nên loại bỏ cách tính theo những phương diện ấy và áp dụng sự phân chia trong cách tính một cách thích hợp. Những tâm này cũng theo thứ tự câu hành với thọ hỷ và thọ xả tùy theo cảnh rất khả ái, khả ái, và trung bình. Trong sự sanh khởi ở giai đoạn kiết sanh v.v..., do tính chất mạnh yếu của nghiệp; trong sự sanh khởi ở giai đoạn na cảnh, phần lớn là tương ứng với tốc hành tâm, và đôi khi ở đó cũng tương ứng với nghiệp, mà chúng là tương ưng trí và bất tương ưng trí. Chúng là vô trợ và hữu trợ, tùy thuộc vào có sự xúi giục hay không, do các duyên như nghiệp v.v... hiện khởi, và do các yếu tố thích hợp và không thích hợp như thời tiết, vật thực v.v... 17. කිරියචිත්තානම්පි [Pg.90] කුසලෙ වුත්තනයෙන යථාරහං සොමනස්සසහගතාදිතා වෙදිතබ්බා. 17. Đối với các tâm duy tác cũng vậy, trạng thái câu hành với thọ hỷ v.v... nên được hiểu một cách thích hợp theo phương pháp đã nói cho tâm thiện. 18. සහෙතුකකාමාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානීති එත්ථ සහෙතුකග්ගහණං විපාකකිරියාපෙක්ඛං විසෙසනං කුසලස්ස එකන්තසහෙතුකත්තා. හොති හි යථාලාභයොජනා, ‘‘සක්ඛරකථලම්පි මච්ඡගුම්බම්පි චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පී’’ත්‍යාදීසු (දී. නි. 1.249) විය සක්ඛරකථලස්ස චරණායොගතො මච්ඡගුම්බාපෙක්ඛාය චරණකිරියා යොජීයතීති. 18. Trong cụm từ ‘các tâm thiện, quả, và duy tác dục giới hữu nhân’, ở đây việc dùng từ ‘hữu nhân’ là một tính từ chỉ liên quan đến tâm quả và tâm duy tác, vì tâm thiện chắc chắn là hữu nhân. Thật vậy, có sự áp dụng tùy theo khả năng, giống như trong câu ‘cả bãi sỏi lẫn đàn cá, cả đang di chuyển lẫn đang đứng yên’ v.v..., vì bãi sỏi không thể di chuyển, nên hành động di chuyển được áp dụng cho đàn cá. 19. සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤපාකකිරියා වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන පච්චෙකං වෙදනාභෙදතො දුවිධත්තා, ඤාණභෙදතො චතුබ්බිධත්තා, සඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධත්තා ච සම්පිණ්ඩෙත්වා චතුවීසති මතාති යොජනා. නනු ච වෙදනාභෙදො තාව යුත්තො තාසං භින්නසභාවත්තා. ඤාණසඞ්ඛාරභෙදො පන කථන්ති? ඤාණසඞ්ඛාරානං භාවාභාවකතොපි භෙදො ඤාණසඞ්ඛාරකතොව යථා වස්සකතො සුභික්ඛො දුබ්භික්ඛොති, තස්මා ඤාණසඞ්ඛාරකතො භෙදො ඤාණසඞ්ඛාරභෙදොති න එත්ථ කොචි විරොධොති. 19. Sự phối hợp là: Các tâm phước, quả, và duy tác dục giới hữu nhân, do sự phân chia theo thọ, trí, và hành, mỗi loại do phân chia theo thọ nên có hai, do phân chia theo trí nên có bốn, và do phân chia theo hành nên có tám, gộp chung lại được xem là hai mươi bốn. Nhưng chẳng phải sự phân chia theo thọ là hợp lý vì chúng có bản chất khác nhau sao? Còn sự phân chia theo trí và hành thì thế nào? Sự phân chia do sự có mặt hay không có mặt của trí và hành cũng chính là sự phân chia do trí và hành tạo ra, giống như sự sung túc hay đói kém là do mưa tạo ra. Do đó, sự phân chia do trí và hành tạo ra được gọi là sự phân chia theo trí và hành, ở đây không có gì mâu thuẫn. 20. ඉදානි සබ්බානිපි කාමාවචරචිත්තානි සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කාමෙ තෙවීසා’’ත්‍යාදි වුත්තං. කාමෙ භවෙ සත්ත අකුසලවිපාකානි, සහෙතුකාහෙතුකානි සොළස කුසලවිපාකානීති එවං තෙවීසති විපාකානි ද්වාදස අකුසලානි, අට්ඨ කුසලානීති පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි වීසති අහෙතුකා තිස්සො සහෙතුකා අට්ඨාති එකාදස කිරියා චාති සබ්බථාපි කුසලාකුසලවිපාකකිරියානං අන්තොගධභෙදෙන චතුපඤ්ඤාසෙව කාලදෙසසන්තානාදිභෙදෙන අනෙකවිධභාවෙපීත්‍යත්ථො. 20. Bây giờ, để trình bày tất cả các tâm dục giới một cách tổng hợp, câu ‘trong cõi dục có hai mươi ba’ v.v... được nói đến. Trong cõi dục, có bảy tâm quả bất thiện, mười sáu tâm quả thiện hữu nhân và vô nhân, như vậy có hai mươi ba tâm quả. Có mười hai tâm bất thiện, tám tâm thiện, (tổng cộng) hai mươi tâm phước và phi phước. Có ba tâm duy tác vô nhân và tám tâm duy tác hữu nhân, (tổng cộng) mười một tâm duy tác. Như vậy, về mọi mặt, theo sự phân chia bao gồm thiện, bất thiện, quả, và duy tác, chỉ có năm mươi bốn tâm, mặc dù chúng có nhiều loại khác nhau do sự phân chia về thời gian, nơi chốn, dòng tâm thức v.v...; đó là ý nghĩa. කාමාවචරසොභනචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về các tâm tịnh quang dục giới đã kết thúc. රූපාවචරචිත්තවණ්ණනා Phần giải về các tâm sắc giới 21. ඉදානි [Pg.91] තදනන්තරුද්දිට්ඨස්ස රූපාවචරස්ස නිද්දෙසක්කමො අනුප්පත්තොති තස්ස ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන පඤ්චධා විභාගං දස්සෙතුං ‘‘විතක්ක…පෙ… සහිත’’න්ත්‍යාදිමාහ. විතක්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ්ච එකග්ගතා චාති ඉමෙහි සහිතං විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං. තත්ථ ආරම්මණං විතක්කෙති සම්පයුත්තධම්මෙ අභිනිරොපෙතීති විතක්කො, සො සහජාතානං ආරම්මණාභිනිරොපනලක්ඛණො, යථා හි කොචි ගාමවාසී පුරිසො රාජවල්ලභං සම්බන්ධිනං මිත්තං වා නිස්සාය රාජගෙහං අනුපවිසති, එවං විතක්කං නිස්සාය චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති. යදි එවං කථං අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං ආරොහතීති? තම්පි විතක්කබලෙනෙව අභිනිරොහති. යථා හි සො පුරිසො පරිචයෙන තෙන විනාපි නිරාසඞ්කො රාජගෙහං පවිසති, එවං පරිචයෙන විතක්කෙන විනාපි අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං අභිනිරොහති. පරිචයොති චෙත්ථ සවිතක්කචිත්තස්ස සන්තානෙ අභිණ්හප්පවත්තිවසෙන නිබ්බත්තා චිත්තභාවනා. අපි චෙත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණං අවිතක්කම්පි වත්ථාරම්මණසඞ්ඝට්ටනබලෙන, දුතියජ්ඣානාදීනි ච හෙට්ඨිමභාවනාබලෙන අභිරොහන්ති. 21. Bây giờ, đã đến thứ tự trình bày về (tâm) sắc giới đã được nêu ra ngay sau đó, để chỉ ra sự phân chia thành năm loại theo sự khác biệt về sự hợp thành của các thiền chi, (ngài) đã nói câu bắt đầu bằng ‘vitakka…pe… sahitaṃ’. ‘Hợp đủ tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm’ (vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ) là hợp đủ với những (chi) này, tức là tầm, tứ, hỷ, lạc, và nhất tâm. Trong đó, ‘tầm’ (vitakka) là (chi pháp) hướng tâm đến đối tượng, đặt các pháp tương ưng vào (đối tượng); nó có trạng thái là đặt các pháp đồng sanh vào đối tượng. Ví như một người dân làng nào đó nhờ vào một người thân cận của vua, là bà con hay bạn bè, mà đi vào cung vua; cũng vậy, tâm nhờ vào tầm mà hướng lên đối tượng. Nếu vậy, làm thế nào tâm không có tầm (avitakka) lại hướng lên đối tượng? Tâm ấy cũng hướng lên nhờ vào sức mạnh của tầm. Ví như người kia, do quen thuộc, dù không có người ấy (dẫn vào) vẫn không ngần ngại đi vào cung vua; cũng vậy, do quen thuộc, dù không có tầm, tâm không có tầm vẫn hướng lên đối tượng. Ở đây, ‘sự quen thuộc’ (paricaya) là sự tu tập của tâm được tạo ra do sự diễn tiến thường xuyên trong dòng tương tục của tâm có tầm. Hơn nữa, ở đây, năm thức (pañcaviññāṇa) dù không có tầm cũng hướng lên (đối tượng) nhờ sức mạnh của sự va chạm giữa vật và cảnh; và các (tâm) thiền thứ hai trở đi cũng hướng lên nhờ sức mạnh của sự tu tập ở bậc dưới. ආරම්මණෙ තෙන චිත්තං විචරතීති විචාරො. සො ආරණනුමජ්ජනලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘අනුසන්ධානතා’’ති (ධ. ස. 8) නිද්දිට්ඨො. එත්ථ ච විචාරතො ඔළාරිකට්ඨෙන, තස්සෙව පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ච පඨමඝණ්ටාභිඝාතො විය චෙතසො පඨමාභිනිපාතො විතක්කො, අනුරවො විය අනුසඤ්චරණං විචාරො. විප්ඵාරවාචෙත්ථ විතක්කො චිත්තස්ස පරිප්ඵන්දනභූතො, ආකාසෙ උප්පතිතුකාමස්ස සකුණස්ස පක්ඛවික්ඛෙපො විය, පදුමාභිමුඛපාතො විය ච ගන්ධානුබන්ධචෙතසා භමරස්ස, සන්තවුත්ති විචාරො චිත්තස්ස නාතිපරිප්ඵන්දනභූතො, ආකාසෙ උප්පතිතස්ස [Pg.92] සකුණස්ස පක්ඛප්පසාරණං විය, පදුමස්ස උපරිභාගෙ පරිබ්භමනං විය ච පදුමාභිමුඛපතිතස්ස භමරස්ස. ‘Tứ’ (vicāra) là (chi pháp) nhờ đó tâm đi lại trên đối tượng. Nó có trạng thái là khảo sát đối tượng. Do đó, nó được chỉ rõ là ‘sự thẩm sát’ (anusandhānatā) (Dhs. 8). Và ở đây, do thô hơn tứ và do đi trước tứ, tầm là sự hướng đến ban đầu của tâm, giống như tiếng chuông vang lên lúc đầu; tứ là sự đi theo sau, giống như tiếng vang dội lại. Ở đây, tầm có sự rung động, là sự chấn động của tâm, giống như con chim muốn bay lên trời đập cánh, và giống như con ong với tâm theo dõi mùi hương lao về phía hoa sen. Tứ có sự diễn tiến êm dịu, là sự không quá chấn động của tâm, giống như con chim đã bay lên trời dang rộng đôi cánh, và giống như con ong đã lao đến hoa sen rồi lượn lờ bên trên hoa sen. පිනයති කායචිත්තං තප්පෙති, වඩ්ඪෙතීති වා පීති, සා සම්පියායනලක්ඛණා, ආරම්මණං කල්ලතො ගහණලක්ඛණාති වුත්තං හොති, සම්පයුත්තධම්මෙ සුඛයතීති සුඛං, තං ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණං සුභොජනරසස්සාදකො රාජා විය. තත්ථ ආරම්මණප්පටිලාභෙ පීතියා විසෙසො පාකටො කන්තාරඛින්නස්ස වනන්තොදකදස්සනෙ විය, යථාලද්ධස්ස අනුභවනෙ සුඛස්ස විසෙසො පාකටො යථාදිට්ඨඋදකස්ස පානාදීසු වියාති. නානාරම්මණවික්ඛෙපාභාවෙන එකං ආරම්මණං අග්ගං ඉමස්සාති එකග්ගං, චිත්තං, තස්ස භාවො එකග්ගතා, සමාධි. සො අවික්ඛෙපලක්ඛණො. තස්ස හි වසෙන සසම්පයුත්තං චිත්තං අවික්ඛිත්තං හොති. ‘Hỷ’ (pīti) là (chi pháp) làm cho thân và tâm vui thích, làm cho thỏa mãn, hay làm cho tăng trưởng. Nó có trạng thái là sự mến thích, có nghĩa là nó có trạng thái nắm bắt đối tượng một cách vui thích. ‘Lạc’ (sukha) là (chi pháp) làm cho các pháp tương ưng được an lạc. Nó có trạng thái là cảm thọ điều khả ái, giống như vị vua thưởng thức hương vị của món ăn ngon. Trong đó, sự khác biệt của hỷ được thể hiện rõ khi đắc được đối tượng, giống như người mệt mỏi trong sa mạc nhìn thấy nước ở bìa rừng. Sự khác biệt của lạc được thể hiện rõ khi cảm thọ những gì đã đắc được, giống như việc uống nước đã được nhìn thấy. Do không có sự phân tán bởi nhiều đối tượng khác nhau, đối tượng duy nhất là cao tột đối với tâm này, nên gọi là ‘nhất tâm’ (ekaggaṃ), tức là tâm. Trạng thái của nó là ‘nhất tâm’ (ekaggatā), tức là định (samādhi). Nó có trạng thái là không tán loạn. Quả vậy, nhờ vào nó mà tâm tương ưng với nó trở nên không bị tán loạn. පඨමඤ්ච දෙසනාක්කමතො චෙව උප්පත්තික්කමතො ච ආදිභූතත්තා තං ඣානඤ්ච ආරම්මණූපනිජ්ඣානතො, පච්චනීකඣාපනතො චාති පඨමජ්ඣානං, විතක්කාදිපඤ්චකං. ඣානඞ්ගසමුදායෙ යෙව හි ඣානවොහාරො නෙමිආදිඅඞ්ගසමුදායෙ රථවොහාරො විය, තථා හි වුත්තං විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 569). පඨමජ්ඣානෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං. Và vì là cái đầu tiên (paṭhama) cả về thứ tự thuyết giảng lẫn thứ tự phát sanh, và nó là thiền (jhāna) do quán chiếu đối tượng và do thiêu đốt các pháp đối nghịch, nên (gọi là) thiền thứ nhất (paṭhamajjhāna), tức là năm (chi) bắt đầu bằng tầm. Quả vậy, danh từ ‘thiền’ chỉ được dùng cho sự tập hợp các thiền chi, giống như danh từ ‘cỗ xe’ được dùng cho sự tập hợp các bộ phận như vành xe v.v... Do đó, trong bộ Phân Tích (Vibhaṅga) có nói rằng: ‘Thiền là tầm, tứ, hỷ, lạc, và nhất tâm của tâm’ (Vibh. 569). Tâm thiện tương ưng với thiền thứ nhất là tâm thiện thiền thứ nhất. කස්මා පන අඤ්ඤෙසු ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගවසෙන වුත්තාති? වුච්චතෙ – උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච. විතක්කො හි ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති. විචාරො අනුප්පබන්ධෙති, පීති චස්ස පීනනං, සුඛඤ්ච උපබ්‍රූහනං කරොති, අථ නං සසම්පයුත්තධම්මං එතෙහි අභිනිරොපනානුප්පබන්ධනපීනනඋපබ්‍රූහනෙහි අනුග්ගහිතා එකග්ගතා සමාධානකිච්චෙන [Pg.93] අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තී එකත්තාරම්මණෙ සමං, සම්මා ච ආධියති. ඉන්ද්‍රියසමතාවසෙන සමං පටිපක්ඛධම්මානං දූරීභාවෙන ලීනුද්ධච්චාභාවෙන සම්මා ච ඨපෙතීති එවමෙතෙ සමෙව උපනිජ්ඣානකිච්චං ආවෙණිකං. කාමච්ඡන්දාදිපටිපක්ඛභාවෙ පන සමාධි කාමච්ඡන්දස්ස පටිපක්ඛො රාගප්පණිධියා උජුපච්චනීකභාවතො. කාමච්ඡන්දවසෙන හි නානාරම්මණෙහි පලොභිතස්ස පරිබ්භමන්තස්ස චිත්තස්ස සමාධානං එකග්ගතාය හොති. පීති බ්‍යාපාදස්ස පාමොජ්ජසභාවත්තා. විතක්කො ථිනමිද්ධස්ස යොනිසො සඞ්කප්පනවසෙන සවිප්ඵාරප්පවත්තිතො සුඛං අවූපසමානුතාපසභාවස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස වූපසන්තසීතලසභාවත්තා. විචාරො විචිකිච්ඡාය ආරම්මණෙ අනුමජ්ජනවසෙන පඤ්ඤාපතිරූපසභාවත්තා. එවං උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගභාවෙන වවත්ථිතාති. යථාහු – Nhưng tại sao, trong khi có các pháp tương ưng khác như xúc v.v..., chỉ có năm pháp này được gọi là thiền chi? Được trả lời rằng: – Do chúng có phận sự quán chiếu, và do là đối nghịch trực tiếp với tham dục v.v... (năm triền cái). Quả vậy, tầm hướng tâm đến đối tượng. Tứ duy trì (tâm) trên đó, hỷ làm cho nó vui thích, và lạc làm cho nó tăng trưởng. Bấy giờ, nhất tâm, được hỗ trợ bởi các phận sự hướng đến, duy trì, làm vui thích, và tăng trưởng này, thực hiện phận sự định tĩnh, đặt chính nó một cách quân bình và đúng đắn trên một đối tượng duy nhất. Nó đặt (tâm) một cách quân bình do sự quân bình của các quyền; và đặt một cách đúng đắn do sự vắng mặt của thụ động và trạo cử vì các pháp đối nghịch đã được loại trừ xa. Như vậy, chính những (pháp) này có phận sự quán chiếu đặc thù. Về phương diện đối nghịch với tham dục v.v..., định là đối nghịch của tham dục, vì nó là pháp trực tiếp chống lại sự hướng đến tham ái. Quả vậy, sự định tĩnh của tâm, vốn lang thang bị lôi cuốn bởi nhiều đối tượng khác nhau do tham dục, được thực hiện bởi nhất tâm. Hỷ (là đối nghịch) của sân hận, do có bản chất hoan hỷ. Tầm (là đối nghịch) của hôn trầm thụy miên, do có sự vận hành mạnh mẽ qua việc tác ý như lý. Lạc (là đối nghịch) của trạo cử hối quá, vốn có bản chất không an tịnh và hối tiếc, do có bản chất an tịnh và mát mẻ. Tứ (là đối nghịch) của hoài nghi, do có bản chất tương tự trí tuệ qua việc khảo sát đối tượng. Như vậy, do có phận sự quán chiếu và do là đối nghịch trực tiếp với tham dục v.v..., chỉ có năm pháp này được xác lập là thiền chi. Như có lời nói rằng: ‘‘උපනිජ්ඣානකිච්චත්තා, කාමාදිපටිපක්ඛතො; සන්තෙසුපි ච අඤ්ඤෙසු, පඤ්චෙව ඣානසඤ්ඤිතා’’ති. ‘Do phận sự quán chiếu, do đối nghịch tham dục v.v...; Dù có các pháp khác, chỉ năm pháp được gọi là thiền.’ උපෙක්ඛා පනෙත්ත සන්තවුත්තිසභාවත්තා සුඛෙව අන්තොගධාති දට්ඨබ්බං. තෙනාහු – Tuy nhiên, ở đây, cần phải hiểu rằng xả, do có bản chất diễn tiến êm dịu, được bao gồm trong chính lạc. Do đó, có lời nói rằng: ‘‘උපෙක්ඛා සන්තවුත්තිත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති. (විභ. අට්ඨ. 232; විසුද්ධි. 2.644); ‘Do có trạng thái an tịnh, nên xả được gọi là lạc’. පහානඞ්ගාදිවසෙන පනස්ස විසෙසො උපරි ආවි භවිස්සති, තථා අරූපාවචරලොකුත්තරෙසුපි ලබ්භමානකවිසෙසො. අථෙත්ථ කාමාවචරකුසලෙසු විය සඞ්ඛාරභෙදො කස්මා න ගහිතො. ඉදම්පි හි කෙවලං සමථානුයොගවසෙන පටිලද්ධං සසඞ්ඛාරිකං, මග්ගාධිගමවසෙන පටිලද්ධං අසඞ්ඛාරිකන්ති සක්කා වත්තුන්ති? නයිදමෙවං මග්ගාධිගමවසෙනසත්තිතො පටිලද්ධස්සාපි අපරභාගෙ පරිකම්මවසෙනෙව උප්පජ්ජනතො, තස්මා සබ්බස්සපි ඣානස්ස පරිකම්මසඞ්ඛාතපුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙන [Pg.94] විනා කෙවලං අධිකාරවසෙන අනුප්පජ්ජනතො ‘‘අසඞ්ඛාරික’’න්තිපි, අධිකාරෙන ච විනා කෙවලං පරිකම්මාභිසඞ්ඛාරෙනෙව අනුප්පජ්ජනතො ‘‘සසඞ්ඛාරික’’න්තිපි න සක්කා වත්තුන්ති. අථ වා පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙනෙව උප්පජ්ජමානස්ස න කදාචි අසඞ්ඛාරිකභාවො සම්භවතීති ‘‘අසඞ්ඛාරික’’න්ති ච බ්‍යභිචාරාභාවතො ‘‘සසඞ්ඛාරික’’න්ති ච න වුත්තන්ති. Còn sự đặc biệt của tâm này do bởi các chi đoạn trừ v.v... sẽ được hiển nhiên ở phần trên, cũng tương tự như sự đặc biệt có được ở các (tâm) vô sắc giới và siêu thế. Lại nữa, ở đây tại sao không đề cập đến sự phân loại về hành (saṅkhāra) giống như trong các thiện tâm Dục giới? Phải chăng có thể nói rằng: ‘Tâm này được thành tựu chỉ do bởi sự thực hành chỉ tịnh là hữu trợ (sasaṅkhārika), và được thành tựu do bởi sự chứng đắc đạo quả là vô trợ (asaṅkhārika)’? Điều này không phải như vậy, bởi vì (thiền) đã được thành tựu do năng lực chứng đắc đạo quả, về sau cũng chỉ sanh khởi do bởi sự chuẩn bị (parikamma). Do đó, vì tất cả thiền không sanh khởi chỉ do bởi năng lực của sự tích lũy (adhikāra) mà không có sự cố ý trước được gọi là sự chuẩn bị, nên không thể gọi là ‘vô trợ’; và vì không sanh khởi chỉ do bởi sự cố ý chuẩn bị mà không có sự tích lũy, nên không thể gọi là ‘hữu trợ’. Hoặc giả, vì (thiền) chỉ sanh khởi do bởi sự cố ý trước nên trạng thái vô trợ không bao giờ có thể xảy ra. Do đó, vì không có sự sai khác nên không được gọi là ‘vô trợ’ và cũng không được gọi là ‘hữu trợ’. පි-සද්දෙන චෙත්ථ චතුක්කපඤ්චකනයවසෙන සුද්ධිකනවකො, තඤ්ච දුක්ඛප්පටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදුක්ඛප්පටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤාසුඛප්පටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාසුඛප්පටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤාවසෙන පටිපදාචතුක්කෙන යොජෙත්වා දෙසිතත්තා චත්තාරො නවකා, පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණං, අප්පමාණං පරිත්තාරම්මණං, අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණන්ති ආරම්මණචතුක්කෙන යොජිතත්තා චත්තාරො නවකා, ‘‘දුක්ඛප්පටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, දුක්ඛප්පටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණ’’න්ත්‍යාදිනා ආරම්මණප්පටිපදාමිස්සකනයවසෙන සොළස නවකාති පඤ්චවීසති නවකාති එවමාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති. Và ở đây, do từ ‘pi’ (cũng), (nên) bao gồm bộ chín thuần túy theo phương pháp tứ thiền và ngũ thiền. Và bộ chín ấy, do được thuyết giảng bằng cách kết hợp với bốn loại đạo lộ (paṭipadā) là: khổ hành đạo trì độn thắng trí, khổ hành đạo tốc thắng trí, lạc hành đạo trì độn thắng trí, lạc hành đạo tốc thắng trí, nên có bốn bộ chín. Do được kết hợp với bốn loại đối tượng (ārammaṇa) là: hữu hạn (thiền) với đối tượng hữu hạn, hữu hạn với đối tượng vô lượng, vô lượng với đối tượng hữu hạn, vô lượng với đối tượng vô lượng, nên có bốn bộ chín. Theo phương pháp kết hợp đối tượng và đạo lộ như: ‘khổ hành đạo trì độn thắng trí, hữu hạn (thiền), đối tượng hữu hạn; khổ hành đạo trì độn thắng trí, hữu hạn (thiền), đối tượng vô lượng’ v.v..., có mười sáu bộ chín. Như vậy, (từ ‘pi’) bao gồm các sự phân loại như hai mươi lăm bộ chín v.v... 22. ඣානවිසෙසෙන නිබ්බත්තිතවිපාකො එකන්තතො තංතංඣානසදිසොවාති විපාකං ඣානසදිසමෙව විභත්තං. ඉමමෙව හි අත්ථං දීපෙතුං භගවතා විපාකනිද්දෙසෙපි කුසලං උද්දිසිත්වාව තදනන්තරං මහග්ගතලොකුත්තරවිපාකා විභත්තා. 22. Quả được tạo ra bởi một thiền đặc biệt thì hoàn toàn tương tự với chính thiền đó, do vậy quả được phân loại giống hệt như thiền. Thật vậy, để làm sáng tỏ chính ý nghĩa này, trong phần giải về quả, Đức Thế Tôn sau khi đã chỉ ra (tâm) thiện, ngay sau đó đã phân loại các quả đáo đại và siêu thế. 25. රූපාවචරමානසං ඣානභෙදෙන පඤ්චහි චතූහි තීහි ද්වීහි පුන ද්වීහි ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගභෙදෙන පඤ්චධා පඤ්චඞ්ගිකං චතුරඞ්ගිකං තිවඞ්ගිකං දුවඞ්ගිකං පුන දුවඞ්ගිකන්ති පඤ්චවිධං හොති අවිසෙසෙන, පුන තං පුඤ්ඤපාකකිරියානං පච්චෙකං පඤ්චන්නං පඤ්චන්නං භෙදා පඤ්චදසධා භවෙත්‍යත්ථො. 25. Tâm Sắc giới, do sự phân loại thiền, qua sự khác biệt trong việc tương ưng với năm, bốn, ba, hai, và lại hai thiền chi, một cách tổng quát có năm loại là: (tâm) có năm chi, có bốn chi, có ba chi, có hai chi, và lại có hai chi. Lại nữa, ý nghĩa là, tâm ấy trở thành mười lăm loại do sự phân chia thành năm loại cho mỗi tâm thiện, quả, và duy tác. රූපාවචරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần mô tả về tâm Sắc giới đã hoàn tất. අරූපාවචරචිත්තවණ්ණනා Phần mô tả về tâm Vô sắc giới 26. ඉදානි [Pg.95] අරූපාවචරං ආරම්මණභෙදෙන චතුධා විභජිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආකාසානඤ්චායතනා’’තිආදි. තත්ථ උප්පාදාදිඅන්තරහිතතාය නාස්ස අන්තොති අනන්තං, ආකාසඤ්ච තං අනන්තඤ්චාති ආකාසානන්තං, කසිණුග්ඝාටිමාකාසො. ‘‘අනන්තාකාස’’න්ති ච වත්තබ්බෙ ‘‘අග්‍යාහිතො’’ත්‍යාදීසු විය විසෙසනස්ස පරනිපාතවසෙන ‘‘ආකාසානන්ත’’න්ති වුත්තං. ආකාසානන්තමෙව ආකාසානඤ්චං සකත්ථෙ භාවපච්චයවසෙන. ආකාසානඤ්චමෙව ආයතනං සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස අධිට්ඨානට්ඨෙන දෙවානං දෙවායතනං වියාති ආකාසානඤ්චායතනං. තස්මිං අප්පනාප්පත්තං පඨමාරුප්පජ්ඣානම්පි ඉධ ‘‘ආකාසානඤ්චායතන’’න්ති වුත්තං යථා පථවීකසිණාරම්මණං ඣානං ‘‘පථවීකසිණ’’න්ති. අථ වා ආකාසානඤ්චං ආයතනං අස්සාති ආකාසානඤ්චායතනං, ඣානං, තෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තං. 26. Bây giờ, để trình bày (tâm) Vô sắc giới được phân chia làm bốn loại theo sự khác biệt về đối tượng, ngài (chú giải) nói: ‘Không Vô Biên Xứ’ v.v... Trong đó, do không có sự kết thúc như khởi đầu v.v..., nên gọi là vô biên (ananta). Hư không và cái vô biên ấy là không vô biên (ākāsānanta), tức là hư không do sự dở bỏ biến xứ. Và khi đáng lẽ phải nói là ‘anantākāsa’, thì lại nói là ‘ākāsānanta’ do sự đặt tính từ ở sau, giống như trong các trường hợp ‘agyāhito’ v.v... Chính không vô biên là không vô biên xứ (ākāsānañcaṃ) do hậu tố chỉ về trạng thái trong ý nghĩa của chính nó. Chính không vô biên xứ là xứ (āyatana) vì là nền tảng cho thiền và các pháp tương ưng của nó, giống như thiên cung (devāyatana) của chư thiên; do đó gọi là Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatana). Ở đây, thiền Vô sắc thứ nhất đã đạt đến an chỉ trong đối tượng ấy cũng được gọi là ‘Không Vô Biên Xứ’, giống như thiền có đối tượng là biến xứ đất được gọi là ‘biến xứ đất’. Hoặc giả, Không Vô Biên Xứ là thiền có không vô biên xứ làm nền tảng; tâm thiện tương ưng với nó là tâm thiện Không Vô Biên Xứ. විඤ්ඤාණමෙව අනන්තං විඤ්ඤාණානන්තං, පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි උප්පාදාදිඅන්තවන්තම්පි අනන්තාකාසෙ පවත්තනතො අත්තානං ආරබ්භ පවත්තාය භාවනාය උප්පාදාදිඅන්තං අග්ගහෙත්වා අනන්තතො ඵරණවසෙන පවත්තනතො ච ‘‘අනන්ත’’න්ති වුච්චති. විඤ්ඤාණානන්තමෙව විඤ්ඤාණඤ්චං ආකාරස්ස රස්සත්තං, න-කාරස්ස ලොපඤ්ච කත්වා. දුතියාරුප්පවිඤ්ඤාණෙන වා අඤ්චිතබ්බං පාපුණිතබ්බන්ති විඤ්ඤාණඤ්චං, තදෙව ආයතනං දුතියාරුප්පස්ස අධිට්ඨානත්තාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. සෙසං පුරිමසමං. Chính thức là vô biên nên gọi là thức vô biên (viññāṇānanta), tức là thức của thiền Vô sắc thứ nhất. Thật vậy, mặc dù (thức ấy) có sự kết thúc như khởi đầu v.v..., nhưng vì nó diễn tiến trong không gian vô biên, và vì nó diễn tiến bằng cách biến mãn vô hạn mà không nắm bắt sự khởi đầu hay kết thúc trong pháp tu tiến hành bằng cách lấy chính nó làm đối tượng, nên được gọi là ‘vô biên’. Chính thức vô biên là thức vô biên xứ (viññāṇañcaṃ), do rút ngắn nguyên âm ‘ā’ và loại bỏ phụ âm ‘na’. Hoặc, vì nó cần được đạt đến hay chứng ngộ bởi thức Vô sắc thứ hai, nên gọi là thức vô biên xứ (viññāṇañcaṃ). Chính nó là xứ (āyatana) vì là nền tảng cho thiền Vô sắc thứ hai, do đó gọi là Thức Vô Biên Xứ (viññāṇañcāyatana). Phần còn lại tương tự như trước. නාස්ස [Pg.96] පඨමාරුප්පස්ස කිඤ්චනං අප්පමත්තකං අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි අවසිට්ඨං අත්ථීති අකිඤ්චනං, තස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං, පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවො. තදෙව ආයතනන්ත්‍යාදි පුරිමසදිසං. Vì không có bất cứ cái gì (kiñcanaṃ), dù chỉ một chút, cho đến cả một khoảnh khắc hoại diệt, còn sót lại của thức Vô sắc thứ nhất ấy, nên gọi là vô sở hữu (akiñcanaṃ). Trạng thái của nó là vô sở hữu xứ (ākiñcaññaṃ), tức là sự không có của thức Vô sắc thứ nhất. Chính nó là xứ (āyatana) v.v..., tương tự như phần trước. ඔළාරිකාය සඤ්ඤාය අභාවතො, සුඛුමාය ච සඤ්ඤාය අත්ථිතාය නෙවස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස සඤ්ඤා අත්ථි, නාපි අසඤ්ඤං අවිජ්ජමානසඤ්ඤන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤං, චතුත්ථාරුප්පජ්ඣානං. දීඝං කත්වා පන ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤමෙව ආයතනං මනායතනධම්මායතනපරියාපන්නත්තාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. අථ වා සඤ්ඤාව විපස්සනාය ගොචරභාවං ගන්ත්වා නිබ්බෙදජනනසඞ්ඛාතස්ස පටුසඤ්ඤාකිච්චස්ස අභාවතො නෙවසඤ්ඤා ච උණ්හොදකෙ තෙජොධාතු විය සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා න අසඤ්ඤාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා, සා එව ආයතනං ඉමස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස නිස්සයාදිභාවතොති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. සඤ්ඤාවසෙන චෙත්ථ ඣානූපලක්ඛණං නිදස්සනමත්තං. වෙදනාදයොපි හි තස්මිං ඣානෙ නෙවවෙදනානාවෙදනාදිකායෙවාති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලචිත්තං. පි-සද්දෙන චෙත්ථ ආරම්මණප්පටිපදාමිස්සකනයවසෙන සොළසක්ඛත්තුකදෙසනං (ධ. ස. 265-268), අඤ්ඤම්පි ච පාළියං ආගතනයභෙදං සඞ්ගණ්හාති. Do sự vắng mặt của tưởng thô thiển và do sự hiện hữu của tưởng vi tế, nên đối với pháp tương ưng này, không phải là có tưởng, cũng không phải là vô tưởng vì tưởng không phải không hiện hữu, nên gọi là phi tưởng phi phi tưởng, tức là thiền vô sắc thứ tư. Tuy nhiên, khi nói dài ra thì được gọi là ‘nevasaññānāsañña’. Chính phi tưởng phi phi tưởng là xứ vì được bao gồm trong ý xứ và pháp xứ, nên gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Hoặc là, chính tưởng khi trở thành đối tượng của minh sát, do không có phận sự của tưởng sắc bén gọi là sự phát sinh nhàm chán, nên là phi tưởng; và do hiện hữu một cách vi tế như là phần còn lại của các hành, giống như hỏa đại trong nước nóng, nên không phải là vô tưởng, do đó gọi là phi tưởng phi phi tưởng. Chính nó là xứ của thiền này và các pháp tương ưng với nó, vì là nền tảng v.v..., nên gọi là Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Ở đây, việc chỉ rõ tầng thiền bằng tưởng chỉ là một ví dụ. Vì thọ v.v... trong tầng thiền ấy cũng là phi thọ phi phi thọ v.v... Tâm thiện tương ưng với Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ là tâm thiện Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Ở đây, với từ ‘pi’, bao gồm cả bài thuyết giảng mười sáu lần theo phương pháp hỗn hợp về đối tượng và con đường (Pháp Tụ 265-268), và cũng bao gồm cả các phương pháp khác đã được trình bày trong kinh điển Pāli. 30. ආරම්මණානං අතික්කමිතබ්බානං, කසිණාකාසවිඤ්ඤාණතදභාවසඞ්ඛාතානං ආලම්බිතබ්බානඤ්ච ආකාසාදිචතුන්නං ගොචරානං පභෙදෙන ආරුප්පමානසං චතුබ්බිධං හොති. තඤ්හි යථාක්කමං පඤ්චමජ්ඣානාරම්මණං කසිණනිමිත්තං අතික්කම්ම තදුග්ඝාටෙන ලද්ධං ආකාසමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තත්ථ පවත්තං විඤ්ඤාණමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තදභාවභූතං අකිඤ්චනභාවමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තත්ථ පවත්තං තතියාරුප්පවිඤ්ඤාණමාලම්බිත්වා [Pg.97] පවත්තති, න පන රූපාවචරකුසලං විය පුරිමපුරිමඅඞ්ගාතික්කමවසෙන පුරිමපුරිමස්සාපි ආරම්මණං ගහෙත්වා. තෙනාහු ආචරියා – 30. Tâm vô sắc có bốn loại do sự phân biệt của các đối tượng: những đối tượng cần được vượt qua, tức là kasina, không gian, thức, và sự không có của nó; và bốn cảnh giới cần được nắm bắt làm đối tượng, bắt đầu từ không gian. Thật vậy, tâm ấy tuần tự tiến hành bằng cách: vượt qua đối tượng của thiền thứ năm là kasina nimitta, lấy không gian có được do sự loại bỏ kasina ấy làm đối tượng; rồi vượt qua cả đối tượng ấy, lấy thức đã khởi lên ở đó làm đối tượng; rồi vượt qua cả đối tượng ấy, lấy trạng thái không có gì là sự vắng mặt của thức ấy làm đối tượng; rồi vượt qua cả đối tượng ấy, lấy thức của thiền vô sắc thứ ba đã khởi lên ở đó làm đối tượng. Chứ không giống như tâm thiện sắc giới, tiến hành bằng cách vượt qua các chi thiền trước đó mà vẫn có thể lấy đối tượng của tầng thiền trước. Vì thế, các vị Luận sư đã nói – ‘‘ආරම්මණාතික්කමතො, චතස්සොපි භවන්තිමා; අඞ්ගාතික්කමමෙතාසං, න ඉච්ඡන්ති විභාවිනො’’ති; (ධ. ස. අට්ඨ. 268); ‘Bốn thiền này phát sinh, do việc vượt qua đối tượng; Các bậc hiền trí không chấp nhận, việc vượt qua các chi thiền của chúng.’ (Chú giải Pháp Tụ 268); අරූපාවචරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về tâm vô sắc giới đã kết thúc. සොභනචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về tâm tịnh quang đã kết thúc. ලොකුත්තරචිත්තවණ්ණනා Phần giải về tâm siêu thế 31. ඉදානි ලොකුත්තරකුසලං චතුමග්ගයොගතො, ඵලඤ්ච තදනුරූපප්පවත්තියා චතුධා විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සොතාපත්තිමග්ගචිත්ත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. නිබ්බානං පතිසවනතො උපගමනතො, නිබ්බානමහාසමුද්දනින්නතාය සොතසදිසත්තා වා ‘‘සොතො’’ති වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, තස්ස ආපත්ති ආදිතො පජ්ජනං පාපුණනං පඨමසමන්නාගමො සොතාපත්ති ආ-උපසග්ගස්ස ආදිකම්මනි පවත්තනතො. නිබ්බානං මග්ගෙති, නිබ්බානත්ථිකෙහි වා මග්ගීයති, කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති වා මග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං මග්ගචිත්තං, සොතාපත්තියා ලද්ධං මග්ගචිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං. අථ වා අරියමග්ගසොතස්ස ආදිතො පජ්ජනං එතස්සාති සොතාපත්ති, පුග්ගලො, තස්ස මග්ගො සොතාපත්තිමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං. 31. Bây giờ, để trình bày tâm thiện siêu thế được phân chia làm bốn theo sự hợp thành của bốn đạo, và quả cũng được phân chia làm bốn theo sự vận hành tương ứng, nên câu ‘tâm Dự Lưu Đạo’ v.v... đã được nói đến. Thánh đạo tám ngành được gọi là ‘dòng’ (soto) vì nó chảy đến, đi đến Niết Bàn, hoặc vì nó giống như một dòng chảy hướng về đại dương Niết Bàn. Sự nhập vào (āpatti) dòng ấy, tức là sự đi vào, sự đạt đến, sự thành tựu lần đầu tiên, gọi là Dự Lưu (sotāpatti), do tiếp đầu ngữ ‘ā-’ có nghĩa là bắt đầu. Đạo (maggo) là vì nó tìm cầu Niết Bàn, hoặc được những người mong cầu Niết Bàn tìm kiếm, hoặc nó đi tới trong khi diệt trừ các phiền não. Tâm tương ưng với đạo là tâm đạo. Tâm đạo có được nhờ sự nhập lưu là tâm Dự Lưu Đạo. Hoặc là, người nào có sự đi vào dòng Thánh đạo từ ban đầu, người ấy là bậc Dự Lưu (sotāpatti), một cá nhân; đạo của vị ấy là đạo Dự Lưu; tâm tương ưng với đạo ấy là tâm Dự Lưu Đạo. සකිං එකවාරං පටිසන්ධිවසෙන ඉමං මනුස්සලොකං ආගච්ඡතීති සකදාගාමී, ඉධ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී, ඉධ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, ඉධ පත්වා තත්ථ නිබ්බත්තිත්වා ඉධ පරිනිබ්බායීති පඤ්චසු සකදාගාමීසු පඤ්චමකො ඉධාධිප්පෙතො. සො හි ඉතො [Pg.98] ගන්ත්වා පුන සකිං ඉධ ආගච්ඡතීති. තස්ස මග්ගො සකදාගාමිමග්ගො. කිඤ්චාපි මග්ගසමඞ්ගිනො තථාගමනාසම්භවතො ඵලට්ඨොයෙව සකදාගාමී නාම, තස්ස පන කාරණභූතො පුරිමුප්පන්නො මග්ගො මග්ගන්තරාවච්ඡෙදනත්ථං ඵලට්ඨෙන විසෙසෙත්වා වුච්චති ‘‘සකදාගාමිමග්ගො’’ති. එවං අනාගාමිමග්ගොති. සකදාගාමිමග්ගෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සකදාගාමිමග්ගචිත්තං. Vị nào trở lại cõi người này một lần duy nhất qua sự tái sanh, vị ấy là bậc Nhất Lai (sakadāgāmī). Trong năm loại bậc Nhất Lai – (1) đạt quả ở đây và nhập Niết Bàn ở đây, (2) đạt quả ở đó và nhập Niết Bàn ở đó, (3) đạt quả ở đây và nhập Niết Bàn ở đó, (4) đạt quả ở đó và nhập Niết Bàn ở đây, (5) đạt quả ở đây, tái sanh ở đó rồi nhập Niết Bàn ở đây – thì loại thứ năm được nói đến ở đây. Vị ấy, sau khi đi từ đây, lại trở về đây một lần nữa. Đạo của vị ấy là đạo Nhất Lai. Mặc dù người đang trong sát-na đạo không thể trở lại như vậy, và chỉ có bậc ở quả vị mới được gọi là Nhất Lai, nhưng đạo đã sanh trước đó, là nguyên nhân, được gọi đặc biệt bằng tên của bậc ở quả vị để phân biệt với các đạo khác, nên được gọi là ‘đạo Nhất Lai’. Tương tự như vậy đối với đạo Bất Lai. Tâm tương ưng với đạo Nhất Lai là tâm Nhất Lai Đạo. පටිසන්ධිවසෙන ඉමං කාමධාතුං න ආගච්ඡතීති අනාගාමී, තස්ස මග්ගො අනාගාමිමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අනාගාමිමග්ගචිත්තං. අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන පූජාවිසෙසං අරහතීති අරහා, අථ වා කිලෙසසඞ්ඛාතා අරයො, සංසාරචක්කස්ස වා අරා කිලෙසා හතා අනෙනාති අරහා, පාපකරණෙ රහාභාවතො වා අරහා, අට්ඨමකො අරියපුග්ගලො, තස්ස භාවො අරහත්තං, චතුත්ථඵලස්සෙතං අධිවචනං, තස්ස ආගමනභූතො මග්ගො අරහත්තමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අරහත්තමග්ගචිත්තං. Vị nào không trở lại cõi Dục này qua sự tái sanh, vị ấy là bậc Bất Lai (anāgāmī); đạo của vị ấy là đạo Bất Lai; tâm tương ưng với đạo ấy là tâm Bất Lai Đạo. Vị nào xứng đáng (arahati) nhận sự cúng dường đặc biệt vì là bậc đáng thọ nhận tối thượng, vị ấy là bậc A-la-hán (arahā). Hoặc là, vị nào đã diệt trừ (hatā) được kẻ thù (arayo) là các phiền não, hoặc đã bẻ gãy các căm xe (arā) của bánh xe luân hồi là các phiền não, vị ấy là bậc A-la-hán. Hoặc là, vị nào không có nơi kín đáo (rahābhāvato) để làm điều ác, vị ấy là bậc A-la-hán. Vị ấy là bậc Thánh nhân thứ tám. Trạng thái của vị ấy là A-la-hán quả (arahattaṃ), đây là một tên gọi khác của quả vị thứ tư. Đạo đưa đến quả vị ấy là đạo A-la-hán; tâm tương ưng với đạo ấy là tâm A-la-hán Đạo. පි-සද්දෙන එකෙකස්ස මග්ගස්ස නයසහස්සවසෙන චතුන්නං චතුසහස්සභෙදං සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 206; විභ. අට්ඨ. 206-214) ආගතං සට්ඨිසහස්සභෙදං නයං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන අනෙකවිධත්තම්පි සඞ්ගණ්හාති. තත්ථායං නයසහස්සමත්තපරිදීපනා, කථං? සොතාපත්තිමග්ගො තාව ඣානනාමෙන පටිපදාභෙදං අනාමසිත්වා කෙවලං සුඤ්ඤතො අප්පණිහිතොති ද්විධා විභත්තො, පුන පටිපදාචතුක්කෙන යොජෙත්වා පච්චෙකං චතුධා විභත්තොති එවං ඣානනාමෙන දසධා විභත්තො. තථා මග්ගසතිපට්ඨානසම්මප්පධානඉද්ධිපාදඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගසච්චසමථධම්මඛන්ධආයතනධාතුආහාරඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාචිත්තනාමෙහිපි පච්චෙකං දසදසාකාරෙහි විභත්තො තථා තථා බුජ්ඣනකානං පුග්ගලානං වසෙන. තස්මා [Pg.99] ඣානවසෙන දසමග්ගාදීනං එකූනවීසතියා වසෙන දස දසාති වීසතියා ඨානෙසු ද්වෙ නයසතානි හොන්ති. පුන තානි චතූහි අධිපතීහි යොජෙත්වා පච්චෙකං චතුධා විභත්තානීති එවං අධිපතීහි අමිස්සෙත්වා ද්වෙ සතානි, මිස්සෙත්වා අට්ඨ සතානීති සොතාපත්තිමග්ගෙ නයසහස්සං හොති, තථා සකදාගාමිමග්ගාදීසුපි. Do từ ngữ ‘pi’ (cũng), nên kể luôn cả tính chất đa dạng theo phương pháp đã được nói đến bên dưới, tức là phương pháp có sáu mươi ngàn loại đã được đề cập trong Saccavibhaṅga (Phân Tích Về Sự Thật), với sự phân chia thành bốn ngàn loại cho bốn đạo quả, theo cách một ngàn phương pháp cho mỗi đạo. Ở đây, đây là sự trình bày về một ngàn phương pháp. Như thế nào? Trước hết, Tu-đà-hoàn đạo, không đề cập đến sự phân chia theo pháp hành (paṭipadā), chỉ được chia làm hai là tánh không (suññata) và vô nguyện (appaṇihita). Sau đó, khi kết hợp với tứ hành đạo (paṭipadācatukka), mỗi loại lại được chia làm bốn, như vậy được chia thành mười loại theo tên gọi thiền (jhāna). Tương tự, tùy theo các cá nhân đang giác ngộ, đạo ấy cũng được chia thành mười cách theo mỗi tên gọi: đạo, niệm xứ, chánh cần, thần túc, căn, lực, giác chi, đế, tịnh chỉ, pháp, uẩn, xứ, giới, vật thực, xúc, thọ, tưởng, tư, và tâm. Do đó, theo thiền có mười; theo mười chín loại còn lại bắt đầu từ đạo, mỗi loại có mười, như vậy ở hai mươi chỗ có hai trăm phương pháp. Kế đến, khi kết hợp chúng với bốn trưởng (adhipati), mỗi loại lại được chia làm bốn. Như vậy, không kết hợp với trưởng thì có hai trăm, kết hợp vào thì có tám trăm. Do đó, trong Tu-đà-hoàn đạo có một ngàn phương pháp. Tương tự cũng vậy đối với Tư-đà-hàm đạo và các đạo khác. 32. සොතාපත්තියා ලද්ධං, සොතාපත්තිස්ස වා ඵලචිත්තං විපාකභූතං චිත්තං සොතාපත්තිඵලචිත්තං. අරහත්තඤ්ච තං ඵලචිත්තඤ්චාති අරහත්තඵලචිත්තං. 32. Tâm quả Tu-đà-hoàn (sotāpattiphalacittaṃ) là tâm đã được thành tựu bởi quả vị Tu-đà-hoàn, hoặc là tâm quả của bậc Tu-đà-hoàn, là tâm đã trở thành quả dị thục. Tâm quả A-la-hán (arahattaphalacittaṃ) là A-la-hán quả và tâm quả ấy. 34. චතුමග්ගප්පභෙදෙනාති ඉන්ද්‍රියානං අපාටවපාටවතරතමභෙදෙන භින්නසාමත්ථියතාය සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසානං නිරවසෙසප්පහානං කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුභාවාපාදනං තෙසමෙව නිරවසෙසප්පහානං රූපාරූපරාගමානුද්ධච්චාවිජ්ජානං අනවසෙසප්පහානන්ති එවං සංයොජනප්පහානවසෙන චතුබ්බිධානං සොතාපත්තිමග්ගාදීනං අට්ඨඞ්ගිකමග්ගානං සම්පයොගභෙදෙන චතුමග්ගසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරකුසලං චතුධා හොති, විපාකං පන තස්සෙව කුසලස්ස ඵලත්තා තදනුරූපතො තථා චතුධාති එවං අනුත්තරං අත්තනො උත්තරිතරාභාවෙන අනුත්තරසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරං චිත්තං අට්ඨධා මතන්ති යොජනා. 34. Do sự phân chia của bốn đạo: Do năng lực khác nhau tùy theo sự sai khác về mức độ nhạy bén hay không nhạy bén của các căn, nên có sự đoạn trừ hoàn toàn thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ; sự làm cho suy yếu dục ái và sân hận; sự đoạn trừ hoàn toàn chính những pháp ấy; và sự đoạn trừ hoàn toàn sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử, và vô minh. Như vậy, do sự đoạn trừ các kiết sử, thiện siêu thế được gọi là bốn đạo, tức là bốn loại đạo Tu-đà-hoàn v.v... thuộc bát chi thánh đạo, được chia làm bốn loại do sự khác biệt về tương ưng. Còn quả, vì là kết quả của chính thiện đó, nên cũng tương ứng chia làm bốn. Như vậy, nên hiểu rằng tâm siêu thế vô thượng, được gọi là vô thượng vì không có gì cao hơn nó, được xem là có tám loại. කිරියානුත්තරස්ස පන අසම්භවතො ද්වාදසවිධතා න වුත්තා. කස්මා පන තස්ස අසම්භවොති? මග්ගස්ස එකචිත්තක්ඛණිකත්තා. යදි හි මග්ගචිත්තං පුනප්පුනං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තදුප්පත්තියා කිරියභාවො සක්කා වත්තුං. තං පන කිලෙසසමුච්ඡෙදකවසෙනෙව උපලභිතබ්බතො එකවාරප්පවත්තෙනෙව ච තෙන අසනිසම්පාතෙන විය තරුආදීනං සමූලවිද්ධංසනස්ස තංතංකිලෙසානං අච්චන්තං අප්පවත්තියා සාධිතත්තා පුන උප්පජ්ජමානෙපි කාතබ්බාභාවතො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථඤ්ච ඵලසමාපත්තියා එව [Pg.100] නිබ්බානාරම්මණවසෙන පවත්තනතො න කදාචි සෙක්ඛානං අසෙක්ඛානං වා උප්පජ්ජති. තස්මා නත්ථි සබ්බථාපි ලොකුත්තරකිරියචිත්තන්ති. Tuy nhiên, sự phân chia thành mười hai loại không được nói đến vì không thể có tâm duy tác vô thượng. Nhưng tại sao lại không thể có? Vì đạo chỉ tồn tại trong một sát-na tâm. Nếu tâm đạo có thể khởi lên nhiều lần, sự khởi lên đó có thể được gọi là trạng thái duy tác. Nhưng tâm ấy chỉ có được với mục đích đoạn trừ phiền não, và chỉ diễn ra một lần duy nhất. Bởi vì chỉ với một lần khởi lên đó, giống như một tia sét phá hủy cây cối tận gốc rễ, sự không khởi lên hoàn toàn của các phiền não tương ứng đã được thành tựu, nên dù có khởi lên lần nữa cũng không có gì để làm. Và vì mục đích trú lạc trong hiện tại, chỉ có sự nhập quả thiền (phalasamāpatti) với Niết-bàn làm đối tượng mới diễn ra, nên nó không bao giờ khởi lên cho các bậc hữu học (sekha) hay vô học (asekkha). Do đó, hoàn toàn không có tâm duy tác siêu thế. ලොකුත්තරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về tâm siêu thế đã kết thúc. චිත්තගණනසඞ්ගහවණ්ණනා Phần giải về tóm lược sự đếm các loại tâm 35. ‘‘ද්වාදසාකුසලානෙව’’න්ත්‍යාදි යථාවුත්තානං චතුභූමිකචිත්තානං ගණනසඞ්ගහො. 35. Câu ‘Mười hai tâm bất thiện...’ và các câu tiếp theo là phần tóm lược sự đếm các loại tâm thuộc bốn cõi như đã được trình bày. 36. එවං ජාතිවසෙන සඞ්ගහං දස්සෙත්වා පුන භූමිවසෙන දස්සෙතුං ‘‘චතුපඤ්ඤාසධා කාමෙ’’ත්‍යාදි වුත්තං. කාමෙ භවෙ චිත්තානි චතුපඤ්ඤාසධා ඊරයෙ, රූපෙ භවෙ පන්නරස ඊරයෙ, ආරුප්පෙ භවෙ ද්වාදස ඊරයෙ, අනුත්තරෙ පන නවවිධෙ ධම්මසමුදායෙ චිත්තානි අට්ඨධා ඊරයෙ, කථෙය්‍යාත්‍යත්ථො. එත්ථ ච කාමතණ්හාදිවිසයභාවෙන කාමභවාදිපරියාපන්නානි චිත්තානි සකසකභූමිතො අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානානිපි කාමභවාදීසු චිත්තානීති වුත්තානි, යථා මනුස්සිත්ථියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තොපි තිරච්ඡානගතො තිරච්ඡානයොනිපරියාපන්නත්තා තිරච්ඡානෙස්වෙව සඞ්ගය්හති. කත්ථචි අපරියාපන්නානි නවවිධලොකුත්තරධම්මසමූහෙකදෙසභූතානි ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ත්‍යාදීසු විය අනුත්තරෙ චිත්තානීති වුත්තානි. අථ වා ‘‘කාමෙ, රූපෙ’’ති ච උත්තරපදලොපනිද්දෙසො. අරූපෙ භවානි ආරුප්පානි. නත්ථි එතෙසං උත්තරං චිත්තන්ති අනුත්තරානීති උපයොගබහුවචනවසෙන කාමෙ කාමාවචරානි චිත්තානි චතුපඤ්ඤාසධා ඊරයෙ, රූපෙ රූපාවචරානි චිත්තානි පන්නරස ඊරයෙ, ආරුප්පෙ ආරුප්පානි චිත්තානි ද්වාදස ඊරයෙ. අනුත්තරෙ ලොකුත්තරානි චිත්තානි අට්ඨධා ඊරයෙති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො. 36. Sau khi đã trình bày sự tóm lược theo loại (jāti), để trình bày lại theo cõi (bhūmi), câu ‘Năm mươi bốn trong cõi Dục...’ và các câu tiếp theo được nói đến. Nên tuyên thuyết rằng có năm mươi bốn tâm trong cõi Dục, mười lăm trong cõi Sắc, mười hai trong cõi Vô Sắc, và tám tâm trong pháp vô thượng, tức là tập hợp chín loại pháp. Ở đây, các tâm thuộc cõi Dục v.v... vì có đối tượng là dục ái v.v..., được gọi là các tâm trong cõi Dục, ngay cả khi chúng khởi lên ở cõi khác. Giống như một chúng sanh thuộc loài bàng sanh, dù được sinh ra trong bụng một người phụ nữ, vẫn được kể vào loài bàng sanh vì thuộc về thai sanh của loài ấy. Các pháp siêu thế gồm chín loại, không thuộc về cõi nào, được gọi là các tâm trong cõi vô thượng, tương tự như cách nói ‘cành trên cây’. Hoặc cách khác, ‘kāme, rūpe’ (trong cõi Dục, trong cõi Sắc) là cách nói tỉnh lược. Các tâm sinh trong cõi Vô Sắc là các tâm Vô Sắc. Không có tâm nào cao hơn những tâm này, nên chúng được gọi là vô thượng. Theo cách dùng số nhiều, nên hiểu mối liên hệ ở đây như sau: trong cõi Dục, nên tuyên thuyết có năm mươi bốn tâm Dục giới; trong cõi Sắc, nên tuyên thuyết có mười lăm tâm Sắc giới; trong cõi Vô Sắc, nên tuyên thuyết có mười hai tâm Vô Sắc giới; trong cõi vô thượng, nên tuyên thuyết có tám tâm siêu thế. 37. ඉත්ථං [Pg.101] යථාවුත්තෙන ජාතිභෙදභින්නචතුභූමිකචිත්තභෙදවසෙන එකූනනවුතිප්පභෙදං කත්වා මානසං චිත්තං විචක්ඛණා විසෙසෙන අත්ථචක්ඛණසභාවා පණ්ඩිතා විභජන්ති. අථ වා එකවීසසතං එකුත්තරවීසාධිකං සතං විභජන්ති. 37. Như vậy, các bậc hiền trí, những người có bản chất thấy rõ ý nghĩa một cách đặc biệt, phân chia tâm (mānasaṃ cittaṃ) thành tám mươi chín loại theo sự phân chia các tâm thuộc bốn cõi đã được trình bày, được phân biệt theo loại (jāti). Hoặc các vị ấy phân chia thành một trăm hai mươi mốt loại. චිත්තගණනසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về tóm lược sự đếm các loại tâm đã kết thúc. විත්ථාරගණනවණ්ණනා Phần giải về sự đếm chi tiết 38. ඣානඞ්ගවසෙන පඨමජ්ඣානසදිසත්තා පඨමජ්ඣානඤ්ච තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තඤ්චෙති පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං. පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානපුග්ගලජ්ඣාසයෙසුපි, හි අඤ්ඤතරවසෙන තංතංඣානසදිසත්තා විතක්කාදිඅඞ්ගපාතුභාවෙන චත්තාරොපි මග්ගා පඨමජ්ඣානාදිවොහාරං ලභන්තා පච්චෙකං පඤ්චධා විභජන්ති. තෙනාහ ‘‘ඣානඞ්ගයොගභෙදෙනා’’ත්‍යාදි, තත්ථ පඨමජ්ඣානාදීසු යං යං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා පවත්තා, තං පාදකජ්ඣානං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය පදට්ඨානභාවතො. යං යං ඣානං සම්මසන්තස්ස සා පවත්තා, තං සම්මසිතජ්ඣානං. ‘‘අහො වත මෙ පඨමජ්ඣානසදිසො මග්ගො පඤ්චඞ්ගිකො, දුතියජ්ඣානාදීසු වා අඤ්ඤතරසදිසො චතුරඞ්ගාදිභෙදො මග්ගො භවෙය්‍යා’’ති එවං යොගාවචරස්ස උප්පන්නජ්ඣාසයො පුග්ගලජ්ඣාසයො නාම. 38. Do có sự tương tự với thiền thứ nhất về phương diện thiền chi, tâm đạo Tu-đà-hoàn ấy là thiền thứ nhất, do đó gọi là tâm đạo Tu-đà-hoàn thiền thứ nhất. Vì rằng, cũng trong các trường hợp thiền nền tảng, thiền được quán xét, và khuynh hướng của cá nhân, do sự tương tự với thiền này hay thiền kia theo một cách nào đó, do sự xuất hiện của các chi như tầm, v.v., cả bốn đạo, khi nhận được danh xưng là thiền thứ nhất, v.v., mỗi đạo được phân chia thành năm loại. Do đó, ngài đã nói: “do sự khác biệt trong sự hợp thành của các thiền chi”, v.v. Trong đó, sau khi nhập vào thiền nào trong các thiền từ thiền thứ nhất trở đi, rồi xuất khỏi thiền đó, tuệ minh sát dẫn đến xuất khởi đã diễn ra cho người đang quán xét các hành, thiền đó được gọi là thiền nền tảng, vì là nền tảng cho tuệ minh sát dẫn đến xuất khởi. Thiền nào mà tuệ minh sát đó đã diễn ra cho người đang quán xét, thiền đó được gọi là thiền được quán xét. “Mong sao đạo của ta sẽ là đạo có năm chi, tương tự như thiền thứ nhất, hoặc là đạo có sự phân biệt bốn chi, v.v., tương tự như một trong các thiền từ thiền thứ hai trở đi”, khuynh hướng đã khởi lên nơi hành giả như vậy được gọi là khuynh hướng của cá nhân. තත්ථ යෙන පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තස්ස සො මග්ගො පඨමජ්ඣානාදීසු තංතංපාදකජ්ඣානසදිසො හොති. සචෙ පන විපස්සනාපාදකං කිඤ්චි ඣානං නත්ථි, කෙවලං පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරං ඣානං සම්මසිත්වා [Pg.102] මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තස්ස සො සම්මසිතජ්ඣානසදිසො හොති. යදා පන යං කිඤ්චි ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය අඤ්ඤතරං සම්මසිත්වා මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තදා පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන ද්වීසු අඤ්ඤතරසදිසො හොති. සචෙ පන පුග්ගලස්ස තථාවිධො අජ්ඣාසයො නත්ථි, හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො වුට්ඨාය උපරූපරිඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො පාදකජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා සම්මසිතජ්ඣානසදිසො හොති. උපරූපරිඣානතො පන වුට්ඨාය හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො සම්මසිතජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා පාදකජ්ඣානසදිසො හොති. හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො හි උපරූපරිඣානං බලවතරන්ති. වෙදනානියමො පන සබ්බත්ථාපි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනානියමෙන හොති. තථා සුක්ඛවිපස්සකස්ස සකලජ්ඣානඞ්ගනියමො. තස්ස හි පාදකජ්ඣානාදීනං අභාවෙන තෙසං වසෙන නියමාභාවතො විපස්සනානියමෙන පඤ්චඞ්ගිකොව මග්ගො හොතීති. අපිච සමාපත්තිලාභිනොපි ඣානං පාදකං අකත්වා පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගොපි විපස්සනානියමෙනෙව පඤ්චඞ්ගිකොව හොතීති අයමෙත්ථ අට්ඨකථාදිතො උද්ධටො විනිච්ඡයසාරො. ථෙරවාදදස්සනාදිවසප්පවත්තො පන පපඤ්චො අට්ඨකථාදීසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බත්ථාපි විත්ථාරනයො තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො. ගන්ථභීරුකජනානුග්ගහත්ථං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපකථා අධිප්පෙතා. Trong đó, đối với người đã phát sinh đạo bằng cách nhập vào một thiền nào đó trong các thiền từ thiền thứ nhất trở đi, rồi xuất khỏi thiền đó và quán xét các hành tạp loại, đạo của người ấy tương tự với thiền nền tảng này hay thiền nền tảng kia trong các thiền từ thiền thứ nhất trở đi. Nhưng nếu không có thiền nào làm nền tảng cho minh sát, mà đạo được phát sinh chỉ bằng cách quán xét một thiền nào đó trong các thiền từ thiền thứ nhất trở đi, thì đạo của người ấy tương tự với thiền được quán xét. Nhưng khi đạo được phát sinh bằng cách nhập vào một thiền nào đó, rồi xuất khỏi thiền đó và quán xét một thiền khác, thì khi ấy, do khuynh hướng của cá nhân, nó tương tự với một trong hai (thiền nền tảng hoặc thiền được quán xét). Nhưng nếu cá nhân không có khuynh hướng như vậy, thì đạo được phát sinh do xuất khỏi thiền thấp hơn rồi quán xét các pháp của thiền cao hơn, không kể đến thiền nền tảng, sẽ tương tự với thiền được quán xét. Nhưng đạo được phát sinh do xuất khỏi thiền cao hơn rồi quán xét các pháp của thiền thấp hơn, không kể đến thiền được quán xét, sẽ tương tự với thiền nền tảng. Vì thiền cao hơn mạnh hơn thiền thấp hơn. Nhưng quy luật về thọ ở khắp mọi nơi đều theo quy luật của tuệ minh sát dẫn đến xuất khởi. Tương tự như vậy là quy luật về toàn bộ thiền chi đối với người tu thuần quán. Vì đối với người ấy, do không có thiền nền tảng, v.v., nên không có quy luật theo các thiền đó, đạo chỉ có năm chi theo quy luật của minh sát. Hơn nữa, ngay cả đối với người đã đắc thiền định, đạo được phát sinh bằng cách quán xét các hành tạp loại mà không lấy thiền làm nền tảng cũng chỉ có năm chi theo quy luật của minh sát. Đây là phần cốt tủy của sự quyết trạch được trích ra từ Chú giải, v.v., ở đây. Nhưng phần luận giải chi tiết diễn ra theo quan điểm của Trưởng Lão Bộ, v.v., nên được hiểu theo phương pháp đã nói trong Chú giải, v.v. Như ở đây, cũng vậy ở khắp mọi nơi, phương pháp chi tiết nên được hiểu theo cách đã được nói ở nơi này nơi kia. Ở đây, lời nói tóm tắt được chủ trương nhằm mục đích hỗ trợ những người sợ kinh điển đồ sộ. 42. යථා රූපාවචරං චිත්තං පඨමාදිපඤ්චවිධඣානභෙදෙන ගය්හති ‘‘පඨමජ්ඣාන’’න්ත්‍යාදිනා වුච්චති, තථා අනුත්තරම්පි චිත්තං ‘‘පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්ත’’න්ත්‍යාදිනා ගය්හති. ආරුප්පඤ්චාපි උපෙක්ඛෙකග්ගතායොගෙන අඞ්ගසමතාය පඤ්චමජ්ඣානෙ ගය්හති, පඤ්චමජ්ඣානවොහාරං ලභතීත්‍යත්ථො. අථ වා [Pg.103] රූපාවචරං චිත්තං අනුත්තරඤ්ච පඨමාදිඣානභෙදෙ ‘‘පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං, පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තන්ත්‍යාදිනා යථා ගය්හති, තථා ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ඣානෙ ගය්හතීති යොජනා. ආචරියස්සාපි හි අයමෙව යොජනා අධිප්පෙතාති දිස්සති නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ උජුකමෙව තථා වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හි තත්ථ – 42. Giống như tâm sắc giới được kể đến qua sự phân chia thành năm loại thiền từ thiền thứ nhất trở đi và được gọi là “thiền thứ nhất”, v.v., thì tâm siêu thế cũng được kể đến với tên gọi “tâm đạo Tu-đà-hoàn thiền thứ nhất”, v.v. Tâm vô sắc giới cũng được kể đến trong thiền thứ năm do sự hợp thành của xả và nhất tâm, do sự tương đồng về chi thiền, nghĩa là nó nhận được danh xưng thiền thứ năm. Hoặc là, cách kết nối (câu) là: Giống như tâm sắc giới và tâm siêu thế được kể đến trong các loại thiền từ thứ nhất trở đi với các tên gọi “tâm thiện thiền thứ nhất”, “tâm đạo Tu-đà-hoàn thiền thứ nhất”, v.v., thì tâm vô sắc giới cũng được kể đến trong thiền thứ năm. Vì dường như chính cách kết nối này cũng được vị Thầy chủ trương, do đã được nói một cách thẳng thắn như vậy trong tác phẩm Nāmarūpapariccheda (Danh Sắc Biệt Giải). Vì đã được nói ở đó rằng – ‘‘රූපාවචරචිත්තානි, ගය්හන්තානුත්තරානි ච; පඨමාදිඣානභෙදෙ, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ’’ති. (නාම. පරි. 24); “Các tâm sắc giới, và các tâm siêu thế được kể đến; trong các loại thiền từ thứ nhất trở đi, và tâm vô sắc giới cũng (được kể đến) trong thiền thứ năm.” (Nāma. pari. 24); තස්මාති යස්මා රූපාවචරං විය අනුත්තරම්පි පඨමාදිඣානභෙදෙ ගය්හති, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ගය්හති, යස්මා වා ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන එකෙකං පඤ්චධා කත්වා අනුත්තරං චිත්තං චත්තාලීසවිධන්ති වුච්චති, රූපාවචරලොකුත්තරානි විය ච පඨමාදිඣානභෙදෙ, තථා ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ගය්හති, තස්මා පඨමාදිකමෙකෙකං ඣානං ලොකියං තිවිධං, ලොකුත්තරං අට්ඨවිධන්ති එකාදසවිධං. අන්තෙ තු ඣානං තෙවීසතිවිධං තිවිධරූපාවචරද්වාදසවිධඅරූපාවචරඅට්ඨලොකුත්තරවසෙනාත්‍යත්ථො. Do đó, vì tâm siêu thế cũng được kể đến trong các loại thiền từ thứ nhất trở đi giống như tâm sắc giới, và tâm vô sắc giới cũng được kể đến trong thiền thứ năm; hoặc vì tâm siêu thế được gọi là có bốn mươi loại bằng cách chia mỗi đạo thành năm loại do sự khác biệt trong sự hợp thành của các thiền chi, và (chúng) được kể đến trong các loại thiền từ thứ nhất trở đi giống như các tâm sắc giới và siêu thế, và tâm vô sắc giới cũng được kể đến trong thiền thứ năm; do đó, mỗi thiền từ thứ nhất trở đi có mười một loại: ba loại hiệp thế và tám loại siêu thế. Nhưng thiền cuối cùng có hai mươi ba loại, nghĩa là do ba loại sắc giới, mười hai loại vô sắc giới, và tám loại siêu thế. 43. පාදකජ්ඣානාදිවසෙන ගණනවුඩ්ඪි කුසලවිපාකෙස්වෙව සම්භවතීති තෙසමෙව ගණනං එකවීසසතගණනාය අඞ්ගභාවෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සත්තතිංසා’’ත්‍යාදි. 43. Vì sự gia tăng trong cách đếm theo thiền nền tảng, v.v., chỉ có thể xảy ra đối với các tâm thiện và tâm quả, để chỉ ra rằng việc đếm chính các tâm này là một phần của cách đếm một trăm hai mươi mốt, ngài đã nói “ba mươi bảy”, v.v. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය Như vậy, trong Abhidhammatthasaṅgaha-vaṇṇanā tên là Abhidhammatthavibhāvinī චිත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần Chú Giải về Chương Tâm đã kết thúc. 2. චෙතසිකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා 2. Phần Chú Giải về Chương Tâm Sở සම්පයොගලක්ඛණවණ්ණනා Phần Chú Giải về Đặc Tính Tương Ưng 1. එවං [Pg.104] තාව චිත්තං භූමිජාතිසම්පයොගසඞ්ඛාරඣානාරම්මණමග්ගභෙදෙන යථාරහං විභජිත්වා ඉදානි චෙතසිකවිභාගස්ස අනුප්පත්තත්තා පඨමං තාව චතුබ්බිධසම්පයොගලක්ඛණසන්දස්සනවසෙන චෙතසිකලක්ඛණං ඨපෙත්වා, තදනන්තරං අඤ්ඤසමානඅකුසලසොභනවසෙන තීහි රාසීහි චෙතසිකධම්මෙ උද්දිසිත්වා, තෙසං සොළසහාකාරෙහි සම්පයොගං, තෙත්තිංසවිධෙන සඞ්ගහඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එකුප්පාදනිරොධා චා’’ත්‍යාදි ආරද්ධං. චිත්තෙන සහ එකතො උප්පාදො ච නිරොධො ච යෙසං තෙ එකුප්පාදනිරොධා. එකං ආලම්බණඤ්ච වත්ථු ච යෙසං තෙ එකාලම්බණවත්ථුකා. එවං චතූහි ලක්ඛණෙහි චෙතොයුත්තා චිත්තෙන සම්පයුත්තා ද්විපඤ්ඤාස ලක්ඛණා ධාරණතො ධම්මා නියතයොගිනො, අනියතයොගිනො ච චෙතසිකා මතා. 1. Như vậy, trước tiên sau khi đã phân chia tâm theo các cách phân loại về địa, loại, tương ưng, hành, thiền, đối tượng, và đạo một cách thích hợp, bây giờ vì đã đến phần phân tích về tâm sở, trước hết, sau khi thiết lập đặc tính của tâm sở bằng cách trình bày bốn đặc tính tương ưng, tiếp theo đó, sau khi nêu lên các pháp tâm sở theo ba nhóm là tợ tha, bất thiện, và tịnh hảo, để trình bày sự tương ưng của chúng theo mười sáu cách và sự phối hợp theo ba mươi ba cách, câu kệ bắt đầu bằng “ekuppādanirodhā cā” (cùng sanh cùng diệt) đã được bắt đầu. Những pháp nào có sự sanh và diệt cùng một lúc với tâm, chúng được gọi là cùng sanh cùng diệt. Những pháp nào có cùng một đối tượng và cùng một vật, chúng được gọi là cùng đối tượng cùng vật. Như vậy, năm mươi hai pháp tâm sở, được gọi là tương ưng với tâm, liên kết với tâm bởi bốn đặc tính này, là những pháp vì mang giữ đặc tính riêng, được xem là tâm sở, gồm có loại nhất định tương ưng và loại bất định tương ưng. තත්ථ යදි එකුප්පාදමත්තෙනෙව චෙතොයුත්තාති අධිප්පෙතා, තදා චිත්තෙන සහ උප්පජ්ජමානානං රූපධම්මානම්පි චෙතොයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති එකනිරොධග්ගහණං. එවම්පි චිත්තානුපරිවත්තිනො විඤ්ඤත්තිද්වයස්ස පසඞ්ගො නසක්කා නිවාරෙතුං, තථා ‘‘එකතො උප්පාදො වා නිරොධො වා එතෙසන්ති එකුප්පාදනිරොධා’’ති පරිකප්පෙන්තස්ස පුරෙතරමුප්පජ්ජිත්වා චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ නිරුජ්ඣමානානම්පි රූපධම්මානන්ති එකාලම්බණග්ගහණං. යෙ එවං තිවිධලක්ඛණා, තෙ නියමතො එකවත්ථුයෙවාතිදස්සනත්ථං එකවත්ථුකග්ගහණන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන. Trong đó, nếu cho rằng “tương ưng với tâm” chỉ có nghĩa là cùng sanh, thì khi ấy ngay cả các sắc pháp sanh khởi cùng với tâm cũng sẽ trở thành tương ưng với tâm, do đó mới có việc nêu lên “cùng diệt”. Ngay cả như vậy, cũng không thể ngăn ngừa được trường hợp của hai thân và khẩu biểu tri, là những pháp tùy chuyển theo tâm. Tương tự, đối với người giả định rằng “ekuppādanirodhā” có nghĩa là “chúng có sự sanh hoặc sự diệt cùng một lúc”, thì ngay cả các sắc pháp đã sanh lên trước và diệt đi vào sát-na hoại của tâm cũng sẽ được bao gồm, do đó mới có việc nêu lên “cùng đối tượng”. Để chỉ ra rằng những pháp có ba đặc tính như vậy thì nhất định phải có cùng một vật, nên mới có việc nêu lên “cùng vật”. Thôi, không cần phải luận giải thêm nữa. සම්පයොගලක්ඛණවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải thích về các đặc tính tương ưng đã hoàn tất. අඤ්ඤසමානචෙතසිකවණ්ණනා Giải thích về các tâm sở Tợ Tha 2. කථන්ති [Pg.105] සරූපසම්පයොගාකාරානං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. ඵුසතීති ඵස්සො (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුදෙසවාරඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා), ස්වායං ඵුසනලක්ඛණො. අයඤ්හි අරූපධම්මොපි සමානො ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙනෙව පවත්තති, සා චස්ස ඵුසනාකාරප්පවත්ති අම්බිලඛාදකාදීනං පස්සන්තස්ස පරස්ස ඛෙළුප්පාදාදි විය දට්ඨබ්බා. වෙදයති ආරම්මණරසං අනුභවතීති වෙදනා, සා වෙදයිතලක්ඛණා. ආරම්මණරසානුභවනඤ්හි පත්වා සෙසසම්පයුත්තධම්මා එකදෙසමත්තෙනෙව රසං අනුභවන්ති, එකංසතො පන ඉස්සරවතාය වෙදනාව අනුභවති. තථා හෙසා ‘‘සුභොජනරසානුභවනකරාජා වියා’’ති වුත්තා. සුඛාදිවසෙන පනස්සා භෙදං සයමෙව වක්ඛති. නීලාදිභෙදං ආරම්මණං සඤ්ජානාති සඤ්ඤං කත්වා ජානාතීති සඤ්ඤා, සා සඤ්ජානනලක්ඛණා. සා හි උප්පජ්ජමානා දාරුආදීසු වඩ්ඪකිආදීනං සඤ්ඤාණකරණං විය පච්ඡා සඤ්ජානනස්ස කාරණභූතං ආකාරං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති. නිමිත්තකාරිකාය තාවෙතං යුජ්ජති, නිමිත්තෙන සඤ්ජානන්තියා පන කථන්ති? සාපි පුන අපරාය සඤ්ඤාය සඤ්ජානනස්ස නිමිත්තං ආකාරං ගහෙත්වා උප්පජ්ජතීති න එත්ථ කොචි අසම්භවො. 2. “Như thế nào?” là câu hỏi thể hiện ý muốn nói về tự tánh và cách thức tương ưng của chúng. “Nó xúc chạm” nên gọi là xúc (phasso). Pháp này có đặc tính là xúc chạm. Pháp này tuy là pháp vô sắc nhưng vẫn vận hành theo cách thức xúc chạm đối tượng. Sự vận hành theo cách thức xúc chạm này của nó cần được hiểu như việc nước bọt tiết ra nơi người khác khi thấy người ăn me, v.v. “Nó cảm nhận”, tức là nó trải nghiệm hương vị của đối tượng, nên gọi là thọ (vedanā). Pháp này có đặc tính là cảm nhận. Khi nói đến việc trải nghiệm hương vị của đối tượng, các pháp tương ưng khác chỉ trải nghiệm hương vị một phần nào đó, còn thọ, do có quyền chủ tể, nên chỉ riêng nó trải nghiệm một cách trọn vẹn. Do đó, nó được nói là “giống như vị vua thưởng thức mỹ vị”. Sự phân loại của nó theo lạc, v.v., sẽ được nói đến sau. “Nó nhận biết” đối tượng được phân loại như màu xanh, v.v., tức là nó biết bằng cách ghi nhận dấu hiệu, nên gọi là tưởng (saññā). Pháp này có đặc tính là nhận biết. Khi sanh khởi, nó nắm bắt một hình tướng trở thành nguyên nhân cho sự nhận biết về sau, giống như dấu hiệu của người thợ mộc trên gỗ, v.v. Điều này phù hợp với tưởng tạo ra dấu hiệu. Nhưng đối với tưởng nhận biết bằng dấu hiệu thì sao? Tưởng ấy cũng sanh khởi bằng cách nắm bắt một hình tướng làm dấu hiệu cho sự nhận biết của một tưởng khác về sau, do đó ở đây không có gì là không thể được. චෙතෙති අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණෙ අභිසන්දහති, සඞ්ඛතාභිසඞ්ඛරණෙ වා බ්‍යාපාරමාපජ්ජතීති චෙතනා. තථා හි අයමෙව අභිසඞ්ඛරණෙ පධානත්තා විභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනියෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං විභජන්තෙන ‘‘සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා’’ති (සං. නි. 3.79) වත්වා ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනා’’ත්‍යාදිනා (විභ. 21) නිද්දිට්ඨා. සා චෙතයිතලක්ඛණා, ජෙට්ඨසිස්සමහාවඩ්ඪකිආදයො විය සකිච්චපරකිච්චසාධිකාති දට්ඨබ්බං. එකග්ගතාවිතක්කවිචාරපීතීනං සරූපවිභාවනං හෙට්ඨා ආගතමෙව. “Nó chủ ý”, tức là nó hướng các pháp tương ưng với nó vào đối tượng, hoặc nó thực hiện công việc tạo tác các pháp hữu vi, nên gọi là tư (cetanā). Thật vậy, chính pháp này, do vai trò chủ đạo trong việc tạo tác, nên trong phần Phân Tích theo Kinh Tạng của bộ Phân Tích, khi phân tích về hành uẩn, sau khi nói rằng “chúng tạo tác pháp hữu vi, nên gọi là các hành”, đã được chỉ rõ bằng câu “tư sanh từ nhãn xúc”, v.v. Nó có đặc tính là chủ ý. Cần phải hiểu rằng nó hoàn thành phận sự của mình và phận sự của các pháp khác, giống như vị trưởng đệ tử, người thợ mộc cả, v.v. Phần giải thích về tự tánh của nhất tâm, tầm, tứ, và hỷ đã được trình bày ở dưới. ජීවන්ති [Pg.106] තෙන සම්පයුත්තධම්මාති ජීවිතං, තදෙව සහජාතානුපාලනෙ ආධිපච්චයොගෙන ඉන්ද්‍රියන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං, තං අනුපාලනලක්ඛණං උප්පලාදිඅනුපාලකං උදකං විය. කරණං කාරො, මනස්මිං කාරො මනසිකාරො, සො චෙතසො ආරම්මණෙ සමන්නාහාරලක්ඛණො. විතක්කො හි සහජාතධම්මානං ආරම්මණෙ අභිනිරොපනසභාවත්තා තෙ තත්ථ පක්ඛිපන්තො විය හොති, චෙතනා අත්තනා ආරම්මණග්ගහණෙන යථාරුළ්හෙ ධම්මෙපි තත්ථ තත්ථ නියොජෙන්තී බලනායකො විය හොති, මනසිකාරො තෙ ආරම්මණාභිමුඛං පයොජනතො ආජානීයානං පයොජනකසාරථි වියාති අයමෙතෙසං විසෙසො. ධම්මානඤ්හි තං තං යාථාවසරසලක්ඛණං සභාවතො පටිවිජ්ඣිත්වා භගවතා තෙ තෙ ධම්මා විභත්තාති භගවති සද්ධාය ‘‘එවං විසෙසා ඉමෙ ධම්මා’’ති ඔකප්පෙත්වා උග්ගහණපරිපුච්ඡාදිවසෙන තෙසං සභාවසමධිගමාය යොගො කරණීයො, න පන තත්ථ තත්ථ විප්පටිපජ්ජන්තෙහි සම්මොහො ආපජ්ජිතබ්බොති අයමෙත්ථ ආචරියානං අනුසාසනී. සබ්බෙසම්පි එකූනනවුතිචිත්තානං සාධාරණා නියමතො තෙසු උප්පජ්ජනතොති සබ්බචිත්තසාධාරණා නාම. “Các pháp tương ưng với nó sống được” nên gọi là mạng (jīvitaṃ). Chính pháp ấy, do có quyền chủ tể trong việc bảo tồn các pháp đồng sanh, nên là một quyền (indriya), do đó gọi là mạng quyền (jīvitindriyaṃ). Nó có đặc tính là bảo tồn, giống như nước bảo tồn hoa sen, v.v. “Sự làm” là kāro, “sự làm trong tâm” là manasikāro (tác ý). Nó có đặc tính là hướng tâm đến đối tượng. Tầm (vitakka), do có tự tánh hướng các pháp đồng sanh đến đối tượng, nên giống như đặt chúng vào đó. Tư (cetanā), bằng việc tự mình nắm bắt đối tượng, điều khiển các pháp đã được thiết lập đây đó, giống như một vị tướng chỉ huy. Tác ý (manasikāra), do việc thắng các pháp ấy hướng về đối tượng, nên giống như người đánh xe thắng những con ngựa thuần chủng. Đây là sự khác biệt giữa chúng. Đức Thế Tôn đã phân tích các pháp ấy sau khi đã thấu triệt đặc tính riêng của từng pháp theo tự tánh của chúng. Do đó, với niềm tin nơi Đức Thế Tôn, cần phải xác tín rằng “các pháp này có những sự khác biệt như vậy” và cần phải nỗ lực để liễu tri tự tánh của chúng bằng cách học hỏi, tra vấn, v.v., chứ không nên rơi vào si mê do bất đồng ở chỗ này chỗ kia. Đây là lời giáo huấn của các vị thầy ở đây. Chúng được gọi là biến hành (sabbacittasādhāraṇā) vì chúng chung cho tất cả tám mươi chín tâm, do chúng nhất định sanh khởi trong các tâm ấy. 3. අධිමුච්චනං අධිමොක්ඛො, සො සන්නිට්ඨානලක්ඛණො, ආරම්මණෙ නිච්චලභාවෙන ඉන්දඛීලො විය දට්ඨබ්බො. වීරානං භාවො, කම්මං, විධිනා ඊරයිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති වා වීරියං, උස්සාහො, සො සහජාතානං උපත්ථම්භනලක්ඛණො. වීරියවසෙන හි තෙසං ඔලීනවුත්තිතා න හොති. එවඤ්ච කත්වා ඉමස්ස විතක්කාදීහි විසෙසො සුපාකටො හොති. ඡන්දනං ඡන්දො, ආරම්මණෙන අත්ථිකතා, සො කත්තුකාමතාලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘ආරම්මණග්ගහණෙ චෙතසො හත්ථප්පසාරණං වියා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 යෙවාපනකවණ්ණනා) වුච්චති. දානවත්ථුවිස්සජ්ජනවසෙන [Pg.107] පවත්තකාලෙපි චෙස විස්සජ්ජිතබ්බෙන තෙන අත්ථිකොව ඛිපිතබ්බඋසූනං ගහණෙ අත්ථිකො ඉස්සාසො විය. සොභනෙසු තදිතරෙසු ච පකාරෙන කිණ්ණා විප්පකිණ්ණාති පකිණ්ණකා. 3. Sự quyết định là thắng giải, nó có trạng thái xác định, cần được thấy như cột trụ kiên cố do bản chất không lay động đối với đối tượng. Trạng thái của người dũng mãnh, hành động, hoặc cái cần được thúc đẩy, được tiến hành theo phương cách là cần tấn, là sự nỗ lực, nó có trạng thái nâng đỡ các pháp đồng sanh. Vì nhờ có cần tấn mà các pháp ấy không có khuynh hướng thụ động. Và do làm như vậy, sự khác biệt của pháp này với tầm v.v... trở nên rất rõ ràng. Sự mong muốn là dục, là sự quan tâm đến đối tượng, nó có trạng thái muốn làm. Do đó, nó được nói là "giống như sự vươn tay của tâm trong việc nắm bắt đối tượng" (Pháp Tụ Chú Giải, phần giải thích về Yevāpanaka). Ngay cả khi sanh khởi do việc từ bỏ vật thí, nó vẫn quan tâm đến vật cần được từ bỏ ấy, giống như người bắn cung quan tâm đến việc nắm lấy mũi tên cần được bắn đi. Các pháp được rải rác, được phân tán theo nhiều cách trong các pháp tịnh hảo và các pháp khác (bất tịnh) được gọi là tạp. 4. සොභනාපෙක්ඛාය ඉතරෙ, ඉතරාපෙක්ඛාය සොභනා ච අඤ්ඤෙ නාම, තෙසං සමානා න උද්ධච්චසද්ධාදයො විය අකුසලාදිසභාවායෙවාති අඤ්ඤසමානා. 4. So với các pháp tịnh hảo thì là các pháp khác, và so với các pháp khác thì là các pháp tịnh hảo, được gọi là "khác"; chúng tương đồng với các pháp ấy, không phải chỉ có bản chất bất thiện v.v... như trạo cử, tín v.v..., nên gọi là "tương tợ tha". අඤ්ඤසමානචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải thích về các sở hữu tâm tương tợ tha. අකුසලචෙතසිකවණ්ණනා Phần giải thích về các sở hữu tâm bất thiện 5. එවං තාව සබ්බචිත්තසාධාරණවසෙන, පකිණ්ණකවසෙන ච සොභනෙතරසභාවෙ තෙරස ධම්මෙ උද්දිසිත්වා ඉදානි හෙට්ඨා චිත්තවිභාගෙ නිද්දිට්ඨානුක්කමෙන අකුසලධම්මපරියාපන්නෙ පඨමං, තතො සොභනධම්මපරියාපන්නෙ ච දස්සෙතුං ‘‘මොහො’’ත්‍යාදි වුත්තං. අහෙතුකා පන ආවෙණිකධම්මා නත්ථීති න තෙ විසුං වුත්තා. ආරම්මණෙ මුය්හතීති මොහො, අඤ්ඤාණං, සො ආරම්මණසභාවච්ඡාදනලක්ඛණො. ආරම්මණග්ගහණවසප්පවත්තොපි හෙස තස්ස යථාසභාවප්පටිච්ඡාදනාකආරෙනෙව පවත්තති. න හිරීයති න ලජ්ජතීති අහිරිකො, පුග්ගලො, ධම්මසමූහො වා. අහිරිකස්ස භාවො අහිරික්කං, තදෙව අහිරිකං. න ඔත්තප්පතීති අනොත්තප්පං. තත්ථ ගූථතො ගාමසූකරො විය කායදුච්චරිතාදිතො අජිගුච්ඡනලක්ඛණං අහිරිකං, අග්ගිතො සලභො විය තතො අනුත්තාසලක්ඛණං අනොත්තප්පං. තෙනාහු පොරාණා – 5. Như vậy, trước hết, sau khi đã nêu lên mười ba pháp có bản chất tịnh hảo và bất tịnh theo cách là các pháp biến hành và các pháp tạp, bây giờ, để trình bày trước tiên các pháp thuộc về bất thiện, sau đó là các pháp thuộc về tịnh hảo, theo thứ tự đã được chỉ ra trong phần phân loại tâm ở dưới, (kinh văn) đã nói "si" v.v... Tuy nhiên, vì không có các pháp riêng biệt cho (tâm) vô nhân, nên chúng không được nói đến một cách riêng rẽ. Si mê đối với đối tượng là si, là sự không biết, nó có trạng thái che lấp bản chất của đối tượng. Mặc dù nó sanh khởi do việc nắm bắt đối tượng, nó vẫn diễn tiến theo cách che đậy bản chất thật của đối tượng ấy. Không hổ thẹn, không ghê sợ là vô tàm, (chỉ cho) cá nhân hoặc nhóm pháp. Trạng thái của người vô tàm là vô tàm (ahirikkaṃ), chính nó là vô tàm (ahirikaṃ). Không ghê sợ là vô úy. Trong đó, vô tàm có trạng thái không ghê tởm thân ác hạnh v.v..., giống như con heo làng đối với phân; vô úy có trạng thái không sợ hãi điều đó, giống như con thiêu thân đối với lửa. Do đó, các bậc cổ nhân đã nói: ‘‘ජිගුච්ඡති නාහිරිකො, පාපා ගූථාව සූකරො; න භායති අනොත්තප්පී, සලභො විය පාවකා’’ති. "Kẻ vô tàm không ghê tởm điều ác, như heo đối với phân; Kẻ vô úy không sợ hãi, như thiêu thân đối với lửa." උද්ධතස්ස [Pg.108] භාවො උද්ධච්චං, තං චිත්තස්ස අවූපසමලක්ඛණං පාසාණාභිඝාතසමුද්ධතභස්මං විය. ලුබ්භතීති ලොභො, සො ආරම්මණෙ අභිසඞ්ගලක්ඛණො මක්කටාලෙපො විය. චිත්තස්ස ආලම්බිතුකාමතාමත්තං ඡන්දො, ලොභො තත්ථ අභිගිජ්ඣනන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති මිච්ඡාභිනිවෙසලක්ඛණා දිට්ඨි. ඤාණඤ්හි ආරම්මණං යථාසභාවතො ජානාති, දිට්ඨි යථාසභාවං විජහිත්වා අයාථාවතො ගණ්හාතීති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ත්‍යාදිනා මඤ්ඤතීති මානො, සො උණ්ණතිලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘කෙතුකම්‍යතාපච්චුපට්ඨානො’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 400) වුත්තො. දුස්සතීති දොසො, සො චණ්ඩික්කලක්ඛණො පහටාසීවිසො විය, ඉස්සතීති ඉස්සා, සා පරසම්පත්තිඋසූයනලක්ඛණා. මච්ඡරස්ස භාවො මච්ඡරියං, ‘‘මා ඉදං අච්ඡරියං අඤ්ඤෙසං හොතු, මය්හමෙව හොතූ’’ති පවත්තං වා මච්ඡරියං, තං අත්තසම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණං. කුච්ඡිතං කතන්ති කුකතං. කතාකතදුච්චරිතසුචරිතං. අකතම්පි හි කුකත’’න්ති වොහරන්ති ‘‘යං මයා අකතං. තං කුකත’’න්ති. ඉධ පන කතාකතං ආරබ්භ උප්පන්නො විප්පටිසාරචිත්තුප්පාදො කුකතං, තස්ස භාවො කුක්කුච්චං, තං කතාකතදුච්චරිතසුචරිතානුසොචනලක්ඛණං. ථිනනං ථිනං, අනුස්සාහනාවසංසීදනවසෙන සංහතභාවො. මිද්ධනං මිද්ධං, විගතසාමත්ථියතා, අසත්තිවිඝාතො වා, තත්ථ ථිනං චිත්තස්ස අකම්මඤ්ඤතාලක්ඛණං, මිද්ධං වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්සාති අයමෙතෙසං විසෙසො. තථා හි පාළියං (ධ. ස. 1162-1163) ‘‘තත්ථ කතමං ථිනං? යා චිත්තස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා. තත්ථ කතමං මිද්ධං? යා කායස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා’’ත්‍යාදිනා ඉමෙසං නිද්දෙසො පවත්තො. නනු ච ‘‘කායස්සා’’ති වචනතො රූපකායස්සපි අකම්මඤ්ඤතා මිද්ධන්ති තස්ස රූපභාවොපි ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, තත්ථ තත්ථ ආචරියෙහි ආනීතකාරණවසෙනෙවස්ස [Pg.109] පටික්ඛිත්තත්තා. තථා හි මිද්ධවාදිමතප්පටික්ඛෙපනත්ථං තෙසං වාදනික්ඛෙපපුබ්බකං අට්ඨකථාදීසු බහුධා විත්ථාරෙන්ති ආචරියා. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහො – Trạng thái của sự phóng dật là trạo cử, nó có trạng thái không lắng dịu của tâm, giống như tro bị tung lên do ném đá vào. Sự tham đắm là tham, nó có trạng thái dính mắc vào đối tượng, giống như nhựa bẫy khỉ. Dục chỉ là sự muốn nắm bắt đối tượng của tâm, còn tham là sự thèm muốn ở đó; đây là sự khác biệt giữa chúng. Tà kiến có trạng thái chấp thủ sai lầm rằng "chỉ điều này là thật, điều khác là vô ích". Vì trí biết đối tượng theo bản chất thật của nó, còn tà kiến từ bỏ bản chất thật mà nắm bắt một cách không chân thật; đây là sự khác biệt giữa chúng. Sự ngã mạn là sự tưởng rằng "ta hơn người" v.v..., nó có trạng thái tự cao. Do đó, nó được nói là "có sự muốn phô trương làm hiện trạng" (Pháp Tụ Chú Giải, 400). Sự sân hận là sân, nó có trạng thái hung dữ, giống như con rắn độc bị đánh. Sự ganh tỵ là tật, nó có trạng thái ganh ghét tài sản của người khác. Trạng thái của sự bỏn xẻn là lận, hoặc lận là sự sanh khởi rằng "mong rằng điều tuyệt vời này đừng thuộc về người khác, mà chỉ thuộc về ta", nó có trạng thái che giấu tài sản của mình. Việc làm đáng chê trách là ác tác. (Ác tác là) ác hạnh và thiện hạnh đã làm và không làm. Vì ngay cả việc không làm cũng được gọi là "ác tác" như trong câu "việc gì ta không làm, việc đó là ác tác". Tuy nhiên, ở đây, sự hối hận sanh khởi liên quan đến việc đã làm và không làm là ác tác, trạng thái của nó là hối, nó có trạng thái hối tiếc về ác hạnh và thiện hạnh đã làm và không làm. Hôn trầm là sự co rút, là trạng thái co cụm do sự chìm đắm vì thiếu nỗ lực. Thụy miên là sự mất năng lực, hoặc sự suy yếu của sức mạnh. Trong đó, hôn trầm có trạng thái không thích ứng của tâm, còn thụy miên là (trạng thái không thích ứng) của ba uẩn là thọ v.v...; đây là sự khác biệt giữa chúng. Thật vậy, trong Pāli (Pháp Tụ 1162-1163), phần giải thích về chúng đã được tiến hành như sau: "Trong đó, thế nào là hôn trầm? Là sự không lành mạnh, không thích ứng của tâm. Trong đó, thế nào là thụy miên? Là sự không lành mạnh, không thích ứng của thân" v.v... Phải chăng vì nói "của thân" nên thụy miên cũng là sự không thích ứng của sắc thân, do đó nó cũng trở thành sắc pháp? Không phải vậy, vì điều đó đã bị các vị thầy bác bỏ ở nhiều nơi do các lý do được đưa ra. Thật vậy, để bác bỏ quan điểm của những người chủ trương thụy miên (là sắc pháp), các vị thầy đã giải thích rộng rãi theo nhiều cách trong các sách Chú giải v.v..., bắt đầu bằng việc trình bày quan điểm của họ. Đây là phần tóm tắt: ‘‘කෙචි මිද්ධම්පි රූපන්ති, වදන්තෙතං න යුජ්ජති; පහාතබ්බෙසු වුත්තත්තා, කාමච්ඡන්දාදයො විය. "Một số người nói rằng thụy miên cũng là sắc pháp, điều đó không hợp lý; Vì nó được nói trong số các pháp cần được đoạn trừ, giống như tham dục v.v... ‘‘පහාතබ්බෙසු අක්ඛාත-මෙතං නීවරණෙසු හි; රූපන්තු න පහාතබ්බ-මක්ඛාතං දස්සනාදිනා. "Vì pháp này được tuyên bố trong số các triền cái, là những pháp cần được đoạn trừ; Còn sắc pháp thì không được tuyên bố là cần được đoạn trừ bằng kiến đạo v.v..." ‘‘‘න තුම්හං භික්ඛවෙ රූපං, පජහෙථා’ති පාඨතො; පහෙය්‍යභාවලෙසොපි, යත්ථ රූපස්ස දිස්සති. "Từ đoạn kinh: 'Này các Tỳ khưu, sắc không phải của các ngươi, hãy từ bỏ nó'. Ngay cả ở nơi nào mà một chút bản chất cần từ bỏ của sắc được thấy." ‘‘තත්ථ තබ්බිසයච්ඡන්ද-රාගහානි පකාසිතා; වුත්තඤ්හි තත්ථ යො ඡන්ද-රාගක්ඛෙපොතිආදිකං. "Ở đó, sự từ bỏ dục và tham đối với đối tượng ấy được tuyên bố; Vì ở đó đã được nói rằng 'sự loại bỏ dục và tham' v.v..." ‘‘රූපාරූපෙසු මිද්ධෙසු, අරූපං තත්ථ දෙසිතං; ඉති චෙ නත්ථි තං තත්ථ, අවිසෙසෙන පාඨතො. "(Nếu nói rằng) trong các (cõi) sắc và vô sắc có thụy miên, ở đó (cõi vô sắc) nó được thuyết giảng là vô sắc; (thì không phải vậy), vì điều đó không có ở đó, do trong kinh văn không có sự phân biệt." ‘‘සක්කා හි අනුමාතුං යං, මිද්ධං රූපන්ති චින්තිතං; තම්පි නීවරණං මිද්ධ-භාවතො ඉතරං විය. “Thật vậy, có thể suy luận rằng, điều được nghĩ hôn trầm là sắc; cái ấy cũng là triền cái do bản chất là hôn trầm, giống như các (triền cái) khác. ‘‘සම්පයොගාභිධානා ච, න තං රූපන්ති නිච්ඡයො; අරූපීනඤ්හි ඛන්ධානං, සම්පයොගො පවුච්චති. “Và do được gọi là tương ưng, nên có sự quyết định rằng nó không phải là sắc; vì sự tương ưng được nói đến là của các uẩn vô sắc. ‘‘තථාරුප්පෙ සමුප්පත්ති, පාඨතො නත්ථි රූපතා; නිද්දා ඛීණාසවානන්තු, කායගෙලඤ්ඤතො සියා’’ති. “Cũng vậy, sự sanh khởi trong cõi vô sắc, theo kinh văn, (cho thấy) không có tính chất sắc; còn sự buồn ngủ của các bậc lậu tận có thể là do sự mỏi mệt của thân.” අකුසලචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải thích về các tâm sở bất thiện đã kết thúc. සොභනචෙතසිකවණ්ණනා Phần giải thích về các tâm sở tịnh hảo 6. සද්දහතීති සද්ධා, බුද්ධාදීසු පසාදො, සා සම්පයුත්තධම්මානං පසාදනලක්ඛණා උදකප්පසාදකමණි විය. සරණං [Pg.110] සති, අසම්මොසො, සා සම්පයුත්තධම්මානං සාරණලක්ඛණා. හිරීයති කායදුච්චරිතාදීහි ජිගුච්ඡතීති හිරී, සා පාපතො ජිගුච්ඡනලක්ඛණා. ඔත්තප්පතීති ඔත්තප්පං, තං පාපතො උත්තාසලක්ඛණං. අත්තගාරවවසෙන පාපතො ජිගුච්ඡනතො කුලවධූ විය හිරී, පරගාරවවසෙන පාපතො උත්තාසනතො වෙසියා විය ඔත්තප්පං. ලොභප්පටිපක්ඛො අලොභො, සො ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අලග්ගතාලක්ඛණො මුත්තභික්ඛු විය. දොසප්පටිපක්ඛො අදොසො, සො අචණ්ඩික්කලක්ඛණො අනුකූලමිත්තො විය. තෙසු ධම්මෙසු මජ්ඣත්තතා තත්‍රමජ්ඣත්තතා, සා චිත්තචෙතසිකානං අජ්ඣුපෙක්ඛනලක්ඛණා සමප්පවත්තානං අස්සානං අජ්ඣුපෙක්ඛකො සාරථි විය. 6. Tin tưởng là tín (saddhā), là sự trong sạch đối với Phật, v.v... Nó có trạng thái làm trong sạch các pháp tương ưng, giống như viên ngọc làm trong nước. Ghi nhớ là niệm (sati), là sự không quên. Nó có trạng thái ghi nhớ các pháp tương ưng. Ghê tởm thân ác hạnh, v.v... là tàm (hirī). Nó có trạng thái ghê tởm điều ác. Ghê sợ là quý (ottappa). Nó có trạng thái ghê sợ điều ác. Do sự tự trọng mà ghê tởm điều ác, tàm giống như người con gái nhà lành; do sự tôn trọng người khác mà ghê sợ điều ác, quý giống như người kỹ nữ. Đối nghịch với tham là vô tham (alobha). Nó có trạng thái không dính mắc của tâm vào đối tượng, giống như vị tỳ khưu đã giải thoát. Đối nghịch với sân là vô sân (adosa). Nó có trạng thái không hung dữ, giống như người bạn hiền. Sự trung lập đối với các pháp ấy là hành xả (tatramajjhattatā). Nó có trạng thái quân bình đối với tâm và các tâm sở, giống như người đánh xe giữ quân bình cho đôi ngựa chạy đều. කායස්ස පස්සම්භනං කායප්පස්සද්ධි. චිත්තස්ස පස්සම්භනං චිත්තප්පස්සද්ධි. උභොපි චෙතා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස ලහුභාවො කායලහුතා. තථා චිත්තලහුතා. තා කායචිත්තගරුභාවවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස මුදුභාවො කායමුදුතා. තථා චිත්තමුදුතා. තා කායචිත්තථද්ධභාවවූපසමලක්ඛණා. කම්මනි සාධු කම්මඤ්ඤං, තස්ස භාවො කම්මඤ්ඤතා, කායස්ස කම්මඤ්ඤතා කායකම්මඤ්ඤතා. තථා චිත්තකම්මඤ්ඤතා. තා කායචිත්තඅකම්මඤ්ඤභාවවූපසමලක්ඛණා. පගුණස්ස භාවො පාගුඤ්ඤං, තදෙව පාගුඤ්ඤතා, කායස්ස පාගුඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා. තථා චිත්තපාගුඤ්ඤතා. තා කායචිත්තානං ගෙලඤ්ඤවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස උජුකභාවො කායුජුකතා. තථා චිත්තුජුකතා. තා කායචිත්තානං අජ්ජවලක්ඛණා. යථාක්කමං පනෙතා කායචිත්තානං සාරම්භාදිකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානා, කායොති චෙත්ථ වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්ස ගහණං. යස්මා චෙතෙ ද්වෙ ද්වෙ ධම්මාව එකතො හුත්වා යථාසකං පටිපක්ඛධම්මෙ හනන්ති, තස්මා ඉධෙව [Pg.111] දුවිධතා වුත්තා, න සමාධිආදීසු. අපිච චිත්තප්පස්සද්ධිආදීහි චිත්තස්සෙව පස්සද්ධාදිභාවො හොති, කායප්පස්සද්ධිආදීහි පන රූපකායස්සපි තංසමුට්ඨානපණීතරූපඵරණවසෙනාති තදත්ථසන්දස්සනත්ථඤ්චෙත්ථ දුවිධතා වුත්තා. සොභනානං සබ්බෙසම්පි සාධාරණා නියමෙන තෙසු උප්පජ්ජනතොති සොභනසාධාරණා. Sự an tịnh của thân là thân tịnh. Sự an tịnh của tâm là tâm tịnh. Cả hai đều có trạng thái làm lắng dịu sự nóng nảy của thân và tâm. Sự nhẹ nhàng của thân là thân khinh. Tương tự là tâm khinh. Chúng có trạng thái làm lắng dịu sự nặng nề của thân và tâm. Sự mềm mại của thân là thân nhu. Tương tự là tâm nhu. Chúng có trạng thái làm lắng dịu sự cứng nhắc của thân và tâm. Thích hợp trong công việc là kammañña, trạng thái của nó là kammaññatā, sự thích nghi của thân là thân thích nghi. Tương tự là tâm thích nghi. Chúng có trạng thái làm lắng dịu sự không thích nghi của thân và tâm. Trạng thái thuần thục là pāguñña, chính nó là pāguññatā, sự thuần thục của thân là thân thuần thục. Tương tự là tâm thuần thục. Chúng có trạng thái làm lắng dịu sự bệnh hoạn của thân và tâm. Sự ngay thẳng của thân là thân chánh trực. Tương tự là tâm chánh trực. Chúng có trạng thái ngay thẳng của thân và tâm. Theo thứ tự, chúng là những pháp đối nghịch và là nhân sanh khởi làm lắng dịu sự xao động, v.v... của thân và tâm; ở đây, 'thân' (kāya) được hiểu là ba uẩn thọ, v.v... Và bởi vì hai pháp này đi chung với nhau, mỗi cặp tiêu diệt pháp đối nghịch của chúng, do đó, tính hai mặt được nói đến ở đây, chứ không phải trong định, v.v... Hơn nữa, do tâm tịnh, v.v... mà có trạng thái an tịnh, v.v... của chính tâm; còn do thân tịnh, v.v... mà cũng có (trạng thái an tịnh) của sắc thân do năng lực thẩm thấu của sắc vi tế do chúng sanh ra. Tính hai mặt được nói đến ở đây cũng là để chỉ rõ ý nghĩa đó. Chúng là tịnh hảo biến hành vì chúng chung cho tất cả các (tâm) tịnh hảo, do quy luật sanh khởi trong các tâm ấy. 7. සම්මා වදන්ති එතායාති සම්මාවාචා, වචීදුච්චරිතවිරති. සා චතුබ්බිධා මුසාවාදා වෙරමණි, පිසුණවාචා වෙරමණි, ඵරුසවාචා වෙරමණි, සම්ඵප්පලාපා වෙරමණීති. කම්මමෙව කම්මන්තො සුත්තන්තවනන්තාදයො විය. සම්මා පවත්තො කම්මන්තො සම්මාකම්මන්තො, කායදුච්චරිතවිරති. සා තිවිධා පාණාතිපාතා වෙරමණි, අදින්නාදානා වෙරමණි, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණීති. සම්මා ආජීවන්ති එතෙනාති සම්මාආජීවො, මිච්ඡාජීවවිරති. සො පන ආජීවහෙතුකකායවචීදුච්චරිතතො විරමණවසෙන සත්තවිධො, කුහනලපනාදිමිච්ඡාජීවවිරමණවසෙන බහුවිධො වා. තිවිධාපි පනෙතා පච්චෙකං සම්පත්තසමාදානසමුච්ඡෙදවිරතිවසෙන තිවිධා විරතියො නාම යථාවුත්තදුච්චරිතෙහි විරමණතො. 7. Nói năng chân chánh nhờ nó là chánh ngữ, là sự chế ngự khẩu ác hạnh. Nó có bốn loại: chế ngự nói dối, chế ngự nói đâm thọc, chế ngự nói lời thô ác, và chế ngự nói lời vô ích. Hành động chính là nghiệp, giống như suttanta, vananta, v.v... Hành động được thực hiện chân chánh là chánh nghiệp, là sự chế ngự thân ác hạnh. Nó có ba loại: chế ngự sát sanh, chế ngự trộm cắp, và chế ngự tà hạnh trong các dục. Nuôi mạng chân chánh nhờ nó là chánh mạng, là sự chế ngự tà mạng. Nó có bảy loại theo phương diện chế ngự thân và khẩu ác hạnh vì mục đích sinh nhai, hoặc có nhiều loại theo phương diện chế ngự tà mạng như lừa phỉnh, khoe khoang, v.v... Cả ba loại này, mỗi loại lại có ba phương diện: chế ngự trong trường hợp đối diện, chế ngự do thọ giới, và chế ngự do đoạn tuyệt. Chúng được gọi là các sự chế ngự vì chúng chế ngự các ác hạnh đã nói. 8. කරොති පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයඛෙදං ජනෙති, කිරති වා වික්ඛිපති පරදුක්ඛං, කිණාති වා තං හිංසති, කිරියති වා දුක්ඛිතෙසු පසාරියතීති කරුණා, සා පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා. තාය හි පරදුක්ඛං අපනීයතු වා, මා වා, තදාකාරෙනෙව සා පවත්තති. මොදන්ති එතායාති මුදිතා, සා පරසම්පත්තිඅනුමොදනලක්ඛණා, අප්පමාණසත්තාරම්මණත්තා අප්පමාණා, තා එව අප්පමඤ්ඤා. නනු ච ‘‘චතස්සො අප්පමඤ්ඤා’’ති වක්ඛති, කස්මා පනෙත්ථ ද්වෙයෙව වුත්තාති? අදොසතත්‍රමජ්ඣත්තතාහි මෙත්තුපෙක්ඛානං ගහිතත්තා. අදොසොයෙව හි සත්තෙසු හිතජ්ඣාසයවසප්පවත්තො [Pg.112] මෙත්තා නාම. තත්‍රමජ්ඣත්තතායෙව තෙසු පටිඝානුනයවූපසමප්පවත්තා උපෙක්ඛා නාම. තෙනාහු පොරාණා – 8. Khi có sự đau khổ của người khác, nó làm cho, tức là làm phát sanh sự rung động trong tâm của người thiện; hoặc nó xua tan, tức là phân tán sự đau khổ của người khác; hoặc nó làm tổn hại, tức là sát hại sự đau khổ ấy; hoặc nó được trải rộng đến những người đau khổ, nên gọi là bi (karuṇā). Nó có trạng thái mong muốn loại trừ sự đau khổ của người khác. Thật vậy, dù sự đau khổ của người khác có được loại trừ hay không, nó vẫn vận hành theo cách thức đó. Họ vui mừng nhờ nó, nên gọi là hỷ (muditā). Nó có trạng thái tùy hỷ với sự thành công của người khác. Vì có chúng sanh vô lượng làm đối tượng, nên chúng là vô lượng, và chúng chính là các vô lượng tâm. Chẳng phải sẽ nói rằng 'có bốn vô lượng tâm' sao? Tại sao ở đây chỉ nói đến hai? Vì từ và xả đã được bao hàm bởi vô sân và hành xả. Thật vậy, chính vô sân, khi vận hành với ý muốn mưu cầu hạnh phúc cho chúng sanh, được gọi là từ. Chính hành xả, khi vận hành với sự lắng dịu chống đối và thiên vị đối với chúng sanh, được gọi là xả. Do đó, các bậc cổ đức đã nói: ‘‘අබ්‍යාපාදෙන මෙත්තා හි, තත්‍රමජ්ඣත්තතාය ච; උපෙක්ඛා ගහිතා යස්මා, තස්මා න ගහිතා උභො’’ති. (අභිධ. 70); “Thật vậy, vì từ đã được bao hàm bởi vô sân, và xả bởi hành xả; do đó cả hai không được kể đến (riêng).” පකාරෙන ජානාති අනිච්චාදිවසෙන අවබුජ්ඣතීති පඤ්ඤා, සා එව යථාසභාවාවබොධනෙ ආධිපච්චයොගතො ඉන්ද්‍රියන්ති පඤ්ඤින්ද්‍රියං. අථ සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණපඤ්ඤානං කිං නානාකරණන්ති? සඤ්ඤා තාව නීලාදිවසෙන සඤ්ජානනමත්තං කරොති, ලක්ඛණප්පටිවෙධං කාතුං න සක්කොති. විඤ්ඤාණං ලක්ඛණප්පටිවෙධම්පි සාධෙති, උස්සක්කිත්වා පන මග්ගං පාපෙතුං න සක්කොති. පඤ්ඤා පන තිවිධම්පි කරොති, බාලගාමිකහෙරඤ්ඤිකානං කහාපණාවබොධනමෙත්ථ නිදස්සනන්ති. ඤාණවිප්පයුත්තසඤ්ඤාය චෙත්ථ ආකාරග්ගහණවසෙන උප්පජ්ජනකාලෙ විඤ්ඤාණං අබ්බොහාරිකං, සෙසකාලෙ බලවං. ඤාණසම්පයුත්තා පන උභොපි තදනුගතිකා හොන්ති. සබ්බථාපි පඤ්චවීසතීති සම්බන්ධො. Tuệ là biết một cách đặc biệt, là thấu hiểu theo phương diện vô thường v.v... Chính tuệ ấy, do sự liên hệ làm chủ trong việc giác ngộ đúng theo thực tánh, nên được gọi là tuệ quyền. Vậy, sự khác biệt giữa tưởng, thức, và tuệ là gì? Trước hết, tưởng chỉ làm phận sự nhận biết theo phương diện màu xanh v.v..., không thể thực hiện sự thấu suốt đặc tướng. Thức cũng hoàn thành việc thấu suốt đặc tướng, nhưng sau khi nỗ lực lại không thể dẫn đến đạo. Còn tuệ thì có thể làm cả ba việc. Sự hiểu biết về đồng tiền của người dân quê khờ khạo và của người thợ bạc là ví dụ ở đây. Ở đây, đối với tưởng bất tương ưng với trí, vào lúc sanh khởi do cách thức nắm bắt hình tướng, thức không có hiệu lực; vào lúc khác thì có sức mạnh. Nhưng khi tương ưng với trí, cả hai đều đi theo trí ấy. Trong tất cả, có hai mươi lăm, đây là mối liên hệ. 9. ‘‘තෙරසඤ්ඤසමානා’’ත්‍යාදි තීහි රාසීහි වුත්තානං සඞ්ගහො. 9. “Mười ba sở hữu tợ tha” v.v... là sự tóm tắt những gì đã được nói qua ba nhóm. සොභනචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về các sở hữu tịnh hảo đã kết thúc. සම්පයොගනයවණ්ණනා Giải về phương pháp tương ưng 10. චිත්තෙන සහ අවියුත්තා චිත්තාවියුත්තා, චෙතසිකාති වුත්තං හොති. උප්පජ්ජතීති උප්පාදො, චිත්තමෙව උප්පාදො චිත්තුප්පාදො[Pg.113]. අඤ්ඤත්ථ පන සසම්පයුත්තං චිත්තං චිත්තුප්පාදොති වුච්චති ‘‘උප්පජ්ජති චිත්තං එතෙනාති උප්පාදො, ධම්මසමූහො, චිත්තඤ්ච තං උප්පාදො චාති චිත්තුප්පාදො’’ති කත්වා. සමාහාරද්වන්දෙපි හි පුල්ලිඞ්ගං කත්ථචි සද්දවිදූ ඉච්ඡන්ති. තෙසං චිත්තාවියුත්තානං චිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං සම්පයොගො ඉතො පරං යථායොගං පවුච්චතීති සම්බන්ධො. 10. Không tách rời khỏi tâm được gọi là “bất ly tâm”, có nghĩa là sở hữu. Sự sanh khởi được gọi là “sanh”. Chính tâm là sự sanh khởi, nên gọi là “tâm sanh”. Nhưng ở nơi khác, tâm cùng với các pháp tương ưng của nó được gọi là “tâm sanh”, do (giải thích) rằng: “Pháp làm cho tâm sanh khởi được gọi là ‘sanh’, tức là một nhóm các pháp; và đó vừa là tâm vừa là sự sanh khởi, nên gọi là ‘tâm sanh’”. Vì rằng, đôi khi các nhà ngữ pháp học cũng chấp nhận giống đực trong hợp thể từ tập hợp. Mối liên hệ là: từ đây trở đi, sự tương ưng của từng sở hữu bất ly tâm ấy trong các tâm sanh sẽ được trình bày tùy theo sự thích hợp. අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා Giải về phương pháp tương ưng của các sở hữu tợ tha 13. සභාවෙන අවිතක්කත්තා ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි වජ්ජිතානි එතෙහි, තෙහි වා එතානි වජ්ජිතානීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතානි, චතුචත්තාලීස කාමාවචරචිත්තානි. තෙසු චෙව එකාදසසු පඨමජ්ඣානචිත්තෙසු ච විතක්කො ජායති සෙසානං භාවනාබලෙන අවිතක්කත්තාති අධිප්පායො. 13. Do tự tánh không có tầm, nên song ngũ thức được loại trừ bởi các sở hữu này, hoặc các sở hữu này bị loại trừ bởi chúng, do đó (nói) “loại trừ song ngũ thức”, (còn lại) bốn mươi bốn tâm dục giới. Ý nghĩa là: tầm sanh khởi trong chính các tâm ấy và trong mười một tâm sơ thiền; các tâm còn lại không có tầm là do sức mạnh của sự tu tập. 14. තෙසු චෙව පඤ්චපඤ්ඤාසසවිතක්කචිත්තෙසු, එකාදසසු දුතියජ්ඣානචිත්තෙසු චාති ඡසට්ඨිචිත්තෙසු විචාරො ජායති. 14. Tứ sanh khởi trong chính năm mươi lăm tâm có tầm ấy và trong mười một tâm nhị thiền, tức là trong sáu mươi sáu tâm. 15. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි, විචිකිච්ඡාසහගතෙන චාති එකාදසහි වජ්ජිතෙසු අට්ඨසත්තතිචිත්තෙසු අධිමොක්ඛො ජායති. 15. Thắng giải sanh khởi trong bảy mươi tám tâm, sau khi đã loại trừ mười một tâm là: song ngũ thức và tâm câu hữu với hoài nghi. 16. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනෙන, ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි, සම්පටිච්ඡනද්වයෙන, සන්තීරණත්තයෙන චාති සොළසහි වජ්ජිතෙසු තෙසත්තතියා චිත්තෙසු වීරියං ජායති. 16. Cần sanh khởi trong bảy mươi ba tâm, sau khi đã loại trừ mười sáu tâm là: tâm hướng ngũ môn, song ngũ thức, hai tâm tiếp thâu, và ba tâm suy đạc. 17. දොමනස්සසහගතෙහිද්වීහි, උපෙක්ඛාසහගතෙහි පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙහි, කායවිඤ්ඤාණද්වයෙන, එකාදසහි චතුත්ථජ්ඣානෙහි චාති සත්තතිචිත්තෙහි වජ්ජිතෙසු එකපඤ්ඤාසචිත්තෙසු පීති ජායති. 