Tipiṭaka Translation

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහො

อภิธัมมัตถสังคหะ

ගන්ථාරම්භකථා

คาถาเริ่มต้นคัมภีร์

1. සම්මාසම්බුද්ධමතුලං[Pg.1], සසද්ධම්මගණුත්තමං.

๑. ขอนอบน้อมพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้ พร้อมทั้งพระสัทธรรมและพระอริยสงฆ์ผู้สูงสุด

අභිවාදිය භාසිස්සං, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං.

ครั้นอภิวาทแล้ว จักกล่าวอภิธัมมัตถสังคหะ

චතුපරමත්ථධම්මො

ปรมัตถธรรม ๔

2. තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථා, චතුධා පරමත්ථතො.

๒. บรรดาอภิธรรมที่กล่าวไว้ในคัมภีร์นั้น โดยปรมัตถ์มี ๔ อย่าง

චිත්තං චෙතසිකං රූපං, නිබ්බානමිති සබ්බථා.

คือ จิต เจตสิก รูป และนิพพาน โดยประการทั้งปวง

1. චිත්තපරිච්ඡෙදො

๑. ปริจเฉทที่ ๑ จิตตสังคหะ

භූමිභෙදචිත්තං

การจำแนกจิตโดยภูมิ

3. තත්ථ චිත්තං තාව චතුබ්බිධං හොති කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං ලොකුත්තරඤ්චෙති.

๓. ในบรรดาปรมัตถธรรมเหล่านั้น จิตมี ๔ อย่าง คือ กามาวจรจิต รูปาวจรจิต อรูปาวจรจิต และโลกุตตรจิต

අකුසලචිත්තං

อกุศลจิต

4. තත්ථ කතමං කාමාවචරං? සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං[Pg.2], උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි ලොභසහගතචිත්තානි නාම.

๔. ในบรรดาจิตเหล่านั้น กามาวจรจิตเป็นไฉน? จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส วิปปยุตจากทิฏฐิ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากทิฏฐิ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิต ๘ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า โลภสหคตจิต

5. දොමනස්සසහගතං පටිඝසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි ද්වෙපි පටිඝසම්පයුත්තචිත්තානි නාම.

๕. จิตที่เกิดพร้อมด้วยโทมนัส สัมปยุตด้วยปฏิฆะ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิต ๒ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า ปฏิฆสัมปยุตตจิต

6. උපෙක්ඛාසහගතං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තමෙකන්ති ඉමානි ද්වෙපි මොමූහචිත්තානි නාම.

๖. จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉา ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ ๑, จิต ๒ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า โมหมูลจิต

7. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි ද්වාදසාකුසලචිත්තානි සමත්තානි.

๗. อกุศลจิต ๑๒ ดวง โดยประการทั้งปวง ย่อมจบลงด้วยประการฉะนี้

8. අට්ඨධා ලොභමූලානි, දොසමූලානි ච ද්විධා.

๘. โลภมูลจิต ๘ อย่าง, โทสมูลจิต ๒ อย่าง

මොහමූලානි ච ද්වෙති, ද්වාදසාකුසලා සියුං.

และโมหมูลจิต ๒ อย่าง, อกุศลจิตจึงมี ๑๒ ดวง

අහෙතුකචිත්තං

อเหตุกจิต

9. උපෙක්ඛාසහගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තථා සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, දුක්ඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං, උපෙක්ඛාසහගතං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, උපෙක්ඛාසහගතං සන්තීරණචිත්තඤ්චෙති ඉමානි සත්තපි අකුසලවිපාකචිත්තානි නාම.

๙. จักขุวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, โสตวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, ฆานวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, ชิวหาวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, กายวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยทุกข์, สัมปฏิจฉันนจิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, สันตีรณจิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, จิต ๗ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า อกุศลวิปากจิต

10. උපෙක්ඛාසහගතං කුසලවිපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තථා සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, සුඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං, උපෙක්ඛාසහගතං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, සොමනස්සසහගතං සන්තීරණචිත්තං, උපෙක්ඛාසහගතං සන්තීරණචිත්තඤ්චෙති ඉමානි අට්ඨපි කුසලවිපාකාහෙතුකචිත්තානි නාම.

๑๐. จักขุวิญญาณที่เป็นกุศลวิบากซึ่งเกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, โสตวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, ฆานวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, ชิวหาวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, กายวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยสุข, สัมปฏิจฉันนจิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, สันตีรณจิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส, สันตีรณจิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, จิต ๘ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า กุศลวิปากอเหตุกจิต

11. උපෙක්ඛාසහගතං [Pg.3] පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තං, තථා මනොද්වාරාවජ්ජනචිත්තං, සොමනස්සසහගතං හසිතුප්පාදචිත්තඤ්චෙති ඉමානි තීණිපි අහෙතුකකිරියචිත්තානි නාම.

๑๑. ปัญจทวาราวัชชนจิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, มโนทวาราวัชชนจิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, หสิตุปปาทจิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส, จิต ๓ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า อเหตุกกิริยาจิต

12. ඉච්චෙව සබ්බථාපි අට්ඨාරසාහෙතුකචිත්තානි සමත්තානි.

๑๒. อเหตุกจิต ๑๘ ดวง โดยประการทั้งปวง ย่อมจบลงด้วยประการฉะนี้

13. සත්තාකුසලපාකානි, පුඤ්ඤපාකානි අට්ඨධා.

๑๓. อกุศลวิบาก ๗ อย่าง, กุศลวิบาก ๘ อย่าง

ක්‍රියචිත්තානි තීණීති, අට්ඨාරස අහෙතුකා.

และกิริยาจิต ๓ อย่าง, อเหตุกจิตจึงมี ๑๘ ดวง

සොභනචිත්තං

โสภณจิต

14. පාපාහෙතුකමුත්තානි, සොභනානීති වුච්චරෙ.

๑๔. จิตที่พ้นจากอกุศลและอเหตุกะทั้งหลาย ท่านเรียกว่า โสภณจิต

එකූනසට්ඨි චිත්තානි, අථෙකනවුතීපි වා.

จิตมี ๕๙ ดวง หรือ ๙๑ ดวง

කාමාවචරසොභනචිත්තං

กามาวจรโสภณจิต

15. සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං. උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි කාමාවචරකුසලචිත්තානි නාම.

๑๕. จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิต ๘ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า กามาวจรกุศลจิต

16. සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි සහෙතුකකාමාවචරවිපාකචිත්තානි නාම.

๑๖. จิตกามวจรวิบากที่มีเหตุ ๘ ดวงนี้ คือ จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง, จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง.

17. සොමස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං[Pg.4], සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි සහෙතුකකාමාවචරකිරියචිත්තානි නාම.

๑๗. จิตกามวจรกิริยาที่มีเหตุ ๘ ดวงนี้ คือ จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง, จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง.

18. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි චතුවීසති සහෙතුකකාමාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි.

๑๘. โดยประการฉะนี้ รวมกามวจรกุศลจิต วิบากจิต และกิริยาจิตที่มีเหตุทั้งหมด ๒๔ ดวง จบลงแล้ว.

19. වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන චතුවීසති.

๑๙. จำแนกโดยประเภทแห่งเวทนา ญาณ และสังขาร มี ๒๔ ดวง.

සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤපාකක්‍රියා මතා.

กามวจรกุศล วิบาก และกิริยาที่มีเหตุ ท่านถือว่า (มี ๒๔ ดวง).

20. කාමෙ තෙවීස පාකානි, පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි වීසති.

๒๐. ในกามภูมิ มีวิบาก ๒๓ ดวง, กุศลและอกุศล ๒๐ ดวง.

එකාදස ක්‍රියා චෙති, චතුපඤ්ඤාස සබ්බථා.

และกิริยา ๑๑ ดวง, รวมทั้งหมดเป็น ๕๔ ดวง.

රූපාවචරචිත්තං

รูปาวจรจิต

21. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානකුසලචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානකුසලචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානකුසලචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානකුසලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරකුසලචිත්තානි නාම.

๒๑. รูปาวจรกุศลจิต ๕ ดวงนี้ คือ ปฐมฌานกุศลจิตที่ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ทุติยฌานกุศลจิตที่ประกอบด้วยวิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ตติยฌานกุศลจิตที่ประกอบด้วยปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, จตุตถฌานกุศลจิตที่ประกอบด้วยสุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ปัญจมฌานกุศลจิตที่ประกอบด้วยอุเบกขา เอกัคคตา ๑ ดวง.

22. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානවිපාකචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානවිපාකචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානවිපාකචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානවිපාකචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානවිපාකචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරවිපාකචිත්තානි නාම.

๒๒. รูปาวจรวิบากจิต ๕ ดวงนี้ คือ ปฐมฌานวิบากจิตที่ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ทุติยฌานวิบากจิตที่ประกอบด้วยวิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ตติยฌานวิบากจิตที่ประกอบด้วยปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, จตุตถฌานวิบากจิตที่ประกอบด้วยสุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ปัญจมฌานวิบากจิตที่ประกอบด้วยอุเบกขา เอกัคคตา ๑ ดวง.

23. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානකිරියචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානකිරියචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානකිරියචිත්තං[Pg.5], සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානකිරියචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානකිරියචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරකිරියචිත්තානි නාම.

๒๓. รูปาวจรกิริยาจิต ๕ ดวงนี้ คือ ปฐมฌานกิริยาจิตที่ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ทุติยฌานกิริยาจิตที่ประกอบด้วยวิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ตติยฌานกิริยาจิตที่ประกอบด้วยปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, จตุตถฌานกิริยาจิตที่ประกอบด้วยสุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ปัญจมฌานกิริยาจิตที่ประกอบด้วยอุเบกขา เอกัคคตา ๑ ดวง.

24. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි පන්නරස රූපාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි.

๒๔. โดยประการฉะนี้ รวมรูปาวจรกุศลจิต วิบากจิต และกิริยาจิตทั้งหมด ๑๕ ดวง จบลงแล้ว.

25. පඤ්චධා ඣානභෙදෙන, රූපාවචරමානසං.

๒๕. รูปาวจรจิต จำแนกโดยประเภทแห่งฌานได้ ๕ อย่าง.

පුඤ්ඤපාකක්‍රියාභෙදා, තං පඤ්චදසධා භවෙ.

เมื่อจำแนกโดยประเภทแห่งกุศล วิบาก และกิริยา รูปาวจรจิตนั้นจึงมี ๑๕ อย่าง.

අරූපාවචරචිත්තං

อรูปาวจรจิต

26. ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනකුසලචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකුසලචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරකුසලචිත්තානි නාම.

๒๖. อรูปาวจรกุศลจิต ๔ ดวงนี้ คือ อากาสานัญจายตนกุศลจิต ๑ ดวง, วิญญาณัญจายตนกุศลจิต ๑ ดวง, อากิญจัญญายตนกุศลจิต ๑ ดวง, เนวสัญญานาสัญญายตนกุศลจิต ๑ ดวง.

27. ආකාසානඤ්චායතනවිපාකචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනවිපාකචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනවිපාකචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරවිපාකචිත්තානි නාම.

๒๗. อรูปาวจรวิบากจิต ๔ ดวงนี้ คือ อากาสานัญจายตนวิบากจิต ๑ ดวง, วิญญาณัญจายตนวิบากจิต ๑ ดวง, อากิญจัญญายตนวิบากจิต ๑ ดวง, เนวสัญญานาสัญญายตนวิบากจิต ๑ ดวง.

28. ආකාසානඤ්චායතනකිරියචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනකිරියචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකිරියචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකිරියචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරකිරියචිත්තානි නාම.

๒๘. อรูปาวจรกิริยาจิต ๔ ดวงนี้ คือ อากาสานัญจายตนกิริยาจิต ๑ ดวง, วิญญาณัญจายตนกิริยาจิต ๑ ดวง, อากิญจัญญายตนกิริยาจิต ๑ ดวง, เนวสัญญานาสัญญายตนกิริยาจิต ๑ ดวง.

29. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි ද්වාදස අරූපාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි.

๒๙. โดยประการฉะนี้ รวมอรูปาวจรกุศลจิต วิบากจิต และกิริยาจิตทั้งหมด ๑๒ ดวง จบลงแล้ว.

30. ආලම්බණප්පභෙදෙන, චතුධාරුප්පමානසං.

๓๐. อรูปจิต จำแนกโดยประเภทแห่งอารมณ์ได้ ๔ อย่าง.

පුඤ්ඤපාකක්‍රියාභෙදා, පුන ද්වාදසධා ඨිතං.

และเมื่อจำแนกโดยประเภทแห่งกุศล วิบาก และกิริยา จึงตั้งอยู่เป็น ๑๒ อย่าง.

ලොකුත්තරචිත්තං

โลกุตตรจิต

31. සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං[Pg.6], සකදාගාමිමග්ගචිත්තං, අනාගාමිමග්ගචිත්තං, අරහත්තමග්ගචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි ලොකුත්තරකුසලචිත්තානි නාම.

๓๑. โลกุตตรกุศลจิต ๔ ดวงนี้ คือ โสดาปัตติมรรคจิต ๑ ดวง, สกทาคามิมรรคจิต ๑ ดวง, อนาคามิมรรคจิต ๑ ดวง, อรหัตตมรรคจิต ๑ ดวง.

32. සොතාපත්තිඵලචිත්තං, සකදාගාමිඵලචිත්තං, අනාගාමිඵලචිත්තං, අරහත්තඵලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි ලොකුත්තරවිපාකචිත්තානි නාම.

๓๒. โลกุตตรวิบากจิต ๔ ดวงนี้ คือ โสดาปัตติผลจิต ๑ ดวง, สกทาคามิผลจิต ๑ ดวง, อนาคามิผลจิต ๑ ดวง, อรหัตตผลจิต ๑ ดวง.

33. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි අට්ඨ ලොකුත්තරකුසලවිපාකචිත්තානි සමත්තානි.

๓๓. โดยประการฉะนี้ รวมโลกุตตรกุศลจิตและวิบากจิตทั้งหมด ๘ ดวง จบลงแล้ว.

34. චතුමග්ගප්පභෙදෙන, චතුධා කුසලං තථා.

๓๔. กุศลจิตจำแนกโดยประเภทแห่งมรรค ๔ ก็มี ๔ อย่างเช่นนั้น.

පාකං තස්ස ඵලත්තාති, අට්ඨධානුත්තරං මතං.

วิบากของกุศลนั้น เพราะเป็นผล ท่านจึงถือว่าโลกุตตรจิตมี ๘ อย่าง.

චිත්තගණනසඞ්ගහො

จิตตสังคหะ

35. ද්වාදසාකුසලානෙවං, කුසලානෙකවීසති.

๓๕. อกุศลจิต ๑๒, กุศลจิต ๒๑ อย่างนี้.

ඡත්තිංසෙව විපාකානි, ක්‍රියචිත්තානි වීසති.

วิบากจิต ๓๖, กิริยาจิต ๒๐.

36. චතුපඤ්ඤාසධා කාමෙ, රූපෙ පන්නරසීරයෙ.

๓๖. จิต ๕๔ ดวงในกามภูมิ ๑๕ ดวงในรูปภูมิ

චිත්තානි ද්වාදසාරුප්පෙ, අට්ඨධානුත්තරෙ තථා.

จิต ๑๒ ดวงในอรูปภูมิ และ ๘ ดวงในโลกุตตระ

37. ඉත්ථමෙකූනනවුතිපභෙදං පන මානසං.

๓๗. จิตมี ๘๙ ประเภทด้วยประการฉะนี้

එකවීසසතං වාථ, විභජන්ති විචක්ඛණා.

หรือว่าผู้ฉลาดทั้งหลายย่อมแบ่งเป็น ๑๒๑ ดวง

විත්ථාරගණනා

การนับโดยพิสดาร

38. කථමෙකූනනවුතිවිධං චිත්තං එකවීසසතං හොති? විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි සොතාපත්තිමග්ගචිත්තානි නාම.

๓๘. จิต ๘๙ ประเภทเป็น ๑๒๑ ได้อย่างไร? โสดาปัตติมรรคจิตในปฐมฌานที่ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา, โสดาปัตติมรรคจิตในทุติยฌานที่ประกอบด้วยวิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา, โสดาปัตติมรรคจิตในตติยฌานที่ประกอบด้วยปีติ สุข และเอกัคคตา, โสดาปัตติมรรคจิตในจตุตถฌานที่ประกอบด้วยสุข และเอกัคคตา, และโสดาปัตติมรรคจิตในปัญจมฌานที่ประกอบด้วยอุเบกขา และเอกัคคตา จิต ๕ ดวงเหล่านี้ชื่อว่าโสดาปัตติมรรคจิต

39. තථා [Pg.7] සකදාගාමිමග්ගඅනාගාමිමග්ගඅරහත්තමග්ගචිත්තඤ්චෙති සමවීසති මග්ගචිත්තානි.

๓๙. เช่นเดียวกัน สกทาคามิมรรคจิต อนาคามิมรรคจิต และอรหัตตมรรคจิต (ก็มีอย่างละ ๕) รวมเป็นมรรคจิต ๒๐ ดวง

40. තථා ඵලචිත්තානි චෙති සමචත්තාලීස ලොකුත්තරචිත්තානි භවන්තීති.

๔๐. เช่นเดียวกัน ผลจิต (ก็มี ๒๐ ดวง) รวมเป็นโลกุตตรจิต ๔๐ ดวง ย่อมมีด้วยประการฉะนี้

41. ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන, කත්වෙකෙකන්තු පඤ්චධා.

๔๑. ด้วยการจำแนกตามองค์ฌานที่ประกอบ แต่ละอย่างย่อมเป็นไป ๕ อย่าง

වුච්චතානුත්තරං චිත්තං, චත්තාලීසවිධන්ති ච.

และโลกุตตรจิตนั้น ท่านกล่าวว่ามี ๔๐ ประเภท

42. යථා ච රූපාවචරං, ගය්හතානුත්තරං තථා.

๔๒. โลกุตตรจิตพึงถือเอาโดยนัยเช่นเดียวกับรูปาวจรจิต

පඨමාදිඣානභෙදෙ, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ.

ในการจำแนกตามฌานมีปฐมฌานเป็นต้น และอรูปฌานก็สงเคราะห์เข้าในปัญจมฌาน

එකාදසවිධං තස්මා, පඨමාදිකමීරිතං;

ඣානමෙකෙකමන්තෙ තු, තෙවීසතිවිධං භවෙ.

เพราะเหตุนั้น ฌานมีปฐมฌานเป็นต้นที่กล่าวแล้วจึงมีอย่างละ ๑๑ ประเภท ส่วนฌานสุดท้ายพึงมี ๒๓ ประเภท

43. සත්තතිංසවිධං පුඤ්ඤං, ද්විපඤ්ඤාසවිධං තථා.

๔๓. กุศลจิตมี ๓๗ ประเภท และวิบากจิตมี ๕๒ ประเภท

පාකමිච්චාහු චිත්තානි, එකවීසසතං බුධා.

ผู้รู้ทั้งหลายกล่าวว่า จิตมี ๑๒๑ ดวงด้วยประการฉะนี้

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ චිත්තසඞ්ගහවිභාගො නාම

จบจิตตสังคหวิภาค ในอภิธัมมัตถสังคหะ

පඨමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๑

2. චෙතසිකපරිච්ඡෙදො

๒. เจตสิกปริจเฉท

සම්පයොගලක්ඛණං

ลักษณะแห่งการประกอบกัน

1. එකුප්පාදනිරොධා ච, එකාලම්බණවත්ථුකා.

๑. มีการเกิดพร้อมกันและดับพร้อมกัน มีอารมณ์เดียวกันและมีวัตถุเดียวกัน

චෙතොයුත්තා ද්විපඤ්ඤාස, ධම්මා චෙතසිකා මතා.

ธรรม ๕๒ ประการที่ประกอบกับจิต พึงทราบว่าเป็นเจตสิก

අඤ්ඤසමානචෙතසිකං

อัญญสมานเจตสิก

2. කථං? ඵස්සො වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා එකග්ගතා ජීවිතින්ද්‍රියං මනසිකාරො චෙති සත්තිමෙ චෙතසිකා සබ්බචිත්තසාධාරණා නාම.

๒. อย่างไร? เจตสิก ๗ ดวงเหล่านี้ คือ ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา เอกัคคตา ชีวิตินทรีย์ และมนสิการ ชื่อว่าสัพพจิตตสาธารณเจตสิก

3. විතක්කො [Pg.8] විචාරො අධිමොක්ඛො වීරියං පීති ඡන්දො චාති ඡ ඉමෙ චෙතසිකා පකිණ්ණකා නාම.

๓. เจตสิก ๖ ดวงเหล่านี้ คือ วิตก วิจาร อธิโมกข์ วิริยะ ปีติ และฉันทะ ชื่อว่าปกิณณกเจตสิก

4. එවමෙතෙ තෙරස චෙතසිකා අඤ්ඤසමානාති වෙදිතබ්බා.

๔. พึงทราบว่า เจตสิก ๑๓ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่าอัญญสมานเจตสิก

අකුසලචෙතසිකං

อกุศลเจตสิก

5. මොහො අහිරිකං අනොත්තප්පං උද්ධච්චං ලොභො දිට්ඨි මානො දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චං ථිනං මිද්ධං විචිකිච්ඡා චෙති චුද්දසිමෙ චෙතසිකා අකුසලා නාම.

๕. เจตสิก ๑๔ ดวงเหล่านี้ คือ โมหะ อหิริกะ อโนตตัปปะ อุทธัจจะ โลภะ ทิฏฐิ มานะ โทสะ อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ ถีนะ มิทธะ และวิจิกิจฉา ชื่อว่าอกุศลเจตสิก

සොභනචෙතසිකං

โสภณเจตสิก

6. සද්ධා සති හිරී ඔත්තප්පං අලොභො අදොසො තත්‍රමජ්ඣත්තතා කායපස්සද්ධි චිත්තපස්සද්ධි කායලහුතා චිත්තලහුතා කායමුදුතා චිත්තමුදුතා කායකම්මඤ්ඤතා චිත්තකම්මඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා චිත්තපාගුඤ්ඤතා කායුජුකතා චිත්තුජුකතා චෙති එකූනවීසතිමෙ චෙතසිකා සොභනසාධාරණා නාම.

๖. เจตสิก ๑๙ ดวงเหล่านี้ คือ ศรัทธา สติ หิริ โอตตัปปะ อโลภะ อโทสะ ตัตตรมัชฌัตตตา กายปัสสัทธิ จิตตปัสสัทธิ กายลหุตา จิตตลหุตา กายมุทุตา จิตตมุทุตา กายกัมมัญญตา จิตตกัมมัญญตา กายปาคุญญตา จิตตปาคุญญตา กายอุชุกตา และจิตตุชุกตา ชื่อว่าโสภณสาธารณเจตสิก

7. සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො චෙති තිස්සො විරතියො නාම.

๗. วิรติ ๓ ดวงเหล่านี้ คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ ชื่อว่าวิรติเจตสิก

8. කරුණා මුදිතා අප්පමඤ්ඤායො නාමාති සබ්බථාපි පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන සද්ධිං පඤ්චවීසතිමෙ චෙතසිකා සොභනාති වෙදිතබ්බා.

๘. พึงทราบว่า เจตสิก ๒๕ ดวงเหล่านี้ คือ กรุณาและมุทิตาที่ชื่อว่าอัปปมัญญา พร้อมด้วยปัญญินทรีย์ เป็นโสภณเจตสิกโดยประการทั้งปวง

9. එත්තාවතා ච –

๙. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้

තෙරසඤ්ඤසමානා ච, චුද්දසාකුසලා තථා;

සොභනා පඤ්චවීසාති, ද්විපඤ්ඤාස පවුච්චරෙ.

อัญญสมานเจตสิก ๑๓ ดวง อกุศลเจตสิก ๑๔ ดวง เช่นนั้น โสภณเจตสิก ๒๕ ดวง รวมเป็น ๕๒ ดวง ได้กล่าวไว้แล้ว

සම්පයොගනයො

นัยแห่งการประกอบ

10. තෙසං [Pg.9] චිත්තාවියුත්තානං, යථායොගමිතො පරං.

๑๐. การประกอบของเจตสิกเหล่านั้นซึ่งไม่แยกจากจิต ตามที่ประกอบได้ จากนี้ไป

චිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං, සම්පයොගො පවුච්චති.

จะกล่าวถึงการประกอบในจิตตุปบาทแต่ละดวง

11. සත්ත සබ්බත්ථ යුජ්ජන්ති, යථායොගං පකිණ්ණකා.

๑๑. เจตสิก ๗ ดวง ย่อมประกอบในจิตทุกดวง ส่วนปกิณณกเจตสิก ย่อมประกอบตามสมควร

චුද්දසාකුසලෙස්වෙව, සොභනෙස්වෙව සොභනා.

อกุศลเจตสิก ๑๔ ดวง ย่อมประกอบในอกุศลจิตเท่านั้น โสภณเจตสิก ย่อมประกอบในโสภณจิตเท่านั้น

අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයො

นัยแห่งการประกอบของอัญญสมานเจตสิก

12. කථං? සබ්බචිත්තසාධාරණා තාව සත්තිමෙ චෙතසිකා සබ්බෙසුපි එකූනනවුතිචිත්තුප්පාදෙසු ලබ්භන්ති.

๑๒. อย่างไร? เจตสิก ๗ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่าสัพพจิตตสาธารณะ ย่อมมีได้ในจิตตุปบาท ๘๙ ดวงทั้งหมด

13. පකිණ්ණකෙසු පන විතක්කො තාව ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතකාමාවචරචිත්තෙසු චෙව එකාදසසු පඨමජ්ඣානචිත්තෙසු චෙති පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙසු උප්පජ්ජති.

๑๓. ส่วนในปกิณณกเจตสิกนั้น วิตกย่อมเกิดขึ้นในกามวจรจิตที่เว้นทวิปัญจวิญญาณจิต และในปฐมฌานจิต ๑๑ ดวง รวมเป็น ๕๕ ดวง

14. විචාරො පන තෙසු චෙව එකාදසසු දුතියජ්ඣානචිත්තෙසු චාති ඡසට්ඨිචිත්තෙසු.

๑๔. ส่วนวิจารย่อมเกิดขึ้นในจิตเหล่านั้น และในทุติยฌานจิต ๑๑ ดวง รวมเป็น ๖๖ ดวง

15. අධිමොක්ඛො ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවිචිකිච්ඡාසහගතවජ්ජිතචිත්තෙසු.

๑๕. อธิโมกข์ย่อมเกิดขึ้นในจิตที่เว้นทวิปัญจวิญญาณจิตและวิจิกิจฉาสหคตจิต

16. වීරියං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවජ්ජිතචිත්තෙසු.

๑๖. วิริยะย่อมเกิดขึ้นในจิตที่เว้นปัญจทวาราวัชชนจิต ทวิปัญจวิญญาณจิต สัมปฏิจฉันนจิต และสันตีรณจิต

17. පීති දොමනස්සුපෙක්ඛාසහගතකායවිඤ්ඤාණචතුත්ථජ්ඣානවජ්ජිතචිත්තෙසු.

๑๗. ปีติย่อมเกิดขึ้นในจิตที่เว้นโทมนัสสหคตจิต อุเบกขาสหคตจิต กายวิญญาณจิต และจตุตถฌานจิต

18. ඡන්දො අහෙතුකමොමූහවජ්ජිතචිත්තෙසූති.

๑๘. ฉันทะย่อมเกิดขึ้นในจิตที่เว้นอเหตุกจิตและโมหมูลจิต

19. තෙ පන චිත්තුප්පාදා යථාක්කමං –

๑๙. จิตตุปบาทเหล่านั้นโดยลำดับคือ –

ඡසට්ඨි පඤ්චපඤ්ඤාස, එකාදස ච සොළස;

සත්තති වීසති චෙව, පකිණ්ණකවිවජ්ජිතා.

๖๖, ๕๕, ๑๑ และ ๑๖, ๗๐ และ ๒๐ (เป็นจำนวนจิตที่ปกิณณกเจตสิกเหล่านี้เว้น)

පඤ්චපඤ්ඤාස [Pg.10] ඡසට්ඨිට්ඨසත්තති තිසත්තති;

එකපඤ්ඤාස චෙකූනසත්තති සපකිණ්ණකා.

๕๕, ๖๖, ๗๘, ๗๓, ๕๑ และ ๖๙ (เป็นจำนวนจิตที่ปกิณณกเจตสิกเหล่านี้ประกอบ)

අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයො

นัยแห่งการประกอบของอกุศลเจตสิก

20. අකුසලෙසු පන මොහො අහිරිකං අනොත්තප්පං උද්ධච්චඤ්චාති චත්තාරොමෙ චෙතසිකා සබ්බාකුසලසාධාරණා නාම, සබ්බෙසුපි ද්වාදසා කුසලෙසු ලබ්භන්ති.

๒๐. ส่วนในอกุศลเจตสิกนั้น โมหะ อหิริกะ อโนตตัปปะ และอุทธัจจะ เจตสิก ๔ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่าสัพพอกุศลสาธารณะ ย่อมมีได้ในอกุศลจิต ๑๒ ดวงทั้งหมด

21. ලොභො අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙව ලබ්භති.

๒๑. โลภะย่อมมีได้ในโลภสหคตจิต ๘ ดวงเท่านั้น

22. දිට්ඨි චතූසු දිට්ඨිගතසම්පයුත්තෙසු.

๒๒. ทิฏฐิย่อมมีได้ในทิฏฐิคตสัมปยุตตจิต ๔ ดวง

23. මානො චතූසු දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු.

๒๓. มานะย่อมมีได้ในทิฏฐิคตวิปปยุตตจิต ๔ ดวง

24. දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චඤ්චාති ද්වීසු පටිඝසම්පයුත්තචිත්තෙසු.

๒๔. โทสะ อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ ย่อมมีได้ในปฏิฆสัมปยุตตจิต ๒ ดวง

25. ථිනමිද්ධං පඤ්චසු සසඞ්ඛාරිකචිත්තෙසු.

๒๕. ถีนะและมิทธะ ย่อมมีได้ในสสังขาริกจิต ๕ ดวง

26. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාසහගතචිත්තෙයෙවාති.

๒๖. วิจิกิจฉาย่อมมีได้ในวิจิกิจฉาสหคตจิตเท่านั้น

27. සබ්බාපුඤ්ඤෙසු චත්තාරො,

๒๗. เจตสิก ๔ ดวงในอกุศลจิตทั้งหมด

ලොභමූලෙ තයො ගතා;

දොසමූලෙසු චත්තාරො,සසඞ්ඛාරෙ ද්වයං තථා.

๓ ดวงในโลภมูลจิต ๔ ดวงในโทสมูลจิต เช่นนั้น ๒ ดวงในสสังขาริกจิต

විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡා-චිත්තෙ චාති චතුද්දස;

ද්වාදසාකුලෙස්වෙව, සම්පයුජ්ජන්ති පඤ්චධා.

และวิจิกิจฉาในวิจิกิจฉาสหคตจิตเท่านั้น รวมเป็น ๑๔ ดวง ย่อมประกอบในอกุศลจิต ๑๒ ดวง โดย ๕ นัย

සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයො

นัยแห่งการประกอบโสภณเจตสิก

28. සොභනෙසු පන සොභනසාධාරණා තාව එකූනවීසතිමෙ චෙතසිකා සබ්බෙසුපි එකූනසට්ඨිසොභනචිත්තෙසු සංවිජ්ජන්ති.

๒๘. อนึ่ง ในโสภณจิตทั้งหลาย เจตสิก ๑๙ ดวงที่เป็นโสภณสาธารณะ ย่อมมีอยู่ในโสภณจิต ๕๙ ดวงทั้งหมด

29. විරතියො [Pg.11] පන තිස්සොපි ලොකුත්තරචිත්තෙසු සබ්බථාපි නියතා එකතොව ලබ්භන්ති, ලොකියෙසු පන කාමාවචරකුසලෙස්වෙව කදාචි සන්දිස්සන්ති විසුං විසුං.

๒๙. ส่วนวิรติเจตสิกทั้ง ๓ ดวง ย่อมได้โดยแน่นอนในโลกุตตรจิตทั้งหลายทุกประการ โดยเกิดพร้อมกันเป็นหนึ่งเดียว, แต่ในโลกียจิต ย่อมปรากฏในกุศลกามาวจรจิตเท่านั้น บางครั้งก็แยกกันเกิดทีละดวง

30. අප්පමඤ්ඤායො පන ද්වාදසසු පඤ්චමජ්ඣානවජ්ජිතමහග්ගතචිත්තෙසු චෙව කාමාවචරකුසලෙසු ච සහෙතුකකාමාවචරකිරියචිත්තෙසු චාති අට්ඨවීසතිචිත්තෙස්වෙව කදාචි නානා හුත්වා ජායන්ති, උපෙක්ඛාසහගතෙසු පනෙත්ථ කරුණාමුදිතා න සන්තීති කෙචි වදන්ති.

๓๐. ส่วนอัปปมัญญาเจตสิกทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นต่างกันในจิต ๒๘ ดวงเท่านั้น คือในมหัคคตจิต ๑๒ ดวง (เว้นปัญจมฌาน) ในกุศลกามาวจรจิต และในสเหตุกกามาวจรกิริยาจิต. บางท่านกล่าวว่า ในจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขาในที่นี้ กรุณาและมุทิตาย่อมไม่มี

31. පඤ්ඤා පන ද්වාදසසු ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරචිත්තෙසු චෙව සබ්බෙසුපි පඤ්චතිංසමහග්ගතලොකුත්තරචිත්තෙසු චාති සත්තචත්තාලීසචිත්තෙසු සම්පයොගං ගච්ඡතීති.

๓๑. ส่วนปัญญาเจตสิก ย่อมประกอบในจิต ๔๗ ดวง คือในญาณสัมปยุตต์กามาวจรจิต ๑๒ ดวง และในมหัคคตจิตกับโลกุตตรจิตทั้งหมด ๓๕ ดวง

32. එකූනවීසති ධම්මා, ජායන්තෙකූනසට්ඨිසු.

๓๒. เจตสิก ๑๙ ดวง ย่อมเกิดในจิต ๕๙ ดวง

තයො සොළසචිත්තෙසු, අට්ඨවීසතියං ද්වයං.

เจตสิก ๓ ดวง (วิรติ) ในจิต ๑๖ ดวง, เจตสิก ๒ ดวง (อัปปมัญญา) ในจิต ๒๘ ดวง

පඤ්ඤා පකාසිතා, සත්තචත්තාලීසවිධෙසුපි;

සම්පයුත්තා චතුධෙවං, සොභනෙස්වෙව සොභනා.

ปัญญาเจตสิกท่านแสดงว่าประกอบในจิต ๔๗ ประเภท. โสภณเจตสิกทั้งหลายย่อมประกอบในโสภณจิตเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้

33. ඉස්සාමච්ඡෙරකුක්කුච්ච-විරතිකරුණාදයො.

๓๓. อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ วิรติ และอัปปมัญญา (กรุณาเป็นต้น)

නානා කදාචි මානො ච, ථින මිද්ධං තථා සහ.

มานะ (ย่อมเกิดแยกกันในบางครั้ง) ส่วนถีนมิทธะย่อมเกิดพร้อมกัน (กับจิตที่มีสสังขาร) เช่นนั้น

34. යථාවුත්තානුසාරෙන, සෙසා නියතයොගිනො.

๓๔. เจตสิกที่เหลือนอกนั้น ย่อมประกอบโดยแน่นอน ตามที่กล่าวมาแล้ว

සඞ්ගහඤ්ච පවක්ඛාමි, තෙසං දානි යථාරහං.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวการสงเคราะห์เจตสิกเหล่านั้น ตามสมควร

සඞ්ගහනයො

สงคหนัย

35. ඡත්තිංසානුත්තරෙ ධම්මා, පඤ්චතිංස මහග්ගතෙ.

๓๕. เจตสิก ๓๖ ดวง ในโลกุตตรจิต, ๓๕ ดวง ในมหัคคตจิต

අට්ඨතිංසාපි ලබ්භන්ති, කාමාවචරසොභනෙ.

๓๘ ดวง ย่อมได้ในกามาวจรโสภณจิต

සත්තවීසතිපුඤ්ඤම්හි, ද්වාදසාහෙතුකෙති ච;

යථාසම්භවයොගෙන, පඤ්චධා තත්ථ සඞ්ගහො.

๒๗ ดวง ในอกุศลจิต และ ๑๒ ดวง ในอเหตุกจิต; การสงเคราะห์ในที่นั้นมี ๕ อย่าง ตามการประกอบที่พึงมีได้

ලොකුත්තරචිත්තසඞ්ගහනයො

โลกุตตรจิตสงคหนัย

36. කථං[Pg.12]? ලොකුත්තරෙසු තාව අට්ඨසු පඨමජ්ඣානිකචිත්තෙසු අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා තෙවීසති සොභනචෙතසිකා චෙති ඡත්තිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තථා දුතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවජ්ජා, තතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජා, චතුත්ථජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරපීතිවජ්ජා, පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තෙසුපි උපෙක්ඛාසහගතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි අට්ඨසු ලොකුත්තරචිත්තෙසු පඤ්චකජ්ඣානවසෙන පඤ්චධාව සඞ්ගහො හොතීති.

๓๖. อย่างไร? ในโลกุตตรจิต ๘ ดวงนั้น ในปฐมฌานจิต ๘ ดวง เจตสิก ๓๖ ดวง ย่อมสงเคราะห์เข้ากัน คือ อัญญสมานเจตสิก ๑๓ ดวง และโสภณเจตสิก ๒๓ ดวง (เว้นอัปปมัญญาเจตสิก). ในทุติยฌานจิตก็เช่นกัน แต่เว้นวิตก, ในตติยฌานจิต เว้นวิตกและวิจาร, ในจตุตถฌานจิต เว้นวิตก วิจาร และปีติ, แม้ในปัญจมฌานจิต เจตสิกเหล่านั้นที่สหรคตด้วยอุเบกขา ย่อมสงเคราะห์เข้ากัน. ด้วยประการทั้งปวง การสงเคราะห์ในโลกุตตรจิต ๘ ดวงนั้น ย่อมมี ๕ อย่าง โดยความเป็นปัญจกฌาน

37. ඡත්තිංස පඤ්චතිංස ච, චතුත්තිංස යථාක්කමං.

๓๗. ๓๖, ๓๕ และ ๓๔ ตามลำดับ

තෙත්තිංසද්වයමිච්චෙවං, පඤ්චධානුත්තරෙ ඨිතා.

๓๓ สองครั้ง ด้วยประการฉะนี้ ย่อมตั้งอยู่ในโลกุตตรจิต ๕ อย่าง

මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයො

มหัคคตจิตสงคหนัย

38. මහග්ගතෙසු පන තීසු පඨමජ්ඣානිකචිත්තෙසු තාව අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, විරතිත්තයවජ්ජිතා ද්වාවීසති සොභනචෙතසිකා චෙති පඤ්චතිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, කරුණාමුදිතා පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බා, තථා දුතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවජ්ජා, තතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජා, චතුත්ථජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරපීතිවජ්ජා, පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තෙසු පන පන්නරසසු අප්පමඤ්ඤායො න ලබ්භන්තීති සබ්බථාපි සත්තවීසතිමහග්ගතචිත්තෙසු පඤ්චකජ්ඣානවසෙන පඤ්චධාව සඞ්ගහො හොතීති.

๓๘. อนึ่ง ในมหัคคตจิต ๒๗ ดวงนั้น ในปฐมฌานจิต ๓ ดวง เจตสิก ๓๕ ดวง ย่อมสงเคราะห์เข้ากัน คือ อัญญสมานเจตสิก ๑๓ ดวง และโสภณเจตสิก ๒๒ ดวง (เว้นวิรติเจตสิก ๓ ดวง). ในที่นี้ กรุณาและมุทิตาพึงประกอบทีละดวง. ในทุติยฌานจิตก็เช่นกัน แต่เว้นวิตก, ในตติยฌานจิต เว้นวิตกและวิจาร, ในจตุตถฌานจิต เว้นวิตก วิจาร และปีติ. ส่วนในปัญจมฌานจิต ๑๕ ดวง อัปปมัญญาเจตสิกย่อมไม่มี. ด้วยประการทั้งปวง การสงเคราะห์ในมหัคคตจิต ๒๗ ดวงนั้น ย่อมมี ๕ อย่าง โดยความเป็นปัญจกฌาน

39. පඤ්චතිංස චතුත්තිංස, තෙත්තිංස ච යථාක්කමං.

๓๙. ๓๕, ๓๔ และ ๓๓ ตามลำดับ

බාත්තිංස චෙව තිංසෙති, පඤ්චධාව මහග්ගතෙ.

๓๒ และ ๓๐ ด้วยประการฉะนี้ ย่อมมี ๕ อย่างในมหัคคตจิต

කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයො

กามาวจรโสภณจิตสงคหนัย

40. කාමාවචරසොභනෙසු පන කුසලෙසු තාව පඨමද්වයෙ අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, පඤ්චවීසති සොභනචෙතසිකා [Pg.13] චෙති අට්ඨතිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, අප්පමඤ්ඤාවිරතියො පනෙත්ථ පඤ්චපි පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බා, තථා දුතියද්වයෙ ඤාණවජ්ජිතා, තතියද්වයෙ ඤාණසම්පයුත්තා පීතිවජ්ජිතා, චතුත්ථද්වයෙ ඤාණපීතිවජ්ජිතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්ති. කිරියචිත්තෙසුපි විරතිවජ්ජිතා තථෙව චතූසුපි දුකෙසු චතුධාව සඞ්ගය්හන්ති. තථා විපාකෙසු ච අප්පමඤ්ඤාවිරතිවජ්ජිතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි චතුවීසතිකාමාවචරසොභනචිත්තෙසු දුකවසෙන ද්වාදසධාව සඞ්ගහො හොතීති.

๔๐. อนึ่ง ในกามาวจรโสภณจิตนั้น ในกุศลจิตคู่แรก เจตสิก ๓๘ ดวง ย่อมสงเคราะห์เข้ากัน คือ อัญญสมานเจตสิก ๑๓ ดวง และโสภณเจตสิก ๒๕ ดวง. ในที่นี้ อัปปมัญญาและวิรติทั้ง ๕ พึงประกอบทีละดวง. ในคู่ที่สองก็เช่นกัน แต่เว้นญาณ, ในคู่ที่สาม ญาณสัมปยุตต์แต่เว้นปีติ, ในคู่ที่สี่ เว้นญาณและปีติ เจตสิกเหล่านั้นย่อมสงเคราะห์เข้ากัน. แม้ในกิริยาจิต เจตสิกเหล่านั้นเว้นวิรติ ย่อมสงเคราะห์เข้ากัน ๔ อย่างในคู่ทั้ง ๔. ในวิบากจิตก็เช่นกัน แต่เว้นอัปปมัญญาและวิรติ ย่อมสงเคราะห์เข้ากัน. ด้วยประการทั้งปวง การสงเคราะห์ในกามาวจรโสภณจิต ๒๔ ดวงนั้น ย่อมมี ๑๒ อย่าง โดยความเป็นคู่

41. අට්ඨතිංස සත්තතිංස, ද්වයං ඡත්තිංසකං සුභෙ.

๔๑. ๓๘, ๓๗, ๓๖ สองครั้ง ในกุศลจิต

පඤ්චතිංස චතුත්තිංස, ද්වයං තෙත්තිංසකං ක්‍රියෙ;

තෙත්තිංස පාකෙ බාත්තිංස, ද්වයෙකතිංසකං භවෙ;

සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤ-පාකක්‍රියාමනෙ.

๓๕, ๓๔, ๓๓ สองครั้ง ในกิริยาจิต; ๓๓ ในวิบากจิต, ๓๒, ๓๑ สองครั้ง ย่อมมีในสเหตุกกามาวจรกุศล วิบาก และกิริยาจิต

42. නවිජ්ජන්තෙත්ථ විරතී, ක්‍රියෙසු ච මහග්ගතෙ.

๔๒. วิรติเจตสิกย่อมไม่มีในกิริยาจิตและมหัคคตจิตในที่นี้

අනුත්තරෙ අප්පමඤ්ඤා, කාමපාකෙ ද්වයං තථා;

අනුත්තරෙ ඣානධම්මා, අප්පමඤ්ඤා ච මජ්ඣිමෙ;

විරතී ඤාණපීතී ච, පරිත්තෙසු විසෙසකා.

อัปปมัญญาไม่มีในโลกุตตรจิต, อัปปมัญญาและวิรติทั้งสองก็ไม่มีในกามาวจรวิบากจิต; องค์ฌานเป็นเครื่องทำให้ต่างกันในโลกุตตรจิต, อัปปมัญญาเป็นเครื่องทำให้ต่างกันในมหัคคตจิต; ส่วนวิรติ ญาณ และปีติ เป็นเครื่องทำให้ต่างกันในกามาวจรจิต

අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයො

นัยแห่งการสงเคราะห์อกุศลจิต

43. අකුසලෙසු පන ලොභමූලෙසු තාව පඨමෙ අසඞ්ඛාරිකෙ අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, අකුසලසාධාරණා චත්තාරො චාති සත්තරස ලොභදිට්ඨීහි සද්ධිං එකූනවීසති ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති.

๔๓. ส่วนในอกุศลจิต ในโลภมูลจิตดวงที่ ๑ ที่เป็นอสังขาริกนั้น อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ และอกุศลสาธารณเจตสิก ๔ รวมเป็น ๑๗ พร้อมด้วยโลภะและทิฏฐิ รวมเป็นธรรม ๑๙ ประการ ย่อมถึงซึ่งการสงเคราะห์

44. තථෙව දුතියෙ අසඞ්ඛාරිකෙ ලොභමානෙන.

๔๔. ในดวงที่ ๒ ที่เป็นอสังขาริก ก็เช่นเดียวกัน พร้อมด้วยโลภะและมานะ

45. තතියෙ තථෙව පීතිවජ්ජිතා ලොභදිට්ඨීහි සහ අට්ඨාරස.

๔๕. ในดวงที่ ๓ ก็เช่นเดียวกัน เว้นปีติ พร้อมด้วยโลภะและทิฏฐิ รวมเป็น ๑๘

46. චතුත්ථෙ [Pg.14] තථෙව ලොභමානෙන.

๔๖. ในดวงที่ ๔ ก็เช่นเดียวกัน พร้อมด้วยโลภะและมานะ

47. පඤ්චමෙ පන පටිඝසම්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චඤ්චාති චතූහි සද්ධිං පීතිවජ්ජිතා තෙ එව වීසති ධම්මා සඞ්ගය්හන්ති, ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බානි.

๔๗. ส่วนในดวงที่ ๕ ที่เป็นปฏิฆสัมปยุตต์ อสังขาริก พร้อมด้วยโทสะ อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ ๔ นี้ ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ๒๐ ประการ เว้นปีติ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกัน ในที่นี้ อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ พึงประกอบได้ทีละอย่างเท่านั้น

48. සසඞ්ඛාරිකපඤ්චකෙපි තථෙව ථිනමිද්ධෙන විසෙසෙත්වා යොජෙතබ්බා.

๔๘. แม้ใน ๕ ดวงที่เป็นสสังขาริก ก็พึงประกอบเช่นเดียวกัน โดยมีความต่างตรงที่มีถีนมิทธะเพิ่มเข้าด้วย

49. ඡන්දපීතිවජ්ජිතා පන අඤ්ඤසමානා එකාදස, අකුසලසාධාරණා චත්තාරො චාති පන්නරස ධම්මා උද්ධච්චසහගතෙ සම්පයුජ්ජන්ති.

๔๙. ส่วนอัญญสมานาเจตสิก ๑๑ ดวง เว้นฉันทะและปีติ และอกุศลสาธารณเจตสิก ๔ รวมเป็นธรรม ๑๕ ประการ ย่อมประกอบในอุทธัจจสหคตจิต

50. විචිකිච්ඡාසහගතචිත්තෙ ච අධිමොක්ඛවිරහිතා විචිකිච්ඡාසහගතා තථෙව පන්නරස ධම්මා සමුපලබ්භන්තීති සබ්බථාපි ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං යොජියමානාපි ගණනවසෙන සත්තධාව සඞ්ගහිතා භවන්තීති.

๕๐. และในวิจิกิจฉาสหคตจิต ธรรม ๑๕ ประการเช่นเดียวกัน เว้นอธิโมกข์ พร้อมด้วยวิจิกิจฉา ย่อมปรากฏ โดยประการทั้งปวง แม้ในอกุศลจิตตุปบาท ๑๒ ดวง แม้จะประกอบทีละดวง ก็ย่อมสงเคราะห์เข้ากันได้โดยการนับเป็น ๗ อย่างเท่านั้น

51. එකූනවීසාට්ඨාරස, වීසෙකවීස වීසති.

๕๑. ๑๙, ๑๘, ๒๐, ๒๑, ๒๐

ද්වාවීස පන්නරසෙති, සත්තධා කුසලෙඨිතා.

๒๒, ๑๕ ดังนี้ (การสงเคราะห์) ตั้งอยู่ในอกุศล ๗ อย่าง

52. සාධාරණා ච චත්තාරො, සමානා ච දසාපරෙ.

๕๒. และอกุศลสาธารณเจตสิก ๔ และอัญญสมานาเจตสิกอีก ๑๐

චුද්දසෙතෙ පවුච්චන්ති, සබ්බාකුසලයොගිනො.

๑๔ ประการเหล่านี้ ท่านกล่าวว่าประกอบในอกุศลจิตทั้งหมด

අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයො

นัยแห่งการสงเคราะห์อเหตุกจิต

53. අහෙතුකෙසු පන හසනචිත්තෙ තාව ඡන්දවජ්ජිතා අඤ්ඤසමානා ද්වාදස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති.

๕๓. ส่วนในอเหตุกจิต ในหสิตุปปาทจิตก่อน อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ ประการ เว้นฉันทะ ย่อมถึงซึ่งการสงเคราะห์

54. තථා වොට්ඨබ්බනෙ ඡන්දපීතිවජ්ජිතා.

๕๔. ในโวฏฐัพพนจิต ก็เช่นเดียวกัน เว้นฉันทะและปีติ

55. සුඛසන්තීරණෙ ඡන්දවීරියවජ්ජිතා.

๕๕. ในสุขสันตีรณจิต เว้นฉันทะและวิริยะ

56. මනොධාතුත්තිකාහෙතුකපටිසන්ධියුගළෙ ඡන්දපීතිවීරියවජ්ජිතා.

๕๖. ในมโนธาตุ ๓ และอเหตุกปฏิสนธิจิตคู่หนึ่ง เว้นฉันทะ ปีติ และวิริยะ

57. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙ [Pg.15] පකිණ්ණකවජ්ජිතා තෙයෙව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි අට්ඨාරසසු අහෙතුකෙසු ගණනවසෙන චතුධාව සඞ්ගහො හොතීති.

๕๗. ในทวิปัญจวิญญาณ ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ เว้นปกิณณกะ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกัน โดยประการทั้งปวง ในอเหตุกจิต ๑๘ ดวง มีการสงเคราะห์โดยการนับเป็น ๔ อย่างเท่านั้น

58. ද්වාදසෙකාදස දස, සත්ත චාති චතුබ්බිධො.

๕๘. ๑๒, ๑๑, ๑๐ และ ๗ ดังนี้ เป็น ๔ อย่าง

අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු, චිත්තුප්පාදෙසු සඞ්ගහො.

ในการสงเคราะห์จิตตุปบาทในอเหตุกจิต ๑๘ ดวง

59. අහෙතුකෙසු සබ්බත්ථ, සත්ත සෙසා යථාරහං.

๕๙. ในอเหตุกจิตทั้งหมด เจตสิก ๗ ดวง (สัพพจิตตสาธารณะ) ที่เหลือประกอบตามสมควร

ඉති විත්ථාරතො වුත්තො, තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහො.

การสงเคราะห์ ๓๓ อย่าง ได้กล่าวโดยพิสดารแล้วด้วยประการฉะนี้

60. ඉත්ථං චිත්තාවියුත්තානං, සම්පයොගඤ්ච සඞ්ගහං.

๖๐. เมื่อทราบความต่างของการประกอบและการสงเคราะห์ของเจตสิกธรรมทั้งหลาย

ඤත්වා භෙදං යථායොගං, චිත්තෙන සමමුද්දිසෙ.

ตามที่ประกอบได้แล้ว พึงแสดงไปพร้อมกับจิตเถิด

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ චෙතසිකසඞ්ගහවිභාගො නාම

ชื่อว่า เจตสิกสังคหวิภาค ในอภิธัมมัตถสังคหะ จบเพียงเท่านี้

දුතියො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๒

3. පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදො

๓. ปกิณณกปริจเฉท

1. සම්පයුත්තා යථායොගං, තෙපඤ්ඤාස සභාවතො.

๑. ธรรมที่ประกอบกันตามสมควร มี ๕๓ ประการโดยสภาวะ

චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙසං දානි යථාරහං.

คือจิตและเจตสิก บัดนี้ (จะกล่าวถึงการสงเคราะห์) ของธรรมเหล่านั้นตามสมควร

2. වෙදනාහෙතුතො කිච්චද්වාරාලම්බණවත්ථුතො.

๒. โดยเวทนา เหตุ กิจ ทวาร อารมณ์ และวัตถุ

චිත්තුප්පාදවසෙනෙව, සඞ්ගහො නාම නීයතෙ.

ชื่อว่าสังคหะย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของจิตเท่านั้น

වෙදනාසඞ්ගහො

การสงเคราะห์เวทนา

3. තත්ථ වෙදනාසඞ්ගහෙ තාව තිවිධා වෙදනා සුඛං දුක්ඛං අදුක්ඛමසුඛා චෙති, සුඛං දුක්ඛං සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛාති ච භෙදෙන පන පඤ්චධා හොති.

๓. ในการสงเคราะห์เวทนานั้นก่อน เวทนามี ๓ อย่าง คือ สุข ทุกข์ และอทุกขมสุข แต่โดยจำแนกเป็น สุข ทุกข์ โสมนัส โทมนัส และอุเบกขา ย่อมมี ๕ อย่าง

4. තත්ථ සුඛසහගතං කුසලවිපාකං කායවිඤ්ඤාණමෙකමෙව, තථා දුක්ඛසහගතං අකුසලවිපාකං.

๔. ในบรรดาเวทนาเหล่านั้น กายวิญญาณที่เป็นกุศลวิบากซึ่งสหรคตด้วยสุข มีเพียงอย่างเดียวเท่านั้น เช่นเดียวกัน กายวิญญาณที่เป็นอกุศลวิบากซึ่งสหรคตด้วยทุกข์ (ก็มีเพียงอย่างเดียวเท่านั้น)

5. සොමනස්සසහගතචිත්තානි [Pg.16] පන ලොභමූලානි චත්තාරි, ද්වාදස කාමාවචරසොභනානි, සුඛසන්තීරණහසනානි ච ද්වෙති අට්ඨාරස කාමාවචරසොමනස්සසහගතචිත්තානි චෙව පඨමදුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානසඞ්ඛාතානි චතුචත්තාලීස මහග්ගතලොකුත්තරචිත්තානි චෙති ද්වාසට්ඨිවිධානි භවන්ති.

๕. ส่วนจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส คือ โลภมูลจิต ๔, กามาวจรโสภณจิต ๑๒, สุขสันตีรณจิตและหสิตุปปาทจิต ๒ รวมเป็นกามาวจรโสมนัสสหรคตจิต ๑๘ และมหัคคตโลกุตตรจิต ๔๔ ที่นับเนื่องในปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน ย่อมมี ๖๒ อย่าง

6. දොමනස්සසහගතචිත්තානි පන ද්වෙ පටිඝසම්පයුත්තචිත්තානෙව.

๖. ส่วนจิตที่สหรคตด้วยโทมนัส มีเพียงปฏิฆสัมปยุตตจิต ๒ เท่านั้น

7. සෙසානි සබ්බානිපි පඤ්චපඤ්ඤාස උපෙක්ඛාසහගතචිත්තානෙවාති.

๗. จิตที่เหลือทั้งหมด ๕๕ อย่าง เป็นอุเบกขาสหรคตจิตเท่านั้น

8. සුඛං දුක්ඛමුපෙක්ඛාති, තිවිධා තත්ථ වෙදනා.

๘. เวทนาในบรรดาจิตเหล่านั้นมี ๓ อย่าง คือ สุข ทุกข์ และอุเบกขา

සොමනස්සං දොමනස්සමිතිභෙදෙන පඤ්චධා.

โดยจำแนกเป็นโสมนัสและโทมนัส ย่อมมี ๕ อย่าง

9. සුඛමෙකත්ථ දුක්ඛඤ්ච, දොමනස්සං ද්වයෙ ඨිතං.

๙. สุขตั้งอยู่ในที่เดียว ทุกข์ก็เช่นกัน ส่วนโทมนัสตั้งอยู่ในจิต ๒ ดวง

ද්වාසට්ඨීසු සොමනස්සං, පඤ්චපඤ්ඤාසකෙතරා.

โสมนัสมีในจิต ๖๒ ดวง ส่วนที่เหลือมี ๕๕ ดวง

හෙතුසඞ්ගහො

การสงเคราะห์เหตุ

10. හෙතුසඞ්ගහෙ හෙතූ නාම ලොභො දොසො මොහො අලොභො අදොසො අමොහො චාති ඡබ්බිධා භවන්ති.

๑๐. ในการสงเคราะห์เหตุ เหตุทั้งหลายชื่อว่า โลภะ โทสะ โมหะ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ ย่อมมี ๖ อย่าง

11. තත්ථ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනහසනවසෙන අහෙතුකචිත්තානි නාම.

๑๑. ในบรรดาจิตเหล่านั้น จิตที่ชื่อว่าอเหตุกะ คือ ปัญจทวาราวัชชนจิต ทวิปัญจวิญญาณ สัมปฏิจฉันนจิต สันตีรณจิต โวฏฐัพพนจิต และหสิตุปปาทจิต

12. සෙසානි සබ්බානිපි එකසත්තති චිත්තානි සහෙතුකානෙව.

๑๒. จิตที่เหลือทั้งหมด ๗๑ ดวง เป็นสเหตุกจิตเท่านั้น

13. තත්ථාපි ද්වෙ මොමූහචිත්තානි එකහෙතුකානි.

๑๓. ในบรรดาจิตเหล่านั้น โมหมูลจิต ๒ เป็นเอกเหตุกจิต

14. සෙසානි දස අකුසලචිත්තානි චෙව ඤාණවිප්පයුත්තානි ද්වාදස කාමාවචරසොභනානි චෙති ද්වාවීසති ද්විහෙතුකචිත්තානි.

๑๔. อกุศลจิตที่เหลือ ๑๐ และกามาวจรโสภณจิต ๑๒ ที่วิปปยุตด้วยญาณ รวมเป็นทวิเหตุกจิต ๒๒

15. ද්වාදස [Pg.17] ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරසොභනානි චෙව පඤ්චතිංස මහග්ගතලොකුත්තරචිත්තානි චෙති සත්තචත්තාලීස තිහෙතුකචිත්තානීති.

๑๕. กามาวจรโสภณจิต ๑๒ ที่สัมปยุตด้วยญาณ และมหัคคตโลกุตตรจิต ๓๕ รวมเป็นติเหตุกจิต ๔๗

16. ලොභො දොසො ච මොහො ච,

๑๖. โลภะ โทสะ และโมหะ

හෙතූ අකුසලා තයො;

අලොභාදොසාමොහො ච,කුසලාබ්‍යාකතා තථා.

เป็นอกุศลเหตุ ๓ อย่าง อโลภะ อโทสะ และอโมหะ เป็นกุศลและอัพยากตะเช่นเดียวกัน

17. අහෙතුකාට්ඨාරසෙකහෙතුකා ද්වෙ ද්වාවීසති.

๑๗. อเหตุกจิตมี ๑๘ เอกเหตุกจิตมี ๒ ทวิเหตุกจิตมี ๒๒

ද්විහෙතුකා මතා සත්තචත්තාලීසතිහෙතුකා.

ทวิเหตุกจิต (๒๒) ท่านกล่าวไว้แล้ว ติเหตุกจิตมี ๔๗

කිච්චසඞ්ගහො

การสงเคราะห์กิจ

18. කිච්චසඞ්ගහෙ කිච්චානි නාම පටිසන්ධිභවඞ්ගාවජ්ජනදස්සනසවනඝායනසායනඵුසනසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණචුතිවසෙන චුද්දසවිධානි භවන්ති.

๑๘. ในการสงเคราะห์กิจ กิจทั้งหลายชื่อว่า ปฏิสนธิ ภวังค์ อาวัชชนะ ทัสสนะ สวนะ ฆายนะ สายนะ ผุสนะ สัมปฏิจฉนะ สันตีรณะ โวฏฐัพพนะ ชวนะ ตทาลัมพนะ และจุติ ย่อมมี ๑๔ อย่าง

19. පටිසන්ධිභවඞ්ගාවජ්ජනපඤ්චවිඤ්ඤාණඨානාදිවසෙන පන තෙසං දසධා ඨානභෙදො වෙදිතබ්බො.

๑๙. แต่โดยอาศัยฐานะมีปฏิสนธิฐาน ภวังคฐาน อาวัชชนฐาน และปัญจวิญญาณฐานเป็นต้น พึงทราบความต่างแห่งฐานะของกิจเหล่านั้น ๑๐ อย่าง

20. තත්ථ ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණානි චෙව අට්ඨ මහාවිපාකානි ච නව රූපාරූපවිපාකානි චෙති එකූනවීසති චිත්තානි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිකිච්චානි නාම.

๒๐. ในบรรดาจิตเหล่านั้น อุเบกขาสหรคตสันตีรณจิต ๒ มหาวิบากจิต ๘ และรูปาวจรและอรูปาวจรวิบากจิต ๙ รวมเป็นจิต ๑๙ ดวง ชื่อว่าทำหน้าที่ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ

21. ආවජ්ජනකිච්චානි පන ද්වෙ.

๒๑. ส่วนจิตที่ทำอาวัชชนกิจมี ๒

22. තථා දස්සනසවනඝායනසායනඵුසනසම්පටිච්ඡනකිච්චානි ච.

๒๒. เช่นเดียวกัน จิตที่ทำทัสสนกิจ สวนกิจ ฆายนกิจ สายนกิจ ผุสนกิจ และสัมปฏิจฉนกิจ (ก็มีอย่างละ ๒)

23. තීණි සන්තීරණකිච්චානි.

๒๓. จิตที่ทำสันตีรณกิจมี ๓

24. මනොද්වාරාවජ්ජනමෙව පඤ්චද්වාරෙ වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධෙති.

๒๔. มโนทวาราวัจชนะนั่นเอง ย่อมสำเร็จกิจโวฏฐัพพนะในปัญจทวาร.

25. ආවජ්ජනද්වයවජ්ජිතානි කුසලාකුසලඵලකිරියචිත්තානි පඤ්චපඤ්ඤාස ජවනකිච්චානි.

๒๕. กุศลจิต อกุศลจิต ผลจิต และกิริยาจิต ๕๕ ดวง เว้นอาวัชชนะ ๒ ย่อมทำกิจชวนะ.

26. අට්ඨ [Pg.18] මහාවිපාකානි චෙව සන්තීරණත්තයඤ්චෙති එකාදස තදාරම්මණකිච්චානි.

๒๖. มหาวิบาก ๘ และสันตีรณะ ๓ รวมเป็น ๑๑ ดวง ย่อมทำกิจตทาลัมพณะ.

27. තෙසු පන ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණචිත්තානි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණසන්තීරණවසෙන පඤ්චකිච්චානි නාම.

๒๗. บรรดาจิตเหล่านั้น จิตสันตีรณะที่สหรคตด้วยอุเบกขา ๒ ดวง ชื่อว่ามี ๕ กิจ คือ โดยนัยแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ จุติ ตทาลัมพณะ และสันตีรณะ.

28. මහාවිපාකානි අට්ඨ පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණවසෙන චතුකිච්චානි නාම.

๒๘. มหาวิบาก ๘ ดวง ชื่อว่ามี ๔ กิจ คือ โดยนัยแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ จุติ และตทาลัมพณะ.

29. මහග්ගතවිපාකානි නව පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන තිකිච්චානි නාම.

๒๙. มหัคคตวิบาก ๙ ดวง ชื่อว่ามี ๓ กิจ คือ โดยนัยแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ.

30. සොමනස්සසන්තීරණං සන්තීරණතදාරම්මණවසෙන දුකිච්චං.

๓๐. โสมนัสสันตีรณะ มี ๒ กิจ คือ โดยนัยแห่งสันตีรณะและตทาลัมพณะ.

31. තථා වොට්ඨබ්බනං වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනවසෙන.

๓๑. โวฏฐัพพนะ (มโนทวาราวัจชนะ) ก็เช่นเดียวกัน มี ๒ กิจ คือ โดยนัยแห่งโวฏฐัพพนะและอาวัชชนะ.

32. සෙසානි පන සබ්බානිපි ජවනමනොධාතුත්තිකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි යථාසම්භවමෙකකිච්චානීති.

๓๒. ส่วนจิตที่เหลือทั้งหมด คือ ชวนะ มโนธาตุ ๓ และทวิปัญจวิญญาณ ย่อมมีกิจเดียวตามสมควร.

33. පටිසන්ධාදයො නාම, කිච්චභෙදෙන චුද්දස.

๓๓. กิจมีปฏิสนธิเป็นต้น ชื่อว่ามี ๑๔ อย่าง โดยการจำแนกตามกิจ.

දසධා ඨානභෙදෙන, චිත්තුප්පාදා පකාසිතා.

ท่านประกาศจิตตุปบาทไว้ ๑๐ อย่าง โดยการจำแนกตามฐานะ.

34. අට්ඨසට්ඨි තථා ද්වෙ ච, නවාට්ඨ ද්වෙ යථාක්කමං.

๓๔. ๖๘ ดวง, ๒ ดวง, ๙ ดวง, ๘ ดวง และ ๒ ดวง ตามลำดับ.

එකද්විතිචතුපඤ්චකිච්චඨානානි නිද්දිසෙ.

พึงแสดงฐานะแห่งจิตที่มี ๑ กิจ, ๒ กิจ, ๓ กิจ, ๔ กิจ และ ๕ กิจ.

ද්වාරසඞ්ගහො

ทวารสังคหะ

35. ද්වාරසඞ්ගහෙ ද්වාරානි නාම චක්ඛුද්වාරං සොතද්වාරං ඝානද්වාරං ජිව්හාද්වාරං කායද්වාරං මනොද්වාරඤ්චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති.

๓๕. ในทวารสังคหะ ทวารทั้งหลาย ชื่อว่ามี ๖ อย่าง คือ จักขุทวาร โสตทวาร ฆานทวาร ชิวหาทวาร กายทวาร และมโนทวาร.

36. තත්ථ චක්ඛුමෙව චක්ඛුද්වාරං.

๓๖. ในทวารเหล่านั้น จักขุเท่านั้นเป็นจักขุทวาร.

37. තථා සොතාදයො සොතද්වාරාදීනි.

๓๗. เช่นเดียวกัน โสตะเป็นต้น เป็นโสตทวารเป็นต้น.

38. මනොද්වාරං [Pg.19] පන භවඞ්ගන්ති පවුච්චති.

๓๘. ส่วนมโนทวาร ท่านเรียกว่าภวังค์.

39. තත්ථ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනතදාරම්මණවසෙන ඡචත්තාලීස චිත්තානි චක්ඛුද්වාරෙ යථාරහං උප්පජ්ජන්ති, තථා පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසොතවිඤ්ඤාණාදිවසෙන සොතද්වාරාදීසුපි ඡචත්තාලීසෙව භවන්තීති සබ්බථාපි පඤ්චද්වාරෙ චතුපඤ්ඤාස චිත්තානි කාමාවචරානෙව.

๓๙. ในทวารเหล่านั้น จิต ๔๖ ดวง ย่อมเกิดขึ้นในจักขุทวารตามสมควร โดยมีปัญจทวาราวัจชนะ จักขุวิญญาณ สัมปฏิจฉนะ สันตีรณะ โวฏฐัพพนะ กามาวจรชวนะ และตทาลัมพณะเป็นต้น ในโสตทวารเป็นต้นก็นัยเดียวกัน มีจิต ๔๖ ดวง โดยมีปัญจทวาราวัจชนะ โสตวิญญาณเป็นต้น ดังนั้น โดยประการทั้งปวง จิต ๕๔ ดวงในปัญจทวาร เป็นกามาวจรทั้งสิ้น.

40. මනොද්වාරෙ පන මනොද්වාරාවජ්ජනපඤ්චපඤ්ඤාසජවනතදාරම්මණවසෙන සත්තසට්ඨි චිත්තානි භවන්ති.

๔๐. ส่วนในมโนทวาร จิต ๖๗ ดวง ย่อมมี โดยมีมโนทวาราวัจชนะ ชวนะ ๕๕ และตทาลัมพณะ.

41. එකූනවීසති පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන ද්වාරවිමුත්තානි.

๔๑. จิต ๑๙ ดวง เป็นทวารวิมุตติ โดยนัยแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ.

42. තෙසු පන පඤ්චවිඤ්ඤාණානි චෙව මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි චෙති ඡත්තිංස යථාරහමෙකද්වාරිකචිත්තානි නාම.

๔๒. บรรดาจิตเหล่านั้น ทวิปัญจวิญญาณ และมหัคคต-โลกุตตรชวนะ รวมเป็น ๓๖ ดวง ชื่อว่าเอกทวาริกจิตตามสมควร.

43. මනොධාතුත්තිකං පන පඤ්චද්වාරිකං.

๔๓. ส่วนมโนธาตุ ๓ เป็นปัญจทวาริกจิต.

44. සුඛසන්තීරණවොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනානි ඡද්වාරිකචිත්තානි.

๔๔. โสมนัสสันตีรณะ โวฏฐัพพนะ และกามาวจรชวนะ เป็นฉทวาริกจิต.

45. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණමහාවිපාකානි ඡද්වාරිකානි චෙව ද්වාරවිමුත්තානි ච.

๔๕. อุเบกขาสันตีรณะ และมหาวิบาก เป็นฉทวาริกจิตด้วย และเป็นทวารวิมุตติด้วย.

46. මහග්ගතවිපාකානි ද්වාරවිමුත්තානෙවාති.

๔๖. มหัคคตวิบาก เป็นทวารวิมุตติเท่านั้น.

47. එකද්වාරිකචිත්තානි, පඤ්චඡද්වාරිකානි ච.

๔๗. จิตที่เป็นเอกทวาริกะ ปัญจทวาริกะ และฉทวาริกะ.

ඡද්වාරිකවිමුත්තානි, විමුත්තානි ච සබ්බථා.

จิตที่เป็นฉทวาริกะและทวารวิมุตติ และที่เป็นทวารวิมุตติโดยประการทั้งปวง.

ඡත්තිංසති තථා තීණි, එකතිංස යථාක්කමං;

දසධා නවධා චෙති, පඤ්චධා පරිදීපයෙ.

พึงแสดงจิต ๓๖ ดวง, ๓ ดวง, ๓๑ ดวง, ๑๐ ดวง และ ๙ ดวง ตามลำดับ โดย ๕ ประการ.

ආලම්බණසඞ්ගහො

อารัมมณสังคหะ

48. ආලම්බණසඞ්ගහෙ [Pg.20] ආරම්මණානි නාම රූපාරම්මණං සද්දාරම්මණං ගන්ධාරම්මණං රසාරම්මණං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ධම්මාරම්මණඤ්චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති.

๔๘. ในอาลัมพณสังคหะ อารมณ์ทั้งหลาย ชื่อว่า รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ และธัมมารมณ์ มี ๖ อย่าง

49. තත්ථ රූපමෙව රූපාරම්මණං, තථා සද්දාදයො සද්දාරම්මණාදීනි.

๔๙. ในอารมณ์เหล่านั้น รูปเท่านั้นเป็นรูปารมณ์ เสียงเป็นต้นก็เป็นสัททารมณ์เป็นต้น เช่นเดียวกัน

50. ධම්මාරම්මණං පන පසාදසුඛුමරූපචිත්තචෙතසිකනිබ්බානපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡධා සඞ්ගය්හති.

๕๐. ส่วนธัมมารมณ์นั้น สงเคราะห์ได้ ๖ อย่าง โดยเป็นปสาทรูป สุขุมรูป จิต เจตสิก นิพพาน และบัญญัติ

51. තත්ථ චක්ඛුද්වාරිකචිත්තානං සබ්බෙසම්පි රූපමෙව ආරම්මණං, තඤ්ච පච්චුප්පන්නං. තථා සොතද්වාරිකචිත්තාදීනම්පි සද්දාදීනි, තානි ච පච්චුප්පන්නානියෙව.

๕๑. ในอารมณ์เหล่านั้น รูปเท่านั้นเป็นอารมณ์แก่จิตทั้งปวงที่เกิดทางจักขุทวาร และรูปนั้นเป็นปัจจุบัน แม้เสียงเป็นต้นก็เป็นอารมณ์แก่จิตที่เกิดทางโสตทวารเป็นต้น และเสียงเป็นต้นเหล่านั้นก็เป็นปัจจุบันเท่านั้น

52. මනොද්වාරිකචිත්තානං පන ඡබ්බිධම්පි පච්චුප්පන්නමතීතං අනාගතං කාලවිමුත්තඤ්ච යථාරහමාරම්මණං හොති.

๕๒. ส่วนจิตที่เกิดทางมโนทวาร อารมณ์ทั้ง ๖ อย่าง ทั้งที่เป็นปัจจุบัน อดีต อนาคต และกาลวิมุตติ ย่อมเป็นอารมณ์ตามสมควร

53. ද්වාරවිමුත්තානඤ්ච පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිසඞ්ඛාතානං ඡබ්බිධම්පි යථාසම්භවං යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡද්වාරග්ගහිතං පච්චුප්පන්නමතීතං පඤ්ඤත්තිභූතං වා කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තසම්මතං ආරම්මණං හොති.

๕๓. และสำหรับจิตที่พ้นทวาร อันได้แก่ ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ อารมณ์ ๖ อย่างตามที่บังเกิดได้ โดยมากเป็นอารมณ์ที่เคยรับทางทวาร ๖ ในภพก่อน ทั้งที่เป็นปัจจุบัน อดีต หรือเป็นบัญญัติ อันนับว่าเป็นกรรม กรรมนิมิต คตินิมิต ย่อมเป็นอารมณ์

54. තෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි යථාක්කමං රූපාදිඑකෙකාරම්මණානෙව.

๕๔. ในจิตเหล่านั้น จักขุวิญญาณเป็นต้น มีรูปเป็นต้นเป็นอารมณ์อย่างละหนึ่งตามลำดับ

55. මනොධාතුත්තිකං පන රූපාදිපඤ්චාරම්මණං.

๕๕. ส่วนมโนธาตุ ๓ มีรูปเป็นต้น ๕ อย่างเป็นอารมณ์

56. සෙසානි කාමාවචරවිපාකානි හසනචිත්තඤ්චෙති සබ්බථාපි කාමාවචරාරම්මණානෙව.

๕๖. กามาวจรวิบากจิตที่เหลือและหสิตุปปาทจิต มีกามาวจรธรรมเป็นอารมณ์เท่านั้นในทุกกรณี

57. අකුසලානි චෙව ඤාණවිප්පයුත්තකාමාවචරජවනානි චෙති ලොකුත්තරවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි.

๕๗. อกุศลจิตและกามาวจรชวนจิตที่วิปปยุตจากญาณ มีอารมณ์ได้ทั้งหมด เว้นโลกุตตรธรรม

58. ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරකුසලානි [Pg.21] චෙව පඤ්චමජ්ඣානසඞ්ඛාතං අභිඤ්ඤාකුසලඤ්චෙති අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි.

๕๘. กามาวจรกุศลจิตที่สัมปยุตด้วยญาณ และอภิญญากุศลที่นับเป็นปัญจมฌาน มีอารมณ์ได้ทั้งหมด เว้นอรหัตตมรรคและอรหัตตผล

59. ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරකිරියානි චෙව කිරියාභිඤ්ඤාවොට්ඨබ්බනඤ්චෙති සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානි.

๕๙. กามาวจรกิริยาจิตที่สัมปยุตด้วยญาณ อภิญญากิริยาจิต และโวฏฐัพพนจิต ย่อมมีอารมณ์ได้ทั้งหมดในทุกกรณี

60. ආරුප්පෙසු දුතියචතුත්ථානි මහග්ගතාරම්මණානි.

๖๐. ในอรูปฌานจิต อรูปฌานที่ ๒ และที่ ๔ มีมหัคคตธรรมเป็นอารมณ์

61. සෙසානි මහග්ගතචිත්තානි සබ්බානිපි පඤ්ඤත්තාරම්මණානි.

๖๑. มหัคคตจิตที่เหลือทั้งหมด มีบัญญัติเป็นอารมณ์

62. ලොකුත්තරචිත්තානි නිබ්බානාරම්මණානීති.

๖๒. โลกุตตรจิตทั้งหลาย มีนิพพานเป็นอารมณ์

63. පඤ්චවීස පරිත්තම්හි, ඡ චිත්තානි මහග්ගතෙ.

๖๓. จิต ๒๕ ดวง มีอารมณ์เป็นปริตตะ, จิต ๖ ดวง มีอารมณ์เป็นมหัคคตะ

එකවීසති වොහාරෙ, අට්ඨ නිබ්බානගොචරෙ.

จิต ๒๑ ดวง มีอารมณ์เป็นบัญญัติ, จิต ๘ ดวง มีนิพพานเป็นอารมณ์

වීසානුත්තරමුත්තම්හි, අග්ගමග්ගඵලුජ්ඣිතෙ;

පඤ්ච සබ්බත්ථ ඡච්චෙති, සත්තධා තත්ථ සඞ්ගහො.

จิต ๒๐ ดวง มีอารมณ์เป็นโลกุตตระ เว้นอรหัตตมรรคและผล, จิต ๕ ดวง และจิต ๖ ดวง มีอารมณ์ได้ทั้งหมด, การสงเคราะห์ในอารมณ์นั้นมี ๗ อย่าง

වත්ථුසඞ්ගහො

วัตถุสังคหะ

64. වත්ථුසඞ්ගහෙ වත්ථූනි නාම චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායහදයවත්ථු චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති.

๖๔. ในวัตถุสังคหะ วัตถุทั้งหลาย ชื่อว่า จักขุวัตถุ โสตวัตถุ ฆานวัตถุ ชิวหาวัตถุ กายวัตถุ และหทัยวัตถุ มี ๖ อย่าง

65. තානි කාමලොකෙ සබ්බානිපි ලබ්භන්ති.

๖๕. วัตถุเหล่านั้นทั้งหมดมีได้ในกามโลก

66. රූපලොකෙ පන ඝානාදිත්තයං නත්ථි.

๖๖. ส่วนในรูปโลก ฆานวัตถุเป็นต้น ๓ อย่างไม่มี

67. අරූපලොකෙ පන සබ්බානිපි න සංවිජ්ජන්ති.

๖๗. ส่วนในอรูปโลก วัตถุทั้งหมดไม่มีเลย

68. තත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයො යථාක්කමං එකන්තෙන පඤ්ච පසාදවත්ථූනි නිස්සායෙව පවත්තන්ති.

๖๘. ในวัตถุเหล่านั้น ปัญจวิญญาณธาตุ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยปสาทวัตถุ ๕ ตามลำดับโดยส่วนเดียวเท่านั้น

69. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසම්පටිච්ඡනසඞ්ඛාතා පන මනොධාතු ච හදයං නිස්සිතායෙව පවත්තන්ති.

๖๙. ส่วนมโนธาตุ อันได้แก่ ปัญจทวาราวัชชนะและสัมปฏิจฉนะ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุเท่านั้น

70. අවසෙසා [Pg.22] පන මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතා ච සන්තීරණමහාවිපාකපටිඝද්වයපඨමමග්ගහසනරූපාවචරවසෙන හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්ති.

๗๐. ส่วนมโนวิญญาณธาตุที่เหลือ อันได้แก่ สันตีรณะ มหาวิบาก ปฏิฆจิต ๒ ปฐมมรรค หสิตุปปาทะ และรูปาวจรจิต ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุเท่านั้น

71. අවසෙසා කුසලාකුසලකිරියානුත්තරවසෙන පන නිස්සාය වා අනිස්සාය වා.

๗๑. ส่วนที่เหลือ อันได้แก่ กุศล อกุศล กิริยา และโลกุตตระ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยวัตถุบ้าง ไม่อาศัยวัตถุบ้าง

72. ආරුප්පවිපාකවසෙන හදයං අනිස්සායෙවාති.

๗๒. โดยเป็นอรูปวิบาก ย่อมเป็นไปโดยไม่อาศัยหทัยวัตถุเท่านั้น

73. ඡවත්ථුං නිස්සිතා කාමෙ, සත්ත රූපෙ චතුබ්බිධා.

๗๓. จิตที่อาศัยวัตถุ ๖ ในกามภูมิ, จิต ๗ ดวงอาศัยวัตถุ ๔ ในรูปภูมิ

තිවත්ථුං නිස්සිතාරුප්පෙ, ධාත්වෙකා නිස්සිතා මතා.

อาศัยวัตถุ ๓ ในรูปภูมิ, วิญญาณธาตุหนึ่งพึงทราบว่าอาศัยวัตถุ

74. තෙචත්තාලීස නිස්සාය, ද්වෙචත්තාලීස ජායරෙ.

๗๔. จิต ๔๓ ดวง อาศัย (วัตถุ) เกิด, จิต ๔๒ ดวง (อาศัยบ้าง ไม่อาศัยบ้าง) เกิดขึ้น.

නිස්සාය ච අනිස්සාය, පාකාරුප්පා අනිස්සිතා.

(จิตที่เกิดโดย) อาศัยและไม่อาศัย (วัตถุ) ก็มี, ส่วนอรูปวิบากไม่ไม่อาศัย (วัตถุ) เลย.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ පකිණ්ණකසඞ්ගහවිභාගො නාම

ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่า ปกีรณกสังคหวิภาค ในอภิธัมมัตถสังคหะ.

තතියො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๓.

4. වීථිපරිච්ඡෙදො

๔. ปริจเฉทว่าด้วยวิถี.

1. චිත්තුප්පාදානමිච්චෙවං, කත්වාසඞ්ගහමුත්තරං.

๑. ข้าพเจ้ากระทำสังคหะอันยิ่งแห่งจิตตุปบาททั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้.

භූමිපුග්ගලභෙදෙන, පුබ්බාපරනියාමිතං.

อันกำหนดแน่นอนด้วยเบื้องต้นและเบื้องปลาย โดยความต่างแห่งภูมิและบุคคล.

පවත්තිසඞ්ගහං නාම, පටිසන්ධිපවත්තියං;

පවක්ඛාමි සමාසෙන, යථාසම්භවතො කථං.

ข้าพเจ้าจะกล่าวปวัตติสังคหะ ในปฏิสนธิและปวัตติกาล โดยย่อ ตามลำดับเหตุที่พึงเป็นไปได้.

2.. වීථිමුත්තානං පන කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තවසෙන තිවිධා හොති විසයප්පවත්ති.

๒. ส่วนการเป็นไปแห่งอารมณ์ของจิตที่พ้นวิถี ย่อมมี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งกรรม กรรมนิมิต และคตินิมิต.

4. තත්ථ වත්ථුද්වාරාරම්මණානි පුබ්බෙ වුත්තනයානෙව.

๔. ในบรรดาอารมณ์เหล่านั้น วัตถุ ทวาร และอารมณ์ ย่อมเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นแล.

විඤ්ඤාණඡක්කං

วิญญาณ ๖.

5. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං [Pg.23] සොතවිඤ්ඤාණං ඝානවිඤ්ඤාණං ජිව්හාවිඤ්ඤාණං කායවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණඤ්චෙති ඡ විඤ්ඤාණානි.

๕. จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ และมโนวิญญาณ เหล่านี้เป็นวิญญาณ ๖.

වීථිඡක්කං

วิถี ๖.

6. ඡ වීථියො පන චක්ඛුද්වාරවීථි සොතද්වාරවීථි ඝානද්වාරවීථි ජිව්හාද්වාරවීථි කායද්වාරවීථි මනොද්වාරවීථි චෙති ද්වාරවසෙන වා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථි සොතවිඤ්ඤාණවීථි ඝානවිඤ්ඤාණවීථි ජිව්හාවිඤ්ඤාණවීථි කායවිඤ්ඤාණවීථි මනොවිඤ්ඤාණවීථි චෙති විඤ්ඤාණවසෙන වා ද්වාරප්පවත්තා චිත්තප්පවත්තියො යොජෙතබ්බා.

๖. ส่วนวิถี ๖ คือ จักขุทวารวิถี โสตทวารวิถี ฆานทวารวิถี ชิวหาทวารวิถี กายทวารวิถี และมโนทวารวิถี โดยทวารบ้าง หรือ จักขุวิญญาณวิถี โสตวิญญาณวิถี ฆานวิญญาณวิถี ชิวหาวิญญาณวิถี กายวิญญาณวิถี และมโนวิญญาณวิถี โดยวิญญาณบ้าง พึงประกอบการเป็นไปแห่งจิตที่ดำเนินไปทางทวาร.

වීථිභෙදො

ความต่างแห่งวิถี.

7. අතිමහන්තං මහන්තං පරිත්තං අතිපරිත්තඤ්චෙති පඤ්චද්වාරෙ මනොද්වාරෙ පන විභූතමවිභූතඤ්චෙති ඡධා විසයප්පවත්ති වෙදිතබ්බා.

๗. พึงทราบการเป็นไปแห่งอารมณ์ ๖ อย่าง คือ อติมหันตารมณ์ มหันตารมณ์ ปริตตารมณ์ และอติปริตตารมณ์ ในปัญจทวาร ส่วนในมโนทวาร คือ วิภูตารมณ์ และอวิภูตารมณ์.

පඤ්චද්වාරවීථි

ปัญจทวารวิถี.

8. කථං? උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙන ඛණත්තයං එකචිත්තක්ඛණං නාම.

๘. อย่างไร? ขณะ ๓ โดยความเป็นอุปปาทะ ฐิติ และภังคะ ชื่อว่า จิตตขณะหนึ่ง.

9. තානි පන සත්තරස චිත්තක්ඛණානි රූපධම්මානමායූ.

๙. ส่วนจิตตขณะเหล่านั้น ๑๗ จิตตขณะ เป็นอายุของรูปธรรมทั้งหลาย.

10. එකචිත්තක්ඛණාතීතානි වා බහුචිත්තක්ඛණාතීතානි වා ඨිතිප්පත්තානෙව පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡන්ති. තස්මා යදි එකචිත්තක්ඛණාතීතකං රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථමාගච්ඡති, තතො ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙ භවඞ්ගසොතං වොච්ඡින්දිත්වා තමෙව රූපාරම්මණං ආවජ්ජන්තං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තතො තස්සානන්තරං තමෙව [Pg.24] රූපං පස්සන්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සම්පටිච්ඡන්තං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, සන්තීරයමානං සන්තීරණචිත්තං, වවත්ථපෙන්තං වොට්ඨබ්බනචිත්තඤ්චෙති යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තතො පරං එකූනතිංස කාමාවචරජවනෙසු යංකිඤ්චි ලද්ධපච්චයං යෙභුය්‍යෙන සත්තක්ඛත්තුං ජවති, ජවනානුබන්ධානි ච ද්වෙ තදාරම්මණපාකානි යථාරහං පවත්තන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො.

๑๐. อารมณ์ ๕ ที่ล่วงไปแล้ว ๑ จิตตขณะบ้าง ล่วงไปแล้วหลายจิตตขณะบ้าง ถึงซึ่งฐิติแล้วนั่นแล ย่อมมาสู่คลองในปัญจทวาร เพราะเหตุนั้น ถ้าหากรูปารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว ๑ จิตตขณะ มาสู่คลองแห่งจักขุ แต่นั้นเมื่อภวังค์ไหว ๒ ครั้ง ตัดกระแสภวังค์แล้ว ปัญจทวาราวัชชนจิต น้อมไปซึ่งรูปารมณ์นั้นนั่นแล เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป แต่นั้นในลำดับแห่งปัญจทวาราวัชชนจิตนั้น จักขุวิญญาณเห็นซึ่งรูปนั้นนั่นแล สัมปฏิจฉันนจิตรับซึ่งรูปนั้น สันตีรณจิตพิจารณาซึ่งรูปนั้น และโวฏฐัพพนจิตกำหนดซึ่งรูปนั้น ย่อมเกิดขึ้นแล้วดับไปตามลำดับ แต่นั้นไป ชวนะใดๆ ที่ได้ปัจจัยในกามพจชวนะ ๒๙ ย่อมแล่นไปโดยมาก ๗ ครั้ง และวิบากตทาลัมพนะ ๒ ดวง อันเป็นไปตามชวนะ ย่อมเป็นไปตามสมควร แต่นั้นไป ย่อมตกสู่ภวังค์.

11. එත්තාවතා චුද්දස වීථිචිත්තුප්පාදා, ද්වෙ භවඞ්ගචලනානි, පුබ්බෙවාතීතකමෙකචිත්තක්ඛණන්ති කත්වා සත්තරස චිත්තක්ඛණානි පරිපූරෙන්ති, තතො පරං නිරුජ්ඣති, ආරම්මණමෙතං අතිමහන්තං නාම ගොචරං.

๑๑. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จิตตุปบาทในวิถี ๑๔ ภวังคจลนะ ๒ และจิตตขณะหนึ่งที่ล่วงไปแล้วในก่อนนั่นแล ย่อมบริบูรณ์ ๑๗ จิตตขณะ แต่นั้นไป ย่อมดับไป อารมณ์นี้ชื่อว่า อติมหันตารมณ์.

12. යාව තදාරම්මණුප්පාදා පන අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං ආරම්මණං මහන්තං නාම, තත්ථ ජවනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති, නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදො.

๑๒. ส่วนอารมณ์ที่มาสู่คลอง ที่ล่วงไปแล้วไม่พอแก่การเกิดขึ้นแห่งตทาลัมพนะ ชื่อว่า มหันตารมณ์ ในอารมณ์นั้น ย่อมมีการตกสู่ภวังค์ในที่สุดแห่งชวนะนั่นแล การเกิดขึ้นแห่งตทาลัมพนะย่อมไม่มี.

13. යාව ජවනුප්පාදාපි අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං ආරම්මණං පරිත්තං නාම, තත්ථ ජවනම්පි අනුප්පජ්ජිත්වා ද්වත්තික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනමෙව පවත්තති, තතො පරං භවඞ්ගපාතොව හොති.

๑๓. แม้อารมณ์ที่มาสู่คลอง ที่ล่วงไปแล้วไม่พอแก่การเกิดขึ้นแห่งชวนะ ชื่อว่า ปริตตารมณ์ ในอารมณ์นั้น ชวนะก็ไม่เกิดขึ้น โวฏฐัพพนะนั่นแลย่อมเป็นไป ๒ หรือ ๓ ครั้ง แต่นั้นไป ย่อมมีการตกสู่ภวังค์นั่นแล.

14. යාව වොට්ඨබ්බනුප්පාදා ච පන අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං නිරොධාසන්නමාරම්මණං අතිපරිත්තං නාම, තත්ථ භවඞ්ගචලනමෙව හොති, නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො.

๑๔. ส่วนอารมณ์ที่มาสู่คลอง ที่ล่วงไปแล้วไม่พอแก่การเกิดขึ้นแห่งโวฏฐัพพนะ อารมณ์ที่ใกล้จะดับ ชื่อว่า อติปริตตารมณ์ ในอารมณ์นั้น ย่อมมีการไหวแห่งภวังค์นั่นแล การเกิดขึ้นแห่งวิถีจิตย่อมไม่มี.

15. ඉච්චෙවං චක්ඛුද්වාරෙ, තථා සොතද්වාරාදීසු චෙති සබ්බථාපි පඤ්චද්වාරෙ තදාරම්මණජවනවොට්ඨබ්බනමොඝවාරසඞ්ඛාතානං චතුන්නං වාරානං යථාක්කමං ආරම්මණභූතා විසයප්පවත්ති චතුධා වෙදිතබ්බා.

๑๕. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการเป็นไปแห่งอารมณ์ ๔ อย่าง อันเป็นอารมณ์ตามลำดับแห่งวาระ ๔ อันนับว่า ตทาลัมพนะ ชวนะ โวฏฐัพพนะ และโมฆวาระ ในจักขุทวาร และในโสตทวารเป็นต้นอย่างนั้น ในปัญจทวารทั้งปวง.

16. වීථිචිත්තානි සත්තෙව, චිත්තුප්පාදා චතුද්දස.

๑๖. วิถีจิตทั้งหลาย ๗ นั่นแล, จิตตุปบาททั้งหลาย ๑๔.

චතුපඤ්ඤාස විත්ථාරා, පඤ්චද්වාරෙ යථාරහං.

โดยพิสดาร ๕๔, ในปัญจทวารตามสมควร.

අයමෙත්ථ පඤ්චද්වාරෙ වීථිචිත්තප්පවත්තිනයො.

นัยแห่งการเป็นไปแห่งวิถีจิตในปัญจทวารนี้.

මනොද්වාරවීථි පරිත්තජවනවාරො

มโนทวารวิถี กามชวนวาระ.

17. මනොද්වාරෙ [Pg.25] පන යදි විභූතමාරම්මණං ආපාථමාගච්ඡති, තතො පරං භවඞ්ගචලනමනොද්වාරාවජ්ජනජවනාවසානෙ තදාරම්මණපාකානි පවත්තන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො.

๑๗. ส่วนในมโนทวาร ถ้าวิภูตารมณ์มาสู่คลอง แต่นั้นไป ในที่สุดแห่งภวังคจลนะ มโนทวาราวัชชนะ และชวนะ วิบากตทาลัมพนะย่อมเป็นไป แต่นั้นไป ย่อมตกสู่ภวังค์.

18. අවිභූතෙ පනාරම්මණෙ ජවනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති, නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති.

๑๘. ก็เมื่ออารมณ์ไม่ปรากฏชัด เมื่อชวนะสิ้นสุดลง ก็เป็นภวังคปาตเท่านั้น การเกิดขึ้นแห่งตทาลัมพนะย่อมไม่มี.

19. වීථිචිත්තානි තීණෙව, චිත්තුප්පාදා දසෙරිතා.

๑๙. วีถีจิตมี ๓ เท่านั้น, จิตตุปบาทท่านกล่าวไว้ ๑๐.

විත්ථාරෙන පනෙත්ථෙක-චත්තාලීස විභාවයෙ;

แต่ในที่นี้ พึงแสดงโดยพิสดาร ๔๑ อย่าง.

අයමෙත්ථ පරිත්තජවනවාරො.

นี้เป็นปริตตชวนวาระในที่นี้.

අප්පනාජවනවාරො

อัปปนาชวนวาระ.

20. අප්පනාජවනවාරෙ පන විභූතාවිභූතභෙදො නත්ථි, තථා තදාරම්මණුප්පාදො ච.

๒๐. ก็ในอัปปนาชวนวาระนี้ ความต่างกันแห่งอารมณ์ที่ปรากฏชัดและไม่ปรากฏชัดย่อมไม่มี และการเกิดขึ้นแห่งตทาลัมพนะก็ไม่มีเช่นนั้น.

21. තත්ථ හි ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරජවනානමට්ඨන්නං අඤ්ඤතරස්මිං පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙන චතුක්ඛත්තුං තික්ඛත්තුමෙව වා යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධානන්තරමෙව යථාරහං චතුත්ථං, පඤ්චමං වා ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු යථාභිනීහාරවසෙන යං කිඤ්චි ජවනං අප්පනාවීථිමොතරති, තතො පරං අප්පනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති.

๒๑. จริงอยู่ ในอัปปนาชวนวาระนั้น เมื่อกามวจรชวนะที่สัมปยุตด้วยญาณ ๘ อย่างใดอย่างหนึ่ง เกิดขึ้นโดยชื่อว่า บริกรรม อุปจาร อนุโลม โคตรภู ๔ ครั้ง หรือ ๓ ครั้ง ตามลำดับแล้วดับไป ในลำดับแห่งชวนะที่ดับไปนั้นเอง ชวนะอย่างใดอย่างหนึ่งในมหัคคตชวนะและโลกุตตรชวนะ ๒๖ ย่อมหยั่งลงสู่อัปปนาวีถีเป็นครั้งที่ ๔ หรือที่ ๕ ตามสมควรแก่การน้อมไป หลังจากนั้น เมื่ออัปปนาสิ้นสุดลง ก็เป็นภวังคปาตเท่านั้น.

22. තත්ථ සොමනස්සසහගතජවනානන්තරං අප්පනාපි සොමනස්සසහගතාව පාටිකඞ්ඛිතබ්බා, උපෙක්ඛාසහගතජවනානන්තරං උපෙක්ඛාසහගතාව, තත්ථාපි කුසලජවනානන්තරං කුසලජවනඤ්චෙව හෙට්ඨිමඤ්ච ඵලත්තයමප්පෙති, කිරියජවනානන්තරං කිරියජවනං අරහත්තඵලඤ්චාති.

๒๒. ในอัปปนาชวนวาระนั้น พึงหวังอัปปนาที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัสในลำดับแห่งชวนะที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส และพึงหวังอัปปนาที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขาในลำดับแห่งชวนะที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา แม้ในอัปปนาชวนวาระนั้น กุศลชวนะและผลเบื้องต่ำ ๓ ย่อมถึงอัปปนาในลำดับแห่งกุศลชวนะ กิริยาชวนะและอรหัตตผลย่อมถึงอัปปนาในลำดับแห่งกิริยาชวนะ.

23. ද්වත්තිංස [Pg.26] සුඛපුඤ්ඤම්හා, ද්වාදසොපෙක්ඛකා පරං,

๒๓. อัปปนา ๓๒ ย่อมเกิดจากกามกุศลที่เกิดพร้อมด้วยสุข, อัปปนา ๑๒ ย่อมเกิดจากกามกุศลที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขาในลำดับถัดไป.

සුඛිතක්‍රියතො අට්ඨ, ඡ සම්භොන්ති උපෙක්ඛකා.

อัปปนา ๘ ย่อมเกิดจากกามกิริยาที่เกิดพร้อมด้วยสุข, อัปปนา ๖ ย่อมเกิดจากกามกิริยาที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา.

24. පුථුජ්ජනාන සෙක්ඛානං, කාමපුඤ්ඤතිහෙතුතො.

๒๔. อัปปนาของเหล่าปุถุชนและเสกขบุคคล ย่อมเกิดจากกามกุศลที่เป็นติเหตุกะ.

තිහෙතුකාමක්‍රියතො, වීතරාගානමප්පනා.

อัปปนาของเหล่าท่านผู้ปราศจากราคะ ย่อมเกิดจากกามกิริยาที่เป็นติเหตุกะ.

අයමෙත්ථ මනොද්වාරෙ වීථිචිත්තප්පවත්තිනයො.

นี้เป็นนัยแห่งการเป็นไปของวีถีจิตในมโนทวารในที่นี้.

තදාරම්මණනියමො

ตทาลัมพนนิยาม.

25. සබ්බත්ථාපි පනෙත්ථ අනිට්ඨෙ ආරම්මණෙ අකුසලවිපාකානෙව පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණානි.

๒๕. ก็ในที่นี้ แม้ในที่ทั้งปวง เมื่ออารมณ์ไม่น่าปรารถนา ปัญจวิญญาณ สัมปฏิจฉนะ สันตีรณะ และตทาลัมพนะ ย่อมเป็นอกุศลวิบากเท่านั้น.

26. ඉට්ඨෙ කුසලවිපාකානි.

๒๖. เมื่ออารมณ์น่าปรารถนา ย่อมเป็นกุศลวิบาก.