17. Hỷ sanh khởi trong năm mươi mốt tâm, sau khi đã loại trừ bảy mươi tâm là: hai tâm câu hữu với ưu, năm mươi lăm tâm câu hữu với xả, hai thân thức, và mười một tâm tứ thiền. 18. අහෙතුකෙහි [Pg.114] අට්ඨාරසහි, මොමූහෙහි ද්වීහි චාති වීසතියා චිත්තෙහි වජ්ජිතෙසු එකූනසත්තතිචිත්තෙසු ඡන්දො ජායති. 18. Dục sanh khởi trong sáu mươi chín tâm, sau khi đã loại trừ hai mươi tâm là: mười tám tâm vô nhân và hai tâm si. 19. තෙ පනාති පකිණ්ණකවිවජ්ජිතා තංසහගතා ච. යථාක්කමන්ති විතක්කාදිඡපකිණ්ණකවජ්ජිතතංසහිතකමානුරූපතො. ‘‘ඡසට්ඨි පඤ්චපඤ්ඤාසා’’ත්‍යාදි එකවීසසතගණනවසෙන, එකූනනවුතිගණනවසෙන ච යථාරහං යොජෙතබ්බං. 19. Còn “chúng” là (các tâm) không có các sở hữu biệt cảnh và (các tâm) câu hữu với chúng. “Theo thứ tự” là theo thứ tự tương ứng với việc không có và có mặt của sáu sở hữu biệt cảnh bắt đầu bằng tầm. (Các câu kệ) “Sáu mươi sáu, năm mươi lăm” v.v... cần được áp dụng một cách thích hợp theo cách đếm một trăm hai mươi mốt và theo cách đếm tám mươi chín. අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về phương pháp tương ưng của các sở hữu tợ tha đã kết thúc. අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා Giải về phương pháp tương ưng của các sở hữu bất thiện 20. ‘‘සබ්බාකුසලසාධාරණා’’ති වත්වා තදෙව සමත්ථෙතුං ‘‘සබ්බෙසුපී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යො හි කොචි පාණාතිපාතාදීසු පටිපජ්ජති, සො සබ්බොපි මොහෙන තත්ථ අනාදීනවදස්සාවී අහිරිකෙන තතො අජිගුච්ඡන්තො, අනොත්තප්පෙන අනොත්තප්පන්තො, උද්ධච්චෙන අවූපසන්තො ච හොති, තස්මා තෙ සබ්බාකුසලෙසු උපලබ්භන්ති. 20. Sau khi nói “phổ biến cho tất cả các (tâm) bất thiện”, để chứng minh cho chính điều đó, (câu) “trong tất cả” v.v... đã được nói. Thật vậy, bất cứ ai thực hành việc sát sanh v.v..., tất cả người ấy do si nên không thấy sự nguy hại ở đó, do vô tàm nên không ghê tởm việc đó, do vô úy nên không sợ hãi, và do phóng dật nên không an tĩnh. Vì vậy, chúng được tìm thấy trong tất cả các (tâm) bất thiện. 21. ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙවාති එව-කාරො අධිකාරත්ථායපි හොතීති ‘‘දිට්ඨිසහගතචිත්තෙසූ’’තිආදීසුපි අවධාරණං දට්ඨබ්බං. සක්කායාදීසු හි අභිනිවිසන්තස්ස තත්ථ මමායනසම්භවතො දිට්ඨි ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙව ලබ්භති. මානොපි අහංමානවසෙන පවත්තනතො දිට්ඨිසදිසොව පවත්තතීති දිට්ඨියා සහ එකචිත්තුප්පාදෙන පවත්තති කෙසරසීහො විය අපරෙන තථාවිධෙන සහ එකගුහායං, න චාපි දොසමූලාදීසු උප්පජ්ජති අත්තසිනෙහසන්නිස්සයභාවෙන එකන්තලොභපදට්ඨානත්තාති සො දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙස්වෙව ලබ්භති. 21. (Trong câu) “chỉ trong các tâm câu hữu với tham”, từ “eva” (chỉ) cũng có nghĩa là nhấn mạnh, vì vậy sự xác định cũng cần được hiểu trong (các câu) “trong các tâm câu hữu với tà kiến” v.v... Thật vậy, đối với người chấp thủ vào thân kiến v.v..., do có khả năng xem là “của tôi” ở đó, nên tà kiến chỉ được tìm thấy trong các tâm câu hữu với tham. Ngã mạn cũng vậy, do diễn tiến theo cách “ta là”, nên nó diễn tiến tương tự như tà kiến; nó không tồn tại cùng với tà kiến trong cùng một tâm sanh, giống như một con sư tử không ở cùng một hang với một con khác cùng loài. Và nó cũng không sanh khởi trong các tâm sân v.v..., vì nó có tham làm nhân gần duy nhất do bản chất nương vào sự yêu mến tự ngã. Do đó, nó chỉ được tìm thấy trong các tâm bất tương ưng với tà kiến. 24. තථා [Pg.115] පරසම්පත්තිං උසූයන්තස්ස, අත්තසම්පත්තියා ච පරෙහි සාධාරණභාවං අනිච්ඡන්තස්ස, කතාකතදුච්චරිතසුචරිතෙ අනුසොචන්තස්ස ච තත්ථ තත්ථ පටිහනනවසෙනෙව පවත්තනතො ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පටිඝචිත්තෙස්වෙව. 24. Tương tự, đối với người ganh tỵ với tài sản của người khác, và người không muốn tài sản của mình được chia sẻ với người khác, và người hối hận về những việc ác và việc thiện đã làm và chưa làm, do chúng diễn tiến trong từng trường hợp chỉ theo cách xung đột, nên tật, lận, và hối chỉ (sanh) trong các tâm sân. 25. අකම්මඤ්ඤතාපකතිකස්ස තථා සභාවතික්ඛෙසු අසඞ්ඛාරිකෙසු පවත්තනායොගතො ථිනමිද්ධං සසඞ්ඛාරිකෙස්වෙව ලබ්භති. 25. Do bản chất không kham nhẫn, và tương tự, do không thích hợp để diễn tiến trong các tâm vô trợ vốn có tự tánh bén nhạy, nên hôn trầm và thụy miên chỉ được tìm thấy trong các tâm hữu trợ. 27. සබ්බාපුඤ්ඤෙස්වෙව චත්තාරො චෙතසිකා ගතා, ලොභමූලෙයෙව යථාසම්භවං තයො ගතා, දොසමූලෙස්වෙව ද්වීසු චත්තාරො ගතා, තථා සසඞ්ඛාරෙයෙව ද්වයන්ති යොජනා. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ චාති ච-සද්දො අවධාරණෙ. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාචිත්තෙයෙවාති සම්බන්ධො. 27. Cách phối hợp là: bốn sở hữu chỉ đi vào tất cả các tâm bất thiện; ba sở hữu chỉ đi vào các tâm tham tùy theo khả năng; bốn sở hữu chỉ đi vào hai tâm sân; tương tự, hai sở hữu chỉ đi vào các tâm hữu trợ. (Trong câu) “hoài nghi trong tâm hoài nghi”, từ “ca” (và) có nghĩa xác định. Mối liên hệ là: hoài nghi chỉ (sanh) trong tâm hoài nghi. අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về phương pháp tương ưng của các sở hữu bất thiện đã kết thúc. සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා Giải về phương pháp tương ưng của các sở hữu tịnh hảo 29. ලොකුත්තරචිත්තෙසු පාදකජ්ඣානාදිවසෙන කදාචි සම්මාසඞ්කප්පවිරහො සියා, න පන විරතීනං අභාවො මග්ගස්ස කායදුච්චරිතාදීනං සමුච්ඡෙදවසෙන, ඵලස්ස ච තදනුකූලවසෙන පවත්තනතොති වුත්තං ‘‘විරතියො පනා’’ත්‍යාදි. සබ්බථාපීති සබ්බෙහිපි තංතංදුච්චරිතදුරාජීවානං විධමනවසප්පවත්තෙහි ආකාරෙහි. න හි එතාසං ලොකියෙසු විය ලොකුත්තරෙසුපි මුසාවාදාදීනං විසුං විසුං පහානවසෙන පවත්ති හොති සබ්බෙසමෙව දුච්චරිතදුරාජීවානං තෙන තෙන මග්ගෙන කෙසඤ්චි සබ්බසො, කෙසඤ්චි අපායගමනීයාදිඅවත්ථාය පහානවසෙන එකක්ඛණෙ සමුච්ඡින්දනතො. නනු චායමත්ථො ‘‘එකතොවා’’ති ඉමිනාව සිද්ධොති? තං න, තිස්සන්නං එකතොවුත්තිපරිදීපනමත්තෙන චතුබ්බිධවචීදුච්චරිතාදීනං පටිපක්ඛාකාරප්පවත්තියා අදීපිතත්තා. කෙචි පන ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වාව [Pg.116] ‘‘‘සබ්බථාපී’ති ඉදං අතිරිත්ත’’න්ති වදන්ති, තත්ථ තෙසං අඤ්ඤාණමෙව කාරණං. ‘‘නියතා’’ති ඉමිනාපි ලොකියෙසු විය කදාචි සම්භවං නිවාරෙති. තථා හෙතා ලොකියෙසු යෙවාපනකවසෙන දෙසිතා, ඉධ පන සරූපෙනෙව. කාමාවචරකුසලෙස්වෙවාති අවධාරණෙන කාමාවචරවිපාකකිරියෙසු මහග්ගතෙසු ච සම්භවං නිවාරෙති. තථා චෙව උපරි වක්ඛති. කදාචීති මුසාවාදාදිඑකෙකදුච්චරිතෙහි පටිවිරමණකාලෙ. කදාචි උප්පජ්ජන්තාපි න එකතො උප්පජ්ජන්ති වීතික්කමිතබ්බවත්ථුසඞ්ඛාතානං අත්තනො ආරම්මණානං සම්භවාපෙක්ඛත්තාති වුත්තං ‘‘විසුං විසු’’න්ති. 29. Trong các tâm siêu thế, do bởi thiền căn bản v.v... đôi khi có thể vắng mặt chánh tư duy, nhưng không phải là không có các phần chế ngự, vì đạo vận hành theo cách đoạn trừ thân ác hạnh v.v..., và quả vận hành theo cách tương ứng với đạo ấy, do đó đã nói “còn các phần chế ngự...” v.v... “Trong mọi trường hợp” (sabbathāpi) có nghĩa là bằng tất cả các phương cách vận hành theo cách loại bỏ các ác hạnh và tà mạng tương ứng. Vì rằng sự vận hành của các pháp này trong các tâm siêu thế không giống như trong các tâm hiệp thế, theo cách từ bỏ riêng rẽ từng điều như nói dối v.v..., bởi vì tất cả các ác hạnh và tà mạng đều bị đoạn trừ trong cùng một sát-na bởi đạo lộ này hay đạo lộ kia, một số thì hoàn toàn, một số thì ở trạng thái dẫn đến khổ cảnh v.v... Chẳng phải ý nghĩa này đã được xác lập bởi câu “hoặc cùng nhau” (ekatovā) sao? Không phải vậy, vì chỉ bằng việc chỉ ra sự hiện khởi cùng lúc của ba pháp, sự vận hành của các phương cách đối trị bốn loại khẩu ác hạnh v.v... vẫn chưa được chỉ rõ. Tuy nhiên, một số vị không nhận thấy ý nghĩa này đã nói rằng “‘trong mọi trường hợp’ là thừa”, sự vô minh của họ chính là nguyên nhân ở đây. Bằng từ “nhất định” (niyatā), ngài cũng ngăn chặn khả năng (các pháp này) đôi khi sanh khởi như trong các tâm hiệp thế. Do đó, các pháp này được thuyết giảng là bất định biệt hành (yevāpanaka) trong các tâm hiệp thế, nhưng ở đây (trong tâm siêu thế) thì do tự tánh của chúng. Bằng sự nhấn mạnh “chỉ trong các tâm thiện Dục giới”, ngài ngăn chặn khả năng (chúng) sanh khởi trong các tâm quả và duy tác Dục giới, và trong các tâm đáo đại. Và điều này sẽ được nói ở trên. “Đôi khi” (kadāci) có nghĩa là vào lúc chế ngự từng ác hạnh một như nói dối v.v... Ngay cả khi sanh khởi đôi khi, chúng cũng không sanh khởi cùng lúc, vì chúng phụ thuộc vào sự hiện hữu của đối tượng riêng của mình, tức là các sự việc cần phải vượt qua, do đó đã nói “riêng rẽ” (visuṃ visuṃ). 30. අප්පනාප්පත්තානං අප්පමඤ්ඤානං න කදාචි සොමනස්සරහිතා පවත්ති අත්ථීති ‘‘පඤ්චම…පෙ… චිත්තෙසු චා’’ති වුත්තං. විනීවරණාදිතාය මහත්තං ගතානි, මහන්තෙහි වා ඣායීහි ගතානි පත්තානීති මහග්ගතානි. නානා හුත්වාති භින්නාරම්මණත්තා අත්තනො ආරම්මණභූතානං දුක්ඛිතසුඛිතසත්තානං ආපාථගමනාපෙක්ඛතාය විසුං විසුං හුත්වා. එත්ථාති ඉමෙසු කාමාවචරකුසලචිත්තෙසු, කරුණාමුදිතාභාවනාකාලෙ අප්පනාවීථිතො පුබ්බෙ පරිචයවසෙන උපෙක්ඛාසහගතචිත්තෙහිපි පරිකම්මං හොති, යථා තං පගුණගන්ථං සජ්ඣායන්තස්ස කදාචි අඤ්ඤවිහිතස්සපි සජ්ඣායනං, යථා ච පගුණවිපස්සනාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස කදාචි පරිචයබලෙන ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙහිපි සම්මසනන්ති උපෙක්ඛාසහගතකාමාවචරෙසු කරුණාමුදිතානං අසම්භවවාදො කෙචිවාදො කතො. අප්පනාවීථියං පන තාසං එකන්තතො සොමනස්සසහගතෙස්වෙව සම්භවො දට්ඨබ්බො භින්නජාතිකස්ස විය භින්නවෙදනස්සපි ආසෙවනපච්චයාභාවතො. 30. Vì các vô lượng tâm đã đạt đến an chỉ định không bao giờ có sự vận hành mà không có hỷ, nên đã nói “trong tâm thiền thứ năm… và trong các tâm”. Được gọi là đáo đại (mahaggatāni) vì chúng đã đi đến sự vĩ đại do đã thoát khỏi các triền cái v.v..., hoặc vì chúng được các thiền giả vĩ đại đi đến, đạt đến. “Trở nên khác nhau” (nānā hutvā) có nghĩa là trở nên riêng rẽ, do có đối tượng khác nhau, tùy thuộc vào sự xuất hiện trong tầm nhận thức của các đối tượng tương ứng của chúng, tức là các chúng sanh đau khổ và hạnh phúc. “Ở đây” (etthā) có nghĩa là trong các tâm thiện Dục giới này, vào lúc tu tập bi và hỷ, trước lộ trình tâm an chỉ, sự chuẩn bị (parikamma) cũng xảy ra với các tâm câu hữu với xả do bởi sự thực hành quen thuộc. Giống như người thông thạo tụng đọc kinh điển, đôi khi vẫn tụng đọc ngay cả khi tâm trí đang hướng đến việc khác; và giống như người quán xét các hành với tuệ quán thuần thục, đôi khi vẫn quán xét ngay cả với các tâm không tương ưng với trí do sức mạnh của sự thực hành quen thuộc. (Do đó) quan điểm cho rằng bi và hỷ không thể sanh khởi trong các tâm Dục giới câu hữu với xả được xem là quan điểm của một số người (kecivādo). Tuy nhiên, trong lộ trình tâm an chỉ, cần phải hiểu rằng sự sanh khởi của chúng hoàn toàn chỉ có trong các tâm câu hữu với hỷ, bởi vì không có duyên lặp lại (āsevanapaccaya) cho thọ khác loại, cũng như cho (tâm) khác loại (jāti). 32. තයො සොළසචිත්තෙසූති සම්මාවාචාදයො තයො ධම්මා අට්ඨලොකුත්තරකාමාවචරකුසලවසෙන සොළසචිත්තෙසු ජායන්ති. 32. “Ba (pháp) trong mười sáu tâm” có nghĩa là ba pháp bắt đầu bằng chánh ngữ sanh khởi trong mười sáu tâm, tức là tám tâm siêu thế và (tám) tâm thiện Dục giới. 33. එවං [Pg.117] නියතානියතසම්පයොගවසෙන වුත්තෙසු අනියතධම්මෙ එකතො දස්සෙත්වා සෙසානං නියතභාවං දීපෙතුං ‘‘ඉස්සාමච්ඡෙරා’’ත්‍යාදි වුත්තං. ඉස්සාමච්ඡෙරකුක්කුච්චවිරතිකරුණාදයො නානා කදාචි ජායන්ති, මානො ච කදාචි ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ත්‍යාදිවසප්පවත්තියං ජායති. ථිනමිද්ධං තථා කදාචි අකම්මඤ්ඤතාවසප්පවත්තියං සහ අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිප්පයොගිවසෙන ජායතීති යොජනා. අථ වා මානො චාති එත්ථ ච-සද්දං ‘‘සහා’’ති එත්ථාපි යොජෙත්වා ථිනමිද්ධං තථා කදාචි සහ ච සසඞ්ඛාරිකපටිඝෙ, දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකෙසු ච ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චෙහි, මානෙන ච සද්ධිං, කදාචි තදිතරසසඞ්ඛාරිකචිත්තසම්පයොගකාලෙ, තංසම්පයොගකාලෙපි වා නානා ච ජායතීති යොජනා දට්ඨබ්බා. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘මානො ච ථිනමිද්ධඤ්ච තථා කදාචි නානා කදාචි සහ ච ජායතී’’ති එත්තකමෙව යොජෙසුං. 33. Như vậy, sau khi đã nói về sự tương ưng theo cách nhất định và bất định, để trình bày chung các pháp bất định và làm rõ tính chất nhất định của các pháp còn lại, câu “tật, lận...” v.v... đã được nói đến. Tật, lận, hối, các phần chế ngự, bi v.v... đôi khi sanh khởi riêng rẽ. Và mạn đôi khi sanh khởi trong tiến trình (suy nghĩ) như “ta hơn người” v.v... Hôn trầm và thụy miên cũng vậy, đôi khi sanh khởi cùng nhau, không thể tách rời nhau, trong tiến trình không thích ứng với công việc. Đây là cách giải thích. Hoặc là, nên hiểu cách giải thích như sau: ở đây, liên từ “ca” trong “māno ca” cũng được kết hợp với “saha”, (có nghĩa là) hôn trầm và thụy miên cũng vậy, đôi khi sanh khởi cùng với tật, lận, hối trong các tâm sân hữu trợ, và trong các tâm (tham) tà kiến bất tương ưng hữu trợ; và cùng với mạn; hoặc đôi khi (sanh khởi) riêng rẽ vào lúc tương ưng với các tâm hữu trợ khác, hoặc ngay cả vào lúc tương ưng với chúng. Tuy nhiên, các vị A-xà-lê khác chỉ giải thích ngắn gọn rằng: “Mạn, và hôn trầm và thụy miên, cũng vậy, đôi khi sanh khởi riêng rẽ, và đôi khi cùng nhau”. 34. සෙසාති යථාවුත්තෙහි එකාදසහි අනියතෙහි ඉතරෙ එකචත්තාලීස. කෙචි පන ‘‘යථාවුත්තෙහි අනියතයෙවාපනකෙහි සෙසා නියතයෙවාපනකා’’ති වණ්ණෙන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, ඉධ යෙවාපනකනාමෙන කෙසඤ්චි අනුද්ධටත්තා. කෙවලඤ්හෙත්ථ නියතානියතවසෙන චිත්තුප්පාදෙසු යථාරහං ලබ්භමානචෙතසිකමත්තසන්දස්සනං ආචරියෙන කතං, න යෙවාපනකනාමෙන කෙචි උද්ධටාති. 34. “Các pháp còn lại” (sesā) có nghĩa là bốn mươi mốt pháp khác ngoài mười một pháp bất định đã được đề cập. Tuy nhiên, một số vị giải thích rằng: “Các pháp còn lại ngoài các pháp bất định biệt hành (aniyatayevāpanaka) đã được đề cập là các pháp nhất định biệt hành (niyatayevāpanaka)”. Đó chỉ là ý kiến của họ, vì ở đây không có pháp nào được nêu ra dưới tên gọi “biệt hành” (yevāpanaka). Ở đây, vị A-xà-lê chỉ trình bày các tâm sở có thể có được trong các sự sanh khởi của tâm tùy theo sự thích hợp, theo phương diện nhất định và bất định; không có pháp nào được nêu ra dưới tên gọi “biệt hành”. එවං තාව ‘‘ඵස්සාදීසු අයං ධම්මො එත්තකෙසු චිත්තෙසු උපලබ්භතී’’ති චිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන සම්පයොගං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘ඉමස්මිං චිත්තුප්පාදෙ එත්තකා චෙතසිකා’’ති චෙතසිකරාසිපරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ගහඤ්චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. Như vậy, trước tiên, sau khi đã trình bày về sự tương ưng theo cách phân loại tâm rằng “trong số các pháp như xúc v.v..., pháp này được tìm thấy trong bấy nhiêu tâm”, bây giờ, để trình bày về sự tổng hợp theo cách phân loại các nhóm tâm sở rằng “trong sự sanh khởi của tâm này, có bấy nhiêu tâm sở”, câu “và sự tổng hợp...” v.v... đã được nói đến. සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về phương pháp tương ưng của các tâm sở tịnh hảo. සම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về phương pháp tương ưng. සඞ්ගහනයවණ්ණනා Phần giải về phương pháp tổng hợp. 35. ‘‘ඡත්තිංසා’’ත්‍යාදි [Pg.118] තත්ථ තත්ථ යථාරහං ලබ්භමානකධම්මවසෙන ගණනසඞ්ගහො. 35. “Ba mươi sáu” v.v... là sự tổng hợp bằng cách đếm, dựa trên các pháp có thể có được ở mỗi nơi tùy theo sự thích hợp. 36. පඨමජ්ඣානෙ නියුත්තානි චිත්තානි, තං වා එතෙසං අත්ථීති පඨමජ්ඣානිකචිත්තානි. අප්පමඤ්ඤානං සත්තාරම්මණත්තා, ලොකුත්තරානඤ්ච නිබ්බානාරම්මණත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා’’ති. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤසමානා, අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා සොභනචෙතසිකා ච සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති ආකඩ්ඪති. උපෙක්ඛාසහගතාති විතක්කවිචාරපීතිසුඛවජ්ජා සුඛට්ඨානං පවිට්ඨඋපෙක්ඛාය සහගතා. පඤ්චකජ්ඣානවසෙනාති විතක්කවිචාරෙ විසුං විසුං අතික්කමිත්වා භාවෙන්තස්ස නාතිතික්ඛඤාණස්ස වසෙන දෙසිතස්ස ඣානපඤ්චකස්ස වසෙන. තෙ පන එකතො අතික්කමිත්වා භාවෙන්තස්ස තික්ඛඤාණස්ස වසෙන දෙසිතචතුක්කජ්ඣානවසෙන දුතියජ්ඣානිකෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජිතානං සම්භවතො චතුධා එව සඞ්ගහො හොතීති අධිප්පායො. 36. Các tâm chuyên chú trong sơ thiền, hoặc các tâm này có (sơ thiền), nên gọi là các tâm sơ thiền. Do các vô lượng tâm có chúng sanh làm đối tượng, và các tâm siêu thế có Niết-bàn làm đối tượng, nên được nói là “trừ các vô lượng tâm”. Bởi từ “cũng vậy” này, nó bao hàm rằng các sở hữu tha tợ và các sở hữu tịnh hảo trừ các vô lượng tâm cũng được thu nhiếp. Câu hành với xả có nghĩa là câu hành với xả đã đi vào trú xứ của lạc, trừ tầm, tứ, hỷ, lạc. Theo ngũ thiền có nghĩa là theo hệ thống năm thiền được thuyết giảng cho người có trí không quá bén nhạy, người tu tập bằng cách vượt qua tầm và tứ một cách riêng rẽ. Tuy nhiên, đối với người có trí bén nhạy tu tập bằng cách vượt qua chúng cùng một lúc, theo hệ thống tứ thiền, vì các tâm nhị thiền không có tầm và tứ có thể hiện hữu, nên sự thu nhiếp chỉ có bốn loại. Đây là ý nghĩa. 37. තෙත්තිංසද්වයං චතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානචිත්තෙසු. 37. Hai nhóm ba mươi ba (sở hữu) trong các tâm tứ thiền và ngũ thiền. මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා Giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm đáo đại. 38. තීසූති කුසලවිපාකකිරියවසෙන තිවිධෙසු සීලවිසුද්ධිවසෙන සුවිසොධිතකායවචීපයොගස්ස කෙවලං චිත්තසමාධානමත්තෙන මහග්ගතජ්ඣානානි පවත්තන්ති, න පන කායවචීකම්මානං විසොධනවසෙන, නාපි දුච්චරිතදුරාජීවානං සමුච්ඡින්දනපටිප්පස්සම්භනවසෙනාති වුත්තං ‘‘විරතිවජ්ජිතා’’ති. පච්චෙකමෙවාති විසුං විසුංයෙව. පන්නරසසූති රූපාවචරවසෙන තීසු, ආරුප්පවසෙන ද්වාදසසූති පන්නරසසු. අප්පමඤ්ඤායො න ලබ්භන්තීති එත්ථ කාරණං වුත්තමෙව. 38. Trong ba loại, tức là theo phương diện thiện, quả, và duy tác. Đối với người có thân và khẩu hành được thanh lọc kỹ lưỡng nhờ giới thanh tịnh, các thiền đáo đại khởi lên chỉ đơn thuần nhờ sự định tâm, chứ không phải nhờ sự thanh lọc thân nghiệp và khẩu nghiệp, cũng không phải nhờ sự đoạn trừ và trấn an các ác hạnh và tà mạng, do đó được nói là “trừ các chế ngự phần”. “Từng phần một” có nghĩa là riêng rẽ. “Trong mười lăm” có nghĩa là trong ba (tâm) thuộc sắc giới và trong mười hai (tâm) thuộc vô sắc giới, tức là trong mười lăm (tâm). Lý do tại sao các vô lượng tâm không được tìm thấy ở đây đã được nói đến. මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm đáo đại đã hoàn tất. කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා Giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm tịnh hảo dục giới. 40. පච්චෙකමෙවාති [Pg.119] එකෙකායෙව. අප්පමඤ්ඤානං හි සත්තාරම්මණත්තා, විරතීනඤ්ච වීතක්කමිතබ්බවත්ථුවිසයත්තා නත්ථි තාසං එකචිත්තුප්පාදෙ සම්භවොති ලොකියවිරතීනං එකන්තකුසලසභාවත්තා නත්ථි අබ්‍යාකතෙසු සම්භවොති වුත්තං ‘‘විරතිවජ්ජිතා’’ති. තෙනාහ ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදා කුසලායෙවා’’ති (විභ. 715). ඉතරථා සද්ධාසතිආදයො විය ‘‘සියා කුසලා, සියා අබ්‍යාකතා’’ති වදෙය්‍ය. ඵලස්ස පන මග්ගපටිබිම්බභූතත්තා, දුච්චරිතදුරාජීවානං පටිප්පස්සම්භනතො ච න ලොකුත්තරවිරතීනං එකන්තකුසලතා යුත්තාති තාසං තත්ථ අග්ගහණං. කාමාවචරවිපාකානම්පි එකන්තපරිත්තාරම්මණත්තා, අප්පමඤ්ඤානඤ්ච සත්තාරම්මණත්තා, විරතීනම්පි එකන්තකුසලත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමඤ්ඤාවිරතිවජ්ජිතා’’ති. 40. “Từng phần một” có nghĩa là từng cái một. Thật vậy, do các vô lượng tâm có chúng sanh làm đối tượng, và các chế ngự phần có các sự vật cần tránh làm cảnh giới, nên chúng không thể cùng khởi lên trong một sát-na tâm. Do các chế ngự phần thế gian có bản chất hoàn toàn thiện, nên chúng không thể khởi lên trong các (tâm) vô ký, do đó được nói là “trừ các chế ngự phần”. Vì thế, có câu nói: “Năm học giới chỉ là thiện” (Phân Tích 715). Nếu không, giống như tín, niệm, v.v., người ta sẽ nói: “Có thể là thiện, có thể là vô ký”. Tuy nhiên, vì quả là hình ảnh phản chiếu của đạo, và vì ác hạnh và tà mạng được trấn an, nên không hợp lý khi các chế ngự phần siêu thế lại hoàn toàn là thiện; do đó, chúng không được kể vào đây. Cũng vậy, vì các tâm quả dục giới có đối tượng hoàn toàn nhỏ hẹp, các vô lượng tâm có chúng sanh làm đối tượng, và các chế ngự phần hoàn toàn là thiện, nên được nói là “trừ các vô lượng tâm và chế ngự phần”. නනු ච පඤ්ඤත්තාදිආරම්මණම්පි කාමාවචරකුසලං හොතීති තස්ස විපාකෙනපි කුසලසදිසාරම්මණෙන භවිතබ්බං යථා තං මහග්ගතලොකුත්තරවිපාකෙහීති? නයිදමෙවං, කාමතණ්හාධීනස්ස ඵලභූතත්තා. යථා හි දාසියා පුත්තො මාතරා ඉච්ඡිතං කාතුං අසක්කොන්තො සාමිකෙනෙව ඉච්ඡිතිච්ඡිතං කරොති, එවං කාමතණ්හායත්තතාය දාසිසදිසස්ස කාමාවචරකම්මස්ස විපාකභූතං චිත්තං තෙන ගහිතාරම්මණං අග්ගහෙත්වා කාමතණ්හාරම්මණමෙව ගණ්හාතීති. ද්වාදසධාති කුසලවිපාකකිරියභෙදෙසු පච්චෙකං චත්තාරො චත්තාරො දුකාති කත්වා තීසු ද්වාදසධා. Chẳng phải tâm thiện dục giới cũng có thể có đối tượng là chế định, v.v., sao? Do đó, quả của nó cũng phải có đối tượng tương tự như tâm thiện, giống như trường hợp của các tâm quả đáo đại và siêu thế? Không phải như vậy, vì nó là quả phụ thuộc vào ái dục. Giống như con của một nữ tỳ, không thể làm điều mẹ mình muốn, mà chỉ làm bất cứ điều gì chủ nhân mong muốn, cũng vậy, tâm quả của nghiệp dục giới, vốn giống như một nữ tỳ do sự phụ thuộc vào ái dục, không bắt lấy đối tượng đã được (nghiệp đó) bắt lấy, mà chỉ bắt lấy đối tượng của ái dục. “Mười hai loại” có nghĩa là: trong các phân loại thiện, quả, và duy tác, mỗi loại có bốn cặp, tạo thành mười hai trong ba loại. 42. ඉදානි ඉමෙසු පඨමජ්ඣානිකාදීහි දුතියජ්ඣානිකාදීනං භෙදකරධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘අනුත්තරෙ ඣානධම්මා’’ත්‍යාදි වුත්තං. අනුත්තරෙ චිත්තෙ විතක්කවිචාරපීතිසුඛවසෙන ඣානධම්මා විසෙසකා භෙදකා. මජ්ඣිමෙ මහග්ගතෙ අප්පමඤ්ඤා, ඣානධම්මා [Pg.120] ච. පරිත්තෙසු කාමාවචරෙසු විරතී, ඤාණපීතී ච අප්පමඤ්ඤා ච විසෙසකා, තත්ථ විරතී කුසලෙහි විපාකකිරියානං විසෙසකා, අප්පමඤ්ඤා කුසලකිරියෙහි විපාකානං, ඤාණපීතී පන තීසු පඨමයුගළාදීහි දුතියයුගළාදීනන්ති දට්ඨබ්බං. 42. Bây giờ, để chỉ ra các pháp phân biệt giữa các tâm sơ thiền, v.v., và các tâm nhị thiền, v.v., câu “trong các tâm tối thượng, các thiền chi...” đã được nói đến. Trong các tâm tối thượng (siêu thế), các thiền chi, tức là tầm, tứ, hỷ, và lạc, là các pháp đặc biệt, các pháp phân biệt. Ở giữa, trong các tâm đáo đại, là các vô lượng tâm và các thiền chi. Trong các tâm nhỏ hẹp, tức các tâm dục giới, các chế ngự phần, trí tuệ, hỷ, và các vô lượng tâm là các pháp đặc biệt. Trong đó, các chế ngự phần là pháp đặc biệt phân biệt các tâm quả và duy tác với các tâm thiện; các vô lượng tâm (phân biệt) các tâm quả với các tâm thiện và duy tác; còn trí tuệ và hỷ, cần được hiểu là (phân biệt) cặp thứ hai, v.v., với cặp thứ nhất, v.v., trong ba loại (thiện, quả, duy tác). කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm tịnh hảo dục giới đã hoàn tất. අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා Giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm bất thiện. 44. දුතියෙ අසඞ්ඛාරිකෙති දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ ලොභමානෙන තථෙව අඤ්ඤසමානා, අකුසලසාධාරණා ච එකූනවීසති ධම්මාති සම්බන්ධො. 44. Trong tâm vô trợ thứ hai, tức là trong tâm vô trợ ly tà kiến, cùng với tham và mạn, cũng như các sở hữu tha tợ và các sở hữu bất thiện biến hành, có sự liên kết của mười chín pháp. 45. තතියෙති උපෙක්ඛාසහගතදිට්ඨිසම්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ. 45. Trong (tâm) thứ ba, tức là trong tâm vô trợ câu hành với xả và tương ưng với tà kiến. 46. චතුත්ථෙති දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ. 46. Trong (tâm) thứ tư, tức là trong tâm vô trợ ly tà kiến. 47. ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බානි භින්නාරම්මණත්තායෙවාති අධිප්පායො. 47. Ý nghĩa là, ở đây, tật, lận, và hối cần được áp dụng riêng rẽ từng cái một, chính vì chúng có đối tượng khác nhau. 50. අධිමොක්ඛස්ස නිච්ඡයාකාරප්පවත්තිතො ද්වෙළ්හකසභාවෙ විචිකිච්ඡාචිත්තෙ සම්භවො නත්ථීති ‘‘අධිමොක්ඛවිරහිතා’’ති වුත්තං. 50. Vì thắng giải có sự vận hành theo cách thức quyết định, nên nó không thể có mặt trong tâm hoài nghi, vốn có bản chất do dự; do đó được nói là “không có thắng giải”. 51. එකූනවීසති පඨමදුතියඅසඞ්ඛාරිකෙසු, අට්ඨාරස තතියචතුත්ථඅසඞ්ඛාරිකෙසු, වීස පඤ්චමෙ අසඞ්ඛාරිකෙ, එකවීස පඨමදුතියසසඞ්ඛාරිකෙසු, වීසති තතියචතුත්ථසසඞ්ඛාරිකෙසු, ද්වාවීස පඤ්චමෙ සසඞ්ඛාරිකෙ, පන්නරස මොමූහද්වයෙති එවං අකුසලෙ සත්තධා ඨිතාති යොජනා. 51. Cách phối hợp là: mười chín (sở hữu) trong các tâm vô trợ thứ nhất và thứ hai, mười tám trong các tâm vô trợ thứ ba và thứ tư, hai mươi trong tâm vô trợ thứ năm, hai mươi mốt trong các tâm hữu trợ thứ nhất và thứ hai, hai mươi trong các tâm hữu trợ thứ ba và thứ tư, hai mươi hai trong tâm hữu trợ thứ năm, mười lăm trong hai tâm si. Như vậy, trong (nhóm) bất thiện, chúng được chia thành bảy loại. 52. සාධාරණාති [Pg.121] අකුසලානං සබ්බෙසමෙව සාධාරණභූතා චත්තාරො සමානා ච ඡන්දපීතිඅධිමොක්ඛවජ්ජිතා අඤ්ඤසමානා අපරෙ දසාති එතෙ චුද්දස ධම්මා සබ්බාකුසලයොගිනොති පවුච්චන්තීති යොජනා. 52. Cách phối hợp là: các (sở hữu) biến hành, tức là bốn sở hữu tợ tha biến hành chung cho tất cả các tâm bất thiện, và mười sở hữu tha tợ khác trừ dục, hỷ, và thắng giải – mười bốn pháp này được gọi là các pháp tương ưng với tất cả các tâm bất thiện. අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm bất thiện đã hoàn tất. අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා Giải thích về phương pháp thu nhiếp các tâm vô nhân. 54. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤසමානෙ පච්චාමසති. 54. Bởi từ “cũng vậy” này, nó đề cập đến các sở hữu tha tợ. 56. මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා විය විසිට්ඨමනනකිච්චායොගතො මනනමත්තා ධාතූති මනොධාතු. අහෙතුකපටිසන්ධියුගළෙති උපෙක්ඛාසන්තීරණද්වයෙ. 56. Không giống như ý thức giới, do không có phận sự suy xét đặc biệt, nên giới chỉ có phận sự suy xét đơn thuần được gọi là ý giới. Cụm từ ‘cặp tục sinh vô nhân’ (ahetukapaṭisandhiyugaḷe) chỉ cho hai tâm quan sát xả. 58. ද්වාදස හසනචිත්තෙ, එකාදස වොට්ඨබ්බනසුඛසන්තීරණෙසු, දස මනොධාතුත්තිකාහෙතුකපටිසන්ධියුගළවසෙන පඤ්චසු, සත්ත ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසූති අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු චිත්තුප්පාදෙසු සඞ්ගහො චතුබ්බිධො හොතීති යොජනා. 58. Nên hiểu sự phối hợp trong mười tám tâm vô nhân có bốn loại như sau: mười hai (sở hữu) trong tâm tiếu sinh, mười một trong tâm khai môn và tâm quan sát thọ hỷ, mười trong năm tâm là ý giới tam và cặp tục sinh vô nhân, bảy trong song ngũ thức. 59. තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහොති අනුත්තරෙ පඤ්ච, තථා මහග්ගතෙ, කාමාවචරසොභනෙ ද්වාදස, අකුසලෙ සත්ත, අහෙතුකෙ චත්තාරොති තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහො. 59. Sự phối hợp có ba mươi ba loại là: năm loại trong (tâm) siêu thế, tương tự (năm loại) trong (tâm) đáo đại, mười hai trong (tâm) tịnh hảo dục giới, bảy trong (tâm) bất thiện, bốn trong (tâm) vô nhân, như vậy là ba mươi ba loại phối hợp. 60. ඉත්ථං යථාවුත්තනයෙන චිත්තාවියුත්තානං චෙතසිකානං චිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං සම්පයොගඤ්ච චෙතසිකරාසිපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං සඞ්ගහඤ්ච ඤත්වා යථායොගං චිත්තෙන සමං භෙදං උද්දිසෙ ‘‘සබ්බචිත්තසාධාරණා තාව සත්ත එකූනනවුතිචිත්තෙසු උප්පජ්ජනතො පච්චෙකං එකූනනවුතිවිධා, පකිණ්ණකෙසු [Pg.122] විතක්කො පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙසු උප්පජ්ජනතො පඤ්චපඤ්ඤාසවිධො’’ත්‍යාදිනා කථෙය්‍යාති අත්ථො. 60. Như vậy, sau khi đã biết sự tương ưng được nói theo cách phân chia tâm và sự phối hợp được nói theo cách phân chia nhóm sở hữu của các sở hữu không rời tâm theo phương pháp đã trình bày, nên chỉ ra sự phân chia (của các sở hữu) cùng với tâm một cách thích hợp, nghĩa là nên nói như sau: ‘Trước hết, bảy sở hữu biến hành, do sanh khởi trong tám mươi chín tâm, nên mỗi sở hữu có tám mươi chín loại. Trong các sở hữu biệt cảnh, tầm do sanh khởi trong năm mươi lăm tâm, nên có năm mươi lăm loại’ v.v... අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về pháp phối hợp tâm vô nhân. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය Như vậy, trong bộ Chú giải Thắng Pháp Tập Yếu Luận tên là Abhidhammatthavibhāvinī චෙතසිකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về chương sở hữu. 3. පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා 3. Giải về chương Tạp Loại 1. ඉදානි යථාවුත්තානං චිත්තචෙතසිකානං වෙදනාදිවිභාගතො, තංතංවෙදනාදිභෙදභින්නචිත්තුප්පාදවිභාගතො ච පකිණ්ණකසඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘සම්පයුත්තා යථායොග’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. යථායොගං සම්පයුත්තා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සභාවතො අත්තනො අත්තනො සභාවවසෙන එකූනනවුතිවිධම්පි චිත්තං ආරම්මණවිජානනසභාවසාමඤ්ඤෙන එකවිධං, සබ්බචිත්තසාධාරණො ඵස්සො ඵුසනසභාවෙන එකවිධොත්‍යාදිනා තෙපඤ්ඤාස හොන්ති. 1. Bây giờ, để trình bày sự phối hợp tạp loại của tâm và sở hữu đã được nói đến, từ sự phân chia thọ v.v... và từ sự phân chia các tâm sanh khởi được phân biệt bởi các loại thọ khác nhau v.v..., nên câu kệ bắt đầu bằng ‘sampayuttā yathāyogaṃ’ (tương ưng tùy nghi) được bắt đầu. Các pháp tâm và sở hữu tương ưng một cách thích hợp, về phương diện tự tánh, tức là theo tự tánh của mỗi pháp, thì có năm mươi ba loại, như là: tám mươi chín loại tâm cũng là một loại theo tự tánh chung là biết cảnh; sở hữu xúc biến hành là một loại theo tự tánh xúc chạm, v.v... 2. ඉදානි තෙසං ධම්මානං යථාරහං වෙදනා…පෙ… වත්ථුතො සඞ්ගහො නාම වෙදනාසඞ්ගහාදිනාමකො පකිණ්ණකසඞ්ගහො චිත්තුප්පාදවසෙනෙව තංතංවෙදනාදිභෙදභින්නචිත්තුප්පාදානං වසෙනෙව න කත්ථචි තංවිරහෙන නීයතෙ උපනීයතෙ, ආහරීයතීත්‍යත්ථො. 2. Bây giờ, sự phối hợp các pháp ấy theo thọ... cho đến... vật một cách tương xứng, tức là sự phối hợp tạp loại được gọi là phối hợp thọ v.v..., chỉ được thực hiện theo sự sanh khởi của tâm, tức là theo các tâm sanh khởi được phân biệt bởi các loại thọ khác nhau v.v..., chứ không ở đâu mà không có chúng. ‘Nīyate’ có nghĩa là được thực hiện, được dẫn đến, được mang lại. වෙදනාසඞ්ගහවණ්ණනා Giải về Phối Hợp Thọ 3. තත්ථාති තෙසු ඡසු සඞ්ගහෙසු. සුඛාදිවෙදනානං, තංසහගතචිත්තුප්පාදානඤ්ච විභාගවසෙන සඞ්ගහො වෙදනාසඞ්ගහො. දුක්ඛතො, සුඛතො ච අඤ්ඤා අදුක්ඛමසුඛා ම-කාරාගමවසෙන. නනු ච ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා’’ති (සං. නි. 4.267) වචනතො ද්වෙ එව වෙදනාති? සච්චං, තං පන අනවජ්ජපක්ඛිකං [Pg.123] අදුක්ඛමසුඛං සුඛවෙදනායං, සාවජ්ජපක්ඛිකඤ්ච දුක්ඛවෙදනායං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං. යම්පි කත්ථචි සුත්තෙ ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතමිදමෙත්ථ දුක්ඛස්සා’’ති (සං. නි. 4.259) වචනං, තං සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය සබ්බවෙදනානං දුක්ඛසභාවත්තා වුත්තං. යථාහ – ‘‘සඞ්ඛාරානිච්චතං, ආනන්ද, මයා සන්ධාය භාසිතං සඞ්ඛාරවිපරිණාමතඤ්ච යං කිඤ්චිවෙදයිතමිදමෙත්ථ දුක්ඛස්සා’’ති (සං. නි. 4.259; ඉතිවු. අට්ඨ. 52). තස්මා තිස්සොයෙව වෙදනාති දට්ඨබ්බා. තෙනාහ භගවා – ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා අදුක්ඛමසුඛා චා’’ති (ඉතිවු. 52-53; සං. නි. 4.249-251). එවං තිවිධාපි පනෙතා ඉන්ද්‍රියදෙසනායං ‘‘සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රිය’’න්ති (විභ. 219) පඤ්චධා දෙසිතාති තංවසෙනපෙත්ථ විභාගං දස්සෙතුං ‘‘සුඛං දුක්ඛ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. කායිකමානසිකසාතාසාතභෙදතො හි සුඛං දුක්ඛඤ්ච පච්චෙකං ද්විධා විභජිත්වා ‘‘සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රිය’’න්ති (විභ. 219) දෙසිතා, උපෙක්ඛා පන භෙදාභාවතො උපෙක්ඛින්ද්‍රියන්ති එකධාව. යථා හි සුඛදුක්ඛානි අඤ්ඤථා කායස්ස අනුග්ගහමුපඝාතඤ්ච කරොන්ති, අඤ්ඤථා මනසො, නෙවං උපෙක්ඛා, තස්මා සා එකධාව දෙසිතා, තෙනාහු පොරාණා – 3. Cụm từ ‘trong ấy’ (tattha) có nghĩa là trong sáu loại phối hợp ấy. Sự phối hợp theo cách phân chia các thọ như lạc v.v... và các tâm sanh khởi tương ưng với chúng được gọi là phối hợp thọ. Thọ khác với khổ và lạc là thọ bất khổ bất lạc (adukkhamasukhā), do thêm vào mẫu tự ‘ma’. Nhưng chẳng phải chỉ có hai thọ thôi sao, vì có lời dạy rằng: ‘Này các Tỳ khưu, có hai thọ này: lạc và khổ’? (Tương Ưng Bộ IV, 267). Thật vậy, nhưng lời dạy ấy được nói sau khi đã gom thọ bất khổ bất lạc thuộc phần vô tội vào lạc thọ, và (thọ bất khổ bất lạc) thuộc phần hữu tội vào khổ thọ. Còn lời dạy trong một vài kinh rằng: ‘Bất cứ cái gì được cảm thọ, cái đó nằm trong khổ’ (Tương Ưng Bộ IV, 259), lời ấy được nói vì tất cả các thọ đều có tự tánh khổ do là hành khổ. Như có lời dạy: ‘Này Ānanda, Ta đã nói ‘bất cứ cái gì được cảm thọ, cái đó nằm trong khổ’ là nhắm đến sự vô thường của các hành và sự biến hoại của các hành.’ (Tương Ưng Bộ IV, 259; Chú giải Phật Tự Thuyết, 52). Do đó, nên hiểu rằng chỉ có ba thọ. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này các Tỳ khưu, có ba thọ này: lạc, khổ, và bất khổ bất lạc.’ (Phật Tự Thuyết 52-53; Tương Ưng Bộ IV, 249-251). Tuy nhiên, ba loại thọ này lại được thuyết giảng thành năm loại trong bài giảng về quyền (indriyadesanā) là: ‘lạc quyền, khổ quyền, hỷ quyền, ưu quyền, xả quyền’ (Phân Tích, 219). Để trình bày sự phân chia theo cách ấy, ở đây câu kệ bắt đầu bằng ‘lạc, khổ’ (sukhaṃ dukkhaṃ) v.v... đã được nói đến. Thật vậy, do sự phân biệt về thân và tâm, về dễ chịu và khó chịu, lạc và khổ mỗi thứ được chia làm hai và được thuyết giảng là ‘lạc quyền, hỷ quyền, khổ quyền, ưu quyền’ (Phân Tích, 219). Còn xả, do không có sự phân biệt, nên chỉ là một, gọi là xả quyền. Vì rằng, lạc và khổ hỗ trợ và làm hại thân một cách khác, và tâm một cách khác, nhưng xả thì không như vậy. Do đó, nó chỉ được thuyết giảng là một. Vì thế, các vị cổ sư đã nói: ‘‘කායිකං මානසං දුක්ඛං, සුඛඤ්චොපෙක්ඛවෙදනා; එකං මානසමෙවෙති, පඤ්චධින්ද්‍රියභෙදතො’’ති. (ස. ස. 74); ‘Khổ và lạc có (hai loại) thân và tâm, còn thọ xả chỉ là một, thuộc về tâm. Do sự phân chia theo quyền nên (thọ) có năm loại.’ (sa. sa. 74); තත්ථ ඉට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං සුඛං. අනිට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං දුක්ඛං. සභාවතො, පරිකප්පතො වා ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණං සොමනස්සං. තථා අනිට්ඨානුභවනලක්ඛණං දොමනස්සං. මජ්ඣත්තානුභවනලක්ඛණා උපෙක්ඛා. Trong đó, lạc có trạng thái cảm nhận cảnh xúc khả ái. Khổ có trạng thái cảm nhận cảnh xúc bất khả ái. Hỷ có trạng thái cảm nhận (cảnh) khả ái, do tự tánh hoặc do tưởng tượng. Tương tự, ưu có trạng thái cảm nhận (cảnh) bất khả ái. Xả có trạng thái cảm nhận (cảnh) một cách trung tính. 5. චතුචත්තාලීස පච්චෙකං ලොකියලොකුත්තරභෙදෙන එකාදසවිධත්තා. 5. Bốn mươi bốn, do mỗi loại trong mười một loại được phân chia thành hiệp thế và siêu thế. 7. සෙසානීති [Pg.124] සුඛදුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සසහගතෙහි අවසෙසානි අකුසලතො ඡ, අහෙතුකතො චුද්දස, කාමාවචරසොභනතො ද්වාදස, පඤ්චමජ්ඣානිකානි තෙවීසාති සබ්බානිපි පඤ්චපඤ්ඤාස. 7. Cụm từ ‘các tâm còn lại’ (sesāni) là những tâm còn lại ngoài các tâm tương ưng với lạc, khổ, hỷ, ưu, gồm có: sáu từ (tâm) bất thiện, mười bốn từ (tâm) vô nhân, mười hai từ (tâm) tịnh hảo dục giới, hai mươi ba (tâm) thuộc ngũ thiền; tất cả là năm mươi lăm. වෙදනාසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về Phối Hợp Thọ. හෙතුසඞ්ගහවණ්ණනා Giải về Phối Hợp Nhân. 10. ලොභාදිහෙතූනං විභාගවසෙන, තංසම්පයුත්තවසෙන ච සඞ්ගහො හෙතුසඞ්ගහො. හෙතවො නාම ඡබ්බිධා භවන්තීති සම්බන්ධො. හෙතුභාවො පන නෙසං සම්පයුත්තානං සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනසඞ්ඛාතො මූලභාවො. ලද්ධහෙතුපච්චයා හි ධම්මා විරුළ්හමූලා විය පාදපා ථිරා හොන්ති, න අහෙතුකා විය ජලතලෙ සෙවාලසදිසා. එවඤ්ච කත්වා එතෙ මූලසදිසතාය ‘‘මූලානී’’ති ච වුච්චන්ති. අපරෙ පන ‘‘කුසලාදීනං කුසලාදිභාවසාධනං හෙතුභාවො’’ති වදන්ති, එවං සති හෙතූනං අත්තනො කුසලාදිභාවසාධනො අඤ්ඤො හෙතු මග්ගිතබ්බො සියා. අථ සෙසසම්පයුත්තහෙතුපටිබද්ධො තෙසං කුසලාදිභාවො, එවම්පි මොමූහචිත්තසම්පයුත්තස්ස හෙතුනො අකුසලභාවො අප්පටිබද්ධො සියා. අථ තස්ස සභාවතො අකුසලභාවොපි සියා, එවං සති සෙසහෙතූනම්පි සභාවතොව කුසලාදිභාවොති තෙසං විය සම්පයුත්තධම්මානම්පි සො හෙතුපටිබද්ධො න සියා. යදි ච හෙතුපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො, තදා අහෙතුකානං අබ්‍යාකතභාවො න සියාති අලමතිනිප්පීළනෙන. කුසලාදිභාවො පන කුසලාකුසලානං යොනිසොඅයොනිසොමනසිකාරප්පටිබද්ධො. යථාහ – ‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතො අනුප්පන්නා [Pg.125] චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’’ත්‍යාදි (අ. නි. 1.67), අබ්‍යාකතානං පන අබ්‍යාකතභාවො නිරනුසයසන්තානප්පටිබද්ධො කම්මප්පටිබද්ධො අවිපාකභාවප්පටිබද්ධො චාති දට්ඨබ්බං. 10. Sự toát yếu các nhân là sự toát yếu (saṅgaho) theo cách phân chia các nhân như tham, v.v... (lobhādihetūnaṃ) và theo cách các pháp tương ưng với chúng (taṃsampayuttavasena). Có mối liên hệ rằng: các nhân (hetavo) có sáu loại (chabbidhā). Còn nhân tánh (hetubhāvo) của chúng chính là căn tánh (mūlabhāvo), được gọi là sự tạo nên trạng thái đứng vững chắc (suppatiṭṭhitabhāvasādhanasaṅkhāto) cho các pháp tương ưng. Thật vậy, các pháp đã được nhân làm duyên (laddhahetupaccayā) thì trở nên vững chắc (thirā) như cây cối có rễ đã đâm sâu (viruḷhamūlā), không giống như các pháp vô nhân (ahetukā) tựa như rong rêu trên mặt nước (jalatale sevālasadisā). Do làm như vậy, chúng được gọi là ‘các căn’ (mūlānī) vì có tính chất giống như rễ. Tuy nhiên, những người khác nói rằng: ‘Nhân tánh là sự tạo nên thiện tánh, v.v... cho các pháp thiện, v.v...’ (kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhanaṃ hetubhāvo). Nếu vậy, thì phải tìm một nhân khác để tạo nên thiện tánh, v.v... cho chính các nhân ấy. Nếu thiện tánh của chúng phụ thuộc vào các nhân tương ưng còn lại, thì như vậy, bất thiện tánh của nhân tương ưng với tâm si (momūhacitta) sẽ không có gì phụ thuộc. Nếu bất thiện tánh của nó là do tự tánh, thì như vậy, thiện tánh, v.v... của các nhân còn lại cũng là do tự tánh, và cũng như chúng, thiện tánh của các pháp tương ưng cũng sẽ không phụ thuộc vào nhân. Và nếu thiện tánh phụ thuộc vào nhân, thì khi đó, vô ký tánh (abyākatabhāvo) của các pháp vô nhân (ahetukānaṃ) sẽ không thể có. Thôi, không cần phải ép buộc quá mức. Trái lại, thiện tánh của các pháp thiện và bất thiện phụ thuộc vào như lý tác ý và phi như lý tác ý (yoniso-ayoniso-manasikāra). Như có lời dạy: ‘Này các Tỳ khưu, khi tác ý một cách như lý (yoniso manasikaroto), các pháp thiện chưa sanh sẽ sanh khởi, và các pháp thiện đã sanh sẽ tăng trưởng’ v.v... (A. I, 67). Còn vô ký tánh của các pháp vô ký (abyākatānaṃ) nên được hiểu là phụ thuộc vào dòng tâm không có tùy miên (niranusayasantāna), phụ thuộc vào nghiệp (kamma), và phụ thuộc vào trạng thái không phải là quả (avipākabhāva). 16. ඉදානි හෙතූනං ජාතිභෙදං දස්සෙතුං ‘‘ලොභො දොසො චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. 16. Bây giờ, để chỉ ra sự phân loại (jātibhedaṃ) các nhân, câu ‘tham và sân...’ (lobho doso cā’tyādi) đã được nói đến. හෙතුසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về Toát Yếu Các Nhân đã hoàn tất. කිච්චසඞ්ගහවණ්ණනා Giải về Toát Yếu Các Phận Sự 18. පටිසන්ධාදීනං කිච්චානං විභාගවසෙන, තංකිච්චවන්තානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහො කිච්චසඞ්ගහො. භවතො භවස්ස පටිසන්ධානං පටිසන්ධිකිච්චං. අවිච්ඡෙදප්පවත්තිහෙතුභාවෙන භවස්ස අඞ්ගභාවො භවඞ්ගකිච්චං. ආවජ්ජනකිච්චාදීනි හෙට්ඨා වුත්තවචනත්ථානුසාරෙන යථාරහං යොජෙතබ්බානි. ආරම්මණෙ තංතංකිච්චසාධනවසෙන අනෙකක්ඛත්තුං, එකක්ඛත්තුං වා ජවමානස්ස විය පවත්ති ජවනකිච්චං. තංතංජවනග්ගහිතාරම්මණස්ස ආරම්මණකරණං තදාරම්මණකිච්චං. නිබ්බත්තභවතො පරිගළ්හනං චුතිකිච්චං. 18. Sự toát yếu các phận sự là sự toát yếu (saṅgaho) theo cách phân chia các phận sự như nối liền (paṭisandhi), v.v... và theo cách xác định các pháp có phận sự ấy. Phận sự nối liền (paṭisandhikiccaṃ) là sự nối liền (paṭisandhānaṃ) từ kiếp sống này đến kiếp sống khác. Phận sự hộ kiếp (bhavaṅgakiccaṃ) là trạng thái làm thành phần của kiếp sống (bhavassa aṅgabhāvo) do là nhân cho sự diễn tiến không gián đoạn (avicchedappavattihetubhāvena). Các phận sự như hướng tâm (āvajjanakicca), v.v... nên được áp dụng tương ứng theo ý nghĩa của các từ đã được nói ở dưới. Phận sự tốc hành (javanakiccaṃ) là sự diễn tiến giống như chạy (javamānassa) nhiều lần hoặc một lần đối với đối tượng theo cách hoàn thành phận sự tương ứng. Phận sự nắm bắt đối tượng (tadārammaṇakiccaṃ) là việc lấy làm đối tượng (ārammaṇakaraṇaṃ) cái đối tượng đã được tốc hành tương ứng nắm bắt. Phận sự tử (cutikiccaṃ) là sự rơi rụng (parigaḷhanaṃ) khỏi kiếp sống đã được tạo thành. 19. ඉමානි පන කිච්චානි ඨානවසෙන පාකටානි හොන්තීති තං දානි පභෙදතො දස්සෙතුං ‘‘පටිසන්ධී’’ත්‍යාදි වුත්තං, තත්ථ පටිසන්ධියා ඨානං පටිසන්ධිඨානං. කාමං පටිසන්ධිවිනිමුත්තං ඨානං නාම නත්ථි, සුඛග්ගහණත්ථං පන ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ත්‍යාදීසු විය අභෙදෙපි භෙදපරිකප්පනාති දට්ඨබ්බං. එවං සෙසෙසුපි. දස්සනාදීනං පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං ඨානං පඤ්චවිඤ්ඤාණඨානං. ආදි-සද්දෙන සම්පටිච්ඡනඨානාදීනං සඞ්ගහො. 19. Tuy nhiên, vì các phận sự này trở nên rõ ràng theo phương diện vị trí (ṭhānavasena), nên bây giờ, để chỉ ra điều đó theo sự phân loại, câu ‘nối liền...’ (paṭisandhī’tyādi) đã được nói đến. Trong đó, vị trí của sự nối liền (paṭisandhiyā ṭhānaṃ) là vị trí nối liền (paṭisandhiṭhānaṃ). Thật ra, không có cái gọi là vị trí (ṭhānaṃ) tách rời khỏi sự nối liền (paṭisandhi), nhưng nên hiểu rằng đây là sự giả định có sự khác biệt dù không có sự khác biệt, nhằm để dễ hiểu, giống như trong các câu ‘thân của con búp bê bằng đá’ (silāputtakassa sarīraṃ), v.v... Tương tự như vậy trong các trường hợp còn lại. Vị trí của năm thức như thấy, v.v... là vị trí ngũ thức (pañcaviññāṇaṭhānaṃ). Với từ ‘v.v...’ (ādi), bao gồm cả các vị trí như tiếp thâu (sampaṭicchanaṭhāna), v.v... තත්ථ [Pg.126] චුතිභවඞ්ගානං අන්තරා පටිසන්ධිඨානං. පටිසන්ධිආවජ්ජනානං, ජවනාවජ්ජනානං, තදාරම්මණාවජ්ජනානං, වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනානං, කදාචි ජවනචුතීනං, තදාරම්මණචුතීනඤ්ච අන්තරා භවඞ්ගඨානං. භවඞ්ගපඤ්චවිඤ්ඤාණානං, භවඞ්ගජවනානඤ්ච අන්තරා ආවජ්ජනඨානං. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසම්පටිච්ඡනානමන්තරා පඤ්චවිඤ්ඤාණඨානං. පඤ්චවිඤ්ඤාණසන්තීරණානමන්තරා සම්පටිච්ඡනඨානං. සම්පටිච්ඡනවොට්ඨබ්බනානමන්තරා සන්තීරණඨානං. සන්තීරණජවනානං, සන්තීරණභවඞ්ගානඤ්ච අන්තරා වොට්ඨබ්බනඨානං. වොට්ඨබ්බනතදාරම්මණානං, වොට්ඨබ්බනභවඞ්ගානං, වොට්ඨබ්බනචුතීනං, මනොද්වාරාවජ්ජනතදාරම්මණානං, මනොද්වාරාවජ්ජනභවඞ්ගානං, මනොද්වාරාවජ්ජනචුතීනඤ්ච අන්තරා ජවනඨානං. ජවනභවඞ්ගානං, ජවනචුතීනඤ්ච අන්තරා තදාරම්මණඨානං. ජවනපටිසන්ධීනං, තදාරම්මණපටිසන්ධීනං, භවඞ්ගපටිසන්ධීනං වා අන්තරා චුතිඨානං නාම. Trong đó, vị trí nối liền (paṭisandhiṭhānaṃ) ở giữa tâm tử (cuti) và tâm hộ kiếp (bhavaṅga). Vị trí hộ kiếp (bhavaṅgaṭhānaṃ) ở giữa tâm nối liền và tâm hướng; giữa tâm tốc hành và tâm hướng; giữa tâm nắm bắt đối tượng và tâm hướng; giữa tâm xác định và tâm hướng; đôi khi giữa tâm tốc hành và tâm tử; và giữa tâm nắm bắt đối tượng và tâm tử. Vị trí hướng (āvajjanaṭhānaṃ) ở giữa tâm hộ kiếp và ngũ thức; và giữa tâm hộ kiếp và tâm tốc hành. Vị trí ngũ thức (pañcaviññāṇaṭhānaṃ) ở giữa tâm hướng ngũ môn và tâm tiếp thâu. Vị trí tiếp thâu (sampaṭicchanaṭhānaṃ) ở giữa ngũ thức và tâm suy đạc. Vị trí suy đạc (santīraṇaṭhānaṃ) ở giữa tâm tiếp thâu và tâm xác định. Vị trí xác định (voṭṭhabbanaṭhānaṃ) ở giữa tâm suy đạc và tâm tốc hành; và giữa tâm suy đạc và tâm hộ kiếp. Vị trí tốc hành (javanaṭhānaṃ) ở giữa tâm xác định và tâm nắm bắt đối tượng; giữa tâm xác định và tâm hộ kiếp; giữa tâm xác định và tâm tử; giữa tâm hướng ý môn và tâm nắm bắt đối tượng; giữa tâm hướng ý môn và tâm hộ kiếp; và giữa tâm hướng ý môn và tâm tử. Vị trí nắm bắt đối tượng (tadārammaṇaṭhānaṃ) ở giữa tâm tốc hành và tâm hộ kiếp; và giữa tâm tốc hành và tâm tử. Vị trí tử (cutiṭhānaṃ) được gọi là ở giữa tâm tốc hành và tâm nối liền; hoặc giữa tâm nắm bắt đối tượng và tâm nối liền; hoặc giữa tâm hộ kiếp và tâm nối liền. 20. ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණානි සුඛසන්තීරණස්ස පටිසන්ධිවසප්පවත්තිභාවාභාවතොතිඅධිප්පායො. එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ ‘‘උපෙක්ඛාසහගතං ධම්මං පටිච්ච උපෙක්ඛාසහගතො ධම්මො උප්පජ්ජති න හෙතුපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 4.13.179) එවමාගතස්ස උපෙක්ඛාසහගතපදස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘අහෙතුකං උපෙක්ඛාසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, අහෙතුකපටිසන්ධික්ඛණෙ උපෙක්ඛාසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො’’ති (පට්ඨා. 4.13.179) එවං පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන පටිච්චනයො උද්ධටො, පීතිසහගතසුඛසහගතපදවිභඞ්ගෙ පන ‘‘අහෙතුකං පීතිසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්චතයො ඛන්ධා…පෙ… ද්වෙ ඛන්ධා. අහෙතුකං සුඛසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා …පෙ… එකො ඛන්ධො’’ති (පට්ඨා. 4.13.144, 167) පවත්තිවසෙනෙව උද්ධටො, න පන ‘‘අහෙතුකපටිසන්ධික්ඛණෙ’’ත්‍යාදිනා පටිසන්ධිවසෙන, තස්මා යථාධම්මසාසනෙ අවචනම්පි අභාවමෙව දීපෙතීති න තස්ස පටිසන්ධිවසෙන පවත්ති [Pg.127] අත්ථි. යත්ථ පන ලබ්භමානස්සපි කස්සචි අවචනං, තත්ථ කාරණං උපරි ආවි භවිස්සති. 20. Sở dĩ có hai tâm quan sát câu hành xả là vì tâm quan sát thọ lạc không có trạng thái làm phận sự tục sinh và bình nhật, đó là ý nghĩa. Và do làm như vậy, trong bộ Paṭṭhāna, khi phân tích thuật ngữ ‘upekkhāsahagata’ (câu hành xả) được đề cập như sau: ‘Do duyên một pháp câu hành xả, một pháp câu hành xả sanh khởi, không do nhân duyên’, (đã được trình bày) như vầy: ‘Do duyên một uẩn vô nhân câu hành xả, hai uẩn sanh; do duyên hai uẩn, một uẩn sanh; trong sát-na tục sinh vô nhân, do duyên một uẩn câu hành xả, hai uẩn sanh; do duyên hai uẩn, một uẩn sanh’. Như vậy, phương pháp duyên sanh được nêu lên theo phương diện bình nhật và tục sinh. Nhưng trong phần phân tích các thuật ngữ ‘pītisahagata’ (câu hành hỷ) và ‘sukhasahagata’ (câu hành lạc) thì (chỉ) được nêu lên theo phương diện bình nhật như sau: ‘Do duyên một uẩn vô nhân câu hành hỷ, ba uẩn sanh… cho đến… hai uẩn. Do duyên một uẩn vô nhân câu hành lạc, hai uẩn sanh… cho đến… một uẩn’, chứ không (được nêu lên) theo phương diện tục sinh bằng (cách nói) ‘trong sát-na tục sinh vô nhân’ v.v… Do đó, trong giáo pháp đúng như thật, việc không đề cập đến cũng chỉ ra sự không hiện hữu, vì vậy nó không có sự diễn tiến theo phương diện tục sinh. Còn ở đâu mà có trường hợp không đề cập đến một điều gì đó dù có thể có được, thì nguyên nhân sẽ được làm sáng tỏ ở phần sau. 25. මනොද්වාරාවජ්ජනස්ස පරිත්තාරම්මණෙ ද්වත්තික්ඛත්තුං පවත්තමානස්සපි නත්ථි ජවනකිච්චං තස්ස ආරම්මණරසානුභවනාභාවතොති වුත්තං ‘‘ආවජ්ජනද්වයවජ්ජිතානී’’ති. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘ජවනට්ඨානෙ ඨත්වා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා). ඉතරථා ‘‘ජවනං හුත්වා’’ති වත්තබ්බං සියාති. කුසලාකුසලඵලකිරියචිත්තානීති එකවීසති ලොකියලොකුත්තරකුසලානි, ද්වාදස අකුසලානි, චත්තාරි ලොකුත්තරඵලචිත්තානි, අට්ඨාරස තෙභූමකකිරියචිත්තානි. එකචිත්තක්ඛණිකම්පි හි ලොකුත්තරමග්ගාදිකං තංසභාවවන්තතාය ජවනකිච්චං නාම, යථා එකෙකගොචරවිසයම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සකලවිසයාවබොධනසාමත්ථියයොගතො න කදාචි තංනාමං විජහතීති. 25. Tâm hướng ý môn, dù diễn tiến hai hoặc ba lần đối với cảnh dục giới, cũng không có phận sự đổng tốc vì nó không có sự hưởng vị của đối tượng, do đó đã nói ‘trừ hai tâm hướng môn’. Và do làm như vậy, trong Chú giải đã nói ‘đứng ở vị trí của đổng tốc’. Nếu không, lẽ ra phải nói ‘trở thành đổng tốc’. Các tâm thiện, bất thiện, quả, và duy tác là: hai mươi mốt tâm thiện hiệp thế và siêu thế, mười hai tâm bất thiện, bốn tâm quả siêu thế, mười tám tâm duy tác ba cõi. Thật vậy, ngay cả tâm đạo siêu thế v.v… chỉ có một sát-na tâm cũng được gọi là có phận sự đổng tốc vì nó có bản chất ấy, giống như Toàn tri trí dù chỉ có một đối tượng trong từng trường hợp cũng không bao giờ từ bỏ tên gọi ấy do có khả năng thấu hiểu tất cả đối tượng. 27. එවං කිච්චභෙදෙන වුත්තානෙව යථාසකං ලබ්භමානකිච්චගණනවසෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තෙසු පනා’’ත්‍යාදි වුත්තං. 27. Để trình bày bằng cách tóm tắt những (tâm) đã được nói đến theo sự phân chia phận sự như vậy, theo cách đếm các phận sự có thể có được của mỗi loại, câu ‘tesu panā’ (nhưng trong số ấy) v.v… đã được nói đến. 33. පටිසන්ධාදයො චිත්තුප්පාදා නාමකිච්චභෙදෙන පටිසන්ධාදීනං නාමානං, කිච්චානඤ්ච භෙදෙන, අථ වා පටිසන්ධාදයො නාම තන්නාමකා චිත්තුප්පාදා පටිසන්ධාදීනං කිච්චානං භෙදෙන චුද්දස, ඨානභෙදෙන පටිසන්ධාදීනංයෙව ඨානානං භෙදෙන දසධා පකාසිතාති යොජනා. එකකිච්චඨානද්විකිච්චඨානතිකිච්චඨානචතුකිච්චඨානපඤ්චකිච්චඨානානි චිත්තානි යථාක්කමං අට්ඨසට්ඨි, තථා ද්වෙ ච නව ච අට්ඨ ච ද්වෙ චාති නිද්දිසෙති සම්බන්ධො. 33. Nên hiểu sự liên kết như sau: Các tâm sanh khởi như tục sinh v.v… được công bố có mười bốn loại theo sự phân biệt về tên gọi và phận sự của tục sinh v.v…, hoặc các tâm sanh khởi có tên gọi ấy được gọi là tục sinh v.v… có mười bốn loại theo sự phân biệt về phận sự của tục sinh v.v…; và có mười loại theo sự phân biệt về vị trí, tức là theo sự phân biệt về các vị trí của chính tục sinh v.v… Có sự liên quan rằng (các tâm) được chỉ ra theo thứ tự là: sáu mươi tám tâm có một phận sự, cũng vậy, hai tâm có hai phận sự, chín tâm có ba phận sự, tám tâm có bốn phận sự, và hai tâm có năm phận sự. කිච්චසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về chương tổng hợp các phận sự đã kết thúc. ද්වාරසඞ්ගහවණ්ණනා Giải về chương tổng hợp các môn 35. ද්වාරානං[Pg.128], ද්වාරප්පවත්තචිත්තානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහො ද්වාරසඞ්ගහො. ආවජ්ජනාදීනං අරූපධම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ද්වාරානි වියාති ද්වාරානි. 35. Chương tổng hợp các môn là sự tổng hợp theo cách phân định các môn và các tâm diễn tiến qua các môn. Vì là cửa ngõ cho sự sanh khởi của các pháp vô sắc như hướng môn v.v…, chúng giống như những cánh cửa, nên được gọi là các môn. 36. චක්ඛුමෙවාති පසාදචක්ඛුමෙව. 36. Chỉ là nhãn có nghĩa là chỉ là nhãn thần kinh. 37. ආවජ්ජනාදීනං මනානං, මනොයෙව වා ද්වාරන්ති මනොද්වාරං. භවඞ්ගන්ති ආවජ්ජනානන්තරං භවඞ්ගං. තෙනාහු පොරාණා – 37. Cửa cho các ý như hướng môn v.v…, hoặc chính ý là cửa, (được gọi là) ý môn. Hộ kiếp có nghĩa là tâm hộ kiếp (sanh) ngay trước tâm hướng môn. Do đó, các vị cổ sư đã nói: ‘‘සාවජ්ජනං භවඞ්ගන්තු, මනොද්වාරන්ති වුච්චතී’’ති; “Tâm hộ kiếp cùng với tâm hướng môn, được gọi là ý môn.” 39. තත්ථාති තෙසු චක්ඛාදිද්වාරෙසු චක්ඛුද්වාරෙ ඡචත්තාලීස චිත්තානි යථාරහමුප්පජ්ජන්තීති සම්බන්ධො. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනමෙකං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි උභයවිපාකවසෙන සත්ත, වොට්ඨබ්බනමෙකං, කාමාවචරජවනානි ච කුසලාකුසලනිරාවජ්ජනකිරියවසෙන එකූනතිංස, තදාරම්මණානි ච අග්ගහිතග්ගහණෙන අට්ඨෙවාති ඡචත්තාලීස. යථාරහන්ති ඉට්ඨාදිආරම්මණෙ යොනිසොඅයොනිසොමනසිකාරනිරනුසයසන්තානාදීනං අනුරූපවසෙන. සබ්බථාපීති ආවජ්ජනාදිතදාරම්මණපරියොසානෙන සබ්බෙනපි පකාරෙන කාමාවචරානෙවාති යොජනා. සබ්බථාපි චතුපඤ්ඤාස චිත්තානීති වා සම්බන්ධො. සබ්බථාපි තංතංද්වාරිකවසෙන ඨිතානි අග්ගහිතග්ගහණෙන චක්ඛුද්වාරිකෙසු ඡචත්තාලීසචිත්තෙසු සොතවිඤ්ඤාණාදීනං චතුන්නං යුගළානං පක්ඛෙපෙන චතුපඤ්ඤාසපීත්‍යත්ථො. 39. ‘Tattha’ có nghĩa là trong các môn như nhãn môn v.v… Nên hiểu sự liên kết là: trong nhãn môn, bốn mươi sáu tâm sanh khởi một cách tương ứng. Một tâm hướng ngũ môn, bảy tâm (nhãn thức v.v…) theo phương diện quả của cả hai (thiện và bất thiện), một tâm đoán định, hai mươi chín đổng tốc dục giới theo phương diện thiện, bất thiện, và duy tác không có hướng môn, và tám tâm na-cảnh theo cách lấy cái chưa được lấy, như vậy là bốn mươi sáu. ‘Yathāraham’ (một cách tương ứng) có nghĩa là tùy theo đối tượng khả ái v.v…, sự tác ý như lý hoặc phi như lý, dòng tương tục không có tùy miên v.v… ‘Sabbathāpi’ (trong mọi trường hợp) nên hiểu sự liên kết là: bằng mọi cách, từ hướng môn cho đến kết thúc ở na-cảnh, chúng chỉ là các tâm dục giới. Hoặc có sự liên kết là: trong mọi trường hợp, có năm mươi bốn tâm. Ý nghĩa là: trong mọi trường hợp, bằng cách thêm vào bốn cặp (thức) của nhĩ thức v.v… cho bốn mươi sáu tâm ở nhãn môn, vốn đứng theo phương diện của từng môn tương ứng, theo cách lấy cái chưa được lấy, thì cũng có năm mươi bốn. 41. චක්ඛාදිද්වාරෙසු අප්පවත්තනතො, මනොද්වාරසඞ්ඛාතභවඞ්ගතො ආරම්මණන්තරග්ගහණවසෙන අප්පවත්තිතො ච පටිසන්ධාදිවසෙන පවත්තානි එකූනවීසති ද්වාරවිමුත්තානි. 41. Do không diễn tiến trong các môn như nhãn môn v.v…, và do không diễn tiến theo cách bắt một đối tượng khác từ tâm hộ kiếp được gọi là ý môn, mười chín tâm diễn tiến với phận sự tục sinh v.v… được gọi là (tâm) thoát ly các môn. 42. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි [Pg.129] සකසකද්වාරෙ, ඡබ්බීසති මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි මනොද්වාරෙයෙව උප්පජ්ජනතො ඡත්තිංස චිත්තානි යථාරහං සකසකද්වාරානුරූපං එකද්වාරිකචිත්තානි. 42. Do mười tâm song ngũ thức (sanh) trong các môn tương ứng của chúng, và hai mươi sáu đổng tốc đáo đại và siêu thế chỉ sanh trong ý môn, nên ba mươi sáu tâm này, một cách tương ứng, là các tâm thuộc một môn, phù hợp với các môn tương ứng của chúng. 45. පඤ්චද්වාරෙසු සන්තීරණතදාරම්මණවසෙන, මනොද්වාරෙ ච තදාරම්මණවසෙන පවත්තනතො ඡද්වාරිකානි චෙව පටිසන්ධාදිවසප්පවත්තියා ද්වාරවිමුත්තානි ච. 45. Do diễn tiến trong năm môn theo phương diện quan sát và na-cảnh, và trong ý môn theo phương diện na-cảnh, (chúng) vừa là các tâm thuộc sáu môn, vừa là các tâm thoát ly các môn do sự diễn tiến với phận sự tục sinh v.v… 47. පඤ්චද්වාරිකානි ච ඡද්වාරිකානි ච පඤ්චඡද්වාරිකානි. ඡද්වාරිකානි ච තානි කදාචි ද්වාරවිමුත්තානි චාති ඡද්වාරිකවිමුත්තානි. අථ වා ඡද්වාරිකානි ච ඡද්වාරිකවිමුත්තානි චාති ඡද්වාරිකවිමුත්තානීති එකදෙසසරූපෙකසෙසො දට්ඨබ්බො. 47. Các tâm thuộc năm môn và các tâm thuộc sáu môn là (hợp thành) các tâm thuộc năm và sáu môn. Các tâm thuộc sáu môn và những tâm ấy đôi khi thoát ly các môn là (hợp thành) các tâm thuộc sáu môn và thoát ly môn. Hoặc, các tâm thuộc sáu môn và các tâm thuộc sáu môn và thoát ly môn là (hợp thành) các tâm thuộc sáu môn và thoát ly môn, nên được hiểu là hợp thể tương tự một phần (ekadesasarūpekaseso). ද්වාරසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải thích về tổng hợp môn đã kết thúc. ආලම්බණසඞ්ගහවණ්ණනා Phần giải thích về tổng hợp cảnh 48. ආරම්මණානං සරූපතො, විභාගතො, තංවිසයචිත්තතො ච සඞ්ගහො ආලම්බණසඞ්ගහො. වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං රූපයති හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති රූපං, තදෙව දුබ්බලපුරිසෙන දණ්ඩාදි විය චිත්තචෙතසිකෙහි ආලම්බීයති, තානි වා ආගන්ත්වා එත්ථ රමන්තීති ආරම්මණන්ති රූපාරම්මණං. සද්දීයතීති සද්දො, සොයෙව ආරම්මණන්ති සද්දාරම්මණං. ගන්ධයති අත්තනො වත්ථුං සූචෙති ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං කරොන්තං විය හොතීති ගන්ධො, සොයෙව ආරම්මණං ගන්ධාරම්මණං. රසන්ති තං සත්තා අස්සාදෙන්තීති රසො, සොයෙව ආරම්මණං රසාරම්මණං. ඵුසීයතීති ඵොට්ඨබ්බං, තදෙව ආරම්මණං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං. ධම්මොයෙව ආරම්මණං ධම්මාරම්මණං. 48. Sự tổng hợp các cảnh theo phương diện tự thể, theo phương diện phân loại, và theo phương diện các tâm bắt cảnh ấy được gọi là tổng hợp cảnh. Cái gì bị biến hoại, biểu thị trạng thái đã đi vào trong ý khi đang đi đến sự biến đổi của màu sắc, được gọi là sắc; chính cái đó được tâm và các tâm sở nương tựa vào, giống như người yếu nương tựa vào gậy v.v., hoặc chúng (tâm và tâm sở) đến rồi vui thích ở nơi đây, nên được gọi là cảnh; (do đó) là cảnh sắc. Cái gì được nghe, đó là thanh; chính nó là cảnh, (do đó) là cảnh thinh. Cái gì tỏa mùi, nó báo cho biết vật của nó, giống như đang làm sự mách lẻo rằng ‘cái này có ở đây’, đó là khí; chính nó là cảnh, (do đó) là cảnh khí. Chúng sanh nếm, thưởng thức cái đó, nên là vị; chính nó là cảnh, (do đó) là cảnh vị. Cái gì được xúc chạm, đó là xúc; chính nó là cảnh, (do đó) là cảnh xúc. Chỉ có pháp là cảnh, (do đó) là cảnh pháp. 49. තත්ථාති [Pg.130] තෙසු රූපාදිආරම්මණෙසු, රූපමෙවාති වණ්ණායතනසඞ්ඛාතං රූපමෙව. සද්දාදයොති සද්දායතනාදිසඞ්ඛාතා සද්දාදයො, ආපොධාතුවජ්ජිතභූතත්තයසඞ්ඛාතං ඵොට්ඨබ්බායතනඤ්ච. 49. Ở đây (tatthā) tức là trong các cảnh sắc v.v. ấy, chỉ có sắc (rūpameva) tức là chỉ có sắc được gọi là sắc xứ. Thanh v.v. (saddādayo) tức là thanh v.v. được gọi là thinh xứ v.v., và xúc xứ được gọi là ba đại hiển bày trừ thủy đại. 50. පඤ්චාරම්මණපසාදානි ඨපෙත්වා සෙසානි සොළස සුඛුමරූපානි. 50. Trừ ra năm cảnh và năm sắc thần kinh, mười sáu sắc tế còn lại. 51. පච්චුප්පන්නන්ති වත්තමානං. 51. Hiện tại (paccuppannaṃ) tức là đang hiện hành. 52. ඡබ්බිධම්පීති රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධම්පි. විනාසාභාවතො අතීතාදිකාලවසෙන නවත්තබ්බත්තා නිබ්බානං, පඤ්ඤත්ති ච කාලවිමුත්තං නාම. යථාරහන්ති කාමාවචරජවනඅභිඤ්ඤාසෙසමහග්ගතාදිජවනානං අනුරූපතො. කාමාවචරජවනානඤ්හි හසිතුප්පාදවජ්ජානං ඡබ්බිධම්පි තිකාලිකං, කාලවිමුත්තඤ්ච ආරම්මණං හොති. හසිතුප්පාදස්ස තිකාලිකමෙව. තථා හිස්ස එකන්තපරිත්තාරම්මණතං වක්ඛති. දිබ්බචක්ඛාදිවසප්පවත්තස්ස පන අභිඤ්ඤාජවනස්ස යථාරහං ඡබ්බිධම්පි තිකාලිකං, කාලවිමුත්තඤ්ච ආරම්මණං හොති. විභාගො පනෙත්ථ නවමපරිච්ඡෙදෙ ආවි භවිස්සති. සෙසානං පන කාලවිමුත්තං, අතීතඤ්ච යථාරහමාරම්මණං හොති. 52. Cả sáu loại (chabbidhampi) tức là cả sáu loại theo cách thức của sắc v.v. Do không có sự hoại diệt, Niết-bàn không thể được nói đến theo cách thức của thời quá khứ v.v., và chế định được gọi là thoát khỏi thời gian. Tùy theo khả năng (yathārahaṃ) tức là tùy theo sự tương ứng của các tốc hành tâm dục giới, các tốc hành tâm thần thông, các tốc hành tâm đại hành còn lại v.v. Thật vậy, đối với các tốc hành tâm dục giới trừ tâm tiếu sinh, cả sáu loại cảnh thuộc ba thời và cảnh thoát khỏi thời gian đều là đối tượng. Đối với tâm tiếu sinh, chỉ có cảnh ba thời. Thật vậy, sẽ nói rằng nó nhất định có cảnh dục giới. Còn đối với tốc hành tâm thần thông sanh khởi theo cách thức của thiên nhãn v.v., tùy theo khả năng, cả sáu loại cảnh thuộc ba thời và cảnh thoát khỏi thời gian đều là đối tượng. Sự phân chia ở đây sẽ được làm rõ trong chương thứ chín. Còn đối với các tâm còn lại, cảnh thoát khỏi thời gian và cảnh quá khứ tùy theo khả năng là đối tượng. 53. ද්වාර…පෙ… සඞ්ඛාතානං ඡබ්බිධම්පි ආරම්මණං හොතීති සම්බන්ධො, තං පන නෙසං ආරම්මණං න ආවජ්ජනස්ස විය කෙනචි අග්ගහිතමෙව ගොචරභාවං ගච්ඡති, න ච පඤ්චද්වාරිකජවනානං විය එකන්තපච්චුප්පන්නං, නාපි මනොද්වාරිකජවනානං විය තිකාලිකමෙව, අවිසෙසෙන කාලවිමුත්තං වා, නාපි මරණාසන්නතො පුරිමභාගජවනානං විය කම්මකම්මනිමිත්තාදිවසෙන ආගමසිද්ධිවොහාරවිනිමුත්තන්ති ආහ ‘‘යථාසම්භවං…පෙ… සම්මත’’න්ති. තත්ථ යථාසම්භවන්ති තංතංභූමිකපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනං තංතංද්වාරග්ගහිතාදිවසෙන සම්භවානුරූපතො. කාමාවචරානඤ්හි [Pg.131] පටිසන්ධිභවඞ්ගානං තාව රූපාදිපඤ්චාරම්මණං ඡද්වාරග්ගහිතං යථාරහං පච්චුප්පන්නමතීතඤ්ච කම්මනිමිත්තසම්මතමාරම්මණං හොති, තථා චුතිචිත්තස්ස අතීතමෙව. ධම්මාරම්මණං පන තෙසං තිණ්ණන්නම්පි මනොද්වාරග්ගහිතමෙව අතීතං කම්මකම්මනිමිත්තසම්මතං, තථා රූපාරම්මණං එකමෙව මනොද්වාරග්ගහිතං එකන්තපච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තසම්මතන්ති එවං කාමාවචරපටිසන්ධාදීනං යථාසම්භවං ඡද්වාරග්ගහිතං පච්චුප්පන්නමතීතඤ්ච කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තසම්මතමාරම්මණං හොති. 53. Mối liên hệ là: cả sáu loại cảnh là đối tượng của (các tâm) được gọi là môn... v.v. Tuy nhiên, cảnh của chúng không trở thành đối tượng mà chưa được bất cứ tâm nào bắt lấy như cảnh của tâm hướng môn, cũng không phải nhất định là hiện tại như cảnh của các tốc hành tâm ngũ môn, cũng không phải chỉ là ba thời như cảnh của các tốc hành tâm ý môn, hoặc không phân biệt là cảnh thoát khỏi thời gian, cũng không phải thoát khỏi cách dùng đã được truyền thống xác lập theo cách thức của nghiệp, nghiệp tướng v.v. như cảnh của các tốc hành tâm ở phần trước lúc cận tử; (do đó) ngài đã nói ‘tùy sự khả hữu... v.v... được xem là’. Trong đó, ‘tùy sự khả hữu’ tức là tùy theo sự tương ứng với khả năng theo cách thức được bắt qua các môn tương ứng v.v. của các tâm tục sinh, hộ kiếp, tử thuộc các cõi tương ứng. Thật vậy, trước hết đối với các tâm tục sinh và hộ kiếp của chúng sanh cõi dục, năm cảnh sắc v.v. được bắt qua sáu môn, tùy theo khả năng là hiện tại và quá khứ, được xem là nghiệp tướng, là đối tượng; tương tự, đối với tâm tử, chỉ có cảnh quá khứ. Còn cảnh pháp của cả ba loại tâm ấy chỉ được bắt qua ý môn, là quá khứ, được xem là nghiệp và nghiệp tướng; tương tự, chỉ có một cảnh sắc được bắt qua ý môn, nhất định là hiện tại, được xem là thú tướng. Như vậy, đối với các tâm tục sinh v.v. ở cõi dục, tùy sự khả hữu, cảnh được bắt qua sáu môn, là hiện tại và quá khứ, được xem là nghiệp, nghiệp tướng, và thú tướng, là đối tượng. මහග්ගතපටිසන්ධාදීසු පන රූපාවචරානං, පඨමතතියාරුප්පානඤ්ච ධම්මාරම්මණමෙව මනොද්වාරග්ගහිතං පඤ්ඤත්තිභූතං කම්මනිමිත්තසම්මතං, තථා දුතියචතුත්ථාරුප්පානං අතීතමෙවාති එවං මහග්ගතපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනං මනොද්වාරග්ගහිතං පඤ්ඤත්තිභූතං, අතීතං වා කම්මනිමිත්තසම්මතමෙව ආරම්මණං හොති. Còn trong các tâm tục sinh v.v. thuộc cõi đại hành, đối với các chúng sanh cõi sắc giới, và các chúng sanh ở cõi vô sắc thứ nhất và thứ ba, chỉ có cảnh pháp được bắt qua ý môn, là chế định, được xem là nghiệp tướng; tương tự, đối với các chúng sanh ở cõi vô sắc thứ hai và thứ tư, chỉ có cảnh quá khứ. Như vậy, đối với các tâm tục sinh, hộ kiếp, tử thuộc cõi đại hành, cảnh được bắt qua ý môn, là chế định hoặc quá khứ, được xem là nghiệp tướng, là đối tượng. යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡද්වාරග්ගහිතන්ති බාහුල්ලෙන අතීතානන්තරභවෙ මරණාසන්නප්පවත්තඡද්වාරිකජවනෙහි ගහිතං. අසඤ්ඤීභවතො චුතානඤ්හි පටිසන්ධිවිසයස්ස අනන්තරාතීතභවෙ න කෙනචි ද්වාරෙන ගහණං අත්ථීති තදෙවෙත්ථ යෙභුය්‍යග්ගහණෙන බ්‍යභිචාරිතං. කෙවලඤ්හි කම්මබලෙනෙව තෙසං පටිසන්ධියා කම්මනිමිත්තාදිකමාරම්මණං උපට්ඨාති. තථා හි සච්චසඞ්ඛෙපෙ අසඤ්ඤීභවතො චුතස්ස පටිසන්ධිනිමිත්තං පුච්ඡිත්වා – ‘Phần lớn được bắt qua sáu môn trong kiếp khác’ (yebhuyyena bhavantare chadvāraggahitaṃ) tức là phần nhiều được bắt bởi các tốc hành tâm sáu môn sanh khởi lúc cận tử trong kiếp quá khứ ngay trước. Thật vậy, đối với những chúng sanh chết từ cõi vô tưởng, đối tượng của tâm tục sinh không được bắt qua bất cứ môn nào trong kiếp quá khứ ngay trước, chính điều đó ở đây được loại trừ bởi việc dùng từ ‘phần lớn’. Thật vậy, chỉ do năng lực của nghiệp mà cảnh nghiệp tướng v.v. của tâm tục sinh của họ hiện khởi. Thật vậy, trong bộ Saccasaṅkhepa, sau khi hỏi về tướng tục sinh của chúng sanh chết từ cõi vô tưởng – ‘‘භවන්තරකතං කම්මං, යමොකාසං ලභෙ තතො; හොති සා සන්ධි තෙනෙව, උපට්ඨාපිතගොචරෙ’’ති. (ස. ස. 171) – ‘Nghiệp đã được làm trong kiếp khác, khi nào có được cơ hội từ đó; sự nối liền ấy xảy ra chính do nghiệp ấy, trong đối tượng được làm cho hiện khởi.’ (sa. sa. 171) – කෙවලං කම්මබලෙනෙව පටිසන්ධිගොචරස්ස උපට්ඨානං වුත්තං. ඉතරථා හි ජවනග්ගහිතස්සපි ආරම්මණස්ස කම්මබලෙනෙව උපට්ඨාපියමානත්තා ‘‘තෙනෙවා’’ති සාවධාරණවචනස්ස අධිප්පායසුඤ්ඤතා [Pg.132] ආපජ්ජෙය්‍යාති. නනු ච තෙසම්පි පටිසන්ධිගොචරො කම්මභවෙ කෙනචි ද්වාරෙන ජවනග්ගහිතො සම්භවතීති? සච්චං සම්භවති කම්මකම්මනිමිත්තසම්මතො, ගතිනිමිත්තසම්මතො පන සබ්බෙසම්පි මරණකාලෙයෙව උපට්ඨාතීති කුතො තස්ස කම්මභවෙ ගහණසම්භවො. අපිචෙත්ථ මරණාසන්නපවත්තජවනෙහි ගහිතමෙව සන්ධාය ‘‘ඡද්වාරග්ගහිත’’න්ති වුත්තං, එවඤ්ච කත්වා ආචරියෙන ඉමස්මිංයෙව අධිකාරෙ පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං – Sự hiện khởi của đối tượng tục sinh chỉ do năng lực của nghiệp đã được nói đến. Nếu không, vì cảnh đã được tốc hành tâm bắt lấy cũng được làm cho hiện khởi chỉ do năng lực của nghiệp, nên lời nói có tính nhấn mạnh ‘chính do nghiệp ấy’ (teneva) sẽ trở nên vô nghĩa. Chẳng phải đối tượng tục sinh của họ cũng có thể đã được tốc hành tâm bắt lấy qua một môn nào đó trong nghiệp hữu sao? Đúng là có thể, đối với cảnh được xem là nghiệp và nghiệp tướng; nhưng cảnh được xem là thú tướng hiện khởi cho tất cả chúng sanh chỉ vào lúc chết, vậy làm sao có thể có sự bắt lấy nó trong nghiệp hữu? Hơn nữa, ở đây, câu ‘được bắt qua sáu môn’ được nói đến là nhắm đến cảnh đã được bắt bởi các tốc hành tâm sanh khởi lúc cận tử. Và làm như vậy, vị thầy đã nói trong bộ Paramatthavinicchaya, chính trong chương này – ‘‘මරණාසන්නසත්තස්ස, යථොපට්ඨිතගොචරං; ඡද්වාරෙසු තමාරබ්භ, පටිසන්ධි භවන්තරෙ’’ති. (පරම. වි. 89); “Đối với chúng sanh gần kề cái chết, tùy theo cảnh hiện bày; Nương vào cảnh ấy ở sáu môn, sự tái sanh xảy ra trong kiếp sau.” (Paramatthadīpanī, Visuddhimaggaṭīkā, 89); ‘‘පච්චුප්පන්න’’න්ත්‍යාදිනා අනාගතස්ස පටිසන්ධිගොචරභාවං නිවාරෙති. න හි තං අතීතකම්මකම්මනිමිත්තානි විය අනුභූතං, නාපි පච්චුප්පන්නකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානි විය ආපාථගතඤ්ච හොතීති, කම්මකම්මනිමිත්තාදීනඤ්ච සරූපං සයමෙව වක්ඛති. Bằng câu ‘hiện tại’ v.v..., ngài ngăn không cho (pháp) vị lai trở thành cảnh cho (tâm) tái sanh. Vì rằng (pháp) vị lai ấy không được kinh nghiệm như nghiệp quá khứ và nghiệp tướng, cũng không đi vào tầm nhận biết như nghiệp hiện tại, nghiệp tướng, và thú tướng. Và chính ngài sẽ nói về bản chất của nghiệp, nghiệp tướng, v.v... 54. තෙසූති රූපාදිපච්චුප්පන්නාදිකම්මාදිආරම්මණෙසු විඤ්ඤාණෙසු. රූපාදීසු එකෙකං ආරම්මණං එතෙසන්ති රූපාදිඑකෙකාරම්මණානි. 54. Trong các (tâm) ấy tức là trong các thức có các đối tượng là nghiệp v.v..., hiện tại v.v..., sắc v.v... Chúng có một trong các cảnh sắc v.v... làm đối tượng, nên gọi là các (tâm) có một trong các cảnh sắc v.v... 55. රූපාදිකං පඤ්චවිධම්පි ආරම්මණමෙතස්සාති රූපාදිපඤ්චාරම්මණං. 55. Nó có đối tượng là năm loại sắc v.v..., nên gọi là (tâm) có năm cảnh sắc v.v... 56. සෙසානීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනෙහි අවසෙසානි එකාදස කාමාවචරවිපාකානි. සබ්බථාපි කාමාවචරාරම්මණානීති සබ්බෙනපි ඡද්වාරිකද්වාරවිමුත්තඡළාරම්මණවසප්පවත්තාකාරෙන නිබ්බත්තානිපි එකන්තකාමාවචරසභාවඡළාරම්මණගොචරානි. එත්ථ හි විපාකානි තාව සන්තීරණාදිවසෙන රූපාදිපඤ්චාරම්මණෙ, පටිසන්ධාදිවසෙන ඡළාරම්මණසඞ්ඛාතෙ කාමාවචරාරම්මණෙයෙව පවත්තන්ති. 56. Các (tâm) còn lại tức là mười một tâm quả Dục giới còn lại sau song ngũ thức và (hai) tâm tiếp thâu. (Chúng) luôn luôn có cảnh Dục giới có nghĩa là: mặc dù sanh khởi bằng mọi cách, theo đường lối sáu môn, ngoài môn, và sáu cảnh, chúng vẫn có hành xứ là sáu cảnh có bản chất hoàn toàn thuộc Dục giới. Ở đây, các tâm quả, do phận sự quan sát v.v..., có năm cảnh sắc v.v...; và do phận sự tái sanh v.v..., chúng chỉ diễn tiến trong cảnh Dục giới, được kể là sáu cảnh. හසනචිත්තම්පි [Pg.133] පධානසාරුප්පට්ඨානං දිස්වා තුස්සන්තස්ස රූපාරම්මණෙ, භණ්ඩභාජනට්ඨානෙ මහාසද්දං සුත්වා ‘‘එවරූපා ලොලුප්පතණ්හා මෙ පහීනා’’ති තුස්සන්තස්ස සද්දාරම්මණෙ, ගන්ධාදීහි චෙතියපූජනකාලෙ තුස්සන්තස්ස ගන්ධාරම්මණෙ, රසසම්පන්නං පිණ්ඩපාතං සබ්‍රහ්මචාරීහි භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජනකාලෙ තුස්සන්තස්ස රසාරම්මණෙ, ආභිසමාචාරිකවත්තපරිපූරණකාලෙ තුස්සන්තස්ස ඵොට්ඨබ්බාරම්මණෙ, පුබ්බෙනිවාසඤාණාදීහි ගහිතකාමාවචරධම්මං ආරබ්භ තුස්සන්තස්ස ධම්මාරම්මණෙති එවං පරිත්තධම්මපරියාපන්නෙස්වෙව ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. Tâm tiếu sinh cũng vậy, diễn tiến trong sáu cảnh chỉ thuộc về pháp hữu hạn (Dục giới) như sau: trong cảnh sắc đối với người hoan hỷ khi thấy một nơi thích hợp để tinh tấn; trong cảnh thinh đối với người hoan hỷ khi nghe tiếng động lớn ở nơi kho chứa đồ và nghĩ rằng ‘ái tham luyến ái như vậy đã được ta đoạn trừ’; trong cảnh khí đối với người hoan hỷ trong lúc cúng dường bảo tháp bằng hương liệu v.v...; trong cảnh vị đối với người hoan hỷ trong lúc chia sớt và thọ dụng vật thực khất thực có hương vị thơm ngon với các vị đồng phạm hạnh; trong cảnh xúc đối với người hoan hỷ trong lúc chu toàn các bổn phận thuộc tập quán tốt đẹp; trong cảnh pháp đối với người hoan hỷ khi bắt cảnh pháp Dục giới được nắm bắt bởi túc mạng minh v.v... 57. ද්වාදසාකුසලඅට්ඨඤාණවිප්පයුත්තජවනවසෙන වීසති චිත්තානි අත්තනො ජළභාවතො ලොකුත්තරධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිතුං න සක්කොන්තීති නවවිධලොකුත්තරධම්මෙ වජ්ජෙත්වා තෙභූමකානි, පඤ්ඤත්තිඤ්ච ආරබ්භ පවත්තන්තීති ආහ ‘‘අකුසලානි චෙවා’’ත්‍යාදි. ඉමෙසු හි අකුසලතො චත්තාරො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදා පරිත්තධම්මෙ ආරබ්භ පරාමසනඅස්සාදනාභිනන්දනකාලෙ කාමාවචරාරම්මණා, තෙනෙවාකාරෙන සත්තවීසති මහග්ගතධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තියං මහග්ගතාරම්මණා, සම්මුතිධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තියං පඤ්ඤත්තාරම්මණා. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදාපි තෙයෙව ධම්මෙ ආරබ්භ කෙවලං අස්සාදනාභිනන්දනවසෙන පවත්තියං, පටිඝසම්පයුත්තා ච දුස්සනවිප්පටිසාරවසෙන, විචිකිච්ඡාසහගතො අනිට්ඨඞ්ගමනවසෙන, උද්ධච්චසහගතො වික්ඛිපනවසෙන, අවූපසමවසෙන ච පවත්තියං පරිත්තමහග්ගතපඤ්ඤත්තාරම්මණො, කුසලතො චත්තාරො, කිරියතො චත්තාරොති අට්ඨ ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදා සෙක්ඛපුථුජ්ජනඛීණාසවානං අසක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මස්සවනාදීසු පරිත්තධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිකාලෙ කාමාවචරාරම්මණා, අතිපගුණජ්ඣානපච්චවෙක්ඛණකාලෙ [Pg.134] මහග්ගතාරම්මණා, කසිණනිමිත්තාදීසු පරිකම්මාදිකාලෙ පඤ්ඤත්තාරම්මණාති දට්ඨබ්බං. 57. Hai mươi tâm, tức là mười hai tâm bất thiện và tám tâm tốc hành ly trí, do bản chất đần độn của chúng, không thể sanh khởi bắt cảnh pháp Siêu thế; do đó, loại trừ chín loại pháp Siêu thế, chúng sanh khởi bắt cảnh thuộc ba cõi và chế định làm đối tượng, vì vậy ngài nói ‘các tâm bất thiện và’ v.v... Trong số này, bốn tâm sanh tương ưng tà kiến, khi bắt cảnh pháp hữu hạn (Dục giới) vào lúc chấp thủ, thưởng thức, và hoan hỷ, thì có cảnh Dục giới; khi diễn tiến theo cách ấy bắt cảnh hai mươi bảy pháp đáo đại, thì có cảnh đáo đại; khi diễn tiến bắt cảnh pháp tục đế, thì có cảnh chế định. Các tâm sanh ly tà kiến cũng vậy, khi diễn tiến chỉ với sự thưởng thức và hoan hỷ bắt chính các pháp ấy; các tâm tương ưng sân, khi diễn tiến với sự bất mãn và hối hận; tâm câu hữu hoài nghi, khi diễn tiến với sự không đi đến quyết định; tâm câu hữu phóng dật, khi diễn tiến với sự tán loạn và không an tịnh, thì có cảnh hữu hạn, đáo đại, và chế định. Tám tâm sanh ly trí, tức là bốn tâm thiện và bốn tâm duy tác, đối với bậc hữu học, phàm phu, và bậc vô học, vào lúc bố thí không cung kính, quán xét, nghe pháp v.v... khi bắt cảnh pháp hữu hạn, thì có cảnh Dục giới; vào lúc quán xét thiền rất thuần thục, thì có cảnh đáo đại; vào lúc sơ khởi công phu trong các tướng kasina v.v..., thì có cảnh chế định, cần được hiểu như vậy. 58. අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි සෙක්ඛපුථුජ්ජනසන්තානෙස්වෙව පවත්තනතො. සෙක්ඛාපි හි ඨපෙත්වා ලොකියචිත්තං අරහතො මග්ගඵලසඞ්ඛාතං පාටිපුග්ගලිකචිත්තං ජානිතුං න සක්කොන්ති අනධිගතත්තා, තථා පුථුජ්ජනාදයොපි සොතාපන්නාදීනං, සෙක්ඛානං පන අත්තනො අත්තනො මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණෙසු පරසන්තානගතමග්ගඵලාරම්මණාය අභිඤ්ඤාය පරිකම්මකාලෙ, අභිඤ්ඤාචිත්තෙනෙව මග්ගඵලානං පරිච්ඡින්දනකාලෙ ච අත්තනො අත්තනො සමානානං, හෙට්ඨිමානඤ්ච මග්ගඵලධම්මෙ ආරබ්භ කුසලජවනානං පවත්ති අත්ථීති අරහත්තමග්ගඵලස්සෙව පටික්ඛෙපො කතො. කාමාවචරමහග්ගතපඤ්ඤත්තිනිබ්බානානි පන සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං සක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මස්සවනසඞ්ඛාරසම්මසනකසිණපරිකම්මාදීසු තංතදාරම්මණිකාභිඤ්ඤානං පරිකම්මකාලෙ, ගොත්‍රභුවොදානකාලෙ, දිබ්බචක්ඛාදීහි රූපවිජානනාදිකාලෙ ච කුසලජවනානං ගොචරභාවං ගච්ඡන්ති. 58. (Chúng) có tất cả các cảnh ngoại trừ Đạo và Quả A-la-hán, vì chúng chỉ sanh khởi trong dòng tâm của bậc hữu học và phàm phu. Vì rằng, các bậc hữu học, ngoại trừ tâm hiệp thế, không thể biết được tâm đặc thù của một vị A-la-hán, được gọi là Đạo và Quả, vì họ chưa chứng đắc. Tương tự, phàm phu v.v... (không thể biết tâm) của bậc Dự lưu v.v... Tuy nhiên, đối với các bậc hữu học, trong lúc quán xét Đạo và Quả của chính mình, vào lúc sơ khởi công phu đối với thắng trí có đối tượng là Đạo và Quả trong dòng tâm của người khác, và vào lúc xác định Đạo và Quả bằng chính tâm thắng trí, có sự diễn tiến của các tốc hành thiện bắt cảnh các pháp Đạo và Quả của những người đồng bậc với mình và những người bậc dưới; do đó, chỉ có Đạo và Quả A-la-hán là bị loại trừ. Còn các cảnh Dục giới, đáo đại, chế định, và Niết-bàn trở thành hành xứ cho các tốc hành thiện của bậc hữu học và phàm phu vào lúc bố thí cung kính, quán xét, nghe pháp, thẩm sát các hành, sơ khởi công phu kasina v.v..., vào lúc sơ khởi công phu đối với các thắng trí có đối tượng tương ứng, vào lúc chuyển tộc và thanh tịnh, và vào lúc biết sắc v.v... bằng thiên nhãn v.v... 59. සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානීති කාමාවචරමහග්ගතසබ්බලොකුත්තරපඤ්ඤත්තිවසෙන සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානි, න පන අකුසලාදයො විය සප්පදෙසසබ්බාරම්මණානීත්‍යත්ථො. කිරියජවනානඤ්හි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිවසප්පවත්තියං, වොට්ඨබ්බනස්ස ච තංතංපුරෙචාරිකවසප්පවත්තියං න ච කිඤ්චි අගොචරං නාම අත්ථි. 59. Có tất cả các cảnh bằng mọi cách có nghĩa là: chúng có tất cả các cảnh bằng mọi cách, theo đường lối Dục giới, đáo đại, tất cả Siêu thế, và chế định; ý nghĩa là chúng không có tất cả các cảnh một cách cục bộ như các tâm bất thiện v.v... Vì rằng, đối với các tốc hành duy tác, trong sự diễn tiến của chúng theo đường lối của toàn giác trí v.v..., và đối với tâm xác định, trong sự diễn tiến của nó theo đường lối đi trước cái này hay cái kia, không có bất cứ thứ gì gọi là không phải cảnh của chúng. 60. පඨමතතියාරුප්පාරම්මණත්තා ආරුප්පෙසු දුතියචතුත්ථානි මහග්ගතාරම්මණානි. 60. Do có đối tượng là thiền Vô sắc thứ nhất và thứ ba, nên trong các thiền Vô sắc, thiền thứ hai và thứ tư có cảnh đáo đại. 61. සෙසානි…පෙ… පඤ්ඤත්තාරම්මණානීති පන්නරස රූපාවචරානි, පඨමතතියාරුප්පානි චාති එකවීසති කසිණාදිපඤ්ඤත්තීසු පවත්තනතො පඤ්ඤත්තාරම්මණානි. 61. Các (tâm) còn lại... có cảnh chế định có nghĩa là: mười lăm tâm Sắc giới, và các tâm Vô sắc thứ nhất và thứ ba, tức là hai mươi mốt tâm, có cảnh chế định vì chúng diễn tiến trong các chế định như kasina v.v... 63. තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකපඤ්චද්වාරාවජ්ජනහසනවසෙන [Pg.135] පඤ්චවීසති චිත්තානි පරිත්ථම්හි කාමාවචරාරම්මණෙ යෙව භවන්ති. කාමාවචරඤ්හි මහග්ගතාදයො උපාදාය මන්දානුභාවතාය පරිසමන්තතො අත්තං ඛණ්ඩිතං වියාති පරිත්තං. ‘‘ඡ චිත්තානි මහග්ගතෙයෙවා’’ත්‍යාදිනා සබ්බත්ථ සාවධාරණයොජනා දට්ඨබ්බා. 63. Hai mươi lăm tâm, theo cách của hai mươi ba tâm quả Dục giới, tâm ngũ môn hướng và tâm tiếu sinh, chỉ sanh khởi trong cảnh Dục giới nhỏ hẹp. Thật vậy, cảnh Dục giới, so với cảnh Đại hành v.v..., được gọi là nhỏ hẹp (paritta) vì có năng lực yếu kém, giống như bị phân chia thành từng phần xung quanh. Nên hiểu rằng sự kết hợp có tính cách xác định ở khắp mọi nơi bằng câu "Sáu tâm chỉ (bắt) cảnh Đại hành" v.v... ආලම්බණසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải thích về Tóm lược Cảnh đã kết thúc. වත්ථුසඞ්ගහවණ්ණනා Phần giải thích về Tóm lược Vật 64. වත්ථුවිභාගතො, තබ්බත්ථුකචිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන ච සඞ්ගහො වත්ථුසඞ්ගහො. වසන්ති එතෙසු චිත්තචෙතසිකා තන්නිස්සයත්තාති වත්ථූනි. 64. Sự tóm lược theo sự phân chia vật và theo cách phân định các tâm có vật đó là Tóm lược Vật. Tâm và sở hữu tâm trú ngụ trong chúng, vì nương tựa vào chúng, nên (chúng) được gọi là vật. 65. තානි කාමලොකෙ සබ්බානිපි ලබ්භන්ති පරිපුණ්ණින්ද්‍රියස්ස තත්ථෙව උපලබ්භනතො. පි-සද්දෙන පන අන්ධබධිරාදිවසෙන කෙසඤ්චි අසම්භවං දීපෙති. 65. Tất cả những vật ấy đều có được trong cõi Dục, vì chúng được tìm thấy chính ở nơi người có các căn đầy đủ. Tuy nhiên, bằng từ "pi" (cũng), nó chỉ ra sự không thể có đối với một số người, theo trường hợp người mù, người điếc, v.v. 66. ඝානාදිත්තයං නත්ථි බ්‍රහ්මානං කාමවිරාගභාවනාවසෙන ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බෙසු විරත්තතාය තබ්බිසයප්පසාදෙසුපි විරාගසභාවතො. බුද්ධදස්සනධම්මස්සවනාදිඅත්ථං පන චක්ඛුසොතෙසු අවිරත්තභාවතො චක්ඛාදිද්වයං තත්ථ උපලබ්භති. 66. Ba (vật) bắt đầu bằng tỷ căn không có đối với các vị Phạm thiên, do việc tu tập ly tham trong các dục, vì đã ly tham trong các cảnh hương, vị, xúc, và do bản chất ly tham cả trong các sắc thần kinh đối với các cảnh đó. Tuy nhiên, vì mục đích thấy Phật, nghe Pháp, v.v., do không ly tham trong nhãn căn và nhĩ căn, nên hai (vật) bắt đầu bằng nhãn căn được tìm thấy ở đó. 67. අරූපලොකෙ සබ්බානිපි ඡ වත්ථූනි න සංවිජ්ජන්ති අරූපීනං රූපවිරාගභාවනාබලෙන තත්ථ සබ්බෙන සබ්බං රූපප්පවත්තියා අභාවතො. 67. Trong cõi Vô sắc, tất cả sáu vật đều không hiện hữu, vì đối với các chúng sanh vô sắc, do năng lực của việc tu tập ly tham trong sắc, ở đó hoàn toàn không có sự sanh khởi của sắc. 68. පඤ්චවිඤ්ඤාණානෙව නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුයොති පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයො. 68. Chính năm thức, vì có tính chất vô ngã, vô hồn, nên là các giới, (gọi là) năm thức giới. 69. මනනමත්තා ධාතු මනොධාතු. 69. Giới chỉ là sự suy nghĩ là ý giới. 70. මනොයෙව [Pg.136] විසිට්ඨවිජානනකිච්චයොගතො විඤ්ඤාණං නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතු චාති මනොවිඤ්ඤාණධාතු. මනසො විඤ්ඤාණධාතූති වා මනොවිඤ්ඤාණධාතු. සා හි මනතොයෙව අනන්තරපච්චයතො සම්භූයමනසොයෙව අනන්තරපච්චයභූතාති මනසො සම්බන්ධිනී හොති. සන්තීරණත්තයස්ස, අට්ඨමහාවිපාකානං, පටිඝද්වයස්ස, පඨමමග්ගස්ස, හසිතුප්පාදස්ස, පන්නරසරූපාවචරානඤ්ච වසෙන පවත්තා යථාවුත්තමනොධාතුපඤ්චවිඤ්ඤාණධාතූහි අවසෙසා මනොවිඤ්ඤාණධාතු සඞ්ඛාතා ච තිංස ධම්මා න කෙවලං මනොධාතුයෙව, තථා හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්තීති සම්බන්ධො. 70. Chính ý, do có phận sự nhận biết đặc biệt nên là thức, và vì có tính chất vô ngã, vô hồn nên là giới, (gọi là) ý thức giới. Hoặc, ý thức giới là giới thức của ý. Thật vậy, nó có liên quan đến ý vì nó sanh khởi từ chính ý do là vô gián duyên, và vì nó là vô gián duyên của chính ý. Ba mươi pháp được gọi là ý thức giới, là phần còn lại từ ý giới và năm thức giới đã được nói, sanh khởi theo cách của ba tâm thẩm tấn, tám tâm đại quả, hai tâm sân, sơ đạo, tâm tiếu sinh, và mười lăm tâm sắc giới, không chỉ (giống như) ý giới, cũng vậy, chúng chỉ sanh khởi nương vào ý vật. Đây là mối liên hệ. සන්තීරණමහාවිපාකානි හි එකාදස ද්වාරාභාවතො, කිච්චාභාවතො ච ආරුප්පෙ න උප්පජ්ජන්ති. පටිඝස්ස අනීවරණාවත්ථස්ස අභාවතො තංසහගතං චිත්තද්වයං රූපලොකෙපි නත්ථි, පගෙව ආරුප්පෙ. පඨමමග්ගොපි පරතොඝොසපච්චයාභාවෙ සාවකානං අනුප්පජ්ජනතො, බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානඤ්ච මනුස්සලොකතො අඤ්ඤත්ථ අනිබ්බත්තනතො, හසනචිත්තඤ්ච කායාභාවතො, රූපාවචරානි අරූපීනං රූපවිරාගභාවනාවසෙන තදාරම්මණෙසු ඣානෙසුපි විරත්තභාවතො අරූපභවෙ න උප්පජ්ජන්තීති සබ්බානිපි එතානි තෙත්තිංස චිත්තානි හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්ති. Thật vậy, mười một tâm thẩm tấn và đại quả không sanh khởi trong cõi Vô sắc do không có môn và không có phận sự. Do không có trạng thái không bị ngăn che của sân, hai tâm tương ưng với sân không có ngay cả trong cõi Sắc, huống chi là cõi Vô sắc. Sơ đạo cũng vậy, vì không sanh khởi cho các vị Thinh văn khi không có tha âm duyên, và vì các vị Phật và Độc Giác Phật không sanh ra ở nơi nào khác ngoài cõi người; và tâm tiếu sinh (không sanh khởi) do không có thân; các tâm Sắc giới (không sanh khởi) trong cõi Vô sắc đối với chúng sanh vô sắc do việc tu tập ly tham trong sắc và do đã ly tham cả trong các thiền có cảnh đó. Do đó, tất cả ba mươi ba tâm này chỉ sanh khởi nương vào ý vật. 71. පඤ්චරූපාවචරකුසලතො අවසෙසානි ද්වාදස ලොකියකුසලානි, පටිඝද්වයතො අවසෙසානි දස අකුසලානි, පඤ්චද්වාරාවජ්ජනහසනරූපාවචරකිරියෙහි අවසෙසානි තෙරස කිරියචිත්තානි, පඨමමග්ගතො අවසෙසානි සත්ත අනුත්තරානි චාති ඉමෙසං වසෙන ද්වෙචත්තාලීසවිධා මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතා ධම්මා පඤ්චවොකාරභවවසෙන හදයං නිස්සාය වා, චතුවොකාරභවවසෙන අනිස්සායවා පවත්තන්ති. 71. Mười hai tâm thiện thế gian còn lại từ năm tâm thiện Sắc giới, mười tâm bất thiện còn lại từ hai tâm sân, mười ba tâm duy tác còn lại từ tâm ngũ môn hướng, tâm tiếu sinh và các tâm duy tác Sắc giới, và bảy tâm siêu thế còn lại từ sơ đạo – theo cách của những tâm này, bốn mươi hai loại pháp được gọi là ý thức giới sanh khởi hoặc nương vào ý vật theo cách của hữu ngũ uẩn, hoặc sanh khởi không nương theo cách của hữu tứ uẩn. 73. කාමෙ [Pg.137] භවෙ ඡවත්ථුං නිස්සිතා සත්ත විඤ්ඤාණධාතුයො, රූපෙ භවෙ තිවත්ථුං නිස්සිතා ඝානවිඤ්ඤාණාදිත්තයවජ්ජිතා චතුබ්බිධා විඤ්ඤාණධාතුයො, ආරුප්පෙ භවෙ අනිස්සිතා එකා මනොවිඤ්ඤාණධාතු මතාති යොජනා. 73. Trong cõi Dục, bảy thức giới nương vào sáu vật; trong cõi Sắc, bốn loại thức giới, trừ ba (thức giới) bắt đầu bằng tỷ thức giới, nương vào ba vật; trong cõi Vô sắc, một ý thức giới không nương. Đây là cách kết hợp được xem là như vậy. 74. කාමාවචරවිපාකපඤ්චද්වාරාවජ්ජනපටිඝද්වයහසනවසෙන සත්තවීසති කාමාවචරානි, පන්නරස රූපාවචරානි, පඨමමග්ගොති තෙචත්තාලීස නිස්සායෙව ජායරෙ, තතොයෙව අවසෙසා ආරුප්පවිපාකවජ්ජිතා ද්වෙචත්තාලීස නිස්සාය ච අනිස්සාය ච ජායරෙ, පාකාරුප්පා චත්තාරො අනිස්සිතායෙවාති සම්බන්ධො. 74. Hai mươi bảy tâm Dục giới theo cách của các tâm quả Dục giới, tâm ngũ môn hướng, hai tâm sân, và tâm tiếu sinh; mười lăm tâm Sắc giới; và sơ đạo – (tổng cộng) bốn mươi ba tâm này chỉ sanh khởi có nương. Do đó, bốn mươi hai tâm còn lại, trừ các tâm quả Vô sắc, sanh khởi cả có nương và không nương. Bốn tâm quả Vô sắc chỉ sanh khởi không nương. Đây là mối liên hệ. වත්ථුසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải thích về Tóm lược Vật đã kết thúc. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය Như vậy, trong phần giải thích về Abhidhammatthasaṅgaha tên là Abhidhammatthavibhāvinī පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải thích về Chương Tạp Loại đã kết thúc. 4. වීථිපරිච්ඡෙදවණ්ණනා 4. Phần giải thích về Chương Lộ Trình 1. ඉච්චෙවං යථාවුත්තනයෙන චිත්තුප්පාදානං චතුන්නං ඛන්ධානං උත්තරං වෙදනාසඞ්ගහාදිවිභාගතො උත්තමං පභෙදසඞ්ගහං කත්වා පුන කාමාවචරාදීනං තිණ්ණං භූමීනං, ද්විහෙතුකාදිපුග්ගලානඤ්ච භෙදෙන ලක්ඛිතං ‘‘ඉදං එත්තකෙහි පරං, ඉමස්ස අනන්තරං එත්තකානි චිත්තානී’’ති එවං පුබ්බාපරචිත්තෙහි නියාමිතං පටිසන්ධිපවත්තීසු චිත්තුප්පාදානං පවත්තිසඞ්ගහං නාම තන්නාමකං සඞ්ගහං යථාසම්භවතො සමාසෙන පවක්ඛාමීති යොජනා. 1. Như vậy, sau khi đã thực hiện sự tóm lược các loại khác biệt cao tột của bốn uẩn là các tâm sanh, vượt trên sự phân chia về tóm lược thọ v.v... theo phương pháp đã nói, lại nữa, tôi sẽ nói một cách tóm tắt theo như có thể về sự tóm lược có tên là Tóm lược Diễn tiến của các tâm sanh trong (giai đoạn) tục sinh và bình nhật, được quy định bởi các tâm trước và sau như là "tâm này sau bấy nhiêu tâm, sau tâm này là bấy nhiêu tâm", và được đánh dấu bởi sự khác biệt của ba cõi bắt đầu bằng Dục giới và của các hạng người bắt đầu bằng nhị nhân. Đây là cách kết hợp. 2. වත්ථුද්වාරාරම්මණසඞ්ගහා හෙට්ඨා කථිතාපි පරිපුණ්ණං කත්වා පවත්තිසඞ්ගහං දස්සෙතුං පුන නික්ඛිත්තා. 2. Các phần tóm lược về vật, môn, và cảnh, mặc dù đã được nói ở trước, lại được đặt ra để trình bày sự tóm lược diễn tiến một cách đầy đủ. 3. විසයානං ද්වාරෙසු, විසයෙසු ච චිත්තානං පවත්ති විසයප්පවත්ති. 3. Sự diễn tiến của các đối tượng ở các môn, và sự diễn tiến của các tâm ở các đối tượng, là sự diễn tiến của đối tượng. 4. තත්ථාති තෙසු ඡසු ඡක්කෙසු. 4. "Tattha" (trong đó) có nghĩa là trong sáu nhóm sáu đó. වීථිඡක්කවණ්ණනා Phần giải thích về sáu lộ trình 6. ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ [Pg.138] පවත්තා වීථි චිත්තපරම්පරා චක්ඛුද්වාරවීථී’’ත්‍යාදිනා ද්වාරවසෙන, ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්බන්ධිනී වීථි තෙන සහ එකාරම්මණඑකද්වාරිකතාය සහචරණභාවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථී’’ත්‍යාදිනා විඤ්ඤාණවසෙන වා වීථීනං නාම යොජනා කාතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුද්වාරවීථී’’ත්‍යාදි වුත්තං. 6. Để chỉ ra rằng việc đặt tên cho các lộ trình cần được thực hiện theo cách dựa vào môn như trong câu “lộ trình là một chuỗi tâm diễn tiến ở nhãn môn được gọi là lộ trình nhãn môn”, hoặc theo cách dựa vào thức như trong câu “lộ trình liên quan đến nhãn thức, do đồng hành với nhãn thức ấy vì có cùng một đối tượng và cùng một môn, được gọi là lộ trình nhãn thức”, nên câu “lộ trình nhãn môn” v.v… đã được nói đến. වීථිඡක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về sáu loại lộ trình. වීථිභෙදවණ්ණනා Giải về sự phân chia các lộ trình 7. ‘‘අතිමහන්ත’’න්ත්‍යාදීසු එකචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා ආපාථාගතං සොළසචිත්තක්ඛණායුකං අතිමහන්තං නාම. ද්විතිචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා පන්නරසචුද්දසචිත්තක්ඛණායුකං මහන්තං නාම. චතුචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව නවචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා තෙරසචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව අට්ඨචිත්තක්ඛණායුතං පරිත්තං නාම. දසචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව පන්නරසචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා සත්තචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව ද්විචිත්තක්ඛණායුකං අතිපරිත්තං නාම. එවඤ්ච කත්වා වක්ඛති ‘‘එකචිත්තක්ඛණාතීතානී’’ත්‍යාදි. විභූතං පාකටං. අවිභූතං අපාකටං. 7. Trong các câu “rất lớn” v.v…, đối tượng đi vào lộ trình sau khi đã trôi qua một sát-na tâm và có tuổi thọ là mười sáu sát-na tâm được gọi là đối tượng rất lớn. Đối tượng đi vào lộ trình sau khi đã trôi qua hai hoặc ba sát-na tâm và có tuổi thọ là mười lăm hoặc mười bốn sát-na tâm được gọi là đối tượng lớn. Đối tượng đi vào lộ trình sau khi đã trôi qua từ bốn cho đến chín sát-na tâm và có tuổi thọ từ mười ba cho đến tám sát-na tâm được gọi là đối tượng nhỏ. Đối tượng đi vào lộ trình sau khi đã trôi qua từ mười cho đến mười lăm sát-na tâm và có tuổi thọ từ bảy cho đến hai sát-na tâm được gọi là đối tượng rất nhỏ. Và do đó, ngài sẽ nói rằng “đã trôi qua một sát-na tâm” v.v… Rõ ràng (vibhūtaṃ) có nghĩa là hiển nhiên (pākaṭaṃ). Không rõ ràng (avibhūtaṃ) có nghĩa là không hiển nhiên (apākaṭaṃ). වීථිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về sự phân chia các lộ trình. පඤ්චද්වාරවීථිවණ්ණනා Giải về lộ trình ngũ môn 8. කථන්ති කෙන පකාරෙන අතිමහන්තාදිවසෙන විසයවවත්ථානන්ති පුච්ඡිත්වා චිත්තක්ඛණවසෙන තං පකාසෙතුං ‘‘උප්පාදඨිතී’’ත්‍යාදි ආරද්ධං. උප්පජ්ජනං උප්පාදො, අත්තපටිලාභො. භඤ්ජනං භඞ්ගො, සරූපවිනාසො. උභින්නං වෙමජ්ඣෙ භඞ්ගාභිමුඛප්පවත්ති ඨිති නාම. කෙචි පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං පටිසෙධෙන්ති. අයඤ්හි නෙසං අධිප්පායො – චිත්තයමකෙ (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා; යම. 2.චිත්තයමක.81, 102) ‘‘උප්පන්නං උප්පජ්ජමාන’’න්ති එවමාදිපදානං විභඞ්ගෙ ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පන්නං[Pg.139], නො ච උප්පජ්ජමානං, උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නඤ්චෙව උප්පජ්ජමානඤ්චා’’ත්‍යාදිනා (යම. 2.චිත්තයමක.81, 102) භඞ්ගුප්පාදාව කථිතා, න ඨිතික්ඛණො. යදි ච චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණොපි අත්ථි, ‘‘ඨිතික්ඛණෙ භඞ්ගක්ඛණෙ චා’’ති වත්තබ්බං සියා. අථ මතං ‘‘උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති (අ. නි. 3.47) සුත්තන්තපාඨතො ඨිතික්ඛණො අත්ථී’’ති, තත්ථපි එකස්මිං ධම්මෙ අඤ්ඤථත්තස්ස අනුප්පජ්ජනතො, පඤ්ඤාණවචනතො ච පබන්ධඨිතියෙව අධිප්පෙතා, න ච ඛණඨිති, න ච අභිධම්මෙ ලබ්භමානස්ස අවචනෙ කාරණං අත්ථි, තස්මා යථාධම්මසාසනෙ අවචනම්පි අභාවමෙව දීපෙතීති. තත්ථ වුච්චතෙ යථෙව හි එකධම්මාධාරභාවෙපි උප්පාදභඞ්ගානං අඤ්ඤො උප්පාදක්ඛණො, අඤ්ඤො භඞ්ගක්ඛණොති උප්පාදාවත්ථාය භින්නා භඞ්ගාවත්ථා ඉච්ඡිතා. ඉතරථා හි ‘‘අඤ්ඤොයෙව ධම්මො උප්පජ්ජති, අඤ්ඤො නිරුජ්ඣතී’’ති ආපජ්ජෙය්‍ය, එවමෙව උප්පාදභඞ්ගාවත්ථාහි භින්නා භඞ්ගාභිමුඛාවත්ථාපි ඉච්ඡිතබ්බා, සා ඨිති නාම. පාළියං පන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධතො නයදස්සනවසෙන සා න වුත්තා. අභිධම්මදෙසනාපි හි කදාචි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තති, යථා රූපස්ස උප්පාදො උපචයො සන්තතීති ද්විධා භින්දිත්වා දෙසිතො, සුත්තෙ ච ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’’ති එවං සඞ්ඛතධම්මස්සෙව ලක්ඛණදස්සනත්ථං උප්පාදාදීනං වුත්තත්තා න සක්කා පබන්ධස්ස පඤ්ඤත්තිසභාවස්ස අසඞ්ඛතස්ස ඨිති තත්ථ වුත්තාති විඤ්ඤාතුං. උපසග්ගස්ස ච ධාත්වත්ථෙයෙව පවත්තනතො ‘‘පඤ්ඤායතී’’ති එතස්ස විඤ්ඤායතීති අත්ථො. තස්මා න එත්තාවතා චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණො පටිබාහිතුං යුත්තොති සුවුත්තමෙතං ‘‘උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙනා’’ති. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං අට්ඨකථායම්පි ‘‘එකෙකස්ස [Pg.140] උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙන තයො තයො ඛණා’’ති (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා). 8. Sau khi nêu lên câu hỏi “Sự xác định đối tượng theo cách rất lớn v.v… là theo phương thức nào?”, để trình bày điều ấy theo cách dựa vào sát-na tâm, câu “sanh, trụ” v.v… đã được bắt đầu. Sự sanh khởi là sanh (uppādo), là sự thành tựu bản thể. Sự hoại diệt là diệt (bhaṅgo), là sự hủy hoại tự tánh. Sự diễn tiến hướng đến hoại diệt ở giữa hai giai đoạn ấy được gọi là trụ (ṭhiti). Tuy nhiên, có một số vị bác bỏ sát-na trụ của tâm. Đây là chủ trương của các vị ấy: Trong bộ Song Đối về Tâm, trong phần phân tích các từ ngữ như “đã sanh, đang sanh”, chỉ có sát-na diệt và sát-na sanh được nói đến qua các câu như “vào sát-na diệt là đã sanh, nhưng không phải đang sanh; vào sát-na sanh thì vừa đã sanh, vừa đang sanh”, chứ không phải là sát-na trụ. Và nếu sát-na trụ của tâm cũng có, lẽ ra đã phải được nói là “vào sát-na trụ và vào sát-na diệt”. Nếu có quan điểm cho rằng “sát-na trụ có hiện hữu do dựa vào đoạn kinh văn ‘sự sanh được nhận rõ, sự diệt được nhận rõ, sự biến dị của cái đang trụ được nhận rõ’”, thì ở đó cũng vậy, do sự biến dị không sanh khởi trong một pháp duy nhất và do lời nói về sự nhận rõ, nên chỉ có sự tồn tại của dòng tương tục được ngụ ý, chứ không phải là sự tồn tại trong khoảnh khắc. Và không có lý do gì cho việc không nói đến điều đang được tìm thấy trong tạng Vi Diệu Pháp. Do đó, trong giáo pháp đúng theo thực tính, việc không nói đến cũng chỉ cho thấy sự không hiện hữu. Về điều ấy, câu trả lời được nói đến như sau: Giống như trong trường hợp là nền tảng của một pháp duy nhất, sát-na sanh là khác và sát-na diệt là khác, nên trạng thái diệt được muốn hiểu là khác biệt với trạng thái sanh. Nếu không như vậy, sẽ dẫn đến kết luận rằng “một pháp khác sanh khởi, một pháp khác diệt đi”. Cũng tương tự như vậy, trạng thái hướng đến hoại diệt, vốn khác biệt với các trạng thái sanh và diệt, cũng cần phải được chấp nhận. Trạng thái ấy được gọi là trụ. Tuy nhiên, trong tạng Pāḷi, do tùy thuận theo căn cơ của chúng sanh cần được tế độ và theo cách trình bày phương pháp, nên trạng thái ấy đã không được nói đến. Và lời dạy của tạng Vi Diệu Pháp đôi khi cũng diễn tiến tùy thuận theo căn cơ của chúng sanh cần được tế độ, giống như sự sanh của sắc pháp đã được phân thành hai loại và được thuyết giảng là sự tích lũy và sự tương tục. Và trong kinh, do các pháp sanh v.v… đã được nói đến nhằm mục đích cho thấy các đặc tính của chính pháp hữu vi qua câu “này các tỳ khưu, có ba đặc tính hữu vi này của pháp hữu vi. Thế nào là ba? Sự sanh được nhận rõ, sự diệt được nhận rõ, sự biến dị của cái đang trụ được nhận rõ”, nên không thể hiểu rằng sự tồn tại của dòng tương tục, vốn có tự tánh là chế định và là vô vi, đã được nói đến ở đó. Và do tiếp đầu ngữ cũng chỉ diễn tiến theo nghĩa của động từ căn, nên từ “paññāyati” này có nghĩa là “được biết”. Do đó, không hợp lý khi bác bỏ sát-na trụ của tâm chỉ vì bấy nhiêu lý do. Vì vậy, câu “theo cách sanh, trụ, diệt” này đã được nói rất khéo. Và do đó, trong Chú giải cũng đã nói rằng: “Mỗi một pháp có ba sát-na theo cách sanh, trụ, diệt”. 9. අරූපං ලහුපරිණාමං, රූපං ගරුපරිණාමං ගාහකගාහෙතබ්බභාවස්ස තංතංඛණවසෙන උප්පජ්ජනතොති ආහ ‘‘තානී’’ත්‍යාදි. තානීති තාදිසානි. සත්තරසන්නං චිත්තානං ඛණානි විය ඛණානි සත්තරසචිත්තක්ඛණානි, තානි චිත්තක්ඛණානි සත්තරසාති වා සම්බන්ධො. විසුං විසුං පන එකපඤ්ඤාස චිත්තක්ඛණානි හොන්ති. රූපධම්මානන්ති විඤ්ඤත්තිලක්ඛණරූපවජ්ජානං රූපධම්මානං. විඤ්ඤත්තිද්වයඤ්හි එකචිත්තක්ඛණායුකං. තථා හි තං චිත්තානුපරිවත්තිධම්මෙසු වුත්තං. ලක්ඛණරූපෙසු ච ජාති චෙව අනිච්චතා ච චිත්තස්ස උප්පාදභඞ්ගක්ඛණෙහි සමානායුකා, ජරතා පන එකූනපඤ්ඤාසචිත්තක්ඛණායුකා. එවඤ්ච කත්වා වදන්ති – 9. Do sự sanh khởi của trạng thái năng tri và sở tri theo từng sát-na tương ứng, nên pháp vô sắc biến đổi nhanh, còn sắc pháp biến đổi chậm. Vì thế, ngài đã nói “chúng” v.v… “Chúng” có nghĩa là “những thứ như vậy”. Mười bảy sát-na tâm là các sát-na giống như các sát-na của mười bảy tâm; hoặc có sự liên kết là “các sát-na tâm ấy là mười bảy”. Tuy nhiên, nếu tính riêng biệt thì có năm mươi mốt sát-na tâm. “Của các sắc pháp” có nghĩa là của các sắc pháp ngoại trừ sắc biểu tri và sắc đặc tính. Thật vậy, hai loại biểu tri có tuổi thọ là một sát-na tâm. Tương tự như vậy, điều ấy đã được nói đến trong các pháp tùy hành theo tâm. Và trong các sắc đặc tính, cả sự sanh lẫn sự vô thường đều có tuổi thọ tương đương với các sát-na sanh và diệt của tâm; tuy nhiên, sự già có tuổi thọ là bốn mươi chín sát-na tâm. Và do đó, các vị ấy nói rằng: ‘‘තං සත්තරසචිත්තායු, විනා විඤ්ඤත්තිලක්ඛණ’’න්ති (ස. ස. 60); “Tuổi thọ của sắc pháp ấy là mười bảy tâm, ngoại trừ biểu tri và đặc tính.” කෙචි (විභ. මූලටී. 20) පන ‘‘පටිච්චසමුප්පාදට්ඨකථායං ‘එත්තාවතා එකාදස චිත්තක්ඛණා අතීතා හොන්ති, අථාවසෙසපඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ’ති (විසුද්ධි. 2.623; විභ. අට්ඨ. 227) වචනතො සොළසචිත්තක්ඛණානි රූපධම්මානමායූ. උප්පජ්ජමානමෙව හි රූපං භවඞ්ගචලනස්ස පච්චයො හොතී’’ති වදන්ති, තයිදමසාරං ‘‘පටිසන්ධිචිත්තෙන සහුප්පන්නං කම්මජරූපං තතො පට්ඨාය සත්තරසමෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣති, පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතික්ඛණෙ උප්පන්නං අට්ඨාරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙ නිරුජ්ඣතී’’ත්‍යාදිනා (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) අට්ඨකථායමෙව සත්තරසචිත්තක්ඛණස්ස ආගතත්තා. යත්ථ පන සොළසචිත්තක්ඛණානෙව පඤ්ඤායන්ති, තත්ථ චිත්තප්පවත්තියා පච්චයභාවයොග්‍යක්ඛණවසෙන නයො නීතො. හෙට්ඨිමකොටියා හි එකචිත්තක්ඛණම්පි [Pg.141] අතික්කන්තස්සෙව රූපස්ස ආපාථාගමනසාමත්ථියන්ති අලමතිවිත්ථාරෙන. Tuy nhiên, một số vị (Vibha. Mūlaṭī. 20) nói rằng: ‘Theo như trong Chú giải Duyên Khởi (Paṭiccasamuppādaṭṭhakathā) có nói: ‘Bấy nhiêu đó là mười một sát-na tâm đã trôi qua, khi ấy (sắc pháp) còn lại tuổi thọ năm sát-na tâm’ (Visuddhi. 2.623; Vibha. Aṭṭha. 227), tuổi thọ của các sắc pháp là mười sáu sát-na tâm. Vì rằng sắc pháp ngay khi đang sanh lên chính là duyên cho sự rung động của hữu phần.’ Điều ấy là vô căn cứ, vì chính trong Chú giải (Vibha. Aṭṭha. 26, Pakiṇṇakakathā) đã đề cập đến (tuổi thọ) mười bảy sát-na tâm qua (đoạn văn) bắt đầu là: ‘Sắc do nghiệp sanh đồng sanh với tâm tục sinh, kể từ đó, diệt cùng với (tâm) thứ mười bảy; (sắc) sanh lên trong sát-na trụ của tâm tục sinh thì diệt trong sát-na sanh của (tâm) thứ mười tám.’ Tuy nhiên, ở chỗ nào mà chỉ có mười sáu sát-na tâm được nhận biết, ở đó phương pháp được dẫn dắt theo cách của sát-na thích hợp để làm duyên cho sự diễn tiến của tâm. Vì rằng, ở giới hạn dưới cùng, chỉ có sắc pháp đã trôi qua ít nhất một sát-na tâm mới có khả năng đi vào lộ trình (của tâm). Thôi, không cần nói dài dòng. 10. එකචිත්තස්ස ඛණං විය ඛණං එකචිත්තක්ඛණං, තං අතීතං එතෙසං, එතානි වා තං අතීතානීති එකචිත්තක්ඛණාතීතානි. ආපාථමාගච්ඡන්තීති රූපසද්දාරම්මණානි සකසකට්ඨානෙ ඨත්වාව ගොචරභාවං ගච්ඡන්තීති ආභොගානුරූපං අනෙකකලාපගතානි ආපාථං ආගච්ඡන්ති, සෙසානි පන ඝානාදිනිස්සයෙසු අල්ලීනානෙව විඤ්ඤාණුප්පත්තිකාරණානීති එකෙකකලාපගතානිපි. එකෙකකලාපගතාපි හි පසාදා විඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවං ගච්ඡන්ති, තෙ පන භවඞ්ගචලනස්ස අනන්තරපච්චයභූතෙන භවඞ්ගෙන සද්ධිං උප්පන්නා. ‘‘ආවජ්ජනෙන සද්ධිං උප්පන්නා’’ති අපරෙ. 10. Sát-na giống như sát-na của một tâm là một sát-na tâm (ekacittakkhaṇa). Cái ấy đã trôi qua đối với chúng, hoặc chúng đã trôi qua cái ấy, do đó (gọi là) đã trôi qua một sát-na tâm (ekacittakkhaṇātītāni). (Nói rằng) ‘chúng đi vào lộ trình’ có nghĩa là: các đối tượng sắc và thinh, đứng ngay tại chỗ của mình mà trở thành cảnh giới (của tâm), nên chúng đi vào lộ trình tùy theo sự hướng tâm, thuộc về nhiều tổng hợp sắc. Còn các (đối tượng) khác, vì chúng dính liền vào các vật nương (như) khứu giác và là nguyên nhân cho sự sanh khởi của thức, nên (chúng đi vào lộ trình) dù chỉ thuộc về một tổng hợp sắc. Vì rằng, các sắc thần kinh dù chỉ thuộc về một tổng hợp sắc cũng trở thành nền tảng cho thức, và chúng sanh khởi cùng với tâm hữu phần vốn là vô gián duyên cho sự rung động của hữu phần. Những người khác nói: ‘(Chúng) sanh khởi cùng với (tâm) hướng môn.’ ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙති විසදිසවිඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුභාවසඞ්ඛාතභවඞ්ගචලනවසෙන පුරිමග්ගහිතාරම්මණස්මිංයෙව ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ පවත්තෙ. පඤ්චසු හි පසාදෙසු යොග්‍යදෙසාවත්ථානවසෙන ආරම්මණෙ ඝට්ටිතෙ පසාදඝට්ටනානුභාවෙන භවඞ්ගසන්තති වොච්ඡිජ්ජමානා සහසා අනොච්ඡිජ්ජිත්වා යථා වෙගෙන ධාවන්තො ඨාතුකාමොපි පුරිසො එකද්විපදවාරෙ අතික්කමිත්වාව තිට්ඨති, එවං ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වාව ඔච්ඡිජ්ජති. තත්ථ පඨමචිත්තං භවඞ්ගසන්තතිං චාලෙන්තං විය උප්පජ්ජතීති භවඞ්ගචලනං, දුතියං තස්ස ඔච්ඡිජ්ජනාකාරෙන උප්පජ්ජනතො භවඞ්ගුපච්ඡෙදොති වොහරන්ති. ඉධ පන අවිසෙසෙන වුත්තං ‘‘ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙ’’ති. Khi hữu phần đã rung động hai lần: có nghĩa là khi hữu phần diễn tiến hai lần ngay trong đối tượng đã được bắt giữ trước đó, theo cách rung động của hữu phần được gọi là trạng thái làm nhân cho sự sanh khởi của thức khác loại. Vì rằng, khi đối tượng va chạm vào một trong năm sắc thần kinh, tùy theo vị trí thích hợp, do năng lực của sự va chạm vào sắc thần kinh, dòng hữu phần đang bị cắt đứt đã không bị cắt đứt một cách đột ngột, giống như người đang chạy nhanh dù muốn dừng lại cũng phải chạy quá một hai bước rồi mới dừng lại, cũng vậy, (dòng hữu phần) sanh khởi hai lần rồi mới bị cắt đứt. Trong đó, tâm thứ nhất sanh khởi giống như làm rung động dòng hữu phần nên được gọi là rung động hữu phần (bhavaṅgacalana), tâm thứ hai do sanh khởi theo cách cắt đứt dòng hữu phần ấy nên được gọi là dứt dòng hữu phần (bhavaṅgupaccheda). Nhưng ở đây, được nói không có sự phân biệt là ‘khi hữu phần đã rung động hai lần’. නනු ච රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තන්නිස්සිතස්සෙව චලනං යුත්තං, කථං පන හදයවත්ථුනිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්සාති? සන්තතිවසෙන එකාබද්ධත්තා. යථා හි භෙරියා එකස්මිං තලෙ ඨිතසක්ඛරාය මක්ඛිකාය නිසින්නාය අපරස්මිං තලෙ දණ්ඩාදිනා පහටෙ අනුක්කමෙන භෙරිචම්මවරත්තාදීනං චලනෙන සක්ඛරාය [Pg.142] චලිතාය මක්ඛිකාය උප්පතිත්වා ගමනං හොති, එවමෙව රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තන්නිස්සයෙසු මහාභූතෙසු චලිතෙසු අනුක්කමෙන තංසම්බන්ධානං සෙසරූපානම්පි චලනෙන හදයවත්ථුම්හි චලිතෙ තන්නිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්ස චලනාකාරෙන පවත්ති හොති. වුත්තඤ්ච – Chẳng phải khi sắc... va chạm vào sắc thần kinh, sự rung động của chính cái nương vào nó là hợp lý hay sao? Nhưng làm thế nào (có sự rung động) của hữu phần nương vào ý vật? (Đáp:) Do được liên kết thành một dòng tương tục. Ví như, khi một con ruồi đậu trên viên sỏi đặt trên một mặt của cái trống, lúc mặt kia bị đánh bằng gậy..., do sự rung động tuần tự của da trống, dây da..., viên sỏi rung động, con ruồi liền bay đi. Cũng vậy, khi sắc... va chạm vào sắc thần kinh, các đại hiển nương vào đó rung động, do sự rung động tuần tự của cả các sắc pháp còn lại có liên quan đến chúng, khi ý vật rung động, sự diễn tiến của hữu phần nương vào nó xảy ra theo cách rung động. Và đã được nói rằng: ‘‘ඝට්ටිතෙ අඤ්ඤවත්ථුම්හි, අඤ්ඤනිස්සිතකම්පනං; එකාබද්ධෙන හොතීති, සක්ඛරොපමයා වදෙ’’ති. (ස. ස. 176); ‘Khi vật khác bị va chạm, sự rung động của cái nương vào vật khác xảy ra do sự liên kết làm một; nên nói bằng ví dụ viên sỏi.’ (sa. sa. 176); භවඞ්ගසොතන්ති භවඞ්ගප්පවාහං. ආවජ්ජන්තන්ති ‘‘කිං නාමෙත’’න්ති වදන්තං විය ආභොගං කුරුමානං. පස්සන්තන්ති පච්චක්ඛතො පෙක්ඛන්තං. නනු ච ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා’’ති (දී. නි. 1.213; අ. නි. 3.62; විභ. 517) වචනතො චක්ඛුන්ද්‍රියමෙව දස්සනකිච්චං සාදෙති, න විඤ්ඤාණන්ති? නයිදමෙවං, රූපස්ස අන්ධභාවෙන රූපදස්සනෙ අසමත්ථභාවතො. යදි ච තං රූපං පස්සති, තථා සති අඤ්ඤවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනොපි රූපදස්සනප්පසඞ්ගො සියා. යදි එවං විඤ්ඤාණස්ස තං කිච්චං සාධෙති, විඤ්ඤාණස්ස අප්පටිබන්ධත්තා අන්තරිතරූපස්සපි දස්සනං සියා. හොතු අන්තරිතස්සපි දස්සනං, යස්ස ඵලිකාදිතිරොහිතස්ස ආලොකපටිබන්ධො නත්ථි, යස්ස පන කුට්ටාදිඅන්තරිතස්ස අලොකපටිබන්ධො අත්ථි. තත්ථ පච්චයාභාවතො විඤ්ඤාණං නුප්පජ්ජතීති න තස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන ගහණං හොති. ‘‘චක්ඛුනා’’ති පනෙත්ථ තෙන ද්වාරෙන කරණභූතෙනාති අධිප්පායො. අථ වා නිස්සිතකිරියා නිස්සයප්පටිබද්ධා වුත්තා යථා ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති. Dòng hữu phần (bhavaṅgasotaṃ): tức là dòng chảy của hữu phần. Hướng đến (āvajjantaṃ): tức là thực hiện sự hướng tâm giống như đang nói ‘Cái này là gì?’. Thấy (passantaṃ): tức là nhìn một cách trực tiếp. Chẳng phải theo như (câu) ‘dùng mắt thấy sắc’ (Dī. Ni. 1.213; A. Ni. 3.62; Vibha. 517) thì chính nhãn quyền hoàn thành phận sự thấy, chứ không phải thức hay sao? Điều này không phải vậy, vì sắc có tính chất mù nên không có khả năng thấy sắc. Và nếu sắc ấy thấy, trong trường hợp như vậy, sẽ dẫn đến việc ngay cả người có thức khác cũng thấy sắc. Nếu nói rằng thức hoàn thành phận sự ấy, thì do thức không bị ngăn che, cũng có thể thấy được cả sắc bị che khuất. Cứ cho là thấy được cả vật bị che khuất, (đó là) vật bị che bởi pha lê... mà không có sự cản trở ánh sáng; còn đối với vật bị che bởi tường... mà có sự cản trở ánh sáng, trong trường hợp đó do không có duyên nên thức không sanh khởi, do đó nó không bị nhãn thức bắt lấy. Ở đây, (cụm từ) ‘dùng mắt’ có nghĩa là ‘bằng cửa ấy vốn là công cụ’. Hoặc là, hành động của cái nương tựa được nói gắn liền với vật nương, giống như (câu) ‘những cái giường đang la hét’. සම්පටිච්ඡන්තන්ති තමෙව රූපං පටිග්ගණ්හන්තං විය. සන්තීරයමානන්ති තමෙව රූපං වීමංසන්තං විය. වවත්ථපෙන්තන්ති තමෙව රූපං සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙන්තං විය. යොනිසොමනසිකාරාදිවසෙන ලද්ධො පච්චයො එතෙනාති ලද්ධපච්චයං. යං කිඤ්චි ජවනන්ති සම්බන්ධො. මුච්ඡාමරණාසන්නකාලෙසු ච ඡප්පඤ්චපි ජවනානි පවත්තන්තීති ආහ [Pg.143] ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති. ජවනානුබන්ධානීති පටිසොතගාමිනාවං නදීසොතො විය කිඤ්චි කාලං ජවනං අනුගතානි. තස්ස ජවනස්ස ආරම්මණං ආරම්මණමෙතෙසන්ති තදාරම්මණානි ‘‘බ්‍රහ්මස්සරො’’ත්‍යාදීසු විය මජ්ඣෙපදලොපවසෙන, තදාරම්මණානි ච තානි පාකානි චාති තදාරම්මණපාකානි. යථාරහන්ති ආරම්මණජවනසත්තානුරූපං. තථා පවත්තිං පන සයමෙව පකාසයිස්සති, භවඞ්ගපාතොති වීථිචිත්තවසෙන අප්පවත්තිත්වා චිත්තස්ස භවඞ්ගපාතො විය, භවඞ්ගවසෙන උප්පත්තීති වුත්තං හොති. එත්ථ ච වීථිචිත්තප්පවත්තියා සුඛග්ගහණත්ථං අම්බොපමාදිකං ආහරන්ති, තත්‍රිදං අම්බොපමාමත්තං (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) – එකො කිර පුරිසො ඵලිතම්බරුක්ඛමූලෙ සසීසං පාරුපිත්වා නිද්දායන්තො ආසන්නෙ පතිතස්ස එකස්ස අම්බඵලස්ස සද්දෙන පබුජ්ඣිත්වා සීසතො වත්ථං අපනෙත්වා චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා දිස්වා ච තං ගහෙත්වා මද්දිත්වා උපසිඞ්ඝිත්වා පක්කභාවං ඤත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා මුඛගතං සහ සෙම්හෙන අජ්ඣොහරිත්වා පුන තත්ථෙව නිද්දායති. තත්ථ පුරිසස්ස නිද්දායනකාලො විය භවඞ්ගකාලො, ඵලස්ස පතිතකාලො විය ආරම්මණස්ස පසාදඝට්ටනකාලො, තස්ස සද්දෙන පබුද්ධකාලො විය ආවජ්ජනකාලො, උම්මීලෙත්වා ඔලොකිතකාලො විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණප්පවත්තිකාලො, ගහිතකාලො විය සම්පටිච්ඡනකාලො, මද්දනකාලො විය සන්තීරණකාලො, උපසිඞ්ඝනකාලො විය වොට්ඨබ්බනකාලො, පරිභොගකාලො විය ජවනකාලො, මුඛගතං සහ සෙම්හෙන අජ්ඣොහරණකාලො විය තදාරම්මණකාලො, පුන නිද්දායනකාලො විය පුන භවඞ්ගකාලො. Tâm Tiếp thâu (Sampaṭicchana) có nghĩa là giống như đang tiếp nhận chính đối tượng sắc ấy. Tâm Suy đạc (Santīraṇa) có nghĩa là giống như đang xem xét chính đối tượng sắc ấy. Tâm Xác định (Vavatthapana) có nghĩa là giống như đang ghi nhận rõ chính đối tượng sắc ấy. ‘Có được duyên’ (laddhapaccayaṃ) là do nó có được duyên nhờ vào như lý tác ý v.v... ‘Bất cứ tốc hành tâm nào’ (yaṃ kiñci javanaṃ) là có sự liên quan. Và trong những lúc ngất xỉu và cận tử, năm hoặc sáu tốc hành tâm cũng khởi lên, do đó ngài đã nói ‘thông thường’ (yebhuyyena). ‘Theo sau tốc hành tâm’ (javanānubandhāni) là những tâm theo sau tốc hành tâm trong một khoảng thời gian nào đó, giống như dòng sông theo sau chiếc thuyền đi ngược dòng. ‘Na-cảnh tâm’ (tadārammaṇāni) là những tâm có đối tượng là đối tượng của tốc hành tâm ấy, giống như trong các trường hợp ‘brahmassaro’ v.v... do sự lược bỏ từ ở giữa; và ‘quả Na-cảnh tâm’ (tadārammaṇapākāni) là những quả Na-cảnh tâm ấy. ‘Tùy theo sự thích hợp’ (yathārahaṃ) có nghĩa là tương ứng với đối tượng, tốc hành tâm, và chúng sanh. Vị ấy sẽ tự mình làm sáng tỏ sự diễn tiến như vậy. ‘Rơi vào hữu phần’ (bhavaṅgapāta) là giống như sự rơi vào hữu phần của tâm do không diễn tiến theo cách của tâm lộ; có nghĩa là sự sanh khởi theo cách của hữu phần đã được nói đến. Và ở đây, để dễ hiểu về sự diễn tiến của tâm lộ, các vị đã đưa ra ví dụ về quả xoài v.v... Trong đó, đây là ví dụ về quả xoài (Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā, Vipākuddhārakathā): Có một người đàn ông đang ngủ dưới gốc cây xoài sai quả, trùm kín cả đầu. Khi nghe tiếng một quả xoài rơi gần đó, ông ta tỉnh giấc, kéo tấm vải che đầu ra, mở mắt nhìn, thấy quả xoài rồi nhặt lên, nắn bóp, ngửi, biết là quả đã chín, rồi ăn, nuốt cả phần trong miệng cùng với nước bọt, rồi lại ngủ thiếp đi ngay tại chỗ. Trong ví dụ này, thời gian người đàn ông ngủ giống như thời gian của hữu phần (bhavaṅga); thời gian quả xoài rơi giống như thời gian đối tượng va chạm vào căn; thời gian tỉnh giấc do tiếng động ấy giống như thời gian của tâm hướng môn (āvajjana); thời gian mở mắt nhìn giống như sự khởi lên của nhãn thức; thời gian nhặt lên giống như thời gian của tâm tiếp thâu (sampaṭicchana); thời gian nắn bóp giống như thời gian của tâm suy đạc (santīraṇa); thời gian ngửi giống như thời gian của tâm xác định (voṭṭhabbana); thời gian ăn giống như thời gian của tốc hành tâm (javana); thời gian nuốt cả phần trong miệng cùng với nước bọt giống như thời gian của Na-cảnh tâm (tadārammaṇa); và thời gian ngủ lại giống như thời gian của hữu phần trở lại. ඉමාය ච උපමාය කිං දීපිතං හොති? ආරම්මණස්ස පසාදඝට්ටනමෙව කිච්චං, ආවජ්ජනස්ස විසයාභුජනමෙව, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස දස්සනමත්තමෙව, සම්පටිච්ඡනාදීනඤ්ච පටිග්ගණ්හනාදිමත්තමෙව[Pg.144], ජවනස්සෙව පන ආරම්මණරසානුභවනං, තදාරම්මණස්ස ච තෙන අනුභූතස්සෙව අනුභවනන්ති එවං කිච්චවසෙන ධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංකිණ්ණතා දීපිතා හොති. එවං පවත්තමානං පන චිත්තං ‘‘ආවජ්ජනං නාම හුත්වා භවඞ්ගානන්තරං හොති, ත්වං දස්සනාදීසු අඤ්ඤතරං හුත්වා ආවජ්ජනානන්තර’’න්ත්‍යාදිනා නියුඤ්ජකෙ කාරකෙ අසතිපි උතුබීජනියාමාදි (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) විය චිත්තනියාමවසෙනෙව පවත්තතීති වෙදිතබ්බං. Và ví dụ này làm sáng tỏ điều gì? Phận sự của đối tượng chỉ là sự va chạm vào căn; của tâm hướng môn chỉ là sự hướng đến đối tượng; của nhãn thức chỉ là sự thấy; của tâm tiếp thâu v.v... chỉ là sự tiếp nhận v.v...; còn của tốc hành tâm chính là sự hưởng thụ hương vị của đối tượng; và của Na-cảnh tâm là sự hưởng thụ lại chính cái đã được (tốc hành tâm) hưởng thụ. Như vậy, sự không pha trộn lẫn nhau giữa các pháp về phương diện phận sự đã được làm sáng tỏ. Hơn nữa, cần phải hiểu rằng tâm, khi diễn tiến như vậy, nó diễn tiến chỉ do sức mạnh của định luật tâm (cittaniyāma), giống như định luật thời tiết, định luật hạt giống v.v..., mặc dù không có một tác nhân nào ra lệnh rằng: ‘Này tâm hướng môn, hãy khởi lên sau hữu phần; này ngươi, một trong các tâm thấy v.v..., hãy khởi lên sau tâm hướng môn’. 11. එත්තාවතා සත්තරස චිත්තක්ඛණානි පරිපූරෙන්තීති සම්බන්ධො. 11. Sự liên quan là: đến đây, mười bảy sát-na tâm được hoàn mãn. 12. අප්පහොන්තාතීතකන්ති අප්පහොන්තං හුත්වා අතීතං. නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති චුද්දසචිත්තක්ඛණායුකෙ තාව ආරම්මණස්ස නිරුද්ධත්තාව තදාරම්මණං නුප්පජ්ජති. න හි එකවීථියං කෙසුචි පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු කානිචි අතීතාරම්මණානි හොන්ති. පන්නරසචිත්තක්ඛණායුකෙසුපි ජවනුප්පත්තිතො පරං එකමෙව චිත්තක්ඛණං අවසිට්ඨන්ති ද්වික්ඛත්තුං තදාරම්මණුප්පත්තියා අප්පහොනකභාවතො නත්ථි දුතියතදාරම්මණස්ස උප්පත්තීති පඨමම්පි නුප්පජ්ජති. ද්වික්ඛත්තුමෙව හි තදාරම්මණුප්පත්ති පාළියං නියමිතා චිත්තප්පවත්තිගණනායං සබ්බවාරෙසු ‘‘තදාරම්මණානි ද්වෙ’’ති (විභ. අට්ඨ. 227) ද්වින්නමෙව චිත්තවාරානං ආගතත්තා. යං පන පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං – 12. ‘Quá khứ không đủ’ (appahontātītakaṃ) có nghĩa là đã trở thành quá khứ do không đủ (thời gian). ‘Không có sự sanh khởi của Na-cảnh tâm’ (natthi tadārammaṇuppādo) có nghĩa là: đối với đối tượng có tuổi thọ mười bốn sát-na tâm, Na-cảnh tâm không sanh khởi vì đối tượng đã diệt mất. Thật vậy, trong cùng một lộ trình tâm, không thể có trường hợp một số tâm có đối tượng hiện tại trong khi một số khác lại có đối tượng quá khứ. Ngay cả đối với đối tượng có tuổi thọ mười lăm sát-na tâm, sau khi tốc hành tâm sanh khởi, chỉ còn lại một sát-na tâm duy nhất. Do không đủ thời gian cho Na-cảnh tâm sanh khởi hai lần, nên Na-cảnh tâm thứ hai không sanh khởi, và do đó, cái thứ nhất cũng không sanh khởi. Thật vậy, sự sanh khởi hai lần của Na-cảnh tâm đã được quy định trong Pāli, trong phần đếm các tiến trình tâm, ở tất cả các trường hợp, vì câu ‘hai Na-cảnh tâm’ (tadārammaṇāni dve) đã được đề cập đến trong hai loại tuần tự tâm. Còn về điều đã được nói trong bộ Paramatthavinicchaya – ‘‘සකිං ද්වෙ වා තදාලම්බං, සකිමාවජ්ජනාදයො’’ති (පරම. වි. 116), තං මජ්ඣිමභාණකමතානුසාරෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යස්මා පන මජ්ඣිමභාණකානං වාදො හෙට්ඨා වුත්තපාළියා අසංසන්දනතො සම්මොහවිනොදනීයං (විභ. අට්ඨ. 227) පටික්ඛිත්තොව, තස්මා ආචරියෙනපි අත්තනා අනධිප්පෙතත්තායෙව ඉධ චෙව නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ ච සකිං තදාරම්මණුප්පත්ති න වුත්තා. ‘Na-cảnh tâm (tadālambaṃ) một hoặc hai lần, hướng môn (āvajjanā) v.v... một lần’ (Paramatthavinicchaya, 116), cần phải hiểu rằng điều này được nói theo quan điểm của các vị Trung Bộ Tụng Giả (Majjhimabhāṇaka). Tuy nhiên, vì học thuyết của các vị Trung Bộ Tụng Giả không phù hợp với đoạn Pāli đã được trích dẫn ở dưới và đã bị bác bỏ trong bộ Sammohavinodanī (Vibhaṅga-aṭṭhakathā, 227), do đó, chính vị Luận Sư (ācariya), vì bản thân ngài không chấp thuận quan điểm ấy, đã không đề cập đến sự sanh khởi một lần của Na-cảnh tâm ở đây cũng như trong bộ Nāmarūpapariccheda. 13. වොට්ඨබ්බනුප්පාදතො [Pg.145] පරං ඡචිත්තක්ඛණාවසිට්ඨායුකම්පි ආරම්මණං අප්පායුකභාවෙන පරිදුබ්බලත්තා ජවනුප්පත්තියා පච්චයො න හොති. ජවනඤ්හි උප්පජ්ජමානං නියමෙන සත්තචිත්තක්ඛණායුකෙයෙව උප්පජ්ජතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ජවනම්පි අනුප්පජ්ජිත්වා’’ති. හෙතුම්හි චායං ත්වාපච්චයො, ජවනස්සපි අනුප්පත්තියාති අත්ථො. ඉතරථා හි අපරකාලකිරියාය සමානකත්තුකතා න ලබ්භතීති. ද්වත්තික්ඛත්තුන්ති ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා. කෙචි පන ‘‘තික්ඛත්තු’න්ති ඉදං වචනසිලිට්ඨතාමත්තප්පයොජන’’න්ති වදන්ති, තං පන තෙසං අභිනිවෙසමත්තං. න හි ‘‘ද්වික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනමෙව පරිවත්තතී’’ති වුත්තෙපි වචනස්ස අසිලිට්ඨභාවො අත්ථි, න ච තික්ඛත්තුං පවත්තියා බාධකං කිඤ්චි වචනං අට්ඨකථාදීසු අත්ථි. එවඤ්ච කත්වා තත්ථ තත්ථ සීහළසංවණ්ණනාකාරාපි ‘‘ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා’’ඉච්චෙව වණ්ණෙන්ති. වොට්ඨබ්බනමෙව පරිවත්තතීති වොට්ඨබ්බනමෙව පුනප්පුනං උප්පජ්ජති. තං පන අප්පත්වා අන්තරා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ඨත්වා චිත්තප්පවත්තියා නිවත්තනං නත්ථි. 13. Sau khi xác định tâm sanh khởi, cảnh dù có tuổi thọ còn lại sáu sát-na tâm, do quá yếu vì có tuổi thọ ngắn, cũng không là duyên cho tốc hành tâm sanh khởi. Vì tốc hành tâm khi sanh khởi, theo quy luật, chỉ sanh khởi với tuổi thọ bảy sát-na tâm, với ý nghĩa này, ngài nói "dù tốc hành tâm không sanh khởi". Bất biến từ "tvā" này có nghĩa là nguyên nhân, nghĩa là "do tốc hành tâm không sanh khởi". Nếu không, sẽ không có được sự đồng chủ từ với hành động ở thời điểm sau. "Hai hoặc ba lần" nghĩa là hai lần hoặc ba lần. Tuy nhiên, một số vị nói rằng "ba lần" ở đây chỉ có mục đích làm cho câu văn trôi chảy. Nhưng đó chỉ là sự cố chấp của họ. Vì ngay cả khi nói "chỉ có xác định tâm diễn ra hai lần", câu văn cũng không có gì là không trôi chảy, và cũng không có lời nào trong các Chú giải cản trở sự diễn tiến ba lần. Do đó, các nhà sớ giải Tích Lan ở nhiều nơi cũng giải thích là "hai lần hoặc ba lần". "Chỉ có xác định tâm diễn ra" nghĩa là chỉ có xác định tâm sanh khởi lặp đi lặp lại. Tuy nhiên, không có trường hợp tiến trình tâm dừng lại ở giữa chừng, sau khi đã trải qua nhãn thức v.v... mà không đạt đến (xác định tâm). ආනන්දාචරියො පනෙත්ථ (ධ. ස. මූලටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) ‘‘ආවජ්ජනා කුසලාකුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417) ආවජ්ජනාය කුසලාකුසලානං අනන්තරපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනානඤ්ච අත්ථන්තරාභාවතො සති උප්පත්තියං වොට්ඨබ්බනං කාමාවචරකුසලාකුසලකිරියජවනානං එකන්තතො අනන්තරපච්චයභාවෙනෙව පවත්තෙය්‍ය, නො අඤ්ඤථාති මුච්ඡාකාලාදීසු මන්දීභූතවෙගතාය ජවනපාරිපූරියා පරිත්තාරම්මණං නියමිතබ්බං, න වොට්ඨබ්බනස්ස ද්වත්තික්ඛත්තුං පවත්තියාති දීපෙති. කිඤ්චාපි එවං දීපෙති, තිහෙතුකවිපාකානි පන අනන්තරපච්චයභාවෙන වුත්තානෙව. ඛීණාසවානං චුතිවසෙන පවත්තානි න කස්සචි අනන්තරපච්චයභාවං ගච්ඡන්තීති තානි විය වොට්ඨබ්බනම්පි පච්චයවෙකල්ලතො කුසලාකුසලාදීනං අනන්තරපච්චයො [Pg.146] න හොතීති න න සක්කා වත්තුං, තස්මා අට්ඨකථාසු ආගතනයෙනෙවෙත්ථ පරිත්තාරම්මණං නියමිතන්ති. Ở đây, trưởng lão Ānanda chỉ ra rằng: vì đã được nói rằng "hướng tâm là duyên cho các uẩn thiện và bất thiện bằng vô gián duyên", và vì xác định tâm và hướng tâm không có sự khác biệt về bản chất, nên khi sanh khởi, xác định tâm chắc chắn phải diễn tiến như là vô gián duyên cho các tốc hành tâm thiện, bất thiện, và duy tác cõi Dục, chứ không thể khác được. Do đó, cảnh rất nhỏ nên được quy định bởi sự không trọn vẹn của tốc hành tâm do tốc độ bị suy giảm trong lúc ngất xỉu v.v..., chứ không phải bởi sự diễn tiến hai hoặc ba lần của xác định tâm. Mặc dù ngài chỉ ra như vậy, nhưng các tâm quả tam nhân cũng đã được nói là vô gián duyên. (Tuy nhiên) những tâm (quả tam nhân) diễn ra như là tâm tử của các bậc lậu tận không trở thành vô gián duyên cho bất cứ tâm nào. Giống như chúng, không phải là không thể nói rằng xác định tâm cũng không là vô gián duyên cho các tâm thiện, bất thiện v.v... do thiếu duyên. Do đó, ở đây cảnh rất nhỏ được quy định theo phương pháp đã được trình bày trong các Chú giải. 14. නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො උපරිමකොටියා සත්තචිත්තක්ඛණායුකස්සපි ද්වත්තික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනුප්පත්තියා අප්පහොනකභාවතො වීථිචිත්තානං උප්පාදො නත්ථි, භවඞ්ගපාතොව හොතීති අධිප්පායො. භවඞ්ගචලනමෙවාති අවධාරණඵලං දස්සෙතුං ‘‘නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො’’ති වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘නත්ථි භවඞ්ගුපච්ඡෙදො’’ති අවධාරණඵලං දස්සෙන්ති, තං පන වීථිචිත්තුප්පාදාභාවවචනෙනෙව සිද්ධං. සති හි වීථිචිත්තුප්පාදෙ භවඞ්ගං උපච්ඡිජ්ජති. භවඞ්ගුපච්ඡෙදනාමෙන පන හෙට්ඨාපි විසුං අවුත්තත්තා ඉධ අවිසෙසෙන වුත්තං. 14. "Không có sự sanh khởi của tâm lộ": ý nghĩa là không có sự sanh khởi của các tâm lộ, chỉ có sự rơi vào hữu phần, vì ở giới hạn cao nhất, ngay cả (cảnh) có tuổi thọ bảy sát-na tâm cũng không đủ cho sự sanh khởi của xác định tâm hai hoặc ba lần. Để chỉ ra kết quả của sự nhấn mạnh "chỉ có sự rung động của hữu phần", câu "không có sự sanh khởi của tâm lộ" đã được nói. Tuy nhiên, những người khác chỉ ra kết quả của sự nhấn mạnh là "không có sự cắt đứt hữu phần". Nhưng điều đó đã được thành tựu chỉ bằng lời nói về sự không có sanh khởi của tâm lộ. Vì khi có sự sanh khởi của tâm lộ, hữu phần bị cắt đứt. Tuy nhiên, vì ở phần trước cũng không có nói riêng về "sự cắt đứt hữu phần", nên ở đây nó được nói một cách không phân biệt. 15. සබ්බසො වීථිචිත්තුප්පත්තියා අභාවතො පච්ඡිමවාරොවිධමොඝවාරවසෙන වුත්තො, අඤ්ඤත්ථ (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) පන දුතියතතියවාරාපි තදාරම්මණජවනෙහි සුඤ්ඤත්තා ‘‘මොඝවාරා’’ති වුත්තා. ආරම්මණභූතාති විසයභූතා, පච්චයභූතා ච. පච්චයොපි හි ‘‘ආරම්මණ’’න්ති වුච්චති ‘‘න ලච්ඡති මාරො ඔතාරං, න ලච්ඡති මාරො ආරම්මණ’’න්ත්‍යාදීසු (දී. නි. 3.80) විය. තෙනෙවෙත්ථ මොඝවාරස්සපි ආරම්මණභූතා විසයප්පවත්තීති සිද්ධං. අතිපරිත්තාරම්මණඤ්හි මොඝවාරපඤ්ඤාපනස්ස පච්චයො හොති. ඉතරථා හි භවඞ්ගචලනස්ස සකසකගොචරෙයෙව පවත්තනතො පච්ඡිමවාරස්ස අතිපරිත්තාරම්මණෙ පවත්ති නත්ථීති ‘‘චතුන්නං වාරානං ආරම්මණභූතා’’ති වචනං දුරුපපාදනං සියාති. 15. Do hoàn toàn không có sự sanh khởi của tâm lộ, lộ trình cuối cùng được gọi là lộ trình vô hiệu. Tuy nhiên, ở nơi khác, các lộ trình thứ hai và thứ ba cũng được gọi là "lộ trình vô hiệu" vì chúng trống không đối với na cảnh tâm và tốc hành tâm. "Trở thành cảnh" nghĩa là trở thành đối tượng và trở thành duyên. Vì duyên cũng được gọi là "cảnh" (ārammaṇa), như trong câu "Ma vương không có được cơ hội, Ma vương không có được cảnh (duyên)". Do đó, ở đây, sự diễn tiến của đối tượng trở thành cảnh ngay cả đối với lộ trình vô hiệu đã được chứng minh. Vì cảnh rất nhỏ là duyên cho việc quy định lộ trình vô hiệu. Nếu không, vì sự rung động của hữu phần chỉ diễn ra trong phạm vi đối tượng của chính nó, nên lộ trình cuối cùng không diễn ra trong cảnh rất nhỏ, và do đó câu nói "trở thành cảnh của bốn lộ trình" sẽ khó giải thích. 16. පඤ්චද්වාරෙ යථාරහං තංතංද්වාරානුරූපං, තංතංපච්චයානුරූපං, තංතංආරම්මණාදිඅනුරූපඤ්ච උප්පජ්ජමානානි වීථිචිත්තානි ආවජ්ජනදස්සනාදිසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණවසෙන අවිසෙසතො සත්තෙව හොන්ති. චිත්තුප්පාදා චිත්තානං [Pg.147] විසුං විසුං උප්පත්තිවසෙන උප්පජ්ජමානචිත්තානියෙව වා චතුද්දස ආවජ්ජනාදිපඤ්චකසත්තජවනතදාරම්මණද්වයවසෙන. විත්ථාරා පන චතුපඤ්ඤාස සබ්බෙසමෙව කාමාවචරානං යථාසම්භවං තත්ථ උප්පජ්ජනතො, 16. Ở năm môn, các tâm lộ sanh khởi tùy theo tương ứng với từng môn, tương ứng với từng duyên, và tương ứng với từng cảnh v.v..., một cách không phân biệt, có bảy loại theo thứ tự: hướng tâm, thấy v.v..., tiếp thâu, suy đạc, xác định, tốc hành, và na cảnh. Hoặc các tâm sanh khởi, tức là các tâm sanh khởi theo sự sanh khởi riêng biệt của các tâm, là mười bốn loại theo thứ tự: năm loại (hướng môn và tứ thức), bảy tốc hành tâm, và hai na cảnh tâm. Tuy nhiên, về mặt chi tiết, có năm mươi bốn, vì tất cả các tâm cõi Dục đều sanh khởi ở đó tùy theo khả năng, එත්ථාති විසයප්පවත්තිසඞ්ගහෙ. "Ở đây" nghĩa là trong phần tổng hợp về sự diễn tiến của đối tượng. පඤ්චද්වාරවීථිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải thích về lộ trình năm môn. මනොද්වාරවීථි Lộ Trình Ý Môn පරිත්තජවනවාරවණ්ණනා Giải Thích Về Lộ Trình Tốc Hành Tâm Dục Giới 17. මනොද්වාරිකචිත්තානං අතීතානාගතම්පි ආරම්මණං හොතීති තෙසං අතිමහන්තාදිවසෙන විසයවවත්ථානං කාතුං න සක්කාති විභූතාවිභූතවසෙනෙවෙතං නියමෙතුං ‘‘යදි විභූතමාරම්මණ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. 17. Vì các tâm ý môn cũng có cảnh quá khứ và vị lai, nên không thể thiết lập sự phân loại đối tượng của chúng theo cách rất lớn v.v... Để quy định điều này chỉ theo cách rõ ràng và không rõ ràng, câu "nếu cảnh rõ ràng" v.v... đã được nói. 19. එත්ථාති මනොද්වාරෙ. එකචත්තාලීස පඤ්චද්වාරාවෙණිකානං ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතුත්තයවසෙන තෙරසචිත්තානං තත්ථ අප්පවත්තනතො. 19. "Ở đây" nghĩa là ở ý môn. (Có) bốn mươi mốt (tâm), vì mười ba tâm đặc thù của năm môn, tức là song ngũ thức và tam ý giới, không diễn ra ở đó. පරිත්තජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải thích về lộ trình tốc hành tâm Dục giới. අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා Giải Thích Về Lộ Trình Tốc Hành Tâm An Chỉ 20. විභූතාවිභූතභෙදො නත්ථි ආරම්මණස්ස විභූතකාලෙයෙව අප්පනාසම්භවතො. 20. Không có sự phân biệt rõ ràng và không rõ ràng, vì sự đắc an chỉ chỉ có thể xảy ra khi cảnh rõ ràng. 21. තත්ථ හි ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු යං කිඤ්චි ජවනං අප්පනාවීථිමොතරතීති සම්බන්ධො. පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙන යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්දෙති [Pg.148] යොජනා. පඨමචිත්තඤ්හි අප්පනාය පරිකම්මත්තා පටිසඞ්ඛාරකභූතත්තා පරිකම්මං. දුතියං සමීපචාරිත්තා උපචාරං. නාච්චාසන්නොපි හි නාතිදූරප්පවත්ති සමීපචාරී නාම හොති, අප්පනං උපෙච්ච චරතීති වා උපචාරං. තතියං පුබ්බභාගෙ පරිකම්මානං, උපරිඅප්පනාය ච අනුකූලත්තා අනුලොමං. චතුත්ථං පරිත්තගොත්තස්ස, පුථුජ්ජනගොත්තස්ස ච අභිභවනතො, මහග්ගතගොත්තස්ස, ලොකුත්තරගොත්තස්ස ච භාවනතො වඩ්ඪනතො ගොත්‍රභු, ඉමානි චත්තාරි නාමානි චතුක්ඛත්තුං පවත්තියං අනවසෙසතො ලබ්භන්ති, තික්ඛත්තුං පවත්තියං පන උපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙනෙව ලබ්භන්ති. අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.804) පන පුරිමානං තිණ්ණං, ද්වින්නං වා අවිසෙසෙනපි පරිකම්මාදිනාමං වුත්තං, චතුක්ඛත්තුං, තික්ඛත්තුමෙව වා පඤ්චමං, චතුත්ථං වා උප්පජ්ජිතබ්බඅප්පනානුරූපතොති අධිප්පායො. පරිකම්මාදිනාමානං අනවසෙසතො ලබ්භමානවාරදස්සනත්ථං ‘‘චතුක්ඛත්තු’’න්ති ආදිතො වුත්තං, ගණනපටිපාටිවසෙන පන ‘‘පඤ්චමං වා’’ති ඔසානෙ වුත්තං. 21. Ở đây, trong hai mươi sáu tốc hành tâm đại hành và siêu thế, bất cứ tốc hành tâm nào đi vào lộ trình an chỉ, đó là sự liên kết. Cần hiểu rằng (các tâm) sanh lên rồi diệt theo thứ tự với các tên gọi là chuẩn bị (parikamma), cận hành (upacāra), thuận thứ (anuloma), và chuyển tộc (gotrabhu). Thật vậy, tâm đầu tiên là chuẩn bị vì là sự chuẩn bị cho an chỉ, vì là sự sắp đặt trước. Tâm thứ hai là cận hành vì đi gần (đến an chỉ). Thật vậy, người đi không quá gần cũng không quá xa được gọi là người đi gần; hoặc là cận hành vì nó đi đến gần an chỉ. Tâm thứ ba là thuận thứ vì thuận theo các tâm chuẩn bị ở phần trước và thuận theo tâm an chỉ ở phần sau. Tâm thứ tư là chuyển tộc vì vượt qua dòng tộc hữu hạn, dòng tộc phàm phu, và vì tu tập, làm tăng trưởng dòng tộc đại hành, dòng tộc siêu thế. Bốn tên gọi này được tìm thấy đầy đủ trong trường hợp (tốc hành tâm) diễn tiến bốn lần, nhưng trong trường hợp diễn tiến ba lần thì chỉ có các tên gọi cận hành, thuận thứ, và chuyển tộc được tìm thấy. Tuy nhiên, trong Chú giải (Visuddhi. 2.804), tên gọi chuẩn bị v.v... cũng được nói một cách không phân biệt cho ba hoặc hai (tâm) đầu tiên, với ý rằng (tâm) thứ năm hoặc thứ tư phải sanh lên tương ứng với an chỉ, dù (các tâm trước đó) diễn tiến bốn lần hay chỉ ba lần. Để chỉ ra trường hợp mà các tên gọi chuẩn bị v.v... được tìm thấy đầy đủ, từ 'bốn lần' được nói ở đầu; nhưng theo thứ tự đếm, từ 'hoặc thứ năm' được nói ở cuối. යථාරහන්ති ඛිප්පාභිඤ්ඤදන්ධාභිඤ්ඤානුරූපං. ඛිප්පාභිඤ්ඤස්ස හි තික්ඛත්තුං පවත්තකාමාවචරජවනානන්තරං චතුත්ථං අප්පනාචිත්තමුප්පජ්ජති. දන්ධාභිඤ්ඤස්ස චතුක්ඛත්තුං පවත්තජවනානන්තරං පඤ්චමං අප්පනා උප්පජ්ජති, යස්මා පන අලද්ධාසෙවනං අනුලොමං ගොත්‍රභුං උප්පාදෙතුං න සක්කොති, ලද්ධාසෙවනම්පි ච ඡට්ඨං සත්තමං භවඞ්ගස්ස ආසන්නභාවෙන පපාතාසන්නපුරිසො විය අප්පනාවසෙන පතිට්ඨාතුං න සක්කොති, තස්මා චතුත්ථතො ඔරං, පඤ්චමතො පරං වා අප්පනා න හොතීති දට්ඨබ්බං. යථාභිනීහාරවසෙනාති රූපාරූපලොකුත්තරමග්ගඵලානුරූපසමථවිපස්සනාභාවනාචිත්තාභිනීහරණානුරූපතො, අප්පනාය වීථි අප්පනාවීථි. ‘‘තතො පරං භවඞ්ගපාතොව හොතී’’ති එත්තකෙයෙව වුත්තෙ චතුත්ථං, පඤ්චමං වා ඔතිණ්ණඅප්පනාතො [Pg.149] පරං භවඞ්ගපාතොව හොති, න මග්ගානන්තරං ඵලචිත්තං, සමාපත්තිවීථියඤ්ච ඣානඵලචිත්තානි පුනප්පුනන්ති ගණ්හෙය්‍යුන්ති පුන ‘‘අප්පනාවසානෙ’’ති වුත්තං. නිකායන්තරියා කිර ලොකියප්පනාසු පඨමකප්පනාතො පරං සත්තමජවනපූරණත්ථං ද්වත්තික්ඛත්තුං කාමාවචරජවනානම්පි පවත්තිං වණ්ණෙන්තීති තෙසං මතිනිසෙධනත්ථං ‘‘භවඞ්ගපාතොවා’’ති සාවධාරණං වුත්තං. Tùy theo năng lực (Yathārahaṃ) có nghĩa là tùy theo người có thắng trí nhanh và người có thắng trí chậm. Đối với người có thắng trí nhanh, sau khi tốc hành tâm Dục giới diễn tiến ba lần, tâm an chỉ thứ tư sanh lên. Đối với người có thắng trí chậm, sau khi tốc hành tâm diễn tiến bốn lần, tâm an chỉ thứ năm sanh lên. Hơn nữa, vì tâm thuận thứ không thể tạo ra tâm chuyển tộc khi chưa được thuần thục, và ngay cả khi đã thuần thục, (tâm) thứ sáu và thứ bảy cũng không thể đứng vững trong trạng thái an chỉ, giống như người đứng gần bờ vực, do sự gần gũi với hữu phần (bhavaṅga), vì vậy cần phải hiểu rằng an chỉ không xảy ra trước (tâm) thứ tư hoặc sau (tâm) thứ năm. 'Tùy theo sự hướng tâm' (Yathābhinīhāravasena) có nghĩa là tùy theo sự hướng tâm tu tập chỉ và quán tương ứng với Sắc giới, Vô sắc giới, Siêu thế, Đạo và Quả. Lộ trình của an chỉ là lộ trình an chỉ (appanāvīthi). Nếu chỉ nói rằng 'sau đó chỉ có sự rơi vào hữu phần', người ta có thể hiểu rằng sau khi an chỉ đã đi vào ở (tâm) thứ tư hoặc thứ năm, chỉ có sự rơi vào hữu phần, chứ không có tâm Quả sau tâm Đạo, và trong lộ trình nhập định, các tâm thiền và tâm quả (sanh lên) lặp đi lặp lại. Do đó, từ 'vào lúc cuối của an chỉ' (appanāvasāne) lại được nói đến. Nghe nói rằng, các bộ phái khác giải thích rằng trong các an chỉ hiệp thế, sau an chỉ đầu tiên, các tốc hành tâm Dục giới cũng diễn tiến hai hoặc ba lần để hoàn thành bảy tốc hành tâm. Để bác bỏ quan điểm của họ, từ 'chỉ có sự rơi vào hữu phần' (bhavaṅgapātova) được nói với sự nhấn mạnh. 22. තත්ථාති තෙසු අට්ඨඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරජවනෙසු, තෙසු ච ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු. තත්ථාති වා තස්මිං අප්පනාවාරෙ. සොමනස්සසහගතජවනානන්තරන්ති සොමනස්සසහගතානං චතුන්නං කුසලකිරියජවනානං අනන්තරං. සොමනස්සසහගතාවාති චතුක්කජ්ඣානස්ස, සුක්ඛවිපස්සකාදීනං මග්ගඵලස්ස ච වසෙන සොමනස්සසහගතාව, න පන උපෙක්ඛාසහගතා භින්නවෙදනානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසෙවනපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. පාටිකඞ්ඛිතබ්බාති පසංසිතබ්බා, ඉච්ඡිතබ්බාති වුත්තං හොති. තත්ථාපීති තස්මිං එකවෙදනජවනවාරෙපි. කුසලජවනානන්තරන්ති චතුබ්බිධඤාණසම්පයුත්තකුසලජවනානන්තරං කුසලජවනමප්පෙති, න කිරියජවනං භින්නසන්තානෙ නිබ්බත්තනතො. හෙට්ඨිමඤ්ච ඵලත්තයමප්පෙති සමාපත්තිවීථියන්ත්‍යධිප්පායො. 22. Ở đó (Tattha) có nghĩa là trong tám tốc hành tâm Dục giới tương ưng trí tuệ, và trong hai mươi sáu tốc hành tâm đại hành và siêu thế. Hoặc 'ở đó' (tattha) có nghĩa là trong trường hợp an chỉ đó. 'Sau tốc hành tâm câu hành hỷ' (Somanassasahagatajavanānantaraṃ) có nghĩa là sau bốn tốc hành tâm thiện và duy tác câu hành hỷ. '(An chỉ) câu hành hỷ' (Somanassasahagatāva) có nghĩa là (an chỉ) chỉ câu hành hỷ, theo trường hợp của bốn thiền, và của đạo và quả của các vị tu thuần quán v.v..., chứ không phải câu hành xả, vì trạng thái làm duyên Cận y (āsevana) giữa các thọ khác nhau không được xác lập. 'Cần được mong đợi' (Pāṭikaṅkhitabbā) có nghĩa là cần được tán thán, cần được ước muốn. 'Ngay cả ở đó' (Tatthāpi) có nghĩa là ngay cả trong trường hợp tốc hành tâm có cùng một thọ. 'Sau tốc hành tâm thiện' (Kusalajavanānantaraṃ) có nghĩa là sau bốn loại tốc hành tâm thiện tương ưng trí tuệ, (chỉ có) tốc hành tâm thiện mới đưa đến an chỉ, chứ không phải tốc hành tâm duy tác, vì nó sanh khởi trong một dòng tương tục khác. Và (nó) đưa đến ba quả thấp hơn, ý muốn nói là trong lộ trình nhập định. 23. සුඛපුඤ්ඤම්හා සොමනස්සසහගතතිහෙතුකකුසලද්වයතො පරං අග්ගඵලවිපාකකිරියවජ්ජිතලොකියලොකුත්තරචතුක්කජ්ඣානජවනවසෙන ද්වත්තිංස, උපෙක්ඛකා තිහෙතුකකුසලද්වයතො පරං තථෙව පඤ්චමජ්ඣානානි ද්වාදස, සුඛිතක්‍රියතො තිහෙතුකද්වයතො පරං කිරියජ්ඣානචතුක්කස්ස, අග්ගඵලචතුක්කස්ස ච වසෙන අට්ඨ, උපෙක්ඛකා තිහෙතුකද්වයතො පරං උපෙක්ඛාසහගතරූපාරූපකිරියපඤ්චකස්ස, අග්ගඵලස්ස ච වසෙන ඡ අප්පනා සම්භොන්ති. 23. Sau hai tâm thiện tam nhân câu hành hỷ, có ba mươi hai tâm an chỉ sanh khởi, theo trường hợp của bốn thiền hiệp thế và siêu thế, trừ quả A-la-hán và tâm duy tác; sau hai tâm thiện tam nhân câu hành xả, tương tự như vậy có mười hai tâm thiền thứ năm; sau hai tâm duy tác tam nhân câu hành hỷ, có tám (tâm an chỉ), theo trường hợp của bốn thiền duy tác và bốn quả A-la-hán; sau hai tâm duy tác tam nhân câu hành xả, có sáu tâm an chỉ sanh khởi, theo trường hợp của năm thiền duy tác Sắc và Vô sắc giới câu hành xả và quả A-la-hán. 24. එත්ථාති වීථිසඞ්ගහාධිකාරෙ. 24. Ở đây (Ettha) có nghĩa là trong chương về Tổng hợp các lộ trình tâm (vīthisaṅgahādhikāre). අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về trường hợp tốc hành tâm an chỉ đã kết thúc. මනොද්වාරවීථිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về lộ trình ý môn đã kết thúc. අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về trường hợp tốc hành tâm an chỉ đã kết thúc. තදාරම්මණනියමවණ්ණනා Giải về quy tắc của tâm Na-cảnh (Tadārammaṇa) 25. සබ්බත්ථාපීති [Pg.150] පඤ්චද්වාරමනොද්වාරෙපි. 25. Trong tất cả các trường hợp (Sabbatthāpi) có nghĩa là trong cả ngũ môn và ý môn. 26. ඉට්ඨෙති ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ. අතිඉට්ඨාරම්මණඤ්හි විසුං වක්ඛති. කුසලවිපාකානි පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණානීති සම්බන්ධො. ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ සන්තීරණතදාරම්මණානි උපෙක්ඛාසහගතානෙවාති ආහ ‘‘අතිඉට්ඨෙ පන සොමනස්සසහගතානෙවා’’ති. විපාකස්ස හි කම්මානුභාවතො පවත්තමානස්ස ආදාසෙ මුඛනිමිත්තං විය නිබ්බිකප්පතාය පකප්පෙත්වා ගහණාභාවතො යථාරම්මණමෙව වෙදනායොගො හොති, කුසලාකුසලානං පන අප්පහීනවිපල්ලාසෙසු සන්තානෙසු පවත්තියා අතිඉට්ඨෙපි ඉට්ඨමජ්ඣත්තඅනිට්ඨාකාරතො, අනිට්ඨෙපි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාකාරතො ගහණං හොති. තථා හි අස්සද්ධාදීනං බුද්ධාදීසු අතිඉට්ඨාරම්මණෙසුපි උපෙක්ඛාජවනං හොති, තිත්ථියාදීනඤ්ච දොමනස්සජවනං, ගම්භීරපකතිකාදීනඤ්ච පටික්කූලාරම්මණෙ උපෙක්ඛාජවනං, සුනඛාදීනඤ්ච තත්ථ සොමනස්සජවනං, පුරිමපච්ඡාභාගප්පවත්තානි පන විපාකානි යථාවත්ථුකානෙව. අපිච අසුචිදස්සනෙ සුමනායමානානං සුනඛාදීනන්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පන අතිඉට්ඨානිට්ඨෙසු පවත්තමානානම්පි උපෙක්ඛාසහගතභාවෙ කාරණං හෙට්ඨා කථිතමෙව. 26. Với (cảnh) khả ái (iṭṭha) tức là khả ái trung bình (iṭṭhamajjhatte). Vì đối tượng rất khả ái (atiiṭṭhārammaṇa) sẽ được nói đến riêng. Có sự liên quan rằng: các quả thiện là năm thức, tiếp thâu, suy đạc, và đoán định. Đối với (cảnh) khả ái trung bình, các (tâm) suy đạc và đoán định chỉ đi kèm với thọ xả, do đó đã nói rằng: ‘nhưng đối với (cảnh) rất khả ái thì chúng chỉ đi kèm với thọ hỷ’. Thật vậy, đối với quả (vipāka) đang diễn tiến do năng lực của nghiệp, vì không có sự nắm bắt bằng cách phân biệt, giống như hình ảnh khuôn mặt trong gương, nên sự tương quan của thọ chỉ tùy thuộc vào đối tượng. Nhưng đối với các (tâm) thiện và bất thiện, do chúng diễn tiến trong dòng tâm thức chưa từ bỏ các điên đảo, nên có sự nắm bắt đối tượng rất khả ái theo cách khả ái trung bình hoặc bất khả ái, và nắm bắt đối tượng bất khả ái theo cách khả ái hoặc khả ái trung bình. Thật vậy, đối với những người vô tín, v.v., đối với các đối tượng rất khả ái như Đức Phật, v.v., tốc hành tâm xả khởi sanh; đối với các ngoại đạo, v.v., thì tốc hành tâm ưu khởi sanh; đối với những người có bản tánh thâm trầm, v.v., đối với đối tượng đáng ghê tởm thì tốc hành tâm xả khởi sanh; và đối với loài chó, v.v., đối với đối tượng ấy thì tốc hành tâm hỷ khởi sanh. Tuy nhiên, các quả sanh khởi ở giai đoạn trước và sau (tốc hành tâm) thì chỉ tùy thuộc vào đối tượng. Hơn nữa, (ví dụ như) loài chó, v.v., vui mừng khi thấy vật bất tịnh. Còn lý do tại sao nhãn thức, v.v., đi kèm với thọ xả ngay cả khi chúng đang diễn tiến với các đối tượng rất khả ái hoặc bất khả ái đã được nói đến ở dưới. 27. තත්ථාපීති තදාරම්මණෙසුපි. සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙති සහෙතුකාහෙතුකසුඛසහගතකිරියපඤ්චකාවසානෙ. ඛීණාසවානං චිත්තවිපල්ලාසාභාවෙන කිරියජවනානිපි යථාරම්මණමෙව පවත්තන්තීති වුත්තං ‘‘සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ’’ත්‍යාදි. කෙචි පන ආචරියා ‘‘පට්ඨානෙ (ධ. ස. මූලටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) ‘කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො [Pg.151] තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’ති (පට්ඨා. 3.1.98) කුසලාකුසලානමෙවානන්තරං තදාරම්මණං වුත්තන්ති නත්ථි කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණුප්පාදො’’ති වදන්ති. තත්ථ වුච්චතෙ – යදි අබ්‍යාකතානන්තරම්පි තදාරම්මණං වුච්චෙය්‍ය. පරිත්තාරම්මණෙ වොට්ඨබ්බනානන්තරම්පි තස්ස පවත්තිං මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණං න වුත්තං, න පන අලබ්භනතො. ලබ්භමානස්සපි හි කෙනචි අධිප්පායෙන කත්ථචි අවචනං දිස්සති, යථා තං ධම්මසඞ්ගහෙ ලබ්භමානම්පි හදයවත්ථු දෙසනාභෙදපරිහාරත්ථං න වුත්තන්ති. 27. ‘Trong trường hợp ấy cũng vậy’ (tatthāpi) tức là trong trường hợp các (tâm) đoán định cũng vậy. ‘Vào lúc kết thúc của tốc hành tâm duy tác câu hành hỷ’ (somanassasahagatakiriyajavanāvasāne) có nghĩa là vào lúc kết thúc của năm (tâm) duy tác câu hành lạc, có nhân và vô nhân. Vì các bậc lậu tận không có tâm điên đảo, nên các tốc hành tâm duy tác cũng diễn tiến tùy theo đối tượng, do đó đã nói rằng ‘vào lúc kết thúc của tốc hành tâm duy tác câu hành hỷ’, v.v. Tuy nhiên, một số vị luận sư nói rằng: ‘Trong bộ Vị Trí (Paṭṭhāna), có nói rằng “khi thiện và bất thiện đã diệt, quả là tâm đoán định khởi sanh”, do đó tâm đoán định chỉ được nói đến ngay sau thiện và bất thiện, nên không có sự khởi sanh của tâm đoán định ngay sau tốc hành tâm duy tác’. Về điều này, có thể nói rằng: nếu tâm đoán định cũng được nói đến ngay sau (tâm) vô ký, người ta có thể cho rằng nó cũng diễn tiến ngay sau (tâm) xác định trong (lộ trình) đối tượng nhỏ. Vì vậy, tâm đoán định không được nói đến sau tốc hành tâm duy tác, chứ không phải vì nó không thể có được. Thật vậy, đôi khi một điều có thể có được lại không được nói đến ở một nơi nào đó vì một ý định nào đó, giống như ý vật (hadayavatthu) dù có thể có được nhưng không được nói đến trong bộ Pháp Tụ để tránh sự phân chia trong bài thuyết giảng. 28. දොමනස්ස…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතානෙව භවන්ති, න සොමනස්සසහගතානි අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධසභාවත්තා. තෙනෙව හි පට්ඨානෙ දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සං, තදනන්තරඤ්ච දොමනස්සං අනුද්ධටං. තථා හි ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.2.45) සුඛදුක්ඛවෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා අත්තනො අත්තනො සමානවෙදනාසම්පයුත්තානං අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය සම්පයුත්තකානඤ්ච අනන්තරපච්චයභාවෙන ද්වීසු ද්වීසු වාරෙසු වුත්තා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය සම්පයුත්තකා පන සමානවෙදනාසම්පයුත්තානං, ඉතරවෙදනාද්වයසම්පයුත්තානඤ්ච ධම්මානං අනන්තරපච්චයභාවෙන තීසු වාරෙසූති එවං වෙදනාත්තිකෙ සත්තෙව අනන්තරපච්චයවාරා වුත්තා. යදි ච දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සං, සොමනස්සානන්තරං වා දොමනස්සං උප්පජ්ජෙය්‍ය, සුඛදුක්ඛවෙදනාසම්පයුත්තානම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං අනන්තරපච්චයවසෙන ද්වෙ වාරෙ වඩ්ඪෙත්වා නව වාරා වත්තබ්බා සියුං, න පනෙවං වුත්තා. තස්මා න තෙසං තදනන්තරං උප්පත්ති අත්ථි. එත්ථ ච ‘‘සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ’’ත්‍යාදිනා අයම්පි නියමො අනුඤ්ඤාතො – 28. (Tâm đoán định sau tốc hành tâm) ưu... (v.v.)... chỉ đi kèm với thọ xả, không đi kèm với thọ hỷ, vì chúng có bản chất đối nghịch nhau. Chính vì thế, trong bộ Vị Trí, thọ hỷ không được nêu ra ngay sau thọ ưu, và thọ ưu cũng không được nêu ra ngay sau đó. Thật vậy, với câu ‘pháp tương ưng với lạc thọ là duyên cho pháp tương ưng với lạc thọ bằng vô gián duyên’, v.v., các pháp tương ưng với lạc thọ và khổ thọ được nói đến trong hai trường hợp mỗi loại, với tư cách là vô gián duyên cho các pháp tương ưng với thọ cùng loại và cho các pháp tương ưng với thọ bất khổ bất lạc. Còn các pháp tương ưng với thọ bất khổ bất lạc thì được nói đến trong ba trường hợp, với tư cách là vô gián duyên cho các pháp tương ưng với thọ cùng loại và cho các pháp tương ưng với hai loại thọ kia. Như vậy, trong tam đề về thọ, chỉ có bảy trường hợp vô gián duyên được nói đến. Và nếu thọ hỷ khởi sanh ngay sau thọ ưu, hoặc thọ ưu ngay sau thọ hỷ, thì đối với các pháp tương ưng với lạc thọ và khổ thọ, cũng phải thêm hai trường hợp nữa theo cách vô gián duyên lẫn nhau, và như vậy phải nói là có chín trường hợp. Nhưng điều đó đã không được nói đến như vậy. Do đó, không có sự khởi sanh của chúng ngay sau nhau. Và ở đây, qua câu ‘vào lúc kết thúc của tốc hành tâm duy tác câu hành hỷ’, v.v., quy luật này cũng được chấp nhận – ‘‘පරිත්තකුසලාදොස-පාපසාතක්‍රියාජවා; පඤ්චස්වෙකං තදාලම්බං, සුඛිතෙසු යථාරහං. ‘Tốc hành thiện dục giới, và duy tác hỷ không sân, không ác; trong năm (trường hợp này), một tâm đoán định, trong các tâm câu hành lạc, (sanh) tùy nghi.’ ‘‘පාපාකාමසුභා [Pg.152] චෙව, සොපෙක්ඛා ච ක්‍රියාජවා; සොපෙක්ඛෙසු තදාලම්බං, ඡස්වෙකමනුරූපතො’’ති. ‘Và (sau) các (tốc hành) bất thiện, thiện dục giới, và duy tác câu hành xả; một tâm đoán định trong các tâm câu hành xả, trong sáu (trường hợp này), (sanh) một cách tương ứng.’ අයඤ්හි ජවනෙන තදාරම්මණනියමො අබ්‍යභිචාරී. ‘‘ඤාණසම්පයුත්තජවනතො ඤාණසම්පයුත්තතදාරම්මණ’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තො පන අනෙකන්තිකො. යෙභුය්‍යෙන හි අකුසලජවනෙසු පරිචිතස්ස කදාචි කුසලජවනෙසු ජවිතෙසු, කුසලජවනෙසු වා පරිචිතස්ස කදාචි අකුසලජවනෙසු ජවිතෙසු අකුසලානන්තරං පවත්තපරිචයෙන තිහෙතුකජවනතොපි පරං අහෙතුකතදාරම්මණං හොති, තථා කුසලානන්තරං පවත්තපරිචයෙන අකුසලජවනතො පරං තිහෙතුකතදාරම්මණම්පි, පටිසන්ධිනිබ්බත්තකකම්මතො පන අඤ්ඤකම්මෙන තදාරම්මණප්පවත්තියං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තථා ච වුත්තං පට්ඨානෙ ‘‘අහෙතුකෙ ඛන්ධෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්ති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ අහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ සහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 3.1.98). Thật vậy, quy luật này về tốc hành tâm và tâm đoán định là bất biến. Tuy nhiên, nguyên tắc được áp dụng như ‘sau tốc hành tâm tương ưng trí tuệ, là tâm đoán định tương ưng trí tuệ’ thì không phải là tuyệt đối. Thật vậy, đối với người thường quen với các tốc hành tâm bất thiện, khi đôi khi có tốc hành tâm thiện khởi lên, do sự quen thuộc với việc diễn tiến sau (tâm) bất thiện, thì ngay cả sau một tốc hành tâm tam nhân, một tâm đoán định vô nhân cũng có thể khởi sanh. Tương tự, đối với người thường quen với các tốc hành tâm thiện, khi đôi khi có tốc hành tâm bất thiện khởi lên, do sự quen thuộc với việc diễn tiến sau (tâm) thiện, thì ngay cả sau một tốc hành tâm bất thiện, một tâm đoán định tam nhân cũng có thể khởi sanh. Hơn nữa, không cần phải nói gì về trường hợp tâm đoán định diễn tiến do một nghiệp khác với nghiệp đã tạo ra sự tái sanh. Và điều này đã được nói đến trong bộ Vị Trí: ‘Họ quán xét các uẩn vô nhân là vô thường, khổ, vô ngã; khi thiện và bất thiện đã diệt, quả vô nhân là tâm đoán định khởi sanh; khi thiện và bất thiện đã diệt, quả hữu nhân là tâm đoán định khởi sanh’. තස්මාති යස්මා දොමනස්සජවනාවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති. තස්මා දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘සොමනස්සපටිසන්ධිකස්සා’ති ඉමිනාව භවඞ්ගපාතාභාවො දීපිතොව හොති දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සාභාවතොති තං අවත්වා තදාරම්මණාභාවමෙව පරිකප්පෙන්තො ආහ ‘‘යදි තදාරම්මණසම්භවො නත්ථී’’ති. සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස තිත්ථියාදිනො බුද්ධාදිඅතිඉට්ඨාරම්මණෙ පි පටිහතචිත්තස්ස දොමනස්සජවනෙ ජවිතෙ වුත්තනයෙන සොමනස්සතදාරම්මණස්ස අතිඉට්ඨාරම්මණෙ ච උපෙක්ඛාසහගතතදාරම්මණස්ස අනුප්පජ්ජනතො, කෙනචි වා අසප්පායෙන පරිහීනලොකියජ්ඣානං ආරබ්භ ‘‘පණීතධම්මො මෙ නට්ඨො’’ති විප්පටිසාරං [Pg.153] ජනෙන්තස්ස දොමනස්සජවනෙ සති අකාමාවචරාරම්මණෙ තදාරම්මණාභාවතො යදි තදාරම්මණස්ස උප්පත්තිසම්භවො නත්ථීති අධිප්පායො. Do đó là vì, vào cuối các tốc hành tâm ưu, chỉ có các (tâm) câu hành với xả. Do đó, có sự liên quan rằng vào cuối tốc hành tâm câu hành với ưu, tâm quan sát câu hành với xả sanh khởi. Bằng câu 'của người có tâm tục sinh câu hành với hỷ', sự không rơi vào hữu phần đã được chỉ rõ, vì không có tâm hỷ ngay sau tâm ưu. Không nói điều đó, mà chỉ xem xét đến sự không có na-cảnh, ngài đã nói 'nếu không có khả năng có na-cảnh'. Ý nghĩa là: đối với người có tâm tục sinh câu hành với hỷ, như là ngoại đạo v.v..., khi tâm bị chống đối ngay cả đối với đối tượng rất khả ái như đức Phật v.v..., và tốc hành tâm ưu đã chạy qua, thì theo phương pháp đã nói, na-cảnh câu hành với hỷ không sanh khởi đối với đối tượng rất khả ái, và na-cảnh câu hành với xả cũng không sanh khởi. Hoặc đối với người, do một điều gì không thích hợp, đã suy thoái khỏi thiền thế gian, và sanh khởi hối tiếc rằng 'pháp cao thượng của ta đã mất', khi có tốc hành tâm ưu, vì đối tượng không thuộc Dục giới, nên không có na-cảnh, nếu không có khả năng sanh khởi của na-cảnh. පරිචිතපුබ්බන්ති පුබ්බෙ පරිචිතං, තස්මිං භවෙ යෙභුය්‍යෙන ගහිතපුබ්බං. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජති නිරාවජ්ජනම්පි. යථා තං නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස ඵලචිත්තන්ත්‍යධිප්පායො. යථාහු – 'Đã quen thuộc từ trước' nghĩa là đã quen thuộc trước đây, đã được nắm bắt phần nhiều trong kiếp sống đó. Tâm quan sát câu hành với xả sanh khởi ngay cả khi không có hướng tâm. Ý nghĩa là, giống như quả tâm của người xuất khỏi Diệt định. Như đã được nói – ‘‘නිරාවජ්ජං කථං චිත්තං, හොති නෙතඤ්හි සම්මතං; නියමො න විනාවජ්ජං, නිරොධා ඵලදස්සනා’’ති. Làm sao tâm lại không có hướng tâm? Điều này quả không được chấp nhận. Không có quy luật nào (nói rằng tâm phải) không có hướng tâm, (vì) thấy được quả (tâm) từ Diệt (định). කෙන පන කිච්චෙන ඉදං චිත්තං පවත්තතීති? තදාරම්මණකිච්චෙන තාව න පවත්තති ජවනාරම්මණස්ස අග්ගහණතො, නාපි සන්තීරණකිච්චෙන යථාසම්පටිච්ඡිතස්ස සන්තීරණවසෙන අප්පවත්තනතො, පටිසන්ධිචුතීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි, පාරිසෙසතො පන භවස්ස අඞ්ගභාවතො භවඞ්ගකිච්චෙනාති යුත්තං සියා. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙනපි (ධ. ස. අනුටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) හි අයමත්ථො දස්සිතොව. යං පන පටිසන්ධිභවඞ්ගානං ධම්මතො, ආරම්මණතො ච සමානතං වක්ඛති, තං යෙභුය්‍යතොති දට්ඨබ්බං. න හි ඉදමෙකං ඨානං වජ්ජෙත්වා පටිසන්ධිභවඞ්ගානං විසදිසතා අත්ථි. තමනන්තරිත්වාති තං අත්තනො අනන්තරං අබ්‍යවහිතං කත්වා, තදනන්තරන්ත්‍යත්ථො. Vậy tâm này diễn tiến với phận sự nào? Trước hết, nó không diễn tiến với phận sự na-cảnh, vì không bắt đối tượng của tốc hành tâm; cũng không (diễn tiến) với phận sự quan sát, vì không diễn tiến theo cách quan sát những gì đã được tiếp thọ. Về (phận sự) tục sinh và tử thì không cần phải nói. Tuy nhiên, do loại trừ, vì là một chi phần của kiếp sống, nên có thể hợp lý rằng (nó diễn tiến) với phận sự hữu phần. Ý nghĩa này cũng đã được Trưởng lão Ācariya Dhammapāla chỉ ra. Còn điều sẽ được nói về sự tương đồng của tâm tục sinh và hữu phần về phương diện pháp và đối tượng, điều đó nên được hiểu là theo phần nhiều. Vì ngoại trừ trường hợp duy nhất này, không có sự khác biệt nào giữa tâm tục sinh và hữu phần. 'Không gián đoạn sau đó' nghĩa là làm cho nó không bị ngăn cách ngay sau chính nó, nghĩa là ngay sau đó. 29. කාමාවචර…පෙ… ඉච්ඡන්තීති එත්ථ කාමාවචරජවනාවසානෙයෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති කාමතණ්හානිදානකම්මනිබ්බත්තත්තා. න හි තං කාමතණ්හාහෙතුකෙන කම්මුනා ජනිතං අතංසභාවස්ස රූපාරූපාවචරලොකුත්තරජවනස්ස අනන්තරං උප්පජ්ජති. කිංකාරණා? අජනකත්තා, ජනකසමානත්තාභාවතො ච. යථා හි ගෙහතො බහි නික්ඛමිතුකාමො බාලකො ජනකං, තංසදිසං වා අඞ්ගුලියං ගහෙත්වා නික්ඛමති, නාඤ්ඤං රාජපුරිසාදිං, එවං භවඞ්ගවිසයතො [Pg.154] අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානං තදාරම්මණං ජනකං කාමාවචරකුසලාකුසලං, තංසදිසං වා කාමාවචරකිරියජවනං අනුබන්ධති, න පන තස්ස විසදිසානි මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි. තථා කාමාවචරසත්තානමෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති, න බ්‍රහ්මානං තදාරම්මණූපනිස්සයස්ස කාමාවචරපටිසන්ධිබීජස්සාභාවතො. තථා කාමාවචරධම්මෙස්වෙව ආරම්මණභූතෙසු ඉච්ඡන්ති. න ඉතරෙසු අපරිචිතත්තා. යථා හි සො බාලකො ජනකං, තංසදිසං වා අනුගච්ඡන්තොපි අරඤ්ඤාදිඅපරිචිතට්ඨානං ගච්ඡන්තං අනනුබන්ධිත්වා පමුඛඞ්ගණාදිම්හි පරිචිතට්ඨානෙයෙව අනුබන්ධති, එවමිදම්පි රූපාවචරාදිඅපරිචිතාරම්මණං ආරබ්භ පවත්තන්තං නානුබන්ධති. අපිච කාමතණ්හායත්තකම්මජනිතත්තාපි එතං කාමතණ්හාරම්මණෙසු පරිත්තධම්මෙස්වෙව පවත්තතීති වුත්තොවායමත්ථො. හොන්ති චෙත්ථ – 29. Trong câu 'Dục giới... v.v... chấp nhận', ở đây (các vị thầy) chấp nhận na-cảnh chỉ vào cuối tốc hành tâm Dục giới, vì nó được sanh ra bởi nghiệp có dục ái làm nhân duyên. Vì nó, được sanh ra bởi nghiệp có dục ái làm nhân, không sanh khởi sau tốc hành tâm Sắc giới, Vô sắc giới, và Siêu thế, vốn không có bản chất tương tự. Vì lý do gì? Vì không phải là cái sanh ra, và vì không có sự tương đồng với cái sanh ra. Giống như một đứa trẻ muốn đi ra khỏi nhà, nó nắm lấy ngón tay của cha nó hoặc người giống như cha nó để đi ra, chứ không phải người khác như lính của vua v.v... Cũng vậy, na-cảnh, khi diễn tiến ở nơi khác ngoài đối tượng của hữu phần, nó đi theo nghiệp thiện và bất thiện Dục giới là cái sanh ra nó, hoặc tốc hành tâm duy tác Dục giới tương tự như cái sanh ra nó, chứ không phải các tốc hành tâm Đại hành và Siêu thế vốn khác biệt với nó. Tương tự, (các vị thầy) chấp nhận na-cảnh chỉ đối với chúng sanh Dục giới, không phải đối với các vị Phạm thiên, vì không có hạt giống tục sinh Dục giới là y duyên cho na-cảnh. Tương tự, (các vị thầy) chấp nhận (na-cảnh) chỉ khi các pháp Dục giới làm đối tượng. Không phải ở các (pháp) khác, vì không quen thuộc. Giống như đứa trẻ đó, mặc dù đi theo cha nó hoặc người giống như cha nó, nhưng không đi theo khi người đó đi đến nơi không quen thuộc như rừng rậm v.v..., mà chỉ đi theo ở nơi quen thuộc như sân trước nhà v.v... Cũng vậy, (na-cảnh) này không đi theo (tốc hành tâm) khi nó diễn tiến bắt lấy đối tượng không quen thuộc như Sắc giới v.v... Hơn nữa, vì được sanh ra bởi nghiệp phụ thuộc vào dục ái, nên ý nghĩa này đã được nói rằng nó chỉ diễn tiến trong các pháp hữu hạn là đối tượng của dục ái. Và có những câu kệ ở đây – ‘‘ජනකං තංසමානං වා, ජවනං අනුබන්ධති; න තු අඤ්ඤං තදාලම්බං, බාලදාරකලීලයා. Na-cảnh đi theo tốc hành tâm là cái sanh ra nó, hoặc tương tự như cái sanh ra nó; chứ không (đi theo) cái khác, theo cách của một đứa trẻ thơ. ‘‘බීජස්සාභාවතො නත්ථි, බ්‍රහ්මානම්පි ඉමස්ස හි; පටිසන්ධිමනො බීජං, කාමාවචරසඤ්ඤිතං. Vì không có hạt giống, nên (na-cảnh) này quả không có đối với các vị Phạm thiên; hạt giống là tâm tục sinh, được gọi là (thuộc) Dục giới. ‘‘ඨානෙ පරිචිතෙයෙව, තං ඉදං බාලකො විය; අනුයාතීති නාඤ්ඤත්ථ, හොති තණ්හාවසෙන වා’’ති. Giống như đứa trẻ, na-cảnh này chỉ đi theo ở nơi quen thuộc; nó không có ở nơi khác, hoặc (có thể nói là) do quyền lực của ái. නනු ච ‘‘කාමාවචරපටිසන්ධිබීජාභාවතො’’ති වුත්තං, තථා ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනම්පි අභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති ඉන්ද්‍රියප්පවත්තිආනුභාවතො, ද්වාරවීථිභෙදෙ චිත්තනියමතො ච. Chẳng phải đã nói 'vì không có hạt giống tục sinh Dục giới' sao? Và như vậy, chẳng phải sẽ dẫn đến sự không có của nhãn thức v.v... hay sao? Không dẫn đến, do năng lực của sự diễn tiến của các căn, và do quy luật của tâm trong sự phân biệt các lộ trình môn. තදාරම්මණනියමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần luận giải về quy luật của na-cảnh đã kết thúc. ජවනනියමවණ්ණනා Phần luận giải về quy luật của tốc hành tâm 32. මන්දප්පවත්තියන්ති [Pg.155] මරණාසන්නකාලෙ වත්ථුදුබ්බලතාය මන්දීභූතවෙගත්තා මන්දං හුත්වා පවත්තියං. මරණකාලාදීසූති ආදි-සද්දෙන මුච්ඡාකාලං සඞ්ගණ්හාති. 32. 'Trong sự diễn tiến yếu ớt' nghĩa là trong sự diễn tiến một cách yếu ớt, vì tốc độ đã bị suy yếu do sự yếu kém của vật chất (sắc ý vật) vào lúc cận tử. Trong câu 'vào lúc cận tử v.v...', từ 'v.v...' bao gồm cả lúc bất tỉnh. 33. භගවතො…පෙ… වදන්තීති භගවතො යමකපාටිහාරියකාලාදීසු උදකක්ඛන්ධඅග්ගික්ඛන්ධප්පවත්තනාදිඅත්ථං විසුං විසුං පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය ඣානධම්මෙ විසුං විසුං ආවජ්ජෙන්තස්ස ආවජ්ජනවසිතාය මත්ථකප්පත්තියා ආවජ්ජනතප්පරොව චිත්තාභිනීහාරො හොතීති යථාවජ්ජිතඣානඞ්ගාරම්මණානි චත්තාරි, පඤ්චවා පච්චවෙක්ඛණජවනචිත්තානි පවත්තන්තීති වදන්ති (විසුද්ධි. 1.78) අට්ඨකථාචරියා. ‘‘භගවතො’’ති ච ඉදං නිදස්සනමත්තං අඤ්ඤෙසම්පි ධම්මසෙනාපතිආදීනං එවරූපෙ අච්චායිකකාලෙ අපරිපුණ්ණජවනානං පවත්තනතො. තථා ච වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘අයඤ්ච මත්ථකප්පත්තා වසිතා භගවතො යමකපාටිහාරියකාලෙ අඤ්ඤෙසං වා එවරූපෙ කාලෙ’’ති (විසුද්ධි. 1.78). ‘‘චත්තාරි පඤ්ච වා’’ති ච පනෙතං තික්ඛින්ද්‍රියමුදින්ද්‍රියවසෙන ගහෙතබ්බන්ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (විසුද්ධි. මහා. 1.78) වුත්තං, තස්මා භගවතො චත්තාරි, අඤ්ඤෙසං පඤ්චපීති යුත්තං විය දිස්සති. 33. Các vị sớ giải (aṭṭhakathācariyā) nói rằng (vadanti): Đối với Đức Thế Tôn (bhagavato)... v.v... vào những lúc như khi thực hiện song thông (yamakapāṭihāriyakāla), vì mục đích làm phát sanh khối nước, khối lửa, v.v..., sau khi nhập riêng từng thiền nền (pādakajjhānaṃ), xuất khỏi thiền ấy, trong khi hướng tâm riêng biệt đến các pháp thiền, do sự thuần thục đến mức tột đỉnh trong việc hướng tâm (āvajjanavasitāya matthakappattiyā), sự hướng tâm của Ngài chỉ chuyên chú vào việc hướng tâm, nên có bốn hoặc năm tâm tốc hành quán xét (paccavekkhaṇajavanacittāni) lấy các thiền chi đã được hướng tâm làm đối tượng phát sanh. Và (ca) từ "của Đức Thế Tôn" (bhagavato'ti) này chỉ là một ví dụ (nidassanamattaṃ), vì đối với các vị khác như Tướng quân Chánh pháp (dhammasenāpati) v.v... vào những thời điểm khẩn cấp như vậy, các tốc hành tâm không trọn vẹn cũng phát sanh. Và điều này đã được nói trong sớ giải (aṭṭhakathāyaṃ): "Sự thuần thục đạt đến tột đỉnh này (thuộc về) Đức Thế Tôn vào lúc thực hiện song thông, hoặc (thuộc về) các vị khác vào những lúc như vậy". Hơn nữa, cụm từ "bốn hoặc năm" (cattāri pañca vā'ti) này được Trưởng lão Ācariya Dhammapāla giải thích là nên được hiểu theo phương diện căn tánh bén nhạy (tikkhindriya) và căn tánh chậm lụt (mudindriya). Do đó, đối với Đức Thế Tôn có bốn (tốc hành), còn đối với các vị khác cũng có thể có năm (tốc hành), điều này dường như là hợp lý. 34. ආදිකම්මිකස්සාති ආදිතො කතයොගකම්මස්ස. පඨමං නිබ්බත්තා අප්පනා පඨමකප්පනා. අභිඤ්ඤාජවනානම්පි ‘‘පඨමකප්පනායා’’ති අධිකාරො සියාති ආහ ‘‘සබ්බදාපී’’ති, පඨමුප්පත්තිකාලෙ, චිණ්ණවසීකාලෙ ච පඤ්චාභිඤ්ඤාජවනානි එකවාරමෙව ජවන්තීත්‍යත්ථො. 34. (Cụm từ) "của người sơ cơ" (ādikammikassā'ti) có nghĩa là của người đã thực hiện công phu tu tập từ ban đầu. An chỉ (appanā) được thành tựu lần đầu tiên (paṭhamaṃ nibbattā) là sự chứng đắc lần đầu (paṭhamakappanā). Để cho thấy rằng tiêu đề "trong sự chứng đắc lần đầu" (paṭhamakappanāyā'ti) cũng có thể áp dụng cho các tốc hành tâm thần thông (abhiññājavanānampi), ngài đã nói "luôn luôn" (sabbadāpī'ti). Nghĩa là, năm tốc hành tâm thần thông chỉ khởi lên một lần duy nhất, cả vào lúc phát sanh lần đầu và cả vào lúc đã thuần thục. 35. මග්ගායෙව උප්පජ්ජනතො මග්ගුප්පාදා. යථාරහන්ති පඤ්චමං වා චතුත්ථං වා උප්පන්නමග්ගානුරූපං. සත්තජවනපරමත්තා හි එකාවජ්ජනවීථියා [Pg.156] චතුත්ථං උප්පන්නමග්ගතො පරං තීති ඵලචිත්තානි, පඤ්චමං උප්පන්නමග්ගතො පරං ද්වෙ වා හොන්ති. 35. (Gọi là) sự sanh khởi của đạo (magguppādā) vì chúng sanh khởi ngay sau đạo (maggāyeva). (Cụm từ) "tùy theo thích hợp" (yathārahaṃ) có nghĩa là tương ứng với đạo đã sanh khởi, (dù đạo sanh khởi ở tốc hành) thứ năm hoặc thứ tư. Thật vậy (hi), vì trong một lộ trình hướng tâm (ekāvajjanavīthiyā), số tốc hành tâm tối đa là bảy, nên sau khi đạo sanh khởi ở (tốc hành) thứ tư, có ba tâm quả; sau khi đạo sanh khởi ở (tốc hành) thứ năm, có hai (tâm quả). 36. නිරොධසමාපත්තිකාලෙති නිරොධස්ස පුබ්බභාගෙ. චතුත්ථාරුප්පජවනන්ති කුසලකිරියානං අඤ්ඤතරං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනජවනං. අනාගාමිඛීණාසවායෙව නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති, න සොතාපන්නසකදාමිනොති වුත්තං ‘‘අනාගාමිඵලං වා අරහත්තඵලං වා’’ති. විභත්තිවිපල්ලාසො චෙත්ථ දට්ඨබ්බො ‘‘අනාගාමිඵලෙ වා අරහත්තඵලෙ වා’’ති. තෙනාහ ‘‘නිරුද්ධෙ’’ති. යථාරහන්ති තංතංපුග්ගලානුරූපං. 36. (Cụm từ) "vào lúc nhập diệt thọ tưởng định" (nirodhasamāpattikāle'ti) có nghĩa là trong giai đoạn chuẩn bị của sự diệt. (Cụm từ) "tốc hành vô sắc thứ tư" (catutthāruppajavanaṃ) có nghĩa là tốc hành tâm thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ, một trong hai loại thiện hoặc duy tác. Chỉ có bậc Bất lai và bậc Vô sanh mới nhập diệt thọ tưởng định, chứ không phải bậc Dự lưu và bậc Nhất lai, do đó đã nói "quả Bất lai hoặc quả A-la-hán" (anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā). Ở đây, nên hiểu là có sự biến đổi cách (vibhattivipallāso), (đáng lẽ phải là) "trong quả Bất lai hoặc trong quả A-la-hán" (anāgāmiphale vā arahattaphale vā). Do đó, ngài đã nói "khi đã diệt" (niruddhe'ti). (Cụm từ) "tùy theo thích hợp" (yathārahaṃ) có nghĩa là tương ứng với từng cá nhân ấy. 38. සබ්බත්ථාපි සමාපත්තිවීථියන්ති සකලායපි ඣානසමාපත්තිවීථියං, ඵලසමාපත්තිවීථියඤ්ච. 38. (Cụm từ) "trong tất cả các lộ trình nhập định" (sabbatthāpi samāpattivīthiyaṃ) có nghĩa là trong toàn bộ lộ trình nhập thiền định và lộ trình nhập quả định. 39. පරිත්තානි ජවනානි සත්තක්ඛත්තුං මතානි උක්කංසකොටියා. මග්ගාභිඤ්ඤා පන සකිං එකවාරමෙව මතා. අවසෙසානි අභිඤ්ඤාමග්ගවජ්ජිතානි මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි බහූනිපි ලබ්භන්ති සමාපත්තිවීථියං අහොරත්තම්පි පවත්තනතො. අපි-සද්දෙන ලොකියජ්ඣානානි පඨමකප්පනායං, අන්තිමඵලද්වයඤ්ච නිරොධානන්තරං එකවාරං, ඵලචිත්තානි මග්ගානන්තරං ද්වත්තික්ඛත්තුම්පීති සම්පිණ්ඩෙති. 39. Các tốc hành tâm dục giới (parittāni javanāni) được xem là (khởi lên) bảy lần ở mức tối đa. Nhưng (pana) đạo và thần thông (maggābhiññā) được xem là (khởi lên) chỉ một lần duy nhất. Các (tốc hành) còn lại (avasesāni), ngoại trừ thần thông và đạo, tức là các tốc hành tâm đáo đại và siêu thế, cũng có thể có được nhiều lần trong lộ trình nhập định, vì chúng có thể diễn tiến suốt cả ngày lẫn đêm. Với từ "api" (cũng), ngài tóm kết rằng: các thiền hiệp thế trong lần chứng đắc đầu tiên (chỉ một lần), hai quả cuối cùng ngay sau khi diệt định (chỉ một lần), và các tâm quả ngay sau đạo (cũng có thể hai hoặc ba lần). ජවනනියමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về quy luật tốc hành tâm đã kết thúc. පුග්ගලභෙදවණ්ණනා Phần giải về sự phân loại cá nhân. 40. ඉදානි දුහෙතුකාහෙතුකාපායිකාහෙතුකතිහෙතුකවසෙන චතුබ්බිධානං පුථුජ්ජනානං, මග්ගට්ඨඵලට්ඨවසෙන අට්ඨවිධානං අරියානන්ති ද්වාදසන්නං පුග්ගලානං උප්පජ්ජනකවීථිචිත්තපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං පඨමං තාව තෙසං වජ්ජිතබ්බචිත්තානි දස්සෙතුමාහ ‘‘දුහෙතුකානමහෙතුකානඤ්චා’’ත්‍යාදි. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතාලොභාදොසවසෙන ද්වෙ හෙතූ [Pg.157] ඉමෙසන්ති ද්විහෙතුකා. තාදිසානං හෙතූනං අභාවතො අහෙතුකා. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අප්පනාජවනානි න ලබ්භන්ති විපාකාවරණසබ්භාවතො. ද්විහෙතුකාහෙතුකපටිසන්ධි හි ‘‘විපාකාවරණ’’න්ති වුච්චති. අප්පනාජවනාභාවතොයෙව අරහත්තං නත්ථීති කිරියජවනානි න ලබ්භන්ති. 40. Bây giờ (idāni), để trình bày sự phân định các tâm sanh khởi trong lộ trình của mười hai hạng người – tức là bốn hạng phàm phu theo cách phân loại là vô nhân khổ cảnh, vô nhân (lạc cảnh), nhị nhân, và tam nhân; và tám hạng Thánh nhân theo cách phân loại là bậc trú trong đạo và bậc trú trong quả – trước hết, để chỉ ra những tâm cần được loại trừ đối với họ, ngài nói "Đối với những người nhị nhân và vô nhân..." v.v... (Những người) có hai nhân, tức là vô tham và vô sân, tương ưng với thức tái tục, (gọi là) nhị nhân (dvihetukā). Do không có các nhân như vậy, (gọi là) vô nhân (ahetukā). Mẫu tự 'ma' là để nối âm. Các tốc hành tâm an chỉ (appanājavanāni) không thể có được do sự hiện hữu của quả chướng ngại (vipākāvaraṇa). Thật vậy, sự tái tục của người nhị nhân và vô nhân được gọi là "quả chướng ngại". Chính vì không có tốc hành tâm an chỉ nên không có quả A-la-hán, do đó các tốc hành tâm duy tác (kiriyajavanāni) không thể có được. 41. ‘‘සහෙතුකං (පට්ඨා. 3.1.102) භවඞ්ගං අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති පාඨතො අහෙතුකානම්පි නානාකම්මෙන ද්විහෙතුකතදාරම්මණං සම්භවති, ද්විහෙතුකානං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. මූලසන්ධියා පන ජළභාවතො උභින්නම්පි නත්ථි තිහෙතුකතදාරම්මණන්ති ආහ ‘‘තථා ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානි චා’’ති. ආචරියජොතිපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘සහෙතුකං භවඞ්ග’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අහෙතුකානම්පි තිහෙතුකතදාරම්මණං වත්වා ඉධ ඤාණසම්පයුත්තවිපාකාභාවවචනස්ස පරිහාසවසෙන ‘‘සො එව පුච්ඡිතබ්බො, යො තස්ස කත්තා’’ති වුත්තං, තං පන පරිහාසවසෙන වුත්තම්පි ආචරියං පුච්ඡිත්වාව විජානනත්ථං වුත්තවචනං විය ඨිතං. තථා හි ආචරියෙනෙවෙත්ථ කාරණං පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං – 41. Dựa vào đoạn kinh văn (trong Paṭṭhāna): "Tâm hữu nhân hộ kiếp là duyên cho tâm vô nhân hộ kiếp bằng vô gián duyên", do các nghiệp khác nhau, ngay cả đối với người vô nhân, tâm na-cảnh nhị nhân cũng có thể sanh khởi; đối với người nhị nhân thì không cần phải nói. Tuy nhiên, do sự đần độn của mối nối gốc (tức sự tái tục), cả hai hạng người này đều không có tâm na-cảnh tam nhân, do đó ngài nói "cũng như các quả tương ưng với trí" (tathā ñāṇasampayuttavipākāni cā'ti). Tuy nhiên, Trưởng lão Ācariya Jotipāla, vì (kinh văn) nói "tâm hữu nhân hộ kiếp" một cách không phân biệt, đã cho rằng ngay cả người vô nhân cũng có tâm na-cảnh tam nhân. Về lời nói ở đây về sự vắng mặt của các quả tương ưng với trí, ngài đã nói một cách hài hước rằng: "Nên hỏi chính người đã viết ra điều đó". Nhưng lời nói đó, dù được nói một cách hài hước, lại giống như một lời được nói ra với mục đích là chỉ có thể biết được sau khi đã hỏi vị thầy. Thật vậy, chính vị thầy đã nêu lý do về điều này trong tác phẩm Paramatthavinicchaya – ‘‘ඤාණපාකා න වත්තන්ති, ජළත්තා මූලසන්ධියා’’ති; (පරම. වි. 271); "Các quả (tâm) có trí không khởi sanh, do sự đần độn của mối nối gốc (tức sự tái tục)." (Paramatthavinicchaya, 271). අපරෙ පන ‘‘යථා අහෙතුකානං සහෙතුකතදාරම්මණං හොති, එවං ද්විහෙතුකානං තිහෙතුකතදාරම්මණම්පී’’ති වණ්ණෙන්ති, තෙසං මතානුරොධෙන ච ඉධාපි ඤාණසම්පයුත්තවිපාකපටික්ඛෙපො අහෙතුකෙයෙව සන්ධායාති වදන්ති. තත්ථ පන පමාණපාඨාභාවතො ආචරියෙන උභින්නම්පි සාධාරණවසෙන ඤාණසම්පයුත්තවිපාකාභාවෙ කාරණං වත්වා සමකමෙව චිත්තපරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා තෙසං වචනං වීමංසිත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බං. අහෙතුකාපෙක්ඛාය චෙත්ථ [Pg.158] ‘‘සුගතිය’’න්ති වචනං, තං පන අත්ථතො අනුඤ්ඤාතද්විහෙතුකවිපාකානං තත්ථෙව සම්භවදස්සනපරං. තෙනාහ ‘‘දුග්ගතියං පනා’’ත්‍යාදි. Lại nữa, những vị khác giải thích rằng: “Như đối với các tâm vô nhân có thể có tâm na-cảnh hữu nhân, cũng vậy, đối với các tâm nhị nhân cũng có thể có tâm na-cảnh tam nhân”. Và theo quan điểm của họ, các vị ấy nói rằng ở đây sự loại trừ quả tương ưng trí cũng chỉ nhắm đến các tâm vô nhân mà thôi. Tuy nhiên, về vấn đề đó, do không có bản văn chuẩn mực, và do vị thầy đã nói lý do về sự vắng mặt của quả tương ưng trí theo cách chung cho cả hai (quan điểm), đồng thời đã chỉ ra sự phân định các tâm, nên lời nói của họ cần được xem xét rồi mới chấp nhận. Và ở đây, từ “trong thiện thú” là nói đến (trường hợp) vô nhân. Nhưng điều đó, về mặt ý nghĩa, là để chỉ ra khả năng xảy ra của các quả nhị nhân đã được cho phép ngay tại đó. Do đó, ngài đã nói: “Còn trong ác thú…” v.v. 43. තිහෙතුකෙසූති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතාලොභාදොසාමොහවසෙන තිහෙතුකෙසු පුථුජ්ජාදීසූ නවවිධපුග්ගලෙසු. 43. (Trong các hạng) tam nhân: (nghĩa là) trong chín loại hạng người như phàm phu v.v... là những vị tam nhân do bởi (tâm tục sinh) có vô tham, vô sân, vô si đi cùng với thức tái tục. 45. දිට්ඨී…පෙ… සෙක්ඛානන්ති සික්ඛාය අපරිපූරකාරිතාය සික්ඛනසීලතාය ‘‘සෙක්ඛා’’ති ලද්ධනාමානං සොතාපන්නසකදාගාමීනං පුග්ගලානං පඨමමග්ගෙනෙව සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං පහීනත්තා තංසහගතජවනානි චෙව ච-සද්දෙන ආකඩ්ඪිතානි ඛීණාසවාවෙණිකානි කිරියජවනානි ච න ලබ්භන්ති. 45. Tà kiến... đối với các bậc hữu học: Đối với các hạng người Tu-đà-hoàn và Tư-đà-hàm, những vị được gọi là “hữu học” do có phận sự tu học vì sự tu tập chưa viên mãn, do thân kiến và hoài nghi đã được đoạn trừ ngay bằng đạo đầu tiên, nên các tốc hành tâm tương ưng với chúng (tà kiến và hoài nghi) không thể có được, và (do từ ‘và’ kéo theo) các tốc hành tâm duy tác đặc thù của bậc lậu tận cũng không thể có được. 46. පටිඝජවනානි චාති දොමනස්සජවනානි චෙව දිට්ඨිසම්පයුත්තවිචිකිච්ඡාසහගතකිරියජවනානි ච. 46. Và các tốc hành tâm sân: (nghĩa là) các tốc hành tâm ưu, và các tốc hành tâm duy tác tương ưng tà kiến và đi cùng với hoài nghi. 47. ලොකුත්තර…පෙ… සමුප්පජ්ජන්තීති චතුන්නං මග්ගානං එකචිත්තක්ඛණිකභාවෙන පුග්ගලන්තරෙසු අසම්භවතො, හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමානඤ්ච උපරූපරිසමාපත්තියා අනධිගතත්තා, උපරූපරිපුග්ගලානඤ්ච අසමුග්ඝාටිතකම්මකිලෙසනිරොධෙන පුථුජ්ජනෙහි විය සොතාපන්නානං සොතාපන්නාදීහි පුග්ගලන්තරභාවූපගමනෙන පටිප්පස්සද්ධත්තා ච අට්ඨපි ලොකුත්තරජවනානි යථාසකං මග්ගඵලට්ඨානං අරියානමෙව සමුප්පජ්ජන්ති. 47. Siêu thế... sanh khởi: Do bốn đạo chỉ là một sát-na tâm nên không thể sanh khởi ở các hạng người khác (ngoài người đắc đạo); và do các bậc thấp hơn chưa chứng đắc các sự chứng đắc cao hơn; và do đối với các hạng người cao hơn, (các đạo thấp hơn) đã lắng dịu vì đã đạt đến trạng thái của một hạng người khác (cao hơn), giống như đối với phàm phu (các đạo chưa sanh) do sự diệt trừ nghiệp và phiền não chưa được nhổ bật, nên cả tám tốc hành tâm siêu thế chỉ sanh khởi cho các bậc Thánh tương ứng với địa vị đạo và quả của chính các vị ấy. 48. ඉදානි තෙසං තෙසං පුග්ගලානං යථාපටික්ඛිත්තජවනානි වජ්ජෙත්වා පාරිසෙසතො ලබ්භමානජවනානි සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අසෙක්ඛාන’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තිවිධසික්ඛාය පරිපූරකාරිභාවතො අසෙක්ඛානං ඛීණාසවානං තෙත්තිංසවිධකුසලාකුසලස්ස, හෙට්ඨිමඵලත්තයස්ස, වීථිමුත්තානඤ්ච නවමහග්ගතවිපාකානං වසෙන පඤ්චචත්තාලීසවජ්ජිතානි සෙසානි [Pg.159] තෙවීසතිකආමාවචරවිපාකවීසතිකිරියඅරහත්තඵලවසෙන චතුචත්තාලීස වීථිචිත්තානි සම්භවා යථාලාභං කාමභවෙ ඨිතානං වසෙන උද්දිසෙ. 48. Bây giờ, để chỉ ra một cách tóm tắt các tốc hành tâm có được phần còn lại, sau khi đã loại trừ các tốc hành tâm bị bác bỏ đối với từng hạng người ấy, câu “Đối với các bậc Vô học…” v.v... được nói đến. Đối với các bậc Vô học, là các bậc Lậu tận, do đã hoàn thành tam học, sau khi loại trừ 45 tâm (gồm) 33 loại thiện và bất thiện, ba quả thấp hơn, và 9 quả đại hành thoát ly lộ trình, thì 44 tâm lộ trình còn lại có thể sanh khởi, (gồm) 23 quả Dục giới, 20 tâm duy tác, và quả A-la-hán; nên chỉ ra (như vậy) tùy theo những gì có được, đối với các vị trú trong cõi Dục. සෙක්ඛානං අට්ඨාරසකිරියජවනදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසහගතපඤ්චකඅග්ගඵලමහග්ගතවිපාකවසෙන තෙත්තිංස වජ්ජෙත්වා තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකආවජ්ජනද්වයඑකවීසතිකුසලසත්තාකුසලහෙට්ඨිමඵලත්තයවසෙන ඡප්පඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි යථාසම්භවං උද්දිසෙ අවිසෙසතො. විසෙසතො පන සොතාපන්නසකදාගාමීනං එකපඤ්ඤාස, අනාගාමීනං එකූනපඤ්ඤාස, අවසෙසානං චතුන්නං පුථුජ්ජනානං අට්ඨාරසකිරියජවනසබ්බලොකුත්තරමහග්ගතවිපාකවසෙන පඤ්චතිංස වජ්ජෙත්වා අවසෙසානි කාමාවචරවිපාකආවජ්ජනද්වයලොකියකුසලාකුසලවසෙන චතුපඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි යථාසම්භවතො උද්දිසෙ අවිසෙසතො. විසෙසතො පන තිහෙතුකානං චතුපඤ්ඤාසෙව ලබ්භන්ති, ද්විහෙතුකාහෙතුකානං ඤාණසම්පයුත්තවිපාකඅප්පනාජවනවජ්ජිතානි එකචත්තාලීස, ආපායිකානං තානෙව ද්විහෙතුකවිපාකවජ්ජිතානි සත්තතිංස වීථිචිත්තානීති දට්ඨබ්බං. Đối với các bậc Hữu học, sau khi loại trừ 33 tâm (gồm 18 tốc hành tâm duy tác, 5 tâm đi cùng tà kiến và hoài nghi, quả cao nhất, và quả đại hành), nên chỉ ra 56 tâm lộ trình có thể sanh khởi tùy trường hợp một cách không đặc biệt, (gồm) 23 quả Dục giới, 2 khai môn, 21 thiện, 7 bất thiện, và 3 quả thấp hơn. Nhưng một cách đặc biệt, đối với bậc Tu-đà-hoàn và Tư-đà-hàm là 51, đối với bậc A-na-hàm là 49. Đối với bốn hạng phàm phu còn lại, sau khi loại trừ 35 tâm (gồm 18 tốc hành tâm duy tác, tất cả tâm siêu thế, và quả đại hành), nên chỉ ra 54 tâm lộ trình còn lại có thể sanh khởi tùy trường hợp một cách không đặc biệt, (gồm) quả Dục giới, 2 khai môn, và các tâm thiện, bất thiện hiệp thế. Một cách đặc biệt, đối với hạng tam nhân thì có được 54 tâm; đối với hạng nhị nhân và vô nhân thì có 41 tâm, trừ quả tương ưng trí và các tốc hành tâm đổng lực; đối với chúng sanh cõi khổ thì có 37 tâm lộ trình, tức là các tâm ấy trừ đi các quả nhị nhân. Cần phải hiểu như vậy. පුග්ගලානං වසෙන චිත්තප්පවත්තිභෙදො පුග්ගලභෙදො. Sự phân chia diễn tiến của tâm theo các hạng người là (chương) Phân loại theo hạng người. පුග්ගලභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về Phân loại theo hạng người. භූමිවිභාගවණ්ණනා Giải về Phân loại theo cõi. 49. සබ්බානිපි වීථිචිත්තානි උපලබ්භන්ති ඡන්නං ද්වාරානං, සබ්බෙසඤ්ච පුග්ගලානං තත්ථ සම්භවතො. යථාරහන්ති තංතංභවානුරූපං, තංතංපුග්ගලානුරූපඤ්ච. 49. Tất cả các tâm lộ trình đều có được ở sáu môn, do tất cả các hạng người đều có thể có mặt ở đó. (Cụm từ) “Tùy theo trường hợp” (nghĩa là) phù hợp với từng cõi và phù hợp với từng hạng người. 52. ත්‍යාදිනා [Pg.160] ඝානවිඤ්ඤාණාදීනම්පි පටික්ඛෙපො හෙස්සතීති රූපාවචරභූමියං පටිඝජවනතදාරම්මණානෙව පටික්ඛිත්තානි. සබ්බත්ථාපීති කාමභවෙ, රූපභවෙ, අරූපභවෙ ච. 52. Bằng từ “v.v...” sẽ có sự loại trừ các thức như tỷ thức v.v... nên trong cõi Sắc giới, chỉ có các tốc hành tâm sân và các tâm na-cảnh bị loại trừ. (Cụm từ) “Trong tất cả”: (nghĩa là) trong cõi Dục, cõi Sắc, và cõi Vô sắc. 54. කාමභවෙ යථාරහං වීථිමුත්තවජ්ජානි අසීති වීථිචිත්තානි, රූපභවෙ පටිඝද්වයඅට්ඨතදාරම්මණඝානාදිවිඤ්ඤාණඡක්කවීථිමුත්තකවසෙන පඤ්චවීසති වජ්ජෙත්වා සෙසානි ආවජ්ජනද්වයනවඅහෙතුකවිපාකතෙපඤ්ඤාසජවනවසෙන චතුසට්ඨි, අරූපෙ භවෙ තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකපඨමමග්ගපඤ්චදසරූපාවචරපටිඝද්වයආරුප්පවිපාකකිරියමනොධාතුහසනවසෙන සත්තචත්තාලීස වජ්ජෙත්වා සෙසානි ඡබ්බීසති පරිත්තජවනඅට්ඨආරුප්පජවනසත්තලොකුත්තරජවනමනොද්වාරාවජ්ජනවසෙන ද්වෙචත්තාලීස චිත්තානි ලබ්භරෙ උපලබ්භන්ති. 54. Trong cõi Dục, tùy theo trường hợp có 80 tâm lộ trình, trừ các tâm thoát ly lộ trình. Trong cõi Sắc, sau khi loại trừ 25 tâm (gồm 2 tâm sân, 8 tâm na-cảnh, 6 thức như tỷ thức v.v..., và các tâm thoát ly lộ trình), có 64 tâm còn lại (gồm 2 tâm khai môn, 9 quả vô nhân, và 53 tốc hành tâm). Trong cõi Vô sắc, sau khi loại trừ 47 tâm (gồm 23 quả Dục giới, đạo đầu tiên, 15 tâm Sắc giới, 2 tâm sân, các tâm quả và duy tác Vô sắc, ý giới, và tâm tiếu sinh), có 42 tâm còn lại được tìm thấy (gồm 26 tốc hành tâm nhỏ, 8 tốc hành tâm Vô sắc, 7 tốc hành tâm siêu thế, và tâm khai ý môn). කෙචි පන ‘‘රූපභවෙ අනිට්ඨාරම්මණාභාවතො ඉධාගතානංයෙව බ්‍රහ්මානං අකුසලවිපාකසම්භවොති තානි පරිහාපෙත්වා පඤ්චපරිත්තවිපාකෙහි සද්ධිං රූපභවෙ සට්ඨියෙව වීථිචිත්තානී’’ති වදන්ති. ඉධ පන තත්ථ ඨත්වාපි ඉමං ලොකං පස්සන්තානං අනිට්ඨාරම්මණස්ස අසම්භවො න සක්කා වත්තුන්ති තෙහි සද්ධිංයෙව තත්ථ චතුසට්ඨි වුත්තානි. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ධම්මානුසාරණියං ‘‘යදා බ්‍රහ්මානො කාමාවචරං අනිට්ඨාරම්මණං ආලම්බන්ති, තදා තං සුගතියම්පි අකුසලවිපාකචක්ඛුසොතවිඤ්ඤාණමනොධාතුසන්තීරණානං උප්පත්ති සම්භවතී’’ති. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Vì cõi sắc giới không có cảnh không vừa ý, nên chỉ có các vị Phạm thiên đến đây (cõi người) mới có thể có quả bất thiện sanh khởi. Do đó, loại trừ những tâm ấy, cùng với năm quả nhỏ, chỉ có sáu mươi tâm lộ trong cõi sắc giới”. Nhưng ở đây, không thể nói rằng không có khả năng có cảnh không vừa ý đối với những vị (Phạm thiên) dù đang ở tại đó mà nhìn thấy thế giới này. Vì vậy, cùng với những tâm ấy, sáu mươi bốn (tâm lộ) đã được nói đến ở đó. Và do đó, trong sách Dhammānusāraṇī đã nói rằng: “Khi các vị Phạm thiên bắt cảnh không vừa ý của cõi dục, khi ấy ngay cả trong thiện thú ấy, sự sanh khởi của nhãn thức, nhĩ thức, ý giới, và thẩm tấn thức quả bất thiện cũng có thể xảy ra”. භූමිවසෙන විභාගො භූමිවිභාගො. Sự phân chia theo cõi được gọi là sự phân chia về cõi. භූමිවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về sự phân chia các cõi đã kết thúc. 55. යථාසම්භවන්ති තංතංද්වාරෙසු, තංතංභවෙසු වා සම්භවානුරූපතො. යාවතායුකන්ති පටිසන්ධිතො පරං භවනිකන්තිවසෙන පවත්තමනොද්වාරිකචිත්තවීථිතො පට්ඨාය චුතිචිත්තාවසානං[Pg.161], තතො පුබ්බෙ පවත්තභවඞ්ගාවසානං වා අබ්බොච්ඡින්නා අසති නිරොධසමාපත්තියන්ති අධිප්පායො. 55. “Tùy theo sự có thể” (yathāsambhavaṃ) nghĩa là tùy theo sự tương ứng có thể xảy ra ở các môn tương ứng hoặc ở các cõi tương ứng. “Cho đến hết tuổi thọ” (yāvatāyukaṃ) có nghĩa là: kể từ lộ trình tâm ý môn diễn tiến vì sự ưa thích trong kiếp sống sau khi tái tục cho đến lúc chấm dứt bằng tâm tử, hoặc cho đến lúc chấm dứt bằng tâm hữu phần diễn tiến trước đó, một cách không gián đoạn, nếu không có sự nhập diệt thọ tưởng định; đó là ý nghĩa. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය Như vậy, trong bộ Abhidhammatthavibhāvinī, tức là bộ sớ giải về Abhidhammatthasaṅgaha වීථිපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về chương tâm lộ đã kết thúc. 5. වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා 5. Phần giải về chương ngoại lộ tâm 1. එත්තාවතා වීථිසඞ්ගහං දස්සෙත්වා ඉදානි වීථිමුත්තසඞ්ගහං දස්සෙතුමාරභන්තො ආහ ‘‘වීථිචිත්තවසෙනෙව’’න්ත්‍යාදි. එවං යථාවුත්තනයෙන වීථිචිත්තවසෙන පවත්තියං පටිසන්ධිතො අපරභාගෙ චුතිපරියොසානං පවත්තිසඞ්ගහො නාම සඞ්ගහො උදීරිතො, ඉදානි තදනන්තරං සන්ධියං පටිසන්ධිකාලෙ, තදාසන්නතාය තංගහණෙනෙව ගහිතචුතිකාලෙ ච පවත්තිසඞ්ගහො වුච්චතීති යොජනා. 