27. අතිඉට්ඨෙ පන සොමනස්සසහගතානෙව සන්තීරණතදාරම්මණානි, තත්ථාපි සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ සොමනස්සසහගතානෙව තදාරම්මණානි භවන්ති, උපෙක්ඛාසහගතකිරියජවනාවසානෙ ච උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති.

๒๗. แต่เมื่ออารมณ์น่าปรารถนายิ่ง สันตีรณะและตทาลัมพนะย่อมเกิดพร้อมด้วยโสมนัสเท่านั้น แม้ในอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่งนั้น เมื่อกิริยาชวนะที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัสสิ้นสุดลง ตทาลัมพนะย่อมเกิดพร้อมด้วยโสมนัสเท่านั้น และเมื่อกิริยาชวนะที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขาสิ้นสุดลง ตทาลัมพนะก็ย่อมเกิดพร้อมด้วยอุเบกขาเท่านั้น.

28. දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ ච පන තදාරම්මණානිචෙව භවඞ්ගානි ච උපෙක්ඛාසහගතානෙව භවන්ති, තස්මා යදි සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ තදාරම්මණසම්භවො නත්ථි, තදා යං කිඤ්චි පරිචිතපුබ්බං පරිත්තාරම්මණමාරබ්භ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජති, තමනන්තරිත්වා භවඞ්ගපාතොව හොතීති වදන්ති ආචරියා.

๒๘. ก็เมื่อโทมนัสสหคตชวนะสิ้นสุดลง ตทาลัมพนะและภวังค์ย่อมเกิดพร้อมด้วยอุเบกขาเท่านั้น เพราะฉะนั้น หากบุคคลผู้มีโสมนัสปฏิสนธิ เมื่อโทมนัสสหคตชวนะสิ้นสุดลง การเกิดขึ้นแห่งตทาลัมพนะย่อมไม่มี เมื่อนั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า สันตีรณะที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขาปรารภอารมณ์ที่เป็นปริตตะที่เคยคุ้นมาก่อนอย่างใดอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้น แล้วเป็นภวังคปาตโดยไม่มีอะไรคั่น.

29. තථා කාමාවචරජවනාවසානෙ කාමාවචරසත්තානං කාමාවචරධම්මෙස්වෙව ආරම්මණභූතෙසු තදාරම්මණං ඉච්ඡන්තීති.

๒๙. เช่นเดียวกัน ในลำดับแห่งการดับไปของกามวจรชวนะ ของกามวจรสัตว์ทั้งหลาย ในเมื่อกามวจรธรรมเท่านั้นเป็นอารมณ์ ท่านย่อมประสงค์ตทาลัมพนะ

30. කාමෙ ජවනසත්තාලම්බණානං නියමෙ සති.

๒๙. เมื่อมีกฎเกณฑ์แห่งชวนะ สัตว์ และอารมณ์ในกามภพ.

විභූතෙතිමහන්තෙ ච, තදාරම්මණමීරිතං.

๓๐. และในอารมณ์ที่ปรากฏชัดและอารมณ์ที่ใหญ่ยิ่ง ตทาลัมพนะท่านกล่าวไว้แล้ว.

අයමෙත්ථ තදාරම්මණනියමො.

นี้เป็นตทาลัมพนนิยามในที่นี้.

ජවනනියමො

ชวนนิยาม.

31. ජවනෙසු [Pg.27] ච පරිත්තජවනවීථියං කාමාවචරජවනානි සත්තක්ඛත්තුං ඡක්ඛත්තුමෙව වා ජවන්ති.

และในบรรดาชวนะทั้งหลาย ในปริตตชวนวีถี กามวจรชวนะย่อมแล่นไป ๗ ครั้ง หรือ ๖ ครั้งเท่านั้น.

32. මන්දප්පවත්තියං පන මරණකාලාදීසු පඤ්චවාරමෙව.

๓๑. แต่ในความเป็นไปที่อ่อนกำลัง เช่นในกาลแห่งมรณะเป็นต้น ย่อมแล่นไป ๕ ครั้งเท่านั้น.

33. භගවතො පන යමකපාටිහාරියකාලාදීසු ලහුකප්පවත්තියං චත්තාරිපඤ්ච වා පච්චවෙක්ඛණචිත්තානි භවන්තීතිපි වදන්ති.

๓๒. แต่ในความเป็นไปที่รวดเร็วของพระผู้มีพระภาคเจ้า เช่นในกาลแห่งยมกปาฏิหาริย์เป็นต้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า ปัจจเวกขณจิตย่อมมี ๔ หรือ ๕ ขณะ.

34. ආදිකම්මිකස්ස පන පඨමකප්පනායං මහග්ගතජවනානිඅභිඤ්ඤාජවනානි ච සබ්බදාපි එකවාරමෙව ජවන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො.

๓๓. แต่สำหรับอาทิกัมมิกบุคคล ในการทำอัปปนาครั้งแรก มหัคคตชวนะและอภิญญาชวนะย่อมแล่นไปเพียงครั้งเดียวเท่านั้นในกาลทุกเมื่อ หลังจากนั้นก็เป็นภวังคปาต.

35. චත්තාරො පන මග්ගුප්පාදා එකචිත්තක්ඛණිකා, තතො පරං ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි යථාරහං උප්පජ්ජන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො.

๓๔. ส่วนการเกิดขึ้นแห่งมรรค ๔ มีขณะจิตเดียว หลังจากนั้น ผลจิต ๒ หรือ ๓ ย่อมเกิดขึ้นตามสมควร หลังจากนั้นก็เป็นภวังคปาต.

36. නිරොධසමාපත්තිකාලෙ ද්වික්ඛත්තුං චතුත්ථාරුප්පජවනං ජවති, තතො පරං නිරොධං ඵුසති.

๓๕. ในกาลแห่งนิโรธสมาบัติ อรูปชวนะที่ ๔ ย่อมแล่นไป ๒ ครั้ง หลังจากนั้นย่อมถูกต้องนิโรธ.

37. වුට්ඨානකාලෙ ච අනාගාමිඵලං වා අරහත්තඵලං වා යථාරහමෙකවාරං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ භවඞ්ගපාතොව හොති.

๓๖. และในกาลแห่งการออกจากสมาบัติ อนาคามิผลหรืออรหัตตผลเกิดขึ้นครั้งเดียวตามสมควร เมื่อดับไปแล้ว ก็เป็นภวังคปาตเท่านั้น.

38. සබ්බත්ථාපි සමාපත්තිවීථියං භවඞ්ගසොතො විය වීථිනියමො නත්ථීති කත්වා බහූනිපි ලබ්භන්තීති.

๓๘. ในวิถีแห่งสมาบัติทั้งปวง เพราะไม่มีการกำหนดวิถีเหมือนกระแสภวังค์ จึงมีได้แม้หลายครั้ง

39. සත්තක්ඛත්තුං පරිත්තානි, මග්ගාභිඤ්ඤා සකිං මතා.

๓๙. กามชวนะเกิด ๗ ครั้ง, มรรคและอภิญญาพึงทราบว่าเกิดครั้งเดียว

අවසෙසානි ලබ්භන්ති, ජවනානි බහූනිපි.

ชวนะที่เหลือ ย่อมมีได้แม้หลายครั้ง

අයමෙත්ථ ජවනනියමො.

นี้คือการกำหนดชวนะในเรื่องนี้

පුග්ගලභෙදො

การจำแนกบุคคล

40. දුහෙතුකානමහෙතුකානඤ්ච [Pg.28] පනෙත්ථ කිරියජවනානි චෙව අප්පනාජවනානි ච ලබ්භන්ති.

๔๐. ในเรื่องนี้ กิริยาชวนะและอัปปนาชวนะ ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้เป็นทวิเหตุกะและอเหตุกะ

41. තථා ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානි ච සුගතියං.

๔๑. เช่นเดียวกัน มหาวิบากที่สัมปยุตด้วยญาณก็ไม่มีในสุคติภูมิ (แก่บุคคลเหล่านั้น)

42. දුග්ගතියං පන ඤාණවිප්පයුත්තානි ච මහාවිපාකානි න ලබ්භන්ති.

๔๒. ส่วนในทุคติภูมิ มหาวิบากที่วิปปยุตจากญาณก็ย่อมไม่มี

43. තිහෙතුකෙසු ච ඛීණාසවානං කුසලාකුසලජවනානි න ලබ්භන්ති.

๔๓. และในบรรดาบุคคลผู้เป็นติเหตุกะ กุศลชวนะและอกุศลชวนะย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพ

44. තථා සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං කිරියජවනානි.

๔๔. เช่นเดียวกัน กิริยาชวนะก็ไม่มีแก่พระเสกขะและปุถุชน

45. දිට්ඨිගතසම්පයුත්තවිචිකිච්ඡාජවනානි ච සෙක්ඛානං.

๔๕. และชวนะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิและที่สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉาก็ไม่มีแก่พระเสกขะ

46. අනාගාමිපුග්ගලානං පන පටිඝජවනානි ච න ලබ්භන්ති.

๔๖. ส่วนปฏิฆชวนะย่อมไม่มีแก่พระอนาคามีบุคคล

47. ලොකුත්තරජවනානි ච යථාරහං අරියානමෙව සමුප්පජ්ජන්තීති.

๔๗. และโลกุตตรชวนะย่อมเกิดขึ้นแก่พระอริยบุคคลทั้งหลายเท่านั้นตามสมควร

48. අසෙක්ඛානං චතුචත්තාලීස සෙක්ඛානමුද්දිසෙ.

๔๘. พึงแสดงชวนะ ๔๔ แก่พระอเสกขะ และ ๕๖ แก่พระเสกขะ

ඡප්පඤ්ඤාසාවසෙසානං, චතුපඤ්ඤාස සම්භවා.

และ ๕๔ ย่อมมีได้แก่บุคคลที่เหลือ

අයමෙත්ථ පුග්ගලභෙදො.

นี้คือการจำแนกบุคคลในเรื่องนี้

භූමිවිභාගො

การจำแนกภูมิ

49. කාමාවචරභූමියං පනෙතානි සබ්බානිපි වීථිචිත්තානි යථාරහමුපලබ්භන්ති.

๔๙. ส่วนในกามวจรภูมิ วิถีจิตเหล่านี้แม้ทั้งหมด ย่อมมีได้ตามสมควร

50. රූපාවචරභූමියං පටිඝජවනතදාරම්මණවජ්ජිතානි.

๕๐. ในรูปาวจรภูมิ (วิถีจิตเหล่านั้นมีได้) เว้นปฏิฆชวนะและตทาลัมพนะ

51. අරූපාවචරභූමියං පඨමමග්ගරූපාවචරහසනහෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතානි ච ලබ්භන්ති.

๕๑. ในอรูปาวจรภูมิ ย่อมมีได้ เว้นปฐมมรรค, รูปาวจรจิต, หสนจิต และอรูปาวจรจิตเบื้องต่ำ

52. සබ්බත්ථාපි [Pg.29] ච තංතංපසාදරහිතානං තංතංද්වාරිකවීථිචිත්තානි න ලබ්භන්තෙව.

๕๒. และในที่ทั้งปวง วิถีจิตทางทวารนั้นๆ ย่อมไม่มีเลยแก่บุคคลผู้ปราศจากปสาทะ (รูป) นั้นๆ

53. අසඤ්ඤසත්තානං පන සබ්බථාපි චිත්තප්පවත්ති නත්ථෙවාති.

๕๓. ส่วนสำหรับอสัญญีสัตว์ การเกิดขึ้นแห่งจิตย่อมไม่มีเลยโดยประการทั้งปวง

54. අසීති වීථිචිත්තානි, කාමෙ රූපෙ යථාරහං.

๕๔. วิถีจิต ๘๐ มีได้ในกามภูมิ, ในรูปภูมิ (มีได้) ตามสมควร

චතුසට්ඨි තථාරූපෙ, ද්වෙචත්තාලීස ලබ්භරෙ.

ในรูปภูมินั้นมี ๖๔, ในอรูปภูมิมี ๔๒

අයමෙත්ථ භූමිවිභාගො.

นี้คือการจำแนกภูมิในเรื่องนี้

55. ඉච්චෙවං ඡද්වාරිකචිත්තප්පවත්ති යථාසම්භවං භවඞ්ගන්තරිතා යාවතායුකමබ්බොච්ඡින්නා පවත්තති.

๕๕. ด้วยประการฉะนี้ การเกิดขึ้นแห่งจิตทางทวาร ๖ อันมีภวังค์คั่น ย่อมเป็นไปไม่ขาดสายจนตลอดอายุตามที่เกิดขึ้นได้

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ වීථිසඞ්ගහවිභාගො නාම

ในอภิธัมมัตถสังคหะ ชื่อว่าวิถีสังคหวิภาค

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๔

5. වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදො

๕. ปริจเฉทว่าด้วยวิถีมุตตจิต

1. වීථිචිත්තවසෙනෙවං, පවත්තියමුදීරිතො.

๑. การเป็นไป (แห่งจิต) ด้วยอำนาจแห่งวิถีจิต ท่านกล่าวไว้แล้วอย่างนี้

පවත්තිසඞ්ගහො නාම, සන්ධියං දානි වුච්චති.

ชื่อว่าปวัตติสังคหะ บัดนี้จะกล่าวถึงเรื่องสนธิ

2. චතස්සො භූමියො, චතුබ්බිධා පටිසන්ධි, චත්තාරි කම්මානි, චතුධා මරණුප්පත්ති චෙති වීථිමුත්තසඞ්ගහෙ චත්තාරි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි.

๒. ภูมิ ๔, ปฏิสนธิ ๔ อย่าง, กรรม ๔, และการเกิดขึ้นแห่งมรณะ ๔ อย่าง พึงทราบจตุกกะ ๔ เหล่านี้ในวีถีมุตตสังคหะ

භූමිචතුක්කං

ภูมิจตุกกะ

3. තත්ථ අපායභූමි කාමසුගතිභූමි රූපාවචරභූමි අරූපාවචරභූමි චෙති චතස්සො භූමියො නාම.

๓. ในบรรดาภูมิเหล่านั้น ที่ชื่อว่าภูมิ ๔ คือ อบายภูมิ กามสุคติภูมิ รูปาวจรภูมิ และอรูปาวจรภูมิ

4. තාසු නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො අසුරකායො චෙති අපායභූමි චතුබ්බිධා හොති.

๔. ในบรรดาภูมิเหล่านั้น อบายภูมิมี ๔ อย่าง คือ นรก กำเนิดเดรัชฉาน เปรตวิสัย และอสุรกาย

5. මනුස්සා [Pg.30] චාතුමහාරාජිකා තාවතිංසා යාමා තුසිතා නිම්මානරති පරනිම්මිතවසවත්තී චෙති කාමසුගතිභූමි සත්තවිධා හොති.

๕. กามสุคติภูมิมี ๗ อย่าง คือ มนุษย์ จาตุมหาราชิกา ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี และปรนิมมิตวสวัตตี

6. සා පනායමෙකාදසවිධාපි කාමාවචරභූමිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

๖. ก็ภูมิแม้ทั้ง ๑๑ อย่างนั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่ากามภูมิเท่านั้น

7. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා බ්‍රහ්මපුරොහිතා මහාබ්‍රහ්මා චෙති පඨමජ්ඣානභූමි.

๗. พรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิตา และมหาพรหม จัดเป็นปฐมฌานภูมิ

8. පරිත්තාභා අප්පමාණාභා ආභස්සරා චෙති දුතියජ්ඣානභූමි.

๘. ปริตตาภา อัปปมาณาภา และอาภัสสรา จัดเป็นทุติยฌานภูมิ

9. පරිත්තසුභා අප්පමාණසුභා සුභකිණ්හා චෙති තතියජ්ඣානභූමි.

๙. ปริตตสุภา อัปปมาณสุภา และสุภกิณหา จัดเป็นตติยฌานภูมิ

10. වෙහප්ඵලා අසඤ්ඤසත්තා සුද්ධාවාසා චෙති චතුත්ථජ්ඣානභූමීති රූපාවචරභූමි සොළසවිධා හොති.

๑๐. เวหัปผลา อสัญญสัตตา และสุทธาวาส จัดเป็นจตุตถฌานภูมิ รวมเป็นรูปาวจรภูมิ ๑๖ อย่าง

11. අවිහා අතප්පා සුදස්සා සුදස්සී අකනිට්ඨා චෙති සුද්ධාවාසභූමි පඤ්චවිධා හොති.

๑๑. สุทธาวาสภูมิมี ๕ อย่าง คือ อวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี และอกนิฏฐา

12. ආකාසානඤ්චායතනභූමි විඤ්ඤාණඤ්චායතනභූමි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනභූමි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභූමි චෙති අරූපභූමි චතුබ්බිධා හොති.

๑๒. อรูปภูมิมี ๔ อย่าง คือ อากาสานัญจายตนภูมิ วิญญาณัญจายตนภูมิ อากิญจัญญายตนภูมิ และเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ

13. පුථුජ්ජනා න ලබ්භන්ති, සුද්ධාවාසෙසු සබ්බථා.

๑๓. ปุถุชนทั้งหลาย ย่อมไม่มีในสุทธาวาสภูมิโดยประการทั้งปวง

සොතාපන්නා ච සකදාගාමිනො චාපි පුග්ගලා.

แม้บุคคลผู้เป็นพระโสดาบันและพระสกทาคามีทั้งหลาย

14. අරියා නොපලබ්භන්ති, අසඤ්ඤාපායභූමිසු.

๑๔. พระอริยบุคคลทั้งหลาย ย่อมไม่มีในอสัญญสัตตภูมิและอบายภูมิ

සෙසට්ඨානෙසු ලබ්භන්ති, අරියානරියාපි ච.

ในภูมิที่เหลือทั้งหลาย ย่อมมีทั้งพระอริยบุคคลและอนริยบุคคล (ปุถุชน)

ඉදමෙත්ථ භූමිචතුක්කං.

นี้คือภูมิจตุกกะในเรื่องนี้

පටිසන්ධිචතුක්කං

ปฏิสนธิจตุกกะ

15. අපායපටිසන්ධි [Pg.31] කාමසුගතිපටිසන්ධි රූපාවචරපටිසන්ධි අරූපාවචරපටිසන්ධි චෙති චතුබ්බිධා පටිසන්ධි නාම.

๑๕. ที่ชื่อว่าปฏิสนธิมี ๔ อย่าง คือ อบายปฏิสนธิ กามสุคติปฏิสนธิ รูปาวจรปฏิสนธิ และอรูปาวจรปฏิสนธิ

16. තත්ථ අකුසලවිපාකොපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං අපායභූමියං ඔක්කන්තික්ඛණෙ පටිසන්ධි හුත්වා තතො පරං භවඞ්ගං පරියොසානෙ චවනං හුත්වා වොච්ඡිජ්ජති, අයමෙකාපායපටිසන්ධි නාම.

๑๖. ในบรรดาปฏิสนธิเหล่านั้น อกุศลวิบากอุเบกขาสันตีรณจิต เป็นปฏิสนธิในขณะหยั่งลงสู่อบายภูมิ หลังจากนั้นเป็นภวังค์ และในที่สุดเป็นจุติแล้วขาดสายไป นี้ชื่อว่าอบายปฏิสนธิอย่างหนึ่ง

17. කුසලවිපාකොපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං පන කාමසුගතියං මනුස්සානඤ්චෙව ජච්චන්ධාදීනං භුම්මස්සිතානඤ්ච විනිපාතිකාසුරානං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තති.

๑๗. ส่วนกุศลวิบากอุเบกขาสันตีรณจิต ย่อมเป็นไปโดยหน้าที่ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ ของพวกมนุษย์ผู้ตาบอดมาแต่กำเนิดเป็นต้น และของพวกภุมมเทวดาและวินิปาติกอสูรในกามสุคติภูมิ

18. මහාවිපාකානි පන අට්ඨ සබ්බත්ථාපි කාමසුගතියං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තන්ති.

๑๘. ส่วนมหาวิบากจิต ๘ ย่อมเป็นไปโดยหน้าที่ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ ในกามสุคติภูมิทั้งปวง

19. ඉමා නව කාමසුගතිපටිසන්ධියො නාම.

๑๙. ปฏิสนธิ ๙ อย่างเหล่านี้ ชื่อว่ากามสุคติปฏิสนธิ

20. සා පනායං දසවිධාපි කාමාවචරපටිසන්ධිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

๒๐. ก็ปฏิสนธิแม้ทั้ง ๑๐ อย่างนั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่ากามปฏิสนธิเท่านั้น

21. තෙසු චතුන්නං අපායානං මනුස්සානං විනිපාතිකාසුරානඤ්ච ආයුප්පමාණගණනාය නියමො නත්ථි.

๒๑. ในบรรดาภูมิเหล่านั้น การกำหนดนับประมาณอายุของสัตว์ในอบาย ๔ ของมนุษย์ และของวินิปาติกอสูรทั้งหลาย ย่อมไม่มีแน่นอน

22. චාතුමහාරාජිකානං පන දෙවානං දිබ්බානි පඤ්චවස්සසතානි ආයුප්පමාණං, මනුස්සගණනාය නවුතිවස්සසතසහස්සප්පමාණං හොති, තතො චතුග්ගුණං තාවතිංසානං, තතො චතුග්ගුණං යාමානං, තතො චතුග්ගුණං තුසිතානං, තතො චතුග්ගුණං නිම්මානරතීනං, තතො චතුග්ගුණං පරනිම්මිතවසවත්තීනං.

๒๒. ส่วนอายุประมาณของเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา มี ๕๐๐ ปีทิพย์ ซึ่งนับตามปีมนุษย์ได้ ๙,๐๐๐,๐๐๐ ปี, อายุของเทวดาชั้นดาวดึงส์เป็น ๔ เท่าของชั้นจาตุมหาราชิกานั้น, อายุของเทวดาชั้นยามาเป็น ๔ เท่าของชั้นดาวดึงส์นั้น, อายุของเทวดาชั้นดุสิตเป็น ๔ เท่าของชั้นยามานั้น, อายุของเทวดาชั้นนิมมานรดีเป็น ๔ เท่าของชั้นดุสิตนั้น, อายุของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตีเป็น ๔ เท่าของชั้นนิมมานรดีนั้น

23. නවසතඤ්චෙකවීස-වස්සානං කොටියො තථා.

๒๓. ๙๒๑ โกฏิปี

වස්සසතසහස්සානි, සට්ඨි ච වසවත්තිසු.

กับอีก ๖๐ แสนปี ในชั้นวสวัตดี

24. පඨමජ්ඣානවිපාකං [Pg.32] පඨමජ්ඣානභූමියං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තති.

๒๔. ปฐมฌานวิบากจิต ย่อมเป็นไปโดยหน้าที่ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ ในปฐมฌานภูมิ

25. තථා දුතියජ්ඣානවිපාකං තතියජ්ඣානවිපාකඤ්ච දුතියජ්ඣානභූමියං.

๒๕. เช่นเดียวกัน วิบากของทุติยฌานและวิบากของตติยฌาน (ย่อมเกิด) ในภูมิของทุติยฌาน.

26. චතුත්ථජ්ඣානවිපාකං තතියජ්ඣානභූමියං.

๒๖. วิบากของจตุตถฌาน (ย่อมเกิด) ในภูมิของตติยฌาน.

27. පඤ්චමජ්ඣානවිපාකං චතුත්ථජ්ඣානභූමියං.

๒๗. วิบากของปัญจมฌาน (ย่อมเกิด) ในภูมิของจตุตถฌาน.

28. අසඤ්ඤසත්තානං පන රූපමෙව පටිසන්ධි හොති. තථා තතො පරං පවත්තියං චවනකාලෙ ච රූපමෙව පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣති, ඉමා ඡ රූපාවචරපටිසන්ධියො නාම.

๒๘. ส่วนสัตว์อสัญญา มีรูปเท่านั้นเป็นปฏิสนธิ อีกทั้งในลำดับแห่งการเป็นไปหลังจากนั้นและในเวลาจุติ รูปเท่านั้นย่อมเป็นไปแล้วดับไป เหล่านี้ชื่อว่ารูปาวจรปฏิสนธิ ๖.

29. තෙසු බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං දෙවානං කප්පස්ස තතියො භාගො ආයුප්පමාණං.

๒๙. ในบรรดาพรหมเหล่านั้น อายุของเหล่าเทพพรหมปาริสัชชา มีประมาณหนึ่งในสามของกัป.

30. බ්‍රහ්මපුරොහිතානං උපඩ්ඪකප්පො.

๓๐. ของเหล่าพรหมปุโรหิต (มีอายุ) ครึ่งกัป.

31. මහාබ්‍රහ්මානං එකො කප්පො.

๓๑. ของเหล่ามหาพรหม (มีอายุ) หนึ่งกัป.

32. පරිත්තාභානං ද්වෙ කප්පානි.

๓๒. ของเหล่าพรหมปริตตาภา (มีอายุ) สองกัป.

33. අප්පමාණාභානං චත්තාරිකප්පානි.

๓๓. ของเหล่าพรหมอัปปมาณาภา (มีอายุ) สี่กัป.

34. ආභස්සරානං අට්ඨ කප්පානි.

๓๔. ของเหล่าพรหมอาภัสสรา (มีอายุ) แปดกัป.

35. පරිත්තසුභානං සොළස කප්පානි.

๓๕. ของเหล่าพรหมปริตตสุภา (มีอายุ) สิบหกกัป.

36. අප්පමාණසුභානං ද්වත්තිංස කප්පානි.

๓๖. ของเหล่าพรหมอัปปมาณสุภา (มีอายุ) สามสิบสองกัป.

37. සුභකිණ්හානං චතුසට්ඨි කප්පානි.

๓๗. ของเหล่าพรหมสุภกิณหา (มีอายุ) หกสิบสี่กัป.

38. වෙහප්ඵලානං අසඤ්ඤසත්තානඤ්ච පඤ්චකප්පසතානි.

๓๘. ของเหล่าพรหมเวหัปผลาและสัตว์อสัญญา (มีอายุ) ห้าร้อยกัป.

39. අවිහානං කප්පසහස්සානි.

๓๙. ของเหล่าพรหมอวิหา (มีอายุ) หนึ่งพันกัป.

40. අතප්පානං ද්වෙ කප්පසහස්සානි.

๔๐. ของเหล่าพรหมอตัปปา (มีอายุ) สองพันกัป.

41. සුදස්සානං චත්තාරි කප්පසහස්සානි.

๔๑. ของเหล่าพรหมสุทัสสา (มีอายุ) สี่พันกัป.

42. සුදස්සීනං අට්ඨ කප්පසහස්සානි.

๔๒. ของเหล่าพรหมสุทัสสี (มีอายุ) แปดพันกัป.

43. අකනිට්ඨානං [Pg.33] සොළස කප්පසහස්සානි.

๔๓. ของเหล่าพรหมอกนิฏฐา (มีอายุ) หนึ่งหมื่นหกพันกัป.

44. පඨමාරුප්පාදිවිපාකානි පඨමාරුප්පාදිභූමීසු යථාක්කමං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තන්ති. ඉමා චතස්සො අරූපපටිසන්ධියො නාම.

๔๔. วิบากของอรูปฌานที่ ๑ เป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยเป็นปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ ในภูมิของอรูปฌานที่ ๑ เป็นต้น โดยลำดับ เหล่านี้ชื่อว่าอรูปปฏิสนธิ ๔.

45. තෙසු පන ආකාසානඤ්චායතනූපගානං දෙවානං වීසතිකප්පසහස්සානි ආයුප්පමාණං.

๔๕. ส่วนในบรรดาเทพเหล่านั้น อายุของเหล่าเทพผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภูมิ มีประมาณสองหมื่นกัป.

46. විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගානං දෙවානං චත්තාලීසකප්පසහස්සානි.

๔๖. ของเหล่าเทพผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนภูมิ (มีอายุ) สี่หมื่นกัป.

47. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගානං දෙවානං සට්ඨිකප්පසහස්සානි.

๔๗. ของเหล่าเทพผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนภูมิ (มีอายุ) หกหมื่นกัป.

48. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනූපගානං දෙවානං චතුරාසීතිකප්පසහස්සානි.

๔๘. ของเหล่าเทพผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ (มีอายุ) แปดหมื่นสี่พันกัป.

49. පටිසන්ධි භවඞ්ගඤ්ච, තථා චවනමානසං.

๔๙. ปฏิสนธิและภวังค์ อีกทั้งจุติจิต.

එකමෙව තථෙවෙකවිසයඤ්චෙකජාතියං.

เป็นดวงเดียวกันนั่นเอง อีกทั้งมีอารมณ์เดียวกันอย่างนั้นนั่นเองในชาติหนึ่ง.

ඉදමෙත්ථ පටිසන්ධිචතුක්කං.

นี้เป็นหมวด ๔ แห่งปฏิสนธิในเรื่องนี้.

කම්මචතුක්කං

หมวด ๔ แห่งกรรม.

50. ජනකං උපත්ථම්භකං උපපීළකං උපඝාතකඤ්චෙති කිච්චවසෙන.

๕๐. คือ ชนกกรรม อุปัตถัมภกกรรม อุปปีฬกกรรม และอุปฆาตกกรรม โดยหน้าที่.

51. ගරුකං ආසන්නං ආචිණ්ණං කටත්තාකම්මඤ්චෙති පාකදානපරියායෙන.

๕๑. คือ ครุกรรม อาสันนกรรม อาจิณณกรรม และกตัตตากรรม โดยลำดับแห่งการให้ผล.

52. දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරාපරියවෙදනීයං අහොසිකම්මඤ්චෙති පාකකාලවසෙන චත්තාරි කම්මානි නාම.

๕๒. ชื่อว่ากรรม ๔ อย่าง คือ ทิฏฐธัมมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม อปราปริยเวทนียกรรม และอโหสิกรรม โดยส่วนแห่งกาลที่ให้ผล

53. තථා අකුසලං කාමාවචරකුසලං රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරකුසලඤ්චෙති පාකඨානවසෙන.

๕๓. เช่นเดียวกัน (ชื่อว่ากรรม ๔ อย่าง คือ) อกุศลกรรม กามาวจรกุศลกรรม รูปาวจรกุศลกรรม และอรูปาวจรกุศลกรรม โดยส่วนแห่งฐานะที่ให้ผล

54. තත්ථ [Pg.34] අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මඤ්චෙති කම්මද්වාරවසෙන තිවිධං හොති.

๕๔. ในบรรดากรรมเหล่านั้น อกุศลกรรมมี ๓ อย่าง โดยส่วนแห่งทวารแห่งกรรม คือ กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม

55. කථං? පාණාතිපාතො අදින්නාදානං කාමෙසුමිච්ඡාචාරො චෙති කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ කායද්වාරෙ බාහුල්ලවුත්තිතො කායකම්මං නාම.

๕๕. อย่างไร? ปาณาติบาต อทินนาทาน และกาเมสุมิจฉาจาร ชื่อว่ากายกรรม เพราะเป็นไปโดยมากในกายทวารที่นับว่ากายวิญญัติ

56. මුසාවාදො පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපො චෙති වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීද්වාරෙ බාහුල්ලවුත්තිතො වචීකම්මං නාම.

๕๖. มุสาวาท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา และสัมผัปปลาปะ ชื่อว่าวจีกรรม เพราะเป็นไปโดยมากในวจีทวารที่นับว่าวจีวิญญัติ

57. අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨි චෙති අඤ්ඤත්‍රාපි විඤ්ඤත්තියා මනස්මිංයෙව බාහුල්ලවුත්තිතො මනොකම්මං නාම.

๕๗. อภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฏฐิ ชื่อว่ามโนกรรม เพราะเป็นไปโดยมากในใจเท่านั้น แม้เว้นจากวิญญัติ

58. තෙසු පාණාතිපාතො ඵරුසවාචා බ්‍යාපාදො ච දොසමූලෙන ජායන්ති.

๕๘. ในบรรดาอกุศลกรรมเหล่านั้น ปาณาติบาต ผรุสวาจา และพยาบาท ย่อมเกิดขึ้นด้วยโทสมูล

59. කාමෙසුමිච්ඡාචාරො අභිජ්ඣා මිච්ඡාදිට්ඨි ච ලොභමූලෙන.

๕๙. กาเมสุมิจฉาจาร อภิชฌา และมิจฉาทิฏฐิ ย่อมเกิดขึ้นด้วยโลภมูล

60. සෙසානි චත්තාරිපි ද්වීහි මූලෙහි සම්භවන්ති.

๖๐. อกุศลกรรมที่เหลือแม้ทั้ง ๔ อย่าง ย่อมเกิดขึ้นด้วยมูล ๒ อย่าง

61. චිත්තුප්පාදවසෙන පනෙතං අකුසලං සබ්බථාපි ද්වාදසවිධං හොති.

๖๑. ก็อกุศลกรรมนี้ โดยส่วนแห่งการเกิดขึ้นของจิต มี ๑๒ อย่างโดยประการทั้งปวง

62. කාමාවචරකුසලම්පි කායද්වාරෙ පවත්තං කායකම්මං, වචීද්වාරෙ පවත්තං වචීකම්මං, මනොද්වාරෙ පවත්තං මනොකම්මඤ්චෙති කම්මද්වාරවසෙන තිවිධං හොති.

๖๒. แม้กามาวจรกุศลก็มี ๓ อย่าง โดยส่วนแห่งทวารแห่งกรรม คือ กายกรรมที่ดำเนินไปในกายทวาร วจีกรรมที่ดำเนินไปในวจีทวาร และมโนกรรมที่ดำเนินไปในมโนทวาร

63. තථා දානසීලභාවනාවසෙන.

๖๓. เช่นเดียวกัน (มี ๓ อย่าง) โดยส่วนแห่งทาน ศีล และภาวนา

64. චිත්තුප්පාදවසෙන පනෙතං අට්ඨවිධං හොති.

๖๔. ก็กามาวจรกุศลนี้ โดยส่วนแห่งการเกิดขึ้นของจิต มี ๘ อย่าง

65. දානසීලභාවනාපචායනවෙය්‍යාවච්චපත්තිදානපත්තානුමොදනධම්මස්සවනධම්මදෙසනා දිට්ඨිජුකම්මවසෙන දසවිධං හොති.

๖๕. โดยส่วนแห่งทาน ศีล ภาวนา อปจายนะ เวยยาวัจจะ ปัตติทานะ ปัตตานุโมทนา ธัมมัสสวนะ ธัมมเทสนา และทิฏฐุชุกรรม มี ๑๐ อย่าง

66. තං [Pg.35] පනෙතං වීසතිවිධම්පි කාමාවචරකම්මමිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

๖๖. ก็กรรมแม้ทั้ง ๒๐ อย่างนั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นกามาวจรกรรมนั่นเอง

67. රූපාවචරකුසලං පන මනොකම්මමෙව, තඤ්ච භාවනාමයං අප්පනාප්පත්තං, ඣානඞ්ගභෙදෙන පඤ්චවිධං හොති.

๖๗. ส่วนรูปาวจรกุศลเป็นมโนกรรมเท่านั้น และรูปาวจรกุศลนั้นเป็นภาวนามายะ ถึงซึ่งอัปปนา มี ๕ อย่าง โดยความต่างแห่งองค์ฌาน

68. තථා අරූපාවචරකුසලඤ්ච මනොකම්මං, තම්පි භාවනාමයං අප්පනාප්පත්තං. ආරම්මණභෙදෙන චතුබ්බිධං හොති.

๖๘. เช่นเดียวกัน แม้อรูปาวจรกุศลก็เป็นมโนกรรม แม้อรูปาวจรกุศลนั้นก็เป็นภาวนามายะ ถึงซึ่งอัปปนา มี ๔ อย่าง โดยความต่างแห่งอารมณ์

69. එත්ථාකුසලකම්මමුද්ධච්චරහිතං අපායභූමියං පටිසන්ධිං ජනෙති, පවත්තියං පන සබ්බම්පි ද්වාදසවිධං සත්තාකුසලපාකානි සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ රූපලොකෙ ච යථාරහං විපච්චති.

๖๙. ในบรรดากรรมเหล่านี้ อกุศลกรรมที่เว้นจากอุทธัจจะ ย่อมยังปฏิสนธิให้เกิดในอบายภูมิ ส่วนในปวัตติกาล อกุศลกรรมแม้ทั้ง ๑๒ อย่าง ย่อมให้ผลเป็นอกุศลวิบาก ๗ อย่าง ในที่ทั้งปวง คือในกามโลกและรูปโลกตามสมควร

70. කාමාවචරකුසලම්පි කාමසුගතියමෙව පටිසන්ධිං ජනෙති, තථා පවත්තියඤ්ච මහාවිපාකානි, අහෙතුකවිපාකානි පන අට්ඨපි සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ රූපලොකෙ ච යථාරහං විපච්චති.

๗๐. แม้กามาวจรกุศลก็ย่อมยังปฏิสนธิให้เกิดในกามสุคติภูมิเท่านั้น เช่นเดียวกันในปวัตติกาล ย่อมให้ผลเป็นมหาวิบาก ส่วนอเหตุกวิบากแม้ทั้ง ๘ อย่าง ย่อมให้ผลในที่ทั้งปวง คือในกามโลกและรูปโลกตามสมควร

71. තත්ථාපි තිහෙතුකමුක්කට්ඨං කුසලං තිහෙතුකං පටිසන්ධිං දත්වා පවත්තෙ සොළස විපාකානි විපච්චති.

๗๑. ในบรรดากามาวจรกุศลนั้น กุศลที่เป็นติเหตุกะอย่างยิ่ง เมื่อให้ปฏิสนธิที่เป็นติเหตุกะแล้ว ย่อมให้ผลเป็นวิบาก ๑๖ อย่างในปวัตติกาล

72. තිහෙතුකමොමකං ද්විහෙතුකමුක්කට්ඨඤ්ච කුසලං ද්විහෙතුකං පටිසන්ධිං දත්වා පවත්තෙ තිහෙතුකරහිතානි ද්වාදස විපාකානි විපච්චති.

๗๒. กุศลที่เป็นติเหตุกะอย่างต่ำ และกุศลที่เป็นทวิเหตุกะอย่างยิ่ง เมื่อให้ปฏิสนธิที่เป็นทวิเหตุกะแล้ว ย่อมให้ผลเป็นวิบาก ๑๒ อย่างที่เว้นจากติเหตุกะในปวัตติกาล

73. ද්විහෙතුකමොමකං පන කුසලං අහෙතුකමෙව පටිසන්ධිං දෙති, පවත්තෙ ච අහෙතුකවිපාකානෙව විපච්චති.

๗๓. ส่วนกุศลที่เป็นทวิเหตุกะอย่างต่ำ ย่อมให้ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะเท่านั้น และในปวัตติกาล ย่อมให้ผลเป็นอเหตุกวิบากเท่านั้น

74. අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි න පච්චති.

๗๔. อสังขาริกกรรม ย่อมไม่ให้ผลเป็นสสังขาริกวิบาก

සසඞ්ඛාරමසඞ්ඛාර-විපාකානීති කෙචන.

อาจารย์บางพวกกล่าวว่า สสังขาริกกรรม (ย่อมไม่ให้ผลเป็น) อสังขาริกวิบาก

තෙසං ද්වාදස පාකානි, දසාට්ඨ ච යථාක්කමං;

යථාවුත්තානුසාරෙන යථාසම්භවමුද්දිසෙ.

พึงแสดงวิบาก ๑๒ อย่าง ๑๐ อย่าง และ ๘ อย่าง ของกรรมเหล่านั้น ตามลำดับ ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ตามที่สามารถจะเกิดได้

75. රූපාවචරකුසලං [Pg.36] පන පඨමජ්ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසු උප්පජ්ජති.

๗๕. ส่วนรูปาวจรกุศล เมื่อเจริญปฐมฌานอย่างอ่อน ย่อมบังเกิดในหมู่พรหมปาริสัชชา

76. තදෙව මජ්ඣිමං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මපුරොහිතෙසු.

๗๖. ปฐมฌานนั้นนั่นเอง เมื่อเจริญอย่างปานกลาง ย่อมบังเกิดในหมู่พรหมปุโรหิตา

77. පණීතං භාවෙත්වා මහාබ්‍රහ්මෙසු.

๗๗. เมื่อเจริญอย่างประณีต ย่อมบังเกิดในหมู่มหาพรหม

78. තථා දුතියජ්ඣානං තතියජ්ඣානඤ්ච පරිත්තං භාවෙත්වා පරිත්තාභෙසු.

๗๘. เช่นเดียวกัน ทุติยฌานและตติยฌาน เมื่อเจริญอย่างอ่อน ย่อมบังเกิดในหมู่พรหมปริตตาภา

79. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා අප්පමාණාභෙසු.

๗๙. เมื่อเจริญอย่างปานกลาง ย่อมบังเกิดในหมู่พรหมอัปปมาณาภา

80. පණීතං භාවෙත්වා ආභස්සරෙසු.

๘๐. เจริญฌานประณีตแล้ว ย่อมเกิดในชั้นอาภัสสรา.

81. චතුත්ථජ්ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා පරිත්තසුභෙසු.

๘๑. เจริญจตุตถฌานอย่างอ่อนแล้ว ย่อมเกิดในชั้นปริตตสุภา.

82. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා අප්පමාණසුභෙසු.

๘๒. เจริญฌานปานกลางแล้ว ย่อมเกิดในชั้นอัปปมาณสุภา.

83. පණීතං භාවෙත්වා සුභකිණ්හෙසු.

๘๓. เจริญฌานประณีตแล้ว ย่อมเกิดในชั้นสุภกิณหา.

84. පඤ්චමජ්ඣානං භාවෙත්වා වෙහප්ඵලෙසු.

๘๔. เจริญปัญจมฌานแล้ว ย่อมเกิดในชั้นเวหัปผลา.

85. තදෙව සඤ්ඤාවිරාගං භාවෙත්වා අසඤ්ඤසත්තෙසු.

๘๕. เจริญความคลายกำหนัดในสัญญา (คือปัญจมฌานนั้น) แล้ว ย่อมเกิดในชั้นอสัญญีสัตว์.

86. අනාගාමිනො පන සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්ති.

๘๖. ส่วนพระอนาคามี ย่อมเกิดในชั้นสุทธาวาส.

87. අරූපාවචරකුසලඤ්ච යථාක්කමං භාවෙත්වා ආරුප්පෙසු උප්පජ්ජන්තීති.

๘๗. และเจริญอรูปาวจรกุศลตามลำดับแล้ว ย่อมเกิดในอรูปภูมิ ดังนี้.

88. ඉත්ථං මහග්ගතං පුඤ්ඤං, යථාභූමිවවත්ථිතං.

๘๘. บุญที่เป็นมหัคคตะที่ตั้งอยู่ตามภูมิ ด้วยประการฉะนี้.

ජනෙති සදිසං පාකං, පටිසන්ධිපවත්තියං.

ย่อมให้เกิดวิบากที่เหมือนกัน ในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล.

ඉදමෙත්ථ කම්මචතුක්කං.

หมวด 4 แห่งกรรมในเรื่องนี้.

චුතිපටිසන්ධික්කමො

ลำดับแห่งจุติและปฏิสนธิ.

89. ආයුක්ඛයෙන කම්මක්ඛයෙන උභයක්ඛයෙන උපච්ඡෙදකකම්මුනා චෙති චතුධා මරණුප්පත්ති නාම.

๘๙. ชื่อว่าการเกิดขึ้นแห่งความตาย มี 4 อย่าง คือ ด้วยความสิ้นอายุ ด้วยความสิ้นกรรม ด้วยความสิ้นทั้งสอง และด้วยกรรมตัดรอน ดังนี้.

90. තථා [Pg.37] ච මරන්තානං පන මරණකාලෙ යථාරහං අභිමුඛීභූතං භවන්තරෙ පටිසන්ධිජනකං කම්මං වා, තංකම්මකරණකාලෙ රූපාදිකමුපලද්ධපුබ්බමුපකරණභූතඤ්ච කම්මනිමිත්තං වා, අනන්තරමුප්පජ්ජමානභවෙ උපලභිතබ්බමුපභොගභූතඤ්ච ගතිනිමිත්තං වා කම්මබලෙන ඡන්නං ද්වාරානං අඤ්ඤතරස්මිං පච්චුපට්ඨාති, තතො පරං තමෙව තථොපට්ඨිතං ආරම්මණං ආරබ්භ විපච්චමානකකම්මානුරූපං පරිසුද්ධං උපක්කිලිට්ඨං වා උපලභිතබ්බභවානුරූපං තත්ථොණතංව චිත්තසන්තානං අභිණ්හං පවත්තති බාහුල්ලෙන, තමෙව වා පන ජනකභූතං කම්මං අභිනවකරණවසෙන ද්වාරප්පත්තං හොති.

๙๐. และอย่างนั้น ในเวลาใกล้ตายของสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจะตาย กรรมที่ให้ปฏิสนธิในภพอื่น หรือกรรมนิมิตที่เป็นอุปกรณ์มีรูปเป็นต้นที่เคยได้รับในกาลก่อนในเวลาทำกรรมนั้น หรือคตินิมิตที่เป็นเครื่องอุปโภคบริโภคที่พึงได้รับในภพที่จะเกิดต่อไป ที่ปรากฏเฉพาะหน้าตามสมควร ย่อมปรากฏในทวารทั้ง 6 อย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยกำลังแห่งกรรม หลังจากนั้น อาศัยอารมณ์ที่ปรากฏอย่างนั้นนั่นเอง กระแสจิตที่น้อมไปในภพนั้น ย่อมเป็นไปบ่อยๆ โดยมาก ตามสมควรแก่กรรมที่จะให้ผล บริสุทธิ์หรือเศร้าหมองตามสมควรแก่ภพที่จะพึงได้ หรือว่ากรรมที่เป็นชนกกรรมนั้นเอง ย่อมถึงทวารโดยความเป็นกรรมที่ทำใหม่.

91. පච්චාසන්නමරණස්ස තස්ස වීථිචිත්තාවසානෙ භවඞ්ගක්ඛයෙ වා චවනවසෙන පච්චුප්පන්නභවපරියොසානභූතං චුතිචිත්තං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තස්මිං නිරුද්ධාවසානෙ තස්සානන්තරමෙව තථාගහිතං ආරම්මණං ආරබ්භ සවත්ථුකං අවත්ථුකමෙව වා යථාරහං අවිජ්ජානුසයපරික්ඛිත්තෙන තණ්හානුසයමූලකෙන සඞ්ඛාරෙන ජනියමානං සම්පයුත්තෙහි පරිග්ගය්හමානං සහජාතානමධිට්ඨානභාවෙන පුබ්බඞ්ගමභූතං භවන්තරපටිසන්ධානවසෙන පටිසන්ධිසඞ්ඛාතං මානසං උප්පජ්ජමානමෙව පතිට්ඨාති භවන්තරෙ.

๙๑. จุติจิตที่เป็นที่สุดแห่งภพปัจจุบันของสัตว์ผู้ใกล้ตายนั้น ย่อมเกิดขึ้นแล้วดับไปในที่สุดแห่งวิถีจิต หรือในความสิ้นไปแห่งภวังค์ โดยความเป็นจุติ เมื่อจุติจิตนั้นดับไปแล้ว หลังจากนั้นทันที มโนที่ชื่อว่าปฏิสนธิ อันสังขารที่มีตัณหานุสัยเป็นมูล อันอวิชชานุสัยห้อมล้อมปรุงแต่งให้เกิด อันสัมปยุตตธรรมทั้งหลายยึดถือ เป็นประธานโดยความเป็นที่ตั้งแห่งสหชาตธรรมทั้งหลาย โดยความเป็นปฏิสนธิในภพอื่น อาศัยอารมณ์ที่ถูกยึดถืออย่างนั้น มีวัตถุหรือไม่มีวัตถุตามสมควร เกิดขึ้นแล้วย่อมตั้งอยู่ในภพอื่น.

92. මරණාසන්නවීථියං පනෙත්ථ මන්දප්පවත්තානි පඤ්චෙව ජවනානි පාටිකඞ්ඛිතබ්බානි, තස්මා යදි පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු ධරන්තෙස්වෙව මරණං හොති, තදා පටිසන්ධිභවඞ්ගානම්පි පච්චුප්පන්නාරම්මණතා ලබ්භතීති කත්වා කාමාවචරපටිසන්ධියා ඡද්වාරග්ගහිතං කම්මනිමිත්තං ගතිනිමිත්තඤ්ච පච්චුප්පන්නමතීතාරම්මණං උපලබ්භති, කම්මං පන අතීතමෙව, තඤ්ච මනොද්වාරග්ගහිතං, තානි පන සබ්බානිපි පරිත්තධම්මභූතානෙවාරම්මණානි.

๙๒. ในวิถีจิตใกล้ตายในเรื่องนี้ พึงหวังชวนะเพียง 5 ขณะเท่านั้นที่เป็นไปอย่างอ่อน เพราะเหตุนั้น ถ้าความตายมีขึ้นในเมื่ออารมณ์ปัจจุบันที่ถึงคลองยังดำรงอยู่ เมื่อนั้นพึงได้ความเป็นอารมณ์ปัจจุบันแม้แก่ปฏิสนธิจิตและภวังคจิตด้วย ด้วยเหตุนั้น ในปฏิสนธิที่เป็นกามาวจร กรรมนิมิตและคตินิมิตที่ถูกยึดถือด้วยทวาร 6 ย่อมได้อารมณ์ที่เป็นปัจจุบันและอดีต ส่วนกรรมเป็นอดีตเท่านั้น และกรรมนั้นถูกยึดถือด้วยมโนทวาร ส่วนอารมณ์เหล่านั้นทั้งหมดเป็นอารมณ์ที่เป็นกามาวจรธรรมเท่านั้น.

93. රූපාවචරපටිසන්ධියා පන පඤ්ඤත්තිභූතං කම්මනිමිත්තමෙවාරම්මණං හොති.

๙๓. ส่วนในปฏิสนธิที่เป็นรูปาวจร กรรมนิมิตที่เป็นบัญญัติเท่านั้นย่อมเป็นอารมณ์.

94. තථා [Pg.38] අරූපපටිසන්ධියා ච මහග්ගතභූතං පඤ්ඤත්තිභූතඤ්ච කම්මනිමිත්තමෙව යථාරහමාරම්මණං හොති.

๙๔. เช่นนั้น และในปฏิสนธิที่เป็นอรูป กรรมนิมิตที่เป็นมหัคคตะและที่เป็นบัญญัติเท่านั้น ย่อมเป็นอารมณ์ตามสมควร.

95. අසඤ්ඤසත්තානං පන ජීවිතනවකමෙව පටිසන්ධිභාවෙන පතිට්ඨාති, තස්මා තෙ රූපපටිසන්ධිකා නාම.

๙๕. ส่วนของอสัญญีสัตว์ ชีวิตนวกกลาปเท่านั้นย่อมตั้งอยู่โดยความเป็นปฏิสนธิ เพราะเหตุนั้น สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีปฏิสนธิเป็นรูป.

96. අරූපා අරූපපටිසන්ධිකා.

๙๖. อรูปพรหมมีปฏิสนธิเป็นอรูป.

97. සෙසා රූපාරූපපටිසන්ධිකා.

๙๗. สัตว์ที่เหลือมีปฏิสนธิเป็นรูปและอรูป.

98. ආරුප්පචුතියා හොන්ති, හෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතා.

๙๘. เมื่อจุติจากอรูปภูมิ ปฏิสนธิทั้งหลายย่อมมี โดยเว้นอรูปภูมิเบื้องต่ำ.

පරමාරුප්පසන්ධී ච, තථා කාමතිහෙතුකා.

คือมีปฏิสนธิในอรูปภูมิที่สูงกว่า และในกามาวจรที่เป็นติเหตุกะเช่นนั้น.

රූපාවචරචුතියා, අහෙතුරහිතා සියුං;

සබ්බා කාමතිහෙතුම්හා, කාමෙස්වෙව පනෙතරා.

เมื่อจุติจากรูปาวจรภูมิ ปฏิสนธิทั้งหลายพึงเป็นไปโดยเว้นอเหตุกปฏิสนธิ; เมื่อจุติจากกามาวจรติเหตุกะ ปฏิสนธิทั้งปวงย่อมมีได้ ส่วนเมื่อจุติจากกามาวจรที่เหลือนอกนั้น ปฏิสนธิย่อมมีในกามภูมิเท่านั้น.

අයමෙත්ථ චුතිපටිසන්ධික්කමො.

ลำดับแห่งจุติและปฏิสนธิในเรื่องนี้.

99. ඉච්චෙවං ගහිතපටිසන්ධිකානං පන පටිසන්ධිනිරොධානන්තරතො පභුති තමෙවාරම්මණමාරබ්භ තදෙව චිත්තං යාව චුතිචිත්තුප්පාදා අසති වීථිචිත්තුප්පාදෙ භවස්ස අඞ්ගභාවෙන භවඞ්ගසන්තතිසඞ්ඛාතං මානසං අබ්බොච්ඡින්නං නදීසොතො විය පවත්තති.

๙๙. ด้วยประการฉะนี้ ส่วนของสัตว์ทั้งหลายผู้ถือปฏิสนธิแล้ว ตั้งแต่หลังจากปฏิสนธิจิตดับไปทันที จิตนั้นเองมีอารมณ์นั้น ย่อมเป็นไปไม่ขาดสาย เหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำ โดยความเป็นองค์แห่งภพที่เรียกว่ากระแสภวังค์ จนกว่าจุติจิตจะเกิดขึ้น เมื่อไม่มีวิถีจิตเกิดขึ้น.

100. පරියොසානෙ ච චවනවසෙන චුතිචිත්තං හුත්වා නිරුජ්ඣති.

๑๐๐. และในที่สุด โดยความเป็นจุติ เป็นจุติจิตแล้วย่อมดับไป.

101. තතො පරඤ්ච පටිසන්ධාදයො රථචක්කමිව යථාක්කමං එව පරිවත්තන්තා පවත්තන්ති.

๑๐๑. และหลังจากนั้น จิตมีปฏิสนธิเป็นต้น ย่อมเป็นไปหมุนเวียนไปตามลำดับนั้นเอง เหมือนกงล้อรถ.

102. පටිසන්ධිභවඞ්ගවීථියො, චුතිචෙහ තථා භවන්තරෙ.

๑๐๒. ปฏิสนธิ ภวังค์ วิถีจิต และจุติในภพนี้ และเช่นนั้นในภพอื่น.

පුන සන්ධි භවඞ්ගමිච්චයං, පරිවත්තති චිත්තසන්තති.

กระแสจิตนี้ย่อมหมุนเวียนไป คือ ปฏิสนธิและภวังค์เป็นต้น.

පටිසඞ්ඛායපනෙතමද්ධුවං[Pg.39], අධිගන්ත්වා පදමච්චුතං බුධා;

සුසමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා, සමමෙස්සන්ති චිරාය සුබ්බතා.

บัณฑิตทั้งหลายพิจารณาเห็นว่าสิ่งนี้ไม่เที่ยง บรรลุบทอันไม่เคลื่อนแล้ว ผู้มีเครื่องผูกคือความรักถูกตัดขาดดีแล้ว ผู้ประพฤติดีแล้วจักถึงความสงบตลอดกาลนาน

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ වීථිමුත්තසඞ්ගහවිභාගො නාම

ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าวีถีมุตตสังคหวิภาค ในอภิธัมมัตถสังคหะ

පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๕

6. රූපපරිච්ඡෙදො

๖. ปริจเฉทว่าด้วยรูป

1. එත්තාවතා විභත්තා හි, සප්පභෙදප්පවත්තිකා.

๑. ธรรมคือจิตและเจตสิกอันจำแนกแล้วเพียงเท่านี้ มีความเป็นไปพร้อมด้วยประเภท

චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, රූපං දානි පවුච්චති.

บัดนี้ จักกล่าวถึงรูป

2. සමුද්දෙසා විභාගා ච, සමුට්ඨානා කලාපතො.

๒. โดยการแสดงโดยย่อ โดยการจำแนก โดยสมุฏฐาน และโดยกลาป

පවත්තික්කමතො චෙති, පඤ්චධා තත්ථ සඞ්ගහො.

และโดยลำดับแห่งความเป็นไป การสังคหะในรูปนั้นมี ๕ อย่าง

රූපසමුද්දෙසො

การแสดงรูปโดยย่อ

3. චත්තාරි මහාභූතානි, චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපන්ති දුවිධම්පෙතං රූපං එකාදසවිධෙන සඞ්ගහං ගච්ඡති.

๓. มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ รูป ๒ อย่างนี้ ย่อมถึงการสังคหะโดย ๑๑ อย่าง

4. කථං? පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතු භූතරූපං නාම.

๔. อย่างไร? ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม ชื่อว่าภูตรูป

5. චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො පසාදරූපං නාම.

๕. จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย ชื่อว่าปสาทรูป

6. රූපං සද්දො ගන්ධො රසො ආපොධාතුවිවජ්ජිතං භූතත්තයසඞ්ඛාතං ඵොට්ඨබ්බං ගොචරරූපං නාම.

๖. รูป สัททะ คันธะ รส โผฏฐัพพะอันนับว่าเป็นภูตรูป ๓ เว้นอาโปธาตุ ชื่อว่าโคจรรูป

7. ඉත්ථත්තං පුරිසත්තං භාවරූපං නාම.

๗. อิตถัตตะ ปุริสัตตะ ชื่อว่าภาวรูป

8. හදයවත්ථු හදයරූපං නාම.

๘. หทัยวัตถุ ชื่อว่าหทัยรูป

9. ජීවිතින්ද්‍රියං ජීවිතරූපං නාම.

๙. ชีวิตินทรีย์ ชื่อว่าชีวิตรูป

10. කබළීකාරො ආහාරො ආහාරරූපං නාම.

๑๐. กพฬิงการาหาร ชื่อว่าอาหารรูป

11. ඉති [Pg.40] ච අට්ඨාරසවිධම්පෙතං රූපං සභාවරූපං සලක්ඛණරූපං නිප්ඵන්නරූපං රූපරූපං සම්මසනරූපන්ති ච සඞ්ගහං ගච්ඡති.

๑๑. ด้วยประการฉะนี้ รูป ๑๘ อย่างนี้ ย่อมถึงการสังคหะว่า สภาวรูป สลักขณรูป นิปปันนรูป รูปรูป และสัมมสนรูป

12. ආකාසධාතු පරිච්ඡෙදරූපං නාම.

๑๒. อากาสธาตุ ชื่อว่าปริจเฉทรูป

13. කායවිඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති විඤ්ඤත්තිරූපං නාම.

๑๓. กายวิญญัติ วจีวิญญัติ ชื่อว่าวิญญัติรูป

14. රූපස්ස ලහුතා මුදුතා කම්මඤ්ඤතා විඤ්ඤත්තිද්වයං විකාරරූපං නාම.

๑๔. ความเบาแห่งรูป ความอ่อนแห่งรูป ความควรแก่การงานแห่งรูป วิญญัติ ๒ ชื่อว่าวิการรูป

15. රූපස්ස උපචයො සන්තති ජරතා අනිච්චතා ලක්ඛණරූපං නාම.

๑๕. ความก่อขึ้นแห่งรูป ความสืบต่อแห่งรูป ความแก่แห่งรูป ความไม่เที่ยงแห่งรูป ชื่อว่าลักขณรูป

16. ජාතිරූපමෙව පනෙත්ථ උපචයසන්තතිනාමෙන පවුච්චතීති එකාදසවිධම්පෙතං රූපං අට්ඨවීසතිවිධං හොති සරූපවසෙන.

๑๖. ในรูปเหล่านั้น ชาติรูปนั่นเอง ย่อมถูกกล่าวด้วยชื่อว่าอุปจยะและสันตติ ด้วยประการฉะนี้ รูป ๑๑ อย่างนี้ ย่อมมี ๒๘ อย่าง โดยความเป็นแห่งรูปของตน

17. කථං –

๑๗. อย่างไร –

භූතප්පසාදවිසයා, භාවො හදයමිච්චපි;

ජීවිතාහාරරූපෙහි, අට්ඨාරසවිධං තථා.

ภูตรูป ปสาทรูป โคจรรูป ภาวรูป และหทัยรูป ด้วยชีวิตรูปและอาหารรูป ๑๘ อย่างด้วยประการฉะนี้

පරිච්ඡෙදො ච විඤ්ඤත්ති, විකාරො ලක්ඛණන්ති ච;

අනිප්ඵන්නා දස චෙති, අට්ඨවීසවිධං භවෙ.

และปริจเฉทรูป วิญญัติรูป วิการรูป และลักขณรูป และอนิปปันนรูป ๑๐ ด้วยประการฉะนี้ พึงมี ๒๘ อย่าง

අයමෙත්ථ රූපසමුද්දෙසො.

นี้คือการแสดงรูปโดยย่อในเรื่องรูปนี้

රූපවිභාගො

การจำแนกรูป

18. සබ්බඤ්ච පනෙතං රූපං අහෙතුකං සප්පච්චයං සාසවං සඞ්ඛතං ලොකියං කාමාවචරං අනාරම්මණං අප්පහාතබ්බමෙවාති එකවිධම්පි අජ්ඣත්තිකබාහිරාදිවසෙන බහුධා භෙදං ගච්ඡති.

๑๘. ก็รูปทั้งหมดนี้แล เป็นอเหตุกะ มีปัจจัย มีอาสวะ เป็นสังขตะ เป็นโลกิยะ เป็นกามาวจร ไม่มีอารมณ์ อันไม่พึงละนั่นเอง แม้เป็นอย่างเดียว ย่อมถึงความแตกต่างกันหลายอย่าง โดยความเป็นภายในและภายนอกเป็นต้น

19. කථං? පසාදසඞ්ඛාතං පඤ්චවිධම්පි අජ්ඣත්තිකරූපං නාම, ඉතරං බාහිරරූපං.

๑๙. อย่างไร? ปสาทรูป ๕ อย่าง ชื่อว่าอัชฌัตติกรูป รูปที่เหลือ เป็นพาหิรรูป

20. පසාදහදයසඞ්ඛාතං [Pg.41] ඡබ්බිධම්පි වත්ථුරූපං නාම, ඉතරං අවත්ථුරූපං.

๒๐. รูปที่ชื่อว่าวัตถุรูป ๖ อย่าง คือรูปที่นับเนื่องด้วยปสาทรูปและหทัยรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าอวัตถุรูป.

21. පසාදවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං සත්තවිධම්පි ද්වාරරූපං නාම, ඉතරං අද්වාරරූපං.

๒๑. รูปที่ชื่อว่าทวารรูป ๗ อย่าง คือรูปที่นับเนื่องด้วยปสาทรูปและวิญญัติรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าอทวารรูป.

22. පසාදභාවජීවිතසඞ්ඛාතං අට්ඨවිධම්පි ඉන්ද්‍රියරූපං නාම, ඉතරං අනින්ද්‍රියරූපං.

๒๒. รูปที่ชื่อว่าอินทรียรูป ๘ อย่าง คือรูปที่นับเนื่องด้วยปสาทรูป ภาวรูป และชีวิตรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าอนินทรียรูป.

23. පසාදවිසයසඞ්ඛාතං ද්වාදසවිධම්පි ඔළාරිකරූපං සන්තිකෙරූපං, සප්පටිඝරූපඤ්ච, ඉතරං සුඛුමරූපං දූරෙරූපං අප්පටිඝරූපඤ්ච.

๒๓. รูป ๑๒ อย่าง คือรูปที่นับเนื่องด้วยปสาทรูปและวิสยรูป ชื่อว่าโอฬาริกรูป สันติเกรูป และสัปปฏิฆรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าสุขุมรูป ทูเรรูป และอัปปฏิฆรูป.

24. කම්මජං උපාදින්නරූපං, ඉතරං අනුපාදින්නරූපං.

๒๔. รูปที่เกิดจากกรรมชื่อว่าอุปาทินนรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าอนุปาทินนรูป.

25. රූපායතනං සනිදස්සනරූපං, ඉතරං අනිදස්සනරූපං.

๒๕. รูปายตนะชื่อว่าสนิทัสสนรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าอนิทัสสนรูป.

26. චක්ඛාදිද්වයං අසම්පත්තවසෙන, ඝානාදිත්තයං සම්පත්තවසෙනාති පඤ්චවිධම්පි ගොචරග්ගාහිකරූපං, ඉතරං අගොචරග්ගාහිකරූපං.

๒๖. รูปที่รับอารมณ์ ๕ อย่าง คือ จักขุและโสต ๒ อย่าง โดยอำนาจที่ไม่ถึงกัน และฆานะ ชิวหา กาย ๓ อย่าง โดยอำนาจที่ถึงกัน ชื่อว่าโคจรคคาหิกรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าอโคจรคคาหิกรูป.

27. වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා භූතචතුක්කඤ්චෙති අට්ඨවිධම්පි අවිනිබ්භොගරූපං, ඉතරං විනිබ්භොගරූපං.

๒๗. รูป ๘ อย่าง คือ วรรณะ คันธะ รสะ โอชา และมหาภูตรูป ๔ ชื่อว่าอวินิพโภครูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าวินิพโภครูป.

28. ඉච්චෙවමට්ඨවීසති-විධම්පි ච විචක්ඛණා.

๒๘. ผู้ฉลาดทั้งหลายย่อมจำแนกรูป ๒๘ อย่างนี้

අජ්ඣත්තිකාදිභෙදෙන, විභජන්ති යථාරහං.

โดยความต่างกันมีอัชฌัตติกรูปเป็นต้น ตามสมควร.

අයමෙත්ථ රූපවිභාගො.

นี้คือการจำแนกรูปในเรื่องนี้.

රූපසමුට්ඨානනයො

นัยแห่งสมุฏฐานของรูป

29. කම්මං චිත්තං උතු ආහාරො චෙති චත්තාරි රූපසමුට්ඨානානි නාම.

๒๙. กรรม จิต อุตุ และอาหาร ๔ อย่างนี้ ชื่อว่าสมุฏฐานของรูป.

30. තත්ථ කාමාවචරං රූපාවචරඤ්චෙති පඤ්චවීසතිවිධම්පි කුසලාකුසලකම්මමභිසඞ්ඛතං අජ්ඣත්තිකසන්තානෙ කම්මසමුට්ඨානරූපං පටිසන්ධිමුපාදාය ඛණෙ ඛණෙ සමුට්ඨාපෙති.

๓๐. ในสมุฏฐานเหล่านั้น กรรมที่เป็นกุศลและอกุศล ๒๕ อย่าง คือ กามาวจรกรรมและรูปาวจรกรรม ที่ปรุงแต่งแล้ว ย่อมยังรูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานให้เกิดขึ้นในสันดานภายในทุกๆ ขณะ นับตั้งแต่ปฏิสนธิเป็นต้นไป.

31. අරූපවිපාකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතං [Pg.42] පඤ්චසත්තතිවිධම්පි චිත්තං චිත්තසමුට්ඨානරූපං පඨමභවඞ්ගමුපාදාය ජායන්තමෙව සමුට්ඨාපෙති.

๓๑. จิต ๗๕ อย่าง เว้นอรูปวิบากและทวิปัญจวิญญาณ ย่อมยังรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานให้เกิดขึ้นในขณะที่เกิดนั่นเอง นับตั้งแต่ปฐมภวังค์เป็นต้นไป.

32. තත්ථ අප්පනාජවනං ඉරියාපථම්පි සන්නාමෙති.

๓๒. ในจิตเหล่านั้น อัปปนาชวนะย่อมยังอิริยาบถให้ตั้งมั่นด้วย.

33. වොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනාභිඤ්ඤා පන විඤ්ඤත්තිම්පි සමුට්ඨාපෙන්ති.

๓๓. ส่วนโวฏฐัพพนะ กามาวจรชวนะ และอภิญญา ย่อมยังวิญญัติรูปให้เกิดขึ้นด้วย.

34. සොමනස්සජවනානි පනෙත්ථ තෙරස හසනම්පි ජනෙන්ති.

๓๔. อนึ่ง ในจิตเหล่านั้น โสมนัสชวนะ ๑๓ อย่าง ย่อมยังการหัวเราะให้เกิดขึ้นด้วย.

35. සීතුණ්හොතුසමඤ්ඤාතා තෙජොධාතු ඨිතිප්පත්තාව උතුසමුට්ඨානරූපං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච යථාරහං සමුට්ඨාපෙති.

๓๕. เตโชธาตุที่รู้กันว่าอุตุ คือความเย็นและความร้อน เมื่อถึงฐีติขณะแล้วเท่านั้น ย่อมยังรูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานให้เกิดขึ้นทั้งภายในและภายนอกตามสมควร.

36. ඔජාසඞ්ඛාතො ආහාරො ආහාරසමුට්ඨානරූපං අජ්ඣොහරණකාලෙ ඨානප්පත්තොව සමුට්ඨාපෙති.

๓๖. อาหารที่นับเนื่องด้วยโอชา เมื่อถึงฐีติขณะแล้วเท่านั้น ในเวลาที่กลืนกิน ย่อมยังรูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐานให้เกิดขึ้น.

37. තත්ථ හදයඉන්ද්‍රියරූපානි කම්මජානෙව.

๓๗. ในรูปเหล่านั้น หทัยรูปและอินทรียรูป ย่อมเกิดจากกรรมเท่านั้น.

38. විඤ්ඤත්තිද්වයං චිත්තජමෙව.

๓๘. วิญญัติรูป ๒ อย่าง ย่อมเกิดจากจิตเท่านั้น.

39. සද්දො චිත්තොතුජො.

๓๙. เสียง ย่อมเกิดจากจิตและอุตุ.

40. ලහුතාදිත්තයං උතුචිත්තාහාරෙහි සම්භොති.

๔๐. ลหุตาทิรูป ๓ อย่าง ย่อมเกิดจากอุตุ จิต และอาหาร.

41. අවිනිබ්භොගරූපානි චෙව ආකාසධාතු ච. චතූහි සම්භූතානි.

๔๑. อวินิพโภครูปและอากาสธาตุ ย่อมเกิดจากสมุฏฐานทั้ง ๔.

42. ලක්ඛණරූපානි න කුතොචි ජායන්ති.

๔๒. ลักขณรูป ย่อมไม่เกิดจากสมุฏฐานใดๆ.

43. අට්ඨාරස පන්නරස, තෙරස ද්වාදසාති ච.

๔๓. รูปที่เกิดจากกรรมมี ๑๘ อย่าง รูปที่เกิดจากจิตมี ๑๕ อย่าง รูปที่เกิดจากอุตุมี ๑๓ อย่าง และรูปที่เกิดจากอาหารมี ๑๒ อย่าง

කම්මචිත්තොතුකාහාර-ජානි හොන්ති යථාක්කමං.

ย่อมเป็นรูปที่เกิดจากกรรม จิต อุตุ และอาหาร ตามลำดับ.

44. ජායමානාදිරූපානං, සභාවත්තා හි කෙවලං.

๔๔. เพราะเป็นเพียงสภาวะของรูปที่กำลังเกิดเป็นต้นเท่านั้น

ලක්ඛණානි න ජායන්ති, කෙහිචීති පකාසිතං.

ท่านประกาศไว้ว่า ลักขณรูปทั้งหลายย่อมไม่เกิดจากสมุฏฐานใดๆ.

අයමෙත්ථ රූපසමුට්ඨානනයො.

นี้คือนัยแห่งสมุฏฐานของรูปในเรื่องนี้.

කලාපයොජනා

การประกอบกลาป.

45. එකුප්පාදා [Pg.43] එකනිරොධා එකනිස්සයා සහවුත්තිනො එකවීසති රූපකලාපා නාම.

๔๕. รูปกลาป ๒๑ ชื่อว่า (รูปกลาป) เพราะมีการเกิดขึ้นพร้อมกัน มีการดับพร้อมกัน มีที่อาศัยเดียวกัน และมีความเป็นไปพร้อมกัน.

46. තත්ථ ජීවිතං අවිනිබ්භොගරූපඤ්ච චක්ඛුනා සහ චක්ඛුදසකන්ති පවුච්චති. තථා සොතාදීහි සද්ධිං සොතදසකං ඝානදසකං ජිව්හාදසකං කායදසකං ඉත්ථිභාවදසකං පුම්භාවදසකං වත්ථුදසකඤ්චෙති යථාක්කමං යොජෙතබ්බං. අවිනිබ්භොගරූපමෙව ජීවිතෙන සහ ජීවිතනවකන්ති පවුච්චති. ඉමෙ නව කම්මසමුට්ඨානකලාපා.

๔๖. ในบรรดากลาปเหล่านั้น ชีวิตรูปและอวินิพโภครูปพร้อมด้วยจักขุ เรียกว่า จักขุทสกะ. พึงประกอบโสตทสกะ ฆานทสกะ ชิวหาทสกะ กายทสกะ อิตถีภาวทสกะ ปุริสภาวทสกะ และวัตถุทสกะ พร้อมด้วยโสตเป็นต้นไปตามลำดับอย่างนั้น. อวินิพโภครูปนั่นเองพร้อมด้วยชีวิตรูป เรียกว่า ชีวิตนวกะ. กลาป ๙ เหล่านี้ เป็นกรรมสมุฏฐานิกกลาป.

47. අවිනිබ්භොගරූපං පන සුද්ධට්ඨකං, තදෙව කායවිඤ්ඤත්තියා සහ කායවිඤ්ඤත්තිනවකං, වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දෙහි සහ වචීවිඤ්ඤත්තිදසකං, ලහුතාදීහි සද්ධිං ලහුතාදෙකාදසකං, කායවිඤ්ඤත්තිලහුතාදිද්වාදසකං, වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දලහුතාදිතෙරසකඤ්චෙති ඡ චිත්තසමුට්ඨානකලාපා.

๔๗. ส่วนอวินิพโภครูป เรียกว่า สุทธัฏฐกะ, อวินิพโภครูปนั้นเองพร้อมด้วยกายวิญญัติ เรียกว่า กายวิญญัตินวกะ, พร้อมด้วยวจีวิญญัติและสัททะ เรียกว่า วจีวิญญัติทสกะ, พร้อมด้วยลหุตาเป็นต้น เรียกว่า ลหุตาเอกาทสกะ, พร้อมด้วยกายวิญญัติและลหุตาเป็นต้น เรียกว่า กายวิญญัติลหุตาเป็นต้นทวาทสกะ, และพร้อมด้วยวจีวิญญัติ สัททะ และลหุตาเป็นต้น เรียกว่า วจีวิญญัติสัททลหุตาเป็นต้นเตรสกะ. กลาป ๖ เหล่านี้ เป็นจิตตสมุฏฐานิกกลาป.

48. සුද්ධට්ඨකං සද්දනවකං ලහුතාදෙකාදසකං සද්දලහුතාදිද්වාදසකඤ්චෙති චත්තාරො උතුසමුට්ඨානකලාපා.

๔๘. สุทธัฏฐกะ สัททนวกะ ลหุตาเอกาทสกะ และสัททลหุตาเป็นต้นทวาทสกะ กลาป ๔ เหล่านี้ เป็นอุตุสมุฏฐานิกกลาป.

49. සුද්ධට්ඨකං ලහුතාදෙකාදසකඤ්චෙති ද්වෙආහාරසමුට්ඨානකලාපා.

๔๙. สุทธัฏฐกะ และลหุตาเอกาทสกะ กลาป ๒ เหล่านี้ เป็นอาหารสมุฏฐานิกกลาป.

50. තත්ථ සුද්ධට්ඨකං සද්දනවකඤ්චෙති ද්වෙ උතුසමුට්ඨානකලාපා බහිද්ධාපි ලබ්භන්ති, අවසෙසා පන සබ්බෙපි අජ්ඣත්තිකමෙවාති.

๕๐. ในบรรดากลาปเหล่านั้น สุทธัฏฐกะและสัททนวกะ ซึ่งเป็นอุตุสมุฏฐานิกกลาป ๒ ย่อมหาได้แม้ในภายนอก, ส่วนกลาปที่เหลือทั้งหมด ย่อมเป็นไปในภายในเท่านั้น.

51. කම්මචිත්තොතුකාහාර-සමුට්ඨානා යථාක්කමං.

๕๑. กลาปที่เกิดจากกรรม จิต อุตุ และอาหาร ตามลำดับ.

නව ඡ චතුරො ද්වෙති, කලාපා එකවීසති.

มี ๙, ๖, ๔ และ ๒ รวมเป็นกลาป ๒๑.

කලාපානං පරිච්ඡෙද-ලක්ඛණත්තා විචක්ඛණා;

න කලාපඞ්ගමිච්චාහු, ආකාසං ලක්ඛණානි ච.

ผู้ฉลาดย่อมกล่าวว่า อากาศธาตุและลักขณรูปทั้งหลาย ไม่เป็นองค์ประกอบของกลาป เพราะเป็นเครื่องกำหนดขอบเขตของกลาป.

අයමෙත්ථ කලාපයොජනා.

นี้คือการประกอบกลาปในเรื่องนี้.

රූපපවත්තික්කමො

ลำดับแห่งความเป็นไปของรูป.

52. සබ්බානිපි [Pg.44] පනෙතානි රූපානි කාමලොකෙ යථාරහං අනූනානි පවත්තියං උපලබ්භන්ති.

๕๒. รูปทั้งหมดเหล่านี้ย่อมหาได้ในกามโลกตามสมควร โดยไม่บกพร่องในปวัตติกาล.

53. පටිසන්ධියං පන සංසෙදජානඤ්චෙව ඔපපාතිකානඤ්ච චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායභාවවත්ථුදසකසඞ්ඛාතානි සත්ත දසකානි පාතුභවන්ති උක්කට්ඨවසෙන, ඔමකවසෙන පන චක්ඛුසොතඝානභාවදසකානි කදාචිපි න ලබ්භන්ති, තස්මා තෙසං වසෙන කලාපහානි වෙදිතබ්බා.

๕๓. ส่วนในปฏิสนธิกาลของเหล่าสังเสทชสัตว์และโอปปาติกสัตว์ ทสกะ ๗ คือ จักขุทสกะ โสตทสกะ ฆานทสกะ ชิวหาทสกะ กายทสกะ ภาวทสกะ และวัตถุทสกะ ย่อมปรากฏโดยส่วนสูงสุด, ส่วนโดยส่วนต่ำสุด จักขุทสกะ โสตทสกะ ฆานทสกะ และภาวทสกะ ย่อมหาไม่ได้ในบางครั้ง, เพราะฉะนั้น พึงทราบความลดน้อยลงของกลาปโดยอาศัยทสกะเหล่านั้น.

54. ගබ්භසෙය්‍යකසත්තානං පන කායභාවවත්ථුදසකසඞ්ඛාතානි තීණි දසකානි පාතුභවන්ති, තත්ථාපි භාවදසකං කදාචි න ලබ්භති, තතො පරං පවත්තිකාලෙ කමෙන චක්ඛුදසකාදීනි ච පාතුභවන්ති.

๕๔. ส่วนของเหล่าคัพภเสยยกสัตว์ ทสกะ ๓ คือ กายทสกะ ภาวทสกะ และวัตถุทสกะ ย่อมปรากฏ, แม้ในทสกะเหล่านั้น ภาวทสกะย่อมหาไม่ได้ในบางครั้ง, ต่อจากนั้นในปวัตติกาล จักขุทสกะเป็นต้นก็ย่อมปรากฏตามลำดับ.

55. ඉච්චෙවං පටිසන්ධිමුපාදාය කම්මසමුට්ඨානා, දුතියචිත්තමුපාදාය චිත්තසමුට්ඨානා, ඨිතිකාලමුපාදාය උතුසමුට්ඨානා, ඔජාඵරණමුපාදාය ආහාරසමුට්ඨානා චෙති චතුසමුට්ඨානරූපකලාපසන්තති කාමලොකෙ දීපජාලා විය, නදීසොතො විය ච යාවතායුකමබ්බොච්ඡින්නා පවත්තති.

๕๕. ด้วยประการฉะนี้ สันตติแห่งรูปกลาปอันเกิดจากสมุฏฐาน ๔ คือ กลาปอันเกิดจากกรรมอาศัยปฏิสนธิ, กลาปอันเกิดจากจิตอาศัยจิตดวงที่สอง, กลาปอันเกิดจากอุตุอาศัยฐีติกาล, และกลาปอันเกิดจากอาหารอาศัยการแผ่ไปของโอชา ย่อมเป็นไปไม่ขาดสายตลอดอายุในกามโลก เหมือนเปลวประทีปและเหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำ.

56. මරණකාලෙ පන චුතිචිත්තොපරිසත්තරසමචිත්තස්ස ඨිතිකාලමුපාදාය කම්මජරූපානි න උප්පජ්ජන්ති, පුරෙතරමුප්පන්නානි ච කම්මජරූපානි චුතිචිත්තසමකාලමෙව පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තතො පරං චිත්තජාහාරජරූපඤ්ච වොච්ඡිජ්ජති, තතො පරං උතුසමුට්ඨානරූපපරම්පරා යාව මතකළෙවරසඞ්ඛාතා පවත්තන්ති.

๕๖. ส่วนในเวลาตาย กรรมชรูปทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้นโดยอาศัยฐีติกาลของจิตดวงที่ ๑๗ นับถอยหลังจากจุติจิตขึ้นไป, และกรรมชรูปทั้งหลายที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้น ย่อมเป็นไปพร้อมกับจุติจิตแล้วดับไป, หลังจากนั้น จิตตชรูปและอาหารชรูปก็ย่อมขาดไป, ต่อจากนั้น ลำดับแห่งอุตุสมุฏฐานิกรูปย่อมเป็นไปจนกว่าจะกลายเป็นสิ่งที่เรียกว่าซากศพ.

57. ඉච්චෙවං මතසත්තානං, පුනදෙව භවන්තරෙ.

๕๗. ด้วยประการฉะนี้ ของสัตว์ที่ตายแล้ว ในภพอื่นอีก.

පටිසන්ධිමුපාදාය, තථා රූපං පවත්තති.

อาศัยปฏิสนธิ รูปก็ย่อมเป็นไปเช่นนั้น.

58. රූපලොකෙ [Pg.45] පන ඝානජිව්හාකායභාවදසකානි ච ආහාරජකලාපානි ච න ලබ්භන්ති, තස්මා තෙසං පටිසන්ධිකාලෙ චක්ඛුසොතවත්ථුවසෙන තීණි දසකානි ජීවිතනවකඤ්චෙති චත්තාරො කම්මසමුට්ඨානකලාපා, පවත්තියං චිත්තොතුසමුට්ඨානා ච ලබ්භන්ති.

๕๘. ส่วนในรูปโลก ฆานทสกะ ชิวหาทสกะ กายทสกะ ภาวทสกะ และอาหารชกลาป ย่อมหาไม่ได้, เพราะฉะนั้น ในปฏิสนธิกาลของสัตว์เหล่านั้น กลาปอันเกิดจากกรรม ๔ คือ ทสกะ ๓ โดยอำนาจแห่งจักขุ โสต และวัตถุ และชีวิตนวกะ ย่อมมีได้, และในปวัตติกาล กลาปอันเกิดจากจิตและอุตุก็ย่อมหาได้.

59. අසඤ්ඤසත්තානං පන චක්ඛුසොතවත්ථුසද්දාපි න ලබ්භන්ති, තථා සබ්බානිපි චිත්තජරූපානි, තස්මා තෙසං පටිසන්ධිකාලෙ ජීවිතනවකමෙව, පවත්තියඤ්ච සද්දවජ්ජිතං උතුසමුට්ඨානරූපං අතිරිච්ඡති.

๕๙. ส่วนของเหล่าอสัญญีสัตว์ แม้จักขุ โสต วัตถุ และสัททะ ก็หาไม่ได้, จิตตชรูปทั้งหมดก็เช่นกัน, เพราะฉะนั้น ในปฏิสนธิกาลของสัตว์เหล่านั้น จึงมีแต่ชีวิตนวกะเท่านั้น, และในปวัตติกาล อุตุสมุฏฐานิกรูปที่เว้นสัททะย่อมดำเนินต่อไป.

60. ඉච්චෙවං කාමරූපාසඤ්ඤීසඞ්ඛාතෙසු තීසු ඨානෙසු පටිසන්ධිපවත්තිවසෙන දුවිධා රූපප්පවත්ති වෙදිතබ්බා.

๖๐. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความเป็นไปของรูป ๒ อย่าง โดยอาศัยปฏิสนธิและปวัตติ ในภูมิ ๓ ที่นับว่าเป็นกามภูมิ รูปภูมิ และอสัญญีภูมิ.

61. අට්ඨවීසති කාමෙසු, හොන්ති තෙවීස රූපිසු.

๖๑. ในกามภูมิมี ๒๘, ในรูปภูมิมี ๒๓.

සත්තරසෙව සඤ්ඤීනං, අරූපෙ නත්ථි කිඤ්චිපි.

ของอสัญญีสัตว์มี ๑๗ เท่านั้น, ในอรูปภูมิไม่มีอะไรเลย.

සද්දො විකාරො ජරතා, මරණඤ්චොපපත්තියං;

න ලබ්භන්ති පවත්තෙ තු, න කිඤ්චිපි න ලබ්භති.

สัททะ วิการรูป ชรา และมรณะ ย่อมไม่มีในปฏิสนธิกาล, ส่วนในปวัตติกาล ย่อมไม่มีอะไรที่หาไม่ได้เลย.

අයමෙත්ථ රූපපවත්තික්කමො.

นี้คือลำดับแห่งความเป็นไปของรูปในเรื่องนี้.

නිබ්බානභෙදො

การจำแนกนิพพาน.

62. නිබ්බානං පන ලොකුත්තරසඞ්ඛාතං චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකාතබ්බං මග්ගඵලානමාරම්මණභූතං වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා නිබ්බානන්ති පවුච්චති.

๖๒. ส่วนนิพพาน อันนับว่าเป็นโลกุตตระ อันพึงทำให้แจ้งด้วยมรรคญาณ ๔ เป็นอารมณ์ของมรรคและผล เรียกว่า นิพพาน เพราะออกไปจากตัณหาอันเรียกว่า วานะ (เครื่องร้อยรัด).

63. තදෙතං සභාවතො එකවිධම්පි සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතු අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු චෙති දුවිධං හොති කාරණපරියායෙන.

๖๓. นิพพานนั้น แม้โดยสภาวะมีอย่างเดียว ย่อมมี ๒ อย่าง โดยปริยายแห่งเหตุ คือ สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ และอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ.

64. තථා [Pg.46] සුඤ්ඤතං අනිමිත්තං අප්පණිහිතඤ්චෙති තිවිධං හොති ආකාරභෙදෙන.

๖๔. อนึ่ง (นิพพานนั้น) ย่อมมี ๓ อย่าง คือ สุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ โดยความต่างแห่งอาการ

65. පදමච්චුතමච්චන්තං, අසඞ්ඛතමනුත්තරං.

๖๕. บทอันไม่เคลื่อน เป็นธรรมส่วนสุด เป็นอสังขตะ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า

නිබ්බානමිති භාසන්ති, වානමුත්තා මහෙසයො.

พระมหามุนีทั้งหลายผู้พ้นแล้วจากตัณหาเครื่องร้อยรัด ย่อมกล่าวเรียก (บทนั้น) ว่า นิพพาน

ඉති චිත්තං චෙතසිකං, රූපං නිබ්බානමිච්චපි;

පරමත්ථං පකාසෙන්ති, චතුධාව තථාගතා.

พระตถาคตทั้งหลาย ย่อมทรงประกาศปรมัตถธรรมเป็น ๔ อย่าง คือ จิต เจตสิก รูป และนิพพาน ด้วยประการฉะนี้

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ රූපසඞ්ගහවිභාගො නාම

ในอภิธัมมัตถสังคหะ นี้ชื่อว่า รูปสังคหวิภาค

ඡට්ඨො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๖

7. සමුච්චයපරිච්ඡෙදො

๗. สมุจจยปริจเฉท

1. ද්වාසත්තතිවිධා වුත්තා, වත්ථුධම්මා සලක්ඛණා.

๑. วัตถุธรรมทั้งหลายพร้อมด้วยลักษณะของตน ๗๒ ประการ ท่านกล่าวไว้แล้ว

තෙසං දානි යථායොගං, පවක්ඛාමි සමුච්චයං.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงการประมวล (สมุจจัย) แห่งธรรมเหล่านั้นตามที่ประกอบกัน

2. අකුසලසඞ්ගහො මිස්සකසඞ්ගහො බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො සබ්බසඞ්ගහො චෙති සමුච්චයසඞ්ගහො චතුබ්බිධො වෙදිතබ්බො.

๒. สมุจจยสังคหะ พึงทราบว่ามี ๔ อย่าง คือ อกุศลสังคหะ มิสสกสังคหะ โพธิปักขิยสังคหะ และสัพพสังคหะ

අකුසලසඞ්ගහො

อกุศลสังคหะ

3. කථං? අකුසලසඞ්ගහෙ තාව චත්තාරො ආසවා – කාමාසවො භවාසවො දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො.

๓. อย่างไร? ในอกุศลสังคหะก่อน อาสวะ ๔ คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ

4. චත්තාරො ඔඝා – කාමොඝො භවොඝො දිට්ඨොඝො අවිජ්ජොඝො.

๔. โอฆะ ๔ คือ กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะ

5. චත්තාරො යොගා – කාමයොගො භවයොගො දිට්ඨියොගො අවිජ්ජායොගො.

๕. โยคะ ๔ คือ กามโยคะ ภวโยคะ ทิฏฐิโยคะ อวิชชาโยคะ

6. චත්තාරො ගන්ථා – අභිජ්ඣාකායගන්ථො, බ්‍යාපාදො කායගන්ථො, සීලබ්බතපරාමාසො කායගන්ථො, ඉදංසච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථො.

๖. คันถะ ๔ คือ อภิชฌากายคันถะ พยาบาทกายคันถะ สีลัพพตปรามาสกายคันถะ อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ

7. චත්තාරො [Pg.47] උපාදානා – කාමුපාදානං දිට්ඨුපාදානං සීලබ්බතුපාදානං අත්තවාදුපාදානං.

๗. อุปาทาน ๔ คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน

8. ඡ නීවරණානි – කාමච්ඡන්දනීවරණං බ්‍යාපාදනීවරණං ථිනමිද්ධනීවරණං උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං විචිකිච්ඡානීවරණං අවිජ්ජානීවරණං.

๘. นิวรณ์ ๖ คือ กามฉันทนิวรณ์ พยาบาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ วิจิกิจฉานิวรณ์ อวิชชานิวรณ์

9. සත්ත අනුසයා – කාමරාගානුසයො භවරාගානුසයො පටිඝානුසයො මානානුසයො දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයො අවිජ්ජානුසයො.

๙. อนุสัย ๗ คือ กามราคานุสัย ภวราคานุสัย ปฏิฆานุสัย มานานุสัย ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย อวิชชานุสัย

10. දස සංයොජනානි – කාමරාගසංයොජනං රූපරාගසංයොජනං අරූපරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං මානසංයොජනං දිට්ඨිසංයොජනං සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං විචිකිච්ඡාසංයොජනං උද්ධච්චසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජනං සුත්තන්තෙ.

๑๐. สังโยชน์ ๑๐ ในพระสูตร คือ กามราคสังโยชน์ รูปราคสังโยชน์ อรูปราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ มานสังโยชน์ ทิฏฐิสังโยชน์ สีลัพพตปรามาสสังโยชน์ วิจิกิจฉาสังโยชน์ อุทธัจจสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์

11. අපරානිපි දස සංයොජනානි – කාමරාගසංයොජනං භවරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං මානසංයොජනං දිට්ඨිසංයොජනං සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං විචිකිච්ඡාසංයොජනං ඉස්සාසංයොජනං මච්ඡරියසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජනං අභිධම්මෙ (විභ. 969).

๑๑. สังโยชน์ ๑๐ อีกอย่างหนึ่ง ในพระอภิธรรม (วิภังค์ ๙๖๙) คือ กามราคสังโยชน์ ภวราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ มานสังโยชน์ ทิฏฐิสังโยชน์ สีลัพพตปรามาสสังโยชน์ วิจิกิจฉาสังโยชน์ อิสสาสังโยชน์ มัจฉริยสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์

12. දස කිලෙසා – ලොභො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි විචිකිච්ඡා ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පං.

๑๒. กิเลส ๑๐ คือ โลภะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ

13. ආසවාදීසු පනෙත්ථ කාමභවනාමෙන තබ්බත්ථුකා තණ්හා අධිප්පෙතා, සීලබ්බතපරාමාසො ඉදංසච්චාභිනිවෙසො අත්තවාදුපාදො ච තථාපවත්තං දිට්ඨිගතමෙව පවුච්චති.

๑๓. ในบรรดาธรรมมีอาสวะเป็นต้นเหล่านี้ ตัณหาที่มีกามและภพเป็นที่ตั้ง ท่านประสงค์เอาด้วยชื่อว่า กามะ และ ภวะ ส่วนสีลัพพตปรามาส อิทังสัจจาภินิเวส และอัตตวาทุปาทาน ท่านเรียกว่าเป็นตัวทิฏฐิที่เกิดขึ้นในอาการนั้นๆ นั่นเอง

14. ආසවොඝා ච යොගා ච,

๑๔. อาสวะ โอฆะ และโยคะ

තයො ගන්ථා ච වත්ථුතො;

උපාදානා දුවෙ වුත්තා,අට්ඨ නීවරණා සියුං.

(โดยสภาวะมีอย่างละ ๓) คันถะโดยสภาวะมี ๓ อุปาทานกล่าวไว้ ๒ นิวรณ์พึงมี ๘

ඡළෙවානුසයා [Pg.48] හොන්ති, නව සංයොජනා මතා;

කිලෙසා දස වුත්තොයං, නවධා පාපසඞ්ගහො.

อนุสัยมี ๖ สังโยชน์พึงทราบว่ามี ๙ กิเลสมี ๑๐ นี้คือการประมวลธรรมฝ่ายบาป (ปาปสังคหะ) ๙ หมวดที่กล่าวไว้แล้ว

මිස්සකසඞ්ගහො

มิสสกสังคหะ

15. මිස්සකසඞ්ගහෙ ඡ හෙතූ – ලොභො දොසො මොහො අලොභො අදොසො අමොහො.

๑๕. ในมิสสกสังคหะ เหตุ ๖ คือ โลภะ โทสะ โมหะ อโลภะ อโทสะ อโมหะ

16. සත්ත ඣානඞ්ගානි – විතක්කො විචාරො පීති එකග්ගතා සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛා.

๑๖. องค์ฌาน ๗ คือ วิตก วิจาร ปีติ เอกัคคตา โสมนัส โทมนัส อุเบกขา

17. ද්වාදස මග්ගඞ්ගානි – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාසඞ්කප්පො මිච්ඡාවායාමො මිච්ඡාසමාධි.

๑๗. องค์มรรค ๑๒ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสมาธิ

18. බාවීසතින්ද්‍රියානි – චක්ඛුන්ද්‍රියං සොතින්ද්‍රියං ඝානින්ද්‍රියං ජිව්හින්ද්‍රියං කායින්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රියං සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං.

๑๘. อินทรีย์ ๒๒ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ มนินทรีย์ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์

19. නව බලානි – සද්ධාබලං වීරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං හිරිබලං ඔත්තප්පබලං අහිරිකබලං අනොත්තප්පබලං.

๑๙. พละ ๙ คือ สัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ หิริพละ โอตตัปปพละ อหิริกพละ อโนตตัปปพละ.

20. චත්තාරො අධිපතී – ඡන්දාධිපති වීරියාධිපති චිත්තාධිපති වීමංසාධිපති.

๒๐. อธิบดี ๔ คือ ฉันทาธิบดี วิริยาธิบดี จิตตาธิบดี วิมังสาธิบดี.

21. චත්තාරො ආහාරා – කබළීකාරො ආහාරො, ඵස්සො දුතියො, මනොසඤ්චෙතනා තතියා, විඤ්ඤාණං චතුත්ථං.

๒๑. อาหาร ๔ คือ กวฬิงการาหาร ผัสสะเป็นที่สอง มโนสัญเจตนาเป็นที่สาม วิญญาณเป็นที่สี่.

22. ඉන්ද්‍රියෙසු [Pg.49] පනෙත්ථ සොතාපත්තිමග්ගඤාණං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං.

๒๒. ในบรรดาอินทรีย์เหล่านั้น โสดาปัตติมรรคญาณเป็นอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์.

23. අරහත්තඵලඤාණං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං.

๒๓. อรหัตตผลญาณเป็นอัญญาตาวินทรีย์.

24. මජ්ඣෙ ඡ ඤාණානි අඤ්ඤින්ද්‍රියානීති පවුච්චන්ති.

๒๔. ญาณ ๖ ในระหว่างนั้น เรียกว่า อัญญินทรีย์.

25. ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච රූපාරූපවසෙන දුවිධං හොති.

๒๕. และชีวิตินทรีย์มี ๒ อย่าง โดยเป็นรูปและอรูป.

26. පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු ඣානඞ්ගානි, අවීරියෙසු බලානි, අහෙතුකෙසු මග්ගඞ්ගානි න ලබ්භන්ති.

๒๖. ในปัญจวิญญาณ องค์ฌานย่อมไม่ได้ ในธรรมที่ไม่มีความเพียร พละย่อมไม่ได้ ในธรรมที่ไม่มีเหตุ องค์มรรคย่อมไม่ได้.

27. තථා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ එකග්ගතා මග්ගින්ද්‍රියබලභාවං න ගච්ඡති.

๒๗. เช่นเดียวกัน เอกัคคตาในจิตที่มีวิจิกิจฉา ย่อมไม่ถึงความเป็นมรรคินทรีย์และพละ.

28. ද්විහෙතුකතිහෙතුකජවනෙස්වෙව යථාසම්භවං අධිපති එකොව ලබ්භතීති.

๒๘. อธิบดีพึงได้เพียงอย่างเดียวในชวนะที่เป็นทวิเหตุกะและติเหตุกะเท่านั้น ตามสมควร.

29. ඡ හෙතූ පඤ්ච ඣානඞ්ගා, මග්ගඞ්ගා නව වත්ථුතො.

๒๙. เหตุ ๖ องค์ฌาน ๕ องค์มรรค ๙ โดยสภาวะ.

සොළසින්ද්‍රියධම්මා ච, බලධම්මා නවෙරිතා.

และอินทรียธรรม ๑๖ พลธรรม ๙ กล่าวไว้แล้ว.

චත්තාරොධිපති වුත්තා, තථාහාරාති සත්තධා;

කුසලාදිසමාකිණ්ණො, වුත්තොමිස්සකසඞ්ගහො.

อธิบดี ๔ กล่าวไว้แล้ว อาหาร ๔ เช่นกัน รวมเป็น ๗ หมวด มิสสกสังคหะที่ปะปนด้วยกุศลเป็นต้น กล่าวไว้แล้ว.

බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො

โพธิปักขิยสังคหะ.

30. බොධිපක්ඛියසඞ්ගහෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං.

๓๐. ในโพธิปักขิยสังคหะ สติปัฏฐาน ๔ คือ กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน.

31. චත්තාරො සම්මප්පධානා උප්පන්නානං පාපකානං පහානාය වායාමො, අනුප්පන්නානං පාපකානං අනුප්පාදාය වායාමො, අනුප්පන්නානං කුසලානං උප්පාදාය වායාමො, උප්පන්නානං කුසලානං භිය්‍යොභාවාය වායාමො.

๓๑. สัมมัปปธาน ๔ คือ ความเพียรเพื่อละบาปอกุศลที่เกิดขึ้นแล้ว ความเพียรเพื่อไม่ให้บาปอกุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น ความเพียรเพื่อยังกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ความเพียรเพื่อยังกุศลที่เกิดขึ้นแล้วให้เจริญยิ่งขึ้น.

32. චත්තාරො [Pg.50] ඉද්ධිපාදා – ඡන්දිද්ධිපාදො වීරියිද්ධිපාදො චිත්තිද්ධිපාදො වීමංසිද්ධිපාදො.

๓๒. อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทิทธิบาท วิริยิทธิบาท จิตติทธิบาท วิมังสิทธิบาท.