1. Sau khi đã trình bày tóm lược về tâm lộ đến đây, bây giờ, để bắt đầu trình bày tóm lược về ngoại lộ tâm, ngài (tác giả) đã nói “vīthicittavaseneva” v.v... Cách nối kết ý nghĩa như sau: Như vậy, theo phương pháp đã được nói, phần tóm lược gọi là tóm lược về sự diễn tiến (pavattisaṅgaho), tức là sự diễn tiến theo các tâm lộ trong giai đoạn sau khi tái tục và chấm dứt lúc tử, đã được trình bày. Bây giờ, tiếp theo đó, phần tóm lược về sự diễn tiến trong lúc nối kết, tức là vào thời điểm tái tục, và vào thời điểm tử – được bao gồm bởi sự đề cập đến thời điểm tái tục do sự gần gũi của nó – sẽ được nói đến. භූමිචතුක්කවණ්ණනා Phần giải về bốn cõi 3. පුඤ්ඤසම්මතා අයා යෙභුය්‍යෙන අපගතොති අපායො, සොයෙව භූමි භවන්ති එත්ථ සත්තාති අපායභූමි. අනෙකවිධසම්පත්තිඅධිට්ඨානතාය සොභනා ගන්තබ්බතො උපපජ්ජිතබ්බතො ගතීති සුගති, කාමතණ්හාසහචරිතා සුගති කාමසුගති, සායෙව භූමීති කාමසුගතිභූමි. එවං සෙසෙසුපි. 3. “Cõi dữ” (apāyo) là nơi phần lớn đã đi khỏi (apagata) sự hạnh phúc (ayā) được xem là phước báu (puññasammatā). Chính nơi đó là cõi (bhūmi) mà chúng sanh hiện hữu, nên gọi là “cõi dữ” (apāyabhūmi). “Cõi lành” (sugati) là một cảnh giới (gati) tốt đẹp (sobhanā) vì là nền tảng (adhiṭṭhānatāya) cho nhiều loại thành tựu (anekavidhasampatti), là nơi đáng để đi đến (gantabbato), đáng để sanh vào (upapajjitabbato). Cõi lành đi đôi với ái dục (kāmataṇhāsahacaritā) là “cõi thiện dục giới” (kāmasugati). Chính cõi ấy là cảnh giới (bhūmi), nên gọi là “cõi thiện dục giới” (kāmasugatibhūmi). Tương tự như vậy đối với các trường hợp còn lại. 4. අයතො සුඛතො නිග්ගතොති නිරයො. තිරො අඤ්චිතාති තිරච්ඡානා, තෙසං යොනි තිරච්ඡානයොනි. යවන්ති තාය සත්තා අමිස්සිතාපි සමානජාතිතාය මිස්සිතා විය හොන්තීති යොනි. සා පන අත්ථතො ඛන්ධානං පවත්තිවිසෙසො. පකට්ඨෙන සුඛතො ඉතා ගතාති පෙතා, නිජ්ඣාමතණ්හිකාදිභෙදානං පෙතානං විසයො පෙත්තිවිසයො[Pg.162]. එත්ථ පන තිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයග්ගහණෙන ඛන්ධානංයෙව ගහණං තෙසං තාදිසස්ස පරිච්ඡින්නොකාසස්ස අභාවතො. යත්ථ වා තෙ අරඤ්ඤපබ්බතපාදාදිකෙ නිබද්ධවාසං වසන්ති, තාදිසස්ස ඨානස්ස වසෙන ඔකාසොපි ගහෙතබ්බො. න සුරන්ති ඉස්සරියකීළාදීහි න දිබ්බන්තීති අසුරා, පෙතාසුරා. ඉතරෙ පන න සුරා සුරප්පටිපක්ඛාති අසුරා, ඉධ ච පෙතාසුරානමෙව ගහණං ඉතරෙසං තාවතිංසෙසු ගහණස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තථා හි වුත්තං ආචරියෙන – 4. “Địa ngục” (nirayo) là nơi đã thoát ra (niggata) khỏi sự lợi ích (ayato), khỏi sự an lạc (sukhato). “Bàng sanh” (tiracchānā) là những loài đi (añciti) ngang (tiro). Thai sanh của chúng là “loài bàng sanh” (tiracchānayoni). “Thai sanh” (yoni) là nơi mà các chúng sanh, dù không pha trộn, nhưng do cùng một loài nên trở nên như thể pha trộn. Nhưng về mặt ý nghĩa, đó là một sự diễn tiến đặc biệt của các uẩn. “Ngạ quỷ” (petā) là những chúng sanh đã đi (itā, gatā) xa (pakaṭṭhena) khỏi sự an lạc (sukhato). Cảnh giới (visayo) của các loài ngạ quỷ có nhiều loại khác nhau như nijjhāmataṇhika v.v... được gọi là “cảnh giới ngạ quỷ” (pettivisayo). Ở đây, khi nói đến “loài bàng sanh” và “cảnh giới ngạ quỷ”, chính là chỉ cho các uẩn, vì chúng không có một không gian giới hạn như vậy. Hoặc cũng nên hiểu là không gian, tùy theo nơi chốn mà chúng thường trú ngụ, như trong rừng, chân núi, v.v... “A-tu-la” (asurā) là những chúng sanh không tỏa sáng (na suranti), không vui hưởng (na dibbanti) với quyền lực, trò vui, v.v...; đó là các ngạ quỷ a-tu-la (petāsurā). Còn những vị khác là a-tu-la vì họ không phải là chư thiên (na surā), là đối thủ của chư thiên (surappaṭipakkhā). Và ở đây, chỉ nên hiểu là các ngạ quỷ a-tu-la, vì các vị kia đã được bao gồm trong cõi trời Ba Mươi Ba. Như vậy, đã được vị Thầy nói rằng – ‘‘තාවතිංසෙසු දෙවෙසු, වෙපචිත්තාසුරා ගතා’’ති; (නාම. පරි. 438); “Các vị a-tu-la Vepacitti, được kể vào hàng chư thiên ở cõi Ba Mươi Ba.” (Nāma. pari. 438); 5. සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණෙහි උක්කට්ඨමනතාය මනො උස්සන්නං එතෙසන්ති මනුස්සා. තථා හි පරමසතිනෙපක්කාදිප්පත්තා බුද්ධාදයොපි මනුස්සභූතායෙව. ජම්බුදීපවාසිනො චෙත්ථ නිප්පරියායතො මනුස්සා. තෙහි පන සමානරූපාදිතාය සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි ‘‘මනුස්සා’’ති වුච්චන්ති. ලොකියා පන ‘‘මනුනො ආදිඛත්තියස්ස අපච්චං පුත්තාති මනුස්සා’’ති වදන්ති. මනුස්සානං නිවාසභූතා භූමි ඉධ මනුස්සා. එවං සෙසෙසුපි. 5. “Loài người” (manussā) là những chúng sanh có tâm (mano) cao thượng (ussannaṃ) do các đức tính như có niệm, có lòng dũng cảm, có khả năng sống đời phạm hạnh, v.v... Thật vậy, các vị Phật v.v... là những bậc đã đạt đến niệm và tuệ tối thượng, cũng chính là người. Ở đây, những cư dân của châu Diêm-phù-đề là loài người theo nghĩa đen (nippariyāyato). Nhưng do có hình dáng v.v... tương tự, nên các cư dân của các tiểu châu và các đại châu khác cũng được gọi là “loài người”. Tuy nhiên, theo quan niệm thế gian, họ nói rằng: “Loài người là con cháu, là con trai của Manu, vị vua Sát-đế-lỵ đầu tiên”. Ở đây, “loài người” chỉ cho cõi (bhūmi) là nơi ở của loài người. Tương tự như vậy đối với các trường hợp còn lại. චතූසු මහාරාජෙසු භත්ති එතෙසං, චතුන්නං වා මහාරාජානං නිවාසට්ඨානභූතෙ චාතුමහාරාජෙ භවාති චාතුමහාරාජිකා. මාඝෙන මාණවෙන සද්ධිං තෙත්තිංස සහපුඤ්ඤකාරිනො එත්ථ නිබ්බත්තාති තංසහචරිතට්ඨානං තෙත්තිංසං, තදෙව තාවතිංසං, තංනිවාසො එතෙසන්ති තාවතිංසාති වදන්ති. යස්මා පන ‘‘සහස්සං චාතුමහාරාජිකානං සහස්සං තාවතිංසාන’’න්ති (අ. නි. 3.81) වචනතො සෙසචක්කවාළෙසුපි ඡකාමාවචරදෙවලොකා අත්ථි, තස්මා නාමමත්තමෙව එතං තස්ස දෙවලොකස්සාති ගහෙතබ්බං. දුක්ඛතො යාතා අපයාතාති [Pg.163] යාමා. අත්තනො සිරිසම්පත්තියා තුසං පීතිං ඉතා ගතාති තුසිතා. නිම්මානෙ රති එතෙසන්ති නිම්මානරතිනො. පරනිම්මිතෙසු භොගෙසු අත්තනො වසං වත්තෙන්තීති පරනිම්මිතවසවත්තිනො. “Chư thiên cõi Tứ Đại Thiên Vương” (cātumahārājikā) là những vị có lòng tôn kính (bhatti) đối với bốn vị Đại vương, hoặc là những vị sanh ra (bhavā) ở cõi Tứ Đại Thiên Vương, là nơi ở của bốn vị Đại vương. Vì ba mươi ba người cùng làm phước với thanh niên Magha đã sanh về đây, nên nơi ở liên quan đến họ được gọi là “cõi Ba Mươi Ba” (tettiṃsaṃ), chính là tāvatiṃsaṃ. Người ta nói rằng “chư thiên cõi Ba Mươi Ba” (tāvatiṃsā) là những vị có nơi ở tại đó. Tuy nhiên, vì theo câu (kinh) “một ngàn cõi Tứ Đại Thiên Vương, một ngàn cõi Ba Mươi Ba”, sáu cõi trời dục giới cũng có mặt trong các thế giới khác, do đó, nên hiểu rằng đây chỉ là tên gọi của cõi trời ấy mà thôi. “Chư thiên Dạ Ma” (yāmā) là những vị đã đi khỏi (yātā, apayātā) sự đau khổ (dukkhato). “Chư thiên Đâu Suất” (tusitā) là những vị đã đạt đến (itā, gatā) sự hoan hỷ (tusaṃ) và niềm vui (pītiṃ) bằng tài sản vinh quang của mình. “Chư thiên Hóa Lạc” (nimmānaratino) là những vị có sự vui thích (rati) trong những vật do mình hóa hiện (nimmāne). “Chư thiên Tha Hóa Tự Tại” (paranimmitavasavattino) là những vị làm chủ (vasaṃ vattenti) đối với những dục lạc do người khác hóa hiện (paranimmitesu bhogesu). 7. මහාබ්‍රහ්මානං පරිචාරිකත්තා තෙසං පරිසති භවාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා. තෙසං පුරොහිතට්ඨානෙ ඨිතත්තා බ්‍රහ්මපුරොහිතා. තෙහි තෙහි ඣානාදීහි ගුණවිසෙසෙහි බ්‍රූහිතා පරිවුද්ධාති බ්‍රහ්මානො, වණ්ණවන්තතාය චෙව දීඝායුකතාදීහි ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදීහි මහන්තා බ්‍රහ්මානොති මහාබ්‍රහ්මානො. තයොපෙතෙ පණීතරතනපභාවභාසිතසමානතලවාසිනො. 7. “Phạm chúng thiên” (brahmapārisajjā) là những vị sanh ra (bhavā) trong hội chúng (parisati) của các vị Đại Phạm, do là tùy tùng (paricārikattā) của họ. “Phạm phụ thiên” (brahmapurohitā) là những vị đứng ở địa vị phụ tá (purohitaṭṭhāne) của các vị ấy. “Phạm thiên” (brahmāno) là những vị đã tăng trưởng, phát triển (brūhitā, parivuddhā) nhờ những phẩm chất đặc biệt như thiền định, v.v... “Đại Phạm thiên” (mahābrahmāno) là những vị Phạm thiên vĩ đại (mahantā) hơn các vị Phạm chúng thiên v.v... về sắc đẹp (vaṇṇavantatāya), tuổi thọ lâu dài (dīghāyukatādīhi), v.v... Cả ba loại này đều cư ngụ trên cùng một mặt bằng, được chiếu sáng bởi ánh quang của những bảo vật cao quý. 8. උපරිමෙහි පරිත්තා ආභා එතෙසන්ති පරිත්තාභා. අප්පමාණා ආභා එතෙසන්ති අප්පමාණාභා. වලාහකතො විජ්ජු විය ඉතො චිතො ච ආභා සරති නිස්සරති එතෙසං සප්පීතිකජ්ඣානනිබ්බත්තක්ඛන්ධසන්තානත්තාති ආභස්සරා. දණ්ඩදීපිකාය වා අච්චි විය එතෙසං සරීරතො ආභා ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්තී විය සරති නිස්සරතීති ආභස්සරා. යථාවුත්තාය වා පභාය ආභාසනසීලාති ආභස්සරා. එතෙපි තයො පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො. 8. Chư thiên này có hào quang (ābhā) nhỏ nhoi (parittā) hơn các vị ở trên (uparimehi) nên gọi là Parittābhā (Quang Thiểu Thiên). Chư thiên này có hào quang (ābhā) vô lượng (appamāṇā) nên gọi là Appamāṇābhā (Vô Lượng Quang Thiên). Hào quang (ābhā) của các vị này lan tỏa (sarati), phát ra (nissarati) từ nơi này đến nơi kia (ito cito ca) giống như (viya) tia chớp (vijju) từ đám mây (valāhakato), do sự tương tục của các uẩn được sanh bởi thiền có hỷ đi kèm (sappītikajjhānanibbattakkhandhasantānattā), nên gọi là Ābhassarā (Quang Âm Thiên). Hoặc là, hào quang (ābhā) từ thân (sarīrato) của các vị này lan tỏa (sarati), phát ra (nissarati) giống như (viya) ngọn lửa (acci) của cây đuốc (daṇḍadīpikāya) bị đứt đoạn (chijjitvā chijjitvā) rơi xuống (patantī), nên gọi là Ābhassarā. Hoặc là, các vị này có bản chất chiếu sáng (ābhāsanasīlā) bằng quang sắc (pabhāya) đã được nói đến (yathāvuttāya), nên gọi là Ābhassarā. Ba cõi này cũng là những chúng sanh sống trên cùng một mặt bằng được chiếu sáng bởi ánh sáng của các bảo vật cao quý. 9. සුභාති එකග්ඝනා අචලා සරීරාභා වුච්චති, සා උපරිබ්‍රහ්මෙහි පරිත්තා එතෙසන්ති පරිත්තසුභා. අප්පමාණා සුභා එතෙසන්ති අප්පමාණසුභා. පභාසමුදයසඞ්ඛාතෙහි සුභෙහි කිණ්ණා ආකිණ්ණාති සුභකිණ්හා. ‘‘සුභාකිණ්ණා’’ති ච වත්තබ්බෙ ආ-සද්දස්ස රස්සත්තං, අන්තිමණ-කාරස්ස ච හ-කාරං කත්වා ‘‘සුභකිණ්හා’’ති වුත්තං. එතෙපි පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො. 9. Tịnh quang (subhā) được gọi là ánh sáng của thân (sarīrābhā) đồng nhất (ekagghanā) và bất động (acalā). Chư thiên này có tịnh quang ấy (sā) nhỏ nhoi (parittā) hơn các Phạm thiên ở trên (uparibrahmehi) nên gọi là Parittasubhā (Tịnh Thiểu Thiên). Chư thiên này có tịnh quang (subhā) vô lượng (appamāṇā) nên gọi là Appamāṇasubhā (Vô Lượng Tịnh Thiên). Chư thiên này được rải khắp (kiṇṇā), tràn ngập (ākiṇṇā) bởi các tịnh quang (subhehi) được gọi là sự phát sanh của quang sắc (pabhāsamudayasaṅkhātehi), nên gọi là Subhakiṇhā (Biến Tịnh Thiên). Và đáng lẽ phải nói là “Subhākiṇṇā”, nhưng nguyên âm ‘ā’ đã được rút ngắn, và mẫu tự ‘ṇa’ cuối cùng được biến thành mẫu tự ‘ha’, nên được gọi là “Subhakiṇhā”. Các vị này cũng là những chúng sanh sống trên cùng một mặt bằng được chiếu sáng bởi ánh sáng của các bảo vật cao quý. 10. ඣානප්පභාවනිබ්බත්තං [Pg.164] විපුලං ඵලමෙතෙසන්ති වෙහප්ඵලා. සඤ්ඤාවිරාගභාවනානිබ්බත්තරූපසන්තතිමත්තත්තා නත්ථි සඤ්ඤා, තංමුඛෙන වුත්තාවසෙසා අරූපක්ඛන්ධා ච එතෙසන්ති අසඤ්ඤා. තෙයෙව සත්තාති අසඤ්ඤසත්තා. එතෙපි පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො. සුද්ධානං අනාගාමිඅරහන්තානමෙව ආවාසාති සුද්ධාවාසා. අනුනයපටිඝාභාවතො වා සුද්ධො ආවාසො එතෙසන්ති සුද්ධාවාසා, තෙසං නිවාසභූමිපි සුද්ධාවාසා. 10. Chư thiên này có quả (phalaṃ) rộng lớn (vipulaṃ) được sanh ra bởi năng lực của thiền (jhānappabhāvanibbattaṃ) nên gọi là Vehapphalā (Quảng Quả Thiên). Do chỉ có sự tương tục của sắc pháp được sanh ra bởi sự tu tập ly tham trong tưởng (saññāvirāgabhāvanānibbattarūpasantatimattattā), nên không có tưởng (natthi saññā), và qua đó, các uẩn vô sắc còn lại cũng được nói là không có ở các vị này, nên gọi là Asaññā (Vô Tưởng). Chính những chúng sanh ấy (teyeva sattā) là Asaññasattā (chúng sanh Vô Tưởng). Các vị này cũng là những chúng sanh sống trên cùng một mặt bằng được chiếu sáng bởi ánh sáng của các bảo vật cao quý. Là nơi ở (āvāsā) của chỉ các bậc thanh tịnh (suddhānaṃ), tức là các bậc Bất Lai và A-la-hán (anāgāmiarahantānam eva), nên gọi là Suddhāvāsā (Tịnh Cư Thiên). Hoặc là, các vị này có nơi ở (āvāso) thanh tịnh (suddho) do không có sự thuận ý và nghịch ý (anunayapaṭighābhāvato), nên gọi là Suddhāvāsā. Cõi trú của các vị ấy cũng là Suddhāvāsā. 11. ඉමෙසු පන පඨමතලවාසිනො අප්පකෙන කාලෙන අත්තනො ඨානං න විජහන්තීති අවිහා. දුතියතලවාසිනො න කෙනචි තප්පන්තීති අතප්පා. තතියතලවාසිනො පරමසුන්දරරූපත්තා සුඛෙන දිස්සන්තීති සුදස්සා. චතුත්ථතලවාසිනො සුපරිසුද්ධදස්සනත්තා සුඛෙන පස්සන්තීති සුදස්සිනො. පඤ්චමතලවාසිනො පන උක්කට්ඨසම්පත්තිකත්තා නත්ථි එතෙසං කනිට්ඨභාවොති අකනිට්ඨා. 11. Trong số này, những vị sống ở tầng thứ nhất (paṭhamatalavāsino) không từ bỏ (na vijahanti) nơi ở của mình (attano ṭhānaṃ) trong một thời gian ngắn (appakena kālena), nên gọi là Avihā (Vô Phiền Thiên). Những vị sống ở tầng thứ hai (dutiyatalavāsino) không bị phiền muộn (na tappanti) bởi bất cứ điều gì (kenaci), nên gọi là Atappā (Vô Nhiệt Thiên). Những vị sống ở tầng thứ ba (tatiyatalavāsino) dễ dàng được nhìn thấy (sukhena dissanti) do có sắc thân đẹp đẽ tột bậc (paramasundararūpattā), nên gọi là Sudassā (Thiện Kiến Thiên). Những vị sống ở tầng thứ tư (catutthatalavāsino) dễ dàng nhìn thấy (sukhena passanti) do có cái thấy vô cùng thanh tịnh (suparisuddhadassanattā), nên gọi là Sudassino (Thiện Hiện Thiên). Còn những vị sống ở tầng thứ năm (pañcamatalavāsino), do có sự thành tựu cao tột (ukkaṭṭhasampattikattā), nên không có tình trạng thấp kém (kaniṭṭhabhāvo) đối với các vị này (natthi etesaṃ), nên gọi là Akaniṭṭhā (Sắc Cứu Cánh Thiên). 12. ආකාසානඤ්චායතනෙ පවත්තා පඨමාරුප්පවිපාකභූතචතුක්ඛන්ධා එව, තෙහි පරිච්ඡින්නඔකාසො වා ආකාසානඤ්චායතනභූමි. එවං සෙසෙසුපි. 12. Cõi Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatanabhūmi) chính là bốn uẩn là quả của thiền vô sắc thứ nhất (paṭhamāruppavipākabhūtacatukkhandhā eva) đang diễn tiến trong Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatane pavattā), hoặc là không gian được giới hạn bởi chúng (tehi paricchinnaokāso vā). Tương tự như vậy trong các cõi còn lại. 13. පුථුජ්ජනා, සොතාපන්නා ච සකදාගාමිනො චාපි පුග්ගලා සුද්ධාවාසෙසු සබ්බථා න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො. පුථුජ්ජනාදීනඤ්ච පටික්ඛෙපෙන අනාගාමිඅරහන්තානමෙව තත්ථ ලාභො වුත්තො හොති. 13. Cần được liên kết rằng các hạng người phàm phu (puthujjanā), Tu-đà-hoàn (sotāpannā), và cả Tư-đà-hàm (sakadāgāmino) hoàn toàn không thể được tìm thấy (sabbathā na labbhanti) trong các cõi Tịnh Cư (suddhāvāsesu). Và bằng cách loại trừ các hạng phàm phu v.v... (puthujjanādīnañca paṭikkhepena), điều đó có nghĩa là chỉ có các bậc Bất Lai và A-la-hán (anāgāmiarahantānam eva) mới có mặt ở đó (tattha lābho vutto hoti). 14. සෙසට්ඨානෙසූති සුද්ධාවාසඅපායඅසඤ්ඤිවජ්ජිතෙසු සෙසට්ඨානෙසු අරියා, අනරියාපි ච ලබ්භන්ති. 14. Trong các nơi còn lại (sesaṭṭhānesu) có nghĩa là: trong các nơi còn lại ngoại trừ các cõi Tịnh Cư, các cõi khổ, và cõi Vô Tưởng (suddhāvāsaapāyaasaññivajjitesu sesaṭṭhānesu), cả các bậc Thánh (ariyā) và cả các bậc không phải Thánh (anariyāpi ca) đều có thể được tìm thấy. භූමිචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về bốn loại cõi đã kết thúc. පටිසන්ධිචතුක්කවණ්ණනා Phần giải về bốn loại tái sanh 16. ඔක්කන්තික්ඛණෙති [Pg.165] පටිසන්ධික්ඛණෙ. 16. Vào sát-na nhập thai (okkantikkhaṇe) có nghĩa là vào sát-na tái sanh (paṭisandhikkhaṇe). 17. ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො. කිඤ්චාපි ජාතික්ඛණෙ අණ්ඩජජලාබුජා සබ්බෙපි අචක්ඛුකාව. තථාපි චක්ඛාදිඋප්පජ්ජනාරහකාලෙපි චක්ඛුප්පත්තිවිබන්ධකකම්මප්පටිබාහිතසාමත්ථියෙන දින්නපටිසන්ධිනා, ඉතරෙනපි වා කම්මෙන අනුප්පාදෙතබ්බචක්ඛුකො සත්තො ජච්චන්ධො නාම. අපරෙ පන ‘‘ජච්චන්ධොති පසූතියංයෙව අන්ධො, මාතුකුච්ඡියං අන්ධො හුත්වා නික්ඛන්තොති අත්ථො, තෙන දුහෙතුකතිහෙතුකානං මාතුකුච්ඡියං චක්ඛුස්ස අවිපජ්ජනං සිද්ධ’’න්ති වදන්ති. ජච්චන්ධාදීනන්ති එත්ථ ආදිග්ගහණෙන ජච්චබධිරජච්චමූගජච්චජළජච්චුම්මත්තකපණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකනපුංසකමම්මාදීනං සඞ්ගහො. අපරෙ පන ‘‘එකච්චෙ අහෙතුකපටිසන්ධිකා අවිකලින්ද්‍රියා හුත්වා ථොකං විචාරණපකතිකා හොන්ති, තාදිසානම්පි ආදිසද්දෙන සඞ්ගහො’’ති වදන්ති. භුම්මදෙවෙ සිතා නිස්සිතා තග්ගතිකත්තාති භුම්මස්සිතා. සුඛසමුස්සයතො විනිපාතාති විනිපාතිකා. 17. Mù (andho) do sanh (jātiyā) là người mù bẩm sinh (jaccandho). Mặc dù vào sát-na sanh, tất cả các loài noãn sanh và thai sanh đều không có mắt. Tuy nhiên, một chúng sanh được gọi là mù bẩm sinh (jaccandho) là người mà ngay cả vào thời điểm thích hợp để mắt phát sanh, mắt vẫn không được sanh ra do sự tái sanh được tạo ra bởi năng lực bị ngăn cản của một nghiệp chướng ngại sự sanh khởi của mắt, hoặc do một nghiệp khác. Nhưng những người khác nói rằng: “Mù bẩm sinh (jaccandho) có nghĩa là mù ngay khi sanh ra, tức là đã mù trong bụng mẹ rồi mới ra đời. Do đó, điều này chứng tỏ rằng đối với những người có tái sanh nhị nhân và tam nhân, mắt không bị hủy hoại trong bụng mẹ.” Trong cụm từ “những người mù bẩm sinh, v.v...” (jaccandhādīnanti), từ “v.v...” (ādi) bao gồm những người điếc bẩm sinh, câm bẩm sinh, đần độn bẩm sinh, điên bẩm sinh, người hoạn, người lưỡng tính, người bất lực, người nói lắp, v.v... Nhưng những người khác nói rằng: “Từ ‘v.v...’ (ādi) cũng bao gồm một số người có tái sanh vô nhân nhưng có các căn không khiếm khuyết và có bản chất hơi có sự suy xét.” Nương tựa (sitā), y chỉ (nissitā) vào các vị trời ở cõi đất (bhummadeve) do có xu hướng đến đó (taggatikattā), nên gọi là bhummassitā (chư thiên địa cầu). Bị rơi rớt (vinipātā) khỏi sự tích tập của hạnh phúc (sukhasamussayato), nên gọi là vinipātikā (loài ngạ quỷ). 18. සබ්බත්ථාපි කාමසුගතියන්ති දෙවමනුස්සවසෙන සත්තවිධායපි කාමසුගතියං. 18. Trong tất cả các cõi thiện thú dục giới (sabbatthāpi kāmasugatiyaṃ) có nghĩa là trong bảy loại thiện thú dục giới, bao gồm cõi trời và cõi người. 21. තෙසූති යථාවුත්තපටිසන්ධියුත්තෙසු පුග්ගලෙසු, අපායාදීසු වා. ආයුප්පමාණගණනාය නියමො නත්ථි කෙසඤ්චි චිරායුකත්තා, කෙසඤ්චි චිරතරායුකත්තා ච. තථාචාහු – 21. Trong số đó (tesu) có nghĩa là trong số các hạng người có sự tái sanh đã được nói đến, hoặc trong các cõi khổ, v.v... Không có quy tắc nhất định (niyamo natthi) trong việc tính toán tuổi thọ (āyuppamāṇagaṇanāya), vì một số có tuổi thọ dài (kesañci cirāyukattā), và một số có tuổi thọ dài hơn nữa (kesañci ciratarāyukattā ca). Do đó, có lời nói rằng – ‘‘ආපායිකමනුස්සායු-පරිච්ඡෙදො න විජ්ජති; තථා හි කාලො මන්ධාතා,යක්ඛා කෙචි චිරායුනො’’ති. – “Không có sự xác định giới hạn tuổi thọ của chúng sanh trong cõi khổ và của loài người; Ví như vua Kāla và Mandhātā, và một số dạ xoa có tuổi thọ rất dài.” අපායෙසු [Pg.166] හි කම්මමෙව පමාණං, තත්ථ නිබ්බත්තානං යාව කම්මං නඛීයති. තාව චවනාභාවතො, තථා භුම්මදෙවානං. තෙසුපි හි නිබ්බත්තා කෙචි සත්තාහාදිකාලං තිට්ඨන්ති, කෙචි කප්පමත්තම්පි, තථා මනුස්සානම්පි කදාචි තෙසම්පි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකත්තා කදාචි දසවස්සායුකත්තා. ‘‘යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං ජීවති, අප්පං වා භිය්‍යො (දී. නි. 2.7; සං. නි. 1.145; අ. නි. 7.74), දුතියං වස්සසතං න පාපුණාතී’’ති ඉදං පන අජ්ජතනකාලිකෙ සන්ධාය වුත්තං. Thật vậy, trong các cõi khổ, chính nghiệp (kamma) là thước đo (pamāṇaṃ). Đối với những chúng sanh sanh vào đó, chừng nào nghiệp chưa cạn kiệt (yāva kammaṃ na khīyati), chừng đó họ chưa chết (tāva cavanābhāvato). Tương tự như vậy đối với các vị trời ở cõi đất (bhummadevānaṃ). Trong số các vị ấy, một số sanh ra tồn tại trong khoảng thời gian bảy ngày, v.v... (sattāhādikālaṃ tiṭṭhanti), một số tồn tại đến cả một kiếp (kappamattampi). Tương tự như vậy đối với loài người (manussānampi): đôi khi họ có tuổi thọ không thể tính đếm (asaṅkhyeyyāyukattā), đôi khi có tuổi thọ mười năm (dasavassāyukattā). Câu nói: “Người nào sống lâu, người ấy sống được một trăm năm, ít hơn hoặc nhiều hơn một chút, không đạt đến trăm năm thứ hai” – điều này được nói liên quan đến thời hiện tại (ajjatanakālike sandhāya vuttaṃ). 22. දිබ්බානි පඤ්චවස්සසතානීති මනුස්සානං පඤ්ඤාස වස්සානි එකදිනං, තදනුරූපතො මාසසංවච්ඡරෙ පරිච්ඡින්දිත්වා දිබ්බප්පමාණානි පඤ්චවස්සසතානි ආයුප්පමාණං හොති. වුත්තම්පි චෙතං – 22. Năm trăm năm cõi trời (dibbāni pañcavassasatāni) có nghĩa là: năm mươi năm của cõi người (manussānaṃ paññāsa vassāni) là một ngày (ekadinaṃ). Sau khi xác định tháng và năm theo tỷ lệ đó (tadanurūpato māsasaṃvacchare paricchinditvā), tuổi thọ của họ là năm trăm năm theo cách tính của cõi trời (dibbappamāṇāni pañcavassasatāni āyuppamāṇaṃ hoti). Và điều này đã được nói rằng – ‘‘යානි පඤ්ඤාස වස්සානි, මනුස්සානං දිනො තහිං; තිංසරත්තිදිවො මාසො, මාසා ද්වාදස සංවච්ඡරං; තෙන සංවච්ඡරෙනායු, දිබ්බං පඤ්චසතං මත’’න්ති. “Năm mươi năm của loài người, là một ngày ở cõi ấy; Ba mươi ngày đêm như vậy là một tháng, mười hai tháng là một năm; Theo năm đó, tuổi thọ cõi trời được xem là năm trăm năm.” මනුස්සගණනායාති මනුස්සානං සංවච්ඡරගණනාය. තතො චතුග්ගුණන්ති චාතුමහාරාජිකානං පඤ්ඤාසමානුස්සකවස්සපරිමිතං දිවසං, දිබ්බානි ච පඤ්චවස්සසතානි දිගුණං කත්වා දිබ්බවස්සසහස්සානි තාවතිංසානං සම්භවතීති එවං දිවසසංවච්ඡරදිගුණවසෙන චතුග්ගුණං, තං පන දිබ්බගණනාය වස්සසහස්සං, මනුස්සගණනාය සට්ඨිවස්සසතසහස්සාධිකතිකොටිප්පමාණං හොති. තතො චතුග්ගුණං යාමානන්ති තාවතිංසානමායුප්පමාණතො වුත්තනයෙන චතුග්ගුණං, දිබ්බගණනාය ද්විසහස්සං, මනුස්සගණනාය චත්තාලීසවස්සසතසහස්සාධිකා චුද්දස වස්සකොටියො හොන්ති. තතො චතුග්ගුණං තුසිතානන්ති දිබ්බානි චත්තාරි වස්සසහස්සානි, මනුස්සගණනාය සට්ඨිවස්සසතසහස්සාධිකා සත්තපඤ්ඤාස [Pg.167] වස්සකොටියො. තතො චතුග්ගුණං නිම්මානරතීනන්ති දිබ්බානි අට්ඨවස්සසහස්සානි, මනුස්සගණනාය ද්වෙ වස්සකොටිසතානි චත්තාලීසවස්සසතසහස්සාධිකා තිංස වස්සකොටියො ච. තතො චතුග්ගුණං පරනිම්මිතවසවත්තීනන්ති දිබ්බානි සොළස වස්සසහස්සානි. Theo cách tính của loài người (manussagaṇanāya) nghĩa là theo cách tính năm của loài người. Từ đó gấp bốn lần (tato catugguṇaṃ) có nghĩa là: một ngày của chư thiên Tứ Đại Thiên Vương có పరిమాణ bằng năm mươi năm của loài người, và năm trăm năm cõi trời của họ được nhân đôi thành một ngàn năm cõi trời của chư thiên Đạo Lợi. Như vậy, do ngày và năm được nhân đôi nên (tuổi thọ) trở thành gấp bốn lần. Con số đó, theo cách tính cõi trời là một ngàn năm, còn theo cách tính của loài người là ba ức (koṭi) cộng thêm sáu mươi trăm ngàn năm. Từ đó gấp bốn lần của chư thiên Dạ Ma (yāmānaṃ) có nghĩa là gấp bốn lần tuổi thọ của chư thiên Đạo Lợi theo cách đã nói; theo cách tính cõi trời là hai ngàn năm, theo cách tính của loài người là mười bốn ức cộng thêm bốn mươi trăm ngàn năm. Từ đó gấp bốn lần của chư thiên Đâu Suất (tusitānaṃ) là bốn ngàn năm cõi trời; theo cách tính của loài người là năm mươi bảy ức cộng thêm sáu mươi trăm ngàn năm. Từ đó gấp bốn lần của chư thiên Hóa Lạc (nimmānaratīnaṃ) là tám ngàn năm cõi trời; theo cách tính của loài người là hai trăm ức và ba mươi ức, cộng thêm bốn mươi trăm ngàn năm. Từ đó gấp bốn lần của chư thiên Tha Hóa Tự Tại (paranimmitavasavattīnaṃ) là mười sáu ngàn năm cõi trời. 23. මනුස්සගණනං පන සයමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නවසතඤ්චා’’ත්‍යාදි. වස්සානං සම්බන්ධි නවසතං එකවීස කොටියො, තථා සට්ඨි ච වස්සසතසහස්සානි වසවත්තීසු ආයුප්පමාණන්ති සම්බන්ධො. 23. Và để tự mình chỉ ra cách tính theo loài người, ngài đã nói: ‘chín trăm và hai mươi mốt ức’ v.v... Cần được hiểu liên quan như sau: tuổi thọ ở cõi Tha Hóa Tự Tại là chín trăm hai mươi mốt ức năm, và sáu mươi trăm ngàn năm. 25. දුතියජ්ඣානභූමියන්ති චතුක්කනයවසෙන වුත්තං. තතො පරං පවත්තියං, චවනකාලෙ ච තථාරූපමෙව භවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣතීති යොජනා. 25. Cõi Nhị thiền (dutiyajjhānabhūmiyaṃ) được nói theo phương pháp tứ thiền (catukkanayavasena). Sau đó, trong kiếp sống (pavattiyaṃ) và vào lúc chết (cavanakāle), chính cái tương tự như vậy (tathārūpameva) khởi lên rồi diệt đi theo cách của tâm hữu phần cuối cùng (bhavaṅgacutivasena). Đây là cách giải thích. 29. තෙසූති තාහි ගහිතපටිසන්ධිකෙසු බ්‍රහ්මෙසු. කප්පස්සාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස. න හි බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදීනං තිණ්ණං මහාකප්පවසෙන ආයුපරිච්ඡෙදො සම්භවති එකකප්පෙපි තෙසං අවිනාසාභාවෙන පරිපුණ්ණකප්පෙ අසම්භවතො. තථා හෙස (විසුද්ධි. 2.409) ලොකො සත්තවාරෙසු අග්ගිනා විනස්සති, අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙන, පුන සත්තවාරෙසු අග්ගිනා, අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙනාති එවං අට්ඨසු අට්ඨකෙසු පරිපුණ්ණෙසු පච්ඡිමෙ වාරෙ වාතෙන විනස්සති. තත්ථ පඨමජ්ඣානතලං උපාදාය අග්ගිනා, දුතියතතියජ්ඣානතලං උපාදාය උදකෙන, චතුත්ථජ්ඣානතලං උපාදාය වාතෙන විනස්සති. වුත්තම්පි චෙතං – 29. Trong các vị ấy (tesu) nghĩa là trong các Phạm thiên đã được tái sanh bởi các (tâm) ấy. Của kiếp (kappassa) nghĩa là của a-tăng-kỳ kiếp (asaṅkhyeyyakappassa). Thật vậy, sự xác định tuổi thọ của ba cõi Phạm Chúng Thiên v.v... (brahmapārisajjādīnaṃ) theo đại kiếp (mahākappavasena) là không thể có, vì ngay cả trong một kiếp, sự không bị hủy diệt của họ cũng không có, do đó họ không thể tồn tại trọn vẹn một kiếp. Thật vậy, thế giới này (hesa loko) bị hủy diệt bởi lửa bảy lần, lần thứ tám bởi nước; lại bảy lần bởi lửa, lần thứ tám bởi nước. Như vậy, khi tám lần tám (chu kỳ) đã trọn vẹn, lần cuối cùng thế giới bị hủy diệt bởi gió. Trong đó, (thế giới) bị hủy diệt bởi lửa cho đến cõi Sơ thiền; bởi nước cho đến cõi Nhị thiền và Tam thiền; bởi gió cho đến cõi Tứ thiền. Và điều này đã được nói rằng – ‘‘සත්ත සත්තග්ගිනා වාරා, අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ දකා; චතුසට්ඨි යදා පුණ්ණා, එකො වායුවරො සියා. “Bảy lần, bảy lần bởi lửa, mỗi lần thứ tám bởi nước; Khi sáu mươi bốn đã trọn, có một trận gió lớn.” ‘‘අග්ගිනාභස්සරා [Pg.168] හෙට්ඨා, ආපෙන සුභකිණ්හතො; වෙහප්ඵලතො වාතෙන, එවං ලොකො විනස්සතී’’ති. – “Bởi lửa, (phá hủy) bên dưới cõi Quang Âm; bởi nước, từ cõi Biến Tịnh (trở xuống); bởi gió, từ cõi Quảng Quả (trở xuống). Thế giới bị hủy diệt như vậy.” – තස්මා තිණ්ණම්පි පඨමජ්ඣානතලානං එකකප්පෙපි අවිනාසාභාවතො සකලකප්පෙ තෙසං සම්භවො නත්ථීති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙන තෙසං ආයුපරිච්ඡෙදො දට්ඨබ්බො. දුතියජ්ඣානාදිතලතො පට්ඨාය පන පරිපුණ්ණස්ස මහාකප්පස්ස වසෙන, න අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙන. අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පොති ච යොජනායාමවිත්ථාරතො සෙතසාසපරාසිතො වස්සසතවස්සසතච්චයෙන එකෙකබීජස්ස හරණෙන සාසපරාසිනො පරික්ඛයෙපි අක්ඛයසභාවස්ස මහාකප්පස්ස චතුත්ථභාගො. සො පන සත්ථරොගදුබ්භික්ඛානං අඤ්ඤතරසංවට්ටෙන බහූසු විනාසමුපගතෙසු අවසිට්ඨසත්තසන්තානප්පවත්තකුසලකම්මානුභාවෙන දසවස්සතො පට්ඨාය අනුක්කමෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකප්පමාණෙසු සත්තෙසු පුන අසද්ධම්මසමාදානවසෙන කමෙන පරිහායිත්වා දසවස්සායුකෙසු ජාතෙසු රොගාදීනං අඤ්ඤතරසංවට්ටෙන සත්තානං විනාසප්පත්තියාව ‘‘අයමෙකො අන්තරකප්පො’’ති එවං පරිච්ඡින්නස්ස අන්තරකප්පස්ස වසෙන චතුසට්ඨිඅන්තරකප්පප්පමාණො හොති, ‘‘වීසතිඅන්තරකප්පප්පමාණො’’ති ච වදන්ති. Do đó, vì ba cõi Sơ thiền không thể không bị hủy diệt ngay cả trong một kiếp, nên sự tồn tại của chúng trong toàn bộ một kiếp là không có. Vì vậy, tuổi thọ của chúng cần được hiểu theo a-tăng-kỳ kiếp. Nhưng bắt đầu từ cõi Nhị thiền trở lên, (tuổi thọ được tính) theo một đại kiếp trọn vẹn, không phải theo a-tăng-kỳ kiếp. Và a-tăng-kỳ kiếp là một phần tư của một đại kiếp, một đại kiếp có bản chất không thể cạn kiệt ngay cả khi đống hạt cải trắng trong một do-tuần chiều dài và chiều rộng đã cạn kiệt do việc lấy đi mỗi một hạt sau mỗi một trăm năm. A-tăng-kỳ kiếp đó, về mặt các trung kiếp (antarakappa) được xác định như sau: ‘đây là một trung kiếp’ – từ khi tuổi thọ là mười năm, do năng lực của thiện nghiệp thúc đẩy dòng tâm thức của chúng sanh còn sót lại sau khi nhiều chúng sanh đã bị hủy diệt bởi một trong các kiếp hoại do đao binh, bệnh tật, hoặc đói kém, rồi tuần tự tăng lên đến tuổi thọ a-tăng-kỳ, sau đó lại tuần tự giảm xuống do chấp nhận phi pháp, cho đến khi chúng sanh có tuổi thọ mười năm và bị hủy diệt bởi một trong các kiếp hoại do bệnh tật v.v... – thì có పరిమాణ là sáu mươi bốn trung kiếp. Cũng có người nói là ‘có పరిమాణ là hai mươi trung kiếp’. 45. ආකාසානඤ්චායතනං උපගච්ඡන්තීති ආකාසානඤ්චායතනූපගා. 45. Những vị đi đến xứ Không Vô Biên được gọi là chúng sanh cõi Không Vô Biên Xứ (ākāsānañcāyatanūpagā). 49. එකමෙවාති භූමිතො, ජාතිතො, සම්පයුත්තධම්මතො, සඞ්ඛාරතො ච සමානමෙව. එකජාතියන්ති එකස්මිං භවෙ. 49. Chỉ một (ekameva) nghĩa là đồng nhất về cõi (bhūmito), về loại (jātito), về các pháp tương ưng (sampayuttadhammato), và về các hành (saṅkhārato). Trong một đời (ekajātiyaṃ) nghĩa là trong một kiếp sống (ekasmiṃ bhave). පටිසන්ධිචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về bốn pháp Tục sinh đã kết thúc. කම්මචතුක්කවණ්ණනා Phần giải về bốn loại Nghiệp 50. ඉදානි [Pg.169] කම්මචතුක්කං චතූහාකාරෙහි දස්සෙතුං ‘‘ජනක’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං, ජනයතීති ජනකං. උපත්ථම්භෙතීති උපත්ථම්භකං. උපගන්ත්වා පීළෙතීති උපපීළකං. උපගන්ත්වා ඝාතෙතීති උපඝාතකං. 50. Bây giờ, để chỉ ra bốn loại nghiệp theo bốn phương diện, (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘sanh nghiệp’ v.v... Cái gì sanh ra, đó là sanh nghiệp (janakaṃ). Cái gì nâng đỡ, đó là trì nghiệp (upatthambhakaṃ). Cái gì đến gần và bức bách, đó là chướng nghiệp (upapīḷakaṃ). Cái gì đến gần và hủy diệt, đó là đoạn nghiệp (upaghātakaṃ). තත්ථ පටිසන්ධිපවත්තීසු විපාකකටත්තාරූපානං නිබ්බත්තකා කුසලාකුසලචෙතනා ජනකං නාම. සයං විපාකං නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තම්පි කම්මන්තරස්ස චිරතරවිපාකනිබ්බත්තනෙ පච්චයභූතං, විපාකස්සෙව වා සුඛදුක්ඛභූතස්ස විච්ඡෙදපච්චයානුප්පත්තියා, උපබ්‍රූහනපච්චයුප්පත්තියා ච ජනකසාමත්ථියානුරූපං චිරතරප්පවත්තිපච්චයභූතං කුසලාකුසලකම්මං උපත්ථම්භකං නාම. කම්මන්තරජනිතවිපාකස්ස බ්‍යාධිධාතුසමතාදිනිමිත්තවිබාධනෙන චිරතරප්පවත්තිවිනිබන්ධකං යං කිඤ්චි කම්මං උපපීළකං නාම. දුබ්බලස්ස පන කම්මස්ස ජනකසාමත්ථියං උපහච්ච විච්ඡෙදකපච්චයුප්පාදනෙන තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා සයං විපාකනිබ්බත්තකකම්මං උපඝාතකං නාම. Trong đó, tư thiện và bất thiện tạo ra quả và sắc do nghiệp trong khi tục sinh và trong kiếp sống được gọi là sanh nghiệp. Nghiệp thiện và bất thiện, dù tự nó không thể tạo ra quả, nhưng là điều kiện cho nghiệp khác tạo ra quả lâu dài hơn; hoặc là điều kiện cho sự tiếp diễn lâu dài hơn của chính quả là lạc và khổ, phù hợp với năng lực của sanh nghiệp, bằng cách không cho các duyên đoạn tuyệt sanh khởi và làm sanh khởi các duyên tăng trưởng, được gọi là trì nghiệp. Bất cứ nghiệp nào cản trở sự tiếp diễn lâu dài của quả do nghiệp khác sanh ra, bằng cách làm tổn hại các yếu tố như bệnh tật, sự mất quân bình của các đại, v.v..., được gọi là chướng nghiệp. Nghiệp nào phá hủy năng lực sanh sản của một nghiệp yếu hơn, ngăn cản quả của nó bằng cách tạo ra duyên đoạn tuyệt, rồi tự mình tạo ra quả, được gọi là đoạn nghiệp. ජනකොපඝාතකානඤ්හි අයං විසෙසො – ජනකං කම්මන්තරස්ස විපාකං අනුපච්ඡින්දිත්වාව විපාකං ජනෙති, උපඝාතකං උපච්ඡෙදනපුබ්බකන්ති ඉදං තාව අට්ඨකථාසු (විසුද්ධි. 2.687; අ. නි. අට්ඨ. 2.3.34) සන්නිට්ඨානං. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘උපපීළකකම්මං බහ්වාබාධතාදිපච්චයොපසංහාරෙන කම්මන්තරස්ස විපාකං අන්තරන්තරා විබාධති. උපඝාතකං පන තං සබ්බසො උපච්ඡින්දිත්වා අඤ්ඤස්ස ඔකාසං දෙති, න පන සයං විපාකනිබ්බත්තකං. එවඤ්හි ජනකතො ඉමස්ස විසෙසො සුපාකටො’’ති වදන්ති. කිච්චවසෙනාති ජනනඋපත්ථම්භනඋපපීළනඋපච්ඡෙදනකිච්චවසෙන. Sự khác biệt này của Sinh nghiệp và Đoạn nghiệp là: Sinh nghiệp sinh ra quả mà không cắt đứt quả của nghiệp khác, còn Đoạn nghiệp thì (sinh quả) sau khi đã cắt đứt. Trước hết, đây là kết luận trong các sách Chú giải (Visuddhi. 2.687; A. Ni. Aṭṭha. 2.3.34). Tuy nhiên, các vị Đạo sư khác lại nói rằng: ‘Chướng nghiệp thỉnh thoảng làm tổn hại quả của nghiệp khác bằng cách mang lại các duyên như nhiều bệnh tật v.v... Còn Đoạn nghiệp thì sau khi đã cắt đứt hoàn toàn quả ấy, nó cho cơ hội cho nghiệp khác, chứ không tự mình tạo ra quả. Như vậy, sự khác biệt của nghiệp này so với Sinh nghiệp là rất rõ ràng’. ‘Theo phận sự’ có nghĩa là theo phận sự sinh thành, nâng đỡ, chèn ép, và cắt đứt. 51. ගරුකන්ති මහාසාවජ්ජං, මහානුභාවඤ්ච අඤ්ඤෙන කම්මෙන පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යකම්මං. ආසන්නන්ති මරණකාලෙ අනුස්සරිතං, තදා කතඤ්ච. ආචිණ්ණන්ති අභිණ්හසො කතං[Pg.170], එකවාරං කත්වාපි වා අභිණ්හසො සමාසෙවිතං. කටත්තාකම්මන්ති ගරුකාදිභාවං අසම්පත්තං කතමත්තතොයෙව කම්මන්ති වත්තබ්බකම්මං. 51. Cực trọng nghiệp là nghiệp có lỗi lầm lớn, có oai lực lớn, và là nghiệp không thể bị nghiệp khác ngăn cản. Cận tử nghiệp là nghiệp được nhớ lại vào lúc lâm chung, và được làm vào lúc đó. Tập quán nghiệp là nghiệp được làm thường xuyên, hoặc dù chỉ làm một lần nhưng được thực hành thường xuyên. Tích lũy nghiệp là nghiệp được gọi là nghiệp chỉ vì đã được làm, mà không đạt đến trạng thái cực trọng v.v... තත්ථ කුසලං වා හොතු අකුසලං වා, ගරුකාගරුකෙසු යං ගරුකං අකුසලපක්ඛෙ මාතුඝාතකාදිකම්මං, කුසලපක්ඛෙ මහග්ගතකම්මං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති සතිපි ආසන්නාදිකම්මෙ පරිත්තං උදකං ඔත්ථරිත්වා ගච්ඡන්තො මහොඝො විය. තථා හි තං ‘‘ගරුක’’න්ති වුච්චති. තස්මිං අසති දූරාසන්නෙසු යං ආසන්නං මරණකාලෙ අනුස්සරිතං, තදෙව පඨමං විපච්චති, ආසන්නකාලෙ කතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තස්මිම්පි අසති ආචිණ්ණානාචිණ්ණෙසු ච යං ආචිණ්ණං සුසීල්‍යං වා, දුස්සීල්‍යං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති. කටත්තාකම්මං පන ලද්ධාසෙවනං පුරිමානං අභාවෙන පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪතීති ගරුකං සබ්බපඨමං විපච්චති. ගරුකෙ අසති ආසන්නං, තස්මිම්පි අසති ආචිණ්ණං, තස්මිම්පි අසති කටත්තාකම්මං. තෙනාහ ‘‘පාකදානපරියායෙනා’’ති, විපාකදානානුක්කමෙනාත්‍යත්ථො. අභිධම්මාවතාරාදීසු පන ආසන්නතො ආචිණ්ණං පඨමං විපච්චන්තං කත්වා වුත්තං. යථා පන ගොගණපරිපුණ්ණස්ස වජස්ස ද්වාරෙ විවටෙ අපරභාගෙ දම්මගවබලවගවෙසු සන්තෙසුපි යො වජද්වාරස්ස ආසන්නො හොති, අන්තමසො දුබ්බලජරග්ගවොපි, සොයෙව පඨමතරං නික්ඛමති, එවං ගරුකතො අඤ්ඤෙසු කුසලාකුසලෙසු සන්තෙසුපි මරණකාලස්ස ආසන්නත්තා ආසන්නමෙව පඨමං විපාකං දෙතීති ඉධ තං පඨමං වුත්තං. Trong đó, dù là nghiệp thiện hay bất thiện, giữa các nghiệp cực trọng và không cực trọng, nghiệp nào là cực trọng – về phía bất thiện là nghiệp giết mẹ v.v..., về phía thiện là nghiệp đáo đại – chính nghiệp ấy trổ quả trước tiên, dù có cận tử nghiệp v.v..., giống như trận lụt lớn cuốn trôi dòng nước nhỏ mà đi. Vì vậy, nó được gọi là ‘cực trọng’. Khi nghiệp ấy không có, giữa các nghiệp xa và gần, nghiệp nào gần, tức là được nhớ lại vào lúc lâm chung, chính nghiệp ấy trổ quả trước tiên; không cần phải nói đến nghiệp được làm vào lúc gần (chết). Khi nghiệp ấy cũng không có, giữa các nghiệp tập quán và không tập quán, nghiệp nào là tập quán, dù là giới hạnh tốt hay xấu, chính nghiệp ấy trổ quả trước tiên. Còn Tích lũy nghiệp, do không có các nghiệp trước, khi có được sự thực hành, sẽ kéo theo sự tái sanh. Do đó, Cực trọng nghiệp trổ quả trước hết. Khi không có Cực trọng nghiệp, thì đến Cận tử nghiệp; khi nghiệp ấy cũng không có, thì đến Tập quán nghiệp; khi nghiệp ấy cũng không có, thì đến Tích lũy nghiệp. Vì thế, Ngài nói ‘theo thứ tự cho quả’, nghĩa là theo tuần tự cho quả. Tuy nhiên, trong các sách như Abhidhammāvatāra v.v..., đã được nói rằng Tập quán nghiệp trổ quả trước Cận tử nghiệp. Giống như khi cửa của một chuồng bò đầy đàn bò được mở ra, dù ở phía sau có những con bò tơ, bò khỏe mạnh, nhưng con nào ở gần cửa chuồng, cho đến cả con bò già yếu, chính nó đi ra trước nhất; cũng vậy, trong số các nghiệp thiện và bất thiện khác ngoài Cực trọng nghiệp, do sự gần gũi với lúc lâm chung, chính Cận tử nghiệp cho quả trước tiên, nên ở đây, nghiệp ấy được nói trước tiên. 52. දිට්ඨධම්මො පච්චක්ඛභූතො පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, තත්ථ වෙදිතබ්බං විපාකානුභවනවසෙනාති දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. දිට්ඨධම්මතො අනන්තරං උපපජ්ජිත්වා වෙදිතබ්බං උපපජ්ජවෙදනීයං. අපරෙ අපරෙ දිට්ඨධම්මතො අඤ්ඤස්මිං යත්ථ කත්ථචි අත්තභාවෙ වෙදිතබ්බං කම්මං අපරාපරියවෙදනීයං. අහොසි එව කම්මං[Pg.171], න තස්ස විපාකො අහොසි, අත්ථි, භවිස්සති චාති එවං වත්තබ්බකම්මං අහොසිකම්මං. 52. Hiện pháp là kiếp sống hiện tại, đang hiện hữu; nghiệp phải được cảm thọ trong đó theo cách trải nghiệm quả là Hiện pháp báo nghiệp. Nghiệp phải được cảm thọ sau khi sanh lên ngay sau hiện pháp là Sanh báo nghiệp. Nghiệp phải được cảm thọ trong bất kỳ kiếp sống nào khác sau hiện pháp là Hậu báo nghiệp. Nghiệp được gọi là ‘nghiệp đã từng có, quả của nó đã không có, không có, và sẽ không có’ là Vô hiệu nghiệp. තත්ථ පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය, පච්චයවිසෙසෙන පටිලද්ධවිසෙසතාය ච බලවභාවප්පත්තා තාදිසස්ස පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස වසෙන සාතිසයා හුත්වා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵලදායිනී පඨමජවනචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයං නාම. සා හි වුත්තප්පකාරෙන බලවජනසන්තානෙ ගුණවිසෙසයුත්තෙසු උපකාරානුපකාරවසප්පවත්තියා, ආසෙවනාලාභෙන අප්පවිපාකතාය ච ඉතරද්වයං විය පවත්තසන්තානුපරමාපෙක්ඛං, ඔකාසලාභාපෙක්ඛඤ්ච කම්මං න හොතීති ඉධෙව පුප්ඵමත්තං විය පවත්තිවිපාකමත්තං අහෙතුකඵලං දෙති. අත්ථසාධිකා පන සත්තමජවනචෙතනා සන්නිට්ඨාපකචෙතනාභූතා වුත්තනයෙන පටිලද්ධවිසෙසා අනන්තරත්තභාවෙ විපාකදායිනී උපපජ්ජවෙදනීයං නාම. සා ච පටිසන්ධිං දත්වාව පවත්තිවිපාකං දෙති. පටිසන්ධියා පන අදින්නාය පවත්තිවිපාකං දෙතීති නත්ථි. චුති අනන්තරඤ්හි උපපජ්ජවෙදනීයස්ස ඔකාසො. පටිසන්ධියා පන දින්නාය ජාතිසතෙපි පවත්තිවිපාකං දෙතීති ආචරියා. යථාවුත්තකආරණවිරහතො දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදිභාවං අසම්පත්තා ආදිපරියොසානචෙතනානං මජ්ඣෙ පවත්තා පඤ්ච චෙතනා විපාකදානසභාවස්ස අනුපච්ඡින්නත්තා යදා කදාචි ඔකාසලාභෙ සති පටිසන්ධිපවත්තීසු විපාකං අභිනිප්ඵාදෙන්තී අපරාපරියවෙදනියං නාම. සකසකකාලාතීතං පන පුරිමකම්මද්වයං, තතියම්පි ච සංසාරප්පවත්තියා වොච්ඡින්නාය අහොසිකම්මං නාම. Trong đó, tư trong tốc hành tâm thứ nhất, do không bị các pháp đối nghịch áp đảo, do có được sự đặc biệt nhờ duyên đặc biệt, nên đạt đến trạng thái mạnh mẽ, và do cố ý hành trước đó nên trở nên vượt trội, cho quả ngay trong kiếp sống ấy, được gọi là Hiện pháp báo nghiệp. Thật vậy, nghiệp ấy, do các lý do đã nêu, do diễn tiến theo cách giúp đỡ hay không giúp đỡ đối với những người có đức hạnh đặc biệt trong dòng tâm của người mạnh mẽ, do có được sự thực hành và do quả nhỏ, nên không phải là nghiệp chờ đợi sự chấm dứt của dòng diễn tiến và chờ đợi cơ hội như hai nghiệp kia, mà cho quả trong thời bình nhật ngay tại đây, chỉ như là hoa, là quả vô nhân. Còn tư trong tốc hành tâm thứ bảy, là tư hoàn tất, có được sự đặc biệt theo cách đã nói, cho quả trong kiếp sống kế tiếp, được gọi là Sanh báo nghiệp. Nghiệp ấy cho quả trong thời bình nhật sau khi đã cho (quả) tái sanh. Không có trường hợp nó cho quả trong thời bình nhật mà chưa cho (quả) tái sanh. Vì cơ hội của Sanh báo nghiệp là ngay sau khi chết. Các vị Đạo sư nói rằng, sau khi đã cho (quả) tái sanh, nó có thể cho quả trong thời bình nhật dù trải qua trăm kiếp. Năm tư khởi lên ở giữa tư đầu và tư cuối, do không đạt đến trạng thái Hiện pháp báo nghiệp v.v... vì thiếu các nguyên nhân đã nói, và do bản chất cho quả không bị cắt đứt, nên khi nào có được cơ hội, chúng tạo ra quả trong thời tái sanh và bình nhật, được gọi là Hậu báo nghiệp. Còn hai nghiệp trước đã quá thời gian của chính nó, và cả nghiệp thứ ba khi dòng luân hồi đã chấm dứt, thì được gọi là Vô hiệu nghiệp. පාකකාලවසෙනාති පච්චුප්පන්නෙ, තදනන්තරෙ, යදා කදාචීති එවං පුරිමානං තිණ්ණං යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන, ඉතරස්ස තංකාලාභාවවසෙන ච. අහොසිකම්මස්ස හි කාලාතික්කමතොව තං වොහාරො. ‘Theo thời gian trổ quả’ có nghĩa là theo thời gian đã được xác định của ba nghiệp trước là: trong hiện tại, trong kiếp kế tiếp, và bất cứ khi nào; và đối với nghiệp còn lại là do không có thời gian đó. Thật vậy, cách gọi Vô hiệu nghiệp là do đã quá thời gian (trổ quả). 53. පාකඨානවසෙනාති [Pg.172] පටිසන්ධියා විපච්චනභූමිවසෙන. 53. ‘Theo nơi trổ quả’ có nghĩa là theo cảnh giới trổ quả của sự tái sanh. 54. ඉදානි අකුසලාදිකම්මානං කායකම්මද්වාරාදිවසෙන පවත්තිං, තංනිද්දෙසමුඛෙන ච තෙසං පාණාතිපාතාදිවසෙන දසවිධාදිභෙදඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ අකුසල’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. කායද්වාරෙ පවත්තං කම්මං කායකම්මං. එවං වචීකම්මාදීනි. 54. Bây giờ, để trình bày về sự diễn tiến của các nghiệp bất thiện v.v... theo cách qua thân nghiệp môn v.v..., và qua phương pháp chỉ dẫn ấy để trình bày về sự phân chia thành mười loại v.v... của các nghiệp ấy theo cách sát sanh v.v..., (đoạn văn) bắt đầu bằng ‘tattha akusala’ (trong ấy, bất thiện) đã được khởi đầu. Nghiệp diễn tiến nơi thân môn là thân nghiệp. Tương tự như vậy đối với khẩu nghiệp v.v... 55. පාණස්ස සණිකං පතිතුං අදත්වා අතීව පාතනං පාණාතිපාතො. කායවාචාහි අදින්නස්ස ආදානං අදින්නාදානං. මෙථුනවීතික්කමසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මිච්ඡා චරණං කාමෙසු මිච්ඡාචාරො. 55. Sự làm cho mạng sống rơi rụng một cách quá đáng, không để cho nó rơi rụng một cách từ từ, là sát sanh. Sự lấy vật không được cho bằng thân và lời nói là trộm cắp. Sự hành xử sai trái trong các dục lạc được gọi là sự vi phạm giao hợp là tà dâm trong các dục. තත්ථ පාණොති වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. තස්මිං පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකප්පයොගසමුට්ඨාපිකා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. පරභණ්ඩෙ තථාසඤ්ඤිනො තදාදායකප්පයොගසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. අසද්ධම්මසෙවනවසෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගන්තබ්බට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසුමිච්ඡාචාරො නාම. සුරාපානම්පි එත්ථෙව සඞ්ගය්හතීති වදන්ති රසසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මිච්ඡාචාරභාවතො. කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ කායද්වාරෙති කායෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනතො, සයඤ්ච කායෙන විඤ්ඤෙය්‍යත්තා කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ අභික්කමාදිජනකචිත්තජවායොධාත්වාධිකකලාපස්ස විකාරභූතෙ සන්ථම්භනාදීනං සහකාරීකාරණභූතෙ චොපනකායභාවතො, කම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ච කායද්වාරසඞ්ඛාතෙ කම්මද්වාරෙ. Trong đó, ‘chúng sanh’ (pāṇo) theo quy ước là hữu tình, theo chân đế là mạng quyền. Đối với chúng sanh ấy, người có tưởng là chúng sanh, tư tâm sát hại làm phát sanh sự cố gắng cắt đứt mạng quyền là sát sanh. Đối với tài sản của người khác, người có tưởng như vậy, tư tâm trộm cắp làm phát sanh sự cố gắng lấy vật ấy là trộm cắp. Tư tâm vi phạm nơi không nên đến, diễn tiến qua thân môn bằng cách thực hành phi pháp, được gọi là tà dâm trong các dục. Người ta nói rằng việc uống rượu cũng được bao gồm ở đây, vì đó là hành vi sai trái trong các dục lạc được gọi là vị trần. Nơi thân môn được gọi là thân biểu tri là vì: do thân làm cho biết ý định, và tự nó cũng được biết qua thân; nơi thân môn được gọi là thân biểu tri, là sự biến thể của tổng hợp sắc lấy phong đại sanh từ tâm làm trội yếu, là nhân tố phụ trợ cho sự cứng đờ v.v..., là bản chất của thân lay động, và là cửa ngõ diễn tiến của các nghiệp. කිඤ්චාපි හි තංතංකම්මසහගතචිත්තුප්පාදෙනෙව සා විඤ්ඤත්ති ජනීයති. තථාපි තස්සා තථා පවත්තමානාය තංසමුට්ඨාපකකම්මස්ස කායකම්මාදිවොහාරො හොතීති සා තස්සෙව පවත්තිමුඛභාවෙන වත්තුං ලබ්භති. ‘‘කායද්වාරෙ වුත්තිතො’’ති [Pg.173] එත්තකෙයෙව වුත්තෙ ‘‘යදි එවං කම්මද්වාරවවත්ථානං න සියා. කායද්වාරෙ හි පවත්තං ‘කායකම්ම’න්ති වුච්චති, කායකම්මස්ස ච පවත්තිමුඛභූතං ‘කායද්වාර’න්ති. පාණාතිපාතාදිකං පන වාචාය ආණාපෙන්තස්ස කායකම්මං වචීද්වාරෙපි පවත්තතීති ද්වාරෙන කම්මවවත්ථානං න සියා, තථා මුසාවාදාදිං කායවිකාරෙන කරොන්තස්ස වචීකම්මං කායද්වාරෙපි පවත්තතීති කම්මෙන ද්වාරවවත්ථානම්පි න සියා’’ති අයං චොදනා පච්චුපට්ඨෙය්‍යාති බාහුල්ලවුත්තියා වවත්ථානං දස්සෙතුං ‘‘බාහුල්ලවුත්තිතො’’ති වුත්තං. කායකම්මඤ්හි කායද්වාරෙයෙව බහුලං පවත්තති, අප්පං වචීද්වාරෙ, තස්මා කායද්වාරෙයෙව බහුලං පවත්තනතො කායකම්මභාවො සිද්ධො වනචරකාදීනං වනචරකාදිභාවො විය. තථා කායකම්මමෙව යෙභුය්‍යෙන කායද්වාරෙ පවත්තති, න ඉතරානි, තස්මා කායකම්මස්ස යෙභුය්‍යෙන එත්ථෙව පවත්තනතො කායකම්මද්වාරභාවො සිද්ධො බ්‍රාහ්මණගාමාදීනං බ්‍රාහ්මණගාමාදිභාවො වියාති නත්ථි කම්මද්වාරවවත්ථානෙ කොචි විබන්ධොති අයමෙත්ථාධිප්පායො. Mặc dù biểu tri ấy được sanh ra bởi chính sự sanh khởi của tâm tương ưng với nghiệp này hay nghiệp kia, tuy nhiên, khi nó diễn tiến như vậy, nghiệp làm phát sanh nó được gọi là thân nghiệp v.v..., nên nó được nói đến như là cửa ngõ diễn tiến của chính nghiệp ấy. Nếu chỉ nói ‘do diễn tiến nơi thân môn’, thì sự chất vấn này có thể phát sanh: ‘Nếu vậy, sẽ không có sự phân định nghiệp môn. Vì nghiệp diễn tiến nơi thân môn được gọi là ‘thân nghiệp’, và cái là cửa ngõ diễn tiến của thân nghiệp được gọi là ‘thân môn’. Nhưng đối với người ra lệnh sát sanh v.v... bằng lời nói, thân nghiệp cũng diễn tiến nơi khẩu môn, do đó sẽ không có sự phân định nghiệp theo môn. Tương tự, đối với người nói dối v.v... bằng cử chỉ của thân, khẩu nghiệp cũng diễn tiến nơi thân môn, do đó cũng sẽ không có sự phân định môn theo nghiệp’. Để chỉ ra sự phân định dựa trên sự diễn tiến đa phần, từ ‘bāhullavuttito’ (do diễn tiến đa phần) đã được nói đến. Thật vậy, thân nghiệp diễn tiến nhiều ở thân môn, ít ở khẩu môn; do đó, vì diễn tiến nhiều ở thân môn, bản chất thân nghiệp được xác lập, giống như bản chất của người sống trong rừng v.v... Tương tự, chính thân nghiệp diễn tiến phần lớn ở thân môn, chứ không phải các nghiệp khác; do đó, vì thân nghiệp diễn tiến phần lớn ở đây, bản chất thân nghiệp môn được xác lập, giống như bản chất của làng Bà-la-môn v.v... Do đó, không có trở ngại nào trong việc phân định nghiệp môn. Đây là ý nghĩa ở đây. 56. මුසාති අභූතං වත්ථු, තං තච්ඡතො වදන්ති එතෙනාති මුසාවාදො. පිසති සාමග්ගිං සඤ්චුණ්ණෙති වික්ඛිපති, පියභාවං සුඤ්ඤං කරොතීති වා පිසුණා. අත්තානම්පි පරම්පි ඵරුසං කරොති, කකචො විය ඛරසම්ඵස්සාති වා ඵරුසා. සං සුඛං, හිතඤ්ච ඵලති විසරති විනාසෙතීති සම්ඵං, අත්තනො, පරෙසඤ්ච අනුපකාරං යං කිඤ්චි, තං පලපති එතෙනාති සම්ඵප්පලාපො. 56. ‘Musā’ là điều không thật; người ta nói điều đó như là thật bằng phương tiện này, nên gọi là nói dối. Nó nghiền nát, phá vỡ, phân tán sự hòa hợp, hoặc làm cho tình thân ái trở nên trống rỗng, nên gọi là nói đâm thọc. Nó làm cho cả mình và người khác trở nên thô lỗ, hoặc có sự xúc chạm thô ráp như cái cưa, nên gọi là nói lời thô ác. ‘Saṃ’ là hạnh phúc và lợi ích; nó phá vỡ, phân tán, hủy hoại (hạnh phúc và lợi ích), nên gọi là ‘samphaṃ’; bất cứ điều gì không có lợi cho mình và người khác, người ta nói nhảm về điều đó bằng phương tiện này, nên gọi là nói lời vô ích. තත්ථ අභූතං වත්ථුං භූතතො පරං විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථා විඤ්ඤාපනප්පයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. සො පරස්ස අත්ථභෙදකරොව කම්මපථො හොති, ඉතරො [Pg.174] කම්මමෙව. පරෙසං භෙදකාමතාය, අත්තප්පියකාමතාය වා පරභෙදකරවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා සංකිලිට්ඨචෙතනා පිසුණවාචා, සාපි ද්වීසු භින්නෙසුයෙව කම්මපථො. පරස්ස මම්මච්ඡෙදකරවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා එකන්තඵරුසචෙතනා ඵරුසවාචා. න හි චිත්තසණ්හතාය සති ඵරුසවාචා නාම හොති. සීතාහරණාදිඅනත්ථවිඤ්ඤාපනප්පයොගසමුට්ඨාපිකා සංකිලිට්ඨචෙතනා සම්ඵප්පලාපො, සො පන පරෙහි තස්මිං අනත්ථෙ ගහිතෙයෙව කම්මපථො. වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීද්වාරෙති වාචාය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච වාචාය විඤ්ඤායතීති වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීභෙදකරප්පයොගසමුට්ඨාපකචිත්තසමුට්ඨානපථවීධාත්වාධිකකලාපස්ස විකාරභූතෙ චොපනවාචාභාවතො, කම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ච වචීද්වාරසඞ්ඛාතෙ කම්මද්වාරෙ. බාහුල්ලවුත්තිතොති ඉදං වුත්තනයමෙව. Trong đó, đối với người muốn làm cho người khác hiểu một điều không thật như là thật, tư tâm làm phát sanh sự cố gắng thông tri như vậy là nói dối. Nó chỉ trở thành nghiệp lộ khi gây tổn hại cho lợi ích của người khác, trường hợp khác chỉ là nghiệp. Do muốn chia rẽ người khác, hoặc do muốn được người khác yêu mến, tư tâm ô nhiễm làm phát sanh sự nỗ lực bằng lời nói gây chia rẽ là nói đâm thọc; nó cũng chỉ trở thành nghiệp lộ khi hai người đã bị chia rẽ. Tư tâm hoàn toàn thô ác làm phát sanh sự nỗ lực bằng lời nói làm tổn thương đến chỗ hiểm của người khác là nói lời thô ác. Thật vậy, khi tâm nhu hòa thì không thể có cái gọi là lời nói thô ác. Tư tâm ô nhiễm làm phát sanh sự nỗ lực thông tri những điều vô ích như chuyện bắt cóc nàng Sītā v.v... là nói lời vô ích; nó chỉ trở thành nghiệp lộ khi người khác đã tiếp nhận điều vô ích ấy. Nơi khẩu môn được gọi là khẩu biểu tri là vì: do lời nói làm cho biết ý định, và tự nó cũng được biết qua lời nói; nơi khẩu môn được gọi là khẩu biểu tri, là sự biến thể của tổng hợp sắc lấy địa đại sanh từ tâm làm trội yếu, là bản chất của lời nói gây chia rẽ, và là cửa ngõ diễn tiến của các nghiệp. Cụm từ ‘do diễn tiến đa phần’ cũng theo cách đã giải thích. 57. පරසම්පත්තිං අභිමුඛං ඣායති ලොභවසෙන චින්තෙතීති අභිජ්ඣා. බ්‍යාපජ්ජති හිතසුඛං එතෙනාති බ්‍යාපාදො. මිච්ඡා විපරීතතො පස්සතීති මිච්ඡාදිට්ඨි. 57. Nó suy nghĩ hướng đến tài sản của người khác với sự chi phối của lòng tham, nên gọi là tham ái. Hạnh phúc và lợi ích bị hủy hoại bởi nó, nên gọi là sân hận. Nó thấy một cách sai lầm, một cách xuyên tạc, nên gọi là tà kiến. තත්ථ ‘‘අහො වත ඉදං මම සියා’’ති එවං පරභණ්ඩාභිජ්ඣායනං අභිජ්ඣා, සා පරභණ්ඩස්ස අත්තනො නාමනෙනෙව කම්මපථො හොති. ‘‘අහො වතායං සත්තො විනස්සෙය්‍යා’’ති එවං මනොපදොසො බ්‍යාපාදො. ‘‘නත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනා නයෙන විපරීතදස්සනං මිච්ඡාදිට්ඨි. එත්ථ පන නත්ථිකඅහෙතුකඅකිරියදිට්ඨීහියෙව කම්මපථභෙදො. ඉමෙසං පන අඞ්ගාදිවවත්ථානවසෙන පපඤ්චො තත්ථ තත්ථ (දී. නි. අට්ඨ. 1.8; ධ. ස. අට්ඨ. 1 අකුසලකම්මපථකථා; පාරා. අට්ඨ. 2.172) ආගතනයෙන දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤත්‍රාපි විඤ්ඤත්තියාති කායවචීවිඤ්ඤත්තිං විනාපි, තං අසමුට්ඨාපෙත්වාපීත්‍යත්ථො. විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකචිත්තසම්පයුත්තා චෙත්ථ අභිජ්ඣාදයො චෙතනාපක්ඛිකාව හොන්ති. Trong đó, sự thèm muốn tài sản của người khác như vầy: “Ôi, mong rằng cái này là của ta” là tham dục. Nó trở thành nghiệp đạo chỉ bằng việc hướng đến tài sản của người khác như là của mình. Sự làm hại trong tâm như vầy: “Ôi, mong rằng chúng sanh này bị hoại diệt” là sân hận. Cái thấy sai lạc theo phương cách “Không có (quả của) sự bố thí” v.v... là tà kiến. Tuy nhiên, ở đây sự phân biệt nghiệp đạo chỉ do đoạn kiến, vô nhân kiến, và vô hành kiến. Sự trình bày chi tiết về các chi phần v.v... của những điều này nên được hiểu theo phương cách đã được trình bày ở chỗ này chỗ kia (dī. ni. aṭṭha. 1.8; dha. sa. aṭṭha. 1 akusalakammapathakathā; pārā. aṭṭha. 2.172). Cụm từ “cũng ngoài biểu tri” có nghĩa là cũng không có thân biểu tri và khẩu biểu tri, nghĩa là cũng không làm cho chúng khởi sanh. Và ở đây, tham dục v.v... tương ưng với tâm làm khởi sanh biểu tri, thực sự thuộc về phe của tư. 58. දොසමූලෙන [Pg.175] ජායන්තීති සහජාතාදිපච්චයෙන දොසසඞ්ඛාතමූලෙන, දොසමූලකචිත්තෙන වා ජායන්ති, න ලොභමූලාදීහි. හසමානාපි හි රාජානො දොසචිත්තෙනෙව පාණවධං ආණාපෙන්ති, තථා ඵරුසවාචාබ්‍යාපාදෙසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. මිච්ඡාදස්සනස්ස අභිනිවිසිතබ්බවත්ථූසු ලොභපුබ්බඞ්ගමමෙව අභිනිවිසනතො ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි ච ලොභමූලෙනා’’ති. සෙසානි චත්තාරිපි ද්වීහි මූලෙහි සම්භවන්තීති යො තාව අභිමතං වත්ථුං, අනභිමතං වා අත්තබන්ධුපරිත්තාණාදිප්පයොජනං සන්ධාය හරති, තස්ස අදින්නාදානං ලොභමූලෙන හොති. වෙරනිය්‍යාතනත්ථං හරන්තස්ස දොසමූලෙන. නීතිපාඨකප්පමාණතො දුට්ඨනිග්ගහණත්ථං පරසන්තකං හරන්තානං රාජූනං, බ්‍රාහ්මණානඤ්ච ‘‘සබ්බමිදං බ්‍රාහ්මණානං රාජූහි දින්නං, තෙසං පන සබ්බදුබ්බලභාවෙන අඤ්ඤෙ පරිභුඤ්ජන්ති, අත්තසන්තකමෙව බ්‍රාහ්මණා පරිභුඤ්ජන්තී’’ත්‍යාදීනි වත්වා සකසඤ්ඤාය එවං යං කිඤ්චි හරන්තානං, කම්මඵලසම්බන්ධාපවාදීනඤ්ච මොහමූලෙන. එවං මුසාවාදාදීසුපි යථාරහං යොජෙතබ්බං. 58. Cụm từ “sanh khởi do sân căn” có nghĩa là chúng sanh khởi do sân căn được gọi là đồng sanh duyên v.v..., hoặc do tâm sân căn, chứ không phải do tham căn v.v... Quả vậy, các vị vua dù đang vui cười cũng ra lệnh sát sanh bằng tâm sân. Tương tự, đối với lời nói thô ác và sân hận cũng nên được hiểu tùy theo trường hợp. Vì tà kiến cố chấp vào các đối tượng cần cố chấp với tham đi trước, nên (ngài) đã nói “và tà kiến do tham căn”. Bốn điều còn lại cũng có thể sanh khởi do hai căn. Người nào lấy một vật ưa thích, hoặc một vật không ưa thích nhắm đến mục đích bảo vệ bản thân, người thân v.v..., việc trộm cắp của người ấy là do tham căn. Của người lấy nhằm mục đích trả thù là do sân căn. Của các vị vua lấy tài sản của người khác để trừng trị kẻ ác theo luật lệ và quy tắc, và của các Bà-la-môn nói rằng “Tất cả những thứ này đã được các vua ban cho Bà-la-môn, nhưng những người khác sử dụng chúng vì họ hoàn toàn yếu thế, các Bà-la-môn chỉ sử dụng những gì là của mình” v.v... rồi lấy bất cứ thứ gì với nhận thức là của mình, và của những người phủ nhận mối liên hệ giữa nghiệp và quả, là do si căn. Tương tự, đối với lời nói dối v.v... cũng nên được áp dụng tùy theo trường hợp. 63. ඡසු ආරම්මණෙසු තිවිධකම්මවසෙන උප්පජ්ජමානම්පෙතං තිවිධනියමෙන උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘තථා දානසීලභාවනාවසෙනා’’ති. දසධා නිද්දිසියමානානං හි ද්වින්නං, පුන ද්වින්නං, තිණ්ණඤ්ච යථාක්කමං දානාදීසු තීස්වෙව සඞ්ගහො. කාරණං පනෙත්ථ පරතො වක්ඛාම. ඡළාරම්මණෙසු පන තිවිධකම්මද්වාරෙසු ච නෙසං පවත්තියොජනා අට්ඨකථාදීසු (ධ. ස. අට්ඨ. 156-159) ආගතනයෙන ගහෙතබ්බා. 63. Điều này, dù sanh khởi trong sáu đối tượng theo ba loại nghiệp, cũng sanh khởi theo ba quy tắc, vì vậy (ngài) đã nói “tương tự, theo bố thí, trì giới, và tu tiến”. Quả vậy, trong mười điều được chỉ ra, hai điều, rồi hai điều nữa, và ba điều lần lượt được bao gồm chỉ trong ba loại là bố thí v.v... Nguyên nhân ở đây chúng tôi sẽ nói sau. Tuy nhiên, sự áp dụng diễn tiến của chúng trong sáu đối tượng và ba nghiệp môn nên được hiểu theo phương cách đã được trình bày trong các bản chú giải v.v... (dha. sa. aṭṭha. 156-159). 65. දීයති එතෙනාති දානං, පරිච්චාගචෙතනා. එවං සෙසෙසුපි. සීලතීති සීලං, කායවචීකම්මානි සමාදහති, සම්මා ඨපෙතීත්‍යත්ථො, සීලයති වා උපධාරෙතීති සීලං[Pg.176], උපධාරණං පනෙත්ථ කුසලානං අධිට්ඨානභාවො. තථා හි වුත්තං ‘‘සීලෙ පතිට්ඨායා’’ත්‍යාදි (සං. නි. 1.23, 192). භාවෙති කුසලෙ ධම්මෙ ආසෙවති වඩ්ඪෙති එතායාති භාවනා. අපචායති පූජාවසෙන සාමීචිං කරොති එතෙනාති අපචායනං. තංතංකිච්චකරණෙ බ්‍යාවටස්ස භාවො වෙය්‍යාවච්චං. අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තා පත්ති දීයති එතෙනාති පත්තිදානං. පත්තිං අනුමොදති එතායාති පත්තානුමොදනා. ධම්මං සුණන්ති එතෙනාති ධම්මස්සවනං. ධම්මං දෙසෙන්ති එතායාති ධම්මදෙසනා. දිට්ඨියා උජුකරණං දිට්ඨිජුකම්මං. 65. Do nó mà người ta cho, nên gọi là bố thí; đó là tư xả thí. Tương tự trong các trường hợp còn lại. Nó sắp đặt, nên gọi là giới; nghĩa là nó sắp đặt, thiết lập đúng đắn các thân nghiệp và khẩu nghiệp. Hoặc nó nâng đỡ, nên gọi là giới; ở đây sự nâng đỡ là nền tảng của các pháp thiện. Quả vậy, đã được nói như sau: “An trú trong giới” v.v... (saṃ. ni. 1.23, 192). Do nó mà người ta tu tập, tức là thực hành, làm tăng trưởng các pháp thiện, nên gọi là tu tiến. Do nó mà người ta cung kính, tức là thực hiện sự tôn trọng bằng cách cúng dường, nên gọi là cung kính. Trạng thái bận rộn trong việc thực hiện các phận sự này kia là phục vụ. Do nó mà phước báu đã sanh khởi trong dòng tương tục của mình được cho đi, nên gọi là hồi hướng phước báu. Do nó mà người ta tùy hỷ phước báu, nên gọi là tùy hỷ phước báu. Do nó mà người ta nghe Pháp, nên gọi là nghe Pháp. Do nó mà người ta thuyết Pháp, nên gọi là thuyết Pháp. Việc làm cho tri kiến ngay thẳng là chánh kiến nghiệp. තත්ථ සානුසයසන්තානවතො පරෙසං පූජානුග්ගහකාමතාය අත්තනො විජ්ජමානවත්ථුපරිච්චජනවසප්පවත්තචෙතනා දානං නාම, දානවත්ථුපරියෙසනවසෙන, දින්නස්ස සොමනස්සචිත්තෙන අනුස්සරණවසෙන ච පවත්තා පුබ්බපච්ඡාභාගචෙතනා එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡන්ති. එවං සෙසෙසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. නිච්චසීලාදිවසෙන පඤ්ච, අට්ඨ, දස වා සීලානි සමාදියන්තස්ස, පරිපූරෙන්තස්ස, අසමාදියිත්වාපි සම්පත්තකායවචීදුච්චරිතතො විරමන්තස්ස, පබ්බජන්තස්ස, උපසම්පදමාළකෙ සංවරං සමාදියන්තස්ස, චතුපාරිසුද්ධිසීලං පරිපූරෙන්තස්ස ච පවත්තචෙතනා සීලං නාම. චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු, ඛන්ධාදීසු ච භූමීසු පරිකම්මසම්මසනවසප්පවත්තා අප්පනං අප්පත්තා ගොත්‍රභුපරියොසානචෙතනා භාවනා නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිපරියාපුණනචෙතනාපි එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡති. Trong đó, tư diễn tiến theo cách từ bỏ vật sở hữu của mình với mong muốn cúng dường và giúp đỡ người khác, của người có dòng tương tục còn tùy miên, được gọi là bố thí. Các tư tiền và hậu diễn tiến theo cách tìm kiếm vật để bố thí và theo cách tưởng nhớ đến vật đã cho với tâm hoan hỷ cũng được hợp nhất ngay tại đây. Tương tự, trong các trường hợp còn lại cũng nên được hiểu tùy theo trường hợp. Tư diễn tiến của người thọ trì năm, tám, hoặc mười giới theo thường giới v.v..., của người làm cho viên mãn, của người dù không thọ trì nhưng từ bỏ thân và khẩu ác hạnh đã gặp phải, của người xuất gia, của người thọ trì sự thu thúc trong giới đàn cụ túc, và của người làm cho viên mãn bốn loại thanh tịnh giới, được gọi là giới. Tư diễn tiến theo cách chuẩn bị và quán xét trong bốn mươi đề mục thiền định và trong các cảnh giới như uẩn v.v..., chưa đạt đến an chỉ, kết thúc ở chuyển tộc, được gọi là tu tiến. Tư học tập các môn học không có lỗi lầm v.v... cũng được hợp nhất ngay tại đây. වයසා, ගුණෙහි ච ජෙට්ඨානං චීවරාදීසු පච්චාසාරහිතෙන අසංකිලිට්ඨජ්ඣාසයෙන පච්චුට්ඨානආසනාභිනීහාරාදිවිධිනා බහුමානකරණචෙතනා අපචායනං නාම. තෙසමෙව, ගිලානානඤ්ච යථාවුත්තජ්ඣාසයෙන තංතංකිච්චකරණචෙතනා වෙය්‍යාවච්චං නාම. අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තස්ස පුඤ්ඤස්ස පරෙහි [Pg.177] සාධාරණභාවං පච්චාසීසනචෙතනා පත්තිදානං නාම. පරෙහි දින්නස්ස, අදින්නස්සපි වා පුඤ්ඤස්ස මච්ඡෙරමලවිනිස්සටෙන චිත්තෙන අබ්භානුමොදනචෙතනා පත්තානුමොදනා නාම. එවමිමං ධම්මං සුත්වා තත්ථ වුත්තනයෙන පටිපජ්ජන්තො ‘‘ලොකියලොකුත්තරගුණවිසෙසස්ස භාගී භවිස්සාමි, බහුස්සුතො වා හුත්වා පරෙසං ධම්මදෙසනාදීහි අනුග්ගණ්හිස්සාමී’’ති එවං අත්තනො, පරෙසං වා හිතඵරණවසප්පවත්තෙන අසංකිලිට්ඨජ්ඣාසයෙන හිතූපදෙසසවනචෙතනා ධම්මස්සවනං නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිසවනචෙතනාපි එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛතාය යොනිසො මනසි කරොතො හිතූපදෙසචෙතනා ධම්මදෙසනා නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිඋපදිසනචෙතනාපි එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡති. ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තසම්මාදස්සනවසෙන දිට්ඨියා උජුකරණං දිට්ඨිජුකම්මං නාම. Tác ý thực hiện sự tôn kính đối với những bậc trưởng thượng về tuổi tác và đức hạnh, bằng cách đứng dậy, nhường chỗ ngồi, v.v... với ý hướng không ô nhiễm, không mong cầu y phục v.v..., được gọi là cung kính (apacāyana). Tác ý thực hiện các công việc phục vụ cho chính những vị ấy và cho những người bệnh, với ý hướng đã được nói đến, được gọi là phục vụ (veyyāvacca). Tác ý mong muốn cho phước báu đã phát sanh trong dòng tâm của mình được chia sẻ với người khác được gọi là hồi hướng công đức (pattidāna). Tác ý tùy hỷ phước báu của người khác, dù đã được cho hay chưa được cho, với tâm thoát khỏi cấu uế của sự bỏn xẻn, được gọi là tùy hỷ công đức (pattānumodanā). Tác ý lắng nghe lời khuyên hữu ích với ý hướng không ô nhiễm, phát sanh do năng lực mang lại lợi ích cho mình hoặc cho người khác, như là: 'Sau khi nghe pháp này, thực hành theo phương pháp đã được nói đến trong đó, ta sẽ trở thành người có phần trong các đức tánh đặc biệt của thế gian và siêu thế, hoặc sau khi trở thành người đa văn, ta sẽ giúp đỡ người khác bằng cách thuyết pháp v.v...', được gọi là nghe pháp (dhammassavana); tác ý lắng nghe các học thuật không có lỗi lầm v.v... cũng được bao gồm ở đây. Tác ý khuyên dạy điều hữu ích của người tác ý như lý, không mong cầu lợi lộc, danh vọng v.v..., được gọi là thuyết pháp (dhammadesanā); tác ý chỉ dạy các học thuật không có lỗi lầm v.v... cũng được bao gồm ở đây. Việc làm cho tri kiến được ngay thẳng (diṭṭhijukamma) là việc làm cho tri kiến được chánh trực theo năng lực của chánh kiến đã phát sanh theo phương pháp 'có sự bố thí' v.v... යදි එවං ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදස්ස දිට්ඨිජුකම්මපුඤ්ඤකිරියභාවො න ලබ්භතීති? නො න ලබ්භති පුරිමපච්ඡිමචෙතනානම්පි තංතංපුඤ්ඤකිරියාස්වෙව සඞ්ගණ්හනතො. කිඤ්චාපි හි උජුකරණවෙලායං ඤාණසම්පයුත්තමෙව චිත්තං හොති, පුරිමපච්ඡාභාගෙ පන ඤාණවිප්පයුත්තම්පි සම්භවතීති තස්සපි දිට්ඨිජුකම්මභාවො උපපජ්ජතීති අලමතිප්පපඤ්චෙන. Nếu vậy, phải chăng trạng thái phước sự làm cho tri kiến ngay thẳng không thể có được đối với tâm sanh bất tương ưng trí? Không phải là không có được, vì các tác ý trước và sau cũng được kể vào trong các phước sự tương ứng ấy. Bởi vì, mặc dù vào lúc làm cho ngay thẳng thì chỉ có tâm tương ưng trí, nhưng ở giai đoạn trước và sau thì tâm bất tương ưng trí cũng có thể sanh khởi, do đó trạng thái làm cho tri kiến ngay thẳng cũng có thể xảy ra đối với tâm ấy. Thôi, đừng bàn luận dài dòng nữa. ඉමෙසු පන දසසු පත්තිදානානුමොදනා දානෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති තංසභාවත්තා. දානම්පි හි ඉස්සාමච්ඡෙරානං පටිපක්ඛං, එතෙපි. තස්මා සමානප්පටිපක්ඛතාය එකලක්ඛණත්තා තෙ දානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථුම්හි සඞ්ගය්හන්ති. අපචායනවෙය්‍යාවච්චාසීලමයපුඤ්ඤෙව සඞ්ගය්හන්ති චාරිත්තසීලභාවතො. දෙසනාසවනදිට්ඨිජුකා පන කුසලධම්මාසෙවනභාවතො භාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති (දී. නි. ටී. 3.305) ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘දෙසෙන්තො, සුණන්තො ච දෙසනානුසාරෙන ඤාණං [Pg.178] පෙසෙත්වා ලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣ පටිවිජ්ඣ දෙසෙති, සුණාති ච, තානි ච දෙසනාසවනානි පටිවෙධමෙවාහරන්තීති දෙසනාසවනාභාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තී’’ති වදන්ති. ධම්මදානසභාවතො දෙසනා දානමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීතිපි සක්කා වත්තුං. තථා හි වුත්තං ‘‘සබ්බදානං ධම්මදානං ජිනාතී’’ති (ධ. ප. 354). තථා දිට්ඨිජුකම්මං සබ්බත්ථාපි සබ්බෙසං නියමනලක්ඛණත්තා. දානාදීසු හි යං කිඤ්චි ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියා විසොධිතං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං, එවඤ්ච කත්වා දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.305; ධ. ස. අට්ඨ. 156-159 පුඤ්ඤාකිරියවත්ථාදිකථා) ‘‘දිට්ඨිජුකම්මං සබ්බෙසං නියමලක්ඛණ’’න්ති වුත්තං. එවං දානසීලභාවනාවසෙන තීසු ඉතරෙසං සඞ්ගණ්හනතො සඞ්ඛෙපතො තිවිධමෙව පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොතීති දට්ඨබ්බං, තථා චෙව ආචරියෙන හෙට්ඨා දස්සිතං. Trong mười điều này, hồi hướng công đức và tùy hỷ công đức được bao gồm trong bố thí, vì có cùng bản chất. Bởi vì bố thí là đối nghịch với ganh tỵ và bỏn xẻn, những điều này cũng vậy. Do đó, vì có cùng đối nghịch và cùng đặc tính, chúng được bao gồm trong phước sự vật thành tựu do bố thí. Cung kính và phục vụ được bao gồm trong phước thành tựu do giới, vì là bản chất của tác hành giới. Còn thuyết pháp, nghe pháp và làm cho tri kiến ngay thẳng được bao gồm trong tu tiến, vì là bản chất của việc thực hành các thiện pháp, như đã được trưởng lão Ācariya Dhammapāla nói (Dī. Ni. Ṭī. 3.305). Những vị khác lại nói rằng: 'Người thuyết pháp và người nghe pháp, sau khi hướng trí tuệ theo lời thuyết giảng, thuyết và nghe bằng cách thấu triệt các tướng trạng, và những việc thuyết pháp và nghe pháp ấy chính là mang lại sự thấu triệt, do đó thuyết pháp và nghe pháp được bao gồm trong tu tiến'. Cũng có thể nói rằng thuyết pháp được bao gồm trong bố thí, vì có bản chất là pháp thí. Thật vậy, đã được nói rằng: 'Pháp thí thắng mọi thí' (Dh. P. 354). Tương tự, việc làm cho tri kiến ngay thẳng ở khắp mọi nơi có đặc tính hướng dẫn cho tất cả. Bởi vì bất cứ điều gì trong bố thí v.v... được thanh lọc bởi chánh kiến phát sanh theo phương pháp 'có sự bố thí' v.v... thì đều có quả lớn, có lợi ích lớn. Và do đó, trong Chú giải Trường Bộ Kinh (Dī. Ni. Aṭṭha. 3.305; Dha. Sa. Aṭṭha. 156-159 puññākiriyavatthādikathā) đã nói rằng: 'Việc làm cho tri kiến ngay thẳng là đặc tính hướng dẫn cho tất cả'. Như vậy, do việc bao gồm các điều còn lại vào trong ba điều theo năng lực của bố thí, trì giới và tu tiến, nên cần phải hiểu rằng tóm lại chỉ có ba loại phước sự vật, và điều đó đã được vị Thầy chỉ ra ở dưới. 67. මනොකම්මමෙව විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තාභාවෙන කායද්වාරාදීසු අප්පවත්තනතො. තඤ්ච රූපාවචරකුසලං භාවනාමයං දානාදිවසෙන අප්පවත්තනතො. අප්පනාප්පත්තං පුබ්බභාගප්පවත්තානං කාමාවචරභාවතො. ඣානඞ්ගභෙදෙනාති පටිපදාදිභෙදතො අනෙකවිධත්තෙපි අඞ්ගාතික්කමවසෙන නිබ්බත්තජ්ඣානඞ්ගභෙදතො පඤ්චවිධං හොති. 67. Chỉ là ý nghiệp, vì không phát sanh ở thân môn v.v... do không có tính chất làm phát sanh thân biểu tri. Và thiện sắc giới ấy là tu tiến, vì không phát sanh theo cách bố thí v.v... Đã đạt đến an chỉ, vì các pháp phát sanh trong giai đoạn chuẩn bị thuộc về dục giới. Do sự khác biệt của các thiền chi: Mặc dù có nhiều loại do sự khác biệt về pháp hành v.v..., nhưng nó có năm loại do sự khác biệt của các thiền chi đã thành tựu theo cách vượt qua các chi. 68. ආරම්මණභෙදෙනාති කසිණුග්ඝාටිමාකාසං, ආකාසවිසයං මනො, තදභාවො, තදාලම්බං විඤ්ඤාණන්ති චතුබ්බිධන්ති ඉමෙසං චතුන්නං ආරම්මණානං භෙදෙන. 68. Do sự khác biệt của đối tượng: là do sự khác biệt của bốn đối tượng này, tức là: hư không đã được loại bỏ kasina, ý có hư không làm đối tượng, sự không có của ý đó, và thức có sự không có đó làm đối tượng. 69. එත්ථාති ඉමෙසු පාකට්ඨානවසෙන චතුබ්බිධෙසු කම්මෙසු. උද්ධච්චරහිතන්ති උද්ධච්චසහගතචෙතනාරහිතං එකාදසවිධං අකුසලකම්මං. කිං පනෙත්ථ කාරණං අධිමොක්ඛවිරහෙන සබ්බදුබ්බලම්පි විචිකිච්ඡාසහගතං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති, අධිමොක්ඛසම්පයොගෙන තතො බලවන්තම්පි උද්ධච්චසහගතං නාකඩ්ඪතීති[Pg.179]? පටිසන්ධිදානසභාවාභාවතො. බලවං ආකඩ්ඪති, දුබ්බලං නාකඩ්ඪතීති හි අයං විචාරණා පටිසන්ධිදානසභාවෙසුයෙව. යස්ස පන පටිසන්ධිදානසභාවොයෙව නත්ථි, න තස්ස බලවභාවො පටිසන්ධිආකඩ්ඪනෙ කාරණං. 69. Ở đây: trong bốn loại nghiệp này theo các trường hợp rõ ràng. Không có trạo cử: là mười một loại nghiệp bất thiện không có tác ý câu hành trạo cử. Nguyên nhân ở đây là gì mà tâm câu hành hoài nghi, dù yếu nhất do không có thắng giải, lại kéo theo sự tái sanh, trong khi tâm câu hành trạo cử, dù mạnh hơn do tương ưng với thắng giải, lại không kéo theo? Do không có bản chất cho quả tái sanh. Bởi vì sự xem xét rằng 'cái mạnh kéo theo, cái yếu không kéo theo' chỉ áp dụng cho những pháp có bản chất cho quả tái sanh. Còn đối với pháp nào hoàn toàn không có bản chất cho quả tái sanh, thì trạng thái mạnh mẽ của nó không phải là nguyên nhân để kéo theo sự tái sanh. කථං පනෙතං විඤ්ඤාතබ්බං උද්ධච්චසහගතස්ස පටිසන්ධිදානසභාවො නත්ථීති? දස්සනෙනපහාතබ්බෙසු අනාගතත්තා. තිවිධා හි අකුසලා දස්සනෙන පහාතබ්බා, භාවනාය පහාතබ්බා, සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සියා භාවනාය පහාතබ්බාති. තත්ථ දිට්ඨිසහගතවිචිකිච්ඡාසහගතචිත්තුප්පාදා දස්සනෙන පහාතබ්බා නාම පඨමං නිබ්බානදස්සනවසෙන ‘‘දස්සන’’න්ති ලද්ධනාමෙන සොතාපත්තිමග්ගෙන පහාතබ්බත්තා. උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදො භාවනාය පහාතබ්බො නාම අග්ගමග්ගෙන පහාතබ්බත්තා. උපරිමග්ගත්තයඤ්හි පඨමමග්ගෙන දිට්ඨනිබ්බානෙ භාවනාවසෙන පවත්තනතො ‘‘භාවනා’’ති වුච්චති. දිට්ඨිවිප්පයුත්තදොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදා පන සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සියා භාවනාය පහාතබ්බා තෙසං අපායනිබ්බත්තකාවත්ථාය පඨමමග්ගෙන, සෙසබහලාබහලාවත්ථාය උපරිමග්ගෙහි පහීයමානත්තා. තත්ථ සියා දස්සනෙන පහාතබ්බම්පි දස්සනෙන පහාතබ්බසාමඤ්ඤෙන ඉධ ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බ’’න්ති වොහරන්ති. Làm thế nào để biết được rằng (tâm) tương ưng trạo cử không có khả năng cho quả tái tục? Do vì nó không nằm trong số các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến. Thật vậy, các pháp bất thiện có ba loại: cần được đoạn trừ bằng kiến, cần được đoạn trừ bằng tu, có khi cần được đoạn trừ bằng kiến, có khi cần được đoạn trừ bằng tu. Trong đó, các tâm sanh tương ưng tà kiến và tương ưng hoài nghi được gọi là cần được đoạn trừ bằng kiến, do vì chúng cần được đoạn trừ bằng Tu-đà-hoàn đạo, vốn được gọi là ‘kiến’ theo nghĩa thấy Niết-bàn lần đầu tiên. Tâm sanh tương ưng trạo cử được gọi là cần được đoạn trừ bằng tu, do vì nó cần được đoạn trừ bằng đạo cao nhất (A-la-hán đạo). Thật vậy, ba đạo trên được gọi là ‘tu’ do vì chúng diễn tiến theo cách tu tập trên Niết-bàn đã được thấy bởi đạo đầu tiên. Còn các tâm sanh tương ưng ưu, không tương ưng tà kiến, thì có khi cần được đoạn trừ bằng kiến, có khi cần được đoạn trừ bằng tu, do vì trạng thái tạo ra (quả sanh) trong đường ác của chúng bị đoạn trừ bởi đạo đầu tiên, và trạng thái còn lại, dù mạnh hay yếu, bị đoạn trừ bởi các đạo trên. Trong trường hợp đó, ngay cả pháp ‘có khi cần được đoạn trừ bằng kiến’ cũng được gọi là ‘cần được đoạn trừ bằng kiến’ ở đây theo nghĩa chung của các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến. යදි ච උද්ධච්චසහගතං පටිසන්ධිං දදෙය්‍ය, තදා අකුසලපටිසන්ධියා සුගතියං අසම්භවතො අපායෙස්වෙව දදෙය්‍ය. අපායගමනීයඤ්ච අවස්සං දස්සනෙන පහාතබ්බං සියා. ඉතරථා අපායගමනීයස්ස අප්පහීනත්තා සෙක්ඛානං අපායුප්පත්ති ආපජ්ජති, න ච පනෙතං යුත්තං ‘‘චතූහපායෙහි ච විප්පමුත්තො (ඛු. පා. 6.11; සු. නි. 234), අවිනිපාතධම්මො’’ති (පාරා. 21; සං. නි. 5.998) ආදිවචනෙහි සහ විරුජ්ඣනතො. සති ච පනෙතස්ස දස්සනෙන පහාතබ්බභාවෙ ‘‘සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා’’ති ඉමස්ස විභඞ්ගෙ වත්තබ්බං සියා, න ච පනෙතං වුත්තන්ති[Pg.180]. අථ සියා ‘‘අපායගාමිනියො රාගො දොසො මොහො තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’’ති එවං දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු වුත්තත්තා උද්ධච්චසහගතචෙතනාය තත්ථ සඞ්ගහො සක්කා වත්තුන්ති. තං න, තස්ස එකන්තතො භාවනාය පහාතබ්බභාවෙන වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘කතමෙ ධම්මා භාවනාය පහාතබ්බා? උද්ධච්චසහගතො චිත්තුප්පාදො’’ති (ධ. ස. 1406), තස්මා දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු අවචනං ඉමස්ස පටිසන්ධිදානාභාවං සාධෙති. නනු ච පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ – Và nếu (tâm) tương ưng trạo cử cho quả tái tục, thì nó chỉ cho (quả tái tục) trong các đường ác, do vì sự tái tục bất thiện không thể có trong cõi thiện. Và (pháp) dẫn đến đường ác chắc chắn phải là pháp cần được đoạn trừ bằng kiến. Nếu không, do vì pháp dẫn đến đường ác chưa được đoạn trừ, sự sanh khởi trong đường ác sẽ xảy đến cho các bậc hữu học, và điều này không hợp lý vì nó mâu thuẫn với các lời dạy như ‘và giải thoát khỏi bốn đường ác’ (Khu. pā. 6.11; Su. ni. 234), ‘có bản chất không rơi vào đọa xứ’ (Pārā. 21; Saṃ. ni. 5.998). Và nếu nó có bản chất cần được đoạn trừ bằng kiến, thì lẽ ra nó phải được nói đến trong phần phân tích về ‘có khi cần được đoạn trừ bằng kiến’, nhưng điều này đã không được nói đến. Có thể có ý kiến rằng: ‘Do vì đã được nói trong các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến như sau: “Tham, sân, si dẫn đến đường ác và các phiền não đồng sanh với chúng”, nên có thể nói rằng tư tương ưng trạo cử được bao gồm trong đó.’ Điều đó không đúng, do vì nó đã được nói là pháp chắc chắn cần được đoạn trừ bằng tu. Điều này đã được nói: ‘Những pháp nào cần được đoạn trừ bằng tu? Tâm sanh tương ưng trạo cử’ (Dha. sa. 1406), do đó, việc không đề cập đến nó trong các pháp cần được đoạn trừ bằng kiến chứng tỏ rằng nó không có khả năng cho quả tái tục. Nhưng chẳng phải trong Phân Tích Vô Ngại Giải – ‘‘යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා, යං යං වා පනාරබ්භ තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා. ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 730-731) – ‘Vào lúc tâm bất thiện sanh khởi, đi kèm với xả, tương ưng với trạo cử, có sắc làm đối tượng… cho đến… có pháp làm đối tượng, hoặc bắt lấy bất cứ đối tượng nào, vào lúc ấy có xúc… cho đến… có sự không tán loạn, những pháp này là bất thiện. Trí tuệ về những pháp này là pháp vô ngại giải, trí tuệ về quả của chúng là nghĩa vô ngại giải’ (Vibha. 730-731) – එවං උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදං උද්ධරිත්වා තස්ස විපාකොපි උද්ධටොති කථමස්ස පටිසන්ධිදානාභාවො සම්පටිච්ඡිතබ්බොති? නායං පටිසන්ධිදානං සන්ධාය උද්ධටො. අථ ඛො පවත්තිවිපාකං සන්ධාය. පට්ඨානෙ පන – Như vậy, sau khi đã nêu lên tâm sanh tương ưng trạo cử, quả của nó cũng được nêu lên, vậy làm sao có thể chấp nhận rằng nó không có khả năng cho quả tái tục? Điều này không được nêu lên với ý nghĩa cho quả tái tục. Mà là với ý nghĩa cho quả trong thời bình nhật. Còn trong bộ Vị Trí – ‘‘සහජාතා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො, නානාක්ඛණිකා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා විපාකානං ඛන්ධානං, කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.8.89) – ‘Tư đồng sanh cần được đoạn trừ bằng kiến là duyên cho các sắc do tâm sanh khởi bằng nghiệp duyên, tư dị thời cần được đoạn trừ bằng kiến là duyên cho các uẩn dị thục và cho các sắc do nghiệp tạo ra bằng nghiệp duyên’ (Paṭṭhā. 2.8.89) – දස්සනෙන පහාතබ්බචෙතනාය එව සහජාතනානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවං උද්ධරිත්වා ‘‘සහජාතා භාවනාය පහාතබ්බා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති [Pg.181] (පට්ඨා. 2.8.89) භාවනාය පහාතබ්බචෙතනාය සහජාතකම්මපච්චයභාවොව උද්ධටො, න පන නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො, න ච නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයං විනා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනං අත්ථි, තස්මා නත්ථි තස්ස සබ්බථාපි පටිසන්ධිදානන්ති. යං පනෙකෙ වදන්ති ‘‘උද්ධච්චචෙතනා උභයවිපාකම්පි න දෙති පට්ඨානෙ නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා’’ති, තං තෙසං මතිමත්තං පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ උද්ධච්චසහගතානම්පි පවත්තිවිපාකස්ස උද්ධටත්තා, පට්ඨානෙ ච පටිසන්ධිවිපාකභාවමෙව සන්ධාය නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. යදි හි පවත්තිවිපාකං සන්ධාය නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො වුච්චෙය්‍ය, තදා පටිසන්ධිවිපාකම්පිස්ස මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති ලබ්භමානස්සපි පවත්තිවිපාකස්ස වසෙන නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො න වුත්තො, තස්මා න සක්කා තස්ස පවත්තිවිපාකං නිවාරෙතුං. තෙනාහ ‘‘පවත්තියං පනා’’ත්‍යාදි. ආචරියබුද්ධමිත්තාදයො පන අත්ථි උද්ධච්චසහගතං භාවනාය පහාතබ්බම්පි. අත්ථි න භාවනාය පහාතබ්බම්පි, තෙසු භාවනාය පහාතබ්බං සෙක්ඛසන්තානප්පවත්තං, ඉතරං පුථුජ්ජනසන්තානප්පවත්තං, ඵලදානඤ්ච පුථුජ්ජනසන්තානප්පවත්තස්සෙව න ඉතරස්සාති එවං උද්ධච්චසහගතං ද්විධා විභජිත්වා එකස්ස උභයවිපාකදානං, එකස්ස සබ්බථාපි විපාකාභාවං වණ්ණෙන්ති. යො පනෙත්ථ තෙසං විනිච්ඡයො, යඤ්ච තස්ස නිරාකරණං, යඤ්ච සබ්බථාපි විපාකාභාවවාදීනං මතපටික්ඛෙපනං ඉධ අවුත්තං, තං සබ්බං පරමත්ථමඤ්ජූසාදීසු, විසෙසතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියා නාම අභිධම්මාවතාරසංවණ්ණනායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. Sau khi đã nêu lên trạng thái làm duyên nghiệp đồng sanh và dị thời chỉ của tư tác cần được đoạn trừ bằng kiến đạo, (trong bộ Paṭṭhāna) chỉ có trạng thái làm duyên nghiệp đồng sanh của tư tác cần được đoạn trừ bằng tu đạo là được nêu lên qua câu: ‘Tư tác đồng sanh cần được đoạn trừ bằng tu đạo là duyên cho các sắc do tâm sanh khởi bằng duyên nghiệp’ (Paṭṭhā. 2.8.89), chứ không phải trạng thái làm duyên nghiệp dị thời. Và không có sự lôi kéo quả tái tục nếu không có duyên nghiệp dị thời, do đó, nó hoàn toàn không cho quả tái tục. Còn điều mà một số người nói rằng: ‘Tư tác phóng dật không cho cả hai loại quả vì trạng thái làm duyên nghiệp dị thời không được nêu lên trong bộ Paṭṭhāna’, đó chỉ là ý kiến riêng của họ, vì trong Phân Tích Vô Ngại Giải, quả trong thời bình nhật của các (tâm) tương ưng với phóng dật cũng đã được nêu lên, và trong bộ Paṭṭhāna, trạng thái làm duyên nghiệp dị thời không được nêu lên là chỉ nhắm đến trạng thái quả tái tục. Vì nếu trạng thái làm duyên nghiệp dị thời được nói đến nhắm đến quả trong thời bình nhật, thì người ta có thể nghĩ rằng nó cũng có quả tái tục. Do đó, trạng thái làm duyên nghiệp dị thời đã không được nói đến theo phương diện quả trong thời bình nhật vốn có thể có được. Vì vậy, không thể ngăn cản quả trong thời bình nhật của nó. Do đó, ngài đã nói: ‘Còn trong thời bình nhật...’ v.v. Tuy nhiên, các vị luận sư như Buddhamitta... cho rằng có loại (tâm) tương ưng phóng dật cần được đoạn trừ bằng tu đạo, và có loại không cần được đoạn trừ bằng tu đạo. Trong đó, loại cần được đoạn trừ bằng tu đạo là loại sanh khởi trong dòng tương tục của bậc hữu học, loại kia là loại sanh khởi trong dòng tương tục của phàm phu. Và sự cho quả chỉ thuộc về loại sanh khởi trong dòng tương tục của phàm phu, không phải loại kia. Như vậy, sau khi phân chia (tâm) tương ưng phóng dật thành hai loại, các vị ấy giải thích rằng một loại cho cả hai loại quả, một loại hoàn toàn không có quả. Bất cứ sự quyết định nào của các vị ấy ở đây, sự bác bỏ nó, và sự phản bác quan điểm của những người chủ trương hoàn toàn không có quả mà không được nói ở đây, tất cả những điều đó nên được hiểu theo cách đã được trình bày trong các sách như Paramatthamañjūsā, và đặc biệt là trong bộ sớ giải Abhidhammāvatāra tên là Abhidhammatthavikāsinī. සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙති සුගතිදුග්ගතිවසෙන සබ්බස්මිම්පි කාමලොකෙ. යථාරහන්ති ද්වාරාරම්මණානුරූපං. අපායෙසුපි යං නාගසුපණ්ණාදීනං මහාසම්පත්තිවිසයං විපාකවිඤ්ඤාණං, යඤ්ච නිරයවාසීනං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරදස්සනාදීසු උප්පජ්ජති විපාකවිඤ්ඤාණං[Pg.182], තං කුසලකම්මස්සෙව ඵලං. න හි අකුසලස්ස ඉට්ඨවිපාකො සම්භවති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං අකුසලස්ස කම්මස්ස ඉට්ඨො කන්තො විපාකො සංවිජ්ජතී’’ති (ම. නි. 3.131; අ. නි. 1.284-286; විභ. 809), තස්මා කුසලකම්මං අපායෙසුපි අහෙතුකවිපාකානි ජනෙති. අඤ්ඤභූමිකස්ස ච කම්මස්ස අඤ්ඤභූමිකවිපාකාභාවතො කාමවිරාගභාවනාය කාමතණ්හාවිසයවිඤ්ඤාණුප්පාදනායොගතො එකන්තසදිසවිපාකත්තා ච මහග්ගතානුත්තරකුසලානං රූපාවචරකම්මෙන අහෙතුකවිපාකුප්පත්තියා අභාවතො රූපලොකෙපි යථාරහං රූපාදිවිසයානි තානි අභිනිප්ඵාදෙතීති වුත්තං ‘‘සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ’’ත්‍යාදි. ‘Trong toàn thể cõi Dục’ có nghĩa là trong toàn thể cõi Dục theo cách thiện thú và ác thú. ‘Tùy theo mức độ thích hợp’ có nghĩa là tương ứng với môn và cảnh. Ngay cả trong các cõi khổ, thức quả nào có đối tượng là tài sản lớn của các loài rồng, chim thần v.v., và thức quả nào sanh khởi nơi chúng sanh địa ngục trong việc thấy Trưởng lão Đại Mục-kiền-liên v.v., đó chính là quả của nghiệp thiện. Vì quả khả ái không thể có từ nghiệp bất thiện. Điều này đã được nói: ‘Này các Tỳ khưu, đây là điều không thể có, là điều không thể xảy ra, rằng quả khả ái, đáng mong mỏi lại hiện hữu từ nghiệp bất thiện’ (ma. ni. 3.131; a. ni. 1.284-286; vibha. 809). Do đó, nghiệp thiện cũng sanh ra các quả vô nhân ngay cả trong các cõi khổ. Và vì nghiệp ở cõi khác không có quả ở cõi khác, vì sự tu tập ly tham cõi Dục không thích hợp để sanh ra thức có đối tượng là ái dục, và vì các thiện nghiệp đáo đại và siêu thế chỉ cho quả hoàn toàn tương tự, do đó không có sự sanh khởi của quả vô nhân do nghiệp Sắc giới, nên (nghiệp ấy) cũng tạo ra các (quả) có đối tượng là sắc v.v. tùy theo mức độ thích hợp ngay cả trong cõi Sắc. Do đó, đã nói rằng ‘trong toàn thể cõi Dục’ v.v. 71. එවං පන විපච්චන්තං කම්මං සොළසකද්වාදසකඅට්ඨකවසෙන තිධා විපච්චතීති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථාපි’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථාපීති එවං විපච්චමානෙපි කුසලකම්මෙ. උක්කට්ඨන්ති කුසලපරිවාරලාභතො, පච්ඡා ආසෙවනප්පවත්තියා වා විසිට්ඨං. යඤ්හි කම්මං අත්තනො පවත්තිකාලෙ පුරිමපච්ඡාභාගප්පවත්තෙහි කුසලකම්මෙහි පරිවාරිතං, පච්ඡා වා ආසෙවනලාභෙන සමුදාචිණ්ණං. තං උක්කට්ඨං. යං පන කරණකාලෙ අකුසලකම්මෙහි පරිවාරිතං, පච්ඡා වා ‘‘දුක්කටමෙතං මයා’’ති විප්පටිසාරුප්පාදනෙන පරිභාවිතං, තං ඔමකන්ති දට්ඨබ්බං. 71. Để chỉ ra rằng nghiệp khi trổ quả như vậy thì trổ quả theo ba cách: mười sáu, mười hai, và tám, nên đã nói ‘trong đó cũng vậy’ v.v. ‘Trong đó cũng vậy’ có nghĩa là trong nghiệp thiện đang trổ quả như vậy. ‘Ưu thắng’ có nghĩa là đặc biệt do được các (tâm) thiện đi kèm, hoặc do sự diễn tiến của sự thuần thục về sau. Nghiệp nào vào lúc diễn tiến của nó được bao quanh bởi các nghiệp thiện diễn tiến ở phần trước và phần sau, hoặc về sau được thực hành nhiều lần do có được sự thuần thục, nghiệp đó là ưu thắng. Còn nghiệp nào vào lúc thực hiện bị bao quanh bởi các nghiệp bất thiện, hoặc về sau bị lấn át bởi sự sanh khởi của hối hận rằng ‘việc này ta đã làm sai’, nghiệp đó nên được hiểu là hạ liệt. පටිසන්ධින්ති එකමෙව පටිසන්ධිං. න හි එකෙන කම්මෙන අනෙකාසු ජාතීසු පටිසන්ධි හොති, පවත්තිවිපාකො පන ජාතිසතෙපි ජාතිසහස්සෙපි හොති. යථාහ ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති (ම. නි. 3.379). යස්මා පනෙත්ථ ඤාණං ජච්චන්ධාදිවිපත්තිනිමිත්තස්ස මොහස්ස, සබ්බාකුසලස්සෙව වා පටිපක්ඛං, තස්මා තංසම්පයුත්තං කම්මං ජච්චන්ධාදිවිපත්තිපච්චයං න හොතීති තිහෙතුකං අතිදුබ්බලම්පි සමානං [Pg.183] දුහෙතුකපටිසන්ධිමෙව ආකඩ්ඪති, නාහෙතුකං. දුහෙතුකඤ්ච කම්මං ඤාණසම්පයොගාභාවතො ඤාණඵලුප්පාදනෙ අසමත්ථං, යථා තං අලොභසම්පයොගාභාවතො අලොභඵලුප්පාදනෙ අසමත්ථං අකුසලකම්මන්ති තං අතිඋක්කට්ඨම්පි සමානං දුහෙතුකමෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති, න තිහෙතුකන්ති වුත්තං ‘‘තිහෙතුකමොමකං දුහෙතුකමුක්කට්ඨඤ්චා’’ත්‍යාදි. ‘Sự tái tục’ có nghĩa là chỉ một sự tái tục duy nhất. Vì không có sự tái tục trong nhiều kiếp sống do một nghiệp duy nhất, nhưng quả trong thời bình nhật thì có thể có trong cả trăm kiếp, cả ngàn kiếp. Như có lời nói: ‘Sau khi bố thí cho loài bàng sanh, vật cúng dường có thể được mong đợi (cho quả) gấp trăm lần’ (ma. ni. 3.379). Bởi vì ở đây, trí tuệ là đối nghịch với si, vốn là dấu hiệu của sự bất hạnh như mù từ khi sanh v.v., hoặc đối nghịch với tất cả các pháp bất thiện, do đó nghiệp tương ưng với trí tuệ đó không phải là duyên cho sự bất hạnh như mù từ khi sanh v.v. Vì vậy, (nghiệp) tam nhân dù rất yếu cũng chỉ lôi kéo sự tái tục nhị nhân, chứ không phải (sự tái tục) vô nhân. Và nghiệp nhị nhân, do không tương ưng với trí tuệ, nên không có khả năng sanh ra quả có trí tuệ, cũng như nghiệp bất thiện không có khả năng sanh ra quả vô tham do không tương ưng với vô tham. Do đó, nó dù rất ưu thắng cũng chỉ lôi kéo sự tái tục nhị nhân, chứ không phải (sự tái tục) tam nhân. Vì vậy, đã nói rằng ‘(nghiệp) tam nhân hạ liệt và (nghiệp) nhị nhân ưu thắng...’ v.v. එත්ථ සියා – යථා පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණසම්පයුත්තෙ අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති (පටි. ම. 1.231) කුසලස්ස කම්මස්ස ජවනක්ඛණෙ තිණ්ණං, නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං, පටිසන්ධික්ඛණෙ තිණ්ණඤ්ච හෙතූනං වසෙන අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා ඤාණසම්පයුත්තූපපත්ති, තථා ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති (පටි. ම. 1.233) ජවනක්ඛණෙ ද්වින්නං, නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං, පටිසන්ධික්ඛණෙ ද්වින්නඤ්ච හෙතූනං වසෙන ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා ඤාණවිප්පයුත්තූපපත්ති වුත්තා, එවං ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති තිහෙතුකකම්මෙන දුහෙතුකපටිසන්ධියා අවුත්තත්තා නත්ථි තිහෙතුකස්ස දුහෙතුකපටිසන්ධිආකඩ්ඪනන්ති? නයිදමෙවං දුහෙතුකොමකකම්මෙන අහෙතුකපටිසන්ධියා විය තිහෙතුකොමකකම්මෙන සාමත්ථියානුරූපතො දුහෙතුකපටිසන්ධියාව දාතබ්බත්තා, කම්මසරික්ඛකවිපාකදස්සත්ථං පන මහාථෙරෙන සාවසෙසො පාඨො කතො. ඉතරථා ‘‘චතුන්නං හෙතූනං පච්චයා’’ති වචනාභාවතො දුහෙතුකකම්මෙන අහෙතුකූපපත්තියාපිඅභාවො ආපජ්ජති, තස්මා යථා සුගතියං ජච්චන්ධබධිරාදිවිපත්තියා අහෙතුකූපපත්තිං වජ්ජෙත්වා ගතිසම්පත්තියා සහෙතුකූපපත්තිදස්සනත්ථං දුහෙතුකූපපත්ති එව උද්ධටා, න අහෙතුකූපපත්ති, එවං කම්මසරික්ඛකවිපාකදස්සනත්ථං තිහෙතුකකම්මෙන [Pg.184] තිහෙතුකූපපත්ති එව උද්ධටා, න දුහෙතුකූපපත්ති, න පන අලබ්භනතොති දට්ඨබ්බං. Ở đây có thể có (vấn nạn) – Giống như trong bộ Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga) có nói: ‘Sự tái sanh tương ưng trí trong thiện thú là do duyên của tám nhân’ (Paṭi. ma. 1.231), sự tái sanh tương ưng trí là do duyên của tám nhân theo cách có ba nhân trong sát-na tốc hành của nghiệp thiện, hai nhân trong sát-na ưa thích, và ba nhân trong sát-na tục sinh; cũng vậy, có nói: ‘Sự tái sanh bất tương ưng trí trong thiện thú là do duyên của sáu nhân’ (Paṭi. ma. 1.233), sự tái sanh bất tương ưng trí do duyên của sáu nhân đã được nói đến, theo cách có hai nhân trong sát-na tốc hành, hai nhân trong sát-na ưa thích, và hai nhân trong sát-na tục sinh. Như vậy, vì câu ‘sự tái sanh bất tương ưng trí trong thiện thú là do duyên của bảy nhân’ không được nói đến do sự tục sinh nhị nhân bởi nghiệp tam nhân, nên không có việc nghiệp tam nhân lôi kéo sự tục sinh nhị nhân, (phải chăng)? Không phải như vậy, vì giống như sự tục sinh vô nhân do nghiệp nhị nhân hạ liệt, sự tục sinh nhị nhân phải được cho bởi nghiệp tam nhân hạ liệt tương ứng với khả năng của nó. Tuy nhiên, để chỉ ra quả tương xứng với nghiệp, vị Đại Trưởng lão đã trình bày bài kinh một cách còn bỏ sót. Nếu không, vì không có lời nói ‘do duyên của bốn nhân’, nên sẽ dẫn đến việc không có cả sự tái sanh vô nhân do nghiệp nhị nhân. Do đó, giống như trong thiện thú, để chỉ ra sự tái sanh hữu nhân trong thiện thú, bằng cách loại trừ sự tái sanh vô nhân với các khiếm khuyết như mù, điếc bẩm sinh, v.v., chỉ có sự tái sanh nhị nhân được nêu lên, chứ không phải sự tái sanh vô nhân. Cũng vậy, để chỉ ra quả tương xứng với nghiệp, chỉ có sự tái sanh tam nhân do nghiệp tam nhân được nêu lên, chứ không phải sự tái sanh nhị nhân. Nhưng nên hiểu rằng không phải là không thể có được. 74. එවං එකාය චෙතනාය සොළස විපාකානි එත්ථෙව ද්වාදසකමග්ගො අහෙතුකට්ඨකම්පීති පවත්තස්ස තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදස්ස වසෙන විපාකප්පවත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි එකාය චෙතනාය ද්වාදස විපාකානි එත්ථෙව දසකමග්ගො අහෙතුකට්ඨකම්පීති ආගතස්ස මොරවාපීවාසීමහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරවාදස්සපි වසෙන දස්සෙතුං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරවිපාකානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යථා මුඛෙ චලිතෙ ආදාසතලෙ මුඛනිමිත්තං චලති, එවං අසඞ්ඛාරකුසලස්ස අසඞ්ඛාරවිපාකොව හොති, න සසඞ්ඛාරොති එවං ආගමනතොව සඞ්ඛාරභෙදොති අයමෙත්ථාධිප්පායො. යස්මා පන විපාකස්ස සඞ්ඛාරභෙදො පච්චයවසෙන ඉච්ඡිතො, න කම්මවසෙන, තස්මා එස කෙචිවාදො කතො. 74. Như vậy, sau khi đã chỉ ra sự diễn tiến của quả theo quan điểm của Trưởng lão Tipiṭakacūḷanāga, người chủ trương rằng ‘một tư có mười sáu quả, ở đây có mười hai loại (quả Dục giới), và tám loại vô nhân’, bây giờ để chỉ ra (quan điểm) theo Trưởng lão Mahādhammarakkhita ở Morāvāpī, người chủ trương rằng ‘một tư có mười hai quả, ở đây có mười loại (quả Dục giới), và tám loại vô nhân’, (câu) ‘quả vô hành, quả hữu hành’ v.v... đã được nói. Giống như khi mặt chuyển động, hình ảnh của mặt trong gương cũng chuyển động, cũng vậy, nghiệp thiện vô hành chỉ có quả vô hành, không có quả hữu hành. Như vậy, chủ ý ở đây là sự phân biệt về hành (saṅkhāra) chỉ do truyền thống (āgamana). Tuy nhiên, vì sự phân biệt về hành của quả được mong muốn theo phương diện duyên, chứ không phải theo phương diện nghiệp, do đó, đây được gọi là quan điểm của một số vị. තෙසන්ති තෙසං එවංවාදීනං. යථාක්කමන්ති තිහෙතුකුක්කට්ඨාදීනං අනුක්කමෙන. ද්වාදස විපාකානීති තිහෙතුකුක්කට්ඨඅසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකකම්මස්ස වසෙන යථාක්කමං සසඞ්ඛාරිකචතුක්කවජ්ජිතානි, අසඞ්ඛාරිකචතුක්කවජ්ජිතානි ච ද්වාදස විපාකානි, තථා තිහෙතුකොමකස්ස, දුහෙතුකුක්කට්ඨස්ස ච කම්මස්ස වසෙන දුහෙතුකසසඞ්ඛාරද්වයවජ්ජිතානි, දුහෙතුකාසඞ්ඛාරද්වයවජ්ජිතානි ච දස විපාකානි, දුහෙතුකොමකස්ස වසෙන දුහෙතුකද්වයවජ්ජිතානි ච අට්ඨ විපාකානි යථාවුත්තස්ස ‘‘තිහෙතුකමුක්කට්ඨ’’න්ත්‍යාදිනා වුත්තනයස්ස අනුසාරෙන අනුස්සරණෙන යථාසම්භවං තස්ස තස්ස සම්භවානුරූපතො උද්දිසෙ. ‘Của họ’ nghĩa là của những người có quan điểm như vậy. ‘Theo thứ tự’ nghĩa là theo thứ tự của nghiệp tam nhân thượng hạng, v.v... ‘Mười hai quả’ có nghĩa là: do nghiệp tam nhân thượng hạng vô hành và hữu hành, theo thứ tự có mười hai quả, loại trừ bốn quả hữu hành và loại trừ bốn quả vô hành; cũng vậy, do nghiệp tam nhân hạ liệt và nghiệp nhị nhân thượng hạng, có mười quả, loại trừ hai quả nhị nhân hữu hành và loại trừ hai quả nhị nhân vô hành; do nghiệp nhị nhân hạ liệt, có tám quả, loại trừ hai quả nhị nhân. Nên chỉ ra tùy theo khả năng tương ứng của từng loại, bằng cách hồi tưởng theo phương pháp đã được nói đến như đã được đề cập ‘nghiệp tam nhân thượng hạng’ v.v... 75. පරිතො අත්තං ඛණ්ඩිතං විය අප්පානුභාවන්ති පරිත්තං. පකට්ඨභාවං නීතන්ති පණීතං, උභින්නං මජ්ඣෙ භවං මජ්ඣිමං. තත්ථ ‘‘පටිලද්ධමත්තං [Pg.185] අනාසෙවිතං පරිත්ත’’න්ති අවිසෙසතොව අට්ඨකථායං වුත්තං, තථා ‘‘නාතිසුභාවිතං අපරිපුණ්ණවසීභාවං මජ්ඣිමං. අතිවිය සුභාවිතං පන සබ්බසො පරිපුණ්ණවසීභාවං පණීත’’න්ති. ආචරියෙන පනෙත්ථ පරිත්තම්පි ඊසකං ලද්ධාසෙවනමෙවාධිප්පෙතන්ති දිස්සති. තථා හානෙන නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ – 75. ‘Paritta’ (hạ liệt) là có oai lực nhỏ, giống như bị cắt xén xung quanh. ‘Paṇīta’ (cao quý) là được đưa đến trạng thái ưu việt, ‘majjhima’ (trung bình) là cái ở giữa cả hai. Về điều này, trong Chú giải đã nói một cách không phân biệt rằng: ‘Paritta là chỉ mới đạt được, chưa được thực hành thuần thục’; cũng vậy, ‘Majjhima là chưa được tu tập kỹ lưỡng, chưa hoàn toàn thuần thục. Còn Paṇīta là đã được tu tập rất kỹ lưỡng, hoàn toàn thuần thục về mọi mặt’. Ở đây, dường như vị Thầy cũng có ý muốn nói rằng ‘paritta’ là đã có được sự thực hành thuần thục một chút. Thật vậy, ngài đã nói trong tác phẩm Nāmarūpapariccheda – ‘‘සමානාසෙවනෙ ලද්ධෙ, විජ්ජමානෙ මහබ්බලෙ; අලද්ධා තාදිසං හෙතුං, අභිඤ්ඤා න විපච්චතී’’ති. (නාම. පරි. 474); ‘Khi sự thực hành thuần thục tương đương được đạt đến, và có sức mạnh lớn lao hiện hữu; khi không có được nhân duyên như vậy, thắng trí không thể trổ quả.’ (Nāma. pari. 474); සමානභූමිකතොව ආසෙවනලාභෙන බලවභාවතො මහග්ගතධම්මානං විපාකදානං වත්වා තදභාවතො අභිඤ්ඤාය අවිපච්චනං වුත්තං. හීනෙහි ඡන්දචිත්තවීරියවීමංසාහි නිබ්බත්තිතං වා පරිත්තං. මජ්ඣිමෙහි ඡන්දාදීහි මජ්ඣිමං. පණීතෙහි පණීතන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන. Sau khi nói về việc cho quả của các pháp đáo đại do có được sự thực hành thuần thục và có sức mạnh ngay trong cùng một cõi, việc không trổ quả của thắng trí do không có điều đó đã được nói đến. Hoặc, ‘paritta’ là cái được tạo ra bởi dục, tâm, cần, và thẩm kém cỏi. ‘Majjhima’ là (cái được tạo ra) bởi dục, v.v... ở mức trung bình. ‘Paṇīta’ là (cái được tạo ra) bởi (dục, v.v...) ở mức cao quý. Thôi, không cần phải nói dài dòng nữa. 84. පඤ්චමජ්ඣානං භාවෙත්වාති අභිඤ්ඤාභාවං අසම්පත්තං පඤ්චමජ්ඣානං තිවිධම්පි භාවෙත්වා. අභිඤ්ඤාභාවප්පත්තස්ස පන අවිපාකභාවො ‘‘අලද්ධා තාදිස’’න්ත්‍යාදිනා (නාම. පරි. 474) ආචරියෙන සාධිතො. මූලටීකාකාරාදයො පන අඤ්ඤථාපි තං සාධෙන්ති. තං පන සඞ්ඛෙපතො, තත්ථ තත්ථ විත්ථාරතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං. සඤ්ඤාවිරාගං භාවෙත්වාති ‘‘සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො’’ත්‍යාදිනා, ‘‘ධී චිත්තං ධිබ්බතං චිත්ත’’න්ත්‍යාදිනා වා නයෙන අරූපප්පවත්තියා ආදීනවදස්සනෙන තදභාවෙ ච පණීතභාවසන්නිට්ඨානෙන වායොකසිණෙ කෙසඤ්චි මතෙන පරිච්ඡින්නාකාසකසිණෙ වා භාවනාබලෙන තෙන පටිලභිතබ්බභාවෙ අරූපස්ස අනිබ්බත්තිසභාවාපාදනවසෙන අරූපවිරාගභාවනං භාවෙත්වා අඤ්ඤසත්තෙසු උප්පජ්ජන්ති කම්මකිරියවාදිනො තිත්ථියා එවාත්‍යධිප්පායො[Pg.186]. තෙ පන යෙන ඉරියාපථෙන ඉධ මරන්ති. තෙනෙව තත්ථ නිබ්බත්තන්තීති දට්ඨබ්බං. 84. Sau khi đã tu tập đệ ngũ thiền có nghĩa là sau khi đã tu tập cả ba loại đệ ngũ thiền chưa đạt đến trạng thái thắng trí. Còn đối với (thiền) đã đạt đến trạng thái thắng trí, việc không có quả đã được vị thầy chứng minh bằng câu ‘aladdhā tādisa’ v.v... (nāma. pari. 474). Tuy nhiên, các vị như tác giả Mūlaṭīkā lại chứng minh điều đó theo cách khác. Điều đó nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày một cách tóm tắt và chi tiết ở những chỗ tương ứng trong Abhidhammatthavikāsinī. Sau khi đã tu tập sự ly tham đối với tưởng có nghĩa là sau khi đã tu tập sự ly tham đối với vô sắc bằng cách thấy sự nguy hại trong sự khởi lên của cõi vô sắc theo phương pháp ‘tưởng là bệnh, tưởng là ung nhọt’ v.v..., hoặc theo phương pháp ‘trí tuệ là tâm, tâm được ban phước trí tuệ’ v.v..., và bằng cách xác quyết trạng thái vi diệu trong sự vắng mặt của nó, hoặc bằng năng lực tu tập đề mục biến xứ gió, hoặc theo quan điểm của một số người là đề mục biến xứ hư không có giới hạn, bằng cách dẫn đến trạng thái không sinh khởi của vô sắc trong trường hợp nó có thể đạt được nhờ năng lực đó, (khi ấy) các ngoại đạo thuộc nghiệp tác kiến (kammakiriyavādino) sanh vào trong các chúng sanh khác (tức là vô tưởng), đó là ý nghĩa. Cần phải hiểu rằng, họ chết ở đây trong oai nghi nào thì họ tái sanh ở đó trong chính oai nghi ấy. 86. අනාගාමිනො පන සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්තීති අනාගාමිනොයෙව අරියා පුථුජ්ජනාදිකාලෙ, පච්ඡාපි වා පඤ්චමජ්ඣානං තිවිධම්පි භාවෙත්වා සද්ධාදිඉන්ද්‍රියවෙමත්තතානුක්කමෙන පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්ති. 86. Còn các vị Bất Lai sanh vào cõi Tịnh Cư có nghĩa là chỉ có các bậc Thánh Bất Lai, vào thời còn là phàm phu hoặc sau đó, sau khi đã tu tập cả ba loại đệ ngũ thiền, theo thứ tự sự khác biệt của các quyền như tín quyền v.v..., sanh vào năm cõi Tịnh Cư. 87. යථාක්කමං භාවෙත්වා යථාක්කමං ආරුප්පෙසු උප්පජ්ජන්තීති යොජනා යථාක්කමන්ති ච පඨමාරුප්පාදිඅනුක්කමෙන. සබ්බම්පි චෙතං තස්ස තස්සෙව ඣානස්ස ආවෙණිකභූමිවසෙන වුත්තං. නිකන්තියා පන සති පුථුජ්ජනාදයො යථාලද්ධජ්ඣානස්ස භූමිභූතෙසු සුද්ධාවාසවජ්ජිතෙසු යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්ති, තථා කාමභවෙපි කාමාවචරකම්මබලෙන. ‘ඉජ්ඣති, භික්ඛවෙ, සීලවතො චෙතොපණිධි විසුද්ධත්තා’ති (අ. නි. 8.35) හි වුත්තං. අනාගාමිනො පන කාමරාගස්ස සබ්බසො පහීනත්තා කාමභවෙසු නිකන්තිං න උප්පාදෙන්තීති කාමලොකවජ්ජිතෙ යථාලද්ධජ්ඣානභූමිභූතෙ යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්ති. සුද්ධාවාසෙසු හි අනාගාමිනොයෙව නිබ්බත්තන්තීති නියමො අත්ථි. තෙ පන අඤ්ඤත්ථ න නිබ්බත්තන්තීති නියමො නත්ථි. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ආචරියෙන – 87. Sự liên kết là ‘sau khi đã tu tập theo thứ tự, sanh vào các cõi vô sắc theo thứ tự’. Và ‘theo thứ tự’ có nghĩa là theo trình tự của thiền vô sắc thứ nhất v.v... Tất cả điều này được nói dựa trên cõi riêng biệt của chính thiền ấy. Tuy nhiên, khi có sự ái luyến, các vị phàm phu v.v... tái sanh vào bất cứ nơi nào trong các cõi thuộc về thiền mà họ đã chứng đắc, ngoại trừ các cõi Tịnh Cư; tương tự như vậy, (họ tái sanh) trong cõi dục do năng lực của nghiệp cõi dục. Vì đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, tâm nguyện của người có giới được thành tựu do sự trong sạch’ (a. ni. 8.35). Còn các vị Bất Lai, do đã hoàn toàn đoạn trừ dục ái, không khởi lên sự ái luyến trong các cõi dục, nên tái sanh vào bất cứ nơi nào trong các cõi thuộc về thiền mà họ đã chứng đắc, ngoại trừ thế giới dục. Vì có quy luật rằng chỉ có các vị Bất Lai mới tái sanh trong các cõi Tịnh Cư. Nhưng không có quy luật rằng họ không tái sanh ở nơi khác. Do vậy, vị thầy đã nói rằng – ‘‘සුද්ධාවාසෙස්වනාගාමි-පුග්ගලාවොපපජ්ජරෙ; කාමධාතුම්හි ජායන්ති, අනාගාමිවිවජ්ජිතා’’ති. (පරම. වි. 205); ‘Chỉ các bậc Bất Lai mới sanh vào cõi Tịnh Cư; những người không phải Bất Lai thì sanh trong cõi Dục.’ (parama. vi. 205); සුක්ඛවිපස්සකාපි පනෙතෙ මරණකාලෙ එකන්තෙනෙව සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙන්ති සමාධිම්හි පරිපූරකාරීභාවතොති දට්ඨබ්බං. ‘‘ඉත්ථියොපි පන අරියා වා අනරියා වා අට්ඨසමාපත්තිලාභිනියො බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසුයෙව නිබ්බත්තන්තී’’ති අට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 809; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.279 ආදයො; ම. නි. අට්ඨ. 3.130) වුත්තං. අපිචෙත්ථ වෙහප්ඵලඅකනිට්ඨචතුත්ථාරුප්පභවානං සෙට්ඨභවභාවතො [Pg.187] තත්ථ නිබ්බත්තා අරියා අඤ්ඤත්ථ නුප්පජ්ජන්ති, තථා අවසෙසෙසු උපරූපරි බ්‍රහ්මලොකෙසු නිබ්බත්තා හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමෙසු. වුත්තඤ්හෙතං ආචරියෙන – Cần phải hiểu rằng, các vị tu thuần quán này vào lúc lâm chung chắc chắn tạo ra sự nhập định vì họ là những người hoàn thiện định. Và trong Chú giải đã nói rằng: ‘Còn các người nữ, dù là bậc Thánh hay không phải Thánh, nếu là người đắc tám thiền chứng, thì chỉ tái sanh trong cõi Phạm Chúng thiên’. Hơn nữa, ở đây, do các cõi Quảng Quả, Sắc Cứu Cánh và cõi Vô sắc thứ tư là những cõi cao nhất, nên các bậc Thánh đã sanh ở đó không sanh lại ở nơi khác; tương tự như vậy, những vị đã sanh ở các cõi Phạm thiên cao hơn và cao hơn nữa trong số các cõi còn lại, thì không sanh lại ở các cõi thấp hơn và thấp hơn nữa. Điều này đã được vị thầy nói rằng – ‘‘වෙහප්ඵලෙ අකනිට්ඨෙ, භවග්ගෙ ච පතිට්ඨිතා; න පුනාඤ්ඤත්ථ ජායන්ති, සබ්බෙ අරියපුග්ගලා; බ්‍රහ්මලොකගතා හෙට්ඨා, අරියා නොපපජ්ජරෙ’’ති. (නාම. පරි. 452-453); ‘Tất cả các bậc Thánh đã an trú trong cõi Quảng Quả, Sắc Cứu Cánh và Hữu Đảnh, thì không sanh lại ở nơi nào khác; các bậc Thánh đã đến cõi Phạm thiên thì không tái sanh ở cõi thấp hơn.’ (nāma. pari. 452-453); කම්මචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về bốn loại nghiệp đã kết thúc. චුතිපටිසන්ධික්කමවණ්ණනා Giải về tiến trình tử và tục sinh 89. ‘‘ආයුක්ඛයෙනා’’ත්‍යාදීසු සතිපි කම්මානුභාවෙ තංතංගතීසු යථාපරිච්ඡින්නස්ස ආයුනො පරික්ඛයෙන මරණං ආයුක්ඛයමරණං. සතිපි තත්ථ තත්ථ පරිච්ඡින්නායුසෙසෙ ගතිකාලාදිපච්චයසාමග්ගියඤ්ච තංතංභවසාධකස්ස කම්මුනො පරිනිට්ඨිතවිපාකත්තා මරණං කම්මක්ඛයමරණං. ආයුකම්මානං සමකමෙව පරික්ඛීණත්තා මරණං උභයක්ඛයමරණං. සතිපි තස්මිං දුවිමෙ පුරිමභවසිද්ධස්ස කස්සචි උපච්ඡෙදකකම්මුනො බලෙන සත්ථහරණාදීහි උපක්කමෙහි උපච්ඡිජ්ජමානසන්තානානං, ගුණමහන්තෙසු වා කතෙන කෙනචි උපක්කමෙන ආයූහිතඋපච්ඡෙදකකම්මුනා පටිබාහිතසාමත්ථියස්ස කම්මස්ස තංතංඅත්තභාවප්පවත්තනෙ අසමත්ථභාවතො දුසිමාරකලාබුරාජාදීනං විය තඞ්ඛණෙයෙව ඨානාචාවනවසෙන පවත්තමරණං උපච්ඡෙදකමරණං නාම. ඉදං පන නෙරයිකානං උත්තරකුරුවාසීනං කෙසඤ්චි දෙවානඤ්ච න හොති. තෙනාහු – 89. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Āyukkhayena’ (Do hết tuổi thọ), cái chết do sự cạn kiệt tuổi thọ đã được quy định trong các cõi tương ứng, mặc dù vẫn còn năng lực của nghiệp, được gọi là cái chết do hết tuổi thọ (āyukkhayamaraṇaṃ). Cái chết do nghiệp tạo ra kiếp sống ấy đã cho quả xong, mặc dù vẫn còn tuổi thọ đã được quy định ở các nơi ấy và sự hội đủ của các duyên như thời gian của cõi v.v..., được gọi là cái chết do hết nghiệp (kammakkhayamaraṇaṃ). Cái chết do cả tuổi thọ và nghiệp cùng lúc cạn kiệt được gọi là cái chết do hết cả hai (ubhayakkhayamaraṇaṃ). Cái chết xảy ra do năng lực của một nghiệp hủy diệt nào đó đã được tạo trong kiếp trước, đối với những chúng sanh có dòng sinh mệnh bị cắt đứt bởi các phương tiện như bị vũ khí sát hại v.v..., mặc dù cả hai (tuổi thọ và nghiệp) vẫn còn; hoặc đối với những người như ác ma Dusi, vua Kalābu v.v..., do nghiệp (sanh) của họ bị năng lực của nghiệp hủy diệt được tạo ra bởi một hành động nào đó đối với những bậc có đức hạnh lớn lao áp đảo, khiến nó không còn khả năng duy trì thân mạng ấy nữa, nên họ bị rơi khỏi vị trí ngay trong khoảnh khắc ấy, được gọi là cái chết do nghiệp hủy diệt (upacchedakamaraṇaṃ). Tuy nhiên, cái chết này không xảy ra đối với các chúng sanh địa ngục, cư dân của xứ Uttarakuru, và một số chư thiên. Do đó, các ngài đã nói – ‘‘උපක්කමෙන වා කෙසඤ්චුපච්ඡෙදකකම්මුනා’’ති. (ස. ස. 62); ‘Hoặc đối với một số người, (cái chết xảy ra) do phương tiện của nghiệp hủy diệt.’ (sa. sa. 62); මරණස්ස උප්පත්ති පවත්ති මරණුප්පත්ති. Sự sanh khởi, sự diễn tiến của cái chết là maraṇuppatti (sự sanh khởi của cái chết). 90. මරණකාලෙති [Pg.188] මරණාසන්නකාලෙ. යථාරහන්ති තංතංගතීසු උප්පජ්ජනකසත්තානුරූපං, කත්ථචි පන අනුප්පජ්ජමානස්ස ඛීණාසවස්ස යථොපට්ඨිතං නාමරූපධම්මාදිකමෙව චුතිපරියොසානානං ගොචරභාවං ගච්ඡති, න කම්මකම්මනිමිත්තාදයො. උපලද්ධපුබ්බන්ති චෙතියදස්සනාදිවසෙන පුබ්බෙ උපලද්ධං. උපකරණභූතන්ති පුප්ඵාදිවසෙන උපකරණභූතං. උපලභිතබ්බන්ති අනුභවිතබ්බං. උපභොගභූතන්ති අච්ඡරාවිමානකප්පරුක්ඛනිරයග්ගිආදිකං උපභුඤ්ජිතබ්බං. අච්ඡරාවිමානකප්පරුක්ඛමාතුකුච්ඡිආදිගතං හි රූපායතනං සුගතිනිමිත්තං. නිරයග්ගිනිරයපාලාදිගතං දුග්ගතිනිමිත්තං. ගතියා නිමිත්තං ගතිනිමිත්තං. 90. Maraṇakāleti (vào lúc chết) có nghĩa là maraṇāsannakāle (vào lúc cận tử). Yathārahaṃ (tùy theo thích ứng) có nghĩa là tương ứng với chúng sanh sẽ sanh vào trong các cõi ấy. Tuy nhiên, đối với bậc lậu tận không còn tái sanh ở đâu nữa, chỉ có các pháp danh sắc v.v... đã hiện khởi như thế nào thì trở thành đối tượng của (các tâm) cho đến lúc chết, chứ không phải là nghiệp, nghiệp tướng v.v... Upaladdhapubbaṃ (đã từng chứng đắc) có nghĩa là đã chứng đắc trước đây do việc thấy bảo tháp v.v... Upakaraṇabhūtaṃ (đã trở thành vật dụng) có nghĩa là đã trở thành vật dụng do (dâng cúng) hoa v.v... Upalabbitabbaṃ (sẽ được lãnh thọ) có nghĩa là sẽ được kinh nghiệm. Upabhogabhūtaṃ (đã trở thành vật thọ hưởng) có nghĩa là sẽ được thọ hưởng thiên nữ, lâu đài, cây như ý, lửa địa ngục v.v... Quả vậy, sắc xứ thuộc về thiên nữ, lâu đài, cây như ý, bụng mẹ v.v... là tướng của thiện thú. (Sắc xứ) thuộc về lửa địa ngục, lính canh địa ngục v.v... là tướng của ác thú. Gatiyā nimittaṃ (tướng của cõi đi đến) là gatinimittaṃ (thú tướng). කම්මබලෙනාති පටිසන්ධිනිබ්බත්තකස්ස කුසලාකුසලකම්මස්ස ආනුභාවෙන. ඡන්නං ද්වාරානන්ති වක්ඛමානනයෙන යථාසම්භවං ඡන්නං උපපත්තිද්වාරානං, යදි කුසලකම්මං විපච්චති, තදා පරිසුද්ධං කුසලචිත්තං පවත්තති, අථ අකුසලකම්මං, තදා උපක්කිලිට්ඨං අකුසලචිත්තන්ති ආහ ‘‘විපච්චමානක…පෙ… කිලිට්ඨං වා’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘නිමිත්තස්සාදගධිතං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨති, අනුබ්‍යඤ්ජනස්සාදගධිතං වා, තස්මිං චෙ සමයෙ කාලං කරොති, ඨානමෙතං විජ්ජති, යං ද්වින්නං ගතීනං අඤ්ඤතරං ගතිං උපපජ්ජෙය්‍ය නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා’’ති (සං. නි. 4.235). තත්ථොණතං වාති තස්මිං උපපජ්ජිතබ්බභවෙ ඔණතං විය, තත්ථොණතං එවාති වා පදච්ඡෙදො. ‘‘බාහුල්ලෙනා’’ති එත්ථ අධිප්පායො ‘‘යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. අථ වා ‘‘යථාරහ’’න්ති ඉමිනාව සො සක්කා සඞ්ගහෙතුන්ති ‘‘බාහුල්ලෙනා’’ති ඉමිනා සහසා ඔච්ඡිජ්ජමානජීවිතානං සණිකං මරන්තානං විය න අභික්ඛණමෙවාති දීපිතන්ති විඤ්ඤායති. අභිනවකරණවසෙනාති තඞ්ඛණෙ කරියමානං විය අත්තානං අභිනවකරණවසෙන. Kammabalena (do năng lực của nghiệp) có nghĩa là do oai lực của nghiệp thiện và bất thiện tạo ra sự tái sanh. Channaṃ dvārānaṃ (của sáu môn) có nghĩa là của sáu môn sanh khởi tùy theo khả năng theo phương cách sẽ được nói đến. Nếu nghiệp thiện cho quả, khi ấy tâm thiện trong sạch diễn tiến; còn nếu nghiệp bất thiện (cho quả), khi ấy tâm bất thiện ô nhiễm (diễn tiến), nên ngài đã nói: “vipaccamānaka…pe… kiliṭṭhaṃ vā (tùy theo nghiệp đang cho quả... hoặc ô nhiễm)”. Do đó, Đức Thế Tôn đã dạy: “Này các Tỳ khưu, thức đứng lại, đứng lại do tham đắm vị ngọt của tướng, hoặc tham đắm vị ngọt của tướng phụ. Nếu vào lúc ấy mệnh chung, trường hợp này có thể xảy ra, là người ấy sẽ sanh vào một trong hai cõi, hoặc địa ngục hoặc bàng sanh.” (S. iv. 235). Tatthoṇataṃ vā (hoặc hướng về đó) có nghĩa là giống như hướng về kiếp sống sẽ sanh vào đó; hoặc có thể tách từ là tatthoṇataṃ eva (chỉ hướng về đó). Ở đây, ý nghĩa của “bāhullena (phần lớn)” nên được hiểu theo phương cách đã được nói trong câu “yebhuyyena bhavantare (phần nhiều trong kiếp sống khác)”. Hoặc là, vì ý nghĩa ấy có thể được bao gồm bởi chính từ “yathārahaṃ (tùy theo thích ứng)”, nên được biết rằng từ “bāhullena (phần lớn)” chỉ ra rằng (điều này) không xảy ra thường xuyên đối với những người có mạng sống bị cắt đứt đột ngột như đối với những người chết từ từ. Abhinavakaraṇavasena (do việc làm mới) có nghĩa là do việc tự mình làm mới giống như đang được thực hiện vào khoảnh khắc đó. 91. පච්චාසන්නමරණස්සාති [Pg.189] එකවීථිප්පමාණායුකවසෙන, තතො වා කිඤ්චි අධිකායුකවසෙන සමාසන්නමරණස්ස. වීථිචිත්තාවසානෙති තදාරම්මණපරියොසානානං, ජවනපරියොසානානං වා වීථිචිත්තානං අවසානෙ. තත්ථ ‘‘කාමභවතො චවිත්වා තත්ථෙව උප්පජ්ජමානානං තදාරම්මණපරියොසානානි, සෙසානං ජවනපරියොසානානී’’ති ධම්මානුසාරණියං වුත්තං. භවඞ්ගක්ඛයෙවාති යදි එකජවනවීථිතො අධිකතරායුසෙසො සියා, තදා භවඞ්ගාවසානෙ වා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. අථ එකචිත්තක්ඛණායුසෙසො සියා, තදා වීථිචිත්තාවසානෙ, තඤ්ච අතීතකම්මාදිවිසයමෙව. ‘‘තස්සානන්තරමෙවා’’ති ඉමිනා අන්තරාභවවාදිමතං පටික්ඛිපති. 91. Paccāsannamaraṇassa (của người gần chết) có nghĩa là của người có cái chết rất gần, do tuổi thọ chỉ còn bằng một lộ trình tâm, hoặc do tuổi thọ nhiều hơn một chút so với đó. Vīthicittāvasāne (vào lúc cuối của lộ trình tâm) có nghĩa là vào lúc cuối của các lộ trình tâm kết thúc bằng tâm Na-cảnh hoặc kết thúc bằng tâm tốc hành. Về điều này, trong sách Dhammānusāraṇī có nói: “Đối với những người chết từ cõi Dục và sanh lại ngay trong cõi ấy, (lộ trình tâm) kết thúc bằng tâm Na-cảnh; đối với những người còn lại, (lộ trình tâm) kết thúc bằng tâm tốc hành.” Bhavaṅgakkhaye (vào lúc kiếp sống hữu phần chấm dứt) có nghĩa là nếu tuổi thọ còn lại nhiều hơn một lộ trình tốc hành, khi ấy (tâm tái sanh) sanh lên rồi diệt vào lúc cuối của tâm hữu phần. Còn nếu tuổi thọ chỉ còn một sát-na tâm, khi ấy (tâm tái sanh sanh lên) vào lúc cuối của lộ trình tâm, và nó chỉ có đối tượng là nghiệp quá khứ v.v... Bằng câu “tassānantaram eva (ngay sau đó)”, ngài bác bỏ quan điểm của những người chủ trương có thân trung ấm. යථාරහන්ති කම්මකරණකාලස්ස, විපාකදානකාලස්ස ච අනුරූපවසෙන. අථ වා විපච්චමානකකම්මානුරූපං අනුසයවසෙන, ජවනසහජාතවසෙන වා පවත්තිඅනුරූපතොත්‍යත්ථො. නනු ච ‘‘අවිජ්ජානුසයපරික්ඛිත්තෙනා’’ත්‍යාදි වුත්තං. ජවනසහජාතානඤ්ච කථං අනුසයභාවොති? නායං දොසො අනුසයසදිසතාය තාසම්පි අනුසයවොහාරභාවතො. ඉතරථා අකුසලකම්මසහජාතානං භවතණ්හාසහජාතානං වා චුතිආසන්නජවනසහජාතානඤ්ච සඞ්ගහො න සියා. අවිජ්ජාව අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයනතො පවත්තනතො අනුසයො, තෙන පරික්ඛිත්තෙන පරිවාරිතෙන. තණ්හානුසයොව මූලං පධානං සහකාරීකාරණභූතං ඉමස්සාති තණ්හානුසයමූලකො. සඞ්ඛාරෙනාති කුසලාකුසලකම්මෙන කම්මසහජාතඵස්සාදිධම්මසමුදායෙන චුතිආසන්නජවනසහජාතෙන වා, තෙන ජනියමානං. අවිජ්ජාය හි පටිච්ඡන්නාදීනවවිසයෙ තණ්හා නාමෙති, ඛිපනකසඞ්ඛාරසම්මතා යථාවුත්තසඞ්ඛාරා ඛිපන්ති, යථාහු – Yathārahaṃ (tùy theo thích ứng) có nghĩa là tương ứng với lúc tạo nghiệp và lúc cho quả. Hoặc là, ý nghĩa là sự tương ứng trong diễn tiến tương ứng với nghiệp đang cho quả, do tùy miên hoặc do đồng sanh với tốc hành tâm. Chẳng phải đã nói “avijjānusayaparikkhittena (bị bao vây bởi vô minh tùy miên)” v.v... sao? Và làm thế nào các pháp đồng sanh với tốc hành tâm lại là tùy miên? Đây không phải là lỗi, vì chúng cũng được gọi là tùy miên do giống như tùy miên. Nếu không, sẽ không bao gồm được các pháp đồng sanh với nghiệp bất thiện, hoặc đồng sanh với hữu ái, và đồng sanh với tốc hành tâm cận tử. Chính vô minh là tùy miên do nó ngủ ngầm và diễn tiến theo nghĩa chưa được đoạn trừ; parikkhittena (bị bao vây) bởi nó có nghĩa là bị nó vây quanh. Chính ái tùy miên là gốc rễ, là nhân trợ duyên chính yếu của cái này, nên gọi là taṇhānusayamūlako (có ái tùy miên làm gốc rễ). Saṅkhārena (bởi hành) có nghĩa là bởi nghiệp thiện, bất thiện, bởi tập hợp các pháp như xúc đồng sanh với nghiệp, hoặc bởi (các pháp) đồng sanh với tốc hành tâm cận tử; được sanh ra bởi nó. Quả vậy, trong đối tượng có sự nguy hại bị che lấp bởi vô minh, ái làm cho hướng đến; các hành đã nói, được xem là hành động ném đi, ném đi (chúng sanh vào các cõi), như đã nói: ‘‘අවිජ්ජාතණ්හාසඞ්ඛාර-සහජෙහි අපායිනං; විසයාදීනවච්ඡාදිනමනක්ඛිපකෙහි තු. “Đối với chúng sanh trong đường ác, (thức tái sanh được sanh ra) bởi các pháp đồng sanh với vô minh, ái và hành, là những pháp che lấp sự nguy hại trong đối tượng, làm cho hướng đến, và ném đi.” ‘‘අප්පහීනෙහි [Pg.190] සෙසානං, ඡාදනං නමනම්පි ච; ඛිපකා පන සඞ්ඛාරා, කුසලාව භවන්තිහා’’ති. (ස. ස. 164-165); “Đối với những chúng sanh còn lại, do (phiền não) chưa được đoạn trừ, cũng có sự che lấp và sự hướng đến; nhưng các hành ném đi ở đây chỉ là thiện.” (Saṅkhepavaṇṇanā 164-165); සම්පයුත්තෙහි පරිග්ගය්හමානන්ති අත්තනා සම්පයුත්තෙහි ඵස්සාදීහි ධම්මෙහි සම්පයුත්තපච්චයාදිනා පරිවාරෙත්වා ගය්හමානං, සහජාතානමධිට්ඨානභාවෙන පුබ්බඞ්ගමභූතන්ති අත්තනා සහජාතානං පතිට්ඨානභාවෙන පධානභූතං. ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2) හි වුත්තං. භවන්තරපටිසන්ධානවසෙනාති පුරිමභවන්තරස්ස, පච්ඡිමභවන්තරස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤං එකාබද්ධං විය පටිසන්දහනවසෙන උප්පජ්ජමානමෙව පතිට්ඨාති, න ඉතො ගන්ත්වාත්‍යධිප්පායො. න හි පුරිමභවපරියාපන්නො කොචි ධම්මො භවන්තරං සඞ්කමති, නාපි පුරිමභවපරියාපන්නහෙතූහි විනා උප්පජ්ජති පටිඝොසපදීපමුද්දා වියාති අලමතිප්පපඤ්චෙන. Sampayuttehi pariggayhamānaṃ (được nắm giữ bởi các pháp tương ưng) có nghĩa là được nắm giữ, được bao quanh bởi các pháp như xúc v.v... tương ưng với chính nó, bằng duyên tương ưng v.v... Sahajātānam adhiṭṭhānabhāvena pubbaṅgamabhūtaṃ (là pháp đi trước do là nền tảng cho các pháp đồng sanh) có nghĩa là là pháp chủ yếu do là nơi nương tựa cho các pháp đồng sanh với chính nó. Quả vậy, đã được nói: “Manopubbaṅgamā dhammā (Các pháp do ý dẫn đầu)” (Dh. P. 1-2). Bhavantarapaṭisandhānavasena (do việc nối liền kiếp sống khác) có nghĩa là nó được thiết lập do sanh lên bằng cách nối liền kiếp sống trước và kiếp sống sau với nhau như một thể thống nhất; ý muốn nói là không phải đi từ đây (đến đó). Quả vậy, không có pháp nào thuộc kiếp sống trước chuyển sang kiếp sống khác, cũng không (có pháp nào) sanh lên mà không có các nhân thuộc kiếp sống trước, giống như tiếng vang, ánh đèn, và dấu ấn. Thôi, không cần nói nhiều. 92. මන්දං හුත්වා පවත්තානි මන්දප්පවත්තානි. පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු මනොද්වාරෙ ගතිනිමිත්තවසෙන, පඤ්චද්වාරෙ කම්මනිමිත්තවසෙනාත්‍යධිප්පායො. පටිසන්ධිභවඞ්ගානම්පි පච්චුප්පන්නාරම්මණතා ලබ්භතීති මනොද්වාරෙ තාව පටිසන්ධියා චතුන්නං භවඞ්ගානඤ්ච, පඤ්චද්වාරෙ පන පටිසන්ධියාව පච්චුප්පන්නාරම්මණභාවො ලබ්භති. තථා හි කස්සචි මනොද්වාරෙ ආපාථමාගතං පච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තං ආරබ්භ උප්පන්නාය තදාරම්මණපරියොසානාය චිත්තවීථියා අනන්තරං චුතිචිත්තෙ උප්පන්නෙ තදනන්තරං පඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ ආරම්මණෙ පවත්තාය පටිසන්ධියා චතුන්නං භවඞ්ගානං, පඤ්චද්වාරෙ ච ඤාතකාදීහි උපට්ඨාපිතෙසු දෙය්‍යධම්මෙසු වණ්ණාදිකෙ ආරබ්භ යථාරහං පවත්තාය චිත්තවීථියා චුතිචිත්තස්ස ච අනන්තරං එකචිත්තක්ඛණායුකෙ ආරම්මණෙ පවත්තාය පටිසන්ධියා පච්චුප්පන්නාරම්මණෙ පවත්ති උපලබ්භතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො [Pg.191] පන විසුද්ධිමග්ගෙ(විසුද්ධි. 2.620 ආදයො) විභඞ්ගට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 227) වා සඞ්ඛාරපච්චයාවිඤ්ඤාණපදවණ්ණනායං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. ඡද්වාරග්ගහිතන්ති කම්මනිමිත්තං ඡද්වාරග්ගහිතං, ගතිනිමිත්තං ඡට්ඨද්වාරග්ගහිතන්ති යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. අපරෙ පන අවිසෙසතො වණ්ණෙන්ති. සච්චසඞ්ඛෙපෙපි තෙනෙවාධිප්පායෙන ඉදං වුත්තං – 92. Những sự diễn tiến một cách yếu ớt được gọi là mandappavattāni (diễn tiến yếu ớt). Ý nghĩa là: đối với các đối tượng hiện tại đã đi vào lộ trình, (tái sanh diễn ra) theo cách thức của thú tướng (gatinimitta) ở ý môn, và theo cách thức của nghiệp tướng (kammanimitta) ở năm môn. Việc có đối tượng hiện tại cũng có thể xảy ra cho tâm tái sanh và các tâm hữu phần, nên ở ý môn, tâm tái sanh và bốn tâm hữu phần (có đối tượng hiện tại); còn ở năm môn, chỉ có tâm tái sanh mới có được trạng thái đối tượng hiện tại. Thật vậy, đối với một người nào đó, khi một thú tướng hiện tại đã đi vào lộ trình ở ý môn, sau lộ trình tâm khởi lên bắt lấy đối tượng ấy và kết thúc bằng các tâm đồng sở duyên (tadārammaṇa), tâm tử (cuticitta) khởi lên, và ngay sau đó, tâm tái sanh và bốn tâm hữu phần diễn ra với đối tượng có tuổi thọ năm sát-na tâm. Và ở năm môn, khi các vật dâng cúng được thân quyến v.v... trình bày, sau lộ trình tâm diễn ra một cách tương xứng bắt lấy sắc v.v... và sau tâm tử, tâm tái sanh diễn ra với đối tượng có tuổi thọ một sát-na tâm, sự diễn tiến với đối tượng hiện tại được tìm thấy. Đây là phần tóm tắt ở đây; còn phần chi tiết nên được xem theo phương pháp đã được nói trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga 2.620 tt.) hoặc trong Chú giải Phân Tích (Vibhaṅga-aṭṭhakathā 227) ở phần giải thích về câu ‘thức do duyên hành’. ‘Được bắt lấy bởi sáu môn’ (chadvāraggahitaṃ) nên được phối hợp tùy theo trường hợp như sau: nghiệp tướng được bắt lấy bởi sáu môn, thú tướng được bắt lấy bởi môn thứ sáu. Tuy nhiên, những vị khác giải thích không có sự phân biệt. Trong bộ Saccasaṅkhepa cũng với ý nghĩa ấy, điều này đã được nói – ‘‘පඤ්චද්වාරෙ සියා සන්ධි, විනා කම්මං ද්විගොචරෙ’’ති; (ස. ස. 173); ‘Sự tái sanh có thể ở năm môn, với hai loại đối tượng, ngoại trừ nghiệp.’ (Sa. sa. 173); අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.624-625; විභ. අට්ඨ. 227) පන ‘‘ගතිනිමිත්තං මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡතී’’ති වුත්තත්තා, තදාරම්මණාය ච පඤ්චද්වාරිකපටිසන්ධියා අදස්සිතත්තා, මූලටීකාදීසු ච ‘‘කම්මබලෙන උපට්ඨාපිතං වණ්ණායතනං සුපිනං පස්සන්තස්ස විය දිබ්බචක්ඛුස්ස විය ච මනොද්වාරෙයෙව ගොචරභාවං ගච්ඡතී’’ති (විසුද්ධි. මහා. 2.623) නියමෙත්වා වුත්තත්තා තෙසං වචනං න සම්පටිච්ඡන්ති ආචරියා. ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්චා’’ති එත්ථ ගතිනිමිත්තං තාව පච්චුප්පන්නාරම්මණං යුජ්ජති, කම්මනිමිත්තං පන පටිසන්ධිජනකකම්මස්සෙව නිමිත්තභූතං අධිප්පෙතන්ති කථං තස්ස චුතිආසන්නජවනෙහි ගහිතස්ස පච්චුප්පන්නභාවො සම්භවති. න හි තදෙව ආරම්මණුපට්ඨාපකං, තදෙව පටිසන්ධිජනකං භවෙය්‍ය උපචිතභාවාභාවතො අනස්සාදිතත්තා ච. ‘‘කතත්තා උපචිතත්තා’’ති (ධ. ස. 431) හි වචනතො පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනමෙව කම්මං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති. පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.232) ච නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං හෙතූනං පච්චයාපි සහෙතුකපටිසන්ධියා වුත්තත්තාකතූපචිතම්පි කම්මං තණ්හාය අස්සාදිතමෙව විපාකං අභිනිප්ඵාදෙති, තදා ච පටිසන්ධියා සමානවීථියං විය පවත්තමානානි චුතිආසන්නජවනානි කථං පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනානි සියුං, කථඤ්ච තානි තදා කණ්හාය පරාමට්ඨානි. අපිච පච්චුප්පන්නං කම්මනිමිත්තං චුතිආසන්නප්පවත්තානං පඤ්චද්වාරිකජවනානං ආරම්මණං හොති. ‘‘පඤ්චද්වාරිකකම්මඤ්ච පටිසන්ධිනිමිත්තකං න [Pg.192] හොති පරිදුබ්බලභාවතො’’ති අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.620; විභ. අට්ඨ. 227) වුත්තන්ති සච්චමෙතං. ඤාතකාදීහි උපට්ඨාපිතෙසු පන පුප්ඵාදීසු සන්නිහිතෙස්වෙව මරණසම්භවතො තත්ථ වණ්ණාදිකං ආරබ්භ චුතිආසන්නවීථිතො පුරිමභාගප්පවත්තානං පටිසන්ධිජනනසමත්ථානං මනොද්වාරිකජවනානං ආරම්මණභූතෙන සහ සමානත්තා තදෙකසන්තතිපතිතං චුතිආසන්නජවනග්ගහිතම්පි පච්චුප්පන්නං වණ්ණාදිකං කම්මනිමිත්තභාවෙන වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ආනන්දාචරියෙන ‘‘පඤ්චද්වාරෙ ච ආපාථමාගච්ඡන්තං පච්චුප්පන්නං කම්මනිමිත්තං ආසන්නකතකම්මාරම්මණසන්තතියං උප්පන්නං, තංසදිසඤ්ච දට්ඨබ්බ’’න්ති (විභ. මූලටී. 227; විසුද්ධි. මහා. 2.623). Tuy nhiên, các vị A-xà-lê không chấp nhận lời của họ, vì trong Chú giải (Visuddhi. 2.624-625; Vibha. aṭṭha. 227) đã nói rằng ‘thú tướng đi vào lộ trình ở ý môn’, và vì sự tái sanh qua năm môn với tâm đồng sở duyên (tadārammaṇa) không được trình bày, và cũng vì trong các Phụ chú giải gốc (Mūlaṭīkā) v.v... đã quy định và nói rằng ‘sắc xứ được hiện khởi bởi năng lực của nghiệp chỉ trở thành đối tượng ở ý môn, giống như đối với người đang nằm mơ hay người có thiên nhãn’ (Visuddhi. mahā. 2.623). Trong câu ‘Và hiện tại’ (paccuppannañca), thú tướng là đối tượng hiện tại thì hợp lý; nhưng nghiệp tướng, được hiểu là tướng của chính nghiệp tạo ra tái sanh, làm sao có thể là hiện tại khi nó được bắt lấy bởi các tốc hành tâm cận tử? Cùng một thứ không thể vừa là thứ trình bày đối tượng, vừa là thứ tạo ra tái sanh, vì không có sự tích lũy và không được tham ái nếm trải. Vì theo câu ‘Do đã được làm và được tích lũy’ (Dha. sa. 431), chỉ có nghiệp đã được thực hành nhiều lần mới kéo theo sự tái sanh. Và trong Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga 1.232), vì đã nói rằng sự tái sanh có nhân là do duyên của hai nhân trong khoảnh khắc ái luyến (nikantikkhaṇa), nên nghiệp dù đã được làm và tích lũy cũng chỉ tạo ra quả khi đã được tham ái nếm trải. Khi ấy, các tốc hành tâm cận tử, diễn ra như trong cùng một lộ trình với tâm tái sanh, làm sao có thể được thực hành nhiều lần, và làm sao chúng có thể bị tham ái bám víu vào lúc đó? Hơn nữa, nghiệp tướng hiện tại là đối tượng của các tốc hành tâm năm môn diễn ra lúc cận tử. Lời nói trong Chú giải (Visuddhi. 2.620; Vibha. aṭṭha. 227) rằng ‘Nghiệp qua năm môn không trở thành tướng cho tái sanh vì nó rất yếu ớt’ là đúng thật. Tuy nhiên, vì sự chết có thể xảy ra ngay khi hoa v.v... được thân quyến trình bày, nên sắc v.v... hiện tại, được bắt lấy bởi các tốc hành tâm cận tử, được gọi là nghiệp tướng do sự tương đồng với đối tượng của các tốc hành tâm ý môn (có khả năng tạo ra tái sanh) đã diễn ra trong phần trước của lộ trình cận tử, và vì nó rơi vào cùng một dòng tương tục. Do vậy, ngài Ānandācariya đã nói: ‘Và nghiệp tướng hiện tại đi vào lộ trình ở năm môn nên được hiểu là đã khởi lên trong dòng tương tục của đối tượng của một nghiệp vừa mới làm, và tương tự như nó.’ (Vibha. mūlaṭī. 227; Visuddhi. mahā. 2.623). 94. යථාරහන්ති දුතියචතුත්ථපඨමතතියානං පටිසන්ධීනං අනුරූපතො. 94. ‘Tùy theo trường hợp’ (yathārahaṃ) có nghĩa là tùy theo sự tương ứng với các loại tái sanh thứ hai, thứ tư, thứ nhất và thứ ba. 98. ආරුප්පචුතියා පරං හෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතා ආරුප්පපටිසන්ධියො හොන්ති උපරූපරිඅරූපීනං හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමකම්මස්ස අනායූහනතො, උපචාරජ්ඣානස්ස පන බලවභාවතො තස්ස විපාකභූතා කාමතිහෙතුකා පටිසන්ධියො හොන්ති. රූපාවචරචුතියා පරං අහෙතුකරහිතා උපචාරජ්ඣානානුභාවෙනෙව දුහෙතුකතිහෙතුකපටිසන්ධියො සියුං, කාමතිහෙතුම්හා චුතිතො පරං සබ්බා එව කාමරූපාරූපභවපරියාපන්නා යථාරහං අහෙතුකාදිපටිසන්ධියො සියුං. ඉතරො දුහෙතුකාහෙතුකචුතිතො පරං කාමෙස්වෙව භවෙසු තිහෙතුකාදිපටිසන්ධියො සියුං. 98. Sau khi chết từ cõi Vô Sắc, có các sự tái sanh vào cõi Vô Sắc, ngoại trừ các cõi Vô Sắc thấp hơn, vì chúng sanh ở các cõi Vô Sắc cao hơn không nỗ lực tạo nghiệp cho các cõi thấp hơn; tuy nhiên, do năng lực của cận định thiền (upacārajjhāna), có thể có các sự tái sanh tam nhân trong cõi Dục, là quả của thiền ấy. Sau khi chết từ cõi Sắc Giới, do oai lực của cận định thiền, có thể có các sự tái sanh nhị nhân và tam nhân, không có tái sanh vô nhân. Sau khi chết từ một chúng sanh tam nhân trong cõi Dục, tất cả các loại tái sanh vô nhân v.v... thuộc về các cõi Dục, Sắc, và Vô Sắc đều có thể xảy ra tùy theo trường hợp. Từ các trường hợp khác, tức là sau khi chết từ một chúng sanh nhị nhân hay vô nhân, có thể có các sự tái sanh tam nhân v.v... chỉ trong các cõi Dục. චුතිපටිසන්ධික්කමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải thích về thứ tự của tử và tái sanh đã kết thúc. 99. පටිසන්ධියා [Pg.193] නිරොධස්ස අනන්තරතො පටිසන්ධිනිරොධානන්තරතො. තදෙව චිත්තන්ති තංසදිසතාය තබ්බොහාරප්පවත්තත්තා තදෙව චිත්තං යථා ‘‘තානියෙව ඔසධානී’’ති. අසති වීථිචිත්තුප්පාදෙති අන්තරන්තරා වීථිචිත්තානං උප්පාදෙ අසති, චුතිචිත්තං හුත්වා නිරුජ්ඣති තදෙව චිත්තන්ති සම්බන්ධො. 99. Paṭisandhinirodhānantarato có nghĩa là ngay sau khi diệt của (tâm) tục sinh. Tadeva cittaṃ (chính tâm ấy) có nghĩa là chính tâm ấy do có sự tương tự với tâm ấy, do cách dùng từ ngữ ấy được lưu hành, giống như (câu) “chính những dược thảo ấy”. Asati vīthicittuppāde có nghĩa là khi không có sự sanh khởi của các tâm lộ ở khoảng giữa, chính tâm ấy sau khi trở thành tâm tử thì diệt đi, đây là mối liên hệ. 101. පරිවත්තන්තා පවත්තන්ති යාව වට්ටමූලසමුච්ඡෙදාත්‍යධිප්පායො. 101. Ý nghĩa là chúng xoay vần, chúng diễn tiến cho đến khi đoạn tận gốc rễ của vòng luân hồi. 102. යථා ඉහ භවෙපටිසන්ධි චෙව භවඞ්ගඤ්ච වීථියො ච චුති ච, තථා පුන භවන්තරෙ පටිසන්ධිභවඞ්ගන්ති එවමාදිකා අයං චිත්තසන්තති පරිවත්තතීති යොජනා. කෙචි පන ඉමස්මිං පරිච්ඡෙදෙ වීථිමුත්තසඞ්ගහස්සෙව දස්සිතත්තා පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනමෙව ඉධ ගහණං යුත්තන්ත්‍යාධිප්පායෙන ‘‘පටිසන්ධිභවඞ්ගවීථියො’’ති ඉමස්ස පටිසන්ධිභවඞ්ගප්පවාහාති අත්ථං වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං පවත්තිසඞ්ගහදස්සනාවසානෙ තත්ථ සඞ්ගහිතානං සබ්බෙසමෙව නිගමනස්ස අධිප්පෙතත්තා. එවඤ්හි සති ‘‘පටිසඞ්ඛාය පනෙතමද්ධුව’’න්ති එත්ථ සබ්බෙසමෙව එත-සද්දෙන පරාමසනං සුට්ඨු උපපන්නං හොති. එතං යථාවුත්තං වට්ටපවත්තං අද්ධුවං අනිච්චං පලොකධම්මං පටිසඞ්ඛාය පච්චවෙක්ඛිත්වා බුධා පණ්ඩිතා චිරාය චිරකාලං සුබ්බතා හුත්වා අච්චුතං ධුවං අචවනධම්මං පදං නිබ්බානං අධිගන්ත්වා මග්ගඵලඤාණෙන සච්ඡිකත්වා තතොයෙව සුට්ඨු සමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා සමං නිරුපධිසෙසනිබ්බානධාතුං එස්සන්ති පාපුණිස්සන්ති. 102. Cách nối kết là: Giống như trong kiếp sống này có tục sinh, hộ kiếp, các lộ trình và tâm tử, cũng vậy trong kiếp sống khác lại có tục sinh, hộ kiếp, v.v... dòng tâm này xoay vần. Tuy nhiên, một số người với ý nghĩ rằng trong chương này chỉ trình bày về phần tóm lược các tâm ngoài lộ trình, nên việc chỉ đề cập đến tâm tục sinh, hộ kiếp và tâm tử ở đây là hợp lý, họ nói rằng ý nghĩa của câu “tục sinh, hộ kiếp, các lộ trình” là “dòng chảy của tục sinh và hộ kiếp”. Đó chỉ là ý kiến của họ, vì vào cuối phần trình bày về tóm lược sự diễn tiến, phần kết luận được dành cho tất cả những gì đã được tóm lược ở đó. Khi như vậy, việc từ “eta” (này) trong câu “paṭisaṅkhāya panetamaddhuvaṃ” (sau khi quán xét rằng pháp này là vô thường) đề cập đến tất cả các pháp ấy là rất thích hợp. Sau khi quán xét bằng trí tuệ rằng sự diễn tiến trong vòng luân hồi đã được nói đến này là không bền vững, vô thường, có bản chất hoại diệt, các bậc hiền trí, sau một thời gian dài giữ gìn giới hạnh, đã đạt đến và chứng ngộ bằng tuệ đạo và tuệ quả trạng thái bất tử, thường hằng, không biến đổi, tức là Niết Bàn; do đó, sau khi đã đoạn tận hoàn toàn các mối ràng buộc của ái luyến, các vị ấy sẽ đạt đến, sẽ chứng đắc trạng thái tịch tịnh, là Vô Dư Y Niết Bàn Giới. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය Như vậy, trong bộ Chú giải Vi Diệu Pháp Yếu tên là Abhidhammatthavibhāvinī, වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải thích về chương Tâm Ngoài Lộ Trình đã kết thúc. 6. රූපපරිච්ඡෙදවණ්ණනා 6. Giải Thích Chương Sắc Pháp 1. එවං [Pg.194] තාව චිත්තචෙතසිකවසෙන දුවිධං අභිධම්මත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි රූපං, තදනන්තරඤ්ච නිබ්බානං දස්සෙතුමාරභන්තො ආහ ‘‘එත්තාවතා’’ත්‍යාදි. සප්පභෙදප්පවත්තිකා උද්දෙසනිද්දෙසපටිනිද්දෙසවසෙන තීහි පරිච්ඡෙදෙහි වුත්තප්පභෙදවන්තො, පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන ද්වීහි පරිච්ඡෙදෙහි වුත්තප්පවත්තිවන්තො ච චිත්තචෙතසිකා ධම්මා එත්තාවතා පඤ්චහි පරිච්ඡෙදෙහි විභත්තා හි යස්මා, ඉදානි යථානුප්පත්තං රූපං පවුච්චතීති යොජනා. 1. Như vậy, sau khi đã trình bày hai loại ý nghĩa của Vi Diệu Pháp theo phương diện tâm và tâm sở, bây giờ, để bắt đầu trình bày về sắc pháp và sau đó là Niết Bàn, ngài (tác giả) đã nói “ettāvatā” (cho đến đây), v.v... Cách nối kết là: Vì rằng các pháp tâm và tâm sở, cùng với các phân loại và sự diễn tiến của chúng – có các phân loại được nói đến trong ba chương theo cách đề cương, giải thích và giải thích chi tiết; và có sự diễn tiến được nói đến trong hai chương theo cách diễn tiến và tục sinh – đã được phân tích trong năm chương cho đến đây, nên bây giờ sắc pháp sẽ được giải thích theo thứ tự. 2. ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතරූපවිභාගත්ථං මාතිකං ඨපෙතුං ‘‘සමුද්දෙසා’’ත්‍යාදි වුත්තං. සඞ්ඛෙපතො උද්දිසනං සමුද්දෙසො. එකවිධාදිවසෙන විභජනං විභාගො, සමුට්ඨාති එතස්මා ඵලන්ති සමුට්ඨානං, කම්මාදයො රූපජනකපච්චයා. චක්ඛුදසකාදයො කලාපා. පවත්තික්කමතො චෙති භවකාලසත්තභෙදෙන රූපානං උප්පත්තික්කමතො. 2. Bây giờ, để đặt ra đề mục cho phần phân tích sắc pháp như đã hứa, câu “samuddesā” (phần đề cương), v.v... đã được nói đến. Samuddeso là sự trình bày một cách tóm tắt. Vibhāgo là sự phân chia theo cách một loại, v.v... Samuṭṭhānaṃ là nơi mà từ đó các kết quả sanh khởi, tức là các duyên tạo ra sắc pháp như nghiệp, v.v... Kalāpā là các nhóm mười pháp bắt đầu bằng nhãn thập pháp, v.v... Và pavattikkamato có nghĩa là theo thứ tự sanh khởi của các sắc pháp, được phân chia theo cõi sống, thời gian và chúng sanh. රූපසමුද්දෙසවණ්ණනා Giải Thích Phần Đề Cương Về Sắc Pháp 3. උපාදින්නානුපාදින්නසන්තානෙසු සසම්භාරධාතුවසෙන මහන්තා හුත්වා භූතා පාතුභූතාති මහාභූතා (ධ. ස. අට්ඨ. 584). අථවා අනෙකවිධඅබ්භුතවිසෙසදස්සනෙන, අනෙකාභූතදස්සනෙන වා මහන්තානි අබ්භුතානි, අභූතානි වා එතෙසූති මහාභූතා, මායාකාරාදයො. තෙහි සමානා සයං අනීලාදිසභාවානෙව නීලාදිඋපාදායරූපදස්සනාදිතොති මහාභූතා. මනාපවණ්ණසණ්ඨානාදීහි වා සත්තානං වඤ්චිකා යක්ඛිනිආදයො විය මනාපඉත්ථිපුරිසරූපදස්සනාදිනා සත්තානං වඤ්චකත්තා මහන්තානි අභූතානි එතෙසූති මහාභූතා. වුත්තම්පි හෙතං – 3. Chúng được gọi là mahābhūtā (đại hiển) vì chúng trở nên to lớn và hiện hữu, tức là xuất hiện, trong các dòng tương tục hữu chấp thủ và vô chấp thủ, theo phương diện các yếu tố cấu thành của chúng. Hoặc, chúng được gọi là mahābhūtā vì trong chúng có những điều kỳ diệu to lớn hoặc những điều không thật, qua việc thấy được nhiều loại kỳ diệu đặc biệt hoặc nhiều điều không thật, giống như các nhà ảo thuật, v.v... Tương tự như họ, mặc dù tự thân chúng không có bản chất như màu xanh, v.v..., chúng được gọi là đại hiển vì chúng là nguyên nhân cho việc thấy được các sắc y sinh như màu xanh, v.v... Hoặc, giống như các nữ dạ xoa, v.v..., những kẻ lừa dối chúng sanh bằng màu sắc, hình dáng đẹp đẽ, chúng được gọi là mahābhūtā vì trong chúng có những điều không thật to lớn, do chúng lừa dối chúng sanh bằng cách hiển thị những hình dạng nam nữ đẹp đẽ. Và điều này đã được nói rằng – ‘‘මහන්තා [Pg.195] පාතුභූතාති, මහාභූතසමාති වා; වඤ්චකත්තා අභූතෙන, ‘මහාභූතා’ති සම්මතා’’ති. (අභිධ. 626); “Chúng được xem là ‘đại hiển’ vì chúng to lớn và xuất hiện, hoặc vì chúng tương tự như những điều vĩ đại không thật; và vì chúng lừa dối bằng những gì không thật.” අථ වා මහන්තපාතුභාවතො මහන්තානි භවන්ති එතෙසු උපාදාරූපානි, භූතානි චාති මහාභූතානි. මහාභූතෙ උපාදාය පවත්තං රූපං උපාදායරූපං. යදි එවං ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තතො මහාභූතා’’ත්‍යාදිවචනතො (පට්ඨා. 1.1.53) එකෙකමහාභූතා සෙසමහාභූතානං නිස්සයා හොන්තීති තෙසම්පි උපාදායරූපතාපසඞ්ගොති? නයිදමෙවං උපාදායෙව පවත්තරූපානං තංසමඤ්ඤාසිද්ධිතො. යඤ්හි මහාභූතෙ උපාදියති, සයඤ්ච අඤ්ඤෙහි උපාදීයති. න තං උපාදායරූපං. යං පන උපාදීයතෙව, න කෙනචි උපාදීයති, තදෙව උපාදායරූපන්ති නත්ථි භූතානං තබ්බොහාරප්පසඞ්ගො. අපිච චතුන්නං මහාභූතානං උපාදායරූපන්ති උපාදායරූපලක්ඛණන්ති නත්ථි තයො උපාදාය පවත්තානං උපාදායරූපතාති. Hoặc, chúng được gọi là mahābhūtāni (đại hiển) vì do sự xuất hiện to lớn của chúng, các sắc y sinh trong chúng trở nên to lớn, và chúng là các yếu tố (hiển). Sắc pháp diễn tiến nương vào các đại hiển được gọi là sắc y sinh (upādāyarūpaṃ). Nếu vậy, theo câu nói “duyên một đại hiển, các đại hiển kia (sanh khởi)”, v.v..., vì mỗi đại hiển là nơi nương tựa cho các đại hiển còn lại, chẳng phải chúng cũng sẽ có tính chất là sắc y sinh sao? Không phải vậy, vì danh từ đó được xác lập cho các sắc pháp chỉ diễn tiến bằng cách nương tựa. Pháp nào nương vào các đại hiển, và tự nó cũng được các pháp khác nương vào, thì đó không phải là sắc y sinh. Nhưng pháp nào chỉ nương tựa, mà không được pháp nào khác nương vào, chỉ pháp đó mới là sắc y sinh. Do đó, không có trường hợp dùng từ ngữ đó cho các đại hiển. Hơn nữa, đặc tính của sắc y sinh là nương vào cả bốn đại hiển, do đó, những pháp diễn tiến nương vào ba (đại hiển) thì không có tính chất là sắc y sinh. 4. පථනට්ඨෙන පථවී, තරුපබ්බතාදීනං පකතිපථවී විය සහජාතරූපානං පතිට්ඨානභාවෙන පක්ඛායති, උපට්ඨාතීති වුත්තං හොති, පථවී එව ධාතු සලක්ඛණධාරණාදිතො නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන සරීරසෙලාවයවධාතුසදිසත්තා චාති පථවීධාතු. ආපෙති සහජාතරූපානි පත්ථරති, ආපායති වා බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙතීති ආපො. තෙජෙති පරිපාචෙති, නිසෙති වා තික්ඛභාවෙන සෙසභූතත්තයං උස්මාපෙතීති තෙජො. වායති දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන භූතසඞ්ඝාතං පාපෙතීති වායො. චතස්සොපි පනෙතා යථාක්කමං කථිනත්තදවත්තඋණ්හත්තවිත්ථම්භනත්තලක්ඛණාති දට්ඨබ්බං. 4. Pathavī (địa) có nghĩa là trải rộng; được nói rằng nó hiện rõ, nó có mặt như là nền tảng cho các sắc pháp đồng sanh, giống như đất thông thường đối với cây cối, núi non, v.v... Pathavīdhātu (địa đại) là vì nó chính là địa, và là đại (yếu tố) do nó mang giữ tự tướng của mình, và vì nó không có sinh mạng, không có linh hồn, tương tự như các yếu tố khoáng chất trong cơ thể hay trong đá. Āpo (thủy) là vì nó thấm nhuần các sắc pháp đồng sanh, hoặc nó làm cho tăng trưởng, phát triển. Tejo (hỏa) là vì nó làm cho chín muồi, hoặc nó làm cho sắc bén, làm cho ba đại hiển còn lại nóng lên bằng tính chất mãnh liệt của nó. Vāyo (phong) là vì nó di chuyển, nó đưa nhóm đại hiển đến nơi khác, là nguyên nhân cho sự sanh khởi ở nơi khác. Cần phải hiểu rằng cả bốn yếu tố này theo thứ tự có đặc tính là cứng, lỏng, nóng và căng phồng (hay chuyển động). 5. චක්ඛාදීනං වචනත්ථො හෙට්ඨා කථිතොව. පසාදරූපං නාම චතුන්නං මහාභූතානං පසන්නභාවහෙතුකත්තා. තං [Pg.196] පන යථාක්කමං දට්ඨුකාමතාසොතුකාමතාඝායිතුකාමතාසායිතුකාමතාඵුසිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණං. තත්ථ චක්ඛු තාව මජ්ඣෙ කණ්හමණ්ඩලස්ස ඌකාසිරප්පමාණෙ අභිමුඛෙ ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිපදෙසෙ තෙලමිව පිචුපටලානි සත්තක්ඛිපටලානි බ්‍යාපෙත්වා ධාරණනහාපනමණ්ඩනබීජනකිච්චාහි චතූහි ධාතීහි විය ඛත්තියකුමාරො සන්ධාරණබන්ධනපරිපාචනසමුදීරණකිච්චාහි චතූහි ධාතූහි කතූපකාරං උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං ආයුනා පරිපාලියමානං වණ්ණාදීහි පරිවාරිතං යථායොගං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථුද්වාරභාවං සධෙන්තං පවත්තති, ඉතරං ‘‘සසම්භාරචක්ඛූ’’ති වුච්චති. එවං සොතාදයොපි යථාක්කමං සොතබිලබ්භන්තරෙ අඞ්ගුලිවෙධනාකාරං උපචිතතනුතම්බලොමං, නාසිකබ්භන්තරෙ අජපදසණ්ඨානං, ජිව්හාමජ්ඣෙ උප්පලදලග්ගසණ්ඨානං පදෙසං අභිබ්‍යාපෙත්වා පවත්තන්ති, ඉතරං පන ඨපෙත්වා කම්මජතෙජස්ස පතිට්ඨානට්ඨානං කෙසග්ගලොමග්ගනඛග්ගසුක්ඛචම්මානි ච අවසෙසං සකලසරීරං ඵරිත්වා පවත්තති. එවං සන්තෙපි ඉතරෙහි තස්ස සඞ්කරො න හොති භින්නනිස්සයලක්ඛණත්තා. එකනිස්සයානිපි හි රූපරසාදීනි ලක්ඛණභෙදතො අසංකිණ්ණාති කිං පන භින්නනිස්සයා පසාදා. 5. Ý nghĩa của các từ nhãn căn v.v... đã được nói ở dưới. Được gọi là sắc thần kinh (pasādarūpa) vì là nhân cho sự trong sáng của tứ đại. Sắc ấy theo thứ tự có trạng thái là sự trong sáng của các đại hiển do nghiệp tạo, làm nhân cho sự muốn thấy, muốn nghe, muốn ngửi, muốn nếm, muốn xúc chạm. Trong ấy, trước hết nhãn căn lan khắp bảy lớp màng mắt như dầu thấm vào các lớp bấc gòn, tại nơi phát sanh hình thể của thân của những người đứng đối diện, ở giữa tròng đen, có kích thước bằng đầu con chí. Nó được tứ đại trợ giúp với các phận sự nâng đỡ, kết hợp, trưởng dưỡng, và thôi thúc, giống như một vị hoàng tử được bốn vị nhũ mẫu chăm sóc với các phận sự bồng ẵm, tắm rửa, trang điểm, và quạt mát. Nó được duy trì bởi thời tiết, tâm, và vật thực; được bảo hộ bởi mạng căn; được bao quanh bởi sắc v.v...; và tùy nghi thực hiện vai trò làm vật và làm môn cho nhãn thức v.v... Phần còn lại được gọi là 'nhãn căn hợp thành' (sasambhāracakkhu). Tương tự như vậy, nhĩ căn v.v... theo thứ tự lan khắp vùng bên trong lỗ tai có hình dạng như chiếc nhẫn đeo ngón tay với những sợi lông tơ màu đồng; bên trong lỗ mũi có hình dạng như móng chân dê; ở giữa lưỡi có hình dạng như đầu cánh hoa sen. Còn thân căn thì lan khắp toàn bộ thân thể còn lại, ngoại trừ nơi làm chỗ đứng cho hỏa giới do nghiệp sanh là ngọn tóc, ngọn lông, ngọn móng, và da khô. Dù vậy, nó không bị hỗn tạp với các sắc khác vì có đặc tính và nơi nương tựa khác nhau. Thật vậy, ngay cả sắc, vị v.v... dù cùng một nơi nương tựa cũng không bị hỗn tạp do đặc tính khác nhau, huống chi là các sắc thần kinh có nơi nương tựa khác nhau. 6. ආපොධාතුයා සුඛුමභාවෙන ඵුසිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘ආපොධාතු විවජ්ජිතං භූතත්තයසඞ්ඛාත’’න්ති. කිඤ්චාපි හි සීතතා ඵුසිත්වා ගය්හති, සා පන තෙජොයෙව. මන්දෙ හි උණ්හත්තෙ සීතබුද්ධි සීතතාසඞ්ඛාතස්ස කස්සචි ගුණස්ස අභාවතො. තයිදං සීතබුද්ධියා අනවට්ඨිතභාවතො විඤ්ඤායති පාරාපාරෙ විය. තථා හි ඝම්මකාලෙ ආතපෙ ඨත්වා ඡායං පවිට්ඨානං සීතබුද්ධි හොති, තත්ථෙව චිරකාලං ඨිතානං උණ්හබුද්ධි. යදි ච ආපොධාතු සීතතා සියා, උණ්හභාවෙන සහ එකස්මිං කලාපෙ [Pg.197] උපලබ්භෙය්‍ය, න චෙවං උපලබ්භති, තස්මා විඤ්ඤායති ‘‘න ආපොධාතු සීතතා’’ති. යෙ පන ‘‘දවතා ආපොධාතු, සා ච ඵුසිත්වා ගය්හතී’’ති වදන්ති, තෙ වත්තබ්බා ‘‘දවතා නාම ඵුසිත්වා ගය්හතීති ඉදං ආයස්මන්තානං අභිමානමත්තං සණ්ඨානෙ වියා’’ති. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි – 6. Do thủy đại có tính chất vi tế không thể xúc chạm được, nên có nói rằng 'được gọi là ba đại, loại trừ thủy đại'. Mặc dù tính lạnh được nhận biết qua sự xúc chạm, nhưng nó chính là hỏa đại. Khi tính nóng yếu đi thì có tưởng về lạnh, vì không có một đặc tính nào gọi là tính lạnh cả. Điều này được biết qua bản chất không ổn định của tưởng về lạnh, giống như bờ bên này và bờ bên kia. Thật vậy, vào mùa nóng, những người đứng ngoài nắng rồi bước vào bóng râm thì có tưởng về lạnh, nhưng những người ở đó lâu thì lại có tưởng về nóng. Nếu thủy đại là tính lạnh, thì nó phải được tìm thấy trong cùng một tổng hợp sắc (kalāpa) với tính nóng, nhưng nó không được tìm thấy như vậy. Do đó, có thể biết rằng 'thủy đại không phải là tính lạnh'. Còn những ai nói rằng 'tính lỏng là thủy đại, và nó được nhận biết qua sự xúc chạm', thì nên nói với họ rằng: 'Việc cho rằng tính lỏng được nhận biết qua sự xúc chạm này chỉ là sự tưởng tượng của quý vị, cũng giống như đối với hình dáng vậy'. Điều này đã được các vị cổ đức nói đến: ‘‘දවතාසහවුත්තීනි, තීණි භූතානි සම්ඵුසං; දවතං සම්ඵුසාමීති, ලොකොයමභිමඤ්ඤති. "Khi xúc chạm ba đại, đồng sanh với tính lỏng; Thế gian này lại tưởng, rằng ta chạm tính lỏng." ‘‘භූතෙ ඵුසිත්වා සණ්ඨානං, මනසා ගණ්හතො යථා; පච්චක්ඛතො ඵුසාමීති, විඤ්ඤෙය්‍යා දවතා තථා’’ති. "Như khi chạm các đại, rồi dùng ý nắm bắt; Hình dáng (và nghĩ rằng) 'ta đang chạm trực tiếp'; Tính lỏng cũng nên hiểu, theo cách thức như vậy." ගොචරරූපං නාම පඤ්චවිඤ්ඤාණවිසයභාවතො. ගාවො ඉන්ද්‍රියානි චරන්ති එත්ථාති ගොචරන්ති හි ආරම්මණස්සෙතං නාමං. තං පනෙතං පඤ්චවිධම්පි යථාක්කමං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ගොචරභාවලක්ඛණං, චක්ඛාදිපටිහනනලක්ඛණං වා. Được gọi là sắc cảnh giới (gocararūpa) vì là đối tượng của năm thức. Tên gọi cảnh giới (gocara) của đối tượng là vì các căn (gāvo - con bò) đi lại (caranti) trong đó (ettha). Năm loại sắc này theo thứ tự có trạng thái là cảnh giới cho nhãn thức v.v..., hoặc có trạng thái là sự va chạm vào nhãn căn v.v... 7. ඉත්ථියා භාවො ඉත්ථත්තං (ධ. ස. අට්ඨ. 632). පුරිසස්ස භාවො පුරිසත්තං. තත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පහෙතුභාවලක්ඛණං ඉත්ථත්තං, පුරිසලිඞ්ගාදිහෙතුභාවලක්ඛණං පුරිසත්තං. තත්ථ ඉත්ථීනං අඞ්ගජාතං ඉත්ථිලිඞ්ගං. සරාධිප්පායා ඉත්ථිනිමිත්තං ‘‘ඉත්ථී’’ති සඤ්ජානනස්ස පච්චයභාවතො. අවිසදඨානගමනනිසජ්ජාදි ඉත්ථිකුත්තං. ඉත්ථිසණ්ඨානං ඉත්ථාකප්පො. පුරිසලිඞ්ගාදීනිපි වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බානි. අට්ඨකථායං පන අඤ්ඤථා ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනි වණ්ණිතානි. තං පන එවං සඞ්ගහෙත්වා වදන්ති – 7. Trạng thái của người nữ là nữ tánh (itthatta). Trạng thái của người nam là nam tánh (purisatta). Trong đó, nữ tánh có trạng thái là nhân cho tướng nữ, dấu hiệu nữ, cử chỉ nữ, và dáng vẻ nữ. Nam tánh có trạng thái là nhân cho tướng nam v.v... Trong đó, bộ phận sinh dục của nữ là tướng nữ (itthiliṅga). Giọng nói và ý hướng là dấu hiệu nữ (itthinimitta) vì là duyên để nhận biết 'đây là người nữ'. Cách đứng, đi, ngồi không vững chãi v.v... là cử chỉ nữ (itthikutta). Hình dáng của người nữ là dáng vẻ nữ (itthākappo). Tướng nam v.v... cũng nên được hiểu theo cách đã trình bày. Tuy nhiên, trong Chú giải, tướng nữ v.v... được mô tả khác đi. Tóm tắt lại điều đó, các vị nói rằng: ‘‘ලිඞ්ගං හත්ථාදිසණ්ඨානං, නිමිත්තං මිහිතාදිකං; කුත්තං සුප්පාදිනා කීළා, ආකප්පො ගමනාදික’’න්ති. "Tướng là hình dáng tay chân, dấu hiệu là mỉm cười; Cử chỉ là trò chơi sàng sảy, dáng vẻ là đi đứng." භාවරූපං නාම භවති එතෙන ඉත්ථාදිඅභිධානං, බුද්ධි චාති කත්වා. තං පනෙතං කායින්ද්‍රියං විය සකලසරීරං ඵරිත්වා තිට්ඨති. Được gọi là sắc tánh (bhāvarūpa) vì do nó mà có sự gọi tên là 'nữ' v.v... và có sự nhận thức như vậy. Sắc này tồn tại lan khắp toàn thân, giống như thân quyền. 8. හදයමෙව [Pg.198] මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං නිස්සයත්තා වත්ථු චාති හදයවත්ථු. තථා හි තං ධාතුද්වයනිස්සයභාවලක්ඛණං, තඤ්ච හදයකොසබ්භන්තරෙ අඩ්ඪපසතමත්තං ලොහිතං නිස්සාය පවත්තති. රූපකණ්ඩෙ අවුත්තස්සපි පනෙතස්ස ආගමතො, යුත්තිතො ච අත්ථිභාවො දට්ඨබ්බො. තත්ථ, තං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති ‘‘යං රූපං මනොධාතුයා ච මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ච තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.8) එවමාගතං පට්ඨානවචනං ආගමො. යුත්ති පනෙවං දට්ඨබ්බා – 8. Chính trái tim là vật (vatthu) vì là nơi nương của ý giới và ý thức giới, do đó gọi là ý vật (hadayavatthu). Như vậy, nó có trạng thái là nơi nương cho hai giới ấy, và nó tồn tại nương vào khoảng nửa vốc máu bên trong buồng tim. Mặc dù không được nói đến trong chương về Sắc pháp, sự tồn tại của nó cần được hiểu qua thánh giáo và lý luận. Trong đó, thánh giáo là câu trong bộ Tụng (Paṭṭhāna) đã được truyền lại như sau: 'Sắc nào là duyên cho ý giới, ý thức giới và các pháp tương ưng với chúng bằng y chỉ duyên'. Còn lý luận thì nên được hiểu như sau: ‘‘නිප්ඵන්නභූතිකාධාරා, ද්වෙ ධාතූ කාමරූපිනං; රූපානුබන්ධවුත්තිත්තා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො විය. "Hai giới (ý giới và ý thức giới) của chúng sanh cõi Dục và cõi Sắc, có một nơi nương tựa là sắc tạo, vì sự vận hành của chúng gắn liền với sắc, giống như nhãn thức v.v..." ‘‘චක්ඛාදිනිස්සිතානෙතා, තස්සඤ්ඤාධාරභාවතො; නාපි රූපාදිකෙ තෙසං, බහිද්ධාපි පවත්තිතො. "Chúng (hai giới này) không nương vào nhãn căn v.v..., vì nơi nương của chúng là khác. Cũng không (nương vào) sắc cảnh v.v..., vì chúng cũng vận hành đối với (các đối tượng) bên ngoài." ‘‘න චාපි ජීවිතං තස්ස, කිච්චන්තරනියුත්තිතො; න ච භාවද්වයං තස්මිං, අසන්තෙපි පවත්තිතො. "Cũng không phải mạng căn là nơi nương của nó, vì mạng căn đã được giao cho phận sự khác. Cũng không phải hai sắc tánh, vì nó (tâm) vẫn khởi sanh ngay cả khi hai sắc tánh ấy không có mặt." ‘‘තස්මා තදඤ්ඤං වත්ථු තං, භූතිකන්ති විජානියං; වත්ථාලම්බදුකානන්තු, දෙසනාභෙදතො ඉදං; ධම්මසඞ්ගණිපාඨස්මිං, න අක්ඛාතං මහෙසිනා’’ති. "Vì vậy, nên biết rằng vật nương của nó là một sắc tạo khác. Do sự khác biệt trong cách thuyết giảng về các cặp vật và cảnh, điều này đã không được bậc Đại Giác tuyên thuyết trong bản văn Pháp Tụ (Dhammasaṅgaṇī)." 9. ජීවන්ති තෙනාති ජීවිතං, තදෙව කම්මජරූපපරිපාලනෙ ආධිපච්චයොගතො ඉන්ද්‍රියන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං. තථා හෙතං කම්මජරූපපරිපාලනලක්ඛණං. යථාසකං ඛණමත්තට්ඨායීනම්පි හි සහජාතානං පවත්තිහෙතුභාවෙනෙව අනුපාලකං. න හි තෙසං කම්මංයෙව ඨිතිකාරණං හොති ආහාරජාදීනං ආහාරාදි විය කම්මස්ස තඞ්ඛණාභාවතො. ඉදං පන සහ පාචනග්ගිනා අනවසෙසඋපාදින්නකායං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති. 9. Chúng hữu tình sống nhờ nó, nên gọi là mạng (jīvita); chính nó, do có quyền chủ tể trong việc bảo hộ các sắc do nghiệp sanh, nên là quyền (indriya), do đó gọi là mạng quyền (jīvitindriya). Thật vậy, nó có trạng thái là bảo hộ các sắc do nghiệp sanh. Vì nó là vật bảo hộ các pháp đồng sanh, vốn chỉ tồn tại trong một sát-na, bằng cách làm nhân cho sự tiếp diễn của chúng. Thật vậy, không phải chính nghiệp là nhân cho sự tồn tại của chúng, giống như vật thực v.v... là nhân cho các pháp do vật thực sanh v.v..., vì nghiệp không có mặt vào sát-na ấy. Trái lại, pháp này cùng với hỏa tiêu hóa biến mãn khắp toàn thân hữu chấp thủ và tồn tại. 10. කබළං [Pg.199] කත්වා අජ්ඣොහරීයතීති කබළීකාරො ආහාරො, ඉදඤ්ච සවත්ථුකං කත්වා ආහාරං දස්සෙතුං වුත්තං. සෙන්ද්‍රියකායොපත්ථම්භනහෙතුභූතා පන අඞ්ගමඞ්ගානුසාරී රසහරසඞ්ඛාතා අජ්ඣොහරිතබ්බාහාරසිනෙහභූතා ඔජා ඉධ ආහාරරූපං නාම. තථා හෙතං සෙන්ද්‍රියකායොපත්ථම්භනහෙතුභාවලක්ඛණං, ඔජට්ඨමකරූපාහරණලක්ඛණං වා. 10. Được làm thành miếng và nuốt vào, nên gọi là đoàn thực (kabaḷīkāro āhāro); và điều này được nói để chỉ vật thực cùng với vật nền của nó. Tuy nhiên, dưỡng tố (ojā) là nhân nâng đỡ thân có các căn, đi theo các chi lớn nhỏ, được gọi là vật mang vị, là chất nhờn của vật thực được nuốt vào, ở đây được gọi là sắc vật thực. Thật vậy, nó có trạng thái là làm nhân nâng đỡ thân có các căn, hoặc có trạng thái là mang lại các sắc tám do dưỡng tố làm thứ tám. 11. කක්ඛළත්තාදිනා අත්තනො අත්තනො සභාවෙන උපලබ්භනතො සභාවරූපං නාම. උප්පාදාදීහි, අනිච්චතාදීහි වා ලක්ඛණෙහි සහිතන්ති සලක්ඛණං. පරිච්ඡෙදාදිභාවං විනා අත්තනො සභාවෙනෙව කම්මාදීහි පච්චයෙහි නිප්ඵන්නත්තා නිප්ඵරූපං නාම. රුප්පනසභාවො රූපං, තෙන යුත්තම්පි රූපං, යථා ‘‘අරිසසො, නීලුප්පල’’න්ති, ස්වායං රූප-සද්දො රුළ්හියා අතංසභාවෙපි පවත්තතීති අපරෙන රූප-සද්දෙන විසෙසෙත්වා ‘‘රූපරූප’’න්ති වුත්තං යථා ‘‘දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති. පරිච්ඡෙදාදිභාවං අතික්කමිත්වා සභාවෙනෙව උපලබ්භනතො ලක්ඛණත්තයාරොපනෙන සම්මසිතුං අරහත්තා සම්මසනරූපං. 11. Vì được nhận biết bằng tự tánh riêng của mình như là sự cứng chắc v.v..., nên gọi là sắc tự tánh. Cùng với các tướng như sanh v.v..., hoặc vô thường v.v..., nên gọi là sắc có tướng. Vì được tạo thành bởi các duyên như nghiệp v.v... bằng chính tự tánh của nó mà không có trạng thái phân giới v.v..., nên gọi là sắc thành tựu. Tự tánh bị biến hoại là sắc (rūpa); pháp nào có tự tánh ấy cũng là sắc, ví như ‘hạt cải’, ‘hoa sen xanh’. Từ ‘sắc’ này theo quy ước cũng được dùng cho cả pháp không có tự tánh ấy, nên được phân biệt bằng một từ ‘sắc’ khác và gọi là ‘sắc của sắc’ (rūparūpa), giống như ‘khổ của khổ’ (dukkhadukkha). Vì vượt qua trạng thái phân giới v.v... và được nhận biết bằng chính tự tánh, và vì thích hợp để quán xét bằng cách áp đặt ba tướng, nên gọi là sắc để quán xét. 12. න කස්සතීති අකාසො. අකාසොයෙව ආකාසො, නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතු චාති ආකාසධාතු. චක්ඛුදසකාදිඑකෙකකලාපගතරූපානං කලාපන්තරෙහි අසංකිණ්ණභාවාපාදනවසෙන පරිච්ඡෙදකං, තෙහි වා පරිච්ඡිජ්ජමානං, තෙසං පරිච්ඡෙදමත්තං වා රූපං පරිච්ඡෙදරූපං. තඤ්හි තං තං රූපකලාපං පරිච්ඡින්දන්තං විය හොති. විජ්ජමානෙපි ච කලාපන්තරභූතෙහි කලාපන්තරභූතානං සම්ඵුට්ඨභාවෙ තංතංරූපවිවිත්තතා රූපපරියන්තො ආකාසො. යෙසඤ්ච සො පරිච්ඡෙදො, තෙහි සයං අසම්ඵුට්ඨොයෙව. අඤ්ඤථා පරිච්ඡින්නතා න සියා තෙසං රූපානං බ්‍යාපීභාවාපත්තිතො. අබ්‍යාපිතා [Pg.200] හි අසම්ඵුට්ඨතා. තෙනාහ භගවා ‘‘අසම්ඵුට්ඨං චතූහි මහාභූතෙහී’’ති (ධ. ස. 637). 12. Không cản trở, nên gọi là akāsa. Akāsa chính là ākāsa (hư không). Vì là vô tri, nên cũng là giới (dhātu), do đó gọi là hư không giới. Sắc phân định là sắc phân giới, theo cách tạo ra trạng thái không hỗn tạp với các tổng hợp sắc khác cho các sắc thuộc mỗi tổng hợp sắc như nhãn thập pháp v.v...; hoặc là sắc được phân định bởi chúng; hoặc chỉ là sự phân định của chúng. Thật vậy, nó giống như phân định tổng hợp sắc này hay tổng hợp sắc kia. Và ngay cả khi có trạng thái tiếp xúc giữa các tổng hợp sắc khác nhau, hư không là ranh giới của sắc, là sự tách biệt của sắc này hay sắc kia. Và sự phân định ấy, tự nó không tiếp xúc với chúng. Nếu không, sẽ không có sự phân định, vì các sắc ấy sẽ trở nên biến mãn. Thật vậy, không biến mãn chính là không tiếp xúc. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘không tiếp xúc với bốn đại hiển’ (Pháp Tụ 637). 13. චලමානකායෙන අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච තෙන විඤ්ඤායතීති කායවිඤ්ඤත්ති. සවිඤ්ඤාණකසද්දසඞ්ඛාතවාචාය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච තාය විඤ්ඤායතීති වචීවිඤ්ඤත්ති. තත්ථ අභික්කමාදිජනකචිත්තසමුට්ඨානවායොධාතුයා සහජාතරූපසන්ථම්භනසන්ධාරණචලිතෙසු සහකාරීකාරණභූතො ඵන්දමානකායඵන්දනතංහෙතුකවායොධාතුවිනිමුත්තො මහන්තං පාසාණං උක්ඛිපන්තස්ස සබ්බථාමෙන ගහණකාලෙ උස්සාහනවිකාරො විය රූපකායස්ස පරිඵන්දනපච්චයභාවෙන උපලබ්භමානො විකාරො කායවිඤ්ඤත්ති. සා හි ඵන්දමානකායෙන අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති. න හි විඤ්ඤත්තිවිකාරරහිතෙසු රුක්ඛචලනාදීසු ‘‘ඉදමෙස කාරෙතී’’ති අධිප්පායග්ගහණං දිට්ඨන්ති. හත්ථචලනාදීසු ච ඵන්දමානකායග්ගහණානන්තරං අවිඤ්ඤායමානන්තරෙහි මනොද්වාරජවනෙහි ගය්හමානත්තා සයඤ්ච කායෙන විඤ්ඤායති. 13. Nó làm cho biết ý định bằng thân đang chuyển động, và chính nó được biết đến nhờ thân ấy, nên gọi là thân biểu tri. Nó làm cho biết ý định bằng lời nói, tức là âm thanh có thức, và chính nó được biết đến nhờ lời nói ấy, nên gọi là khẩu biểu tri. Trong đó, thân biểu tri là sự biến đổi được nhận biết như là duyên cho sự chuyển động của sắc thân, là nhân phụ trợ trong việc làm vững, nâng đỡ, và chuyển động các sắc đồng sanh của phong đại do tâm sanh ra, tâm này tạo ra sự đi tới v.v..., tách biệt khỏi phong đại là nhân cho sự chuyển động của thân đang chuyển động, giống như sự biến đổi của sự cố gắng vào lúc dùng hết sức nắm lấy khi nhấc một tảng đá lớn. Thật vậy, nó làm cho biết ý định bằng thân đang chuyển động. Thật vậy, ở những vật không có sự biến đổi của biểu tri, như sự lay động của cây cối v.v..., người ta không thấy có sự nắm bắt ý định rằng ‘người này đang làm việc này’. Và trong sự chuyển động của tay v.v..., vì được nắm bắt bởi các tốc hành tâm ý môn ngay sau khi không hiểu được, sau khi nắm bắt thân đang chuyển động, nên chính nó được biết đến nhờ thân. කථං පන විඤ්ඤත්තිවසෙන හත්ථචලනාදයො හොන්තීති? වුච්චතෙ – එකාවජ්ජනවීථියං සත්තසු ජවනෙසු සත්තමජවනසමුට්ඨානවායොධාතු විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතාව පඨමජවනාදිසමුට්ඨානාහි වායොධාතූහි ලද්ධොපත්ථම්භා දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන චලයති චිත්තජං, පුරිමජවනාදිසම්භූතා පන සන්ථම්භනසන්ධාරණමත්තකරා තස්ස උපකාරාය හොන්තීති. යථා හි සත්තහි යුගෙහි ආකඩ්ඪිතබ්බසකටෙ සත්තමයුගයුත්තායෙව ගොණා හෙට්ඨා ඡසු යුගෙසු යුත්තගොණෙහි ලද්ධූපත්ථම්භා සකටං චාලෙන්ති, පඨමයුගාදියුත්තා පන උපත්ථම්භනසන්ධාරණමත්තමෙව සාධෙන්තා තෙසං උපකාරාය හොන්ති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. Nhưng làm thế nào sự chuyển động của tay v.v... xảy ra do biểu tri? Xin thưa: Trong một lộ trình tâm có một hướng môn và bảy tốc hành tâm, phong đại do tốc hành tâm thứ bảy sanh ra, cùng với sự biến đổi của biểu tri, sau khi nhận được sự nâng đỡ từ các phong đại do tốc hành tâm thứ nhất v.v... sanh ra, làm chuyển động sắc do tâm sanh bằng cách làm nhân cho sự sanh khởi của nó ở một nơi khác. Còn các (phong đại) sanh từ các tốc hành tâm trước đó v.v..., chỉ làm nhiệm vụ ổn định và nâng đỡ, là vật trợ giúp cho nó. Ví như, trong trường hợp một cỗ xe cần được kéo bởi bảy cái ách, chỉ có những con bò được att vào ách thứ bảy, sau khi nhận được sự nâng đỡ từ những con bò được att vào sáu cái ách bên dưới, mới làm cỗ xe chuyển động; còn những con được att vào ách thứ nhất v.v..., chỉ thực hiện việc nâng đỡ và ổn định, là vật trợ giúp cho chúng. Sự việc này nên được hiểu như vậy. දෙසන්තරුප්පත්තියෙව [Pg.201] චෙත්ථ චලනං උප්පන්නදෙසතො කෙසග්ගමත්තම්පි ධම්මානං සඞ්කමනාභාවතො. ඉතරථා නෙසං අබ්‍යාපාරකතා, ඛණිකතා ච න සියා. දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවොති ච යථා අත්තනා සහජරූපානි හෙට්ඨිමජවනසමුට්ඨිතරූපෙහි පතිට්ඨිතට්ඨානතො අඤ්ඤත්ථ උප්පජ්ජන්ති, එවං තෙහි සහ තත්ථ උප්පත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං, එත්ථ පන චිත්තජෙ චලිතෙ තංසම්බන්ධෙන ඉතරම්පි චලති නදීසොතෙ පක්ඛිත්තසුක්ඛගොමයපිණ්ඩං විය. තථා චලයිතුං අසක්කොන්ති යොපි පඨමජවනාදිසමුට්ඨානවායොධාතුයො විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතායෙව යෙන දිසාභාගෙන අයං අභික්කමාදීනි පවත්තෙතුකාමො, තදභිමුඛභාවවිකාරසම්භවතො. එවඤ්ච කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තං වක්ඛති. වචීභෙදකරචිත්තසමුට්ඨානපථවීධාතුයා අක්ඛරුප්පත්තිට්ඨානගතඋපාදින්නරූපෙහි සහ ඝට්ටනපච්චයභූතො එකො විකාරො වචීවිඤ්ඤත්ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං කායවිඤ්ඤත්තියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං. Ở đây, sự chuyển động chính là sự sanh khởi ở một nơi khác, vì các pháp không có sự di chuyển dù chỉ bằng một sợi tóc từ nơi đã sanh khởi. Nếu không như vậy, chúng sẽ không có tính vô tác và tính sát-na. Và nên hiểu rằng, trạng thái làm nhân cho sự sanh khởi ở nơi khác là như vầy: giống như các sắc đồng sanh với chính nó sanh khởi ở một nơi khác với nơi đã được xác lập bởi các sắc do tốc hành tâm hạ phần sanh ra, cũng vậy, chúng sanh khởi cùng với các sắc ấy tại nơi đó. Tuy nhiên, ở đây, khi sắc do tâm sanh chuyển động, thì sắc khác cũng chuyển động do sự liên quan đến nó, giống như một cục phân bò khô được ném vào dòng sông. Cũng vậy, các phong đại do tốc hành tâm thứ nhất v.v... sanh ra, cùng với biến thể biểu tri, không thể tự mình làm cho chuyển động, vì có sự xuất hiện của biến thể hướng về phương hướng mà người này muốn thực hiện các hành vi như đi tới v.v... Và do làm như vậy, sẽ nói đến cả khả năng làm sanh khởi biểu tri của tâm hướng ý môn. Khẩu biểu tri là một biến thể làm duyên cho sự va chạm giữa địa đại do tâm tạo ra sự khác biệt trong lời nói với các sắc chấp thủ có mặt tại nơi phát sanh âm thanh. Điều gì cần nói ở đây, nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong phần thân biểu tri. අයං පන විසෙසො – යථා තත්ථ ‘‘ඵන්දමානකායග්ගහණානන්තර’’න්ති වුත්තං, එවමිධ ‘‘සුය්‍යමානසද්දසවනානන්තර’’න්ති යොජෙතබ්බං. ඉධ ච සන්ථම්භනාදීනං අභාවතො සත්තමජවනසමුට්ඨිතාත්‍යාදිනයො න ලබ්භති. ඝට්ටනෙන හි සද්ධිංයෙව සද්දො උප්පජ්ජති. ඝට්ටනඤ්ච පඨමජවනාදීසුපි ලබ්භතෙව. එත්ථ ච යථා උස්සාපෙත්වා බද්ධගොසීසතාලපණ්ණාදිරූපානි දිස්වා තදනන්තරප්පවත්තාය අවිඤ්ඤායමානන්තරාය මනොද්වාරවීථියා ගොසීසාදීනං උදකසහචාරිතප්පකාරං සඤ්ඤාණං ගහෙත්වා උදකග්ගහණං හොති, එවං විප්ඵන්දමානසමුච්චාරියමානකායසද්දෙ ගහෙත්වා තදනන්තරප්පවත්තාය අවිඤ්ඤායමානන්තරාය මනොද්වාරවීථියා පුරිමසිද්ධසම්බන්ධූපනිස්සයාය සාධිප්පායවිකාරග්ගහණං හොතීති අයං ද්වින්නං සාධාරණා උපමා. Tuy nhiên, đây là điểm đặc biệt – giống như ở đó đã nói “sau khi bắt lấy thân đang rung động”, cũng vậy, ở đây nên được liên kết là “sau khi nghe được âm thanh đang được nghe”. Và ở đây, vì không có sự cứng lại v.v..., nên phương pháp “do tốc hành tâm thứ bảy sanh ra” v.v... không được áp dụng. Vì âm thanh sanh khởi cùng lúc với sự va chạm. Và sự va chạm cũng có thể có được ngay cả ở tốc hành tâm thứ nhất v.v... Và ở đây, ví dụ này là chung cho cả hai: giống như sau khi thấy các vật như gỗ chiên-đàn, lá cọ v.v... được dựng lên và buộc lại, rồi thông qua một lộ trình ý môn diễn tiến ngay sau đó không thể nhận biết được, người ta bắt lấy nước bằng cách nhận biết cách thức mà gỗ chiên-đàn v.v... đi kèm với nước; cũng vậy, sau khi bắt lấy thân đang rung động và âm thanh được phát ra, rồi thông qua một lộ trình ý môn diễn tiến ngay sau đó không thể nhận biết được, nương vào mối liên hệ đã được xác lập từ trước, sự bắt lấy biến thể có chủ ý xảy ra. 14. ලහුභාවො [Pg.202] ලහුතා. මුදුභාවො මුදුතා. කම්මඤ්ඤභාවො කම්මඤ්ඤතා. යථාක්කමඤ්චෙතා අරොගිනො විය රූපානං අගරුතා සුපරිමද්දිතචම්මස්ස විය අකථිනතා සුධන්තසුවණ්ණස්ස විය සරීරකිරියානං අනුකූලභාවොති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිජහන්තස්සපි හි ලහුතාදිත්තයස්ස තංතංවිකාරාධිකරූපෙහි නානත්තං වුච්චති, දන්ධත්තකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො හි රූපවිකාරො ලහුතා. ථද්ධත්තකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො මුදුතා. සරීරකිරියානං අනනුකූලභාවකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො කම්මඤ්ඤතාති. 14. Trạng thái nhẹ nhàng là khinh khoái. Trạng thái mềm mại là nhu nhuyến. Trạng thái thích ứng là kham nhậm. Nên hiểu rằng, theo thứ tự, chúng là sự không nặng nề của các sắc pháp giống như người không bệnh, sự không cứng rắn giống như tấm da được thuộc kỹ, và trạng thái thuận lợi cho các hoạt động của thân thể giống như vàng đã được luyện kỹ. Vì mặc dù bộ ba khinh khoái v.v... không rời bỏ nhau, sự khác biệt của chúng được nói đến qua các sắc pháp có sự biến đổi tương ứng làm trội hơn. Thật vậy, khinh khoái là biến thể của sắc pháp sanh khởi từ nhân đối nghịch với sự rối loạn của các đại làm cho chậm chạp. Nhu nhuyến là biến thể sanh khởi từ nhân đối nghịch với sự rối loạn của các đại làm cho cứng đờ. Kham nhậm là biến thể sanh khởi từ nhân đối nghịch với sự rối loạn của các đại làm cho không thuận lợi đối với các hoạt động của thân thể. 15. උපචයනං උපචයො, පඨමචයොත්‍යත්ථො ‘‘උපඤ්ඤත්ත’’න්ත්‍යාදීසු විය උප-සද්දස්ස පඨමත්ථජොතනතො. සන්තානො සන්තති, පබන්ධොත්‍යත්ථො. තත්ථ පටිසන්ධිතො පට්ඨාය යාව චක්ඛාදිදසකානං උප්පත්ති, එත්ථන්තරෙ රූපුප්පාදො උපචයො නාම. තතො පරං සන්තති නාම. යථාසකං ඛණමත්තට්ඨායීනං රූපානං නිරොධාභිමුඛභාවවසෙන ජීරණං ජරා, සායෙව ජරතා, නිච්චධුවභාවෙන න ඉච්චං අනුපගන්තබ්බන්ති අනිච්චං, තස්ස භාවො අනිච්චතා, රූපපරිභෙදො. ලක්ඛණරූපං නාම ධම්මානං තංතංඅවත්ථාවසෙන ලක්ඛණහෙතුත්තා. 15. Sự tích lũy là tích tập (upacayo), có nghĩa là sự tích lũy ban đầu, giống như trong các từ “upaññatta” v.v..., do tiếp đầu ngữ “upa-” có nghĩa là “đầu tiên”. Sự tiếp nối là tương tục (santati), có nghĩa là sự liên tục. Trong đó, sự sanh khởi của sắc pháp trong khoảng thời gian kể từ lúc tái sanh cho đến khi các thập pháp nhãn v.v... sanh khởi, được gọi là tích tập. Sau đó, được gọi là tương tục. Sự già đi của các sắc pháp, vốn chỉ tồn tại trong một sát-na, theo phương diện hướng đến sự diệt, là lão (jarā), đó cũng chính là già nua (jaratā). Vì không đạt đến trạng thái thường hằng, bền vững, nên gọi là vô thường (aniccaṃ); trạng thái của nó là vô thường tính (aniccatā), tức là sự tan rã của sắc pháp. Được gọi là sắc tướng trạng vì chúng là nhân cho các tướng trạng của các pháp theo từng trạng thái tương ứng. 16. ජාතිරූපමෙවාති පටිසන්ධිතො පට්ඨාය රූපානං ඛණෙ ඛණෙ උප්පත්තිභාවතො ජාතිසඞ්ඛාතං රූපුප්පත්තිභාවෙන චතුසන්තතිරූපප්පටිබද්ධවුත්තිත්තා රූපසම්මතඤ්ච ජාතිරූපමෙව උපචයසන්තතිභාවෙන පවුච්චති පඨමුපරිනිච්චත්තසඞ්ඛාතප්පවත්තිආකාරභෙදතො වෙනෙය්‍යවසෙන ‘‘උපචයො සන්තතී’’ති (ධ. ස. 642) විභජිත්වා වුත්තත්තා. එවඤ්ච කත්වා තාසං නිද්දෙසෙ අත්ථතො අභෙදං දස්සෙතුං ‘‘යො ආයතනානං ආචයො, සො රූපස්ස උපචයො. යො රූපස්ස උපචයො, සා [Pg.203] රූපස්ස සන්තතී’’ති (ධ. ස. 641-642) වුත්තං. එකාදසවිධම්පීති සභාගසඞ්ගහවසෙන එකාදසප්පකාරම්පි. 16. Chính là sắc sanh (jātirūpa). Kể từ lúc tái sanh, do trạng thái sanh khởi trong từng sát-na của các sắc pháp, nên được gọi là sanh (jāti). Và do trạng thái sanh khởi của sắc pháp có sự vận hành gắn liền với bốn dòng tương tục của sắc pháp, nên được xem là sắc pháp. Chính sắc sanh này được gọi bằng trạng thái tích tập và tương tục, do sự khác biệt về phương thức diễn tiến được gọi là ban đầu, về sau, và thường xuyên, và vì đã được phân chia và nói là “tích tập, tương tục” (Pháp Tụ 642) tùy theo căn cơ của chúng sanh cần được giáo hóa. Và do làm như vậy, để chỉ ra sự không khác biệt về mặt ý nghĩa trong phần định nghĩa của chúng, đã được nói rằng: “Sự tích lũy nào của các xứ, đó là sự tích tập của sắc pháp. Sự tích tập nào của sắc pháp, đó là sự tương tục của sắc pháp” (Pháp Tụ 641-642). Mười một loại cũng vậy: tức là mười một loại theo cách thu tóm các phần tương tự. 17. චත්තාරො භූතා, පඤ්ච පසාදා, චත්තාරො විසයා, දුවිධො භාවො, හදයරූපමිච්චපි ඉදං ජීවිතාහාරරූපෙහි ද්වීහි සහ අට්ඨාරසවිධං, තථා පරිච්ඡෙදො ච දුවිධා විඤ්ඤත්ති, තිවිධො විකාරො, චතුබ්බිධං ලක්ඛණන්ති රූපානං පරිච්ඡෙදවිකාරාදිභාවං විනා විසුං පච්චයෙහි අනිබ්බත්තත්තා ඉමෙ අනිප්ඵන්නා දස චෙති අට්ඨවීසතිවිධං භවෙ. 17. Bốn đại, năm sắc thần kinh, bốn cảnh sắc, hai loại sắc tính, và sắc ý vật này cùng với hai sắc mạng và sắc vật thực là mười tám loại. Tương tự, sắc hư không, hai loại biểu tri, ba loại biến thể, bốn loại tướng trạng – vì các sắc này không được sanh ra bởi các duyên riêng biệt ngoài trạng thái giới hạn, biến đổi v.v... của các sắc pháp, nên mười loại này là sắc pháp không do nghiệp tạo, và như vậy có hai mươi tám loại. රූපසමුද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải thích về cương yếu sắc pháp. රූපවිභාගවණ්ණනා Giải thích về phân tích sắc pháp 18. ඉදානි යථාඋද්දිට්ඨරූපානං එකවිධාදිනයදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බඤ්ච පනෙත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. සම්පයුත්තස්ස අලොභාදිහෙතුනො අභාවා අහෙතුකං. යථාසකං පච්චයවන්තතාය සප්පච්චයං. අත්තානං ආරබ්භ පවත්තෙහි කාමාසවාදීහි සහිතත්තා සාසවං. පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතං. උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙ ලොකෙ නියුත්තතාය ලොකියං. කාමතණ්හාය අවචරිතත්තා කාමාවචරං. අරූපධම්මානං විය කස්සචි ආරම්මණස්ස අග්ගහණතො නාස්ස ආරම්මණන්ති අනාරම්මණං. තදඞ්ගාදිවසෙන පහාතබ්බතාභාවතො අප්පහාතබ්බං. ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ‘‘අබ්‍යාකත’’න්ත්‍යාදිකං සබ්බං එකවිධනයං සඞ්ගණ්හාති. 18. Bây giờ, để trình bày phương pháp nhất pháp v.v... đối với các sắc pháp đã được chỉ ra, câu ‘sabbañca panetaṃ’ v.v... được nói đến. Do không có nhân tương ưng như vô tham v.v..., nên (sắc pháp) là vô nhân. Do có các duyên riêng của mình, nên là hữu duyên. Do đi cùng với các lậu hoặc như dục lậu v.v... vốn sanh khởi liên quan đến tự thân, nên là hữu lậu. Do được các duyên tạo tác, nên là hữu vi. Do thuộc về thế gian được gọi là uẩn thủ, nên là hiệp thế. Do bị ái dục chi phối, nên là dục giới. Do không bắt lấy đối tượng nào như các pháp vô sắc, nên là vô cảnh. Do không phải là pháp cần được đoạn trừ bằng các phương pháp như đoạn trừ theo chi phần v.v..., nên là bất đoạn. Từ ‘iti’ có nghĩa là loại; do đó, nó bao gồm tất cả phương pháp nhất pháp như ‘vô ký’ v.v... 19. අජ්ඣත්තිකරූපං අත්තභාවසඞ්ඛාතං අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තත්තා. කාමං අඤ්ඤෙපි හි අජ්ඣත්තසම්භූතා අත්ථි, රුළ්හීවසෙන පන චක්ඛාදිකංයෙව අජ්ඣත්තිකං. අථ වා ‘‘යදි මයං න හොම, ත්වං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමො භවිස්සසී’’ති වදන්තා විය අත්තභාවස්ස [Pg.204] සාතිසයං උපකාරත්තා චක්ඛාදීනෙව විසෙසතො අජ්ඣත්තිකානි නාම. අත්තසඞ්ඛාතං වා චිත්තං අධිකිච්ච තස්ස ද්වාරභාවෙන පවත්තතීති අජ්ඣත්තං, තදෙව අජ්ඣත්තිකං. තතො බහිභූතත්තා ඉතරං තෙවීසතිවිධං බාහිරරූපං. 19. Sắc nội tại là do nó sanh khởi liên quan đến, hướng đến tự thân, được gọi là tự thể. Thật vậy, dù có những pháp khác sanh khởi bên trong, nhưng theo quy ước, chỉ có nhãn căn v.v... mới được gọi là nội tại. Hoặc là, do chúng đặc biệt hữu ích cho tự thể, giống như những người nói rằng: ‘Nếu không có chúng tôi, ông sẽ trở thành một hình nộm bằng gỗ’, nên nhãn căn v.v... được đặc biệt gọi là nội tại. Hoặc, do nó sanh khởi liên quan đến tâm, được gọi là tự ngã, với vai trò là cửa (môn) của tâm, nên gọi là nội; chính cái đó là nội tại. Do ở bên ngoài cái đó, nên hai mươi ba loại sắc còn lại là sắc ngoại tại. 20. ඉතරං බාවීසතිවිධං අවත්ථුරූපං. 20. Hai mươi hai loại sắc còn lại là sắc phi vật. 22. අට්ඨවිධම්පි ඉන්ද්‍රියරූපං පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු ලිඞ්ගාදීසු සහජරූපපරිපාලනෙ ච ආධිපච්චයොගතො. පසාදරූපස්ස හි පඤ්චවිධස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ආධිපච්චං අත්තනො පටුමන්දාදිභාවෙන තෙසම්පි පටුමන්දාදිභාවාපාදනතො. භාවද්වයස්සාපි ඉත්ථිලිඞ්ගාදීසු ආධිපච්චං යථාසකං පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානානම්පි තෙසං යෙභුය්‍යෙන සභාවකසන්තානෙයෙව තංතදාකාරෙන උප්පජ්ජනතො, න පන ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවතො. ජීවිතස්ස ච කම්මජපරිපාලනෙ ආධිපච්චං තෙසං යථාසකං ඛණට්ඨානස්ස ජීවිතින්ද්‍රියප්පටිබද්ධත්තා. සයඤ්ච අත්තනා ඨපිතධම්මසම්බන්ධෙනෙව පවත්තති නාවිකො විය. 22. Tám loại sắc quyền cũng là do sự liên hệ với quyền làm chủ trong năm thức, trong giới tính v.v..., và trong việc bảo hộ các sắc đồng sanh. Thật vậy, năm loại sắc thần kinh có quyền làm chủ đối với nhãn thức v.v..., vì do bản chất sắc bén hay mờ đục của chính nó mà cũng tạo ra sự sắc bén hay mờ đục cho các thức ấy. Hai sắc tính cũng có quyền làm chủ đối với nữ tính v.v..., vì mặc dù chúng sanh khởi do các duyên riêng của mình, nhưng phần lớn chúng sanh khởi với các hình thái tương ứng chỉ trong dòng tương tục tự nhiên của chúng, chứ không phải do là duyên quyền. Và mạng quyền có quyền làm chủ trong việc bảo hộ các sắc do nghiệp sanh, vì sự tồn tại trong từng sát-na của chúng phụ thuộc vào mạng quyền. Và chính nó (mạng quyền) tồn tại chỉ nhờ vào sự liên hệ với các pháp do chính nó thiết lập, giống như người lái thuyền. 23. විසයවිසයිභාවප්පත්තිවසෙන ථූලත්තා ඔළාරිකරූපං. තතොයෙව ගහණස්ස සුකරත්තා සන්තිකෙරූපං ආසන්නරූපං නාම. යො සයං, නිස්සයවසෙන ච සම්පත්තානං, අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං, සො පටිඝො වියාති පටිඝො. යථා හි පටිඝාතෙ සති දුබ්බලස්ස චලනං හොති, එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිමුඛභාවෙ සති අරූපසභාවත්තා දුබ්බලස්ස භවඞ්ගස්ස චලනං හොති. පටිඝො යස්ස අත්ථි තං සප්පටිඝං. තත්ථ සයං සම්පත්ති ඵොට්ඨබ්බස්ස, නිස්සයවසෙන සම්පත්ති ඝානජිව්හාකායගන්ධරසානං, උභයථාපි අසම්පත්ති චක්ඛුසොතරූපසද්දානන්ති දට්ඨබ්බං. ඉතරං සොළසවිධං ඔළාරිකතාදිසභාවාභාවතො සුඛුමරූපාදිකං. 23. Do tính chất thô vì đã đạt đến trạng thái đối tượng và chủ thể, nên gọi là sắc thô. Chính vì vậy, do dễ dàng nắm bắt, nên được gọi là sắc gần. Sự đối diện, sự va chạm lẫn nhau của những gì đã tiếp xúc và chưa tiếp xúc, cả tự thân lẫn do nương tựa, giống như sự va chạm, nên gọi là đối ngại. Giống như khi có sự va chạm, cái yếu hơn bị rung động, cũng vậy, khi có sự đối diện lẫn nhau, hữu phần (bhavaṅga), vốn yếu ớt do bản chất phi vật chất, bị rung động. Cái gì có sự đối ngại thì gọi là hữu đối ngại. Trong đó, sự tiếp xúc tự thân là của xúc cảnh; sự tiếp xúc do nương tựa là của tỷ, thiệt, thân, khí, vị; sự không tiếp xúc theo cả hai cách là của nhãn, nhĩ, sắc, thinh, cần được hiểu như vậy. Mười sáu loại sắc còn lại, do không có bản chất thô v.v..., nên là sắc tế v.v... 24. කම්මතො [Pg.205] ජාතං අට්ඨාරසවිධං උපාදින්නරූපං තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතෙන කම්මුනා අත්තනො ඵලභාවෙන ආදින්නත්තා ගහිතත්තා. ඉතරං අග්ගහිතග්ගහණෙනදසවිධං අනුපාදින්නරූපං. 24. Mười tám loại sắc sanh từ nghiệp là sắc thủ, vì chúng được nghiệp, vốn đi kèm với ái và kiến, nắm giữ, chấp thủ như là quả của chính nó. Mười loại sắc còn lại, theo nguyên tắc loại trừ, là sắc phi thủ. 25. දට්ඨබ්බභාවසඞ්ඛාතෙන නිදස්සනෙන සහ වත්තතීති සනිදස්සනං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණගොචරභාවො හි නිදස්සනන්ති වුච්චති තස්ස ච රූපායතනතො අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි තං විසෙසෙතුං අඤ්ඤං විය කත්වා වත්තුං වට්ටතීති සහ නිදස්සනෙන සනිදස්සනන්ති. ධම්මභාවසාමඤ්ඤෙන හි එකීභූතෙසු ධම්මෙසු යො නානත්තකරො විසෙසො, සො අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතුං යුත්තො. එවඤ්හි අත්ථවිසෙසාවබොධො හොති. 25. Do nó hiện hữu cùng với sự chỉ dẫn, được gọi là trạng thái có thể thấy, nên gọi là hữu kiến. Thật vậy, trạng thái là đối tượng của nhãn thức được gọi là sự chỉ dẫn. Và mặc dù nó không khác với sắc xứ, nhưng để phân biệt nó với các pháp khác, người ta có thể nói về nó như thể nó là một cái gì khác, do đó gọi là hữu kiến (cùng với sự chỉ dẫn). Thật vậy, trong các pháp được hợp nhất bởi tính chung là pháp, bất kỳ sự khác biệt nào tạo ra sự đa dạng, thì nên được xem như một cái gì khác một cách ẩn dụ. Bằng cách này, sự liễu tri về ý nghĩa đặc biệt mới có được. 26. අසම්පත්තවසෙනාති අත්තානං අසම්පත්තස්ස ගොචරස්ස වසෙන, අත්තනා විසයප්පදෙසං වා අසම්පත්තවසෙන. චක්ඛුසොතානි හි රූපසද්දෙහි අසම්පත්තානි, සයං වා තානි අසම්පත්තානෙව ආරම්මණං ගණ්හන්ති. තෙනෙතං වුච්චති – 26. Theo cách không tiếp xúc, nghĩa là theo cách đối tượng không tiếp xúc với tự thân, hoặc theo cách tự thân không tiếp xúc với nơi của đối tượng. Thật vậy, nhãn căn và nhĩ căn không được sắc và thinh tiếp xúc, hoặc chính chúng bắt lấy đối tượng mà không cần tiếp xúc. Do đó, có lời nói rằng – ‘‘චක්ඛුසොතං පනෙතෙසු, හොතාසම්පත්තගාහකං; විඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුත්තා, සන්තරාධිකගොචරෙ. ‘Trong số này, nhãn và nhĩ là cơ quan nhận thức không tiếp xúc; vì là nguyên nhân cho sự sanh khởi của thức, đối với đối tượng ở xa và lớn.’ ‘‘තථා හි දූරදෙසට්ඨං, ඵලිකාදිතිරොහිතං; මහන්තඤ්ච නගාදීනං, වණ්ණං චක්ඛු උදික්ඛති. ‘Thật vậy, mắt nhìn thấy màu sắc của núi non v.v... ở nơi xa, bị che khuất bởi pha lê v.v..., và cả những vật to lớn.’ ‘‘ආකාසාදිගතො කුච්ඡි-චම්මානන්තරිකොපි ච; මහන්තො ච ඝණ්ටාදීනං, සද්දො සොතස්ස ගොචරො. ‘Âm thanh ở trên không v.v..., hoặc bị ngăn cách bởi da bụng, và âm thanh lớn của chuông v.v... là đối tượng của tai.’ ‘‘ගන්ත්වා විසයදෙසං තං, ඵරිත්වා ගණ්හතීති චෙ; අධිට්ඨානවිධානෙපි, තස්ස සො ගොචරො සියා. ‘Nếu nói rằng (giác quan) đi đến nơi của đối tượng, bao trùm rồi nắm bắt, thì ngay cả trong trường hợp căn cứ của nó được xác định, đối tượng đó cũng sẽ là đối tượng của nó.’ ‘‘භූතප්පබන්ධතො සො චෙ, යාති ඉන්ද්‍රියසන්නිධිං; කම්මචිත්තොජසම්භූතො, වණ්ණො සද්දො ච චිත්තජො. ‘Nếu nói rằng đối tượng đó, từ một chuỗi các đại, đi đến gần giác quan; thì sắc sanh từ nghiệp, tâm, vật thực, và thinh sanh từ tâm...’ ‘‘න තෙසං ගොචරා හොන්ති, න හි සම්භොන්ති තෙ බහි; වුත්තා ච අවිසෙසෙන, පාඨෙ තංවිසයාව තෙ. ‘...sẽ không phải là đối tượng của chúng, vì chúng không sanh khởi ở bên ngoài; và trong kinh văn, chúng được nói đến không phân biệt, rằng chúng chính là đối tượng của các giác quan ấy.’ ‘‘යදි [Pg.206] චෙතං ද්වයං අත්තසමීපංයෙව ගණ්හති; අක්ඛිවණ්ණං තථා මූලං, පස්සෙය්‍ය භමුකස්ස ච. ‘Và nếu hai giác quan này chỉ nắm bắt những gì ở gần chúng, thì người ta sẽ thấy được màu sắc của mắt mình, cũng như gốc của lông mày.’ ‘‘දිසාදෙසවවත්ථානං, සද්දස්ස න භවෙය්‍ය ච; සියා ච සරවෙධිස්ස, සකණ්ණෙ සරපාතන’’න්ති. ‘Và sẽ không có sự xác định phương hướng và vị trí của âm thanh; và đối với người bắn tên theo tiếng động, mũi tên sẽ rơi vào tai của chính mình.’ ගොචරග්ගාහිකරූපං විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා තංතංගොචරග්ගහණසභාවත්තා. ඉතරං තෙවීසතිවිධං අගොචරග්ගාහිකරූපං ගොචරග්ගහණාභාවතො. Sắc bắt cảnh là do, khi được thức hỗ trợ, nó có bản chất bắt lấy đối tượng tương ứng. Hai mươi ba loại sắc còn lại là sắc không bắt cảnh, do không có sự bắt lấy đối tượng. 27. වණ්ණිතබ්බො දට්ඨබ්බොති වණ්ණො. අත්තනො උදයානන්තරං රූපං ජනෙතීති ඔජා. අවිනිබ්භොගරූපං කත්ථචිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං විනිභුඤ්ජනස්ස විසුං විසුං පවත්තියා අභාවතො. රූපලොකෙ ගන්ධාදීනං අභාවවාදිමතම්පි හි තත්ථ තත්ථ (විභ. මූලටී. 227; විභ. අනුටී. 227) ආචරියෙහි පටික්ඛිත්තමෙව. 27. Sắc (vaṇṇa) là cái nên được mô tả, nên được thấy. Dưỡng tố (ojā) là cái sinh ra sắc ngay sau khi tự mình sanh khởi. Sắc bất ly là do không có sự hiện hữu riêng lẻ, sự tách rời lẫn nhau ở bất cứ đâu. Thật vậy, quan điểm của những người chủ trương không có hương v.v... ở cõi Sắc cũng đã bị các vị Trưởng lão bác bỏ ở chỗ này chỗ kia (vibha. mūlaṭī. 227; vibha. anuṭī. 227). 28. ඉච්චෙවන්ති එත්ථපි ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ඉධ අනාගතම්පි සබ්බං දුකතිකාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති. 28. Ở đây, trong câu ‘iccevaṃ’, từ ‘iti’ có nghĩa là loại, do đó nó bao gồm tất cả sự phân chia thành các bộ hai, bộ ba v.v... chưa được đề cập ở đây. රූපවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về sự phân chia sắc. රූපසමුට්ඨානනයවණ්ණනා Phần giải về phương pháp sanh khởi của sắc. 29. කානි පන තානි කම්මාදීනි, කථං, කත්ථ, කදා ච රූපසමුට්ඨානානීති ආහ ‘‘තත්ථා’’ත්‍යාදි. පටිසන්ධිමුපාදායාති පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණං උපාදාය. ඛණෙ ඛණෙති එකෙකස්ස චිත්තස්ස තීසු තීසු ඛණෙසු, නිරන්තරමෙවාති වුත්තං හොති. අපරෙ පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා), භඞ්ගක්ඛණෙ ච රූපුප්පාදං (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා) පටිසෙධෙන්ති. තත්ථ කිඤ්චාපි ඨිතික්ඛණාභාවෙ තෙසං උපපත්ති චෙව තත්ථ වත්තබ්බඤ්ච හෙට්ඨා කථිතමෙව, ඉධාපි [Pg.207] පන භඞ්ගක්ඛණෙ රූපුප්පාදාභාවෙ උපපත්තියා තත්ථ වත්තබ්බෙන ච සහ සුඛග්ගහණත්ථං සඞ්ගහෙත්වා වුච්චති – 29. Vậy, những nghiệp v.v... ấy là gì, làm thế nào, ở đâu, và khi nào là nguồn sanh của sắc? (Để trả lời) ngài đã nói ‘tatthā’ (trong ấy) v.v... ‘Kể từ lúc tái tục’ nghĩa là kể từ sát-na sanh của tâm tái tục. ‘Trong từng sát-na’ nghĩa là trong ba sát-na của mỗi một tâm, có nghĩa là (sanh) một cách liên tục không gián đoạn. Tuy nhiên, những người khác thì phủ nhận sự sanh của sắc trong sát-na trụ (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā) và sát-na diệt của tâm (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā). Về điều này, mặc dù lý lẽ của họ về việc không có sát-na trụ và những điều cần nói về nó đã được trình bày ở dưới, nhưng ở đây, để dễ nắm bắt, lý lẽ về việc không có sự sanh của sắc trong sát-na diệt cùng với những điều cần nói về nó được tóm lược và nói đến như sau – ‘‘උප්පන්නුප්පජ්ජමානන්ති, විභඞ්ගෙ එවමාදිනං; භඞ්ගක්ඛණස්මිං උප්පන්නං, නො ච උප්පජ්ජමානකං. “Trong bộ Phân Tích, câu ‘uppannuppajjamānaṃ’ (đã sanh và đang sanh) và những câu tương tự; (Pháp) trong sát-na diệt là ‘đã sanh’, chứ không phải ‘đang sanh’. ‘‘උප්පජ්ජමානමුප්පාදෙ, උප්පන්නඤ්චාතිආදිනා; භඞ්ගුප්පාදාව අක්ඛාතා, න චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණො. “Bằng câu ‘đang sanh trong lúc sanh, và đã sanh’ v.v... Chỉ có sát-na diệt và sát-na sanh được nói đến, chứ không phải sát-na trụ của tâm. ‘‘‘උප්පාදො ච වයො චෙව, අඤ්ඤථත්තං ඨිතස්ස ච; පඤ්ඤායතී’ති (අ. නි. 