33. පඤ්චින්ද්‍රියානි – සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං.

๓๓. อินทรีย์ ๕ คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์.

34. පඤ්ච බලානි – සද්ධාබලං වීරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං.

๓๔. พละ ๕ คือ สัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ.

35. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා – සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො.

๓๕. โพชฌงค์ ๗ คือ สติสัมโพชฌงค์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ อุเบกขาสัมโพชฌงค์.

36. අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි.

๓๖. องค์มรรค ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ.

37. එත්ථ පන චත්තාරො සතිපට්ඨානාති සම්මාසති එකාව පවුච්චති.

๓๗. ในที่นี้ สติปัฏฐาน ๔ กล่าวว่าเป็นสัมมาสติอย่างเดียว.

38. තථා චත්තාරො සම්මප්පධානාති ච සම්මාවායාමො.

๓๘. เช่นเดียวกัน และสัมมัปปธาน ๔ เป็นสัมมาวายามะ.

39. ඡන්දො චිත්තමුපෙක්ඛා ච, සද්ධාපස්සද්ධිපීතියො.

๓๙. ฉันทะ จิต อุเบกขา ศรัทธา ปัสสัทธิ ปีติ.

සම්මාදිට්ඨි ච සඞ්කප්පො, වායාමො විරතිත්තයං.

และสัมมาทิฏฐิ สังกัปปะ วายามะ วิรตี ๓.

සම්මාසති සමාධීති, චුද්දසෙතෙ සභාවතො;

සත්තතිංසප්පභෙදෙන, සත්තධා තත්ථ සඞ්ගහො.

สัมมาสติ สมาธิ ธรรมเหล่านี้ ๑๔ โดยสภาวะ การสงเคราะห์ในธรรมเหล่านั้นมี ๗ อย่าง โดยจำแนกเป็น ๓๗.

40. සඞ්කප්පපස්සද්ධි ච පීතුපෙක්ඛා,

๔๐. สังกัปปะ ปัสสัทธิ ปีติ อุเบกขา.

ඡන්දො ච චිත්තං විරතිත්තයඤ්ච;

නවෙකඨානා විරියං නවට්ඨ,සතී සමාධී චතු පඤ්ච පඤ්ඤා;

සද්ධා දුඨානුත්තමසත්තතිංස-ධම්මානමෙසො පවරො විභාගො.

ฉันทะ จิต และวิรตี ๓ เป็นธรรมที่มีในฐานะเดียว ๙ อย่าง, วิริยะ ๙, สติ ๘, สมาธิ ๔, ปัญญา ๕, ศรัทธา ๒ ฐานะ, นี้คือการจำแนกธรรม ๓๗ ประการอันประเสริฐ.

41. සබ්බෙ [Pg.51] ලොකුත්තරෙ හොන්ති, න වා සඞ්කප්පපීතියො.

๔๑. ธรรมทั้งหมดเป็นโลกุตตระได้ หรือไม่มีสังกัปปะและปีติ.

ලොකියෙපි යථායොගං, ඡබ්බිසුද්ධිපවත්තියං.

แม้ในโลกิยะก็เป็นไปตามสมควร ในการเป็นไปแห่งวิสุทธิ ๖.

සබ්බසඞ්ගහො

การสงเคราะห์ธรรมทั้งปวง

42. සබ්බසඞ්ගහෙ පඤ්චක්ඛන්ධා – රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො.

๔๒. ในการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวง มีขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์

43. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා – රූපුපාදානක්ඛන්ධො වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො.

๔๓. อุปาทานขันธ์ ๕ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์

44. ද්වාදසායතනානි – චක්ඛායතනං සොතායතනං ඝානායතනං ජිව්හායතනං කායායතනං මනායතනං රූපායතනං සද්දායතනං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං ධම්මායතනං.

๔๔. อายตนะ ๑๒ คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ มนายตนะ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ธัมมายตนะ

45. අට්ඨාරස ධාතුයො – චක්ඛුධාතු සොතධාතු ඝානධාතු ජිව්හාධාතු කායධාතු රූපධාතු සද්දධාතු ගන්ධධාතු රසධාතු ඵොට්ඨබ්බධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු සොතවිඤ්ඤාණධාතු ඝානවිඤ්ඤාණධාතු ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු කායවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතු ධම්මධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතු.

๔๕. ธาตุ ๑๘ คือ จักขุธาตุ โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวหาธาตุ กายธาตุ รูปธาตุ สัททธาตุ คันธธาตุ รสธาตุ โผฏฐัพพธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ

46. චත්තාරි අරියසච්චානි – දුක්ඛං අරියසච්චං, දුක්ඛසමුදයො අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධො අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං.

๔๖. อริยสัจ ๔ คือ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ

47. එත්ථ පන චෙතසිකසුඛුමරූපනිබ්බානවසෙන එකූනසත්තති ධම්මා ධම්මායතනධම්මධාතූති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති.

๔๗. อนึ่ง ในที่นี้ ธรรม ๖๙ อย่าง คือ เจตสิก รูปละเอียด และนิพพาน ย่อมถึงการนับว่าเป็นธัมมายตนะและธัมมธาตุ

48. මනායතනමෙව සත්තවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන භිජ්ජති.

๔๘. มนายตนะนั่นแหละ ย่อมแยกออกเป็นวิญญาณธาตุ ๗

49. රූපඤ්ච වෙදනා සඤ්ඤා, සෙසචෙතසිකා තථා.

๔๙. รูป เวทนา สัญญา และเจตสิกที่เหลือก็เช่นกัน

විඤ්ඤාණමිති පඤ්චෙතෙ, පඤ්චක්ඛන්ධාති භාසිතා.

วิญญาณ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นขันธ์ ๕

50. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාති[Pg.52], තථා තෙභූමකා මතා.

๕๐. อุปาทานขันธ์ ๕ ก็เช่นกัน ท่านถือว่าเป็นธรรมที่อยู่ในภูมิ ๓

භෙදාභාවෙන නිබ්බානං, ඛන්ධසඞ්ගහනිස්සටං.

นิพพานพ้นจากการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ เพราะไม่มีความต่างกัน

51. ද්වාරාරම්මණභෙදෙන, භවන්තායතනානි ච.

๕๑. อายตนะทั้งหลายย่อมมีขึ้นโดยความต่างแห่งทวารและอารมณ์

ද්වාරාලම්බතදුප්පන්න-පරියායෙන ධාතුයො.

ธาตุทั้งหลายย่อมมีขึ้นโดยนัยแห่งทวาร อารมณ์ และวิญญาณที่เกิดจากทวารและอารมณ์นั้น

52. දුක්ඛං තෙභූමකං වට්ටං, තණ්හා සමුදයො භවෙ.

๕๒. ทุกข์คือวัฏฏะในภูมิ ๓ ตัณหาเป็นสมุทัย

නිරොධො නාම නිබ්බානං, මග්ගො ලොකුත්තරො මතො.

นิโรธคือนิพพาน มรรคท่านถือว่าเป็นโลกุตตระ

53. මග්ගයුත්තා ඵලා චෙව, චතුසච්චවිනිස්සටා.

๕๓. ส่วนผลจิตที่ประกอบด้วยมรรค ย่อมพ้นจากอริยสัจ ๔

ඉති පඤ්චප්පභෙදෙන, පවුත්තො සබ්බසඞ්ගහො.

ด้วยประการฉะนี้ การสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงจึงถูกกล่าวโดยความต่างกัน ๕ อย่าง

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ සමුච්චයසඞ්ගහවිභාගො නාම

จบสมุจจยสังคหวิภาค ในอภิธัมมัตถสังคหะ

සත්තමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๗

8. පච්චයපරිච්ඡෙදො

๘. ปริจเฉทว่าด้วยปัจจัย

1. යෙසං සඞ්ඛතධම්මානං, යෙ ධම්මා පච්චයා යථා.

๑. ธรรมเหล่าใดเป็นปัจจัยแก่สังขตธรรมเหล่าใด โดยประการใด

තං විභාගමිහෙදානි, පවක්ඛාමි යථාරහං.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวการจำแนกปัจจัยนั้นตามสมควรในที่นี้

2. පටිච්චසමුප්පාදනයො පට්ඨානනයො චෙති පච්චයසඞ්ගහො දුවිධො වෙදිතබ්බො.

๒. การสงเคราะห์ปัจจัยพึงทราบว่ามี ๒ อย่าง คือ ปฏิจจสมุปปาทนัย และปัฏฐานนัย

3. තත්ථ තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතො පටිච්චසමුප්පාදනයො, පට්ඨානනයො පන ආහච්චපච්චයට්ඨිතිමාරබ්භ පවුච්චති, උභයං පන වොමිස්සෙත්වා පපඤ්චෙන්ති ආචරියා.

๓. ในบรรดานัยทั้งสองนั้น ปฏิจจสมุปปาทนัยมีลักษณะเพียงการกำหนดอาการที่เมื่อธรรมนี้มี ธรรมนี้จึงมี ส่วนปัฏฐานนัยท่านกล่าวโดยมุ่งหมายถึงความตั้งอยู่แห่งปัจจัยโดยตรง แต่อาจารย์ทั้งหลายย่อมแสดงโดยพิสดารทั้งสองนัยนั้น

පටිච්චසමුප්පාදනයො

ปฏิจจสมุปปาทนัย

4. තත්ථ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො[Pg.53], භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතීති අයමෙත්ථ පටිච්චසමුප්පාදනයො.

๔. ในปฏิจจสมุปปาทนัยนั้น อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขาร สังขารเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ วิญญาณเป็นปัจจัยแก่นามรูป นามรูปเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ สฬายตนะเป็นปัจจัยแก่ผัสสะ ผัสสะเป็นปัจจัยแก่เวทนา เวทนาเป็นปัจจัยแก่ตัณหา ตัณหาเป็นปัจจัยแก่อุปาทาน อุปาทานเป็นปัจจัยแก่ภพ ภพเป็นปัจจัยแก่ชาติ ชาติเป็นปัจจัยแก่ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ กองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมเกิดขึ้น นี้คือปฏิจจสมุปปาทนัยในที่นี้

5. තත්ථ තයො අද්ධා ද්වාදසඞ්ගානි වීසතාකාරා තිසන්ධි චතුසඞ්ඛෙපා තීණි වට්ටානි ද්වෙ මූලානි ච වෙදිතබ්බානි.

๕. ในปฏิจจสมุปบาทนั้น พึงทราบว่ามี ๓ กาล มี ๑๒ องค์ มี ๒๐ อาการ มี ๓ สนธิ มี ๔ สังเขป มี ๓ วัฏฏะ และมี ๒ มูล

6. කථං? අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා අතීතො අද්ධා, ජාතිජරාමරණං අනාගතො අද්ධා, මජ්ඣෙ අට්ඨ පච්චුප්පන්නො අද්ධාති තයො අද්ධා.

๖. อย่างไร? อวิชชาและสังขารเป็นอดีตกาล ชาติ ชรา และมรณะเป็นอนาคตกาล องค์ ๘ ในท่ามกลางเป็นปัจจุบันกาล ด้วยประการฉะนี้ จึงมี ๓ กาล

7. අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං නාමරූපං සළායතනං ඵස්සො වෙදනා තණ්හා උපාදානං භවො ජාති ජරාමරණන්ති ද්වාදසඞ්ගානි.

๗. อวิชชา สังขาร วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ตัณหา อุปาทาน ภพ ชาติ ชราและมรณะ เหล่านี้คือองค์ ๑๒

8. සොකාදිවචනං පනෙත්ථ නිස්සන්දඵලනිදස්සනං.

๘. คำว่าโสกะเป็นต้นในที่นี้ เป็นการแสดงนิสสันทผล.

9. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙන පනෙත්ථ තණ්හුපාදානභවාපි ගහිතා භවන්ති, තථා තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා, ජාතිජරාමරණග්ගහණෙන ච විඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකමෙව ගහිතන්ති කත්වා –

๙. ในที่นี้ ด้วยการถือเอาอวิชชาและสังขาร ตัณหา อุปาทาน และภพ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย, เช่นเดียวกัน ด้วยการถือเอาตัณหา อุปาทาน และภพ อวิชชาและสังขารก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย, และด้วยการถือเอาชาติ ชรา และมรณะ พึงทราบว่าผล ๕ มีวิญญาณเป็นต้นเท่านั้น เป็นอันถูกถือเอาแล้วด้วย –

10. අතීතෙ හෙතවො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකං.

๑๐. ในอดีตมีเหตุ ๕, ในปัจจุบันมีผล ๕.

ඉදානි හෙතවො පඤ්ච, ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති;

වීසතාකාරා තිසන්ධි, චතුසඞ්ඛෙපා ච භවන්ති.

ในปัจจุบันมีเหตุ ๕, ในอนาคตมีผล ๕; มีอาการ ๒๐ มี ๓ สนธิ และมี ๔ สังเขป.

11. අවිජ්ජාතණ්හුපාදානා ච කිලෙසවට්ටං, කම්මභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසො සඞ්ඛාරා ච කම්මවට්ටං, උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසො අවසෙසා ච විපාකවට්ටන්ති තීණි වට්ටානි.

๑๑. อวิชชา ตัณหา และอุปาทาน เป็นกิเลสวัฏ, สังขารและส่วนหนึ่งของภพที่เรียกว่ากรรมภพ เป็นกรรมวัฏ, ส่วนหนึ่งของภพที่เรียกว่าอุปปัตติภพและที่เหลือ เป็นวิปากวัฏ รวมเป็นวัฏฏะ ๓.

12. අවිජ්ජාතණ්හාවසෙන ද්වෙ මූලානි ච වෙදිතබ්බානි.

๑๒. พึงทราบมูล ๒ โดยอำนาจแห่งอวิชชาและตัณหา.

13. තෙසමෙව [Pg.54] ච මූලානං, නිරොධෙන නිරුජ්ඣති.

๑๓. และด้วยการดับมูลเหล่านั้นนั่นเอง ย่อมดับไป.

ජරාමරණමුච්ඡාය, පීළිතානමභිණ්හසො;

ආසවානං සමුප්පාදා, අවිජ්ජා ච පවත්තති.

อวิชชาก็ย่อมเป็นไป เพราะอาสวะเกิดขึ้น ด้วยความมัวเมาในชราและมรณะ ของสัตว์ผู้ถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ.

වට්ටමාබන්ධමිච්චෙවං, තෙභූමකමනාදිකං;

පටිච්චසමුප්පාදොති, පට්ඨපෙසි මහාමුනි.

พระมหามุนีทรงตั้งวัฏฏะที่ผูกพันกันอยู่อย่างนี้ อันเป็นไตรภูมิและไม่มีเบื้องต้น ว่าปฏิจจสมุปบาท.

පට්ඨානනයො

นัยแห่งปัฏฐาน

14. හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො අධිපතිපච්චයො අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො සහජාතපච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො නිස්සයපච්චයො උපනිස්සයපච්චයො පුරෙජාතපච්චයො පච්ඡාජාතපච්චයො ආසෙවනපච්චයො කම්මපච්චයො විපාකපච්චයො ආහාරපච්චයො ඉන්ද්‍රියපච්චයො ඣානපච්චයො මග්ගපච්චයො සම්පයුත්තපච්චයො විප්පයුත්තපච්චයො අත්ථිපච්චයො නත්ථිපච්චයො විගතපච්චයො අවිගතපච්චයොති අයමෙත්ථ පට්ඨානනයො.

๑๔. เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย อธิปติปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย กรรมปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มรรคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย อวิคตปัจจัย นี้เป็นนัยแห่งปัฏฐานในที่นี้.

15. ඡධා නාමං තු නාමස්ස, පඤ්චධා නාමරූපිනං.

๑๕. นามเป็นปัจจัยแก่นาม ๖ อย่าง, นามเป็นปัจจัยแก่นามรูป ๕ อย่าง.

එකධා පුන රූපස්ස, රූපං නාමස්ස චෙකධා.

อีกอย่างหนึ่ง นามเป็นปัจจัยแก่รูป ๑ อย่าง, และรูปเป็นปัจจัยแก่นาม ๑ อย่าง.

පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි, නාමස්ස දුවිධා ද්වයං;

ද්වයස්ස නවධා චෙති, ඡබ්බිධා පච්චයා කථං.

บัญญัติและนามรูป เป็นปัจจัยแก่นาม ๒ อย่าง, และเป็นปัจจัยแก่ทั้งสอง (นามรูป) ๙ อย่าง, ปัจจัย ๖ อย่างนี้เป็นอย่างไร.

16. අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පටුප්පන්නානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං අනන්තරසමනන්තරනත්ථිවිගතවසෙන, පුරිමානි ජවනානි පච්ඡිමානං ජවනානං ආසෙවනවසෙන, සහජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්පයුත්තවසෙනෙති ච ඡධා නාමං නාමස්ස පච්චයො හොති.

๑๖. จิตและเจตสิกธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น เป็นปัจจัยแก่จิตและเจตสิกธรรมที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน โดยอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย, ชวนะก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ชวนะหลังๆ โดยอาเสวนปัจจัย, และจิตและเจตสิกธรรมที่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยสัมปยุตตปัจจัย, นามเป็นปัจจัยแก่นาม ๖ อย่าง.

17. හෙතුඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි සහජාතානං නාමරූපානං හෙතාදිවසෙන, සහජාතා චෙතනා සහජාතානං නාමරූපානං, නානාක්ඛණිකා චෙතනා කම්මාභිනිබ්බත්තානං නාමරූපානං කම්මවසෙන, විපාකක්ඛන්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතානං රූපානං විපාකවසෙනෙති [Pg.55] ච පඤ්චධා නාමං නාමරූපානං පච්චයො හොති.

๑๗. เหตุ องค์ฌาน และองค์มรรค เป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกัน โดยเหตุปัจจัยเป็นต้น, เจตนาที่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกัน, เจตนาที่ต่างขณะกัน เป็นปัจจัยแก่นามรูปที่กรรมทำให้เกิด โดยกรรมปัจจัย, และวิบากขันธ์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่กันและกันและแก่รูปที่เกิดพร้อมกัน โดยวิปากปัจจัย, นามเป็นปัจจัยแก่นามรูป ๕ อย่าง.

18. පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතවසෙනෙති එකධාව නාමං රූපස්ස පච්චයො හොති.

๑๘. จิตและเจตสิกธรรมที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตปัจจัย, นามเป็นปัจจัยแก่รูป ๑ อย่าง.

19. ඡ වත්ථූනි පවත්තියං සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං පඤ්චාරම්මණානි ච පඤ්චවිඤ්ඤාණවීථියා පුරෙජාතවසෙනෙති එකධාව රූපං නාමස්ස පච්චයො හොති.

๑๙. วัตถุ ๖ ในปวัตติกาล เป็นปัจจัยแก่วิญญาณธาตุ ๗, และอารมณ์ ๕ เป็นปัจจัยแก่ปัญจวิญญาณวิถี โดยปุเรชาตปัจจัย, รูปเป็นปัจจัยแก่นาม ๑ อย่าง.

20. ආරම්මණවසෙන උපනිස්සයවසෙනෙති ච දුවිධා පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි නාමස්සෙව පච්චයා හොන්ති.

๒๐. บัญญัติและนามรูป ๒ อย่าง เป็นปัจจัยแก่นามเท่านั้น โดยอารัมมณปัจจัยและโดยอุปนิสสยปัจจัย.

21. තත්ථ රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධං හොති ආරම්මණං.

๒๑. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น อารมณ์มี ๖ อย่าง โดยมีรูปเป็นต้น.

22. උපනිස්සයො පන තිවිධො හොති – ආරම්මණූපනිස්සයො අනන්තරූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො චෙති.

๒๒. แต่อุปนิสสยะมี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยะ อนันตรูปนิสสยะ และปกตูปนิสสยะ.

23. තත්ථ ආරම්මණමෙව ගරුකතං ආරම්මණූපනිස්සයො.

๒๓. ในบรรดาอุปนิสสยะเหล่านั้น อารมณ์ที่ถูกกระทำโดยเคารพเท่านั้น เป็นอารัมมณูปนิสสยะ.

24. අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අනන්තරූපනිස්සයො.

๒๔. จิตและเจตสิกธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น เป็นอนันตรูปนิสสยะ.

25. රාගාදයො පන ධම්මා සද්ධාදයො ච සුඛං දුක්ඛං පුග්ගලො භොජනං උතුසෙනාසනඤ්ච යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච කුසලාදිධම්මානං, කම්මං විපාකානන්ති ච බහුධා හොති පකතූපනිස්සයො.

๒๕. แต่ธรรมทั้งหลายมีราคะเป็นต้น และมีศรัทธาเป็นต้น, สุข ทุกข์ บุคคล อาหาร อุตุและเสนาสนะ ตามสมควร ทั้งภายในและภายนอก เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมเป็นต้น, และกรรมเป็นปัจจัยแก่วิบากทั้งหลาย, ปกตูปนิสสยะมีหลายอย่าง.

26. අධිපතිසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයආහාරඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙනෙති යථාරහං නවධා නාමරූපානි නාමරූපානං පච්චයා භවන්ති.

๒๖. นามรูปเป็นปัจจัยแก่นามรูป ๙ อย่าง ตามสมควร โดยอธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย.

27. තත්ථ ගරුකතමාරම්මණං ආරම්මණාධිපතිවසෙන නාමානං, සහජාතාධිපති චතුබ්බිධොපි සහජාතවසෙන සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච දුවිධො හොති අධිපතිපච්චයො.

๒๗. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น อารมณ์ที่ถูกกระทำโดยเคารพ เป็นปัจจัยแก่นามทั้งหลายโดยอารัมมณาธิปติปัจจัย, และสหชาตาธิปติทั้ง ๔ อย่าง เป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกันโดยสหชาตปัจจัย, อธิปติปัจจัยมี ๒ อย่าง.

28. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා [Pg.56] අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතරූපානඤ්ච, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං උපාදාරූපානඤ්ච, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ච තිවිධො හොති සහජාතපච්චයො.

๒๘. จิตและเจตสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่กันและกันและแก่รูปที่เกิดพร้อมกัน, มหาภูตรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกันและแก่อุปาทายรูป, และวัตถุและวิบากในขณะปฏิสนธิเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, สหชาตปัจจัยมี ๓ อย่าง.

29. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ච තිවිධො හොති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො.

๒๙. จิตและเจตสิกธรรมเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, มหาภูตรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, และวัตถุและวิบากในขณะปฏิสนธิเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, อัญญมัญญปัจจัยมี ๓ อย่าง.

30. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතරූපානඤ්ච, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං උපාදාරූපානඤ්ච, ඡ වත්ථූනි සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනන්ති ච තිවිධො හොති නිස්සයපච්චයො.

๓๐. จิตและเจตสิกธรรมเป็นปัจจัยแก่กันและกันและแก่รูปที่เกิดพร้อมกัน, มหาภูตรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกันและแก่อุปาทายรูป, และวัตถุ ๖ เป็นปัจจัยแก่วิญญาณธาตุ ๗, นิสสยปัจจัยมี ๓ อย่าง.

31. කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස, අරූපිනො ආහාරා සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච දුවිධො හොති ආහාරපච්චයො.

๓๑. อาหารคือคำข้าวเป็นปัจจัยแก่กายนี้, และอาหารที่เป็นอรูปเป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกัน, อาหารปัจจัยมี ๒ อย่าง.

32. පඤ්ච පසාදා පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං, රූපජීවිතින්ද්‍රියං උපාදින්නරූපානං, අරූපිනො ඉන්ද්‍රියා සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච තිවිධො හොති ඉන්ද්‍රියපච්චයො.

๓๒. ประสาทรูป ๕ เป็นปัจจัยแก่วิญญาณ ๕, รูปชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่รูปที่กรรมยึดครอง (อุปาทินนรูป), อินทรีย์ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกัน ด้วยประการฉะนี้ อินทริยปัจจัยจึงมี ๓ อย่าง

33. ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථු විපාකානං, චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සහජාතරූපානං සහජාතවසෙන, පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතවසෙන ඡ වත්ථූනි පවත්තියං සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං පුරෙජාතවසෙනෙති ච තිවිධො හොති විප්පයුත්තපච්චයො.

๓๓. วัตถุในขณะปฏิสนธิ เป็นปัจจัยแก่นามวิบาก, จิตและเจตสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดพร้อมกัน โดยสหชาตปัจจัย, จิตและเจตสิกธรรมที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตปัจจัย, วัตถุ ๖ ในปวัตติกาล เป็นปัจจัยแก่วิญญาณธาตุ ๗ โดยปุเรชาตปัจจัย ด้วยประการฉะนี้ วิปปยุตตปัจจัยจึงมี ๓ อย่าง

34. සහජාතං පුරෙජාතං, පච්ඡාජාතඤ්ච සබ්බථා.

๓๔. สหชาตปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย และปัจฉาชาตปัจจัย โดยประการทั้งปวง

කබළීකාරො ආහාරො, රූපජීවිතමිච්චයන්ති. –

กพฬิงการาหาร และรูปชีวิตินทรีย์ ดังนี้

පඤ්චවිධො හොති අත්ථිපච්චයො අවිගතපච්චයො ච.

อัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มี ๕ อย่าง

35. ආරම්මණූපනිස්සයකම්මත්ථිපච්චයෙසු ච සබ්බෙපි පච්චයා සමොධානං ගච්ඡන්ති.

๓๕. และปัจจัยทั้งปวงย่อมรวมลงในอารัมมณปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย กรรมปัจจัย และอัตถิปัจจัย

36. සහජාතරූපන්ති [Pg.57] පනෙත්ථ සබ්බත්ථාපි පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං, පටිසන්ධියං කටත්තාරූපානඤ්ච වසෙන දුවිධං හොතීති වෙදිතබ්බං.

๓๖. ในคำว่า “รูปที่เกิดพร้อมกัน” นี้ พึงทราบว่ามี ๒ อย่าง คือ รูปที่เกิดจากจิตในปวัตติกาลทุกแห่ง และรูปที่เกิดจากกรรมในปฏิสนธิกาล

37. ඉති තෙකාලිකා ධම්මා, කාලමුත්තා ච සම්භවා.

๓๗. ธรรมที่เป็นไปในกาลทั้ง ๓ และธรรมที่พ้นจากกาล ย่อมมีได้ (โดยประการดังนี้)

අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, සඞ්ඛතාසඞ්ඛතා තථා;

පඤ්ඤත්තිනාමරූපානං, වසෙන තිවිධා ඨිතා;

පච්චයා නාම පට්ඨානෙ, චතුවීසති සබ්බථා.

ทั้งภายในและภายนอก ทั้งสังขตธรรมและอสังขตธรรม ตั้งอยู่โดยความเป็นบัญญัติ นาม และรูป เป็น ๓ อย่าง ปัจจัยในปัฏฐานมี ๒๔ อย่าง โดยประการทั้งปวง

38. තත්ථ රූපධම්මා රූපක්ඛන්ධොව, චිත්තචෙතසිකසඞ්ඛාතා චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා, නිබ්බානඤ්චෙති පඤ්චවිධම්පි අරූපන්ති ච නාමන්ති ච පවුච්චති.

๓๘. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น รูปธรรมก็คือรูปขันธ์นั่นเอง ขันธ์ที่เป็นอรูป ๔ ที่นับว่าเป็นจิตและเจตสิก และนิพพาน รวม ๕ อย่างนี้ เรียกว่า อรูป และเรียกว่า นาม

පඤ්ඤත්තිභෙදො

การจำแนกบัญญัติ

39. තතො අවසෙසා පඤ්ඤත්ති පන පඤ්ඤාපියත්තා පඤ්ඤත්ති, පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්තීති ච දුවිධා හොති.

๓๙. ส่วนบัญญัติที่เหลือจากนั้น มี ๒ อย่าง คือ บัญญัติเพราะเป็นสิ่งที่ถูกบัญญัติ (อัตถบัญญัติ) และบัญญัติเพราะเป็นสิ่งที่บัญญัติ (นามบัญญัติ)

40. කථං? තංතංභූතවිපරිණාමාකාරමුපාදාය තථා තථා පඤ්ඤත්තා භූමිපබ්බතාදිකා, සම්භාරසන්නිවෙසාකාරමුපාදාය ගෙහරථසකටාදිකා, ඛන්ධපඤ්චකමුපාදාය පුරිසපුග්ගලාදිකා, චන්දාවට්ටනාදිකමුපාදාය දිසාකාලාදිකා, අසම්ඵුට්ඨාකාරමුපාදාය කූපගුහාදිකා, තංතංභූතනිමිත්තං භාවනාවිසෙසඤ්ච උපාදාය කසිණනිමිත්තාදිකා චෙති එවමාදිප්පභෙදා පන පරමත්ථතො අවිජ්ජමානාපි අත්ථච්ඡායාකාරෙන චිත්තුප්පාදානමාරම්මණභූතා තං තං උපාදාය උපනිධාය කාරණං කත්වා තථා තථා පරිකප්පියමානා සඞ්ඛායති සමඤ්ඤායති වොහරීයති පඤ්ඤාපීයතීති පඤ්ඤත්තීති පවුච්චති. අයං පඤ්ඤත්ති පඤ්ඤාපියත්තා පඤ්ඤත්ති නාම.

๔๐. อย่างไร? บัญญัติมีแผ่นดินและภูเขาเป็นต้น ที่ถูกบัญญัติไปต่างๆ โดยอาศัยอาการแปรปรวนของมหาภูตรูปนั้นๆ, บัญญัติมีเรือน รถ และเกวียนเป็นต้น โดยอาศัยอาการประกอบรวมกันของส่วนประกอบ, บัญญัติมีบุรุษและบุคคลเป็นต้น โดยอาศัยขันธ์ ๕, บัญญัติมีทิศและกาลเป็นต้น โดยอาศัยการหมุนเวียนของดวงจันทร์เป็นต้น, บัญญัติมีบ่อและถ้ำเป็นต้น โดยอาศัยอาการที่ไม่ถูกสัมผัส (ช่องว่าง), และบัญญัติมีกสิณนิมิตเป็นต้น โดยอาศัยนิมิตของมหาภูตรูปนั้นๆ และการเจริญภาวนาพิเศษ บัญญัติมีประเภทดังกล่าวมานี้ แม้ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ แต่เป็นอารมณ์ของจิตตุปบาทโดยอาการที่เป็นเงาของอรรถ ถูกกำหนดหมายไปต่างๆ โดยอาศัยสิ่งนั้นๆ โดยการเปรียบเทียบ โดยทำเป็นเหตุ จึงถูกนับ ถูกเรียก ถูกพูด ถูกบัญญัติว่า บัญญัติ บัญญัตินี้ชื่อว่า บัญญัติเพราะเป็นสิ่งที่ถูกบัญญัติ

41. පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති පන නාමනාමකම්මාදිනාමෙන පරිදීපිතා, සා විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, විජ්ජමානෙන [Pg.58] අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති චෙති ඡබ්බිධා හොති.

๔๑. ส่วนบัญญัติเพราะเป็นสิ่งที่บัญญัติ ที่แสดงไว้ด้วยชื่อว่า นามและนามกรรมเป็นต้นนั้น มี ๖ อย่าง คือ วิชชมานบัญญัติ, อวิชชมานบัญญัติ, วิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ, อวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ, วิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ และอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ

42. තත්ථ යදා පන පරමත්ථතො විජ්ජමානං රූපවෙදනාදිං එතාය පඤ්ඤාපෙන්ති, තදායං විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. යදා පන පරමත්ථතො අවිජ්ජමානං භූමිපබ්බතාදිං එතාය පඤ්ඤාපෙන්ති, තදායං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති පවුච්චති. උභින්නං පන වොමිස්සකවසෙන සෙසා යථාක්කමං ඡළභිඤ්ඤො, ඉත්ථිසද්දො, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, රාජපුත්තොති ච වෙදිතබ්බා.

๔๒. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น เมื่อใดบัญญัติรูป เวทนาเป็นต้น ที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยบัญญัตินี้ เมื่อนั้นบัญญัตินี้ชื่อว่า วิชชมานบัญญัติ เมื่อใดบัญญัติแผ่นดิน ภูเขาเป็นต้น ที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยบัญญัตินี้ เมื่อนั้นบัญญัตินี้ชื่อว่า อวิชชมานบัญญัติ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยลำดับว่า ฉฬภิญโญ (ผู้มีอภิญญา ๖), อิตถีสัทโท (เสียงหญิง), จักขุวิญญาณ และราชบุตร โดยการผสมกันของทั้งสองอย่าง

43. වචීඝොසානුසාරෙන, සොතවිඤ්ඤාණවීථියා.

๔๓. โดยอาศัยเสียงพูด ในโสตวิญญาณวิถี

පවත්ථානන්තරුප්පන්න-මනොද්වාරස්ස ගොචරා.

เป็นอารมณ์ของมโนทวารวิถีที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งปวัตติ (คือโสตวิญญาณวิถี)

අත්ථා යස්සානුසාරෙන, විඤ්ඤායන්ති තතො පරං;

සායං පඤ්ඤත්ති විඤ්ඤෙය්‍යා, ලොකසඞ්කෙතනිම්මිතා.

อรรถทั้งหลายย่อมรู้ได้โดยอาศัยบัญญัตินั้นในภายหลัง บัญญัตินั้นพึงทราบว่าเป็นสิ่งที่โลกสมมติขึ้น

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ පච්චයසඞ්ගහවිභාගො නාම

จบปัจจัยสังคหวิภาค ในอภิธัมมัตถสังคหะ

අට්ඨමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๘

9. කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදො

๙. กัมมัฏฐานสังคหวิภาค (ปริจเฉทว่าด้วยกรรมฐาน)

1. සමථවිපස්සනානං, භාවනානමිතො පරං.

๑. ต่อจากนี้ไป จักกล่าวถึงการเจริญสมถะและวิปัสสนา

කම්මට්ඨානං පවක්ඛාමි, දුවිධම්පි යථාක්කමං.

จักกล่าวถึงกรรมฐาน ทั้งสองอย่างโดยลำดับ

සමථකම්මට්ඨානං

สมถกรรมฐาน

2. තත්ථ සමථසඞ්ගහෙ තාව දස කසිණානි, දස අසුභා, දස අනුස්සතියො, චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො, එකා සඤ්ඤා, එකං වවත්ථානං, චත්තාරො ආරුප්පා චෙති සත්තවිධෙන සමථකම්මට්ඨානසඞ්ගහො.

๒. ในสมถสังคหะนั้น มีสมถกรรมฐานสังคหะ ๗ หมวด คือ กสิณ ๑๐, อสุภะ ๑๐, อนุสสติ ๑๐, อัปปมัญญา ๔, อาหาเรปฏิกูลสัญญา ๑, จตุธาตุววัตถาน ๑, และอรูป ๔

චරිතභෙදො

การจำแนกจริต

3. රාගචරිතා [Pg.59] දොසචරිතා මොහචරිතා සද්ධාචරිතා බුද්ධිචරිතා විතක්කචරිතා චෙති ඡබ්බිධෙන චරිතසඞ්ගහො.

๓. จริตสังคหะมี ๖ อย่าง คือ ราคจริต โทสจริต โมหจริต สัทธาจริต พุทธิจริต และวิตกจริต

භාවනාභෙදො

การจำแนกภาวนา

4. පරිකම්මභාවනා උපචාරභාවනා අප්පනාභාවනා චෙති තිස්සො භාවනා.

๔. ภาวนามี ๓ อย่าง คือ ปริกรรมภาวนา อุปจารภาวนา และอัปปนาภาวนา

නිමිත්තභෙදො

การจำแนกนิมิต

5. පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තං පටිභාගනිමිත්තඤ්චෙති තීණි නිමිත්තානි ච වෙදිතබ්බානි.

๕. บริกรรมนิมิต อุคคหนิมิต และปฏิภาคนิมิต นิมิต ๓ เหล่านี้ พึงทราบ.

6. කථං? පථවීකසිණං ආපොකසිණං තෙජොකසිණං වායොකසිණං නීලකසිණං පීතකසිණං ලොහිතකසිණං ඔදාතකසිණං ආකාසකසිණං ආලොකකසිණඤ්චෙති ඉමානි දස කසිණානි නාම.

๖. อย่างไร? ปฐวีกสิณ อาโปกสิณ เตโชกสิณ วาโยกสิณ นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ อากาสกสิณ และอาโลกกสิณ กสิณ ๑๐ เหล่านี้ ชื่อว่ากสิณ.

7. උද්ධුමාතකං විනීලකං විපුබ්බකං විච්ඡිද්දකං වික්ඛායිතකං වික්ඛිත්තකං හතවික්ඛිත්තකං ලොහිතකං පුළවකං අට්ඨිකඤ්චෙති ඉමෙ දස අසුභා නාම.

๗. อุทธุมาตกะ วินีลกะ วิปุพพกะ วิฉิททกะ วิกขายิตกะ วิกขิตตกะ หตวิกขิตตกะ โลหิตกะ ปุฬวกะ และอัฏฐิกะ อสุภ ๑๐ เหล่านี้ ชื่อว่าอสุภ.

8. බුද්ධානුස්සති ධම්මානුස්සති සංඝානුස්සති සීලානුස්සති චාගානුස්සති දෙවතානුස්සති උපසමානුස්සති මරණානුස්සති කායගතාසති ආනාපානස්සති චෙති ඉමා දස අනුස්සතියො නාම.

๘. พุทธานุสสติ ธัมมานุสสติ สังฆานุสสติ สีลานุสสติ จาคานุสสติ เทวตานุสสติ อุปสมานุสสติ มรณานุสสติ กายคตาสติ และอานาปานัสสติ อนุสสติ ๑๐ เหล่านี้ ชื่อว่าอนุสสติ.

9. මෙත්තා කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛා චෙති ඉමා චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො නාම, බ්‍රහ්මවිහාරොති ච පවුච්චති.

๙. เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา อัปปมัญญา ๔ เหล่านี้ ชื่อว่าอัปปมัญญา และเรียกว่าพรหมวิหาร.

10. ආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤා එකා සඤ්ඤා නාම.

๑๐. อาหาเรปฏิกูลสัญญา สัญญา ๑ ชื่อว่าสัญญา.

11. චතුධාතුවවත්ථානං එකං වවත්ථානං නාම.

๑๑. จตุธาตุววัฏฐาน ววัฏฐาน ๑ ชื่อว่าววัฏฐาน.

12. ආකාසානඤ්චායතනාදයො [Pg.60] චත්තාරො ආරුප්පා නාමාති සබ්බථාපි සමථනිද්දෙසෙ චත්තාලීස කම්මට්ඨානානි භවන්ති.

๑๒. อรูป ๔ มีอากาสานัญจายตนะเป็นต้น ชื่อว่าอรูป โดยประการทั้งปวง กรรมฐาน ๔๐ ย่อมมีในสมถนิทเทส.

සප්පායභෙදො

การจำแนกความเหมาะสม

13. චරිතාසු පන දස අසුභා කායගතාසතිසඞ්ඛාතා කොට්ඨාසභාවනා ච රාගචරිතස්ස සප්පායා.

๑๓. ในจริตทั้งหลายนั้น อสุภ ๑๐ และโกฏฐาสภาวนาที่เรียกว่ากายคตาสติ เหมาะสมแก่ผู้มีราคะจริต.

14. චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො නීලාදීනි ච චත්තාරි කසිණානි දොසචරිතස්ස.

๑๔. อัปปมัญญา ๔ และกสิณ ๔ มีนีลกสิณเป็นต้น เหมาะสมแก่ผู้มีโทสจริต.

15. ආනාපානං මොහචරිතස්ස විතක්කචරිතස්ස ච,

๑๕. อานาปานสติ เหมาะสมแก่ผู้มีโมหจริตและผู้มีวิตกจริต.

16. බුද්ධානුස්සතිආදයො ඡ සද්ධාචරිතස්ස.

๑๖. อนุสสติ ๖ มีพุทธานุสสติเป็นต้น เหมาะสมแก่ผู้มีศรัทธาจริต.

17. මරණඋපසමසඤ්ඤාවවත්ථානානි බුද්ධිචරිතස්ස.

๑๗. มรณานุสสติ อุปสมานุสสติ สัญญา และววัฏฐาน เหมาะสมแก่ผู้มีพุทธิจริต.

18. සෙසානි පන සබ්බානිපි කම්මට්ඨානානි සබ්බෙසම්පි සප්පායානි, තත්ථාපි කසිණෙසු පුථුලං මොහචරිතස්ස, ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්සෙවාති.

๑๘. ส่วนกรรมฐานที่เหลือทั้งหมด เหมาะสมแก่ชนทุกจำพวก ในกรรมฐานเหล่านั้น กสิณใหญ่เหมาะสมแก่ผู้มีโมหจริต กสิณเล็กเหมาะสมแก่ผู้มีวิตกจริตเท่านั้น.

අයමෙත්ථ සප්පායභෙදො.

นี้คือการจำแนกความเหมาะสมในกรรมฐานเหล่านั้น.

භාවනාභෙදො

การจำแนกภาวนา

19. භාවනාසු සබ්බත්ථාපි පරිකම්මභාවනා ලබ්භතෙව, බුද්ධානුස්සතිආදීසු අට්ඨසු සඤ්ඤාවවත්ථානෙසු චාති දසසුකම්මට්ඨානෙසු උපචාරභාවනාව සම්පජ්ජති, නත්ථි අප්පනා.

๑๙. ในภาวนาทั้งหลายทุกแห่ง ย่อมได้บริกรรมภาวนาเท่านั้น ในอนุสสติ ๘ มีพุทธานุสสติเป็นต้น และในสัญญาและววัฏฐาน กรรมฐาน ๑๐ เหล่านี้ ย่อมสำเร็จเพียงอุปจารภาวนาเท่านั้น ไม่มีอัปปนา.

20. සෙසෙසු පන සමතිංසකම්මට්ඨානෙසු අප්පනාභාවනාපි සම්පජ්ජති.

๒๐. ส่วนในกรรมฐานที่เหลือ ๓๐ อย่าง ย่อมสำเร็จอัปปนาภาวนาด้วย.

21. තත්ථාපි දස කසිණානි ආනාපානඤ්ච පඤ්චකජ්ඣානිකානි.

๒๑. ในกรรมฐานเหล่านั้น กสิณ ๑๐ และอานาปานสติ เป็นกรรมฐานที่ยังปัญจมฌานให้เกิด.

22. දස [Pg.61] අසුභා කායගතාසති ච පඨමජ්ඣානිකා.

๒๒. อสุภ ๑๐ และกายคตาสติ เป็นกรรมฐานที่ยังปฐมฌานให้เกิด.

23. මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකා.

๒๓. เมตตาเป็นต้น ๓ อย่าง เป็นกรรมฐานที่ยังจตุตถฌานให้เกิด.

24. උපෙක්ඛා පඤ්චමජ්ඣානිකාති ඡබ්බීසති රූපාවචරජ්ඣානිකානි කම්මට්ඨානානි.

๒๔. อุเบกขา เป็นกรรมฐานที่ยังปัญจมฌานให้เกิด กรรมฐาน ๒๖ อย่างเหล่านี้ เป็นกรรมฐานที่ยังรูปาวจรฌานให้เกิด.

25. චත්තාරො පන ආරුප්පා ආරුප්පජ්ඣානිකාති.

๒๕. ส่วนอรูป ๔ เป็นกรรมฐานที่ยังอรูปฌานให้เกิด.

අයමෙත්ථ භාවනාභෙදො.

นี้คือการจำแนกภาวนาในกรรมฐานเหล่านั้น.

ගොචරභෙදො

การจำแนกโคจร

26. නිමිත්තෙසු පන පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තඤ්ච සබ්බත්ථාපි යථාරහං පරියායෙන ලබ්භන්තෙව.

๒๖. ส่วนในนิมิตทั้งหลาย บริกรรมนิมิตและอุคคหนิมิต ย่อมได้โดยปริยายตามสมควรในทุกแห่งเท่านั้น.

27. පටිභාගනිමිත්තං පන කසිණාසුභකොට්ඨාසආනාපානෙස්වෙව ලබ්භති, තත්ථ හි පටිභාගනිමිත්තමාරබ්භ උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි ච පවත්තන්ති.

๒๗. ส่วนปฏิภาคนิมิต ย่อมได้เฉพาะในกสิณ อสุภ โกฏฐาสะ และอานาปานะเท่านั้น เพราะในกรรมฐานเหล่านั้น อุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ ย่อมเป็นไปอาศัยปฏิภาคนิมิต.

28. කථං? ආදිකම්මිකස්ස හි පථවීමණ්ඩලාදීසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්ස තමාරම්මණං පරිකම්මනිමිත්තන්ති පවුච්චති, සා ච භාවනා පරිකම්මභාවනා නාම.

๒๘. อย่างไร? แท้จริงแก่ผู้เริ่มบำเพ็ญ เมื่อกำหนดนิมิตในปฐวีกสิณมณฑลเป็นต้น อารมณ์นั้นเรียกว่าบริกรรมนิมิต และภาวนานั้นชื่อว่าบริกรรมภาวนา.

29. යදා පන තං නිමිත්තං චිත්තෙන සමුග්ගහිතං හොති, චක්ඛුනා පස්සන්තස්සෙව මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගතං, තදා තමෙවාරම්මණං උග්ගහනිමිත්තං නාම, සා ච භාවනා සමාධියති.

๒๙. แต่เมื่อใด นิมิตนั้นอันจิตกำหนดได้แล้ว เหมือนเห็นด้วยตา มาสู่คลองแห่งมโนทวาร เมื่อนั้น อารมณ์นั้นนั่นแหละชื่อว่าอุคคหนิมิต และภาวนานั้นย่อมตั้งมั่น.

30. තථා සමාහිතස්ස පනෙතස්ස තතො පරං තස්මිං උග්ගහනිමිත්තෙ පරිකම්මසමාධිනා භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස යදා තප්පටිභාගං වත්ථුධම්මවිමුච්චිතං පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං භාවනාමයමාරම්මණං චිත්තෙ සන්නිසන්නං සමප්පිතං හොති, තදා තං පටිභාගනිමිත්තං සමුප්පන්නන්ති පවුච්චති.

๓๐. อนึ่ง เมื่อโยคีนั้นผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วอย่างนั้น บำเพ็ญภาวนาด้วยบริกรรมสมาธิในอุคคหนิมิตนั้นต่อไป เมื่อใดปฏิภาคนิมิตอันเป็นอารมณ์ที่เกิดจากภาวนา ซึ่งพ้นจากวัตถุธรรม และนับว่าเป็นบัญญัติ ได้ตั้งมั่นและแนบสนิทในจิตแล้ว เมื่อนั้นปฏิภาคนิมิตนั้นชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว.

31. තතො පට්ඨාය පරිපන්ථවිප්පහීනා කාමාවචරසමාධිසඞ්ඛාතා උපචාරභාවනා නිප්ඵන්නා නාම හොති.

๓๑. นับแต่นั้นไป อุปจารภาวนาอันนับว่าเป็นกามวจรสมาธิ ซึ่งปราศจากธรรมเครื่องขัดขวาง ชื่อว่าสำเร็จแล้ว.

32. තතො [Pg.62] පරං තමෙව පරිභාගනිමිත්තං උපචාරසමාධිනා සමාසෙවන්තස්ස රූපාවචරපඨමජ්ඣානමප්පෙති.

๓๒. จากนั้น เมื่อเสพปฏิภาคนิมิตนั้นนั่นแลด้วยอุปจารสมาธิ ย่อมบรรลุถึงปฐมฌานอันเป็นรูปาวจร.

33. තතො පරං තමෙව පඨමජ්ඣානං ආවජ්ජනං සමාපජ්ජනං අධිට්ඨානං වුට්ඨානං පච්චවෙක්ඛණා චෙති ඉමාහි පඤ්චහි වසිතාහි වසීභූතං කත්වා විතක්කාදිකමොළාරිකඞ්ගං පහානාය විචාරාදිසුඛුමඞ්ගුපත්තියා පදහතො යථාක්කමං දුතියජ්ඣානාදයො යථාරහමප්පෙන්ති.

๓๓. จากนั้น เมื่อทำปฐมฌานนั้นนั่นแลให้เป็นผู้ชำนาญด้วยวสี ๕ ประการเหล่านี้ คือ อาวัชชนะ สมาปัชชนะ อธิษฐานะ วุฏฐานะ และปัจจเวกขณะ และเมื่อเพียรพยายามเพื่อละองค์หยาบมีวิตกเป็นต้น และเพื่อบรรลุองค์ละเอียดมีวิจารเป็นต้น ทุติยฌานเป็นต้นย่อมบรรลุถึงตามลำดับตามสมควร.

34. ඉච්චෙවං පථවීකසිණාදීසු ද්වාවීසතිකම්මට්ඨානෙසු පටිභාගනිමිත්තමුපලබ්භති.

๓๔. ด้วยประการฉะนี้ ปฏิภาคนิมิตย่อมมีได้ในกัมมัฏฐาน ๒๒ ประการ มีปฐวีกสิณเป็นต้น.

35. අවසෙසෙසු පන අප්පමඤ්ඤා සත්තපඤ්ඤත්තියං පවත්තන්ති.

๓๕. ส่วนในกัมมัฏฐานที่เหลือ อัปปมัญญาทั้งหลายย่อมเป็นไปในสัตตบัญญัติ.

36. ආකාසවජ්ජිතකසිණෙසු පන යං කිඤ්චි කසිණං උග්ඝාටෙත්වා ලද්ධමාකාසං අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්ස පඨමාරුප්පමප්පෙති.

๓๖. อนึ่ง ในกสิณทั้งหลายที่เว้นอากาศกสิณ เมื่อเพิกกสิณอย่างใดอย่างหนึ่งออกแล้ว ทำบริกรรมในอากาศที่ได้มาโดยความเป็นอนันต์ ย่อมบรรลุอรูปฌานที่ ๑.

37. තමෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්ස දුතියාරුප්පමප්පෙති.

๓๗. เมื่อทำบริกรรมในวิญญาณอันเป็นอรูปฌานที่ ๑ นั้นนั่นแลโดยความเป็นอนันต์ ย่อมบรรลุอรูปฌานที่ ๒.

38. තමෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවං පන ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති පරිකම්මං කරොන්තස්ස තතියාරුප්පමප්පෙති.

๓๘. ส่วนเมื่อทำบริกรรมในความไม่มีแห่งวิญญาณอันเป็นอรูปฌานที่ ๑ นั้นนั่นแลว่า 'ไม่มีอะไรน้อยหนึ่ง' ย่อมบรรลุอรูปฌานที่ ๓.

39. තතියාරුප්පං ‘‘සන්තමෙතං, පණීතමෙත’’න්ති පරිකම්මං කරොන්තස්ස චතුත්ථාරුප්පමප්පෙති.

๓๙. เมื่อทำบริกรรมในอรูปฌานที่ ๓ ว่า 'นั่นสงบ นั่นประณีต' ย่อมบรรลุอรูปฌานที่ ๔.

40. අවසෙසෙසු ච දසසු කම්මට්ඨානෙසු බුද්ධගුණාදිකමාරම්මණමාරබ්භ පරිකම්මං කත්වා තස්මිං නිමිත්තෙ සාධුකමුග්ගහිතෙ තත්ථෙව පරිකම්මඤ්ච සමාධියති, උපචාරො ච සම්පජ්ජති.

๔๐. และในกัมมัฏฐานที่เหลือ ๑๐ ประการ เมื่อปรารภอารมณ์มีพุทธคุณเป็นต้นแล้วทำบริกรรม และเมื่อนิมิตนั้นอันโยคีเรียนถือเอาดีแล้ว บริกรรมย่อมตั้งมั่นและอุปจาระย่อมสำเร็จในนิมิตนั้นนั่นเอง.

41. අභිඤ්ඤාවසෙන [Pg.63] පවත්තමානං පන රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානං අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා අධිට්ඨෙය්‍යාදිකමාවජ්ජෙත්වා පරිකම්මං කරොන්තස්ස රූපාදීසු ආරම්මණෙසු යථාරහමප්පෙති.

๔๑. ส่วนรูปาวจรปัญจมฌานที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งอภิญญา เมื่อออกจากปัญจมฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาแล้ว นึกถึงสิ่งที่พึงอธิษฐานเป็นต้นแล้วทำบริกรรม ย่อมบรรลุในอารมณ์มีรูปเป็นต้นตามสมควร.

42. අභිඤ්ඤා ච නාම –

๔๒. และอภิญญา ชื่อว่า —

ඉද්ධිවිධං දිබ්බසොතං, පරචිත්තවිජානනා;

පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛූති පඤ්චධා.

มี ๕ ประการ คือ อิทธิวิธี ทิพยโสต เจโตปริยญาณ บุพเพนิวาสานุสสติ และทิพยจักษุ.

අයමෙත්ථ ගොචරභෙදො.

นี้คือความต่างกันแห่งโคจรในอธิการนี้.

නිට්ඨිතො ච සමථකම්මට්ඨානනයො.

และนัยแห่งสมถกัมมัฏฐาน จบเพียงเท่านี้.

විපස්සනාකම්මට්ඨානං

วิปัสสนากัมมัฏฐาน

විසුද්ධිභෙදො

ประเภทแห่งวิสุทธิ

43. විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ පන සීලවිසුද්ධි චිත්තවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි ඤාණදස්සනවිසුද්ධි චෙති සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහො.

๔๓. อนึ่ง ในวิปัสสนากัมมัฏฐาน มีการสงเคราะห์วิสุทธิโดย ๗ ประการ คือ สีลวิสุทธิ จิตตวิสุทธิ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ และญาณทัสสนวิสุทธิ.

44. අනිච්චලක්ඛණං දුක්ඛලක්ඛණං අනත්තලක්ඛණඤ්චෙති තීණි ලක්ඛණානි.

๔๔. ลักษณะ ๓ ประการ คือ อนิจจลักษณะ ทุกขลักษณะ และอนัตตลักษณะ.

45. අනිච්චානුපස්සනා දුක්ඛානුපස්සනා අනත්තානුපස්සනා චෙති තිස්සො අනුපස්සනා.

๔๕. อนุปัสสนา ๓ ประการ คือ อนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา และอนัตตานุปัสสนา.

46. සම්මසනඤාණං උදයබ්බයඤාණං භඞ්ගඤාණං භයඤාණං ආදීනවඤාණං නිබ්බිදාඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං අනුලොමඤාණඤ්චෙති දස විපස්සනාඤාණානි.

๔๖. วิปัสสนาญาณ ๑๐ ประการ คือ สัมมสนญาณ อุทยัพพยญาณ ภังคญาณ ภยญาณ อาทีนวญาณ นิพพิทาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขาญาณ สังขารุเปกขาญาณ และอนุโลมญาณ.

47. සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො, අනිමිත්තො විමොක්ඛො, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො චෙති තයො විමොක්ඛා.

๔๗. วิโมกข์ ๓ ประการ คือ สุญญตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ และอัปปณิหิตวิโมกข์.

48. සුඤ්ඤතානුපස්සනා [Pg.64] අනිමිත්තානුපස්සනා අප්පණිහිතානුපස්සානා චෙති තීණි විමොක්ඛමුඛානි ච වෙදිතබ්බානි.

๔๘. และพึงทราบวิโมกขมุข ๓ ประการ คือ สุญญตานุปัสสนา อนิมิตตานุปัสสนา และอัปปณิหิตานุปัสสนา.

49. කථං? පාතිමොක්ඛසංවරසීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලඤ්චෙති චතුපාරිසුද්ධිසීලං සීලවිසුද්ධි නාම.

๔๙. อย่างไร? ศีล ๔ ประการ คือ ปาติโมกขสังวรศีล อินทริยสังวรศีล อาชีวปาริสุทธิศีล และปัจจัยสันนิสสิตศีล รวมเรียกว่า จตุปาริสุทธิศีล ชื่อว่า สีลวิสุทธิ.

50. උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි චෙති දුවිධොපි සමාධි චිත්තවිසුද්ධි නාම.

๕๐. สมาธิแม้ทั้งสองประการ คือ อุปจารสมาธิ และอัปปนาสมาธิ ชื่อว่า จิตตวิสุทธิ.

51. ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන නාමරූප පරිග්ගහො දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම.

๕๑. การกำหนดนามและรูปโดยอำนาจแห่งลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐาน ชื่อว่า ทิฏฐิวิสุทธิ.

52. තෙසමෙව ච නාමරූපානං පච්චයපරිග්ගහො කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම.

๕๒. การกำหนดปัจจัยแห่งนามและรูปเหล่านั้นนั่นแล ชื่อว่า กังขาวิตรณวิสุทธิ.

53. තතො පරං පන තථාපරිග්ගහිතෙසු සප්පච්චයෙසු තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ කලාපවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනා’’ති අද්ධානවසෙන සන්තතිවසෙන ඛණවසෙන වා සම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස තෙස්වෙව පච්චයවසෙන ඛණවසෙන ච උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ච –

๕๓. จากนั้น เมื่อย่อสังขารทั้งหลายในภูมิ ๓ อันมีปัจจัยและถูกกำหนดแล้วอย่างนั้น ซึ่งจำแนกออกเป็นอดีตเป็นต้น โดยปรารภนัยมีขันธ์เป็นต้นแล้วรวบรวมเข้าเป็นกลุ่มก้อน พิจารณาลักษณะ ๓ ด้วยสัมมสนญาณว่า 'ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป เป็นทุกข์โดยอรรถว่าน่ากลัว เป็นอนัตตาโดยอรรถว่าไม่มีแก่นสาร' โดยอำนาจแห่งอัทธา โดยอำนาจแห่งสันตติ หรือโดยอำนาจแห่งขณะ และเมื่อพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในสังขารเหล่านั้นนั่นแล โดยอำนาจแห่งปัจจัยและโดยอำนาจแห่งขณะด้วยอุทยัพพยญาณ และเมื่อ —

‘‘ඔභාසො පීති පස්සද්ධි, අධිමොක්ඛො ච පග්ගහො;

සුඛං ඤාණමුපට්ඨානමුපෙක්ඛා ච නිකන්ති චෙ’’ති. –

'โอภาส ปีติ ปัสสัทธิ อธิโมกข์ ปัคคาหะ สุข ญาณ อุปัฏฐาน อุเบกขา และนิกกันติ' —

ඔභාසාදිවිපස්සනුපක්කිලෙසපරිපන්ථපරිග්ගහවසෙන මග්ගාමග්ගලක්ඛණවවත්ථානං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

การกำหนดลักษณะแห่งมรรคและมิใช่มรรค ด้วยอำนาจการกำหนดรู้ธรรมที่เป็นอุปสรรคคืออุปกิเลสแห่งวิปัสสนา มีโอภาสเป็นต้น ชื่อว่า มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ.

54. තථා පරිපන්ථවිමුත්තස්ස පන තස්ස උදයබ්බයඤාණතො පට්ඨාය යා වානුලොමා තිලක්ඛණං විපස්සනාපරම්පරාය පටිපජ්ජන්තස්ස නව විපස්සනාඤාණානි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

๕๔. อนึ่ง วิปัสสนาญาณ ๙ อย่าง ของผู้ปฏิบัติผู้พ้นจากอุปสรรคแล้วนั้น ตั้งแต่อุทยัพพยญาณเป็นต้นไป จนถึงอนุโลมญาณ ตามลำดับแห่งวิปัสสนาที่ปรารภไตรลักษณ์ ชื่อว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ.

55. තස්සෙවං පටිපජ්ජන්තස්ස [Pg.65] පන විපස්සනාපරිපාකමාගම්ම ‘‘ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං වොච්ඡිජ්ජිත්වා උප්පන්නමනොද්වාරාවජ්ජනානන්තරං ද්වෙ තීණි විපස්සනාචිත්තානි යං කිඤ්චි අනිච්චාදිලක්ඛණමාරබ්භ පරිකම්මොපචාරානුලොමනාමෙන පවත්තන්ති.

๕๕. อนึ่ง เมื่อผู้ปฏิบัตินั้นปฏิบัติอยู่อย่างนี้ เพราะความที่วิปัสสนาแก่กล้า ภวังค์ย่อมขาดสายลง (ด้วยมนสิการว่า) 'บัดนี้ อัปปนาจักเกิดขึ้น' ต่อจากมโนทวาราวัชชนะที่เกิดขึ้นแล้ว วิปัสสนาจิต ๒ หรือ ๓ ดวง ปรารภลักษณะอย่างใดอย่างหนึ่งมีอนิจจลักษณะเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยชื่อว่า บริกรรม อุปจาร และอนุโลม.

56. යා සිඛාප්පත්තා, සා සානුලොමා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාති ච පවුච්චති.

๕๖. วิปัสสนาใดถึงยอดแล้ว วิปัสสนานั้นพร้อมทั้งอนุโลมญาณ ย่อมถูกเรียกว่า สังขารุเบกขาญาณ และวุฏฐานคามินีวิปัสสนา.

57. තතො පරං ගොත්‍රභුචිත්තං නිබ්බානමාලම්බිත්වා පුථුජ්ජනගොත්තමභිභවන්තං, අරියගොත්තමභිසම්භොන්තඤ්ච පවත්තති.

๕๗. หลังจากนั้น โคตรภูจิตมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ครอบงำโคตรปุถุชน และบรรลุถึงโคตรพระอริยะ ย่อมเป็นไป.

58. තස්සානන්තරමෙව මග්ගො දුක්ඛසච්චං පරිජානන්තො සමුදයසච්චං පජහන්තො, නිරොධසච්චං සච්ඡිකරොන්තො, මග්ගසච්චං භාවනාවසෙන අප්පනාවීථිමොතරති.

๕๘. ในลำดับแห่งโคตรภูจิตนั้นเอง มรรคเมื่อกำหนดรู้ทุกขสัจ ละสมุทัยสัจ ทำให้แจ้งนิโรธสัจ และเจริญมรรคสัจ ย่อมหยั่งลงสู่อัปปนาวิถี.

59. තතො පරං ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතොව හොති, පුන භවඞ්ගං වොච්ඡින්දිත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණානි පවත්තන්ති.

๕๙. หลังจากนั้น ผลจิต ๒ หรือ ๓ ดวงเป็นไปแล้ว ย่อมตกภวังค์ ต่อจากนั้น เมื่อตัดภวังค์อีกครั้งหนึ่ง ปัจจเวกขณญาณทั้งหลายย่อมเป็นไป.

60. මග්ගං ඵලඤ්ච නිබ්බානං, පච්චවෙක්ඛති පණ්ඩිතො.

๖๐. บัณฑิตย่อมพิจารณามรรค ผล และนิพพาน.

හීනෙ කිලෙසෙ සෙසෙ ච, පච්චවෙක්ඛති වාන වා.

ย่อมพิจารณากิเลสที่ละได้แล้ว และกิเลสที่ยังเหลืออยู่ หรือไม่พิจารณาก็ได้.

ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනෙවං, භාවෙතබ්බො චතුබ්බිධො;

ඤාණදස්සනවිසුද්ධි, නාම මග්ගො පවුච්චති.

มรรค ๔ ประการที่พึงเจริญโดยลำดับแห่งวิสุทธิ ๖ อย่างนี้ ท่านเรียกว่า ญาณทัสสนวิสุทธิ.

අයමෙත්ථ විසුද්ධිභෙදො.

นี้คือการจำแนกวิสุทธิในเรื่องนี้.

විමොක්ඛභෙදො

การจำแนกวิโมกข์.

61. තත්ථ අනත්තානුපස්සනා අත්තාභිනිවෙසං මුඤ්චන්තී සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොති.

๖๑. ในวิโมกข์นั้น อนัตตานุปัสสนาที่สลัดทิ้งอัตตาภินิเวส (ความยึดมั่นในอัตตา) ชื่อว่า สุญญตานุปัสสนา เป็นวิโมกข์มุข.

62. අනිච්චානුපස්සනා [Pg.66] විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී අනිමිත්තානුපස්සනා නාම.

๖๒. อนิจจานุปัสสนาที่สลัดทิ้งวิปัลลาสนิมิต (นิมิตแห่งความคลาดเคลื่อน) ชื่อว่า อนิมิตตานุปัสสนา.

63. දුක්ඛානුපස්සනා තණ්හාපණිධිං මුඤ්චන්තී අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම.

๖๓. ทุกขานุปัสสนาที่สลัดทิ้งตัณหาปณิธิ (ความตั้งความปรารถนาด้วยตัณหา) ชื่อว่า อัปปณิหิตานุปัสสนา.

64. තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති, සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො නාම හොති මග්ගො.

๖๔. เพราะฉะนั้น หากวุฏฐานคามินีวิปัสสนาพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา มรรคย่อมชื่อว่า สุญญตวิโมกข์.

65. යදි අනිච්චතො විපස්සති, අනිමිත්තො විමොක්ඛො නාම.

๖๕. หากพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนิจจัง มรรคย่อมชื่อว่า อนิมิตตวิโมกข์.

66. යදි දුක්ඛතො විපස්සති, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො නාමාති ච මග්ගො විපස්සනාගමනවසෙන තීණි නාමානි ලභති, තථා ඵලඤ්ච මග්ගාගමනවසෙන මග්ගවීථියං.

๖๖. หากพิจารณาเห็นโดยความเป็นทุกข์ มรรคย่อมชื่อว่า อัปปณิหิตวิโมกข์ มรรคย่อมได้ชื่อ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการดำเนินไปของวิปัสสนา แม้ผลในมรรควิถีก็ย่อมได้ชื่ออย่างนั้นด้วยอำนาจแห่งการดำเนินไปของมรรค.

67. ඵලසමාපත්තිවීථියං පන යථාවුත්තනයෙන විපස්සන්තානං යථාසකඵලමුප්පජ්ජමානම්පි විපස්සනාගමනවසෙනෙව සුඤ්ඤතාදිවිමොක්ඛොති ච පවුච්චති, ආරම්මණවසෙන පන සරසවසෙන ච නාමත්තයං සබ්බත්ථ සබ්බෙසම්පි සමමෙව ච.

๖๗. อนึ่ง ในผลสมาบัติวิถี สำหรับผู้เจริญวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว แม้ผลของตนๆ ที่เกิดขึ้น ก็ย่อมถูกเรียกว่า สุญญตวิโมกข์ เป็นต้น ตามอำนาจแห่งการดำเนินไปของวิปัสสนาเท่านั้น แต่โดยอำนาจแห่งอารมณ์และโดยอำนาจแห่งรส ชื่อทั้ง ๓ นั้น ย่อมเหมือนกันในที่ทั้งปวงแก่บุคคลทั้งปวง.

අයමෙත්ථ විමොක්ඛභෙදො.

นี้คือการจำแนกวิโมกข์ในเรื่องนี้.

පුග්ගලභෙදො

การจำแนกบุคคล.

68. එත්ථ පන සොතාපත්තිමග්ගං භාවෙත්වා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාපහානෙන පහීනාපායගමනො සත්තක්ඛත්තුපරමො සොතාපන්නො නාම හොති.

๖๘. ในเรื่องนี้ บุคคลผู้เจริญโสดาปัตติมรรคแล้ว เพราะละทิฏฐิและวิจิกิจฉาได้ จึงเป็นผู้ละการไปสู่อบายได้ มีการเกิดอีกอย่างมากเพียง ๗ ครั้ง ชื่อว่า พระโสดาบัน.

69. සකදාගාමිමග්ගං භාවෙත්වා රාගදොසමොහානං තනුකරත්තා සකදාගාමී නාම හොති සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා.

๖๙. บุคคลผู้เจริญสกทาคามิมรรคแล้ว เพราะทำราคะ โทสะ และโมหะให้เบาบางลง จะกลับมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียว ชื่อว่า พระสกทาคามี.

70. අනාගාමිමග්ගං [Pg.67] භාවෙත්වා කාමරාගබ්‍යාපාදානමනවසෙසප්පහානෙන අනාගාමී නාම හොති අනාගන්ත්වා ඉත්ථත්තං.

๗๐. บุคคลผู้เจริญอนาคามิมรรคแล้ว เพราะละกามราคะและพยาบาทได้โดยไม่เหลือ ไม่กลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก ชื่อว่า พระอนาคามี.

71. අරහත්තමග්ගං භාවෙත්වා අනවසෙසකිලෙසප්පහානෙන අරහා නාම හොති ඛීණාසවො ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යොති.

๗๑. บุคคลผู้เจริญอรหัตตมรรคแล้ว เพราะละกิเลสได้โดยไม่เหลือ ชื่อว่า พระอรหันต์ เป็นผู้สิ้นอาสวะ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันเลิศในโลก.

අයමෙත්ථ පුග්ගලභෙදො.

นี้คือการจำแนกบุคคลในเรื่องนี้.

සමාපත්තිභෙදො

การจำแนกสมาบัติ.

72. ඵලසමාපත්තිවීථියං පනෙත්ථ සබ්බෙසම්පි යථාසකඵලවසෙන සාධාරණාව.

๗๒. อนึ่ง ในผลสมาบัติวิถีนั้น ย่อมเป็นของทั่วไปแก่พระอริยบุคคลทั้งปวง ตามอำนาจแห่งผลของตนๆ.

73. නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනං පන අනාගාමීනඤ්චෙව අරහන්තානඤ්ච ලබ්භති, තත්ථ යථාක්කමං පඨමජ්ඣානාදිමහග්ගතසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ ගතෙ සඞ්ඛාරධම්මෙ තත්ථ තත්ථෙව විපස්සන්තො යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වා තතො පරං අධිට්ඨෙය්‍යාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජති, තස්ස ද්වින්නං අප්පනාජවනානං පරතො වොච්ඡිජ්ජති චිත්තසන්තති, තතො නිරොධසමාපන්නො නාම හොති.

๗๓. อนึ่ง การเข้าถึงนิโรธสมาบัติ ย่อมมีได้เฉพาะพระอนาคามีและพระอรหันต์เท่านั้น ในการเข้านิโรธสมาบัตินั้น บุคคลเข้าถึงมหัคคตสมาบัติมีปฐมฌานเป็นต้นตามลำดับ ออกจากฌานนั้นแล้ว พิจารณาสังขารธรรมที่อยู่ในฌานนั้นๆ ในที่นั้นๆ เอง จนถึงอากิญจัญญายตนะ หลังจากนั้น ทำบุพกิจมีอธิษฐานเป็นต้นแล้ว ย่อมเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ ต่อจากอัปปนาชวนะ ๒ ดวง จิตสันดานของบุคคลนั้นย่อมขาดสายลง จากนั้นจึงชื่อว่า ผู้เข้านิโรธสมาบัติ.

74. වුට්ඨානකාලෙ පන අනාගාමිනො අනාගාමිඵලචිත්තං, අරහතො අරහත්තඵලචිත්තං එකවාරමෙව පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතො හොති, තතො පරං පච්චවෙක්ඛණඤාණං පවත්තති.

๗๔. อนึ่ง ในเวลาออกจากนิโรธสมาบัติ อนาคามิผลจิตของพระอนาคามี หรืออรหัตตผลจิตของพระอรหันต์ ย่อมเป็นไปเพียงครั้งเดียวแล้วตกภวังค์ หลังจากนั้น ปัจจเวกขณญาณย่อมเป็นไป.

අයමෙත්ථ සමාපත්තිභෙදො.

นี้คือการจำแนกสมาบัติในเรื่องนี้.

නිට්ඨිතො ච විපස්සනාකම්මට්ඨානනයො.

และนัยแห่งวิปัสสนากัมมัฏฐาน จบลงแล้ว.

උය්‍යොජනං

การชักชวน.

75. භාවෙතබ්බං [Pg.68] පනිච්චෙවං, භාවනාද්වයමුත්තමං.

๗๕. ก็ภาวนา ๒ อย่างอันสูงสุดนี้ พึงเจริญด้วยประการฉะนี้แล.

පටිපත්තිරසස්සාදං, පත්ථයන්තෙන සාසනෙති.

โดยผู้ปรารถนาจะเสวยรสแห่งปฏิบัติในพระศาสนา.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ කම්මට්ඨානසඞ්ගහවිභාගො නාම

ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่ากัมมัฏฐานสังคหวิภาคะ ในอภิธัมมัตถสังคหะ.

නවමො පරිච්ඡෙදො.

ปริจเฉทที่ ๙.

නිගමනං

บทสรุป.

(ක) චාරිත්තසොභිතවිසාලකුලොදයෙන,සද්ධාභිවුඩ්ඪපරිසුද්ධගුණොදයෙන;

නම්පව්හයෙන පණිධාය පරානුකම්පං,යං පත්ථිතං පකරණං පරිනිට්ඨිතං තං.

(ก) ปกรณ์ใดอันข้าพเจ้าผู้มีตระกูลอันไพบูลย์รุ่งเรืองด้วยจริยาวัตร ผู้มีคุณอันบริสุทธิ์รุ่งเรืองด้วยศรัทธาอันเจริญยิ่ง นามว่าอนุรุทธะ ตั้งความปรารถนาเพื่ออนุเคราะห์ผู้อื่นแล้ว ปกรณ์นั้นสำเร็จแล้ว.

(ඛ) පුඤ්ඤෙන තෙන විපුලෙන තු මූලසොමං;

ධඤ්ඤාධිවාසමුදිතොදිතමායුකන්තං;

පඤ්ඤාවදාතගුණසොභිතලජ්ජිභික්ඛූ,මඤ්ඤන්තු පුඤ්ඤවිභවොදයමඞ්ගලාය.

(ข) ด้วยบุญอันไพบูลย์นั้น ขอพระเถระนามว่ามูลโสม ผู้พำนักอยู่ในเมืองธัญญะ ผู้มีความยินดีเพิ่มพูนขึ้นและมีอายุยืนนาน และเหล่าภิกษุผู้มีหิริโอตตัปปะผู้รุ่งเรืองด้วยคุณคือปัญญาอันบริสุทธิ์ จงสำคัญ (ปกรณ์นี้) เพื่อความเจริญแห่งบุญและโภคทรัพย์อันเป็นมงคล.

ඉති අනුරුද්ධාචරියෙන රචිතං

ด้วยประการฉะนี้ อันพระอาจารย์อนุรุทธะรจนาแล้ว.

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං නාම පකරණං.

ปกรณ์ชื่อว่าอภิธัมมัตถสังคหะ.

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

අභිධම්මත්ථවිභාවිනීටීකා

อภิธัมมัตถวิภาวินีฎีกา.

ගන්ථාරම්භකථා

คำปรารภคัมภีร์.

(ක) විසුද්ධකරුණාඤාණං[Pg.69], බුද්ධං සම්බුද්ධපූජිතං;

ධම්මං සද්ධම්මසම්භූතං, නත්වා සංඝං නිරඞ්ගණං.

(ก) ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้มีพระญาณและพระกรุณาอันบริสุทธิ์ ผู้เป็นที่บูชาของพระสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย, พระธรรมอันเกิดจากพระสัทธรรม และพระสงฆ์ผู้ปราศจากมลทิน.

(ඛ) සාරිපුත්තං මහාථෙරං, පරියත්තිවිසාරදං;

වන්දිත්වා සිරසා ධීරං, ගරුං ගාරවභාජනං.

(ข) ข้าพเจ้าขอไหว้ด้วยเศียรเกล้า ซึ่งพระมหาเถระสารีบุตร ผู้เป็นปราชญ์ ผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ ผู้เป็นครู และเป็นที่ตั้งแห่งความเคารพ.

(ග) වණ්ණයිස්සං සමාසෙන, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං;

ආභිධම්මිකභික්ඛූනං, පරං පීතිවිවඩ්ඪනං.

(ค) ข้าพเจ้าจักพรรณนาอภิธัมมัตถสังคหะโดยย่อ อันเป็นเครื่องยังปีติอย่างยิ่งให้เจริญแก่ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นอภิธรรมิกะ.

(ඝ) පොරාණෙහි අනෙකාපි, කතා යා පන වණ්ණනා;

න තාහි සක්කා සබ්බත්ථ, අත්ථො විඤ්ඤාතවෙ ඉධ.

(ฆ) อนึ่ง คำพรรณนาแม้มากที่พระอาจารย์โบราณทั้งหลายได้ทำไว้แล้ว แต่เนื้อความในปกรณ์นี้ไม่อาจรู้ได้โดยตลอดด้วยคำพรรณนาเหล่านั้น.

(ඞ) තස්මා ලීනපදානෙත්ථ, සාධිප්පායමහාපයං;

විභාවෙන්තො සමාසෙන, රචයිස්සාමි වණ්ණනන්ති.

(ง) เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าเมื่อจะทำบทที่ลี้ลับในปกรณ์นี้ให้แจ่มแจ้ง พร้อมทั้งอรรถาธิบายอันเป็นทางใหญ่ จักรจนาคำพรรณนาโดยย่อ.

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

คำพรรณนาคำปรารภคัมภีร์.

1. පරමවිචිත්තනයසමන්නාගතං සකසමයසමයන්තරගහනවිග්ගාහණසමත්ථං සුවිමලවිපුලපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියජනනං පකරණමිදමාරභන්තොයමාචරියො පඨමං තාව රතනත්තයපණාමාභිධෙය්‍ය කරණප්පකාරපකරණාභිධානපයොජනානි දස්සෙතුං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ත්‍යාදිමාහ.

๑. พระอาจารย์นี้เมื่อเริ่มปกรณ์นี้ อันประกอบด้วยนัยอันวิจิตรยิ่ง สามารถเพื่อจะหยั่งลงสู่ห้วงลึกแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น เป็นเครื่องยังความฉลาดแห่งปัญญาอันบริสุทธิ์และไพบูลย์ให้เกิด ก่อนอื่นเพื่อแสดงถึงการนอบน้อมพระรัตนตรัย อภิเธยยะ วิธีการกระทำ ชื่อปกรณ์ และประโยชน์ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สัมมาสัมพุทธะ".

එත්ථ [Pg.70] හි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ…පෙ… අභිවාදියා’’ති ඉමිනා රතනත්තයපණාමො වුත්තො, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහ’’න්ති එතෙන අභිධෙය්‍යකරණප්පකාරපකරණාභිධානානි අභිධම්මත්ථානං ඉධ සඞ්ගහෙතබ්බභාවදස්සනෙන තෙසං ඉමිනා සමුදිතෙන පටිපාදෙතබ්බභාවදීපනතො, එකත්ථ සඞ්ගය්හ කථනාකාරදීපනතො, අත්ථානුගතසමඤ්ඤාපරිදීපනතො ච. පයොජනං පන සඞ්ගහපදෙන සාමත්ථියතො දස්සිතමෙව අභිධම්මත්ථානං එකත්ථ සඞ්ගහෙ සති තදුග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙන තෙසං සරූපාවබොධස්ස, තම්මූලිකාය ච දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථසිද්ධියා අනායාසෙන සංසිජ්ඣනතො.

ในคัมภีร์นี้แล ด้วยบทมีอาทิว่า "สัมมาสัมพุทธะ...เป...อภิวาทิยา" นี้ การนอบน้อมพระรัตนตรัยอันท่านกล่าวแล้ว. ด้วยบทว่า "อภิธัมมัตถสังคหะ" นี้ อภิเธยยะ วิธีการกระทำ และชื่อปกรณ์ (อันท่านกล่าวแล้ว) ด้วยการแสดงว่าอภิธรรมและอรรถทั้งหลายพึงสังคหะในคัมภีร์นี้ ด้วยการแสดงว่าอภิธรรมและอรรถเหล่านั้นอันปกรณ์นี้พึงแสดงโดยรวมกัน ด้วยการแสดงลักษณะแห่งการกล่าวโดยสังคหะไว้ในที่เดียวกัน และด้วยการแสดงชื่ออันสมควรแก่อรรถ. ส่วนประโยชน์ อันบทว่า "สังคหะ" แสดงไว้แล้วโดยสามารถนั่นแล เพราะเมื่ออภิธรรมและอรรถทั้งหลายมีการสังคหะไว้ในที่เดียวกัน การรู้แจ้งซึ่งลักษณะของอภิธรรมและอรรถเหล่านั้นโดยอาศัยการเรียน การสอบถามเป็นต้น และความสำเร็จแห่งประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพอันมีอภิธรรมและอรรถเหล่านั้นเป็นมูล ย่อมสำเร็จได้โดยไม่ยาก.

තත්ථ රතනත්තයපණාමප්පයොජනං තාව බහුධා පපඤ්චෙන්ති ආචරියා, විසෙසතො පන අන්තරායනිවාරණං පච්චාසීසන්ති. තථා හි වුත්තං සඞ්ගහකාරෙහි ‘‘තස්සානුභාවෙන හතන්තරායො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා). රතනත්තයපණාමො හි අත්ථතො පණාමකිරියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා, සා ච වන්දනෙය්‍යවන්දකානං ඛෙත්තජ්ඣාසයසම්පදාහි දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස කම්මස්ස අනුබලප්පදානවසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිපාකසන්තතියා අන්තරායකරානි උපපීළකඋපච්ඡෙදකකම්මානි පටිබාහිත්වා තන්නිදානානං යථාධිප්පෙතසිද්ධිවිබන්ධකානං රොගාදිඅන්තරායානමප්පවත්තිං සාධෙති. තස්මා පකරණාරම්භෙ රතනත්තයපණාමකරණං යථාරද්ධපකරණස්ස අනන්තරායෙන පරිසමාපනත්ථඤ්චෙව සොතූනඤ්ච වන්දනාපුබ්බඞ්ගමාය පටිපත්තියා අනන්තරායෙන උග්ගහණධාරණාදිසංසිජ්ඣනත්ථඤ්ච. අභිධෙය්‍යකථනං පන විදිතාභිධෙය්‍යස්සෙව ගන්ථස්ස විඤ්ඤූහි උග්ගහණාදිවසෙන පටිපජ්ජිතබ්බභාවතො. කරණප්පකාරප්පයොජනසන්දස්සනානි ච සොතුජනසමුස්සාහජනනත්ථං. අභිධානකථනං පන වොහාරසුඛත්ථන්ති අයමෙත්ථ සමුදායත්ථො. අයං පන අවයවත්ථො [Pg.71] – සසද්ධම්මගණුත්තමං අතුලං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදිය අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං භාසිස්සන්ති සම්බන්ධො.

ในบรรดาประโยชน์เหล่านั้น ประโยชน์แห่งการนอบน้อมพระรัตนตรัยก่อนอื่น พระอาจารย์ทั้งหลายย่อมแสดงโดยพิสดารหลายนัย แต่โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ย่อมมุ่งหวังการป้องกันอันตราย. เพราะเหตุนั้นแล พระสังคหกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า "ด้วยอานุภาพแห่งการนอบน้อมนั้น อันตรายทั้งหลายย่อมถูกกำจัด" ดังนี้ (ปรมัตถทีปนี อรรถกถาปรมัตถสังคหะ ๑. คำปรารภคัมภีร์). อนึ่ง การนอบน้อมพระรัตนตรัย โดยอรรถคือเจตนาที่เป็นกุศลอันยังการกระทำคือนอบน้อมให้สำเร็จ และเจตนานั้นเป็นกรรมที่ให้ผลในปัจจุบันได้ ด้วยความสมบูรณ์แห่งเขต (คือผู้ควรไหว้) และอัธยาศัย (คือผู้ไหว้) ด้วยการให้กำลังแก่กรรมอันเป็นนิมิตแห่งความสำเร็จที่ได้มาแล้ว ย่อมขจัดกรรมที่เป็นอันตราย กรรมที่บีบคั้น และกรรมที่ตัดรอน ซึ่งเกิดขึ้นในวิบากสันดานนั้น ย่อมยังความไม่เกิดขึ้นแห่งอันตรายมีโรคเป็นต้น อันเป็นเครื่องขัดขวางความสำเร็จตามที่มุ่งหมาย อันมีกรรมเหล่านั้นเป็นเหตุ ให้สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น การกระทำซึ่งการนอบน้อมพระรัตนตรัยในเวลาเริ่มปกรณ์ ก็เพื่อความสำเร็จแห่งปกรณ์ที่เริ่มแล้วโดยไม่มีอันตราย และเพื่อความสำเร็จแห่งการเรียน การทรงจำเป็นต้นของชนผู้ฟังโดยไม่มีอันตราย ด้วยปฏิปทาอันมีการนอบน้อมเป็นเบื้องหน้า. ส่วนการกล่าวอภิเธยยะ (เนื้อหา) ก็เพราะคัมภีร์อันมีอภิเธยยะที่รู้แล้วเท่านั้น อันวิญญูชนพึงปฏิบัติโดยอาศัยการเรียนเป็นต้น. และการแสดงวิธีการกระทำและประโยชน์ ก็เพื่อยังความอุตสาหะของชนผู้ฟังให้เกิด. ส่วนการกล่าวชื่อ ก็เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน ดังนี้ อรรถรวมในคัมภีร์นี้. ส่วนอรรถแยกคือ ความสัมพันธ์ว่า "ไหว้แล้วซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเปรียบ พร้อมทั้งพระสัทธรรมและหมู่สงฆ์ผู้ประเสริฐสุด จักกล่าวอภิธัมมัตถสังคหะ" ดังนี้.

තත්ථ සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මෙ අභිසම්බුද්ධොති සම්මා සම්බුද්ධො, භගවා. සො හි සඞ්ඛතාසඞ්ඛතභෙදං සකලම්පි ධම්මජාතං යාථාවසරසලක්ඛණපටිවෙධවසෙන සම්මා සයං විචිතොපචිතපාරමිතාසම්භූතෙන සයම්භූඤාණෙන සාමං බුජ්ඣි අඤ්ඤාසි. යථාහ ‘‘සයං අභිඤ්ඤාය කමුද්දිසෙය්‍ය’’න්ති (මහාව. 11; ම. නි. 1.285; 2.341; ධ. ප. 353), අථ වා බුධධාතුස්ස ජාගරණවිකසනත්ථෙසුපි පවත්තනතො සම්මා සාමඤ්ච පටිබුද්ධො අනඤ්ඤපටිබොධිතො හුත්වා සයමෙව සවාසනසම්මොහනිද්දාය අච්චන්තං විගතො, දිනකරකිරණසමාගමෙන පරමරුචිරසිරිසොභග්ගප්පත්තියා විකසිතමිව පදුමං අග්ගමග්ගඤාණසමාගමෙන අපරිමිතගුණගණාලඞ්කතසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පත්තියා සම්මා සයමෙව විකසිතො විකාසමනුප්පත්තොත්‍යත්ථො. යථාවුත්තවචනත්ථයොගෙපි සම්මාසම්බුද්ධසද්දස්ස භගවති සමඤ්ඤාවසෙන පවත්තත්තා ‘‘අතුල’’න්ති ඉමිනා විසෙසෙති. තුලාය සම්මිතො තුල්‍යො, සොයෙව තුලො යකාරලොපවසෙන. අථ වා සම්මිතත්ථෙ අකාරපච්චයවසෙන තුලාය සම්මිතො තුලො, න තුලො අතුලො, සීලාදීහි ගුණෙහි කෙනචි අසදිසො, නත්ථි එතස්ස වා තුලො සදිසොති අතුලො සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලභාවතො. යථාහ ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90).

ในบรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าสัมมาสัมพุทธะ เพราะทรงตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง. อนึ่ง พระองค์ทรงตรัสรู้ คือทรงทราบธรรมชาติทั้งปวง มีสังขตธรรมและอสังขตธรรมเป็นประเภท โดยชอบด้วยพระองค์เอง ด้วยพระสยัมภูญาณอันเกิดจากการสั่งสมบารมีอันวิจิตร โดยการแทงตลอดลักษณะและรสตามความเป็นจริง. สมดังที่ตรัสไว้ว่า "เมื่อรู้ยิ่งด้วยตนเองแล้ว จะพึงชี้บอกใครเล่า" ดังนี้ (มหาวัคค์ ๑๑; ม.ม. ๑.๒๘๕; ม.อุ. ๒.๓๔๑; ธ.ป. ๓๕๓). อีกอย่างหนึ่ง เพราะธาตุ "พุธ" ย่อมเป็นไปในอรรถว่าตื่นและบาน พระองค์จึงทรงตื่นด้วยพระองค์เองโดยชอบ ไม่ได้ถูกผู้อื่นปลุกให้ตื่น ทรงพ้นจากนิทราคือโมหะพร้อมด้วยวาสนาโดยสิ้นเชิง. มีอรรถว่า ทรงบานด้วยพระองค์เองโดยชอบ คือทรงถึงความบาน ด้วยการบรรลุพระสัพพัญญุตญาณอันประดับด้วยหมู่แห่งพระคุณอันประมาณมิได้ ด้วยการบรรลุอริยมรรคญาณ เหมือนดอกบัวบานด้วยการสัมผัสรัศมีพระอาทิตย์ ถึงความงามและความรุ่งเรืองอันสูงสุด. แม้เมื่อความประกอบแห่งอรรถแห่งบทที่กล่าวมาแล้วนั้นมีอยู่ แต่เพราะบทว่า "สัมมาสัมพุทธะ" ย่อมเป็นไปโดยเป็นชื่อเฉพาะในพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงทรงแสดงความพิเศษด้วยบทว่า "อตุละ" นี้. ผู้เสมอด้วยเครื่องชั่ง ชื่อว่าตุลยะ, นั่นแหละชื่อว่าตุละ ด้วยการลบ ย การันต์. อีกอย่างหนึ่ง ผู้เสมอด้วยเครื่องชั่ง ชื่อว่าตุละ ด้วยการลง อ ปัจจัย ในอรรถว่าเสมอ, ผู้ไม่เสมอชื่อว่าอตุละ, คือผู้ไม่เหมือนใครด้วยคุณมีศีลเป็นต้น, หรือผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน ชื่อว่าอตุละ เพราะความเป็นบุคคลสูงสุดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก. สมดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายไม่มีเท้าบ้าง มีสองเท้าบ้าง มีสี่เท้าบ้าง...เป...พระตถาคตเจ้าอันโลกกล่าวว่าเป็นยอดของสัตว์เหล่านั้น" ดังนี้เป็นต้น (อ.จตุกกนิบาต ๔.๓๔; อ.ปัญจกนิบาต ๕.๓๒; อิติวุตตกะ ๙๐).

එත්තාවතා ච හෙතුඵලසත්තූපකාරසම්පදාවසෙන තීහාකාරෙහි භගවතො ථොමනා කතා හොති. තත්ථ හෙතුසම්පදා නාම මහාකරුණාසමායොගො බොධිසම්භාරසම්භරණඤ්ච[Pg.72]. ඵලසම්පදා පන ඤාණපහානආනුභාවරූපකායසම්පදාවසෙන චතුබ්බිධා. තත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං මග්ගඤාණං, තම්මූලකානි ච දසබලාදිඤාණානි ඤාණසම්පදා. සවාසනසකලසංකිලෙසානමච්චන්තමනුප්පාදධම්මතාපාදනං පහානසම්පදා. යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ ආධිපච්චං ආනුභාවසම්පදා. සකලලොකනයනාභිසෙකභූතා පන ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතා අත්තභාවසම්පත්ති රූපකායසම්පදා නාම. සත්තූපකාරො පන ආසයපයොගවසෙන දුවිධො. තත්ථ දෙවදත්තාදීසු විරොධිසත්තෙසුපි නිච්චං හිතජ්ඣාසයතා, අපරිපාකගතින්ද්‍රියානං ඉන්ද්‍රියපරිපාකකාලාගමනඤ්ච ආසයො නාම. තදඤ්ඤසත්තානං පන ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛචිත්තස්ස යානත්තයමුඛෙන සබ්බදුක්ඛනිය්‍යානිකධම්මදෙසනා පයොගො නාම.

ด้วยเหตุนี้ การสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงสำเร็จด้วยอาการ ๓ อย่าง คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งเหตุ ความถึงพร้อมแห่งผล และความถึงพร้อมแห่งการอนุเคราะห์สัตว์. ในบรรดาอาการเหล่านั้น ความถึงพร้อมแห่งเหตุ ได้แก่ การประกอบด้วยมหากรุณา และการสั่งสมพระโพธิสมภาร. ส่วนความถึงพร้อมแห่งผล มี ๔ อย่าง คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งญาณ ความถึงพร้อมแห่งการละ ความถึงพร้อมแห่งอานุภาพ และความถึงพร้อมแห่งรูปกาย. ในบรรดา ๔ อย่างนั้น มรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ และญาณมีทศพลญาณเป็นต้นอันมีมรรคญาณนั้นเป็นมูล ชื่อว่าความถึงพร้อมแห่งญาณ. การยังกิเลสทั้งปวงพร้อมทั้งวาสนาให้เป็นธรรมดาที่ไม่เกิดขึ้นอีกโดยเด็ดขาด ชื่อว่าความถึงพร้อมแห่งการละ. ความเป็นใหญ่ในการยังสิ่งที่ปรารถนาให้สำเร็จ ชื่อว่าความถึงพร้อมแห่งอานุภาพ. ส่วนความถึงพร้อมแห่งอัตภาพอันประดับด้วยลักษณะและอนุพยัญชนะ ซึ่งเป็นดุจการอภิเษกแก่ดวงตาของโลกทั้งปวง ชื่อว่าความถึงพร้อมแห่งรูปกาย. ส่วนการอนุเคราะห์สัตว์ มี ๒ อย่าง คือ ด้วยอำนาจอัธยาศัยและด้วยอำนาจการประกอบ. ในบรรดา ๒ อย่างนั้น ความมีอัธยาศัยเกื้อกูลเป็นนิตย์แม้ในสัตว์ผู้เป็นปฏิปักษ์มีพระเทวทัตเป็นต้น และการรอคอยกาลที่อินทรีย์จะแก่กล้าของสัตว์ผู้มีอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า ชื่อว่าอัธยาศัย. ส่วนการแสดงธรรมที่นำสัตว์ออกจากทุกข์ทั้งปวงโดยทางแห่งยาน ๓ แก่สัตว์เหล่าอื่น ด้วยจิตที่ไม่หวังลาภสักการะเป็นต้น ชื่อว่าการประกอบ.

තත්ථ පුරිමා ද්වෙ ඵලසම්පදා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති ඉමිනා දස්සිතා, ඉතරා පන ද්වෙ, තථා සත්තූපකාරසම්පදා ච ‘‘අතුල’’න්ති එතෙන, තදුපායභූතා පන හෙතුසම්පදා ද්වීහිපි සාමත්ථියතො දස්සිතා තථාවිධහෙතුබ්‍යතිරෙකෙන තදුභයසම්පත්තීනමසම්භවතො, අහෙතුකත්තෙ ච සබ්බත්ථ තාසං සම්භවප්පසඞ්ගතො.

ในบรรดาความถึงพร้อมเหล่านั้น ความถึงพร้อมแห่งผล ๒ อย่างแรก แสดงด้วยบทว่า "สัมมาสัมพุทธะ" นี้, ส่วนอีก ๒ อย่าง และความถึงพร้อมแห่งการอนุเคราะห์สัตว์ แสดงด้วยบทว่า "อตุละ" นี้, ส่วนความถึงพร้อมแห่งเหตุอันเป็นอุบายแห่งความถึงพร้อมทั้งสองนั้น แสดงด้วยความสามารถของบททั้งสอง เพราะความถึงพร้อมทั้งสองนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้หากปราศจากเหตุเช่นนั้น, และเพราะหากไม่มีเหตุแล้ว ความถึงพร้อมเหล่านั้นก็พึงเกิดขึ้นได้ในทุกที่.

තදෙවං තිවිධාවත්ථාසඞ්ගහිතථොමනාපුබ්බඞ්ගමං බුද්ධරතනං වන්දිත්වා ඉදානි සෙසරතනානම්පි පණාමමාරභන්තො ආහ ‘‘සසද්ධම්මගණුත්තම’’න්ති. ගුණීභූතානම්පි හි ධම්මසංඝානං අභිවාදෙතබ්බභාවො සහයොගෙන විඤ්ඤායති යථා ‘‘සපුත්තදාරො ආගතොති පුත්තදාරස්සාපි ආගමන’’න්ති.

ครั้นไหว้พระพุทธรัตนะอันมีการสรรเสริญที่สงเคราะห์ด้วยอาการ ๓ อย่างดังกล่าวมาแล้วเป็นเบื้องหน้าแล้ว บัดนี้ เมื่อจะเริ่มการนอบน้อมพระรัตนะที่เหลือ จึงกล่าวว่า "สสทฺธมฺมคณุตฺตมํ" (พร้อมด้วยพระสัทธรรมและพระสงฆ์ผู้ประเสริฐ) ดังนี้. อนึ่ง ความที่พระธรรมและพระสงฆ์ผู้มีคุณเป็นที่พึงไหว้ ย่อมทราบได้ด้วยการประกอบคำว่า "ส" (พร้อม) เหมือนอย่างที่ว่า "มาพร้อมด้วยบุตรภรรยา" ก็ย่อมหมายถึงบุตรภรรยามาด้วย.

තත්ථ අත්තානං ධාරෙන්තෙ චතූසු අපායෙසු, වට්ටදුක්ඛෙසු ච අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති ධම්මො, චතුමග්ගඵලනිබ්බානවසෙන නවවිධො, පරියත්තියා සහ දසවිධො වා ධම්මො. ධාරණඤ්ච පනෙතස්ස අපායාදිනිබ්බත්තකකිලෙසවිද්ධංසනං, තං අරියමග්ගස්ස කිලෙසසමුච්ඡෙදකභාවතො, නිබ්බානස්ස ච [Pg.73] ආරම්මණභාවෙන තස්ස තදත්ථසිද්ධිහෙතුතාය නිප්පරියායතො ලබ්භති, ඵලස්ස පන කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනවසෙන මග්ගානුකූලප්පවත්තිතො, පරියත්තියා ච තදධිගමහෙතුතායාති උභින්නම්පි පරියායතොති දට්ඨබ්බං. සතං සප්පුරිසානං අරියපුග්ගලානං, සන්තො වා සංවිජ්ජමානො න තිත්ථියපරිකප්පිතො අත්තා විය පරමත්ථතො අවිජ්ජමානො සන්තො වා පසත්ථො ස්වාක්ඛාතතාදිගුණයොගතො න බාහිරකධම්මො විය එකන්තනින්දිතො ධම්මොති සද්ධම්මො, ගණො ච සො අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං සමූහභාවතො උත්තමො ච සුප්පටිපන්නතාදිගුණවිසෙසයොගතො, ගණානං, ගණෙසු වා දෙවමනුස්සාදි සමූහෙසු උත්තමො යථාවුත්තගුණවසෙනාති ගණුත්තමො, සහ සද්ධම්මෙන, ගණුත්තමෙන චාති සසද්ධම්මගණුත්තමො, තං සසද්ධම්මගණුත්තමං.

ในบรรดาบทเหล่านั้น ธรรมที่ทรงไว้ซึ่งบุคคล (ผู้ทรงธรรม) คือทำให้ไม่ตกไปในอบาย ๔ และในทุกข์แห่งวัฏฏะ ชื่อว่า ธรรม. ธรรมนั้นมี ๙ อย่าง โดยเป็นมรรค ๔ ผล ๔ และนิพพาน ๑ หรือมี ๑๐ อย่าง พร้อมด้วยปริยัติ. ส่วนการทรงไว้ซึ่งธรรมนั้น คือการทำลายกิเลสอันเป็นเหตุให้เกิดในอบายเป็นต้น. การทำลายกิเลสนั้น ย่อมได้โดยไม่เป็นปริยาย (โดยตรง) เพราะอริยมรรคมีสภาพเป็นเครื่องตัดขาดกิเลส และเพราะนิพพานเป็นอารมณ์ จึงเป็นเหตุให้สำเร็จประโยชน์นั้น. ส่วนผล ย่อมเป็นไปโดยอนุโลมแก่มรรคด้วยการระงับกิเลส และปริยัติเป็นเหตุแห่งการบรรลุธรรมนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าทั้งสองอย่างนี้เป็นปริยาย (โดยอ้อม). ธรรมของสัตบุรุษคืออริยบุคคลทั้งหลาย หรือธรรมที่มีอยู่จริง ไม่ใช่ไม่มีอยู่จริงโดยปรมัตถ์เหมือนอัตตาที่พวกเดียรถีย์คิดขึ้น หรือธรรมที่น่าสรรเสริญเพราะประกอบด้วยคุณมีการตรัสไว้ดีแล้วเป็นต้น ไม่ใช่ธรรมภายนอกที่ถูกตำหนิโดยส่วนเดียว ชื่อว่า สัทธรรม. และหมู่ (สงฆ์) นั้นเป็นหมู่แห่งอริยบุคคล ๘ จำพวก และเป็นผู้ประเสริฐเพราะประกอบด้วยคุณวิเศษมีการปฏิบัติดีแล้วเป็นต้น. หรือเป็นผู้ประเสริฐกว่าหมู่ทั้งหลาย หรือในหมู่ทั้งหลายมีหมู่เทวดาและมนุษย์เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งคุณที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่า คณุตตมะ. พร้อมด้วยพระสัทธรรม และพร้อมด้วยพระสงฆ์ผู้ประเสริฐกว่าหมู่ ชื่อว่า สสัทธัมมคณุตตมะ, (ข้าพเจ้าขอนอบน้อม) ซึ่งพระสัทธรรมและพระสงฆ์ผู้ประเสริฐกว่าหมู่นั้น.