3.47) වුත්තත්තා, ඨිති අත්ථීති චෙ මතං. “Nếu cho rằng vì có câu nói ‘Sự sanh, sự diệt, và sự khác đi của cái đang trụ được nhận biết’ (a. ni. 3.47), nên có (sát-na) trụ. ‘‘අඤ්ඤථත්තස්ස එකස්මිං, ධම්මෙ අනුපලද්ධිතො; පඤ්ඤාණවචනා චෙව, පබන්ධට්ඨිති තත්ථපි. “Vì sự khác đi không được tìm thấy trong một pháp đơn lẻ, và vì lời nói ‘được nhận biết’, nên ở đó cũng là sự trụ của dòng tương tục (được nói đến). ‘‘වුත්තා තස්මා න චිත්තස්ස, ඨිති දිස්සති පාළියං; අභිධම්මෙ අභාවොපි, නිසෙධොයෙව සබ්බථා. “Do đó, sự trụ của tâm không được thấy nói đến trong Pāli; và việc không có (sự trụ) trong Abhidhamma chính là sự phủ nhận hoàn toàn. ‘‘යදා සමුදයො යස්ස, නිරුජ්ඣති තදාස්ස කිං; දුක්ඛමුප්පජ්ජතීත්‍යෙත්ථ, පඤ්හෙ නොති නිසෙධතො. “Trong câu hỏi ‘Khi sự tập khởi của một người nào đó diệt, thì khi ấy khổ có sanh lên cho người đó không?’, do sự phủ định bằng từ ‘không’. ‘‘රූපුප්පාදො න භඞ්ගස්මිං, තස්මා සබ්බෙපි පච්චයා; උප්පාදෙයෙව චිත්තස්ස, රූපහෙතූති කෙචන. “Sự sanh của sắc không có trong (sát-na) diệt. Do đó, một số người cho rằng tất cả các duyên là nhân cho sắc chỉ trong (sát-na) sanh của tâm. ‘‘වුච්චතෙ තත්ථ එකස්මිං, ධම්මෙයෙව යථා මතා; උප්පාදාවත්ථතො භින්නා, භඞ්ගාවත්ථා තථෙව තු. “Về điều này, được nói rằng: Giống như trong một pháp duy nhất, trạng thái diệt được cho là khác với trạng thái sanh, cũng vậy. ‘‘භඞ්ගස්සාභිමුඛාවත්ථා, ඉච්ඡිතබ්බා අයං ඨිති; නයදස්සනතො එසා, විභඞ්ගෙ න තු දෙසිතා. “Trạng thái hướng đến sự diệt nên được chấp nhận là sự trụ này; điều này được thấy từ phương pháp (luận lý), chứ không được thuyết giảng trong bộ Phân Tích. ‘‘ලක්ඛණං සඞ්ඛතස්සෙව, වත්තුමුප්පාදආදිනං; දෙසිතත්තා න තත්ථාපි, පබන්ධස්ස ඨිතීරිතා. “Vì sự sanh v.v... được thuyết giảng để nói lên đặc tính của pháp hữu vi, nên ở đó cũng không nói đến sự trụ của dòng tương tục. ‘‘උපසග්ගස්ස ධාතූනමත්ථෙයෙව පවත්තිතො; පඤ්ඤායතීති චෙතස්ස, අත්ථො විඤ්ඤායතෙ ඉති. “Vì tiếp đầu ngữ (pa-) chỉ diễn ra theo nghĩa của căn (ñā), nên nghĩa của từ ‘paññāyati’ này là ‘được biết’ (viññāyate). ‘‘භඞ්ගෙ [Pg.208] රූපස්ස නුප්පාදො, චිත්තජානං වසෙන වා; ආරුප්පංවාභිසන්ධාය, භාසිතො යමකස්ස හි. “Việc sắc không sanh trong (sát-na) diệt, hoặc là theo cách (chỉ nói về) sắc do tâm sanh, hoặc là nhắm đến cõi Vô Sắc, đã được nói trong bộ Song Đối. ‘‘සභාවොයං යථාලාභ-යොජනාති තතො නහි; න චිත්තට්ඨිති භඞ්ගෙ ච, න රූපස්ස අසම්භවො’’ති. “Đây là bản chất của việc áp dụng tùy theo những gì có được. Do đó, không phải là không có sự trụ của tâm, và cũng không phải là không có sự sanh khởi của sắc trong (sát-na) diệt.” 31. රූපවිරාගභාවනානිබ්බත්තත්තා හෙතුනො තබ්බිධුරතාය, අනොකාසතාය ච අරූපවිපාකා, රූපජනනෙ විසෙසපච්චයෙහි ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගාභාවතො ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි චාති චුද්දස චිත්තානි රූපං න සමුට්ඨාපෙන්තීති වුත්තං ‘‘ආරුප්පවිපාකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිත’’න්ති. පටිසන්ධිචිත්තං, පන චුතිචිත්තඤ්ච එකූනවීසති භවඞ්ගස්සෙව අන්තොගධත්තා චිත්තන්තරං න හොතීති න තස්ස වජ්ජනං කතං. කිඤ්චාපි න කතං, පච්ඡාජාතපච්චයරහිතං, පන ආහාරාදීහි ච අනුපත්ථද්ධං දුබ්බලවත්ථුං නිස්සාය පවත්තත්තා, අත්තනො ච ආගන්තුකතාය කම්මජරූපෙහි චිත්තසමුට්ඨානරූපානං ඨානං ගහෙත්වා ඨිතත්තා ච පටිසන්ධිචිත්තං රූපසමුට්ඨාපකං න හොති. චුතිචිත්තෙ පන අට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 636; විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) තාව ‘‘වූපසන්තවට්ටමූලස්මිං සන්තානෙ සාතිසයං සන්තවුත්තිතාය ඛීණාසවස්සෙව චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතී’’ති (ධ. ස. මූලටී. 636) වුත්තං. ආනන්දාචරියාදයො පන ‘‘සබ්බෙසම්පි චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතී’’ති වදන්ති. විනිච්ඡයො පන නෙසං සඞ්ඛෙපතො මූලටීකාදීසු, විත්ථාරතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. පඨමභවඞ්ගමුපාදායාති පටිසන්ධියා අනන්තරනිබ්බත්තපඨමභවඞ්ගතො පට්ඨාය. ජායන්තමෙව සමුට්ඨාපෙති, න පන ඨිතං, භිජ්ජමානං වා අනන්තරාදිපච්චයලාභෙන උප්පාදක්ඛණෙයෙව ජනකසාමත්ථියයොගතො. 31. Do được tạo ra bởi sự tu tập ly tham sắc, do thiếu nhân (sanh sắc), và do không có cơ hội, nên các tâm quả Vô sắc, và do không tương ưng với các thiền chi là những duyên đặc biệt trong việc sanh sắc, nên hai bộ năm thức, như vậy mười bốn tâm này không làm sanh khởi sắc. Do đó đã nói ‘trừ các tâm quả Vô sắc và hai bộ năm thức’. Còn tâm tái tục và tâm tử, vì được bao gồm trong mười chín tâm hộ kiếp, không phải là tâm khác, nên không được loại trừ. Mặc dù không được loại trừ, nhưng tâm tái tục không làm sanh khởi sắc, vì nó thiếu duyên hậu sanh, không được hỗ trợ bởi dưỡng tố v.v..., vì nó diễn ra nương vào sắc ý vật yếu ớt, và vì bản chất tạm thời của nó, nó chiếm chỗ của sắc do tâm sanh bằng sắc do nghiệp sanh. Về tâm tử, trong Chú giải (dha. sa. aṭṭha. 636; vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) trước hết đã nói rằng ‘chỉ có tâm tử của bậc lậu tận, do trạng thái cực kỳ tĩnh lặng trong dòng tương tục mà gốc rễ của vòng luân hồi đã được dập tắt, mới không làm sanh khởi sắc’ (dha. sa. mūlaṭī. 636). Tuy nhiên, ngài Ānanda và các vị khác nói rằng ‘tâm tử của tất cả chúng sanh đều không làm sanh khởi sắc’. Sự phân xử về chúng nên được hiểu theo cách đã nói một cách tóm tắt trong Mūlaṭīkā v.v..., và một cách chi tiết trong Abhidhammatthavikāsinī. ‘Kể từ tâm hộ kiếp đầu tiên’ nghĩa là bắt đầu từ tâm hộ kiếp đầu tiên được tạo ra ngay sau khi tái tục. Nó chỉ làm sanh khởi (sắc) khi đang sanh, chứ không phải khi đang trụ hay đang diệt, vì nó có khả năng sanh khởi ngay trong sát-na sanh do có được các duyên như vô gián duyên v.v... 32. ඉරියාය කායිකකිරියාය පවත්තිපථභාවතො ඉරියාපථො, ගමනාදි, අත්ථතො තදවත්ථා රූපප්පවත්ති. තම්පි [Pg.209] සන්ධාරෙති යථාපවත්තං උපත්ථම්භෙති. යථා හි වීථිචිත්තෙහි අබ්බොකිණ්ණෙ භවඞ්ගෙ පවත්තමානෙ අඞ්ගානි ඔසීදන්ති, න එවමෙතෙසු ද්වත්තිංසවිධෙසු, වක්ඛමානෙසු ච ඡබ්බීසතියා ජාගරණචිත්තෙසු පවත්තමානෙසු. තදා පන අඞ්ගානි උපත්ථද්ධානි යථාපවත්තඉරියාපථභාවෙනෙව පවත්තන්ති. 32. Oai nghi (iriyāpatha) là con đường diễn tiến của hành động thân thể (kāyikakiriyā) gọi là sự đi lại v.v...; về mặt ý nghĩa, đó là sự diễn tiến của sắc trong trạng thái ấy. Nó cũng duy trì và nâng đỡ (oai nghi) ấy như nó đang diễn ra. Giống như khi tâm hộ kiếp diễn ra không bị xen kẽ bởi các tâm lộ, các chi phần rã rời, không như vậy khi ba mươi hai loại tâm này, và hai mươi sáu tâm thức tỉnh sắp được nói đến, đang diễn ra. Khi ấy, các chi phần được nâng đỡ và diễn ra đúng theo trạng thái oai nghi đang diễn ra. 33. විඤ්ඤත්තිම්පි සමුට්ඨාපෙන්ති, න කෙවලං රූපිරියාපථානෙව. අවිසෙසවචනෙපි පනෙත්ථ මනොද්වාරප්පවත්තානෙව වොට්ඨබ්බනජවනානි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකානි, තථා හාසජනකානි ච පඤ්චද්වාරප්පවත්තානං පරිදුබ්බලභාවතොති දට්ඨබ්බං. කාමඤ්චෙත්ථ රූපවිනිමුත්තො ඉරියාපථො, විඤ්ඤත්ති වා නත්ථි, තථාපි න සබ්බං රූපසමුට්ඨාපකං චිත්තං ඉරියාපථූපත්ථම්භකං, විඤ්ඤත්තිවිකාරජනකඤ්ච හොති. යං පන චිත්තං විඤ්ඤත්තිජනකං, තං එකංසතො ඉරියාපථූපත්ථම්භකං ඉරියාපථස්ස විඤ්ඤත්තියා සහ අවිනාභාවතො. ඉරියාපථූපත්ථම්භකඤ්ච රූපජනකන්ති ඉමස්ස විසෙසදස්සනත්ථං රූපතො ඉරියාපථවිඤ්ඤත්තීනං විසුං ගහණං. 33. (Chúng) cũng làm sanh khởi biểu tri, không chỉ riêng sắc oai nghi. Ngay cả trong trường hợp nói không phân biệt, ở đây cần được hiểu rằng chính các tâm xác định và tốc hành sanh khởi ở ý môn là những tâm làm sanh khởi biểu tri, và tương tự đối với các tâm làm sanh khởi tiếng cười, bởi vì các tâm sanh khởi ở ngũ môn thì rất yếu ớt. Và mặc dù ở đây oai nghi không có sắc, hoặc không có biểu tri, tuy nhiên không phải tất cả các tâm làm sanh khởi sắc đều là tâm nâng đỡ oai nghi và làm sanh khởi sự biến đổi của biểu tri. Nhưng tâm nào làm sanh khởi biểu tri, tâm ấy chắc chắn nâng đỡ oai nghi, vì oai nghi không thể tách rời khỏi biểu tri. Và để chỉ ra sự đặc biệt này rằng 'tâm nâng đỡ oai nghi cũng làm sanh khởi sắc', nên oai nghi và biểu tri được đề cập riêng biệt với sắc. 34. තෙරසාති කුසලතො චත්තාරි, අකුසලතො චත්තාරි, කිරියතො පඤ්චාති තෙරස. තෙසු හි පුථුජ්ජනා අට්ඨහි කුසලාකුසලෙහි හසන්ති, සෙක්ඛා දිට්ඨිසහගතවජ්ජිතෙහි, අසෙක්ඛා පන පඤ්චහි කිරියචිත්තෙහි, තත්ථාපි බුද්ධා චතූහි සහෙතුකකිරියචිත්තෙහෙව හසන්ති, න අහෙතුකෙන ‘‘අතීතංසාදීසු අප්පටිහතඤාණං පත්වා ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තී’’ති වචනතො (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5). න හි විචාරණපඤ්ඤාරහිතස්ස හසිතුප්පාදස්ස බුද්ධානං පවත්ති යුත්තාති වදන්ති. හසිතුප්පාදචිත්තෙන පන පවත්තියමානම්පි තෙසං සිතකරණං පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙවාති. එවඤ්ච කත්වා අට්ඨකථායං [Pg.210] (ධ. ස. අට්ඨ. 568) ‘‘තෙසං ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං හාසයමානං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්මා න තස්ස බුද්ධානං පවත්ති සක්කා නිවාරෙතුං. 34. Mười ba là: bốn từ (tâm) thiện, bốn từ (tâm) bất thiện, năm từ (tâm) duy tác, (tổng cộng) là mười ba. Trong số đó, phàm phu cười với tám tâm thiện và bất thiện; bậc hữu học cười với (các tâm) trừ những tâm tương ưng tà kiến; còn bậc vô học thì cười với năm tâm duy tác. Trong đó, chư Phật chỉ cười với bốn tâm duy tác hợp nhân, không phải với tâm vô nhân, theo như lời dạy: "Đối với Đức Phật, bậc Thế Tôn, người đã đạt đến trí tuệ không bị ngăn ngại trong quá khứ v.v... và có đủ ba pháp này, mọi thân nghiệp đều có trí đi trước, có trí đi theo" (Mahāni. 69; Cūḷani. Mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; Paṭi. Ma. 3.5). Họ nói rằng sự sanh khởi của tâm phát sanh tiếng cười mà không có sự thẩm sát và trí tuệ thì không thích hợp với chư Phật. Tuy nhiên, ngay cả khi việc mỉm cười của các ngài được diễn ra bởi tâm phát sanh tiếng cười, nó vẫn là 'có trí đi theo' vì nó đi theo các trí tuệ về túc mạng, vị lai và nhất thiết trí. Và do đó, trong Chú giải (Dha. Sa. Aṭṭha. 568) có nói: "Sau khi các trí tuệ ấy đã thuần thục, tâm này sanh khởi làm cho mỉm cười". Vì vậy, không thể ngăn cản sự sanh khởi của tâm ấy nơi chư Phật. 35. පච්ඡාජාතාදිපච්චයූපත්ථම්භලාභෙන ඨිතික්ඛණෙයෙව උතුඔජානං බලවභාවොති වුත්තං ‘‘තෙජොධාතු ඨිතිප්පත්තා’’ත්‍යාදි. 35. Do nhận được sự nâng đỡ của các duyên như hậu sanh duyên, nên trạng thái mạnh mẽ của thời tiết và vật thực (chỉ có) trong sát-na trụ, điều này được nói đến qua câu "hỏa đại đã đạt đến trạng thái trụ" v.v... 37. තත්ථ හදයඉන්ද්‍රියරූපානි නව කම්මතොයෙව ජාතත්තා කම්මජානෙව. යඤ්හි ජාතං, ජායති, ජායිස්සති ච, තං ‘‘කම්මජ’’න්ති වුච්චති යථා දුද්ධන්ති. 37. Trong đó, chín sắc pháp là sắc ý vật và (tám) sắc quyền, do chỉ sanh từ nghiệp nên chúng là sắc do nghiệp sanh. Thật vậy, cái gì đã sanh, đang sanh, và sẽ sanh (từ nghiệp), cái đó được gọi là "do nghiệp sanh", ví như (từ) 'duddha'. 40. පච්චුප්පන්නපච්චයාපෙක්ඛත්තා ලහුතාදිත්තයං කම්මජං න හොති, ඉතරථා සබ්බදාභාවීහි භවිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘ලහුතාදිත්තයං උතුචිත්තාහාරෙහි සම්භොතී’’ති. 40. Do phụ thuộc vào các duyên hiện tại, nên bộ ba khinh khoái v.v... không phải do nghiệp sanh; nếu không, chúng sẽ phải luôn luôn hiện hữu. Vì vậy, có lời nói rằng: "Bộ ba khinh khoái v.v... sanh khởi từ thời tiết, tâm, và vật thực". 43. එකන්තකම්මජානි නව, චතුජෙසු කම්මජානි නවාති අට්ඨාරස කම්මජානි, පඤ්චවිකාරරූපසද්දඅවිනිබ්භොගරූපආකාසවසෙන පන්නරස චිත්තජානි, සද්දො, ලහුතාදිත්තයං, අවිනිබ්භොගාකාසරූපානි නවාති තෙරස උතුජානි, ලහුතාදිත්තයඅවිනිබ්භොගාකාසවසෙන ද්වාදස ආහාරජානි. 43. Có mười tám sắc do nghiệp sanh: chín sắc thuần do nghiệp sanh, và chín sắc do nghiệp sanh trong nhóm (sắc sanh từ) bốn nguồn. Có mười lăm sắc do tâm sanh, bao gồm năm sắc biến đổi, âm thanh, (tám) sắc bất ly và hư không. Có mười ba sắc do thời tiết sanh: âm thanh, bộ ba khinh khoái v.v..., (tám) sắc bất ly và hư không. Có mười hai sắc do vật thực sanh: bộ ba khinh khoái v.v..., (tám) sắc bất ly và hư không. 44. කෙවලං ජායමානාදිරූපානං ජායමානපරිපච්චමානභිජ්ජමානරූපානං සභාවත්තා සභාවමත්තං විනා අත්තනො ජාතිආදිලක්ඛණාභාවතො ලක්ඛණානි කෙහිචි පච්චයෙහි න ජායන්තීති පකාසිතං. උප්පාදාදියුත්තානඤ්හි චක්ඛාදීනං ජාතිආදීනි ලක්ඛණානි විජ්ජන්ති, න එවං ජාතිආදීනං. යදි තෙසම්පි ජාතිආදීනි සියුං, එවං අනවත්ථානමෙව ආපජ්ජෙය්‍ය. යං පන ‘‘රූපායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරො. ඉමෙ ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානා’’ත්‍යාදීසු (ධ. ස. 1201) ජාතියා කුතොචිජාතත්තං අනුඤ්ඤාතං[Pg.211], තම්පි රූපජනකපච්චයානං රූපුප්පාදනං පති අනුපරතබ්‍යාපාරානං පච්චයභාවූපගමනක්ඛණෙ ජායමානධම්මවිකාරභාවෙන උපලබ්භමානතං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං. යම්පි ‘‘ජාති, භික්ඛවෙ, අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. ජරාමරණං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්න’’න්ති වචනං (සං. නි. 2.20), තත්ථාපි පටිච්චසමුප්පන්නානං ලක්ඛණභාවතොති අයමෙත්ථාභිසන්ධි. තෙනාහු පොරාණා – 44. Đã được chỉ rõ rằng các đặc tính (sanh, trụ, diệt) không sanh từ bất kỳ duyên nào, bởi vì chúng chỉ đơn thuần là tự tánh của các sắc pháp đang sanh, đang chín muồi, đang tan rã, và ngoài việc là tự tánh ra, chúng không có các đặc tính sanh v.v... của riêng mình. Thật vậy, các đặc tính sanh v.v... tồn tại đối với nhãn căn v.v... vốn có sự sanh khởi v.v..., nhưng không phải như vậy đối với chính các đặc tính sanh v.v... Nếu chúng cũng có các đặc tính sanh v.v..., như vậy sẽ dẫn đến sự vô cùng tận. Còn về việc trong (kinh văn) "sắc xứ... cho đến... đoàn thực. Các pháp này do tâm làm sanh khởi" v.v... (Dha. Sa. 1201), sự sanh từ một nguồn nào đó của (đặc tính) sanh được chấp nhận, điều đó cũng cần được hiểu là ám chỉ đến sự nhận thấy nó như là sự biến đổi của pháp đang sanh vào lúc nó trở thành một trạng thái duyên, trong khi các duyên tạo ra sắc vẫn đang hoạt động không ngừng đối với việc tạo ra sắc. Và cả câu nói "Này các Tỳ khưu, sanh là vô thường, hữu vi, do duyên sanh. Này các Tỳ khưu, già và chết là vô thường, hữu vi, do duyên sanh" (Saṃ. Ni. 2.20), ở đó ý định cũng là chúng là đặc tính của các pháp do duyên sanh. Do đó, các vị xưa đã nói: ‘‘පාඨෙ කුතොචි ජාතත්තං, ජාතියා පරියායතො; සඞ්ඛතානං සභාවත්තා, තීසු සඞ්ඛතතොදිතා’’ති. "Trong kinh văn, việc (đặc tính) sanh được nói là sanh từ một nguồn nào đó là theo nghĩa bóng; vì là tự tánh của các pháp hữu vi, nên trong ba (tạng), chúng được nói là hữu vi." රූපසමුට්ඨානනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về phương pháp sanh khởi của sắc. කලාපයොජනාවණ්ණනා Giải về sự kết hợp thành các tổng hợp sắc (kalāpa) 45. යස්මා පනෙතානි රූපානි කම්මාදිතො උප්පජ්ජමානානිපි න එකෙකං සමුට්ඨහන්ති, අථ ඛො පිණ්ඩතොව. තස්මා පිණ්ඩානං ගණනපරිච්ඡෙදං, සරූපඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එකුප්පාදා’’ත්‍යාදි වුත්තං. සහවුත්තිනොති විසුං විසුං කලාපගතරූපවසෙන සහවුත්තිනො, න සබ්බකලාපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සහුප්පත්තිවසෙන. 45. Bởi vì các sắc pháp này, mặc dù sanh khởi từ nghiệp v.v..., chúng không sanh khởi từng cái một, mà sanh khởi thành từng khối. Do đó, để chỉ ra sự đếm, phân định và bản chất của các khối này, câu "đồng sanh" v.v... đã được nói đến. "Đồng tồn tại" có nghĩa là đồng tồn tại theo nghĩa các sắc pháp trong từng tổng hợp sắc riêng biệt, chứ không phải theo nghĩa tất cả các tổng hợp sắc cùng sanh khởi với nhau. 46. දස පරිමාණා අස්සාති දසකං, සමුදායස්සෙතං නාමං, චක්ඛුනා උපලක්ඛිතං, තප්පධානං වා දසකං චක්ඛුදසකං. එවං සෙසෙසුපි. 46. Cái có số lượng là mười được gọi là 'thập pháp' (dasakaṃ); đây là tên của một tập hợp. Thập pháp được ghi nhận bởi nhãn căn, hoặc có nhãn căn làm chủ, là nhãn thập pháp. Tương tự đối với các trường hợp còn lại. 47. වචීවිඤ්ඤත්තිග්ගහණෙන සද්දොපි සඞ්ගහිතො හොති තස්සා තදවිනාභාවතොති වුත්තං ‘‘වචීවිඤ්ඤත්තිදසක’’න්ති. 47. Do việc bao gồm khẩu biểu tri, âm thanh cũng được bao gồm, vì nó không thể tách rời khỏi khẩu biểu tri. Do đó, nó được gọi là "khẩu biểu tri thập pháp". 50. කිං [Pg.212] පනෙතෙ එකවීසති කලාපා සබ්බෙපි සබ්බත්ථ හොන්ති, උදාහු කෙචි කත්ථචීති ආහ ‘‘තත්ථා’’ත්‍යාදි. 50. Nhưng phải chăng hai mươi mốt tổng hợp sắc này tất cả đều có ở mọi nơi, hay một số chỉ có ở một nơi nào đó? (Để trả lời,) ngài nói "trong đó" v.v... කලාපයොජනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về sự kết hợp thành các tổng hợp sắc. රූපපවත්තික්කමවණ්ණනා Giải về tiến trình của sắc. 52. ඉදානි නෙසං සම්භවවසෙන, පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන, යොනිවසෙන ච පවත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බානිපි පනෙතානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යථාරහන්ති සභාවකපරිපුණ්ණායතනානං අනුරූපතො. 52. Bây giờ, để chỉ ra tiến trình của chúng theo phương diện khả năng sanh khởi, theo phương diện diễn tiến và tái sanh, và theo phương diện thai sanh, câu "tất cả những (sắc) này..." v.v... đã được nói đến. "Tùy theo thích hợp" có nghĩa là tương ứng với bản chất của các xứ đã hoàn thiện. 53. කමලකුහරගබ්භමලාදිසංසෙදට්ඨානෙසු ජාතා සංසෙදජා. උපපාතො නෙසං අත්ථීති ඔපපාතිකා, උක්කංසගතිපරිච්ඡෙදවසෙන චෙත්ථ විසිට්ඨඋපපාතො ගහිතො යථා ‘‘අභිරූපස්ස කඤ්ඤා දාතබ්බා’’ති. සත්ත දසකානි පාතුභවන්ති පරිපුණ්ණායතනභාවෙන උපලබ්භනතො. කදාචි න ලබ්භන්ති ජච්චන්ධජච්චබධිරජච්චාඝානනපුංසකආදිකප්පිකානං වසෙන. තත්ථ සුගතියං මහානුභාවෙන කම්මුනා නිබ්බත්තමානානං ඔපපාතිකානං ඉන්ද්‍රියවෙකල්ලායොගතො චක්ඛුසොතඝානාලාභො සංසෙදජානං, භාවාලාභො පඨමකප්පිකඔපපාතිකානං වසෙනපි. දුග්ගතියං පන චක්ඛුසොතභාවාලාභො ද්වින්නම්පි වසෙන, ඝානාලාභො සංසෙදජානමෙව වසෙන, න ඔපපාතිකානං වසෙනාති දට්ඨබ්බං. තථා හි ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්සචි එකාදසායතනානි පාතුභවන්ති, කස්සචි දස, කස්සචි අපරානිපි දස, කස්සචි නව, කස්සචි සත්තා’’ති (විභ. 1007) වචනතො පරිපුණ්ණින්ද්‍රියස්ස ඔපපාතිකස්ස සද්දායතනවජ්ජිතානි එකාදසායතනානි වුත්තානි. අන්ධස්ස චක්ඛායතනවජ්ජිතානි [Pg.213] දස, තථා බධිරස්ස සොතායතනවජ්ජිතානි, අන්ධබධිරස්ස තදුභයවජ්ජිතානි නව, ගබ්භසෙය්‍යකස්ස චක්ඛුසොතඝානජිව්හාසද්දායතනවජ්ජිතානිසත්තායතනානි වුත්තානි. යදි පන අඝානකොපි ඔපපාතිකො සියා, අන්ධබධිරාඝානකානං වසෙන තික්ඛත්තුං දස, අන්ධබධිරඅන්ධාඝානකබධිරාඝානකානං වසෙන තික්ඛත්තුං නව, අන්ධබධිරාඝානකස්ස වසෙන ච අට්ඨ ආයතනානි වත්තබ්බානි සියුං, න පනෙවං වුත්තානි. තස්මා නත්ථි ඔපපාතිකස්ස ඝානවෙකල්ලන්ති. තථා ච වුත්තං යමකට්ඨකථායං ‘‘අඝානකො ඔපපාතිකො නත්ථි. යදි භවෙය්‍ය, කස්සචි අට්ඨායතනානීති වදෙය්‍යා’’ති (යම. අට්ඨ. ආයතනයමක. 18-21). 53. Chúng sanh được sanh ra ở những nơi ẩm thấp như trong lòng hoa sen, trong chỗ dơ bẩn... được gọi là thấp sanh. Vì có sự hóa sanh nên các chúng sanh ấy được gọi là loài hóa sanh. Ở đây, sự hóa sanh đặc biệt được kể đến do sự phân định về cảnh giới tối thắng, giống như câu nói: ‘Nên gả con gái cho người có dung sắc đẹp đẽ.’ Bảy sắc thập pháp sanh khởi do được nhận thấy với trạng thái xứ đầy đủ. Đôi khi không có được do trường hợp của những chúng sanh bị mù bẩm sanh, điếc bẩm sanh, không có khứu giác bẩm sanh, bán nam bán nữ, và những chúng sanh ở đầu kiếp. Trong ấy, ở cõi thiện, đối với các chúng sanh hóa sanh đang được sanh ra bởi nghiệp có oai lực lớn, do không có sự khiếm khuyết về các quyền, (nên các quyền đều đầy đủ); sự không có được nhãn, nhĩ, tỷ là của chúng sanh thấp sanh; còn sự không có được tính căn là do trường hợp của chúng sanh hóa sanh ở đầu kiếp. Còn ở cõi ác, sự không có được nhãn, nhĩ, tính căn là do trường hợp của cả hai; sự không có được tỷ căn chỉ do trường hợp của chúng sanh thấp sanh, không do trường hợp của chúng sanh hóa sanh, cần phải được hiểu như vậy. Thật vậy, trong Phân Tích Tâm Yếu Pháp (Dhammahadayavibhaṅga) có nói: ‘Trong cõi Dục, vào sát-na sanh khởi, đối với người nào đó mười một xứ sanh khởi, đối với người nào đó mười xứ, đối với người nào đó cũng mười xứ khác, đối với người nào đó chín xứ, đối với người nào đó bảy xứ.’ (Vibh. 1007). Theo đó, đối với chúng sanh hóa sanh có các quyền đầy đủ, mười một xứ trừ thinh xứ đã được nói đến. Đối với người mù, mười xứ trừ nhãn xứ; tương tự, đối với người điếc, mười xứ trừ nhĩ xứ; đối với người vừa mù vừa điếc, chín xứ trừ cả hai xứ ấy; đối với chúng sanh thai sanh, bảy xứ trừ nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, và thinh xứ đã được nói đến. Nhưng nếu có chúng sanh hóa sanh không có khứu giác, thì do trường hợp của những người mù, điếc, không có khứu giác, nên ba lần mười xứ; do trường hợp của những người mù và điếc, mù và không có khứu giác, điếc và không có khứu giác, nên ba lần chín xứ; và do trường hợp của người mù, điếc, và không có khứu giác, nên tám xứ phải được nói đến, nhưng đã không được nói đến như vậy. Do đó, không có sự khiếm khuyết về tỷ căn đối với chúng sanh hóa sanh. Và điều này đã được nói đến trong Chú Giải Yamaka: ‘Không có chúng sanh hóa sanh không có khứu giác. Nếu có, thì nên nói rằng: ‘Đối với người nào đó, tám xứ (sanh khởi).’’ (Yama. aṭṭha. āyatanayamaka. 18-21). සංසෙදජානං පන ඝානාභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ’’ත්‍යාදිපාළියා (විභ. 1007) ඔපපාතිකයොනිමෙව සන්ධාය, සත්තායතනග්ගහණස්ස ච අඤ්ඤෙසං අසම්භවතො ගබ්භසෙය්‍යකමෙව සන්ධාය වුත්තත්තා. යං පන ‘‘සංසෙදජයොනිකා පරිපුණ්ණායතනභාවෙන ඔපපාතිකසඞ්ගහං කත්වා වුත්තා’’ති අට්ඨකථාවචනං, තම්පි පරිපුණ්ණායතනංයෙව සංසෙදජානං ඔපපාතිකෙසු සඞ්ගහවසෙන වුත්තං. අපරෙ පන යමකෙ ඝානජිව්හානං සහචාරිතා වුත්තාති අජිව්හස්ස අසම්භවතො අඝානකස්සපි අභාවමෙව වණ්ණෙන්ති, තත්ථාපි යථා චක්ඛුසොතානි රූපභවෙ ඝානජිව්හාහි විනා පවත්තන්ති, න එවං ඝානජිව්හා අඤ්ඤමඤ්ඤං විනා පවත්තන්ති ද්වින්නම්පි රූපභවෙ අනුප්පජ්ජනතොති එවං විසුං විසුං කාමභවෙ අප්පවත්තිවසෙන තෙසං සහචාරිතා වුත්තාති න න සක්කා වත්තුන්ති. Còn sự không có tỷ căn của chúng sanh thấp sanh thì không thể loại trừ được, vì đoạn Pāḷi ‘trong cõi Dục, vào sát-na sanh khởi...’ (Vibh. 1007) chỉ nhắm đến loài hóa sanh, và việc đề cập đến bảy xứ cũng đã được nói chỉ nhắm đến loài thai sanh do không thể có đối với các loài khác. Còn câu Chú giải nói rằng: ‘Loài thấp sanh, do có trạng thái xứ đầy đủ, được kể gộp vào loài hóa sanh,’ điều ấy cũng được nói theo nghĩa bao gồm các chúng sanh thấp sanh có xứ đầy đủ vào trong các chúng sanh hóa sanh. Lại nữa, các vị khác giải thích rằng trong Yamaka, tính đồng hành của tỷ căn và thiệt căn đã được nói đến, do đó, vì không thể có chúng sanh không có thiệt căn, nên cũng không có chúng sanh không có tỷ căn. Về điều đó, cũng có thể nói rằng: giống như nhãn căn và nhĩ căn tồn tại trong cõi Sắc mà không có tỷ căn và thiệt căn, không phải là tỷ căn và thiệt căn không thể tồn tại thiếu nhau; tính đồng hành của chúng được nói đến theo nghĩa chúng không tồn tại riêng rẽ trong cõi Dục, vì cả hai đều không sanh khởi trong cõi Sắc. Do đó, hoàn toàn có thể nói như vậy. 54. ගබ්භෙ මාතුකුච්ඡියං සෙන්තීති ගබ්භසෙය්‍යකා, තෙයෙව රූපාදීසු සත්තතාය සත්තාති ගබ්භසෙය්‍යකසත්තා. එතෙ [Pg.214] අණ්ඩජජලාබුජා. තීණි දසකානි පාතුභවන්ති, යානි ‘‘කලලරූප’’න්ති වුච්චන්ති, පරිපිණ්ඩිතානි ච තානි ජාතිඋණ්ණාය එකස්ස අංසුනො පසන්නතිලතෙලෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධටස්ස පග්ඝරිත්වා අග්ගෙ ඨිතබින්දුමත්තානි අච්ඡානි විප්පසන්නානි. කදාචි න ලබ්භති අභාවකසත්තානං වසෙන. තතො පරන්ති පටිසන්ධිතො පරං. පවත්තිකාලෙති සත්තමෙ සත්තාහෙ, ටීකාකාරමතෙන එකාදසමෙ සත්තාහෙ වා. කමෙනාති චක්ඛුදසකපාතුභාවතො සත්තාහාතික්කමෙන සොතදසකං, තතො සත්තාහාතික්කමෙන ඝානදසකං, තතො සත්තාහාතික්කමෙන ජිව්හාදසකන්ති එවං අනුක්කමෙන. අට්ඨකථායම්පි හි අයමත්ථො දස්සිතොව. 54. Chúng sanh nằm trong bào thai, trong bụng mẹ, được gọi là thai sanh. Chính các chúng sanh ấy, do sự dính mắc vào sắc..., được gọi là chúng sanh, nên gọi là chúng sanh thai sanh. Các chúng sanh này là noãn sanh và thai sanh. Ba sắc thập pháp sanh khởi, được gọi là ‘sắc kalala,’ và chúng kết tụ lại, trong suốt, rất thanh tịnh, có kích thước bằng một giọt dầu còn lại ở đầu một sợi lông cừu mịn sau khi nhúng vào dầu mè trong, nhấc lên và để nhỏ giọt. Đôi khi không có được (đủ ba) do trường hợp của chúng sanh không có tính căn. ‘Sau đó’ là sau khi tái tục. ‘Trong thời kỳ diễn tiến’ là vào tuần lễ thứ bảy, hoặc theo quan điểm của vị sớ giải chủ, là vào tuần lễ thứ mười một. ‘Tuần tự’ là sau khi sắc thập pháp nhãn sanh khởi, qua một tuần lễ, sắc thập pháp nhĩ sanh khởi; sau đó qua một tuần lễ, sắc thập pháp tỷ sanh khởi; sau đó qua một tuần lễ, sắc thập pháp thiệt sanh khởi, cứ như vậy theo thứ tự. Ý nghĩa này cũng đã được trình bày trong Chú giải. 55. ඨිතිකාලන්ති පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතිකාලං. පටිසන්ධිචිත්තසහජාතා හි උතු ඨානප්පත්තා තස්ස ඨිතික්ඛණෙ සුද්ධට්ඨකං සමුට්ඨාපෙති, තදා උප්පන්නා භඞ්ගක්ඛණෙත්‍යාදිනා අනුක්කමෙන උතු රූපං ජනෙති. ඔජාඵරණමුපාදායාති ගබ්භසෙය්‍යකස්ස මාතු අජ්ඣොහටාහාරතො සංසෙදජොපපාතිකානඤ්ච මුඛගතසෙම්හාදිතො ඔජාය රසහරණීඅනුසාරෙන සරීරෙ ඵරණකාලතො පට්ඨාය. 55. ‘Thời kỳ trụ’ là thời kỳ trụ của tâm tái tục. Thật vậy, yếu tố nhiệt (utu) đồng sanh với tâm tái tục, khi đạt đến trạng thái trụ, vào sát-na trụ của tâm ấy, làm sanh khởi sắc thuần bát (suddhaṭṭhaka). Yếu tố nhiệt ấy, đã sanh khởi lúc đó, theo thứ tự từ sát-na diệt... làm sanh khởi sắc do thời tiết. ‘Kể từ khi dưỡng chất lan tỏa’ là kể từ thời điểm dưỡng chất (ojā) lan tỏa trong cơ thể theo các ống dẫn, đối với chúng sanh thai sanh là từ thức ăn người mẹ đã tiêu thụ, còn đối với chúng sanh thấp sanh và hóa sanh là từ đờm... đã vào miệng. 56. චුතිචිත්තං උපරිමං එතස්සාති චුතිචිත්තොපරි. කම්මජරූපානි න උප්පජ්ජන්ති තදුප්පත්තියං මරණාභාවතො. කම්මජරූපවිච්ඡෙදෙ හි ‘‘මතො’’ති වුච්චති. යථාහ – 56. Tâm tử là tối hậu của chúng sanh này, nên gọi là sau tâm tử. Các sắc do nghiệp sanh không sanh khởi, vì nếu chúng sanh khởi thì sẽ không có cái chết. Thật vậy, khi các sắc do nghiệp sanh bị đoạn tuyệt, thì được gọi là ‘chết.’ Như có lời dạy rằng: ‘‘ආයු උස්මා ච විඤ්ඤාණං, යදා කායං ජහන්තිමං; අපවිද්ධො තදා සෙති, නිරත්ථංව කලිඞ්ගර’’න්ති. (සං. නි. 3.95 ථොකං විසදිසං); ‘Khi mạng, hơi ấm, và thức, rời bỏ thân này; Khi ấy, thân nằm bị vứt bỏ, vô dụng như khúc gỗ.’ (saṃ. ni. 3.95 có chút khác biệt); පුරෙතරන්ති සත්තරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙ. තතොපරං චිත්තජාහාරජරූපඤ්ච වොච්ඡිජ්ජතීති අජීවකසන්තානෙ තෙසං උප්පත්තියා [Pg.215] අභාවතො යථානිබ්බත්තං චිත්තජං, ආහාරජඤ්ච තතො පරං කිඤ්චි කාලං පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣති. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘චිත්තජරූපං චුතිචිත්තතො පුරෙතරමෙව වොච්ඡිජ්ජතී’’ති වණ්ණෙන්ති. ‘Trước đó’ là vào sát-na sanh của tâm thứ mười bảy (tính ngược từ tâm tử). Sau đó, sắc do tâm sanh và sắc do vật thực sanh cũng bị đoạn tuyệt, vì trong dòng tương tục vô tri, chúng không sanh khởi. Các sắc do tâm sanh và sắc do vật thực sanh vốn đã sanh khởi, sau đó tiếp tục tồn tại một thời gian rồi diệt đi. Nhưng các vị thầy khác giải thích rằng: ‘Sắc do tâm sanh bị đoạn tuyệt ngay cả trước tâm tử.’ 58. රූපලොකෙ ඝානජිව්හාකායානං අභාවෙ කාරණං වුත්තමෙව. භාවද්වයං පන බහලකාමරාගූපනිස්සයත්තා බ්‍රහ්මානඤ්ච තදභාවතො තත්ථ න පවත්තති. ආහාරජකලාපානි ච න ලබ්භන්ති අජ්ඣොහටාහාරාභාවෙන සරීරගතස්සපි ආහාරස්ස රූපසමුට්ඨාපනාභාවතො. බාහිරඤ්හි උතුං, ආහාරඤ්ච උපනිස්සයං ලභිත්වා උතුආහාරා රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති. ජීවිතනවකන්ති කායාභාවතො කායදසකට්ඨානියං ජීවිතනවකං. 58. Nguyên nhân về sự không có của tỷ căn, thiệt căn, thân căn trong cõi sắc đã được nói đến. Còn hai sắc tánh không sanh khởi ở đó (cõi sắc) là do chúng là y chỉ mạnh mẽ cho ái dục và do các vị Phạm thiên không có ái dục ấy. Các sắc do vật thực sanh cũng không có được do không có vật thực được nuốt vào và do vật thực đã có trong thân cũng không có khả năng làm sanh khởi sắc. Thật vậy, do nương vào thời tiết và vật thực bên ngoài làm trợ duyên mà thời tiết và vật thực làm sanh khởi sắc. Cửu pháp mạng căn (jīvitanavaka) là do không có thân căn nên cửu pháp mạng căn đứng ở vị trí của thập pháp thân. 59. අතිරිච්ඡති සෙසබ්‍රහ්මානං පටිසන්ධියං, පවත්තෙ ච උපලභිතබ්බරූපතො අවසිට්ඨං හොති, මරණකාලෙ පන බ්‍රහ්මානං සරීරනික්ඛෙපාභාවතො සබ්බෙසම්පි තිසමුට්ඨානානි, ද්විසමුට්ඨානානි ච සහෙව නිරුජ්ඣන්ති. 59. Nó là phần còn lại ngoài các sắc có thể có được trong lúc tái sanh và trong thời bình nhật của các vị Phạm thiên còn lại. Tuy nhiên, vào lúc chết, do các vị Phạm thiên không có việc từ bỏ thân xác, nên tất cả các sắc tam sanh và nhị sanh đều cùng nhau diệt mất. 61. රූපෙසු තෙවීසති ඝානජිව්හාකායභාවද්වයවසෙන පඤ්චන්නං අභාවතො. කෙචි පන ‘‘ලහුතාදිත්තයම්පි තෙසු නත්ථි දන්ධත්තකරාදිධාතුක්ඛොභාභාවතො’’ති වදන්ති, තං අකාරණං. න හි වූපසමෙතබ්බාපෙක්ඛා තබ්බිරොධිධම්මප්පවත්ති තථා සති සහෙතුකකිරියචිත්තෙසු ලහුතාදීනං අභාවප්පසඞ්ගතො. ‘‘සද්දො විකාරො’’ත්‍යාදි සබ්බෙසම්පි සාධාරණවසෙන වුත්තං. 61. Trong các sắc, có hai mươi ba (sắc trong cõi sắc) do sự không có của năm sắc theo cách là tỷ căn, thiệt căn, thân căn và hai sắc tánh. Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Ba đặc tính khinh khoái v.v... cũng không có ở đó, do không có sự xáo trộn của các đại chủng gây ra sự nặng nề v.v...”. Điều đó là vô lý. Vì sự sanh khởi của một pháp đối nghịch không phụ thuộc vào (sự hiện hữu của) pháp cần được làm cho lắng dịu. Nếu như vậy, sẽ dẫn đến trường hợp không có các đặc tính khinh khoái v.v... trong các tâm quả và tâm duy tác hữu nhân. Câu “Âm thanh là sự biến đổi” v.v... được nói theo cách chung cho tất cả. රූපපවත්තික්කමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về tiến trình của sắc đã kết thúc. නිබ්බානභෙදවණ්ණනා Phần giải về các loại Niết-bàn 62. එත්තාවතා [Pg.216] චිත්තචෙතසිකරූපානි විභාගතො නිද්දිසිත්වා ඉදානි නිබ්බානං නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘නිබ්බානං පනා’’ත්‍යාදි. ‘‘චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා නිබ්බානස්ස තංතංඅරියපුග්ගලානං පච්චක්ඛසිද්ධතං දස්සෙති. ‘‘මග්ගඵලානමාරම්මණභූත’’න්ති ඉමිනා කල්‍යාණපුථුජ්ජනානං අනුමානසිද්ධතං. සඞ්ඛතධම්මාරම්මණඤ්හි, පඤ්ඤත්තාරම්මණං වා ඤාණං කිලෙසානං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සම්භනෙ අසමත්ථං, අත්ථි ච ලොකෙ කිලෙසසමුච්ඡෙදාදි. තස්මා අත්ථි සඞ්ඛතසම්මුතිධම්මවිපරීතො කිලෙසානං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිකරානං මග්ගඵලානං ආරම්මණභූතො නිබ්බානං නාම එකො ධම්මොති සිද්ධං. පච්චක්ඛානුමානසිද්ධතාසන්දස්සනෙන ච අභාවමත්තං නිබ්බානන්ති විප්පටිපන්නානං වාදං නිසෙධෙතීති අලමතිප්පපඤ්චෙන. ඛන්ධාදිභෙදෙ තෙභූමකධම්මෙ හෙට්ඨුපරියවසෙන විනනතො සංසිබ්බනතො වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා විසයාතික්කමවසෙන අතීතත්තා. 62. Sau khi đã trình bày về tâm, tâm sở và sắc theo cách phân tích đến đây, bây giờ, để trình bày về Niết-bàn, ngài nói: “Còn Niết-bàn…” v.v... Bằng câu “cần được chứng ngộ bởi trí tuệ của bốn đạo”, ngài chỉ ra rằng Niết-bàn được xác lập bằng sự trực nhận đối với các bậc Thánh nhân tương ứng. Bằng câu “là đối tượng của đạo và quả”, (ngài chỉ ra rằng) nó được xác lập bằng sự suy luận đối với các thiện phàm phu. Thật vậy, trí tuệ có pháp hữu vi làm đối tượng hoặc có chế định làm đối tượng thì không có khả năng đoạn trừ và làm lắng dịu các phiền não. Và trên đời có sự đoạn trừ phiền não v.v... Do đó, đã xác lập rằng có một pháp tên là Niết-bàn, là pháp đối nghịch với các pháp hữu vi và tục đế, là đối tượng của đạo và quả, là những pháp thực hiện việc đoạn trừ và làm lắng dịu các phiền não. Và bằng cách chỉ ra rằng nó được xác lập bằng sự trực nhận và suy luận, ngài bác bỏ quan điểm của những người có tà kiến cho rằng Niết-bàn chỉ là sự không có. Thôi, không cần nói dài dòng. (Niết-bàn được gọi như vậy) là do thoát khỏi (nikkhantattā) ái dục (taṇhāya) được gọi là vāna vì nó dệt (vinanato) và may (saṃsibbanato) các pháp trong ba cõi được phân chia thành uẩn v.v... theo cách thấp và cao; hoặc do đã vượt qua (atītattā) theo cách vượt khỏi đối tượng. 63. සභාවතොති අත්තනො සන්තිලක්ඛණෙන. උපාදීයති කාමුපාදාදීහීති උපාදි, පඤ්චක්ඛන්ධස්සෙතං අධිවචනං, උපාදියෙව සෙසො කිලෙසෙහීති උපාදිසෙසො, තෙන සහ වත්තතීති සඋපාදිසෙසා, සා එව නිබ්බානධාතූති සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතු. කාරණපරියායෙනාති සඋපාදිසෙසාදිවසෙන පඤ්ඤාපනෙ කාරණභූතස්ස උපාදිසෙස භාවාභාවස්ස ලෙසෙන. 63. “Theo tự tánh” nghĩa là theo đặc tính tịch tịnh của chính nó. Cái bị chấp thủ bởi dục thủ v.v... là thủ (upādi), đây là tên gọi khác của năm uẩn. Thủ còn sót lại bởi các phiền não là hữu dư y (upādisesa). Cái hiện hữu cùng với hữu dư y ấy là hữu dư y (saupādisesā). Giới Niết-bàn ấy chính là hữu dư y Niết-bàn giới (saupādisesanibbānadhātu). “Theo phương diện nguyên nhân” nghĩa là theo một phần của sự có mặt hay không có mặt của hữu dư y, là điều đã trở thành nguyên nhân trong việc chế định theo cách hữu dư y v.v... 64. ආරම්මණතො, සම්පයොගතො ච රාගදොසමොහෙහි සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤං, සුඤ්ඤමෙව සුඤ්ඤතං, තථා රාගාදිනිමිත්තරහිතත්තා අනිමිත්තං. රාගාදිපණිධිරහිතත්තා අප්පණිහිතං. සබ්බසඞ්ඛාරෙහි වා සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤතං. සබ්බසඞ්ඛාරනිමිත්තාභාවතො [Pg.217] අනිමිත්තං. තණ්හාපණිධියා අභාවතො අප්පණිහිතං. 64. Do trống không tham, sân, si về phương diện đối tượng và tương ưng, nên gọi là không (suññaṃ); chính sự trống không là không tánh (suññataṃ). Tương tự, do không có tướng của tham v.v... nên gọi là vô tướng (animittaṃ). Do không có sự mong cầu của tham v.v... nên gọi là vô nguyện (appaṇihitaṃ). Hoặc, do trống không tất cả các pháp hữu vi, nên gọi là không tánh. Do không có tướng của tất cả các pháp hữu vi, nên gọi là vô tướng. Do không có sự mong cầu của ái dục, nên gọi là vô nguyện. 65. චවනාභාවතො අච්චුතං. අන්තස්ස පරියොසානස්ස අතික්කන්තත්තා අච්චන්තං. පච්චයෙහි අසඞ්ඛතත්තා අසඞ්ඛතං. අත්තනො උත්තරිතරස්ස අභාවතො, සහධම්මෙන වත්තබ්බස්ස උත්තරස්ස වා අභාවතො අනුත්තරං. වානතො තණ්හාතො මුත්තත්තා සබ්බසො අපගතත්තා වානමුත්තා. මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදිකෙ එසන්ති ගවෙසන්තීති මහෙසයො. ‘‘ඉති චිත්ත’’න්ත්‍යාදි ඡහි පරිච්ඡෙදෙහි විභත්තානං චිත්තාදීනං නිගමනං. 65. Do không có sự chết, nên gọi là bất tử (accutaṃ). Do đã vượt qua sự kết thúc, sự chấm dứt, nên gọi là cứu cánh (accantaṃ). Do không được tạo tác bởi các duyên, nên gọi là vô vi (asaṅkhataṃ). Do không có gì cao hơn chính nó, hoặc do không có cái “cao hơn” có thể được nói đến cùng với pháp đồng tánh, nên gọi là vô thượng (anuttaraṃ). Do đã giải thoát, hoàn toàn lìa khỏi vāna tức là ái dục, nên gọi là vānamuttā (thoát khỏi ái dục). Các bậc đại sĩ (mahesayo) được gọi như vậy vì các vị ấy tìm cầu (esanti) những điều vĩ đại như uẩn giới đức v.v... Câu “Như vậy, tâm…” v.v… là phần kết luận cho tâm v.v… đã được phân chia trong sáu chương. නිබ්බානභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về các loại Niết-bàn đã kết thúc. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය Như vậy, trong bộ chú giải Abhidhammatthasaṅgaha tên là Abhidhammatthavibhāvinī රූපපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về chương Sắc đã kết thúc. 7. සමුච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා 7. Phần giải về chương Toát yếu 1. සලක්ඛණා චින්තනාදිසලක්ඛණා චිත්තචෙතසිකනිප්ඵන්නරූපනිබ්බානවසෙන ද්වාසත්තතිපභෙදා වත්ථුධම්මා සභාවධම්මා වුත්තා, ඉදානි තෙසං යථායොගං සභාවධම්මානං එකෙකසමුච්චයවසෙන යොගානුරූපතො අකුසලසඞ්ගහාදිභෙදං සමුච්චයං රාසිං පවක්ඛාමීති යොජනා. 1. Các pháp thực tại, các pháp có tự tánh, có bảy mươi hai loại theo cách là tâm, tâm sở, sắc pháp và Niết-bàn, có các tự tướng như là sự suy nghĩ v.v... đã được nói đến. Bây giờ, tôi sẽ nói về sự toát yếu, sự tập hợp, được phân chia thành toát yếu về bất thiện v.v... của các pháp có tự tánh ấy, tùy theo sự thích hợp, theo cách toát yếu từng loại một, tùy theo sự ứng dụng. Đây là sự liên kết. 2. අකුසලානමෙව සභාගධම්මවසෙන සඞ්ගහො අකුසලසඞ්ගහො. කුසලාදිවසෙන මිස්සකානං සඞ්ගහො මිස්සකසඞ්ගහො, සච්චාභිසම්බොධිසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස පක්ඛෙ භවානං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං සතිපට්ඨානාදිභෙදානං සභාගවත්ථුවසෙන සඞ්ගහො බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො. ඛන්ධාදිවසෙන සබ්බෙසං සඞ්ගහො සබ්බසඞ්ගහො. 2. Sự toát yếu chỉ các pháp bất thiện theo cách là các pháp đồng loại là toát yếu về bất thiện. Sự toát yếu các pháp hỗn hợp theo cách là thiện v.v... là toát yếu về hỗn hợp. Sự toát yếu các pháp trợ Bồ-đề, là những pháp thuộc về phe của Thánh đạo được gọi là sự giác ngộ các chân lý, được phân chia thành niệm xứ v.v..., theo cách là các pháp đồng loại, là toát yếu về trợ Bồ-đề. Sự toát yếu tất cả các pháp theo cách là uẩn v.v... là toát yếu về tất cả. අකුසලසඞ්ගහවණ්ණනා Phần giải về toát yếu bất thiện 3. පුබ්බකොටියා [Pg.218] අපඤ්ඤායනතො චිරපාරිවාසියට්ඨෙන, වණතො වා විස්සන්දමානයූසා විය චක්ඛාදිතො විසයෙසු විස්සන්දනතො ආසවා. අථ වා භවතො ආභවග්ගං ධම්මතො ආගොත්‍රභුං සවන්ති පවත්තන්තීති ආසවා. අවධිඅත්ථො චෙත්ථ ආ-කාරො, අවධි ච මරියාදාභිවිධිවසෙන දුවිධො. තත්ථ ‘‘ආපාටලිපුත්තං වුට්ඨො දෙවො’’ත්‍යාදීසු විය කිරියං බහි කත්වා පවත්තො මරියාදො. ‘‘ආභවග්ගං සද්දො අබ්භුග්ගතො’’ත්‍යාදීසු විය කිරියං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තො අභිවිධි. ඉධ පන අභිවිධිම්හි දට්ඨබ්බො. තථා හෙතෙ නිබ්බත්තිට්ඨානභූතෙ ච භවග්ගෙ, ගොත්‍රභුම්හි ච ආරම්මණභූතෙ පවත්තන්ති. විජ්ජමානෙසු ච අඤ්ඤෙසු ආභවග්ගං, ආගොත්‍රභුඤ්ච සවන්තෙසු මානාදීසු අත්තත්තනියග්ගහණවසෙන අභිබ්‍යාපනතො මදකරණට්ඨෙන ආසවසදිසතාය ච එතෙයෙව ආසවභාවෙන නිරුළ්හාති දට්ඨබ්බං. කාමොයෙව ආසවො කාමාසවො, කාමරාගො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො භවාසවො. ඣානනිකන්තිසස්සතදිට්ඨිසහගතො ච රාගො එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. තත්ථ පඨමො උපපත්තිභවෙසු රාගො, දුතියො කම්මභවෙ, තතියො භවදිට්ඨිසහගතො. ද්වාසට්ඨිවිධා දිට්ඨි දිට්ඨාසවො. දුක්ඛාදීසු චතූසු සච්චෙසු, පුබ්බන්තෙ, අපරන්තෙ, පුබ්බාපරන්තෙ, පටිච්චසමුප්පාදෙසු චාති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජාසවො. 3. Do không nhận biết được khởi điểm ban đầu nên có nghĩa là đã tồn tại từ lâu; hoặc do chúng tuôn chảy ra từ các căn môn như mắt... đến các đối tượng giống như mủ chảy ra từ vết thương, nên (gọi là) lậu hoặc (āsavā). Hoặc là, chúng tuôn chảy, diễn tiến từ cõi hữu cho đến cõi cao nhất (hữu đảnh), từ các pháp cho đến tâm chuyển tộc, nên (gọi là) lậu hoặc. Ở đây, tiếp đầu ngữ 'ā' có nghĩa là giới hạn (avadhi), và giới hạn có hai loại: hạn định (mariyādā) và bao hàm (abhividhi). Trong đó, hạn định là sự diễn tiến loại trừ đi hành động, giống như trong câu 'trời mưa đến thành Pāṭaliputta'. Bao hàm là sự diễn tiến bao trùm cả hành động, giống như trong câu 'âm thanh vang đến cõi hữu đảnh'. Ở đây, nên hiểu theo nghĩa bao hàm. Vì vậy, chúng diễn tiến trong cõi hữu đảnh là nơi sinh khởi, và trong tâm chuyển tộc là đối tượng. Và trong khi có những pháp khác như mạn... cũng tuôn chảy đến cõi hữu đảnh và tâm chuyển tộc, chỉ những pháp này mới được xác lập với tính chất lậu hoặc do sự bao trùm thông qua việc chấp thủ tự ngã và những gì thuộc về tự ngã, do có tác dụng làm say đắm, và do tương tự như rượu (āsava). Dục lậu (kāmāsavo) chính là lậu hoặc của dục, tức là dục tham. Hữu lậu (bhavāsavo) là sự tham muốn trong các cõi sắc và vô sắc. Tham ái đi cùng với sự ưa thích thiền và thường kiến cũng được bao gồm ở đây. Trong đó, loại đầu là tham ái trong các cõi tái sanh, loại thứ hai là trong cõi nghiệp, loại thứ ba là đi cùng với hữu kiến. Kiến lậu (diṭṭhāsavo) là 62 loại tà kiến. Vô minh lậu (avijjāsavo) là sự không biết ở tám nơi: trong bốn Thánh đế, trong quá khứ, trong tương lai, trong quá khứ và tương lai, và trong pháp Duyên khởi. 4. ඔත්ථරිත්වා හරණතො, ඔහනනතො වා හෙට්ඨා කත්වා හනනතො ඔසීදාපනතො ‘‘ඔඝො’’ති වුච්චති ජලප්පවාහො, එතෙ ච සත්තෙ ඔත්ථරිත්වා හනන්තා වට්ටස්මිං සත්තෙ ඔසීදාපෙන්තා විය හොන්තීති ඔඝසදිසතාය ඔඝා[Pg.219], ආසවායෙව පනෙත්ථ යථාවුත්තට්ඨෙන ‘‘ඔඝා’’ති ච වුච්චන්ති. 4. Dòng nước được gọi là 'bộc lưu' (ogho) do nó cuốn đi bằng cách nhận chìm, hoặc do nó đánh chìm, tức là làm cho chìm xuống rồi đánh gục, làm cho lún xuống. Và những pháp này, do tương tự như bộc lưu, được gọi là bộc lưu, vì chúng giống như nhận chìm và đánh gục chúng sanh, làm cho chúng sanh chìm đắm trong vòng luân hồi. Chính các lậu hoặc (āsavā) với ý nghĩa đã nói ở đây cũng được gọi là 'bộc lưu'. 5. වට්ටස්මිං, භවයන්තකෙ වා සත්තෙ කම්මවිපාකෙන භවන්තරාදීහි, දුක්ඛෙන වා සත්තෙ යොජෙන්තීති යොගා, හෙට්ඨා වුත්තධම්මාව. 5. Chúng được gọi là ách (yogā) vì chúng cột buộc chúng sanh vào vòng luân hồi, hay vào cỗ máy của sự hiện hữu, bằng quả của nghiệp, bằng các kiếp sống khác, hoặc cột buộc chúng sanh vào khổ đau. Chúng chính là những pháp được nói ở dưới đây. 6. නාමකායෙන රූපකායං, පච්චුප්පන්නකායෙන වා අනාගතකායං ගන්ථෙන්ති දුප්පමුඤ්චං වෙඨෙන්තීති කායගන්ථා. ගොසීලාදිනා සීලෙන, වතෙන, තදුභයෙන ච සුද්ධීති එවං පරතො අසභාවතො ආමසනං පරාමාසො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිසනං දළ්හග්ගාහො ඉදං සච්චාභිනිවෙසො. 6. Chúng được gọi là thân triền (kāyaganthā) vì chúng cột buộc thân danh với thân sắc, hoặc thân hiện tại với thân vị lai, quấn chặt lại khó mà tháo gỡ. Sự chấp thủ (parāmāso) là sự nắm bắt sai lạc bản chất từ bên ngoài, chẳng hạn như (tin rằng) có sự thanh tịnh thông qua giới hạnh như giới của bò, thông qua khổ hạnh, hoặc thông qua cả hai. Sự cố chấp vào chân lý này (idaṃsaccābhiniveso) là sự nắm giữ chắc chắn, sự khăng khăng rằng: 'Chỉ có điều này là thật, điều khác là vô ích'. 7. මණ්ඩූකං පන්නගො විය භුසං දළ්හං ආරම්මණං ආදියන්තීති උපාදානානි. කාමොයෙව උපාදානං, කාමෙ උපාදියතීති වා කාමුපාදානං. ‘‘ඉමිනා මෙ සීලවතාදිනා සංසාරසුද්ධී’’ති එවං සීලවතාදීනං ගහණං සීලබ්බතුපාදානං. වදන්ති එතෙනාති වාදො, ඛන්ධෙහි බ්‍යතිරිත්තාබ්‍යතිරිත්තවසෙන වීසති පරිකප්පිතස්ස අත්තනො වාදො අත්තවාදො. සොයෙව උපාදානන්ති අත්තවාදුපාදානං. 7. Chúng được gọi là thủ (upādānāni) vì chúng nắm giữ đối tượng một cách mạnh mẽ, chắc chắn, giống như con rắn bắt con ếch. Dục thủ (kāmupādānaṃ) chính là sự chấp thủ vào dục, hoặc là sự bám víu vào các dục. Giới cấm thủ (sīlabbatupādānaṃ) là sự nắm giữ các giới và cấm hạnh... với suy nghĩ rằng: 'Nhờ giới cấm này của ta mà có sự thanh tịnh khỏi luân hồi'. Thuyết (vādo) là cái mà người ta dùng để nói. Ngã luận (attavādo) là thuyết về tự ngã được tưởng định theo hai mươi cách, hoặc khác hoặc không khác với các uẩn. Chính thuyết ấy là sự chấp thủ, nên gọi là ngã luận thủ (attavādupādānaṃ). 8. ඣානාදිවසෙන උප්පජ්ජනකකුසලචිත්තං නිසෙධෙන්ති තථා තස්ස උප්පජ්ජිතුං න දෙන්තීති නීවරණානි, පඤ්ඤාචක්ඛුනො වා ආවරණට්ඨෙන නීවරණා. පඤ්චසු කාමගුණෙසු අධිමත්තරාගසඞ්ඛාතො කාමොයෙව ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො චාති කාමච්ඡන්දො. සොයෙව නීවරණන්ති කාමච්ඡන්දනීවරණං. බ්‍යාපජ්ජති විනස්සති එතෙන චිත්තන්ති බ්‍යාපාදො, ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’ත්‍යාදිනයප්පවත්තනවවිධආඝාතවත්ථුපදට්ඨානතාය නවවිධො, අට්ඨානකොපෙන සහ දසවිධො වා දොසො, සොයෙව [Pg.220] නීවරණන්ති බ්‍යාපාදනීවරණං. ථිනමිද්ධමෙව නීවරණං ථිනමිද්ධනීවරණං. තථා උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං. කස්මා පනෙතෙ භින්නධම්මා ද්වෙ ද්වෙ එකනීවරණභාවෙන වුත්තාති? කිච්චාහාරපටිපක්ඛානං සමානභාවතො. ථිනමිද්ධානඤ්හි චිත්තුප්පාදස්ස ලයාපාදනකිච්චං සමානං, උද්ධච්චකුක්කුච්චානං අවූපසන්තභාවකාරණං. තථා පුරිමානං ද්වින්නං තන්දීවිජම්භිතා ආහාරො, හෙතූත්‍යත්ථො, පච්ඡිමානං ඤාතිබ්‍යසනාදිවිතක්කනං. පුරිමානඤ්ච ද්වින්නං වීරියං පටිපක්ඛභූතං, පච්ඡිමානං සමථොති, තෙනාහු පොරාණා – 8. Chúng được gọi là triền cái (nīvaraṇāni) vì chúng ngăn cản tâm thiện có thể sanh khởi nhờ thiền định..., không cho nó sanh khởi; hoặc vì chúng có nghĩa là che lấp tuệ nhãn. Dục tham triền cái (kāmacchandanīvaraṇaṃ) là dục tham (kāmacchando), tức là chính dục ái được gọi là lòng tham mãnh liệt đối với năm dục trưởng dưỡng, và là sự mong muốn theo nghĩa ước muốn. Chính nó là triền cái. Sân triền cái (byāpādanīvaraṇaṃ) là sân (byāpādo), là cái mà do đó tâm bị tổn hại, bị hủy hoại. Đó là sân hận (doso), có chín loại do dựa trên chín căn cứ oán hận diễn tiến theo cách 'nó đã làm hại ta'..., hoặc mười loại cùng với sự tức giận vô cớ. Chính nó là triền cái. Hôn trầm thụy miên triền cái (thinamiddhanīvaraṇaṃ) chính là hôn trầm và thụy miên là triền cái. Tương tự là trạo cử hối quá triền cái (uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ). Nhưng tại sao những pháp khác nhau này lại được nói thành từng cặp như một triền cái? Do sự tương đồng về phận sự, vật thực, và pháp đối trị. Đối với hôn trầm và thụy miên, phận sự làm cho tâm sanh khởi bị chìm đắm là như nhau; đối với trạo cử và hối quá, nguyên nhân của sự không an tịnh là như nhau. Tương tự, vật thực, tức là nguyên nhân, của hai pháp đầu là sự lười biếng và ngáp vặt; của hai pháp sau là sự suy tư về tai họa của quyến thuộc... Và pháp đối trị của hai pháp đầu là tinh tấn; của hai pháp sau là chỉ tịnh. Do đó, các bậc cổ đức đã nói: ‘‘කිච්චාහාරවිපක්ඛානං, එකත්තා එකමෙත්ථ හි; කතමුද්ධච්චකුක්කුච්චං, ථිනමිද්ධඤ්ච තාදිනා. Do phận sự, vật thực, đối pháp, Là một, nên ở đây là một; Bậc Như Lai đã xếp trạo cử, hối quá, Và hôn trầm, thụy miên là một. ‘‘ලීනතාසන්තතා කිච්චං, තන්දී ඤාතිවිතක්කනං; හෙතු වීරියසමථා, ඉමෙ තෙසං විරොධිනො’’ති. Trạng thái chìm đắm, không an tịnh là phận sự; Lười biếng, suy tư về quyến thuộc là nguyên nhân; Tinh tấn và chỉ tịnh, đây là những pháp đối nghịch của chúng. 9. අප්පහීනට්ඨෙන අනු අනු සන්තානෙ සෙන්තීති අනුසයා, අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීත්‍යත්ථො. අප්පහීනා හි කිලෙසා කාරණලාභෙ සති උපජ්ජනාරහා සන්තානෙ අනු අනු සයිතා විය හොන්තීති තදවත්ථා ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. තෙ පන නිප්පරියායතො අනාගතා කිලෙසා, අතීතපච්චුප්පන්නාපි තංසභාවත්තා තථා වුච්චන්ති. න හි කාලභෙදෙන ධම්මානං සභාවභෙදො අත්ථි, යදි අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයා, නනු සබ්බෙපි කිලෙසා අප්පහීනා අනුසයා භවෙය්‍යුන්ති? න මයං අප්පහීනතාමත්තෙන ‘‘අනුසයා’’ති වදාම, අථ ඛො අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතා කිලෙසා අනුසයාති. ථාමගමනඤ්ච අනඤ්ඤසාධාරණො කාමරාගාදීනමෙව ආවෙණිකො සභාවොති අලං විවාදෙන. කාමරාගොයෙව අනුසයො කාමරාගානුසයො. 9. Chúng được gọi là tùy miên (anusayā) vì chúng nằm ngủ ngầm theo mãi trong dòng tâm thức theo nghĩa là chưa được đoạn trừ; nghĩa là chúng sanh khởi khi gặp được điều kiện thích hợp. Thật vậy, các phiền não chưa được đoạn trừ, có khả năng sanh khởi khi có được nguyên nhân, chúng giống như nằm ngủ ngầm theo mãi trong dòng tâm thức; ở trạng thái đó, chúng được gọi là 'tùy miên'. Tuy nhiên, theo nghĩa đen, chúng là các phiền não vị lai, nhưng các phiền não quá khứ và hiện tại cũng được gọi như vậy vì chúng có cùng bản chất. Vì không có sự khác biệt về bản chất của các pháp do sự khác biệt về thời gian. Nếu tùy miên có nghĩa là chưa được đoạn trừ, chẳng phải tất cả các phiền não chưa được đoạn trừ đều sẽ là tùy miên sao? Chúng tôi không nói rằng chúng là 'tùy miên' chỉ vì chưa được đoạn trừ, mà là các phiền não đã trở nên mạnh mẽ do chưa được đoạn trừ mới là tùy miên. Và việc trở nên mạnh mẽ này là bản chất cố hữu, không chung với các pháp khác, chỉ riêng của dục tham... mà thôi. Thôi không cần tranh luận nữa. Dục tham tùy miên (kāmarāgānusayo) chính là tùy miên của dục tham. 10. සංයොජෙන්ති බන්ධන්තීති සංයොජනානි. 10. Chúng được gọi là kiết sử (saṃyojanāni) vì chúng cột buộc, trói buộc. 12. චිත්තං [Pg.221] කිලිස්සති උපතප්පති, බාධීයති වා එතෙහීති කිලෙසා. 12. Chúng được gọi là phiền não (kilesā) vì do chúng mà tâm bị ô nhiễm, bị thiêu đốt, hay bị bức não. 13. කාමභවනාමෙනාති කාමභවසඞ්ඛාතානං ආරම්මණානං නාමෙන. තථාපවත්තන්ති සීලබ්බතාදීනං පරතො ආමසනාදිවසෙන පවත්තං. 13. Kāmabhavanāmenāti có nghĩa là: bằng tên gọi của các đối tượng được gọi là dục hữu. Tathāpavattanti có nghĩa là: sự diễn tiến bằng cách tiếp xúc v.v... từ người khác đối với giới cấm v.v... 14. ආසවා ච ඔඝා ච යොගා ච ගන්ථා ච වත්ථුතො ධම්මතො වුත්තනයෙන තයො. තථා උපාදානා දුවෙ වුත්තා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන. නීවරණා අට්ඨ සියුං ථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චානං විසුං ගහණතො. අනුසයා ඡළෙව හොන්ති කාමරාගභවරාගානුසයානං තණ්හාසභාවෙන එකතො ගහිතත්තා. නව සංයොජනා මතා උභයත්ථ වුත්තානං තණ්හාසභාවානං, දිට්ඨිසභාවානඤ්ච එකෙකං සඞ්ගහිතත්තා. කිලෙසා පන සුත්තන්තවසෙන, අභිධම්මවසෙනපි දස. ඉති එවං පාපානං අකුසලානං සඞ්ගහො නවධා වුත්තො. එත්ථ ච – 14. Lậu hoặc, bộc lưu, ách phược, và triền phược, về phương diện đối tượng và về phương diện pháp, có ba loại theo phương pháp đã được nói đến. Tương tự như vậy, thủ được nói là có hai, theo cách của ái và tà kiến. Các triền cái có thể là tám, do bởi sự nắm bắt riêng rẽ hôn trầm-thụy miên và trạo cử-hối quá. Các tùy miên chỉ có sáu, do bởi các tùy miên dục ái và hữu ái được gộp chung lại làm một vì có bản chất là ái. Chín kiết sử được xem là (như vậy), do bởi những pháp có bản chất là ái và những pháp có bản chất là tà kiến được nói ở cả hai nơi được gộp lại mỗi thứ thành một. Còn các phiền não thì có mười, theo cách của Kinh tạng và cũng theo cách của A-tỳ-đàm. Như vậy, sự tổng hợp các pháp ác, bất thiện được nói đến theo chín cách. Và ở đây – නවාට්ඨසඞ්ගහා ලොභ-දිට්ඨියො සත්තසඞ්ගහා; අවිජ්ජා පටිඝො පඤ්ච-සඞ්ගහො චතුසඞ්ගහා; කඞ්ඛා තිසඞ්ගහා මානුද්ධච්චා ථිනං ද්විසඞ්ගහං. Tham và tà kiến được gom trong chín và tám nhóm; vô minh được gom trong bảy nhóm; sân được gom trong năm nhóm; hoài nghi được gom trong bốn nhóm; ngã mạn và trạo cử được gom trong ba nhóm; hôn trầm được gom trong hai nhóm. කුක්කුච්චමිද්ධාහිරිකා-නොත්තප්පිස්සා නිගූහනා; එකසඞ්ගහිතා පාපා, ඉච්චෙවං නවසඞ්ගහා. Hối quá, thụy miên, vô tàm, vô quý, tật đố, và xan lẫn; các pháp ác này được gom trong một nhóm, như vậy là chín cách tổng hợp. අකුසලසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về sự tổng hợp các pháp bất thiện. මිස්සකසඞ්ගහවණ්ණනා Giải về phần tổng hợp các pháp tạp loại. 15. හෙතූසු වත්තබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. 15. Điều cần phải nói về các nhân đã được nói ở phần dưới. 16. ආරම්මණං උපගන්ත්වා චින්තනසඞ්ඛාතෙන උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන යථාරහං පච්චනීකධම්මඣාපනට්ඨෙන ච ඣානානි ච තානි අඞ්ගානි ච සමුදිතානං [Pg.222] අවයවභාවෙන අඞ්ගීයන්ති ඤායන්තීති ඣානඞ්ගානි. අවයවවිනිමුත්තස්ස ච සමුදායස්ස අභාවෙපි සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය විසුං විසුං අඞ්ගභාවෙන වුච්චන්ති එකතො හුත්වා ඣානභාවෙන. දොමනස්සඤ්චෙත්ථ අකුසලඣානඞ්ගං, සෙසානි කුසලාකුසලාබ්‍යාකතඣානඞ්ගානි. 16. Chúng vừa là các thiền, vừa là các chi, do bởi ý nghĩa chiêm nghiệm được gọi là sự suy xét sau khi đã đi đến đối tượng, và do bởi ý nghĩa thiêu đốt các pháp đối nghịch tùy theo trường hợp, chúng được chấp nhận hay được biết đến như là thành phần của các pháp được tập hợp lại, nên (gọi là) thiền chi. Và mặc dù không có một tập hợp nào tách rời khỏi các thành phần, nhưng giống như các bộ phận của quân đội, các bộ phận của cỗ xe v.v..., chúng được gọi là ‘chi’ một cách riêng rẽ, khi hợp lại thì có trạng thái là thiền. Và ở đây, ưu là thiền chi bất thiện, các chi còn lại là thiền chi thiện, bất thiện, và vô ký. 17. සුගතිදුග්ගතීනං, නිබ්බානස්ස ච අභිමුඛං පාපනතො මග්ගා, තෙසං පථභූතානි අඞ්ගානි, මග්ගස්ස වා අට්ඨඞ්ගිකස්ස අඞ්ගානි මග්ගඞ්ගානි. සම්මා අවිපරීතතො පස්සතීති සම්මාදිට්ඨි. සා පන ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිවසෙන දසවිධා, පරිඤ්ඤාදිකිච්චවසෙන චතුබ්බිධා වා. සම්මා සඞ්කප්පෙන්ති එතෙනාති සම්මාසඞ්කප්පො. සො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පඅබ්‍යාපාදසඞ්කප්පඅවිහිංසාසඞ්කප්පවසෙන තිවිධො. සම්මාවාචාදයො හෙට්ඨා විභාවිතාව. සම්මා වායමන්ති එතෙනාති සම්මාවායාමො. සම්මා සරන්ති එතායාති සම්මාසති. ඉමෙසං පන භෙදං උපරි වක්ඛති. සම්මා සාමඤ්ච ආධීයති එතෙන චිත්තන්ති සම්මාසමාධි, පඨමජ්ඣානාදිවසෙන පඤ්චවිධා එකග්ගතා. මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො දුග්ගතිමග්ගත්තා මග්ගඞ්ගානි. 17. Chúng là các đạo, do bởi sự đưa đến đối diện với các thiện thú, ác thú, và Niết-bàn; các chi phần đã trở thành con đường của chúng, hay các chi phần của bát chi đạo, (gọi là) đạo chi. Chánh kiến là vì nó thấy một cách chân chánh, không sai lạc. Và nó có mười loại theo cách “có sự bố thí” v.v..., hoặc có bốn loại theo cách của phận sự liễu tri v.v... Chánh tư duy là vì người ta suy nghĩ chân chánh bằng pháp ấy. Nó có ba loại theo cách của xuất ly tư duy, vô sân tư duy, và vô hại tư duy. Chánh ngữ v.v... đã được trình bày rõ ở phần dưới. Chánh tinh tấn là vì người ta cố gắng chân chánh bằng pháp ấy. Chánh niệm là vì người ta ghi nhớ chân chánh bằng pháp ấy. Nhưng sự phân loại của chúng sẽ được nói ở phần trên. Chánh định là vì tâm được đặt vào một cách chân chánh và đúng đắn bằng pháp ấy, (đó là) sự nhất tâm có năm loại theo cách của sơ thiền v.v... Tà kiến v.v... là các đạo chi do bởi là con đường đến ác thú. 18. දස්සනාදීසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි, යෙභුය්‍යෙන තංසහිතසන්තානප්පවත්තියං ලිඞ්ගාදීහි, ජීවනෙ ජීවන්තෙහි කම්මජරූපසම්පයුත්තධම්මෙහි, මනනෙ ජානනෙ සම්පයුත්තධම්මෙහි, සුඛිතාදිභාවෙ සුඛිතාදීහි සහජාතෙහි, සද්දහනාදීසු සද්දහනාදිවසප්පවත්තෙහි තෙහෙව, ‘‘අනඤ්ඤාතං ඤස්සාමී’’ති පවත්තියං තථාපවත්තෙහි සහජාතෙහි, ආජානනෙ අඤ්ඤභාවිභාවෙ ච ආජානනාදිවසප්පවත්තෙහි සහජාතෙහි අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තා ධම්මා ඉස්සරට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියානි නාමාති ආහ ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රිය’’න්ත්‍යාදි. අට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 219; විසුද්ධි. 2.525) පන අපරෙපි ඉන්දලිඞ්ගට්ඨාදයො ඉන්ද්‍රියට්ඨා වුත්තා. ජීවිතින්ද්‍රියන්ති රූපාරූපවසෙන දුවිධං ජීවිතින්ද්‍රියං. ‘‘අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනඤ්ඤාතං [Pg.223] අමතං පදං, චතුසච්චධම්මමෙව වා ඤස්සාමී’’ති එවමජ්ඣාසයෙන පටිපන්නස්ස ඉන්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. ආජානාති පඨමමග්ගෙන දිට්ඨමරියාදං අනතික්කමිත්වා ජානාති ඉන්ද්‍රියඤ්චාති අඤ්ඤින්ද්‍රියං. අඤ්ඤාතාවිනො චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතස්ස අරහතො ඉන්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. ධම්මසරූපවිභාවනත්ථඤ්චෙත්ථ පඤ්ඤින්ද්‍රියග්ගහණං, පුග්ගලජ්ඣාසයකිච්චවිසෙසවිභාවනත්ථං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීනං ගහණං. 18. Ngài nói “nhãn căn” v.v... (với ý nghĩa rằng) các pháp làm cho tự thân tương ứng vận hành bằng ý nghĩa cai quản trong việc thấy v.v... bằng nhãn thức v.v...; trong sự diễn tiến của dòng tương tục được đi kèm với nó một cách tổng quát bằng giới tính v.v...; trong sự sống bằng các pháp tương ưng với sắc do nghiệp sanh đang tồn tại; trong sự suy nghĩ, trong sự hiểu biết bằng các pháp tương ưng; trong trạng thái an lạc v.v... bằng các pháp đồng sanh với sự an lạc v.v...; trong sự tin tưởng v.v... bằng chính các pháp ấy đang diễn tiến theo năng lực của sự tin tưởng v.v...; trong sự diễn tiến “tôi sẽ biết điều chưa biết” bằng các pháp đồng sanh đang diễn tiến như vậy; và trong sự biết rõ, trong trạng thái đã biết, bằng các pháp đồng sanh đang diễn tiến theo năng lực của sự biết rõ v.v..., được gọi là các căn. Nhưng trong Chú giải, các ý nghĩa khác của căn cũng được nói đến, như ý nghĩa dấu hiệu của trời Đế-thích v.v... Mạng căn là mạng căn có hai loại theo cách của sắc và phi sắc. Căn của vị đang thực hành với ý định rằng “tôi sẽ biết trạng thái bất tử chưa được biết đến trong vòng luân hồi vô thủy, hoặc chính là pháp Tứ đế” là vị tri cụ tri căn. Cụ tri căn là căn biết rõ, biết mà không vượt qua giới hạn đã được thấy bằng đạo đầu tiên. Cụ tri dĩ tri căn là căn của bậc A-la-hán, người đang đứng vững sau khi đã thâm nhập Tứ Thánh Đế, người đã biết. Và ở đây, sự nắm bắt tuệ căn là nhằm mục đích trình bày rõ bản chất của pháp, sự nắm bắt vị tri cụ tri căn v.v... là nhằm mục đích trình bày rõ sự khác biệt về phận sự và ý định của cá nhân. එත්ථ ච සත්තපඤ්ඤත්තියා විසෙසනිස්සයත්තා අජ්ඣත්තිකායතනානි ආදිතො වුත්තානි, මනින්ද්‍රියං පන අජ්ඣත්තිකායතනභාවසාමඤ්ඤෙන එත්ථෙව වත්තබ්බම්පි අරූපින්ද්‍රියෙහි සහ එකතො දස්සනත්ථං ජීවිතින්ද්‍රියානන්තරං වුත්තං, සායං පඤ්ඤත්ති ඉමෙසං වසෙන ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති විභාගං ගච්ඡතීති දස්සනත්ථං තදනන්තරං භාවද්වයං, තයිමෙ උපාදින්නධම්මා ඉමස්ස වසෙන තිට්ඨන්තීති දස්සනත්ථං තතො පරං ජීවිතින්ද්‍රියං, සත්තසඤ්ඤිතො ධම්මපුඤ්ජො පබන්ධවසෙන පවත්තමානො ඉමාහි වෙදනාහි සංකිලිස්සතීති දස්සනත්ථං තතො වෙදනාපඤ්චකං, තාහි පන විසුද්ධිකාමානං වොදානසම්භාරදස්සනත්ථං තතො සද්ධාදිපඤ්චකං, සම්භූතවොදානසම්භාරා ච ඉමෙහි විසුජ්ඣන්තීති විසුද්ධිප්පත්තා, නිට්ඨිතකිච්චා ච හොන්තීති දස්සනත්ථං අන්තෙ තීණි වුත්තානි. එත්තාවතා අධිප්පෙතත්ථසිද්ධීති අඤ්ඤෙසං අග්ගහණන්ති ඉදමෙතෙසං අනුක්කමෙන දෙසනාය කාරණන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන. Và ở đây, các nội xứ được nói đến trước tiên, do bởi là nơi nương tựa đặc biệt cho sự chế định về chúng sanh. Còn ý căn, mặc dù nên được nói đến ở đây do sự tương đồng về trạng thái là nội xứ, nhưng đã được nói sau mạng căn nhằm mục đích chỉ bày chung với các căn vô sắc. Sau đó là hai sắc giới tính, nhằm mục đích chỉ bày rằng sự chế định ấy đi đến sự phân chia “người nữ”, “người nam” là do năng lực của chúng. Sau đó nữa là mạng căn, nhằm mục đích chỉ bày rằng các pháp được chấp thủ này tồn tại là do năng lực của nó. Sau đó là năm thọ, nhằm mục đích chỉ bày rằng khối các pháp được gọi là chúng sanh, đang diễn tiến theo năng lực của sự tương tục, bị ô nhiễm bởi các thọ này. Sau đó là năm (căn) tín v.v..., nhằm mục đích chỉ bày các yếu tố của sự thanh tịnh cho những người mong muốn sự trong sạch khỏi các thọ ấy. Và ba (căn) cuối cùng được nói đến, nhằm mục đích chỉ bày rằng những người đã có được các yếu tố của sự thanh tịnh thì được trong sạch bởi các căn này, đạt đến sự thanh tịnh, và trở thành người đã hoàn thành phận sự. Vì chừng ấy là đủ để thành tựu ý nghĩa đã được chủ định, nên không có sự nắm bắt các pháp khác. Đây là lý do cho việc thuyết giảng theo thứ tự của chúng. Thôi, không cần phải trình bày dài dòng nữa. 19. අසද්ධියකොසජ්ජපමාදඋද්ධච්චඅවිජ්ජාඅහිරිකඅනොත්තප්පසඞ්ඛාතෙහි පටිපක්ඛධම්මෙහි අකම්පියට්ඨෙන, සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙන ච සද්ධාදීනි සත්ත බලානි, අහිරිකානොත්තප්පද්වයං පන සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙනෙව. 19. Bảy lực bắt đầu bằng tín, được gọi như vậy vì ý nghĩa không bị lay chuyển bởi các pháp đối nghịch là bất tín, lười biếng, phóng dật, trạo cử, vô minh, vô tàm, và vô quý, và vì trạng thái vững chắc trong các pháp tương ưng. Riêng cặp đôi vô tàm và vô quý thì chỉ do trạng thái vững chắc trong các pháp tương ưng mà thôi. 20. අත්තාධීනප්පවත්තීනං පතිභූතා ධම්මා අධිපතී. ‘‘ඡන්දවතො කිංනාම න සිජ්ඣතී’’ත්‍යාදිකං හි පුබ්බාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයං ලභිත්වා [Pg.224] උප්පජ්ජමානෙ චිත්තෙ ඡන්දාදයො ධුරභූතා සයං සම්පයුත්තධම්මෙ සාධයමානා හුත්වා පවත්තන්ති, තෙ ච තෙසං වසෙන පවත්තන්ති, තෙන තෙ අත්තාධීනානං පතිභාවෙන පවත්තන්ති. අඤ්ඤෙසං අධිපතිධම්මානං අධිපතිභාවනිවාරණවසෙන ඉස්සරියං අධිපතිතා. සන්තෙසුපි ඉන්ද්‍රියන්තරෙසු කෙවලං දස්සනාදීසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි අනුවත්තාපනමත්තං ඉන්ද්‍රියතාති අයං අධිපතිඉන්ද්‍රියානං විසෙසො. 20. Các pháp bảo chứng cho sự vận hành tùy thuộc vào tự thân được gọi là trưởng. Thật vậy, khi tâm sanh khởi sau khi đã có được sự yểm trợ của sự chuẩn bị từ trước, như câu "Đối với người có dục, có việc gì mà không thành tựu?", thì dục, v.v... trở thành những pháp dẫn đầu, tự mình thực hiện các pháp tương ưng và vận hành, và các pháp kia cũng vận hành theo ảnh hưởng của chúng. Do đó, chúng vận hành với bản chất bảo chứng cho những gì tùy thuộc vào tự thân. Trưởng tánh là quyền tối thượng theo nghĩa ngăn cản các pháp trưởng khác phát huy quyền trưởng. Ngay cả khi có các quyền khác, quyền tánh chỉ đơn thuần là sự làm cho (các pháp khác) tuân theo nhãn thức, v.v... trong việc thấy, v.v... Đây là sự khác biệt giữa trưởng và quyền. 21. ඔජට්ඨමකරූපාදයො ආහරන්තීති ආහාරා. කබළීකාරාහාරො හි ඔජට්ඨමකරූපං ආහරති, ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා, මනොසඤ්චෙතනාහාරසඞ්ඛාතං කුසලාකුසලකම්මං තීසු භවෙසු පටිසන්ධිං. විඤ්ඤාණාහාරසඞ්ඛාතං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං සහජාතනාමරූපෙආහරති, කිඤ්චාපි සකසකපච්චයුප්පන්නෙ ආහරන්තා අඤ්ඤෙපි අත්ථි. අජ්ඣත්තිකසන්තතියා පන විසෙසපච්චයත්තා ඉමෙයෙව චත්තාරො ‘‘ආහාරා’’ති වුත්තා. 21. Chúng được gọi là vật thực vì chúng mang lại sắc có dưỡng chất là thứ tám, v.v... Thật vậy, đoàn thực mang lại sắc có dưỡng chất là thứ tám; xúc thực mang lại ba thọ; tư niệm thực, tức là nghiệp thiện và bất thiện, mang lại sự tái sanh trong ba cõi. Thức thực, tức là thức tái sanh, mang lại danh-sắc đồng sanh. Mặc dù cũng có những pháp khác mang lại các quả tương ứng của chúng, nhưng vì là những duyên đặc biệt cho dòng tương tục nội tại, nên chỉ có bốn pháp này được gọi là "vật thực". කබළීකාරාහාරභක්ඛානඤ්හි සත්තානං රූපකායස්ස කබළීකාරාහාරො විසෙසපච්චයො කම්මාදිජනිතස්සපි තස්ස කබළීකාරාහාරූපත්ථම්භබලෙනෙව දසවස්සාදිප්පවත්තිසම්භවතො. තථා හෙස ‘‘ධාති විය කුමාරස්ස, උපත්ථම්භනකයන්තං විය ගෙහස්සා’’ති වුත්තො. ඵස්සොපි සුඛාදිවත්ථුභූතං ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව සුඛාදිවෙදනාපවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොති. මනොසඤ්චෙතනා කුසලාකුසලකම්මවසෙන ආයූහමානායෙව භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොති. විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙව නාමරූපප්පවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොතීති එවමෙතෙයෙව අජ්ඣත්තසන්තානස්ස විසෙසපච්චයත්තා ‘‘ආහාරා’’ති වුත්තා, ඵස්සාදීනං දුතියාදිභාවො දෙසනාක්කමතො, න උප්පත්තික්කමතො. Đối với chúng sanh tiêu thụ đoàn thực, đoàn thực là một duyên đặc biệt cho sắc thân, vì ngay cả khi thân này do nghiệp, v.v... sanh ra, sự tồn tại của nó trong mười năm, v.v... chỉ có thể nhờ vào sức mạnh nâng đỡ của đoàn thực. Do đó, nó được nói là "như vú nuôi đối với đứa trẻ, như cột chống đối với ngôi nhà". Xúc cũng vậy, khi tiếp xúc với đối tượng là nền tảng của lạc, v.v..., nó trở thành duyên cho sự tồn tại của chúng sanh qua sự tiếp diễn của các cảm thọ lạc, v.v... Tư niệm, qua việc tích lũy dưới dạng nghiệp thiện và bất thiện, trở thành duyên cho sự tồn tại của chúng sanh bằng cách tạo ra gốc rễ của sự hiện hữu. Thức, qua chính hành động nhận biết, trở thành duyên cho sự tồn tại của chúng sanh qua sự tiếp diễn của danh-sắc. Như vậy, vì chúng là những duyên đặc biệt cho dòng tương tục nội tại, nên chúng được gọi là "vật thực". Việc xúc, v.v... được xếp thứ hai, v.v... là theo thứ tự thuyết giảng, không phải theo thứ tự sanh khởi. 26. පඤ්චවිඤ්ඤාණානං [Pg.225] විතක්කවිරහෙන ආරම්මණෙසු අභිනිපාතමත්තත්තා තෙසු විජ්ජමානානිපි උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛානි උපනිජ්ඣානාකාරස්ස අභාවතො ඣානඞ්ගභාවෙන න උද්ධටානි. ‘‘විතක්කපච්ඡිමකං හි ඣානඞ්ග’’න්ති වුත්තං. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතුත්තිකසන්තීරණත්තිකවසෙන සොළසචිත්තෙසු වීරියාභාවතො තත්ථ විජ්ජමානොපි සමාධි බලභාවං න ගච්ඡති. ‘‘වීරියපච්ඡිමකං බල’’න්ති හි වුත්තං. තථා අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු හෙතුවිරහතො මග්ගඞ්ගානි න ලබ්භන්ති. ‘‘හෙතුපච්ඡිමකං මග්ගඞ්ග’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 438) හි වුත්තන්ති ඉමමත්ථං මනසි නිධායාහ ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසූ’’ත්‍යාදි. ඣානඞ්ගානි න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො. 26. Vì năm thức thiếu tầm nên chỉ là sự hướng đến đối tượng, do đó, mặc dù có xả, lạc và khổ trong chúng, nhưng chúng không được kể là thiền chi do thiếu đặc tính quán xét. Vì có nói rằng: "Thiền chi có tầm là yếu tố cuối cùng". Trong mười sáu tâm—tức là song ngũ thức, tam ý giới, và tam thẩm tấn—do thiếu cần, nên định dù có mặt ở đó cũng không đạt đến trạng thái lực. Vì có nói rằng: "Lực có cần là yếu tố cuối cùng". Tương tự, trong mười tám tâm vô nhân, các đạo chi không được tìm thấy do thiếu nhân. Vì có nói rằng: "Đạo chi có nhân là yếu tố cuối cùng". Ghi nhớ ý nghĩa này, ngài nói "trong song ngũ thức", v.v... Mối liên hệ là "các thiền chi không được tìm thấy". 27. අධිමොක්ඛවිරහතො විචිකිච්ඡාචිත්තෙ එකග්ගතා චිත්තට්ඨිතිමත්තං, න පන මිච්ඡාසමාධිසමාධින්ද්‍රියසමාධිබලවොහාරං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘තථා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ’’ත්‍යාදි. 27. Do thiếu thắng giải, nhất tâm trong tâm hoài nghi chỉ là trạng thái tâm đứng yên, chứ không được gọi là tà định, định quyền, hay định lực. (Do đó) ngài nói "tương tự trong tâm hoài nghi", v.v... 28. ද්විහෙතුකතිහෙතුකග්ගහණෙන එකහෙතුකෙසු අධිපතීනං අභාවං දස්සෙති. ජවනෙස්වෙවාති අවධාරණං ලොකියවිපාකෙසු අධිපතීනං අසම්භවදස්සනත්ථං. න හි තෙ ඡන්දාදීනි පුරක්ඛත්වා පවත්තන්ති. වීමංසාධිපතිනො ද්විහෙතුකජවනෙසු අසම්භවතො චිත්තාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයස්ස ච සම්භවානුරූපතො ලබ්භමානතං සන්ධායාහ ‘‘යථාසම්භව’’න්ති. එකොව ලබ්භති, ඉතරථා අධිපතිභාවායොගතො, තෙනෙව හි භගවතා ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.1) හෙතුපච්චයනිද්දෙසෙ විය ‘‘අධිපතී අධිපතිසම්පයුත්තකාන’’න්ත්‍යාදිනා අවත්වා ‘‘ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.3) එකෙකාධිපතිවසෙනෙව අධිපතිපච්චයො උද්ධටො. 28. Bằng cách đề cập đến (tâm) nhị nhân và tam nhân, ngài cho thấy sự vắng mặt của các trưởng trong (tâm) nhất nhân. Sự nhấn mạnh "chỉ trong các tốc hành tâm" là để cho thấy sự bất khả hữu của các trưởng trong các tâm quả hiệp thế. Vì chúng không vận hành với dục, v.v... làm tiền đạo. Vì thẩm trưởng không thể có trong các tốc hành tâm nhị nhân, và liên quan đến việc nó có được tùy theo khả năng của sự yểm trợ từ sự chuẩn bị của tâm, ngài nói "tùy theo khả năng". Chỉ có một trưởng được tìm thấy, nếu không thì trạng thái trưởng sẽ không thể có. Chính vì lý do đó, Đức Thế Tôn, khi giải thích về duyên trưởng, đã không nói "trưởng là duyên cho các pháp tương ưng với trưởng" như trong phần giải thích về nhân duyên "nhân là duyên cho các pháp tương ưng với nhân bằng nhân duyên", mà ngài đã trình bày duyên trưởng theo quyền lực của từng trưởng một, như "dục trưởng là duyên cho các pháp tương ưng với dục". 29. වත්ථුතො [Pg.226] ධම්මවසෙන හෙතුධම්මා ඡ, ඣානඞ්ගානි පඤ්ච සොමනස්සදොමනස්සුපෙක්ඛානං වෙදනාවසෙන එකතො ගහිතත්තා, මග්ගඞ්ගා නව මිච්ඡාසඞ්කප්පවායාමසමාධීනං විතක්කවීරියචිත්තෙකග්ගතාසභාවෙන සම්මාසඞ්කප්පාදීහි එකතො ගහිතත්තා. ඉන්ද්‍රියධම්මා සොළස පඤ්චන්නං වෙදනින්ද්‍රියානං වෙදනාසාමඤ්ඤෙන, තිණ්ණං ලොකුත්තරින්ද්‍රියානං පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස ච ඤාණසාමඤ්ඤෙන එකතො ගහිතත්තා, රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානඤ්ච විසුං ගහිතත්තා, බලධම්මා පන යථාවුත්තනයෙනෙව නව ඊරිතා, අධිපතිධම්මා චත්තාරො වුත්තා, ආහාරා තථා චත්තාරො වුත්තාති කුසලාදීහි තීහි සමාකිණ්ණො තතොයෙව මිස්සකසඞ්ගහො එවංනාමකො සඞ්ගහො සත්තධා වුත්තො. එත්ථ ච – 29. Về thực chất, theo các pháp, có sáu pháp nhân; năm thiền chi, vì hỷ, ưu và xả được gộp chung lại theo phương diện thọ; chín đạo chi, vì tà tư duy, tà tinh tấn và tà định được gộp chung với chánh tư duy, v.v... do có cùng bản chất là tầm, cần và nhất tâm. Mười sáu pháp quyền, vì năm thọ quyền được gộp chung theo tính chất chung của thọ, ba quyền siêu thế và tuệ quyền được gộp chung theo tính chất chung của trí, và sắc mạng quyền cùng danh mạng quyền được tính riêng. Chín pháp lực đã được nói theo cách đã trình bày. Bốn pháp trưởng đã được nói. Bốn pháp vật thực cũng đã được nói. Vì được pha trộn với ba loại (pháp) thiện, v.v..., nên bộ sưu tập này được gọi là Tạp Lục Tập, và được nói là có bảy phần. Và ở đây – පඤ්චසඞ්ගහිතා පඤ්ඤා, වායාමෙකග්ගතා පන; චතුසඞ්ගහිතා චිත්තං, සති චෙව තිසඞ්ගහා. Tuệ được bao gồm trong năm nhóm; cần và nhất tâm thì được bao gồm trong bốn nhóm; tâm và niệm, mỗi pháp được bao gồm trong ba nhóm. සඞ්කප්පො වෙදනා සද්ධා, දුකසඞ්ගහිතා මතා; එකෙකසඞ්ගහා සෙසා, අට්ඨවීසති භාසිතා. Tư duy, thọ, và tín, được xem là bao gồm trong hai nhóm; hai mươi tám pháp còn lại, được nói là mỗi pháp chỉ thuộc một nhóm. මිස්සකසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về Tạp Lục Tập đã kết thúc. බොධිපක්ඛියසඞ්ගහවණ්ණනා Giải Thích Về Sự Tổng Hợp Các Pháp Trợ Bồ Đề 30. පට්ඨාතීති පට්ඨානං, අසුභග්ගහණාදිවසෙන අනුපවිසිත්වා කායාදිආරම්මණෙ පවත්තතීත්‍යත්ථො, සතියෙව පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. තං පන කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තාකාරග්ගහණවසෙන, සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤාවිපල්ලාසප්පහානවසෙන ච චතුබ්බිධන්ති වුත්තං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති. කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො, සරීරං, අස්සාසපස්සාසානං වා සමූහො කායො[Pg.227], තස්ස අනුපස්සනා පරිකම්මවසෙන, විපස්සනාවසෙන ච සරණං කායානුපස්සනා. දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛභූතානං වෙදනානං වසෙන අනුපස්සනා වෙදනානුපස්සනා. තථා සරාගමහග්ගතාදිවසෙන සම්පයොගභූමිභෙදෙන භින්නස්සෙව චිත්තස්ස අනුපස්සනා චිත්තානුපස්සනා. සඤ්ඤාසඞ්ඛාරානං ධම්මානං භින්නලක්ඛණානමෙව අනුපස්සනා ධම්මානුපස්සනා. 30. Nó được đặt vào, vì vậy gọi là xứ (paṭṭhāna). Có nghĩa là, sau khi đi vào bằng cách nắm bắt sự bất tịnh v.v..., nó khởi lên trên đối tượng là thân v.v... Chính niệm là xứ, nên gọi là niệm xứ (satipaṭṭhāna). Hơn nữa, điều ấy có bốn loại bằng cách nắm bắt các tướng trạng bất tịnh, khổ, vô thường, vô ngã trong thân, thọ, tâm, pháp, và bằng cách đoạn trừ các tưởng điên đảo về tịnh, lạc, thường, ngã, nên được nói là ‘bốn niệm xứ’. Thân (kāyo) là nơi hội tụ của những thứ đáng ghê tởm như tóc v.v..., là thân thể, hoặc thân là sự tập hợp của hơi thở vô, hơi thở ra; sự tùy quán (anupassanā) đối với thân ấy bằng cách chuẩn bị và bằng cách minh sát, với sự ghi nhớ (saraṇaṃ), là thân tùy quán (kāyānupassanā). Sự tùy quán bằng các loại thọ là khổ khổ, hoại khổ, và hành khổ là thọ tùy quán (vedanānupassanā). Tương tự, sự tùy quán đối với tâm vốn đã được phân biệt theo sự khác biệt về tương ưng và cảnh giới bằng các cách như có tham, đáo đại v.v... là tâm tùy quán (cittānupassanā). Sự tùy quán đối với các pháp là tưởng và các hành vốn có các đặc tính khác nhau là pháp tùy quán (dhammānupassanā). 31. සම්මා පදහන්ති එතෙනාති සම්මප්පධානං, වායාමො. සො ච කිච්චභෙදෙන චතුබ්බිධොති ආහ ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා’’ත්‍යාදි. අසුභමනසිකාරකම්මට්ඨානානුයුඤ්ජනාදිවසෙන වායමනං වායාමො. භිය්‍යොභාවායාති අභිවුද්ධියා. 31. Người ta nỗ lực đúng đắn bằng phương tiện này, vì vậy gọi là chánh cần (sammappadhānaṃ), tức là sự tinh tấn (vāyāmo). Và điều ấy có bốn loại theo sự khác biệt về phận sự, nên ngài nói ‘bốn chánh cần’ v.v... Sự cố gắng bằng cách thực hành đề mục thiền tác ý về sự bất tịnh v.v... là sự tinh tấn (vāyāmo). ‘Để tăng trưởng’ có nghĩa là để phát triển. 32. ඉජ්ඣති අධිට්ඨානාදිකං එතායාහි ඉද්ධි, ඉද්ධිවිධඤාණං ඉද්ධියා පාදො ඉද්ධිපාදො, ඡන්දොයෙව ඉද්ධිපාදො ඡන්දිද්ධිපාදො. 32. Sự quyết định v.v... được thành tựu nhờ năng lực này, vì vậy gọi là thần thông (iddhi), tức là trí thần thông. Căn bản của thần thông là như ý túc (iddhipādo), chính dục là như ý túc, nên gọi là dục như ý túc (chandiddhipādo). 35. බුජ්ඣතීති බොධි, ආරද්ධවිපස්සකතො පට්ඨාය යොගාවචරො. යාය වා සො සතිආදිකාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣති සච්චානි පටිවිජ්ඣති, කිලෙසනිද්දාතො වා වුට්ඨාති, කිලෙසසඞ්කොචාභාවතො වා මග්ගඵලප්පත්තියා විකසති, සා ධම්මසාමග්ගී බොධි, තස්ස බොධිස්ස, තස්සා වා බොධියා අඞ්ගභූතා කාරණභූතාති බොජ්ඣඞ්ගා, තෙ පන ධම්මවසෙන සත්තවිධාති ආහ ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ත්‍යාදි. සතියෙව සුන්දරො බොජ්ඣඞ්ගො, සුන්දරස්ස වා බොධිස්ස, සුන්දරාය වා බොධියා අඞ්ගොති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. ධම්මෙ විචිනාති උපපරික්ඛතීති ධම්මවිචයො, විපස්සනාපඤ්ඤා. උපෙක්ඛාති ඉධ තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා. 35. Hành giả, kể từ khi bắt đầu minh sát, giác ngộ (bujjhati), vì vậy (vị ấy) là bồ đề (bodhi). Hoặc, nhờ sự hòa hợp của các pháp như niệm v.v... mà vị ấy giác ngộ, thâm nhập các chân lý, hoặc thức dậy khỏi giấc ngủ phiền não, hoặc do không bị phiền não co rút lại mà nở rộ trong sự chứng đắc đạo và quả, sự hòa hợp của các pháp ấy là bồ đề. Là thành phần, là nguyên nhân của sự giác ngộ ấy, nên gọi là giác chi (bojjhaṅgā). Hơn nữa, chúng có bảy loại theo pháp, nên ngài nói ‘niệm giác chi’ v.v... Chính niệm là giác chi tốt đẹp, hoặc là thành phần của sự giác ngộ tốt đẹp, nên gọi là niệm giác chi (satisambojjhaṅgo). Vị ấy thẩm sát, quán xét các pháp, vì vậy gọi là trạch pháp (dhammavicayo), tức là trí tuệ minh sát. ‘Xả’ ở đây là xả trung tánh. 40. ‘‘සත්තධා [Pg.228] තත්ථ සඞ්ගහො’’ති වත්වාන පුන තං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්කප්පපස්සද්ධි චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ වීරියං නවට්ඨානං සම්මප්පධානචතුක්කවීරියිද්ධිපාදවීරියින්ද්‍රියවීරියබලසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාවායාමවසෙන නවකිච්චත්තා, සති අට්ඨට්ඨානා සතිපට්ඨානචතුක්කසතින්ද්‍රියසතිබලසතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාසතිවසෙන අට්ඨකිච්චත්තා. සමාධි චතුට්ඨානො සමාධින්ද්‍රියසමාධිබලසමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාසමාධිවසෙන චතුකිච්චත්තා, පඤ්ඤා පඤ්චට්ඨානා වීමංසිද්ධිපාදපඤ්ඤින්ද්‍රියපඤ්ඤාබලධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාදිට්ඨිවසෙන පඤ්චකිච්චත්තා, සද්ධා ද්විට්ඨානා සද්ධින්ද්‍රියසද්ධාබලවසෙන ද්විකිච්චත්තා. එසො උත්තමානං බොධිපක්ඛියභාවෙන විසිට්ඨානං සත්තතිංස ධම්මානං පවරො උත්තමො විභාගො. 40. Sau khi nói ‘sự tổng hợp ở đây có bảy loại’, để chỉ rõ điều ấy, ngài lại nói ‘tầm và khinh an’ v.v... Trong đó, tinh tấn có chín chỗ, vì có chín phận sự theo cách: bốn chánh cần, tấn như ý túc, tấn căn, tấn lực, tấn giác chi, và chánh tinh tấn. Niệm có tám chỗ, vì có tám phận sự theo cách: bốn niệm xứ, niệm căn, niệm lực, niệm giác chi, và chánh niệm. Định có bốn chỗ, vì có bốn phận sự theo cách: định căn, định lực, định giác chi, và chánh định. Tuệ có năm chỗ, vì có năm phận sự theo cách: quán như ý túc, tuệ căn, tuệ lực, trạch pháp giác chi, và chánh kiến. Tín có hai chỗ, vì có hai phận sự theo cách: tín căn và tín lực. Đây là sự phân loại cao thượng, tối thắng của ba mươi bảy pháp đặc biệt và tối thượng vì là pháp trợ bồ đề. 41. ලොකුත්තරෙ අට්ඨවිධෙපි සබ්බෙ සත්තතිංස ධම්මා හොන්ති, සඞ්කප්පපීතියො න වා හොන්ති, දුතියජ්ඣානිකෙ සඞ්කප්පස්ස, චතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානිකෙ පීතියා ච අසම්භවතො න හොන්ති වා, ලොකියෙපි චිත්තෙ සීලවිසුද්ධාදි ඡබ්බිසුද්ධිපවත්තියං යථායොගං තංතංකිච්චස්ස අනුරූපවසෙන කෙචි කත්ථචි විසුං විසුං හොන්ති, කත්ථචි න වා හොන්ති. 41. Trong tám loại tâm siêu thế, tất cả ba mươi bảy pháp đều có, hoặc tầm và hỷ không có; trong nhị thiền, tầm không có, và trong tứ thiền và ngũ thiền, hỷ không có, do sự không hiện hữu. Trong tâm hiệp thế cũng vậy, trong sự tiến hành của sáu thanh tịnh như giới thanh tịnh v.v..., tùy theo trường hợp, một số pháp có mặt riêng biệt ở nơi nào đó theo phận sự tương ứng của chúng, hoặc ở nơi nào đó không có. බොධිපක්ඛියසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt Phần Giải Thích Về Sự Tổng Hợp Các Pháp Trợ Bồ Đề. සබ්බසඞ්ගහවණ්ණනා Giải Thích Về Sự Tổng Hợp Tất Cả Các Pháp 42. අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාදිභෙදභින්නා තෙ තෙ සභාගධම්මා එකජ්ඣං රාසට්ඨෙන ඛන්ධා. තෙනාහ භගවා – ‘‘තදෙකජ්ඣං අභිසංයූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි (විභ. 2), තෙ පනෙතෙ ඛන්ධා භාජනභොජනබ්‍යඤ්ජනභත්තකාරකභුඤ්ජකවිකප්පවසෙන පඤ්චෙව වුත්තාති ආහ ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි[Pg.229]. රූපඤ්හි වෙදනානිස්සයත්තා භාජනට්ඨානියං, වෙදනා භුඤ්ජිතබ්බත්තා භොජනට්ඨානියා, සඤ්ඤා වෙදනාස්සාදලාභහෙතුත්තා බ්‍යඤ්ජනට්ඨානියා, සඞ්ඛාරා අභිසඞ්ඛරණතො භත්තකාරකට්ඨානියා, විඤ්ඤාණං උපභුඤ්ජකත්තා භුඤ්ජකට්ඨානියං. එත්තාවතා ච අධිප්පෙතත්ථසිද්ධීති පඤ්චෙව වුත්තා. දෙසනාක්කමෙපි ඉදමෙව කාරණං යත්ථ භුඤ්ජති, යඤ්ච භුඤ්ජති, යෙන ච භුඤ්ජති, යො ච භොජකො, යො ච භුඤ්ජිතා, තෙසං අනුක්කමෙන දස්සෙතුකාමත්තා. 42. Các pháp đồng loại ấy, được phân biệt theo sự khác biệt về quá khứ, vị lai, hiện tại v.v..., được gom chung lại theo nghĩa là một đống, nên gọi là uẩn (khandhā). Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Sau khi gom chung, tóm tắt lại thành một, đây được gọi là sắc uẩn’ v.v... (Vibh. 2). Hơn nữa, các uẩn này được nói là có năm loại theo sự phân chia: vật chứa, vật được ăn, gia vị, người nấu, và người ăn, nên ngài nói ‘sắc uẩn’ v.v... Sắc, vì là nơi nương tựa của thọ, nên ở vị trí vật chứa. Thọ, vì là vật được hưởng dụng, nên ở vị trí vật được ăn. Tưởng, vì là nguyên nhân để có được sự nếm vị của thọ, nên ở vị trí gia vị. Các hành, vì tạo tác, nên ở vị trí người nấu. Thức, vì là người hưởng dụng, nên ở vị trí người ăn. Chỉ với chừng ấy, ý nghĩa được nhắm đến mới thành tựu, vì vậy chỉ có năm uẩn được nói đến. Trong thứ tự thuyết giảng cũng vậy, đây chính là lý do, vì muốn chỉ ra theo thứ tự: nơi ăn, vật được ăn, gia vị để ăn, người nấu, và người ăn. 43. උපාදානානං ගොචරා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා, තෙ පන උපාදානවිසයභාවෙන ගහිතා රූපාදයො පඤ්චෙවාති වුත්තං ‘‘රූපුපාදානක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි. සබ්බසභාගධම්මසඞ්ගහත්ථං හි සාසවා, අනාසවාපි ධම්මා අවිසෙසතො ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති දෙසිතා. විපස්සනාභූමිසන්දස්සනත්ථං පන සාසවාව ‘‘උපාදානක්ඛන්ධා’’ති. යථා පනෙත්ථ වෙදනාදයො සාසවා, අනාසවා ච, න එවං රූපං, එකන්තකාමාවචරත්තා. සභාගරාසිවසෙන පන තං ඛන්ධෙසු දෙසිතං, උපාදානියභාවෙන, පන රාසිවසෙන ච උපාදානක්ඛන්ධෙසූති දට්ඨබ්බං. 43. Các uẩn là đối tượng của các thủ, nên gọi là thủ uẩn (upādānakkhandhā). Hơn nữa, các pháp như sắc v.v... được nắm bắt với tư cách là đối tượng của thủ chỉ có năm, nên được nói là ‘sắc thủ uẩn’ v.v... Thật vậy, để tổng hợp tất cả các pháp đồng loại, các pháp hữu lậu và cả vô lậu đã được thuyết giảng không phân biệt là ‘năm uẩn’. Tuy nhiên, để chỉ rõ cảnh giới của minh sát, chỉ các pháp hữu lậu mới được gọi là ‘thủ uẩn’. Ví như ở đây, thọ v.v... vừa hữu lậu, vừa vô lậu, nhưng sắc thì không như vậy, vì nó hoàn toàn thuộc Dục giới. Tuy nhiên, nó được thuyết giảng trong các uẩn theo nghĩa là một đống đồng loại, và nên được hiểu là (được thuyết giảng) trong các thủ uẩn theo nghĩa là đối tượng của thủ và cũng theo nghĩa là một đống. 44. ආයතන්ති එත්ථ තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා තෙන තෙන කිච්චෙන ඝට්ටෙන්ති වායමන්ති, ආයභූතෙ වා තෙ ධම්මෙ එතානි තනොන්ති විත්ථාරෙන්ති, ආයතං වා සංසාරදුක්ඛං නයන්ති පවත්තෙන්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං කාරණභූතානීති වා ආයතනානි. අපිච ලොකෙ නිවාසආකරසමොසරණසඤ්ජාතිට්ඨානං ‘‘ආයතන’’න්ති වුච්චති, තස්මා එතෙපි තංතංද්වාරිකානං, තංතදාරම්මණානඤ්ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං නිවාසට්ඨානතාය, තෙසමෙව ආකිණ්ණභාවෙන පවත්තානං ආකරට්ඨානතාය, ද්වාරාරම්මණතො සමොසරන්තානං සමොසරණට්ඨානතාය, තත්ථෙව උප්පජ්ජන්තානං සඤ්ජාතිට්ඨානතාය ච ආයතනානි. තානි පන ද්වාරභූතානි අජ්ඣත්තිකායතනානි [Pg.230] ඡ, ආරම්මණභූතානි ච බාහිරායතනානි ඡාති ද්වාදසවිධානීති ආහ ‘‘චක්ඛායතන’’න්ත්‍යාදි. චක්ඛු ච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං. එවං සෙසෙසුපි. 44. Các pháp tâm và tâm sở, là những đối tượng của các môn tương ứng, nỗ lực, cố gắng trong các phận sự tương ứng của chúng ở đây, hoặc chúng trải rộng, khuếch trương các pháp ấy là nguồn gốc của sự thu nhập, hoặc chúng dẫn dắt, làm cho diễn tiến khổ đau dài lâu của luân hồi, hoặc là xứ vì là nhân của nhãn thức v.v... Hơn nữa, ở trên đời, nơi ở, hầm mỏ, nơi hội họp, nơi sanh khởi được gọi là ‘xứ’. Do đó, những pháp này cũng là xứ vì là nơi ở của nhãn thức v.v... thuộc các môn tương ứng và các đối tượng tương ứng ấy, vì là hầm mỏ của chính các pháp ấy sanh khởi một cách dồi dào, vì là nơi hội họp của các pháp hội tụ từ môn và đối tượng, và vì là nơi sanh khởi của các pháp sanh lên ngay tại đó. Nhưng các xứ ấy có mười hai loại: sáu nội xứ là các môn, và sáu ngoại xứ là các đối tượng, do đó nói rằng ‘nhãn xứ’ v.v... Mắt và xứ ấy là nhãn xứ. Tương tự như vậy đối với các xứ còn lại. එත්ථ අජ්ඣත්තිකායතනෙසු සනිදස්සනසප්පටිඝාරම්මණත්තා චක්ඛායතනං විභූතන්ති තං පඨමං වුත්තං, තදනන්තරං අනිදස්සනසප්පටිඝාරම්මණානි ඉතරානි, තත්ථාපි අසම්පත්තග්ගාහකසාමඤ්ඤෙන චක්ඛායතනානන්තරං සොතායතනං වුත්තං, ඉතරෙසු සීඝතරං ආරම්මණග්ගහණසමත්ථත්තා ඝානායතනං පඨමං වුත්තං. පුරතො ඨපිතමත්තස්ස හි භොජනාදිකස්ස ගන්ධො වාතානුසාරෙන ඝානෙ පටිහඤ්ඤති, තදනන්තරං පන පදෙසවුත්තිසාමඤ්ඤෙන ජිව්හායතනං වුත්තං, තතො සබ්බට්ඨානිකං කායායතනං, තතො පඤ්චන්නම්පි ගොචරග්ගහණසමත්ථං මනායතනං, යථාවුත්තානං පන අනුක්කමෙන තෙසං තෙසං ආරම්මණානි රූපායතනාදීනි වුත්තානි. Ở đây, trong các nội xứ, nhãn xứ được nói đến trước tiên vì nó nổi bật do có đối tượng hữu kiến hữu đối ngại, sau đó là các xứ khác có đối tượng vô kiến hữu đối ngại. Trong số đó, nhĩ xứ được nói đến sau nhãn xứ do có điểm chung là bắt đối tượng không cần tiếp xúc. Trong các xứ còn lại, tỷ xứ được nói đến trước tiên vì có khả năng bắt đối tượng nhanh hơn. Thật vậy, mùi của thức ăn v.v... chỉ cần được đặt ở phía trước là đã va chạm vào mũi theo chiều gió. Sau đó, thiệt xứ được nói đến do có điểm chung là hoạt động ở một vị trí nhất định. Tiếp theo là thân xứ, có ở khắp mọi nơi. Sau đó là ý xứ, có khả năng bắt đối tượng của cả năm xứ kia. Và các đối tượng của chúng, là sắc xứ v.v..., được nói đến theo thứ tự đã trình bày. 45. අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො. අථ වා යථාසම්භවං අනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති, භාරහාරෙහි විය ච භාරො සත්තෙහි ධීයන්ති ධාරියන්ති, අවසවත්තනතො දුක්ඛවිධානමත්තමෙව චෙතා, සත්තෙහි ච සංසාරදුක්ඛං අනුවිධීයති එතාහි, තථාවිහිතඤ්ච එතාස්වෙව මීයති ඨපියති, රසසොණිතාදිසරීරාවයවධාතුයො විය, හරිතාලමනොසිලාදිසෙලාවයවධාතුයො විය ච ඤෙය්‍යාවයවභූතා චාති ධාතුයො. යථාහු – 45. Chúng được gọi là giới vì chúng mang giữ tự tánh của mình. Hoặc, chúng sắp đặt khổ đau luân hồi nhiều loại tùy theo khả năng. Và chúng được chúng sanh mang, giữ như gánh nặng được người mang gánh nặng mang đi. Vì không tuân theo ý muốn, chúng chỉ là sự sắp đặt khổ đau. Và bởi chúng, khổ đau luân hồi được sắp đặt cho chúng sanh. Và cái được sắp đặt như vậy được đo lường, được đặt vào trong chính chúng. Chúng là giới vì là những thành phần của cái cần được biết, giống như các giới là những thành phần của thân thể như huyết tương, máu v.v..., và giống như các giới là những thành phần của khoáng vật như hùng hoàng, thư hoàng v.v... Như có lời nói rằng – ‘‘විදහති විධානඤ්ච, ධීයතෙ ච විධීයතෙ; එතාය ධීයතෙ එත්ථ, ඉති වා ධාතුසම්මතා; සරීරසෙලාවයව-ධාතුයො විය ධාතුයො’’ති. ‘Nó sắp đặt và là sự sắp đặt, nó được mang và được sắp đặt; bởi nó, nó được mang ở đây, hoặc như vậy được xem là giới; các giới giống như các giới là thành phần của thân thể và khoáng vật’. තා පන මනායතනං සත්තවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන සත්තධා භින්දිත්වා අවසෙසෙහි එකාදසායතනෙහි සහ අට්ඨාරසධාතූ [Pg.231] වුත්තාති ආහ ‘‘චක්ඛුධාතූ’’ත්‍යාදි. කමකාරණං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං. Nhưng các giới ấy, sau khi chia ý xứ thành bảy phần theo cách của bảy thức giới, cùng với mười một xứ còn lại, được gọi là mười tám giới, do đó nói rằng ‘nhãn giới’ v.v... Nguyên nhân của thứ tự nên được hiểu theo cách đã được giải thích. 