අභිවාදියාති විසෙසතො වන්දිත්වා, භයලාභකුලාචාරාදිවිරහෙන සක්කච්චං ආදරෙන කායවචීමනොද්වාරෙහි වන්දිත්වාත්‍යත්ථො. භාසිස්සන්ති කථෙස්සාමි. නිබ්බත්තිතපරමත්ථභාවෙන අභි විසිට්ඨා ධම්මා එත්ථාතිආදිනා අභිධම්මො, ධම්මසඞ්ගණීආදිසත්තපකරණං අභිධම්මපිටකං, තත්ථ වුත්තා අත්ථා අභිධම්මත්ථා, තෙ සඞ්ගය්හන්ති එත්ථ, එතෙනාති වා අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං.

บทว่า อภิวาทิย ความว่า ไหว้โดยพิเศษ คือไหว้ด้วยความเคารพอย่างยิ่ง ด้วยความเอื้อเฟื้อ ด้วยกาย วาจา ใจ โดยปราศจากความกลัว ความหวังลาภ หรือธรรมเนียมตระกูลเป็นต้น. บทว่า ภาสิสฺสนฺติ ความว่า จักกล่าว. ธรรมทั้งหลายที่ยิ่งหรือวิเศษโดยความเป็นปรมัตถธรรมในคัมภีร์นี้ ชื่อว่า อภิธรรม. อภิธรรมปิฎก คือพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ มีพระธรรมสังคณีเป็นต้น. อรรถที่กล่าวไว้ในอภิธรรมนั้น ชื่อว่า อภิธัมมัตถะ. อภิธัมมัตถ์เหล่านั้นถูกสงเคราะห์ไว้ในคัมภีร์นี้ หรือด้วยคัมภีร์นี้ ชื่อว่า อภิธัมมัตถสังคหะ.

පරමත්ථධම්මවණ්ණනා

การพรรณนาปรมัตถธรรม

2. එවං තාව යථාධිප්පෙතප්පයොජනනිමිත්තං රතනත්තයපණාමාදිකං විධාය ඉදානි යෙසං අභිධම්මත්ථානං සඞ්ගහණවසෙන ඉදං පකරණං පට්ඨපීයති, තෙ තාව සඞ්ඛෙපතො උද්දිසන්තො ආහ ‘‘තත්ථ වුත්තා’’ත්‍යාදි. තත්ථ තස්මිං අභිධම්මෙ සබ්බථා කුසලාදිවසෙන, ඛන්ධාදිවසෙන ච වුත්තා අභිධම්මත්ථා පරමත්ථතො සම්මුතිං ඨපෙත්වා නිබ්බත්තිතපරමත්ථවසෙන චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, චෙතසිකං වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං, රූපං [Pg.74] භූතුපාදායභෙදභින්නො රූපක්ඛන්ධො, නිබ්බානං මග්ගඵලානමාරම්මණභූතො අසඞ්ඛතධම්මොති එවං චතුධා චතූහාකාරෙහි ඨිතාති යොජනා. තත්ථ පරමො උත්තමො අවිපරීතො අත්ථො, පරමස්ස වා උත්තමස්ස ඤාණස්ස අත්ථො ගොචරොති පරමත්ථො.

๒. เมื่อได้กระทำปณามรัตนตรัยเป็นต้น อันเป็นนิมิตแห่งประโยชน์ที่มุ่งหมายไว้แล้วอย่างนี้ก่อน บัดนี้ เมื่อจะแสดงอภิธัมมัตถ์ทั้งหลายที่คัมภีร์นี้ตั้งขึ้นโดยการสงเคราะห์โดยย่อ จึงกล่าวว่า "อภิธัมมัตถ์ที่กล่าวไว้ในอภิธรรมนั้น" เป็นต้น. อภิธัมมัตถ์ที่กล่าวไว้ในอภิธรรมนั้น โดยประการทั้งปวง คือโดยกุศลเป็นต้น และโดยขันธ์เป็นต้น โดยปรมัตถ์ เว้นสมมติบัญญัติแล้ว โดยความเป็นปรมัตถธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว คือ จิตเป็นวิญญาณขันธ์, เจตสิกเป็นขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น, รูปเป็นรูปขันธ์อันต่างโดยภูตรูปและอุปาทายรูป, นิพพานเป็นอสังขตธรรมอันเป็นอารมณ์ของมรรคและผล ดังนี้ ย่อมตั้งอยู่ด้วยอาการ ๔ อย่าง. ในบรรดาบทเหล่านั้น อรรถอันสูงสุด ประเสริฐ ไม่วิปริต หรืออรรถอันเป็นอารมณ์ของญาณอันสูงสุด ชื่อว่า ปรมัตถ์.

චින්තෙතීති චිත්තං, ආරම්මණං විජානාතීති අත්ථො. යථාහ ‘‘විසයවිජානනලක්ඛණං චිත්ත’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුදෙසවාරඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා). සතිපි හි නිස්සයසමනන්තරාදිපච්චයෙන විනා ආරම්මණෙන චිත්තමුප්පජ්ජතීති තස්ස තංලක්ඛණතා වුත්තා, එතෙන නිරාරම්මණවාදිමතං පටික්ඛිත්තං හොති. චින්තෙන්ති වා එතෙන කරණභූතෙන සම්පයුත්තධම්මාති චිත්තං. අථ වා චින්තනමත්තං චිත්තං. යථාපච්චයං හි පවත්තිමත්තමෙව යදිදං සභාවධම්මො නාම. එවඤ්ච කත්වා සබ්බෙසම්පි පරමත්ථධම්මානං භාවසාධනමෙව නිප්පරියායතො ලබ්භති, කත්තුකරණවසෙන පන නිබ්බචනං පරියායකථාති දට්ඨබ්බං. සකසකකිච්චෙසු හි ධම්මානං අත්තප්පධානතාසමාරොපනෙන කත්තුභාවො ච, තදනුකූලභාවෙන සහජාතධම්මසමූහෙ කත්තුභාවසමාරොපනෙන පටිපාදෙතබ්බධම්මස්ස කරණත්තඤ්ච පරියායතොව ලබ්භති, තථානිදස්සනං පන ධම්මසභාවවිනිමුත්තස්ස කත්තාදිනො අභාවපරිදීපනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. විචිත්තකරණාදිතොපි චිත්තසද්දත්ථං පපඤ්චෙන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහො –

ธรรมชาติที่คิด ชื่อว่า จิต หมายถึงธรรมชาติที่รู้อารมณ์. เหมือนที่กล่าวไว้ว่า "จิตมีลักษณะคือการรู้อารมณ์" (อรรถกถาธรรมสังคณี ๑, วรรณนาผัสสปัญจมกะในธรรมเทศนาวาระ). เพราะถึงแม้จะมีปัจจัยมีนิสสยปัจจัยและสมนันตรปัจจัยเป็นต้น แต่จิตก็ไม่เกิดขึ้นโดยปราศจากอารมณ์ ดังนั้น จึงกล่าวลักษณะของจิตนั้นไว้อย่างนั้น ด้วยเหตุนี้ ความเห็นของพวกที่กล่าวว่าจิตไม่มีอารมณ์จึงถูกปฏิเสธ. หรือธรรมที่สัมปยุตต์ทั้งหลายย่อมคิดด้วยจิตนี้อันเป็นเครื่องกระทำ ชื่อว่า จิต. อีกอย่าง การคิดเท่านั้น ชื่อว่า จิต. อนึ่ง ธรรมชาติที่มีสภาพเป็นของตน ย่อมเป็นเพียงการเป็นไปตามปัจจัยเท่านั้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ การสำเร็จโดยภาวะเท่านั้น ย่อมได้โดยตรงแก่ปรมัตถธรรมทั้งปวง. ส่วนการวิเคราะห์โดยความเป็นผู้กระทำและเครื่องกระทำ พึงทราบว่าเป็นคำกล่าวโดยอ้อม. ความเป็นผู้กระทำของธรรมทั้งหลายในกิจของตนๆ ย่อมมีได้โดยการยกตนเป็นประธาน และความเป็นเครื่องกระทำของธรรมที่พึงให้สำเร็จ ย่อมมีได้โดยการยกหมู่แห่งธรรมที่เกิดร่วมกันอันเป็นไปตามกันนั้นเป็นผู้กระทำ ซึ่งมีได้โดยอ้อมเท่านั้น. ส่วนการแสดงเช่นนั้น พึงทราบว่าเพื่อแสดงความไม่มีอยู่ของตัวการเป็นต้นที่แยกต่างหากจากสภาวะของธรรม. ท่านยังได้ขยายความอรรถของคำว่า "จิต" แม้โดยการทำให้วิจิตรเป็นต้นด้วย. การสงเคราะห์ในเรื่องนี้มีดังนี้ –

‘‘විචිත්තකරණා චිත්තං, අත්තනො චිත්තතාය වා;

චිතං කම්මකිලෙසෙහි, චිතං තායති වා තථා;

චිනොති අත්තසන්තානං, විචිත්තාරම්මණන්ති චා’’ති.

ชื่อว่า จิต เพราะทำให้วิจิตร หรือเพราะความวิจิตรของตน หรือเพราะถูกสั่งสมไว้ด้วยกรรมและกิเลส หรือเพราะรักษาไว้ซึ่งสิ่งที่สั่งสมไว้ หรือเพราะสั่งสมสันดานของตน และเพราะมีอารมณ์อันวิจิตร.

චෙතසි භවං තදායත්තවුත්තිතායාති චෙතසිකං. න හි තං චිත්තෙන විනා ආරම්මණග්ගහණසමත්ථං අසති චිත්තෙ සබ්බෙන සබ්බං අනුප්පජ්ජනතො, චිත්තං පන කෙනචි චෙතසිකෙන විනාපි [Pg.75] ආරම්මණෙ පවත්තතීති තං චෙතසිකමෙව චිත්තායත්තවුත්තිකං නාම. තෙනාහ භගවා ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2), එතෙන සුඛාදීනං අචෙතනත්තනිච්චත්තාදයො විප්පටිපත්තියොපි පටික්ඛිත්තා හොන්ති. චෙතසි නියුත්තං වා චෙතසිකං.

ธรรมชาติที่เกิดในใจ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยใจนั้น ชื่อว่า เจตสิก. เพราะเจตสิกนั้นไม่สามารถรับอารมณ์ได้หากปราศจากจิต และเพราะเมื่อไม่มีจิตแล้ว เจตสิกก็ไม่เกิดขึ้นโดยประการทั้งปวง. ส่วนจิตย่อมเป็นไปในอารมณ์ได้แม้ปราศจากเจตสิกบางอย่าง เพราะฉะนั้น เจตสิกนั้นแล ชื่อว่ามีจิตเป็นที่อาศัยเป็นไป. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า" (ธ.ป. ๑-๒). ด้วยเหตุนี้ ความเห็นผิดเป็นต้นว่า สุขเป็นต้นไม่มีเจตนาและเป็นของเที่ยง ก็ถูกปฏิเสธ. หรือธรรมชาติที่ประกอบในใจ ชื่อว่า เจตสิก.

රුප්පතීති රූපං, සීතුණ්හාදිවිරොධිපච්චයෙහි විකාරමාපජ්ජති, ආපාදීයතීති වා අත්ථො. තෙනාහ භගවා ‘‘සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පතී’’ත්‍යාදි (සං. නි. 3.79), රුප්පනඤ්චෙත්ථ සීතාදිවිරොධිපච්චයසමවායෙ විසදිසුප්පත්තියෙව. යදි එවං අරූපධම්මානම්පි රූපවොහාරො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති සීතාදිග්ගහණසාමත්ථියතො විභූතතරස්සෙව රුප්පනස්සාධිප්පෙතත්තා. ඉතරථා හි ‘‘රුප්පතී’’ති අවිසෙසවචනෙනෙව පරියත්තන්ති කිං සීතාදිග්ගහණෙන, තං පන සීතාදිනා ඵුට්ඨස්ස රුප්පනං විභූතතරං, තස්මා තදෙවෙත්ථාධිප්පෙතන්ති ඤාපනත්ථං සීතාදිග්ගහණං කතං. යදි එවං කථං බ්‍රහ්මලොකෙ රූපවොහාරො, න හි තත්ථ උපඝාතකා සීතාදයො අත්ථීති? කිඤ්චාපි උපඝාතකා නත්ථි, අනුග්ගාහකා පන අත්ථි, තස්මා තංවසෙනෙත්ථ රුප්පනං සම්භවතීති, අථ වා තංසභාවානතිවත්තනතො තත්ථ රූපවොහාරොති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

ธรรมชาติที่สลายไป ชื่อว่า รูป คือย่อมถึงความแปรปรวนด้วยปัจจัยที่เป็นข้าศึกมีเย็นและร้อนเป็นต้น หรือมีความหมายว่า ย่อมถูกทำให้แปรปรวน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมสลายเพราะความเย็นบ้าง ย่อมสลายเพราะความร้อนบ้าง" เป็นต้น (สํ. ขนฺธ. ๑๗/๑๕๙). และความสลายในที่นี้ คือการเกิดขึ้นที่ผิดแผกไปในเมื่อปัจจัยที่เป็นข้าศึกมีเย็นเป็นต้นมาประชุมกัน. หากเป็นเช่นนั้น แม้อรูปธรรมทั้งหลายก็ควรเรียกว่ารูปด้วยมิใช่หรือ? ไม่ควรเรียก เพราะประสงค์เอาความสลายที่ปรากฏชัดเจนยิ่งกว่าเท่านั้น ด้วยสามารถแห่งการกระทบของเย็นเป็นต้น. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่นไซร้ เพียงคำทั่วไปว่า "ย่อมสลาย" ก็เพียงพอแล้ว จะระบุถึงความเย็นเป็นต้นไปทำไม? แต่ความสลายของผู้ที่ถูกความเย็นเป็นต้นกระทบนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งกว่า เพราะฉะนั้น การระบุถึงความเย็นเป็นต้นจึงทำไว้เพื่อแสดงว่าประสงค์เอาความสลายนั้นนั่นแหละในที่นี้. หากเป็นเช่นนั้น ในพรหมโลกมีการเรียกว่ารูปได้อย่างไร เพราะในพรหมโลกนั้นไม่มีปัจจัยที่ทำลายมีเย็นเป็นต้น? แม้ปัจจัยที่ทำลายจะไม่มี แต่ปัจจัยที่อุปถัมภ์มีอยู่ เพราะฉะนั้น ความสลายในที่นี้จึงมีได้ด้วยอำนาจของปัจจัยนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะไม่ล่วงพ้นสภาวะของรูปนั้น จึงมีการเรียกว่ารูปในพรหมโลกนั้น พอแล้วสำหรับการขยายความที่มากเกินไป.

භවාභවං විනනතො සංසිබ්බනතො වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තං, නිබ්බාති වා එතෙන රාගග්ගිආදිකොති නිබ්බානං.

ชื่อว่า นิพพาน เพราะออกไปจากตัณหาที่ชื่อว่า วานะ เพราะอรรถว่าร้อยรัดภพน้อยและภพใหญ่เข้าไว้ หรือว่า ไฟมีราคะเป็นต้นย่อมดับไปด้วยธรรมชาติชื่อนี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า นิพพาน.

1. චිත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

๑. พรรณนาการกำหนดจิต.

භූමිභෙදචිත්තවණ්ණනා

พรรณนาจิตจำแนกตามภูมิ.

3. ඉදානි යස්මා විභාගවන්තානං ධම්මානං සභාවවිභාවනං විභාගෙන විනා න හොති, තස්මා යථාඋද්දිට්ඨානං අභිධම්මත්ථානං උද්දෙසක්කමෙන විභාගං දස්සෙතුං චිත්තං තාව භූමිජාතිසම්පයොගාදිවසෙන [Pg.76] විභජිත්වා නිද්දිසිතුමාරභන්තො ආහ ‘‘තත්ථ චිත්තං තාවා’’ත්‍යාදි. තාව-සද්දො පඨමන්ති එතස්සත්ථෙ. යථාඋද්දිට්ඨෙසු චතූසු අභිධම්මත්ථෙසු පඨමං චිත්තං නිද්දිසීයතීති අයඤ්හෙත්ථත්ථො. චත්තාරො විධා පකාරා අස්සාති චතුබ්බිධං. යස්මා පනෙතෙ චතුභුම්මකා ධම්මා අනුපුබ්බපණීතා, තස්මා හීනුක්කට්ඨුක්කට්ඨතරතමානුක්කමෙන තෙසං නිද්දෙසො කතො. තත්ථ කාමෙතීති කාමො, කාමතණ්හා, සා එත්ථ අවචරති ආරම්මණකරණවසෙනාති කාමාවචරං. කාමීයතීති වා කාමො, එකාදසවිධො කාමභවො, තස්මිං යෙභුය්‍යෙන අවචරතීති කාමාවචරං. යෙභුය්‍යෙන චරණස්ස හි අධිප්පෙතත්තා රූපාරූපභවෙසු පවත්තස්සාපි ඉමස්ස කාමාවචරභාවො උපපන්නො හොති. කාමභවොයෙව වා කාමො එත්ථ අවචරතීති කාමාවචරො, තත්ථ පවත්තම්පි චිත්තං නිස්සිතෙ නිස්සයවොහාරෙන කාමාවචරං ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ත්‍යාදීසු වියාති අලමතිවිසාරණියා කථාය. හොති චෙත්ථ –

๓. บัดนี้ เพราะการแสดงสภาวะของธรรมทั้งหลายที่มีการจำแนก ย่อมไม่มีได้หากปราศจากการจำแนก เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงการจำแนกอภิธรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้ตามลำดับแห่งการยกขึ้นแสดง จึงเริ่มแสดงจิตโดยจำแนกตามภูมิ ชาติ และสัมปยุตเป็นต้น แล้วกล่าวว่า "ในบรรดาอภิธรรมเหล่านั้น จิตก่อน" เป็นต้น. คำว่า "ตาวะ" (ก่อน) ในที่นี้มีความหมายว่า "เป็นอันดับแรก". ความหมายในที่นี้คือ ในอภิธรรม ๔ อย่างที่กล่าวไว้ จิตถูกแสดงเป็นอันดับแรก. มีประเภท ๔ อย่าง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า มี ๔ อย่าง. แต่เพราะธรรมทั้งหลายที่เป็นไปในภูมิ ๔ เหล่านี้ประณีตขึ้นไปโดยลำดับ เพราะฉะนั้น การแสดงธรรมเหล่านั้นจึงกระทำไปตามลำดับจากต่ำไปสูง สูงยิ่งขึ้น และสูงที่สุด. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สิ่งที่ใคร่ ชื่อว่า กาม คือ กามตัณหา, กามตัณหานั้นย่อมเที่ยวไปในที่นี้โดยความเป็นอารมณ์ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า กามาวจร. หรือว่า สิ่งที่ถูกใคร่ ชื่อว่า กาม คือ กามภพ ๑๑ อย่าง, จิตย่อมเที่ยวไปโดยมากในกามภพนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า กามาวจร. เพราะความหมายที่ทรงประสงค์คือการเที่ยวไปโดยมาก เพราะฉะนั้น แม้จิตที่เกิดขึ้นในรูปภพและอรูปภพ ก็ย่อมสมควรเป็นกามาวจรได้. หรือว่า กามภพเท่านั้น ชื่อว่า กาม, จิตย่อมเที่ยวไปในกามภพนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า กามาวจร, แม้จิตที่เกิดขึ้นในกามภพนั้น ก็เป็นกามาวจรด้วยการเรียกขานสิ่งที่อาศัยว่าที่อาศัย เหมือนในประโยคว่า "เตียงส่งเสียงโห่ร้อง" เป็นต้น ดังนี้ ไม่ต้องขยายความมากเกินไป. และในที่นี้มีคาถาว่า –

‘‘කාමොවචරතීත්‍යෙත්ථ, කාමෙවචරතීති වා;

ඨානූපචාරතො වාපි, තං කාමාවචරං භවෙ’’ති.

"ในคำว่า กามาวจรนี้ จิตย่อมเที่ยวไปในกาม หรือย่อมเที่ยวไปในกามภพ หรือเป็นกามาวจรด้วยการเรียกขานโดยอุปจาระแห่งสถานที่" ดังนี้.

රූපාරූපාවචරෙසුපි එසෙව නයො යථාරහං දට්ඨබ්බො. උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතලොකතො උත්තරති අනාසවභාවෙනාති ලොකුත්තරං, මග්ගචිත්තං. ඵලචිත්තං පන තතො උත්තිණ්ණන්ති ලොකුත්තරං. උභයම්පි වා සහ නිබ්බානෙන ලොකතො උත්තරං අධිකං යථාවුත්තගුණවසෙනෙවාති ලොකුත්තරං.

แม้ในรูปาวจรและอรูปาวจร ก็พึงทราบโดยนัยนี้ตามสมควร. ย่อมข้ามพ้นโลกอันได้แก่ขันธ์เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ด้วยความเป็นอนาสวะ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โลกุตตระ คือ มรรคจิต. ส่วนผลจิต ย่อมข้ามพ้นจากโลกนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โลกุตตระ. หรือว่า ทั้งสองอย่าง (มรรคและผล) พร้อมด้วยนิพพาน ย่อมยิ่งกว่าโลก คือประเสริฐกว่าโลก ด้วยอำนาจแห่งคุณที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โลกุตตระ.

භූමිභෙදචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาจิตจำแนกตามภูมิ จบแล้ว.

අකුසලචිත්තවණ්ණනා

พรรณนาอกุศลจิต.

4. ඉමෙසු පන චතූසු චිත්තෙසු කාමාවචරචිත්තස්ස කුසලාකුසලවිපාකකිරියභෙදෙන චතුබ්බිධභාවෙපි පාපාහෙතුකවජ්ජානං එකූනසට්ඨියා, එකනවුතියා වා චිත්තානං සොභනනාමෙන වොහාරකරණත්ථං ‘‘පාපාහෙතුකමුත්තානි [Pg.77] ‘සොභනානී’ති වුච්චරෙ’’ති එවං වක්ඛමානනයස්ස අනුරූපතො පාපාහෙතුකෙයෙව පඨමං දස්සෙන්තො, තෙසු ච භවෙසු ගහිතපටිසන්ධිකස්ස සත්තස්ස ආදිතො වීථිචිත්තවසෙන ලොභසහගතචිත්තුප්පාදානමෙව සම්භවතො තෙයෙව පඨමං දස්සෙත්වා තදනන්තරං ද්විහෙතුකභාවසාමඤ්ඤෙන දොමනස්සසහගතෙ, තදනන්තරං එකහෙතුකෙ ච දස්සෙතුං ‘‘සොමනස්සසහගත’’න්ත්‍යාදිනා ලොභමූලං තාව වෙදනාදිට්ඨිසඞ්ඛාරභෙදෙන අට්ඨධා විභජිත්වා දස්සෙති.

๔. ในบรรดาจิต ๔ อย่างเหล่านี้ แม้ว่ากามาวจรจิตจะมี ๔ ชนิด โดยจำแนกเป็นกุศล อกุศล วิบาก และกิริยา. แต่เพื่อจะเรียกจิต ๕๙ หรือ ๙๑ ดวงที่เว้นจากอกุศลและอเหตุกะว่า "โสภณะ" ตามนัยที่จักกล่าวต่อไปว่า "จิตที่พ้นจากอกุศลและอเหตุกะ ชื่อว่า โสภณะ" จึงแสดงอกุศลและอเหตุกะก่อน. และเพราะในภพเหล่านั้น การเกิดขึ้นของจิตที่ประกอบด้วยโลภะเท่านั้นที่เป็นไปได้ในเบื้องต้นโดยเป็นวิถีจิตของสัตว์ผู้ปฏิสนธิแล้ว จึงแสดงจิตเหล่านั้นก่อน. หลังจากนั้น เพื่อแสดงจิตที่ประกอบด้วยโทมนัสโดยความเป็นทวิเหตุกะโดยทั่วไป และหลังจากนั้น เพื่อแสดงจิตที่เป็นเอกเหตุกะ จึงเริ่มแสดงโลภมูลจิตโดยจำแนกเป็น ๘ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งเวทนา ทิฏฐิ และสังขารเป็นต้น ด้วยคำว่า "โสมนัสสหคต" เป็นต้น.

තත්ථ සුන්දරං මනො, තං වා එතස්ස අත්ථීති සුමනො, චිත්තං, තංසමඞ්ගිපුග්ගලො වා, තස්ස භාවො තස්මිං අභිධානබුද්ධීනං පවත්තිහෙතුතායාති සොමනස්සං, මානසිකසුඛවෙදනායෙතං අධිවචනං, තෙන සහගතං එකුප්පාදාදිවසෙන සංසට්ඨං, තෙන සහ එකුප්පාදාදිභාවං ගතන්ති වා සොමනස්සසහගතං. මිච්ඡා පස්සතීති දිට්ඨි. සාමඤ්ඤවචනස්සපි හි අත්ථප්පකරණාදිනා විසෙසවිසයතා හොතීති ඉධ මිච්ඡාදස්සනමෙව ‘‘දිට්ඨී’’ති වුච්චති. දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං ‘‘සඞ්ඛාරගතං ථාමගත’’න්ත්‍යාදීසු විය ගත-සද්දස්ස තබ්භාවවුත්තිත්තා. ද්වාසට්ඨියා වා දිට්ඨීසු ගතං අන්තොගතං, දිට්ඨියා වා ගමනමත්තං න එත්ථ ගන්තබ්බො අත්තාදිකො කොචි අත්ථීති දිට්ඨිගතං, ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති පවත්තො අත්තත්තනියාදිඅභිනිවෙසො, තෙන සමං එකුප්පාදාදීහි පකාරෙහි යුත්තන්ති දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං. සඞ්ඛරොති චිත්තං තික්ඛභාවසඞ්ඛාතමණ්ඩනවිසෙසෙන සජ්ජෙති, සඞ්ඛරීයති වා තං එතෙන යථාවුත්තනයෙන සජ්ජීයතීති සඞ්ඛාරො, තත්ථ තත්ථ කිච්චෙ සංසීදමානස්ස චිත්තස්ස අනුබලප්පදානවසෙන අත්තනො වා පරෙසං වා පවත්තපුබ්බප්පයොගො, සො පන අත්තනො පුබ්බභාගප්පවත්තෙ චිත්තසන්තානෙ චෙව පරසන්තානෙ ච පවත්තතීති තන්නිබ්බත්තිතො චිත්තස්ස තික්ඛභාවසඞ්ඛාතො විසෙසොවිධ සඞ්ඛාරො, සො යස්ස නත්ථි තං අසඞ්ඛාරං[Pg.78], තදෙව අසඞ්ඛාරිකං. සඞ්ඛාරෙන සහිතං සසඞ්ඛාරිකං. තථා ච වදන්ති –

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น มโนที่งาม หรือว่า มโนนั้นมีแก่บุคคลนี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า สุมนะ คือ จิต หรือบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตนั้น, ภาวะของจิตนั้นเป็นเหตุให้ความรู้ความเข้าใจดำเนินไปในจิตนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โสมนัส, คำนี้เป็นชื่อของสุขเวทนาทางใจ. ประกอบด้วยโสมนัส คือระคนกันโดยความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้น หรือว่า ถึงความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้นกับโสมนัส เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โสมนัสสหคต. สิ่งที่เห็นผิด ชื่อว่า ทิฏฐิ. เพราะแม้คำทั่วไปก็ย่อมมีขอบเขตเฉพาะเจาะจงด้วยอำนาจแห่งเนื้อความและบริบทเป็นต้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้ การเห็นผิดเท่านั้นจึงเรียกว่า "ทิฏฐิ". ทิฏฐินั่นแหละ ชื่อว่า ทิฏฐิคตะ เหมือนในคำว่า "สังขารคตะ ถามคตะ" เป็นต้น เพราะคำว่า "คตะ" ในที่นี้มีความหมายว่า "ภาวะนั้น". หรือว่า สิ่งที่เข้าไปอยู่ในทิฏฐิ ๖๒ อย่าง คือสิ่งที่รวมอยู่ในทิฏฐิ, หรือว่า การดำเนินไปของทิฏฐิเท่านั้น ไม่มีอัตตาเป็นต้นใดๆ ที่พึงดำเนินไปในที่นี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ทิฏฐิคตะ. ความยึดมั่นในอัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาเป็นต้นที่เกิดขึ้นว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเป็นโมฆะ" ประกอบด้วยทิฏฐินั้นโดยความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ทิฏฐิคตสัมปยุต. สิ่งที่ปรุงแต่งจิตให้ประดับประดาด้วยลักษณะพิเศษที่เรียกว่าความคมกล้า หรือว่า จิตถูกปรุงแต่งด้วยสิ่งนี้โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า สังขาร. คือการประกอบความเพียรเบื้องต้นที่เกิดขึ้นแก่ตนเองหรือผู้อื่น เพื่อเสริมกำลังแก่จิตที่กำลังท้อถอยในกิจนั้นๆ. แต่สังขารนั้นย่อมเกิดขึ้นในสันดานจิตของตนเองที่ดำเนินไปในส่วนเบื้องต้น และในสันดานของผู้อื่น เพราะฉะนั้น ลักษณะพิเศษของจิตที่เรียกว่าความคมกล้าที่เกิดจากสังขารนั้น จึงชื่อว่า สังขารในที่นี้. สิ่งที่ไม่มีสังขารนั้น ชื่อว่า อสังขาร, สิ่งนั้นเอง ชื่อว่า อสังขาริก. สิ่งที่พร้อมด้วยสังขาร ชื่อว่า สสังขาริก. และท่านทั้งหลายกล่าวไว้ดังนี้ –

‘‘පුබ්බප්පයොගසම්භූතො, විසෙසො චිත්තසම්භවී;

සඞ්ඛාරො තංවසෙනෙත්ථ, හොත්‍යාසඞ්ඛාරිකාදිතා’’ති.

"ลักษณะพิเศษที่เกิดจากความเพียรเบื้องต้น ซึ่งเกิดขึ้นในจิต ชื่อว่า สังขารในที่นี้ ความเป็นอสังขาริกะเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยอำนาจของสังขารนั้น" ดังนี้.

අථ වා ‘‘සසඞ්ඛාරිකං අසඞ්ඛාරික’’න්ති චෙතං කෙවලං සඞ්ඛාරස්ස භාවාභාවං සන්ධාය වුත්තං, න තස්ස සහප්පවත්තිසබ්භාවාභාවතොති භින්නසන්තානප්පවත්තිනොපි සඞ්ඛාරස්ස ඉදමත්ථිතාය තංවසෙන නිබ්බත්තං චිත්තං සඞ්ඛාරො අස්ස අත්ථීති සසඞ්ඛාරිකං ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’ත්‍යාදීසු විය සහ-සද්දස්ස විජ්ජමානත්ථපරිදීපනතො. තබ්බිපරීතං පන තදභාවතො වුත්තනයෙන අසඞ්ඛාරිකං. දිට්ඨිගතෙන විප්පයුත්තං විසංසට්ඨන්ති දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං. උපපත්තිතො යුත්තිතො ඉක්ඛති අනුභවති වෙදයමානාපි මජ්ඣත්තාකාරසණ්ඨිතියාති උපෙක්ඛා. සුඛදුක්ඛානං වා උපෙතා යුත්තා අවිරුද්ධා ඉක්ඛා අනුභවනන්ති උපෙක්ඛා. සුඛදුක්ඛාවිරොධිතාය හෙසා තෙසං අනන්තරම්පි පවත්තති. උපෙක්ඛාසහගතන්ති ඉදං වුත්තනයමෙව.

อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'สสังขาริก' และ 'อสังขาริก' นี้ กล่าวหมายถึงเพียงการมีอยู่และไม่มีอยู่ของสังขารเท่านั้น มิใช่หมายถึงการมีอยู่และไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นพร้อมกันกับสังขารนั้น เพราะฉะนั้น แม้สังขารที่เกิดขึ้นในสันดานอื่น เมื่อมีความมีอยู่แห่งสังขารนั้นเป็นปัจจัย จิตที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสังขารนั้น ชื่อว่ามีสังขารอยู่ จึงเป็น 'สสังขาริก' เหมือนในคำว่า 'สโลมกะ' (มีขน) 'สปักขกะ' (มีปีก) เป็นต้น เพราะ ส-ศัพท์ แสดงความหมายว่ามีอยู่. ส่วนคำที่ตรงกันข้าม เพราะไม่มีสังขารนั้น จึงชื่อว่า 'อสังขาริก' ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า 'ทิฏฐิคตวิปปยุตต์' คือ ไม่ระคนด้วยทิฏฐิ. ชื่อว่า 'อุเบกขา' เพราะเพ่งดู คือเสวยอารมณ์โดยอาการตั้งอยู่เป็นกลางตามความสมควรและตามเหตุผล แม้กำลังเสวยอารมณ์อยู่ก็ตาม. หรือชื่อว่า 'อุเบกขา' เพราะเป็นการเพ่งดู คือการเสวยอารมณ์ที่เข้ากันได้ คือเหมาะสม ไม่ขัดแย้งกับสุขและทุกข์ เพราะความที่อุเบกขานั้นไม่ขัดแย้งกับสุขและทุกข์ จึงเกิดขึ้นได้แม้ในลำดับแห่งสุขและทุกข์เหล่านั้น. คำว่า 'อุเบกขาสหคต' นี้ ก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

කස්මා පනෙත්ථ අඤ්ඤෙසුපි ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු සොමනස්සසහගතාදිභාවොව වුත්තොති? සොමනස්සාදීනමෙව අසාධාරණභාවතො. ඵස්සාදයො හි කෙචි සබ්බචිත්තසාධාරණා, කෙචි කුසලාදිසාධාරණා, මොහාදයො ච සබ්බාකුසලසාධාරණාති න තෙහි සක්කා චිත්තං විසෙසෙතුං, සොමනස්සාදයො පන කත්ථචි චිත්තෙ හොන්ති, කත්ථචි න හොන්තීති පාකටොව තංවසෙන චිත්තස්ස විසෙසො. කස්මා පනෙතෙ කත්ථචි හොන්ති, කත්ථචි න හොන්තීති? කාරණස්ස සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවතො. කිං පන නෙසං කාරණන්ති? වුච්චතෙසභාවතො, පරිකප්පතො වා හි ඉට්ඨාරම්මණං, සොමනස්සපටිසන්ධිකතා, අගම්භීරසභාවතා ච ඉධ සොමනස්සස්ස [Pg.79] කාරණං, ඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණං, උපෙක්ඛාපටිසන්ධිකතා, ගම්භීරසභාවතා ච උපෙක්ඛාය, දිට්ඨිවිපන්නපුග්ගලසෙවනා, සස්සතුච්ඡෙදාසයතා ච දිට්ඨියා, බලවඋතුභොජනාදයො පන පච්චයා අසඞ්ඛාරිකභාවස්සාති. තස්මා අත්තනො අනුරූපකාරණවසෙන නෙසං උප්පජ්ජනතො කත්ථචි චිත්තෙයෙව සම්භවොති සක්කා එතෙහි චිත්තස්ස විසෙසො පඤ්ඤාපෙතුන්ති. එවඤ්ච කත්වා නෙසං සතිපි මොහහෙතුකභාවෙ ලොභසහගතභාවොව නිගමනෙ වුත්තො.

ก็เพราะเหตุไรในที่นี้ เมื่อธรรมที่สัมปยุตอื่นๆ เช่น ผัสสะ เป็นต้น มีอยู่ จึงกล่าวถึงแต่ความเป็นโสมนัสสหคตเป็นต้นเล่า? ตอบว่า เพราะโสมนัสเป็นต้นเท่านั้นมีภาวะไม่ทั่วไป. จริงอยู่ ผัสสะเป็นต้นบางอย่างเป็นสาธารณะแก่จิตทั้งปวง บางอย่างเป็นสาธารณะแก่กุศลเป็นต้น และโมหะเป็นต้นก็เป็นสาธารณะแก่อกุศลทั้งปวง จึงไม่สามารถจำแนกจิตด้วยธรรมเหล่านั้นได้ แต่โสมนัสเป็นต้นย่อมมีในจิตบางดวง ไม่ใช่มีในจิตทุกดวง ความพิเศษของจิตโดยอาศัยโสมนัสเป็นต้นนั้นจึงปรากฏชัด. ก็เพราะเหตุไร โสมนัสเป็นต้นเหล่านี้จึงมีในจิตบางดวง ไม่มีในจิตบางดวงเล่า? ตอบว่า เพราะความที่เหตุมีอยู่และไม่มีอยู่. ก็อะไรเป็นเหตุของธรรมเหล่านั้นเล่า? ตอบว่า อารมณ์ที่น่าปรารถนาโดยสภาวะหรือโดยการนึกคิด การปฏิสนธิด้วยโสมนัส และความเป็นผู้มีสภาวะไม่ลึกซึ้ง เป็นเหตุของโสมนัสในที่นี้, อารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง การปฏิสนธิด้วยอุเบกขา และความเป็นผู้มีสภาวะลึกซึ้ง เป็นเหตุของอุเบกขา, การคบหาบุคคลผู้มีทิฏฐิวิบัติ และความเป็นผู้มีอัธยาศัยในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ เป็นเหตุของทิฏฐิ, ส่วนปัจจัยทั้งหลายมีอุตุและโภชนะที่กำลังแรงเป็นต้น เป็นปัจจัยของความเป็นอสังขาริก. เพราะฉะนั้น เพราะความที่ธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งเหตุที่เหมาะสมแก่ตน จึงมีได้ในจิตบางดวงเท่านั้น และสามารถประกาศความพิเศษของจิตด้วยธรรมเหล่านี้ได้. และเมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ธรรมเหล่านั้นจะมีโมหะเป็นเหตุ แต่ในบทสรุปท่านก็กล่าวถึงความเป็นโลภสหคตเท่านั้น.

ඉමෙසං පන අට්ඨන්නම්පි අයමුප්පත්තික්කමො වෙදිතබ්බො. යදා හි ‘‘නත්ථි කාමෙසු ආදීනවො’’ත්‍යාදිනා නයෙන මිච්ඡාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා හට්ඨතුට්ඨො කාමෙ වා පරිභුඤ්ජති, දිට්ඨමඞ්ගලාදීනි වා සාරතො පච්චෙති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා පඨමං අකුසලචිත්තමුප්පජ්ජති. යදා පන මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා දුතියං. යදා පන මිච්ඡාදිට්ඨිං අපුරක්ඛත්වා කෙවලං හට්ඨතුට්ඨො මෙථුනං වා සෙවති, පරසම්පත්තිං වා අභිජ්ඣායති, පරභණ්ඩං වා හරති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා තතියං. යදා පන මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා චතුත්ථං. යදා පන කාමානං වා අසම්පත්තිං ආගම්ම, අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවෙන චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. අට්ඨපීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන වක්ඛමානනයෙන අකුසලකම්මපථෙසු නෙසං ලබ්භමානකම්මපථානුරූපතො පවත්තිභෙදං කාලදෙසසන්තානාරම්මණාදිභෙදෙන අනෙකවිධතම්පි සඞ්ගණ්හාති.

อนึ่ง พึงทราบลำดับการเกิดขึ้นของอกุศลจิตแม้ทั้ง ๘ ดวงนี้ดังนี้. คือ เมื่อใด บุคคลมีความเห็นผิดเป็นประธานโดยนัยเป็นต้นว่า 'โทษในกามทั้งหลายไม่มี' แล้วร่าเริงยินดีบริโภคกาม หรือยึดถือมงคลที่เห็นแล้วเป็นต้นว่าเป็นสาระ ด้วยจิตที่กล้าแข็งโดยสภาวะนั่นเอง ไม่มีการชักชวน เมื่อนั้น อกุศลจิตดวงที่ ๑ ย่อมเกิดขึ้น. เมื่อใด เกิดขึ้นด้วยจิตที่อ่อนกำลัง มีการชักชวน เมื่อนั้น เป็นดวงที่ ๒. เมื่อใด บุคคลไม่มีความเห็นผิดเป็นประธาน เพียงแต่ร่าเริงยินดีเสพเมถุน หรือเพ่งเล็งสมบัติของผู้อื่น หรือลักทรัพย์ของผู้อื่น ด้วยจิตที่กล้าแข็งโดยสภาวะนั่นเอง ไม่มีการชักชวน เมื่อนั้น เป็นดวงที่ ๓. เมื่อใด เกิดขึ้นด้วยจิตที่อ่อนกำลัง มีการชักชวน เมื่อนั้น เป็นดวงที่ ๔. แต่เมื่อใด บุคคลอาศัยความไม่สมหวังในกาม หรือเพราะไม่มีเหตุแห่งโสมนัสอื่นๆ จึงไม่มีโสมนัสในประเภททั้ง ๔ นั้น เมื่อนั้น จิตที่เหลืออีก ๔ ดวงที่เป็นอุเบกขาสหคตย่อมเกิดขึ้น. ในคำว่า 'อัฏฐปิ' นี้ ปิ-ศัพท์ มีความหมายว่ารวบรวม ด้วย ปิ-ศัพท์นั้น ท่านรวบรวมความต่างแห่งความเป็นไปของจิตเหล่านั้นในอกุศลกรรมบถทั้งหลาย ตามสมควรแก่กรรมบถที่ได้ในจิตเหล่านั้น แม้จะมีหลายอย่างโดยความต่างแห่งกาล เทศะ สันดาน และอารมณ์เป็นต้น ตามนัยที่จะกล่าวต่อไป.

5. දුට්ඨු මනො, තං වා එතස්සාති දුම්මනො, තස්ස භාවො දොමනස්සං, මානසිකදුක්ඛවෙදනායෙතං අධිවචනං, තෙන [Pg.80] සහගතන්ති දොමනස්සසහගතං. ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤතීති පටිඝො, දොසො. චණ්ඩික්කසභාවතාය හෙස ආරම්මණං පටිහනන්තො විය පවත්තති. දොමනස්සසහගතස්ස වෙදනාවසෙන අභෙදෙපි අසාධාරණධම්මවසෙන චිත්තස්ස උපලක්ඛණත්ථං දොමනස්සග්ගහණං, පටිඝසම්පයුත්තභාවො පන උභින්නං එකන්තසහචාරිතා දස්සනත්ථං වුත්තොති දට්ඨබ්බං. දොමනස්සඤ්චෙත්ථ අනිට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණො වෙදනාක්ඛන්ධපරියාපන්නො එකො ධම්මො, පටිඝො චණ්ඩික්කසභාවො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො එකො ධම්මොති අයමෙතෙසං විසෙසො. එත්ථ ච යං කිඤ්චි අනිට්ඨාරම්මණං, නවවිධආඝාතවත්ථූනි ච දොමනස්සස්ස කාරණං, පටිඝස්ස කාරණඤ්චාති දට්ඨබ්බං. ද්වින්නං පන නෙසං චිත්තානං පාණාතිපාතාදීසු තික්ඛමන්දප්පවත්තිකාලෙ උප්පත්ති වෙදිතබ්බා. එත්ථාපි නිගමනෙ පි-සද්දස්ස අත්ථො වුත්තනයානුසාරෙන දට්ඨබ්බො.

๕. ใจชั่ว หรือใจของผู้นี้ชั่ว ชื่อว่า 'ทุมมนัส' ภาวะแห่งทุมมนัส ชื่อว่า 'โทมนัส' คำนี้เป็นชื่อของทุกขเวทนาทางใจ จิตที่ไปพร้อมด้วยโทมนัสนั้น ชื่อว่า 'โทมนัสสหคต'. ธรรมชาติที่กระทบในอารมณ์ ชื่อว่า 'ปฏิฆะ' ได้แก่ โทสะ. จริงอยู่ ปฏิฆะนี้ย่อมเป็นไปเหมือนกระทบอารมณ์เพราะมีสภาวะดุร้าย. แม้โทมนัสสหคตจิตจะไม่มีความต่างกันโดยเวทนา แต่การระบุถึงโทมนัสก็เพื่อเป็นเครื่องกำหนดจิตด้วยอำนาจแห่งธรรมที่ไม่ทั่วไป ส่วนการกล่าวถึงความเป็นปฏิฆสัมปยุตต์ พึงทราบว่ากล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นธรรมที่ต้องเกิดร่วมกันโดยส่วนเดียวของธรรมทั้งสองนั้น. ในคำนี้ โทมนัสเป็นธรรมอย่างหนึ่ง มีลักษณะเสวยอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา นับเนื่องในเวทนาขันธ์ ส่วนปฏิฆะเป็นธรรมอย่างหนึ่ง มีสภาวะดุร้าย นับเนื่องในสังขารขันธ์ นี้คือความต่างกันของธรรมทั้งสองนี้. และในที่นี้ พึงทราบว่า อารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอย่างใดอย่างหนึ่ง และอาฆาตวัตถุ ๙ ประการ เป็นเหตุของโทมนัสและเป็นเหตุของปฏิฆะ. ส่วนการเกิดขึ้นของจิต ๒ ดวงนั้น พึงทราบว่าเกิดขึ้นในเวลาที่เป็นไปอย่างกล้าแข็งและอ่อนกำลังในปาณาติบาตเป็นต้น. แม้ในที่นี้ ความหมายของ ปิ-ศัพท์ ในบทสรุป ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

6. සභාවං විචිනන්තො තාය කිච්ඡති කිලමතීති විචිකිච්ඡා. අථ වා චිකිච්ඡිතුං දුක්කරතාය විගතා චිකිච්ඡා ඤාණප්පටිකාරො ඉමිස්සාති විචිකිච්ඡා, තාය සම්පයුත්තං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං. උද්ධතස්ස භාවො උද්ධච්චං. උද්ධච්චස්ස සබ්බාකුසලසාධාරණභාවෙපි ඉධ සම්පයුත්තධම්මෙසු පධානං හුත්වා පවත්තතීති ඉදමෙව තෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා ධම්මුද්දෙසපාළියං සෙසාකුසලෙසු උද්ධච්චං යෙවාපනකවසෙන වුත්තං, ඉධ පන ‘‘උද්ධච්චං උප්පජ්ජතී’’ති සරූපෙනෙව දෙසිතං. හොන්ති චෙත්ථ –

๖. ชื่อว่า 'วิจิกิจฉา' เพราะบุคคลเมื่อแสวงหาสภาวะ ย่อมลำบาก ย่อมเหน็ดเหนื่อยด้วยวิจิกิจฉานั้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า 'วิจิกิจฉา' เพราะการเยียวยาคือญาณเครื่องแก้ไขปราศไปจากวิจิกิจฉานี้ เพราะเหตุที่วิจิกิจฉานั้นเยียวยาได้ยาก. จิตที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉานั้น ชื่อว่า 'วิจิกิจฉาสัมปยุตต์'. ภาวะแห่งจิตที่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่า 'อุทธัจจะ'. แม้อุทธัจจะจะเป็นสาธารณะแก่อกุศลทั้งปวง แต่ในที่นี้อุทธัจจะนั้นเป็นประธานในบรรดาสัมปยุตตธรรมทั้งหลายแล้วเป็นไป จึงกล่าวจำแนกจิตนี้ด้วยอุทธัจจะนั้นเอง. และเพราะเหตุนั้น ในพระบาลีหมวดธัมมุทเทส ท่านจึงกล่าวถึงอุทธัจจะในอกุศลที่เหลือโดยนัยแห่งเยวาปนกธรรม แต่ในที่นี้ ท่านแสดงไว้โดยรูปของตนเองทีเดียวว่า 'อุทธัจจะย่อมเกิดขึ้น'. ในข้อนี้ มีคำประพันธ์ดังนี้ -

‘‘සබ්බාකුසලයුත්තම්පි, උද්ධච්චං අන්තමානසෙ;

බලවං ඉති තංයෙව, වුත්තමුද්ධච්චයොගතො.

“แม้ว่าอุทธัจจะจะประกอบกับอกุศลทั้งปวง แต่อุทธัจจะนั้นมีกำลังในจิตดวงสุดท้าย (โมหะมูลจิต) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงอุทธัจจะนั้นโดยความเป็นอุทธัจจสัมปยุตต์”

‘‘තෙනෙව හි මුනින්දෙන, යෙවාපනකනාමතො;

වත්වා සෙසෙසු එත්ථෙව, තං සරූපෙන දෙසිත’’න්ති.

“เพราะเหตุนั้น พระมุนินทร์จึงตรัสอุทธัจจะในอกุศลอื่น ๆ โดยชื่อว่าเยวาปนกะ แต่ในที่นี้ตรัสโดยสภาพของมันเอง”

ඉමානි [Pg.81] පන ද්වෙ චිත්තානි මූලන්තරවිරහතො අතිසම්මූළ්හතාය, සංසප්පනවික්ඛිපනවසෙන පවත්තවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසමායොගෙන චඤ්චලතාය ච සබ්බත්ථාපි රජ්ජනදුස්සනරහිතානි උපෙක්ඛාසහගතානෙව පවත්තන්ති, තතොයෙව ච සභාවතික්ඛතාය උස්සාහෙතබ්බතාය අභාවතො සඞ්ඛාරභෙදොපි නෙසං නත්ථි. හොන්ති චෙත්ථ –

อนึ่ง จิต ๒ ดวงนี้ เพราะไม่มีมูลอื่น (คือไม่มีโลภะ โทสะ) จึงเป็นโมหะที่มืดมิดอย่างยิ่ง และเพราะความไม่มั่นคงอันเกิดจากการประกอบด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะที่เกิดขึ้นโดยอาการเลื่อนลอยและฟุ้งซ่าน จึงเป็นจิตที่ปราศจากความกำหนัดและความขัดเคืองในทุกกรณี และย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยอุเบกขาเท่านั้น และเพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่มีความแตกต่างกันโดยสังขาร (คือไม่มีสสังขาริก อสังขาริก) เพราะไม่มีสภาพที่แรงกล้าและไม่มีสภาพที่ต้องชักชวน ในที่นี้มีคาถาว่า –

‘‘මූළ්හත්තා චෙව සංසප්ප-වික්ඛෙපා චෙකහෙතුකං;

සොපෙක්ඛං සබ්බදා නො ච, භින්නං සඞ්ඛාරභෙදතො.

“เพราะเป็นโมหะ และเพราะความเลื่อนลอยฟุ้งซ่าน จึงมีเหตุเดียว (คือโมหะ) ย่อมเป็นอุเบกขาสหคตเสมอ และไม่มีความแตกต่างกันโดยสังขาร”

‘‘න හි තස්ස සභාවෙන, තික්ඛතුස්සාහනීයතා;

අත්ථි සංසප්පමානස්ස, වික්ඛිපන්තස්ස සබ්බදා’’ති.

“เพราะสภาพของจิตที่เลื่อนลอยและฟุ้งซ่านอยู่เสมอ ย่อมไม่มีความแรงกล้าและไม่มีสภาพที่ต้องชักชวน”

මොහෙන මුය්හන්ති අතිසයෙන මුය්හන්ති මූලන්තරවිරහතොති මොමූහානි.

“โมมูหะ” คือ หลงผิดอย่างยิ่ง หลงผิดอย่างมาก เพราะไม่มีมูลอื่น (คือไม่มีโลภะ โทสะ)

7. ඉච්චෙවන්ත්‍යාදි යථාවුත්තානං ද්වාදසාකුසලචිත්තානං නිගමනං. තත්ථ ඉති-සද්දො වචනවචනීයසමුදායනිදස්සනත්ථො. එවං-සද්දො වචනවචනීයපටිපාටිසන්දස්සනත්ථො. නිපාතසමුදායො වා එස වචනවචනීයනිගමනාරම්භෙ. ඉච්චෙවං යථාවුත්තනයෙන සබ්බථාපි සොමනස්සුපෙක්ඛාදිට්ඨිසම්පයොගාදිනා පටිඝසම්පයොගාදිනා විචිකිච්ඡුද්ධච්චයොගෙනාති සබ්බෙනාපි සම්පයොගාදිආකාරෙන ද්වාදස අකුසලචිත්තානි සමත්තානි පරිනිට්ඨිතානි, සඞ්ගහෙත්වා වා අත්තානි ගහිතානි, වුත්තානීත්‍යත්ථො. තත්ථ කුසලපටිපක්ඛානි අකුසලානි මිත්තප්පටිපක්ඛො අමිත්තො විය, පටිපක්ඛභාවො ච කුසලාකුසලානං යථාක්කමං පහායකපහාතබ්බභාවෙන වෙදිතබ්බො.

๗. คำว่า อิจเจวันตฺยาทิ เป็นการสรุปอกุศลจิต ๑๒ ดวงที่กล่าวมาแล้ว ในคำเหล่านั้น คำว่า อิติ มีความหมายว่า เป็นการแสดงถึงหมู่แห่งคำพูดและสิ่งที่ควรพูด คำว่า เอวํ มีความหมายว่า เป็นการแสดงถึงลำดับแห่งคำพูดและสิ่งที่ควรพูด หรือว่า เป็นหมู่แห่งนิบาตในเบื้องต้นของการสรุปคำพูดและสิ่งที่ควรพูด ด้วยประการฉะนี้ ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว อกุศลจิต ๑๒ ดวงนั้น โดยอาการแห่งการประกอบกันเป็นต้นทั้งหมด เช่น การประกอบด้วยโสมนัส อุเบกขา ทิฏฐิ เป็นต้น การประกอบด้วยปฏิฆะ เป็นต้น การประกอบด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ เป็นต้น โดยอาการแห่งการประกอบกันเป็นต้นทั้งหมดนี้ ได้สำเร็จแล้ว บริบูรณ์แล้ว หรือว่า ได้รวบรวมไว้แล้ว ได้กล่าวไว้แล้ว ดังนี้ ในคำเหล่านั้น อกุศลทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์ต่อกุศล เหมือนมิตรเป็นปฏิปักษ์ต่ออมิตร และความเป็นปฏิปักษ์ของกุศลและอกุศลนั้น พึงทราบโดยความเป็นสภาวะผู้ละและสภาวะที่พึงละตามลำดับ

8. අට්ඨධාත්‍යාදි සඞ්ගහගාථා. ලොභො ච සො සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙන මූලසදිසත්තා මූලඤ්ච, කං එතෙසන්ති ලොභමූලානි චිත්තානි වෙදනාදිභෙදතො අට්ඨධා සියුං[Pg.82]. තථා දොසමූලානි සඞ්ඛාරභෙදතො ද්විධා. මොහමූලානි සුද්ධො මොහොයෙව මූලමෙතෙසන්ති මොහමූලසඞ්ඛාතානි සම්පයොගභෙදතො ද්වෙ චාති අකුසලා ද්වාදස සියුන්ත්‍යත්ථො.

๘. คำว่า อฏฺฐธาตฺยาทิ เป็นคาถาสังคหะ โลภะนั้นเป็นมูลด้วย เพราะเป็นเหมือนรากไม้ด้วยการยังภาวะที่ตั้งมั่นดีให้สำเร็จ และอะไรเป็นมูลของจิตเหล่านี้ จิตที่มีโลภะเป็นมูล ย่อมมี ๘ อย่าง โดยความต่างแห่งเวทนาเป็นต้น ฉันใด จิตที่มีโทสะเป็นมูล ย่อมมี ๒ อย่าง โดยความต่างแห่งสังขาร ฉันนั้น และจิตที่มีโมหะเป็นมูล คือ โมหะบริสุทธิ์เท่านั้นเป็นมูลของจิตเหล่านี้ จึงชื่อว่ามีโมหะเป็นมูล มี ๒ อย่าง โดยความต่างแห่งการประกอบกัน ดังนี้ อกุศลจิตจึงมี ๑๒ อย่าง ดังนี้

අකුසලචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอกุศลจิต จบแล้ว

අහෙතුකචිත්තවණ්ණනා

อรรถกถาอเหตุกจิต

9. එවං මූලභෙදතො තිවිධම්පි අකුසලං සම්පයොගාදිභෙදතො ද්වාදසධා විභජිත්වා ඉදානි අහෙතුකචිත්තානි නිද්දිසන්තො තෙසං අකුසලවිපාකාදිවසෙන තිවිධභාවෙපි අකුසලානන්තරං අකුසලවිපාකෙයෙව චක්ඛාදිනිස්සයසම්පටිච්ඡනාදිකිච්චභෙදෙන සත්තධා විභජිතුං ‘‘උපෙක්ඛාසහගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ චක්ඛති විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය හොතීති චක්ඛු. අථ වා චක්ඛති රූපං අස්සාදෙන්තං විය හොතීති චක්ඛු. චක්ඛතීති හි අයං සද්දො ‘‘මධුං චක්ඛති, බ්‍යඤ්ජනං චක්ඛතී’’ත්‍යාදීසු විය අස්සාදනත්ථො හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘චක්ඛුං ඛො පන, මාගණ්ඩිය, රූපාරාමං රූපරතං රූපසම්මුදිත’’න්ත්‍යාදි. යදි එවං ‘‘සොතං ඛො, මාගණ්ඩිය, සද්දාරාමං සද්දරතං සද්දසම්මුදිත’’න්ත්‍යාදිවචනතො (ම. නි. 2.209) සොතාදීනම්පි සද්දාදිඅස්සාදනං අත්ථීති තෙසම්පි චක්ඛුසද්දාභිධෙය්‍යතා ආපජ්ජෙය්‍යාති? නාපජ්ජති නිරුළ්හත්තා, නිරුළ්හො හෙස චක්ඛු-සද්දො දට්ඨුකාමතානිදානකම්මජභූතප්පසාදලක්ඛණෙ චක්ඛුප්පසාදෙයෙව මයූරාදිසද්දා විය සකුණවිසෙසාදීසු, චක්ඛුනා සහවුත්තියා පන භමුකට්ඨිපරිච්ඡින්නො මංසපිණ්ඩොපි ‘‘චක්ඛූ’’ති වුච්චති. අට්ඨකථායං පන අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං චක්ඛති-සද්දස්ස විභාවනත්ථතාපි සම්භවතීති ‘‘චක්ඛති රූපං විභාවෙතීති චක්ඛූ’’ති (විසුද්ධි. 2.510) වුත්තං. චක්ඛුස්මිං [Pg.83] විඤ්ඤාණං තන්නිස්සිතත්ථාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තථා හෙතං ‘‘චක්ඛුසන්නිස්සිතරූපවිජානනලක්ඛණ’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 431; විසුද්ධි. 2.454) වුත්තං.

๙. เมื่ออกุศลจิตซึ่งมี ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งมูล ได้ถูกจำแนกเป็น ๑๒ อย่าง โดยความต่างแห่งการประกอบกันเป็นต้นแล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงอเหตุกจิตทั้งหลาย แม้ว่าอเหตุกจิตเหล่านั้นจะมี ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งอกุศลวิบากเป็นต้น แต่ในลำดับแห่งอกุศลจิตนั้น ก็จะจำแนกอกุศลวิบากออกเป็น ๗ อย่าง โดยความต่างแห่งที่อาศัยมีจักขุเป็นต้น และกิจมีสัมปฏิจฉนะเป็นต้น จึงกล่าวคำว่า “อุเปกขาสหคตํ จกฺขุวิญฺญาณํ” เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า จกฺขุ (ตา) คือ สิ่งที่ตั้งอยู่ด้วยวิญญาณแล้ว ย่อมแสดงสิ่งที่เสมอกันและไม่เสมอกัน เหมือนกับว่ากำลังชี้บอก หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า จกฺขุ คือ สิ่งที่เหมือนกับกำลังลิ้มรสรูป เพราะคำว่า จกฺขติ นี้ มีความหมายว่า ลิ้มรส เหมือนในประโยคว่า “ลิ้มรสน้ำผึ้ง ลิ้มรสกับข้าว” เป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนมาคัณฑิยะ จักขุนั้นแล ย่อมยินดีในรูป ย่อมเพลิดเพลินในรูป ย่อมบันเทิงในรูป” เป็นต้น ถ้าเป็นเช่นนั้น จากพระดำรัสว่า “ดูก่อนมาคัณฑิยะ โสตนั้นแล ย่อมยินดีในเสียง ย่อมเพลิดเพลินในเสียง ย่อมบันเทิงในเสียง” เป็นต้น (ม.อุ. ๑๔/๒๐๙) โสตเป็นต้นก็ย่อมมีการลิ้มรสเสียงเป็นต้นด้วย และโสตเป็นต้นเหล่านั้นก็พึงถูกเรียกว่า จักขุ ด้วยหรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเป็นคำที่นิยมใช้แล้ว คำว่า จักขุ นี้ ย่อมเป็นที่นิยมใช้เฉพาะในจักขุปสาท ซึ่งมีลักษณะเป็นปสาทรูปที่เกิดจากมหาภูตรูปอันเกิดจากกรรมที่มีความใคร่เพื่อจะเห็นเป็นเหตุ เหมือนคำว่า นกยูง เป็นต้น ในนกชนิดพิเศษทั้งหลาย แต่ก้อนเนื้อที่ถูกคิ้วและกระดูกจำกัดไว้ ซึ่งเป็นไปพร้อมกับจักขุ ก็ถูกเรียกว่า “จักขุ” ด้วย ในอรรถกถา กล่าวว่า เพราะธาตุมีหลายความหมาย ความหมายของคำว่า จกฺขติ ว่า “ทำให้ปรากฏ” ก็เป็นไปได้ จึงกล่าวว่า “จักขุ คือ สิ่งที่ทำให้รูปปรากฏ” (วิสุทธิ. ๒/๕๑๐) วิญญาณที่อาศัยอยู่ในจักขุ คือ วิญญาณที่อาศัยจักขุ จึงเรียกว่า จักขุวิญญาณ ดังที่กล่าวไว้ว่า “มีลักษณะรู้รูปที่อาศัยจักขุ” (อภิ.อ. ๔๓๑; วิสุทธิ. ๒/๔๕๔)”

එවං සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා උපෙක්ඛාසහගතභාවං අතිදිසති. විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා සුණාතීති සොතං. ඝායති ගන්ධොපාදානං කරොතීති ඝානං. ජීවිතනිමිත්තං රසො ජීවිතං, තං අව්හායති තස්මිං නින්නතායාති ජිව්හා නිරුත්තිනයෙන. කුච්ඡිතානං පාපධම්මානං ආයො පවත්තිට්ඨානන්ති කායො. කායින්ද්‍රියඤ්හි ඵොට්ඨබ්බග්ගහණසභාවත්තා තදස්සාදවසප්පවත්තානං, තම්මූලකානඤ්ච පාපධම්මානං විසෙසකාරණන්ති තෙසං පවත්තිට්ඨානං විය ගය්හති. සසම්භාරකායො වා කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො. තංසහචරිතත්තා පන පසාදකායොපි තථා වුච්චති. දු කුච්ඡිතං හුත්වා ඛනති කායිකසුඛං, දුක්ඛමන්ති වා දුක්ඛං. දුක්කරමොකාසදානං එතස්සාති දුක්ඛ’’න්තිපි අපරෙ. පඤ්චවිඤ්ඤාණග්ගහිතං රූපාදිආරම්මණං සම්පටිච්ඡති තදාකාරප්පවත්තියාති සම්පටිච්ඡනං. සම්මා තීරෙති යථාසම්පටිච්ඡිතං රූපාදිආරම්මණං වීමංසතීති සන්තීරණං. අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං කුසලාකුසලානං පාකාති විපාකා, විපක්කභාවමාපන්නානං අරූපධම්මානමෙතං අධිවචනං. එවඤ්ච කත්වා කුසලාකුසලකම්මසමුට්ඨානානම්පි කටත්තාරූපානං නත්ථි විපාකවොහාරො. අකුසලස්ස විපාකචිත්තානි අකුසලවිපාකචිත්තානි.

พึงทราบโดยนัยที่สมควรในโสตวิญญาณเป็นต้นด้วย คำว่า “ตถา” นี้ ย่อมแสดงถึงภาวะที่ประกอบด้วยอุเบกขา โสต (หู) ชื่อว่าโสต เพราะอรรถว่า อันวิญญาณอาศัยแล้วย่อมฟัง ฆานะ (จมูก) ชื่อว่าฆานะ เพราะอรรถว่า ย่อมดม คือย่อมทำการถือเอาซึ่งกลิ่น ชิวหา (ลิ้น) โดยนัยแห่งนิรุกติว่า รสที่เป็นเหตุแห่งชีวิต ชื่อว่าชีวิต ชิวหาย่อมเรียกหาชีวิตนั้น เพราะความที่ชิวหานั้นน้อมไปในชีวิต (รสนั้น) กาย (กาย) ชื่อว่ากาย เพราะเป็นที่มา คือเป็นที่เกิดแห่งอกุศลธรรมทั้งหลายอันน่าเกลียด เพราะกายินทรีย์มีสภาพเป็นที่รับโผฏฐัพพะ จึงเป็นเหตุพิเศษแห่งอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นเพราะความยินดีในสัมผัสและมีสัมผัสเป็นมูล จึงถูกถือว่าเป็นที่เกิดแห่งอกุศลธรรมเหล่านั้น หรือว่า กายที่มีองค์ประกอบ (สสัมภารกาย) ชื่อว่ากาย เพราะเป็นที่มาแห่งสิ่งน่าเกลียดมีผมเป็นต้น แต่เพราะกายปสาทเป็นสิ่งที่เกิดร่วมกับกายนั้น จึงถูกเรียกว่า กาย ด้วยเช่นกัน ชื่อว่า ทุกข์ เพราะอรรถว่า ย่อมขุด คือย่อมทำลายซึ่งความสุขทางกาย โดยความเป็นของน่าเกลียด หรือว่า ชื่อว่า ทุกข์ เพราะอรรถว่า ทนได้ยาก อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ทุกข์ เพราะอรรถว่า ให้โอกาสได้ยาก สัมปฏิจฉนะ (การรับอารมณ์) ชื่อว่าสัมปฏิจฉนะ เพราะอรรถว่า ย่อมรับอารมณ์มีรูปเป็นต้นที่ปัญจวิญญาณรับไว้แล้ว โดยความเป็นไปตามอาการนั้น สันตีรณะ (การพิจารณา) ชื่อว่าสันตีรณะ เพราะอรรถว่า ย่อมพิจารณา คือย่อมไตร่สวนอารมณ์มีรูปเป็นต้นที่รับไว้แล้วโดยชอบ ชื่อว่า วิบาก เพราะเป็นผลของกุศลและอกุศลที่ขัดแย้งกันและกัน นี้เป็นชื่อเรียกของอรูปธรรมที่ถึงภาวะแห่งผล และเมื่อเป็นเช่นนี้ แม้กตัตตารูปทั้งหลายที่มีกุศลกรรมและอกุศลกรรมเป็นสมุฏฐาน ก็ไม่มีชื่อเรียกว่าวิบาก จิตที่เป็นวิบากของอกุศล ชื่อว่า อกุศลวิบากจิต

10. සුඛයති කායචිත්තං, සුට්ඨු වා ඛනති කායචිත්තාබාධං, සුඛෙන ඛමිතබ්බන්ති වා සුඛං. ‘‘සුකරමොකාසදානං එතස්සාති සුඛ’’න්ති අපරෙ. කස්මා පන යථා අකුසලවිපාකසන්තීරණං එකමෙව වුත්තං, එවමවත්වා කුසලවිපාකසන්තීරණං ද්විධා වුත්තන්ති? ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන වෙදනාභෙදසම්භවතො. යදි එවං තත්ථාපි අනිට්ඨඅනිට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන වෙදනාභෙදෙන භවිතබ්බන්ති? නයිදමෙවං අනිට්ඨාරම්මණෙ [Pg.84] උප්පජ්ජිතබ්බස්සපි දොමනස්සස්ස පටිඝෙන විනා අනුප්පජ්ජනතො, පටිඝස්ස ච එකන්තාකුසලසභාවස්ස අබ්‍යාකතෙසු අසම්භවතො. න හි භින්නජාතිකො ධම්මො භින්නජාතිකෙසු උපලබ්භති, තස්මා අත්තනා සමානයොගක්ඛමස්ස අසම්භවතො අකුසලවිපාකෙසු දොමනස්සං න සම්භවතීති තස්ස තංසහගතතා න වුත්තා. අථ වා යථා කොචි බලවතා පොථියමානො දුබ්බලපුරිසො තස්ස පටිප්පහරිතුං අසක්කොන්තො තස්මිං උපෙක්ඛකොව හොති, එවමෙව අකුසලවිපාකානං පරිදුබ්බලභාවතො අනිට්ඨාරම්මණෙපි දොමනස්සුප්පාදො නත්ථීති සන්තීරණං උපෙක්ඛාසහගතමෙව.

๑๐. ชื่อว่า สุข เพราะอรรถว่า ย่อมทำให้กายและจิตเป็นสุข หรือว่า ย่อมขุด คือย่อมทำลายซึ่งความป่วยไข้ทางกายและจิตโดยชอบ หรือว่า อันบุคคลพึงอดทนได้โดยง่าย อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สุข เพราะอรรถว่า ให้โอกาสได้ง่าย แต่เหตุใด สันตีรณะที่เป็นอกุศลวิบากจึงกล่าวไว้เพียงอย่างเดียว แต่สันตีรณะที่เป็นกุศลวิบากกลับกล่าวไว้ ๒ อย่าง ไม่เหมือนกัน? เพราะความต่างกันแห่งเวทนาสามารถมีได้ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ที่น่าปรารถนา (อิฏฐารมณ์) และอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง (อิฏฐมัชฌัตตารมณ์) ถ้าเป็นเช่นนั้น ในอกุศลวิบากนั้น ก็ควรมีความต่างกันแห่งเวทนาด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา (อนิฏฐารมณ์) และอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาปานกลาง (อนิฏฐมัชฌัตตารมณ์) มิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะแม้โทมนัสที่ควรจะเกิดขึ้นในอนิฏฐารมณ์ ก็ไม่เกิดขึ้นหากปราศจากปฏิฆะ และปฏิฆะซึ่งมีสภาพเป็นอกุศลโดยส่วนเดียว ก็ไม่สามารถมีอยู่ในอัพยากตธรรมได้ เพราะธรรมต่างชาติกัน ย่อมไม่มีในธรรมต่างชาติกัน เพราะฉะนั้น เพราะความไม่มีแห่งธรรมที่มีความเสมอกันกับตน โทมนัสจึงไม่สามารถมีอยู่ในอกุศลวิบากได้ จึงไม่ได้กล่าวถึงความที่อกุศลวิบากนั้นเป็นโทมนัสสหคต หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนกับว่า บุรุษผู้ทุพพลภาพถูกบุรุษผู้มีกำลังทุบตี เมื่อไม่สามารถโต้ตอบได้ ก็ย่อมเป็นผู้วางเฉย (อุเบกขา) ต่อบุรุษผู้มีกำลังนั้น ฉันใด เพราะความที่อกุศลวิบากทั้งหลายมีความอ่อนแออย่างยิ่ง แม้ในอนิฏฐารมณ์ โทมนัสก็ไม่เกิดขึ้น ฉันนั้น สันตีรณะจึงเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้น

චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි පන චත්තාරි උභයවිපාකානිපි වත්ථාරම්මණඝට්ටනාය දුබ්බලභාවතො අනිට්ඨෙ ඉට්ඨෙපි ච ආරම්මණෙ උපෙක්ඛාසහගතානෙව. තෙසඤ්හි චතුන්නම්පි වත්ථුභූතානි චක්ඛාදීනි උපාදාරූපානෙව, තථා ආරම්මණභූතානිපි රූපාදීනි, උපාදාරූපකෙන ච උපාදාරූපකස්ස සඞ්ඝට්ටනං අතිදුබ්බලං පිචුපිණ්ඩකෙන පිචුපිණ්ඩකස්ස ඵුසනං විය, තස්මා තානි සබ්බථාපි උපෙක්ඛාසහගතානෙව. කායවිඤ්ඤාණස්ස පන ඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතභූතත්තයමෙව ආරම්මණන්ති තං කායප්පසාදෙ සඞ්ඝට්ටිතම්පි තං අතික්කමිත්වා තන්නිස්සයෙසු මහාභූතෙසු පටිහඤ්ඤති. භූතරූපෙහි ච භූතරූපානං සඞ්ඝට්ටනං බලවතරං අධිකරණිමත්ථකෙ පිචුපිණ්ඩකං ඨපෙත්වා කූටෙන පහටකාලෙ කූටස්ස පිචුපිණ්ඩකං අතික්කමිත්වා අධිකරණිග්ගහණං විය, තස්මා වත්ථාරම්මණඝට්ටනාය බලවභාවතො කායවිඤ්ඤාණං අනිට්ඨෙ දුක්ඛසහගතං, ඉට්ඨෙ සුඛසහගතන්ති. සම්පටිච්ඡනයුගළ්හං පන අත්තනා අසමානනිස්සයානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනමනන්තරං උප්පජ්ජතීති සමානනිස්සයතො අලද්ධානන්තරපච්චයතාය සභාගූපත්ථම්භරහිතො විය පුරිසො නාතිබලවං සබ්බථාපි විසයරසමනුභවිතුං න සක්කොතීති සබ්බථාපි උපෙක්ඛාසහගතමෙව. වුත්තවිපරියායතො කුසලවිපාකසන්තීරණං ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණෙසු [Pg.85] සුඛොපෙක්ඛාසහගතන්ති. යදි එවං ආවජ්ජනද්වයස්ස උපෙක්ඛාසම්පයොගං කස්මා වක්ඛති, නනු තම්පි සමානනිස්සයානන්තරං පවත්තතීති? සච්චං, තත්ථ පන පුරිමං පුබ්බෙ කෙනචි අග්ගහිතෙයෙව ආරම්මණෙ එකවාරමෙව පවත්තති, පච්ඡිමම්පි විසදිසචිත්තසන්තානපරාවත්තනවසෙන බ්‍යාපාරන්තරසාපෙක්ඛන්ති න සබ්බථාපි විසයරසමනුභවිතුං සක්කොති, තස්මා මජ්ඣත්තවෙදනාසම්පයුත්තමෙවාති. හොන්ති චෙත්ථ –

ส่วนวิญญาณ ๔ มีจักขุวิญญาณเป็นต้น แม้จะเป็นวิบากทั้งสอง (กุศลวิบากและอกุศลวิบาก) แต่เพราะความที่การกระทบกันระหว่างวัตถุกับอารมณ์อ่อนกำลัง จึงเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้น ทั้งในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาและที่น่าปรารถนา ด้วยว่า วัตถุของวิญญาณทั้ง ๔ นั้น คือ จักขุเป็นต้น เป็นเพียงอุปาทารูปเท่านั้น แม้อารมณ์มีรูปเป็นต้นก็เช่นกัน และการกระทบกันระหว่างอุปาทารูปกับอุปาทารูปนั้นอ่อนกำลังอย่างยิ่ง เหมือนการสัมผัสกันของก้อนสำลีกับก้อนสำลี ฉะนั้น จิตเหล่านั้นจึงเป็นอุเบกขาสหคตโดยประการทั้งปวง ส่วนภูตรูป ๓ ที่เรียกว่าโผฏฐัพพะเท่านั้น เป็นอารมณ์ของกายวิญญาณ โผฏฐัพพะนั้นแม้กระทบที่กายปสาทแล้ว ก็ก้าวล่วงกายปสาทนั้นไปกระทบมหาภูตทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของกายปสาทนั้น และการกระทบกันของภูตรูปกับภูตรูปนั้นมีกำลังมาก เหมือนเมื่อวางก้อนสำลีไว้บนทั่งแล้วใช้ค้อนตี ค้อนนั้นย่อมล่วงเลยก้อนสำลีไปกระทบทั่ง ฉะนั้น เพราะความที่การกระทบกันระหว่างวัตถุกับอารมณ์มีกำลัง กายวิญญาณจึงเป็นทุกขสหคตในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา และเป็นสุขสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ส่วนสัมปฏิจฉนะคู่ (๒ ดวง) เกิดขึ้นในลำดับแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น ซึ่งมีที่อาศัยไม่เสมอกันกับตน ฉะนั้น เพราะไม่ได้อนันตรปัจจัยอันมีที่อาศัยเสมอกัน จึงเป็นผู้ไม่มีกำลัง ไม่สามารถจะเสวยรสแห่งอารมณ์ได้โดยประการทั้งปวง เหมือนบุรุษผู้ปราศจากการอุปถัมภ์ของพวกพ้อง ฉะนั้น จึงเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้นโดยประการทั้งปวง ส่วนกุศลวิบากสันตีรณะ โดยนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว จึงเป็นสุขสหคตและอุเบกขาสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและที่น่าปรารถนาปานกลาง ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนท่านจึงจะกล่าวความประกอบด้วยอุเบกขาแห่งอาวัชชนะทั้งสองเล่า มิใช่หรือว่า แม้อาวัชชนะนั้นก็ย่อมเป็นไปในลำดับแห่งที่อาศัยที่เสมอกัน? จริงอยู่ แต่อาวัชชนะดวงแรก (ปัญจทวาราวัชชนะ) นั้น ย่อมเป็นไปเพียงครั้งเดียวในอารมณ์ที่ยังไม่มีใครรับรู้มาก่อนเลย ส่วนอาวัชชนะดวงหลัง (มโนทวาราวัชชนะ) ก็มีความต้องการด้วยกิจอื่น โดยอำนาจแห่งการเปลี่ยนกระแสจิตที่ไม่เสมอกัน จึงไม่สามารถเสวยรสของอารมณ์ได้โดยประการทั้งปวง ฉะนั้น จึงประกอบด้วยมัชฌัตตเวทนาเท่านั้น และในเรื่องนี้มีคาถาว่า

‘‘වත්ථාලම්බසභාවානං, භූතිකානඤ්හි ඝට්ටනං;

දුබ්බලං ඉති චක්ඛාදි-චතුචිත්තමුපෙක්ඛකං.

การกระทบกันของวัตถุและอารมณ์ที่เป็นอุปาทารูป (รูปที่อาศัยมหาภูตรูป) อ่อนกำลัง เพราะฉะนั้น จิต ๔ ดวงมีจักขุวิญญาณเป็นต้น จึงเป็นอุเบกขา

‘‘කායනිස්සයඵොට්ඨබ්බ-භූතානං ඝට්ටනාය තු;

බලවත්තා න විඤ්ඤාණං, කායික මජ්ඣවෙදනං.

แต่เพราะการกระทบกันของมหาภูตรูปที่เป็นโผฏฐัพพะและมหาภูตรูปที่เป็นที่อาศัยแห่งกายมีกำลัง กายวิญญาณจึงไม่เป็นมัชฌัตตเวทนา

‘‘සමානනිස්සයො යස්මා, නත්ථානන්තරපච්චයො;

තස්මා දුබ්බලමාලම්බෙ, සොපෙක්ඛං සම්පටිච්ඡන’’න්ති.

เพราะเหตุที่ไม่มีอนันตรปัจจัยอันมีที่อาศัยเสมอกัน สัมปฏิจฉนะนั้นจึงอ่อนกำลังในอารมณ์ จึงเป็นไปกับด้วยอุเบกขา

කුසලස්ස විපාකානි, සම්පයුත්තහෙතුවිරහතො අහෙතුකචිත්තානි චාති කුසලවිපාකාහෙතුකචිත්තානි. නිබ්බත්තකහෙතුවසෙන නිප්ඵන්නානිපි හෙතානි සම්පයුත්තහෙතුවසෙනෙව අහෙතුකවොහාරං ලභන්ති, ඉතරථා මහාවිපාකෙහි ඉමෙසං නානත්තාසම්භවතො. කිං පනෙත්ථ කාරණං යථා ඉධෙවං අකුසලවිපාකනිගමනෙ අහෙතුකග්ගහණං න කතන්ති? බ්‍යභිචාරාභාවතො. සති හි සම්භවෙ, බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනං සාත්ථකං සියා. අකුසලවිපාකානං පන ලොභාදිසාවජ්ජධම්මවිපාකභාවෙන තබ්බිධුරෙහි, අලොභාදීහි සම්පයොගායොගතො, සයං අබ්‍යාකතනිරවජ්ජසභාවානං ලොභාදිඅකුසලධම්මසම්පයොගවිරොධතො ච නත්ථි කදාචිපි සහෙතුකතාය සම්භවොති අහෙතුකභාවාබ්‍යභිචාරතො [Pg.86] න තානි අහෙතුකසද්දෙන විසෙසිතබ්බානි.

วิบากของกุศลทั้งหลาย และจิตที่เป็นอเหตุกะเพราะปราศจากสัมปยุตตเหตุ ชื่อว่ากุศลวิปากอเหตุกจิต แม้จิตเหล่านี้แม้จะเกิดขึ้นด้วยอำนาจของนิพพัตตกเหตุ ก็ยังได้ชื่อว่าอเหตุกะด้วยอำนาจของสัมปยุตตเหตุเท่านั้น เพราะถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ความแตกต่างของจิตเหล่านี้กับมหาวิบากทั้งหลายก็ย่อมมีไม่ได้ ก็ในเรื่องนี้ อะไรเป็นเหตุที่ท่านไม่ทำการระบุคำว่าอเหตุกะไว้ในการสรุปอกุศลวิบากเหมือนในที่นี้? เพราะไม่มีความคลาดเคลื่อน เพราะเมื่อมีความเป็นไปได้และมีความคลาดเคลื่อน บทวิเศษณ์จึงจะมีประโยชน์ ส่วนอกุศลวิบากทั้งหลายนั้น เพราะเป็นวิบากของธรรมที่มีโทษมีโลภะเป็นต้น จึงไม่ประกอบกับอโลภะเป็นต้นซึ่งเป็นธรรมที่ตรงกันข้ามกับอกุศลธรรมเหล่านั้น และเพราะตนเองมีสภาวะเป็นอัพยากตะและไม่มีโทษ จึงขัดแย้งกับการประกอบกับอกุศลธรรมมีโลภะเป็นต้น ความเป็นสเหตุกะจึงไม่มีทางเป็นไปได้ในกาลไหนๆ เลย ดังนั้น เพราะไม่มีความคลาดเคลื่อนจากความเป็นอเหตุกะ จิตเหล่านั้นจึงไม่จำต้องระบุด้วยคำว่าอเหตุกะ

11. ඉදානි අහෙතුකාධිකාරෙ අහෙතුකකිරියචිත්තානිපි කිච්චභෙදෙන තිධා දස්සෙතුං ‘‘උපෙක්ඛාසහගත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. චක්ඛාදිපඤ්චද්වාරෙ ඝට්ටිතමාරම්මණං ආවජ්ජෙති තත්ථ ආභොගං කරොති, චිත්තසන්තානං වා භවඞ්ගවසෙන පවත්තිතුං අදත්වා වීථිචිත්තභාවාය පරිණාමෙතීති පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං, කිරියාහෙතුකමනොධාතුචිත්තං. ආවජ්ජනස්ස අනන්තරපච්චයභූතං භවඞ්ගචිත්තං මනොද්වාරං වීථිචිත්තානං පවත්තිමුඛභාවතො. තස්මිං දිට්ඨසුතමුතාදිවසෙන ආපාථමාගතමාරම්මණං ආවජ්ජෙති, වුත්තනයෙන වා චිත්තසන්තානං පරිණාමෙතීති මනොද්වාරාවජ්ජනං, කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුඋපෙක්ඛාසහගතචිත්තං. ඉදමෙව ච පඤ්චද්වාරෙ යථාසන්තීරිතං ආරම්මණං වවත්ථපෙතීති වොට්ඨබ්බනන්ති ච වුච්චති. හසිතං උප්පාදෙතීති හසිතුප්පාදං, ඛීණාසවානං අනොළාරිකාරම්මණෙසු පහට්ඨාකාරමත්තහෙතුකං කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුසොමනස්සසහගතචිත්තං.

๑๑. บัดนี้ ในอเหตุกาธิการ เพื่อแสดงอเหตุกกิริยาจิตแม้ ๓ ดวง โดยประเภทแห่งกิจ จึงกล่าวคำว่า 'อุเปกขาสหคตัง' เป็นต้น จิตที่คำนึงถึงอารมณ์ที่กระทบในปัญจทวารมีจักขุเป็นต้น คือกระทำการเอาใจใส่ในอารมณ์นั้น หรือไม่ปล่อยให้กระแสจิตเป็นไปโดยความเป็นภวังค์ แต่ให้น้อมไปเพื่อความเป็นวิถีจิต ชื่อว่าปัญจทวาราวัจชนะ เป็นกิริยาอเหตุกมโนธาตุจิต ภวังคจิตอันเป็นอนันตรปัจจัยแก่อาวัชชนะ ชื่อว่ามโนทวาร เพราะเป็นทางเกิดขึ้นแห่งวิถีจิตทั้งหลาย จิตที่คำนึงถึงอารมณ์ที่มาสู่คลองโดยอำนาจแห่งสิ่งที่เห็น ได้ยิน และทราบเป็นต้นในมโนทวารนั้น หรือน้อมกระแสจิตไปโดยนัยที่กล่าวแล้ว ชื่อว่ามโนทวาราวัจชนะ เป็นกิริยาอเหตุกมโนวิญญาณธาตุอุเบกขาสหคตจิต และจิตนี้เอง เมื่อทำหน้าที่กำหนดอารมณ์ตามที่สันตีรณะแล้วในปัญจทวาร ก็เรียกว่า โวฏฐัพพนะ จิตที่ยังการยิ้มแย้มให้เกิดขึ้น ชื่อว่าหสิตุปปาทะ เป็นกิริยาอเหตุกมโนวิญญาณธาตุโสมนัสสหคตจิต อันมีเหตุเพียงอาการที่ร่าเริงในอารมณ์ที่ไม่หยาบของพระขีณาสพทั้งหลาย

12. සබ්බථාපීති අකුසලවිපාකකුසලවිපාකකිරියභෙදෙන. අට්ඨාරසාති ගණනපරිච්ඡෙදො. අහෙතුකචිත්තානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං.

๑๒. คำว่า 'สัพพถาปิ' หมายถึง โดยประเภทแห่งอกุศลวิบาก กุศลวิบาก และกิริยา คำว่า 'อัฏฐารสะ' เป็นการกำหนดจำนวน คำว่า 'อเหตุกจิตตานิ' เป็นการแสดงธรรมที่ถูกกำหนดไว้

අහෙතුකචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จบอเหตุกจิตตวัณณนา

සොභනචිත්තවණ්ණනා

โสภณจิตตวัณณนา

14. එවං ද්වාදසාකුසලඅහෙතුකාට්ඨාරසවසෙන සමතිංස චිත්තානි දස්සෙත්වා ඉදානි තබ්බිනිමුත්තානං සොභනවොහාරං ඨපෙතුං ‘‘පාපාහෙතුකමුත්තානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. අත්තනා අධිසයිතස්ස අපායාදිදුක්ඛස්ස පාපනතො පාපෙහි[Pg.87], හෙතුසම්පයොගාභාවතො අහෙතුකෙහි ච මුත්තානි චතුවීසතිකාමාවචරපඤ්චතිංසමහග්ගතලොකුත්තරවසෙන එකූනසට්ඨිපරිමාණානි, අථ වා අට්ඨ ලොකුත්තරානි ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන පච්චෙකං පඤ්චධා කත්වා එකනවුතිපි චිත්තානි සොභනගුණාවහනතො, අලොභාදිඅනවජ්ජහෙතුසම්පයොගතො ච සොභනානීති වුච්චරෙ කථීයන්ති.

๑๔. เมื่อแสดงจิต ๓๐ ดวง โดยประเภทแห่งอกุศล ๑๒ และอเหตุกะ ๑๘ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะตั้งชื่อว่าโสภณะแก่จิตที่พ้นจากจิตเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า 'ปาปาเหตุกมุตตานิ' เป็นต้น จิตที่พ้นจากบาป (อกุศลจิต) เพราะยังสัตว์ให้ถึงทุกข์มีอบายเป็นต้นที่ตนครอบงำไว้ และพ้นจากอเหตุกจิต เพราะไม่มีการประกอบด้วยเหตุ มีจำนวน ๕๙ ดวง โดยประเภทแห่งกามาวจร ๒๔ มหัคคตะและโลกุตตระ ๓๕ หรือว่าจิต ๙๑ ดวง โดยการทำโลกุตตระ ๘ ให้เป็นอย่างละ ๕ ตามประเภทแห่งการประกอบด้วยองค์ฌาน ท่านเรียกว่า 'โสภณะ' เพราะนำมาซึ่งคุณอันงาม และเพราะประกอบด้วยเหตุอันไม่มีโทษมีอโลภะเป็นต้น

කාමාවචරසොභනචිත්තවණ්ණනා

กามวจรโสภณจิตตวัณณนา

15. ඉදානි සොභනෙසු කාමාවචරානමෙව පඨමං උද්දිට්ඨත්තා තෙසුපි අබ්‍යාකතානං කුසලපුබ්බකත්තා පඨමං කාමාවචරකුසලං, තතො තබ්බිපාකං, තදනන්තරං තදෙකභූමිපරියාපන්නං කිරියචිත්තඤ්ච පච්චෙකං වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන අට්ඨධා දස්සෙතුං ‘‘සොමනස්සසහගත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ ජානාති යථාසභාවං පටිවිජ්ඣතීති ඤාණං. සෙසං වුත්තනයමෙව. එත්ථ ච බලවසද්ධාය දස්සනසම්පත්තියා පච්චයපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තියාති එවමාදීහි කාරණෙහි සොමනස්සසහගතතා, පඤ්ඤාසංවත්තනිකකම්මතො, අබ්‍යාපජ්ජලොකූපපත්තිතො, ඉන්ද්‍රියපරිපාකතො, කිලෙසදූරීභාවතො ච ඤාණසම්පයුත්තතා, තබ්බිපරියායෙන උපෙක්ඛාසහගතතා චෙව ඤාණවිප්පයුත්තතා ච, ආවාසසප්පායාදිවසෙන කායචිත්තානං කල්ලභාවතො, පුබ්බෙ දානාදීසු කතපරිචයතාදීහි ච අසඞ්ඛාරිකතා, තබ්බිපරියායෙන සසඞ්ඛාරිකතා ච වෙදිතබ්බා.

๑๕. บัดนี้ ในบรรดาโสภณจิตทั้งหลาย เพราะกามวจรจิตถูกยกขึ้นแสดงก่อน และในบรรดากามวจรจิตเหล่านั้น เพราะจิตที่เป็นอัพยากตะมีกุศลเป็นเบื้องหน้า ท่านจึงกล่าวคำว่า 'โสมนัสสหคตัง' เป็นต้น เพื่อแสดงกามวจรกุศลก่อน จากนั้นจึงแสดงวิบากของกุศลนั้น และลำดับต่อไปจึงแสดงกิริยาจิตที่นับเนื่องในภูมิเดียวกันนั้น โดยแบ่งเป็นอย่างละ ๘ ตามประเภทแห่งเวทนา ญาณ และสังขาร ในบทเหล่านั้น ธรรมชาติใดที่รู้ คือแทงตลอดตามสภาวะ ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ญาณ ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง และในที่นี้ พึงทราบว่า ความเป็นโสมนัสสหคตะมีเหตุมาจากศรัทธาอันมีกำลัง ความถึงพร้อมแห่งทัศนะ ความถึงพร้อมแห่งปัจจัยและผู้รับเป็นต้น ความเป็นญาณสัมปยุตต์มีเหตุมาจากกรรมที่นำไปสู่ปัญญา การอุบัติในโลกที่ไม่มีความเบียดเบียน ความแก่รอบแห่งอินทรีย์ และความห่างไกลจากกิเลส ความเป็นอุเบกขาสหคตะและความเป็นญาณวิปปยุตต์ พึงทราบโดยนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมานั้น ความเป็นอสังขาริกมีเหตุมาจากความพร้อมมูลแห่งกายและจิตด้วยอำนาจแห่งอาวาสสัปปายะเป็นต้น และความที่ตนเคยชินในการให้ทานเป็นต้นในกาลก่อน ความเป็นสสังขาริก พึงทราบโดยนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมานั้น

තත්ථ යදා පන යො දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තිං, අඤ්ඤං වා සොමනස්සහෙතුං ආගම්ම හට්ඨපහට්ඨො ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තං සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා මුත්තචාගතාදිවසෙන අසංසීදන්තො අනුස්සාහිතො පරෙහි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොති, තදාස්ස චිත්තං සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකං හොති. යදා පන වුත්තනයෙනෙව හට්ඨතුට්ඨො සම්මාදිට්ඨිං [Pg.88] පුරක්ඛත්වාපි අමුත්තචාගතාදිවසෙන සංසීදමානො පරෙහි වා උස්සාහිතො කරොති, තදාස්ස තදෙව චිත්තං සසඞ්ඛාරිකං හොති. යදා පන ඤාතිජනස්ස පටිපත්තිදස්සනෙන ජාතපරිචයා බාලදාරකා භික්ඛූ දිස්වා සොමනස්සජාතා සහසා කිඤ්චිදෙව හත්ථගතං දදන්ති වා වන්දන්ති වා, තදා තෙසං තතියං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන ‘‘දෙථ, වන්දථා’’ති ඤාතීහි උස්සාහිතා එවං පටිපජ්ජන්ති, තදා චතුත්ථං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදීනං අසම්පත්තිං, අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවං ආගම්ම චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. අට්ඨපීති පි-සද්දෙන දසපුඤ්ඤකිරියාදිවසෙන අනෙකවිධතං සම්පිණ්ඩෙති. තථා හි වදන්ති –

ในบรรดาจิตเหล่านั้น ในกาลใด บุคคลใดอาศัยความถึงพร้อมแห่งไทยธรรมและผู้รับเป็นต้น หรืออาศัยเหตุแห่งโสมนัสอย่างอื่น เป็นผู้ร่าเริงยินดี มีสัมมาทิฏฐิที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า 'ทานที่ให้แล้วมีผล' เป็นประธาน ไม่ท้อถอยด้วยความเป็นผู้มีจาคะอันสละแล้วเป็นต้น ไม่ถูกผู้อื่นชักชวน กระทำบุญมีทานเป็นต้น ในกาลนั้น จิตของเขาย่อมเป็นโสมนัสสหคต ญาณสัมปยุตต์ อสังขาริก แต่ในกาลใด บุคคลนั้นร่าเริงยินดีโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ แม้จะมีสัมมาทิฏฐิเป็นประธาน แต่ท้อถอยด้วยความเป็นผู้มีจาคะอันยังไม่สละเป็นต้น หรือถูกผู้อื่นชักชวนแล้วจึงกระทำ ในกาลนั้น จิตดวงนั้นของเขาย่อมเป็นสสังขาริก แต่ในกาลใด พวกเด็กเล็กๆ ผู้มีความคุ้นเคยเพราะเห็นการปฏิบัติของหมู่ญาติ เห็นภิกษุทั้งหลายแล้วเกิดโสมนัส พลันถวายสิ่งของบางอย่างที่อยู่ในมือ หรือไหว้ ในกาลนั้น จิตดวงที่สามย่อมเกิดขึ้นแก่เด็กเหล่านั้น แต่ในกาลใด เด็กเหล่านั้นถูกพวกญาติชักชวนว่า 'จงให้ จงไหว้' แล้วปฏิบัติอย่างนั้น ในกาลนั้น จิตดวงที่สี่ก็ย่อมเกิดขึ้น แต่ในกาลใด บุคคลทั้งหลายอาศัยความไม่ถึงพร้อมแห่งไทยธรรมและผู้รับเป็นต้น หรืออาศัยความไม่มีแห่งเหตุแห่งโสมนัสอย่างอื่น เป็นผู้ปราศจากโสมนัสในวิกัปทั้ง ๔ นั้น ในกาลนั้น จิตที่เหลืออีก ๔ ดวงที่เป็นอุเบกขาสหคตย่อมเกิดขึ้น บทว่า 'อัฏฐปิ' นี้ ด้วยศัพท์ว่า 'ปิ' ย่อมรวบรวมความเป็นไปหลายอย่างโดยนัยมีบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า -

‘‘කමෙන පුඤ්ඤවත්ථූහි, ගොචරාධිපතීහි ච;

කම්මහීනාදිතො චෙව, ගණෙය්‍ය නයකොවිදො’’ති.

ผู้ฉลาดในนัยพึงนับ (จิต) โดยลำดับ ด้วยบุญกิริยาวัตถุทั้งหลาย ด้วยอารมณ์และอธิบดี และด้วยกรรมและความหย่อนเป็นต้น

ඉමානි හි අට්ඨ චිත්තානි දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙන පවත්තනතො පච්චෙකං දස දසාති කත්වා අසීති චිත්තානි හොන්ති, තානි ච ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තනතො පච්චෙකං ඡග්ගුණිතානි සාසීතිකානි චත්තාරි සතානි හොන්ති, අධිපතිභෙදෙන පන ඤාණවිප්පයුත්තානං චත්තාලීසාධිකද්විසතපරිමාණානං වීමංසාධිපතිසම්පයොගාභාවතො තානි තිණ්ණං අධිපතීනං වසෙන තිගුණිතානි වීසාධිකානි සත්තසතානි, තථා ඤාණසම්පයුත්තානි ච චතුන්නං අධිපතීනං වසෙන චතුග්ගුණිතානි සසට්ඨිකානි නව සතානීති එවං අධිපතිවසෙන සහස්සං සාසීතිකානි ච ඡ සතානි හොන්ති, තානි කායවචීමනොකම්මසඞ්ඛාතකම්මත්තිකවසෙන තිගුණිතානි චත්තාලීසාධිකානි පඤ්ච සහස්සානි හොන්ති, තානි ච හීනමජ්ඣිමපණීතභෙදතො තිගුණිතානි වීසසතාධිකපන්නරසසහස්සානි හොන්ති. යං පන වුත්තං ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙන –

จริงอยู่ จิต ๘ ดวงเหล่านี้ ย่อมเป็น ๘๐ ดวง โดยความเป็นไปตามอำนาจแห่งบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ โดยทำแต่ละดวงให้เป็นอย่างละ ๑๐. และจิตเหล่านั้น ย่อมเป็น ๔๘๐ ดวง เพราะความเป็นไปในอารมณ์ ๖ โดยคูณแต่ละดวงด้วย ๖. แต่โดยความต่างแห่งอธิบดี จิตที่ญาณวิปปยุตต์มีประมาณ ๒๔๐ ดวงนั้น ย่อมเป็น ๗๒๐ ดวง โดยคูณด้วย ๓ ตามอำนาจแห่งอธิบดี ๓ เพราะไม่มีวิมังสาธิปติสัมปยุตต์. ส่วนจิตที่ญาณสัมปยุตต์ ย่อมเป็น ๙๖๐ ดวง โดยคูณด้วย ๔ ตามอำนาจแห่งอธิบดี ๔ อย่างนี้ โดยอำนาจแห่งอธิบดี ย่อมเป็น ๑,๖๘๐ ดวง. จิตเหล่านั้น ย่อมเป็น ๕,๐๔๐ ดวง โดยคูณด้วย ๓ ตามอำนาจแห่งกรรมติกะที่เรียกว่า กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม. และจิตเหล่านั้น ย่อมเป็น ๑๕,๑๒๐ ดวง โดยคูณด้วย ๓ ตามความต่างแห่งชั้นทราม (หีน) ชั้นกลาง (มัชฌิม) และชั้นประณีต (ปณีต). ส่วนคำที่พระอาจารย์พุทธทัตตเถระกล่าวไว้ว่า -

‘‘සත්තරස [Pg.89] සහස්සානි, ද්වෙ සතානි අසීති ච;

කාමාවචරපුඤ්ඤානි, භවන්තීති විනිද්දිසෙ’’ති.

พึงแสดงว่า กามาวจรกุศลทั้งหลาย ย่อมมี ๑๗,๒๘๐ ดวง.

තං අධිපතිවසෙන ගණනපරිහානිං අනාදියිත්වා සොතපතිතවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, කාලදෙසාදිභෙදෙන පන නෙසං භෙදො අප්පමෙය්‍යොව.

พึงทราบว่า คำนั้นท่านกล่าวไว้ตามกระแส (การนับทั่วไป) โดยไม่ถือเอาความลดหย่อนแห่งการนับโดยอำนาจแห่งอธิบดี. แต่ความต่างแห่งจิตเหล่านั้น โดยความต่างแห่งกาลและเทศะเป็นต้น ย่อมประมาณมิได้เลย.

කුච්ඡිතෙ (ධ. ස. අට්ඨ. 1) පාපධම්මෙ සලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්ති අපගමෙන්තීති වා කුසලානි. අථ වා කුච්ඡිතාකාරෙන සන්තානෙ සයනතො පවත්තනතො කුසසඞ්ඛාතෙ පාපධම්මෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලානි. අථ වා කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සානතො තනුකරණතො ඔසානකරණතො වා කුසසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන, සද්ධාදිධම්මජාතෙන වා ලාතබ්බානි සහජාතඋපනිස්සයභාවෙන යථාරහං පවත්තෙතබ්බානීති කුසලානි, තානෙව යථාවුත්තත්ථෙන කාමාවචරානි කුසලචිත්තානි චාති කාමාවචරකුසලචිත්තානි.

ธรรมทั้งหลายที่ยังบาปธรรมอันน่ารังเกียจให้หวั่นไหว ให้สั่นสะเทือน ให้กำจัด หรือให้ถอยไป ชื่อว่า กุศล. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่ตัดบาปธรรมที่ชื่อว่า 'กุสะ' เพราะนอนเนื่องอยู่ในสันดานโดยอาการอันน่ารังเกียจ ชื่อว่า กุศล. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่พึงถือเอาด้วยญาณที่ชื่อว่า 'กุสะ' หรือด้วยธรรมที่มีศรัทธาเป็นต้น เพราะยังบาปธรรมอันน่ารังเกียจให้เบาบาง หรือให้สิ้นสุดไป หรือที่พึงให้เป็นไปโดยความเป็นสหชาตูปนิสสัยตามสมควร ชื่อว่า กุศล. จิตเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า กามาวจรกุศลจิต เพราะเป็นกามาวจรและเป็นกุศลจิตโดยอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว.

16. යථා පනෙතානි පුඤ්ඤකිරියවසෙන, කම්මද්වාරවසෙන, කම්මවසෙන, අධිපතිවසෙන ච පවත්තන්ති, නෙවං විපාකානි දානාදිවසෙන අප්පවත්තනතො, විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපනාභාවතො, අවිපාකසභාවතො, ඡන්දාදීනි පුරක්ඛත්වා අප්පවත්තිතො ච, තස්මා තංවසෙන පරිහාපෙත්වා යථාරහං ගණනභෙදො යොජෙතබ්බො. ඉමානිපි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන යථාක්කමං සොමනස්සුපෙක්ඛාසහිතානි. පටිසන්ධාදිවසප්පවත්තියං කම්මස්ස බලවාබලවභාවතො, තදාරම්මණප්පවත්තියං යෙභුය්‍යෙන ජවනානුරූපතො, කදාචි තත්ථාපි කම්මානුරූපතො ච ඤාණසම්පයුත්තානි, ඤාණවිප්පයුත්තානි ච හොන්ති. යථාපයොගං විනා සප්පයොගඤ්ච යථාඋපට්ඨිතෙහි කම්මාදිපච්චයෙහි උතුභොජනාදිසප්පායාසප්පායවසෙන අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකානි.

๑๖. แต่จิตวิบากทั้งหลายย่อมไม่เป็นไปอย่างนั้น เพราะไม่เป็นไปโดยอำนาจแห่งทานเป็นต้น เพราะไม่มีการยังวิญญัติให้ตั้งขึ้น เพราะมีสภาวะที่ไม่ให้ผล (คือไม่เป็นเหตุ) และเพราะไม่เป็นไปโดยกระทำฉันทะเป็นต้นให้เป็นประธาน. เพราะฉะนั้น พึงประกอบความต่างแห่งการนับตามสมควร โดยเว้นความต่างนั้นเสีย. แม้จิตเหล่านี้ ก็เป็นโสมนัสสหคตและอุเบกขาสหคตตามลำดับ ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ที่น่าปรารถนา น่าปรารถนายิ่ง และที่เป็นกลาง. ในความเป็นไปแห่งปฏิสนธิเป็นต้น ย่อมเป็นญาณสัมปยุตต์และญาณวิปปยุตต์ เพราะความที่กรรมมีกำลังและไม่มีกำลัง. ในความเป็นไปแห่งตทารัมมณะ ย่อมเป็นไปตามชวนะเป็นส่วนมาก และบางครั้งในที่นั้นก็เป็นไปตามกรรมด้วย. และย่อมเป็นอสังขาริกและสสังขาริก ตามความสบายและไม่สบายมีอุตุและโภชนะเป็นต้น ด้วยปัจจัยมีกรรมเป็นต้นที่ปรากฏตามสมควรแก่การประกอบและไม่ประกอบ.

17. කිරියචිත්තානම්පි [Pg.90] කුසලෙ වුත්තනයෙන යථාරහං සොමනස්සසහගතාදිතා වෙදිතබ්බා.

๑๗. แม้ในกิริยาจิตทั้งหลาย ก็พึงทราบความเป็นโสมนัสสหคตเป็นต้นตามสมควร โดยนัยที่กล่าวไว้ในกุศลนั่นแล.

18. සහෙතුකකාමාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානීති එත්ථ සහෙතුකග්ගහණං විපාකකිරියාපෙක්ඛං විසෙසනං කුසලස්ස එකන්තසහෙතුකත්තා. හොති හි යථාලාභයොජනා, ‘‘සක්ඛරකථලම්පි මච්ඡගුම්බම්පි චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පී’’ත්‍යාදීසු (දී. නි. 1.249) විය සක්ඛරකථලස්ස චරණායොගතො මච්ඡගුම්බාපෙක්ඛාය චරණකිරියා යොජීයතීති.

๑๘. ในบทว่า 'สาเหตุกกามาวจรกุสลวิปากกิริยาจิต' นี้ การระบุบทว่า 'สาเหตุกะ' เป็นวิเสสนะที่มุ่งถึงวิบากและกิริยา เพราะกุศลเป็นสาเหตุกะโดยส่วนเดียวอยู่แล้ว. การประกอบย่อมมีตามที่ได้มา เหมือนในบทมีอาทิว่า 'แม้ก้อนกรวดและก้อนหิน แม้ฝูงปลาที่ว่ายไปและหยุดอยู่' (ที. สี. ๑/๒๔๙) การกริยาว่าว่ายไป ย่อมประกอบโดยมุ่งถึงฝูงปลา เพราะก้อนกรวดและก้อนหินไม่สามารถว่ายไปได้.

19. සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤපාකකිරියා වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන පච්චෙකං වෙදනාභෙදතො දුවිධත්තා, ඤාණභෙදතො චතුබ්බිධත්තා, සඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධත්තා ච සම්පිණ්ඩෙත්වා චතුවීසති මතාති යොජනා. නනු ච වෙදනාභෙදො තාව යුත්තො තාසං භින්නසභාවත්තා. ඤාණසඞ්ඛාරභෙදො පන කථන්ති? ඤාණසඞ්ඛාරානං භාවාභාවකතොපි භෙදො ඤාණසඞ්ඛාරකතොව යථා වස්සකතො සුභික්ඛො දුබ්භික්ඛොති, තස්මා ඤාණසඞ්ඛාරකතො භෙදො ඤාණසඞ්ඛාරභෙදොති න එත්ථ කොචි විරොධොති.

๑๙. มีการประกอบความว่า สาเหตุกกามาวจรกุศล วิบาก และกิริยา ท่านถือว่ามี ๒๔ ดวง โดยประมวลความต่างแห่งเวทนา ญาณ และสังขารเข้าด้วยกัน คือ โดยความต่างแห่งเวทนาเป็นอย่างละ ๒ โดยความต่างแห่งญาณเป็นอย่างละ ๔ และโดยความต่างแห่งสังขารเป็นอย่างละ ๘. จริงอยู่ ความต่างแห่งเวทนานั้นสมควรแล้ว เพราะเวทนาเหล่านั้นมีสภาวะต่างกัน. แต่ความต่างแห่งญาณและสังขารเป็นอย่างไร? แม้ความต่างโดยความมีอยู่และไม่มีอยู่แห่งญาณและสังขาร ก็จัดเป็นความต่างที่เกิดจากญาณและสังขารนั่นเอง เหมือนความอุดมสมบูรณ์และความอดอยากที่เกิดจากฝน. เพราะฉะนั้น ความต่างที่เกิดจากญาณและสังขาร จึงชื่อว่าความต่างแห่งญาณและสังขาร ในเรื่องนี้จึงไม่มีข้อขัดแย้งแต่อยอย่างใด.

20. ඉදානි සබ්බානිපි කාමාවචරචිත්තානි සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කාමෙ තෙවීසා’’ත්‍යාදි වුත්තං. කාමෙ භවෙ සත්ත අකුසලවිපාකානි, සහෙතුකාහෙතුකානි සොළස කුසලවිපාකානීති එවං තෙවීසති විපාකානි ද්වාදස අකුසලානි, අට්ඨ කුසලානීති පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි වීසති අහෙතුකා තිස්සො සහෙතුකා අට්ඨාති එකාදස කිරියා චාති සබ්බථාපි කුසලාකුසලවිපාකකිරියානං අන්තොගධභෙදෙන චතුපඤ්ඤාසෙව කාලදෙසසන්තානාදිභෙදෙන අනෙකවිධභාවෙපීත්‍යත්ථො.

๒๐. บัดนี้ เพื่อจะแสดงกามาวจรจิตทั้งหมดโดยประมวลเข้าด้วยกัน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ในกามมี ๒๓' ดังนี้. ในกามภพ มีอกุศลวิบาก ๗ ดวง, กุศลวิบากที่เป็นสาเหตุกะและอเหตุกะ ๑๖ ดวง รวมเป็นวิบาก ๒๓ ดวง. อกุศล ๑๒ ดวง, กุศล ๘ ดวง รวมเป็นบุญและบาป ๒๐ ดวง. อเหตุกกิริยา ๓ ดวง, สาเหตุกกิริยา ๘ ดวง รวมเป็นกิริยา ๑๑ ดวง. โดยประการทั้งปวง แม้จะมีความหลากหลายโดยความต่างแห่งกาล เทศะ และสันดานเป็นต้น แต่โดยความต่างที่สงเคราะห์เข้าในกุศล อกุศล วิบาก และกิริยา ก็มีเพียง ๕๔ ดวงเท่านั้น.

කාමාවචරසොභනචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนากามาวจรโสภณจิต จบแล้ว.

රූපාවචරචිත්තවණ්ණනා

การพรรณนารูปาวจรจิต

21. ඉදානි [Pg.91] තදනන්තරුද්දිට්ඨස්ස රූපාවචරස්ස නිද්දෙසක්කමො අනුප්පත්තොති තස්ස ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන පඤ්චධා විභාගං දස්සෙතුං ‘‘විතක්ක…පෙ… සහිත’’න්ත්‍යාදිමාහ. විතක්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ්ච එකග්ගතා චාති ඉමෙහි සහිතං විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං. තත්ථ ආරම්මණං විතක්කෙති සම්පයුත්තධම්මෙ අභිනිරොපෙතීති විතක්කො, සො සහජාතානං ආරම්මණාභිනිරොපනලක්ඛණො, යථා හි කොචි ගාමවාසී පුරිසො රාජවල්ලභං සම්බන්ධිනං මිත්තං වා නිස්සාය රාජගෙහං අනුපවිසති, එවං විතක්කං නිස්සාය චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති. යදි එවං කථං අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං ආරොහතීති? තම්පි විතක්කබලෙනෙව අභිනිරොහති. යථා හි සො පුරිසො පරිචයෙන තෙන විනාපි නිරාසඞ්කො රාජගෙහං පවිසති, එවං පරිචයෙන විතක්කෙන විනාපි අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං අභිනිරොහති. පරිචයොති චෙත්ථ සවිතක්කචිත්තස්ස සන්තානෙ අභිණ්හප්පවත්තිවසෙන නිබ්බත්තා චිත්තභාවනා. අපි චෙත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණං අවිතක්කම්පි වත්ථාරම්මණසඞ්ඝට්ටනබලෙන, දුතියජ්ඣානාදීනි ච හෙට්ඨිමභාවනාබලෙන අභිරොහන්ති.

๒๑. บัดนี้ ถึงลำดับแห่งการแสดงรูปาวจรที่ระบุไว้ในลำดับถัดจากนั้นแล้ว เพื่อแสดงการจำแนกรูปาวจรนั้นเป็น ๕ อย่างโดยความต่างแห่งการประกอบด้วยองค์ฌาน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'วิตก...เป...ประกอบด้วย' (วิตกฺก...เป...สหิตํ) ชื่อว่า วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ เพราะประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา ในบรรดาองค์ฌานเหล่านั้น ธรรมที่ตรึกถึงอารมณ์ คือยกสัมปยุตตธรรมขึ้นสู่อารมณ์ ชื่อว่า วิตก วิตกนั้นมีการยกสัมปยุตตธรรมที่เกิดร่วมกันขึ้นสู่อารมณ์เป็นลักษณะ เปรียบเหมือนบุรุษชาวบ้านบางคนอาศัยญาติหรือมิตรผู้เป็นที่โปรดปรานของพระราชาแล้วเข้าไปสู่พระราชนิเวศน์ ฉันใด จิตก็อาศัยวิตกแล้วขึ้นสู่อารมณ์ ฉันนั้น หากเป็นเช่นนั้น จิตที่ไม่มีวิตกจะขึ้นสู่อารมณ์ได้อย่างไร? แม้จิตนั้นก็ขึ้นสู่อารมณ์ด้วยกำลังแห่งวิตกนั่นเอง เหมือนบุรุษนั้น เพราะความคุ้นเคย แม้ไม่มีญาติหรือมิตรนั้น ก็เข้าไปสู่พระราชนิเวศน์ได้โดยปราศจากความระแวง ฉันใด จิตที่ไม่มีวิตกก็ขึ้นสู่อารมณ์ได้ด้วยความคุ้นเคย ฉันนั้น คำว่า ความคุ้นเคย ในที่นี้ หมายถึง จิตตภาวนาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความเป็นไปบ่อยๆ ในกระแสแห่งจิตที่มีวิตก อนึ่ง ในที่นี้ ปัญจวิญญาณแม้ไม่มีวิตก ก็ขึ้นสู่อารมณ์ได้ด้วยกำลังแห่งการกระทบกันระหว่างวัตถุกับอารมณ์ ส่วนทุติยฌานเป็นต้น ก็ขึ้นสู่อารมณ์ได้ด้วยกำลังแห่งภาวนาในเบื้องต่ำ

ආරම්මණෙ තෙන චිත්තං විචරතීති විචාරො. සො ආරණනුමජ්ජනලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘අනුසන්ධානතා’’ති (ධ. ස. 8) නිද්දිට්ඨො. එත්ථ ච විචාරතො ඔළාරිකට්ඨෙන, තස්සෙව පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ච පඨමඝණ්ටාභිඝාතො විය චෙතසො පඨමාභිනිපාතො විතක්කො, අනුරවො විය අනුසඤ්චරණං විචාරො. විප්ඵාරවාචෙත්ථ විතක්කො චිත්තස්ස පරිප්ඵන්දනභූතො, ආකාසෙ උප්පතිතුකාමස්ස සකුණස්ස පක්ඛවික්ඛෙපො විය, පදුමාභිමුඛපාතො විය ච ගන්ධානුබන්ධචෙතසා භමරස්ස, සන්තවුත්ති විචාරො චිත්තස්ස නාතිපරිප්ඵන්දනභූතො, ආකාසෙ උප්පතිතස්ස [Pg.92] සකුණස්ස පක්ඛප්පසාරණං විය, පදුමස්ස උපරිභාගෙ පරිබ්භමනං විය ච පදුමාභිමුඛපතිතස්ස භමරස්ස.

จิตย่อมเที่ยวไปในอารมณ์ด้วยธรรมนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิจาร วิจารนั้นมีการลูบคลำอารมณ์เป็นลักษณะ ด้วยเหตุนั้น วิจารนี้จึงถูกระบุไว้ว่า 'อนุสันธนา' (ความสืบต่อ) ในพระธรรมสังคณี (ข้อ ๘) และในที่นี้ วิตกคือการที่จิตพุ่งเข้าสู่อารมณ์เป็นครั้งแรก เปรียบเหมือนการตีระฆังครั้งแรก เพราะอรรถว่าหยาบกว่าวิจาร และเพราะอรรถว่าเป็นเบื้องต้นของวิจารนั้น ส่วนวิจารคือการเที่ยวไปตามอารมณ์ เปรียบเหมือนเสียงกังวาน ในที่นี้ วิตกมีอาการแผ่ไป เป็นสภาพที่จิตไหวตัว เปรียบเหมือนการกระพือปีกของนกที่ต้องการจะบินขึ้นไปในอากาศ และเหมือนการพุ่งเข้าหาดอกบัวของภมรที่มีใจผูกพันในกลิ่น ส่วนวิจารมีอาการสงบ เป็นสภาพที่จิตไม่ไหวตัวมากนัก เปรียบเหมือนการกางปีกของนกที่บินขึ้นไปในอากาศแล้ว และเหมือนการบินวนอยู่เหนือดอกบัวของภมรที่พุ่งเข้าหาดอกบัวแล้ว

පිනයති කායචිත්තං තප්පෙති, වඩ්ඪෙතීති වා පීති, සා සම්පියායනලක්ඛණා, ආරම්මණං කල්ලතො ගහණලක්ඛණාති වුත්තං හොති, සම්පයුත්තධම්මෙ සුඛයතීති සුඛං, තං ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණං සුභොජනරසස්සාදකො රාජා විය. තත්ථ ආරම්මණප්පටිලාභෙ පීතියා විසෙසො පාකටො කන්තාරඛින්නස්ස වනන්තොදකදස්සනෙ විය, යථාලද්ධස්ස අනුභවනෙ සුඛස්ස විසෙසො පාකටො යථාදිට්ඨඋදකස්ස පානාදීසු වියාති. නානාරම්මණවික්ඛෙපාභාවෙන එකං ආරම්මණං අග්ගං ඉමස්සාති එකග්ගං, චිත්තං, තස්ස භාවො එකග්ගතා, සමාධි. සො අවික්ඛෙපලක්ඛණො. තස්ස හි වසෙන සසම්පයුත්තං චිත්තං අවික්ඛිත්තං හොති.

ธรรมที่ยังกายและจิตให้อิ่มเอิบ ให้เอิบอาบ หรือให้เจริญ ชื่อว่า ปีติ ปีตินั้นมีความรักใคร่เป็นลักษณะ หรือกล่าวได้ว่า มีการรับอารมณ์อย่างกระปรี้กระเปร่าเป็นลักษณะ ธรรมที่ยังสัมปยุตตธรรมให้เป็นสุข ชื่อว่า สุข สุขนั้นมีการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นลักษณะ เหมือนพระราชาผู้เสวยรสอาหารอันเลิศ ในบรรดาองค์ฌานเหล่านั้น ความต่างของปีติย่อมปรากฏชัดในการได้อารมณ์ เหมือนการเห็นน้ำในชายป่าของคนเดินทางผู้เหน็ดเหนื่อยในทางกันดาร ส่วนความต่างของสุขย่อมปรากฏชัดในการเสวยอารมณ์ที่ได้มาแล้ว เหมือนการดื่มน้ำที่เห็นแล้วเป็นต้น จิตที่มีอารมณ์เดียวเป็นเลิศ เพราะไม่มีความฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ชื่อว่า เอกัคคะ ภาวะของจิตนั้นชื่อว่า เอกัคคตา คือ สมาธิ สมาธินั้นมีการไม่ฟุ้งซ่านเป็นลักษณะ เพราะด้วยอำนาจสมาธินั้น จิตพร้อมทั้งสัมปยุตตธรรมย่อมไม่ฟุ้งซ่าน

පඨමඤ්ච දෙසනාක්කමතො චෙව උප්පත්තික්කමතො ච ආදිභූතත්තා තං ඣානඤ්ච ආරම්මණූපනිජ්ඣානතො, පච්චනීකඣාපනතො චාති පඨමජ්ඣානං, විතක්කාදිපඤ්චකං. ඣානඞ්ගසමුදායෙ යෙව හි ඣානවොහාරො නෙමිආදිඅඞ්ගසමුදායෙ රථවොහාරො විය, තථා හි වුත්තං විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 569). පඨමජ්ඣානෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං.

และชื่อว่า ปฐมฌาน เพราะเป็นเบื้องต้นโดยลำดับแห่งการแสดงและโดยลำดับแห่งการเกิดขึ้น และเพราะเป็นฌานด้วยอรรถว่าเพ่งอารมณ์ และเผาผลาญธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ ปฐมฌานนั้นคือหมวด ๕ มีวิตกเป็นต้น เพราะคำว่า ฌาน ย่อมใช้ในหมู่แห่งองค์ฌานนั่นเอง เหมือนคำว่า รถ ย่อมใช้ในหมู่แห่งส่วนประกอบมีกำเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในวิภังค์ว่า 'ฌาน ได้แก่ วิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตาแห่งจิต' (วิภังค์ ข้อ ๕๖๙) กุศลจิตที่สัมปยุตต์ด้วยปฐมฌาน ชื่อว่า ปฐมฌานกุศลจิต

කස්මා පන අඤ්ඤෙසු ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගවසෙන වුත්තාති? වුච්චතෙ – උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච. විතක්කො හි ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති. විචාරො අනුප්පබන්ධෙති, පීති චස්ස පීනනං, සුඛඤ්ච උපබ්‍රූහනං කරොති, අථ නං සසම්පයුත්තධම්මං එතෙහි අභිනිරොපනානුප්පබන්ධනපීනනඋපබ්‍රූහනෙහි අනුග්ගහිතා එකග්ගතා සමාධානකිච්චෙන [Pg.93] අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තී එකත්තාරම්මණෙ සමං, සම්මා ච ආධියති. ඉන්ද්‍රියසමතාවසෙන සමං පටිපක්ඛධම්මානං දූරීභාවෙන ලීනුද්ධච්චාභාවෙන සම්මා ච ඨපෙතීති එවමෙතෙ සමෙව උපනිජ්ඣානකිච්චං ආවෙණිකං. කාමච්ඡන්දාදිපටිපක්ඛභාවෙ පන සමාධි කාමච්ඡන්දස්ස පටිපක්ඛො රාගප්පණිධියා උජුපච්චනීකභාවතො. කාමච්ඡන්දවසෙන හි නානාරම්මණෙහි පලොභිතස්ස පරිබ්භමන්තස්ස චිත්තස්ස සමාධානං එකග්ගතාය හොති. පීති බ්‍යාපාදස්ස පාමොජ්ජසභාවත්තා. විතක්කො ථිනමිද්ධස්ස යොනිසො සඞ්කප්පනවසෙන සවිප්ඵාරප්පවත්තිතො සුඛං අවූපසමානුතාපසභාවස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස වූපසන්තසීතලසභාවත්තා. විචාරො විචිකිච්ඡාය ආරම්මණෙ අනුමජ්ජනවසෙන පඤ්ඤාපතිරූපසභාවත්තා. එවං උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගභාවෙන වවත්ථිතාති. යථාහු –

ก็เพราะเหตุไร เมื่อสัมปยุตตธรรมอื่นๆ มีผัสสะเป็นต้นมีอยู่ จึงกล่าวถึงธรรม ๕ อย่างนี้เท่านั้นโดยความเป็นองค์ฌาน? ตอบว่า เพราะมีกิจคือการเพ่งอารมณ์ และเพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อกามฉันทะเป็นต้น ด้วยว่า วิตกย่อมยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ วิจารย่อมประคองไว้ ปีติย่อมยังจิตนั้นให้อิ่มเอิบ และสุขย่อมยังจิตนั้นให้เจริญ ลำดับนั้น เอกัคคตาที่ได้รับการอุดหนุนด้วยการยกขึ้น การประคอง การทำให้อิ่มเอิบ และการทำให้เจริญเหล่านี้ ย่อมยังตนพร้อมทั้งสัมปยุตตธรรมให้เป็นไปตามด้วยกิจคือการตั้งมั่น ย่อมตั้งมั่นในอารมณ์อันเดียวโดยสม่ำเสมอและโดยชอบ คือตั้งมั่นโดยสม่ำเสมอด้วยอำนาจความสม่ำเสมอแห่งอินทรีย์ และตั้งมั่นโดยชอบด้วยการที่ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์อยู่ห่างไกล และด้วยความไม่มีถีนมิทธะและอุทธัจจะ ด้วยประการฉะนี้ องค์ฌานเหล่านี้จึงมีกิจคือการเพ่งอารมณ์ร่วมกันเป็นลักษณะเฉพาะ ส่วนในความเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะเป็นต้นนั้น สมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะ เพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อความปรารถนาด้วยอำนาจราคะ ด้วยว่า การตั้งมั่นของจิตที่ถูกกามฉันทะล่อลวงให้เที่ยวไปในอารมณ์ต่างๆ ย่อมมีได้ด้วยเอกัคคตา ปีติเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท เพราะมีสภาพเป็นความร่าเริง วิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะ เพราะเป็นไปพร้อมด้วยการแผ่ไปโดยอำนาจการดำริโดยแยบคาย สุขเป็นปฏิปักษ์ต่ออุทธัจจกุกกุจจะที่มีสภาพไม่สงบและเร่าร้อน เพราะมีสภาพสงบและเย็น วิจารเป็นปฏิปักษ์ต่อวิจิกิจฉา เพราะมีสภาพลูบคลำอารมณ์โดยการพิจารณาอันเป็นปฏิรูปแห่งปัญญา ด้วยประการฉะนี้ เพราะมีกิจคือการเพ่งอารมณ์ และเพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อกามฉันทะเป็นต้น ธรรม ๕ อย่างนี้เท่านั้นจึงกำหนดไว้โดยความเป็นองค์ฌาน ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

‘‘උපනිජ්ඣානකිච්චත්තා, කාමාදිපටිපක්ඛතො;

සන්තෙසුපි ච අඤ්ඤෙසු, පඤ්චෙව ඣානසඤ්ඤිතා’’ති.

'เพราะมีกิจคือการเพ่งอารมณ์ และเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกามเป็นต้น แม้ธรรมอื่นๆ จะมีอยู่ แต่ธรรม ๕ อย่างเท่านั้นที่ชื่อว่าองค์ฌาน'

උපෙක්ඛා පනෙත්ත සන්තවුත්තිසභාවත්තා සුඛෙව අන්තොගධාති දට්ඨබ්බං. තෙනාහු –

ส่วนอุเบกขาในที่นี้ พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าในสุขนั่นเอง เพราะมีสภาพเป็นไปอย่างสงบ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า

‘‘උපෙක්ඛා සන්තවුත්තිත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති. (විභ. අට්ඨ. 232;

විසුද්ධි. 2.644);

"อุเบกขาเพราะมีสภาพเป็นความสงบ จึงตรัสว่าเป็นสุขนั่นเอง" (วิภังคอรรถกถา ๒๓๒; วิสุทธิมรรค ๒.๖๔๔)

පහානඞ්ගාදිවසෙන පනස්ස විසෙසො උපරි ආවි භවිස්සති, තථා අරූපාවචරලොකුත්තරෙසුපි ලබ්භමානකවිසෙසො. අථෙත්ථ කාමාවචරකුසලෙසු විය සඞ්ඛාරභෙදො කස්මා න ගහිතො. ඉදම්පි හි කෙවලං සමථානුයොගවසෙන පටිලද්ධං සසඞ්ඛාරිකං, මග්ගාධිගමවසෙන පටිලද්ධං අසඞ්ඛාරිකන්ති සක්කා වත්තුන්ති? නයිදමෙවං මග්ගාධිගමවසෙනසත්තිතො පටිලද්ධස්සාපි අපරභාගෙ පරිකම්මවසෙනෙව උප්පජ්ජනතො, තස්මා සබ්බස්සපි ඣානස්ස පරිකම්මසඞ්ඛාතපුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙන [Pg.94] විනා කෙවලං අධිකාරවසෙන අනුප්පජ්ජනතො ‘‘අසඞ්ඛාරික’’න්තිපි, අධිකාරෙන ච විනා කෙවලං පරිකම්මාභිසඞ්ඛාරෙනෙව අනුප්පජ්ජනතො ‘‘සසඞ්ඛාරික’’න්තිපි න සක්කා වත්තුන්ති. අථ වා පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙනෙව උප්පජ්ජමානස්ස න කදාචි අසඞ්ඛාරිකභාවො සම්භවතීති ‘‘අසඞ්ඛාරික’’න්ති ච බ්‍යභිචාරාභාවතො ‘‘සසඞ්ඛාරික’’න්ති ච න වුත්තන්ති.

ส่วนความพิเศษของฌานนั้นโดยอำนาจแห่งองค์ที่ควรละเป็นต้น จักปรากฏในเบื้องบน เช่นเดียวกับความพิเศษที่พึงได้แม้ในอรูปาวจรและโลกุตตระ อนึ่ง ในที่นี้ เพราะเหตุไร จึงไม่ถือเอาความต่างแห่งสังขาร เหมือนในกามาวจรกุศล ก็ฌานนี้ ที่ได้มาด้วยอำนาจแห่งการประกอบสมถะเท่านั้น ชื่อว่า สสังขาริก และที่ได้มาด้วยอำนาจแห่งการบรรลุมรรค ชื่อว่า อสังขาริก ดังนี้ ควรกล่าวได้หรือไม่? ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น เพราะแม้ฌานที่ได้มาด้วยอำนาจแห่งการบรรลุมรรค ก็ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งบริกรรมในภายหลังนั่นเอง เพราะฉะนั้น เพราะฌานทั้งหมด ย่อมไม่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งอธิการเท่านั้น โดยปราศจากบุพสังขารที่ชื่อว่าบริกรรม จึงไม่ควรกล่าวว่า "อสังขาริก" และเพราะฌานทั้งหมด ย่อมไม่เกิดขึ้นด้วยบุพสังขารที่ชื่อว่าบริกรรมเท่านั้น โดยปราศจากอธิการ จึงไม่ควรกล่าวว่า "สสังขาริก" อีกอย่างหนึ่ง เพราะฌานที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งบุพสังขารเท่านั้น ย่อมไม่มีความเป็นอสังขาริกในกาลไหนๆ จึงไม่กล่าวว่า "อสังขาริก" และเพราะไม่มีความคลาดเคลื่อน จึงไม่กล่าวว่า "สสังขาริก"

පි-සද්දෙන චෙත්ථ චතුක්කපඤ්චකනයවසෙන සුද්ධිකනවකො, තඤ්ච දුක්ඛප්පටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදුක්ඛප්පටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤාසුඛප්පටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාසුඛප්පටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤාවසෙන පටිපදාචතුක්කෙන යොජෙත්වා දෙසිතත්තා චත්තාරො නවකා, පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණං, අප්පමාණං පරිත්තාරම්මණං, අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණන්ති ආරම්මණචතුක්කෙන යොජිතත්තා චත්තාරො නවකා, ‘‘දුක්ඛප්පටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, දුක්ඛප්පටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණ’’න්ත්‍යාදිනා ආරම්මණප්පටිපදාමිස්සකනයවසෙන සොළස නවකාති පඤ්චවීසති නවකාති එවමාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති.

ด้วยบทว่า "ปิ" ในที่นี้ ย่อมสงเคราะห์นวกะที่เป็นสุทธกะโดยนัยแห่งจตุกกะและปัญจกะ และนวกะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยประกอบกับปฏิปทาจตุกกะ คือ ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา, สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา จึงมี ๔ นวกะ และทรงแสดงโดยประกอบกับอารัมมณจตุกกะ คือ ปริตตะ ปริตตารัมมณะ, ปริตตะ อัปปมาณารัมมณะ, อัปปมาณะ ปริตตารัมมณะ, อัปปมาณะ อัปปมาณารัมมณะ จึงมี ๔ นวกะ และโดยนัยแห่งอารัมมณปฏิปทามิสสกะ (ปฏิปทาและอารมณ์ผสมกัน) มี ๑๖ นวกะ มีอาทิว่า "ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปริตตะ ปริตตารัมมณะ, ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปริตตะ อัปปมาณารัมมณะ" เป็นต้น รวมเป็น ๒๕ นวกะ ย่อมสงเคราะห์ความแตกต่างมีประมาณเท่านี้.

22. ඣානවිසෙසෙන නිබ්බත්තිතවිපාකො එකන්තතො තංතංඣානසදිසොවාති විපාකං ඣානසදිසමෙව විභත්තං. ඉමමෙව හි අත්ථං දීපෙතුං භගවතා විපාකනිද්දෙසෙපි කුසලං උද්දිසිත්වාව තදනන්තරං මහග්ගතලොකුත්තරවිපාකා විභත්තා.

๒๒. วิบากที่เกิดขึ้นด้วยฌานพิเศษ ย่อมเหมือนกับฌานนั้นๆ โดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น วิบากจึงถูกจำแนกเหมือนกับฌานนั่นเอง เพื่อแสดงอรรถนี้แล พระผู้มีพระภาคจึงทรงจำแนกวิบากที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระไว้ภายหลังจากการทรงแสดงกุศลในวิปากนิทเทส (การแสดงวิบาก)

25. රූපාවචරමානසං ඣානභෙදෙන පඤ්චහි චතූහි තීහි ද්වීහි පුන ද්වීහි ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගභෙදෙන පඤ්චධා පඤ්චඞ්ගිකං චතුරඞ්ගිකං තිවඞ්ගිකං දුවඞ්ගිකං පුන දුවඞ්ගිකන්ති පඤ්චවිධං හොති අවිසෙසෙන, පුන තං පුඤ්ඤපාකකිරියානං පච්චෙකං පඤ්චන්නං පඤ්චන්නං භෙදා පඤ්චදසධා භවෙත්‍යත්ථො.

๒๕. มโนที่เป็นรูปาวจร ย่อมมี ๕ อย่างโดยไม่จำกัด คือ ปัญจังคิกะ (มีองค์ ๕), จตุรังคิกะ (มีองค์ ๔), ติอังคิกะ (มีองค์ ๓), ทุอังคิกะ (มีองค์ ๒), และทุอังคิกะ (มีองค์ ๒) อีกครั้ง โดยความแตกต่างแห่งการประกอบด้วยองค์ฌาน ๕, ๔, ๓, ๒, และ ๒ ตามลำดับ โดยความแตกต่างแห่งฌาน อนึ่ง มโนนั้นย่อมมี ๑๕ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งกุศล วิบาก และกิริยา อย่างละ ๕ อย่าง

රූපාවචරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาจิตที่เป็นรูปาวจร จบลงแล้ว.

අරූපාවචරචිත්තවණ්ණනා

การพรรณนาจิตที่เป็นอรูปาวจร

26. ඉදානි [Pg.95] අරූපාවචරං ආරම්මණභෙදෙන චතුධා විභජිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආකාසානඤ්චායතනා’’තිආදි. තත්ථ උප්පාදාදිඅන්තරහිතතාය නාස්ස අන්තොති අනන්තං, ආකාසඤ්ච තං අනන්තඤ්චාති ආකාසානන්තං, කසිණුග්ඝාටිමාකාසො. ‘‘අනන්තාකාස’’න්ති ච වත්තබ්බෙ ‘‘අග්‍යාහිතො’’ත්‍යාදීසු විය විසෙසනස්ස පරනිපාතවසෙන ‘‘ආකාසානන්ත’’න්ති වුත්තං. ආකාසානන්තමෙව ආකාසානඤ්චං සකත්ථෙ භාවපච්චයවසෙන. ආකාසානඤ්චමෙව ආයතනං සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස අධිට්ඨානට්ඨෙන දෙවානං දෙවායතනං වියාති ආකාසානඤ්චායතනං. තස්මිං අප්පනාප්පත්තං පඨමාරුප්පජ්ඣානම්පි ඉධ ‘‘ආකාසානඤ්චායතන’’න්ති වුත්තං යථා පථවීකසිණාරම්මණං ඣානං ‘‘පථවීකසිණ’’න්ති. අථ වා ආකාසානඤ්චං ආයතනං අස්සාති ආකාසානඤ්චායතනං, ඣානං, තෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තං.

๒๖. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกอรูปาวจรออกเป็น ๔ อย่างโดยความแตกต่างแห่งอารมณ์ แล้วทรงแสดงว่า "อากาสานัญจายตนะ" เป็นต้น ในบรรดาอรูปาวจรเหล่านั้น อากาศไม่มีที่สุด เพราะปราศจากที่สุดคือความเกิดขึ้นเป็นต้น จึงชื่อว่าอนันตะ (ไม่มีที่สุด) อากาศนั้นไม่มีที่สุดด้วย จึงชื่อว่าอากาสานันตะ (อากาศไม่มีที่สุด) คืออากาศที่เกิดจากการเพิกกสิณ และพึงกล่าวว่า "อนันตากาสะ" แต่กลับกล่าวว่า "อากาสานันตะ" โดยการวางวิเสสนะไว้ข้างหลัง เหมือนในคำว่า "อัคยาหิตะ" เป็นต้น อากาสานันตะนั่นแหละ ชื่อว่าอากาสานัญจะ โดยภาวปัจจัยในอรรถของตน อากาสานัญจะนั่นแหละ ชื่อว่าอายตนะ โดยเป็นที่ตั้งแห่งฌานอันเป็นธรรมที่ประกอบกับตน เหมือนเทวายตนะของเหล่าเทพ ฉะนั้น จึงชื่อว่าอากาสานัญจายตนะ แม้ปฐมอรูปฌานที่ถึงอัปปนาในอากาสานัญจะนั้น ก็ถูกเรียกว่า "อากาสานัญจายตนะ" ในที่นี้ เหมือนฌานที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์ ถูกเรียกว่า "ปฐวีกสิณ" ฉะนั้น อีกนัยหนึ่ง ฌานที่มีอากาสานัญจะเป็นอายตนะ ก็ชื่อว่าอากาสานัญจายตนะ จิตที่เป็นกุศลที่ประกอบด้วยฌานนั้น ก็ชื่อว่าอากาสานัญจายตนกุศลจิต.

විඤ්ඤාණමෙව අනන්තං විඤ්ඤාණානන්තං, පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි උප්පාදාදිඅන්තවන්තම්පි අනන්තාකාසෙ පවත්තනතො අත්තානං ආරබ්භ පවත්තාය භාවනාය උප්පාදාදිඅන්තං අග්ගහෙත්වා අනන්තතො ඵරණවසෙන පවත්තනතො ච ‘‘අනන්ත’’න්ති වුච්චති. විඤ්ඤාණානන්තමෙව විඤ්ඤාණඤ්චං ආකාරස්ස රස්සත්තං, න-කාරස්ස ලොපඤ්ච කත්වා. දුතියාරුප්පවිඤ්ඤාණෙන වා අඤ්චිතබ්බං පාපුණිතබ්බන්ති විඤ්ඤාණඤ්චං, තදෙව ආයතනං දුතියාරුප්පස්ස අධිට්ඨානත්තාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. සෙසං පුරිමසමං.

วิญญาณนั่นแหละไม่มีที่สุด ชื่อว่าวิญญาณานันตะ คือปฐมอรูปวิญญาณ วิญญาณนั้น แม้มีที่สุดคือความเกิดขึ้นเป็นต้น แต่ก็ชื่อว่า "อนันตะ" เพราะเป็นไปในอากาศอันไม่มีที่สุด และเพราะเป็นไปโดยแผ่ไปโดยไม่มีที่สุด โดยไม่ยึดถือที่สุดคือความเกิดขึ้นเป็นต้น ด้วยภาวนาที่ดำเนินไปโดยปรารภตน วิญญาณานันตะนั่นแหละ ชื่อว่าวิญญาณัญจะ โดยการทำสระอาให้เป็นสระอะ และลบพยัญชนะนะ อีกนัยหนึ่ง สิ่งที่พึงถึงหรือพึงบรรลุด้วยทุติยอรูปวิญญาณ ก็ชื่อว่าวิญญาณัญจะ วิญญาณัญจะนั้นแหละเป็นอายตนะ โดยเป็นที่ตั้งของทุติยอรูปฌาน จึงชื่อว่าวิญญาณัญจายตนะ ที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว.

නාස්ස [Pg.96] පඨමාරුප්පස්ස කිඤ්චනං අප්පමත්තකං අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි අවසිට්ඨං අත්ථීති අකිඤ්චනං, තස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං, පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවො. තදෙව ආයතනන්ත්‍යාදි පුරිමසදිසං.

ไม่มีอะไรเหลืออยู่เลยแม้แต่น้อยนิด แม้เพียงความแตกดับของปฐมอรูปฌานนั้น จึงชื่อว่าอากิญจนะ (ไม่มีอะไร) ภาวะของอากิญจนะนั้น ชื่อว่าอากิญจัญญะ คือความไม่มีปฐมอรูปวิญญาณ อากิญจัญญะนั้นแหละเป็นอายตนะ เป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว.

ඔළාරිකාය සඤ්ඤාය අභාවතො, සුඛුමාය ච සඤ්ඤාය අත්ථිතාය නෙවස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස සඤ්ඤා අත්ථි, නාපි අසඤ්ඤං අවිජ්ජමානසඤ්ඤන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤං, චතුත්ථාරුප්පජ්ඣානං. දීඝං කත්වා පන ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤමෙව ආයතනං මනායතනධම්මායතනපරියාපන්නත්තාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. අථ වා සඤ්ඤාව විපස්සනාය ගොචරභාවං ගන්ත්වා නිබ්බෙදජනනසඞ්ඛාතස්ස පටුසඤ්ඤාකිච්චස්ස අභාවතො නෙවසඤ්ඤා ච උණ්හොදකෙ තෙජොධාතු විය සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා න අසඤ්ඤාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා, සා එව ආයතනං ඉමස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස නිස්සයාදිභාවතොති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. සඤ්ඤාවසෙන චෙත්ථ ඣානූපලක්ඛණං නිදස්සනමත්තං. වෙදනාදයොපි හි තස්මිං ඣානෙ නෙවවෙදනානාවෙදනාදිකායෙවාති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලචිත්තං. පි-සද්දෙන චෙත්ථ ආරම්මණප්පටිපදාමිස්සකනයවසෙන සොළසක්ඛත්තුකදෙසනං (ධ. ස. 265-268), අඤ්ඤම්පි ච පාළියං ආගතනයභෙදං සඞ්ගණ්හාති.

เพราะไม่มีสัญญาหยาบ และเพราะมีสัญญาละเอียดอยู่ สัญญาของธรรมที่สัมปยุตด้วยตนจึงไม่มี และก็ไม่ใช่ไม่มีสัญญา คือไม่ใช่สัญญาที่ไม่มีอยู่ จึงชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญา คือจตุตถอรูปฌาน แต่กล่าวว่า "เนวสัญญานาสัญญา" โดยทำให้เสียงยาว เนวสัญญานาสัญญานั่นแหละเป็นอายตนะ เพราะสงเคราะห์เข้าในมนายตนะและธัมมายตนะ จึงชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญายตนะ อีกนัยหนึ่ง สัญญานั่นแหละไม่เป็นสัญญา เพราะไม่มีกิจของสัญญาที่คมชัด คือการทำให้เกิดการแทงตลอดโดยการเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา และก็ไม่ใช่ไม่มีสัญญา เพราะยังคงมีอยู่โดยภาวะที่ละเอียดอันเป็นส่วนที่เหลือของสังขาร เหมือนเตโชธาตุในน้ำอุ่น ฉะนั้น จึงชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญา สัญญานั้นแหละเป็นอายตนะ โดยเป็นที่อาศัยเป็นต้นของฌานอันเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยตน จึงชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญายตนะ ในที่นี้ การกำหนดฌานโดยสัญญาเป็นเพียงการแสดงตัวอย่างเท่านั้น เพราะแม้เวทนาเป็นต้นในฌานนั้น ก็เป็นเนวเวทนานาเวทนาเป็นต้นนั่นเอง จิตที่เป็นกุศลที่ประกอบด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ ก็ชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญายตนกุศลจิต ด้วยบทว่า "ปิ" ในที่นี้ ย่อมสงเคราะห์การแสดง ๑๖ ครั้ง โดยนัยแห่งอารัมมณปฏิปทามิสสกะ (ธ.ส. ๒๖๕-๒๖๘) และความแตกต่างแห่งนัยอื่นๆ ที่มาในบาลีด้วย

30. ආරම්මණානං අතික්කමිතබ්බානං, කසිණාකාසවිඤ්ඤාණතදභාවසඞ්ඛාතානං ආලම්බිතබ්බානඤ්ච ආකාසාදිචතුන්නං ගොචරානං පභෙදෙන ආරුප්පමානසං චතුබ්බිධං හොති. තඤ්හි යථාක්කමං පඤ්චමජ්ඣානාරම්මණං කසිණනිමිත්තං අතික්කම්ම තදුග්ඝාටෙන ලද්ධං ආකාසමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තත්ථ පවත්තං විඤ්ඤාණමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තදභාවභූතං අකිඤ්චනභාවමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තත්ථ පවත්තං තතියාරුප්පවිඤ්ඤාණමාලම්බිත්වා [Pg.97] පවත්තති, න පන රූපාවචරකුසලං විය පුරිමපුරිමඅඞ්ගාතික්කමවසෙන පුරිමපුරිමස්සාපි ආරම්මණං ගහෙත්වා. තෙනාහු ආචරියා –

๓๐. มโนที่เป็นอรูปาวจรย่อมมี ๔ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งอารมณ์ ๔ อย่าง มีอากาศเป็นต้น ที่พึงก้าวล่วงไป และที่พึงอาศัย คือ กสิณ อากาศ วิญญาณ และความไม่มีวิญญาณนั้น มโนนั้นย่อมเป็นไปโดยลำดับ คือ ก้าวล่วงกสิณนิมิตอันเป็นอารมณ์ของปัญจมฌาน แล้วอาศัยอากาศที่ได้จากการเพิกกสิณนั้น ก้าวล่วงอากาศนั้นแล้วอาศัยวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาศนั้น ก้าวล่วงวิญญาณนั้นแล้วอาศัยภาวะที่ไม่มีวิญญาณนั้น คืออากิญจนะ ก้าวล่วงอากิญจนะนั้นแล้วอาศัยตติยอรูปวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากิญจนะนั้น แต่ไม่เหมือนรูปาวจรกุศลที่ยึดถืออารมณ์ของฌานก่อนๆ โดยการก้าวล่วงองค์ฌานก่อนๆ เพราะเหตุนั้น อาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า –

‘‘ආරම්මණාතික්කමතො, චතස්සොපි භවන්තිමා;

අඞ්ගාතික්කමමෙතාසං, න ඉච්ඡන්ති විභාවිනො’’ති;

(ධ. ස. අට්ඨ. 268);

"อรูปฌานเหล่านี้มี ๔ อย่าง เพราะก้าวล่วงอารมณ์ แต่ผู้รู้ทั้งหลายไม่ประสงค์การก้าวล่วงองค์ฌานของอรูปฌานเหล่านี้" (ธ.ส. อรรถกถา ๒๖๘)

අරූපාවචරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาจิตที่เป็นอรูปาวจร จบลงแล้ว.

සොභනචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาจิตที่เป็นโสภณ จบลงแล้ว.

ලොකුත්තරචිත්තවණ්ණනා

การพรรณนาจิตที่เป็นโลกุตตระ

31. ඉදානි ලොකුත්තරකුසලං චතුමග්ගයොගතො, ඵලඤ්ච තදනුරූපප්පවත්තියා චතුධා විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සොතාපත්තිමග්ගචිත්ත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. නිබ්බානං පතිසවනතො උපගමනතො, නිබ්බානමහාසමුද්දනින්නතාය සොතසදිසත්තා වා ‘‘සොතො’’ති වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, තස්ස ආපත්ති ආදිතො පජ්ජනං පාපුණනං පඨමසමන්නාගමො සොතාපත්ති ආ-උපසග්ගස්ස ආදිකම්මනි පවත්තනතො. නිබ්බානං මග්ගෙති, නිබ්බානත්ථිකෙහි වා මග්ගීයති, කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති වා මග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං මග්ගචිත්තං, සොතාපත්තියා ලද්ධං මග්ගචිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං. අථ වා අරියමග්ගසොතස්ස ආදිතො පජ්ජනං එතස්සාති සොතාපත්ති, පුග්ගලො, තස්ස මග්ගො සොතාපත්තිමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං.

๓๑. บัดนี้ เพื่อแสดงโลกุตตรกุศลโดยการประกอบด้วยมรรค ๔ และผลโดยการเป็นไปตามนั้น ๔ อย่าง จึงกล่าวว่า "โสตาปัตติมรรคจิต" เป็นต้น อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า "โสตะ" เพราะไหลไปสู่พระนิพพาน เพราะเข้าถึงพระนิพพาน หรือเพราะมีความลาดเอียงไปสู่พระนิพพานมหาสมุทร เหมือนกระแสธาร การถึงโสตะนั้น คือการเข้าถึง การบรรลุ การประกอบพร้อมเป็นครั้งแรก ชื่อว่าโสตาปัตติ เพราะอุปสัค "อา" เป็นไปในอรรถว่า "เริ่มแรก" มรรคย่อมแสวงหาพระนิพพาน หรือถูกผู้ปรารถนาพระนิพพานแสวงหา หรือย่อมไปโดยฆ่ากิเลส จึงชื่อว่ามรรค จิตที่ประกอบด้วยมรรคนั้น ชื่อว่ามรรคจิต มรรคจิตที่ได้ด้วยโสตาปัตติ ชื่อว่าโสตาปัตติมรรคจิต อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้มีการเข้าถึงกระแสแห่งอริยมรรคเป็นครั้งแรก ชื่อว่าโสตาปัตติ มรรคของบุคคลนั้น ชื่อว่าโสตาปัตติมรรค จิตที่ประกอบด้วยมรรคนั้น ชื่อว่าโสตาปัตติมรรคจิต.

සකිං එකවාරං පටිසන්ධිවසෙන ඉමං මනුස්සලොකං ආගච්ඡතීති සකදාගාමී, ඉධ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී, ඉධ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, ඉධ පත්වා තත්ථ නිබ්බත්තිත්වා ඉධ පරිනිබ්බායීති පඤ්චසු සකදාගාමීසු පඤ්චමකො ඉධාධිප්පෙතො. සො හි ඉතො [Pg.98] ගන්ත්වා පුන සකිං ඉධ ආගච්ඡතීති. තස්ස මග්ගො සකදාගාමිමග්ගො. කිඤ්චාපි මග්ගසමඞ්ගිනො තථාගමනාසම්භවතො ඵලට්ඨොයෙව සකදාගාමී නාම, තස්ස පන කාරණභූතො පුරිමුප්පන්නො මග්ගො මග්ගන්තරාවච්ඡෙදනත්ථං ඵලට්ඨෙන විසෙසෙත්වා වුච්චති ‘‘සකදාගාමිමග්ගො’’ති. එවං අනාගාමිමග්ගොති. සකදාගාමිමග්ගෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සකදාගාමිමග්ගචිත්තං.

ผู้ที่มาสู่โลกมนุษย์นี้โดยอาศัยปฏิสนธิเพียงครั้งเดียวชื่อว่าสกทาคามี ในบรรดาสกทาคามี ๕ จำพวก คือ ผู้บรรลุในโลกนี้แล้วปรินิพพานในโลกนี้ ๑, ผู้บรรลุในโลกอื่นแล้วปรินิพพานในโลกอื่น ๑, ผู้บรรลุในโลกนี้แล้วไปปรินิพพานในโลกอื่น ๑, ผู้บรรลุในโลกอื่นแล้วมาปรินิพพานในโลกนี้ ๑, ผู้บรรลุในโลกนี้แล้วไปบังเกิดในโลกอื่นแล้วกลับมาปรินิพพานในโลกนี้ ๑ ในที่นี้ประสงค์เอาสกทาคามีจำพวกที่ ๕ นั้น เพราะว่าเขาไปจากโลกนี้แล้วกลับมาสู่โลกนี้อีกครั้งหนึ่ง มรรคของท่านนั้นชื่อว่าสกทาคามิมรรค ถึงแม้ว่าผู้ประกอบด้วยมรรคจะไม่มีการมาอย่างนั้นได้ และชื่อว่าสกทาคามีนั้นเป็นชื่อของผู้ตั้งอยู่ในผลเท่านั้น แต่ว่ามรรคที่เกิดขึ้นก่อนซึ่งเป็นเหตุของผลนั้น เพื่อตัดมรรคอื่นออกไป จึงกล่าวโดยจำแนกด้วยผู้ตั้งอยู่ในผลว่า "สกทาคามิมรรค" ดังนี้ อนาคามิมรรคก็เช่นกัน จิตที่ประกอบด้วยสกทาคามิมรรคชื่อว่าสกทาคามิมรรคจิต.

පටිසන්ධිවසෙන ඉමං කාමධාතුං න ආගච්ඡතීති අනාගාමී, තස්ස මග්ගො අනාගාමිමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අනාගාමිමග්ගචිත්තං. අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන පූජාවිසෙසං අරහතීති අරහා, අථ වා කිලෙසසඞ්ඛාතා අරයො, සංසාරචක්කස්ස වා අරා කිලෙසා හතා අනෙනාති අරහා, පාපකරණෙ රහාභාවතො වා අරහා, අට්ඨමකො අරියපුග්ගලො, තස්ස භාවො අරහත්තං, චතුත්ථඵලස්සෙතං අධිවචනං, තස්ස ආගමනභූතො මග්ගො අරහත්තමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අරහත්තමග්ගචිත්තං.

ผู้ที่ไม่มาสู่กามธาตุนี้โดยอาศัยปฏิสนธิอีกชื่อว่าอนาคามี มรรคของท่านนั้นชื่อว่าอนาคามิมรรค จิตที่ประกอบด้วยอนาคามิมรรคชื่อว่าอนาคามิมรรคจิต ผู้ที่ควรแก่การบูชาพิเศษโดยความเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันยอดเยี่ยมชื่อว่าอรหันต์ อีกนัยหนึ่ง อริคือข้าศึกอันได้แก่กิเลส หรือซี่ล้อแห่งสังสารจักรคือ กิเลส อันท่านผู้นี้ฆ่าแล้ว ชื่อว่าอรหันต์ หรือเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป ชื่อว่าอรหันต์ เป็นอริยบุคคลจำพวกที่ ๘ ภาวะของท่านนั้นชื่อว่าอรหัตต์ คำนี้เป็นชื่อของผลที่ ๔ มรรคที่เป็นที่มาของผลนั้นชื่อว่าอรหัตตมรรค จิตที่ประกอบด้วยอรหัตตมรรคชื่อว่าอรหัตตมรรคจิต.

පි-සද්දෙන එකෙකස්ස මග්ගස්ස නයසහස්සවසෙන චතුන්නං චතුසහස්සභෙදං සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 206; විභ. අට්ඨ. 206-214) ආගතං සට්ඨිසහස්සභෙදං නයං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන අනෙකවිධත්තම්පි සඞ්ගණ්හාති. තත්ථායං නයසහස්සමත්තපරිදීපනා, කථං? සොතාපත්තිමග්ගො තාව ඣානනාමෙන පටිපදාභෙදං අනාමසිත්වා කෙවලං සුඤ්ඤතො අප්පණිහිතොති ද්විධා විභත්තො, පුන පටිපදාචතුක්කෙන යොජෙත්වා පච්චෙකං චතුධා විභත්තොති එවං ඣානනාමෙන දසධා විභත්තො. තථා මග්ගසතිපට්ඨානසම්මප්පධානඉද්ධිපාදඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගසච්චසමථධම්මඛන්ධආයතනධාතුආහාරඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාචිත්තනාමෙහිපි පච්චෙකං දසදසාකාරෙහි විභත්තො තථා තථා බුජ්ඣනකානං පුග්ගලානං වසෙන. තස්මා [Pg.99] ඣානවසෙන දසමග්ගාදීනං එකූනවීසතියා වසෙන දස දසාති වීසතියා ඨානෙසු ද්වෙ නයසතානි හොන්ති. පුන තානි චතූහි අධිපතීහි යොජෙත්වා පච්චෙකං චතුධා විභත්තානීති එවං අධිපතීහි අමිස්සෙත්වා ද්වෙ සතානි, මිස්සෙත්වා අට්ඨ සතානීති සොතාපත්තිමග්ගෙ නයසහස්සං හොති, තථා සකදාගාමිමග්ගාදීසුපි.

ด้วยปิ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์นัยอันมีประการต่างๆ แม้มี ๖๐,๐๐๐ นัยที่มาในสัจจวิภังค์ (วิภังค์ ๒๐๖; อรรถกถา วิภังค์ ๒๐๖-๒๑๔) อันเป็น ๔,๐๐๐ นัย โดยนัย ๑,๐๐๐ ของมรรคแต่ละอย่าง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อน. ในที่นี้เป็นการแสดงนัยเพียง ๑,๐๐๐ อย่างนั้น, อย่างไร? โสดาปัตติมรรคก่อนอื่น ไม่กล่าวถึงความแตกต่างแห่งปฏิปทาโดยชื่อแห่งฌาน ย่อมจำแนกเป็น ๒ อย่าง คือ โดยความเป็นสุญญตะและอัปปณิหิตะเท่านั้น, ต่อมา เมื่อประกอบด้วยปฏิปทา ๔ ย่อมจำแนกเป็นอย่างละ ๔ อย่าง, ด้วยประการฉะนี้ ย่อมจำแนกเป็น ๑๐ อย่างโดยชื่อแห่งฌาน. เช่นเดียวกัน ย่อมจำแนกเป็นอย่างละ ๑๐ อย่าง โดยชื่อแห่งมรรค สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ สัจจะ สมถะ ธรรมขันธ์ อายตนะ ธาตุ อาหาร ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา และจิต ตามบุคคลผู้ตรัสรู้ในลักษณะนั้นๆ. เพราะฉะนั้น โดยฌาน ๑๐ อย่าง และโดยมรรคเป็นต้น ๑๙ อย่าง ย่อมมีอย่างละ ๑๐ รวมเป็น ๒๐๐ นัยใน ๒๐ ฐาน. ต่อมา เมื่อประกอบด้วยอธิบดี ๔ ย่อมจำแนกเป็นอย่างละ ๔ อย่าง, ด้วยประการฉะนี้ เมื่อไม่รวมกับอธิบดี ย่อมมี ๒๐๐ นัย, เมื่อรวมแล้ว ย่อมมี ๘๐๐ นัย, ในโสดาปัตติมรรค ย่อมมี ๑,๐๐๐ นัย, แม้ในสกทาคามิมรรคเป็นต้นก็เช่นกัน.

32. සොතාපත්තියා ලද්ධං, සොතාපත්තිස්ස වා ඵලචිත්තං විපාකභූතං චිත්තං සොතාපත්තිඵලචිත්තං. අරහත්තඤ්ච තං ඵලචිත්තඤ්චාති අරහත්තඵලචිත්තං.

๓๒. จิตที่ได้มาโดยโสดาปัตติ หรือจิตที่เป็นผลของโสดาปัตติ อันเป็นจิตที่เป็นวิบาก ชื่อว่าโสดาปัตติผลจิต. อรหัตต์และจิตที่เป็นผลนั้น ชื่อว่าอรหัตตผลจิต.

34. චතුමග්ගප්පභෙදෙනාති ඉන්ද්‍රියානං අපාටවපාටවතරතමභෙදෙන භින්නසාමත්ථියතාය සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසානං නිරවසෙසප්පහානං කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුභාවාපාදනං තෙසමෙව නිරවසෙසප්පහානං රූපාරූපරාගමානුද්ධච්චාවිජ්ජානං අනවසෙසප්පහානන්ති එවං සංයොජනප්පහානවසෙන චතුබ්බිධානං සොතාපත්තිමග්ගාදීනං අට්ඨඞ්ගිකමග්ගානං සම්පයොගභෙදෙන චතුමග්ගසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරකුසලං චතුධා හොති, විපාකං පන තස්සෙව කුසලස්ස ඵලත්තා තදනුරූපතො තථා චතුධාති එවං අනුත්තරං අත්තනො උත්තරිතරාභාවෙන අනුත්තරසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරං චිත්තං අට්ඨධා මතන්ති යොජනා.

๓๔. ด้วยความแตกต่างแห่งมรรค ๔ อย่าง คือ ด้วยความที่อินทรีย์มีความสามารถต่างกันโดยความไม่เฉียบคม เฉียบคม และเฉียบคมยิ่ง การละสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส โดยไม่เหลือ การทำให้กามราคะและพยาบาทเบาบางลง การละกามราคะและพยาบาทเหล่านั้นโดยไม่เหลือ การละรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา โดยไม่เหลือ ด้วยประการฉะนี้ โลกุตตรกุศลอันนับว่าเป็นมรรค ๔ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งการประกอบกันของอัฏฐังคิกมรรคอันมีโสดาปัตติมรรคเป็นต้น ๔ อย่าง โดยการละสังโยชน์ ย่อมมี ๔ อย่าง, ส่วนวิบากนั้นเป็นผลของกุศลนั้น ย่อมมี ๔ อย่างเช่นกันตามสมควร, ด้วยประการฉะนี้ โลกุตตรจิตอันนับว่าเป็นอนุตตระ โดยความเป็นจิตที่ไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า ย่อมมี ๘ อย่าง ดังนี้เป็นความเชื่อมโยง.

කිරියානුත්තරස්ස පන අසම්භවතො ද්වාදසවිධතා න වුත්තා. කස්මා පන තස්ස අසම්භවොති? මග්ගස්ස එකචිත්තක්ඛණිකත්තා. යදි හි මග්ගචිත්තං පුනප්පුනං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තදුප්පත්තියා කිරියභාවො සක්කා වත්තුං. තං පන කිලෙසසමුච්ඡෙදකවසෙනෙව උපලභිතබ්බතො එකවාරප්පවත්තෙනෙව ච තෙන අසනිසම්පාතෙන විය තරුආදීනං සමූලවිද්ධංසනස්ස තංතංකිලෙසානං අච්චන්තං අප්පවත්තියා සාධිතත්තා පුන උප්පජ්ජමානෙපි කාතබ්බාභාවතො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථඤ්ච ඵලසමාපත්තියා එව [Pg.100] නිබ්බානාරම්මණවසෙන පවත්තනතො න කදාචි සෙක්ඛානං අසෙක්ඛානං වා උප්පජ්ජති. තස්මා නත්ථි සබ්බථාපි ලොකුත්තරකිරියචිත්තන්ති.

ส่วนโลกุตตรกิริยาจิตไม่มี จึงไม่ได้กล่าวถึงความเป็น ๑๒ อย่าง. เหตุไฉนจึงไม่มี? เพราะมรรคเป็นจิตที่เกิดขึ้นเพียงขณะเดียว. หากมรรคจิตเกิดขึ้นซ้ำๆ กันอีก ก็อาจกล่าวได้ว่าการเกิดขึ้นนั้นเป็นกิริยา. แต่มรรคจิตนั้นพึงได้โดยความเป็นเครื่องตัดกิเลสโดยสิ้นเชิง และเมื่อเกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว ก็สามารถทำลายกิเลสเหล่านั้นให้หมดสิ้นไปอย่างถอนรากถอนโคน เหมือนฟ้าผ่าต้นไม้เป็นต้น ทำให้กิเลสเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปอย่างเด็ดขาด, แม้จะเกิดขึ้นอีกก็ไม่มีกิจที่จะต้องทำ, และเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันชาติ ก็ย่อมดำเนินไปโดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ด้วยผลสมาบัติเท่านั้น จึงไม่เกิดขึ้นแก่พระเสกขะหรือพระอเสกขะเลย. เพราะฉะนั้น โลกุตตรกิริยาจิตจึงไม่มีในทุกกรณี.

ලොකුත්තරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาโลกุตตรจิต จบ.

චිත්තගණනසඞ්ගහවණ්ණනා

พรรณนาการสงเคราะห์นับจำนวนจิต

35. ‘‘ද්වාදසාකුසලානෙව’’න්ත්‍යාදි යථාවුත්තානං චතුභූමිකචිත්තානං ගණනසඞ්ගහො.

๓๕. บทว่า “ทวาทสากุสลานิเยวะ” เป็นต้น เป็นการสงเคราะห์นับจำนวนจิต ๔ ภูมิที่กล่าวมาแล้ว.

36. එවං ජාතිවසෙන සඞ්ගහං දස්සෙත්වා පුන භූමිවසෙන දස්සෙතුං ‘‘චතුපඤ්ඤාසධා කාමෙ’’ත්‍යාදි වුත්තං. කාමෙ භවෙ චිත්තානි චතුපඤ්ඤාසධා ඊරයෙ, රූපෙ භවෙ පන්නරස ඊරයෙ, ආරුප්පෙ භවෙ ද්වාදස ඊරයෙ, අනුත්තරෙ පන නවවිධෙ ධම්මසමුදායෙ චිත්තානි අට්ඨධා ඊරයෙ, කථෙය්‍යාත්‍යත්ථො. එත්ථ ච කාමතණ්හාදිවිසයභාවෙන කාමභවාදිපරියාපන්නානි චිත්තානි සකසකභූමිතො අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානානිපි කාමභවාදීසු චිත්තානීති වුත්තානි, යථා මනුස්සිත්ථියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තොපි තිරච්ඡානගතො තිරච්ඡානයොනිපරියාපන්නත්තා තිරච්ඡානෙස්වෙව සඞ්ගය්හති. කත්ථචි අපරියාපන්නානි නවවිධලොකුත්තරධම්මසමූහෙකදෙසභූතානි ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ත්‍යාදීසු විය අනුත්තරෙ චිත්තානීති වුත්තානි. අථ වා ‘‘කාමෙ, රූපෙ’’ති ච උත්තරපදලොපනිද්දෙසො. අරූපෙ භවානි ආරුප්පානි. නත්ථි එතෙසං උත්තරං චිත්තන්ති අනුත්තරානීති උපයොගබහුවචනවසෙන කාමෙ කාමාවචරානි චිත්තානි චතුපඤ්ඤාසධා ඊරයෙ, රූපෙ රූපාවචරානි චිත්තානි පන්නරස ඊරයෙ, ආරුප්පෙ ආරුප්පානි චිත්තානි ද්වාදස ඊරයෙ. අනුත්තරෙ ලොකුත්තරානි චිත්තානි අට්ඨධා ඊරයෙති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො.

๓๖. เมื่อแสดงการสงเคราะห์โดยชาติอย่างนี้แล้ว เพื่อจะแสดงโดยภูมิอีก จึงกล่าวบทว่า “จะตุปัญญาสธา กาเม” เป็นต้น. พึงกล่าวจิตในกามภพ ๕๔ อย่าง, พึงกล่าวจิตในรูปภพ ๑๕ อย่าง, พึงกล่าวจิตในอรูปภพ ๑๒ อย่าง, ส่วนในอนุตตระอันเป็นกองธรรม ๙ อย่าง พึงกล่าวจิต ๘ อย่าง, อธิบายว่า พึงกล่าว. ในที่นี้ จิตทั้งหลายที่จัดอยู่ในกามภพเป็นต้น โดยความเป็นอารมณ์แห่งกามตัณหาเป็นต้น แม้จะเกิดขึ้นในภูมิอื่นจากภูมิของตน ก็เรียกว่าจิตในกามภพเป็นต้น, เหมือนสัตว์เดรัจฉานที่เกิดในครรภ์ของหญิงมนุษย์ ก็ยังสงเคราะห์เข้าในพวกเดรัจฉานเท่านั้น เพราะจัดอยู่ในเดรัจฉานโยนิ. ในบางแห่ง จิตทั้งหลายที่ไม่ได้จัดอยู่ในภูมิใดๆ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกองโลกุตตรธรรม ๙ อย่าง ก็เรียกว่าจิตในอนุตตระ เหมือนคำว่า “กิ่งไม้” เป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “กาเม, รูเป” เป็นการแสดงการลบอุตตรบท. จิตที่เกิดในอรูปภพชื่อว่าอรูป. จิตที่ไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าจิตเหล่านี้ชื่อว่าอนุตตระ, ด้วยการใช้พหูพจน์ว่า “กาเม” พึงกล่าวจิตที่เป็นกามาวจร ๕๔ อย่าง, ด้วยคำว่า “รูเป” พึงกล่าวจิตที่เป็นรูปาวจร ๑๕ อย่าง, ด้วยคำว่า “อารุปเป” พึงกล่าวจิตที่เป็นอรูปาวจร ๑๒ อย่าง. ด้วยคำว่า “อนุตตเร” พึงกล่าวจิตที่เป็นโลกุตตระ ๘ อย่าง, ความสัมพันธ์ในที่นี้พึงเห็นอย่างนี้.

37. ඉත්ථං [Pg.101] යථාවුත්තෙන ජාතිභෙදභින්නචතුභූමිකචිත්තභෙදවසෙන එකූනනවුතිප්පභෙදං කත්වා මානසං චිත්තං විචක්ඛණා විසෙසෙන අත්ථචක්ඛණසභාවා පණ්ඩිතා විභජන්ති. අථ වා එකවීසසතං එකුත්තරවීසාධිකං සතං විභජන්ති.

๓๗. ด้วยประการฉะนี้ บัณฑิตผู้มีปัญญา ผู้มีลักษณะแห่งการพิจารณาอรรถเป็นพิเศษ ย่อมจำแนกจิตอันเป็นมโน โดยความแตกต่างแห่งจิต ๔ ภูมิที่ต่างกันโดยชาติที่กล่าวมาแล้ว ให้มี ๘๙ อย่าง. อีกนัยหนึ่ง ย่อมจำแนก ๑๒๑ อย่าง คือ ๑๐๐ กับ ๒๑.

චිත්තගණනසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาการสงเคราะห์นับจำนวนจิต จบ.

විත්ථාරගණනවණ්ණනා

พรรณนาการนับจำนวนโดยพิสดาร

38. ඣානඞ්ගවසෙන පඨමජ්ඣානසදිසත්තා පඨමජ්ඣානඤ්ච තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තඤ්චෙති පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං. පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානපුග්ගලජ්ඣාසයෙසුපි, හි අඤ්ඤතරවසෙන තංතංඣානසදිසත්තා විතක්කාදිඅඞ්ගපාතුභාවෙන චත්තාරොපි මග්ගා පඨමජ්ඣානාදිවොහාරං ලභන්තා පච්චෙකං පඤ්චධා විභජන්ති. තෙනාහ ‘‘ඣානඞ්ගයොගභෙදෙනා’’ත්‍යාදි, තත්ථ පඨමජ්ඣානාදීසු යං යං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා පවත්තා, තං පාදකජ්ඣානං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය පදට්ඨානභාවතො. යං යං ඣානං සම්මසන්තස්ස සා පවත්තා, තං සම්මසිතජ්ඣානං. ‘‘අහො වත මෙ පඨමජ්ඣානසදිසො මග්ගො පඤ්චඞ්ගිකො, දුතියජ්ඣානාදීසු වා අඤ්ඤතරසදිසො චතුරඞ්ගාදිභෙදො මග්ගො භවෙය්‍යා’’ති එවං යොගාවචරස්ස උප්පන්නජ්ඣාසයො පුග්ගලජ්ඣාසයො නාම.

๓๘. เพราะมีความคล้ายคลึงกับปฐมฌานโดยองค์ฌาน และปฐมฌานนั้นคือโสดาปัตติมรรคจิต จึงเรียกว่าปฐมฌานโสดาปัตติมรรคจิต. แม้ในปาทกฌาน (ฌานที่เป็นบาท) สัมมสิตฌาน (ฌานที่พิจารณา) และปุคคลัชฌาสัย (อัธยาศัยของบุคคล) ก็เพราะมีความคล้ายคลึงกับฌานนั้นๆ โดยอย่างใดอย่างหนึ่ง และโดยการปรากฏแห่งองค์มีวิตกเป็นต้น มรรคทั้ง ๔ จึงได้ชื่อว่าปฐมฌานเป็นต้น และจำแนกออกเป็นอย่างละ ๕. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "โดยความต่างแห่งการประกอบด้วยองค์ฌาน" เป็นต้น. ในปฐมฌานเป็นต้น ฌานใดๆ ที่บุคคลเข้าถึงแล้ว ออกจากฌานนั้นๆ พิจารณาสังขาร วิปัสสนาที่ถึงการออกจากฌานย่อมเป็นไป ฌานนั้นชื่อว่าปาทกฌาน เพราะเป็นที่ตั้งแห่งวิปัสสนาที่ถึงการออกจากฌาน. ฌานใดๆ ที่บุคคลพิจารณาแล้ววิปัสสนานั้นย่อมเป็นไป ฌานนั้นชื่อว่าสัมมสิตฌาน. อัธยาศัยที่เกิดขึ้นแก่โยคาวจรอย่างนี้ว่า "โอหนอ มรรคของเราพึงมี ๕ องค์คล้ายปฐมฌาน หรือมรรคพึงมี ๔ องค์เป็นต้นคล้ายฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในทุติยฌานเป็นต้น" ชื่อว่าปุคคลัชฌาสัย.

තත්ථ යෙන පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තස්ස සො මග්ගො පඨමජ්ඣානාදීසු තංතංපාදකජ්ඣානසදිසො හොති. සචෙ පන විපස්සනාපාදකං කිඤ්චි ඣානං නත්ථි, කෙවලං පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරං ඣානං සම්මසිත්වා [Pg.102] මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තස්ස සො සම්මසිතජ්ඣානසදිසො හොති. යදා පන යං කිඤ්චි ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය අඤ්ඤතරං සම්මසිත්වා මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තදා පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන ද්වීසු අඤ්ඤතරසදිසො හොති. සචෙ පන පුග්ගලස්ස තථාවිධො අජ්ඣාසයො නත්ථි, හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො වුට්ඨාය උපරූපරිඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො පාදකජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා සම්මසිතජ්ඣානසදිසො හොති. උපරූපරිඣානතො පන වුට්ඨාය හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො සම්මසිතජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා පාදකජ්ඣානසදිසො හොති. හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො හි උපරූපරිඣානං බලවතරන්ති. වෙදනානියමො පන සබ්බත්ථාපි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනානියමෙන හොති. තථා සුක්ඛවිපස්සකස්ස සකලජ්ඣානඞ්ගනියමො. තස්ස හි පාදකජ්ඣානාදීනං අභාවෙන තෙසං වසෙන නියමාභාවතො විපස්සනානියමෙන පඤ්චඞ්ගිකොව මග්ගො හොතීති. අපිච සමාපත්තිලාභිනොපි ඣානං පාදකං අකත්වා පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගොපි විපස්සනානියමෙනෙව පඤ්චඞ්ගිකොව හොතීති අයමෙත්ථ අට්ඨකථාදිතො උද්ධටො විනිච්ඡයසාරො. ථෙරවාදදස්සනාදිවසප්පවත්තො පන පපඤ්චො අට්ඨකථාදීසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බත්ථාපි විත්ථාරනයො තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො. ගන්ථභීරුකජනානුග්ගහත්ථං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපකථා අධිප්පෙතා.

ในบรรดาฌานเหล่านั้น บุคคลใดเข้าถึงฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้น ออกจากฌานนั้น พิจารณาสังขารอันกระจัดกระจายแล้ว มรรคย่อมเกิดขึ้น มรรคนั้นของบุคคลนั้นย่อมคล้ายกับปาทกฌานนั้นๆ ในปฐมฌานเป็นต้น. แต่ถ้าฌานที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนาไม่มีเลย เพียงแต่พิจารณาฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้นแล้ว มรรคย่อมเกิดขึ้น มรรคนั้นของบุคคลนั้นย่อมคล้ายกับสัมมสิตฌาน. แต่เมื่อใดบุคคลเข้าถึงฌานอย่างใดอย่างหนึ่ง ออกจากฌานนั้นแล้วพิจารณาฌานอย่างอื่น มรรคย่อมเกิดขึ้น เมื่อนั้นมรรคย่อมคล้ายกับอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้นโดยอัธยาศัยของบุคคล. แต่ถ้าบุคคลไม่มีอัธยาศัยเช่นนั้น ออกจากฌานที่ต่ำกว่าๆ แล้วพิจารณาธรรมที่เป็นฌานที่สูงขึ้นไปๆ มรรคที่เกิดขึ้นย่อมคล้ายกับสัมมสิตฌานโดยไม่คำนึงถึงปาทกฌาน. แต่เมื่อออกจากฌานที่สูงขึ้นไปๆ แล้วพิจารณาธรรมที่เป็นฌานที่ต่ำกว่าๆ มรรคที่เกิดขึ้นย่อมคล้ายกับปาทกฌานโดยไม่คำนึงถึงสัมมสิตฌาน. เพราะฌานที่สูงขึ้นไปๆ ย่อมมีกำลังกว่าฌานที่ต่ำกว่าๆ. ส่วนการกำหนดเวทนาในที่ทั้งปวง ย่อมเป็นไปโดยการกำหนดวิปัสสนาที่ถึงการออกจากฌาน. เช่นนั้นแหละ การกำหนดองค์ฌานทั้งหมดของบุคคลผู้เจริญสุขวิปัสสนา. เพราะปาทกฌานเป็นต้นของบุคคลนั้นไม่มี เพราะไม่มีการกำหนดโดยฌานเหล่านั้น มรรคย่อมมี ๕ องค์เท่านั้นโดยการกำหนดวิปัสสนา. อนึ่ง แม้บุคคลผู้ได้สมาบัติ ไม่กระทำฌานให้เป็นบาท พิจารณาสังขารอันกระจัดกระจายแล้ว มรรคที่เกิดขึ้น ย่อมมี ๕ องค์เท่านั้นโดยการกำหนดวิปัสสนา นี้เป็นสาระแห่งวินิจฉัยที่ยกมาจากอรรถกถาเป็นต้นในเรื่องนี้. ส่วนความพิสดารที่ดำเนินไปโดยทัศนะของพระเถระเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเป็นต้น. ในที่นี้เป็นฉันใด ในที่ทั้งปวงก็ฉันนั้น พึงถือเอานัยแห่งความพิสดารโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ. ในที่นี้ประสงค์จะกล่าวโดยย่อ เพื่ออนุเคราะห์แก่ชนผู้เกรงกลัวคัมภีร์.

42. යථා රූපාවචරං චිත්තං පඨමාදිපඤ්චවිධඣානභෙදෙන ගය්හති ‘‘පඨමජ්ඣාන’’න්ත්‍යාදිනා වුච්චති, තථා අනුත්තරම්පි චිත්තං ‘‘පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්ත’’න්ත්‍යාදිනා ගය්හති. ආරුප්පඤ්චාපි උපෙක්ඛෙකග්ගතායොගෙන අඞ්ගසමතාය පඤ්චමජ්ඣානෙ ගය්හති, පඤ්චමජ්ඣානවොහාරං ලභතීත්‍යත්ථො. අථ වා [Pg.103] රූපාවචරං චිත්තං අනුත්තරඤ්ච පඨමාදිඣානභෙදෙ ‘‘පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං, පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තන්ත්‍යාදිනා යථා ගය්හති, තථා ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ඣානෙ ගය්හතීති යොජනා. ආචරියස්සාපි හි අයමෙව යොජනා අධිප්පෙතාති දිස්සති නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ උජුකමෙව තථා වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

๔๒. จิตที่เป็นรูปาวจรย่อมสงเคราะห์เข้าในฌาน ๕ ชนิดมีปฐมฌานเป็นต้น และถูกเรียกว่า "ปฐมฌาน" เป็นต้นฉันใด จิตที่เป็นอนุตตระก็ย่อมสงเคราะห์เข้าใน "ปฐมฌานโสดาปัตติมรรคจิต" เป็นต้นฉันนั้น. แม้อรูปฌานก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในปัญจมฌาน โดยการประกอบด้วยอุเบกขาและเอกัคคตาซึ่งมีองค์เท่ากัน ย่อมได้ซึ่งโวหารว่าปัญจมฌาน ดังนี้เป็นอรรถ. อีกนัยหนึ่ง จิตที่เป็นรูปาวจรและอนุตตระ ย่อมสงเคราะห์เข้าในฌานมีปฐมฌานเป็นต้น โดยชื่อว่า "ปฐมฌานกุศลจิต, ปฐมฌานโสดาปัตติมรรคจิต" เป็นต้นฉันใด แม้อรูปฌานก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในปัญจมฌานฉันนั้น ดังนี้เป็นโยชนา. เพราะโยชนานี้แลเป็นที่ประสงค์ของอาจารย์ ย่อมปรากฏเพราะกล่าวไว้อย่างตรงไปตรงมาในนามรูปปริจเฉท. เพราะในนามรูปปริจเฉทนั้นกล่าวไว้ว่า –

‘‘රූපාවචරචිත්තානි, ගය්හන්තානුත්තරානි ච;

පඨමාදිඣානභෙදෙ, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ’’ති. (නාම. පරි. 24);

"จิตที่เป็นรูปาวจรและอนุตตระ ย่อมสงเคราะห์เข้าในฌานมีปฐมฌานเป็นต้น แม้อรูปฌานก็สงเคราะห์เข้าในปัญจมฌาน." (นามรูปปริจเฉท หน้า ๒๔)

තස්මාති යස්මා රූපාවචරං විය අනුත්තරම්පි පඨමාදිඣානභෙදෙ ගය්හති, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ගය්හති, යස්මා වා ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන එකෙකං පඤ්චධා කත්වා අනුත්තරං චිත්තං චත්තාලීසවිධන්ති වුච්චති, රූපාවචරලොකුත්තරානි විය ච පඨමාදිඣානභෙදෙ, තථා ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ගය්හති, තස්මා පඨමාදිකමෙකෙකං ඣානං ලොකියං තිවිධං, ලොකුත්තරං අට්ඨවිධන්ති එකාදසවිධං. අන්තෙ තු ඣානං තෙවීසතිවිධං තිවිධරූපාවචරද්වාදසවිධඅරූපාවචරඅට්ඨලොකුත්තරවසෙනාත්‍යත්ථො.

เพราะเหตุนั้น เพราะว่าจิตที่เป็นอนุตตระก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในฌานมีปฐมฌานเป็นต้นเหมือนรูปาวจร และแม้อรูปฌานก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในปัญจมฌาน หรือเพราะว่า โดยความต่างแห่งการประกอบด้วยองค์ฌาน กระทำอย่างละ ๕ จิตที่เป็นอนุตตระจึงถูกเรียกว่ามี ๔๐ ชนิด และรูปาวจรโลกุตตระก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในฌานมีปฐมฌานเป็นต้น แม้อรูปฌานก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในปัญจมฌานฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ฌานอย่างละอย่างมีปฐมฌานเป็นต้น โลกียะมี ๓ ชนิด โลกุตตระมี ๘ ชนิด จึงรวมเป็น ๑๑ ชนิด. ในที่สุด ฌานมี ๒๓ ชนิด โดยรูปาวจร ๓ ชนิด อรูปาวจร ๑๒ ชนิด และโลกุตตระ ๘ ชนิด ดังนี้เป็นอรรถ.

43. පාදකජ්ඣානාදිවසෙන ගණනවුඩ්ඪි කුසලවිපාකෙස්වෙව සම්භවතීති තෙසමෙව ගණනං එකවීසසතගණනාය අඞ්ගභාවෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සත්තතිංසා’’ත්‍යාදි.

๔๓. การเพิ่มจำนวนโดยปาทกฌานเป็นต้น ย่อมมีได้เฉพาะในกุศลและวิบากเท่านั้น การนับจำนวนของฌานเหล่านั้นเท่านั้น แสดงโดยเป็นส่วนหนึ่งของการนับ ๑๒๑ จึงกล่าวว่า "๓๗" เป็นต้น.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

อภิธัมมัตถวิภาวินีชื่อว่าอภิธัมมัตถสังคหวัณณนา ดังนี้

චිත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จิตตปริจเฉทวัณณนา จบแล้ว.

2. චෙතසිකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

๒. เจตสิกปริจเฉทวัณณนา

සම්පයොගලක්ඛණවණ්ණනා

สัมปโยคลักขณวัณณนา

1. එවං [Pg.104] තාව චිත්තං භූමිජාතිසම්පයොගසඞ්ඛාරඣානාරම්මණමග්ගභෙදෙන යථාරහං විභජිත්වා ඉදානි චෙතසිකවිභාගස්ස අනුප්පත්තත්තා පඨමං තාව චතුබ්බිධසම්පයොගලක්ඛණසන්දස්සනවසෙන චෙතසිකලක්ඛණං ඨපෙත්වා, තදනන්තරං අඤ්ඤසමානඅකුසලසොභනවසෙන තීහි රාසීහි චෙතසිකධම්මෙ උද්දිසිත්වා, තෙසං සොළසහාකාරෙහි සම්පයොගං, තෙත්තිංසවිධෙන සඞ්ගහඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එකුප්පාදනිරොධා චා’’ත්‍යාදි ආරද්ධං. චිත්තෙන සහ එකතො උප්පාදො ච නිරොධො ච යෙසං තෙ එකුප්පාදනිරොධා. එකං ආලම්බණඤ්ච වත්ථු ච යෙසං තෙ එකාලම්බණවත්ථුකා. එවං චතූහි ලක්ඛණෙහි චෙතොයුත්තා චිත්තෙන සම්පයුත්තා ද්විපඤ්ඤාස ලක්ඛණා ධාරණතො ධම්මා නියතයොගිනො, අනියතයොගිනො ච චෙතසිකා මතා.

๑. ในเบื้องต้นนี้ จำแนกจิตโดยความต่างแห่งภูมิ ชาติ สัมปโยค สังขาร ฌาน อารมณ์ และมรรค ตามสมควรแล้ว บัดนี้ เพราะถึงวาระแห่งการจำแนกเจตสิก จึงตั้งลักษณะของเจตสิกโดยการแสดงลักษณะสัมปโยค ๔ อย่างไว้ก่อน หลังจากนั้น แสดงธรรมที่เป็นเจตสิกโดยหมวด ๓ คือ อัญญสมานะ อกุศล และโสภณะ และเพื่อแสดงการประกอบของเจตสิกเหล่านั้นโดย ๑๖ อาการ และการสงเคราะห์โดย ๓๓ ประการ จึงเริ่มกล่าวว่า "เอกุปปาทนิโรธา จ" เป็นต้น ธรรมเหล่าใดมีการเกิดขึ้นและการดับไปพร้อมกับจิต ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าเอกุปปาทนิโรธะ ธรรมเหล่าใดมีอารมณ์และวัตถุเป็นอันเดียวกัน ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าเอกาลัมพณวัตถุกะ ธรรมที่ประกอบกับจิตโดยลักษณะ ๔ อย่างนี้ ธรรม ๕๒ ประการที่ทรงลักษณะไว้ เจตสิกที่ประกอบแน่นอนและไม่แน่นอน พึงทราบว่าเป็นเจตสิก

තත්ථ යදි එකුප්පාදමත්තෙනෙව චෙතොයුත්තාති අධිප්පෙතා, තදා චිත්තෙන සහ උප්පජ්ජමානානං රූපධම්මානම්පි චෙතොයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති එකනිරොධග්ගහණං. එවම්පි චිත්තානුපරිවත්තිනො විඤ්ඤත්තිද්වයස්ස පසඞ්ගො නසක්කා නිවාරෙතුං, තථා ‘‘එකතො උප්පාදො වා නිරොධො වා එතෙසන්ති එකුප්පාදනිරොධා’’ති පරිකප්පෙන්තස්ස පුරෙතරමුප්පජ්ජිත්වා චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ නිරුජ්ඣමානානම්පි රූපධම්මානන්ති එකාලම්බණග්ගහණං. යෙ එවං තිවිධලක්ඛණා, තෙ නියමතො එකවත්ථුයෙවාතිදස්සනත්ථං එකවත්ථුකග්ගහණන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

ในบรรดาเจตสิกเหล่านั้น หากประสงค์ว่าธรรมที่ประกอบกับจิตเพียงแค่เกิดขึ้นพร้อมกันเท่านั้น เมื่อนั้น แม้รูปธรรมที่เกิดขึ้นพร้อมกับจิตก็พึงถึงความเป็นธรรมที่ประกอบกับจิตด้วย เพราะเหตุนั้นจึงมีการถือเอาเอกนิโรธ (การดับพร้อมกัน) แม้อย่างนี้ ก็ไม่สามารถห้ามการพลอยถูกนับเข้าด้วยแห่งวิญญัติ ๒ ที่เป็นไปตามจิตได้ เช่นนั้นแหละ สำหรับผู้ที่สันนิษฐานว่า "ธรรมเหล่านี้มีการเกิดขึ้นหรือการดับไปพร้อมกัน จึงชื่อว่าเอกุปปาทนิโรธะ" แม้รูปธรรมที่เกิดขึ้นก่อนแล้วดับไปในขณะที่จิตแตกดับ ก็พึงถูกนับเข้าด้วย เพราะเหตุนั้นจึงมีการถือเอาเอกาลัมพณะ (การมีอารมณ์เดียวกัน) ธรรมเหล่าใดมีลักษณะ ๓ อย่างนี้ เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่านั้นมีวัตถุเป็นอันเดียวกันโดยแน่นอน จึงมีการถือเอาเอกวัตถุกะ (การมีวัตถุเดียวกัน) พอแล้วด้วยความพิสดารเกินไป

සම්පයොගලක්ඛණවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

สัมปโยคลักขณวัณณนา จบแล้ว

අඤ්ඤසමානචෙතසිකවණ්ණනා

อัญญสมานเจตสิกวัณณนา

2. කථන්ති [Pg.105] සරූපසම්පයොගාකාරානං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. ඵුසතීති ඵස්සො (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුදෙසවාරඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා), ස්වායං ඵුසනලක්ඛණො. අයඤ්හි අරූපධම්මොපි සමානො ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙනෙව පවත්තති, සා චස්ස ඵුසනාකාරප්පවත්ති අම්බිලඛාදකාදීනං පස්සන්තස්ස පරස්ස ඛෙළුප්පාදාදි විය දට්ඨබ්බා. වෙදයති ආරම්මණරසං අනුභවතීති වෙදනා, සා වෙදයිතලක්ඛණා. ආරම්මණරසානුභවනඤ්හි පත්වා සෙසසම්පයුත්තධම්මා එකදෙසමත්තෙනෙව රසං අනුභවන්ති, එකංසතො පන ඉස්සරවතාය වෙදනාව අනුභවති. තථා හෙසා ‘‘සුභොජනරසානුභවනකරාජා වියා’’ති වුත්තා. සුඛාදිවසෙන පනස්සා භෙදං සයමෙව වක්ඛති. නීලාදිභෙදං ආරම්මණං සඤ්ජානාති සඤ්ඤං කත්වා ජානාතීති සඤ්ඤා, සා සඤ්ජානනලක්ඛණා. සා හි උප්පජ්ජමානා දාරුආදීසු වඩ්ඪකිආදීනං සඤ්ඤාණකරණං විය පච්ඡා සඤ්ජානනස්ස කාරණභූතං ආකාරං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති. නිමිත්තකාරිකාය තාවෙතං යුජ්ජති, නිමිත්තෙන සඤ්ජානන්තියා පන කථන්ති? සාපි පුන අපරාය සඤ්ඤාය සඤ්ජානනස්ස නිමිත්තං ආකාරං ගහෙත්වා උප්පජ්ජතීති න එත්ථ කොචි අසම්භවො.

๒. คำว่า "อย่างไร" (กถํ) เป็นคำถามด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงสภาวะและอาการแห่งสัมปโยค ชื่อว่าผัสสะ เพราะอรรถว่าถูกต้อง ผัสสะนั้นมีลักษณะคือการถูกต้อง ผัสสะนี้แม้เป็นอรูปธรรม ก็ย่อมเป็นไปโดยอาการแห่งการถูกต้องอารมณ์นั่นเอง และการเป็นไปโดยอาการแห่งการถูกต้องนั้น พึงเห็นเหมือนการที่น้ำลายเป็นต้นย่อมเกิดแก่ผู้อื่นผู้เห็นคนกินของเปรี้ยวเป็นต้น ชื่อว่าเวทนา เพราะอรรถว่าเสวยรสแห่งอารมณ์ เวทนานั้นมีลักษณะคือการเสวย เมื่อถึงการเสวยรสแห่งอารมณ์แล้ว สัมปยุตตธรรมที่เหลือย่อมเสวยรสเพียงบางส่วนเท่านั้น แต่โดยส่วนเดียวแล้ว เวทนาเท่านั้นย่อมเสวยโดยความเป็นใหญ่ เพราะเหตุนั้น เวทนานั้นจึงถูกกล่าวว่า "เหมือนพระราชาผู้เสวยรสอาหารอันประณีต" ส่วนความแตกต่างของเวทนานั้นโดยประเภทมีสุขเป็นต้น ท่านจักกล่าวเองในภายหลัง ชื่อว่าสัญญา เพราะอรรถว่าจำอารมณ์มีสีเขียวเป็นต้นได้ คือทำเครื่องหมายแล้วรู้ สัญญานั้นมีลักษณะคือการจำได้หมายรู้ สัญญานั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถือเอาอาการที่เป็นเหตุแห่งการจำได้หมายรู้ในภายหลังแล้วเกิดขึ้น เหมือนการทำเครื่องหมายของพวกช่างไม้เป็นต้นในไม้เป็นต้น การทำเครื่องหมายนั้นย่อมสมควรแก่สัญญาที่ทำเครื่องหมาย แต่สัญญาที่จำได้ด้วยเครื่องหมายเล่า จะเป็นอย่างไร? สัญญานั้นก็ย่อมถือเอาอาการที่เป็นเครื่องหมายแห่งการจำได้หมายรู้ของสัญญาอื่นอีกแล้วเกิดขึ้น ดังนั้นในเรื่องนี้จึงไม่มีอะไรที่เป็นไปไม่ได้

චෙතෙති අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණෙ අභිසන්දහති, සඞ්ඛතාභිසඞ්ඛරණෙ වා බ්‍යාපාරමාපජ්ජතීති චෙතනා. තථා හි අයමෙව අභිසඞ්ඛරණෙ පධානත්තා විභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනියෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං විභජන්තෙන ‘‘සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා’’ති (සං. නි. 3.79) වත්වා ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනා’’ත්‍යාදිනා (විභ. 21) නිද්දිට්ඨා. සා චෙතයිතලක්ඛණා, ජෙට්ඨසිස්සමහාවඩ්ඪකිආදයො විය සකිච්චපරකිච්චසාධිකාති දට්ඨබ්බං. එකග්ගතාවිතක්කවිචාරපීතීනං සරූපවිභාවනං හෙට්ඨා ආගතමෙව.

ชื่อว่าเจตนา เพราะอรรถว่าย่อมปรุงแต่งธรรมที่สัมปยุตต์กับตนในอารมณ์ หรือย่อมประกอบการงานในการปรุงแต่งสังขตธรรม เพราะเหตุนั้น เจตนานี้เองเป็นประธานในการปรุงแต่ง ในวิภังค์ สุตตันตภาชนีย์ เมื่อจำแนกสังขารขันธ์ ท่านจึงกล่าวว่า "ธรรมที่ปรุงแต่งสังขตธรรม ชื่อว่าสังขาร" (สํ. นิ. ๓.๗๙) แล้วแสดงด้วยบทว่า "เจตนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส" เป็นต้น (วิภ. ๒๑) เจตนานั้นมีลักษณะคือการปรุงแต่ง พึงเห็นว่ายังกิจของตนและกิจของผู้อื่นให้สำเร็จ เหมือนศิษย์ผู้ใหญ่และนายช่างไม้ใหญ่เป็นต้น ส่วนการแสดงสภาวะของเอกัคคตา วิตก วิจาร และปีติ ได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว

ජීවන්ති [Pg.106] තෙන සම්පයුත්තධම්මාති ජීවිතං, තදෙව සහජාතානුපාලනෙ ආධිපච්චයොගෙන ඉන්ද්‍රියන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං, තං අනුපාලනලක්ඛණං උප්පලාදිඅනුපාලකං උදකං විය. කරණං කාරො, මනස්මිං කාරො මනසිකාරො, සො චෙතසො ආරම්මණෙ සමන්නාහාරලක්ඛණො. විතක්කො හි සහජාතධම්මානං ආරම්මණෙ අභිනිරොපනසභාවත්තා තෙ තත්ථ පක්ඛිපන්තො විය හොති, චෙතනා අත්තනා ආරම්මණග්ගහණෙන යථාරුළ්හෙ ධම්මෙපි තත්ථ තත්ථ නියොජෙන්තී බලනායකො විය හොති, මනසිකාරො තෙ ආරම්මණාභිමුඛං පයොජනතො ආජානීයානං පයොජනකසාරථි වියාති අයමෙතෙසං විසෙසො. ධම්මානඤ්හි තං තං යාථාවසරසලක්ඛණං සභාවතො පටිවිජ්ඣිත්වා භගවතා තෙ තෙ ධම්මා විභත්තාති භගවති සද්ධාය ‘‘එවං විසෙසා ඉමෙ ධම්මා’’ති ඔකප්පෙත්වා උග්ගහණපරිපුච්ඡාදිවසෙන තෙසං සභාවසමධිගමාය යොගො කරණීයො, න පන තත්ථ තත්ථ විප්පටිපජ්ජන්තෙහි සම්මොහො ආපජ්ජිතබ්බොති අයමෙත්ථ ආචරියානං අනුසාසනී. සබ්බෙසම්පි එකූනනවුතිචිත්තානං සාධාරණා නියමතො තෙසු උප්පජ්ජනතොති සබ්බචිත්තසාධාරණා නාම.