46. අරියකරත්තා අරියානි, තච්ඡභාවතො සච්චානීති අරියසච්චානි. ඉමානි හි චත්තාරො පටිපන්නකෙ, චත්තාරො ඵලට්ඨෙති අට්ඨඅරියපුග්ගලෙ සාධෙන්ති අසති සච්චප්පටිවෙධෙ තෙසං අරියභාවානුපගමනතො, සති ච තස්මිං එකන්තෙන තබ්භාවූපගමනතො ච. දුක්ඛසමුදයනිරොධමග්ගානමෙව පන යථාක්කමං බාධකත්තං පභවත්තං නිස්සරණත්තං නිය්‍යානිකත්තං, නාඤ්ඤෙසං, බාධකාදිභාවොයෙව ච දුක්ඛාදීනං, න අබාධකාදිභාවො, තස්මා අඤ්ඤත්ථාභාවතත්ථබ්‍යාපිතාසඞ්ඛාතෙන ලක්ඛණෙන එතානි තච්ඡානි. තෙනාහු පොරාණා – 46. Chúng là thánh vì chúng làm cho trở thành bậc thánh, là đế vì là sự thật, do đó là Thánh đế. Thật vậy, những điều này tạo ra tám bậc thánh nhân: bốn vị đang thực hành và bốn vị đã chứng quả, vì khi không có sự thấu triệt chân lý thì họ không đạt đến trạng thái thánh thiện, và khi có sự thấu triệt ấy thì họ chắc chắn đạt đến trạng thái đó. Hơn nữa, chỉ có khổ, tập, diệt, đạo mới có tính chất bức bách, nguồn gốc, sự thoát ly, sự dẫn ra, theo thứ tự, chứ không phải các pháp khác. Và chỉ có khổ v.v... mới có tính chất bức bách v.v..., chứ không phải là không có tính chất bức bách v.v... Do đó, bởi đặc tính được gọi là không thể khác và luôn luôn như vậy, những điều này là sự thật. Do đó, các vị xưa đã nói – ‘‘බොධානුරූපං චත්තාරො, ඡින්දන්තෙ චතුරො මලෙ; ඛීණදොසෙ ච චත්තාරො, සාධෙන්තාරියපුග්ගලෙ. ‘Bốn chân lý, tương ứng với sự giác ngộ, tạo ra các bậc thánh nhân: bốn vị đang đoạn trừ bốn loại ô nhiễm, và bốn vị đã đoạn tận các lậu hoặc. ‘‘අඤ්ඤත්ථ බාධකත්තාදි, න හි එතෙහි ලබ්භති; නාබාධකත්තමෙතෙසං, තච්ඡානෙතානිවෙතතො’’ති. ‘Tính chất bức bách v.v... không được tìm thấy ở nơi nào khác ngoài những điều này; và những điều này không có tính chất không bức bách, do đó chúng là sự thật’. අරියානං වා සච්චානි තෙහි පටිවිජ්ඣිතබ්බත්තා, අරියස්ස වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සච්චානි තෙන දෙසිතත්තාති අරියසච්චානි. තානි පන සංකිලිට්ඨාසංකිලිට්ඨඵලහෙතුවසෙන චතුබ්බිධානීති ආහ ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානී’’ත්‍යාදි. තත්ථ කුච්ඡිතත්තා, තුච්ඡත්තා ච දුක්ඛං. කම්මාදිපච්චයසන්නිට්ඨානෙ දුක්ඛුප්පත්තිනිමිත්තතාය සමුදයො සමුදෙති එතස්මා දුක්ඛන්ති කත්වා, දුක්ඛස්ස සමුදයො දුක්ඛසමුදයො. දුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධො එත්ථ, එතෙනාති වා දුක්ඛනිරොධො. දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, පටිපජ්ජන්ති ච තං එතායාති දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදා. Hoặc chúng là chân lý của các bậc Thánh, vì chúng cần được các vị ấy thấu triệt; hoặc là chân lý của bậc Thánh, bậc Chánh Đẳng Giác, vì chúng được Ngài thuyết giảng, do đó là Thánh đế. Nhưng chúng có bốn loại theo cách là quả và nhân ô nhiễm và không ô nhiễm, do đó nói rằng ‘bốn Thánh đế’ v.v... Trong đó, khổ là vì đáng khinh bỉ và trống rỗng. Tập là vì là dấu hiệu cho sự sanh khởi của khổ trong sự kết hợp của các duyên như nghiệp v.v..., hoặc vì khổ sanh khởi từ nó, nên là nguồn gốc của khổ, tức là khổ tập. Diệt khổ là vì sự chấm dứt không sanh khởi của khổ ở đây hoặc bởi nó. Đạo đưa đến diệt khổ là vì người ta đi đến sự diệt khổ, hoặc thực hành nó, bằng con đường này. 47. චෙතසිකානං, සොළසසුඛුමරූපානං, නිබ්බානස්ස ච වසෙන එකූනසත්තති ධම්මා ආයතනෙසු ධම්මායතනං, ධාතූසු ධම්මධාතූති ච සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. 47. Sáu mươi chín pháp, bao gồm các tâm sở, mười sáu sắc tế, và Nibbāna, được gọi là pháp xứ trong các xứ và pháp giới trong các giới. 49. සෙසා [Pg.232] චෙතසිකාති වෙදනාසඤ්ඤාහි සෙසා පඤ්ඤාස චෙතසිකා. කස්මා පන වෙදනාසඤ්ඤා විසුං කතාති? වට්ටධම්මෙසු අස්සාදතදුපකරණභාවතො. තෙභූමකධම්මෙසු හි අස්සාදවසප්පවත්තා වෙදනා, අසුභෙ සුභාදිසඤ්ඤාවිපල්ලාසවසෙන ච තස්සා තදාකාරප්පවත්තීති තදුපකරණභූතා සඤ්ඤා, තස්මා සංසාරස්ස පධානහෙතුතාය එතා විනිභුජ්ජිත්වා දෙසිතාති. වුත්තඤ්හෙතං ආචරියෙන – 49. ‘Các tâm sở còn lại’ là năm mươi tâm sở còn lại ngoài thọ và tưởng. Nhưng tại sao thọ và tưởng lại được tách riêng? Vì chúng là công cụ chính cho sự hưởng thụ trong các pháp của vòng luân hồi. Thật vậy, trong các pháp thuộc ba cõi, thọ diễn tiến theo sự hưởng thụ. Và tưởng là công cụ cho thọ vì thọ diễn tiến theo cách đó do sự điên đảo của tưởng, chẳng hạn như tưởng cái đẹp trong cái không trong sạch. Do đó, vì là nguyên nhân chính của luân hồi, chúng được phân tích và giảng dạy riêng. Điều này đã được vị thầy nói rằng – ‘‘වට්ටධම්මෙසු අස්සාදං, තදස්සාදුපසෙවනං; විනිභුජ්ජ නිදස්සෙතුං, ඛන්ධද්වයමුදාහට’’න්ති. (නාම. පරි. 649); ‘Để phân tích và chỉ ra sự hưởng thụ trong các pháp của vòng luân hồi và sự thực hành hưởng thụ đó, hai uẩn đã được tuyên bố’. 50. නනු ච ආයතනධාතූසු නිබ්බානං සඞ්ගහිතං, ඛන්ධෙසු කස්මා න සඞ්ගහිතන්ති ආහ ‘‘භෙදාභාවෙනා’’ත්‍යාදි. අතීතාදිභෙදභින්නානඤ්හි රාසට්ඨෙන ඛන්ධවොහාරොති නිබ්බානං භෙදාභාවතො ඛන්ධසඞ්ගහතො නිස්සටං, විනිමුත්තන්ත්‍යත්ථො. 50. Chẳng phải Niết-bàn được bao gồm trong các xứ và giới sao, tại sao không được bao gồm trong các uẩn? (Để trả lời,) ngài nói ‘do vì không có sự phân chia’ v.v... Thật vậy, danh từ uẩn (khandha) có nghĩa là một khối (rāsaṭṭhena) của những gì được phân chia bởi các sự khác biệt như quá khứ v.v... Do đó, vì không có sự phân chia, Niết-bàn thoát khỏi, tức là được giải thoát khỏi sự bao gồm trong uẩn. 51. ඡන්නං ද්වාරානං, ඡන්නං ආරම්මණානඤ්ච භෙදෙන ආයතනානි ද්වාදස භවන්ති, ඡන්නං ද්වාරානං ඡන්නං ආරම්මණානං තදුභයං නිස්සාය උප්පන්නානං තත්තකානමෙව විඤ්ඤාණානං පරියායෙන කමෙන ධාතුයො අට්ඨාරස භවන්ති. 51. Do sự phân chia của sáu môn và sáu cảnh, có mười hai xứ; do sự phân chia tuần tự của sáu môn, sáu cảnh, và bấy nhiêu thức sanh khởi nương vào cả hai (môn và cảnh) ấy, có mười tám giới. 52. තිස්සො භූමියො ඉමස්සාති තිභූමං, තිභූමංයෙව තෙභූමකං. වත්තති එත්ථ කම්මං, තබ්බිපාකො චාති වට්ටං. තණ්හාති කාමතණ්හාදිවසෙන තිවිධා, පුන ඡළාරම්මණවසෙන අට්ඨාරසවිධා, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නවසෙන චතුපඤ්ඤාසවිධා, අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන අට්ඨසතප්පභෙදා තණ්හා. කස්මා පන අඤ්ඤෙසුපි දුක්ඛහෙතූසු සන්තෙසු තණ්හායෙව සමුදයොති වුත්තාති? පධානකාරණත්තා. කම්මවිචිත්තතාහෙතුභාවෙන, හි කම්මසහායභාවූපගමනෙන ච දුක්ඛවිචිත්තතාකාරණත්තා තණ්හා දුක්ඛස්ස විසෙසකාරණන්ති[Pg.233]. මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදානාමෙන වුත්තො මග්ගො ලොකුත්තරො මතොති මග්ගොති පුන මග්ගග්ගහණං යොජෙතබ්බං. 52. ‘Cái này có ba cõi’ là tam địa (tibhūmaṃ), chính tam địa là tam giới (tebhūmakaṃ). Nghiệp và quả dị thục của nó vận hành ở đây, nên gọi là vòng luân hồi (vaṭṭaṃ). Ái (taṇhā) có ba loại theo cách phân chia dục ái v.v..., lại có mười tám loại theo sáu cảnh, năm mươi bốn loại theo quá khứ, vị lai, và hiện tại, và một trăm lẻ tám loại theo trong và ngoài. Nhưng tại sao, trong khi có những nguyên nhân khác của khổ, chỉ có ái được gọi là tập đế? Do vì là nguyên nhân chính. Thật vậy, vì là nguyên nhân cho sự đa dạng của nghiệp và vì đảm nhận vai trò trợ giúp cho nghiệp, ái là nguyên nhân đặc biệt của khổ. Đạo (magga), được gọi bằng tên con đường đưa đến sự diệt khổ, được xem là siêu thế; do đó, việc dùng lại từ ‘đạo’ (maggo) nên được hiểu như vậy. 53. මග්ගයුත්තා අට්ඨඞ්ගිකවිනිමුත්තා සෙසා මග්ගසම්පයුත්තා ඵස්සාදයො ඵලඤ්චෙව සසම්පයුත්තන්ති එතෙ චතූහි සච්චෙහි විනිස්සටා විනිග්ගතා නිප්පරියායතො, පරියායතො පන අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියනිද්දෙසෙපි ‘‘මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්න’’න්ති (ධ. ස. 555) වුත්තත්තා ඵලධම්මෙසු සම්මාදිට්ඨාදීනං මග්ගසච්චෙ, ඉතරෙසඤ්ච මග්ගඵලසම්පයුත්තානං සඞ්ඛාරදුක්ඛසාමඤ්ඤෙන දුක්ඛසච්චෙ සඞ්ගහො සක්කා කාතුං. එවඤ්හි සති සච්චදෙසනායපි සබ්බසඞ්ගාහිකතා උපපන්නා හොති. කස්මා පනෙතෙ ඛන්ධාදයො බහූ ධම්මා වුත්තාති? භගවතාපි තථෙව දෙසිතත්තා. භගවතාපි කස්මා තථා දෙසිතාති? තිවිධසත්තානුග්ගහස්ස අධිප්පෙතත්තා. නාමරූපතදුභයසම්මුළ්හවසෙන හි තික්ඛනාභිතික්ඛමුදින්ද්‍රියවසෙන, සඞ්ඛිත්තමජ්ඣිමවිත්ථාරරුචිවසෙන ච තිවිධා සත්තා. තෙසු නාමසම්මුළ්හානං ඛන්ධග්ගහණං නාමස්ස තත්ථ චතුධා විභත්තත්තා, රූපසම්මුළ්හානං ආයතනග්ගහණං රූපස්ස තත්ථ අඩ්ඪෙකාදසධා විභත්තත්තා, උභයමුළ්හානං ධාතුග්ගහණං උභයෙසම්පි තත්ථ විත්ථාරතො විභත්තත්තා, තථා තික්ඛින්ද්‍රියානං, සඞ්ඛිත්තරුචිකානඤ්ච ඛන්ධාග්ගහණන්ත්‍යාදි යොජෙතබ්බං. තං පනෙතං තිවිධම්පි පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතුවසෙන දිට්ඨමෙව උපකාරාවහං. නො අඤ්ඤථාති සච්චග්ගහණන්ති දට්ඨබ්බං. 53. Các pháp tương ưng với đạo mà được giải thoát khỏi tám chi đạo, tức là các pháp tương ưng đạo còn lại như xúc v.v..., và quả cùng với các pháp tương ưng của nó – những pháp này, theo nghĩa đen, được thoát khỏi, được tách ra khỏi bốn chân đế. Tuy nhiên, theo nghĩa bóng, như trong phần giải thích về quyền vô tri, vì có nói rằng ‘đạo chi được bao gồm trong đạo’ (Dhs. 555), nên trong các pháp quả, chánh kiến v.v... có thể được bao gồm trong đạo đế, và các pháp tương ưng với đạo và quả khác có thể được bao gồm trong khổ đế qua tính chất chung là khổ do hành. Khi như vậy, sự thuyết giảng về các chân đế trở nên bao quát tất cả. Nhưng tại sao nhiều pháp như uẩn v.v... lại được nói đến? Vì Đức Thế Tôn cũng đã thuyết giảng như vậy. Tại sao Đức Thế Tôn lại thuyết giảng như vậy? Vì ngài có ý định giúp đỡ ba loại chúng sanh. Thật vậy, chúng sanh có ba loại: theo sự si mê về danh, sắc, hay cả hai; theo căn tánh bén nhạy, trung bình, hay chậm lụt; và theo sở thích vắn tắt, trung bình, hay chi tiết. Trong số đó, đối với những người si mê về danh, việc trình bày các uẩn là thích hợp vì danh được phân chia thành bốn ở đó; đối với những người si mê về sắc, việc trình bày các xứ là thích hợp vì sắc được phân chia thành mười xứ rưỡi ở đó; đối với những người si mê về cả hai, việc trình bày các giới là thích hợp vì cả hai đều được phân chia chi tiết ở đó. Tương tự, đối với những người có căn tánh bén nhạy và sở thích vắn tắt, việc trình bày các uẩn là thích hợp, v.v... nên được hiểu như vậy. Hơn nữa, cả ba phương pháp này chỉ được thấy là hữu ích khi xét theo nguyên nhân của sự lưu chuyển và sự chấm dứt, và cả hai. Không phải cách khác. Do đó, việc bao gồm trong các chân đế nên được hiểu như vậy. සබ්බසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về Toát Yếu Pháp đã hoàn tất. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය Như vậy, trong bộ Abhidhammatthasaṅgaha-vaṇṇanā tên là Abhidhammatthavibhāvinī සමුච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về Chương Tập Yếu đã hoàn tất. 8. පච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා 8. Phần giải về Chương Duyên Hệ 1. ඉදානි [Pg.234] යථාවුත්තනාමරූපධම්මානං පටිච්චසමුප්පාදපට්ඨානනයවසෙන පච්චයෙ දස්සෙතුං ‘‘යෙස’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. යෙසං පච්චයෙහි සඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතානං පච්චයුප්පන්නධම්මානං යෙ පච්චයධම්මා යථා යෙනාකාරෙන පච්චයා ඨිතියා, උප්පත්තියා ච උපකාරකා, තං විභාගං තෙසං පච්චයුප්පන්නානං, තෙසං පච්චයානං, තස්ස ච පච්චයාකාරස්ස පභෙදං ඉහ ඉමස්මිං සමුච්චයසඞ්ගහානන්තරෙ ඨානෙ යථාරහං තංතංපච්චයුප්පන්නධම්මෙ සති තංතංපච්චයානං තංතංපච්චයභාවාකාරානුරූපං ඉදානි පවක්ඛාමීති යොජනා. 1. Bây giờ, để trình bày các duyên của các pháp danh sắc đã được nói đến, theo phương pháp của Thập Nhị Duyên Sanh và Duyên Hệ, đoạn văn bắt đầu bằng ‘yesaṃ’ (của những pháp nào) được khởi đầu. Cú pháp như sau: ‘Của những pháp hữu vi do duyên sanh nào, vốn là pháp hữu vi do các duyên, những pháp duyên nào là điều kiện hỗ trợ cho sự tồn tại và sự sanh khởi của chúng theo cách thức nào, sự phân chia ấy – tức là sự phân loại của các pháp do duyên sanh ấy, của các duyên ấy, và của phương thức duyên ấy – bây giờ tôi sẽ nói ở đây, tại nơi này sau phần Toát Yếu Pháp, một cách thích đáng, tương ứng với phương thức làm duyên của từng duyên đối với từng pháp do duyên sanh.’ 2. තත්ථ පච්චයසාමග්ගිං පටිච්ච සමං ගන්ත්වා ඵලානං උප්පාදො එතස්මාති පටිච්චසමුප්පාදො, පච්චයාකාරො. නානප්පකාරානි ඨානානි පච්චයා එත්ථාත්‍යාදිනා පට්ඨානං, අනන්තනයසමන්තපට්ඨානමහාපකරණං, තත්ථ දෙසිතනයො පට්ඨානනයො. 2. Trong đó, ‘do nương vào sự hội đủ các duyên, sự sanh khởi của các quả đồng loạt diễn ra từ đó’, nên gọi là Duyên Sanh; đó là phương thức của duyên. ‘Các nền tảng đa dạng là các duyên có ở đây’, nên gọi là Duyên Hệ; đó là bộ đại luận Anantanayasamantapaṭṭhāna (Vô Tỷ Pháp), phương pháp được thuyết giảng trong đó là phương pháp Duyên Hệ. 3. තත්ථාති තෙසු ද්වීසු නයෙසු. තස්ස පච්චයධම්මස්ස භාවෙන භවනසීලස්ස භාවො තබ්භාවභාවීභාවො, සොයෙව ආකාරමත්තං, තෙන උපලක්ඛිතො තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතො. එතෙනෙව තදභාවාභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතතාපි අත්ථතො දස්සිතා හොති. අන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙන හි පච්චයලක්ඛණං දස්සෙතබ්බං. තෙනාහ භගවා – ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදමුප්පජ්ජති. ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති (ම. නි. 1.404, 406; සං. නි. 2.21; උදා. 1, 2). පටිච්ච ඵලං එති එතස්මාති පච්චයො. තිට්ඨති ඵලං එත්ථ තදායත්තවුත්තිතායාති ඨිති, ආහච්ච විසෙසෙත්වා පවත්තා පච්චයසඞ්ඛාතා ඨිති ආහච්චපච්චයට්ඨිති. පටිච්චසමුප්පාදනයො හි තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තං උපාදාය පවත්තත්තා හෙතාදිපච්චයනියමවිසෙසං අනපෙක්ඛිත්වා [Pg.235] අවිසෙසතොව පවත්තති, අයං පන හෙතාදිතංතංපච්චයානං තස්ස තස්ස ධම්මන්තරස්ස තංතංපච්චයභාවසාමත්ථියාකාරවිසෙසං උපාදාය විසෙසෙත්වා පවත්තොති ආහච්චපච්චයට්ඨිතිමාරබ්භ පවුච්චතීති. කෙචි පන ‘‘ආහච්ච කණ්ඨතාලුආදීසු පහරිත්වා වුත්තා ඨිති ආහච්චපච්චයට්ඨිතී’’ති වණ්ණෙන්ති. තං පන සවනමත්තෙනෙව තෙසං අවහසිතබ්බවචනතං පකාසෙති. න හි පටිච්චසමුප්පාදනයො, අඤ්ඤො වා කොචි නයො කණ්ඨතාලුආදීසු අනාහච්ච දෙසෙතුං සක්කාති. වොමිස්සෙත්වාති පට්ඨානනයම්පි පටිච්චසමුප්පාදෙයෙව පක්ඛිපිත්වා තබ්භාවභාවීභාවෙන හෙතාදිපච්චයවසෙන ච මිස්සෙත්වා ආචරියා සඞ්ගහකාරාදයො පපඤ්චෙන්ති විත්ථාරෙන්ති, මයං පන විසුං විසුංයෙව දස්සයිස්සාමාත්‍යධිප්පායො. 3. “Ở đây” nghĩa là trong hai phương pháp đó. Sự hiện hữu của pháp có tính chất hiện hữu do sự hiện hữu của pháp duyên kia được gọi là 'tabbhāvabhāvībhāvo' (sự hiện hữu khi cái kia hiện hữu); chính điều đó chỉ là trạng thái, được đặc trưng bởi nó, (nên gọi là) được đặc trưng bởi trạng thái chỉ là sự hiện hữu khi cái kia hiện hữu. Bằng chính điều này, tính chất được đặc trưng bởi trạng thái chỉ là sự không hiện hữu khi cái kia không hiện hữu cũng được trình bày về mặt ý nghĩa. Vì đặc tính của duyên cần được trình bày theo cách khẳng định và phủ định. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Khi cái này có, cái này có; do cái này sanh, cái này sanh. Khi cái này không có, cái này không có; do cái này diệt, cái này diệt”. Quả nương vào nó mà đến, vì vậy gọi là duyên. Quả tồn tại ở đây do sự vận hành phụ thuộc vào nó, vì vậy gọi là sự đứng vững; sự đứng vững được gọi là duyên, vận hành một cách đặc biệt sau khi đã xác định, là sự đứng vững của duyên đặc biệt (āhaccapaccayaṭṭhiti). Phương pháp Duyên khởi, vì vận hành dựa trên trạng thái chỉ là “sự hiện hữu khi cái kia hiện hữu”, nên vận hành một cách không phân biệt, không phụ thuộc vào sự quy định đặc biệt của các duyên như nhân, v.v. Còn phương pháp này (Vị trí) được gọi là liên quan đến sự đứng vững của duyên đặc biệt vì nó vận hành một cách đặc biệt, dựa trên trạng thái đặc biệt về khả năng làm duyên tương ứng của các duyên tương ứng như nhân, v.v., đối với các pháp khác tương ứng. Tuy nhiên, một số vị giải thích: “Sự đứng vững của duyên đặc biệt là sự đứng vững được nói ra sau khi đã chạm vào cổ họng, vòm miệng, v.v.”. Nhưng điều đó, chỉ cần nghe qua, đã cho thấy lời nói của họ đáng bị chế giễu. Vì không thể thuyết giảng phương pháp Duyên khởi hay bất kỳ phương pháp nào khác mà không chạm vào cổ họng, vòm miệng, v.v. “Trộn lẫn” có nghĩa là: các vị thầy như các vị soạn tập yếu, v.v., đã giải rộng, tức là đã làm cho chi tiết, bằng cách gộp cả phương pháp Vị trí vào trong Duyên khởi và trộn lẫn theo cách “sự hiện hữu khi cái kia hiện hữu” và theo cách các duyên như nhân, v.v. Nhưng ý định của chúng tôi là sẽ trình bày riêng biệt từng cái một. පටිච්චසමුප්පාදනයවණ්ණනා Luận giải về phương pháp Duyên khởi 4. න විජානාතීති අවිජ්ජා, අවින්දියං වා කායදුච්චරිතාදිං වින්දති පටිලභති, වින්දියං වා කායසුචරිතාදිං න වින්දති, වෙදිතබ්බං වා චතුසච්චාදිකං න විදිතං කරොති, අවිජ්ජමානෙ වා ජවාපෙති, විජ්ජමානෙ වා න ජවාපෙතීති අවිජ්ජා, චතූසු අරියසච්චෙසු පුබ්බන්තාදීසු චතූසු අඤ්ඤාණස්සෙතං නාමං. අවිජ්ජා එව පච්චයො අවිජ්ජාපච්චයො. තතො අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා, කුසලාකුසලකම්මානි. තෙ තිවිධා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති. තත්ථකාමරූපාවචරා තෙරස කුසලචෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, ද්වාදස අකුසලචෙතනා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, චතස්සො ආරුප්පචෙතනා ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති එවමෙතා එකූනතිංස චෙතනා සඞ්ඛාරා නාම. පටිසන්ධිවසෙන එකූනවීසතිවිධං, පවත්තිවසෙන ද්වත්තිංසවිධං විපාකචිත්තං විඤ්ඤාණං නාම. නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපං. තත්ථ නාමං ඉධ වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං, රූපං පන භූතුපාදායභෙදතො දුවිධං [Pg.236] කම්මසමුට්ඨානරූපං, තදුභයම්පි ඉධ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතන්ති දට්ඨබ්බං. නාමරූපපච්චයාති එත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපන්ති සරූපෙකසෙසො වෙදිතබ්බො. චක්ඛාදීනි ඡ අජ්ඣත්තිකායතනානි, කෙසඤ්චි මතෙන රූපාදීනි ඡ බාහිරායතනානිපි වා ආයතනං නාම. ඡ ආයතනානි ච ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනං. චක්ඛුසම්ඵස්සාදිවසෙන ඡද්වාරිකො ඵස්සො ඵස්සො නාම. සුඛදුක්ඛුපෙක්ඛාවසෙන තිවිධා වෙදනා. 4. Không biết là vô minh; hoặc đạt được điều không nên đạt được như thân ác hạnh, v.v.; hoặc không đạt được điều nên đạt được như thân thiện hạnh, v.v.; hoặc không làm cho biết điều cần biết như Tứ đế, v.v.; hoặc làm cho khởi lên điều không có, hoặc không làm cho khởi lên điều có, đó là vô minh. Đây là tên gọi của sự không biết trong bốn Thánh đế, và trong bốn loại như quá khứ, v.v. Chính vô minh là duyên, (nên gọi là) duyên vô minh. Do duyên vô minh đó, chúng tạo tác cái được tạo tác, nên gọi là hành, tức là các nghiệp thiện và bất thiện. Chúng có ba loại: phước hành, phi phước hành, và bất động hành. Trong đó, mười ba tâm sở tư thiện thuộc Dục giới và Sắc giới là phước hành; mười hai tâm sở tư bất thiện là phi phước hành; bốn tâm sở tư Vô sắc giới là bất động hành. Như vậy, hai mươi chín tâm sở tư này được gọi là hành. Tâm quả có mười chín loại theo phương diện tái sanh, và ba mươi hai loại theo phương diện đời sống, được gọi là thức. Danh và sắc là danh sắc. Ở đây, danh là ba uẩn thọ, tưởng, hành; còn sắc có hai loại theo sự phân biệt của đại chủng và sắc y sinh, là sắc do nghiệp sanh. Cần hiểu rằng cả hai điều này ở đây đều đồng sanh với thức tái sanh. Trong câu “do danh sắc làm duyên”, cần hiểu là có sự tỉnh lược đồng hình: danh và sắc và danh sắc là danh sắc. Sáu nội xứ như mắt, v.v., hoặc theo quan điểm của một số vị, sáu ngoại xứ như sắc, v.v., cũng được gọi là xứ. Sáu xứ và xứ thứ sáu là lục nhập. Xúc có sáu cửa theo cách nhãn xúc, v.v., được gọi là xúc. Thọ có ba loại theo cách lạc, khổ, và xả. කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හාති තිවිධා තණ්හා. ඡළාරම්මණාදිවසෙන පන අට්ඨසතප්පභෙදා හොන්ති කාමුපාදානාදිවසෙන චත්තාරි උපාදානානි. එත්ථ ච දුබ්බලා තණ්හා තණ්හා නාම, බලවතී උපාදානං. අසම්පත්තවිසයපත්ථනා වා තණ්හා තමසි චොරානං හත්ථප්පසාරණං විය, සම්පත්තවිසයග්ගහණං උපාදානං චොරානං හත්ථප්පත්තස්ස ගහණං විය. අප්පිච්ඡතාපටිපක්ඛා තණ්හා, සන්තොසප්පටිපක්ඛං උපාදානං. පරියෙසනදුක්ඛමූලං තණ්හා, ආරක්ඛදුක්ඛමූලං උපාදානන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. කම්මභවො උපපත්තිභවොති දුවිධො භවො. තත්ථ පඨමො භවති එතස්මා ඵලන්ති භවො, සො කාමාවචරකුසලාකුසලාදිවසෙන එකූනතිංසවිධො. දුතියො පන භවතීති භවො, සො කාමභවාදිවසෙන නවවිධො. උපාදානපච්චයා භවොති චෙත්ථ උපපත්තිභවොපි අධිප්පෙතො. භවපච්චයා ජාතීති කම්මභවොව. සො හි ජාතියා පච්චයො හොති, න ඉතරො. සො හි පඨමාභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධසභාවො ජාතියෙව, න ච තදෙව තස්ස කාරණං යුත්තං. තෙසං තෙසං සත්තානං තංතංගතිආදීසු අත්තභාවපටිලාභො ජාති. තථානිබ්බත්තස්ස ච අත්තභාවස්ස පුරාණභාවො ජරා. එතස්සෙව එකභවපරිච්ඡින්නස්ස පරියොසානං මරණං. ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස චිත්තසන්තාපො සොකො. තස්සෙව වචීපලාපො පරිදෙවො. කායිකදුක්ඛවෙදනා [Pg.237] දුක්ඛං. මානසිකදුක්ඛවෙදනා දොමනස්සං. ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස අධිමත්තචෙතොදුක්ඛප්පභාවිතො භුසො ආයාසො උපායාසො. Ái có ba loại: dục ái, hữu ái, và phi hữu ái. Nhưng theo cách sáu đối tượng, v.v., nó có một trăm tám loại. Thủ có bốn loại theo cách dục thủ, v.v. Ở đây, ái yếu được gọi là ái, ái mạnh là thủ. Hoặc, ái là sự mong muốn đối tượng chưa đạt được, giống như kẻ trộm đưa tay ra trong bóng tối; thủ là sự nắm giữ đối tượng đã đạt được, giống như kẻ trộm nắm lấy vật đã vào tay. Ái là đối nghịch với sự ít ham muốn; thủ là đối nghịch với sự biết đủ. Ái là gốc rễ của khổ tìm cầu; thủ là gốc rễ của khổ bảo vệ. Đây là sự khác biệt giữa chúng. Hữu có hai loại: nghiệp hữu và sanh hữu. Trong đó, loại thứ nhất, quả sanh ra từ nó, nên gọi là hữu; nó có hai mươi chín loại theo cách thiện, bất thiện ở Dục giới, v.v. Còn loại thứ hai, nó hiện hữu, nên gọi là hữu; nó có chín loại theo cách dục hữu, v.v. Trong câu “do thủ làm duyên, hữu sanh”, sanh hữu cũng được bao hàm. Trong câu “do hữu làm duyên, sanh sanh”, chỉ có nghiệp hữu (là duyên). Vì chính nó là duyên cho sanh, chứ không phải cái kia. Vì cái kia (sanh hữu) chính là sanh, là bản chất của các uẩn được sanh ra lần đầu, và không hợp lý khi chính nó lại là nguyên nhân của nó. Sự đạt được tự thể trong các cảnh giới tương ứng, v.v., của các chúng sanh tương ứng là sanh. Sự già đi của tự thể đã được sanh ra như vậy là lão. Sự kết thúc của chính tự thể đó, bị giới hạn trong một kiếp sống, là tử. Sự phiền muộn của tâm khi bị các tai họa như mất người thân, v.v., chạm đến là sầu. Lời than vãn của người đó là bi. Cảm thọ đau đớn về thân là khổ. Cảm thọ đau đớn về tâm là ưu. Sự mệt mỏi cùng cực, phát sinh từ nỗi đau tâm tột độ khi bị các tai họa như mất người thân, v.v., chạm đến là não. එත්ථ ච සතිපි වත්ථාරම්මණාදිකෙ පච්චයන්තරෙ අවිජ්ජාදිඑකෙකපච්චයග්ගහණං පධානභාවතො, පාකටභාවතො චාති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච අවිජ්ජානුසයිතෙයෙව සන්තානෙ සඞ්ඛාරානං විපාකධම්මභාවෙන පවත්තනතො අවිජ්ජාපච්චයාසඞ්ඛාරාසම්භවන්ති, විඤ්ඤාණඤ්ච සඞ්ඛාරජනිතං හුත්වා භවන්තරෙ පතිට්ඨාති. න හි ජනකාභාවෙ තස්සුප්පත්ති සියා, තස්මා සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං. නාමරූපඤ්ච පුබ්බඞ්ගමාධිට්ඨානභූතවිඤ්ඤාණුපත්ථද්ධං පටිසන්ධිපවත්තීසු පතිට්ඨහතීති විඤ්ඤාණපච්චයානාමරූපං, සළායතනඤ්ච නාමරූපනිස්සයමෙව ඡබ්බිධඵස්සස්ස ද්වාරභාවෙන යථාරහං පවත්තති, නො අඤ්ඤථාති නාමරූපපච්චයා සළායතනං. ඵස්සො ච සළායතනසම්භවෙයෙව ආරම්මණං ඵුසති. න හි ද්වාරාභාවෙ තස්සුප්පත්ති සියාති සළායතනපච්චයා ඵස්සො. ඉට්ඨානිට්ඨමජ්ඣත්තඤ්ච ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව වෙදනං වෙදයති, නො අඤ්ඤථාති ඵස්සපච්චයා වෙදනා. වෙදනීයෙසු ච ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො වෙදනාහෙතුකා තණ්හා සමුට්ඨාතීති වෙදනාපච්චයා තණ්හා. තණ්හාසිනෙහපිපාසිතායෙව ච උපාදානියෙසු ධම්මෙසු උපාදාය දළ්හභාවාය සංවත්තන්ති. තණ්හාය හි රූපාදීනි අස්සාදෙත්වා අස්සාදෙත්වා කාමෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්තීති තණ්හා කාමුපාදානස්ස පච්චයො. තථා රූපාදිභෙදෙගධිතො ‘‘නත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනා මිච්ඡාදස්සනං සංසාරතො මුච්චිතුකාමො අසුද්ධිමග්ගෙ සුද්ධිමග්ගපරාමාසං ඛන්ධෙසු අත්තත්තනියගාහභූතං අත්තවාදදස්සනද්වයඤ්ච ගණ්හාති, තස්මා දිට්ඨුපාදාදීනම්පි පච්චයොති තණ්හාපච්චයා උපාදානං. යථාරහං සම්පයොගානුසයවසෙන උපාදානපතිට්ඨිතායෙව සත්තා කම්මායූහනාය සංවත්තන්තීති උපාදානං භවස්ස පච්චයො. උපපත්තිභවසඞ්ඛාතා ච ජාති කම්මභවහෙතුකායෙව[Pg.238]. බීජතො අඞ්කුරො විය තත්ථ තත්ථ සමුපලබ්භතීති භවො ජාතියා පච්චයො නාම. සති ච ජාතියා එව ජරාමරණසම්භවො. න හි අජාතානං ජරාමරණසම්භවො හොතීති ජාති ජරාමරණානං පච්චයොති එවමෙතෙසං තබ්භාවභාවීභාවො දට්ඨබ්බො. Và ở đây, dầu cho có sự hiện hữu của các duyên khác như vật, cảnh, v.v..., nên hiểu rằng việc đề cập đến từng duyên một như vô minh, v.v... là do tính cách chủ yếu và do tính cách hiển nhiên. Và ở đây, chính trong dòng tương tục đã bị vô minh tùy miên mà các hành có thể hiện hữu với bản chất là pháp quả báo, do đó các hành có thể có được là do duyên vô minh. Và thức, sau khi được hành tạo sanh, được thiết lập trong đời sống kế tiếp. Thật vậy, nếu không có cái tạo sanh thì sự sanh khởi của nó không thể có được; do đó, thức có là do duyên hành. Và danh sắc, được nâng đỡ bởi thức vốn là cái đi trước và là nền tảng, được thiết lập trong sự tái sanh và trong dòng hiện hữu; do đó, danh sắc có là do duyên thức. Và sáu xứ, chính khi nương tựa vào danh sắc, hiện hữu một cách tương xứng với vai trò là cửa cho sáu loại xúc, chứ không phải cách nào khác; do đó, sáu xứ có là do duyên danh sắc. Và xúc, chính khi có sự hiện hữu của sáu xứ, mới xúc chạm đối tượng. Thật vậy, nếu không có cửa thì sự sanh khởi của nó không thể có được; do đó, xúc có là do duyên sáu xứ. Và chính khi xúc chạm đối tượng khả hỷ, bất khả hỷ, và trung tính, người ta mới cảm nhận thọ, chứ không phải cách nào khác; do đó, thọ có là do duyên xúc. Và đối với người thường quán thấy vị ngọt trong các pháp đáng cảm thọ, ái có thọ làm nhân sanh khởi; do đó, ái có là do duyên thọ. Và chính khi đã bị ái luyến và khao khát, chúng sanh mới trở nên chấp thủ một cách kiên cố vào các pháp đáng bị chấp thủ. Thật vậy, do ái, sau khi thưởng thức các pháp như sắc, v.v... nhiều lần, họ rơi vào sự ham muốn trong các dục; do đó, ái là duyên cho dục thủ. Tương tự, khi bị dính mắc vào các loại sắc, v.v..., người ta chấp lấy tà kiến qua câu ‘không có quả của việc bố thí’, v.v...; mong muốn giải thoát khỏi luân hồi, người ta chấp thủ vào con đường không thanh tịnh như là con đường thanh tịnh; và chấp lấy hai loại ngã kiến vốn là sự nắm giữ ngã và ngã sở trong các uẩn. Do đó, ái cũng là duyên cho kiến thủ, v.v...; do đó, thủ có là do duyên ái. Chính khi đã được thủ thiết lập một cách tương xứng qua sự tương ưng và tùy miên, chúng sanh mới nỗ lực tạo nghiệp; do đó, thủ là duyên cho hữu. Và sanh, được gọi là sanh hữu, chính là do nghiệp hữu làm nhân. Giống như mầm non từ hạt giống, nó được tìm thấy ở nơi này nơi kia; do đó, hữu được gọi là duyên cho sanh. Và khi có sanh, thì mới có khả năng có già và chết. Thật vậy, đối với những gì chưa sanh, không thể có già và chết; do đó, sanh là duyên cho già và chết. Như vậy, nên hiểu rằng sự hiện hữu của cái này là do sự hiện hữu của cái kia. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතීති යථාවුත්තෙන පච්චයපරම්පරවිධිනා, න පන ඉස්සරනිම්මානාදීහි එතස්ස වට්ටසඞ්ඛාතස්ස කෙවලස්ස සුඛාදීහි අසම්මිස්සස්ස, සකලස්ස වා දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස දුක්ඛරාසිස්ස න සුඛසුභාදීනං සමුදයො නිබ්බත්ති හොති. එත්ථ ඉමස්මිං පච්චයසඞ්ගහාධිකාරෙ. Như vậy, sự tập khởi của toàn bộ khối khổ này xảy ra theo phương pháp chuỗi duyên đã được nói đến, chứ không phải do sự sáng tạo của một đấng tối cao, v.v... Sự tập khởi, sự phát sanh của khối khổ này, được gọi là vòng luân hồi, hoàn toàn không pha trộn với lạc, v.v..., hay toàn bộ khối khổ, đống khổ này, không phải là sự tập khởi của lạc, tịnh, v.v... Ở đây, trong chương này về sự tổng hợp các duyên. 5. අතති සතතං ගච්ඡති පවත්තතීති අද්ධා, කාලො. 5. Addhā là cái đi, cái diễn tiến, cái trôi chảy liên tục; (nghĩa là) thời gian. 6. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා අතීතො අද්ධා අතීතභවපරියාපන්නහෙතූනමෙවෙත්ථ අධිප්පෙතත්තා, අද්ධාග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාදීනං ධම්මානමෙව ගහණං තබ්බිනිමුත්තස්ස කස්සචි කාලස්ස අනුපලබ්භනතො. නිරුද්ධානුප්පාදා එව හි ධම්මා අතීතානාගතකාලවසෙන උප්පාදාදික්ඛණත්තයපරියාපන්නා ච පච්චුප්පන්නකාලවසෙන වොහරීයන්ති. ජාතිජරාමරණං අනාගතො අද්ධා පච්චුප්පන්නහෙතුතො අනාගතෙ නිබ්බත්තනතො. මජ්ඣෙ පච්චුප්පන්නො අද්ධා අතීතහෙතුතො ඉධ නිබ්බත්තනකඵලසභාවත්තා, අනාගතඵලස්ස ඉධ හෙතුසභාවත්තා ච මජ්ඣෙ විඤ්ඤාණාදීනි අට්ඨඞ්ගානි පච්චුප්පන්නො අද්ධා. 6. Vô minh và các hành là thời quá khứ, vì ở đây chúng được hiểu là những nhân thuộc về đời sống quá khứ. Và qua việc đề cập đến thời gian, chính là đề cập đến các pháp như vô minh, v.v..., vì không thể tìm thấy bất kỳ thời gian nào tách rời khỏi chúng. Thật vậy, chính các pháp đã diệt và chưa sanh được gọi theo nghĩa thời quá khứ và tương lai, và các pháp nằm trong ba sát-na sanh, v.v... được gọi theo nghĩa thời hiện tại. Sanh, già và chết là thời tương lai, vì chúng sẽ phát sanh trong tương lai từ nhân hiện tại. Ở giữa là thời hiện tại. Do có bản chất là quả phát sanh ở đây từ nhân quá khứ, và do có bản chất là nhân ở đây cho quả tương lai, nên tám chi phần ở giữa, từ thức trở đi, là thời hiện tại. 8. නනු සොකපරිදෙවාදයොපි අඞ්ගභාවෙන වත්තබ්බාති ආහ ‘‘සොකාදිවචන’’න්ත්‍යාදි. සොකාදිවචනං ජාතියා නිස්සන්දස්ස අමුඛ්‍යඵලමත්තස්ස නිදස්සනං, න පන විසුං අඞ්ගදස්සනන්ත්‍යත්ථො. 8. Phải chăng sầu, bi, v.v... cũng nên được nói đến với tư cách là các chi phần? (Để trả lời,) ngài nói: ‘Việc đề cập đến sầu, v.v...’. Việc đề cập đến sầu, v.v... là sự chỉ dẫn về một kết quả phụ, không phải là quả chính, vốn là hệ quả của sanh, chứ không phải có ý nghĩa là sự trình bày về một chi phần riêng biệt. 9. තණ්හුපාදානභවාපි [Pg.239] ගහිතා හොන්තීති කිලෙසභාවසාමඤ්ඤතො අවිජ්ජාග්ගහණෙන තණ්හුපාදානානි, කම්මභවසාමඤ්ඤතො සඞ්ඛාරග්ගහණෙන කම්මභවො ගහිතො. තථා තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා ගහිතාති සම්බන්ධො. එත්ථාපි වුත්තනයෙන තෙසං ගහණෙන තෙසං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො, විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනානං ජාතිජරාභඞ්ගාව ජාතිජරාමරණන්ති ච වුත්තාති ආහ ‘‘ජාතිජරාමරණග්ගහණෙනා’’ත්‍යාදි. 9. Ái, thủ, và hữu cũng được bao gồm. Do tính chất chung là phiền não, qua việc đề cập đến vô minh, ái và thủ được bao gồm. Do tính chất chung là nghiệp hữu, qua việc đề cập đến các hành, nghiệp hữu được bao gồm. Tương tự, qua việc đề cập đến ái, thủ, và hữu, vô minh và các hành cũng được bao gồm. Đây là mối liên hệ. Ở đây cũng vậy, nên hiểu sự bao gồm của chúng qua việc đề cập đến các pháp kia theo phương pháp đã nói. Và vì đã nói rằng ‘sanh, già, và sự hoại diệt của thức, danh sắc, sáu xứ, xúc, và thọ chính là sanh, già, và chết’, nên ngài nói: ‘Qua việc đề cập đến sanh, già, và chết’, v.v... 10. අතීතෙ හෙතවො පඤ්චාති සරූපතො වුත්තානං ද්වින්නං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං, සඞ්ගහවසෙන ගහිතානං තිණ්ණං තණ්හුපාදානභවානඤ්ච වසෙන පච්චුප්පන්නඵලස්ස පච්චයා අතීතභවෙ නිබ්බත්තා හෙතවො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකන්ති අතීතහෙතුපච්චයා ඉධ පච්චුප්පන්නෙ නිබ්බත්තං විඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකං. ඉදානි හෙතවො පඤ්චාති සරූපතො වුත්තානං තණ්හාදීනං තිණ්ණං, සඞ්ගහතො ලද්ධානං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං ද්වින්නඤ්ච වසෙන ආයතිං ඵලස්ස පච්චයා ඉදානි හෙතවො පඤ්ච. ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති ජාතිජරාමරණග්ගහණෙන වුත්තං පච්චුප්පන්නහෙතුපච්චයා අනාගතෙ නිබ්බත්තනකවිඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකන්ති එවං වීසති අතීතාදීසු තත්ථ තත්ථ ආකිරියන්තීති ආකාරා. 10. Năm nhân trong quá khứ: Do hai pháp vô minh và các hành được nói đến theo tự thân, và do ba pháp ái, thủ, và hữu được bao gồm theo cách tóm tắt, nên có năm nhân đã phát sanh trong đời quá khứ, là duyên cho quả hiện tại. Năm quả hiện tại: Do duyên là các nhân quá khứ, năm quả từ thức trở đi phát sanh ở đây trong hiện tại. Năm nhân hiện tại: Do ba pháp từ ái trở đi được nói đến theo tự thân, và do hai pháp vô minh và các hành được thu nhận qua cách tóm tắt, nên có năm nhân trong hiện tại, là duyên cho quả trong tương lai. Năm quả trong tương lai: Được nói đến qua việc đề cập đến sanh, già, và chết, là năm quả từ thức trở đi sẽ phát sanh trong tương lai do duyên là các nhân hiện tại. Như vậy, có hai mươi phương diện được phân bố ở nơi này nơi kia trong quá khứ, v.v... අතීතහෙතූනං, ඉදානි ඵලපඤ්චකස්ස ච අන්තරා එකො සන්ධි, ඉදානි ඵලපඤ්චකස්ස, ඉදානි හෙතූනඤ්ච අන්තරා එකො, ඉදානි හෙතූනං, ආයතිං ඵලස්ස ච අන්තරා එකොති එවං තිසන්ධි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානමන්තරා එකො, වෙදනාතණ්හානමන්තරා එකො, භවජාතීනමන්තරා එකො සන්ධී’’ති. එත්ථ හි හෙතුතොඵලස්ස අවිච්ඡෙදප්පවත්තිභාවතො හෙතුඵලසම්බන්ධභූතො පඨමො සන්ධි, තථා තතියො, දුතියො පන ඵලතො හෙතුනො අවිච්ඡෙදප්පවත්තිභාවතො ඵලහෙතුසම්බන්ධභූතො. ඵලභූතොපි හි [Pg.240] ධම්මො අඤ්ඤස්ස හෙතුසභාවස්ස ධම්මස්ස පච්චයොති. සඞ්ඛිපීයන්ති එත්ථ අවිජ්ජාදයො, විඤ්ඤාණාදයො චාති සඞ්ඛෙපො, අතීතහෙතු, එතරහි විපාකො, එතරහි හෙතු ආයතිං විපාකොති චත්තාරො සඞ්ඛෙපාති චතුසඞ්ඛෙපා. Giữa các nhân quá khứ và năm quả hiện tại có một mối nối; giữa năm quả hiện tại và các nhân hiện tại có một mối nối; giữa các nhân hiện tại và quả vị lai có một mối nối, như vậy là ba mối nối. Điều này đã được nói rằng: ‘Giữa hành và thức có một mối nối, giữa thọ và ái có một mối nối, giữa hữu và sanh có một mối nối.’ Ở đây, mối nối thứ nhất là sự liên quan giữa nhân và quả do trạng thái diễn tiến không gián đoạn từ nhân đến quả, tương tự như vậy là mối nối thứ ba. Còn mối nối thứ hai là sự liên quan giữa quả và nhân do trạng thái diễn tiến không gián đoạn từ quả đến nhân. Bởi vì một pháp dù là quả vẫn là duyên cho một pháp khác có bản chất là nhân. Vô minh v.v... và thức v.v... được tóm tắt ở đây, nên gọi là sự tóm tắt. Nhân quá khứ, quả hiện tại, nhân hiện tại, quả vị lai, như vậy là bốn sự tóm tắt. 11. කම්මභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසොති එත්ථ ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා භවො නාම, පුරිමකම්මභවස්මිං ඉධ පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බා. අවසෙසා චාති විඤ්ඤාණාදිපඤ්චකජාතිජරාමරණවසෙන සත්තවිධා පච්චුප්පන්නඵලවසෙන වුත්තධම්මා. උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසොති පන අනාගතපරියාපන්නා වෙදිතබ්බා. භව-සද්දෙන කම්මභවස්සපි වුච්චමානත්තා භවෙකදෙස-සද්දො වුත්තො. 11. Ở đây, ‘một phần của hữu được gọi là nghiệp hữu’ có nghĩa là: tư tâm sở là duyên cho sự tái sanh trong tương lai được gọi là hữu; tư tâm sở trong nghiệp hữu quá khứ là duyên cho sự tái sanh ở đây cần được hiểu là hành. Và ‘các pháp còn lại’ là bảy loại pháp được nói theo nghĩa quả hiện tại, tức là năm pháp bắt đầu bằng thức, và sanh, lão-tử. Còn ‘một phần của hữu được gọi là sanh hữu’ cần được hiểu là thuộc về tương lai. Do từ ‘hữu’ cũng được dùng để chỉ nghiệp hữu, nên từ ‘một phần của hữu’ đã được sử dụng. 12. පුබ්බන්තස්ස අවිජ්ජා මූලං. අපරන්තස්ස තණ්හා මූලන්ති ආහ අවිජ්ජාතණ්හාවසෙන ද්වෙ මූලානී’’ති. 12. Vô minh là gốc rễ của quá khứ. Ái là gốc rễ của vị lai, (Ngài) đã nói: ‘có hai gốc rễ là vô minh và ái’. 13. තෙසමෙව අවිජ්ජාතණ්හාසඞ්ඛාතානං වට්ටමූලානං නිරොධෙන අනුප්පාදධම්මතාපත්තියා සච්චප්පටිවෙධතො සිද්ධාය අප්පවත්තියා වට්ටං නිරුජ්ඣති. අභිණ්හසො අභික්ඛණං ජරාමරණසඞ්ඛාතාය මුච්ඡාය පීළිතානං සත්තානං සොකාදිසමප්පිතානං කාමාසවාදිආසවානං සමුප්පාදතො පුන අවිජ්ජා ච පවත්තති. ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) හි වුත්තං. එතෙන අවිජ්ජායපි පච්චයො දස්සිතො හොති, ඉතරථා පටිච්චසමුප්පාදචක්කං අබද්ධං සියාති. ඉච්චෙවං වුත්තනයෙන ආබද්ධං අවිච්ඡින්නං අනාදිකං ආදිරහිතං තිභූමකපරියාපන්නත්තා තෙභූමකං කිලෙසකම්මවිපාකවසෙන තිවට්ටභූතං පටිච්චසමුප්පාදොති පට්ඨපෙසි පඤ්ඤපෙසි මහාමුනි සම්මාසම්බුද්ධො. 13. Do sự diệt tận của chính những gốc rễ của luân hồi được gọi là vô minh và ái, do sự không diễn tiến được thành tựu từ sự chứng ngộ các chân lý thông qua việc đạt đến trạng thái không sanh khởi, nên luân hồi được đoạn diệt. Đối với chúng sanh thường xuyên bị áp bức bởi sự mê mờ gọi là lão-tử, bị vây bủa bởi sầu bi v.v..., do sự sanh khởi của các lậu hoặc như dục lậu v.v..., vô minh lại tiếp tục diễn tiến. Bởi vì đã được nói rằng: ‘Do sự sanh khởi của các lậu hoặc, có sự sanh khởi của vô minh’ (Trung Bộ Kinh 1.103). Bằng cách này, duyên của vô minh cũng được chỉ ra, nếu không thì bánh xe duyên khởi sẽ không được kết nối. Như vậy, bậc Đại Mâu Ni, bậc Chánh Đẳng Giác, đã thiết lập và tuyên thuyết pháp Duyên Khởi theo phương thức đã nói: được kết nối, không gián đoạn, vô thủy, không có khởi đầu, thuộc ba cõi, là ba vòng luân chuyển theo nghĩa phiền não, nghiệp, và quả. පටිච්චසමුප්පාදනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về phương pháp Duyên Khởi đã kết thúc. පට්ඨානනයවණ්ණනා Phần giải về phương pháp Vị Trí (Paṭṭhāna) 14. එවං [Pg.241] පටිච්චසමුප්පාදනයං විභාගතො දස්සෙත්වා ඉදානි පට්ඨානනයං දස්සෙතුං ‘‘හෙතුපච්චයො’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ හිනොති පතිට්ඨාති එතෙනාති හෙතු. අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දානං හි-සද්දො ඉධ පතිට්ඨත්ථොති දට්ඨබ්බො. හිනොති වා එතෙන කම්මනිදානභූතෙන උද්ධං ඔජං අභිහරන්තෙන මූලෙන විය පාදපො තප්පච්චයං ඵලං ගච්ඡති පවත්තති වුද්ධිං විරූළ්හිං ආපජ්ජතීති හෙතු. හෙතු ච සො පච්චයො චාති හෙතුපච්චයො. හෙතු හුත්වා පච්චයො, හෙතුභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොති. මූලට්ඨෙන හෙතු, උපකාරට්ඨෙන පච්චයොති සඞ්ඛෙපතො මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයො. සො පන පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං, පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං උභයත්ථ සම්පයුත්තානං නාමධම්මානඤ්ච රුක්ඛස්ස මූලානි විය සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනසඞ්ඛාතමූලට්ඨෙන උපකාරකා ඡ ධම්මාති දට්ඨබ්බං. 14. Sau khi đã trình bày phương pháp Duyên Khởi một cách phân tích, bây giờ để trình bày phương pháp Vị Trí (Paṭṭhāna), câu ‘nhân duyên’ v.v... đã được nói đến. Trong đó, ‘nhân’ là do nó làm cho (pháp khác) được thiết lập. Cần phải hiểu rằng do các từ ngữ căn có nhiều nghĩa, nên từ ‘hi’ ở đây có nghĩa là thiết lập. Hoặc, do pháp này mà quả của nó tiến hành, diễn tiến, đạt đến sự tăng trưởng, phát triển, giống như cây cối nhờ vào rễ hút chất dinh dưỡng lên trên, vốn là nguồn gốc của hành động, nên gọi là ‘nhân’. Vừa là nhân, vừa là duyên, nên gọi là nhân duyên. Trở thành nhân rồi làm duyên, có nghĩa là làm duyên với bản chất là nhân. Theo nghĩa gốc rễ là nhân, theo nghĩa hỗ trợ là duyên; tóm lại, pháp hỗ trợ theo nghĩa gốc rễ là nhân duyên. Cần phải hiểu rằng đó là sáu pháp hỗ trợ theo nghĩa gốc rễ, tức là làm cho vững chắc giống như rễ cây, đối với các sắc pháp do tâm sanh trong đời sống, các sắc pháp do nghiệp sanh khi tái sanh, và đối với các danh pháp tương ưng trong cả hai trường hợp. ආලම්බීයති දුබ්බලෙන විය දණ්ඩාදිකං චිත්තචෙතසිකෙහි ගය්හතීති ආරම්මණං. චිත්තචෙතසිකා හි යං යං ධම්මං ආරබ්භ පවත්තන්ති, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං ආරම්මණපච්චයො නාම. න හි සො ධම්මො අත්ථි, යො චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණපච්චයභාවං න ගච්ඡෙය්‍ය. අත්තාධීනප්පවත්තීනං පතිභූතො පච්චයො අධිපතිපච්චයො. ‘Cảnh’ là đối tượng được tâm và tâm sở nắm bắt, giống như người yếu đuối vịn vào cây gậy v.v... Bất cứ pháp nào mà tâm và tâm sở nương vào để sanh khởi, thì pháp đó được gọi là cảnh duyên. Không có pháp nào mà không thể trở thành cảnh duyên cho tâm và tâm sở. Duyên làm chủ cho các pháp diễn tiến dưới sự kiểm soát của nó là trưởng duyên. න විජ්ජති පච්චයුප්පන්නෙන සහ අන්තරං එතස්ස පච්චයස්සාති අනන්තරපච්චයො. සණ්ඨානාභාවෙන සුට්ඨු අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො. අත්තනො අත්තනො අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදජනනසමත්ථො පුරිමපුරිමනිරුද්ධො ධම්මො ‘‘අනන්තරපච්චයො’’, ‘‘සමනන්තරපච්චයො’’ති ච වුච්චති. බ්‍යඤ්ජනමත්තෙනෙව හි නෙසං විසෙසො. අත්ථතො පන උභයම්පි සමනන්තරනිරුද්ධස්සෙවාධිවචනං. න හි තෙසං අත්ථතො භෙදො උපලබ්භති[Pg.242]. යං පන කෙචි වදන්ති ‘‘අත්ථානන්තරතාය අනන්තරපච්චයො, කාලානන්තරතාය සමනන්තරපච්චයො’’ති, තං ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා සමනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදීහි (පට්ඨා. 1.1.417) විරුජ්ඣති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං හි සත්තාහාදිකාලං නිරුද්ධං ඵලසමාපත්තියා සමනන්තරපච්චයො, තස්මා අභිනිවෙසං අකත්වා බ්‍යඤ්ජනමත්තතොවෙත්ථ නානාකරණං පච්චෙතබ්බං, න අත්ථතො. පුබ්බධම්මනිරොධස්ස හි පච්ඡාජාතධම්මුප්පාදනස්ස ච අන්තරාභාවෙන උප්පාදනසමත්ථතාය නිරොධො අනන්තරපච්චයතා, ‘‘ඉදමිතො උද්ධං, ඉදං හෙට්ඨා, ඉදං සමන්තතො’’ති අත්තනා එකත්තං උපනෙත්වා විය සුට්ඨු අනන්තරභාවෙන උප්පාදෙතුං සමත්ථං හුත්වා නිරොධො සමනන්තරපච්චයතාති එවං බ්‍යඤ්ජනමත්තතොව භෙදො. නිරොධපච්චයස්සපි හි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස අසඤ්ඤුප්පත්තියා පුරිමස්ස ච චුතිචිත්තස්ස කාලන්තරෙපි උප්පජ්ජන්තානං ඵලපටිසන්ධීනං අන්තරා සමානජාතියෙන අරූපධම්මෙන බ්‍යවධානාභාවතො භින්නජාතිකානඤ්ච රූපධම්මානං බ්‍යවධානකරණෙ අසමත්ථතාය නිරන්තරුප්පාදනෙ එකත්තං උපනෙත්වා විය උප්පාදනෙ ච සමත්ථතා අත්ථීති තෙසම්පි අනන්තරසමනන්තරපච්චයතා ලබ්භති, තස්මා ධම්මතො අවිසෙසෙපි තථා තථා බුජ්ඣනකානං වෙනෙය්‍යානං වසෙන උපසග්ගත්ථවිසෙසමත්තතොව භෙදො පච්චෙතබ්බොති. Không có khoảng cách giữa duyên này với pháp do duyên sanh, nên gọi là Vô Gián Duyên (anantarapaccayo). Do không có sự gián đoạn, nên Vô Gián Duyên một cách tốt đẹp là Đẳng Vô Gián Duyên (samanantarapaccayo). Pháp đã diệt trước đó, có khả năng làm sanh khởi tâm tương ứng ngay sau chính nó, được gọi là ‘Vô Gián Duyên’ và ‘Đẳng Vô Gián Duyên’. Sự khác biệt giữa chúng chỉ ở mặt văn tự. Về mặt ý nghĩa, cả hai đều là tên gọi của pháp vừa diệt ngay trước đó. Thật vậy, không tìm thấy sự khác biệt về ý nghĩa giữa chúng. Còn điều một số người nói rằng ‘Vô Gián Duyên là do sự kế cận về nghĩa, Đẳng Vô Gián Duyên là do sự kế cận về thời gian’, điều đó mâu thuẫn với các đoạn như ‘Đối với người xuất khỏi Diệt tận định, Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ là duyên cho Thánh Quả Định bằng Đẳng Vô Gián Duyên’ (Paṭṭhāna 1.1.417). Thật vậy, Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ đã diệt trong khoảng thời gian bảy ngày v.v... là Đẳng Vô Gián Duyên cho Thánh Quả Định, do đó, không nên cố chấp mà phải hiểu rằng sự khác biệt ở đây chỉ về mặt văn tự, không phải về mặt ý nghĩa. Thật vậy, sự diệt của pháp trước có khả năng làm sanh khởi pháp sanh sau do không có khoảng cách, đó là tính chất Vô Gián Duyên; sự diệt có khả năng làm sanh khởi một cách tốt đẹp do tính chất vô gián, giống như gom lại thành một thể thống nhất từ ‘đây là trên, đây là dưới, đây là xung quanh’, đó là tính chất Đẳng Vô Gián Duyên, như vậy sự khác biệt chỉ về mặt văn tự. Thật vậy, đối với Diệt Duyên (nirodhapaccayo) cũng vậy, Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ đối với sự sanh của chúng sanh Vô Tưởng, và tâm tử trước đối với tâm tái tục quả sanh khởi sau một khoảng thời gian, do không có sự ngăn cách bởi pháp vô sắc đồng loại ở giữa, và do các pháp sắc khác loại không có khả năng làm ngăn cách, nên có khả năng làm sanh khởi một cách liên tục, giống như gom lại thành một thể thống nhất, nên chúng cũng có được tính chất Vô Gián và Đẳng Vô Gián Duyên. Do đó, mặc dù không có sự khác biệt về pháp, nhưng nên hiểu rằng sự khác biệt chỉ là do ý nghĩa đặc biệt của tiếp đầu ngữ, tùy theo cách hiểu của chúng sanh cần được giáo hóa. අත්තනො අනුප්පත්තියා සහුප්පන්නානම්පි අනුප්පත්තිතො පකාසස්ස පදීපො විය සහුප්පන්නානං සහුප්පාදභාවෙන පච්චයො සහජාතපච්චයො, අරූපිනො චතුක්ඛන්ධා, චත්තාරො මහාභූතා, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා ච ධම්මා. Giống như ngọn đèn, do sự sanh khởi của chính nó mà cũng là sự sanh khởi của ánh sáng đồng sanh, duyên làm cho các pháp đồng sanh được sanh khởi cùng lúc được gọi là Câu Sanh Duyên (sahajātapaccayo). (Ví dụ như) bốn uẩn vô sắc, bốn đại hiển, và trong sát-na tái tục là các pháp vật chất và quả dị thục. අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භයමානං තිදණ්ඩං විය අත්තනො උපකාරකධම්මානං උපත්ථම්භකභාවෙන පච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො. අඤ්ඤමඤ්ඤතාවසෙනෙව [Pg.243] ච උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, න සහජාතමත්තෙනාති අයමෙතෙසං ද්වින්නං විසෙසො. තථා හි සහජාතපච්චයභාවීයෙව කොචි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති චිත්තජරූපානං සහජාතපච්චයභාවිනො නාමස්ස උපාදාරූපානං සහජාතපච්චයභාවීනං මහාභූතානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. යදි හි සහජාතභාවෙනෙව අත්තනො උපකාරකානං උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා සියා, තදා සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙහි සමානෙහි භවිතබ්බන්ති. Giống như ba cây gậy chống đỡ lẫn nhau, duyên làm trợ đỡ cho các pháp hỗ trợ nó được gọi là Hỗ Tương Duyên (aññamaññapaccayo). Chính sự hỗ trợ do tính chất tương hỗ mới là tính chất Hỗ Tương Duyên, chứ không phải chỉ đơn thuần là đồng sanh; đây là sự khác biệt giữa hai duyên này. Thật vậy, có một số pháp là Câu Sanh Duyên nhưng không phải là Hỗ Tương Duyên, vì tính chất Hỗ Tương Duyên không được nêu ra đối với danh là Câu Sanh Duyên của sắc do tâm sanh, và đối với các đại hiển là Câu Sanh Duyên của các sắc y sinh. Vì nếu sự hỗ trợ cho các pháp hỗ trợ nó chỉ đơn thuần do tính chất đồng sanh mà là Hỗ Tương Duyên, thì khi đó Câu Sanh Duyên và Hỗ Tương Duyên phải giống nhau. චිත්තකම්මස්ස පටො විය සහජාතනාමරූපානං නිස්සයභූතා චතුක්ඛන්ධා, තරුපබ්බතාදීනං පථවී විය ආධාරණතොයෙව සහජාතරූපසත්තවිඤ්ඤාණධාතූනං යථාක්කමං නිස්සයා භූතරූපං, වත්ථු චාති ඉමෙ නිස්සයපච්චයො නාම නිස්සීයති නිස්සිතකෙහීති කත්වා, බලවභාවෙන නිස්සයො පච්චයො උපනිස්සයපච්චයො උප-සද්දස්ස අතිසයජොතකත්තා, තස්ස පන භෙදං වක්ඛති. Giống như tấm vải cho bức tranh, bốn uẩn là nơi nương tựa cho danh và sắc đồng sanh; giống như đất cho cây cối, núi non v.v..., chỉ do tính chất làm nền tảng, sắc đại hiển và vật chất theo thứ tự là nơi nương tựa cho sắc đồng sanh và bảy giới thức; những thứ này được gọi là Y Chỉ Duyên (nissayapaccayo), vì chúng được các pháp y chỉ nương tựa. Duyên nương tựa do tính chất mạnh mẽ là Cận Y Duyên (upanissayapaccayo), vì tiếp đầu ngữ ‘upa-’ biểu thị sự vượt trội. Sự phân chia của duyên này sẽ được nói đến sau. ඡ වත්ථූනි, ඡ ආරම්මණානි චාති ඉමෙ පච්චයුප්පන්නතො පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පවත්තමානභාවෙන උපකාරකො පුරෙජාතපච්චයො. පච්ඡාජාතපච්චයෙ අසති සන්තානට්ඨිතිහෙතුභාවං ආගච්ඡන්තස්ස කායස්ස උපත්ථම්භනභාවෙන උපකාරකා පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පච්ඡාජාතපච්චයො. සො ගිජ්ඣපොතකසරීරානං ආහාරාසා චෙතනා විය දට්ඨබ්බො. Sáu vật và sáu cảnh, những pháp này là duyên hỗ trợ do sanh khởi và tồn tại trước pháp do duyên sanh, nên gọi là Tiền Sanh Duyên (purejātapaccayo). Các pháp tâm và tâm sở sanh sau là duyên hỗ trợ bằng cách nâng đỡ thân thể, mà thân thể này, nếu không có Hậu Sanh Duyên, sẽ không thể duy trì được dòng tương tục, nên gọi là Hậu Sanh Duyên (pacchājātapaccayo). Duyên này nên được hiểu giống như tư tâm tham ái đối với thức ăn của những con kên kên con đối với thân thể của chúng. පුරිමපුරිමපරිචිතගන්ථො විය උත්තරඋත්තරගන්ථස්ස කුසලාදිභාවෙන අත්තසදිසස්ස පගුණබලවභාවවිසිට්ඨඅත්තසමානජාතියතාගාහණං ආසෙවනං, තෙන පච්චයා සජාතියධම්මානං සජාතියධම්මාව ආසෙවනපච්චයො. භින්නජාතිකා හි භින්නජාතිකෙහි ආසෙවනපගුණෙන පගුණබලවභාවවිසිට්ඨං කුසලාදිභාවසඞ්ඛාතං අත්තනො ගතිං [Pg.244] ගාහාපෙතුං න සක්කොන්ති, න ච සයං තතො ගණ්හන්ති, තෙ පන අනන්තරාතීතානි ලොකියකුසලාකුසලානි චෙව අනාවජ්ජනකිරියජවනානි චාති දට්ඨබ්බං. චිත්තප්පයොගසඞ්ඛාතකිරියාභාවෙන සහජාතානං නානාක්ඛණිකානං විපාකානං, කටත්තාරූපානඤ්ච උපකාරිකා චෙතනා කම්මපච්චයො. Giống như quyển sách đã được học thuộc lòng trước đó đối với quyển sách sau, sự tiếp thu tính chất đồng loại của chính nó, được đặc trưng bởi sự thuần thục và mạnh mẽ, đối với (pháp) tương tự như chính nó về phương diện thiện v.v... được gọi là sự thuần thục (āsevana); do đó, các pháp đồng loại là duyên cho các pháp đồng loại, gọi là Trùng Duyên (āsevanapaccayo). Thật vậy, các pháp khác loại không thể làm cho các pháp khác loại tiếp thu được bản chất của chúng, tức là trạng thái thiện v.v..., được đặc trưng bởi sự thuần thục và mạnh mẽ, thông qua sự thuần thục, và cũng không thể tự mình tiếp thu từ đó. Nên hiểu rằng những pháp ấy là các tâm tốc hành thiện, bất thiện ở cõi đời, và các tâm tốc hành duy tác không phải là khai môn, đã qua đi ngay trước đó. Tư tâm (cetanā) hỗ trợ cho các pháp đồng sanh, và cho các quả dị thục và sắc do nghiệp sanh ở các sát-na khác nhau, bằng hành động được gọi là sự cố gắng của tâm, là Nghiệp Duyên (kammapaccayo). අත්තනො නිරුස්සාහසන්තභාවෙන සහජාතනාමරූපානං නිරුස්සාහසන්තභාවාය උපකාරකා විපාකචිත්තචෙතසිකා විපාකපච්චයො. තෙ හි පයොගෙන අසාධෙතබ්බතාය කම්මස්ස කටත්තා නිප්ඵජ්ජමානමත්තතො නිරුස්සාහසන්තභාවා හොන්ති, න කිලෙසවූපසමසන්තභාවා. තථා සන්තභාවතොයෙව හි භවඞ්ගාදයො දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යා. අභිනිපාතසම්පටිච්ඡනසන්තීරණමත්තා පන විපාකා දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යාව. ජවනප්පවත්තියාව නෙසං රූපාදිග්ගහිතතා විඤ්ඤායති. Tâm và sở hữu tâm quả, là pháp hỗ trợ cho trạng thái tĩnh lặng không cần nỗ lực của danh sắc đồng sanh bằng trạng thái tĩnh lặng không cần nỗ lực của chính nó, là Dị thục duyên. Vì rằng chúng không thể được thực hiện bằng sự cố gắng, do nghiệp đã được tạo, chỉ đơn thuần được sanh khởi, nên có trạng thái tĩnh lặng không cần nỗ lực, không phải là trạng thái tĩnh lặng do sự lắng dịu của phiền não. Chính vì có trạng thái tĩnh lặng như vậy mà các (tâm) như hữu phần khó nhận biết. Hơn nữa, các (tâm) quả chỉ đơn thuần là hướng cảnh, tiếp thâu, và suy đạc cũng khó nhận biết. Sự nắm bắt các cảnh như sắc của chúng chỉ được nhận biết qua sự diễn tiến của tốc hành tâm. රූපාරූපානං උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකා චත්තාරො ආහාරා ආහාරපච්චයො. සතිපි හි ජනකභාවෙ උපත්ථම්භකත්තමෙව ආහාරස්ස පධානකිච්චං. ජනයන්තොපි ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපත්ථම්භෙන්තො ව ජනෙතීති උපත්ථම්භකභාවො ව ආහාරභාවො. තෙසු තෙසු කිච්චෙසු පච්චයුප්පන්නධම්මෙහි අත්තානං අනුවත්තාපනසඞ්ඛාතාධිපතියට්ඨෙන පච්චයො ඉන්ද්‍රියපච්චයො. Bốn loại vật thực, là pháp hỗ trợ cho sắc và danh bằng cách nâng đỡ, là Vật thực duyên. Dù có trạng thái là pháp sanh, việc nâng đỡ chính là phận sự chính của vật thực. Dù vật thực có sanh ra (pháp khác), nó sanh ra trong khi nâng đỡ một cách không gián đoạn, vì vậy, trạng thái nâng đỡ chính là bản chất của vật thực. Duyên với ý nghĩa làm chủ được gọi là sự khiến các pháp được duyên sanh tuân theo mình trong các phận sự này hay phận sự kia, là Quyền duyên. ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණූපනිජ්ඣානවසෙන උපගන්ත්වා ආරම්මණනිජ්ඣානකා විතක්කාදයො ඣානපච්චයො. සුගතිතො පුඤ්ඤතො, දුග්ගහිතො පාපතො වා නිය්‍යානට්ඨෙන උපකාරකා සම්මාදිට්ඨාදයො මග්ගපච්චයො. Các pháp như tầm..., là những pháp thiêu đốt đối tượng sau khi đi đến bằng cách thiêu đốt đối tượng và thiêu đốt tướng, là Thiền na duyên. Các pháp như chánh kiến..., là pháp hỗ trợ với ý nghĩa là con đường dẫn đến thiện thú, đến phước, hoặc thoát khỏi ác thú, khỏi tội lỗi, là Đạo duyên. පරමත්ථතො භින්නාපි එකීභාවගතා විය එකුප්පාදාදිභාවසඞ්ඛාතසම්පයොගලක්ඛණෙන උපකාරකා නාමධම්මා ව සම්පයුත්තපච්චයො. අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධතාය යුත්තාපි සමානා විප්පයුත්තභාවෙන [Pg.245] විසංසට්ඨතාය නානත්තුපගමනෙන උපකාරකා වත්ථුචිත්තචෙතසිකා විප්පයුත්තපච්චයො. Chỉ các danh pháp, là pháp hỗ trợ bằng đặc tính tương ưng được gọi là trạng thái đồng sanh v.v..., dù khác nhau về phương diện chân đế, giống như đã trở thành một, là Tương ưng duyên. Vật, tâm và sở hữu tâm, là pháp hỗ trợ bằng cách đi đến sự khác biệt do trạng thái bất tương ưng, do không hòa trộn, dù có liên quan với nhau, là Bất tương ưng duyên. පච්චුප්පන්නසභාවසඞ්ඛාතෙන අත්ථිභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකා ‘‘සහජාතං පුරෙජාත’’න්ත්‍යාදිනා වක්ඛමානධම්මා අත්ථිපච්චයො. සතිපි හි ජනකත්තෙ ඨිතියංයෙව සාතිසයො අත්ථිපච්චයානං බ්‍යාපාරොති උපත්ථම්භකතාව තෙසං ගහිතා. එකස්මිං ඵස්සාදිසමුදායෙ පවත්තමානෙ දුතියස්ස අභාවතො අත්තනො ඨිතියා ඔකාසං අලභන්තානං අනන්තරමුප්පජ්ජමානකචිත්තචෙතසිකානං ඔකාසදානවසෙන උපකාරකා අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා නත්ථිපච්චයො. Các pháp sẽ được nói đến bằng (các từ) như "đồng sanh", "tiền sanh" v.v..., là pháp hỗ trợ bằng cách nâng đỡ cho chính pháp tương tự bằng trạng thái hiện hữu được gọi là bản chất hiện tại, là Hiện hữu duyên. Dù có tính chất sanh, tác dụng của các hiện hữu duyên vượt trội chính trong giai đoạn trụ, vì vậy, sự nâng đỡ của chúng được kể đến. Tâm và sở hữu tâm đã diệt ngay trước, là pháp hỗ trợ bằng cách cho cơ hội cho tâm và sở hữu tâm sanh lên ngay sau, là những pháp không có được cơ hội cho sự tồn tại của chính nó do không có (tập hợp) thứ hai khi một tập hợp xúc v.v... đang diễn tiến, là Vô hữu duyên. අත්තනො සභාවාවිගමනෙන අප්පවත්තමානානං විගතභාවෙන උපකාරකායෙව ධම්මා විගතපච්චයො. නිරොධානුපගමනවසෙන උපකාරකා අත්ථිපච්චයා ව අවිගතපච්චයො. සසභාවතාමත්තෙන උපකාරකතා අත්ථිපච්චයතා, නිරොධානුපගමනවසෙන උපකාරකතා අවිගතපච්චයතාති පච්චයතාවිසෙසො නෙසං ධම්මාවිසෙසෙපි දට්ඨබ්බො. ධම්මානඤ්හි සමත්ථතාවිසෙසං සබ්බාකාරෙන ඤත්වා භගවතා චතුවීසතිපච්චයා දෙසිතාති භගවති සද්ධාය ‘‘එවං විසෙසා එතෙ ධම්මා’’ති සුතමයඤාණං උප්පාදෙත්වා චින්තාභාවනාමයඤාණෙහි තදභිසමයාය යොගො කරණීයො. අවිසෙසෙපි හි ධම්මසාමග්ගියස්ස තථා තථා විනෙතබ්බපුග්ගලානං වසෙන හෙට්ඨා වුත්තොපි පච්චයො පුන පකාරන්තෙන වුච්චති අහෙතුකදුකං වත්වාපි හෙතුවිප්පයුත්තදුකං වියාති දට්ඨබ්බං. Các pháp chính là pháp hỗ trợ bằng trạng thái đã ly khứ của những pháp không đang diễn tiến do sự ra đi của tự tánh của nó, là Ly duyên. Chính các hiện hữu duyên, là pháp hỗ trợ bằng cách không đi đến sự đoạn diệt, là Bất ly duyên. Sự hỗ trợ chỉ bằng tự tánh của nó là tính chất hiện hữu duyên, sự hỗ trợ bằng cách không đi đến sự đoạn diệt là tính chất bất ly duyên; như vậy, sự khác biệt về tính chất duyên của chúng cần được thấy dù không có sự khác biệt về pháp. Vì rằng, sau khi đã biết rõ sự khác biệt về năng lực của các pháp về mọi phương diện, Đức Thế Tôn đã thuyết giảng hai mươi bốn duyên, nên cần phải thực hành để chứng ngộ điều đó bằng trí tuệ do suy tư và tu tập, sau khi đã làm sanh khởi trí tuệ do nghe rằng "các pháp này có sự khác biệt như vậy" với niềm tin nơi Đức Thế Tôn. Cần phải thấy rằng, dù không có sự khác biệt, duyên đã được nói ở dưới cũng được nói lại bằng cách khác tùy theo những người cần được giáo hóa trong sự tập hợp các pháp như thế này hay thế kia, giống như sau khi nói về song đề vô nhân cũng nói về song đề bất tương ưng nhân. 15. නාමං චතුක්ඛන්ධසඞ්ඛාතං නාමං තාදිසස්සෙව නාමස්ස ඡධා ඡහාකාරෙහි පච්චයො හොති, තදෙව නාමරූපීනං සමුදිතානං [Pg.246] පඤ්චධා පච්චයො හොති, රූපස්ස පුන භූතුපාදායභෙදස්ස එකධා පච්චයො හොති, රූපඤ්ච නාමස්ස එකධා පච්චයො, පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි නාමස්ස ද්විධා ද්විප්පකාරා පච්චයා හොන්ති, ද්වයං පන නාමරූපද්වයං සමුදිතං ද්වයස්ස තාදිසස්සෙව නාමරූපද්වයස්ස නවධා පච්චයො චෙති එවං පච්චයා ඡබ්බිධා ඨිතා. 15. Danh, được gọi là bốn uẩn, là duyên cho chính danh tương tự theo sáu cách; chính nó (danh) là duyên cho danh và sắc hợp lại theo năm cách; lại nữa, (danh) là duyên cho sắc có sự phân biệt là đại chủng và sở tạo theo một cách; và sắc là duyên cho danh theo một cách; chế định, danh và sắc là duyên cho danh theo hai cách; còn cặp đôi, tức là danh và sắc hợp lại, là duyên cho chính cặp đôi danh và sắc tương tự theo chín cách. Như vậy, các duyên được thiết lập theo sáu loại. 16. විපාකබ්‍යාකතං කම්මවසෙන විපාකභාවප්පත්තං කම්මවෙගක්ඛිත්තපතිතං විය හුත්වා පවත්තමානං අත්තනො සභාවං ගාහෙත්වා පරිභාවෙත්වා නෙව අඤ්ඤං පවත්තෙති, න ච පුරිමවිපාකානුභාවං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති. ‘‘න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ එක’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.221) වචනතො ච අහෙතුකකිරියෙසු හසිතුප්පාදස්සෙව ආසෙවනතාඋද්ධරණෙන ආවජ්ජනද්වයං ආසෙවනපච්චයො න හොති, තස්මා ජවනානෙව ආසෙවනපච්චයභාවං ගච්ඡන්තීති ආහ ‘‘පුරිමානි ජවනානී’’ත්‍යාදි. අවිසෙසවචනෙපෙත්ථ ලොකියකුසලාකුසලාබ්‍යාකතජවනානෙව දට්ඨබ්බානි ලොකුත්තරජවනානං ආසෙවනභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. 16. (Tâm) quả và vô ký, đã đạt đến trạng thái quả do nghiệp, đang diễn tiến giống như bị rơi xuống do sức mạnh của nghiệp ném đi, sau khi nắm giữ và thấm nhuần tự tánh của nó, không làm cho (pháp) khác diễn tiến, cũng không sanh lên sau khi nắm giữ năng lực của quả trước. Và theo như câu "Không có đạo duyên, trong tập hành duyên có một", do sự nêu lên tính chất tập hành chỉ của tâm tiếu sanh trong các (tâm) duy tác vô nhân, hai (tâm) hướng môn không phải là tập hành duyên. Do đó, (Ngài) nói "các tốc hành tâm trước" v.v... rằng chỉ các tốc hành tâm mới đi đến trạng thái tập hành duyên. Ở đây, trong lời nói không phân biệt, cần phải được hiểu là chỉ các tốc hành tâm hiệp thế thiện, bất thiện, và vô ký, vì trạng thái tập hành của các tốc hành tâm siêu thế không được nêu lên. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං පට්ඨානට්ඨකථායං (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.12) ‘‘ලොකුත්තරො පන ආසෙවනපච්චයො නාම නත්ථී’’ති. තත්ථ හි කුසලං භින්නජාතිකස්ස පුරෙචරත්තා න තෙන ආසෙවනගුණං ගණ්හාපෙති, ඵලචිත්තානි ච ජවනවසෙන උප්පජ්ජමානානිපි විපාකාබ්‍යාකතෙ වුත්තනයෙන ආසෙවනං න ගණ්හන්ති, න ච අඤ්ඤං ගාහාපෙන්ති. යම්පි ‘‘ආසෙවනවිනිමුත්තං ජවනං නත්ථී’’ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං, තම්පි යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති විඤ්ඤායති. ඉතරථා ආචරියස්ස අසමපෙක්ඛිතාභිධායකත්තප්පසඞ්ගො සියා. මග්ගො පන ගොත්‍රභුතො ආසෙවනං න ගණ්හාතීති නත්ථි භූමිආදිවසෙන නානාජාතිතාය අනධිප්පෙතත්තා. තථා හි වුත්තං පට්ඨානෙ ‘‘ගොත්‍රභු [Pg.247] මග්ගස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො, වොදානං මග්ගස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.426). එකුප්පාදාදිචතුබ්බිධසම්පයොගලක්ඛණාභාවතො සහුප්පන්නානම්පි රූපධම්මානං සම්පයුත්තපච්චයතා නත්ථීති වුත්තං ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති. Và do làm như vậy, đã được nói trong Chú giải Paṭṭhāna (Paṭṭhāna Aṭṭhakathā 1.12) rằng: ‘Quả thật, không có duyên tập hành siêu thế’. Ở đây, vì (tâm) thiện đi trước có chủng loại khác biệt nên không làm cho (tâm siêu thế) kia tiếp nhận được đặc tính tập hành. Và các tâm quả, dầu sanh khởi theo tiến trình tốc hành tâm, cũng không tiếp nhận sự tập hành theo phương cách đã nói về (pháp) quả-vô ký, và cũng không làm cho pháp khác tiếp nhận. Và điều đã được trưởng lão Ācariyadhammapāla nói rằng: ‘Không có tốc hành tâm nào thoát khỏi sự tập hành’, điều ấy cũng được hiểu là đã được nói theo nghĩa tổng quát. Nếu không, sẽ dẫn đến trường hợp vị thầy nói lời không cân nhắc. Còn về đạo, (nói rằng) nó không tiếp nhận sự tập hành từ (tâm) chuyển tộc là không đúng, vì không có ý nói đến sự khác biệt chủng loại dựa trên cõi v.v... Thật vậy, đã được nói trong tạng Paṭṭhāna rằng: ‘Chuyển tộc là duyên cho đạo bằng duyên tập hành, thanh tịnh là duyên cho đạo bằng duyên tập hành’ (Paṭṭhāna 1.1.426). Do không có đặc tính tương ưng bốn loại như đồng sanh v.v..., nên ngay cả các sắc pháp đồng sanh cũng không có tính chất duyên tương ưng, như đã được nói: ‘Các pháp tâm và sở hữu tâm (là duyên cho nhau)...’. 17. හෙතුඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි සහජාතානං නාම රූපානන්ති තයොපෙතෙ පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානං, පවත්තියං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං, උභයත්ථ සහජාතානං නාමානඤ්ච හෙතාදිපච්චයෙන පච්චයා හොන්ති. ‘‘සහජාතරූපන්ති හි සබ්බත්ථ පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානං, පවත්තියං චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති වක්ඛති. සහජාතා චෙතනාති අන්තමසො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහිපි සහජාතචෙතනා. සහජාතානං නාම රූපානන්ති සබ්බාපි චෙතනා නාමානං, පටිසන්ධිසහගතා චෙතනා කම්මසමුට්ඨානරූපානං, පවත්තියං රූපසමුට්ඨාපකචිත්තසහගතා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච. නානාක්ඛණිකා චෙතනාති විපාකක්ඛණතො නානාක්ඛණෙ අතීතභවාදීසු නිබ්බත්තා කුසලාකුසලචෙතනා. නාමරූපානන්ති උභයත්ථාපි නාමරූපානං. විපාකක්ඛන්ධාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණාදිකා විපාකා අරූපක්ඛන්ධා. කම්මසමුට්ඨානම්පි හි රූපං විපාකවොහාරං න ලභති අරූපධම්මභාවෙන, සාරම්මණභාවෙන ච කම්මසදිසෙසු අරූපධම්මෙස්වෙව විපාක-සද්දස්ස නිරුළ්හත්තා. 17. Nhân, thiền chi, đạo chi là duyên cho các danh và sắc đồng sanh bằng duyên nhân v.v...; trong ba trường hợp này, (chúng là duyên) cho các sắc do nghiệp sanh trong lúc tái tục, và cho các sắc do tâm sanh trong thời bình nhật, và cho các danh đồng sanh trong cả hai trường hợp. Thật vậy, sẽ được nói rằng: ‘Sắc đồng sanh ở mọi nơi là các sắc do nghiệp sanh trong lúc tái tục, và các sắc do tâm sanh trong thời bình nhật’. Tư đồng sanh là tư đồng sanh với nhãn thức v.v... cho đến tận cùng. (Tư là duyên) cho các danh và sắc đồng sanh (nghĩa là) tất cả các tư (là duyên) cho các danh, tư tương ưng với (tâm) tái tục (là duyên) cho các sắc do nghiệp sanh, và tư tương ưng với tâm sanh sắc trong thời bình nhật (là duyên) cho các sắc do tâm sanh. Tư dị thời là các tư thiện và bất thiện đã sanh khởi trong các kiếp quá khứ v.v..., ở một thời điểm khác với thời điểm của quả. (Là duyên) cho danh và sắc nghĩa là cho danh và sắc trong cả hai trường hợp. Các uẩn quả là các vô sắc uẩn quả như thức tái tục v.v... Thật vậy, ngay cả sắc do nghiệp sanh cũng không được gọi là quả, vì nó không phải là pháp vô sắc, và vì từ ‘quả’ đã được quy ước chỉ dùng cho các pháp vô sắc có đối tượng, tương tự như nghiệp. 18. පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්සාති පච්චයධම්මතො පුරෙ උප්පන්නස්ස ඉමස්ස රූපකායස්ස. කථං පන පච්චයුප්පන්නස්ස පුරෙ නිබ්බත්තියං පච්ඡාජාතස්ස පච්චයතාති? නනු වුත්තං ‘‘පච්ඡාජාතපච්චයෙ අසති සන්තානට්ඨිතිහෙතුකභාවං ආගච්ඡන්තස්සා’’ති, තස්මා සන්තානප්පවත්තස්ස හෙතුභාවුපත්ථම්භනෙ ඉමස්ස බ්‍යාපාරොති න කොචි විරොධො. 18. ‘Của thân này đã sanh trước’ nghĩa là của sắc thân này đã sanh khởi trước pháp làm duyên. Nhưng làm thế nào pháp sanh sau lại là duyên cho pháp do duyên sanh đã sanh khởi trước? Chẳng phải đã được nói rằng: ‘(là duyên) cho pháp mà nếu không có duyên hậu sanh thì sẽ đi đến tình trạng không có nhân để dòng (sanh mạng) tồn tại’ sao? Do đó, phận sự của duyên này là trợ giúp cho trạng thái làm nhân của dòng (sanh mạng) đang tiếp diễn, nên không có gì mâu thuẫn. 19. පටිසන්ධියං [Pg.248] චක්ඛාදිවත්ථූනං අසම්භවතො, සති ච සම්භවෙ තංතංවිඤ්ඤාණානං පච්චයභාවානුපගමනතො, හදයවත්ථුනො ච පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සහුප්පන්නස්ස පුරෙජාතකතාභාවතො වුත්තං ‘‘ඡවත්ථූනි පවත්තිය’’න්ති. ‘‘පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චවිඤ්ඤාණවීථියා’’ති ච ඉදං ආරම්මණපුරෙජාතනිද්දෙසෙ ආගතං සන්ධාය වුත්තං. පඤ්හාවාරෙ පන ‘‘සෙක්ඛා වා පුථුජ්ජනා වා චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තී’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.424) අවිසෙසෙන පච්චුප්පන්නචක්ඛාදීනම්පි ගහිතත්තා ධම්මාරම්මණම්පි ආරම්මණපුරෙජාතං මනොවිඤ්ඤාණවීථියා ලබ්භති. අත්ථතො හෙතං සිද්ධං, යං පච්චුප්පන්නධම්මාරම්මණං ගහෙත්වා මනොද්වාරිකවීථි පවත්තති, තං තස්ස ආරම්මණපුරෙජාතං හොතීති. 19. Do các vật (nhãn) v.v... không thể có trong lúc tái tục, và dù có thể có cũng không thể trở thành duyên cho các thức tương ứng, và do ý vật đồng sanh với thức tái tục nên không thể là (duyên) tiền sanh, vì vậy đã được nói: ‘sáu vật trong thời bình nhật’. Và câu ‘năm đối tượng trong lộ trình ngũ thức’ này đã được nói liên quan đến phần trình bày về duyên cảnh tiền sanh. Tuy nhiên, trong Phẩm Vấn Đề, do các (vật) nhãn v.v... hiện tại cũng được kể đến không phân biệt, qua (câu) như: ‘Các bậc hữu học hoặc phàm phu quán xét nhãn là vô thường, khổ, vô ngã’ v.v... (Paṭṭhāna 1.1.424), nên pháp cảnh cũng có thể là duyên cảnh tiền sanh trong lộ trình ý thức. Về mặt ý nghĩa, điều này đã được xác lập: bất cứ pháp cảnh hiện tại nào được bắt lấy khi lộ trình ý môn diễn tiến, thì pháp ấy trở thành duyên cảnh tiền sanh của lộ trình đó. 22. පකතියා එව පච්චයන්තරරහිතෙන අත්තනො සභාවෙනෙව උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. ආරම්මණානන්තරෙහි අසංමිස්සො පුථගෙව කොචි උපනිස්සයොති වුත්තං හොති. අථ වා පකතො උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. පකතොති චෙත්ථ ප-කාරො උපසග්ගො, සො අත්තනො ඵලස්ස උප්පාදනසමත්ථභාවෙන සන්තානෙ නිප්ඵාදිතභාවං, ආසෙවිතභාවඤ්ච දීපෙති, තස්මා අත්තනො සන්තානෙ නිප්ඵන්නො රාගාදි, සද්ධාදි, උපසෙවිතො වා උතුභොජනාදි පකතූපනිස්සයො. තථා චෙව නිද්දිසති. 22. Y chỉ thuần túy do tự tánh của nó, không có các duyên khác, là y chỉ tự nhiên. Điều này có nghĩa là một y chỉ nào đó riêng biệt, không pha trộn với (duyên) cảnh và (duyên) vô gián. Hoặc, y chỉ đã được tạo ra là y chỉ tự nhiên. Ở đây, trong từ ‘pakato’, tiếp đầu ngữ ‘pa-’ chỉ rõ trạng thái đã được tạo thành trong dòng tâm thức, và trạng thái đã được thực hành, do có khả năng sanh ra quả của chính nó. Do đó, tham v.v..., tín v.v... đã được tạo thành trong dòng tâm thức của chính mình, hoặc thời tiết, vật thực v.v... đã được sử dụng, là y chỉ tự nhiên. Và nó được trình bày đúng như vậy. 23. ගරුකතන්ති ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛිතං. තථා හි ‘‘දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛතී’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.413) දානසීලඋපොසථකම්මපුබ්බෙකතසුචිණ්ණඣානගොත්‍රභුවොදානමග්ගාදීනි ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛණවසෙන අස්ස නිද්දෙසො පවත්තො. 23. ‘Được xem là trọng’ nghĩa là được quán xét sau khi đã xem là trọng. Thật vậy, phần trình bày về duyên này được tiến hành theo cách quán xét sau khi đã xem là trọng các việc như bố thí, giữ giới, hành trì uposatha, các thiện nghiệp đã làm trước đây, thiền, chuyển tộc, thanh tịnh, đạo v.v..., qua (câu) như: ‘Sau khi bố thí, sau khi thọ trì giới, sau khi thực hành phận sự uposatha, vị ấy quán xét điều đó và xem là trọng’ (Paṭṭhāna 1.1.413). 24. ‘‘පුරිමා [Pg.249] පුරිමා කුසලා ඛන්ධා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ඛන්ධානං උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.423) නයෙන අනන්තරපච්චයෙන සද්ධිං නානත්තං අකත්වා අනන්තරූපනිස්සයස්ස ආගතත්තා වුත්තං ‘‘අනන්තරනිරුද්ධා’’ත්‍යාදි. එවං සන්තෙපි අත්තනො අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදවසෙන අනන්තරපච්චයො, බලවකාරණවසෙන අනන්තරූපනිස්සයපච්චයොති අයමෙතෙසං විසෙසො. 24. Do y chỉ vô gián được đề cập đến mà không tạo ra sự khác biệt với duyên vô gián, theo phương pháp (trong câu): ‘Các uẩn thiện đi trước, đi trước là duyên cho các uẩn thiện đi sau, đi sau bằng duyên y chỉ’ v.v... (Paṭṭhāna 1.1.423), nên đã được nói là ‘vừa mới diệt’ v.v... Mặc dù vậy, sự khác biệt giữa chúng là thế này: duyên vô gián là theo cách thức sanh khởi của một tâm tương ứng ngay sau (khi tâm trước diệt), còn duyên y chỉ vô gián là theo cách thức của một nguyên nhân mạnh mẽ. 25. යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච රාගාදයො…පෙ… සෙනාසනඤ්චාති යොජනා. රාගාදයො හි අජ්ඣත්තං නිප්ඵාදිතා, පුග්ගලාදයො බහිද්ධා සෙවිතා. තථා හි වුත්තං ආචරියෙන – 25. Cần hiểu sự liên kết như sau: ‘Tùy theo trường hợp, tham ái v.v... và trú xứ v.v... (là duyên) cả bên trong lẫn bên ngoài’. Thật vậy, tham ái v.v... được tạo ra bên trong, còn các cá nhân v.v... được thân cận bên ngoài. Thật vậy, đã được vị thầy nói rằng – ‘‘රාගසද්ධාදයො ධම්මා, අජ්ඣත්තමනුවාසිතා; සත්තසඞ්ඛාරධම්මා ච, බහිද්ධොපනිසෙවිතා’’ති. (නාම. පරි. 827); ‘Các pháp như là tham ái, tín, v.v... được tẩm ướp ở bên trong; và các pháp hành của chúng sanh được thực hành ở bên ngoài’ (nāma. pari. 827); අථ වා අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච කුසලාදිධම්මානන්ති යථාඨිතවසෙනෙව යොජනා අත්තනො හි රාගාදයො ච අත්තනො කුසලාදිධම්මානං කල්‍යාණමිත්තස්ස සද්ධාදිකෙ නිස්සාය කුසලං කරොන්තානං පරෙසඤ්ච නිස්සයා හොන්ති. Hoặc là, sự liên kết nên được hiểu theo như cách đã được trình bày là ‘của các pháp thiện, v.v... ở bên trong và ở bên ngoài’. Quả vậy, các pháp tham ái, v.v... của chính mình là duyên y chỉ, và (chúng) cũng là duyên y chỉ cho các pháp thiện, v.v... của chính mình và cho những người khác đang làm điều thiện do nương vào tín, v.v... của thiện hữu. තත්ථ කාමරාගාදයො නිස්සාය කාමභවාදීසු නිබ්බත්තනත්ථං, රාගාදිවූපසමත්ථඤ්ච දානසීලඋපොසථජ්ඣානාභිඤ්ඤාවිපස්සනාමග්ගභාවනා, රාගාදිහෙතුකා ච උපරූපරිරාගාදයො හොන්තීති යථාරහං දට්ඨබ්බං. යං යඤ්හි නිස්සාය යස්ස යස්ස සම්භවො, තං තං තස්ස තස්ස පකතූපනිස්සයො හොති. පච්චයමහාපදෙසො හෙස, යදිදං ‘‘උපනිස්සයපච්චයො’’ති වුත්තං. තථා චාහ ‘‘බහුධා හොති පකතූපනිස්සයො’’ති. සද්ධාදයොති සීලසුතචාගපඤ්ඤා. අත්තනො සද්ධාදිකඤ්හි උපනිස්සාය අත්තනො දානසීලාදයො, තථා කල්‍යාණමිත්තානං සද්ධාදයො උපනිස්සාය පරෙසඤ්ච දානසීලාදයො [Pg.250] හොන්තීති පාකටමෙතං. සුඛං දුක්ඛන්ති කායිකං සුඛං දුක්ඛං. පුග්ගලොති කල්‍යාණමිත්තාදිපුග්ගලො. භොජනන්ති සප්පායාදිභොජනං, උතුපි තාදිසොව. Trong ấy, nên được hiểu một cách tương xứng rằng: do nương vào dục ái, v.v... (nên có) sự tu tập bố thí, trì giới, ngày trai giới, thiền, thắng trí, minh sát, và đạo nhằm mục đích được sanh trong cõi dục, v.v... và nhằm mục đích làm cho lắng dịu tham ái, v.v...; và các pháp tham ái, v.v... có tham ái, v.v... làm nhân sanh khởi tuần tự về sau. Quả vậy, pháp nào sanh khởi do nương vào pháp nào thì pháp ấy là duyên thường y chỉ của pháp ấy. Đây là đại địa phận của duyên, điều này đã được nói là ‘duyên y chỉ’. Và cũng vậy, Ngài đã nói: ‘Duyên thường y chỉ có nhiều loại’. ‘Tín, v.v...’ là giới, văn, thí, tuệ. Quả vậy, do nương vào tín, v.v... của chính mình nên có bố thí, trì giới, v.v... của chính mình; cũng vậy, do nương vào tín, v.v... của các thiện hữu nên có bố thí, trì giới, v.v... của những người khác, điều này là rõ ràng. ‘Lạc và khổ’ là lạc và khổ thuộc thân. ‘Người’ là người như thiện hữu, v.v... ‘Vật thực’ là vật thực thích hợp, v.v... Thời tiết cũng tương tự như vậy. 27. ‘‘අධිපති…පෙ… පච්චයා හොන්තී’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙතුං ‘‘තත්ථ ගරුකතමාරම්මණ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. ගරුකතමාරම්මණන්ති පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදාදිනා ගරුකතං ආරම්මණං. තඤ්හි ඣානමග්ගඵලවිපස්සනානිබ්බානාදිභෙදං පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදාදිමග්ගඵලාදිධම්මෙ අත්තාධීනෙ කරොතීති ආරම්මණාධිපති නාම. ගරුකාතබ්බතාමත්තෙන ආරම්මණාධිපති. ගරුකතොපි බලවකාරණට්ඨෙන ආරම්මණූපනිස්සයොති අයමෙතෙසං විසෙසො. සහජාතා…පෙ… නාමරූපානන්ති ඡන්දචිත්තවීරියවීමංසානං, වසෙන චතුබ්බිධොපි සහජාතාධිපති යථාරහං සහජාතනාමරූපානං පවත්තියංයෙව සහජාතාධිපතිවසෙන පච්චයො. 27. Để giải rộng ý nghĩa đã được nói một cách tóm tắt là ‘Duyên trưởng... là các duyên’, câu ‘Trong ấy, đối tượng được làm cho trọng thị...’ đã được nói đến. ‘Đối tượng được làm cho trọng thị’ là đối tượng được làm cho trọng thị do sự quán xét, sự thưởng thức, v.v... Quả vậy, đối tượng ấy được gọi là duyên trưởng cảnh vì nó làm cho các pháp quán xét, thưởng thức, đạo, quả, v.v... vốn có sự khác biệt là thiền, đạo, quả, minh sát, Niết Bàn, v.v... phải tùy thuộc vào chính nó. Duyên trưởng cảnh chỉ đơn thuần là sự việc được làm cho trọng thị. Dù được làm cho trọng thị, duyên cảnh y chỉ là do ý nghĩa là nhân mạnh mẽ. Đây là sự khác biệt của chúng. ‘(Duyên trưởng) câu sanh... của danh và sắc’ là bốn loại duyên trưởng câu sanh theo cách của dục, tâm, cần, và thẩm, là duyên một cách tương xứng cho danh và sắc câu sanh chỉ trong sự hiện hành của chúng theo cách của duyên trưởng câu sanh. 28. රූපධම්මස්ස අරූපධම්මං පති සහජාතපච්චයතා පටිසන්ධියං වත්ථුවසෙන වුත්තාති ආහ ‘‘වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති – 28. Do vì tính chất là duyên câu sanh của pháp sắc đối với pháp phi sắc đã được nói đến trong lúc tái sanh theo cách của vật, nên Ngài đã nói: ‘Vật và (tâm) quả là (duyên) tương hỗ’. 30. යස්මා පන අඤ්ඤමඤ්ඤුපත්ථම්භනවසෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, න සහජාතමත්තතොති පවත්තියං රූපං නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති. තථා උපාදාරූපානි ච භූතරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා න හොන්තීති වුත්තං ‘‘මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති. 30. Và bởi vì tính chất là duyên tương hỗ chỉ có theo cách nâng đỡ lẫn nhau, chứ không phải chỉ đơn thuần là câu sanh, do đó trong giai đoạn hiện hành sắc không là duyên tương hỗ của danh, vì thế đã được nói: ‘Các pháp tâm và tâm sở là (duyên) tương hỗ’. Tương tự như vậy, do vì các sắc y sinh không là duyên tương hỗ của các sắc đại hiển, nên đã được nói: ‘Các đại hiển là (duyên) tương hỗ’. 31. නනු ච ‘‘අරූපිනො ආහාරා සහජාතානං නාමරූපාන’’න්ති වුත්තං, එවඤ්ච සති අසඤ්ඤීනං සහජාතාහාරස්ස අසම්භවතො ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති කථමිදං නීයතීති? වුච්චතෙ – මනොසඤ්චෙතනාහාරවසප්පවත්තස්ස කම්මස්ස[Pg.251], තංසහගතානම්පි වා සෙසාහාරානං කම්මූපනිස්සයපච්චයෙහි පච්චයත්තපරියායං ගහෙත්වා සබ්බසත්තානං ආහාරට්ඨිතිකතා වුත්තා, න ආහාරපච්චයභාවතොති. 31. Chẳng phải đã được nói: ‘Các vật thực phi sắc (là duyên) cho danh và sắc câu sanh’ hay sao? Và khi là như vậy, do vì vật thực câu sanh không thể có đối với các chúng sanh vô tưởng, vậy câu ‘Tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực’ này được hiểu như thế nào? Được nói rằng: Tính chất tồn tại nhờ vật thực của tất cả chúng sanh đã được nói đến là do đã xem xét phương diện làm duyên của nghiệp (vốn diễn tiến theo cách của vật thực tư niệm) và của các vật thực còn lại đồng hành với nghiệp ấy, thông qua các duyên nghiệp y chỉ, chứ không phải do bản chất là duyên vật thực. 32. ‘‘පඤ්ච පසාදා’’ත්‍යාදීසු නනු ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියා න ගහිතාති? සච්චං න ගහිතා. යදිපි තෙසං ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා අත්ථි, සා පන න පච්චයභාවතො. යථා හි ජීවිතාහාරා යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙසං අනුපාලකා උපත්ථම්භකා අත්ථි, අවිගතපච්චයභූතා ච හොන්ති, න එවං ඉත්ථිපුරිසභාවා ලිඞ්ගාදීනං කෙනචි උපකාරෙන උපකාරා හොන්ති. කෙවලං පන යථාසකෙහෙව කම්මාදිපච්චයෙහි පවත්තමානං ලිඞ්ගාදීනං යථා ඉත්ථාදිග්ගහණස්ස පච්චයභාවො හොති, තතො අඤ්ඤෙනාකාරෙන තං-සහිතසන්තානෙ අප්පවත්තිතො ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා, ඉන්ද්‍රියතා ච නෙසං වුච්චති, තස්මා න තෙසං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවො වුත්තො. 32. Trong câu ‘Năm sắc thần kinh’, v.v... chẳng phải nữ quyền và nam quyền đã không được đề cập đến hay sao? Sự thật là không được đề cập đến. Mặc dù có sự tương ứng của chúng với các đặc điểm giới tính, v.v..., nhưng điều ấy không phải do bản chất là duyên. Quả vậy, giống như mạng và vật thực là các duyên của những pháp nào thì chúng là những pháp bảo hộ, nâng đỡ, và là những duyên không ly khai của các pháp ấy; không phải như vậy, các trạng thái nữ và nam là những pháp trợ giúp cho các đặc điểm giới tính, v.v... bằng bất cứ sự hỗ trợ nào. Nhưng chỉ đơn thuần là, đối với các đặc điểm giới tính, v.v... vốn đang diễn tiến theo các duyên như nghiệp của riêng chúng, sự tương ứng với các đặc điểm giới tính và tính chất là quyền của chúng được nói đến là vì trong dòng tương tục đã đi kèm với giới tính ấy, chúng không diễn tiến theo cách nào khác, và do đó trở thành duyên cho sự nhận biết là nữ tính, v.v... Do đó, bản chất là duyên quyền của chúng đã không được nói đến. 33. යෙසං නාමානං චක්ඛාදීනං අබ්භන්තරතො නික්ඛමන්තානං විය පවත්තානං, යෙසඤ්ච රූපානං නාමසන්නිස්සයෙනෙව උප්පජ්ජමානානං සම්පයොගාසඞ්කා හොති, තෙසමෙව විප්පයුත්තපච්චයතා. රූපානං පන රූපෙහි සාසඞ්කා නත්ථි. වත්ථුසන්නිස්සයෙනෙව ජායන්තානං විසයභාවමත්තං ආරම්මණන්ති තෙනාපි තෙසං සම්පයොගාසඞ්කා නත්ථීති යෙසං සම්පයොගාසඞ්කා අත්ථි, තෙසමෙව විප්පයුත්තපච්චයතාපි වුත්තාති ආහ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථූ’’ත්‍යාදි. 33. Duyên bất tương ưng chỉ có đối với những danh pháp đang diễn tiến giống như đi ra từ bên trong của nhãn, v.v..., và những sắc pháp đang sanh khởi chỉ do nương vào danh, là những pháp mà ở đó có sự nghi ngờ về sự tương ưng. Còn đối với các sắc pháp với các sắc pháp thì không có sự nghi ngờ ấy. Đối với các (danh) pháp đang sanh khởi chỉ do nương vào vật, đối tượng chỉ đơn thuần là cảnh giới; do đó cũng không có sự nghi ngờ về sự tương ưng của chúng. Do vì chỉ có duyên bất tương ưng được nói đến đối với các pháp nào có sự nghi ngờ về sự tương ưng, nên Ngài đã nói: ‘Vật trong sát-na nhập thai...’, v.v... 34. සබ්බථා සබ්බාකාරෙන යථාරහං නාමවසෙන වුත්තං තිවිධං සහජාතං, දුවිධං පුරෙජාතං, එකවිධං පච්ඡාජාතඤ්ච පච්චයජාතං, ආහාරෙසු කබළීකාරො ආහාරො, රූපජීවිතින්ද්‍රියන්ති අයං පඤ්චවිධොපි අත්ථිපච්චයො, අවිගතපච්චයො ච හොති. පච්චුප්පන්නසභාවෙන අත්ථිභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස [Pg.252] උපත්ථම්භකත්තා අත්ථිභාවාභාවෙන අනුපකාරකානමෙව අත්ථිභාවෙන උපකාරකතා අත්ථිපච්චයභාවොති නත්ථි නිබ්බානස්ස සබ්බදා භාවිනො අත්ථිපච්චයතා, අවිගතපච්චයතා ච. උප්පාදාදියුත්තානං වා නත්ථිභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො, විගතභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො ච උපකාරකභාවො අත්ථිපච්චයතාදිකාති න තස්ස තප්පච්චයත්තප්පසඞ්ගො. රූපජීවිතින්ද්‍රියඤ්චෙත්ථ ඔජා විය ඨිතික්ඛණෙව උපකාරකත්තා සහජාතපච්චයෙසු න ගය්හතීති විසුං වුත්තං. 34. Tập hợp các duyên được gọi theo tên một cách tương xứng, bằng mọi cách, trong mọi phương diện là: ba loại câu sanh, hai loại tiền sanh, và một loại hậu sanh; trong các vật thực là đoàn thực; và sắc mạng quyền. Năm loại này cũng là hiện hữu duyên và bất ly duyên. Do vì là pháp có trạng thái hiện tại, có sự hiện hữu, có tính cách nâng đỡ cho pháp tương tự như vậy, nên sự trợ giúp bằng sự hiện hữu của chính những pháp không trợ giúp bằng sự không hiện hữu, chính là bản chất của hiện hữu duyên. Do đó, đối với Niết Bàn, là pháp luôn hiện hữu, không có tính chất hiện hữu duyên và bất ly duyên. Hoặc đối với các pháp có sanh v.v..., bản chất trợ giúp vốn tương phản với sự trợ giúp bằng sự không hiện hữu, và tương phản với sự trợ giúp bằng sự đã diệt, chính là hiện hữu duyên v.v... nên không có trường hợp (Niết Bàn) là duyên ấy. Và ở đây, sắc mạng quyền, giống như vật thực, do chỉ trợ giúp trong sát-na trụ nên không được kể vào các câu sanh duyên, vì vậy đã được nói riêng. 35. ඉදානි සබ්බෙපි පච්චයා සඞ්ඛෙපතොපි චතුධායෙවාති දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණූ…පෙ… ගච්ඡන්තී’’ති වුත්තං. න හි සො කොචි පච්චයො අත්ථි, යො චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණභාවං න ගච්ඡෙය්‍ය, සකසකපච්චයුප්පන්නස්ස ච උපනිස්සයභාවං න ගච්ඡති, කම්මහෙතුකත්තා ච ලොකප්පවත්තියා ඵලහෙතූපචාරවසෙන සබ්බෙපි කම්මසභාවං නාතිවත්තන්ති, තෙ ච පරමත්ථතො ලොකසම්මුතිවසෙන ච විජ්ජමානායෙවාති සබ්බෙපි චතූසු සමොධානං ගච්ඡන්ති. 35. Bây giờ, để chỉ ra rằng tất cả các duyên, ngay cả khi tóm tắt, cũng chỉ có bốn loại, câu ‘ārammaṇū…pe… gacchantī’ đã được nói đến. Thật vậy, không có duyên nào mà không thể trở thành cảnh của tâm và tâm sở, và không trở thành y chỉ duyên cho pháp do duyên của chính nó sanh lên. Và do sự vận hành của thế gian có nghiệp làm nhân, nên theo cách ẩn dụ về nhân quả, tất cả các duyên đều không vượt qua bản chất của nghiệp. Và chúng thực sự hiện hữu cả về phương diện chân đế lẫn phương diện thế tục chế định, do đó tất cả đều được thu nhiếp vào trong bốn loại. 36. ඉදානි යං වුත්තං තත්ථ තත්ථ ‘‘සහජාතරූප’’න්ති, තං සබ්බං න අවිසෙසතො දට්ඨබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘සහජාතරූප’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. පටිසන්ධියඤ්හි චිත්තසමුට්ඨානරූපාභාවතො පවත්තියං කම්මසමුට්ඨානානඤ්ච චිත්තචෙතසිකෙහි සහුප්පත්තිනියමාභාවතො සහජාතරූපන්ති සබ්බත්ථාපි පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං, පටිසන්ධියං කටත්තාරූපසඞ්ඛාතකම්මජරූපානඤ්ච වසෙන දුවිධං හොති. කම්මස්ස කතත්තා නිබ්බත්තමානානි රූපානි කටත්තාරූපානි. 36. Bây giờ, để chỉ ra rằng điều được nói ở chỗ này chỗ kia là ‘sắc câu sanh’ không nên được hiểu một cách không phân biệt, câu ‘sắc câu sanh’ v.v... đã được nói đến. Thật vậy, do trong lúc tục sinh không có sắc do tâm sanh, và trong thời bình nhật, các sắc do nghiệp sanh cũng không có quy luật nhất định phải đồng sanh với tâm và tâm sở, nên ‘sắc câu sanh’ ở khắp mọi nơi có hai loại: trong thời bình nhật là các sắc do tâm sanh, và trong lúc tục sinh là các sắc do nghiệp sanh được gọi là sắc do nghiệp đã được tạo. Các sắc được tạo ra do nghiệp đã được thực hiện được gọi là sắc do nghiệp đã được tạo. 37. ඉති එවං වුත්තනයෙන සම්භවා යථාසම්භවං තෙකාලිකා අනන්තරසමනන්තරආසෙවනනත්ථිවිගතවසෙන පඤ්චන්නං අතීතකාලිකානං, කම්මපච්චයස්ස අතීතවත්තමානවසෙන ද්විකාලිකස්ස, ආරම්මණඅධිපතිඋපනිස්සයපච්චයානං තිකාලිකානං[Pg.253], ඉතරෙසං පන්නරසන්නං පච්චුප්පන්නකාලිකානඤ්ච වසෙන කාලත්තයවන්තො, නිබ්බානපඤ්ඤත්තිවසෙන කාලවිමුත්තා ච, චක්ඛාදිරාගාදිසද්ධාදිවසෙන අජ්ඣත්තිකා ච, පුග්ගලඋතුභොජනාදිවසෙන තතො බහිද්ධා ච, පච්චයුප්පන්නභාවෙන සඞ්ඛතා ච, කථා තප්පටිපක්ඛභාවෙන අසඞ්ඛතා ච ධම්මා පඤ්ඤත්තිනාමරූපානං වසෙන සඞ්ඛෙපතො තිවිධා ඨිතා සබ්බථා පට්ඨානෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ පකරණෙ චතුවීසතිසඞ්ඛාතා පච්චයා නාමාති යොජනා. 37. Như vậy, theo phương pháp đã được nói, các pháp có thể có, tùy theo khả năng, thuộc ba thời (do cách phân loại): năm duyên thuộc thời quá khứ là vô gián, đẳng vô gián, thường cận y, vô hữu, và ly khứ; nghiệp duyên thuộc hai thời là quá khứ và hiện tại; cảnh duyên, tăng thượng duyên, và y chỉ duyên thuộc ba thời; và mười lăm duyên còn lại thuộc thời hiện tại. (Các pháp ấy) cũng vượt ngoài thời gian do là Niết Bàn và chế định; là nội phần do là nhãn căn v.v..., tham v.v..., tín v.v...; và là ngoại phần do là cá nhân, thời tiết, vật thực v.v...; là hữu vi do có bản chất là pháp do duyên sanh; và là vô vi do có bản chất đối nghịch với điều đó. Các pháp này, được xác lập một cách tóm tắt thành ba loại theo cách phân loại là chế định, danh và sắc, trong mọi phương diện, trong bộ Luận Vị Trí, tức là bộ Luận Vô Tỷ Pháp và Biến Thông, được gọi là hai mươi bốn duyên. Đây là cách cú pháp. 38. තත්ථාති තෙසු පඤ්ඤත්තිනාමරූපෙසු. 38. Tattha có nghĩa là: trong các pháp ấy, tức là trong chế định, danh và sắc. පට්ඨානනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải thích về phương pháp của Luận Vị Trí đã kết thúc. පඤ්ඤත්තිභෙදවණ්ණනා Giải thích về các loại Chế định 39. වචනීයවාචකභෙදා දුවිධා පඤ්ඤත්තීති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපියත්තා’’ත්‍යාදි. පඤ්ඤාපියත්තාති තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපෙතබ්බත්තා, ඉමිනා රූපාදිධම්මානං සමූහසන්තානාදිඅවත්ථාවිසෙසාදිභෙදා සම්මුතිසච්චභූතා උපාදාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතා අත්ථපඤ්ඤත්ති වුත්තා. සා හි නාමපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපීයති. පඤ්ඤාපනතොති පකාරෙහි අත්ථපඤ්ඤත්තියා ඤාපනතො. ඉමිනා හි පඤ්ඤාපෙතීති ‘‘පඤ්ඤත්තී’’ති ලද්ධනාමානං අත්ථානං අභිධානසඞ්ඛාතා නාමපඤ්ඤත්ති වුත්තා. 39. Chế định có hai loại do sự phân biệt giữa cái được biểu đạt và cái biểu đạt, điều này được nói đến trong câu ‘paññāpiyattā’ v.v... ‘Paññāpiyattā’ có nghĩa là do phải được làm cho biết theo cách này hay cách khác. Bằng từ này, nghĩa chế định, được gọi là y sinh chế định, vốn là tục đế, có các loại khác nhau như các trạng thái đặc biệt về sự tụ hợp, sự tương tục v.v... của các pháp như sắc v.v..., đã được nói đến. Thật vậy, nó được làm cho biết bởi danh chế định. ‘Paññāpanato’ có nghĩa là do làm cho biết nghĩa chế định bằng nhiều cách. Thật vậy, bằng từ này, danh chế định, được gọi là sự chỉ định các ý nghĩa đã nhận được tên gọi ‘chế định’ vì ‘nó làm cho biết’, đã được nói đến. 40. භූතපරිණාමාකාරමුපාදායාති පථවාදිකානං මහාභූතානං පබන්ධවසෙන පවත්තමානානං පත්ථටසඞ්ගහතාදිආකාරෙන පරිණාමාකාරං පරිණතභාවසඞ්ඛාතං ආකාරං උපාදාය නිස්සයං කත්වා. තථා තථාති භූමාදිවසෙන. භූමිපබ්බතාදිකාති භූමිපබ්බතරුක්ඛාදිකා සන්තානපඤ්ඤත්ති. සම්භාරසන්නිවෙසාකාරන්ති දාරුමත්තිකාතන්තාදීනං සම්භාරානං උපකරණානං [Pg.254] සන්නිවෙසාකාරං රචනාදිවිසිට්ඨතංතංසණ්ඨානාදිආකාරං. රථසකටාදිකාති රථසකටගාමඝටපටාදිකා සමූහපඤ්ඤත්ති. චන්දාවට්ටනාදිකන්ති චන්දිමසූරියනක්ඛත්තානං සිනෙරුං පදක්ඛිණවසෙන උදයාදිආවට්ටනාකාරං. දිසාකාලාදිකාති පුරත්ථිමදිසාදිකා දිසාපඤ්ඤත්ති, පුබ්බණ්හාදිකා කාලපඤ්ඤත්ති, මාසොතුවෙසාඛමාසාදිකා තංතංනාමවිසිට්ඨා මාසාදිපඤ්ඤත්ති ච. අසම්ඵුට්ඨාකාරන්ති තංතංරූපකලාපෙහි අසම්ඵුට්ඨං සුසිරාදිආකාරං. කූපගුහාදිකා ති කූපගුහඡිද්දාදිකා ආකාසපඤ්ඤත්ති. තංතංභූතනිමිත්තන්ති පථවීකසිණාදිතංතංභූතනිමිත්තං. භාවනාවිසෙසන්ති පරිකම්මාදිභෙදං භාවනාය පබන්ධවිසෙසං. කසිණනිමිත්තාදිකාති කසිණාසුභනිමිත්තාදිභෙදා යොගීනං උපට්ඨිතා උග්ගහපටිභාගාදිභෙදා නිමිත්තපඤ්ඤත්ති. එවමාදිප්පභෙදාති කසිණුග්ඝාටිමාකාසනිරොධකසිණාදිභෙදා ච. අත්ථච්ඡායාකාරෙනාති පරමත්ථධම්මස්ස ඡායාකාරෙන පටිභාගාකාරෙන. 40. ‘Bhūtapariṇāmākāramupādāya’ có nghĩa là: nương vào, lấy làm nền tảng, hình thái biến đổi, tức là hình thái đã biến đổi, theo cách thức trải rộng, tụ hợp v.v... của các đại chủng như đất v.v... đang diễn tiến theo cách tương tục. ‘Tathā tathā’ có nghĩa là: theo cách này hay cách khác, tức là theo cách đất v.v... ‘Bhūmipabbatādikā’ có nghĩa là: đất, núi, cây v.v... là tương tục chế định. ‘Sambhārasannivesākāraṃ’ có nghĩa là: hình thái sắp xếp các thành phần, tức là các vật liệu như gỗ, đất sét, sợi chỉ v.v..., tức là hình thái có hình dạng v.v... đặc thù do sự cấu thành v.v... ‘Rathasakaṭādikā’ có nghĩa là: xe, xe bò, làng, nồi, vải v.v... là tụ hợp chế định. ‘Candāvaṭṭanādikā’ có nghĩa là: hình thái quay vòng như mọc lên v.v... của mặt trăng, mặt trời, các vì sao theo cách đi vòng quanh núi Sineru theo chiều kim đồng hồ. ‘Disākālādikā’ có nghĩa là: phương đông v.v... là phương hướng chế định; buổi sáng v.v... là thời gian chế định; và tháng, mùa, tháng Vesākha v.v... là tháng chế định v.v... được đặc trưng bởi tên gọi tương ứng. ‘Asamphuṭṭhākāraṃ’ có nghĩa là: hình thái trống rỗng v.v... không bị chạm đến bởi các tổng hợp sắc tương ứng. ‘Kūpaguhādikā’ có nghĩa là: giếng, hang, lỗ hổng v.v... là không gian chế định. ‘Taṃtaṃbhūtanimittaṃ’ có nghĩa là: tướng của đại chủng tương ứng như biến xứ đất v.v... ‘Bhāvanāvisesaṃ’ có nghĩa là: sự tương tục đặc biệt của sự tu tập, có sự phân biệt như chuẩn bị v.v... ‘Kasiṇanimittādikā’ có nghĩa là: các tướng biến xứ, tướng bất tịnh v.v... hiện khởi cho hành giả, có sự phân biệt như học tướng, quang tướng v.v... là tướng chế định. ‘Evamādippabhedā’ có nghĩa là: và các loại khác như biến xứ hư không được mở ra, biến xứ diệt v.v... ‘Atthacchāyākārena’ có nghĩa là: theo cách thức là hình bóng, là hình ảnh tương tự của pháp chân đế. 41. නාමනාමකම්මාදිනාමෙනාති නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනං අභිලාපොති ඉමෙහි ඡහි නාමෙහි. තත්ථ අත්ථෙසු නමතීති නාමං. තං අන්වත්ථරුළ්හීවසෙන දුවිධං, සාමඤ්ඤගුණකිරියායදිච්ඡාවසෙන චතුබ්බිධං. නාමමෙව නාමකම්මං. තථා නාමධෙය්‍යං. අක්ඛරද්වාරෙන අත්ථං නීහරිත්වා උත්ති කථනං නිරුත්ති, අත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං. අභිලපතීති අභිලාපො, සද්දගතඅක්ඛරසන්නිවෙසක්කමො. සා පනායං නාමපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානඅවිජ්ජමානතදුභයසංයොගවසෙන ඡබ්බිධා හොතීති දස්සෙතුං ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ත්‍යාදි වුත්තං, එතාය පඤ්ඤාපෙන්තීති ‘‘රූපවෙදනා’’ත්‍යාදිනා පකාසෙන්ති. 