ชื่อว่าชีวิต เพราะธรรมที่สัมปยุตต์ย่อมเป็นอยู่ด้วยชีวิตนั้น ชีวิตนั้นเองเมื่อประกอบด้วยความเป็นใหญ่ในการอนุบาลธรรมที่เกิดร่วมกัน ชื่อว่าชีวิตินทรีย์ ชีวิตินทรีย์นั้นมีลักษณะคือการอนุบาล เหมือนน้ำที่อนุบาลดอกบัวเป็นต้น การกระทำ ชื่อว่าการ การกระทำในใจ ชื่อว่ามนสิการ มนสิการนั้นมีลักษณะคือการนำใจไปสู่อารมณ์ วิตกนั้นมีสภาพคือการยกธรรมที่เกิดร่วมกันขึ้นสู่อารมณ์ จึงเหมือนการนำธรรมเหล่านั้นไปวางไว้ในอารมณ์ เจตนาเมื่อยึดอารมณ์ด้วยตนเอง ย่อมจัดแจงธรรมที่ขึ้นสู่อารมณ์นั้นๆ เหมือนนายกอง มนสิการย่อมชักนำธรรมเหล่านั้นให้มุ่งตรงต่ออารมณ์ เหมือนสารถีผู้ชักนำม้าอาชาไนย นี่คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้ เพราะพระผู้มีพระภาคทรงแทงตลอดลักษณะและรสอันเป็นสภาวะที่แท้จริงของธรรมนั้นๆ โดยสภาวะแล้ว จึงทรงจำแนกธรรมเหล่านั้นไว้ เพราะฉะนั้น พึงประกอบความเพียรเพื่อเข้าถึงสภาวะของธรรมเหล่านั้น โดยการน้อมใจเชื่อในพระผู้มีพระภาคว่า "ธรรมเหล่านี้มีความพิเศษอย่างนี้" แล้วศึกษาและสอบถามเป็นต้น ไม่พึงถึงความหลงผิดด้วยการปฏิบัติผิดในเรื่องนั้นๆ นี่คือคำสั่งสอนของพระอาจารย์ในเรื่องนี้ ชื่อว่าสัพพจิตตสาธารณะ เพราะเป็นธรรมที่ทั่วไปแก่จิต ๘๙ ดวงทั้งหมด คือย่อมเกิดขึ้นในจิตเหล่านั้นโดยแน่นอน

3. අධිමුච්චනං අධිමොක්ඛො, සො සන්නිට්ඨානලක්ඛණො, ආරම්මණෙ නිච්චලභාවෙන ඉන්දඛීලො විය දට්ඨබ්බො. වීරානං භාවො, කම්මං, විධිනා ඊරයිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති වා වීරියං, උස්සාහො, සො සහජාතානං උපත්ථම්භනලක්ඛණො. වීරියවසෙන හි තෙසං ඔලීනවුත්තිතා න හොති. එවඤ්ච කත්වා ඉමස්ස විතක්කාදීහි විසෙසො සුපාකටො හොති. ඡන්දනං ඡන්දො, ආරම්මණෙන අත්ථිකතා, සො කත්තුකාමතාලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘ආරම්මණග්ගහණෙ චෙතසො හත්ථප්පසාරණං වියා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 යෙවාපනකවණ්ණනා) වුච්චති. දානවත්ථුවිස්සජ්ජනවසෙන [Pg.107] පවත්තකාලෙපි චෙස විස්සජ්ජිතබ්බෙන තෙන අත්ථිකොව ඛිපිතබ්බඋසූනං ගහණෙ අත්ථිකො ඉස්සාසො විය. සොභනෙසු තදිතරෙසු ච පකාරෙන කිණ්ණා විප්පකිණ්ණාති පකිණ්ණකා.

๓. การตัดสินใจ ชื่อว่าอธิโมกข์, อธิโมกข์นั้นมีลักษณะคือการปักใจตกลง, พึงเห็นเหมือนเสาเขื่อนที่มั่นคงในอารมณ์. ภาวะของคนกล้า, การงาน, หรือสิ่งที่พึงชักนำให้เป็นไปโดยวิธี ชื่อว่าวิริยะ คือความเพียร, วิริยะนั้นมีลักษณะคือการอุปถัมภ์ธรรมที่เกิดร่วมกัน. เพราะอาศัยวิริยะ การเป็นไปที่ท้อถอยของธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มี. เมื่อเป็นเช่นนี้ ความแตกต่างของวิริยะนี้กับวิตกเป็นต้นจึงปรากฏชัดเจน. ความพอใจ ชื่อว่าฉันทะ, ความต้องการในอารมณ์, ฉันทะนั้นมีลักษณะคือความอยากจะทำ. เพราะเหตุนั้น ฉันทะนั้นจึงถูกกล่าวว่า “เหมือนการเหยียดมือของใจในการยึดอารมณ์” (อรรถกถาธรรมสังคณี 1 คำอธิบายเยปนกะ). แม้ในเวลาที่ฉันทะเป็นไปโดยการสละวัตถุทาน ฉันทะนั้นก็ยังเป็นผู้ต้องการวัตถุที่พึงสละนั้น เหมือนนายขมังธนูผู้ต้องการลูกศรที่พึงยิง. ธรรมที่กระจัดกระจายไปในโสภณธรรมและอโสภณธรรมโดยประการต่างๆ ชื่อว่าปกิณณกะ.

4. සොභනාපෙක්ඛාය ඉතරෙ, ඉතරාපෙක්ඛාය සොභනා ච අඤ්ඤෙ නාම, තෙසං සමානා න උද්ධච්චසද්ධාදයො විය අකුසලාදිසභාවායෙවාති අඤ්ඤසමානා.

๔. ธรรมที่เหลือเมื่อเทียบกับโสภณธรรม, และโสภณธรรมเมื่อเทียบกับธรรมที่เหลือ ชื่อว่าอัญญะ, ธรรมที่เสมอกับธรรมเหล่านั้น ไม่ใช่มีสภาวะเป็นอกุศลเป็นต้น เหมือนอุทธัจจะและศรัทธาเป็นต้น, เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอัญญสมานะ.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเจตสิกหมวดอัญญสมานะ จบแล้ว.

අකුසලචෙතසිකවණ්ණනා

คำอธิบายอกุศลเจตสิก.

5. එවං තාව සබ්බචිත්තසාධාරණවසෙන, පකිණ්ණකවසෙන ච සොභනෙතරසභාවෙ තෙරස ධම්මෙ උද්දිසිත්වා ඉදානි හෙට්ඨා චිත්තවිභාගෙ නිද්දිට්ඨානුක්කමෙන අකුසලධම්මපරියාපන්නෙ පඨමං, තතො සොභනධම්මපරියාපන්නෙ ච දස්සෙතුං ‘‘මොහො’’ත්‍යාදි වුත්තං. අහෙතුකා පන ආවෙණිකධම්මා නත්ථීති න තෙ විසුං වුත්තා. ආරම්මණෙ මුය්හතීති මොහො, අඤ්ඤාණං, සො ආරම්මණසභාවච්ඡාදනලක්ඛණො. ආරම්මණග්ගහණවසප්පවත්තොපි හෙස තස්ස යථාසභාවප්පටිච්ඡාදනාකආරෙනෙව පවත්තති. න හිරීයති න ලජ්ජතීති අහිරිකො, පුග්ගලො, ධම්මසමූහො වා. අහිරිකස්ස භාවො අහිරික්කං, තදෙව අහිරිකං. න ඔත්තප්පතීති අනොත්තප්පං. තත්ථ ගූථතො ගාමසූකරො විය කායදුච්චරිතාදිතො අජිගුච්ඡනලක්ඛණං අහිරිකං, අග්ගිතො සලභො විය තතො අනුත්තාසලක්ඛණං අනොත්තප්පං. තෙනාහු පොරාණා –

๕. เมื่อแสดงธรรม 13 อย่างที่มีสภาวะเป็นโสภณและอโสภณ โดยเป็นสัพพจิตตสาธารณะและปกิณณกะแล้ว, บัดนี้ เพื่อจะแสดงธรรมที่สงเคราะห์เข้าในอกุศลธรรมก่อน แล้วจึงแสดงธรรมที่สงเคราะห์เข้าในโสภณธรรม ตามลำดับที่แสดงไว้ในจิตตวิภาคข้างล่าง จึงได้กล่าวคำว่า “โมหะ” เป็นต้น. ส่วนอเหตุกธรรมไม่มีธรรมเฉพาะตน จึงไม่ได้กล่าวแยกไว้ต่างหาก. ชื่อว่าโมหะ เพราะอรรถว่าย่อมหลงในอารมณ์ คืออวิชชา, โมหะนั้นมีลักษณะคือการปิดบังลักษณะของอารมณ์. โมหะนี้แม้เป็นไปโดยอำนาจการยึดอารมณ์ ก็ย่อมเป็นไปโดยอาการปิดบังลักษณะตามความเป็นจริงของอารมณ์นั้น. ชื่อว่าอหิริกะ เพราะอรรถว่าไม่ละอาย ไม่กระดาก, คือบุคคล หรือหมู่แห่งธรรม. ภาวะของอหิริกะ ชื่อว่าอหิริกะ, อหิริกะนั้นเองคืออหิริกะ. ชื่อว่าอโนตตัปปะ เพราะอรรถว่าไม่สะดุ้งกลัว. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อหิริกะมีลักษณะคือการไม่รังเกียจกายทุจริตเป็นต้น เหมือนสุกรบ้านไม่รังเกียจคูถ, อโนตตัปปะมีลักษณะคือการไม่สะดุ้งกลัวจากสิ่งเหล่านั้น เหมือนตั๊กแตนไม่สะดุ้งกลัวไฟ. เพราะเหตุนั้น บัณฑิตโบราณจึงกล่าวว่า –

‘‘ජිගුච්ඡති නාහිරිකො, පාපා ගූථාව සූකරො;

න භායති අනොත්තප්පී, සලභො විය පාවකා’’ති.

“อหิริกะย่อมไม่รังเกียจบาป เหมือนสุกรไม่รังเกียจคูถ; อโนตตัปปีย่อมไม่สะดุ้งกลัว เหมือนตั๊กแตนไม่สะดุ้งกลัวไฟ”.

උද්ධතස්ස [Pg.108] භාවො උද්ධච්චං, තං චිත්තස්ස අවූපසමලක්ඛණං පාසාණාභිඝාතසමුද්ධතභස්මං විය. ලුබ්භතීති ලොභො, සො ආරම්මණෙ අභිසඞ්ගලක්ඛණො මක්කටාලෙපො විය. චිත්තස්ස ආලම්බිතුකාමතාමත්තං ඡන්දො, ලොභො තත්ථ අභිගිජ්ඣනන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති මිච්ඡාභිනිවෙසලක්ඛණා දිට්ඨි. ඤාණඤ්හි ආරම්මණං යථාසභාවතො ජානාති, දිට්ඨි යථාසභාවං විජහිත්වා අයාථාවතො ගණ්හාතීති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ත්‍යාදිනා මඤ්ඤතීති මානො, සො උණ්ණතිලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘කෙතුකම්‍යතාපච්චුපට්ඨානො’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 400) වුත්තො. දුස්සතීති දොසො, සො චණ්ඩික්කලක්ඛණො පහටාසීවිසො විය, ඉස්සතීති ඉස්සා, සා පරසම්පත්තිඋසූයනලක්ඛණා. මච්ඡරස්ස භාවො මච්ඡරියං, ‘‘මා ඉදං අච්ඡරියං අඤ්ඤෙසං හොතු, මය්හමෙව හොතූ’’ති පවත්තං වා මච්ඡරියං, තං අත්තසම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණං. කුච්ඡිතං කතන්ති කුකතං. කතාකතදුච්චරිතසුචරිතං. අකතම්පි හි කුකත’’න්ති වොහරන්ති ‘‘යං මයා අකතං. තං කුකත’’න්ති. ඉධ පන කතාකතං ආරබ්භ උප්පන්නො විප්පටිසාරචිත්තුප්පාදො කුකතං, තස්ස භාවො කුක්කුච්චං, තං කතාකතදුච්චරිතසුචරිතානුසොචනලක්ඛණං. ථිනනං ථිනං, අනුස්සාහනාවසංසීදනවසෙන සංහතභාවො. මිද්ධනං මිද්ධං, විගතසාමත්ථියතා, අසත්තිවිඝාතො වා, තත්ථ ථිනං චිත්තස්ස අකම්මඤ්ඤතාලක්ඛණං, මිද්ධං වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්සාති අයමෙතෙසං විසෙසො. තථා හි පාළියං (ධ. ස. 1162-1163) ‘‘තත්ථ කතමං ථිනං? යා චිත්තස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා. තත්ථ කතමං මිද්ධං? යා කායස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා’’ත්‍යාදිනා ඉමෙසං නිද්දෙසො පවත්තො. නනු ච ‘‘කායස්සා’’ති වචනතො රූපකායස්සපි අකම්මඤ්ඤතා මිද්ධන්ති තස්ස රූපභාවොපි ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, තත්ථ තත්ථ ආචරියෙහි ආනීතකාරණවසෙනෙවස්ස [Pg.109] පටික්ඛිත්තත්තා. තථා හි මිද්ධවාදිමතප්පටික්ඛෙපනත්ථං තෙසං වාදනික්ඛෙපපුබ්බකං අට්ඨකථාදීසු බහුධා විත්ථාරෙන්ති ආචරියා. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහො –

อุทธัจจะ คือ ภาวะที่ฟุ้งซ่าน, มีลักษณะคือความไม่สงบแห่งจิต เหมือนเถ้าที่ฟุ้งขึ้นเพราะการกระทบหิน. โลภะ คือความติดใจ, มีลักษณะคือความข้องในอารมณ์ เหมือนยางเหนียวที่ติดลิง. ฉันทะ คือความอยากจะยึดหน่วงอารมณ์ของจิตเท่านั้น, ส่วนโลภะคือความอยากได้ในอารมณ์นั้นอย่างยิ่ง นี้คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้. ทิฏฐิ คือความยึดมั่นผิด มีลักษณะว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเป็นโมฆะ". ญาณย่อมรู้แจ้งอารมณ์ตามความเป็นจริง, ส่วนทิฏฐิย่อมละทิ้งความเป็นจริงแล้วยึดถือไปโดยไม่เป็นจริง นี้คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้. มานะ คือความสำคัญตนว่า "เราดีกว่า" เป็นต้น, มีลักษณะคือความยกตน. อนึ่ง มานะนั้นท่านกล่าวไว้ว่า "มีอาการอยากเป็นธงชัยเป็นปัจจุปัฏฐาน" (อรรถกถาธรรมสังคณี 400). โทสะ คือความประทุษร้าย, มีลักษณะคือความดุร้าย เหมือนงูพิษที่ถูกตี. อิสสา คือความริษยา, มีลักษณะคือความอิจฉาริษยาในสมบัติของผู้อื่น. มัจฉริยะ คือภาวะแห่งความตระหนี่, หรือมัจฉริยะที่เกิดขึ้นว่า "ขอสิ่งอันน่าอัศจรรย์นี้อย่ามีแก่ผู้อื่นเลย ขอจงมีแก่เราเท่านั้น", มีลักษณะคือการปกปิดสมบัติของตน. กุกตะ คือสิ่งที่ทำไม่ดี ได้แก่ ทุจริตและสุจริตที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ. อนึ่ง แม้สิ่งที่ยังไม่ได้ทำ ท่านก็เรียกว่ากุกตะ โดยกล่าวว่า "สิ่งใดที่ข้าพเจ้ายังไม่ได้ทำ สิ่งนั้นชื่อว่ากุกตะ". แต่ในที่นี้ จิตตุปบาทคือความเดือดร้อนใจที่เกิดขึ้นปรารภสิ่งที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ ชื่อว่ากุกตะ, ภาวะของกุกตะนั้นชื่อว่ากุกกุจจะ, กุกกุจจะนั้นมีลักษณะคือความเดือดร้อนใจในทุจริตและสุจริตที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ. ถีนะ คือความหดหู่, ภาวะที่รวมกันโดยความไม่กระตือรือร้นและจมดิ่งลง. มิทธะ คือความง่วงเหงา, ความที่ปราศจากความสามารถ, หรือความขัดขวางกำลัง. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ถีนะมีลักษณะคือความไม่ควรแก่การงานของจิต, ส่วนมิทธะมีลักษณะคือความไม่ควรแก่การงานของขันธ์สามมีเวทนาเป็นต้น นี้คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้. ดังที่ปรากฏในพระบาลี (ธรรมสังคณี 1162-1163) ว่า "ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ถีนะเป็นไฉน? คือความไม่คล่องแคล่ว ความไม่ควรแก่การงานของจิต. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น มิทธะเป็นไฉน? คือความไม่คล่องแคล่ว ความไม่ควรแก่การงานของกาย" เป็นต้น การแสดงธรรมเหล่านี้ได้ดำเนินไปแล้ว. ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น ด้วยบทว่า "ของกาย" ความไม่ควรแก่การงานของรูปกายก็เป็นมิทธะด้วย ดังนั้นภาวะที่เป็นรูปของมิทธะก็พึงเกิดขึ้นด้วยหรือ? ไม่เกิดขึ้น, เพราะว่าอาจารย์ทั้งหลายได้ปฏิเสธไว้แล้วโดยเหตุที่นำมาแสดงในที่นั้นๆ. ดังนั้น เพื่อปฏิเสธทัศนะของผู้ที่กล่าวว่ามิทธะเป็นรูป อาจารย์ทั้งหลายจึงได้อธิบายไว้โดยพิสดารหลายประการในอรรถกถาเป็นต้น โดยมีการแสดงทัศนะของพวกเขาก่อน. ในเรื่องนี้มีบทสรุปดังนี้ –

‘‘කෙචි මිද්ධම්පි රූපන්ති, වදන්තෙතං න යුජ්ජති;

පහාතබ්බෙසු වුත්තත්තා, කාමච්ඡන්දාදයො විය.

"บางพวกกล่าวว่ามิทธะเป็นรูป ข้อนั้นไม่สมควร เพราะมิทธะถูกกล่าวไว้ในบรรดานิวรณ์ที่พึงละ เหมือนกามฉันทะเป็นต้น."

‘‘පහාතබ්බෙසු අක්ඛාත-මෙතං නීවරණෙසු හි;

රූපන්තු න පහාතබ්බ-මක්ඛාතං දස්සනාදිනා.

"อนึ่ง มิทธะนี้ถูกกล่าวไว้ในบรรดานิวรณ์ซึ่งเป็นธรรมที่พึงละ, ส่วนรูปไม่ถูกกล่าวว่าเป็นธรรมที่พึงละโดยการเห็นเป็นต้น."

‘‘‘න තුම්හං භික්ඛවෙ රූපං, පජහෙථා’ති පාඨතො;

පහෙය්‍යභාවලෙසොපි, යත්ථ රූපස්ස දිස්සති.

"เพราะมีบทบาลีว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของพวกเธอ พวกเธอจงละรูปนั้นเสีย', แม้เพียงส่วนน้อยแห่งภาวะที่พึงละของรูปก็ปรากฏในที่นั้น."

‘‘තත්ථ තබ්බිසයච්ඡන්ද-රාගහානි පකාසිතා;

වුත්තඤ්හි තත්ථ යො ඡන්ද-රාගක්ඛෙපොතිආදිකං.

"ในที่นั้น ท่านแสดงการละฉันทราคะในอารมณ์นั้น, เพราะในที่นั้นท่านกล่าวไว้ว่า 'การละฉันทราคะใด' เป็นต้น."

‘‘රූපාරූපෙසු මිද්ධෙසු, අරූපං තත්ථ දෙසිතං;

ඉති චෙ නත්ථි තං තත්ථ, අවිසෙසෙන පාඨතො.

"ถ้ากล่าวว่า 'ในบรรดามิทธะที่เป็นรูปและอรูป, อรูปถูกแสดงไว้ในที่นั้น', ข้อนั้นไม่มีในที่นั้น เพราะบทบาลีไม่ได้ระบุความแตกต่าง."

‘‘සක්කා හි අනුමාතුං යං, මිද්ධං රූපන්ති චින්තිතං;

තම්පි නීවරණං මිද්ධ-භාවතො ඉතරං විය.

"อนึ่ง มิทธะใดที่คิดว่าเป็นรูป ก็สามารถอนุมานได้ว่า มิทธะนั้นก็เป็นนิวรณ์เหมือนธรรมที่เหลือ (ถีนะ) เพราะความเป็นมิทธะ."

‘‘සම්පයොගාභිධානා ච, න තං රූපන්ති නිච්ඡයො;

අරූපීනඤ්හි ඛන්ධානං, සම්පයොගො පවුච්චති.

"และด้วยการกล่าวถึงสัมปยุตต์ จึงเป็นที่แน่นอนว่ามิทธะไม่ใช่รูป เพราะสัมปยุตต์ย่อมกล่าวถึงขันธ์ที่เป็นอรูปเท่านั้น."

‘‘තථාරුප්පෙ සමුප්පත්ති, පාඨතො නත්ථි රූපතා;

නිද්දා ඛීණාසවානන්තු, කායගෙලඤ්ඤතො සියා’’ති.

"และด้วยบทบาลีว่า 'การเกิดขึ้นในอรูป' ภาวะที่เป็นรูปก็ไม่มี ส่วนการหลับของพระขีณาสพทั้งหลายย่อมมีได้เพราะความป่วยไข้ทางกาย."

අකුසලචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอกุศลเจตสิกจบลงแล้ว.

සොභනචෙතසිකවණ්ණනා

คำอธิบายโสภณเจตสิก

6. සද්දහතීති සද්ධා, බුද්ධාදීසු පසාදො, සා සම්පයුත්තධම්මානං පසාදනලක්ඛණා උදකප්පසාදකමණි විය. සරණං [Pg.110] සති, අසම්මොසො, සා සම්පයුත්තධම්මානං සාරණලක්ඛණා. හිරීයති කායදුච්චරිතාදීහි ජිගුච්ඡතීති හිරී, සා පාපතො ජිගුච්ඡනලක්ඛණා. ඔත්තප්පතීති ඔත්තප්පං, තං පාපතො උත්තාසලක්ඛණං. අත්තගාරවවසෙන පාපතො ජිගුච්ඡනතො කුලවධූ විය හිරී, පරගාරවවසෙන පාපතො උත්තාසනතො වෙසියා විය ඔත්තප්පං. ලොභප්පටිපක්ඛො අලොභො, සො ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අලග්ගතාලක්ඛණො මුත්තභික්ඛු විය. දොසප්පටිපක්ඛො අදොසො, සො අචණ්ඩික්කලක්ඛණො අනුකූලමිත්තො විය. තෙසු ධම්මෙසු මජ්ඣත්තතා තත්‍රමජ්ඣත්තතා, සා චිත්තචෙතසිකානං අජ්ඣුපෙක්ඛනලක්ඛණා සමප්පවත්තානං අස්සානං අජ්ඣුපෙක්ඛකො සාරථි විය.

๖. ศรัทธา คือความเชื่อ ความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเป็นต้น มีลักษณะคือการยังธรรมที่สัมปยุตต์ให้ผ่องใส เหมือนแก้วมณีที่ทำให้น้ำใส. สติ คือความระลึกได้ ความไม่หลงลืม มีลักษณะคือการทำให้ธรรมที่สัมปยุตต์ระลึกถึง. หิริ คือความละอาย ความรังเกียจในการประพฤติทุจริตทางกายเป็นต้น มีลักษณะคือความรังเกียจบาป. โอตตัปปะ คือความสะดุ้งกลัว มีลักษณะคือความสะดุ้งกลัวต่อบาป. หิริคือความรังเกียจบาปโดยเคารพตน เหมือนหญิงสาวผู้มีตระกูล โอตตัปปะคือความสะดุ้งกลัวต่อบาปโดยเคารพผู้อื่น เหมือนหญิงแพศยา. อโลภะ คือธรรมตรงข้ามกับโลภะ มีลักษณะคือความไม่ติดข้องแห่งจิตในอารมณ์ เหมือนภิกษุผู้หลุดพ้น. อโทสะ คือธรรมตรงข้ามกับโทสะ มีลักษณะคือความไม่ดุร้าย เหมือนมิตรผู้ปรารถนาดี. ตัตรมัชฌัตตตา คือความเป็นกลางในธรรมเหล่านั้น มีลักษณะคือการเพ่งดูจิตและเจตสิกที่ดำเนินไปสม่ำเสมอ เหมือนสารถีผู้เพ่งดูม้าที่วิ่งไปสม่ำเสมอ.

කායස්ස පස්සම්භනං කායප්පස්සද්ධි. චිත්තස්ස පස්සම්භනං චිත්තප්පස්සද්ධි. උභොපි චෙතා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස ලහුභාවො කායලහුතා. තථා චිත්තලහුතා. තා කායචිත්තගරුභාවවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස මුදුභාවො කායමුදුතා. තථා චිත්තමුදුතා. තා කායචිත්තථද්ධභාවවූපසමලක්ඛණා. කම්මනි සාධු කම්මඤ්ඤං, තස්ස භාවො කම්මඤ්ඤතා, කායස්ස කම්මඤ්ඤතා කායකම්මඤ්ඤතා. තථා චිත්තකම්මඤ්ඤතා. තා කායචිත්තඅකම්මඤ්ඤභාවවූපසමලක්ඛණා. පගුණස්ස භාවො පාගුඤ්ඤං, තදෙව පාගුඤ්ඤතා, කායස්ස පාගුඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා. තථා චිත්තපාගුඤ්ඤතා. තා කායචිත්තානං ගෙලඤ්ඤවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස උජුකභාවො කායුජුකතා. තථා චිත්තුජුකතා. තා කායචිත්තානං අජ්ජවලක්ඛණා. යථාක්කමං පනෙතා කායචිත්තානං සාරම්භාදිකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානා, කායොති චෙත්ථ වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්ස ගහණං. යස්මා චෙතෙ ද්වෙ ද්වෙ ධම්මාව එකතො හුත්වා යථාසකං පටිපක්ඛධම්මෙ හනන්ති, තස්මා ඉධෙව [Pg.111] දුවිධතා වුත්තා, න සමාධිආදීසු. අපිච චිත්තප්පස්සද්ධිආදීහි චිත්තස්සෙව පස්සද්ධාදිභාවො හොති, කායප්පස්සද්ධිආදීහි පන රූපකායස්සපි තංසමුට්ඨානපණීතරූපඵරණවසෙනාති තදත්ථසන්දස්සනත්ථඤ්චෙත්ථ දුවිධතා වුත්තා. සොභනානං සබ්බෙසම්පි සාධාරණා නියමෙන තෙසු උප්පජ්ජනතොති සොභනසාධාරණා.

กายปัสสัทธิ คือความสงบระงับแห่งกาย. จิตตปัสสัทธิ คือความสงบระงับแห่งจิต. ธรรมทั้งสองนี้มีลักษณะคือการระงับความกระวนกระวายแห่งกายและจิต. กายลหุตา คือความเบาแห่งกาย. เช่นเดียวกับจิตตลหุตา. ธรรมทั้งสองนี้มีลักษณะคือการระงับภาวะที่หนักแห่งกายและจิต. กายมุทุตา คือความอ่อนแห่งกาย. เช่นเดียวกับจิตตมุทุตา. ธรรมทั้งสองนี้มีลักษณะคือการระงับภาวะที่แข็งกระด้างแห่งกายและจิต. กัมมัญญะ คือสิ่งที่ควรแก่การงาน ภาวะของกัมมัญญะคือกัมมัญญตา กายกัมมัญญตา คือความควรแก่การงานแห่งกาย. เช่นเดียวกับจิตตกัมมัญญตา. ธรรมทั้งสองนี้มีลักษณะคือการระงับภาวะที่ไม่ควรแก่การงานแห่งกายและจิต. ปาคุญญะ คือภาวะที่คล่องแคล่ว นั่นคือปาคุญญตา กายปาคุญญตา คือความคล่องแคล่วแห่งกาย. เช่นเดียวกับจิตตปาคุญญตา. ธรรมทั้งสองนี้มีลักษณะคือการระงับความป่วยไข้แห่งกายและจิต. กายุชุกตา คือความซื่อตรงแห่งกาย. เช่นเดียวกับจิตตุชุกตา. ธรรมทั้งสองนี้มีลักษณะคือความซื่อตรงแห่งกายและจิต. อนึ่ง ธรรมเหล่านี้ตามลำดับมีปัจจัยเกิดขึ้นเป็นปฏิปักษ์ต่อการกำเริบของธาตุมีสารัมภะเป็นต้น ในที่นี้คำว่า 'กาย' หมายถึงการถือเอาขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น. และเพราะธรรมเหล่านี้สองอย่างๆ รวมกันแล้วย่อมทำลายธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ของตนๆ ฉะนั้นจึงกล่าวถึงความเป็นสองอย่างในที่นี้เท่านั้น ไม่ได้กล่าวในสมาธิเป็นต้น. อีกประการหนึ่ง ด้วยจิตตปัสสัทธิเป็นต้น ภาวะที่สงบเป็นต้นย่อมมีแก่จิตเท่านั้น แต่ด้วยกายปัสสัทธิเป็นต้น ภาวะนั้นย่อมมีแก่รูปกายด้วยโดยการแผ่รูปที่ประณีตซึ่งมีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน ฉะนั้นจึงกล่าวถึงความเป็นสองอย่างในที่นี้เพื่อแสดงความหมายนั้น. ชื่อว่าโสภณสาธารณะ เพราะเป็นธรรมที่ทั่วไปแก่โสภณจิตทั้งหมด เพราะเกิดขึ้นในโสภณจิตเหล่านั้นโดยแน่นอน.

7. සම්මා වදන්ති එතායාති සම්මාවාචා, වචීදුච්චරිතවිරති. සා චතුබ්බිධා මුසාවාදා වෙරමණි, පිසුණවාචා වෙරමණි, ඵරුසවාචා වෙරමණි, සම්ඵප්පලාපා වෙරමණීති. කම්මමෙව කම්මන්තො සුත්තන්තවනන්තාදයො විය. සම්මා පවත්තො කම්මන්තො සම්මාකම්මන්තො, කායදුච්චරිතවිරති. සා තිවිධා පාණාතිපාතා වෙරමණි, අදින්නාදානා වෙරමණි, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණීති. සම්මා ආජීවන්ති එතෙනාති සම්මාආජීවො, මිච්ඡාජීවවිරති. සො පන ආජීවහෙතුකකායවචීදුච්චරිතතො විරමණවසෙන සත්තවිධො, කුහනලපනාදිමිච්ඡාජීවවිරමණවසෙන බහුවිධො වා. තිවිධාපි පනෙතා පච්චෙකං සම්පත්තසමාදානසමුච්ඡෙදවිරතිවසෙන තිවිධා විරතියො නාම යථාවුත්තදුච්චරිතෙහි විරමණතො.

๗. ที่ชื่อว่า สัมมาวาจา เพราะบัณฑิตทั้งหลายกล่าวโดยชอบด้วยวาจานั้น คือการงดเว้นจากวจีทุจริต สัมมาวาจานั้นมี ๔ อย่าง คือ เจตนางดเว้นจากการพูดเท็จ เจตนางดเว้นจากการพูดส่อเสียด เจตนางดเว้นจากการพูดคำหยาบ เจตนางดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ. กรรมนั่นแหละเป็นกรรมันตะ เหมือนคำว่า สุตตันตะและวนันตะเป็นต้น. กรรมันตะที่ดำเนินไปโดยชอบ ชื่อว่า สัมมากัมมันตะ คือการงดเว้นจากกายทุจริต สัมมากัมมันตะนั้นมี ๓ อย่าง คือ เจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เจตนางดเว้นจากการลักทรัพย์ เจตนางดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม. ที่ชื่อว่า สัมมาอาชีวะ เพราะบัณฑิตทั้งหลายเลี้ยงชีพโดยชอบด้วยอาชีวะนั้น คือการงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะ สัมมาอาชีวะนั้นมี ๗ อย่าง โดยการงดเว้นจากกายทุจริตและวจีทุจริตอันเป็นเหตุแห่งอาชีวะ หรือมีหลายอย่าง โดยการงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะมีการหลอกลวงและการพูดประจบเป็นต้น. วิรติ ๓ อย่างเหล่านี้แต่ละอย่าง ชื่อว่า วิรติ ๓ อย่าง โดยการงดเว้นจากทุจริตที่กล่าวมาแล้ว โดยอำนาจแห่งสัมปัตตวิรัติ สมาทานวิรัติ และสมุจเฉทวิรัติ.

8. කරොති පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයඛෙදං ජනෙති, කිරති වා වික්ඛිපති පරදුක්ඛං, කිණාති වා තං හිංසති, කිරියති වා දුක්ඛිතෙසු පසාරියතීති කරුණා, සා පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා. තාය හි පරදුක්ඛං අපනීයතු වා, මා වා, තදාකාරෙනෙව සා පවත්තති. මොදන්ති එතායාති මුදිතා, සා පරසම්පත්තිඅනුමොදනලක්ඛණා, අප්පමාණසත්තාරම්මණත්තා අප්පමාණා, තා එව අප්පමඤ්ඤා. නනු ච ‘‘චතස්සො අප්පමඤ්ඤා’’ති වක්ඛති, කස්මා පනෙත්ථ ද්වෙයෙව වුත්තාති? අදොසතත්‍රමජ්ඣත්තතාහි මෙත්තුපෙක්ඛානං ගහිතත්තා. අදොසොයෙව හි සත්තෙසු හිතජ්ඣාසයවසප්පවත්තො [Pg.112] මෙත්තා නාම. තත්‍රමජ්ඣත්තතායෙව තෙසු පටිඝානුනයවූපසමප්පවත්තා උපෙක්ඛා නාම. තෙනාහු පොරාණා –

๘. ที่ชื่อว่า กรุณา เพราะกระทำความเศร้าหมองแห่งใจของสัตบุรุษทั้งหลาย เมื่อทุกข์ของผู้อื่นมีอยู่ หรือเพราะขจัดทุกข์ของผู้อื่น หรือเพราะเบียดเบียนทุกข์นั้น หรือเพราะถูกแผ่ไปในสัตว์ผู้เป็นทุกข์ กรุณานั้นมีลักษณะคือความปรารถนาจะนำทุกข์ของผู้อื่นออกไป ด้วยกรุณานั้น ทุกข์ของผู้อื่นจะถูกนำออกไปหรือไม่ก็ตาม กรุณานั้นย่อมเป็นไปโดยอาการนั้นเอง. ที่ชื่อว่า มุทิตา เพราะธรรมชาติที่บัณฑิตทั้งหลายย่อมยินดีด้วยมุทิตานั้น มุทิตานั้นมีลักษณะคือความยินดีในสมบัติของผู้อื่น เพราะมีสัตว์หาประมาณมิได้เป็นอารมณ์ จึงชื่อว่า อัปปมาณา (หาประมาณมิได้) อัปปมาณาเหล่านั้นนั่นแหละคือ อัปปมัญญา. ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าจักตรัสว่า อัปปมัญญา ๔ อย่าง เหตุไฉนในที่นี้จึงตรัสไว้เพียง ๒ อย่างเล่า? เพราะเมตตาและอุเบกขาถูกสงเคราะห์เข้าด้วยอโทสะและตัตรมัชฌัตตตา. อโทสะนั่นแหละที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งความตั้งใจดีในสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตา. ตัตรมัชฌัตตตานั่นแหละที่ดำเนินไปโดยความสงบระงับความขัดเคืองและความยินดีในสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า อุเบกขา. เพราะเหตุนั้น บัณฑิตทั้งหลายในกาลก่อนจึงกล่าวว่า –

‘‘අබ්‍යාපාදෙන මෙත්තා හි, තත්‍රමජ්ඣත්තතාය ච;

උපෙක්ඛා ගහිතා යස්මා, තස්මා න ගහිතා උභො’’ති. (අභිධ. 70);

"เพราะเมตตาถูกสงเคราะห์ด้วยอัพยาบาท และอุเบกขาถูกสงเคราะห์ด้วยตัตรมัชฌัตตตา เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งสองจึงไม่ถูกยกขึ้นแสดง (ในที่นี้) ดังนี้." (อภิ. ๗๐)

පකාරෙන ජානාති අනිච්චාදිවසෙන අවබුජ්ඣතීති පඤ්ඤා, සා එව යථාසභාවාවබොධනෙ ආධිපච්චයොගතො ඉන්ද්‍රියන්ති පඤ්ඤින්ද්‍රියං. අථ සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණපඤ්ඤානං කිං නානාකරණන්ති? සඤ්ඤා තාව නීලාදිවසෙන සඤ්ජානනමත්තං කරොති, ලක්ඛණප්පටිවෙධං කාතුං න සක්කොති. විඤ්ඤාණං ලක්ඛණප්පටිවෙධම්පි සාධෙති, උස්සක්කිත්වා පන මග්ගං පාපෙතුං න සක්කොති. පඤ්ඤා පන තිවිධම්පි කරොති, බාලගාමිකහෙරඤ්ඤිකානං කහාපණාවබොධනමෙත්ථ නිදස්සනන්ති. ඤාණවිප්පයුත්තසඤ්ඤාය චෙත්ථ ආකාරග්ගහණවසෙන උප්පජ්ජනකාලෙ විඤ්ඤාණං අබ්බොහාරිකං, සෙසකාලෙ බලවං. ඤාණසම්පයුත්තා පන උභොපි තදනුගතිකා හොන්ති. සබ්බථාපි පඤ්චවීසතීති සම්බන්ධො.

ที่ชื่อว่า ปัญญา เพราะรู้โดยประการต่างๆ คือรู้แจ้งโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ปัญญานั้นนั่นแหละเป็นอินทรีย์ เพราะประกอบด้วยความเป็นใหญ่ในการรู้แจ้งตามสภาพที่เป็นจริง จึงชื่อว่า ปัญญินทรีย์ ก็ความแตกต่างกันของสัญญา วิญญาณ และปัญญา มีอะไรบ้าง? สัญญานั้นย่อมทำเพียงการจำได้หมายรู้โดยความเป็นสีเขียวเป็นต้น ไม่สามารถจะทำความแทงตลอดลักษณะได้ วิญญาณย่อมยังความแทงตลอดลักษณะให้สำเร็จได้ แต่ไม่สามารถจะยกขึ้นสู่มรรคได้ ส่วนปัญญาย่อมทำได้ทั้ง ๓ อย่าง การรู้แจ้งกหาปณะของเด็ก ชาวบ้าน และนายเหรัญญิก เป็นอุทาหรณ์ในเรื่องนี้ ในที่นี้ วิญญาณในขณะที่เกิดขึ้นโดยการรับอารมณ์โดยอาการแห่งสัญญาที่ปราศจากญาณ ย่อมไม่นับว่ามีอยู่ ส่วนในเวลาที่เหลือย่อมมีกำลัง ส่วนสัญญาและวิญญาณที่ประกอบด้วยญาณ ทั้งสองอย่างย่อมเป็นไปตามญาณนั้น โดยประการทั้งปวงก็มี ๒๕ อย่าง ดังนี้ เป็นการเชื่อมโยง.

9. ‘‘තෙරසඤ්ඤසමානා’’ත්‍යාදි තීහි රාසීහි වුත්තානං සඞ්ගහො.

๙. คำว่า “เจตสิก ๑๓ ดวงที่เสมอกันกับเจตสิกเหล่าอื่น” เป็นต้น เป็นการสงเคราะห์เจตสิกที่กล่าวไว้ในกอง ๓ กอง.

සොභනචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาโสภณเจตสิก จบแล้ว.

සම්පයොගනයවණ්ණනා

พรรณนานัยแห่งการประกอบ.

10. චිත්තෙන සහ අවියුත්තා චිත්තාවියුත්තා, චෙතසිකාති වුත්තං හොති. උප්පජ්ජතීති උප්පාදො, චිත්තමෙව උප්පාදො චිත්තුප්පාදො[Pg.113]. අඤ්ඤත්ථ පන සසම්පයුත්තං චිත්තං චිත්තුප්පාදොති වුච්චති ‘‘උප්පජ්ජති චිත්තං එතෙනාති උප්පාදො, ධම්මසමූහො, චිත්තඤ්ච තං උප්පාදො චාති චිත්තුප්පාදො’’ති කත්වා. සමාහාරද්වන්දෙපි හි පුල්ලිඞ්ගං කත්ථචි සද්දවිදූ ඉච්ඡන්ති. තෙසං චිත්තාවියුත්තානං චිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං සම්පයොගො ඉතො පරං යථායොගං පවුච්චතීති සම්බන්ධො.

๑๐. เจตสิกทั้งหลายชื่อว่า จิตตาวิกยุต เพราะไม่แยกจากจิต คือกล่าวว่า เจตสิก ที่ชื่อว่า อุปปาทะ เพราะเกิดขึ้น จิตนั่นแหละเป็นอุปปาทะ ชื่อว่า จิตตุปปาทะ แต่ในที่อื่น จิตที่ประกอบกันนั้น ชื่อว่า จิตตุปปาทะ เพราะทำบทว่า “จิตย่อมเกิดขึ้นด้วยอุปปาทะนั้น” และ “ธรรมทั้งหลายรวมกัน จิตนั้นเป็นอุปปาทะด้วย” จึงชื่อว่า จิตตุปปาทะ อนึ่ง ในสมาหารทวันทวสมาส นักปราชญ์ทางไวยากรณ์บางท่านก็ประสงค์ให้เป็นปุงลิงค์ การประกอบกันของเจตสิกเหล่านั้นที่ไม่แยกจากจิต ในจิตตุปปาทะแต่ละอย่าง จะกล่าวต่อไปตามสมควร ดังนี้ เป็นการเชื่อมโยง.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා

พรรณนาการประกอบกันแห่งอัญญสมานเจตสิก.

13. සභාවෙන අවිතක්කත්තා ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි වජ්ජිතානි එතෙහි, තෙහි වා එතානි වජ්ජිතානීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතානි, චතුචත්තාලීස කාමාවචරචිත්තානි. තෙසු චෙව එකාදසසු පඨමජ්ඣානචිත්තෙසු ච විතක්කො ජායති සෙසානං භාවනාබලෙන අවිතක්කත්තාති අධිප්පායො.

๑๓. ทวิปัญจวิญญาณ ๑๐ ดวง เว้นจากวิตก เพราะโดยสภาพแล้วไม่มีวิตก หรือวิตกเหล่านั้นเว้นจากทวิปัญจวิญญาณ ๑๐ ดวง จิตกามาวจร ๔๔ ดวง วิตกย่อมเกิดขึ้นในจิตเหล่านั้นนั่นแหละ และในปฐมฌานจิต ๑๑ ดวง ส่วนจิตที่เหลือไม่มีวิตก เพราะกำลังแห่งภาวนา ดังนี้เป็นอธิบาย.

14. තෙසු චෙව පඤ්චපඤ්ඤාසසවිතක්කචිත්තෙසු, එකාදසසු දුතියජ්ඣානචිත්තෙසු චාති ඡසට්ඨිචිත්තෙසු විචාරො ජායති.

๑๔. วิจารย่อมเกิดขึ้นในจิต ๖๖ ดวง คือในจิตที่มีวิตก ๕๕ ดวงเหล่านั้นนั่นแหละ และในทุติยฌานจิต ๑๑ ดวง.

15. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි, විචිකිච්ඡාසහගතෙන චාති එකාදසහි වජ්ජිතෙසු අට්ඨසත්තතිචිත්තෙසු අධිමොක්ඛො ජායති.

๑๕. อธิโมกข์ย่อมเกิดขึ้นในจิต ๗๘ ดวง ที่เว้นจากทวิปัญจวิญญาณ ๑๐ ดวง และวิจิกิจฉาสัมปยุตตจิต ๑ ดวง รวมเป็น ๑๑ ดวง.

16. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනෙන, ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි, සම්පටිච්ඡනද්වයෙන, සන්තීරණත්තයෙන චාති සොළසහි වජ්ජිතෙසු තෙසත්තතියා චිත්තෙසු වීරියං ජායති.

๑๖. วิริยะย่อมเกิดขึ้นในจิต ๗๓ ดวง ที่เว้นจากปัญจทวาราวัชชนจิต ๑ ดวง, ทวิปัญจวิญญาณ ๑๐ ดวง, สัมปฏิจฉันนจิต ๒ ดวง และสันตีรณจิต ๓ ดวง รวมเป็น ๑๖ ดวง.

17. දොමනස්සසහගතෙහිද්වීහි, උපෙක්ඛාසහගතෙහි පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙහි, කායවිඤ්ඤාණද්වයෙන, එකාදසහි චතුත්ථජ්ඣානෙහි චාති සත්තතිචිත්තෙහි වජ්ජිතෙසු එකපඤ්ඤාසචිත්තෙසු පීති ජායති.

๑๗. ปีติย่อมเกิดขึ้นในจิต ๕๑ ดวง ที่เว้นจากโทมนัสสสัมปยุตตจิต ๒ ดวง, อุเบกขาสัมปยุตตจิต ๕๕ ดวง, กายวิญญาณ ๒ ดวง และจตุตถฌานจิต ๑๑ ดวง รวมเป็น ๗๐ ดวง.

18. අහෙතුකෙහි [Pg.114] අට්ඨාරසහි, මොමූහෙහි ද්වීහි චාති වීසතියා චිත්තෙහි වජ්ජිතෙසු එකූනසත්තතිචිත්තෙසු ඡන්දො ජායති.

๑๘. ฉันทะย่อมเกิดขึ้นในจิต ๖๙ ดวง ที่เว้นจากอเหตุกจิต ๑๘ ดวง และโมหมูลจิต ๒ ดวง รวมเป็น ๒๐ ดวง.

19. තෙ පනාති පකිණ්ණකවිවජ්ජිතා තංසහගතා ච. යථාක්කමන්ති විතක්කාදිඡපකිණ්ණකවජ්ජිතතංසහිතකමානුරූපතො. ‘‘ඡසට්ඨි පඤ්චපඤ්ඤාසා’’ත්‍යාදි එකවීසසතගණනවසෙන, එකූනනවුතිගණනවසෙන ච යථාරහං යොජෙතබ්බං.

๑๙. คำว่า “เต ปะนะ” (ส่วนปะกิณณกะเหล่านั้น) หมายถึงเว้นจากปะกิณณกะ และประกอบด้วยปะกิณณกะเหล่านั้น ตามลำดับ หมายถึงตามความเหมาะสมของการเว้นจากปะกิณณกะ ๖ อย่าง มีวิตกเป็นต้น และการประกอบด้วยปะกิณณกะเหล่านั้น คำว่า “๖๖, ๕๕” เป็นต้น พึงประกอบให้เหมาะสมโดยการนับ ๑๒๑ และโดยการนับ ๘๙.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาการประกอบกันแห่งอัญญสมานเจตสิก จบแล้ว.

අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා

พรรณนาการประกอบกันแห่งอกุศลเจตสิก.

20. ‘‘සබ්බාකුසලසාධාරණා’’ති වත්වා තදෙව සමත්ථෙතුං ‘‘සබ්බෙසුපී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යො හි කොචි පාණාතිපාතාදීසු පටිපජ්ජති, සො සබ්බොපි මොහෙන තත්ථ අනාදීනවදස්සාවී අහිරිකෙන තතො අජිගුච්ඡන්තො, අනොත්තප්පෙන අනොත්තප්පන්තො, උද්ධච්චෙන අවූපසන්තො ච හොති, තස්මා තෙ සබ්බාකුසලෙසු උපලබ්භන්ති.

๒๐. เมื่อกล่าวว่า “อกุศลเจตสิกที่ทั่วไปแก่อกุศลทั้งปวง” เพื่อจะยืนยันคำนั้น จึงกล่าวคำว่า “ในอกุศลจิตทั้งปวง” เป็นต้น บุคคลใดก็ตามที่ประพฤติในปาณาติบาตเป็นต้น บุคคลนั้นทั้งหมด ย่อมไม่เห็นโทษในปาณาติบาตเป็นต้นนั้นด้วยโมหะ ย่อมไม่อับอายจากปาณาติบาตเป็นต้นนั้นด้วยอหิริกะ ย่อมไม่สะดุ้งกลัวด้วยอโนตตัปปะ และย่อมไม่สงบระงับด้วยอุทธัจจะ เพราะเหตุนั้น เจตสิกเหล่านั้นจึงปรากฏในอกุศลจิตทั้งปวง.

21. ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙවාති එව-කාරො අධිකාරත්ථායපි හොතීති ‘‘දිට්ඨිසහගතචිත්තෙසූ’’තිආදීසුපි අවධාරණං දට්ඨබ්බං. සක්කායාදීසු හි අභිනිවිසන්තස්ස තත්ථ මමායනසම්භවතො දිට්ඨි ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙව ලබ්භති. මානොපි අහංමානවසෙන පවත්තනතො දිට්ඨිසදිසොව පවත්තතීති දිට්ඨියා සහ එකචිත්තුප්පාදෙන පවත්තති කෙසරසීහො විය අපරෙන තථාවිධෙන සහ එකගුහායං, න චාපි දොසමූලාදීසු උප්පජ්ජති අත්තසිනෙහසන්නිස්සයභාවෙන එකන්තලොභපදට්ඨානත්තාති සො දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙස්වෙව ලබ්භති.

๒๑. คำว่า “ในโลภมูลจิตเท่านั้น” บทว่า “เอวะ” (เท่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่ออธิการ (การกำหนด) ด้วย เพราะฉะนั้น พึงเห็นการกำหนดในบทว่า “ในทิฏฐิสัมปยุตตจิต” เป็นต้นด้วย เพราะเมื่อบุคคลยึดมั่นในสักกายะเป็นต้น ย่อมมีความยึดมั่นถือมั่นในสิ่งนั้น ทิฏฐิจึงปรากฏในโลภมูลจิตเท่านั้น มานะก็ย่อมเป็นไปเหมือนทิฏฐิ เพราะเป็นไปโดยความเป็นมานะว่า “เรา” (แต่) ไม่เป็นไปพร้อมกับทิฏฐิในจิตตุปปาทะเดียวกัน เหมือนราชสีห์ย่อมไม่อยู่ร่วมกับราชสีห์อีกตัวหนึ่งในถ้ำเดียวกัน และมานะย่อมไม่เกิดขึ้นในโทสมูลจิตเป็นต้น เพราะมานะมีอัตตสิเนหะ (ความรักตน) เป็นที่อาศัย และเป็นที่ตั้งแห่งโลภะโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น มานะจึงปรากฏในทิฏฐิวิปปยุตตจิตเท่านั้น.

24. තථා [Pg.115] පරසම්පත්තිං උසූයන්තස්ස, අත්තසම්පත්තියා ච පරෙහි සාධාරණභාවං අනිච්ඡන්තස්ස, කතාකතදුච්චරිතසුචරිතෙ අනුසොචන්තස්ස ච තත්ථ තත්ථ පටිහනනවසෙනෙව පවත්තනතො ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පටිඝචිත්තෙස්වෙව.

๒๔. อนึ่ง อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ ย่อมปรากฏในปฏิฆมูลจิตเท่านั้น เพราะเป็นไปโดยอาการแห่งความกระทบกระทั่งในที่นั้นๆ คือเมื่อบุคคลริษยาสมบัติของผู้อื่น, ไม่ปรารถนาความเป็นของทั่วไปแห่งสมบัติของตนกับผู้อื่น, และย่อมเดือดร้อนในทุจริตและสุจริตที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ.

25. අකම්මඤ්ඤතාපකතිකස්ස තථා සභාවතික්ඛෙසු අසඞ්ඛාරිකෙසු පවත්තනායොගතො ථිනමිද්ධං සසඞ්ඛාරිකෙස්වෙව ලබ්භති.

๒๕. อนึ่ง ถีนมิทธะ ย่อมปรากฏในสสังขาริกจิตเท่านั้น เพราะไม่ควรแก่การเป็นไปในอสังขาริกจิต ซึ่งเป็นจิตที่ก้าวล่วงสภาพแห่งความไม่ควรแก่การงาน.

27. සබ්බාපුඤ්ඤෙස්වෙව චත්තාරො චෙතසිකා ගතා, ලොභමූලෙයෙව යථාසම්භවං තයො ගතා, දොසමූලෙස්වෙව ද්වීසු චත්තාරො ගතා, තථා සසඞ්ඛාරෙයෙව ද්වයන්ති යොජනා. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ චාති ච-සද්දො අවධාරණෙ. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාචිත්තෙයෙවාති සම්බන්ධො.

๒๗. เจตสิก ๔ ดวง ย่อมไปในอกุศลจิตทั้งปวงนั่นเทียว, เจตสิก ๓ ดวง ย่อมไปในโลภมูลจิตนั่นเทียวตามสมควร, เจตสิก ๔ ดวง ย่อมไปในโทสมูลจิต ๒ ดวงนั่นเทียว, อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบในสสังขาริกจิต ๒ ดวงนั่นเทียว. บทว่า "วิจิกิจฉา วิจิกิจฉาจิตเต จ" นั้น ศัพท์ว่า "จ" เป็นบทกำหนด. พึงประกอบความว่า "วิจิกิจฉา ย่อมมีในวิจิกิจฉาจิตเท่านั้น".

අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาการประกอบอกุศลเจตสิกโดยนัยแห่งสัมปยุตต์ จบแล้ว.

සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා

พรรณนาการประกอบโสภณเจตสิกโดยนัยแห่งสัมปยุตต์

29. ලොකුත්තරචිත්තෙසු පාදකජ්ඣානාදිවසෙන කදාචි සම්මාසඞ්කප්පවිරහො සියා, න පන විරතීනං අභාවො මග්ගස්ස කායදුච්චරිතාදීනං සමුච්ඡෙදවසෙන, ඵලස්ස ච තදනුකූලවසෙන පවත්තනතොති වුත්තං ‘‘විරතියො පනා’’ත්‍යාදි. සබ්බථාපීති සබ්බෙහිපි තංතංදුච්චරිතදුරාජීවානං විධමනවසප්පවත්තෙහි ආකාරෙහි. න හි එතාසං ලොකියෙසු විය ලොකුත්තරෙසුපි මුසාවාදාදීනං විසුං විසුං පහානවසෙන පවත්ති හොති සබ්බෙසමෙව දුච්චරිතදුරාජීවානං තෙන තෙන මග්ගෙන කෙසඤ්චි සබ්බසො, කෙසඤ්චි අපායගමනීයාදිඅවත්ථාය පහානවසෙන එකක්ඛණෙ සමුච්ඡින්දනතො. නනු චායමත්ථො ‘‘එකතොවා’’ති ඉමිනාව සිද්ධොති? තං න, තිස්සන්නං එකතොවුත්තිපරිදීපනමත්තෙන චතුබ්බිධවචීදුච්චරිතාදීනං පටිපක්ඛාකාරප්පවත්තියා අදීපිතත්තා. කෙචි පන ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වාව [Pg.116] ‘‘‘සබ්බථාපී’ති ඉදං අතිරිත්ත’’න්ති වදන්ති, තත්ථ තෙසං අඤ්ඤාණමෙව කාරණං. ‘‘නියතා’’ති ඉමිනාපි ලොකියෙසු විය කදාචි සම්භවං නිවාරෙති. තථා හෙතා ලොකියෙසු යෙවාපනකවසෙන දෙසිතා, ඉධ පන සරූපෙනෙව. කාමාවචරකුසලෙස්වෙවාති අවධාරණෙන කාමාවචරවිපාකකිරියෙසු මහග්ගතෙසු ච සම්භවං නිවාරෙති. තථා චෙව උපරි වක්ඛති. කදාචීති මුසාවාදාදිඑකෙකදුච්චරිතෙහි පටිවිරමණකාලෙ. කදාචි උප්පජ්ජන්තාපි න එකතො උප්පජ්ජන්ති වීතික්කමිතබ්බවත්ථුසඞ්ඛාතානං අත්තනො ආරම්මණානං සම්භවාපෙක්ඛත්තාති වුත්තං ‘‘විසුං විසු’’න්ති.

๒๙. ในโลกุตตรจิตทั้งหลาย บางครั้งสัมมาสังกัปปะอาจไม่มีได้ โดยเป็นบาทแห่งฌานเป็นต้น แต่การที่วิรตีทั้งหลายไม่มีนั้นหามิได้ เพราะมรรคย่อมเป็นไปโดยการตัดขาดกายทุจริตเป็นต้น และผลย่อมเป็นไปโดยอนุโลมตามนั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ส่วนวิรตีทั้งหลาย" เป็นต้น. บทว่า "สัพพถาปิ" (โดยประการทั้งปวง) คือ โดยอาการทั้งปวงที่ยังทุจริตและทุรอาชีวะเหล่านั้นๆ ให้พินาศไป. ก็วิรตีเหล่านั้น ย่อมไม่เป็นไปโดยการละมุสาวาทเป็นต้นทีละอย่างๆ ในโลกุตตรจิตทั้งหลาย เหมือนในโลกิยจิตทั้งหลาย เพราะมรรคแต่ละอย่างย่อมตัดขาดทุจริตและทุรอาชีวะทั้งปวงของบางคนโดยสิ้นเชิง และของบางคนโดยการละสภาวะที่ยังสัตว์ให้ไปสู่อบายเป็นต้น ในขณะเดียว. ก็ข้อนี้สำเร็จด้วยบทว่า "เอกโตวา" (หรือพร้อมกัน) นี้เท่านั้นมิใช่หรือ? ข้อนั้นไม่ใช่ เพราะบทนั้นเพียงแสดงการกล่าวถึงวิรตี ๓ พร้อมกันเท่านั้น ยังมิได้แสดงการเป็นไปโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อวจีทุจริต ๔ เป็นต้น. แต่อาจารย์บางพวกไม่พิจารณาเนื้อความนี้แล้วกล่าวว่า "บทว่า 'สัพพถาปิ' นี้เกินมา" ในข้อนั้น ความไม่รู้ของท่านเหล่านั้นนั่นแหละเป็นเหตุ. ด้วยบทว่า "นิยตา" (แน่นอน) นี้ ย่อมห้ามการเกิดขึ้นได้บางครั้ง เหมือนในโลกิยจิตทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง วิรตีเหล่านั้นในโลกิยจิตทั้งหลาย ตรัสแสดงโดยเป็นเยาวปนกะ (ไม่แน่นอน) แต่ในโลกุตตรจิตนี้ ตรัสแสดงโดยสภาวะของตนเอง. ด้วยบทกำหนดว่า "กามวจรกุศลจิตเท่านั้น" ย่อมห้ามการเกิดขึ้นในกามวจรวิบากจิต กิริยาจิต และมหัคคตจิต. และจักกล่าวไว้ข้างบนอย่างนั้นนั่นแหละ. บทว่า "บางครั้ง" คือ ในเวลาที่งดเว้นจากทุจริตแต่ละอย่างมีมุสาวาทเป็นต้น. แม้เมื่อเกิดขึ้นบางครั้ง ก็ไม่เกิดขึ้นพร้อมกัน เพราะวิรตีเหล่านั้นย่อมขึ้นอยู่กับการมีอยู่ของอารมณ์ของตน ซึ่งได้แก่สิ่งที่พึงล่วงละเมิด เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ทีละอย่างๆ".

30. අප්පනාප්පත්තානං අප්පමඤ්ඤානං න කදාචි සොමනස්සරහිතා පවත්ති අත්ථීති ‘‘පඤ්චම…පෙ… චිත්තෙසු චා’’ති වුත්තං. විනීවරණාදිතාය මහත්තං ගතානි, මහන්තෙහි වා ඣායීහි ගතානි පත්තානීති මහග්ගතානි. නානා හුත්වාති භින්නාරම්මණත්තා අත්තනො ආරම්මණභූතානං දුක්ඛිතසුඛිතසත්තානං ආපාථගමනාපෙක්ඛතාය විසුං විසුං හුත්වා. එත්ථාති ඉමෙසු කාමාවචරකුසලචිත්තෙසු, කරුණාමුදිතාභාවනාකාලෙ අප්පනාවීථිතො පුබ්බෙ පරිචයවසෙන උපෙක්ඛාසහගතචිත්තෙහිපි පරිකම්මං හොති, යථා තං පගුණගන්ථං සජ්ඣායන්තස්ස කදාචි අඤ්ඤවිහිතස්සපි සජ්ඣායනං, යථා ච පගුණවිපස්සනාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස කදාචි පරිචයබලෙන ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙහිපි සම්මසනන්ති උපෙක්ඛාසහගතකාමාවචරෙසු කරුණාමුදිතානං අසම්භවවාදො කෙචිවාදො කතො. අප්පනාවීථියං පන තාසං එකන්තතො සොමනස්සසහගතෙස්වෙව සම්භවො දට්ඨබ්බො භින්නජාතිකස්ස විය භින්නවෙදනස්සපි ආසෙවනපච්චයාභාවතො.

๓๐. อัปปมัญญาที่ถึงอัปปนา ย่อมไม่มีการเป็นไปที่ปราศจากโสมนัสในบางครั้ง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ในปัญจมฌานจิต...เป็นต้น". จิตที่ถึงความเป็นใหญ่เพราะปราศจากนิวรณ์เป็นต้น หรือจิตที่บรรลุแล้วโดยผู้บำเพ็ญฌานผู้ยิ่งใหญ่ ชื่อว่า มหัคคตะ. บทว่า "นานา หุตฺวา" (เป็นต่างๆ กัน) คือ เป็นทีละอย่างๆ เพราะมีอารมณ์ต่างกัน และเพราะขึ้นอยู่กับการมาสู่คลองแห่งอารมณ์ของตน ซึ่งได้แก่สัตว์ผู้เป็นทุกข์และสัตว์ผู้เป็นสุข. บทว่า "ในที่นี้" คือ ในกามวจรกุศลจิตเหล่านี้ ในเวลาเจริญกรุณาและมุทิตา ก่อนอัปปนาวิถี ย่อมมีการบริกรรมด้วยอุเบกขาสหคตจิตได้โดยอาศัยความคุ้นเคย เหมือนการสาธยายคัมภีร์ที่ชำนาญของบุคคลผู้มีใจส่งไปในที่อื่นในบางครั้ง และเหมือนการพิจารณาสังขารด้วยวิปัสสนาที่ชำนาญของบุคคลผู้พิจารณาด้วยญาณวิปปยุตตจิตได้บางครั้งโดยกำลังแห่งความคุ้นเคย เพราะเหตุนั้น จึงมีวาทะของบางพวกที่กล่าวว่า กรุณาและมุทิตาไม่มีในกามวจรจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา. แต่ในอัปปนาวิถี พึงเห็นว่ากรุณาและมุทิตาย่อมเกิดขึ้นในจิตที่สหรคตด้วยโสมนัสเท่านั้นโดยส่วนเดียว เพราะไม่มีอาเสวนปัจจัยแม้แก่เวทนาที่ต่างกัน เหมือนแก่ชาติที่ต่างกัน.

32. තයො සොළසචිත්තෙසූති සම්මාවාචාදයො තයො ධම්මා අට්ඨලොකුත්තරකාමාවචරකුසලවසෙන සොළසචිත්තෙසු ජායන්ති.

๓๒. บทว่า "ตโย โสฬสจิตเตสุ" (ธรรม ๓ ในจิต ๑๖) คือ ธรรม ๓ อย่างมีสัมมาวาจาเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นในจิต ๑๖ ดวง โดยเป็นโลกุตตรจิต ๘ และกามวจรกุศลจิต ๘.

33. එවං [Pg.117] නියතානියතසම්පයොගවසෙන වුත්තෙසු අනියතධම්මෙ එකතො දස්සෙත්වා සෙසානං නියතභාවං දීපෙතුං ‘‘ඉස්සාමච්ඡෙරා’’ත්‍යාදි වුත්තං. ඉස්සාමච්ඡෙරකුක්කුච්චවිරතිකරුණාදයො නානා කදාචි ජායන්ති, මානො ච කදාචි ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ත්‍යාදිවසප්පවත්තියං ජායති. ථිනමිද්ධං තථා කදාචි අකම්මඤ්ඤතාවසප්පවත්තියං සහ අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිප්පයොගිවසෙන ජායතීති යොජනා. අථ වා මානො චාති එත්ථ ච-සද්දං ‘‘සහා’’ති එත්ථාපි යොජෙත්වා ථිනමිද්ධං තථා කදාචි සහ ච සසඞ්ඛාරිකපටිඝෙ, දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකෙසු ච ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චෙහි, මානෙන ච සද්ධිං, කදාචි තදිතරසසඞ්ඛාරිකචිත්තසම්පයොගකාලෙ, තංසම්පයොගකාලෙපි වා නානා ච ජායතීති යොජනා දට්ඨබ්බා. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘මානො ච ථිනමිද්ධඤ්ච තථා කදාචි නානා කදාචි සහ ච ජායතී’’ති එත්තකමෙව යොජෙසුං.

๓๓. เมื่อแสดงธรรมที่ไม่แน่นอนที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งสัมปยุตต์ที่เป็นนิยตะและอนิยตะพร้อมกันแล้ว เพื่อแสดงความเป็นนิยตะของธรรมที่เหลือ จึงตรัสว่า "อิสสา มัจฉริยะ" เป็นต้น. อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ วิรตี กรุณา เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นต่างกันในบางครั้ง, ส่วนมานะ ย่อมเกิดขึ้นในบางครั้งโดยเป็นไปในลักษณะว่า "เราดีกว่าเขา" เป็นต้น. ถีนมิทธะ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันโดยไม่แยกจากกันในบางครั้ง โดยเป็นไปในลักษณะที่จิตไม่ควรแก่การงาน พึงประกอบความดังนี้. อีกนัยหนึ่ง พึงประกอบความว่า ศัพท์ว่า "จ" ในบทว่า "มาโน จ" นี้ พึงประกอบในบทว่า "สหา" ด้วยว่า ถีนมิทธะ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับสสังขาริกปฏิฆจิตในบางครั้ง, และพร้อมกับอิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ ในทิฏฐิคตวิปปยุตตสสังขาริกจิต, และพร้อมกับมานะในบางครั้ง, หรือในเวลาที่ประกอบกับสสังขาริกจิตอื่นจากนั้น, หรือในเวลาที่ประกอบกับจิตนั้น ก็ย่อมเกิดขึ้นต่างกันด้วย. แต่อาจารย์บางพวกประกอบความเพียงเท่านี้ว่า "มานะและถีนมิทธะ ย่อมเกิดขึ้นต่างกันในบางครั้ง และเกิดขึ้นพร้อมกันในบางครั้ง".

34. සෙසාති යථාවුත්තෙහි එකාදසහි අනියතෙහි ඉතරෙ එකචත්තාලීස. කෙචි පන ‘‘යථාවුත්තෙහි අනියතයෙවාපනකෙහි සෙසා නියතයෙවාපනකා’’ති වණ්ණෙන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, ඉධ යෙවාපනකනාමෙන කෙසඤ්චි අනුද්ධටත්තා. කෙවලඤ්හෙත්ථ නියතානියතවසෙන චිත්තුප්පාදෙසු යථාරහං ලබ්භමානචෙතසිකමත්තසන්දස්සනං ආචරියෙන කතං, න යෙවාපනකනාමෙන කෙචි උද්ධටාති.

๓๔. บทว่า "ที่เหลือ" คือ เจตสิก ๔๑ ดวงที่เหลือจากอนิยตะ ๑๑ ดวงที่กล่าวมาแล้ว. แต่อาจารย์บางพวกพรรณนาว่า "ที่เหลือจากเยาวปนกะที่เป็นอนิยตะที่กล่าวมาแล้ว เป็นเยาวปนกะที่เป็นนิยตะ" ข้อนั้นเป็นเพียงความเห็นของท่านเหล่านั้น เพราะในที่นี้ไม่ได้ยกเยาวปนกะบางอย่างขึ้นมาโดยชื่อ. ในที่นี้ อาจารย์เพียงแสดงเจตสิกที่พึงได้ตามสมควรในจิตตุปบาททั้งหลาย โดยเป็นนิยตะและอนิยตะเท่านั้น ไม่ได้ยกเยาวปนกะบางอย่างขึ้นมาโดยชื่อ.

එවං තාව ‘‘ඵස්සාදීසු අයං ධම්මො එත්තකෙසු චිත්තෙසු උපලබ්භතී’’ති චිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන සම්පයොගං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘ඉමස්මිං චිත්තුප්පාදෙ එත්තකා චෙතසිකා’’ති චෙතසිකරාසිපරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ගහඤ්චා’’ත්‍යාදි වුත්තං.

เมื่อแสดงสัมปยุตต์โดยการกำหนดจิตว่า "ธรรมนี้ย่อมมีในจิตเท่านี้" ในผัสสะเป็นต้น อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงสังคหะโดยการกำหนดกองเจตสิกว่า "ในจิตตุปบาทนี้มีเจตสิกเท่านี้" จึงตรัสว่า "สังคหะด้วย" เป็นต้น.

සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาการประกอบโสภณเจตสิกโดยนัยแห่งสัมปยุตต์ จบแล้ว.

සම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาโดยนัยแห่งสัมปยุตต์ จบแล้ว.

සඞ්ගහනයවණ්ණනා

พรรณนาโดยนัยแห่งสังคหะ

35. ‘‘ඡත්තිංසා’’ත්‍යාදි [Pg.118] තත්ථ තත්ථ යථාරහං ලබ්භමානකධම්මවසෙන ගණනසඞ්ගහො.

๓๕. บทว่า "๓๖" เป็นต้น เป็นการสงเคราะห์โดยการนับตามธรรมที่พึงได้ในที่นั้นๆ ตามสมควร.

36. පඨමජ්ඣානෙ නියුත්තානි චිත්තානි, තං වා එතෙසං අත්ථීති පඨමජ්ඣානිකචිත්තානි. අප්පමඤ්ඤානං සත්තාරම්මණත්තා, ලොකුත්තරානඤ්ච නිබ්බානාරම්මණත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා’’ති. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤසමානා, අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා සොභනචෙතසිකා ච සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති ආකඩ්ඪති. උපෙක්ඛාසහගතාති විතක්කවිචාරපීතිසුඛවජ්ජා සුඛට්ඨානං පවිට්ඨඋපෙක්ඛාය සහගතා. පඤ්චකජ්ඣානවසෙනාති විතක්කවිචාරෙ විසුං විසුං අතික්කමිත්වා භාවෙන්තස්ස නාතිතික්ඛඤාණස්ස වසෙන දෙසිතස්ස ඣානපඤ්චකස්ස වසෙන. තෙ පන එකතො අතික්කමිත්වා භාවෙන්තස්ස තික්ඛඤාණස්ස වසෙන දෙසිතචතුක්කජ්ඣානවසෙන දුතියජ්ඣානිකෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජිතානං සම්භවතො චතුධා එව සඞ්ගහො හොතීති අධිප්පායො.

๓๖. จิตที่ประกอบในปฐมฌาน หรือจิตที่มีปฐมฌานนั้น ชื่อว่า ปฐมฌานิกจิต เพราะอัปปมัญญามีสัตว์เป็นอารมณ์ และโลกุตตรจิตมีนิพพานเป็นอารมณ์ จึงตรัสว่า "เว้นอัปปมัญญา" ด้วยบทว่า "ตถา" (เช่นนั้น) นี้ ย่อมดึงเอาอัญญสมานเจตสิก และโสภณเจตสิกที่เว้นอัปปมัญญา ให้สงเคราะห์เข้าด้วยกัน บทว่า "อุเบกขาสหคตา" (สหรคตด้วยอุเบกขา) คือ เว้นวิตก วิจาร ปีติ สุข และสหรคตด้วยอุเบกขาที่เข้าถึงฐานะแห่งสุข บทว่า "โดยนัยแห่งปัญจกฌาน" คือ โดยนัยแห่งปัญจกฌานที่ตรัสแสดงไว้สำหรับบุคคลผู้มีญาณไม่เฉียบแหลม ผู้เจริญฌานโดยก้าวล่วงวิตกและวิจารไปทีละอย่างๆ ส่วนการสงเคราะห์ย่อมมี ๔ อย่างเท่านั้น เพราะวิตกและวิจารที่เว้นแล้ว ย่อมมีในทุติยฌานิกจิต โดยนัยแห่งจตุกกฌานที่ตรัสแสดงไว้สำหรับบุคคลผู้มีญาณเฉียบแหลม ผู้เจริญฌานโดยก้าวล่วงวิตกและวิจารไปพร้อมกัน ดังนี้เป็นอัธยาศัย

37. තෙත්තිංසද්වයං චතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානචිත්තෙසු.

๓๗. เจตสิก ๓๓ ดวง ย่อมมีในจตุตถฌานจิตและปัญจมฌานจิต

මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා

พรรณนาโดยนัยแห่งการสงเคราะห์มหัคคตจิต

38. තීසූති කුසලවිපාකකිරියවසෙන තිවිධෙසු සීලවිසුද්ධිවසෙන සුවිසොධිතකායවචීපයොගස්ස කෙවලං චිත්තසමාධානමත්තෙන මහග්ගතජ්ඣානානි පවත්තන්ති, න පන කායවචීකම්මානං විසොධනවසෙන, නාපි දුච්චරිතදුරාජීවානං සමුච්ඡින්දනපටිප්පස්සම්භනවසෙනාති වුත්තං ‘‘විරතිවජ්ජිතා’’ති. පච්චෙකමෙවාති විසුං විසුංයෙව. පන්නරසසූති රූපාවචරවසෙන තීසු, ආරුප්පවසෙන ද්වාදසසූති පන්නරසසු. අප්පමඤ්ඤායො න ලබ්භන්තීති එත්ථ කාරණං වුත්තමෙව.

๓๘. ใน ๓ อย่าง คือ โดยนัยแห่งกุศล วิบาก และกิริยา สำหรับผู้ที่มีการประกอบทางกายและวาจาที่ชำระบริสุทธิ์ดีแล้วด้วยความบริสุทธิ์แห่งศีล มหัคคตฌานทั้งหลายย่อมเป็นไปเพียงด้วยการตั้งมั่นแห่งจิตเท่านั้น หาใช่ด้วยอำนาจแห่งการชำระกายกรรมและวจีกรรมให้บริสุทธิ์ไม่ และไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งการตัดขาดหรือการสงบระงับทุจริตและทุราชีวะ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เว้นวิรตี" คำว่า "เฉพาะแต่ละอย่าง" คือ แยกกันไปแต่ละอย่าง ใน ๑๕ อย่าง คือ ในรูปาวจรจิต ๓ และในอรูปาวจรจิต ๑๒ รวมเป็น ๑๕ เหตุที่ว่า "อัปปมัญญาไม่พึงได้" นั้น ได้กล่าวไว้แล้วในที่นี้

මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการสงเคราะห์จิตที่เป็นมหัคคตะจบลงแล้ว

කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා

คำอธิบายการสงเคราะห์กามโสภณจิต

40. පච්චෙකමෙවාති [Pg.119] එකෙකායෙව. අප්පමඤ්ඤානං හි සත්තාරම්මණත්තා, විරතීනඤ්ච වීතක්කමිතබ්බවත්ථුවිසයත්තා නත්ථි තාසං එකචිත්තුප්පාදෙ සම්භවොති ලොකියවිරතීනං එකන්තකුසලසභාවත්තා නත්ථි අබ්‍යාකතෙසු සම්භවොති වුත්තං ‘‘විරතිවජ්ජිතා’’ති. තෙනාහ ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදා කුසලායෙවා’’ති (විභ. 715). ඉතරථා සද්ධාසතිආදයො විය ‘‘සියා කුසලා, සියා අබ්‍යාකතා’’ති වදෙය්‍ය. ඵලස්ස පන මග්ගපටිබිම්බභූතත්තා, දුච්චරිතදුරාජීවානං පටිප්පස්සම්භනතො ච න ලොකුත්තරවිරතීනං එකන්තකුසලතා යුත්තාති තාසං තත්ථ අග්ගහණං. කාමාවචරවිපාකානම්පි එකන්තපරිත්තාරම්මණත්තා, අප්පමඤ්ඤානඤ්ච සත්තාරම්මණත්තා, විරතීනම්පි එකන්තකුසලත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමඤ්ඤාවිරතිවජ්ජිතා’’ති.

๔๐. คำว่า "เฉพาะแต่ละอย่าง" คือ แต่ละอย่างเท่านั้น เพราะอัปปมัญญามีสัตว์เป็นอารมณ์ และเพราะวิรตีมีวัตถุที่พึงก้าวล่วงเป็นอารมณ์ จึงไม่มีการเกิดขึ้นพร้อมกันในจิตดวงเดียว และเพราะวิรตีที่เป็นโลกีย์มีสภาพเป็นกุศลโดยส่วนเดียว จึงไม่มีการเกิดขึ้นในอัพยากตะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เว้นวิรตี" เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "สิกขาบท ๕ เป็นกุศลเท่านั้น" (วิภังค์ ๗๑๕) มิฉะนั้นแล้ว ก็พึงกล่าวเหมือนศรัทธาและสติเป็นต้นว่า "บางทีเป็นกุศล บางทีเป็นอัพยากตะ" แต่เพราะผลเป็นดุจเงาของมรรค และเพราะเป็นการสงบระงับทุจริตและทุราชีวะ ความเป็นกุศลโดยส่วนเดียวของโลกุตตรวิรตีจึงไม่ถูกต้อง เพราะเหตุนั้นจึงไม่ถือเอาวิรตีเหล่านั้นในที่นั้น และเพราะกามวิบากมีอารมณ์เป็นปริตตะโดยส่วนเดียว และเพราะอัปปมัญญามีสัตว์เป็นอารมณ์ และเพราะวิรตีมีสภาพเป็นกุศลโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า "เว้นอัปปมัญญาและวิรตี"

නනු ච පඤ්ඤත්තාදිආරම්මණම්පි කාමාවචරකුසලං හොතීති තස්ස විපාකෙනපි කුසලසදිසාරම්මණෙන භවිතබ්බං යථා තං මහග්ගතලොකුත්තරවිපාකෙහීති? නයිදමෙවං, කාමතණ්හාධීනස්ස ඵලභූතත්තා. යථා හි දාසියා පුත්තො මාතරා ඉච්ඡිතං කාතුං අසක්කොන්තො සාමිකෙනෙව ඉච්ඡිතිච්ඡිතං කරොති, එවං කාමතණ්හායත්තතාය දාසිසදිසස්ස කාමාවචරකම්මස්ස විපාකභූතං චිත්තං තෙන ගහිතාරම්මණං අග්ගහෙත්වා කාමතණ්හාරම්මණමෙව ගණ්හාතීති. ද්වාදසධාති කුසලවිපාකකිරියභෙදෙසු පච්චෙකං චත්තාරො චත්තාරො දුකාති කත්වා තීසු ද්වාදසධා.

ก็กามกุศลย่อมมีอารมณ์เป็นบัญญัติเป็นต้นมิใช่หรือ วิบากของกามกุศลนั้นก็ควรมีอารมณ์คล้ายกุศลนั้น เหมือนอย่างวิบากของมหัคคตะและโลกุตตระมิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเป็นผลที่อยู่ใต้อำนาจของกามตัณหา เหมือนบุตรของทาสี เมื่อไม่สามารถทำสิ่งที่มารดาปรารถนาได้ ก็ย่อมทำสิ่งที่นายปรารถนาตามที่ต้องการ ฉันใด จิตที่เป็นวิบากของกามกรรมซึ่งเปรียบเหมือนทาสี เพราะอยู่ใต้อำนาจของกามตัณหา ก็ย่อมยึดอารมณ์ของกามตัณหาเท่านั้น ไม่ยึดอารมณ์ที่กรรมนั้นยึดไว้ ฉันนั้น คำว่า "มี ๑๒ อย่าง" คือ ในกุศล วิบาก และกิริยา แต่ละอย่างมี ๔ คู่ รวมเป็น ๑๒ อย่างใน ๓ ประเภทนั้น

42. ඉදානි ඉමෙසු පඨමජ්ඣානිකාදීහි දුතියජ්ඣානිකාදීනං භෙදකරධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘අනුත්තරෙ ඣානධම්මා’’ත්‍යාදි වුත්තං. අනුත්තරෙ චිත්තෙ විතක්කවිචාරපීතිසුඛවසෙන ඣානධම්මා විසෙසකා භෙදකා. මජ්ඣිමෙ මහග්ගතෙ අප්පමඤ්ඤා, ඣානධම්මා [Pg.120] ච. පරිත්තෙසු කාමාවචරෙසු විරතී, ඤාණපීතී ච අප්පමඤ්ඤා ච විසෙසකා, තත්ථ විරතී කුසලෙහි විපාකකිරියානං විසෙසකා, අප්පමඤ්ඤා කුසලකිරියෙහි විපාකානං, ඤාණපීතී පන තීසු පඨමයුගළාදීහි දුතියයුගළාදීනන්ති දට්ඨබ්බං.

๔๒. บัดนี้ เพื่อแสดงธรรมที่ทำให้เกิดความแตกต่างของทุติยฌานิกะเป็นต้น จากปฐมฌานิกะเป็นต้นในจิตเหล่านี้ จึงกล่าวคำว่า "ในโลกุตตรจิต ฌานธรรม" เป็นต้น ในโลกุตตรจิต ฌานธรรมเป็นเครื่องจำแนกให้ต่างกัน โดยมีวิตก วิจาร ปีติ สุข เป็นต้น ในมหัคคตะที่เป็นกลาง อัปปมัญญาและฌานธรรมเป็นเครื่องจำแนก ในกามวจรที่เป็นปริตตะ วิรตี ญาณ ปีติ และอัปปมัญญาเป็นเครื่องจำแนก ในบรรดาธรรมเหล่านั้น วิรตีเป็นเครื่องจำแนกวิบากและกิริยาออกจากกุศล อัปปมัญญาเป็นเครื่องจำแนกวิบากออกจากกุศลและกิริยา ส่วนญาณและปีติ พึงทราบว่าเป็นเครื่องจำแนกคู่ที่สองเป็นต้นออกจากคู่ที่หนึ่งเป็นต้นใน ๓ ประเภทนั้น

කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการสงเคราะห์กามโสภณจิตจบลงแล้ว

අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා

คำอธิบายการสงเคราะห์อกุศลจิต

44. දුතියෙ අසඞ්ඛාරිකෙති දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ ලොභමානෙන තථෙව අඤ්ඤසමානා, අකුසලසාධාරණා ච එකූනවීසති ධම්මාති සම්බන්ධො.

๔๔. ในดวงที่สองที่เป็นอสังขาริก คือ ในโลภะที่วิปปยุตจากทิฏฐิและเป็นอสังขาริก ด้วยอำนาจแห่งโลภะและมานะ เช่นนั้นเหมือนกัน อัญญสมานเจตสิก และอกุศลสาธารณเจตสิก รวมเป็นธรรม ๑๙ อย่าง พึงประกอบความกันดังนี้

45. තතියෙති උපෙක්ඛාසහගතදිට්ඨිසම්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ.

๔๕. "ในดวงที่สาม" คือ ในโลภะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิและเป็นอสังขาริกที่สหรคตด้วยอุเบกขา

46. චතුත්ථෙති දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ.

๔๖. "ในดวงที่สี่" คือ ในโลภะที่วิปปยุตจากทิฏฐิและเป็นอสังขาริก

47. ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බානි භින්නාරම්මණත්තායෙවාති අධිප්පායො.

๔๗. อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ ในที่นี้พึงประกอบเฉพาะแต่ละอย่างเท่านั้น เพราะมีอารมณ์ต่างกัน นั่นคือความหมาย

50. අධිමොක්ඛස්ස නිච්ඡයාකාරප්පවත්තිතො ද්වෙළ්හකසභාවෙ විචිකිච්ඡාචිත්තෙ සම්භවො නත්ථීති ‘‘අධිමොක්ඛවිරහිතා’’ති වුත්තං.

๕๐. เพราะอธิโมกข์ย่อมเป็นไปโดยอาการแห่งการตัดสินใจ จึงไม่มีการเกิดขึ้นในวิจิกิจฉาจิตที่มีสภาพเป็นสองแง่สองง่าม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ปราศจากอธิโมกข์"

51. එකූනවීසති පඨමදුතියඅසඞ්ඛාරිකෙසු, අට්ඨාරස තතියචතුත්ථඅසඞ්ඛාරිකෙසු, වීස පඤ්චමෙ අසඞ්ඛාරිකෙ, එකවීස පඨමදුතියසසඞ්ඛාරිකෙසු, වීසති තතියචතුත්ථසසඞ්ඛාරිකෙසු, ද්වාවීස පඤ්චමෙ සසඞ්ඛාරිකෙ, පන්නරස මොමූහද්වයෙති එවං අකුසලෙ සත්තධා ඨිතාති යොජනා.

๕๑. ๑๙ ในอสังขาริกดวงที่หนึ่งและสอง, ๑๘ ในอสังขาริกดวงที่สามและสี่, ๒๐ ในอสังขาริกดวงที่ห้า, ๒๑ ในสสังขาริกดวงที่หนึ่งและสอง, ๒๐ ในสสังขาริกดวงที่สามและสี่, ๒๒ ในสสังขาริกดวงที่ห้า, ๑๕ ในโมหะ ๒ ดวง พึงประกอบความว่า อกุศลตั้งอยู่ ๗ อย่างดังนี้

52. සාධාරණාති [Pg.121] අකුසලානං සබ්බෙසමෙව සාධාරණභූතා චත්තාරො සමානා ච ඡන්දපීතිඅධිමොක්ඛවජ්ජිතා අඤ්ඤසමානා අපරෙ දසාති එතෙ චුද්දස ධම්මා සබ්බාකුසලයොගිනොති පවුච්චන්තීති යොජනා.

๕๒. คำว่า "สาธารณะ" คือ ธรรม ๔ อย่างที่เป็นสาธารณะแก่อกุศลทั้งปวง และอัญญสมานเจตสิกอีก ๑๐ อย่างที่เหลือ เว้นฉันทะ ปีติ และอธิโมกข์ พึงประกอบความว่า ธรรม ๑๔ อย่างเหล่านี้เรียกว่าประกอบกับอกุศลทั้งปวง

අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการสงเคราะห์อกุศลจิตจบลงแล้ว

අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා

คำอธิบายการสงเคราะห์อเหตุกจิต

54. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤසමානෙ පච්චාමසති.

๕๔. ด้วยคำว่า "เช่นนั้น" นี้ ย่อมหมายถึงอัญญสมานเจตสิก

56. මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා විය විසිට්ඨමනනකිච්චායොගතො මනනමත්තා ධාතූති මනොධාතු. අහෙතුකපටිසන්ධියුගළෙති උපෙක්ඛාසන්තීරණද්වයෙ.

๕๖. มโนธาตุ คือ ธาตุที่เพียงแต่รู้อารมณ์ เพราะไม่ประกอบด้วยกิจคือการรู้อารมณ์ที่วิเศษเหมือนมโนวิญญาณธาตุ. คำว่า ในปฏิสนธิคู่ที่เป็นอเหตุกะ คือ ในอุเบกขาสันตีรณะ ๒ ดวง.

58. ද්වාදස හසනචිත්තෙ, එකාදස වොට්ඨබ්බනසුඛසන්තීරණෙසු, දස මනොධාතුත්තිකාහෙතුකපටිසන්ධියුගළවසෙන පඤ්චසු, සත්ත ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසූති අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු චිත්තුප්පාදෙසු සඞ්ගහො චතුබ්බිධො හොතීති යොජනා.

๕๘. ๑๒ (เจตสิก) ในหสิตุปปาทจิต, ๑๑ ในโวฏฐัพพนะและสุขสันตีรณะ, ๑๐ ในจิต ๕ ดวง คือมโนธาตุ ๓ และปฏิสนธิคู่ที่เป็นอเหตุกะ, ๗ ในทวิปัญจวิญญาณ พึงประกอบความว่า การสงเคราะห์ในอเหตุกจิตตุปบาท ๑๘ ดวง มี ๔ อย่าง ดังนี้.

59. තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහොති අනුත්තරෙ පඤ්ච, තථා මහග්ගතෙ, කාමාවචරසොභනෙ ද්වාදස, අකුසලෙ සත්ත, අහෙතුකෙ චත්තාරොති තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහො.

๕๙. คำว่า การสงเคราะห์ ๓๓ อย่าง คือ ในโลกุตตระ ๕, ในมหัคคตะก็เช่นนั้น, ในกามาวจรโสภณะ ๑๒, ในอกุศล ๗, ในอเหตุกะ ๔ รวมเป็นการสงเคราะห์ ๓๓ อย่าง.

60. ඉත්ථං යථාවුත්තනයෙන චිත්තාවියුත්තානං චෙතසිකානං චිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං සම්පයොගඤ්ච චෙතසිකරාසිපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං සඞ්ගහඤ්ච ඤත්වා යථායොගං චිත්තෙන සමං භෙදං උද්දිසෙ ‘‘සබ්බචිත්තසාධාරණා තාව සත්ත එකූනනවුතිචිත්තෙසු උප්පජ්ජනතො පච්චෙකං එකූනනවුතිවිධා, පකිණ්ණකෙසු [Pg.122] විතක්කො පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙසු උප්පජ්ජනතො පඤ්චපඤ්ඤාසවිධො’’ත්‍යාදිනා කථෙය්‍යාති අත්ථො.

๖๐. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทราบสัมปโยคนัยที่กล่าวโดยการจำแนกจิตของเจตสิกที่แยกจากจิตไม่ได้ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว และสังคหนัยที่กล่าวโดยการจำแนกหมวดเจตสิกแล้ว พึงแสดงความต่างกันพร้อมกับจิตตามสมควร คือพึงกล่าวว่า 'เจตสิกที่เป็นสัพพจิตตสาธารณะ ๗ อย่าง ย่อมเกิดขึ้นในจิต ๘๙ ดวง จึงมีอย่างละ ๘๙ ชนิด, ในบรรดาปกิณณกเจตสิก วิตกย่อมเกิดขึ้นในจิต ๕๕ ดวง จึงมี ๕๕ ชนิด' เป็นต้น ดังนี้ คือความหมาย.

අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอเหตุกจิตตสังคหนัย จบแล้ว.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

ในอภิธัมมัตถวิภาวินี อันเป็นคำอธิบายอภิธัมมัตถสังคหะนี้

චෙතසිකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาเจตสิกปริจเฉท จบแล้ว.

3. පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

๓. การพรรณนาปกิณณกปริจเฉท

1. ඉදානි යථාවුත්තානං චිත්තචෙතසිකානං වෙදනාදිවිභාගතො, තංතංවෙදනාදිභෙදභින්නචිත්තුප්පාදවිභාගතො ච පකිණ්ණකසඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘සම්පයුත්තා යථායොග’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. යථායොගං සම්පයුත්තා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සභාවතො අත්තනො අත්තනො සභාවවසෙන එකූනනවුතිවිධම්පි චිත්තං ආරම්මණවිජානනසභාවසාමඤ්ඤෙන එකවිධං, සබ්බචිත්තසාධාරණො ඵස්සො ඵුසනසභාවෙන එකවිධොත්‍යාදිනා තෙපඤ්ඤාස හොන්ති.

๑. บัดนี้ เพื่อแสดงปกิณณกสังคหะของจิตและเจตสิกที่กล่าวมาแล้ว โดยการจำแนกเวทนาเป็นต้น และโดยการจำแนกจิตตุปบาทที่ต่างกันด้วยความต่างแห่งเวทนาเป็นต้นนั้นๆ จึงเริ่มคำว่า 'ธรรมที่ประกอบกันตามสมควร' เป็นต้น. ธรรมคือจิตและเจตสิกที่ประกอบกันตามสมควร โดยสภาวะแล้ว จิตแม้มี ๘๙ ชนิดตามสภาวะของตนๆ ก็เป็นอย่างเดียวโดยสามัญสภาวะคือการรู้อารมณ์, ผัสสะที่เป็นสัพพจิตตสาธารณะก็เป็นอย่างเดียวโดยสภาวะที่กระทบ เป็นต้น รวมเป็น ๕๓ อย่าง.

2. ඉදානි තෙසං ධම්මානං යථාරහං වෙදනා…පෙ… වත්ථුතො සඞ්ගහො නාම වෙදනාසඞ්ගහාදිනාමකො පකිණ්ණකසඞ්ගහො චිත්තුප්පාදවසෙනෙව තංතංවෙදනාදිභෙදභින්නචිත්තුප්පාදානං වසෙනෙව න කත්ථචි තංවිරහෙන නීයතෙ උපනීයතෙ, ආහරීයතීත්‍යත්ථො.

๒. บัดนี้ การสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นตามสมควรโดยเวทนา...เป...โดยวัตถุ ชื่อว่าปกิณณกสังคหะ มีชื่อว่าเวทนาสังคหะเป็นต้น ย่อมดำเนินไปโดยอำนาจแห่งจิตตุปบาทเท่านั้น คือโดยอำนาจแห่งจิตตุปบาทที่ต่างกันด้วยความต่างแห่งเวทนาเป็นต้นนั้นๆ เท่านั้น ไม่ได้ดำเนินไปโดยปราศจากจิตตุปบาทนั้นในที่ใดๆ เลย คำว่า นียเต อุปนียเต มีความหมายว่า อาหรียติ (ย่อมนำมา).

වෙදනාසඞ්ගහවණ්ණනා

การพรรณนาเวทนาสังคหะ

3. තත්ථාති තෙසු ඡසු සඞ්ගහෙසු. සුඛාදිවෙදනානං, තංසහගතචිත්තුප්පාදානඤ්ච විභාගවසෙන සඞ්ගහො වෙදනාසඞ්ගහො. දුක්ඛතො, සුඛතො ච අඤ්ඤා අදුක්ඛමසුඛා ම-කාරාගමවසෙන. නනු ච ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා’’ති (සං. නි. 4.267) වචනතො ද්වෙ එව වෙදනාති? සච්චං, තං පන අනවජ්ජපක්ඛිකං [Pg.123] අදුක්ඛමසුඛං සුඛවෙදනායං, සාවජ්ජපක්ඛිකඤ්ච දුක්ඛවෙදනායං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං. යම්පි කත්ථචි සුත්තෙ ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතමිදමෙත්ථ දුක්ඛස්සා’’ති (සං. නි. 4.259) වචනං, තං සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය සබ්බවෙදනානං දුක්ඛසභාවත්තා වුත්තං. යථාහ – ‘‘සඞ්ඛාරානිච්චතං, ආනන්ද, මයා සන්ධාය භාසිතං සඞ්ඛාරවිපරිණාමතඤ්ච යං කිඤ්චිවෙදයිතමිදමෙත්ථ දුක්ඛස්සා’’ති (සං. නි. 4.259; ඉතිවු. අට්ඨ. 52). තස්මා තිස්සොයෙව වෙදනාති දට්ඨබ්බා. තෙනාහ භගවා – ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා අදුක්ඛමසුඛා චා’’ති (ඉතිවු. 52-53; සං. නි. 4.249-251). එවං තිවිධාපි පනෙතා ඉන්ද්‍රියදෙසනායං ‘‘සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රිය’’න්ති (විභ. 219) පඤ්චධා දෙසිතාති තංවසෙනපෙත්ථ විභාගං දස්සෙතුං ‘‘සුඛං දුක්ඛ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. කායිකමානසිකසාතාසාතභෙදතො හි සුඛං දුක්ඛඤ්ච පච්චෙකං ද්විධා විභජිත්වා ‘‘සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රිය’’න්ති (විභ. 219) දෙසිතා, උපෙක්ඛා පන භෙදාභාවතො උපෙක්ඛින්ද්‍රියන්ති එකධාව. යථා හි සුඛදුක්ඛානි අඤ්ඤථා කායස්ස අනුග්ගහමුපඝාතඤ්ච කරොන්ති, අඤ්ඤථා මනසො, නෙවං උපෙක්ඛා, තස්මා සා එකධාව දෙසිතා, තෙනාහු පොරාණා –

๓. ในบรรดาสังคหะ ๖ อย่างเหล่านั้น การสงเคราะห์โดยการจำแนกเวทนามีสุขเป็นต้น และจิตตุปบาทที่เกิดร่วมกับเวทนานั้น ชื่อว่าเวทนาสังคหะ. เวทนาที่ต่างจากทุกข์และสุข ชื่อว่า อทุกขมสุข โดยมีการลง ม อาคม. ถามว่า ก็เวทนามีเพียง ๒ อย่างเท่านั้นมิใช่หรือ คือ สุขและทุกข์ ตามพระดำรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๒ อย่างนี้ คือ สุขและทุกข์' (สํ. สฬา. ๔/๒๖๗)? ตอบว่า จริงอยู่ แต่พระองค์ตรัสอย่างนั้นโดยทรงสงเคราะห์อทุกขมสุขฝ่ายที่ไม่มีโทษเข้าในสุขเวทนา และทรงสงเคราะห์ฝ่ายที่มีโทษเข้าในทุกขเวทนา. แม้คำที่ตรัสไว้ในพระสูตรบางแห่งว่า 'เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เสวยแล้ว สิ่งนั้นรวมอยู่ในทุกข์' (สํ. สฬา. ๔/๒๕๙) นั้น ตรัสไว้โดยมุ่งถึงสังขารทุกข์ เพราะเวทนาทั้งปวงมีสภาวะเป็นทุกข์. ดังที่พระองค์ตรัสว่า 'ดูกรอานนท์ ตถาคตกล่าวหมายถึงความไม่เที่ยงแห่งสังขาร และความแปรปรวนแห่งสังขารว่า เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เสวยแล้ว สิ่งนั้นรวมอยู่ในทุกข์' (สํ. สฬา. ๔/๒๕๙; อิติ. อ. ๕๒). เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าเวทนามี ๓ อย่างเท่านั้น. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุข ทุกข์ และอทุกขมสุข' (อิติ. ๕๒-๕๓; สํ. สฬา. ๔/๒๔๙-๒๕๑). อนึ่ง เวทนาแม้ทั้ง ๓ อย่างนี้ ในอินทรียเทสนาทรงแสดงไว้ ๕ อย่างว่า 'สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเบกขินทรีย์' (วิภงฺค. ๒๑๙) เพื่อจะแสดงการจำแนกในที่นี้ตามนัยแห่งอินทรียเทสนั้น จึงตรัสคำว่า 'สุข ทุกข์' เป็นต้น. แท้จริง สุขและทุกข์นั้น ทรงจำแนกออกเป็นอย่างละ ๒ โดยความต่างแห่งความสบายและไม่สบายทางกายและทางใจ จึงทรงแสดงไว้ว่า 'สุขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์' (วิภงฺค. ๒๑๙) ส่วนอุเบกขาไม่มีความต่างกัน จึงทรงแสดงเป็นอุเบกขินทรีย์อย่างเดียว. เพราะว่าสุขและทุกข์ย่อมทำความอนุเคราะห์และเบียดเบียนแก่กายอย่างหนึ่ง แก่ใจอย่างหนึ่ง แต่อุเบกขาไม่เป็นเช่นนั้น เพราะฉะนั้น อุเบกขาจึงทรงแสดงไว้เป็นอย่างเดียว. ด้วยเหตุนั้น พระโบราณาจารย์จึงกล่าวว่า -

‘‘කායිකං මානසං දුක්ඛං, සුඛඤ්චොපෙක්ඛවෙදනා;

එකං මානසමෙවෙති, පඤ්චධින්ද්‍රියභෙදතො’’ති. (ස. ස. 74);

“ทุกข์ทางกายและทางใจ สุข (ทางกายและทางใจ) และอุเบกขาเวทนา ซึ่งมีเพียงทางใจอย่างเดียว รวมเป็น ๕ อย่าง โดยการจำแนกเป็นอินทรีย์” (ส. ส. ๗๔);

තත්ථ ඉට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං සුඛං. අනිට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං දුක්ඛං. සභාවතො, පරිකප්පතො වා ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණං සොමනස්සං. තථා අනිට්ඨානුභවනලක්ඛණං දොමනස්සං. මජ්ඣත්තානුභවනලක්ඛණා උපෙක්ඛා.

ในบรรดาเวทนาเหล่านั้น สุขมีลักษณะเสวยโผฏฐัพพะที่น่าปรารถนา. ทุกข์มีลักษณะเสวยโผฏฐัพพะที่ไม่น่าปรารถนา. โสมนัสมีลักษณะเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาโดยสภาวะหรือโดยการนึกคิด. โทมนัสก็มีลักษณะเสวยอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาเช่นนั้น. อุเบกขามีลักษณะเสวยอารมณ์ที่เป็นกลาง.

5. චතුචත්තාලීස පච්චෙකං ලොකියලොකුත්තරභෙදෙන එකාදසවිධත්තා.

๕. ๔๔ อย่าง เพราะแต่ละอย่างมี ๑๑ ชนิด โดยความต่างแห่งโลกิยะและโลกุตตระ.

7. සෙසානීති [Pg.124] සුඛදුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සසහගතෙහි අවසෙසානි අකුසලතො ඡ, අහෙතුකතො චුද්දස, කාමාවචරසොභනතො ද්වාදස, පඤ්චමජ්ඣානිකානි තෙවීසාති සබ්බානිපි පඤ්චපඤ්ඤාස.

๗. คำว่า ที่เหลือ คือจิตที่เหลือจากจิตที่เกิดร่วมกับสุข ทุกข์ โสมนัส และโทมนัส ได้แก่ อกุศล ๖, อเหตุกะ ๑๔, กามาวจรโสภณะ ๑๒, จิตที่เป็นปัญจมฌาน ๒๓ รวมทั้งหมดเป็น ๕๕ ดวง.

වෙදනාසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาเวทนาสังคหะ จบแล้ว.

හෙතුසඞ්ගහවණ්ණනා

การพรรณนาเหตุสังคหะ

10. ලොභාදිහෙතූනං විභාගවසෙන, තංසම්පයුත්තවසෙන ච සඞ්ගහො හෙතුසඞ්ගහො. හෙතවො නාම ඡබ්බිධා භවන්තීති සම්බන්ධො. හෙතුභාවො පන නෙසං සම්පයුත්තානං සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනසඞ්ඛාතො මූලභාවො. ලද්ධහෙතුපච්චයා හි ධම්මා විරුළ්හමූලා විය පාදපා ථිරා හොන්ති, න අහෙතුකා විය ජලතලෙ සෙවාලසදිසා. එවඤ්ච කත්වා එතෙ මූලසදිසතාය ‘‘මූලානී’’ති ච වුච්චන්ති. අපරෙ පන ‘‘කුසලාදීනං කුසලාදිභාවසාධනං හෙතුභාවො’’ති වදන්ති, එවං සති හෙතූනං අත්තනො කුසලාදිභාවසාධනො අඤ්ඤො හෙතු මග්ගිතබ්බො සියා. අථ සෙසසම්පයුත්තහෙතුපටිබද්ධො තෙසං කුසලාදිභාවො, එවම්පි මොමූහචිත්තසම්පයුත්තස්ස හෙතුනො අකුසලභාවො අප්පටිබද්ධො සියා. අථ තස්ස සභාවතො අකුසලභාවොපි සියා, එවං සති සෙසහෙතූනම්පි සභාවතොව කුසලාදිභාවොති තෙසං විය සම්පයුත්තධම්මානම්පි සො හෙතුපටිබද්ධො න සියා. යදි ච හෙතුපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො, තදා අහෙතුකානං අබ්‍යාකතභාවො න සියාති අලමතිනිප්පීළනෙන. කුසලාදිභාවො පන කුසලාකුසලානං යොනිසොඅයොනිසොමනසිකාරප්පටිබද්ධො. යථාහ – ‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතො අනුප්පන්නා [Pg.125] චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’’ත්‍යාදි (අ. නි. 1.67), අබ්‍යාකතානං පන අබ්‍යාකතභාවො නිරනුසයසන්තානප්පටිබද්ධො කම්මප්පටිබද්ධො අවිපාකභාවප්පටිබද්ධො චාති දට්ඨබ්බං.

๑๐. การสงเคราะห์โดยจำแนกเหตุมีโลภะเป็นต้น และโดยจำแนกธรรมที่เกิดพร้อมกับเหตุเหล่านั้น ชื่อว่าเหตุสังคหะ. พึงประกอบความว่า เหตุทั้งหลายมี ๖ อย่าง. ส่วนความเป็นเหตุนั้น คือความเป็นรากเหง้าอันนับว่าเป็นเครื่องยังความตั้งมั่นดีของสัมปยุตตธรรมเหล่านั้น. เพราะธรรมทั้งหลายที่ได้เหตุเป็นปัจจัย ย่อมมั่นคงเหมือนต้นไม้ที่มีรากงอกงาม ไม่เหมือนสาหร่ายที่อยู่บนผิวน้ำซึ่งไม่มีเหตุ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “มูล” เพราะมีความคล้ายคลึงกับราก. แต่บางพวกกล่าวว่า “ความเป็นเหตุคือความเป็นเครื่องยังกุศลเป็นต้นให้เป็นกุศลเป็นต้น” ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุอื่นที่ยังเหตุทั้งหลายให้เป็นกุศลเป็นต้นของตน ก็พึงต้องแสวงหา. ถ้าความเป็นกุศลเป็นต้นของเหตุเหล่านั้นขึ้นอยู่กับเหตุที่เกิดพร้อมกับเหตุที่เหลือ แม้ความเป็นอกุศลของเหตุที่เกิดพร้อมกับจิตที่หลงงมงาย ก็พึงไม่ขึ้นอยู่กับเหตุ. ถ้าความเป็นอกุศลของเหตุนั้นเป็นไปโดยสภาพของมันเอง ถ้าเป็นเช่นนั้น ความเป็นกุศลเป็นต้นของเหตุที่เหลือก็พึงเป็นไปโดยสภาพของมันเองเช่นกัน และความเป็นกุศลเป็นต้นนั้นก็พึงไม่ขึ้นอยู่กับเหตุของธรรมที่เกิดพร้อมกับเหตุเหล่านั้น. และถ้าความเป็นกุศลเป็นต้นขึ้นอยู่กับเหตุแล้ว ความเป็นอัพยากฤตของธรรมที่ไม่มีเหตุ ก็พึงไม่มี. พอแล้วด้วยการบีบคั้นเกินไป. ส่วนความเป็นกุศลเป็นต้นของกุศลและอกุศลนั้น ขึ้นอยู่กับการมนสิการโดยแยบคายและไม่แยบคาย. ดังที่พระองค์ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมนสิการโดยแยบคาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเจริญยิ่งขึ้น” เป็นต้น (องฺ. เอกก. ๑/๖๗). ส่วนความเป็นอัพยากฤตของอัพยากฤตนั้น พึงเห็นว่าขึ้นอยู่กับกระแสที่ไม่มีอนุสัย ขึ้นอยู่กับกรรม และขึ้นอยู่กับความเป็นอวิบาก.

16. ඉදානි හෙතූනං ජාතිභෙදං දස්සෙතුං ‘‘ලොභො දොසො චා’’ත්‍යාදි වුත්තං.

๑๖. บัดนี้ เพื่อแสดงความต่างแห่งชาติของเหตุ จึงตรัสคำว่า “โลภะ โทสะ” เป็นต้น.

හෙතුසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเหตุสังคหะ จบแล้ว.

කිච්චසඞ්ගහවණ්ණනා

คำอธิบายกิจสังคหะ

18. පටිසන්ධාදීනං කිච්චානං විභාගවසෙන, තංකිච්චවන්තානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහො කිච්චසඞ්ගහො. භවතො භවස්ස පටිසන්ධානං පටිසන්ධිකිච්චං. අවිච්ඡෙදප්පවත්තිහෙතුභාවෙන භවස්ස අඞ්ගභාවො භවඞ්ගකිච්චං. ආවජ්ජනකිච්චාදීනි හෙට්ඨා වුත්තවචනත්ථානුසාරෙන යථාරහං යොජෙතබ්බානි. ආරම්මණෙ තංතංකිච්චසාධනවසෙන අනෙකක්ඛත්තුං, එකක්ඛත්තුං වා ජවමානස්ස විය පවත්ති ජවනකිච්චං. තංතංජවනග්ගහිතාරම්මණස්ස ආරම්මණකරණං තදාරම්මණකිච්චං. නිබ්බත්තභවතො පරිගළ්හනං චුතිකිච්චං.

๑๘. การสงเคราะห์โดยจำแนกกิจมีปฏิสนธิเป็นต้น และโดยกำหนดธรรมที่มีกิจเหล่านั้น ชื่อว่ากิจสังคหะ. การสืบต่อภพจากภพหนึ่ง ชื่อว่าปฏิสนธิกิจ. ความเป็นองค์แห่งภพโดยเป็นเหตุให้ภพดำเนินไปไม่ขาดสาย ชื่อว่าภวังคกิจ. กิจมีอาวัชชนกิจเป็นต้น พึงประกอบตามความแห่งคำที่กล่าวไว้ข้างล่างตามสมควร. การดำเนินไปเหมือนการแล่นไปหลายครั้งหรือครั้งเดียว เพื่อยังกิจนั้นๆ ให้สำเร็จในอารมณ์ ชื่อว่าชวนกิจ. การทำอารมณ์ที่ชวนะนั้นๆ รับไว้แล้วให้เป็นอารมณ์ ชื่อว่าตทาลัมพณกิจ. การเคลื่อนจากภพที่เกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่าจุติกิจ.

19. ඉමානි පන කිච්චානි ඨානවසෙන පාකටානි හොන්තීති තං දානි පභෙදතො දස්සෙතුං ‘‘පටිසන්ධී’’ත්‍යාදි වුත්තං, තත්ථ පටිසන්ධියා ඨානං පටිසන්ධිඨානං. කාමං පටිසන්ධිවිනිමුත්තං ඨානං නාම නත්ථි, සුඛග්ගහණත්ථං පන ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ත්‍යාදීසු විය අභෙදෙපි භෙදපරිකප්පනාති දට්ඨබ්බං. එවං සෙසෙසුපි. දස්සනාදීනං පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං ඨානං පඤ්චවිඤ්ඤාණඨානං. ආදි-සද්දෙන සම්පටිච්ඡනඨානාදීනං සඞ්ගහො.

๑๙. อนึ่ง กิจเหล่านี้ย่อมปรากฏโดยฐานะ บัดนี้ เพื่อแสดงกิจนั้นโดยความต่าง จึงตรัสคำว่า “ปฏิสนธิ” เป็นต้น. ในบรรดากิจเหล่านั้น ฐานะของปฏิสนธิ ชื่อว่าปฏิสนธิฐานะ. อันที่จริง ฐานะที่พ้นจากปฏิสนธิไม่มี แต่เพื่อความเข้าใจง่าย พึงเห็นว่าเป็นการสมมติความต่างกันแม้ในสิ่งที่ไม่ต่างกัน เหมือนในคำว่า “ร่างกายของลูกหิน” เป็นต้น. แม้ในกิจที่เหลือก็เช่นกัน. ฐานะของวิญญาณ ๕ อย่าง มีทัสสนะเป็นต้น ชื่อว่าปัญจวิญญาณฐานะ. ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์สัมปฏิจฉนฐานะเป็นต้น.

තත්ථ [Pg.126] චුතිභවඞ්ගානං අන්තරා පටිසන්ධිඨානං. පටිසන්ධිආවජ්ජනානං, ජවනාවජ්ජනානං, තදාරම්මණාවජ්ජනානං, වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනානං, කදාචි ජවනචුතීනං, තදාරම්මණචුතීනඤ්ච අන්තරා භවඞ්ගඨානං. භවඞ්ගපඤ්චවිඤ්ඤාණානං, භවඞ්ගජවනානඤ්ච අන්තරා ආවජ්ජනඨානං. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසම්පටිච්ඡනානමන්තරා පඤ්චවිඤ්ඤාණඨානං. පඤ්චවිඤ්ඤාණසන්තීරණානමන්තරා සම්පටිච්ඡනඨානං. සම්පටිච්ඡනවොට්ඨබ්බනානමන්තරා සන්තීරණඨානං. සන්තීරණජවනානං, සන්තීරණභවඞ්ගානඤ්ච අන්තරා වොට්ඨබ්බනඨානං. වොට්ඨබ්බනතදාරම්මණානං, වොට්ඨබ්බනභවඞ්ගානං, වොට්ඨබ්බනචුතීනං, මනොද්වාරාවජ්ජනතදාරම්මණානං, මනොද්වාරාවජ්ජනභවඞ්ගානං, මනොද්වාරාවජ්ජනචුතීනඤ්ච අන්තරා ජවනඨානං. ජවනභවඞ්ගානං, ජවනචුතීනඤ්ච අන්තරා තදාරම්මණඨානං. ජවනපටිසන්ධීනං, තදාරම්මණපටිසන්ධීනං, භවඞ්ගපටිසන්ධීනං වා අන්තරා චුතිඨානං නාම.

ในบรรดาฐานะเหล่านั้น ปฏิสนธิฐานะมีในระหว่างจุติและภวังค์. ภวังคฐานะมีในระหว่างปฏิสนธิกับอาวัชชนะ, ชวนะกับอาวัชชนะ, ตทาลัมพณะกับอาวัชชนะ, โวฏฐัพพนะกับอาวัชชนะ, และในบางคราว ในระหว่างชวนะกับจุติ และตทาลัมพณะกับจุติ. อาวัชชนฐานะมีในระหว่างภวังค์กับปัญจวิญญาณ และภวังค์กับชวนะ. ปัญจวิญญาณฐานะมีในระหว่างปัญจทวาราวัจชนะกับสัมปฏิจฉนะ. สัมปฏิจฉนฐานะมีในระหว่างปัญจวิญญาณกับสันตีรณะ. สันตีรณฐานะมีในระหว่างสัมปฏิจฉนะกับโวฏฐัพพนะ. โวฏฐัพพนฐานะมีในระหว่างสันตีรณะกับชวนะ และสันตีรณะกับภวังค์. ชวนฐานะมีในระหว่างโวฏฐัพพนะกับตทาลัมพณะ, โวฏฐัพพนะกับภวังค์, โวฏฐัพพนะกับจุติ, มโนทวาราวัจชนะกับตทาลัมพณะ, มโนทวาราวัจชนะกับภวังค์ และมโนทวาราวัจชนะกับจุติ. ตทาลัมพณฐานะมีในระหว่างชวนะกับภวังค์ และชวนะกับจุติ. ชื่อว่าจุติฐานะมีในระหว่างชวนะกับปฏิสนธิ, ตทาลัมพณะกับปฏิสนธิ หรือภวังค์กับปฏิสนธิ.

20. ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණානි සුඛසන්තීරණස්ස පටිසන්ධිවසප්පවත්තිභාවාභාවතොතිඅධිප්පායො. එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ ‘‘උපෙක්ඛාසහගතං ධම්මං පටිච්ච උපෙක්ඛාසහගතො ධම්මො උප්පජ්ජති න හෙතුපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 4.13.179) එවමාගතස්ස උපෙක්ඛාසහගතපදස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘අහෙතුකං උපෙක්ඛාසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, අහෙතුකපටිසන්ධික්ඛණෙ උපෙක්ඛාසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො’’ති (පට්ඨා. 4.13.179) එවං පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන පටිච්චනයො උද්ධටො, පීතිසහගතසුඛසහගතපදවිභඞ්ගෙ පන ‘‘අහෙතුකං පීතිසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්චතයො ඛන්ධා…පෙ… ද්වෙ ඛන්ධා. අහෙතුකං සුඛසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා …පෙ… එකො ඛන්ධො’’ති (පට්ඨා. 4.13.144, 167) පවත්තිවසෙනෙව උද්ධටො, න පන ‘‘අහෙතුකපටිසන්ධික්ඛණෙ’’ත්‍යාදිනා පටිසන්ධිවසෙන, තස්මා යථාධම්මසාසනෙ අවචනම්පි අභාවමෙව දීපෙතීති න තස්ස පටිසන්ධිවසෙන පවත්ති [Pg.127] අත්ථි. යත්ථ පන ලබ්භමානස්සපි කස්සචි අවචනං, තත්ථ කාරණං උපරි ආවි භවිස්සති.

๒๐. สันตีรณจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา ๒ ดวงนั้น มีอธิบายว่า เพราะความมีอยู่ (ของอุเบกขาสันตีรณะ) และความไม่มี (ของสุขสันตีรณะ) แห่งการเป็นไปโดยปฏิสนธิวาระ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัฏฐานที่กล่าวว่า "ธรรมที่สหรคตด้วยอุเบกขา อาศัยธรรมที่สหรคตด้วยอุเบกขาเกิดขึ้น โดยนเหตุปัจจัย" (ปัฏฐาน 4.13.179) ในวิภังค์ของบทว่า "อุเบกขาสหคต" ที่มาเช่นนี้ ได้ยกปฏิจจนัยขึ้นแสดงโดยปวัตติวาระและปฏิสนธิวาระว่า "ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยอุเบกขาอันเป็นอเหตุกะ อาศัยขันธ์สองเกิดขึ้น, ขันธ์สองอาศัยขันธ์หนึ่งเกิดขึ้น, ในขณะปฏิสนธิอันเป็นอเหตุกะ ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยอุเบกขาอาศัยขันธ์สองเกิดขึ้น, ขันธ์สองอาศัยขันธ์หนึ่งเกิดขึ้น" (ปัฏฐาน 4.13.179). แต่ในวิภังค์ของบทว่า "ปีติสหคต" และ "สุขสหคต" ได้ยกขึ้นแสดงโดยปวัตติวาระเท่านั้นว่า "ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยปีติอันเป็นอเหตุกะ อาศัยขันธ์สามเกิดขึ้น...เป็นต้น...ขันธ์สอง. ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยสุขอันเป็นอเหตุกะ อาศัยขันธ์สองเกิดขึ้น...เป็นต้น...ขันธ์หนึ่ง" (ปัฏฐาน 4.13.144, 167) ไม่ได้ยกขึ้นแสดงโดยปฏิสนธิวาระด้วยบทว่า "ในขณะปฏิสนธิอันเป็นอเหตุกะ" เป็นต้น. เพราะฉะนั้น การไม่กล่าวถึงในพระธรรมวินัยก็ย่อมแสดงถึงความไม่มีนั่นเอง จึงไม่มีการเป็นไปโดยปฏิสนธิวาระของจิตนั้น. ส่วนในที่ใดมีการไม่กล่าวถึงบางอย่างที่พึงมีได้ เหตุผลนั้นจะปรากฏในภายหลัง.

25. මනොද්වාරාවජ්ජනස්ස පරිත්තාරම්මණෙ ද්වත්තික්ඛත්තුං පවත්තමානස්සපි නත්ථි ජවනකිච්චං තස්ස ආරම්මණරසානුභවනාභාවතොති වුත්තං ‘‘ආවජ්ජනද්වයවජ්ජිතානී’’ති. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘ජවනට්ඨානෙ ඨත්වා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා). ඉතරථා ‘‘ජවනං හුත්වා’’ති වත්තබ්බං සියාති. කුසලාකුසලඵලකිරියචිත්තානීති එකවීසති ලොකියලොකුත්තරකුසලානි, ද්වාදස අකුසලානි, චත්තාරි ලොකුත්තරඵලචිත්තානි, අට්ඨාරස තෙභූමකකිරියචිත්තානි. එකචිත්තක්ඛණිකම්පි හි ලොකුත්තරමග්ගාදිකං තංසභාවවන්තතාය ජවනකිච්චං නාම, යථා එකෙකගොචරවිසයම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සකලවිසයාවබොධනසාමත්ථියයොගතො න කදාචි තංනාමං විජහතීති.

๒๕. แม้มโนทวาราวัจชนจิตจะเกิดขึ้นสองหรือสามขณะในอารมณ์เล็กน้อย ก็ไม่มีชวนกิจ เพราะไม่มีการเสวยรสแห่งอารมณ์ จึงกล่าวว่า "เว้นอาวัชชนจิตสอง". และเมื่อเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวในอรรถกถาว่า "ตั้งอยู่ในฐานะแห่งชวนะ" (ธ.ส.อ. 498 วิปากุทธารกถา). หากมิใช่เช่นนั้น ก็พึงกล่าวว่า "เป็นชวนะแล้ว". คำว่า กุสล อกุสล ผล กิริยาจิตทั้งหลาย ได้แก่ กุศลจิตที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ ๒๑ ดวง, อกุศลจิต ๑๒ ดวง, โลกุตตรผลจิต ๔ ดวง, และกิริยาจิตที่เป็นไปในภูมิ ๓ จำนวน ๑๘ ดวง. แม้มรรคจิตเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระซึ่งมีเพียงขณะจิตเดียว ก็ชื่อว่าชวนกิจ เพราะมีสภาพเช่นนั้น, เหมือนอย่างพระสัพพัญญุตญาณ แม้มีอารมณ์เป็นโคจรทีละอย่าง ก็ไม่เคยละชื่อนั้นไป เพราะประกอบด้วยความสามารถในการรู้แจ้งอารมณ์ทั้งหมด.

27. එවං කිච්චභෙදෙන වුත්තානෙව යථාසකං ලබ්භමානකිච්චගණනවසෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තෙසු පනා’’ත්‍යාදි වුත්තං.

๒๗. เพื่อแสดงการรวบรวมจิตเหล่านั้นที่กล่าวโดยจำแนกกิจแล้ว โดยการนับจำนวนกิจที่พึงได้ตามของตนๆ จึงกล่าวคำว่า "ในบรรดาจิตเหล่านั้น" เป็นต้น.

33. පටිසන්ධාදයො චිත්තුප්පාදා නාමකිච්චභෙදෙන පටිසන්ධාදීනං නාමානං, කිච්චානඤ්ච භෙදෙන, අථ වා පටිසන්ධාදයො නාම තන්නාමකා චිත්තුප්පාදා පටිසන්ධාදීනං කිච්චානං භෙදෙන චුද්දස, ඨානභෙදෙන පටිසන්ධාදීනංයෙව ඨානානං භෙදෙන දසධා පකාසිතාති යොජනා. එකකිච්චඨානද්විකිච්චඨානතිකිච්චඨානචතුකිච්චඨානපඤ්චකිච්චඨානානි චිත්තානි යථාක්කමං අට්ඨසට්ඨි, තථා ද්වෙ ච නව ච අට්ඨ ච ද්වෙ චාති නිද්දිසෙති සම්බන්ධො.

๓๓. การประกอบความว่า จิตตุปบาทมีปฏิสนธิเป็นต้น ชื่อว่าปฏิสนธิเป็นต้นนั้น จำแนกโดยชื่อและกิจของปฏิสนธิเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง จิตตุปบาทที่มีชื่อว่าปฏิสนธิเป็นต้นนั้น จำแนกโดยกิจของปฏิสนธิเป็นต้นได้ ๑๔ อย่าง, และจำแนกโดยฐานะของปฏิสนธิเป็นต้นนั้นเองได้ ๑๐ อย่าง. จิตที่มีฐานะแห่งกิจเดียว, จิตที่มีฐานะแห่งสองกิจ, จิตที่มีฐานะแห่งสามกิจ, จิตที่มีฐานะแห่งสี่กิจ, จิตที่มีฐานะแห่งห้ากิจ ตามลำดับมี ๖๘ ดวง, และสอง, เก้า, แปด, สอง ดวงตามลำดับ เป็นการแสดงความสัมพันธ์.

කිච්චසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องกิจสังคหะจบลงแล้ว.

ද්වාරසඞ්ගහවණ්ණනා

คำอธิบายเรื่องทวารสังคหะ.

35. ද්වාරානං[Pg.128], ද්වාරප්පවත්තචිත්තානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහො ද්වාරසඞ්ගහො. ආවජ්ජනාදීනං අරූපධම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ද්වාරානි වියාති ද්වාරානි.

๓๕. การรวบรวมโดยการกำหนดทวารและจิตที่เกิดขึ้นทางทวารนั้น ชื่อว่าทวารสังคหะ. ทวารทั้งหลาย ชื่อว่าทวาร เพราะเป็นดุจประตูแห่งการเกิดขึ้นของอรูปธรรมมีอาวัชชนจิตเป็นต้น โดยความเป็นปากทางแห่งการเป็นไป.

36. චක්ඛුමෙවාති පසාදචක්ඛුමෙව.

๓๖. คำว่า "จักขุเท่านั้น" หมายถึง จักขุประสาทเท่านั้น.

37. ආවජ්ජනාදීනං මනානං, මනොයෙව වා ද්වාරන්ති මනොද්වාරං. භවඞ්ගන්ති ආවජ්ජනානන්තරං භවඞ්ගං. තෙනාහු පොරාණා –

๓๗. มโนทวาร คือ มโนที่เป็นประตูแห่งอาวัชชนจิตเป็นต้น หรือมโนเท่านั้นที่เป็นประตู. คำว่า "ภวังค์" หมายถึง ภวังคจิตในลำดับแห่งอาวัชชนจิต. เพราะเหตุนั้น บัณฑิตทั้งหลายในกาลก่อนจึงกล่าวว่า –

‘‘සාවජ්ජනං භවඞ්ගන්තු, මනොද්වාරන්ති වුච්චතී’’ති;

“ภวังคจิตพร้อมทั้งอาวัชชนจิต ย่อมถูกเรียกว่ามโนทวาร”.

39. තත්ථාති තෙසු චක්ඛාදිද්වාරෙසු චක්ඛුද්වාරෙ ඡචත්තාලීස චිත්තානි යථාරහමුප්පජ්ජන්තීති සම්බන්ධො. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනමෙකං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි උභයවිපාකවසෙන සත්ත, වොට්ඨබ්බනමෙකං, කාමාවචරජවනානි ච කුසලාකුසලනිරාවජ්ජනකිරියවසෙන එකූනතිංස, තදාරම්මණානි ච අග්ගහිතග්ගහණෙන අට්ඨෙවාති ඡචත්තාලීස. යථාරහන්ති ඉට්ඨාදිආරම්මණෙ යොනිසොඅයොනිසොමනසිකාරනිරනුසයසන්තානාදීනං අනුරූපවසෙන. සබ්බථාපීති ආවජ්ජනාදිතදාරම්මණපරියොසානෙන සබ්බෙනපි පකාරෙන කාමාවචරානෙවාති යොජනා. සබ්බථාපි චතුපඤ්ඤාස චිත්තානීති වා සම්බන්ධො. සබ්බථාපි තංතංද්වාරිකවසෙන ඨිතානි අග්ගහිතග්ගහණෙන චක්ඛුද්වාරිකෙසු ඡචත්තාලීසචිත්තෙසු සොතවිඤ්ඤාණාදීනං චතුන්නං යුගළානං පක්ඛෙපෙන චතුපඤ්ඤාසපීත්‍යත්ථො.

๓๙. คำว่า "ในทวารเหล่านั้น" มีความสัมพันธ์ว่า จิต ๔๖ ดวงย่อมเกิดขึ้นในจักขุทวารตามสมควร. คือ ปัญจทวาราวัจชนจิต ๑ ดวง, จักขุวิญญาณเป็นต้น ๗ ดวง (คือ จักขุวิญญาณ ๒, สัมปฏิจฉนะ ๒, สันตีรณะ ๓) โดยเป็นวิบากทั้งสอง, โวฏฐัพพนจิต ๑ ดวง, กามาวจรชวนจิต ๒๙ ดวงโดยเป็นกุศล อกุศล และกิริยาจิตที่เว้นอาวัชชนจิต, และตทาลัมพณจิต ๘ ดวงโดยการนับรวมที่ยังไม่ได้นับ จึงรวมเป็น ๔๖ ดวง. คำว่า "ตามสมควร" หมายถึง ตามความเหมาะสมกับอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น, โยนิโสมนสิการ, อโยนิโสมนสิการ, และสันดานที่ไม่มีอนุสัยเป็นต้น. คำว่า "โดยประการทั้งปวง" มีการประกอบความว่า โดยประการทั้งปวงตั้งแต่จิตอาวัชชนจิตจนถึงตทาลัมพณจิต เป็นกามาวจรจิตเท่านั้น. หรือมีความสัมพันธ์ว่า จิต ๕๔ ดวงโดยประการทั้งปวง. ความหมายคือ จิต ๕๔ ดวงโดยประการทั้งปวง โดยการนับรวมคู่ของโสตวิญญาณเป็นต้น ๔ คู่ เข้าไปในจิต ๔๖ ดวงในจักขุทวารที่ตั้งอยู่โดยเป็นทวาริกะของทวารนั้นๆ โดยการนับรวมที่ยังไม่ได้นับ.

41. චක්ඛාදිද්වාරෙසු අප්පවත්තනතො, මනොද්වාරසඞ්ඛාතභවඞ්ගතො ආරම්මණන්තරග්ගහණවසෙන අප්පවත්තිතො ච පටිසන්ධාදිවසෙන පවත්තානි එකූනවීසති ද්වාරවිමුත්තානි.

๔๑. จิต ๑๙ ดวงที่เกิดขึ้นโดยปฏิสนธิเป็นต้น เป็นทวารวิมุตติ เพราะไม่เกิดขึ้นในจักขุทวารเป็นต้น และไม่เกิดขึ้นโดยการรับอารมณ์อื่นจากภวังคจิตอันนับว่าเป็นมโนทวาร.

42. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි [Pg.129] සකසකද්වාරෙ, ඡබ්බීසති මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි මනොද්වාරෙයෙව උප්පජ්ජනතො ඡත්තිංස චිත්තානි යථාරහං සකසකද්වාරානුරූපං එකද්වාරිකචිත්තානි.

๔๒. ปัญจวิญญาณ ๑๐ ดวงในทวารของตนๆ, และชวนจิตที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระ ๒๖ ดวงที่เกิดขึ้นในมโนทวารเท่านั้น, รวมเป็นจิต ๓๖ ดวง เป็นเอกทวาริกจิตตามความเหมาะสมกับทวารของตนๆ.

45. පඤ්චද්වාරෙසු සන්තීරණතදාරම්මණවසෙන, මනොද්වාරෙ ච තදාරම්මණවසෙන පවත්තනතො ඡද්වාරිකානි චෙව පටිසන්ධාදිවසප්පවත්තියා ද්වාරවිමුත්තානි ච.

๔๕. จิตที่เป็นฉทวาริกะ เพราะเกิดขึ้นโดยความเป็นสันตีรณะและตทาลัมพนะในปัญจทวาร, และโดยความเป็นตทาลัมพนะในมโนทวาร, และเป็นทวารวิมุตติเพราะเกิดขึ้นโดยปฏิสนธิเป็นต้น.

47. පඤ්චද්වාරිකානි ච ඡද්වාරිකානි ච පඤ්චඡද්වාරිකානි. ඡද්වාරිකානි ච තානි කදාචි ද්වාරවිමුත්තානි චාති ඡද්වාරිකවිමුත්තානි. අථ වා ඡද්වාරිකානි ච ඡද්වාරිකවිමුත්තානි චාති ඡද්වාරිකවිමුත්තානීති එකදෙසසරූපෙකසෙසො දට්ඨබ්බො.

๔๗. จิตที่เป็นปัญจทวาริกะและฉทวาริกะ ชื่อว่าปัญจฉทวาริกะ. จิตที่เป็นฉทวาริกะและบางครั้งเป็นทวารวิมุตติ ชื่อว่าฉทวาริกวิมุตติ. หรืออีกนัยหนึ่ง พึงเห็นว่าเป็นการทำเอกเทสสรูปเอกเสสว่า ฉทวาริกะและฉทวาริกวิมุตติ ชื่อว่าฉทวาริกวิมุตติ.

ද්වාරසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายเรื่องทวารสังคหะจบลงแล้ว.

ආලම්බණසඞ්ගහවණ්ණනා

คำอธิบายเรื่องอารัมมณสังคหะ.

48. ආරම්මණානං සරූපතො, විභාගතො, තංවිසයචිත්තතො ච සඞ්ගහො ආලම්බණසඞ්ගහො. වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං රූපයති හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති රූපං, තදෙව දුබ්බලපුරිසෙන දණ්ඩාදි විය චිත්තචෙතසිකෙහි ආලම්බීයති, තානි වා ආගන්ත්වා එත්ථ රමන්තීති ආරම්මණන්ති රූපාරම්මණං. සද්දීයතීති සද්දො, සොයෙව ආරම්මණන්ති සද්දාරම්මණං. ගන්ධයති අත්තනො වත්ථුං සූචෙති ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං කරොන්තං විය හොතීති ගන්ධො, සොයෙව ආරම්මණං ගන්ධාරම්මණං. රසන්ති තං සත්තා අස්සාදෙන්තීති රසො, සොයෙව ආරම්මණං රසාරම්මණං. ඵුසීයතීති ඵොට්ඨබ්බං, තදෙව ආරම්මණං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං. ධම්මොයෙව ආරම්මණං ධම්මාරම්මණං.

๔๘. การสงเคราะห์อารมณ์โดยสภาพ โดยการจำแนก และโดยจิตที่มีอารมณ์นั้นเป็นวิสัย ชื่อว่า อาลัมพณสังคหะ. สิ่งใดถึงความแปรปรวนแห่งวรรณะ (สี) ย่อมแสดงภาวะที่เข้าไปถึงใจ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า รูป. รูปนั้นแล อันจิตและเจตสิกยึดหน่วงไว้ เหมือนไม้เท้าเป็นต้นอันคนผู้มีกำลังน้อยถือไว้ หรือว่าจิตและเจตสิกเหล่านั้นมาแล้วย่อมยินดีในรูปนี้ เพราะเหตุนั้น รูปนั้นชื่อว่า อารมณ์ (รูปารมณ์). สิ่งใดอันเขาเปล่งเสียงได้ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า เสียง (สัททะ), เสียงนั้นแลเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า สัททารมณ์. สิ่งใดส่งกลิ่น ย่อมบอกวัตถุของตนว่า "สิ่งนี้มีอยู่ในที่นี้" ประหนึ่งว่าทำความส่อเสียด เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า กลิ่น (คันธะ), กลิ่นนั้นแลเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า คันธารมณ์. สัตว์ทั้งหลายย่อมลิ้มรสสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า รส (ระสะ), รสนั้นแลเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า รสารมณ์. สิ่งใดอันเขาถูกต้องได้ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า โผฏฐัพพะ, โผฏฐัพพะนั้นแลเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า โผฏฐัพพารมณ์. ธรรมนั่นเองเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า ธัมมารมณ์.

49. තත්ථාති [Pg.130] තෙසු රූපාදිආරම්මණෙසු, රූපමෙවාති වණ්ණායතනසඞ්ඛාතං රූපමෙව. සද්දාදයොති සද්දායතනාදිසඞ්ඛාතා සද්දාදයො, ආපොධාතුවජ්ජිතභූතත්තයසඞ්ඛාතං ඵොට්ඨබ්බායතනඤ්ච.

๔๙. คำว่า "ตตฺถ" (ในอารมณ์เหล่านั้น) คือ ในอารมณ์มีรูปเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า "รูปเมว" (รูปเท่านั้น) คือ รูปเท่านั้นอันนับว่าเป็นวรรณายตนะ. คำว่า "สัททาทโย" (เสียงเป็นต้น) คือ เสียงเป็นต้นอันนับว่าเป็นสัททายตนะเป็นต้น และโผฏฐัพพายตนะอันนับว่าเป็นมหาภูตรูป ๓ เว้นอาโปธาตุ.

50. පඤ්චාරම්මණපසාදානි ඨපෙත්වා සෙසානි සොළස සුඛුමරූපානි.

๕๐. เว้นอารมณ์ ๕ และปสาทรูป ๕ แล้ว รูปละเอียด ๑๖ ที่เหลือ (เป็นธัมมารมณ์).

51. පච්චුප්පන්නන්ති වත්තමානං.

๕๑. คำว่า "ปจฺจุปฺปนฺนํ" (ปัจจุบัน) คือ กำลังเป็นไป.

52. ඡබ්බිධම්පීති රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධම්පි. විනාසාභාවතො අතීතාදිකාලවසෙන නවත්තබ්බත්තා නිබ්බානං, පඤ්ඤත්ති ච කාලවිමුත්තං නාම. යථාරහන්ති කාමාවචරජවනඅභිඤ්ඤාසෙසමහග්ගතාදිජවනානං අනුරූපතො. කාමාවචරජවනානඤ්හි හසිතුප්පාදවජ්ජානං ඡබ්බිධම්පි තිකාලිකං, කාලවිමුත්තඤ්ච ආරම්මණං හොති. හසිතුප්පාදස්ස තිකාලිකමෙව. තථා හිස්ස එකන්තපරිත්තාරම්මණතං වක්ඛති. දිබ්බචක්ඛාදිවසප්පවත්තස්ස පන අභිඤ්ඤාජවනස්ස යථාරහං ඡබ්බිධම්පි තිකාලිකං, කාලවිමුත්තඤ්ච ආරම්මණං හොති. විභාගො පනෙත්ථ නවමපරිච්ඡෙදෙ ආවි භවිස්සති. සෙසානං පන කාලවිමුත්තං, අතීතඤ්ච යථාරහමාරම්මණං හොති.

๕๒. คำว่า "ฉพฺพิธมฺปิ" (แม้ ๖ อย่าง) คือ แม้ ๖ อย่างโดยมีรูปเป็นต้น. พระนิพพานและบัญญัติชื่อว่า กาลวิมุตติ เพราะไม่มีความพินาศ และเพราะไม่พึงกล่าวโดยอำนาจแห่งกาลมีอดีตเป็นต้น. คำว่า "ยถารหํ" (ตามสมควร) คือ ตามสมควรแก่ชวนะที่เป็นกามวจร ชวนะอภิญญา และชวนะที่เป็นมหัคคตะที่เหลือเป็นต้น. ก็ชวนะที่เป็นกามวจร เว้นหสิตุปปาทะ ย่อมมีอารมณ์ ๖ อย่าง ทั้งที่เป็นไตรกาลและกาลวิมุตติ. ส่วนหสิตุปปาทะมีอารมณ์เป็นไตรกาลเท่านั้น. อนึ่ง ท่านจักกล่าวความเป็นอารมณ์ที่เป็นปริตตะโดยส่วนเดียวของหสิตุปปาทะ. ส่วนชวนะอภิญญาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจทิพยจักษุเป็นต้น ย่อมมีอารมณ์ ๖ อย่าง ทั้งที่เป็นไตรกาลและกาลวิมุตติ ตามสมควร. การจำแนกในเรื่องนี้จักปรากฏในปริจเฉทที่ ๙. ส่วนชวนะที่เหลือ ย่อมมีกาลวิมุตติและอดีตเป็นอารมณ์ตามสมควร.

53. ද්වාර…පෙ… සඞ්ඛාතානං ඡබ්බිධම්පි ආරම්මණං හොතීති සම්බන්ධො, තං පන නෙසං ආරම්මණං න ආවජ්ජනස්ස විය කෙනචි අග්ගහිතමෙව ගොචරභාවං ගච්ඡති, න ච පඤ්චද්වාරිකජවනානං විය එකන්තපච්චුප්පන්නං, නාපි මනොද්වාරිකජවනානං විය තිකාලිකමෙව, අවිසෙසෙන කාලවිමුත්තං වා, නාපි මරණාසන්නතො පුරිමභාගජවනානං විය කම්මකම්මනිමිත්තාදිවසෙන ආගමසිද්ධිවොහාරවිනිමුත්තන්ති ආහ ‘‘යථාසම්භවං…පෙ… සම්මත’’න්ති. තත්ථ යථාසම්භවන්ති තංතංභූමිකපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනං තංතංද්වාරග්ගහිතාදිවසෙන සම්භවානුරූපතො. කාමාවචරානඤ්හි [Pg.131] පටිසන්ධිභවඞ්ගානං තාව රූපාදිපඤ්චාරම්මණං ඡද්වාරග්ගහිතං යථාරහං පච්චුප්පන්නමතීතඤ්ච කම්මනිමිත්තසම්මතමාරම්මණං හොති, තථා චුතිචිත්තස්ස අතීතමෙව. ධම්මාරම්මණං පන තෙසං තිණ්ණන්නම්පි මනොද්වාරග්ගහිතමෙව අතීතං කම්මකම්මනිමිත්තසම්මතං, තථා රූපාරම්මණං එකමෙව මනොද්වාරග්ගහිතං එකන්තපච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තසම්මතන්ති එවං කාමාවචරපටිසන්ධාදීනං යථාසම්භවං ඡද්වාරග්ගහිතං පච්චුප්පන්නමතීතඤ්ච කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තසම්මතමාරම්මණං හොති.

๕๓. ความสัมพันธ์คือ อารมณ์ ๖ อย่าง ย่อมเป็นอารมณ์ของจิตที่นับว่าเป็นทวาร...เป็นต้น. แต่อารมณ์นั้นของจิตเหล่านั้น ไม่ได้เป็นอารมณ์ที่ไม่มีใครยึดหน่วงไว้เลย เหมือนอารมณ์ของอาวัชชนจิต. และไม่เป็นปัจจุบันโดยส่วนเดียว เหมือนอารมณ์ของชวนะทางปัญจทวาร. และไม่เป็นไตรกาลเท่านั้น หรือเป็นกาลวิมุตติโดยไม่จำกัด เหมือนอารมณ์ของชวนะทางมโนทวาร. และไม่พ้นจากโวหารที่สำเร็จด้วยอาคมโดยมีกรรมและกรรมนิมิตเป็นต้น เหมือนอารมณ์ของชวนะในส่วนก่อนใกล้ตาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยถาสมฺภวํ...เป็นต้น...สมฺมตํ" (ตามที่บังเกิด...เป็นต้น...ที่สมมติ). ในคำนั้น คำว่า "ยถาสมฺภวํ" (ตามที่บังเกิด) คือ ตามความเหมาะสมแห่งการบังเกิดโดยการยึดหน่วงทางทวารนั้นๆ ของปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติในภูมิเหล่านั้น. ก็ปฏิสนธิและภวังค์ที่เป็นกามวจร ย่อมมีอารมณ์ ๕ มีรูปเป็นต้น ที่ยึดหน่วงทางทวาร ๖ ทั้งที่เป็นปัจจุบันและอดีต อันสมมติว่าเป็นกรรมนิมิตตามสมควร, และจุติจิตก็มีอารมณ์ที่เป็นอดีตเท่านั้น. ส่วนธัมมารมณ์ของจิตทั้ง ๓ นั้น ย่อมเป็นอดีตที่ยึดหน่วงทางมโนทวารเท่านั้น อันสมมติว่าเป็นกรรมและกรรมนิมิต. และรูปารมณ์อย่างเดียวที่ยึดหน่วงทางมโนทวาร ย่อมเป็นปัจจุบันโดยส่วนเดียว อันสมมติว่าเป็นคตินิมิต. ด้วยประการฉะนี้ ปฏิสนธิเป็นต้นที่เป็นกามวจร ย่อมมีอารมณ์ที่ยึดหน่วงทางทวาร ๖ ทั้งที่เป็นปัจจุบันและอดีต อันสมมติว่าเป็นกรรม กรรมนิมิต และคตินิมิต ตามที่บังเกิด.

මහග්ගතපටිසන්ධාදීසු පන රූපාවචරානං, පඨමතතියාරුප්පානඤ්ච ධම්මාරම්මණමෙව මනොද්වාරග්ගහිතං පඤ්ඤත්තිභූතං කම්මනිමිත්තසම්මතං, තථා දුතියචතුත්ථාරුප්පානං අතීතමෙවාති එවං මහග්ගතපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනං මනොද්වාරග්ගහිතං පඤ්ඤත්තිභූතං, අතීතං වා කම්මනිමිත්තසම්මතමෙව ආරම්මණං හොති.

ส่วนในปฏิสนธิเป็นต้นที่เป็นมหัคคตะ ของรูปาวจร และอรูปาวจรภูมิที่ ๑ และ ๓ ย่อมมีธัมมารมณ์เท่านั้น ที่ยึดหน่วงทางมโนทวาร เป็นบัญญัติ อันสมมติว่าเป็นกรรมนิมิต. และของอรูปาวจรภูมิที่ ๒ และ ๔ ย่อมเป็นอดีตเท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติที่เป็นมหัคคตะ ย่อมมีอารมณ์ที่ยึดหน่วงทางมโนทวาร เป็นบัญญัติ หรือเป็นอดีต อันสมมติว่าเป็นกรรมนิมิตเท่านั้น.

යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡද්වාරග්ගහිතන්ති බාහුල්ලෙන අතීතානන්තරභවෙ මරණාසන්නප්පවත්තඡද්වාරිකජවනෙහි ගහිතං. අසඤ්ඤීභවතො චුතානඤ්හි පටිසන්ධිවිසයස්ස අනන්තරාතීතභවෙ න කෙනචි ද්වාරෙන ගහණං අත්ථීති තදෙවෙත්ථ යෙභුය්‍යග්ගහණෙන බ්‍යභිචාරිතං. කෙවලඤ්හි කම්මබලෙනෙව තෙසං පටිසන්ධියා කම්මනිමිත්තාදිකමාරම්මණං උපට්ඨාති. තථා හි සච්චසඞ්ඛෙපෙ අසඤ්ඤීභවතො චුතස්ස පටිසන්ධිනිමිත්තං පුච්ඡිත්වා –

คำว่า "เยภุยฺเยน ภวนฺตเร ฉทฺทฺวารคฺคหิตํ" (ส่วนมากยึดหน่วงทางทวาร ๖ ในภพอื่น) คือ อันชวนะทางทวาร ๖ ที่เกิดขึ้นใกล้ตายในภพที่ล่วงไปแล้วโดยไม่ขาดสาย ยึดหน่วงไว้โดยมาก. ก็อารมณ์ของปฏิสนธิของสัตว์ที่จุติจากอสัญญีภพ ย่อมไม่มีการยึดหน่วงทางทวารใดๆ ในภพที่ล่วงไปแล้วโดยไม่ขาดสาย เพราะเหตุนั้น คำว่า "เยภุยฺยคฺคหเณน" (โดยการยึดหน่วงโดยมาก) ในที่นี้จึงเป็นข้อยกเว้น. ก็อารมณ์มีกรรมนิมิตเป็นต้นของปฏิสนธิของสัตว์เหล่านั้น ย่อมปรากฏด้วยกำลังแห่งกรรมเท่านั้น. ดังที่ท่านกล่าวไว้ในสัจจสังเขป เมื่อถามถึงปฏิสนธินิมิตของสัตว์ที่จุติจากอสัญญีภพว่า –

‘‘භවන්තරකතං කම්මං, යමොකාසං ලභෙ තතො;

හොති සා සන්ධි තෙනෙව, උපට්ඨාපිතගොචරෙ’’ති. (ස. ස. 171) –

“กรรมที่ทำไว้ในภพอื่น ได้โอกาสจากกรรมใด ปฏิสนธินั้นย่อมมีในอารมณ์ที่กรรมนั้นเองทำให้ปรากฏ.” (สัจจสังเขป ๑๗๑) –

කෙවලං කම්මබලෙනෙව පටිසන්ධිගොචරස්ස උපට්ඨානං වුත්තං. ඉතරථා හි ජවනග්ගහිතස්සපි ආරම්මණස්ස කම්මබලෙනෙව උපට්ඨාපියමානත්තා ‘‘තෙනෙවා’’ති සාවධාරණවචනස්ස අධිප්පායසුඤ්ඤතා [Pg.132] ආපජ්ජෙය්‍යාති. නනු ච තෙසම්පි පටිසන්ධිගොචරො කම්මභවෙ කෙනචි ද්වාරෙන ජවනග්ගහිතො සම්භවතීති? සච්චං සම්භවති කම්මකම්මනිමිත්තසම්මතො, ගතිනිමිත්තසම්මතො පන සබ්බෙසම්පි මරණකාලෙයෙව උපට්ඨාතීති කුතො තස්ස කම්මභවෙ ගහණසම්භවො. අපිචෙත්ථ මරණාසන්නපවත්තජවනෙහි ගහිතමෙව සන්ධාය ‘‘ඡද්වාරග්ගහිත’’න්ති වුත්තං, එවඤ්ච කත්වා ආචරියෙන ඉමස්මිංයෙව අධිකාරෙ පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං –

ท่านกล่าวการปรากฏของอารมณ์ปฏิสนธิด้วยกำลังแห่งกรรมเท่านั้น. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น อารมณ์ที่ชวนะยึดหน่วงไว้ก็ถูกกรรมทำให้ปรากฏด้วยกำลังแห่งกรรมเท่านั้น คำว่า "เตเนว" (ด้วยกรรมนั้นเอง) ที่เป็นวจนะมีอวธารณะ (การจำกัดความ) ก็จะไม่มีความหมาย. ก็อารมณ์ปฏิสนธิของสัตว์เหล่านั้น ย่อมเป็นไปได้ว่าชวนะยึดหน่วงไว้ทางทวารใดทวารหนึ่งในภพที่เป็นกรรมมิใช่หรือ? จริงอยู่ ย่อมเป็นไปได้ในฐานะที่สมมติว่าเป็นกรรมและกรรมนิมิต, แต่ในฐานะที่สมมติว่าเป็นคตินิมิต ย่อมปรากฏแก่สัตว์ทั้งปวงในเวลาใกล้ตายเท่านั้น เพราะเหตุนั้น การยึดหน่วงอารมณ์นั้นในภพที่เป็นกรรมจะมีได้อย่างไร? อนึ่ง ในที่นี้ คำว่า "ฉทฺทฺวารคฺคหิตํ" (ยึดหน่วงทางทวาร ๖) ท่านกล่าวหมายถึงอารมณ์ที่ชวนะที่เกิดขึ้นใกล้ตายยึดหน่วงไว้เท่านั้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านอาจารย์จึงกล่าวไว้ในปรมัตถวินิจฉัยในอธิการนี้เองว่า –

‘‘මරණාසන්නසත්තස්ස, යථොපට්ඨිතගොචරං;

ඡද්වාරෙසු තමාරබ්භ, පටිසන්ධි භවන්තරෙ’’ති. (පරම. වි. 89);

“ปฏิสนธิในภพอื่น ย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภอารมณ์ที่ปรากฏตามเป็นจริงในทวาร ๖ ของสัตว์ผู้ใกล้ตาย.” (ปรมัตถวินิจฉัย ๘๙);

‘‘පච්චුප්පන්න’’න්ත්‍යාදිනා අනාගතස්ස පටිසන්ධිගොචරභාවං නිවාරෙති. න හි තං අතීතකම්මකම්මනිමිත්තානි විය අනුභූතං, නාපි පච්චුප්පන්නකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානි විය ආපාථගතඤ්ච හොතීති, කම්මකම්මනිමිත්තාදීනඤ්ච සරූපං සයමෙව වක්ඛති.

ด้วยคำว่า "ปจฺจุปฺปนฺนํ" เป็นต้น ท่านย่อมห้ามความเป็นอารมณ์แห่งปฏิสนธิของอารมณ์ที่เป็นอนาคต. เพราะอารมณ์ที่เป็นอนาคตนั้น ไม่ได้ถูกเสวยแล้วเหมือนกรรมและกรรมนิมิตที่เป็นอดีต และไม่ได้มาสู่คลอง (อาปาถะ) เหมือนกรรมนิมิตและคตินิมิตที่เป็นปัจจุบัน. และท่านจักกล่าวถึงรูปพรรณสัณฐานของกรรมและกรรมนิมิตเป็นต้นด้วยตนเอง.

54. තෙසූති රූපාදිපච්චුප්පන්නාදිකම්මාදිආරම්මණෙසු විඤ්ඤාණෙසු. රූපාදීසු එකෙකං ආරම්මණං එතෙසන්ති රූපාදිඑකෙකාරම්මණානි.

๕๔. คำว่า "เตสุ" คือ ในวิญญาณทั้งหลายที่มีอารมณ์มีรูปเป็นต้น มีปัจจุบันเป็นต้น และมีกรรมเป็นต้น. อารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดารูปเป็นต้น เป็นอารมณ์ของวิญญาณเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น วิญญาณเหล่านี้จึงชื่อว่า รูปาทิเอกเอการมณ์ (มีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งมีรูปเป็นต้น).

55. රූපාදිකං පඤ්චවිධම්පි ආරම්මණමෙතස්සාති රූපාදිපඤ්චාරම්මණං.

๕๕. อารมณ์แม้ทั้ง ๕ อย่างมีรูปเป็นต้น เป็นอารมณ์ของวิญญาณนี้ เพราะเหตุนั้น วิญญาณนี้จึงชื่อว่า รูปาทิปัญจารมณ์ (มีอารมณ์ ๕ อย่างมีรูปเป็นต้น).

56. සෙසානීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනෙහි අවසෙසානි එකාදස කාමාවචරවිපාකානි. සබ්බථාපි කාමාවචරාරම්මණානීති සබ්බෙනපි ඡද්වාරිකද්වාරවිමුත්තඡළාරම්මණවසප්පවත්තාකාරෙන නිබ්බත්තානිපි එකන්තකාමාවචරසභාවඡළාරම්මණගොචරානි. එත්ථ හි විපාකානි තාව සන්තීරණාදිවසෙන රූපාදිපඤ්චාරම්මණෙ, පටිසන්ධාදිවසෙන ඡළාරම්මණසඞ්ඛාතෙ කාමාවචරාරම්මණෙයෙව පවත්තන්ති.

๕๖. คำว่า "เสสานิ" คือ กามวจรวิบาก ๑๑ ดวงที่เหลือจากทวิปัญจวิญญาณและสัมปฏิจฉนะ. คำว่า "สพฺพถาปิ กามาวจรารมฺมณานิ" คือ แม้จิตที่เกิดขึ้นโดยอาการที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์ ๖ ทั้งที่เป็นไปในทวาร ๖ และที่พ้นจากทวาร ก็มีอารมณ์ ๖ ที่มีสภาวะเป็นกามวจรโดยส่วนเดียวเป็นอารมณ์. ด้วยว่าในที่นี้ วิบากทั้งหลายย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๕ มีรูปเป็นต้นโดยอำนาจแห่งสันตีรณะเป็นต้น และย่อมเป็นไปในกามวจรอารมณ์อันนับว่าเป็นอารมณ์ ๖ โดยอำนาจแห่งปฏิสนธิเป็นต้น.

හසනචිත්තම්පි [Pg.133] පධානසාරුප්පට්ඨානං දිස්වා තුස්සන්තස්ස රූපාරම්මණෙ, භණ්ඩභාජනට්ඨානෙ මහාසද්දං සුත්වා ‘‘එවරූපා ලොලුප්පතණ්හා මෙ පහීනා’’ති තුස්සන්තස්ස සද්දාරම්මණෙ, ගන්ධාදීහි චෙතියපූජනකාලෙ තුස්සන්තස්ස ගන්ධාරම්මණෙ, රසසම්පන්නං පිණ්ඩපාතං සබ්‍රහ්මචාරීහි භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජනකාලෙ තුස්සන්තස්ස රසාරම්මණෙ, ආභිසමාචාරිකවත්තපරිපූරණකාලෙ තුස්සන්තස්ස ඵොට්ඨබ්බාරම්මණෙ, පුබ්බෙනිවාසඤාණාදීහි ගහිතකාමාවචරධම්මං ආරබ්භ තුස්සන්තස්ස ධම්මාරම්මණෙති එවං පරිත්තධම්මපරියාපන්නෙස්වෙව ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තති.

แม้หสิตุปปาทจิตก็ย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๖ ที่นับเนื่องในปริตตธรรมเท่านั้นอย่างนี้ คือ ในรูปารมณ์ของพระอรหันต์ผู้ยินดีเมื่อเห็นสถานที่อันสมควรแก่การบำเพ็ญเพียร, ในสัททารมณ์ของพระอรหันต์ผู้ยินดีเมื่อได้ยินเสียงดังในที่เก็บภาชนะแล้วคิดว่า "ตัณหาที่โลเลเห็นปานนี้เราละได้แล้ว", ในคันธารมณ์ของพระอรหันต์ผู้ยินดีในเวลาบูชาเจดีย์ด้วยของหอมเป็นต้น, ในรสารมณ์ของพระอรหันต์ผู้ยินดีในเวลาแบ่งปันบิณฑบาตอันสมบูรณ์ด้วยรสแก่เพื่อนพรหมจารีแล้วบริโภค, ในโผฏฐัพพารมณ์ของพระอรหันต์ผู้ยินดีในเวลาบำเพ็ญอาภิสมาจาริกวัตรให้บริบูรณ์, และในธัมมารมณ์ของพระอรหันต์ผู้ยินดีเมื่อปรารภกามวจรธรรมที่กำหนดได้ด้วยบุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น.

57. ද්වාදසාකුසලඅට්ඨඤාණවිප්පයුත්තජවනවසෙන වීසති චිත්තානි අත්තනො ජළභාවතො ලොකුත්තරධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිතුං න සක්කොන්තීති නවවිධලොකුත්තරධම්මෙ වජ්ජෙත්වා තෙභූමකානි, පඤ්ඤත්තිඤ්ච ආරබ්භ පවත්තන්තීති ආහ ‘‘අකුසලානි චෙවා’’ත්‍යාදි. ඉමෙසු හි අකුසලතො චත්තාරො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදා පරිත්තධම්මෙ ආරබ්භ පරාමසනඅස්සාදනාභිනන්දනකාලෙ කාමාවචරාරම්මණා, තෙනෙවාකාරෙන සත්තවීසති මහග්ගතධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තියං මහග්ගතාරම්මණා, සම්මුතිධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තියං පඤ්ඤත්තාරම්මණා. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදාපි තෙයෙව ධම්මෙ ආරබ්භ කෙවලං අස්සාදනාභිනන්දනවසෙන පවත්තියං, පටිඝසම්පයුත්තා ච දුස්සනවිප්පටිසාරවසෙන, විචිකිච්ඡාසහගතො අනිට්ඨඞ්ගමනවසෙන, උද්ධච්චසහගතො වික්ඛිපනවසෙන, අවූපසමවසෙන ච පවත්තියං පරිත්තමහග්ගතපඤ්ඤත්තාරම්මණො, කුසලතො චත්තාරො, කිරියතො චත්තාරොති අට්ඨ ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදා සෙක්ඛපුථුජ්ජනඛීණාසවානං අසක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මස්සවනාදීසු පරිත්තධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිකාලෙ කාමාවචරාරම්මණා, අතිපගුණජ්ඣානපච්චවෙක්ඛණකාලෙ [Pg.134] මහග්ගතාරම්මණා, කසිණනිමිත්තාදීසු පරිකම්මාදිකාලෙ පඤ්ඤත්තාරම්මණාති දට්ඨබ්බං.

๕๗. จิต ๒๐ ดวง คือ อกุศล ๑๒ และญาณวิปปยุตตชวนะ ๘ ไม่สามารถเป็นไปในโลกุตตรธรรมได้เพราะความที่ตนเป็นสภาพเขลา จึงเว้นโลกุตตรธรรม ๙ อย่างเสียแล้ว เป็นไปในธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ และบัญญัติ ดังที่กล่าวว่า "อกุศลทั้งหลาย" เป็นต้น. ในบรรดาจิตเหล่านั้น อกุศลจิตที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ ๔ ดวง เมื่อปรารภปริตตธรรมในเวลาที่ลูบคลำ เพลิดเพลิน และยินดี ย่อมมีกามวจรเป็นอารมณ์, เมื่อปรารภมหาคตธรรม ๒๗ ด้วยอาการอย่างนั้นนั่นแหละ ย่อมมีมหาคตเป็นอารมณ์, เมื่อปรารภสมมติธรรม ย่อมมีบัญญัติเป็นอารมณ์. แม้จิตที่วิปปยุตจากทิฏฐิก็เป็นไปในธรรมเหล่านั้นด้วยอำนาจการเพลิดเพลินและยินดีเท่านั้น, จิตที่สัมปยุตด้วยปฏิฆะเป็นไปด้วยอำนาจการประทุษร้ายและเดือดร้อน, จิตที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาเป็นไปด้วยอำนาจการไม่ตกลงใจ, จิตที่สหรคตด้วยอุทธัจจะเป็นไปด้วยอำนาจการฟุ้งซ่านและไม่สงบ ย่อมมีปริตตะ มหาคตะ และบัญญัติเป็นอารมณ์. พึงทราบว่า จิตที่วิปปยุตจากญาณ ๘ ดวง คือ กุศล ๔ และกิริยา ๔ ของพระเสกขะ ปุถุชน และพระขีณาสพ เมื่อปรารภปริตตธรรมในเวลาให้ทานโดยไม่เคารพ พิจารณาธรรม และฟังธรรมเป็นต้น ย่อมมีกามวจรเป็นอารมณ์, ในเวลาพิจารณาฌานที่คล่องแคล่วอย่างยิ่ง ย่อมมีมหาคตเป็นอารมณ์, ในเวลาทำบริกรรมเป็นต้นในกสิณนิมิตเป็นต้น ย่อมมีบัญญัติเป็นอารมณ์.

58. අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි සෙක්ඛපුථුජ්ජනසන්තානෙස්වෙව පවත්තනතො. සෙක්ඛාපි හි ඨපෙත්වා ලොකියචිත්තං අරහතො මග්ගඵලසඞ්ඛාතං පාටිපුග්ගලිකචිත්තං ජානිතුං න සක්කොන්ති අනධිගතත්තා, තථා පුථුජ්ජනාදයොපි සොතාපන්නාදීනං, සෙක්ඛානං පන අත්තනො අත්තනො මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණෙසු පරසන්තානගතමග්ගඵලාරම්මණාය අභිඤ්ඤාය පරිකම්මකාලෙ, අභිඤ්ඤාචිත්තෙනෙව මග්ගඵලානං පරිච්ඡින්දනකාලෙ ච අත්තනො අත්තනො සමානානං, හෙට්ඨිමානඤ්ච මග්ගඵලධම්මෙ ආරබ්භ කුසලජවනානං පවත්ති අත්ථීති අරහත්තමග්ගඵලස්සෙව පටික්ඛෙපො කතො. කාමාවචරමහග්ගතපඤ්ඤත්තිනිබ්බානානි පන සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං සක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මස්සවනසඞ්ඛාරසම්මසනකසිණපරිකම්මාදීසු තංතදාරම්මණිකාභිඤ්ඤානං පරිකම්මකාලෙ, ගොත්‍රභුවොදානකාලෙ, දිබ්බචක්ඛාදීහි රූපවිජානනාදිකාලෙ ච කුසලජවනානං ගොචරභාවං ගච්ඡන්ති.

๕๘. เพราะอารมณ์ทั้งปวงเว้นอรหัตตมรรคและอรหัตตผล ย่อมเป็นไปในสันดานของพระเสกขะและปุถุชนเท่านั้น. ด้วยว่าแม้พระเสกขะก็ไม่สามารถรู้จิตเฉพาะบุคคลอันนับว่าเป็นมรรคและผลของพระอรหันต์ได้ นอกจากโลกิยจิต เพราะตนยังไม่ได้บรรลุ ฉันใด แม้พวกปุถุชนเป็นต้นก็ไม่สามารถรู้มรรคและผลของพระโสดาบันเป็นต้นได้ ฉันนั้น. แต่ในเวลาที่พระเสกขะพิจารณามรรคและผลของตนๆ, ในเวลาทำบริกรรมเพื่ออภิญญาที่มีมรรคและผลในสันดานของผู้อื่นเป็นอารมณ์, และในเวลาที่กำหนดมรรคและผลด้วยอภิญญาจิตนั่นเอง ย่อมมีการเป็นไปของกุศลชวนะที่ปรารภมรรคและผลธรรมที่เสมอกันและที่ต่ำกว่าของตนๆ ฉะนั้น ท่านจึงทำการปฏิเสธเฉพาะอรหัตตมรรคและอรหัตตผลเท่านั้น. ส่วนกามวจร มหาคตะ บัญญัติ และนิพพาน ย่อมถึงความเป็นอารมณ์ของกุศลชวนะของพระเสกขะและปุถุชน ในเวลาให้ทานโดยเคารพ, พิจารณาธรรม, ฟังธรรม, พิจารณาสังขาร, ทำบริกรรมกสิณเป็นต้น, ในเวลาทำบริกรรมอภิญญาที่มีอารมณ์นั้นๆ, ในเวลาโคตรภูและโวทาน, และในเวลาที่รู้รูปด้วยทิพยจักษุเป็นต้น.

59. සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානීති කාමාවචරමහග්ගතසබ්බලොකුත්තරපඤ්ඤත්තිවසෙන සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානි, න පන අකුසලාදයො විය සප්පදෙසසබ්බාරම්මණානීත්‍යත්ථො. කිරියජවනානඤ්හි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිවසප්පවත්තියං, වොට්ඨබ්බනස්ස ච තංතංපුරෙචාරිකවසප්පවත්තියං න ච කිඤ්චි අගොචරං නාම අත්ථි.

๕๙. คำว่า "สพฺพถาปิ สพฺพารมฺมณานิ" (เป็นสัพพารมณ์โดยประการทั้งปวง) ความว่า เป็นสัพพารมณ์โดยประการทั้งปวงโดยความเป็นกามวจร มหาคตะ โโลกุตตระทั้งหมด และบัญญัติ แต่ไม่ใช่เป็นสัพพารมณ์เพียงบางส่วนเหมือนพวกอกุศลเป็นต้น. เพราะว่าในการเป็นไปของกิริยาชวนะด้วยอำนาจสัพพัญญุตญาณเป็นต้น และในการเป็นไปของโวฏฐัพพนะด้วยอำนาจการเป็นไปนำหน้าของจิตนั้นๆ ย่อมไม่มีอารมณ์ใดๆ ที่ไม่เป็นโคจรเลย.

60. පඨමතතියාරුප්පාරම්මණත්තා ආරුප්පෙසු දුතියචතුත්ථානි මහග්ගතාරම්මණානි.

๖๐. อรูปฌานที่ ๒ และที่ ๔ ในบรรดาอรูปฌานทั้งหลาย ย่อมเป็นมหาคตารมณ์ เพราะมีอรูปฌานที่ ๑ และที่ ๓ เป็นอารมณ์.

61. සෙසානි…පෙ… පඤ්ඤත්තාරම්මණානීති පන්නරස රූපාවචරානි, පඨමතතියාරුප්පානි චාති එකවීසති කසිණාදිපඤ්ඤත්තීසු පවත්තනතො පඤ්ඤත්තාරම්මණානි.

๖๑. คำว่า "เสสานิ...เป... ปญฺญตฺตารมฺมณานิ" (ที่เหลือ... เป็นบัญญัติอารมณ์) คือ รูปาวจรจิต ๑๕ และอรูปฌานที่ ๑ และที่ ๓ รวมเป็น ๒๑ ดวง ย่อมเป็นบัญญัติอารมณ์ เพราะเป็นไปในกสิณบัญญัติเป็นต้น.

63. තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකපඤ්චද්වාරාවජ්ජනහසනවසෙන [Pg.135] පඤ්චවීසති චිත්තානි පරිත්ථම්හි කාමාවචරාරම්මණෙ යෙව භවන්ති. කාමාවචරඤ්හි මහග්ගතාදයො උපාදාය මන්දානුභාවතාය පරිසමන්තතො අත්තං ඛණ්ඩිතං වියාති පරිත්තං. ‘‘ඡ චිත්තානි මහග්ගතෙයෙවා’’ත්‍යාදිනා සබ්බත්ථ සාවධාරණයොජනා දට්ඨබ්බා.

๖๓. จิต ๒๕ ดวง คือ กามาวจรวิบาก ๒๓ ปัญจทวาราวัชชนะ ๑ และหสิตุปปาทะ ๑ ย่อมเป็นไปในกามาวจรารมณ์อันเป็นปริตตธรรมเท่านั้น เพราะว่ากามาวจรธรรมนั้น เมื่อเทียบกับมหาคตธรรมเป็นต้น ย่อมมีอานุภาพน้อย จึงชื่อว่าปริตตะ (น้อย) เหมือนถูกตัดขาดโดยรอบ พึงทราบการประกอบความที่ระบุแน่นอนในที่ทั้งปวงด้วยบทว่า "จิต ๖ ดวงเป็นไปในมหาคตธรรมเท่านั้น" เป็นต้น

ආලම්බණසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายอาลัมพณสังคหะจบแล้ว

වත්ථුසඞ්ගහවණ්ණනා

คำอธิบายวัตถุสังคหะ

64. වත්ථුවිභාගතො, තබ්බත්ථුකචිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන ච සඞ්ගහො වත්ථුසඞ්ගහො. වසන්ති එතෙසු චිත්තචෙතසිකා තන්නිස්සයත්තාති වත්ථූනි.

๖๔. การสงเคราะห์วัตถุนั้น ชื่อว่า วัตถุสังคหะ โดยการจำแนกวัตถุ และโดยการกำหนดจิตที่มีวัตถุนั้นเป็นที่ตั้ง จิตและเจตสิกย่อมอาศัยอยู่ในสิ่งเหล่านี้ เพราะเป็นที่อาศัยของจิตและเจตสิก ฉะนั้นสิ่งเหล่านี้จึงชื่อว่า วัตถุ

65. තානි කාමලොකෙ සබ්බානිපි ලබ්භන්ති පරිපුණ්ණින්ද්‍රියස්ස තත්ථෙව උපලබ්භනතො. පි-සද්දෙන පන අන්ධබධිරාදිවසෙන කෙසඤ්චි අසම්භවං දීපෙති.

๖๕. วัตถุเหล่านั้นทั้งหมดมีได้ในกามโลก เพราะบุคคลผู้มีอินทรีย์บริบูรณ์ย่อมมีได้ในกามโลกนั้นเอง แต่ด้วยคำว่า "ปิ" (ก็) ย่อมแสดงถึงการไม่มีวัตถุบางอย่างในบุคคลบางจำพวก เช่น คนตาบอด คนหูหนวก เป็นต้น

66. ඝානාදිත්තයං නත්ථි බ්‍රහ්මානං කාමවිරාගභාවනාවසෙන ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බෙසු විරත්තතාය තබ්බිසයප්පසාදෙසුපි විරාගසභාවතො. බුද්ධදස්සනධම්මස්සවනාදිඅත්ථං පන චක්ඛුසොතෙසු අවිරත්තභාවතො චක්ඛාදිද්වයං තත්ථ උපලබ්භති.

๖๖. ฆานะเป็นต้น ๓ อย่างไม่มีแก่พรหมทั้งหลาย เพราะความที่พรหมเหล่านั้นคลายกำหนัดในกามด้วยการเจริญกามวิราคภาวนา จึงคลายกำหนัดในกลิ่น รส และโผฏฐัพพะ และในปสาทะอันเป็นที่รับอารมณ์เหล่านั้นด้วย แต่เพื่อประโยชน์ในการเห็นพระพุทธเจ้าและการฟังธรรมเป็นต้น ย่อมมีจักขุและโสตะ ๒ อย่างในพรหมโลกนั้น เพราะความที่พรหมเหล่านั้นยังไม่คลายกำหนัดในจักขุและโสตะ

67. අරූපලොකෙ සබ්බානිපි ඡ වත්ථූනි න සංවිජ්ජන්ති අරූපීනං රූපවිරාගභාවනාබලෙන තත්ථ සබ්බෙන සබ්බං රූපප්පවත්තියා අභාවතො.

๖๗. ในอรูปโลก วัตถุทั้ง ๖ อย่างทั้งหมดไม่ปรากฏ เพราะกำลังแห่งการเจริญรูปวิราคภาวนาของอรูปพรหม ทำให้ไม่มีการเป็นไปของรูปโดยประการทั้งปวงในอรูปโลกนั้น

68. පඤ්චවිඤ්ඤාණානෙව නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුයොති පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයො.

๖๘. วิญญาณ ๕ เท่านั้น ชื่อว่า ปัญจวิญญาณธาตุ เพราะเป็นธาตุโดยความเป็นสภาพที่ปราศจากสัตว์และชีวิต

69. මනනමත්තා ධාතු මනොධාතු.

๖๙. ธาตุที่สักแต่ว่านึกคิด ชื่อว่า มโนธาตุ

70. මනොයෙව [Pg.136] විසිට්ඨවිජානනකිච්චයොගතො විඤ්ඤාණං නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතු චාති මනොවිඤ්ඤාණධාතු. මනසො විඤ්ඤාණධාතූති වා මනොවිඤ්ඤාණධාතු. සා හි මනතොයෙව අනන්තරපච්චයතො සම්භූයමනසොයෙව අනන්තරපච්චයභූතාති මනසො සම්බන්ධිනී හොති. සන්තීරණත්තයස්ස, අට්ඨමහාවිපාකානං, පටිඝද්වයස්ස, පඨමමග්ගස්ස, හසිතුප්පාදස්ස, පන්නරසරූපාවචරානඤ්ච වසෙන පවත්තා යථාවුත්තමනොධාතුපඤ්චවිඤ්ඤාණධාතූහි අවසෙසා මනොවිඤ්ඤාණධාතු සඞ්ඛාතා ච තිංස ධම්මා න කෙවලං මනොධාතුයෙව, තථා හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්තීති සම්බන්ධො.

๗๐. มโนนั่นเอง ชื่อว่า มโนวิญญาณธาตุ เพราะประกอบด้วยกิจคือการรู้แจ้งที่วิเศษ และเป็นวิญญาณธาตุโดยความเป็นสภาพที่ปราศจากสัตว์และชีวิต หรือชื่อว่า มโนวิญญาณธาตุ เพราะเป็นวิญญาณธาตุของมโน เพราะมโนวิญญาณธาตุนั้นเกิดขึ้นจากมโนนั่นเองโดยอนันตรปัจจัย และเป็นอนันตรปัจจัยแก่มโนนั่นเอง จึงเป็นของที่เกี่ยวข้องกับมโน ธรรม ๓๐ ประการที่เหลือจากมโนธาตุและปัญจวิญญาณธาตุที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งนับว่าเป็นมโนวิญญาณธาตุ ได้แก่ สันตีรณะ ๓ มหาวิบาก ๘ ปฏิฆะ ๒ ปฐมมรรค ๑ หสิตุปปาทะ ๑ และรูปาวจร ๑๕ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุเท่านั้น เช่นเดียวกับมโนธาตุ ดังนี้คือความเกี่ยวข้อง

සන්තීරණමහාවිපාකානි හි එකාදස ද්වාරාභාවතො, කිච්චාභාවතො ච ආරුප්පෙ න උප්පජ්ජන්ති. පටිඝස්ස අනීවරණාවත්ථස්ස අභාවතො තංසහගතං චිත්තද්වයං රූපලොකෙපි නත්ථි, පගෙව ආරුප්පෙ. පඨමමග්ගොපි පරතොඝොසපච්චයාභාවෙ සාවකානං අනුප්පජ්ජනතො, බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානඤ්ච මනුස්සලොකතො අඤ්ඤත්ථ අනිබ්බත්තනතො, හසනචිත්තඤ්ච කායාභාවතො, රූපාවචරානි අරූපීනං රූපවිරාගභාවනාවසෙන තදාරම්මණෙසු ඣානෙසුපි විරත්තභාවතො අරූපභවෙ න උප්පජ්ජන්තීති සබ්බානිපි එතානි තෙත්තිංස චිත්තානි හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්ති.

จริงอยู่ สันตีรณมหาวิบาก ๑๑ ดวง ย่อมไม่เกิดขึ้นในอรูปภพ เพราะไม่มีทวารและไม่มีกิจ จิต ๒ ดวงที่เกิดร่วมกับปฏิฆะ ย่อมไม่มีแม้ในรูปโลก เพราะไม่มีอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอันเป็นที่ตั้งแห่งปฏิฆะ จะกล่าวไปไยในอรูปภพเล่า ปฐมมรรคก็ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่พระสาวก เพราะไม่มีปัจจัยคือเสียงจากผู้อื่น และย่อมไม่เกิดขึ้นแก่พระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าในที่อื่นนอกจากมนุษยโลก หสนจิตก็ย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะไม่มีกาย รูปาวจรจิตทั้งหลาย ย่อมไม่เกิดขึ้นในอรูปภพ เพราะอรูปบุคคลทั้งหลายย่อมคลายกำหนัดในรูป โดยการเจริญรูปวิราคภาวนา แม้ในฌานที่เป็นอารมณ์นั้น จิต ๓๓ ดวงเหล่านี้ทั้งหมด ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุเท่านั้น

71. පඤ්චරූපාවචරකුසලතො අවසෙසානි ද්වාදස ලොකියකුසලානි, පටිඝද්වයතො අවසෙසානි දස අකුසලානි, පඤ්චද්වාරාවජ්ජනහසනරූපාවචරකිරියෙහි අවසෙසානි තෙරස කිරියචිත්තානි, පඨමමග්ගතො අවසෙසානි සත්ත අනුත්තරානි චාති ඉමෙසං වසෙන ද්වෙචත්තාලීසවිධා මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතා ධම්මා පඤ්චවොකාරභවවසෙන හදයං නිස්සාය වා, චතුවොකාරභවවසෙන අනිස්සායවා පවත්තන්ති.

๗๑. โลกียกุศล ๑๒ ดวงที่เหลือจากรูปาวจรกุศล ๕, อกุศล ๑๐ ดวงที่เหลือจากปฏิฆะ ๒, กิริยาจิต ๑๓ ดวงที่เหลือจากปัญจทวาราวัชชนะ หสนะ และรูปาวจรกิริยา, และอนุตตรจิต ๗ ดวงที่เหลือจากปฐมมรรค ธรรมทั้งหลายที่นับว่าเป็นมโนวิญญาณธาตุ ๔๒ ประเภท โดยนัยแห่งจิตเหล่านี้ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุในปัญจโวการภพ หรือโดยไม่อาศัยในจตุโวการภพ

73. කාමෙ [Pg.137] භවෙ ඡවත්ථුං නිස්සිතා සත්ත විඤ්ඤාණධාතුයො, රූපෙ භවෙ තිවත්ථුං නිස්සිතා ඝානවිඤ්ඤාණාදිත්තයවජ්ජිතා චතුබ්බිධා විඤ්ඤාණධාතුයො, ආරුප්පෙ භවෙ අනිස්සිතා එකා මනොවිඤ්ඤාණධාතු මතාති යොජනා.

๗๓. ในกามภพ วิญญาณธาตุ ๗ ย่อมอาศัยวัตถุ ๖ ในรูปภพ วิญญาณธาตุ ๔ ประเภท เว้นฆานวิญญาณเป็นต้น ๓ ย่อมอาศัยวัตถุ ๓ ในอรูปภพ มโนวิญญาณธาตุ ๑ ย่อมไม่อาศัยวัตถุ ดังนี้คือการประกอบความ

74. කාමාවචරවිපාකපඤ්චද්වාරාවජ්ජනපටිඝද්වයහසනවසෙන සත්තවීසති කාමාවචරානි, පන්නරස රූපාවචරානි, පඨමමග්ගොති තෙචත්තාලීස නිස්සායෙව ජායරෙ, තතොයෙව අවසෙසා ආරුප්පවිපාකවජ්ජිතා ද්වෙචත්තාලීස නිස්සාය ච අනිස්සාය ච ජායරෙ, පාකාරුප්පා චත්තාරො අනිස්සිතායෙවාති සම්බන්ධො.

๗๔. กามาวจรจิต ๒๗ ดวง โดยนัยแห่งกามาวจรวิบาก ปัญจทวาราวัชชนะ ปฏิฆะ ๒ และหสนะ, รูปาวจรจิต ๑๕ ดวง, และปฐมมรรค รวมเป็น ๔๓ ดวง ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุเท่านั้น จิตที่เหลือจากนั้น ๔๒ ดวง เว้นอรูปวิบาก ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุบ้าง และไม่อาศัยวัตถุบ้าง อรูปวิบาก ๔ ดวง ย่อมไม่อาศัยวัตถุเท่านั้น ดังนี้คือความเกี่ยวข้อง

වත්ථුසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

วัตถุสังคหวัณณนา จบแล้ว

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

ดังนี้ ในอภิธัมมัตถสังคหวัณณนา ชื่อว่า อภิธัมมัตถวิภาวินี

පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ปกิณณกปริจเฉทวัณณนา จบแล้ว

4. වීථිපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

๔. วีถีปริจเฉทวัณณนา

1. ඉච්චෙවං යථාවුත්තනයෙන චිත්තුප්පාදානං චතුන්නං ඛන්ධානං උත්තරං වෙදනාසඞ්ගහාදිවිභාගතො උත්තමං පභෙදසඞ්ගහං කත්වා පුන කාමාවචරාදීනං තිණ්ණං භූමීනං, ද්විහෙතුකාදිපුග්ගලානඤ්ච භෙදෙන ලක්ඛිතං ‘‘ඉදං එත්තකෙහි පරං, ඉමස්ස අනන්තරං එත්තකානි චිත්තානී’’ති එවං පුබ්බාපරචිත්තෙහි නියාමිතං පටිසන්ධිපවත්තීසු චිත්තුප්පාදානං පවත්තිසඞ්ගහං නාම තන්නාමකං සඞ්ගහං යථාසම්භවතො සමාසෙන පවක්ඛාමීති යොජනා.

๑. ด้วยประการฉะนี้ หลังจากได้ทำปเภทสังคหะอันยอดเยี่ยม ซึ่งเป็นส่วนที่ยิ่งกว่าการจำแนกสังคหะมีเวทนาสังคหะเป็นต้น ของนามขันธ์ ๔ คือจิตตุปบาท ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว อีกทั้งได้กำหนดโดยความแตกต่างแห่งภูมิ ๓ มีกามาวจรภูมิเป็นต้น และแห่งบุคคลมีทวิเหตุกบุคคลเป็นต้น ซึ่งถูกกำหนดด้วยจิตก่อนและหลังว่า "จิตนี้เกิดต่อจากจิตมีประมาณเท่านี้, จิตมีประมาณเท่านี้เกิดในลำดับแห่งจิตนี้" ดังนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวปวัตติสังคหะชื่อนั้น ซึ่งเป็นการรวบรวมการเป็นไปของจิตตุปบาทในการปฏิสนธิและปวัตติกาล โดยย่อตามสมควร ดังนี้คือการประกอบความ

2. වත්ථුද්වාරාරම්මණසඞ්ගහා හෙට්ඨා කථිතාපි පරිපුණ්ණං කත්වා පවත්තිසඞ්ගහං දස්සෙතුං පුන නික්ඛිත්තා.

๒. วัตถุ ทวาร และอารัมมณสังคหะ แม้ได้กล่าวไว้ในตอนก่อนแล้ว ก็ได้นำมาตั้งไว้อีกครั้ง เพื่อทำให้บริบูรณ์และเพื่อแสดงปวัตติสังคหะ

3. විසයානං ද්වාරෙසු, විසයෙසු ච චිත්තානං පවත්ති විසයප්පවත්ති.

๓. การเป็นไปของจิตในทวารทั้งหลายของอารมณ์ และในอารมณ์ทั้งหลาย ชื่อว่า วิสยัปปวัตติ

4. තත්ථාති තෙසු ඡසු ඡක්කෙසු.

๔. คำว่า "ในนั้น" (ตตฺถ) นั้น หมายถึง ในหมวด ๖ ทั้ง ๖ เหล่านั้น

වීථිඡක්කවණ්ණනා

วีถีฉักกวัณณนา

6. ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ [Pg.138] පවත්තා වීථි චිත්තපරම්පරා චක්ඛුද්වාරවීථී’’ත්‍යාදිනා ද්වාරවසෙන, ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්බන්ධිනී වීථි තෙන සහ එකාරම්මණඑකද්වාරිකතාය සහචරණභාවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථී’’ත්‍යාදිනා විඤ්ඤාණවසෙන වා වීථීනං නාම යොජනා කාතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුද්වාරවීථී’’ත්‍යාදි වුත්තං.

๖. เพื่อแสดงว่า การประกอบชื่อของวิถีพึงทำโดยนัยแห่งทวาร เช่น "วิถีคือลำดับแห่งจิตที่เกิดขึ้นในจักขุทวาร ชื่อว่า จักขุทวารวิถี" เป็นต้น, หรือโดยนัยแห่งวิญญาณ เช่น "วิถีที่เกี่ยวข้องกับจักขุวิญญาณ เพราะมีภาวะเป็นไปพร้อมกันด้วยความเป็นอารมณ์เดียวกันและทวารเดียวกันกับจักขุวิญญาณ ชื่อว่า จักขุวิญญาณวิถี" เป็นต้น, จึงได้กล่าวคำว่า "จักขุทวารวิถี" เป็นต้น.

වීථිඡක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

วีถีฉักกวัณณนา จบแล้ว.

වීථිභෙදවණ්ණනා

วีถีเภทวัณณนา

7. ‘‘අතිමහන්ත’’න්ත්‍යාදීසු එකචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා ආපාථාගතං සොළසචිත්තක්ඛණායුකං අතිමහන්තං නාම. ද්විතිචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා පන්නරසචුද්දසචිත්තක්ඛණායුකං මහන්තං නාම. චතුචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව නවචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා තෙරසචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව අට්ඨචිත්තක්ඛණායුතං පරිත්තං නාම. දසචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව පන්නරසචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා සත්තචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව ද්විචිත්තක්ඛණායුකං අතිපරිත්තං නාම. එවඤ්ච කත්වා වක්ඛති ‘‘එකචිත්තක්ඛණාතීතානී’’ත්‍යාදි. විභූතං පාකටං. අවිභූතං අපාකටං.

๗. ในบรรดาคำว่า "อติมหันตะ" เป็นต้น, อารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว 1 ขณะจิต และมาสู่คลอง มีอายุ 16 ขณะจิต ชื่อว่า อติมหันตะ. อารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว 2-3 ขณะจิต มีอายุ 15-14 ขณะจิต ชื่อว่า มหันตะ. อารมณ์ที่ล่วงไปแล้วตั้งแต่ 4 ขณะจิต จนถึง 9 ขณะจิต มีอายุตั้งแต่ 13 ขณะจิต จนถึง 8 ขณะจิต ชื่อว่า ปริตตะ. อารมณ์ที่ล่วงไปแล้วตั้งแต่ 10 ขณะจิต จนถึง 15 ขณะจิต มีอายุตั้งแต่ 7 ขณะจิต จนถึง 2 ขณะจิต ชื่อว่า อติปริตตะ. เมื่อทำอย่างนี้แล้ว ท่านจักกล่าวว่า "อารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว 1 ขณะจิต" เป็นต้น. วิภูตะ คือ ปรากฏชัด. อวิภูตะ คือ ไม่ปรากฏชัด.

වීථිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

วีถีเภทวัณณนา จบแล้ว.

පඤ්චද්වාරවීථිවණ්ණනා

ปัญจทวารวิถีวัณณนา

8. කථන්ති කෙන පකාරෙන අතිමහන්තාදිවසෙන විසයවවත්ථානන්ති පුච්ඡිත්වා චිත්තක්ඛණවසෙන තං පකාසෙතුං ‘‘උප්පාදඨිතී’’ත්‍යාදි ආරද්ධං. උප්පජ්ජනං උප්පාදො, අත්තපටිලාභො. භඤ්ජනං භඞ්ගො, සරූපවිනාසො. උභින්නං වෙමජ්ඣෙ භඞ්ගාභිමුඛප්පවත්ති ඨිති නාම. කෙචි පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං පටිසෙධෙන්ති. අයඤ්හි නෙසං අධිප්පායො – චිත්තයමකෙ (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා; යම. 2.චිත්තයමක.81, 102) ‘‘උප්පන්නං උප්පජ්ජමාන’’න්ති එවමාදිපදානං විභඞ්ගෙ ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පන්නං[Pg.139], නො ච උප්පජ්ජමානං, උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නඤ්චෙව උප්පජ්ජමානඤ්චා’’ත්‍යාදිනා (යම. 2.චිත්තයමක.81, 102) භඞ්ගුප්පාදාව කථිතා, න ඨිතික්ඛණො. යදි ච චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණොපි අත්ථි, ‘‘ඨිතික්ඛණෙ භඞ්ගක්ඛණෙ චා’’ති වත්තබ්බං සියා. අථ මතං ‘‘උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති (අ. නි. 3.47) සුත්තන්තපාඨතො ඨිතික්ඛණො අත්ථී’’ති, තත්ථපි එකස්මිං ධම්මෙ අඤ්ඤථත්තස්ස අනුප්පජ්ජනතො, පඤ්ඤාණවචනතො ච පබන්ධඨිතියෙව අධිප්පෙතා, න ච ඛණඨිති, න ච අභිධම්මෙ ලබ්භමානස්ස අවචනෙ කාරණං අත්ථි, තස්මා යථාධම්මසාසනෙ අවචනම්පි අභාවමෙව දීපෙතීති. තත්ථ වුච්චතෙ යථෙව හි එකධම්මාධාරභාවෙපි උප්පාදභඞ්ගානං අඤ්ඤො උප්පාදක්ඛණො, අඤ්ඤො භඞ්ගක්ඛණොති උප්පාදාවත්ථාය භින්නා භඞ්ගාවත්ථා ඉච්ඡිතා. ඉතරථා හි ‘‘අඤ්ඤොයෙව ධම්මො උප්පජ්ජති, අඤ්ඤො නිරුජ්ඣතී’’ති ආපජ්ජෙය්‍ය, එවමෙව උප්පාදභඞ්ගාවත්ථාහි භින්නා භඞ්ගාභිමුඛාවත්ථාපි ඉච්ඡිතබ්බා, සා ඨිති නාම. පාළියං පන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධතො නයදස්සනවසෙන සා න වුත්තා. අභිධම්මදෙසනාපි හි කදාචි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තති, යථා රූපස්ස උප්පාදො උපචයො සන්තතීති ද්විධා භින්දිත්වා දෙසිතො, සුත්තෙ ච ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’’ති එවං සඞ්ඛතධම්මස්සෙව ලක්ඛණදස්සනත්ථං උප්පාදාදීනං වුත්තත්තා න සක්කා පබන්ධස්ස පඤ්ඤත්තිසභාවස්ස අසඞ්ඛතස්ස ඨිති තත්ථ වුත්තාති විඤ්ඤාතුං. උපසග්ගස්ස ච ධාත්වත්ථෙයෙව පවත්තනතො ‘‘පඤ්ඤායතී’’ති එතස්ස විඤ්ඤායතීති අත්ථො. තස්මා න එත්තාවතා චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණො පටිබාහිතුං යුත්තොති සුවුත්තමෙතං ‘‘උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙනා’’ති. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං අට්ඨකථායම්පි ‘‘එකෙකස්ස [Pg.140] උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙන තයො තයො ඛණා’’ති (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා).

๘. เมื่อถามว่า การกำหนดขอบเขตของอารมณ์นั้นเป็นอย่างไร ด้วยประการใด โดยความเป็นของใหญ่ยิ่งเป็นต้น เพื่อจะประกาศสิ่งนั้นโดยอาศัยขณะแห่งจิต บทว่า "อุปปาทฐิติ" เป็นต้น จึงเริ่มขึ้น. การเกิดขึ้น คือ อุปปาทะ (การได้ภาวะของตน). การแตกสลาย คือ ภังคะ (การพินาศไปแห่งสภาพของตน). การเป็นไปมุ่งหน้าสู่ความแตกสลายในท่ามกลางของทั้งสองนั้น ชื่อว่า ฐิติ. แต่บางพวกย่อมปฏิเสธฐิติขณะของจิต อธิบายของพวกเขานั้นคือ ในจิตยมก (อภิ. วิ. อรรถกถาฎีกา 20 ปกีรณกถาวัณณนา; ยมก 2. จิตตยมก 81, 102) ในวิภังค์แห่งบทมี "อุปปันนัง อุปปัชชะมานัง" เป็นต้น ด้วยบทมี "เกิดขึ้นแล้วในภังคขณะ แต่ไม่กำลังเกิดขึ้น, เกิดขึ้นแล้วด้วย กำลังเกิดขึ้นด้วยในอุปปาทขณะ" เป็นต้น ภังคะและอุปปาทะเท่านั้นที่กล่าวไว้ ไม่ใช่ฐิติขณะ. และถ้าฐิติขณะของจิตก็มีอยู่ พึงกล่าวว่า "ในฐิติขณะและในภังคขณะ". หากมีความเห็นว่า "อุปปาทะปรากฏ, วยะปรากฏ, ความเป็นอย่างอื่นของสิ่งที่ตั้งอยู่ปรากฏ" (อ. อังคุตตรนิกาย 3.47) เพราะพระสูตรนี้ ฐิติขณะจึงมีอยู่ แม้ในที่นั้น เพราะความเป็นอย่างอื่นไม่เกิดขึ้นในธรรมอันเดียว และเพราะคำว่า "ปรากฏ" ฐิติที่เป็นไปอย่างต่อเนื่องเท่านั้นที่ประสงค์ ไม่ใช่ฐิติที่เป็นขณะ และไม่มีเหตุผลในการไม่กล่าวถึงสิ่งที่พึงได้ในอภิธรรม เพราะฉะนั้น การไม่กล่าวถึงในพระธรรมวินัยก็ย่อมแสดงถึงความไม่มีนั่นเอง. ในเรื่องนั้น พึงกล่าวว่า เหมือนอย่างที่แม้ในภาวะที่เป็นที่ตั้งของธรรมอันเดียว อุปปาทขณะของอุปปาทะและภังคะเป็นอย่างหนึ่ง, ภังคขณะเป็นอย่างหนึ่ง ภาวะแห่งภังคะที่ต่างจากภาวะแห่งอุปปาทะเป็นที่ปรารถนา หากเป็นอย่างอื่น พึงถึงซึ่งการกล่าวว่า "ธรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้น, ธรรมอีกอย่างหนึ่งดับไป" เช่นนั้นเหมือนกัน ภาวะที่มุ่งหน้าสู่ความแตกสลายที่ต่างจากภาวะแห่งอุปปาทะและภังคะก็เป็นที่ปรารถนา สิ่งนั้นชื่อว่า ฐิติ. แต่ในพระบาลี สิ่งนั้นไม่ได้กล่าวไว้โดยอาศัยการแสดงนัย เพราะคล้อยตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล การแสดงอภิธรรมก็ย่อมเป็นไปโดยคล้อยตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคลในบางครั้ง เหมือนอย่างที่อุปปาทะ อุปจยะ และสันตติของรูป ถูกแบ่งเป็นสองอย่างแล้วแสดงไว้ และในพระสูตร เพราะอุปปาทะเป็นต้นถูกกล่าวไว้เพื่อแสดงลักษณะของสังขตธรรมเท่านั้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย สังขตลักษณะของสังขตธรรม 3 อย่างเหล่านี้มีอยู่ 3 อย่างอะไรบ้าง? อุปปาทะปรากฏ, วยะปรากฏ, ความเป็นอย่างอื่นของสิ่งที่ตั้งอยู่ปรากฏ" จึงไม่สามารถรู้ได้ว่า ฐิติของปพันธะ (ความต่อเนื่อง) ซึ่งมีสภาพเป็นบัญญัติและเป็นอสังขตะ ถูกกล่าวไว้ในที่นั้น. และเพราะอุปสรรคย่อมเป็นไปในอรรถของธาตุเท่านั้น คำว่า "ปัญญาติ" นี้ มีความหมายว่า "วิญญาติ" (รู้แจ้ง) เพราะฉะนั้น การปฏิเสธฐิติขณะของจิตด้วยเหตุเพียงเท่านี้จึงไม่สมควร คำว่า "โดยอาศัยอุปปาทะ ฐิติ และภังคะ" นี้ จึงกล่าวไว้ดีแล้ว. และเมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ในอรรถกถาก็กล่าวไว้ว่า "แต่ละอย่างมีขณะสามๆ โดยอาศัยอุปปาทะ ฐิติ และภังคะ" (อภิ. วิ. อรรถกถา 26 ปกีรณกถา).

9. අරූපං ලහුපරිණාමං, රූපං ගරුපරිණාමං ගාහකගාහෙතබ්බභාවස්ස තංතංඛණවසෙන උප්පජ්ජනතොති ආහ ‘‘තානී’’ත්‍යාදි. තානීති තාදිසානි. සත්තරසන්නං චිත්තානං ඛණානි විය ඛණානි සත්තරසචිත්තක්ඛණානි, තානි චිත්තක්ඛණානි සත්තරසාති වා සම්බන්ධො. විසුං විසුං පන එකපඤ්ඤාස චිත්තක්ඛණානි හොන්ති. රූපධම්මානන්ති විඤ්ඤත්තිලක්ඛණරූපවජ්ජානං රූපධම්මානං. විඤ්ඤත්තිද්වයඤ්හි එකචිත්තක්ඛණායුකං. තථා හි තං චිත්තානුපරිවත්තිධම්මෙසු වුත්තං. ලක්ඛණරූපෙසු ච ජාති චෙව අනිච්චතා ච චිත්තස්ස උප්පාදභඞ්ගක්ඛණෙහි සමානායුකා, ජරතා පන එකූනපඤ්ඤාසචිත්තක්ඛණායුකා. එවඤ්ච කත්වා වදන්ති –

๙. อรูปมีการเปลี่ยนแปลงเร็ว, รูปมีการเปลี่ยนแปลงช้า เพราะมีการเกิดขึ้นตามขณะนั้นๆ ของภาวะผู้รับและสิ่งที่ถูกรับ จึงกล่าวว่า "ตานิ" เป็นต้น. คำว่า "ตานิ" คือ รูปเช่นนั้น. 17 จิตตขณะ คือ ขณะที่เหมือนกับขณะของจิต 17 ขณะ หรือเชื่อมโยงว่า จิตตขณะเหล่านั้นมี 17. แต่เมื่อแยกกันแล้ว ย่อมมี 51 ขณะ. คำว่า "แห่งรูปธรรมทั้งหลาย" คือ แห่งรูปธรรมทั้งหลายเว้นวิญญัติรูปและลักขณรูป. ด้วยว่า วิญญัติ 2 มีอายุเท่ากับ 1 จิตตขณะ. เพราะเหตุนั้น วิญญัตินั้นจึงถูกกล่าวไว้ในบรรดาธรรมที่หมุนเวียนตามจิต. และในบรรดาลักขณรูป ชาติและอนิจจตา มีอายุเท่ากับอุปปาทขณะและภังคขณะของจิต, ส่วนชรตา มีอายุเท่ากับ 49 ขณะ. เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านจึงกล่าวว่า –

‘‘තං සත්තරසචිත්තායු, විනා විඤ්ඤත්තිලක්ඛණ’’න්ති (ස. ස. 60);

"รูปนั้นมีอายุเท่ากับจิต 17 ขณะ เว้นวิญญัติและลักขณรูป" (สังคหะ 60);

කෙචි (විභ. මූලටී. 20) පන ‘‘පටිච්චසමුප්පාදට්ඨකථායං ‘එත්තාවතා එකාදස චිත්තක්ඛණා අතීතා හොන්ති, අථාවසෙසපඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ’ති (විසුද්ධි. 2.623; විභ. අට්ඨ. 227) වචනතො සොළසචිත්තක්ඛණානි රූපධම්මානමායූ. උප්පජ්ජමානමෙව හි රූපං භවඞ්ගචලනස්ස පච්චයො හොතී’’ති වදන්ති, තයිදමසාරං ‘‘පටිසන්ධිචිත්තෙන සහුප්පන්නං කම්මජරූපං තතො පට්ඨාය සත්තරසමෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣති, පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතික්ඛණෙ උප්පන්නං අට්ඨාරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙ නිරුජ්ඣතී’’ත්‍යාදිනා (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) අට්ඨකථායමෙව සත්තරසචිත්තක්ඛණස්ස ආගතත්තා. යත්ථ පන සොළසචිත්තක්ඛණානෙව පඤ්ඤායන්ති, තත්ථ චිත්තප්පවත්තියා පච්චයභාවයොග්‍යක්ඛණවසෙන නයො නීතො. හෙට්ඨිමකොටියා හි එකචිත්තක්ඛණම්පි [Pg.141] අතික්කන්තස්සෙව රූපස්ස ආපාථාගමනසාමත්ථියන්ති අලමතිවිත්ථාරෙන.

แต่บางพวก (วิภังคมูลฎีกา 20) กล่าวว่า "ในปฏิจจสมุปปาทอรรถกถา กล่าวว่า 'ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จิตตขณะ 11 ขณะล่วงไปแล้ว, ส่วนที่เหลือมีอายุ 5 จิตตขณะ' (วิสุทธิ. 2.623; วิภังคอรรถกถา 227) เพราะฉะนั้น รูปธรรมทั้งหลายจึงมีอายุ 16 จิตตขณะ เพราะรูปที่กำลังเกิดขึ้นเท่านั้น ย่อมเป็นปัจจัยแห่งภวังคจลนะ" คำกล่าวนั้นไม่มีสาระ เพราะในอรรถกถาเองก็ได้ระบุถึง 17 จิตตขณะไว้แล้ว ด้วยบทมีเป็นต้นว่า "กัมมชรูปที่เกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิจิต ย่อมดับไปพร้อมกับจิตที่ 17 นับจากนั้น, รูปที่เกิดขึ้นในฐิติขณะของปฏิสนธิจิต ย่อมดับไปในอุปปาทขณะของจิตที่ 18" (วิภังคอรรถกถา 26 ปกีรณกถา) ส่วนในที่ใดที่ปรากฏเพียง 16 จิตตขณะ ในที่นั้น ท่านนำนัยไปโดยอาศัยขณะที่สมควรแก่ความเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปของจิต เพราะโดยกำหนดอย่างต่ำ รูปที่ล่วงเลยไปแม้เพียง 1 จิตตขณะเท่านั้น ก็มีความสามารถที่จะมาสู่คลองอารมณ์ได้ พอเพียงแล้วด้วยการขยายความเกินไป

10. එකචිත්තස්ස ඛණං විය ඛණං එකචිත්තක්ඛණං, තං අතීතං එතෙසං, එතානි වා තං අතීතානීති එකචිත්තක්ඛණාතීතානි. ආපාථමාගච්ඡන්තීති රූපසද්දාරම්මණානි සකසකට්ඨානෙ ඨත්වාව ගොචරභාවං ගච්ඡන්තීති ආභොගානුරූපං අනෙකකලාපගතානි ආපාථං ආගච්ඡන්ති, සෙසානි පන ඝානාදිනිස්සයෙසු අල්ලීනානෙව විඤ්ඤාණුප්පත්තිකාරණානීති එකෙකකලාපගතානිපි. එකෙකකලාපගතාපි හි පසාදා විඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවං ගච්ඡන්ති, තෙ පන භවඞ්ගචලනස්ස අනන්තරපච්චයභූතෙන භවඞ්ගෙන සද්ධිං උප්පන්නා. ‘‘ආවජ්ජනෙන සද්ධිං උප්පන්නා’’ති අපරෙ.