41. “Bởi các danh như là danh, danh nghiệp, v.v...” (Nāmanāmakammādināmenāti) có nghĩa là bởi sáu danh này: danh (nāmaṃ), danh nghiệp (nāmakammaṃ), danh xưng (nāmadheyyaṃ), ngữ nguyên (nirutti), văn tự (byañjanaṃ), ngôn ngữ (abhilāpo). Trong đó, cái hướng đến các ý nghĩa nên gọi là danh. Danh ấy có hai loại theo cách thức tương ứng ý nghĩa và tập quán; có bốn loại theo cách thức chung, phẩm chất, hành động, và tùy ý. Danh chính là danh nghiệp. Tương tự là danh xưng. Việc phát biểu, nói ra bằng cách rút ra ý nghĩa qua cửa ngõ của các chữ cái là ngữ nguyên. Cái làm hiển lộ ý nghĩa là văn tự. Cái được nói ra là ngôn ngữ, là thứ tự sắp xếp các chữ cái thuộc về âm thanh. Để chỉ ra rằng danh chế định này có sáu loại theo cách thức kết hợp giữa hiện hữu, phi hiện hữu, và cả hai, nên đã được nói đến là “chế định hiện hữu”, v.v... Người ta làm cho biết rõ bằng chế định này, nên họ tuyên thuyết bằng các từ như “sắc, thọ”, v.v... 42. උභින්නන්ති විජ්ජමානාවිජ්ජමානානං ද්වින්නං. පඤ්චාභිඤ්ඤා, ආසවක්ඛයඤාණන්ති ඡ අභිඤ්ඤා අස්සාති ඡළභිඤ්ඤො. එත්ථ [Pg.255] ච අභිඤ්ඤානං විජ්ජමානත්තා, තප්පටිලාභිනො පුග්ගලස්ස අවිජ්ජමානත්තා ච අයං විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. තථා ඉත්ථියා අවිජ්ජමානත්තා, සද්දස්ස ච විජ්ජමානත්තා ඉත්ථිසද්දොති අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. පසාදචක්ඛුනො, තන්නිස්සිතවිඤ්ඤාණස්ස ච විජ්ජමානත්තා චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. රඤ්ඤො ච පුත්තස්ස ච සම්මුතිසච්චභූතත්තා රාජපුත්තොති අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. 42. “Của cả hai” (ubhinnan) nghĩa là của hai thứ: hiện hữu và phi hiện hữu. Người có sáu thắng trí là ngũ thông và lậu tận trí, nên gọi là người có sáu thắng trí (chaḷabhiñño). Ở đây, do các thắng trí là hiện hữu, và người chứng đắc chúng là phi hiện hữu, nên đây gọi là chế định phi hiện hữu bằng cái hiện hữu. Tương tự, do người nữ là phi hiện hữu, và âm thanh là hiện hữu, nên “tiếng nói của người nữ” là chế định hiện hữu bằng cái phi hiện hữu. Do nhãn căn thanh triệt và thức nương vào nó đều là hiện hữu, nên “nhãn thức” là chế định hiện hữu bằng cái hiện hữu. Do cả vua và con trai đều thuộc về tục đế, nên “con vua” là chế định phi hiện hữu bằng cái phi hiện hữu. 43. වචීඝොසානුසාරෙනාති භූමිපබ්බතරූපවෙදනාදිවචීමයසද්දස්ස අනුසාරෙන අනුගමනෙන අනුස්සරණෙන ආරම්මණකරණෙන පවත්තාය සොතවිඤ්ඤාණවීථියා පවත්තිතො අනන්තරං උප්පන්නස්ස මනොද්වාරස්ස නාමචින්තනාකාරප්පවත්තස්ස මනොද්වාරිකවිඤ්ඤාණසන්තානස්ස ‘‘ඉදමීදිසස්ස අත්ථස්ස නාම’’න්ති පුබ්බෙයෙව ගහිතසඞ්කෙතොපනිස්සයස්ස ගොචරා ආරම්මණභූතා තතො නාමග්ගහණතො පරං යස්සා සම්මුතිපරමත්ථවිසයාය නාමපඤ්ඤත්තියා අනුසාරෙන අනුගමනෙන අත්ථා සම්මුතිපරමත්ථභෙදා විඤ්ඤායන්ති, සායං භූමිපබ්බතරූපවෙදනාදිකා පඤ්ඤාපෙතබ්බත්ථපඤ්ඤාපිකා ලොකසඞ්කෙතෙන නිම්මිතා ලොකවොහාරෙන සිද්ධා, මනොද්වාරග්ගහිතා අක්ඛරාවලිභූතා පඤ්ඤත්ති විඤ්ඤෙය්‍යා පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතා නාමපඤ්ඤත්තීති විඤ්ඤෙය්‍යා. 43. “Theo âm thanh của lời nói” (Vacīghosānusārenāti) có nghĩa là: sau khi lộ trình nhĩ thức đã diễn tiến theo sự đi theo, sự tùy niệm, sự bắt làm đối tượng của âm thanh thuộc về lời nói như đất, núi, sắc, thọ, v.v., dòng tâm ý môn sanh khởi ngay sau đó, diễn tiến theo cách thức suy tư về danh, có sự nương tựa vào quy ước đã được nắm bắt từ trước rằng “đây là danh của ý nghĩa như thế này”, trở thành đối tượng, cảnh giới; sau khi nắm bắt danh đó, nhờ sự đi theo danh chế định có đối tượng là tục đế và chân đế mà các ý nghĩa được phân biệt là tục đế và chân đế được nhận biết, thì chế định ấy, là cái làm cho biết rõ đối tượng cần được chế định như đất, núi, sắc, thọ, v.v., được tạo ra bởi quy ước của thế gian, được thành tựu bởi cách nói của thế gian, được ý môn nắm bắt, trở thành một chuỗi các chữ cái, cần được hiểu là chế định, được gọi là chế định vì nó làm cho biết, cần được hiểu là danh chế định. එත්ථ ච සොතවිඤ්ඤාණවීථියා අනන්තරභාවිනිං මනොද්වාරිකවීථිම්පි සොතවිඤ්ඤාණවීථිග්ගහණෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ‘‘සොතවිඤ්ඤාණවීථියා’’ති වුත්තං. ඝටාදිසද්දඤ්හි සුණන්තස්ස එකමෙකං සද්දං ආරබ්භ පච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණවසෙන ද්වෙ ද්වෙ ජවනවාරා, බුද්ධියා ගහිතනාමපණ්ණත්තිභූතං අක්ඛරාවලිමාරබ්භ එකොති එවං සොතවිඤ්ඤාණවීථියා අනන්තරාය අතීතසද්දාරම්මණාය [Pg.256] ජවනවීථියා අනන්තරං නාමපඤ්ඤත්තියා ගහණං, තතො පරං අත්ථාවබොධොති ආචරියා. Ở đây, lộ trình ý môn sanh khởi ngay sau lộ trình nhĩ thức cũng được bao gồm bởi việc đề cập đến lộ trình nhĩ thức, nên đã nói là “của lộ trình nhĩ thức”. Thật vậy, đối với người nghe âm thanh “cái bình”, v.v., bắt từng âm thanh một làm đối tượng, có hai lần tốc hành tâm theo cách thức đối tượng hiện tại và quá khứ; bắt chuỗi chữ cái đã trở thành danh chế định được trí tuệ nắm bắt làm đối tượng, có một lần. Như vậy, sau lộ trình tốc hành tâm có đối tượng là âm thanh quá khứ, ngay sau lộ trình nhĩ thức, là sự nắm bắt danh chế định, sau đó là sự liễu tri ý nghĩa, các vị A-xà-lê nói như vậy. පඤ්ඤත්තිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về sự phân loại chế định đã kết thúc. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය Như vậy, trong bộ sớ giải Abhidhammatthasaṅgaha tên là Abhidhammatthavibhāvinī, පච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về chương Duyên đã kết thúc. 9. කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදවණ්ණනා 9. Phần giải về chương Đề mục thiền 1. ඉතො පච්චයනිද්දෙසතො පරං නීවරණානං සමනට්ඨෙන සමථසඞ්ඛාතානං, අනිච්චාදිවිවිධාකාරතො දස්සනට්ඨෙන විපස්සනාසඞ්ඛාතානඤ්ච ද්වින්නං භාවනානං දුවිධම්පි කම්මට්ඨානං දුවිධභාවනාකම්මස්ස පවත්තිට්ඨානතාය කම්මට්ඨානභූතමාරම්මණං උත්තරුත්තරයොගකම්මස්ස පදට්ඨානතාය කම්මට්ඨානභූතං භාවනාවීථිඤ්ච යථාක්කමං සමථවිපස්සනානුක්කමෙන පවක්ඛාමීති යොජනා. 1. Sau phần trình bày về duyên này, nên liên kết như sau: tôi sẽ trình bày cả hai loại đề mục thiền của hai loại tu tập, (một là) được gọi là thiền chỉ vì có ý nghĩa làm lắng dịu các triền cái, và (hai là) được gọi là thiền quán vì có ý nghĩa thấy rõ theo nhiều phương diện như vô thường, v.v.; (đề mục thiền này) là đối tượng trở thành đề mục thiền vì là nơi diễn tiến của hai loại nghiệp tu tập, và là lộ trình tu tập trở thành đề mục thiền vì là nền tảng cho nghiệp du-già cao hơn, theo thứ tự, theo tuần tự của thiền chỉ và thiền quán. සමථකම්මට්ඨානං Đề mục thiền chỉ. චරිතභෙදවණ්ණනා Phần giải về sự phân loại tánh. 3. රාගො ව චරිතා පකතීති රාගචරිතා. එවං දොසචරිතාදයොපි. චරිතසඞ්ගහොති මූලචරිතවසෙන පුග්ගලසඞ්ගහො, සංසග්ගවසෙන පන තෙසට්ඨි චරිතා හොන්ති. වුත්තඤ්හි – 3. Tham ái là tánh, là bản chất, nên gọi là người có tánh tham. Tương tự là người có tánh sân, v.v... Sự tổng hợp các tánh là sự tổng hợp các cá nhân theo tánh căn bản, nhưng theo cách thức pha trộn thì có sáu mươi ba tánh. Thật vậy, đã được nói rằng: ‘‘රාගාදිකෙ තිකෙ සත්ත, සත්ත සද්ධාදිකෙ තිකෙ; එකද්විතිකමූලම්හි, මිස්සතො සත්තසත්තක’’න්ති. “Trong bộ ba tham, v.v., có bảy, trong bộ ba tín, v.v., có bảy; khi có một hoặc hai làm gốc, do sự pha trộn, có bảy lần bảy.” එත්ථ හි රාගචරිතා දොසචරිතා මොහචරිතා රාගදොසචරිතා රාගමොහචරිතා දොසමොහචරිතා රාගදොසමොහචරිතාති [Pg.257] එවං රාගාදිකෙ තිකෙ සත්තකමෙකං. තථා සද්ධාචරිතා බුද්ධිචරිතා විතක්කචරිතා සද්ධාබුද්ධිචරිතා සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතා බුද්ධිවිතක්කචරිතා සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතාති සද්ධාදිකෙපි තිකෙ එකන්ති එවං ද්වෙ තිකෙ අමිස්සෙත්වා චුද්දස චරිතා හොන්ති. රාගාදිතිකෙ පන එකද්විතිකමූලවසෙන සද්ධාදිතිකෙන සහ යොජිතෙ රාගසද්ධාචරිතා රාගබුද්ධිචරිතා රාගවිතක්කචරිතා රාගසද්ධාබුද්ධිචරිතා රාගසද්ධාවිතක්කචරිතා රාගබුද්ධිවිතක්කචරිතා රාගසද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතාති රාගමූලනයෙ එකං සත්තකං, තථා ‘‘දොසසද්ධාචරිතා දොසබුද්ධිචරිතා දොසවිතක්කචරිතා’’ත්‍යාදිනා දොසමූලනයෙපි එකං, ‘‘මොහසද්ධාචරිතා’’ත්‍යාදිනා මොහමූලනයෙපි එකන්ති එවං එකමූලනයෙ සත්තකත්තයං හොති. යථා චෙත්ථ, එවං ද්විමූලකනයෙපි ‘‘රාගදොසසද්ධාචරිතා රාගදොසබුද්ධිචරිතා රාගදොසවිතක්කචරිතා’’ත්‍යාදිනා සත්තකත්තයං. තිමූලකනයෙ පන ‘‘රාගදොසමොහසද්ධාචරිතා’’ත්‍යාදිනා එකං සත්තකන්ති එවං මිස්සතො සත්තසත්තකවසෙන එකූනපඤ්ඤාස චරිතා හොන්ති. ඉති ඉමා එකූනපඤ්ඤාස, පුරිමා ච චුද්දසාති තෙසට්ඨි චරිතා දට්ඨබ්බා. කෙචි පන දිට්ඨියා සද්ධිං ‘‘චතුසට්ඨී’’ති වණ්ණෙන්ති. Ở đây, tham tánh, sân tánh, si tánh, tham-sân tánh, tham-si tánh, sân-si tánh, tham-sân-si tánh, như vậy trong bộ ba tham v.v... có một bộ bảy. Tương tự, tín tánh, giác tánh, tầm tánh, tín-giác tánh, tín-giác-tầm tánh, giác-tầm tánh, tín-giác-tầm tánh, trong bộ ba tín v.v... cũng có một bộ bảy. Như vậy, hai bộ ba không pha trộn có mười bốn tánh. Hơn nữa, khi bộ ba tham v.v... được kết hợp với bộ ba tín v.v... theo cách một, hai, và ba gốc, thì (có): tham-tín tánh, tham-giác tánh, tham-tầm tánh, tham-tín-giác tánh, tham-tín-tầm tánh, tham-giác-tầm tánh, tham-tín-giác-tầm tánh, như vậy theo cách gốc tham có một bộ bảy; tương tự, theo cách gốc sân cũng có một bộ bảy với ‘sân-tín tánh, sân-giác tánh, sân-tầm tánh’ v.v...; theo cách gốc si cũng có một bộ bảy với ‘si-tín tánh’ v.v... Như vậy, theo cách một gốc có ba bộ bảy. Giống như ở đây, theo cách hai gốc cũng có ba bộ bảy với ‘tham-sân-tín tánh, tham-sân-giác tánh, tham-sân-tầm tánh’ v.v... Hơn nữa, theo cách ba gốc có một bộ bảy với ‘tham-sân-si-tín tánh’ v.v... Như vậy, do sự pha trộn, theo cách bảy bộ bảy có bốn mươi chín tánh. Do đó, bốn mươi chín tánh này và mười bốn tánh trước, nên hiểu là có sáu mươi ba tánh. Tuy nhiên, một số vị giải thích là ‘sáu mươi bốn’ cùng với kiến tánh. චරිතභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về sự phân loại các tánh. භාවනාභෙදවණ්ණනා Giải về sự phân loại các pháp tu 4. භාවනාය පටිසඞ්ඛාරකම්මභූතා, ආදිකම්මභූතා වා පුබ්බභාගභාවනා පරිකම්මභාවනා නාම. නීවරණවික්ඛම්භනතො පට්ඨාය ගොත්‍රභූපරියොසානා කාමාවචරභාවනා උපචාරභාවනා නාම. අප්පනාය සමීපචාරිත්තා ගාමූපචාරාදයො විය. මහග්ගතභාවප්පත්තා අප්පනාභාවනා නාම අප්පනාසඞ්ඛාතවිතක්කපමුඛත්තා[Pg.258]. සම්පයුත්තධම්මෙහි ආරම්මණෙ අප්පෙන්තො විය පවත්තතීති විතක්කො අප්පනා. තථා හි සො ‘‘අප්පනා බ්‍යප්පනා’’ති (ධ. ස. 7) නිද්දිට්ඨො. තප්පමුඛතාවසෙන පන සබ්බෙපි මහග්ගතානුත්තරඣානධම්මා ‘‘අප්පනා’’ති වුච්චන්ති. 4. Pháp tu phần đầu, là hành động sửa soạn hay là hành động khởi đầu của sự tu tập, được gọi là pháp tu sơ khởi. Pháp tu cõi dục, bắt đầu từ sự chế ngự các triền cái cho đến khi kết thúc ở chuyển tộc, được gọi là pháp tu cận hành, vì nó diễn tiến gần đến an chỉ, giống như vùng ngoại ô của làng v.v... Pháp tu đã đạt đến trạng thái đại hành được gọi là pháp tu an chỉ, vì có tầm được gọi là an chỉ làm chủ đạo. Tầm là an chỉ, vì nó diễn tiến như thể đặt các pháp tương ưng vào đối tượng. Thật vậy, nó đã được chỉ rõ là ‘an chỉ, hướng tâm’ (Pháp Tụ 7). Hơn nữa, do tầm làm chủ đạo, tất cả các pháp thiền đại hành và siêu thế đều được gọi là ‘an chỉ’. භාවනාභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Dứt phần giải về sự phân loại các pháp tu. නිමිත්තභෙදවණ්ණනා Giải về sự phân loại các tướng 5. පරිකම්මස්ස නිමිත්තං ආරම්මණත්තාති පරිකම්මනිමිත්තං, කසිණමණ්ඩලාදි. තදෙව චක්ඛුනා දිට්ඨං විය මනසා උග්ගහෙතබ්බං නිමිත්තං, උග්ගණ්හන්තස්ස වා නිමිත්තන්ති උග්ගහනිමිත්තං. තප්පටිභාගං වණ්ණාදිකසිණදොසරහිතං නිමිත්තං උපචාරප්පනානං ආරම්මණත්තාති පටිභාගනිමිත්තං. 5. Tướng của sự sơ khởi, vì là đối tượng, được gọi là tướng sơ khởi, tức là vòng kasiṇa v.v... Chính tướng ấy, cần được nắm giữ bằng ý như thể được thấy bằng mắt, hoặc là tướng của người đang nắm giữ, được gọi là học tướng. Tướng tương tự với tướng ấy, không có các khuyết điểm của kasiṇa như màu sắc v.v..., vì là đối tượng của cận hành và an chỉ, được gọi là tợ tướng. 6. පථවීයෙව කසිණං එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනන්තස්ස ඵරිතබ්බතාය සකලට්ඨෙනාති පථවීකසිණං, කසිණමණ්ඩලං. පටිභාගනිමිත්තං, තදාරම්මණඤ්ච ඣානං ‘පථවීකසිණ’න්ති වුච්චති. තථා ආපොකසිණාදීසුපි. තත්ථ පථවාදීනි චත්තාරි භූතකසිණානි. නීලාදීනි චත්තාරි වණ්ණකසිණානි, පරිච්ඡින්නාකාසො ආකාසකසිණං, චන්දාදිආලොකො ආලොකකසිණන්ති දට්ඨබ්බං. 6. Chính đất là kasiṇa, vì đứng ở một phần mà phải biến mãn đến vô biên theo nghĩa toàn thể, nên gọi là địa biến xứ, tức vòng kasiṇa đất. Tợ tướng và thiền có đối tượng ấy được gọi là ‘địa biến xứ’. Tương tự cũng vậy trong các thủy biến xứ v.v... Trong đó, đất v.v... là bốn kasiṇa nguyên đại. Xanh v.v... là bốn kasiṇa màu sắc, hư không được giới hạn là không kasiṇa, ánh sáng của mặt trăng v.v... là ánh sáng kasiṇa, cần phải hiểu như vậy. 7. උද්ධං ධුමාතං සූනං ඡවසරීරං උද්ධුමාතං, තදෙව කුච්ඡිතට්ඨෙනඋද්ධුමාතකං. එවං සෙසෙසුපි. සෙතරත්තාදිනා විමිස්සිතං යෙභුය්‍යෙන නීලවණ්ණං ඡවසරීරං විනීලකං විසෙසතො නීලකන්ති කත්වා. විස්සවන්තපුබ්බකං විපුබ්බකං. මජ්ඣෙ ද්විධා ඡින්නං විච්ඡිද්දකං. සොණසිඞ්ගාලාදීහි විවිධාකාරෙන ඛායිතං [Pg.259] වික්ඛායිතකං. සොණසිඞ්ගාලාදීහි විවිධෙනාකාරෙන ඛණ්ඩිත්වා තත්ථ තත්ථ ඛිත්තං වික්ඛිත්තකං. කාකපදාදිආකාරෙන සත්ථෙන හනිත්වා විවිධං ඛිත්තං හතවික්ඛිත්තකං. ලොහිතපග්ඝරණකං ලොහිතකං. කිමිකුලපග්ඝරණකං පුළවකං. අන්තමසො එකම්පි අට්ඨි අට්ඨිකං. 7. Tử thi sình lên, phồng lên là tử thi sình trương; chính nó, theo nghĩa đáng ghê tởm, là tướng sình trương. Tương tự trong các trường hợp còn lại. Tử thi có màu xanh bầm là chủ yếu, pha trộn với màu trắng, đỏ v.v... là tử thi xanh bầm, được gọi là đặc biệt xanh. Tử thi chảy mủ là tướng chảy mủ. Tử thi bị cắt làm hai ở giữa là tướng bị cắt đứt. Tử thi bị chó, chó rừng v.v... gặm nhấm theo nhiều cách khác nhau là tướng bị gặm nhấm. Tử thi bị chó, chó rừng v.v... cắn xé thành từng mảnh và vứt bỏ đây đó theo nhiều cách khác nhau là tướng bị vứt bỏ tan tác. Tử thi bị chặt bằng vũ khí và vứt bỏ tan tác theo hình dạng dấu chân quạ v.v... là tướng bị chặt và vứt bỏ tan tác. Tử thi chảy máu là tướng đẫm máu. Tử thi đầy giòi bọ là tướng đầy giòi. Cuối cùng, dù chỉ một khúc xương cũng là tướng bộ xương. 8. අනු අනු සරණං අනුස්සති, අරහතාදිබුද්ධගුණාරම්මණා අනුස්සති බුද්ධානුස්සති. ස්වාක්ඛාතතාදිධම්මගුණාරම්මණා අනුස්සති ධම්මානුස්සති. සුප්පටිපන්නතාදිසංඝගුණාරම්මණා අනුස්සති සංඝානුස්සති. අඛණ්ඩතාදිනා සුපරිසුද්ධස්ස අත්තනො සීලගුණස්ස අනුස්සරණං සීලානුස්සති. විගතමලමච්ඡෙරතාදිවසෙන අත්තනො චාගානුස්සරණං චාගානුස්සති. ‘‘යෙහි සද්ධාදීහි සමන්නාගතා දෙවා දෙවත්තං ගතා, තාදිසා ගුණා මයි සන්තී’’ති එවං දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණානුස්සරණං දෙවතානුස්සති. සබ්බදුක්ඛූපසමභූතස්ස නිබ්බානස්ස ගුණානුස්සරණං උපසමානුස්සති. ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදභූතස්ස මරණස්ස අනුස්සරණං මරණානුස්සති. කෙසාදිකායකොට්ඨාසෙ ගතා පවත්තා සති කායගතාසති. ආනඤ්ච අපානඤ්ච ආනාපානං, අස්සාසපස්සාසා, තදාරම්මණා සති ආනාපානස්සති. 8. Sự niệm đi niệm lại là tùy niệm. Tùy niệm có các đức tính của Đức Phật như A-la-hán v.v... làm đối tượng là niệm Phật. Tùy niệm có các đức tính của Pháp như được khéo thuyết giảng v.v... làm đối tượng là niệm Pháp. Tùy niệm có các đức tính của Tăng như diệu hạnh v.v... làm đối tượng là niệm Tăng. Sự niệm lại các đức tính về giới của chính mình đã được thanh tịnh hoàn toàn do không bị sứt mẻ v.v... là niệm Giới. Sự niệm lại sự bố thí của chính mình do đã từ bỏ được cấu uế và xan tham v.v... là niệm Thí. Đặt chư thiên làm chứng và niệm lại các đức tính như tín v.v... của chính mình rằng: ‘Các đức tính như tín v.v... mà chư thiên đã thành tựu để được sanh làm trời, những đức tính tương tự như vậy cũng có nơi ta,’ là niệm Thiên. Sự niệm lại các đức tính của Niết-bàn, là sự dập tắt mọi khổ đau, là niệm sự tịch tịnh. Sự niệm lại cái chết, là sự chấm dứt mạng căn, là niệm sự chết. Niệm đã đi đến, đã diễn tiến trong các phần của thân như tóc v.v... là niệm thân hành. Hơi thở vô và hơi thở ra là ānāpāna, tức là hơi thở vào, hơi thở ra; niệm có đối tượng ấy là niệm hơi thở vô-ra. 9. මිජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්තා, මිත්තෙසු භවාති වා මෙත්තා, සා සත්තානං හිතසුඛූපසංහරණලක්ඛණා. පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා කරුණා. පරසම්පත්තිපමොදලක්ඛණා මුදිතා. ඉට්ඨානිට්ඨෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛා. අප්පමාණසත්තාරම්මණත්තා අප්පමඤ්ඤා. උත්තමවිහාරභාවතො, උත්තමානං වා විහාරභාවතො බ්‍රහ්මවිහාරො. 9. Được yêu mến, được làm cho mềm dịu là từ (mettā), hoặc có nơi bạn bè là từ; nó có đặc tính mang lại lợi ích và hạnh phúc cho chúng sanh. Có đặc tính mong muốn loại trừ khổ đau cho người khác là bi (karuṇā). Có đặc tính vui mừng với sự thành công của người khác là hỷ (muditā). Có đặc tính diễn tiến với thái độ trung dung đối với điều ưa thích và không ưa thích là xả (upekkhā). Vì có chúng sanh vô lượng làm đối tượng nên gọi là vô lượng tâm. Vì là trú xứ cao thượng, hoặc vì là trú xứ của các bậc cao thượng, nên gọi là phạm trú. 10. ගමනපරියෙසනපරිභොගාදිපච්චවෙක්ඛණවසෙන [Pg.260] කබළීකාරාහාරෙ පටිකූලන්ති පවත්තා සඤ්ඤා ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා. 10. Tưởng được sanh khởi là ‘ghê tởm’ trong đoàn thực do bởi cách quán xét về sự đi tìm, sự thọ dụng, v.v... là tưởng về sự ghê tởm trong vật thực. 11. පථවීධාතුආදීනං චතුන්නං ධාතූනං සලක්ඛණතො කෙසාදිසසම්භාරාදිතො ච වවත්ථානං චතුධාතුවවත්ථානං. 11. Sự xác định bốn đại là địa đại, v.v... từ tự tướng và từ các thành phần như tóc, v.v... là tứ đại phân tích. 12. අරූපෙ ආරම්මණෙ පවත්තා ආරුප්පා. 12. (Các thiền) sanh khởi trong đối tượng vô sắc là (các thiền) vô sắc. නිමිත්තභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về sự khác biệt của các tướng đã chấm dứt. සප්පායභෙදවණ්ණනා Phần giải về sự khác biệt của các pháp thích hợp. 13. ඉදානි තස්ස තස්ස පුග්ගලස්ස චරිතානුකූලකම්මට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘චරිතාසු පනා’’ත්‍යාදිමාහ. රාගො ව චරිතං පකති එතස්සාති රාගචරිතො, රාගබහුලො පුග්ගලො, රාගස්ස උජුවිපච්චනීකභාවතො අසුභකම්මට්ඨානං තස්ස සප්පායං. ආනාපානං මොහචරිතස්ස, විතක්කචරිතස්ස ච සප්පායං බුද්ධිවිසයභාවෙන මොහප්පටිපක්ඛත්තා, විතක්කසන්ධාවනස්ස නිවාරකත්තා ච. ඡ බුද්ධානුස්සතිආදයො සද්ධාචරිතස්ස සප්පායා සද්ධාවුද්ධිහෙතුභාවතො. 13. Bây giờ, để trình bày đề mục thiền thích hợp với tánh của từng hạng người, ngài đã nói ‘caritāsu panā’, v.v... Người có tham tánh là người có tham ái là tánh, là bản chất; là người có nhiều tham ái. Đề mục thiền bất tịnh là thích hợp với người ấy do vì là pháp đối trị trực tiếp với tham ái. Niệm hơi thở là thích hợp với người có si tánh và tầm tánh, do vì là đối tượng của bậc trí nên là pháp đối trị với si mê, và do vì ngăn chận sự rong ruổi của tầm. Sáu đề mục niệm Phật, v.v... là thích hợp với người có tín tánh do vì là nhân cho đức tin tăng trưởng. 17. මරණඋපසමසඤ්ඤාවවත්ථානානි බුද්ධිචරිතස්ස සප්පායානි ගම්භීරභාවතො බුද්ධියා එව විසයත්තා. 17. (Các đề mục) niệm sự chết, niệm sự an tịnh, tưởng (ghê tởm trong vật thực), và sự phân tích (tứ đại) là thích hợp với người có giác tánh do vì (các đề mục ấy) có trạng thái thâm sâu và chỉ là đối tượng của trí tuệ. 18. සෙසානීති චතුබ්බිධභූතකසිණආකාසආලොකකසිණආරුප්පචතුක්කවසෙන දසවිධානි. තත්ථාපීති තෙසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු. පුථුලං මොහචරිතස්ස සප්පායං සම්බාධෙ ඔකාසෙ චිත්තස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය සම්මුය්හනතො. ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්ස සප්පායං මහන්තාරම්මණස්ස විතක්කසන්ධාවනපච්චයත්තා. උජුවිපච්චනීකතො චෙව අතිසප්පායතාය [Pg.261] චෙතං වුත්තං. රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා, සද්ධාදීනං වා අනුපකාරිකා කසිණාදිභාවනා නාම නත්ථි. 18. (Các đề mục) còn lại là mười loại theo cách bốn kasina đại, kasina hư không, kasina ánh sáng, và bốn vô sắc. ‘Cũng trong các đề mục ấy’ là trong mười đề mục thiền ấy. (Kasina) lớn là thích hợp với người si tánh, do vì trong không gian chật hẹp tâm bị hoang mang nhiều hơn. (Kasina) nhỏ là thích hợp với người tầm tánh, do vì đối tượng lớn là duyên cho sự rong ruổi của tầm. Điều này được nói đến do vì là pháp đối trị trực tiếp và là pháp rất thích hợp. Tuy nhiên, không có sự tu tiến kasina, v.v... nào mà không chế ngự được tham, v.v... hoặc không hỗ trợ cho tín, v.v... සප්පායභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về sự khác biệt của các pháp thích hợp đã chấm dứt. භාවනාභෙදවණ්ණනා Phần giải về sự khác biệt của sự tu tiến. 19. සබ්බත්ථාපීති චත්තාලීසකම්මට්ඨානෙසුපි නත්ථි අප්පනා, බුද්ධගුණාදීනං පරමත්ථභාවතො, අනෙකවිධත්තා, එකස්සපි ගම්භීරභාවතො ච. බුද්ධානුස්සතිආදීසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු අප්පනාවසෙන සමාධිස්ස පතිට්ඨාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අප්පනාභාවං අප්පත්වා සමාධි උපචාරභාවෙන පතිට්ඨාති. ලොකුත්තරසමාධි, පන දුතියචතුත්ථාරුප්පසමාධි ච සභාවධම්මෙපි භාවනාවිසෙසවසෙන අප්පනං පාපුණාති. විසුද්ධිභාවනානුක්කමවසෙන හි ලොකුත්තරො අප්පනං පාපුණාති. ආරම්මණසමතික්කමභාවනාවසෙන ආරුප්පසමාධි. අප්පනාප්පත්තස්සෙව හි චතුත්ථජ්ඣානසමාධිනො ආරම්මණසමතික්කමනමත්තං හොති. 19. ‘Trong tất cả’ là trong bốn mươi đề mục thiền. (Trong các đề mục ấy,) không có an chỉ định (trong một số đề mục), do vì các ân đức Phật, v.v... là pháp chân đế, có nhiều loại, và mỗi một loại cũng có trạng thái thâm sâu. Trong mười đề mục thiền niệm Phật, v.v..., do vì định không thể được an lập bằng cách an chỉ, nên định không đạt đến trạng thái an chỉ mà được an lập bằng cách cận hành. Tuy nhiên, định siêu thế và định vô sắc thứ hai và thứ tư đạt đến an chỉ ngay cả trong các pháp tự tánh do bởi cách tu tiến đặc biệt. Thật vậy, siêu thế đạt đến an chỉ do bởi tuần tự tu tiến thanh tịnh. Định vô sắc (đạt đến an chỉ) do bởi sự tu tiến vượt qua đối tượng. Thật vậy, đối với định của thiền thứ tư đã đạt đến an chỉ, chỉ có sự vượt qua đối tượng mà thôi. 21. පඤ්චපි ඣානානි එතෙසමත්ථි, තත්ථ නියුත්තානීති වා පඤ්චකජ්ඣානිකානි. 21. (Các đề mục) có cả năm thiền, hoặc được liên kết ở trong đó, nên là (các đề mục) thuộc ngũ thiền. 22. අසුභභාවනාය පටිකූලාරම්මණත්තා චණ්ඩසොතාය නදියා අරිත්තබලෙන නාවා විය විතක්කබලෙනෙව තත්ථ චිත්තං පවත්තතීති අසුභකම්මට්ඨානෙ අවිතක්කජ්ඣානාසම්භවතො ‘‘පඨමජ්ඣානිකා’’ති වුත්තං. 22. Do vì sự tu tiến bất tịnh có đối tượng ghê tởm, tâm sanh khởi ở trong đó chỉ bằng năng lực của tầm, giống như chiếc thuyền trong dòng sông chảy xiết (đi được) nhờ sức mạnh của bánh lái, nên do vì không thể có thiền không tầm trong đề mục bất tịnh, (đề mục ấy) được gọi là ‘thuộc sơ thiền’. 23. මෙත්තාකරුණාමුදිතානං දොමනස්සසහගතබ්‍යාපාදවිහිංසානභිරතීනං පහායකත්තා දොමනස්සප්පටිපක්ඛෙන සොමනස්සෙනෙව සහගතතා යුත්තාති ‘‘මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකා’’ති වුත්තා. 23. Do vì từ, bi, và hỷ từ bỏ sân, hại, và không hoan hỷ đi kèm với ưu, nên sự đi kèm chỉ với hỷ là pháp đối trị với ưu là thích hợp. Do đó, (ba đề mục) ‘từ, v.v... là thuộc tứ thiền’ đã được nói đến. 24. ‘‘සබ්බෙ [Pg.262] සත්තා සුඛිතා හොන්තු, දුක්ඛා මුච්චන්තු, ලද්ධසුඛසම්පත්තිතො මා විගච්ඡන්තූ’’ති මෙත්තාදිවසප්පවත්තබ්‍යාපාරත්තයං පහාය කම්මස්සකතාදස්සනෙන සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තභාවනානිබ්බත්තාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය බලවතරත්තා උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස සුඛසහගතාසම්භවතො ‘‘උපෙක්ඛා පඤ්චමජ්ඣානිකා’’ති වුත්තා. 24. Do vì từ bỏ ba phận sự sanh khởi theo cách của từ, v.v... là ‘mong rằng tất cả chúng sanh được an lạc, được giải thoát khỏi khổ, không bị tách rời khỏi tài sản an lạc đã đạt được’; do vì xả trung tính đối với các chúng sanh ấy được tạo ra bởi sự tu tiến sanh khởi với thái độ trung lập đối với chúng sanh bằng cách thấy nghiệp là của riêng (của chúng) là có năng lực hơn; và do vì phạm trú xả không thể đi kèm với lạc, nên (đề mục) ‘xả là thuộc ngũ thiền’ đã được nói đến. භාවනාභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về sự khác biệt của sự tu tiến đã chấm dứt. ගොචරභෙදවණ්ණනා Phần giải về sự khác biệt của đối tượng. 26. යථාරහන්ති තංතංආරම්මණානුරූපතො. කස්සචි ආරම්මණස්ස අපරිබ්‍යත්තතාය ‘‘පරියායෙනා’’ති වුත්තං. 26. ‘Tùy theo thích hợp’ là tùy theo đối tượng tương ứng. Do vì đối tượng nào đó không được biểu lộ rõ ràng, nên từ ‘một cách gián tiếp’ đã được nói đến. 27. කසිණාසුභකොට්ඨාසානාපානස්සතීස්වෙව හි පරිබ්‍යත්තනිමිත්තසම්භවොති. 27. Thật vậy, chỉ trong các đề mục kasina, bất tịnh, thể trược, và niệm hơi thở mới có thể có tướng được biểu lộ rõ ràng. 28. පථවීමණ්ඩලාදීසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාති ආදිම්හි තාව චතුපාරිසුද්ධිසීලං විසොධෙත්වා දසවිධං පලිබොධං උපච්ඡින්දිත්වා පියගරුභාවනීයාදිගුණසමන්නාගතං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො චරියානුකූලං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අට්ඨාරසවිධං අනනුරූපවිහාරං පහාය පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතෙ අනුරූපවිහාරෙ විහරන්තස්ස කෙසනඛහරණාදිඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා කසිණමණ්ඩලාදීනි පුරතො කත්වා ආනාපානකොට්ඨාසාදීසු චිත්තං ඨපෙත්වා නිසීදිත්වා ‘‘පථවී පථවී’’ත්‍යාදිනා තංතංභාවනානුක්කමෙන පථවීකසිණාදීසු තංතදාරම්මණෙසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්ස. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන භාවනා විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 1.54 ආදයො) ගහෙතබ්බා. දුවිධම්පි හි භාවනාවිධානං ඉධ ආචරියෙන [Pg.263] අතිසඞ්ඛෙපතො වුත්තං, තදත්ථදස්සනත්ථඤ්ච විත්ථාරනයෙ ආහරියමානෙ අතිප්පපඤ්චො සියාති මයම්පි තං න විත්ථාරෙස්සාම. යදා පන තං නිමිත්තං චිත්තෙන සමුග්ගහිතන්ති එවං පවත්තානුපුබ්බභාවනාවසෙන යදා තං පරිකම්මනිමිත්තං චිත්තෙන සම්මා උග්ගහිතං හොති. මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගතන්ති චක්ඛුං නිම්මීලෙත්වා, අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා වා මනසි කරොන්තස්ස කසිණමණ්ඩලසදිසමෙව හුත්වා මනොද්වාරිකජවනානං ආපාථං ආගතං හොති. 28. ‘Đối với người đang nắm giữ tướng trong vòng tròn đất, v.v...’ là đối với người trước tiên thanh lọc tứ thanh tịnh giới, cắt đứt mười chướng ngại, đi đến gần thiện hữu tri thức là người có các đức tánh đáng mến, đáng kính, đáng tu tập, v.v..., sau khi đã nhận lấy đề mục thiền thích hợp với tánh của mình, từ bỏ mười tám loại trú xứ không thích hợp, đang trú trong trú xứ thích hợp có năm chi phần, sau khi đã thực hiện việc cắt đứt các chướng ngại nhỏ như cắt tóc, cắt móng, v.v..., sau khi đã đặt vòng tròn kasina, v.v... ở phía trước, sau khi đã đặt tâm vào hơi thở, thể trược, v.v..., sau khi đã ngồi xuống, đang nắm giữ tướng trong các đối tượng tương ứng trong các đề mục kasina đất, v.v... theo tuần tự tu tiến tương ứng bằng cách (niệm) ‘đất, đất’, v.v... Đây là phần tóm tắt ở đây. Tuy nhiên, sự tu tiến một cách chi tiết nên được lấy từ Thanh Tịnh Đạo. Thật vậy, cả hai phương pháp tu tiến đã được vị thầy nói đến ở đây một cách rất tóm tắt, và nếu trình bày theo phương pháp chi tiết để cho thấy ý nghĩa của nó thì sẽ quá rườm rà, do đó chúng tôi cũng sẽ không giải thích chi tiết. ‘Khi tướng ấy được tâm nắm giữ’ là khi tướng chuẩn bị ấy được tâm nắm giữ đúng đắn do bởi sự tu tiến tuần tự đã sanh khởi như vậy. ‘Đã đi vào tầm của ý môn’ là đối với người nhắm mắt lại hoặc đi đến nơi khác rồi tác ý, (tướng ấy) trở nên giống hệt như vòng tròn kasina rồi đi vào tầm của các tốc hành tâm ý môn. 29. සමාධියතීති විසෙසතො චිත්තෙකග්ගතාපත්තියා සමාහිතා හොති. 29. ‘Được định tĩnh’ là trở nên được định tĩnh một cách đặc biệt do sự đạt đến nhất tâm. 30. චිත්තසමාධානවසෙන පුග්ගලොපි සමාහිතොයෙවාති වුත්තං ‘‘තථා සමාහිතස්සා’’ති. තප්පටිභාගන්ති උග්ගහනිමිත්තසදිසං, තතොයෙව හි තං ‘‘පටිභාගනිමිත්ත’’න්ති වුච්චති. තං පන උග්ගහනිමිත්තතො අතිපරිසුද්ධං හොති. වත්ථුධම්මවිමුච්චිතන්ති පරමත්ථධම්මතො විමුත්තං, වත්ථුධම්මතො වා කසිණමණ්ඩලගතකසිණදොසතො විනිමුත්තං. භාවනාය නිබ්බත්තත්තා භාවනාමයං. සමප්පිතන්ති සුට්ඨු අප්පිතං. 30. Do năng lực định tâm nên người cũng được gọi là đã định tĩnh, như đã được nói đến trong câu “của người đã định tĩnh như vậy”. ‘Tợ tướng của nó’ (tappaṭibhāga) có nghĩa là tương tự như thủ tướng (uggahanimitta). Chính vì vậy, nó được gọi là ‘tợ tướng’ (paṭibhāganimitta). Tuy nhiên, tướng ấy thì trong sạch hơn thủ tướng rất nhiều. ‘Thoát ly khỏi vật chất’ (vatthudhammavimuccita) có nghĩa là thoát ly khỏi pháp chân đế, hay thoát ly khỏi vật chất, tức là thoát ly khỏi các khuyết điểm của vòng kasiṇa. Do được phát sinh từ sự tu tập nên gọi là ‘do tu tập mà thành’ (bhāvanāmaya). ‘Được áp đặt tốt đẹp’ (samappita) có nghĩa là được áp đặt một cách kỹ lưỡng. 31. තතො පට්ඨායාති පටිභාගනිමිත්තුප්පත්තිතො පට්ඨාය. 31. ‘Kể từ đó’ (tato paṭṭhāya) có nghĩa là kể từ khi tợ tướng (paṭibhāganimitta) phát sinh. 33. පඤ්චසු ඣානඞ්ගෙසු එකෙකාරම්මණෙ උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං චතුපඤ්චජවනකතිපයභවඞ්ගතො පරං අගන්ත්වා අපරාපරං ඣානඞ්ගාවජ්ජනසමත්ථතා ආවජ්ජනවසිතා නාම. සමාපජ්ජිතුකාමතානන්තරං කතිපයභවඞ්ගතො පරං අගන්ත්වා උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං සමාපජ්ජිතුං සමත්ථතා සමාපජ්ජනවසිතා නාම. සෙතු විය සීඝසොතාය නදියා ඔඝං භවඞ්ගවෙගං උපච්ඡින්දිත්වා යථාපරිච්ඡින්නකාලං ඣානං ඨපෙතුං සමත්ථතා භවඞ්ගපාතතො රක්ඛණයොග්‍යතා අධිට්ඨානවසිතා නාම. යථා පරිච්ඡින්නකාලං අනතික්කමිත්වා ඣානතො වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතා නාම. අථ වා යථාපරිච්ඡින්නකාලතො උද්ධං ගන්තුං අදත්වා ඨපනසමත්ථතා අධිට්ඨානවසිතා [Pg.264] නාම. යථාපරිච්ඡින්නකාලතො අන්තො අවුට්ඨහිත්වා යථාකාලවසෙනෙව වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතා නාමාති අලමතිප්පපඤ්චෙන. පච්චවෙක්ඛණවසිතා පන ආවජ්ජනවසිතාය එව සිද්ධා. ආවජ්ජනානන්තරජවනානෙව හි පච්චවෙක්ඛණජවනානි නාම. විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගං පහානායාති දුතියජ්ඣානාදීහි විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගානං ඣානක්ඛණෙ අනුප්පාදාය. පදහතොති පරිකම්මං කරොන්තස්ස. තස්ස පන උපචාරභාවනා නිප්ඵන්නා නාම හොති විතක්කාදීසු නිකන්තිවික්ඛම්භනතො පට්ඨායාති දට්ඨබ්බං. යථාරහන්ති තංතංඣානිකකසිණාදිආරම්මණානුරූපං. 33. Năng lực hướng đến các thiền chi một cách liên tục trong năm thiền chi trên một đối tượng duy nhất, ngay sau khi lộ trình hướng tâm phát sinh, không đi quá bốn hoặc năm sát-na tốc hành tâm và một vài sát-na hữu phần, được gọi là hướng tâm tự tại (āvajjanavasitā). Năng lực nhập thiền ngay sau khi lộ trình hướng tâm phát sinh, không đi quá một vài sát-na hữu phần, ngay sau khi có ý muốn nhập thiền, được gọi là nhập thiền tự tại (samāpajjanavasitā). Năng lực duy trì thiền trong một khoảng thời gian đã được xác định, cắt đứt dòng hữu phần giống như đập ngăn dòng sông chảy xiết, là sự thích hợp để bảo vệ khỏi việc rơi vào hữu phần, được gọi là quyết định tự tại (adhiṭṭhānavasitā). Năng lực xuất khỏi thiền mà không vượt quá khoảng thời gian đã được xác định, được gọi là xuất thiền tự tại (vuṭṭhānavasitā). Hoặc, năng lực duy trì thiền, không cho nó đi quá khoảng thời gian đã được xác định, được gọi là quyết định tự tại. Năng lực xuất thiền đúng theo thời gian, không xuất thiền trước khoảng thời gian đã được xác định, được gọi là xuất thiền tự tại. Thôi, không cần phải giải thích dài dòng nữa. Còn quán sát tự tại (paccavekkhaṇavasitā) thì đã được thành tựu chính nhờ hướng tâm tự tại. Vì các tốc hành tâm ngay sau khi hướng tâm chính là các tốc hành tâm quán sát. ‘Để từ bỏ các chi phần thô thiển như tầm…’ có nghĩa là để các chi phần thô thiển như tầm không phát sinh trong khoảnh khắc thiền nhờ vào các thiền bậc hai trở lên. ‘Của người đang nỗ lực’ có nghĩa là của người đang thực hành công phu sơ khởi. Cần phải hiểu rằng, đối với vị ấy, sự tu tập cận định được gọi là đã thành tựu kể từ khi trấn áp được sự ham muốn đối với tầm và các chi phần khác. ‘Tùy theo mức độ thích hợp’ có nghĩa là tương ứng với đối tượng của từng thiền định như kasiṇa v.v… 36. ආකාසකසිණස්ස උග්ඝාටෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘ආකාසවජ්ජිතෙසූ’’ති. කසිණන්ති කසිණපටිභාගනිමිත්තං. උග්ඝාටෙත්වාති අමනසිකාරවසෙන උද්ධරිත්වා. අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්සාති ‘‘අනන්තං ආකාසං, අනන්තං ආකාස’’න්ති ආකාසං ආරබ්භ පරිකම්මං කරොන්තස්ස, න පන කෙවලං ‘‘අනන්තං අනන්ත’’න්ති. එවං විඤ්ඤාණඤ්චායතනෙපි. ‘‘අනන්ත’’න්ති අවත්වාපි ‘‘ආකාසො ආකාසො (විසුද්ධි. 1.276), විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණ’’න්ති (විසුද්ධි. 1.281) මනසි කාතුං වට්ටතීති ආචරියා. 36. Do không thể loại bỏ hư không kasiṇa, nên có câu nói “ngoại trừ hư không”. ‘Kasiṇa’ ở đây có nghĩa là tợ tướng của kasiṇa. ‘Sau khi loại bỏ’ có nghĩa là sau khi dời đi bằng cách không tác ý. ‘Của người đang thực hành công phu sơ khởi bằng cách (niệm) vô biên’ có nghĩa là của người đang thực hành công phu sơ khởi lấy hư không làm đối tượng với câu niệm “hư không là vô biên, hư không là vô biên”, chứ không phải chỉ niệm “vô biên, vô biên”. Tương tự như vậy trong trường hợp Vô biên thức xứ. Các vị thầy nói rằng, ngay cả khi không nói “vô biên”, việc tác ý “hư không, hư không”, “thức, thức” cũng là hợp lệ. 39. ‘‘සන්තමෙතං, පණීතමෙත’’න්ති පරිකම්මං කරොන්තස්සාති අභාවමත්තාරම්මණතාය ‘‘එතං සන්තං, එතං පණීත’’න්ති භාවෙන්තස්ස. 39. ‘Của người đang thực hành công phu sơ khởi với câu niệm “đây là tịch tịnh, đây là vi diệu”’ có nghĩa là của người đang tu tập với câu niệm “đây là tịch tịnh, đây là vi diệu” do đối tượng chỉ là sự vắng mặt. 40. අවසෙසෙසු චාති කසිණාදීහි සහ අප්පනාවහකම්මට්ඨානතො අවසෙසෙසු බුද්ධානුස්සතිආදීසු අට්ඨසු[Pg.265], සඤ්ඤාවවත්ථානෙසු චාති දසසු කම්මට්ඨානෙසු. පරිකම්මං කත්වාති ‘‘සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො’’ත්‍යාදිනා (විසුද්ධි. 1.124) වුත්තවිධානෙන පරිකම්මං කත්වා. සාධුකමුග්ගහිතෙති බුද්ධාදිගුණනින්නපොණපබ්භාරචිත්තතාවසෙන සුට්ඨු උග්ගහිතෙ. පරිකම්මඤ්ච සමාධියතීති පරිකම්මභාවනා සමාහිතා නිප්ඵජ්ජති. උපචාරො ච සම්පජ්ජතීති නීවරණානි වික්ඛම්භෙන්තො උපචාරසමාධි ච උප්පජ්ජති. 40. ‘Và trong các đề mục còn lại’ có nghĩa là trong mười đề mục thiền: tám đề mục còn lại trong số các đề mục thiền dẫn đến an chỉ cùng với kasiṇa v.v…, tức là niệm Phật v.v…, và trong đề mục xác định tưởng. ‘Sau khi thực hành công phu sơ khởi’ có nghĩa là sau khi thực hành công phu sơ khởi theo phương pháp đã được nói đến qua câu “Đức Thế Tôn ấy là bậc A-la-hán, là bậc Chánh Đẳng Giác” v.v… ‘Khi đã được nắm bắt kỹ lưỡng’ có nghĩa là khi đã được nắm bắt một cách tốt đẹp do tâm có khuynh hướng, xuôi dòng, và hướng về các đức tính của Đức Phật v.v… ‘Và công phu sơ khởi được định tĩnh’ có nghĩa là sự tu tập sơ khởi trở nên định tĩnh và được thành tựu. ‘Và cận hành được thành tựu’ có nghĩa là cận định, vốn trấn áp các triền cái, cũng phát sinh. 41. අභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානන්ති අභිවිසෙසතො ජානනට්ඨෙන අභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ඉද්ධිවිධාදිපඤ්චලොකියාභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානං, අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වාති කසිණානුලොමාදීහි චුද්දසහාකාරෙහි (විසුද්ධි. 2.365) චිත්තං පරිදමෙත්වා අභිනීහාරක්ඛමං කත්වා උපෙක්ඛෙකග්ගතායොගතො අනුරූපත්තා ච රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානමෙව අභිඤ්ඤානං පාදකං පතිට්ඨාභූතං පථවාදිකසිණාරම්මණං පඤ්චමජ්ඣානං, තං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය. අධිට්ඨෙය්‍යාදිකමාවජ්ජෙත්වාති ඉද්ධිවිධඤාණස්ස පරිකම්මකාලෙ අධිට්ඨාතබ්බං විකුබ්බනීයං සතාදිකං කොමාරරූපාදිකං, දිබ්බසොතස්ස පරිකම්මකාලෙ ථූලසුඛුමභෙදං සද්දං, චෙතොපරියඤාණස්ස පරිකම්මකාලෙ පරස්ස හදයඞ්ගතවණ්ණදස්සනෙන සරාගාදිභෙදං චිත්තං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පරිකම්මසමයෙ පුරිමභවෙසු චුතිචිත්තාදිභෙදං පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධං, දිබ්බචක්ඛුස්ස පරිකම්මසමයෙ ඔභාසඵරිතට්ඨානගතං රූපං වා ආවජ්ජෙත්වා. 41. ‘Diễn tiến theo năng lực của thắng trí’ có nghĩa là diễn tiến theo năng lực của năm loại thắng trí thuộc về thế gian như thần thông biến hóa v.v…, được gọi là thắng trí (abhiññā) với ý nghĩa là biết một cách đặc biệt. ‘Sau khi xuất khỏi thiền thứ năm là nền tảng cho thắng trí’ có nghĩa là: sau khi đã rèn luyện tâm và làm cho nó có khả năng hướng đến qua mười bốn phương pháp như thuận thứ kasiṇa v.v…; do sự thích hợp từ sự kết hợp của xả và nhất tâm, chính thiền thứ năm thuộc sắc giới là nền tảng, là chỗ đứng cho các thắng trí; sau khi đã nhập thiền thứ năm có đối tượng là địa kasiṇa v.v…, và sau khi xuất khỏi thiền ấy. ‘Sau khi hướng tâm đến đối tượng cần quyết định v.v…’ có nghĩa là: đối với thần thông trí (iddhividhañāṇa), trong lúc thực hành công phu sơ khởi, hướng tâm đến đối tượng cần quyết định, đối tượng cần biến hóa, như một trăm (người), hình dạng của một cậu bé v.v…; đối với thiên nhĩ (dibbasota), trong lúc thực hành công phu sơ khởi, hướng tâm đến âm thanh, được phân biệt là thô và tế; đối với tha tâm trí (cetopariyañāṇa), trong lúc thực hành công phu sơ khởi, hướng tâm đến tâm của người khác, được phân biệt là có tham v.v…, bằng cách thấy màu sắc hiện ra ở tim; đối với túc mạng minh (pubbenivāsānussatiñāṇa), vào thời điểm thực hành công phu sơ khởi, hướng tâm đến các uẩn đã từng sống trong quá khứ, được phân biệt bởi tử tâm v.v…, trong các kiếp trước; đối với thiên nhãn (dibbacakkhu), vào thời điểm thực hành công phu sơ khởi, hướng tâm đến sắc pháp ở nơi được ánh sáng chiếu đến. පරිකම්මං කරොන්තස්සාති ‘‘සතං හොමි, සහස්සං හොමී’’ත්‍යාදිනා පරිකම්මං කරොන්තස්ස. රූපාදීසූති පරිකම්මවිසයභූතෙසු රූපපාදකජ්ඣානසද්දපරචිත්තපුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධාදිභෙදෙසු ආරම්මණෙසු. එත්ථ හි ඉද්ධිවිධඤාණස්ස තාව පාදකජ්ඣානං, කායො, රූපාදිඅධිට්ඨානෙ රූපාදීනි චාති ඡ ආරම්මණානි[Pg.266]. තත්ථ පාදකජ්ඣානං අතීතමෙව, කායො පච්චුප්පන්නො, ඉතරං පච්චුප්පන්නමනාගතං වා. දිබ්බසොතස්ස පන සද්දොයෙව, සො ච ඛො පච්චුප්පන්නො. පරචිත්තවිජානනාය පන අතීතෙ සත්තදිවසෙසු, අනාගතෙ සත්තදිවසෙසු ච පවත්තං පරිත්තාදීසු යං කිඤ්චි තිකාලිකං චිත්තමෙව ආරම්මණං හොතීති මහාඅට්ඨකථාචරියා (විසුද්ධි. 2.416; ධ. ස. අට්ඨ. 1434). Parikammaṃ karontassāti có nghĩa là đối với người đang thực hành chuẩn bị bằng cách (niệm) rằng: “Ta trở thành một trăm, ta trở thành một ngàn” v.v... Rūpādīsūti có nghĩa là trong các đối tượng như là sắc v.v... là những đối tượng thuộc phạm vi chuẩn bị, được phân loại thành sắc, thiền nền tảng, âm thanh, tâm của người khác, các uẩn đã từng trú ngụ trong quá khứ v.v... Ở đây, đối với thần túc thông trí, có sáu đối tượng là: thiền nền tảng, thân, và các đối tượng như sắc trong sự quyết định về sắc v.v... Trong đó, thiền nền tảng chỉ thuộc về quá khứ, thân thuộc về hiện tại, các đối tượng khác thuộc về hiện tại hoặc vị lai. Còn đối với thiên nhĩ, chỉ có âm thanh là đối tượng, và âm thanh ấy thuộc về hiện tại. Còn đối với tha tâm thông, các vị Đại Sớ Giải Sư nói rằng bất kỳ tâm nào thuộc ba thời, trong các tâm hữu hạn v.v... đã diễn ra trong bảy ngày quá khứ và bảy ngày vị lai, đều là đối tượng. සඞ්ගහකාරා පන ‘‘චත්තාරොපි ඛන්ධා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1434) වදන්ති, කථං පනස්සා පච්චුප්පන්නචිත්තාරම්මණතා, නනු ච ආවජ්ජනාය ගහිතමෙව ඉද්ධිචිත්තස්ස ආරම්මණං හොති, ආවජ්ජනාය ච පච්චුප්පන්නචිත්තමාරම්මණං කත්වා නිරුජ්ඣමානාය තංසමකාලමෙව පරස්ස චිත්තම්පි නිරුජ්ඣතීති ආවජ්ජනජවනානං කාලවසෙන එකාරම්මණතා න සියා, මග්ගඵලවීථිතො අඤ්ඤත්ථ ආවජ්ජනජවනානං කථඤ්ච නානාරම්මණතා න අධිප්පෙතාති? අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.416; ධ. ස. අට්ඨ. 1434) තාව සන්තතිඅද්ධාපච්චුප්පන්නාරම්මණතා යොජිතා. ආනන්දාචරියො (ධ. ස. මූලටී. 1434 ථොක විසදිසං) පන භණති ‘‘පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය පච්චුප්පන්නාදිවිභාගං අකත්වා කෙවලං ‘ඉමස්ස චිත්තං ජානාමි’ච්චෙව පරිකම්මං කත්වා පුනපි පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අවිසෙසෙනෙව චිත්තං ආවජ්ජෙත්වා තිණ්ණං, චතුන්නං වා පරිකම්මානං අනන්තරං චෙතොපරියඤාණෙන පරස්ස චිත්තං පටිවිජ්ඣති රූපං විය දිබ්බචක්ඛුනා. පච්ඡා කාමාවචරචිත්තෙන සරාගාදිවවත්ථානම්පි කරොති නීලාදිවවත්ථානං විය. තානි ච සබ්බානි අභිමුඛීභූතචිත්තාරම්මණානෙව, අනිට්ඨෙ ච ඨානෙ නානාරම්මණතාදොසො නත්ථි අභින්නාකාරප්පවත්තිතො’’ති. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධා, ඛන්ධප්පටිබද්ධානි ච නාමගොත්තානි, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං හොති, දිබ්බචක්ඛුස්ස පන රූපමෙව [Pg.267] පච්චුප්පන්නන්ති අයමෙතෙසං ආරම්මණවිභාගො. යථාරහමප්පෙතීති තංතංපරිකම්මානුරූපතො අප්පෙති. Còn các vị Toát Yếu Sư thì nói rằng: “Cả bốn uẩn (danh).” Nhưng làm thế nào mà trí ấy có đối tượng là tâm hiện tại? Chẳng phải rằng đối tượng được tâm hướng môn nắm bắt mới trở thành đối tượng của tâm thần thông sao? Và khi tâm hướng môn, sau khi đã lấy tâm hiện tại làm đối tượng, đang diệt đi, thì ngay lúc đó tâm của người khác cũng diệt. Do đó, xét về mặt thời gian, tâm hướng môn và các tâm tốc hành sẽ không có cùng một đối tượng. Và làm thế nào mà ngoài lộ trình đạo và quả, việc tâm hướng môn và các tâm tốc hành có đối tượng khác nhau lại không được chủ trương? Trước hết, trong Sớ Giải, việc có đối tượng là hiện tại theo dòng tương tục (santati-addhā-paccuppanna) đã được giải thích. Còn trưởng lão Ānanda thì nói rằng: “Sau khi xuất khỏi thiền nền tảng, không phân biệt hiện tại v.v..., chỉ thực hành chuẩn bị rằng ‘Ta biết tâm của người này’, rồi lại nhập thiền nền tảng, sau khi xuất ra, hướng tâm đến một cách không phân biệt, và sau ba hoặc bốn lần chuẩn bị, vị ấy thấu suốt tâm của người khác bằng tha tâm thông, giống như thấy sắc bằng thiên nhãn. Sau đó, bằng tâm dục giới, vị ấy cũng xác định ‘tâm có tham’ v.v..., giống như xác định ‘màu xanh’ v.v... Và tất cả những tâm ấy đều có đối tượng là tâm đã hiện khởi trước mặt, và trong trường hợp không mong muốn, không có lỗi có đối tượng khác nhau vì chúng diễn tiến theo cùng một cách thức.” Đối với túc mạng thông, các uẩn đã từng trú ngụ trong quá khứ, danh tánh và dòng họ liên quan đến các uẩn, và Niết Bàn là đối tượng. Còn đối với thiên nhãn, chỉ có sắc hiện tại là đối tượng. Đây là sự phân chia đối tượng của các trí ấy. Yathārahamappetīti có nghĩa là vị ấy áp dụng tùy theo sự chuẩn bị tương ứng. 42. ඉදානි ආරම්මණානං භෙදෙන අභිඤ්ඤාභෙදං දස්සෙතුං ‘‘ඉද්ධිවිධා’’ත්‍යාදිමාහ. අධිට්ඨානාදි ඉද්ධිප්පභෙදො එතිස්සාති ඉද්ධිවිධා. දිබ්බානං සොතසදිසතාය, දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතතාය ච දිබ්බඤ්ච තං සොතඤ්චාති දිබ්බසොතං. පරෙසං චිත්තං විඤ්ඤායති එතායාති පරචිත්තවිජානනා. අත්තනො සන්තානෙ නිවුත්ථවසෙන චෙව ගොචරනිවාසවසෙන ච පුබ්බෙ අතීතභවෙසු ඛන්ධාදීනං අනුස්සරණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සති. වුත්තනයෙන දිබ්බඤ්ච තං චක්ඛු චාති දිබ්බචක්ඛු. ‘චුතූපපාතඤාණ’න්ති පන දිබ්බචක්ඛුමෙව වුච්චති. යථාකම්මූපගඤාණඅනාගතංසඤාණානිපි දිබ්බචක්ඛුවසෙනෙව ඉජ්ඣන්ති. න හි තෙසං විසුං පරිකම්මං අත්ථි. තත්ථ අනාගතංසඤාණස්ස තාව අනාගතෙ සත්තදිවසතො පරං පවත්තනකං චිත්තචෙතසිකං දුතියදිවසතො පට්ඨාය පවත්තනකඤ්ච යං කිඤ්චි ආරම්මණං හොති. තඤ්හි සවිසයෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකන්ති. යථා කම්මූපගඤාණස්ස පන කුසලාකුසලසඞ්ඛාතා චෙතනා, චත්තාරොපි වා ඛන්ධා ආරම්මණන්ති දට්ඨබ්බං. 42. Bây giờ, để chỉ ra sự khác biệt của các thắng trí qua sự khác biệt của các đối tượng, ngài nói “iddhividhā” (thần túc thông) v.v... Iddhividhā được gọi như vậy vì nó có các loại thần thông như quyết định nguyện v.v... Dibbasotaṃ (thiên nhĩ) được gọi như vậy vì nó giống như tai của chư thiên và vì nó nương vào cảnh giới của chư thiên; nó là của chư thiên và nó là tai. Paracittavijānanā (tha tâm thông) được gọi như vậy vì tâm của người khác được biết đến nhờ nó. Pubbenivāsānussati (túc mạng thông) là sự nhớ lại các uẩn v.v... trong các kiếp quá khứ, trước đây, cả về phương diện đã từng trú ngụ trong dòng tương tục của chính mình và về phương diện đã từng là nơi hành xứ. Dibbacakkhu (thiên nhãn) được gọi như vậy theo phương pháp đã nói; nó là của chư thiên và nó là mắt. Còn ‘Cutūpapātañāṇa’ (sinh tử thông) chính là thiên nhãn được nói đến. Cả Nghiệp Báo Thông (Yathākammūpagañāṇa) và Vị Lai Thông (Anāgataṃsañāṇa) cũng thành tựu nhờ vào thiên nhãn. Vì không có sự chuẩn bị riêng biệt cho các trí ấy. Trong đó, đối với vị lai thông, bất kỳ tâm và tâm sở nào khởi lên sau bảy ngày trong tương lai, và khởi lên từ ngày thứ hai trở đi, đều là đối tượng. Vì trí ấy trong phạm vi của nó có tính chất giống như Toàn Giác Trí. Còn đối với nghiệp báo thông, cần phải hiểu rằng tư tâm sở, được gọi là thiện và bất thiện, hoặc cả bốn (danh) uẩn là đối tượng. ගොචරවසෙන භෙදො ගොචරභෙදො. Sự phân chia theo hành xứ được gọi là phân chia hành xứ. ගොචරභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về sự phân chia hành xứ đã kết thúc. සමථකම්මට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về đề mục thiền chỉ đã kết thúc. විපස්සනාකම්මට්ඨානං Đề mục thiền quán විසුද්ධිභෙදවණ්ණනා Phần giải về sự phân chia các thanh tịnh 43. අනිච්චාදිවසෙන විවිධාකාරෙන පස්සතීති විපස්සනා, අනිච්චානුපස්සනාදිකා භාවනාපඤ්ඤා. තස්සා කම්මට්ඨානං, සායෙව වා කම්මට්ඨානන්ති විපස්සනාකම්මට්ඨානං. තස්මිං විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහොති සම්බන්ධො. 43. Vipassanā (thiền quán) được gọi như vậy vì thấy theo nhiều cách khác nhau qua phương diện vô thường v.v...; đó là tuệ tu tập, như là sự tùy quán vô thường v.v... Đề mục của tuệ ấy, hoặc chính tuệ ấy là đề mục, được gọi là đề mục thiền quán. Mối liên hệ là: trong đề mục thiền quán ấy, có sự tóm thâu các thanh tịnh theo bảy cách. 44. අනිච්චතායෙව [Pg.268] ලක්ඛණං ලක්ඛිතබ්බං, ලක්ඛීයති අනෙනාති වා අනිච්චලක්ඛණං. උදයවයපටිපීළනසඞ්ඛාතදුක්ඛභාවො ව ලක්ඛණන්ති දුක්ඛලක්ඛණං. පරපරිකප්පිතස්ස අත්තනො අභාවො අනත්තතා, තදෙව ලක්ඛණන්ති අනත්තලක්ඛණං. 44. Chính trạng thái vô thường là tướng (lakkhaṇa), cần được ghi nhận, hoặc được gọi là tướng vô thường (aniccalakkhaṇa) vì người ta ghi nhận bằng tướng ấy. Chính trạng thái khổ, được gọi là sự bức bách bởi sanh và diệt, là tướng, nên gọi là tướng khổ (dukkhalakkhaṇa). Trạng thái không có một tự ngã do người khác tưởng tượng ra là vô ngã (anattatā); chính điều đó là tướng, nên gọi là tướng vô ngã (anattalakkhaṇa). 45. තිණ්ණං ලක්ඛණානං අනු අනු පස්සනා අනිච්චානුපස්සනාදිකා. 45. Sự tùy quán (anu-passanā) nhiều lần ba tướng được gọi là tùy quán vô thường v.v... 46. ඛන්ධාදීනං කලාපතො සම්මසනවසප්පවත්තං ඤාණං සම්මසනඤාණං. උප්පාදභඞ්ගානුපස්සනාවසප්පවත්තඤාණං උදයබ්බයඤාණං. උදයං මුච්චිත්වා වයෙ පවත්තං ඤාණං භඞ්ගඤාණං. සඞ්ඛාරානං භයතො අනුපස්සනාවසෙන පවත්තං ඤාණං භයඤාණං, දිට්ඨභයානං ආදීනවතො පෙක්ඛණවසෙන පවත්තං ඤාණං ආදීනවඤාණං, දිට්ඨාදීනවෙසු නිබ්බින්දනවසප්පවත්තං ඤාණං නිබ්බිදාඤාණං. නිබ්බින්දිත්වා සඞ්ඛාරෙහි මුච්චිතුකම්‍යතාවසෙන පවත්තං ඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං. මුච්චනස්ස උපායසම්පටිපාදනත්ථං පුන සඞ්ඛාරානං පරිග්ගහවසප්පවත්තං ඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං. පටිසඞ්ඛාතධම්මෙසු භයනන්දීවිවජ්ජනවසෙන අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා පවත්තං ඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. පුරිමානං නවන්නං කිච්චනිප්ඵත්තියා, උපරි ච සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං අනුකූලං ඤාණං අනුලොමඤාණං. 46. Trí tuệ diễn ra do quán xét các uẩn v.v... theo từng nhóm được gọi là Sát-na trí. Trí tuệ diễn ra do quán xét sự sanh và diệt là Sanh diệt trí. Trí tuệ diễn ra trong sự hoại diệt, sau khi đã buông bỏ sự sanh, là Hoại diệt trí. Trí tuệ diễn ra do quán xét các pháp hữu vi là đáng sợ là Hiện khởi sợ hãi trí; trí tuệ diễn ra do xem xét sự nguy hại của các pháp đáng sợ đã được thấy là Quán sự nguy hại trí; trí tuệ diễn ra do nhàm chán đối với các pháp đã thấy sự nguy hại là Yếm ly trí. Trí tuệ diễn ra do ý muốn giải thoát khỏi các pháp hữu vi sau khi đã nhàm chán là Dục thoát trí. Trí tuệ diễn ra do nắm bắt lại các pháp hữu vi để tìm phương tiện giải thoát là Thẩm sát trí. Trí tuệ diễn ra do xả bỏ, tránh xa sự sợ hãi và hoan hỷ trong các pháp đã được thẩm xét là Hành xả trí. Trí tuệ thuận theo, do sự hoàn thành phận sự của chín trí trước, và thuận theo ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề ở trên, là Thuận thứ trí. 47. අත්තසුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤතො. සංයොජනාදීහි විමුච්චනට්ඨෙන විමොක්ඛො. නිච්චනිමිත්තාදිනො අභාවතො අනිමිත්තො. පණිහිතස්ස තණ්හාපණිධිස්ස අභාවතො අප්පණිහිතො. 47. Là không, vì trống không tự ngã. Là giải thoát, vì ý nghĩa giải thoát khỏi các kiết sử v.v... Là vô tướng, vì không có tướng thường hằng v.v... Là vô nguyện, vì không có sự mong cầu của ái. 49. යො නං පාති, තං මොක්ඛෙති අපායාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛං, තදෙව කායදුච්චරිතාදීහි සංවරණතො සංවරො, සමාධානොපධාරණට්ඨෙන සීලඤ්චාති පාතිමොක්ඛසංවරසීලං. මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං රූපාදීසු සංවරණවසෙන [Pg.269] පවත්තං සීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. මිච්ඡාජීව විවජ්ජනෙන ආජීවස්ස පරිසුද්ධිවසප්පවත්තං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං. පච්චයෙ සන්නිස්සිතං තෙසං ඉදමත්ථිකතාය පච්චවෙක්ඛණසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලං. චතුබ්බිධත්තා දෙසනාසංවරපරියෙට්ඨිපච්චවෙක්ඛණවසෙන, පරිසුද්ධත්තා ච චතුපාරිසුද්ධිසීලං නාම. 49. Cái gì bảo vệ người giữ gìn nó, giải thoát người ấy khỏi các khổ ở cõi dữ v.v..., nên gọi là Biệt biệt giải thoát; chính nó là sự phòng hộ do ngăn ngừa thân ác hạnh v.v...; và là giới do ý nghĩa thiết lập và nâng đỡ, nên gọi là Giới Biệt biệt giải thoát phòng hộ. Giới diễn ra do sự phòng hộ sáu căn kể cả ý đối với các cảnh như sắc v.v... là Giới phòng hộ các căn. Giới diễn ra do sự trong sạch của mạng sống bằng cách tránh xa tà mạng là Giới thanh tịnh mạng sống. Giới liên quan đến các vật dụng, là sự quán xét chúng với mục đích sử dụng, là Giới liên quan đến vật dụng. Do có bốn loại: do thuyết giảng, do phòng hộ, do tìm cầu, và do quán xét, và do sự trong sạch, nên được gọi là Tứ thanh tịnh giới. 50. චිත්තවිසුද්ධි නාම චිත්තස්ස විනීවරණභාවාපාදනවසෙන විසොධනතො, චිත්තසීසෙන නිද්දිට්ඨත්තා, විසුද්ධත්තා චාති වා කත්වා. 50. Tâm thanh tịnh được gọi như vậy là do sự thanh lọc tâm bằng cách đưa đến trạng thái không có triền cái, hoặc do được chỉ định bằng tiêu đề 'tâm', và do sự trong sạch. 51. ‘‘ධම්මානං සාමඤ්ඤසභාවො ලක්ඛණං, කිච්චසම්පත්තියො රසො, උපට්ඨානාකාරො, ඵලඤ්ච පච්චුපට්ඨාන’’න්ති එවං වුත්තානං ලක්ඛණාදීනං ‘‘ඵුසනලක්ඛණො ඵස්සො, කක්ඛළලක්ඛණා පථවී’’ත්‍යාදිනා විත්ථාරතො, ‘‘නමනලක්ඛණං නාමං, රුප්පනලක්ඛණං රූප’’න්ත්‍යාදිනා සඞ්ඛෙපතො ච පරිග්ගහො පච්චත්තලක්ඛණාදිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජ ගහණං දුක්ඛසච්චවවත්ථානං දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම ‘‘නාමරූපතො අත්තා නත්ථී’’ති දස්සනතො දිට්ඨි ච අත්තදිට්ඨිමලවිසොධනතො විසුද්ධි චාති කත්වා. 51. “Trạng thái chung của các pháp là tướng, sự thành tựu phận sự là vị, cách thức hiện khởi là sự hiện hữu, và quả là sự hiện khởi” - sự nắm bắt các tướng v.v... đã được nói như vậy, một cách chi tiết như “xúc có tướng là chạm”, “đất có tướng là cứng” v.v..., và một cách tóm tắt như “danh có tướng là hướng đến”, “sắc có tướng là biến hoại” v.v..., bằng cách phân định và nắm bắt theo các tướng riêng v.v..., sự xác định Khổ đế, được gọi là Kiến thanh tịnh, vì là ‘kiến’ do ý nghĩa chỉ ra rằng “ngoài danh và sắc, không có tự ngã”, và là ‘thanh tịnh’ do thanh lọc cấu uế của thân kiến. 52. පච්චයපරිග්ගහොති නාමඤ්ච රූපඤ්ච පටිසන්ධියං තාව අවිජ්ජාතණ්හාඋපාදානකම්මහෙතුවසෙන නිබ්බත්තති. පවත්තියඤ්ච රූපං කම්මචිත්තඋතුආහාරපච්චයවසෙන, නාමඤ්ච චක්ඛුරූපාදිනිස්සයාරම්මණාදිපච්චයවසෙන, විසෙසතො ච යොනිසොමනසිකාරාදිචතුචක්කසම්පත්තියා කුසලං, තබ්බිපරියායෙන අකුසලං, කුසලාකුසලවසෙන විපාකො භවඞ්ගාදිවසෙන ආවජ්ජනං, ඛීණාසවසන්තානවසෙන කිරියජවනං, ආවජ්ජනඤ්ච උප්පජ්ජතීති එවං සාධාරණාසාධාරණවසෙන තීසු අද්ධාසු නාමරූපප්පවත්තියා පච්චක්ඛාදිසිද්ධස්ස කම්මාදිපච්චයස්ස පරිග්ගණ්හනං සමුදයසච්චස්ස වවත්ථානං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධාන’’න්ත්‍යාදිකාය [Pg.270] (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) සොළසවිධාය, ‘‘සත්ථරිකඞ්ඛතී’’ත්‍යාදිකාය (ධ. ස. 1123; විභ. 915) අට්ඨවිධාය ච කඞ්ඛාය විතරණතො අතික්කමනතො කඞ්ඛාවිතරණා, අහෙතුකවිසමහෙතුදිට්ඨිමලවිසොධනතො විසුද්ධි චාති කත්වා. 52. Sự nắm bắt các duyên là: danh và sắc, trước hết trong lúc tái sanh, sanh khởi do các nhân là vô minh, ái, thủ, và nghiệp. Trong dòng sinh tồn, sắc sanh khởi do các duyên là nghiệp, tâm, thời tiết, và vật thực; còn danh sanh khởi do các duyên như nhãn và sắc làm nơi nương và đối tượng v.v...; đặc biệt, thiện sanh khởi do sự thành tựu bốn bánh xe như như lý tác ý v.v..., bất thiện do ngược lại; quả sanh khởi do thiện và bất thiện, như hữu phần v.v...; sự hướng tâm, tốc hành tâm duy tác trong dòng tâm của bậc lậu tận, và sự hướng tâm cũng sanh khởi. Như vậy, sự nắm bắt các duyên đã được chứng minh như nghiệp v.v... cho sự diễn tiến của danh và sắc trong ba thời, một cách chung và riêng, là sự xác định Tập đế, được gọi là Đoạn nghi thanh tịnh, vì là ‘đoạn nghi’ do vượt qua, đoạn trừ mười sáu loại hoài nghi như “Phải chăng ta đã có trong quá khứ?” v.v... và tám loại hoài nghi như “Hoài nghi về bậc Đạo Sư” v.v...; và là ‘thanh tịnh’ do thanh lọc cấu uế của tà kiến vô nhân và dị nhân. 53. තතො පච්චයපරිග්ගහතො පරං තථාපරිග්ගහිතෙසු පච්චත්තලක්ඛණාදිවවත්ථානවසෙන, පච්චයවවත්ථානවසෙන ච පරිග්ගහිතෙසු ලොකුත්තරවජ්ජෙසු තිභූමිපරියාපන්නෙසු නාමරූපෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ පඤ්චක්ඛන්ධඡද්වාරඡළාරම්මණඡද්වාරප්පවත්තධම්මාදිවසෙන ආගතං ඛන්ධාදිනයං ආරබ්භ කලාපවසෙන පිණ්ඩවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා යං අතීතෙ ජාතං රූපං, තං අතීතෙව නිරුද්ධං. යං අනාගතෙ භාවි රූපං, තම්පි තත්ථෙව නිරුජ්ඣිස්සති. යං පච්චුප්පන්නං, තං අනාගතං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තථා අජ්ඣත්තබහිද්ධසුඛුමඔළාරිකහීනපණීතරූපාදයො. තස්මා ‘‘අනිච්චං අත්තාදිවසෙන න ඉච්චං අනුපගන්තබ්බං ඛයට්ඨෙන ඛයගමනතො, දුක්ඛං භයට්ඨෙන භයකරත්තා, අනත්තා අසාරකට්ඨෙන අත්තසාරාදිඅභාවෙනා’’ති ච ‘‘චක්ඛුං අනිච්චං…පෙ… මනො. රූපං…පෙ… ධම්මා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ත්‍යාදිනා (පටි. ම. 1.48) අතීතාදිඅද්ධාවසෙන, අතීතාදිසන්තානවසෙන, අතීතාදිඛණවසෙන ච සම්මසනඤාණෙන හුත්වාඅභාවඋදයබ්බයපටිපීළනඅවසවත්තනාකාරසඞ්ඛාතලක්ඛණත්තයසම්මසනවසප්පවත්තෙන කලාපසම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස පරිමජ්ජන්තස්ස. 53. Sau đó, sau khi đã nắm bắt các duyên, đối với danh và sắc thuộc ba cõi (ngoại trừ siêu thế), đã được phân chia theo quá khứ v.v..., đã được nắm bắt bằng cách xác định các tướng riêng v.v... và xác định các duyên, bắt đầu với phương pháp uẩn v.v... theo cách đã được trình bày như năm uẩn, sáu môn, sáu cảnh, các pháp diễn tiến qua sáu môn v.v..., tóm tắt lại theo từng nhóm, từng khối: sắc nào đã sanh trong quá khứ, sắc ấy đã diệt ngay trong quá khứ. Sắc nào sẽ có trong tương lai, sắc ấy cũng sẽ diệt ngay tại đó. Sắc nào ở hiện tại, sắc ấy diệt ngay tại đây mà không đi đến tương lai; tương tự như vậy đối với sắc trong, ngoài, vi tế, thô, hạ liệt, cao thượng v.v... Do đó, “là vô thường, không nên xem là thường hằng như tự ngã v.v..., vì có ý nghĩa là hoại diệt, đi đến sự hoại diệt; là khổ, vì có ý nghĩa là đáng sợ, gây ra sự sợ hãi; là vô ngã, vì có ý nghĩa là vô lõi, do không có tự ngã làm cốt lõi v.v...” và theo cách “nhãn là vô thường... ý. Sắc... pháp. Nhãn thức... ý thức là vô thường, khổ, vô ngã” v.v..., theo thời gian quá khứ v.v..., theo dòng tương tục quá khứ v.v..., và theo sát-na quá khứ v.v..., đối với người đang quán xét, đang trau dồi ba tướng bằng Sát-na trí theo từng nhóm, diễn ra do sự quán xét ba tướng được biết là các trạng thái không hiện hữu sau khi đã có, sanh diệt, bức bách, và không thể điều khiển. සම්මසනඤාණෙ පන උප්පන්නෙ පුන තෙස්වෙව සඞ්ඛාරෙසු ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො, තණ්හාකම්මආහාරසමුදයා රූපසමුදයො, තථා අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධො, තණ්හාකම්මආහාරනිරොධා රූපනිරොධො’’ති [Pg.271] (පටි. ම. 1.50) එවං රූපක්ඛන්ධෙ වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙසුපි ආහාරං අපනෙත්වා ‘‘ඵස්සසමුදයා ඵස්සනිරොධා’’ති ච එවං ඵස්සං පක්ඛිපිත්වා, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා නාමරූපනිරොධා’’ති නාමරූපං පක්ඛිපිත්වා පච්චයසමුදයවසෙන, පච්චයනිරොධවසෙන ච, පච්චයෙ අනාමසිත්වා පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධෙසු නිබ්බත්තිලක්ඛණමත්තස්ස, විපරිණාමලක්ඛණමත්තස්ස ච දස්සනෙන ඛණවසෙන චාති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පච්චයවසෙන චතුධා, ඛණවසෙන එකධා චාති පඤ්චධා උදයං, පඤ්චධා වයන්ති දසදසඋදයබ්බයදස්සනවසෙන සමපඤ්ඤාසාකාරෙහි උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස යොගිනො විපස්සනාචිත්තසමුට්ඨානො සරීරතො නිච්ඡරණකආලොකසඞ්ඛාතො ඔභාසො, විපස්සනාචිත්තසහජාතා ඛුද්දිකාදිපඤ්චවිධා (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුද්දෙසවාර ඣානඞ්ගරාසිවණ්ණනා) පීති, තථා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා කායචිත්තවසෙන දුවිධා පස්සද්ධි, බලවසද්ධින්ද්‍රියසඞ්ඛාතො අධිමොක්ඛො, සම්මප්පධානකිච්චසාධකො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගසඞ්ඛාතො පග්ගහො, අතිපණීතං සුඛං, ඉන්දවිස්සට්ඨවජිරසදිසං තිලක්ඛණවිපස්සනාභූතං ඤාණං, සතිපට්ඨානභූතා චිරකතාදිඅනුස්සරණසමත්ථා උපට්ඨානසඞ්ඛාතා සති, සමප්පවත්තවිපස්සනාසහජාතා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගභූතා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා, මනොද්වාරෙ ආවජ්ඣනුපෙක්ඛා චාති දුවිධාපි උපෙක්ඛා, ඔභාසාදීසු උප්පන්නෙසු ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපො ඔභාසො උප්පන්නපුබ්බො’’ත්‍යාදිනා (විසුද්ධි. 2.733) නයෙන තත්ථ ආලයං කුරුමානා සුඛුමතණ්හා රූපනිකන්තිචාති ඔභාසාදීසු දසසු විපස්සනුපක්කිලෙසෙසු උප්පන්නෙසු ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපා ඔභාසාදයො උප්පන්නපුබ්බා අද්ධා මග්ගප්පත්තොස්මි, ඵලප්පත්තොස්මී’’ති (විසුද්ධි. 2.733) අග්ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ ඔභාසාදයො [Pg.272] තණ්හාදිට්ඨිමානවත්ථුතාය න මග්ගො, අථ ඛො විපස්සනුපක්කිලෙසා එව, තබ්බිනිමුත්තං පන වීථිපටිපන්නං විපස්සනාඤාණං මග්ගො’’ති එවං මග්ගාමග්ගලක්ඛණස්ස වවත්ථානං නිච්ඡයනං මග්ගාමග්ගස්ස ජානනතො, දස්සනතො, අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය විසොධනතො ච මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. Còn khi tư duy trí (sammasanañāṇa) đã sanh khởi, lại nữa, đối với chính các pháp hữu vi ấy, (hành giả quán xét) rằng: ‘Do vô minh tập khởi nên sắc tập khởi, do ái, nghiệp, vật thực tập khởi nên sắc tập khởi; cũng vậy, do vô minh diệt nên sắc diệt, do ái, nghiệp, vật thực diệt nên sắc diệt.’ Như vậy đối với sắc uẩn; còn đối với các thọ, tưởng, hành uẩn thì loại bỏ vật thực và thêm vào xúc rằng: ‘Do xúc tập khởi nên (thọ, tưởng, hành) tập khởi, do xúc diệt nên (thọ, tưởng, hành) diệt;’ đối với thức uẩn thì thêm vào danh sắc rằng: ‘Do danh sắc tập khởi nên (thức) tập khởi, do danh sắc diệt nên (thức) diệt.’ (Hành giả quán xét) theo cách duyên tập khởi và theo cách duyên diệt; và bằng cách không tư duy về duyên mà chỉ thấy đặc tính sanh khởi và đặc tính biến hoại nơi các uẩn hiện tại, tức là theo cách sát-na. Như vậy, trong mỗi uẩn, có bốn cách theo duyên và một cách theo sát-na, thành ra có năm cách sanh và năm cách diệt. Đối với hành giả sơ cơ tu tập minh sát, người đang quán chiếu sự sanh và diệt bằng sanh diệt trí (udayabbayañāṇa) theo năm mươi phương diện qua việc thấy mười cách sanh và mười cách diệt, thì hào quang (obhāsa) phát ra từ thân, do tâm minh sát làm sanh khởi; hỷ (pīti) có năm loại như tiểu hỷ v.v... đồng sanh với tâm minh sát; cũng vậy, khinh an (passaddhi) có hai loại theo thân và tâm, với đặc tính làm lắng dịu sự bứt rứt của thân và tâm; thắng giải (adhimokkha) tức là tín quyền mạnh mẽ; sự tinh cần (paggaha) tức là tấn giác chi, thực hiện phận sự của chánh cần; lạc (sukha) rất vi tế; trí (ñāṇa) là minh sát về ba tướng, giống như tia sét do trời Đế Thích phóng ra; niệm (sati) là sự hiện khởi, có khả năng ghi nhớ những điều đã làm từ lâu, là nền tảng của tứ niệm xứ; cả hai loại xả (upekkhā) là hành xả (tatramajjhattupekkhā) là xả giác chi, đồng sanh với minh sát đang diễn tiến quân bình, và hướng môn xả (āvajjhanupekkhā) ở ý môn; và ái vi tế (sukhumataṇhā) hay sự ưa thích sắc (rūpanikanti) là sự luyến ái vào hào quang v.v... khi chúng sanh khởi, theo cách ‘Ồ, trước đây hào quang như thế này chưa từng sanh khởi cho ta.’ Khi mười phiền não của minh sát (vipassanupakkilesa) là hào quang v.v... sanh khởi, hành giả không chấp thủ rằng: ‘Ồ, trước đây hào quang v.v... như thế này chưa từng sanh khởi cho ta, chắc chắn ta đã đắc đạo, đắc quả,’ mà (nhận thức rằng): ‘Hào quang v.v... này là đối tượng của ái, tà kiến, và ngã mạn, nên không phải là đạo; mà chúng chỉ là phiền não của minh sát. Trái lại, trí minh sát đã đi vào lộ trình, thoát khỏi chúng, mới là đạo.’ Như vậy, sự xác định, quyết định đặc tính của đạo và phi đạo, do biết, do thấy đạo và phi đạo, và do thanh lọc tưởng lầm phi đạo là đạo, được gọi là Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh (maggāmaggañāṇadassanavisuddhi). 54. යාවානුලොමාති යාව සච්චානුලොමඤාණා. නව විපස්සනාඤාණානීති (විසුද්ධි. 2.737 ආදයො) ඛන්ධානං උදයඤ්ච වයඤ්ච ජානනකං උදයබ්බයඤාණං, උදයං මුඤ්චිත්වා භඞ්ගමත්තානුපෙක්ඛකං භඞ්ගඤාණං, භඞ්ගවසෙන උපට්ඨිතානං සීහාදීනං විය භායිතබ්බාකාරානුපෙක්ඛකං භයඤාණං, තථානුපෙක්ඛිතානං ආදිත්තඝරස්ස විය ආදීනවාකාරානුපෙක්ඛකං ආදීනවඤාණං, දිට්ඨාදීනවෙසු නිබ්බින්දනවසෙන පවත්තං නිබ්බිදාඤාණං, ජාලාදිතො මච්ඡාදිකා විය තෙහි තෙභූමකධම්මෙහි මුච්චිතුකාමතාවසෙන පවත්තං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං, මුච්චනුපායසම්පාදනත්ථං දිට්ඨාදීනවෙසුපි සමුද්දසකුණී විය පුනප්පුනං සම්මසනවසප්පත්තං පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං, චත්තභරියො පුරිසො විය දිට්ඨාදීනවෙසු තෙසු සඞ්ඛාරෙසු උපෙක්ඛනාකාරප්පවත්තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං, අනිච්චාදිලක්ඛණවිපස්සනතාය හෙට්ඨා පවත්තානං අට්ඨන්නං විපස්සනාඤාණානං, උද්ධං මග්ගක්ඛණෙ අධිගන්තබ්බානං සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මානඤ්ච අනුලොමතො මග්ගවීථියං ගොත්‍රභුතො පුබ්බෙ පවත්තං සච්චානුලොමිකඤාණසඞ්ඛාතං නවමං අනුලොමඤාණන්ති ඉමානි නව ඤාණානි ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා පටිපදාභාවතො තිලක්ඛණජානනට්ඨෙන, පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන, පටිපක්ඛතො විසුද්ධත්තා ච පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. 54. ‘Cho đến thuận thứ’ nghĩa là cho đến thuận thứ đế trí. Chín tuệ minh sát là: sanh diệt trí (udayabbayañāṇa) biết sự sanh và diệt của các uẩn; hoại trí (bhaṅgañāṇa) quán xét chỉ sự hoại diệt, bỏ qua sự sanh; bố úy trí (bhayañāṇa) quán xét các pháp hiện khởi qua sự hoại diệt như là đáng sợ, giống như (thấy) sư tử v.v...; quá hoạn trí (ādīnavañāṇa) quán xét các pháp đã được quán xét như vậy như là sự nguy hại, giống như ngôi nhà đang cháy; yếm ly trí (nibbidāñāṇa) sanh khởi do sự nhàm chán đối với những nguy hại đã thấy; dục thoát trí (muccitukamyatāñāṇa) sanh khởi do ý muốn thoát khỏi các pháp tam giới ấy, giống như cá muốn thoát khỏi lưới; thẩm sát trí (paṭisaṅkhānupassanāñāṇa) đạt đến trạng thái tư duy lặp đi lặp lại ngay cả đối với những nguy hại đã thấy để tìm phương tiện giải thoát, giống như con chim biển (tìm bờ); hành xả trí (saṅkhārupekkhāñāṇa) sanh khởi với thái độ thờ ơ đối với các pháp hữu vi có những nguy hại đã thấy, giống như người đàn ông đã ly dị vợ; và trí thứ chín là thuận thứ trí (anulomañāṇa), còn gọi là thuận thứ đế trí (saccānulomikañāṇa), sanh khởi trước chuyển tộc (gotrabhu) trong lộ trình đạo, thuận theo tám tuệ minh sát đã sanh khởi trước đó do minh sát về các tướng vô thường v.v..., và thuận theo ba mươi bảy phẩm trợ đạo sẽ được chứng đắc ở sát-na đạo về sau. Chín trí này là pháp hành của tri kiến thanh tịnh; do ý nghĩa biết ba tướng, do ý nghĩa thấy một cách trực tiếp, và do đã thanh tịnh khỏi các pháp đối nghịch, nên được gọi là Hành đạo tri kiến thanh tịnh (paṭipadāñāṇadassanavisuddhi). 55. විපස්සනාය පරිපාකො විපස්සනාපරිපාකො, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. තං ආගම්ම පටිච්ච. ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතීති [Pg.273] ‘‘ඉදානි අප්පනාසඞ්ඛාතො ලොකුත්තරමග්ගො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වත්තබ්බක්ඛණෙ. යං කිඤ්චීති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය ගහිතෙසු තීසු එකං යං කිඤ්චි. 55. Sự chín muồi của minh sát là sự viên mãn của minh sát, (đó là) hành xả trí. Dựa vào đó, nương vào đó. ‘Bây giờ an chỉ sẽ sanh khởi’ có nghĩa là ‘bây giờ đạo siêu thế, được gọi là an chỉ, sẽ sanh khởi.’ ‘Bất cứ cái nào’ nghĩa là bất cứ một trong ba (tướng) đã được hành xả trí nắm bắt. 56. විපස්සනාය මත්ථකප්පත්තියා සිඛාප්පත්තා. අනුලොමඤාණසහිතතාය සානුලොමා. සා එව සඞ්ඛාරෙසු උදාසීනත්තා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා. යථානුරූපං අපායාදිතො, සඞ්ඛාරනිමිත්තතො ච වුට්ඨහනතො වුට්ඨානසඞ්ඛාතං මග්ගං ගච්ඡතීති වුට්ඨානගාමිනී. 56. Đã đạt đến đỉnh cao, do đã đạt đến chóp đỉnh của minh sát. Có thuận thứ, do đi cùng với thuận thứ trí. Chính nó là hành xả, do thái độ thờ ơ đối với các pháp hữu vi. Dẫn đến xuất khởi (vuṭṭhānagāminī) vì nó đi đến đạo, được gọi là sự xuất khởi, do thoát ra khỏi khổ cảnh v.v... và khỏi tướng hữu vi một cách tương ứng. 57. අභිසම්භොන්තන්ති පාපුණන්තං. 57. ‘Đang chứng ngộ’ (abhisambhontaṃ) nghĩa là đang đạt đến. 58. පරිජානන්තොති ‘‘එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො ඌනාධික’’න්ති පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්තො. සච්ඡිකරොන්තොති ආරම්මණකරණවසෙන පච්චක්ඛං කරොන්තො. මග්ගසච්චං භාවනාවසෙනාති මග්ගසච්චසඞ්ඛාතස්ස සම්පයුත්තමග්ගසඞ්ඛාතස්ස චතුත්ථසච්චස්ස සහජාතාදිපච්චයො හුත්වා වඩ්ඪනවසෙන. එකස්සෙව ඤාණස්ස චතුකිච්චසාධනං පදීපාදීනං වට්ටිදාහාදිචතුකිච්චදස්සනතො, ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සතී’’ත්‍යාදි (සං. නි. 5.1100; විසුද්ධි. 2.839) ආගමතො ච සම්පටිච්ඡිතබ්බං. 58. Liễu tri có nghĩa là biết bằng cách xác định rằng: ‘Khổ chỉ có chừng ấy, không thiếu không hơn thế’. Tác chứng có nghĩa là làm cho hiển nhiên theo cách lấy làm đối tượng. Tu tập Đạo đế có nghĩa là theo cách làm cho tăng trưởng bằng việc trở thành duyên đồng sanh v.v... cho chân đế thứ tư được gọi là Đạo đế, được gọi là đạo tương ưng. Việc một tuệ duy nhất hoàn thành bốn phận sự cần được chấp nhận từ ví dụ về việc ngọn đèn v.v... thực hiện bốn phận sự là đốt tim đèn v.v..., và từ Thánh điển (như): ‘Này các Tỳ khưu, người nào thấy khổ’ v.v... (S. v. 422; Vism. xxii. 91). 59. ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වාති මග්ගුප්පත්තියා අනුරූපතො ද්වෙ වා තීණි වා ඵලචිත්තානි අපනීතග්ගිම්හි ඨානෙ උණ්හත්තනිබ්බාපනත්ථාය ඝටෙහි අභිසිඤ්චමානමුදකං විය සමුච්ඡින්නකිලෙසෙපි සන්තානෙ දරථපටිප්පස්සම්භකානි හුත්වා පවත්තිත්වා, තෙසං පවත්තියාති වුත්තං හොති. පච්චවෙක්ඛණඤාණානීති මග්ගඵලාදිවිසයානි කාමාවචරඤාණානි, යානි සන්ධාය ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (මහාව. 23) වුත්තං. 59. Sau khi hai ba tâm quả sanh khởi có nghĩa là: sau khi hai hoặc ba tâm quả, tùy theo sự sanh khởi của đạo, đã sanh khởi để làm lắng dịu sự phiền não trong dòng tương tục ngay cả khi các phiền não đã được đoạn tận, giống như nước được tưới từ các bình để làm dịu sức nóng ở nơi lửa đã được dập tắt, thì được nói là sự sanh khởi của chúng. Các tuệ quán xét là các tuệ Dục giới có đối tượng là đạo, quả v.v..., liên quan đến chúng, đã được nói rằng: ‘Trong sự giải thoát, có tuệ rằng đã được giải thoát’ (Vin. i. 16). 60. ඉදානි පච්චවෙක්ඛණාය භූමිං දස්සෙතුං ‘‘මග්ගං ඵලඤ්චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘ඉමිනාව වතාහං මග්ගෙන ආගතො’’ති [Pg.274] මග්ගං පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘අයං නාම මෙ ආනිසංසො ලද්ධො’’ති තස්ස ඵලං, තතො ‘‘අයං නාම මෙ ධම්මො ආරම්මණතො සච්ඡිකතො’’ති නිබ්බානඤ්ච පණ්ඩිතො පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා පහීනා’’ති පහීනෙ කිලෙසෙ, ‘‘ඉමෙ නාම අවසිට්ඨා’’ති අවසිට්ඨකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති වා, න වා. කොචි සෙක්ඛො පච්චවෙක්ඛති, කොචි න පච්චවෙක්ඛති. තත්ථ කාමචාරොත්‍යධිප්පායො. තථා හි මහානාමො සක්කො ‘‘කො සු නාම මෙ ධම්මො අජ්ඣත්තං අප්පහීනො’’ති (ම. නි. 1.175; විසුද්ධි. 2.812) අප්පහීනෙ කිලෙසෙ පුච්ඡි. අරහතො පන අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණං නත්ථි සබ්බකිලෙසානං පහීනත්තා, තස්මා තිණ්ණං සෙක්ඛානං පන්නරස අරහතො චත්තාරීති එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානීති දට්ඨබ්බං. 60. Bây giờ, để chỉ ra nền tảng của sự quán xét, câu ‘đạo và quả’ v.v... đã được nói. Trong đó, vị ấy quán xét đạo rằng: ‘Ta đã đến bằng chính con đường này’. Sau đó, (quán xét) quả của nó rằng: ‘Quả báo này đã được ta đắc’. Sau đó, bậc trí quán xét cả Níp-bàn rằng: ‘Pháp này đã được ta tác chứng bằng cách lấy làm đối tượng’. Sau đó, vị ấy quán xét các phiền não đã đoạn tận rằng: ‘Những phiền não này đã được ta đoạn tận’, và quán xét các phiền não còn sót lại rằng: ‘Những phiền não này còn sót lại’, hoặc không. Vị hữu học nào đó quán xét, vị nào đó không quán xét. Ý nghĩa là, ở đây có sự tự do hành động. Thật vậy, Mahānāma dòng Sakka đã hỏi về các phiền não chưa được đoạn tận rằng: ‘Pháp nào trong nội tâm của con chưa được đoạn tận?’ (M. i. 91; Vism. xxii. 19). Nhưng đối với bậc A-la-hán, không có sự quán xét các phiền não còn sót lại, vì tất cả phiền não đã được đoạn tận. Do đó, cần phải hiểu rằng có mười chín tuệ quán xét: mười lăm của ba bậc hữu học và bốn của bậc A-la-hán. ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනාති (විසුද්ධි. 2.662 ආදයො) සීලචිත්තවිසුද්ධීනං වසෙන මූලභූතානං ද්වින්නං, දිට්ඨිවිසුද්ධිආදීනං වසෙන සරීරභූතානං චතුන්නන්ති එතාසං ඡන්නං විසුද්ධීනං කමෙන. චතුන්නං සච්චානං ජානනතා, පච්චක්ඛකරණතො, කිලෙසමලෙහි විසුද්ධත්තා ච ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. Theo thứ tự của sáu thanh tịnh (Vism. xviii. 1ff.) có nghĩa là: theo thứ tự của sáu thanh tịnh này, gồm hai thanh tịnh làm nền tảng là Giới thanh tịnh và Tâm thanh tịnh, và bốn thanh tịnh làm thân là Kiến thanh tịnh v.v... Được gọi là Tri kiến thanh tịnh vì biết bốn chân đế, vì làm cho hiển nhiên, và vì thanh tịnh khỏi các cấu uế của phiền não. එත්ථාති විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ. Ở đây có nghĩa là trong đề mục thiền minh sát. විසුද්ධිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về các loại thanh tịnh đã kết thúc. විමොක්ඛභෙදවණ්ණනා Phần giải về các loại giải thoát 61. තත්ථ තස්මිං උද්දෙසෙ. සඞ්ඛාරෙසු ‘‘යො අත්තාභිනිවෙසො කම්මස්ස කාරකො ඵලස්ස ච වෙදකො එසො මෙ අත්තා’’ති එවං අභිනිවෙසො දළ්හග්ගාහො, තං මුඤ්චන්තී [Pg.275] ‘‘අනත්තා’’ති පවත්තා අනුපස්සනාව අත්තසුඤ්ඤතාකාරානුපස්සනතො සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං පටිපක්ඛතො විමුත්තිවසෙන විමොක්ඛසඞ්ඛාතස්ස ලොකුත්තරං මග්ගඵලස්ස ද්වාරං හොති. 61. Trong đó, tức là trong phần đề mục ấy. Sự quán chiếu diễn tiến rằng ‘vô ngã’, do từ bỏ sự chấp thủ, sự nắm giữ kiên cố trong các pháp hữu vi rằng: ‘Sự chấp thủ vào tự ngã nào là tác nhân của nghiệp và là người cảm thọ quả, đó là tự ngã của ta’, chính sự quán chiếu ấy, do quán xét khía cạnh không có tự ngã, được gọi là không quán, là cửa ngõ giải thoát, tức là trở thành cánh cửa cho đạo và quả siêu thế được gọi là giải thoát, theo cách giải thoát khỏi đối nghịch. 62. සඞ්ඛාරෙසු ‘‘අනිච්ච’’න්ති පවත්තා අනුපස්සනා අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති (අ. නි. 4.49; පටි. ම. 1.236; විභ. 939) පවත්තං සඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිවිපල්ලාසසඞ්ඛාතං විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී පජහන්තී විපල්ලාසනිමිත්තරහිතාකාරානුපස්සනතො අනිමිත්තානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොතීති සම්බන්ධො. 62. Sự quán chiếu diễn tiến rằng ‘vô thường’ trong các pháp hữu vi, do từ bỏ, đoạn trừ tướng điên đảo được gọi là tưởng điên đảo, tâm điên đảo, kiến điên đảo, vốn diễn tiến trong cái vô thường rằng ‘thường’ (A. ii. 52; Ps. i. 129; Vibh. 375), và do quán xét khía cạnh không có tướng điên đảo, được gọi là vô tướng quán, trở thành cửa ngõ giải thoát. Đây là mối liên hệ. 63. ‘‘දුක්ඛ’’න්ති පවත්තානුපස්සනා සඞ්ඛාරෙසු ‘‘එතං මම, එතං සුඛ’’න්ත්‍යාදිනා නයෙන පවත්තං කාමභවතණ්හාසඞ්ඛාතං තණ්හාපණිධිං තණ්හාපත්ථනං මුඤ්චන්තී දුක්ඛාකාරදස්සනෙන පරිච්චජන්තී පණිධිරහිතාකාරානුපස්සනතො අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම. 63. Sự quán chiếu diễn tiến rằng ‘khổ’, do từ bỏ sự ước muốn của ái, sự mong cầu của ái, được gọi là dục ái và hữu ái, vốn diễn tiến trong các pháp hữu vi theo phương cách ‘đây là của tôi, đây là lạc’ v.v..., từ bỏ bằng cách thấy khía cạnh khổ, và do quán xét khía cạnh không có sự ước muốn, được gọi là vô nguyện quán. 64. තස්මාති යස්මා එතාසං තිස්සන්නං එතානි තීණි නාමානි, තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති. මග්ගො සුඤ්ඤතො නාම විමොක්ඛො හොති ආගමනවසෙන ලද්ධනාමත්තා. 64. Do đó có nghĩa là: bởi vì ba loại quán này có ba tên gọi này, cho nên, nếu minh sát dẫn đến xuất khởi quán xét theo phương diện vô ngã, thì đạo trở thành giải thoát được gọi là không giải thoát, vì có tên gọi được nhận theo cách thức đi đến. 66. විපස්සනාගමනවසෙනාති විපස්සනාසඞ්ඛාතාගමනවසෙන. ආගච්ඡති එතෙන මග්ගො, ඵලඤ්චාති විපස්සනාමග්ගො ඉධ ආගමනං නාම. 66. Theo cách thức đi đến của minh sát có nghĩa là theo cách thức đi đến được gọi là minh sát. Đạo và quả đi đến bằng phương tiện này, vì vậy con đường minh sát ở đây được gọi là sự đi đến. 67. යථාවුත්තනයෙනාති පුබ්බෙ වුත්තඅනත්තානුපස්සනාදිවසෙන. යථාසකං ඵලමුප්පජ්ජමානම්පීති යථාලද්ධමග්ගස්ස ඵලභූතං අත්තනො අත්තනො ඵලං උප්පජ්ජමානම්පි මග්ගාගමනවසෙන අලභිත්වා විපස්සනාගමනවසෙනෙව තීණි නාමානි ලභති [Pg.276] ඵලසමාපත්තිකාලෙ තදා මග්ගප්පවත්තාභාවෙන තස්ස ද්වාරභාවායොගතො. ආරම්මණවසෙනාති සබ්බසඞ්ඛාරසුඤ්ඤතත්තා, සඞ්ඛාරනිමිත්තරහිතත්තා, තණ්හාපණිධිරහිතත්තා ච සුඤ්ඤතඅනිමිත්තඅප්පණිහිතනාමවන්තං නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තත්තා තස්ස වසෙන. සරසවසෙනාති රාගාදිසුඤ්ඤතත්තා, රූපනිමිත්තාදිආරම්මණරහිතත්තා, කිලෙසපණිධිරහිතත්තා අත්තනො ගුණවසෙන. සබ්බත්ථාති මග්ගවීථියං, ඵලසමාපත්තිවීථියඤ්ච. සබ්බෙසම්පීති මග්ගස්ස, ඵලස්සපි. 67. Theo phương pháp đã nói có nghĩa là theo cách vô ngã quán v.v... đã được nói trước đây. Mặc dù quả của mỗi bậc sanh khởi có nghĩa là: mặc dù quả của mỗi bậc, vốn là quả của đạo đã đắc, đang sanh khởi, nó không nhận được (tên gọi) theo cách thức đi đến của đạo, mà nhận được ba tên gọi chỉ theo cách thức đi đến của minh sát, bởi vì vào lúc nhập quả định, khi đó đạo không diễn tiến nên không thích hợp làm cửa ngõ. Theo cách thức đối tượng có nghĩa là: theo cách đó, vì nó diễn tiến bằng cách lấy Níp-bàn làm đối tượng, Níp-bàn vốn có tên là không, vô tướng, vô nguyện do tánh chất không có tất cả các pháp hữu vi, không có tướng của các pháp hữu vi, và không có sự ước muốn của ái. Theo cách thức tự tánh có nghĩa là: theo cách thức phẩm chất của chính nó, do tánh chất không có tham v.v..., không có đối tượng là tướng sắc v.v..., và không có sự ước muốn của phiền não. Ở mọi nơi có nghĩa là trong lộ trình đạo và trong lộ trình nhập quả định. Của tất cả có nghĩa là của cả đạo và quả. විමොක්ඛභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về các loại giải thoát đã kết thúc. පුග්ගලභෙදවණ්ණනා Phần giải về các loại cá nhân 68. සත්තක්ඛත්තුං සත්තසු වාරෙසු කාමසුගතියං පටිසන්ධිග්ගහණං පරමං එතස්සාති සත්තක්ඛත්තුපරමො න පන අට්ඨමාදිකාමභවගාමීත්‍යධිප්පායො. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘න තෙ භවං අට්ඨමමාදියන්තී’’ති (ඛු. පා. 6.9; සු. නි. 232; නෙත්ති. 115). රූපාරූපසුගතිභවං පන සත්තවාරතො පරම්පි ගච්ඡතීති ආචරියා. 68. Sattakkhattuparamo có nghĩa là vị này tối đa bảy lần, trong bảy phen, thọ sanh trong cõi thiện thú dục giới, chứ không phải là người đi đến sanh hữu dục giới lần thứ tám trở đi. Điều này được nói đến trong câu: “Vị ấy không còn sanh hữu lần thứ tám” (Khu. pā. 6.9; Su. ni. 232; Netti. 115). Tuy nhiên, các vị A-xà-lê nói rằng vị ấy có thể đi đến sanh hữu thiện thú sắc giới và vô sắc giới nhiều hơn bảy lần. 69. රාගදොසමොහානන්ති මොහග්ගහණං රාගදොසෙකට්ඨමොහං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං. 69. Trong cụm từ rāgadosamohānaṃ (tham, sân, si), cần hiểu rằng việc đề cập đến si ở đây là ám chỉ đến si đi cùng với tham và sân. 70. ඛීණා චත්තාරො ආසවා එතස්සාති ඛීණාසවො. දක්ඛිණාරහෙසු අග්ගත්තා අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො. 70. Khīṇāsavo (Lậu Tận) là vị đã đoạn tận bốn lậu hoặc. Aggadakkhiṇeyyo (Bậc Ứng Cúng Tối Thượng) là bậc cao nhất trong số những người đáng được cúng dường. පුග්ගලභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về sự phân loại các hạng người đã kết thúc. සමාපත්තිභෙදවණ්ණනා Giải về sự phân loại các bậc thiền chứng. 72. සබ්බෙසම්පීති චතුන්නම්පි අරියපුග්ගලානං. 72. Sabbesampi (của tất cả) nghĩa là của cả bốn bậc Thánh nhân. 73. චිත්තචෙතසිකානං [Pg.277] අප්පවත්තිසඞ්ඛාතස්ස නිරොධස්ස සමාපත්ති නිරොධසමාපත්ති, දිට්ඨෙව ධම්මෙ චිත්තනිරොධං පත්වා විහරණං. අනාගාමීනඤ්චාති කාමරූපභවට්ඨානං අට්ඨසමාපත්තිලාභීනමෙව අනාගාමීනං, තථා ඛීණාසවානඤ්ච. තත්ථාති නිරොධසමාපත්තියං. යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වාති එවං සමථවිපස්සනානං යුගනද්ධභාවාපාදනවසෙන යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, තාව ගන්ත්වා. අධිට්ඨෙය්‍යාදිකන්ති කායපටිබද්ධං ඨපෙත්වා විසුං විසුං ඨපිතචීවරාදිපරික්ඛාරගෙහාදීනං අග්ගිආදිනා අවිනාසනාධිට්ඨානං, සංඝපටිමානනසත්ථුපක්කොසනානං පුරෙතරං වුට්ඨානං, සත්තාහබ්භන්තරෙ ආයුසඞ්ඛාරප්පවත්තිඔලොකනන්ති චතුබ්බිධං අධිට්ඨානාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා. 73. Nirodhasamāpatti (Diệt Thọ Tưởng Định) là sự chứng đắc trạng thái diệt, được gọi là sự không sanh khởi của tâm và tâm sở; là sự an trú sau khi đã đạt đến sự diệt tận của tâm ngay trong hiện tại. Và (sự chứng đắc này) chỉ dành cho các vị Bất Lai đã đắc tám bậc thiền chứng, trú trong cõi dục và cõi sắc, và cũng như cho các bậc Lậu Tận. Tattha (trong đó) nghĩa là trong Diệt Thọ Tưởng Định. Yāva ākiñcaññāyatanaṃ gantvā (sau khi đi đến Vô Sở Hữu Xứ) nghĩa là sau khi đi đến đó bằng cách hợp nhất chỉ và quán. Adhiṭṭheyyādikanti (các việc cần chú nguyện, v.v.) là sau khi đã làm bốn việc chuẩn bị (pubbakicca) gồm: (1) sự chú nguyện không bị hủy hoại bởi lửa, v.v., đối với y bát, vật dụng, trú xứ, v.v., được đặt riêng, ngoại trừ những gì liên quan đến thân; (2) sự xuất định trước khi Tăng chúng chờ đợi hoặc bậc Đạo Sư cho gọi; (3) sự quán xét về sự tồn tại của mạng căn trong vòng bảy ngày. සමාපත්තිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về sự phân loại các bậc thiền chứng đã kết thúc. විපස්සනාකම්මට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về đề mục thiền quán đã kết thúc. උය්‍යොජනවණ්ණනා Giải về phần kết luận. 75. පටිපත්තිරසස්සාදන්ති ඣානසුඛඵලසුඛාදිභෙදං සමථවිපස්සනාපටිපත්තිරසස්සාදං. 75. Paṭipattirasassādaṃ (vị của sự thực hành) là sự nếm trải vị của sự thực hành chỉ và quán, được phân chia thành lạc của thiền, lạc của quả, v.v. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය Như vậy, trong bộ sớ giải Abhidhammatthasaṅgaha tên là Abhidhammatthavibhāvinī. කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về chương các đề mục thiền đã kết thúc. නිගමනවණ්ණනා Giải về phần kết luận. (ක) චාරිත්තෙන කුලාචාරෙන සොභිතෙ විසාලකුලෙ උදයො නිබ්බත්ති යස්ස, තෙන, කම්මාදිවිසයාය සද්ධාය අභිවුද්ධො පරිසුද්ධො ච දානසීලාදිගුණානං උදයො යස්ස, තෙන, නම්පව්හයෙන නම්පනාමකෙන, පරානුකම්පං සාසනෙ සුඛොතරණපරිපාචනලක්ඛණං පරානුග්ගහං, පණිධාය පත්ථෙත්වා යං පකරණං පත්ථිතං අභියාචිතං, තං එත්තාවතා පරිනිට්ඨිතන්ති යොජනා. (Ka) Cách nối kết câu: Tác phẩm này, được ước nguyện và thỉnh cầu, đến đây đã được hoàn thành. (Tác phẩm này được thỉnh cầu) bởi vị ấy, người có sự sanh khởi, tức là sự ra đời, trong một gia tộc lớn (visālakule) được tô điểm bởi hạnh kiểm và gia phong (cārittena kulācārena); bởi vị ấy, người có sự phát sanh các đức tánh như bố thí, trì giới, v.v., được tăng trưởng và thanh tịnh nhờ vào niềm tin nơi nghiệp, v.v.; bởi vị có tên là Nampa; (vị ấy đã thỉnh cầu) với lòng bi mẫn đối với người khác, tức là sự hỗ trợ người khác, có đặc tính là làm cho họ thuần thục để dễ dàng vượt qua (khổ) trong giáo pháp, sau khi đã phát nguyện và mong muốn. (ඛ) තෙන [Pg.278] පකරණප්පසුතෙන විපුලෙන පුඤ්ඤෙන පඤ්ඤාවදාතෙන අරියමග්ගපඤ්ඤාපරිසුද්ධෙන සීලාදිගුණෙන සොභිතා. තතොයෙව ලජ්ජිනො භික්ඛූ, ධඤ්ඤානං අධිවාසභූතං, උදිතොදිතං අච්චන්තප්පසිද්ධං, මූලසොමං නාම විහාරං, පුඤ්ඤවිභවස්ස උදයසඞ්ඛාතාය මඞ්ගලත්ථාය ආයුකන්තං මඤ්ඤන්තු, තත්ථ නිවාසිනො භික්ඛූ ඊදිසා හොන්තූත්‍යධිප්පායො. (Kha) (Các vị tỳ-khưu) được trang nghiêm bởi các đức tánh như giới, v.v., được thanh lọc bởi trí tuệ của Thánh đạo, và bởi phước báu rộng lớn, trong sạch phát sanh từ tác phẩm này. Do đó, mong rằng các vị tỳ-khưu có lòng tàm quý hãy xem ngôi tự viện tên là Mūlasoma – nơi ở của những người có phước, vô cùng nổi tiếng – là nơi đáng mến vì mục đích tốt lành, được gọi là sự phát sanh của năng lực phước báu. Ý muốn nói là: mong rằng các vị tỳ-khưu trú tại đó sẽ là những người như vậy. නිගමනවණ්ණනා නිට්ඨිතා. Phần giải về kết luận đã kết thúc. නිට්ඨිතා චායං අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නාම. Và tác phẩm tên là Abhidhammatthavibhāvinī này đã được hoàn thành. අභිධම්මත්ථසඞ්ගහටීකා. Phụ chú giải Abhidhammatthasaṅgaha. නිගමනකථා Lời kết. 1. රම්මෙ පුලත්ථිනගරෙ නගරාධිරාජෙ,රඤ්ඤා පරක්කමභුජෙන මහාභුජෙන; කාරාපිතෙ වසති ජෙතවනෙ විහාරෙ; යො රම්මහම්මියවරූපවනාභිරාමෙ. 1. Vị ấy, người trú tại tu viện Jetavana, một nơi khả ái với những lâu đài tuyệt đẹp và những khu rừng xinh tươi, được xây dựng trong thành phố Pulatthi đáng mến, vua của các thành phố, bởi đức vua Parakkamabhuja (Parākramabāhu) vĩ đại. 2. සම්පන්නසීලදමසංයමතොසිතෙහි,සම්මානිතො වසිගණෙහි ගුණාකරෙහි; පත්තො මුනින්දවචනාදිසු නෙකගන්ථ-ජාතෙසු චාචරියතං මහිතං විදූහි. 2. Vị ấy được tôn kính bởi chúng hội các bậc thầy, những kho tàng đức hạnh, những người hài lòng với giới hạnh, sự tự chế và sự thu thúc viên mãn của mình; vị ấy đã đạt được địa vị tôn quý của một bậc thầy được các bậc hiền trí công nhận trong nhiều bộ kinh điển, như lời dạy của Đức Phật. 3. ඤාණානුභාවමිහ යස්ස ච සූචයන්තී,සංවණ්ණනා ච විනයට්ඨකථාදිකානං; සාරත්ථදීපනිමුඛා මධුරත්ථසාර-සන්දීපනෙන සුජනං පරිතොසයන්තී. 3. Và năng lực trí tuệ của vị ấy ở đây được thể hiện qua các bộ sớ giải về chú giải Luật tạng, v.v., bắt đầu với bộ Sāratthadīpanī, làm hài lòng những người thiện trí bằng cách soi sáng tinh hoa ý nghĩa ngọt ngào. 4. තස්සානුකම්පමවලම්බිය [Pg.279] සාරිපුත්ත-ත්ථෙරස්ස ථාමගතසාරගුණාකරස්ස; යො නෙකගන්ථවිසයං පටුතං අලත්ථං,තස්සෙස ඤාණවිභවො විභවෙකහෙතු. 4. Nương vào lòng bi mẫn của Trưởng lão Sāriputta ấy, một kho tàng các đức hạnh tinh yếu và đầy năng lực, tôi đã đạt được sự thông thạo trong lĩnh vực của nhiều kinh sách. Năng lực trí tuệ này của ngài là nguyên nhân duy nhất cho sự thành tựu của tôi. 5. සොහමෙතස්ස සංසුද්ධ-වායාමස්සානුභාවතො.අද්ධාසාසනදායාදො, හෙස්සං මෙත්තෙය්‍යසත්ථුනො. 5. Nhờ vào năng lực từ sự nỗ lực hoàn toàn thanh tịnh này của ngài, con chắc chắn sẽ trở thành người thừa tự giáo pháp của Đức Đạo Sư Metteyya (Di Lặc). 6. ජොතයන්තං තදා තස්ස, සාසනං සුද්ධමානසං.පස්සෙය්‍යං සක්කරෙය්‍යඤ්ච, ගරුං මෙ සාරිසම්භවං. 6. Vào thời điểm đó, khi ngài làm rạng rỡ giáo pháp, mong con với tâm thanh tịnh được thấy và đảnh lễ bậc thầy của con, người xuất thân từ dòng dõi Sāri (tức Sāriputta). 7. දිනෙහි චතුවීසෙහි, ටීකායං නිට්ඨිතා යථා.තථා කල්‍යාණසඞ්කප්පා, සීඝං සිජ්ඣන්තු පාණිනන්ති. 7. Như bộ phụ chú giải này đã được hoàn thành trong hai mươi bốn ngày, mong rằng những thiện nguyện của chúng sanh cũng được nhanh chóng thành tựu như vậy. ඉති භදන්තසාරිපුත්තමහාථෙරස්ස සිස්සෙන රචිතා Như vậy, (tác phẩm này) được biên soạn bởi một đệ tử của Đại Trưởng lão đáng kính Sāriputta. අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නාම Tên là Abhidhammatthavibhāvinī. අභිධම්මත්ථසඞ්ගහටීකා නිට්ඨිතා. Bộ Phụ chú giải Abhidhammatthasaṅgaha đã kết thúc.