๑๐. ขณะที่เหมือนกับขณะแห่งจิตดวงเดียว ชื่อว่า เอกจิตตขณะ, ขณะนั้นล่วงเลยไปแล้วสำหรับอารมณ์เหล่านี้ หรืออารมณ์เหล่านี้ล่วงเลยขณะนั้นไปแล้ว ชื่อว่า เอกจิตตขณะล่วงไปแล้ว (อตีตภวังค์) คำว่า "ย่อมมาสู่คลองอารมณ์" คือ รูปารมณ์และสัททารมณ์เป็นต้น ตั้งอยู่ในที่ของตนๆ นั่นเองแล้วถึงความเป็นอารมณ์ คือ มาสู่คลองอารมณ์โดยประกอบด้วยกลาปะหลายอย่างตามสมควรแก่ความใส่ใจ ส่วนอารมณ์ที่เหลือ (คันธารมณ์เป็นต้น) เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของวิญญาณที่อาศัยอยู่ในฆานปสาทเป็นต้นเท่านั้น แม้จะประกอบด้วยกลาปะอย่างละหนึ่งก็ตาม เพราะแม้ปสาทะที่ประกอบด้วยกลาปะอย่างละหนึ่ง ก็ย่อมถึงความเป็นที่ตั้งของวิญญาณได้ แต่ปสาทะเหล่านั้นเกิดขึ้นพร้อมกับภวังค์ซึ่งเป็นอนันตรปัจจัยของภวังคจลนะ ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เกิดขึ้นพร้อมกับอาวัชชนะ"

ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙති විසදිසවිඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුභාවසඞ්ඛාතභවඞ්ගචලනවසෙන පුරිමග්ගහිතාරම්මණස්මිංයෙව ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ පවත්තෙ. පඤ්චසු හි පසාදෙසු යොග්‍යදෙසාවත්ථානවසෙන ආරම්මණෙ ඝට්ටිතෙ පසාදඝට්ටනානුභාවෙන භවඞ්ගසන්තති වොච්ඡිජ්ජමානා සහසා අනොච්ඡිජ්ජිත්වා යථා වෙගෙන ධාවන්තො ඨාතුකාමොපි පුරිසො එකද්විපදවාරෙ අතික්කමිත්වාව තිට්ඨති, එවං ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වාව ඔච්ඡිජ්ජති. තත්ථ පඨමචිත්තං භවඞ්ගසන්තතිං චාලෙන්තං විය උප්පජ්ජතීති භවඞ්ගචලනං, දුතියං තස්ස ඔච්ඡිජ්ජනාකාරෙන උප්පජ්ජනතො භවඞ්ගුපච්ඡෙදොති වොහරන්ති. ඉධ පන අවිසෙසෙන වුත්තං ‘‘ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙ’’ති.

คำว่า "เมื่อภวังค์ไหวสองครั้ง" คือ เมื่อภวังค์เป็นไปสองครั้งในอารมณ์ที่เคยยึดถือมาก่อนนั่นเอง โดยอำนาจแห่งภวังคจลนะที่นับว่าเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของวิญญาณที่ต่างประเภทกัน เพราะเมื่ออารมณ์กระทบที่ปสาทะทั้งห้าโดยอาศัยการตั้งอยู่ในฐานะที่เหมาะสม ด้วยอานุภาพแห่งการกระทบปสาทะ ภวังคสันตติที่กำลังจะขาดไป ย่อมไม่ขาดไปในทันที เหมือนอย่างบุรุษผู้กำลังวิ่งมาด้วยความเร็ว แม้ปรารถนาจะหยุด ก็ย่อมหยุดได้หลังจากก้าวเลยไปหนึ่งหรือสองก้าว ฉันใด ภวังค์ก็ฉันนั้น ย่อมเกิดขึ้นสองครั้งแล้วจึงขาดไป ในบรรดาภวังค์สองครั้งนั้น จิตดวงแรกย่อมเกิดขึ้นเหมือนยังภวังคสันตติให้ไหว ท่านจึงเรียกว่า ภวังคจลนะ จิตดวงที่สองย่อมเกิดขึ้นโดยอาการที่ภวังค์นั้นจะขาดไป ท่านจึงเรียกว่า ภวังคุปัจเฉทะ แต่ในที่นี้ท่านกล่าวโดยไม่จำแนกไว้ว่า "เมื่อภวังค์ไหวสองครั้ง"

නනු ච රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තන්නිස්සිතස්සෙව චලනං යුත්තං, කථං පන හදයවත්ථුනිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්සාති? සන්තතිවසෙන එකාබද්ධත්තා. යථා හි භෙරියා එකස්මිං තලෙ ඨිතසක්ඛරාය මක්ඛිකාය නිසින්නාය අපරස්මිං තලෙ දණ්ඩාදිනා පහටෙ අනුක්කමෙන භෙරිචම්මවරත්තාදීනං චලනෙන සක්ඛරාය [Pg.142] චලිතාය මක්ඛිකාය උප්පතිත්වා ගමනං හොති, එවමෙව රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තන්නිස්සයෙසු මහාභූතෙසු චලිතෙසු අනුක්කමෙන තංසම්බන්ධානං සෙසරූපානම්පි චලනෙන හදයවත්ථුම්හි චලිතෙ තන්නිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්ස චලනාකාරෙන පවත්ති හොති. වුත්තඤ්ච –

ก็มิใช่หรือว่า เมื่อปสาทะถูกกระทบด้วยรูปารมณ์เป็นต้น การไหวของสิ่งที่อาศัยปสาทะนั้นย่อมสมควร แต่ภวังค์ที่อาศัยหทัยวัตถุเล่า (ไหวได้อย่างไร)? (ตอบว่า) เพราะมีความผูกพันเป็นอันเดียวกันโดยกระแสสืบต่อ เปรียบเหมือนเมื่อแมลงวันเกาะอยู่บนก้อนกรวดที่วางอยู่บนหน้ากลองด้านหนึ่ง เมื่อหน้ากลองอีกด้านหนึ่งถูกตีด้วยไม้เป็นต้น การไหวของหนังกลองและสายหนังกลองเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นตามลำดับ เมื่อก้อนกรวดไหว แมลงวันก็บินหนีไป ฉันใด เมื่อปสาทะถูกกระทบด้วยรูปารมณ์เป็นต้น มหาภูตรูปที่อาศัยปสาทะนั้นไหว เมื่อรูปที่เหลือที่เกี่ยวข้องกับมหาภูตรูปนั้นไหวตามลำดับ จนหทัยวัตถุไหว ภวังค์ที่อาศัยหทัยวัตถุนั้นก็ย่อมเป็นไปโดยอาการไหว ฉันนั้นเหมือนกัน และคำกล่าวว่า

‘‘ඝට්ටිතෙ අඤ්ඤවත්ථුම්හි, අඤ්ඤනිස්සිතකම්පනං;

එකාබද්ධෙන හොතීති, සක්ඛරොපමයා වදෙ’’ති. (ස. ස. 176);

“เมื่อวัตถุอื่นถูกกระทบ การไหวของสิ่งที่อาศัยวัตถุอื่น ย่อมมีได้เพราะความผูกพันเป็นอันเดียวกัน พึงกล่าวโดยอุปมาด้วยก้อนกรวด” ดังนี้ (สํ. สํ. 176)

භවඞ්ගසොතන්ති භවඞ්ගප්පවාහං. ආවජ්ජන්තන්ති ‘‘කිං නාමෙත’’න්ති වදන්තං විය ආභොගං කුරුමානං. පස්සන්තන්ති පච්චක්ඛතො පෙක්ඛන්තං. නනු ච ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා’’ති (දී. නි. 1.213; අ. නි. 3.62; විභ. 517) වචනතො චක්ඛුන්ද්‍රියමෙව දස්සනකිච්චං සාදෙති, න විඤ්ඤාණන්ති? නයිදමෙවං, රූපස්ස අන්ධභාවෙන රූපදස්සනෙ අසමත්ථභාවතො. යදි ච තං රූපං පස්සති, තථා සති අඤ්ඤවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනොපි රූපදස්සනප්පසඞ්ගො සියා. යදි එවං විඤ්ඤාණස්ස තං කිච්චං සාධෙති, විඤ්ඤාණස්ස අප්පටිබන්ධත්තා අන්තරිතරූපස්සපි දස්සනං සියා. හොතු අන්තරිතස්සපි දස්සනං, යස්ස ඵලිකාදිතිරොහිතස්ස ආලොකපටිබන්ධො නත්ථි, යස්ස පන කුට්ටාදිඅන්තරිතස්ස අලොකපටිබන්ධො අත්ථි. තත්ථ පච්චයාභාවතො විඤ්ඤාණං නුප්පජ්ජතීති න තස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන ගහණං හොති. ‘‘චක්ඛුනා’’ති පනෙත්ථ තෙන ද්වාරෙන කරණභූතෙනාති අධිප්පායො. අථ වා නිස්සිතකිරියා නිස්සයප්පටිබද්ධා වුත්තා යථා ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති.

คำว่า ภวังคโสต หมายถึง กระแสภวังค์ คำว่า อาวัชชันตะ หมายถึง การกระทำความใส่ใจ เหมือนกับกำลังกล่าวว่า “นี่ชื่ออะไร” คำว่า ปัสสันตะ หมายถึง การเห็นโดยประจักษ์ ก็มิใช่หรือว่า ตามพุทธพจน์ที่ว่า “เห็นรูปด้วยตา” (ที. สี. 1.213; อํ. ติก. 3.62; วิภงฺค. 517) จักขุนทรีย์เท่านั้นย่อมทำกิจการเห็น ไม่ใช่วิญญาณหรือ? ข้อนี้ไม่เป็นอย่างนั้น เพราะรูปเป็นสภาพที่บอด (ไม่รู้อารมณ์) จึงไม่สามารถเห็นรูปได้ และหากว่ารูป (จักขุปสาท) นั้นเห็นรูปได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ผู้ที่ประกอบด้วยวิญญาณอื่น (เช่น โสตวิญญาณ) ก็พึงเห็นรูปได้ด้วย หากวิญญาณทำกิจนั้นได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะวิญญาณไม่มีเครื่องกั้น ก็พึงเห็นรูปที่ถูกกั้นไว้ได้ ขอให้เห็นรูปที่ถูกกั้นไว้ได้เถิด สำหรับรูปที่ถูกแก้วผลึกเป็นต้นบังไว้ ซึ่งไม่มีเครื่องกั้นแสงสว่าง แต่สำหรับรูปที่ถูกกำแพงเป็นต้นกั้นไว้ ซึ่งมีเครื่องกั้นแสงสว่าง ในที่นั้น เพราะไม่มีปัจจัย วิญญาณจึงไม่เกิดขึ้น ดังนั้น จักขุวิญญาณจึงไม่สามารถรับรู้อารมณ์นั้นได้ ในคำว่า “ด้วยตา” นี้ มีอธิบายว่า “ด้วยทวารนั้นซึ่งเป็นเครื่องมือ” อีกอย่างหนึ่ง กิริยาที่อาศัยวัตถุถูกกล่าวโดยผูกพันกับวัตถุที่อาศัย เหมือนคำว่า “เตียงทั้งหลายโห่ร้อง” (ซึ่งหมายถึงคนที่อยู่บนเตียง)

සම්පටිච්ඡන්තන්ති තමෙව රූපං පටිග්ගණ්හන්තං විය. සන්තීරයමානන්ති තමෙව රූපං වීමංසන්තං විය. වවත්ථපෙන්තන්ති තමෙව රූපං සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙන්තං විය. යොනිසොමනසිකාරාදිවසෙන ලද්ධො පච්චයො එතෙනාති ලද්ධපච්චයං. යං කිඤ්චි ජවනන්ති සම්බන්ධො. මුච්ඡාමරණාසන්නකාලෙසු ච ඡප්පඤ්චපි ජවනානි පවත්තන්තීති ආහ [Pg.143] ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති. ජවනානුබන්ධානීති පටිසොතගාමිනාවං නදීසොතො විය කිඤ්චි කාලං ජවනං අනුගතානි. තස්ස ජවනස්ස ආරම්මණං ආරම්මණමෙතෙසන්ති තදාරම්මණානි ‘‘බ්‍රහ්මස්සරො’’ත්‍යාදීසු විය මජ්ඣෙපදලොපවසෙන, තදාරම්මණානි ච තානි පාකානි චාති තදාරම්මණපාකානි. යථාරහන්ති ආරම්මණජවනසත්තානුරූපං. තථා පවත්තිං පන සයමෙව පකාසයිස්සති, භවඞ්ගපාතොති වීථිචිත්තවසෙන අප්පවත්තිත්වා චිත්තස්ස භවඞ්ගපාතො විය, භවඞ්ගවසෙන උප්පත්තීති වුත්තං හොති. එත්ථ ච වීථිචිත්තප්පවත්තියා සුඛග්ගහණත්ථං අම්බොපමාදිකං ආහරන්ති, තත්‍රිදං අම්බොපමාමත්තං (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) – එකො කිර පුරිසො ඵලිතම්බරුක්ඛමූලෙ සසීසං පාරුපිත්වා නිද්දායන්තො ආසන්නෙ පතිතස්ස එකස්ස අම්බඵලස්ස සද්දෙන පබුජ්ඣිත්වා සීසතො වත්ථං අපනෙත්වා චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා දිස්වා ච තං ගහෙත්වා මද්දිත්වා උපසිඞ්ඝිත්වා පක්කභාවං ඤත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා මුඛගතං සහ සෙම්හෙන අජ්ඣොහරිත්වා පුන තත්ථෙව නිද්දායති. තත්ථ පුරිසස්ස නිද්දායනකාලො විය භවඞ්ගකාලො, ඵලස්ස පතිතකාලො විය ආරම්මණස්ස පසාදඝට්ටනකාලො, තස්ස සද්දෙන පබුද්ධකාලො විය ආවජ්ජනකාලො, උම්මීලෙත්වා ඔලොකිතකාලො විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණප්පවත්තිකාලො, ගහිතකාලො විය සම්පටිච්ඡනකාලො, මද්දනකාලො විය සන්තීරණකාලො, උපසිඞ්ඝනකාලො විය වොට්ඨබ්බනකාලො, පරිභොගකාලො විය ජවනකාලො, මුඛගතං සහ සෙම්හෙන අජ්ඣොහරණකාලො විය තදාරම්මණකාලො, පුන නිද්දායනකාලො විය පුන භවඞ්ගකාලො.

คำว่า สัมปฏิจฉันตะ หมายถึง เหมือนกำลังรับรูปนั้นนั่นเองไว้. คำว่า สันตีรยมานะ หมายถึง เหมือนกำลังพิจารณารูปนั้นนั่นเอง. คำว่า ววัตถเปนตะ หมายถึง เหมือนกำลังกำหนดหมายรูปนั้นนั่นเองอย่างดี. คำว่า ลัทธปัจจัย หมายถึง ปัจจัยที่ได้แล้วด้วยอำนาจแห่งโยนิโสมนสิการเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ (จึงชื่อว่าลัทธปัจจัย). บทว่า Yaṃ kiñci javanaṃ มีความสัมพันธ์ (กับบทอื่น). และในกาลใกล้ตายและในกาลสลบ ชวนะแม้ ๕ หรือ ๖ ก็ย่อมเป็นไป เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยมาก' (เยภุยเยนะ). คำว่า ชวนานุพันธานิ หมายถึง (จิตที่) ติดตามชวนะไปชั่วระยะหนึ่ง เหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำ (พัดพา) เรือที่ทวนน้ำไป. คำว่า ตทาลัมพนะ หมายถึง จิตที่มีอารมณ์ของชวนะนั้นเป็นอารมณ์ โดยการลบพจน์กลาง (มัชเฌปทโลป) เหมือนในคำว่า 'พรหมสฺสโร' เป็นต้น และจิตเหล่านั้นเป็นวิบากด้วย จึงชื่อว่า ตทาลัมพนวิบาก. คำว่า ยถาอรหัง หมายถึง ตามสมควรแก่อารมณ์ ชวนะ และสัตว์. ส่วนความเป็นไปเช่นนั้น (ท่าน) จักประกาศเอง. คำว่า ภวังคปาตะ หมายถึง การเกิดขึ้นด้วยอำนาจภวังค์ เหมือนการตกลงสู่ภวังค์ของจิตโดยไม่เป็นไปด้วยอำนาจวิถีจิต. และในที่นี้ เพื่อให้เข้าใจความเป็นไปของวิถีจิตได้ง่าย (ท่าน) จึงนำอุปมามีอุปมาด้วยมะม่วงเป็นต้นมาแสดง ในอุปมาเหล่านั้น นี้คืออุปมาด้วยมะม่วง (อัฏฐสาลินี ๔๙๘ วิปากุทธารกถา) คือ ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งคลุมศีรษะนอนหลับอยู่แทบโคนต้นมะม่วงที่มีผล ตื่นขึ้นเพราะเสียงมะม่วงผลหนึ่งที่ตกลงมาใกล้ๆ เปิดผ้าออกจากศีรษะ ลืมตาขึ้นดู เห็นแล้วจึงหยิบมะม่วงนั้นมาคลึง ดมดู รู้ว่าเป็นผลสุกแล้วจึงบริโภค กลืนสิ่งที่อยู่ในปากพร้อมกับน้ำลายแล้วกลับไปนอนหลับ ณ ที่นั้นเองอีก. ในอุปมานั้น เวลาที่บุรุษนอนหลับ เปรียบเหมือนกาลแห่งภวังค์, เวลาที่ผลมะม่วงตก เปรียบเหมือนกาลที่อารมณ์กระทบประสาท, เวลาที่เขาตื่นขึ้นเพราะเสียงนั้น เปรียบเหมือนกาลแห่งอาวัชชนะ, เวลาที่ลืมตาขึ้นดู เปรียบเหมือนกาลเป็นไปแห่งจักขุวิญญาณ, เวลาที่หยิบมะม่วง เปรียบเหมือนกาลแห่งสัมปฏิจฉนะ, เวลาที่คลึงมะม่วง เปรียบเหมือนกาลแห่งสันตีรณะ, เวลาที่ดมมะม่วง เปรียบเหมือนกาลแห่งโวฏฐัพพนะ, เวลาที่บริโภค เปรียบเหมือนกาลแห่งชวนะ, เวลาที่กลืนสิ่งที่อยู่ในปากพร้อมกับน้ำลาย เปรียบเหมือนกาลแห่งตทาลัมพนะ, เวลาที่กลับไปนอนหลับอีก เปรียบเหมือนกาลแห่งภวังค์อีกครั้ง.

ඉමාය ච උපමාය කිං දීපිතං හොති? ආරම්මණස්ස පසාදඝට්ටනමෙව කිච්චං, ආවජ්ජනස්ස විසයාභුජනමෙව, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස දස්සනමත්තමෙව, සම්පටිච්ඡනාදීනඤ්ච පටිග්ගණ්හනාදිමත්තමෙව[Pg.144], ජවනස්සෙව පන ආරම්මණරසානුභවනං, තදාරම්මණස්ස ච තෙන අනුභූතස්සෙව අනුභවනන්ති එවං කිච්චවසෙන ධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංකිණ්ණතා දීපිතා හොති. එවං පවත්තමානං පන චිත්තං ‘‘ආවජ්ජනං නාම හුත්වා භවඞ්ගානන්තරං හොති, ත්වං දස්සනාදීසු අඤ්ඤතරං හුත්වා ආවජ්ජනානන්තර’’න්ත්‍යාදිනා නියුඤ්ජකෙ කාරකෙ අසතිපි උතුබීජනියාමාදි (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) විය චිත්තනියාමවසෙනෙව පවත්තතීති වෙදිතබ්බං.

ก็ด้วยอุปมานี้ อะไรถูกแสดงไว้? (ตอบว่า) ความไม่ปะปนกันแห่งธรรมทั้งหลายโดยอำนาจแห่งกิจถูกแสดงไว้ ดังนี้ว่า การกระทบประสาทเป็นกิจของอารมณ์เท่านั้น, การน้อมไปสู่อารมณ์เป็นกิจของอาวัชชนะเท่านั้น, การเห็นสักว่าเห็นเป็นกิจของจักขุวิญญาณเท่านั้น, และการรับเป็นต้นเป็นกิจของสัมปฏิจฉนะเป็นต้นเท่านั้น, แต่การเสวยรสแห่งอารมณ์เป็นกิจของชวนะเท่านั้น, และการเสวยอารมณ์ที่ชวนะนั้นเสวยแล้วนั่นเองเป็นกิจของตทาลัมพนะ. อนึ่ง พึงทราบว่า จิตที่เป็นไปอยู่อย่างนี้ แม้จะไม่มีตัวการผู้สั่งบังคับว่า 'เจ้าจงเป็นอาวัชชนะเกิดขึ้นในลำดับแห่งภวังค์, เจ้าจงเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งมีการเห็นเป็นต้นเกิดขึ้นในลำดับแห่งอาวัชชนะ' ดังนี้เป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปตามอำนาจแห่งจิตตนิยามนั่นเอง เหมือนอุตุนิยามและพืชนิยามเป็นต้น (อัฏฐสาลินี ๔๙๘ วิปากุทธารกถา).

11. එත්තාවතා සත්තරස චිත්තක්ඛණානි පරිපූරෙන්තීති සම්බන්ධො.

๑๑. บทว่า Ettāvatā มีความสัมพันธ์ว่า 'ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จิต ๑๗ ขณะย่อมบริบูรณ์'.

12. අප්පහොන්තාතීතකන්ති අප්පහොන්තං හුත්වා අතීතං. නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති චුද්දසචිත්තක්ඛණායුකෙ තාව ආරම්මණස්ස නිරුද්ධත්තාව තදාරම්මණං නුප්පජ්ජති. න හි එකවීථියං කෙසුචි පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු කානිචි අතීතාරම්මණානි හොන්ති. පන්නරසචිත්තක්ඛණායුකෙසුපි ජවනුප්පත්තිතො පරං එකමෙව චිත්තක්ඛණං අවසිට්ඨන්ති ද්වික්ඛත්තුං තදාරම්මණුප්පත්තියා අප්පහොනකභාවතො නත්ථි දුතියතදාරම්මණස්ස උප්පත්තීති පඨමම්පි නුප්පජ්ජති. ද්වික්ඛත්තුමෙව හි තදාරම්මණුප්පත්ති පාළියං නියමිතා චිත්තප්පවත්තිගණනායං සබ්බවාරෙසු ‘‘තදාරම්මණානි ද්වෙ’’ති (විභ. අට්ඨ. 227) ද්වින්නමෙව චිත්තවාරානං ආගතත්තා. යං පන පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං –

๑๒. คำว่า อัปปโหนตาตีตกะ หมายถึง เป็นอารมณ์ที่ล่วงไปแล้วโดยไม่เพียงพอ (ที่จะให้ตทาลัมพนะเกิด). บทว่า Natthi tadārammaṇuppādo ความว่า ในอารมณ์ที่มีอายุ ๑๔ จิตขณะก่อน เพราะอารมณ์ดับไปแล้วนั่นเอง ตทาลัมพนะจึงไม่เกิดขึ้น. เพราะว่าในวิถีเดียวกัน เมื่ออารมณ์บางอย่างเป็นปัจจุบัน อารมณ์บางอย่างจะเป็นอดีตไปไม่ได้. แม้ในอารมณ์ที่มีอายุ ๑๕ จิตขณะ หลังจากชวนะเกิดขึ้นแล้ว เหลือเพียงจิตขณะเดียวเท่านั้น เพราะความที่อารมณ์ไม่เพียงพอสำหรับการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะ ๒ ครั้ง เมื่อไม่มีการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะครั้งที่สอง แม้ครั้งแรกก็ไม่เกิดขึ้น. เพราะว่าการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะ ๒ ครั้งเท่านั้นถูกกำหนดไว้ในพระบาลี เพราะในวาระทั้งปวงในการนับความเป็นไปของจิต ท่านกล่าวว่า 'ตทาลัมพนะ ๒' (สัมโมหวิโนทนี ๒๒๗) โดยมาถึงเพียง ๒ จิตวาระเท่านั้น. ส่วนคำใดที่กล่าวไว้ในปรมัตถวินิจฉัยว่า -

‘‘සකිං ද්වෙ වා තදාලම්බං, සකිමාවජ්ජනාදයො’’ති (පරම. වි. 116), තං මජ්ඣිමභාණකමතානුසාරෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යස්මා පන මජ්ඣිමභාණකානං වාදො හෙට්ඨා වුත්තපාළියා අසංසන්දනතො සම්මොහවිනොදනීයං (විභ. අට්ඨ. 227) පටික්ඛිත්තොව, තස්මා ආචරියෙනපි අත්තනා අනධිප්පෙතත්තායෙව ඉධ චෙව නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ ච සකිං තදාරම්මණුප්පත්ති න වුත්තා.

'ตทาลัมพนะเกิดครั้งเดียวหรือสองครั้ง อาวัชชนะเป็นต้นเกิดครั้งเดียว' (ปรมัตถวินิจฉัย ๑๑๖) พึงทราบว่า คำนั้นกล่าวตามมติของพระมัชฌิมภาณกะ. แต่เพราะวาทะของพระมัชฌิมภาณกะไม่สอดคล้องกับพระบาลีที่กล่าวไว้ข้างต้น จึงถูกคัดค้านไว้ในสัมโมหวิโนทนี (๒๒๗) ฉะนั้น แม้พระอาจารย์เองก็ไม่ประสงค์ (วาทะนั้น) จึงไม่ได้กล่าวถึงการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะครั้งเดียวไว้ทั้งในที่นี้และในนามรูปปริจเฉท.

13. වොට්ඨබ්බනුප්පාදතො [Pg.145] පරං ඡචිත්තක්ඛණාවසිට්ඨායුකම්පි ආරම්මණං අප්පායුකභාවෙන පරිදුබ්බලත්තා ජවනුප්පත්තියා පච්චයො න හොති. ජවනඤ්හි උප්පජ්ජමානං නියමෙන සත්තචිත්තක්ඛණායුකෙයෙව උප්පජ්ජතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ජවනම්පි අනුප්පජ්ජිත්වා’’ති. හෙතුම්හි චායං ත්වාපච්චයො, ජවනස්සපි අනුප්පත්තියාති අත්ථො. ඉතරථා හි අපරකාලකිරියාය සමානකත්තුකතා න ලබ්භතීති. ද්වත්තික්ඛත්තුන්ති ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා. කෙචි පන ‘‘තික්ඛත්තු’න්ති ඉදං වචනසිලිට්ඨතාමත්තප්පයොජන’’න්ති වදන්ති, තං පන තෙසං අභිනිවෙසමත්තං. න හි ‘‘ද්වික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනමෙව පරිවත්තතී’’ති වුත්තෙපි වචනස්ස අසිලිට්ඨභාවො අත්ථි, න ච තික්ඛත්තුං පවත්තියා බාධකං කිඤ්චි වචනං අට්ඨකථාදීසු අත්ථි. එවඤ්ච කත්වා තත්ථ තත්ථ සීහළසංවණ්ණනාකාරාපි ‘‘ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා’’ඉච්චෙව වණ්ණෙන්ති. වොට්ඨබ්බනමෙව පරිවත්තතීති වොට්ඨබ්බනමෙව පුනප්පුනං උප්පජ්ජති. තං පන අප්පත්වා අන්තරා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ඨත්වා චිත්තප්පවත්තියා නිවත්තනං නත්ථි.

๑๓. หลังจากโวฏฐัพพนะเกิดขึ้นแล้ว อารมณ์ที่มีอายุเหลืออยู่ ๖ ขณะจิต ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่การเกิดขึ้นของชวนะ เพราะมีความอ่อนกำลังมากด้วยความเป็นผู้มีอายุสั้น. เพราะว่าชวนะเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นโดยมีอายุ ๗ ขณะจิตเท่านั้น โดยนัยนี้จึงกล่าวว่า “ชวนะก็ไม่เกิดขึ้น”. และตฺวาปัจจัยนี้เป็นเหตุ มีความหมายว่า เพราะชวนะไม่เกิดขึ้น. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น ความเป็นผู้มีกัตตุการกเสมอกันกับกิริยาในภายหลังย่อมไม่ได้. คำว่า “สองหรือสามครั้ง” หมายถึง สองครั้ง หรือสามครั้ง. แต่บางท่านกล่าวว่า “คำว่า ‘สามครั้ง’ นี้เป็นเพียงประโยชน์ในการทำให้ถ้อยคำสละสลวย” แต่ความเห็นนั้นเป็นเพียงความยึดมั่นของพวกเขาเท่านั้น. เพราะแม้เมื่อกล่าวว่า “โวฏฐัพพนะเท่านั้นหมุนเวียนสองครั้ง” ก็ไม่มีความไม่สละสลวยของถ้อยคำ และไม่มีถ้อยคำใดๆ ในอรรถกถาเป็นต้น ที่ขัดขวางการเกิดขึ้นสามครั้ง. และเมื่อเป็นเช่นนี้ แม้คำอธิบายในภาษาสิงหลในที่นั้นๆ ก็อธิบายว่า “สองครั้ง หรือสามครั้ง” นั่นเอง. คำว่า “โวฏฐัพพนะเท่านั้นหมุนเวียน” หมายถึง โวฏฐัพพนะเท่านั้นเกิดขึ้นซ้ำๆ. แต่การที่จิตไม่ดำเนินไปโดยไม่ถึงโวฏฐัพพนะนั้น แล้วหยุดอยู่ระหว่างจักขุวิญญาณเป็นต้น ย่อมไม่มี.

ආනන්දාචරියො පනෙත්ථ (ධ. ස. මූලටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) ‘‘ආවජ්ජනා කුසලාකුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417) ආවජ්ජනාය කුසලාකුසලානං අනන්තරපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනානඤ්ච අත්ථන්තරාභාවතො සති උප්පත්තියං වොට්ඨබ්බනං කාමාවචරකුසලාකුසලකිරියජවනානං එකන්තතො අනන්තරපච්චයභාවෙනෙව පවත්තෙය්‍ය, නො අඤ්ඤථාති මුච්ඡාකාලාදීසු මන්දීභූතවෙගතාය ජවනපාරිපූරියා පරිත්තාරම්මණං නියමිතබ්බං, න වොට්ඨබ්බනස්ස ද්වත්තික්ඛත්තුං පවත්තියාති දීපෙති. කිඤ්චාපි එවං දීපෙති, තිහෙතුකවිපාකානි පන අනන්තරපච්චයභාවෙන වුත්තානෙව. ඛීණාසවානං චුතිවසෙන පවත්තානි න කස්සචි අනන්තරපච්චයභාවං ගච්ඡන්තීති තානි විය වොට්ඨබ්බනම්පි පච්චයවෙකල්ලතො කුසලාකුසලාදීනං අනන්තරපච්චයො [Pg.146] න හොතීති න න සක්කා වත්තුං, තස්මා අට්ඨකථාසු ආගතනයෙනෙවෙත්ථ පරිත්තාරම්මණං නියමිතන්ති.

ในเรื่องนี้ ท่านอาจารย์อานันทะ (ในมูลฎีกา ธ.ส. ๔๙๘ คำอธิบายเรื่องวิบากุทธาระ) แสดงว่า “เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของอาวัชชนะต่อขันธ์ที่เป็นกุศลและอกุศลว่า ‘อาวัชชนะเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นกุศลและอกุศล’ (ปัฏฐาน ๑.๑.๔๑๗) และเพราะโวฏฐัพพนะกับอาวัชชนะไม่มีความแตกต่างกันในความหมาย เมื่อมีการเกิดขึ้น โวฏฐัพพนะย่อมเป็นไปโดยความเป็นอนันตรปัจจัยแก่ชวนะที่เป็นกุศล อกุศล และกิริยาที่เป็นกามาวจรโดยส่วนเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น” ดังนั้น จึงควรกำหนดอารมณ์ที่เล็กน้อย (ปริตตารมณ์) เพื่อความสมบูรณ์ของชวนะที่มีความเร็วอ่อนกำลังลงในเวลาเป็นลมเป็นต้น ไม่ใช่เพื่อการเกิดขึ้นของโวฏฐัพพนะสองหรือสามครั้ง. แม้จะแสดงอย่างนี้ แต่ไตรเหตุวิบากก็ถูกกล่าวถึงโดยความเป็นอนันตรปัจจัยอยู่แล้ว. จิตที่เกิดขึ้นโดยความเป็นจุติของพระขีณาสพย่อมไม่ถึงความเป็นอนันตรปัจจัยแก่ใครๆ ดังนั้น จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า โวฏฐัพพนะก็ไม่เป็นอนันตรปัจจัยแก่กุศล อกุศลเป็นต้น เพราะขาดปัจจัย เหมือนจิตเหล่านั้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงกำหนดปริตตารมณ์ตามนัยที่มาในอรรถกถา.

14. නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො උපරිමකොටියා සත්තචිත්තක්ඛණායුකස්සපි ද්වත්තික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනුප්පත්තියා අප්පහොනකභාවතො වීථිචිත්තානං උප්පාදො නත්ථි, භවඞ්ගපාතොව හොතීති අධිප්පායො. භවඞ්ගචලනමෙවාති අවධාරණඵලං දස්සෙතුං ‘‘නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො’’ති වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘නත්ථි භවඞ්ගුපච්ඡෙදො’’ති අවධාරණඵලං දස්සෙන්ති, තං පන වීථිචිත්තුප්පාදාභාවවචනෙනෙව සිද්ධං. සති හි වීථිචිත්තුප්පාදෙ භවඞ්ගං උපච්ඡිජ්ජති. භවඞ්ගුපච්ඡෙදනාමෙන පන හෙට්ඨාපි විසුං අවුත්තත්තා ඉධ අවිසෙසෙන වුත්තං.

๑๔. ไม่มีการเกิดขึ้นของวิถีจิต เพราะการเกิดขึ้นของโวฏฐัพพนะสองหรือสามครั้งไม่เพียงพอ แม้สำหรับอารมณ์ที่มีอายุสูงสุด ๗ ขณะจิต ก็ไม่มีการเกิดขึ้นของวิถีจิต มีแต่ภวังคปาตะเท่านั้น นี่คือความหมาย. เพื่อแสดงผลของการกำหนดว่า “มีแต่ภวังคจลนะเท่านั้น” จึงกล่าวว่า “ไม่มีการเกิดขึ้นของวิถีจิต”. แต่บางท่านแสดงผลของการกำหนดว่า “ไม่มีภวังคุปัจเฉทะ” ซึ่งความนั้นก็สำเร็จได้ด้วยการกล่าวว่าไม่มีการเกิดขึ้นของวิถีจิตนั่นเอง. เพราะเมื่อมีการเกิดขึ้นของวิถีจิต ภวังค์ย่อมขาดไป. แต่ในที่นี้กล่าวโดยไม่จำเพาะเจาะจง เพราะไม่ได้กล่าวถึงชื่อภวังคุปัจเฉทะแยกต่างหากในเบื้องล่าง.

15. සබ්බසො වීථිචිත්තුප්පත්තියා අභාවතො පච්ඡිමවාරොවිධමොඝවාරවසෙන වුත්තො, අඤ්ඤත්ථ (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) පන දුතියතතියවාරාපි තදාරම්මණජවනෙහි සුඤ්ඤත්තා ‘‘මොඝවාරා’’ති වුත්තා. ආරම්මණභූතාති විසයභූතා, පච්චයභූතා ච. පච්චයොපි හි ‘‘ආරම්මණ’’න්ති වුච්චති ‘‘න ලච්ඡති මාරො ඔතාරං, න ලච්ඡති මාරො ආරම්මණ’’න්ත්‍යාදීසු (දී. නි. 3.80) විය. තෙනෙවෙත්ථ මොඝවාරස්සපි ආරම්මණභූතා විසයප්පවත්තීති සිද්ධං. අතිපරිත්තාරම්මණඤ්හි මොඝවාරපඤ්ඤාපනස්ස පච්චයො හොති. ඉතරථා හි භවඞ්ගචලනස්ස සකසකගොචරෙයෙව පවත්තනතො පච්ඡිමවාරස්ස අතිපරිත්තාරම්මණෙ පවත්ති නත්ථීති ‘‘චතුන්නං වාරානං ආරම්මණභූතා’’ති වචනං දුරුපපාදනං සියාති.

๑๕. เพราะไม่มีการเกิดขึ้นของวิถีจิตโดยประการทั้งปวง จึงกล่าวถึงวาระสุดท้ายว่าเป็นโมฆวาระ (วาระเปล่า) แต่ในที่อื่น (อรรถกถา ธ.ส. ๔๙๘ วิปากุทธารกถา) วาระที่สองและสามก็ถูกเรียกว่า “โมฆวาระ” เพราะว่างจากตทาลัมพนะและชวนะ. คำว่า “เป็นอารมณ์” หมายถึง เป็นวิสัย และเป็นปัจจัยด้วย. เพราะปัจจัยก็ถูกเรียกว่า “อารมณ์” เหมือนในประโยคว่า “มารย่อมไม่ได้ช่อง มารย่อมไม่ได้อารมณ์” เป็นต้น (ที.นิ. ๓.๘๐). ด้วยเหตุนี้ จึงสำเร็จว่า การดำเนินไปของวิสัยเป็นอารมณ์ของโมฆวาระในที่นี้ด้วย. เพราะอารมณ์ที่เล็กน้อยอย่างยิ่งย่อมเป็นปัจจัยในการบัญญัติโมฆวาระ. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น การดำเนินไปของภวังคจลนะย่อมเป็นไปในโคจรของตนๆ เท่านั้น และการดำเนินไปของวาระสุดท้ายในอารมณ์ที่เล็กน้อยอย่างยิ่งย่อมไม่มี ดังนั้น คำกล่าวว่า “เป็นอารมณ์ของวาระทั้งสี่” ก็จะอธิบายได้ยาก.

16. පඤ්චද්වාරෙ යථාරහං තංතංද්වාරානුරූපං, තංතංපච්චයානුරූපං, තංතංආරම්මණාදිඅනුරූපඤ්ච උප්පජ්ජමානානි වීථිචිත්තානි ආවජ්ජනදස්සනාදිසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණවසෙන අවිසෙසතො සත්තෙව හොන්ති. චිත්තුප්පාදා චිත්තානං [Pg.147] විසුං විසුං උප්පත්තිවසෙන උප්පජ්ජමානචිත්තානියෙව වා චතුද්දස ආවජ්ජනාදිපඤ්චකසත්තජවනතදාරම්මණද්වයවසෙන. විත්ථාරා පන චතුපඤ්ඤාස සබ්බෙසමෙව කාමාවචරානං යථාසම්භවං තත්ථ උප්පජ්ජනතො,

๑๖. ในปัญจทวาร วิถีจิตที่เกิดขึ้นตามความเหมาะสมกับทวารนั้นๆ ปัจจัยนั้นๆ และอารมณ์เป็นต้นนั้นๆ โดยไม่จำเพาะเจาะจง ย่อมมี ๗ ดวงเท่านั้น คือ อาวัชชนะ, ทัสสนะเป็นต้น, สัมปฏิจฉนะ, สันตีรณะ, โวฏฐัพพนะ, ชวนะ, และตทาลัมพนะ. หรือจิตที่เกิดขึ้นโดยการเกิดขึ้นของจิตแต่ละดวงแยกกัน ย่อมมี ๑๔ ดวง คือ อาวัชชนะ, ปัญจวิญญาณ (๕), ชวนะ ๗, และตทาลัมพนะ ๒. แต่โดยพิสดารมี ๕๔ ดวง เพราะกามาวจรจิตทั้งหมดเกิดขึ้นในที่นั้นตามสมควร.

එත්ථාති විසයප්පවත්තිසඞ්ගහෙ.

คำว่า “ในที่นี้” หมายถึง ในวิสยัปปวัตติสังคหะ.

පඤ්චද්වාරවීථිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปัญจทวารวิถีจบลงแล้ว.

මනොද්වාරවීථි

มโนทวารวิถี

පරිත්තජවනවාරවණ්ණනා

คำอธิบายปริตตชวนวาระ

17. මනොද්වාරිකචිත්තානං අතීතානාගතම්පි ආරම්මණං හොතීති තෙසං අතිමහන්තාදිවසෙන විසයවවත්ථානං කාතුං න සක්කාති විභූතාවිභූතවසෙනෙවෙතං නියමෙතුං ‘‘යදි විභූතමාරම්මණ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං.

๑๗. เพราะอารมณ์ของมโนทวาริกจิตย่อมเป็นได้ทั้งอดีตและอนาคต จึงไม่สามารถกำหนดวิสัยของจิตเหล่านั้นโดยความเป็นอติมหันต์เป็นต้นได้ ดังนั้น เพื่อกำหนดสิ่งนี้โดยความเป็นวิภูตะและอวิภูตะ จึงกล่าวว่า “ถ้าอารมณ์เป็นวิภูตะ” เป็นต้น.

19. එත්ථාති මනොද්වාරෙ. එකචත්තාලීස පඤ්චද්වාරාවෙණිකානං ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතුත්තයවසෙන තෙරසචිත්තානං තත්ථ අප්පවත්තනතො.

๑๙. คำว่า “ในที่นี้” หมายถึง ในมโนทวาร. มี ๔๑ ดวง เพราะจิต ๑๓ ดวง คือ ทวิปัญจวิญญาณ และมโนธาตุ ๓ ซึ่งเป็นจิตเฉพาะปัญจทวาร ย่อมไม่เกิดขึ้นในที่นั้น.

පරිත්තජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปริตตชวนวาระจบลงแล้ว.

අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා

คำอธิบายอัปปนาชวนวาระ

20. විභූතාවිභූතභෙදො නත්ථි ආරම්මණස්ස විභූතකාලෙයෙව අප්පනාසම්භවතො.

๒๐. ไม่มีความแตกต่างกันโดยความเป็นวิภูตะและอวิภูตะ เพราะอัปปนาย่อมเป็นไปได้เฉพาะในเวลาที่อารมณ์เป็นวิภูตะเท่านั้น.

21. තත්ථ හි ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු යං කිඤ්චි ජවනං අප්පනාවීථිමොතරතීති සම්බන්ධො. පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙන යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්දෙති [Pg.148] යොජනා. පඨමචිත්තඤ්හි අප්පනාය පරිකම්මත්තා පටිසඞ්ඛාරකභූතත්තා පරිකම්මං. දුතියං සමීපචාරිත්තා උපචාරං. නාච්චාසන්නොපි හි නාතිදූරප්පවත්ති සමීපචාරී නාම හොති, අප්පනං උපෙච්ච චරතීති වා උපචාරං. තතියං පුබ්බභාගෙ පරිකම්මානං, උපරිඅප්පනාය ච අනුකූලත්තා අනුලොමං. චතුත්ථං පරිත්තගොත්තස්ස, පුථුජ්ජනගොත්තස්ස ච අභිභවනතො, මහග්ගතගොත්තස්ස, ලොකුත්තරගොත්තස්ස ච භාවනතො වඩ්ඪනතො ගොත්‍රභු, ඉමානි චත්තාරි නාමානි චතුක්ඛත්තුං පවත්තියං අනවසෙසතො ලබ්භන්ති, තික්ඛත්තුං පවත්තියං පන උපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙනෙව ලබ්භන්ති. අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.804) පන පුරිමානං තිණ්ණං, ද්වින්නං වා අවිසෙසෙනපි පරිකම්මාදිනාමං වුත්තං, චතුක්ඛත්තුං, තික්ඛත්තුමෙව වා පඤ්චමං, චතුත්ථං වා උප්පජ්ජිතබ්බඅප්පනානුරූපතොති අධිප්පායො. පරිකම්මාදිනාමානං අනවසෙසතො ලබ්භමානවාරදස්සනත්ථං ‘‘චතුක්ඛත්තු’’න්ති ආදිතො වුත්තං, ගණනපටිපාටිවසෙන පන ‘‘පඤ්චමං වා’’ති ඔසානෙ වුත්තං.

๒๑. ในที่นั้น ความสัมพันธ์มีว่า ชวนะใดชวนะหนึ่งในมหัคคตชวนะและโลกุตตรชวนะ ๒๖ ดวง ย่อมลงสู่อัปปนาวิถี. การประกอบความ (แห่งบท) คือ จิตเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นและดับไปตามลำดับด้วยชื่อว่า ปริกัมมะ อุปจาระ อนุโลม โคตรภู. จริงอยู่ จิตดวงแรกชื่อว่า ปริกัมมะ เพราะเป็นบริกรรมของอัปปนา และเพราะเป็นสภาพผู้ตระเตรียม. ดวงที่สองชื่อว่า อุปจาระ เพราะดำเนินไปใกล้. จริงอยู่ แม้การดำเนินไปที่ไม่ใกล้เกินไปและไม่ไกลเกินไป ก็ชื่อว่า สมีปจารี หรือชื่อว่า อุปจาระ เพราะดำเนินเข้าไปใกล้อัปปนา. ดวงที่สามชื่อว่า อนุโลม เพราะอนุโลมแก่ปริกัมมะทั้งหลายในส่วนเบื้องต้น และแก่อัปปนาในส่วนเบื้องบน. ดวงที่สี่ชื่อว่า โคตรภู เพราะข่มโคตรฝ่ายปริตตะและโคตรของปุถุชน และเพราะเจริญคือทำให้งอกงามซึ่งโคตรฝ่ายมหัคคตะและโคตรฝ่ายโลกุตตระ ชื่อทั้งสี่นี้ย่อมได้โดยไม่เหลือในวาระที่เกิดขึ้น ๔ ครั้ง แต่ในวาระที่เกิดขึ้น ๓ ครั้ง ย่อมได้ด้วยชื่อว่า อุปจาระ อนุโลม โคตรภูเท่านั้น. แต่ในอรรถกถา (วิสุทธิ. ๒.๘๐๔) ท่านกล่าวชื่อว่าปริกัมมะเป็นต้น แม้แก่จิต ๓ ดวง หรือ ๒ ดวงเบื้องต้น โดยไม่แปลกกัน อธิบายว่า จิตดวงที่ ๕ หรือดวงที่ ๔ พึงเกิดขึ้นตามสมควรแก่อัปปนาที่จะเกิดขึ้น ๔ ครั้ง หรือ ๓ ครั้งนั่นเอง. ท่านกล่าวคำว่า “๔ ครั้ง” ไว้ในเบื้องต้น เพื่อแสดงวาระที่ชื่อว่าปริกัมมะเป็นต้นย่อมได้โดยไม่เหลือ แต่กล่าวคำว่า “หรือดวงที่ ๕” ไว้ในตอนท้าย ตามลำดับแห่งการนับ.

යථාරහන්ති ඛිප්පාභිඤ්ඤදන්ධාභිඤ්ඤානුරූපං. ඛිප්පාභිඤ්ඤස්ස හි තික්ඛත්තුං පවත්තකාමාවචරජවනානන්තරං චතුත්ථං අප්පනාචිත්තමුප්පජ්ජති. දන්ධාභිඤ්ඤස්ස චතුක්ඛත්තුං පවත්තජවනානන්තරං පඤ්චමං අප්පනා උප්පජ්ජති, යස්මා පන අලද්ධාසෙවනං අනුලොමං ගොත්‍රභුං උප්පාදෙතුං න සක්කොති, ලද්ධාසෙවනම්පි ච ඡට්ඨං සත්තමං භවඞ්ගස්ස ආසන්නභාවෙන පපාතාසන්නපුරිසො විය අප්පනාවසෙන පතිට්ඨාතුං න සක්කොති, තස්මා චතුත්ථතො ඔරං, පඤ්චමතො පරං වා අප්පනා න හොතීති දට්ඨබ්බං. යථාභිනීහාරවසෙනාති රූපාරූපලොකුත්තරමග්ගඵලානුරූපසමථවිපස්සනාභාවනාචිත්තාභිනීහරණානුරූපතො, අප්පනාය වීථි අප්පනාවීථි. ‘‘තතො පරං භවඞ්ගපාතොව හොතී’’ති එත්තකෙයෙව වුත්තෙ චතුත්ථං, පඤ්චමං වා ඔතිණ්ණඅප්පනාතො [Pg.149] පරං භවඞ්ගපාතොව හොති, න මග්ගානන්තරං ඵලචිත්තං, සමාපත්තිවීථියඤ්ච ඣානඵලචිත්තානි පුනප්පුනන්ති ගණ්හෙය්‍යුන්ති පුන ‘‘අප්පනාවසානෙ’’ති වුත්තං. නිකායන්තරියා කිර ලොකියප්පනාසු පඨමකප්පනාතො පරං සත්තමජවනපූරණත්ථං ද්වත්තික්ඛත්තුං කාමාවචරජවනානම්පි පවත්තිං වණ්ණෙන්තීති තෙසං මතිනිසෙධනත්ථං ‘‘භවඞ්ගපාතොවා’’ති සාවධාරණං වුත්තං.

คำว่า ตามสมควร คือ ตามสมควรแก่ผู้มีขิปปาภิญญาและทันธาภิญญา. จริงอยู่ สำหรับผู้มีขิปปาภิญญา อัปปนาจิตที่ ๔ ย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งกามาวจรชวนะที่เกิดขึ้น ๓ ครั้ง. สำหรับผู้มีทันธาภิญญา อัปปนาที่ ๕ ย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งชวนะที่เกิดขึ้น ๔ ครั้ง, แต่เพราะเหตุที่ชวนะที่ยังไม่ได้รับอาเสวนะ ย่อมไม่อาจยังอนุโลมและโคตรภูให้เกิดขึ้นได้ และแม้ชวนะที่ได้รับอาเสวนะแล้ว (คือดวงที่ ๖ และ ๗) ก็ไม่อาจตั้งมั่นโดยความเป็นอัปปนาได้ เพราะความเป็นสภาพใกล้ต่อภวังค์ เหมือนบุรุษผู้ยืนอยู่ใกล้เหว ฉะนั้น พึงทราบว่า อัปปนาจะมีก่อนลำดับที่ ๔ หรือหลังลำดับที่ ๕ ไปไม่ได้. คำว่า ตามการอภินิหาร คือ ตามความเหมาะสมแห่งการน้อมจิตไปด้วยอำนาจสมถะและวิปัสสนาอันสมควรแก่รูปมรรค อรูปมรรค โลกุตตรมรรคและผล, วิถีแห่งอัปปนา ชื่อว่า อัปปนาวิถี. เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า “หลังจากนั้น ย่อมเป็นภวังคปาตเท่านั้น” เมื่ออัปปนาที่ลงสู่ (วิถี) เป็นดวงที่ ๔ หรือดวงที่ ๕ แล้ว หลังจากนั้นย่อมเป็นภวังคปาตเท่านั้น (ผู้ฟัง) พึงยึดถือเอาว่า ผลจิตในลำดับแห่งมรรคไม่มี และในสมาปัตติวิถี ฌานจิตและผลจิตทั้งหลายย่อมเกิดซ้ำๆ กันไม่ได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมื่ออัปปนาสิ้นสุดลง” อีกครั้งหนึ่ง. ได้ยินว่า นิกายอื่นย่อมพรรณนาการเกิดขึ้นแม้แห่งกามาวจรชวนะ ๒-๓ ครั้ง เพื่อให้บริบูรณ์แห่งชวนะที่ ๗ หลังจากอัปปนาแรกในโลกิยอัปปนาทั้งหลาย เพราะฉะนั้น เพื่อปฏิเสธมติของนิกายเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวคำที่มีอวธารณะว่า “เป็นภวังคปาตเท่านั้น”.

22. තත්ථාති තෙසු අට්ඨඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරජවනෙසු, තෙසු ච ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු. තත්ථාති වා තස්මිං අප්පනාවාරෙ. සොමනස්සසහගතජවනානන්තරන්ති සොමනස්සසහගතානං චතුන්නං කුසලකිරියජවනානං අනන්තරං. සොමනස්සසහගතාවාති චතුක්කජ්ඣානස්ස, සුක්ඛවිපස්සකාදීනං මග්ගඵලස්ස ච වසෙන සොමනස්සසහගතාව, න පන උපෙක්ඛාසහගතා භින්නවෙදනානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසෙවනපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. පාටිකඞ්ඛිතබ්බාති පසංසිතබ්බා, ඉච්ඡිතබ්බාති වුත්තං හොති. තත්ථාපීති තස්මිං එකවෙදනජවනවාරෙපි. කුසලජවනානන්තරන්ති චතුබ්බිධඤාණසම්පයුත්තකුසලජවනානන්තරං කුසලජවනමප්පෙති, න කිරියජවනං භින්නසන්තානෙ නිබ්බත්තනතො. හෙට්ඨිමඤ්ච ඵලත්තයමප්පෙති සමාපත්තිවීථියන්ත්‍යධිප්පායො.

๒๒. คำว่า ในที่นั้น คือ ในบรรดามหากุศลชวนะ ๔ และมหากิริยาชวนะ ๔ ที่ประกอบด้วยญาณเหล่านั้น และในบรรดามหัคคตชวนะและโลกุตตรชวนะ ๒๖ ดวงเหล่านั้น. หรือคำว่า ในที่นั้น คือ ในวาระแห่งอัปปนานั้น. คำว่า ในลำดับแห่งชวนะที่สัมปยุตด้วยโสมนัส คือ ในลำดับแห่งกุศลชวนะและกิริยาชวนะ ๔ ดวงที่สัมปยุตด้วยโสมนัส. คำว่า ที่สัมปยุตด้วยโสมนัสเท่านั้น คือ ที่สัมปยุตด้วยโสมนัสเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งจตุกกฌาน และมรรคผลของสุขวิปัสสกะเป็นต้น แต่ไม่ใช่ที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา เพราะความเป็นอาเสวนปัจจัยแห่งเวทนาที่ต่างกันแก่กันและกัน ท่านไม่ได้ยกขึ้นแสดง. คำว่า พึงหวัง คือ พึงสรรเสริญ อธิบายว่า พึงปรารถนา. คำว่า แม้ในที่นั้น คือ แม้ในวาระแห่งชวนะที่มีเวทนาเดียว (เหมือนกัน) นั้น. คำว่า ในลำดับแห่งกุศลชวนะ คือ ย่อมยังกุศลชวนะให้ถึงอัปปนาในลำดับแห่งกุศลชวนะที่ประกอบด้วยญาณ ๔ อย่าง ไม่ใช่ยังกิริยาชวนะ (ให้ถึงอัปปนา) เพราะเกิดขึ้นในสันดานที่ต่างกัน. อธิบายว่า และย่อมยังผล ๓ เบื้องต่ำให้ถึงอัปปนาในสมาปัตติวิถี.

23. සුඛපුඤ්ඤම්හා සොමනස්සසහගතතිහෙතුකකුසලද්වයතො පරං අග්ගඵලවිපාකකිරියවජ්ජිතලොකියලොකුත්තරචතුක්කජ්ඣානජවනවසෙන ද්වත්තිංස, උපෙක්ඛකා තිහෙතුකකුසලද්වයතො පරං තථෙව පඤ්චමජ්ඣානානි ද්වාදස, සුඛිතක්‍රියතො තිහෙතුකද්වයතො පරං කිරියජ්ඣානචතුක්කස්ස, අග්ගඵලචතුක්කස්ස ච වසෙන අට්ඨ, උපෙක්ඛකා තිහෙතුකද්වයතො පරං උපෙක්ඛාසහගතරූපාරූපකිරියපඤ්චකස්ස, අග්ගඵලස්ස ච වසෙන ඡ අප්පනා සම්භොන්ති.

๒๓. อัปปนา ๓๒ ดวง ย่อมมีได้ ด้วยอำนาจแห่งชวนะในจตุกกฌานฝ่ายโลกิยะและโลกุตตระ เว้นพระอรหัตผล วิบาก และกิริยา ในลำดับแห่งกุศลติเหตุกะ ๒ ดวงที่สัมปยุตด้วยโสมนัสจากสุขบุญ, ปัญจมฌาน ๑๒ ดวง ย่อมมีได้ในลำดับแห่งกุศลติเหตุกะ ๒ ดวงที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา เช่นนั้นเหมือนกัน, อัปปนา ๘ ดวง ย่อมมีได้ ด้วยอำนาจแห่งกิริยาจตุกกฌาน และพระอรหัตผล ๔ ในลำดับแห่งกิริยาติเหตุกะ ๒ ดวงที่สัมปยุตด้วยสุข, อัปปนา ๖ ดวง ย่อมมีได้ ด้วยอำนาจแห่งรูปกิริยาและอรูปกิริยาปัญจกะที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา และพระอรหัตผล ในลำดับแห่งกิริยาติเหตุกะ ๒ ดวงที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา.

24. එත්ථාති වීථිසඞ්ගහාධිකාරෙ.

๒๔. คำว่า ในที่นี้ คือ ในอธิการว่าด้วยวิถีสังคหะ

අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาวาระแห่งอัปปนาชวนะ จบแล้ว

මනොද්වාරවීථිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนามโนทวารวิถี จบแล้ว

අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาวาระแห่งอัปปนาชวนะ จบแล้ว

තදාරම්මණනියමවණ්ණනා

พรรณนากฎแห่งตทาลัมพนะ

25. සබ්බත්ථාපීති [Pg.150] පඤ්චද්වාරමනොද්වාරෙපි.

๒๕. คำว่า แม้ในที่ทั้งปวง คือ แม้ในปัญจทวารและมโนทวาร

26. ඉට්ඨෙති ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ. අතිඉට්ඨාරම්මණඤ්හි විසුං වක්ඛති. කුසලවිපාකානි පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණානීති සම්බන්ධො. ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ සන්තීරණතදාරම්මණානි උපෙක්ඛාසහගතානෙවාති ආහ ‘‘අතිඉට්ඨෙ පන සොමනස්සසහගතානෙවා’’ති. විපාකස්ස හි කම්මානුභාවතො පවත්තමානස්ස ආදාසෙ මුඛනිමිත්තං විය නිබ්බිකප්පතාය පකප්පෙත්වා ගහණාභාවතො යථාරම්මණමෙව වෙදනායොගො හොති, කුසලාකුසලානං පන අප්පහීනවිපල්ලාසෙසු සන්තානෙසු පවත්තියා අතිඉට්ඨෙපි ඉට්ඨමජ්ඣත්තඅනිට්ඨාකාරතො, අනිට්ඨෙපි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාකාරතො ගහණං හොති. තථා හි අස්සද්ධාදීනං බුද්ධාදීසු අතිඉට්ඨාරම්මණෙසුපි උපෙක්ඛාජවනං හොති, තිත්ථියාදීනඤ්ච දොමනස්සජවනං, ගම්භීරපකතිකාදීනඤ්ච පටික්කූලාරම්මණෙ උපෙක්ඛාජවනං, සුනඛාදීනඤ්ච තත්ථ සොමනස්සජවනං, පුරිමපච්ඡාභාගප්පවත්තානි පන විපාකානි යථාවත්ථුකානෙව. අපිච අසුචිදස්සනෙ සුමනායමානානං සුනඛාදීනන්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පන අතිඉට්ඨානිට්ඨෙසු පවත්තමානානම්පි උපෙක්ඛාසහගතභාවෙ කාරණං හෙට්ඨා කථිතමෙව.

๒๖. คำว่า "อิฏฐะ" คือในอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง เพราะอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่ง จะกล่าวแยกต่างหาก ความสัมพันธ์คือ กุศลวิบาก ได้แก่ ปัญจวิญญาณ สัมปฏิจฉันนะ สันตีรณะ และตทาลัมพนะ ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง สันตีรณะและตทาลัมพนะย่อมประกอบด้วยอุเบกขาเท่านั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ส่วนในอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่ง ย่อมประกอบด้วยโสมนัสเท่านั้น" เพราะวิบากที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งกรรม ย่อมมีการประกอบเวทนาตามอารมณ์เท่านั้น เพราะไม่มีการยึดถือโดยการดำริเนื่องจากความไม่มีวิกัป เหมือนเงาหน้าในกระจก ส่วนกุศลและอกุศลที่เกิดขึ้นในสันดานที่ยังไม่ละวิปลาส ย่อมมีการรับรู้ในอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่ง โดยอาการที่น่าปรารถนาปานกลางและไม่น่าปรารถนาได้ และในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา โดยอาการที่น่าปรารถนาและน่าปรารถนาปานกลางได้ เช่นนั้นแล ชวนะอุเบกขาย่อมเกิดขึ้นแม้ในอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่ง เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น สำหรับผู้ไม่มีศรัทธาเป็นต้น และชวนะโทมนัสสำหรับพวกเดียรถีย์เป็นต้น และชวนะอุเบกขาในอารมณ์ที่น่ารังเกียจสำหรับผู้มีปกติสุขุมเป็นต้น และชวนะโสมนัสในที่นั้นสำหรับสุนัขเป็นต้น ส่วนวิบากที่เกิดขึ้นในส่วนหน้าและส่วนหลัง ย่อมเป็นไปตามวัตถุเท่านั้น อนึ่ง สำหรับสุนัขเป็นต้นที่ยินดีในการเห็นสิ่งปฏิกูล ส่วนเหตุที่จักขุวิญญาณเป็นต้น แม้เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่งและไม่น่าปรารถนา ก็ยังคงประกอบด้วยอุเบกขา ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว

27. තත්ථාපීති තදාරම්මණෙසුපි. සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙති සහෙතුකාහෙතුකසුඛසහගතකිරියපඤ්චකාවසානෙ. ඛීණාසවානං චිත්තවිපල්ලාසාභාවෙන කිරියජවනානිපි යථාරම්මණමෙව පවත්තන්තීති වුත්තං ‘‘සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ’’ත්‍යාදි. කෙචි පන ආචරියා ‘‘පට්ඨානෙ (ධ. ස. මූලටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) ‘කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො [Pg.151] තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’ති (පට්ඨා. 3.1.98) කුසලාකුසලානමෙවානන්තරං තදාරම්මණං වුත්තන්ති නත්ථි කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණුප්පාදො’’ති වදන්ති. තත්ථ වුච්චතෙ – යදි අබ්‍යාකතානන්තරම්පි තදාරම්මණං වුච්චෙය්‍ය. පරිත්තාරම්මණෙ වොට්ඨබ්බනානන්තරම්පි තස්ස පවත්තිං මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණං න වුත්තං, න පන අලබ්භනතො. ලබ්භමානස්සපි හි කෙනචි අධිප්පායෙන කත්ථචි අවචනං දිස්සති, යථා තං ධම්මසඞ්ගහෙ ලබ්භමානම්පි හදයවත්ථු දෙසනාභෙදපරිහාරත්ථං න වුත්තන්ති.

๒๗. คำว่า "แม้ในที่นั้น" คือแม้ในตทาลัมพนะทั้งหลาย คำว่า "เมื่อชวนะกิริยาที่ประกอบด้วยโสมนัสสิ้นสุดลง" คือเมื่อกิริยาปัญจกะที่ประกอบด้วยสุขอันเป็นสเหตุกะและอเหตุกะสิ้นสุดลง เพราะพระขีณาสพไม่มีจิตวิปลาส ชวนะกิริยาก็ย่อมเป็นไปตามอารมณ์เท่านั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า "เมื่อชวนะกิริยาที่ประกอบด้วยโสมนัสสิ้นสุดลง" เป็นต้น แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ในปัฏฐาน (ธ.ส. มูลฏีกา ๔๙๘ พรรณนาวิบากุทธารกถา) กล่าวว่า 'เมื่อกุศลและอกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพนะ' (ปัฏฐาน ๓.๑.๙๘) ตทาลัมพนะกล่าวไว้หลังจากกุศลและอกุศลเท่านั้น ไม่มีการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะหลังจากชวนะกิริยา" ในที่นั้น พึงกล่าวว่า – หากตทาลัมพนะจะกล่าวไว้หลังจากอัพยากตะด้วย ก็จะพึงเข้าใจว่า การเกิดขึ้นของตทาลัมพนะนั้นมีหลังจากโวฏฐัพพนะในอารมณ์เล็กน้อยด้วย เพราะฉะนั้น ตทาลัมพนะจึงไม่ได้กล่าวไว้หลังจากชวนะกิริยา ไม่ใช่เพราะไม่มี เพราะแม้สิ่งที่พึงได้ ก็ยังปรากฏว่าไม่ได้กล่าวไว้ในบางแห่งด้วยอัธยาศัยบางอย่าง เช่น หทัยวัตถุที่พึงได้ในธรรมสังคณี ก็ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อหลีกเลี่ยงความแตกต่างในการแสดง

28. දොමනස්ස…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතානෙව භවන්ති, න සොමනස්සසහගතානි අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධසභාවත්තා. තෙනෙව හි පට්ඨානෙ දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සං, තදනන්තරඤ්ච දොමනස්සං අනුද්ධටං. තථා හි ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.2.45) සුඛදුක්ඛවෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා අත්තනො අත්තනො සමානවෙදනාසම්පයුත්තානං අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය සම්පයුත්තකානඤ්ච අනන්තරපච්චයභාවෙන ද්වීසු ද්වීසු වාරෙසු වුත්තා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය සම්පයුත්තකා පන සමානවෙදනාසම්පයුත්තානං, ඉතරවෙදනාද්වයසම්පයුත්තානඤ්ච ධම්මානං අනන්තරපච්චයභාවෙන තීසු වාරෙසූති එවං වෙදනාත්තිකෙ සත්තෙව අනන්තරපච්චයවාරා වුත්තා. යදි ච දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සං, සොමනස්සානන්තරං වා දොමනස්සං උප්පජ්ජෙය්‍ය, සුඛදුක්ඛවෙදනාසම්පයුත්තානම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං අනන්තරපච්චයවසෙන ද්වෙ වාරෙ වඩ්ඪෙත්වා නව වාරා වත්තබ්බා සියුං, න පනෙවං වුත්තා. තස්මා න තෙසං තදනන්තරං උප්පත්ති අත්ථි. එත්ථ ච ‘‘සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ’’ත්‍යාදිනා අයම්පි නියමො අනුඤ්ඤාතො –

๒๘. โทมนัส...เปเธียล...ย่อมเป็นไปกับด้วยอุเบกขาเท่านั้น ไม่เป็นไปกับด้วยโสมนัส เพราะมีสภาพเป็นปฏิปักษ์กันและกัน ด้วยเหตุนั้นแล ในปัฏฐาน โสมนัสก็ดี โทมนัสก็ดี ไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงว่าเกิดต่อจากโทมนัส หรือเกิดต่อจากโสมนัส เหมือนอย่างที่ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 1.2.45) ได้กล่าวไว้ว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา ด้วยอนันตรปัจจัย" เป็นต้น ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาและทุกขเวทนา ได้ถูกกล่าวไว้ในวาระ 2 วาระ โดยความเป็นอนันตรปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนาเสมอกันของตนๆ และแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา ส่วนธรรมที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา ได้ถูกกล่าวไว้ใน 3 วาระ โดยความเป็นอนันตรปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนาเสมอกัน และแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนา 2 อย่างที่เหลือ ด้วยประการฉะนี้ วาระแห่งอนันตรปัจจัย 7 วาระเท่านั้น ได้ถูกกล่าวไว้ในเวทนาติกะ หากว่าโสมนัสจะพึงเกิดขึ้นต่อจากโทมนัส หรือโทมนัสจะพึงเกิดขึ้นต่อจากโสมนัสแล้ว พึงกล่าวเพิ่มวาระอีก 2 วาระ โดยความเป็นอนันตรปัจจัยแก่กันและกันของธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาและทุกขเวทนา เป็น 9 วาระ แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้เช่นนั้น เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นต่อจากกันและกันของธรรมเหล่านั้นจึงไม่มี ในที่นี้ กฎนี้ก็ถูกอนุญาตไว้แล้วว่า "เมื่อกิริยาชวนะที่สหรคตด้วยโสมนัสสิ้นสุดลง" เป็นต้น

‘‘පරිත්තකුසලාදොස-පාපසාතක්‍රියාජවා;

පඤ්චස්වෙකං තදාලම්බං, සුඛිතෙසු යථාරහං.

"ชวนะที่เป็นกามาวจรกุศล อกุศล และกิริยาชวนะที่สหรคตด้วยโสมนัส ในอารมณ์ ๕ อย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมมีตทาลัมพนะอย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีโสมนัส ตามสมควร"

‘‘පාපාකාමසුභා [Pg.152] චෙව, සොපෙක්ඛා ච ක්‍රියාජවා;

සොපෙක්ඛෙසු තදාලම්බං, ඡස්වෙකමනුරූපතො’’ති.

"ชวนะที่เป็นอกุศล กามาวจรกุศล และกิริยาชวนะที่สหรคตด้วยอุเบกขา ในอารมณ์ ๖ อย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมมีตทาลัมพนะอย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีอุเบกขา ตามสมควร"

අයඤ්හි ජවනෙන තදාරම්මණනියමො අබ්‍යභිචාරී. ‘‘ඤාණසම්පයුත්තජවනතො ඤාණසම්පයුත්තතදාරම්මණ’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තො පන අනෙකන්තිකො. යෙභුය්‍යෙන හි අකුසලජවනෙසු පරිචිතස්ස කදාචි කුසලජවනෙසු ජවිතෙසු, කුසලජවනෙසු වා පරිචිතස්ස කදාචි අකුසලජවනෙසු ජවිතෙසු අකුසලානන්තරං පවත්තපරිචයෙන තිහෙතුකජවනතොපි පරං අහෙතුකතදාරම්මණං හොති, තථා කුසලානන්තරං පවත්තපරිචයෙන අකුසලජවනතො පරං තිහෙතුකතදාරම්මණම්පි, පටිසන්ධිනිබ්බත්තකකම්මතො පන අඤ්ඤකම්මෙන තදාරම්මණප්පවත්තියං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තථා ච වුත්තං පට්ඨානෙ ‘‘අහෙතුකෙ ඛන්ධෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්ති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ අහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ සහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 3.1.98).

กฎแห่งตทาลัมพนะกับชวนะนี้ไม่คลาดเคลื่อน ส่วนการเป็นไปตามนัยที่ว่า "ตทาลัมพนะที่สัมปยุตด้วยญาณ ย่อมเกิดจากชวนะที่สัมปยุตด้วยญาณ" เป็นต้น นั้นไม่แน่นอน เพราะว่าโดยมากแล้ว สำหรับผู้ที่คุ้นเคยกับอกุศลชวนะ เมื่อบางครั้งกุศลชวนะเกิดขึ้น หรือสำหรับผู้ที่คุ้นเคยกับกุศลชวนะ เมื่อบางครั้งอกุศลชวนะเกิดขึ้น ตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นต่อจากชวนะที่เป็นติเหตุกะ โดยอาศัยความคุ้นเคยที่เกิดขึ้นต่อจากอกุศลชวนะ และตทาลัมพนะที่เป็นติเหตุกะก็ย่อมเกิดขึ้นต่อจากอกุศลชวนะ โดยอาศัยความคุ้นเคยที่เกิดขึ้นต่อจากกุศลชวนะ ส่วนการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะด้วยกรรมอื่นจากกรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธินั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย เหมือนอย่างที่ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 3.1.98) ได้กล่าวไว้ว่า "เมื่อบุคคลเห็นขันธ์ที่เป็นอเหตุกะโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เมื่อกุศลและอกุศลดับไป วิบากที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพนะ เมื่อกุศลและอกุศลดับไป วิบากที่เป็นสเหตุกะย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพนะ"

තස්මාති යස්මා දොමනස්සජවනාවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති. තස්මා දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘සොමනස්සපටිසන්ධිකස්සා’ති ඉමිනාව භවඞ්ගපාතාභාවො දීපිතොව හොති දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සාභාවතොති තං අවත්වා තදාරම්මණාභාවමෙව පරිකප්පෙන්තො ආහ ‘‘යදි තදාරම්මණසම්භවො නත්ථී’’ති. සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස තිත්ථියාදිනො බුද්ධාදිඅතිඉට්ඨාරම්මණෙ පි පටිහතචිත්තස්ස දොමනස්සජවනෙ ජවිතෙ වුත්තනයෙන සොමනස්සතදාරම්මණස්ස අතිඉට්ඨාරම්මණෙ ච උපෙක්ඛාසහගතතදාරම්මණස්ස අනුප්පජ්ජනතො, කෙනචි වා අසප්පායෙන පරිහීනලොකියජ්ඣානං ආරබ්භ ‘‘පණීතධම්මො මෙ නට්ඨො’’ති විප්පටිසාරං [Pg.153] ජනෙන්තස්ස දොමනස්සජවනෙ සති අකාමාවචරාරම්මණෙ තදාරම්මණාභාවතො යදි තදාරම්මණස්ස උප්පත්තිසම්භවො නත්ථීති අධිප්පායො.

คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' หมายถึง เพราะเมื่อโทมนัสชวนะสิ้นสุดลง ย่อมเป็นไปกับด้วยอุเบกขาเท่านั้น เพราะฉะนั้น สันตีรณะที่สหรคตด้วยอุเบกขาจึงเกิดขึ้นเมื่อโทมนัสชวนะสิ้นสุดลง ดังนี้เป็นความสัมพันธ์กัน ด้วยคำว่า 'สำหรับผู้มีปฏิสนธิด้วยโสมนัส' นี้เอง การไม่มีภวังคปาตะก็ถูกแสดงไว้แล้ว เพราะไม่มีโสมนัสเกิดขึ้นต่อจากโทมนัส ดังนั้น เมื่อไม่กล่าวถึงสิ่งนั้น จึงคาดคะเนถึงการไม่มีตทาลัมพนะเท่านั้น แล้วกล่าวว่า 'หากไม่มีการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะ' ความหมายคือ สำหรับเดียรถีย์เป็นต้น ผู้มีปฏิสนธิด้วยโสมนัส แม้มีจิตขัดเคืองในอารมณ์ที่น่าปรารถนาอย่างยิ่ง เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น เมื่อโทมนัสชวนะเกิดขึ้น ตทาลัมพนะที่เป็นโสมนัสก็ไม่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนาอย่างยิ่ง และตทาลัมพนะที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็ไม่เกิดขึ้น หรือสำหรับผู้ที่โลกิยฌานเสื่อมไปเพราะเหตุที่ไม่เหมาะสมบางอย่าง แล้วเกิดความเดือดร้อนใจว่า 'ธรรมอันประณีตของเราเสื่อมไปแล้ว' เมื่อโทมนัสชวนะเกิดขึ้น ก็ไม่มีตทาลัมพนะในอารมณ์ที่ไม่ใช่กามาวจร ดังนั้น หากไม่มีการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะ

පරිචිතපුබ්බන්ති පුබ්බෙ පරිචිතං, තස්මිං භවෙ යෙභුය්‍යෙන ගහිතපුබ්බං. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජති නිරාවජ්ජනම්පි. යථා තං නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස ඵලචිත්තන්ත්‍යධිප්පායො. යථාහු –

คำว่า 'ที่เคยคุ้นมาก่อน' หมายถึง ที่เคยคุ้นมาแล้วในกาลก่อน ที่เคยยึดถือมาแล้วโดยมากในภพนั้น สันตีรณะที่สหรคตด้วยอุเบกขา ย่อมเกิดขึ้นแม้โดยไม่มีอาวัชชนะ อธิบายว่า เหมือนผลจิตของผู้ที่ออกจากนิโรธสมาบัติ เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘නිරාවජ්ජං කථං චිත්තං, හොති නෙතඤ්හි සම්මතං;

නියමො න විනාවජ්ජං, නිරොධා ඵලදස්සනා’’ති.

'จิตที่ไม่มีอาวัชชนะจะมีได้อย่างไร เพราะนั่นไม่เป็นที่ยอมรับกัน กฎที่ว่า (จิต) จะไม่มีอาวัชชนะนั้นไม่มี เว้นแต่การเห็นผลจิตจากการออกจากนิโรธ'

කෙන පන කිච්චෙන ඉදං චිත්තං පවත්තතීති? තදාරම්මණකිච්චෙන තාව න පවත්තති ජවනාරම්මණස්ස අග්ගහණතො, නාපි සන්තීරණකිච්චෙන යථාසම්පටිච්ඡිතස්ස සන්තීරණවසෙන අප්පවත්තනතො, පටිසන්ධිචුතීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි, පාරිසෙසතො පන භවස්ස අඞ්ගභාවතො භවඞ්ගකිච්චෙනාති යුත්තං සියා. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙනපි (ධ. ස. අනුටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) හි අයමත්ථො දස්සිතොව. යං පන පටිසන්ධිභවඞ්ගානං ධම්මතො, ආරම්මණතො ච සමානතං වක්ඛති, තං යෙභුය්‍යතොති දට්ඨබ්බං. න හි ඉදමෙකං ඨානං වජ්ජෙත්වා පටිසන්ධිභවඞ්ගානං විසදිසතා අත්ථි. තමනන්තරිත්වාති තං අත්තනො අනන්තරං අබ්‍යවහිතං කත්වා, තදනන්තරන්ත්‍යත්ථො.

จิตนี้ย่อมเป็นไปด้วยกิจอะไรเล่า? โดยกิจแห่งตทาลัมพนะนั้น ย่อมไม่เป็นไป เพราะไม่รับอารมณ์ของชวนะ และโดยกิจแห่งสันตีรณะก็ไม่เป็นไป เพราะไม่เป็นไปโดยการสันตีรณะอารมณ์ที่รับมาแล้ว ส่วนในปฏิสนธิและจุตินั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย แต่โดยส่วนที่เหลือแล้ว พึงกล่าวว่าย่อมเป็นไปด้วยกิจแห่งภวังค์ เพราะเป็นส่วนหนึ่งของภพ แม้พระอาจารย์ธัมมปาลเถระก็ได้แสดงอรรถนี้ไว้แล้ว (ในอนุฏีกาธรรมสังคณี 498 ว่าด้วยวิบากุทธารกถา) ส่วนที่ท่านจะกล่าวถึงความเสมอกันของปฏิสนธิและภวังค์ โดยธรรมและอารมณ์นั้น พึงเห็นว่าเป็นโดยมาก เพราะว่าไม่มีความไม่เสมอกันของปฏิสนธิและภวังค์ เว้นที่นี้แห่งเดียว คำว่า 'โดยไม่คั่น' หมายถึง ทำให้สิ่งนั้นเป็นของไม่คั่นต่อจากตนเอง คือมีความหมายว่าต่อจากสิ่งนั้น

29. කාමාවචර…පෙ… ඉච්ඡන්තීති එත්ථ කාමාවචරජවනාවසානෙයෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති කාමතණ්හානිදානකම්මනිබ්බත්තත්තා. න හි තං කාමතණ්හාහෙතුකෙන කම්මුනා ජනිතං අතංසභාවස්ස රූපාරූපාවචරලොකුත්තරජවනස්ස අනන්තරං උප්පජ්ජති. කිංකාරණා? අජනකත්තා, ජනකසමානත්තාභාවතො ච. යථා හි ගෙහතො බහි නික්ඛමිතුකාමො බාලකො ජනකං, තංසදිසං වා අඞ්ගුලියං ගහෙත්වා නික්ඛමති, නාඤ්ඤං රාජපුරිසාදිං, එවං භවඞ්ගවිසයතො [Pg.154] අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානං තදාරම්මණං ජනකං කාමාවචරකුසලාකුසලං, තංසදිසං වා කාමාවචරකිරියජවනං අනුබන්ධති, න පන තස්ස විසදිසානි මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි. තථා කාමාවචරසත්තානමෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති, න බ්‍රහ්මානං තදාරම්මණූපනිස්සයස්ස කාමාවචරපටිසන්ධිබීජස්සාභාවතො. තථා කාමාවචරධම්මෙස්වෙව ආරම්මණභූතෙසු ඉච්ඡන්ති. න ඉතරෙසු අපරිචිතත්තා. යථා හි සො බාලකො ජනකං, තංසදිසං වා අනුගච්ඡන්තොපි අරඤ්ඤාදිඅපරිචිතට්ඨානං ගච්ඡන්තං අනනුබන්ධිත්වා පමුඛඞ්ගණාදිම්හි පරිචිතට්ඨානෙයෙව අනුබන්ධති, එවමිදම්පි රූපාවචරාදිඅපරිචිතාරම්මණං ආරබ්භ පවත්තන්තං නානුබන්ධති. අපිච කාමතණ්හායත්තකම්මජනිතත්තාපි එතං කාමතණ්හාරම්මණෙසු පරිත්තධම්මෙස්වෙව පවත්තතීති වුත්තොවායමත්ථො. හොන්ති චෙත්ථ –

๒๙. คำว่า 'กามาวจร...เป็นต้น...ย่อมปรารถนา' ในที่นี้ หมายถึง ย่อมปรารถนาตทาลัมพนะเมื่อกามาวจรชวนะสิ้นสุดลงเท่านั้น เพราะตทาลัมพนะนั้นเกิดจากกรรมที่มีกามตัณหาเป็นเหตุ ตทาลัมพนะนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นต่อจากรูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตรชวนะ ซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกัน เพราะเหตุไร? เพราะไม่เป็นผู้ให้เกิด และเพราะไม่มีสภาพเหมือนผู้ให้เกิด เหมือนอย่างที่เด็กที่ต้องการจะออกจากบ้าน ย่อมจับนิ้วของบิดาหรือผู้ที่เหมือนบิดาออกไป ไม่จับนิ้วของราชบุรุษเป็นต้น ฉันใด ตทาลัมพนะที่กำลังเป็นไปในอารมณ์อื่นจากอารมณ์ของภวังค์ ก็ย่อมติดตามกามาวจรกุศลและอกุศลที่เป็นผู้ให้เกิด หรือกามาวจรกิริยาชวนะที่เหมือนผู้ให้เกิด ไม่ติดตามมหัคคตะและโลกุตตรชวนะที่แตกต่างกันของสิ่งนั้น ฉันนั้น เหมือนอย่างที่ย่อมปรารถนาตทาลัมพนะแก่สัตว์ในกามาวจรเท่านั้น ไม่ปรารถนาแก่พรหม เพราะไม่มีพืชแห่งปฏิสนธิที่เป็นกามาวจร ซึ่งเป็นอุปนิสัยของตทาลัมพนะ เหมือนอย่างที่ย่อมปรารถนาในธรรมที่เป็นกามาวจรเท่านั้น ซึ่งเป็นอารมณ์ ไม่ปรารถนาในธรรมอื่น เพราะไม่คุ้นเคย เหมือนอย่างที่เด็กนั้น แม้จะติดตามบิดาหรือผู้ที่เหมือนบิดาไป ก็ไม่ติดตามไปในที่ที่ไม่คุ้นเคย เช่น ป่าเป็นต้น แต่ย่อมติดตามไปในที่ที่คุ้นเคย เช่น ลานหน้าบ้านเป็นต้น ฉันใด ตทาลัมพนะนี้ก็ไม่ติดตามไปในอารมณ์ที่ไม่คุ้นเคย เช่น รูปาวจรเป็นต้น ที่กำลังเป็นไป ฉันนั้น อนึ่ง อรรถนี้ก็ถูกกล่าวไว้แล้วว่า เพราะตทาลัมพนะนี้เกิดจากกรรมที่อาศัยกามตัณหา จึงย่อมเป็นไปในธรรมที่เป็นกามาวจร ซึ่งเป็นอารมณ์ของกามตัณหาเท่านั้น และในที่นี้มีคาถาว่า –

‘‘ජනකං තංසමානං වා, ජවනං අනුබන්ධති;

න තු අඤ්ඤං තදාලම්බං, බාලදාරකලීලයා.

'ตทาลัมพนะย่อมติดตามชวนะที่เป็นผู้ให้เกิด หรือชวนะที่เหมือนผู้ให้เกิด แต่ไม่ติดตามชวนะอื่น ด้วยอาการของเด็กอ่อน'

‘‘බීජස්සාභාවතො නත්ථි, බ්‍රහ්මානම්පි ඉමස්ස හි;

පටිසන්ධිමනො බීජං, කාමාවචරසඤ්ඤිතං.

'เพราะไม่มีพืช (แห่งปฏิสนธิที่เป็นกามาวจร) ตทาลัมพนะนี้จึงไม่มีแก่พรหม เพราะพืชคือปฏิสนธิจิตที่ชื่อว่ากามาวจร'

‘‘ඨානෙ පරිචිතෙයෙව, තං ඉදං බාලකො විය;

අනුයාතීති නාඤ්ඤත්ථ, හොති තණ්හාවසෙන වා’’ති.

'ในฐานะที่คุ้นเคยแล้วเท่านั้น สิ่งนี้ย่อมติดตามไปเหมือนเด็กอ่อน ไม่ใช่ที่อื่น ย่อมมีเพราะอำนาจแห่งตัณหา'

නනු ච ‘‘කාමාවචරපටිසන්ධිබීජාභාවතො’’ති වුත්තං, තථා ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනම්පි අභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති ඉන්ද්‍රියප්පවත්තිආනුභාවතො, ද්වාරවීථිභෙදෙ චිත්තනියමතො ච.

ก็มิใช่หรือที่กล่าวว่า 'เพราะไม่มีพืชแห่งปฏิสนธิในกามภพ' และอย่างนั้นจักขุวิญญาณเป็นต้นก็ย่อมไม่มีด้วยหรือ? หาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะอานุภาพแห่งการเป็นไปของอินทรีย์ และเพราะความแน่นอนของจิตในการจำแนกทวารวิถี

තදාරම්මණනියමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาความแน่นอนแห่งตทาลัมพนะ จบแล้ว

ජවනනියමවණ්ණනා

พรรณนาความแน่นอนแห่งชวนะ

32. මන්දප්පවත්තියන්ති [Pg.155] මරණාසන්නකාලෙ වත්ථුදුබ්බලතාය මන්දීභූතවෙගත්තා මන්දං හුත්වා පවත්තියං. මරණකාලාදීසූති ආදි-සද්දෙන මුච්ඡාකාලං සඞ්ගණ්හාති.

๓๒. คำว่า 'มันทัปปวัตติยัง' คือ ในเวลาใกล้ตาย เพราะวัตถุอ่อนกำลัง จึงมีกำลังอ่อนลง เป็นไปอย่างอ่อนๆ คำว่า 'ในเวลาใกล้ตายเป็นต้น' นั้น ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์เวลาสลบ

33. භගවතො…පෙ… වදන්තීති භගවතො යමකපාටිහාරියකාලාදීසු උදකක්ඛන්ධඅග්ගික්ඛන්ධප්පවත්තනාදිඅත්ථං විසුං විසුං පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය ඣානධම්මෙ විසුං විසුං ආවජ්ජෙන්තස්ස ආවජ්ජනවසිතාය මත්ථකප්පත්තියා ආවජ්ජනතප්පරොව චිත්තාභිනීහාරො හොතීති යථාවජ්ජිතඣානඞ්ගාරම්මණානි චත්තාරි, පඤ්චවා පච්චවෙක්ඛණජවනචිත්තානි පවත්තන්තීති වදන්ති (විසුද්ධි. 1.78) අට්ඨකථාචරියා. ‘‘භගවතො’’ති ච ඉදං නිදස්සනමත්තං අඤ්ඤෙසම්පි ධම්මසෙනාපතිආදීනං එවරූපෙ අච්චායිකකාලෙ අපරිපුණ්ණජවනානං පවත්තනතො. තථා ච වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘අයඤ්ච මත්ථකප්පත්තා වසිතා භගවතො යමකපාටිහාරියකාලෙ අඤ්ඤෙසං වා එවරූපෙ කාලෙ’’ති (විසුද්ධි. 1.78). ‘‘චත්තාරි පඤ්ච වා’’ති ච පනෙතං තික්ඛින්ද්‍රියමුදින්ද්‍රියවසෙන ගහෙතබ්බන්ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (විසුද්ධි. මහා. 1.78) වුත්තං, තස්මා භගවතො චත්තාරි, අඤ්ඤෙසං පඤ්චපීති යුත්තං විය දිස්සති.

๓๓. คำว่า "ของพระผู้มีพระภาคเจ้า...เป็นต้น...ย่อมกล่าว" คือ อาจารย์อรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "ในเวลาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์เป็นต้น เพื่อประโยชน์ในการยังกองน้ำและกองไฟเป็นต้นให้เป็นไป ทรงเข้าปาทกฌานต่างหากๆ แล้วเสด็จออกจากฌานนั้น ทรงมนสิการธรรมอันเป็นฌานต่างหากๆ เมื่อความชำนาญในการมนสิการถึงที่สุดแล้ว จิตย่อมโน้มไปในการมนสิการนั้นเท่านั้น ดังนั้น ชวนะจิตสำหรับพิจารณามี ๔ หรือ ๕ ดวง ย่อมเป็นไปตามอารมณ์ขององค์ฌานที่มนสิการแล้ว" (วิสุทธิ. ๑.๗๘) และคำว่า "ของพระผู้มีพระภาคเจ้า" นี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะชวนะที่ไม่บริบูรณ์ย่อมเป็นไปแก่บุคคลอื่นมีพระธรรมเสนาบดีเป็นต้น ในเวลาฉุกเฉินเช่นนี้ด้วย ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า "ความชำนาญที่ถึงที่สุดนี้ ย่อมมีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าในเวลายมกปาฏิหาริย์ หรือแก่บุคคลอื่นในเวลาเช่นนี้" (วิสุทธิ. ๑.๗๘) และคำว่า "๔ หรือ ๕" นี้ ท่านอาจารย์ธัมมปาลเถระกล่าวว่า "พึงถือเอาโดยนัยแห่งผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและผู้มีอินทรีย์อ่อน" (วิสุทธิ. มหา. ๑.๗๘) เพราะฉะนั้น จึงดูเหมือนสมควรว่า "ของพระผู้มีพระภาคเจ้ามี ๔ ของบุคคลอื่นมี ๕"

34. ආදිකම්මිකස්සාති ආදිතො කතයොගකම්මස්ස. පඨමං නිබ්බත්තා අප්පනා පඨමකප්පනා. අභිඤ්ඤාජවනානම්පි ‘‘පඨමකප්පනායා’’ති අධිකාරො සියාති ආහ ‘‘සබ්බදාපී’’ති, පඨමුප්පත්තිකාලෙ, චිණ්ණවසීකාලෙ ච පඤ්චාභිඤ්ඤාජවනානි එකවාරමෙව ජවන්තීත්‍යත්ථො.

๓๔. คำว่า "ของอาทิกัมมิกะ" คือ ผู้กระทำโยคกรรมตั้งแต่ต้น อัปปนาที่เกิดขึ้นครั้งแรกคือปฐมกัปปนา คำว่า "ปฐมกัปปนา" พึงเป็นบทที่เกี่ยวข้องกับอภิญญาชวนะด้วยหรือ? จึงกล่าวว่า "แม้ในกาลทั้งปวง" คือ ในเวลาที่เกิดขึ้นครั้งแรก และในเวลาที่ได้บำเพ็ญความชำนาญแล้ว อภิญญาชวนะ ๕ ดวง ย่อมแล่นไปเพียงครั้งเดียวเท่านั้น

35. මග්ගායෙව උප්පජ්ජනතො මග්ගුප්පාදා. යථාරහන්ති පඤ්චමං වා චතුත්ථං වා උප්පන්නමග්ගානුරූපං. සත්තජවනපරමත්තා හි එකාවජ්ජනවීථියා [Pg.156] චතුත්ථං උප්පන්නමග්ගතො පරං තීති ඵලචිත්තානි, පඤ්චමං උප්පන්නමග්ගතො පරං ද්වෙ වා හොන්ති.

๓๕. เพราะเกิดขึ้นจากมรรคเท่านั้น จึงเป็นมรรคุปปาทะ คำว่า "ตามสมควร" คือ ตามสมควรแก่มรรคที่เกิดขึ้นเป็นดวงที่ ๕ หรือดวงที่ ๔ เพราะว่าในวิถีอาวัชชนะหนึ่ง ชวนะมีที่สุด ๗ ดวง จิตที่เป็นผลย่อมมี ๓ ดวง หลังจากมรรคที่เกิดขึ้นเป็นดวงที่ ๔ หรือมี ๒ ดวง หลังจากมรรคที่เกิดขึ้นเป็นดวงที่ ๕

36. නිරොධසමාපත්තිකාලෙති නිරොධස්ස පුබ්බභාගෙ. චතුත්ථාරුප්පජවනන්ති කුසලකිරියානං අඤ්ඤතරං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනජවනං. අනාගාමිඛීණාසවායෙව නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති, න සොතාපන්නසකදාමිනොති වුත්තං ‘‘අනාගාමිඵලං වා අරහත්තඵලං වා’’ති. විභත්තිවිපල්ලාසො චෙත්ථ දට්ඨබ්බො ‘‘අනාගාමිඵලෙ වා අරහත්තඵලෙ වා’’ති. තෙනාහ ‘‘නිරුද්ධෙ’’ති. යථාරහන්ති තංතංපුග්ගලානුරූපං.

๓๖. คำว่า "ในเวลานิโรธสมาบัติ" คือ ในส่วนเบื้องต้นแห่งนิโรธ คำว่า "จตุตถอรูปชวนะ" คือ ชวนะเนวสัญญานาสัญญายตนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากุศลและกิริยา อนาคามีและพระขีณาสพเท่านั้นย่อมเข้านิโรธสมาบัติ ไม่ใช่พระโสดาบันและพระสกทาคามี ดังที่กล่าวว่า "อนาคามิผล หรืออรหัตตผล" และพึงเห็นวิภัตติวิปลาสในที่นี้ว่า "ในอนาคามิผล หรือในอรหัตตผล" เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อดับแล้ว" คำว่า "ตามสมควร" คือ ตามสมควรแก่บุคคลนั้นๆ

38. සබ්බත්ථාපි සමාපත්තිවීථියන්ති සකලායපි ඣානසමාපත්තිවීථියං, ඵලසමාපත්තිවීථියඤ්ච.

๓๘. คำว่า "ในสมาบัติวิถีทั้งปวง" คือ ในฌานสมาบัติวิถีทั้งหมด และในผลสมาบัติวิถีด้วย

39. පරිත්තානි ජවනානි සත්තක්ඛත්තුං මතානි උක්කංසකොටියා. මග්ගාභිඤ්ඤා පන සකිං එකවාරමෙව මතා. අවසෙසානි අභිඤ්ඤාමග්ගවජ්ජිතානි මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි බහූනිපි ලබ්භන්ති සමාපත්තිවීථියං අහොරත්තම්පි පවත්තනතො. අපි-සද්දෙන ලොකියජ්ඣානානි පඨමකප්පනායං, අන්තිමඵලද්වයඤ්ච නිරොධානන්තරං එකවාරං, ඵලචිත්තානි මග්ගානන්තරං ද්වත්තික්ඛත්තුම්පීති සම්පිණ්ඩෙති.

๓๙. ชวนะที่เป็นปริตตะถือว่ามี ๗ ครั้งเป็นที่สุด มรรคและอภิญญาถือว่ามีเพียงครั้งเดียวเท่านั้น ส่วนชวนะที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระที่เว้นจากอภิญญาและมรรค ย่อมมีได้มากมายในสมาบัติวิถี เพราะเป็นไปได้ตลอดวันตลอดคืน ด้วยคำว่า "แม้" ย่อมรวบรวมว่า ฌานโลกีย์ในปฐมกัปปนา, ผลสองอย่างสุดท้ายหลังจากนิโรธมีครั้งเดียว, และผลจิตหลังจากมรรคมีสองหรือสามครั้ง

ජවනනියමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาความแน่นอนแห่งชวนะ จบแล้ว

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා

พรรณนาการจำแนกบุคคล

40. ඉදානි දුහෙතුකාහෙතුකාපායිකාහෙතුකතිහෙතුකවසෙන චතුබ්බිධානං පුථුජ්ජනානං, මග්ගට්ඨඵලට්ඨවසෙන අට්ඨවිධානං අරියානන්ති ද්වාදසන්නං පුග්ගලානං උප්පජ්ජනකවීථිචිත්තපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං පඨමං තාව තෙසං වජ්ජිතබ්බචිත්තානි දස්සෙතුමාහ ‘‘දුහෙතුකානමහෙතුකානඤ්චා’’ත්‍යාදි. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතාලොභාදොසවසෙන ද්වෙ හෙතූ [Pg.157] ඉමෙසන්ති ද්විහෙතුකා. තාදිසානං හෙතූනං අභාවතො අහෙතුකා. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අප්පනාජවනානි න ලබ්භන්ති විපාකාවරණසබ්භාවතො. ද්විහෙතුකාහෙතුකපටිසන්ධි හි ‘‘විපාකාවරණ’’න්ති වුච්චති. අප්පනාජවනාභාවතොයෙව අරහත්තං නත්ථීති කිරියජවනානි න ලබ්භන්ති.

๔๐. บัดนี้ เพื่อแสดงการกำหนดจิตในวิถีที่เกิดขึ้นของบุคคล ๑๒ จำพวก คือ ปุถุชน ๔ จำพวก โดยนัยแห่งทวิเหตุกะ อเหตุกะ อบายิกอเหตุกะ และติเหตุกะ และอริยะ ๘ จำพวก โดยนัยแห่งมรรคัฏฐะและผลัฏฐะ ก่อนอื่นจึงกล่าวว่า "ของทวิเหตุกะและอเหตุกะ" เป็นต้น เพื่อแสดงจิตที่พึงเว้นของบุคคลเหล่านั้น บุคคลเหล่านี้มีเหตุ ๒ อย่าง คือ อโลภะและอโทสะที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณ จึงเรียกว่า ทวิเหตุกะ บุคคลที่ไม่มีเหตุเช่นนั้นเรียกว่า อเหตุกะ อักษร "ม" เป็นตัวเชื่อมบท อัปปนาชวนะย่อมไม่มี เพราะมีวิปากาวรณะอยู่ ปฏิสนธิแบบทวิเหตุกะและอเหตุกะนั่นแหละเรียกว่า "วิปากาวรณะ" เพราะไม่มีอัปปนาชวนะนั่นเอง จึงไม่มีอรหัตตผล ดังนั้น กิริยาชวนะจึงไม่มี

41. ‘‘සහෙතුකං (පට්ඨා. 3.1.102) භවඞ්ගං අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති පාඨතො අහෙතුකානම්පි නානාකම්මෙන ද්විහෙතුකතදාරම්මණං සම්භවති, ද්විහෙතුකානං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. මූලසන්ධියා පන ජළභාවතො උභින්නම්පි නත්ථි තිහෙතුකතදාරම්මණන්ති ආහ ‘‘තථා ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානි චා’’ති. ආචරියජොතිපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘සහෙතුකං භවඞ්ග’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අහෙතුකානම්පි තිහෙතුකතදාරම්මණං වත්වා ඉධ ඤාණසම්පයුත්තවිපාකාභාවවචනස්ස පරිහාසවසෙන ‘‘සො එව පුච්ඡිතබ්බො, යො තස්ස කත්තා’’ති වුත්තං, තං පන පරිහාසවසෙන වුත්තම්පි ආචරියං පුච්ඡිත්වාව විජානනත්ථං වුත්තවචනං විය ඨිතං. තථා හි ආචරියෙනෙවෙත්ථ කාරණං පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං –

๔๑. จากบทว่า "ภวังค์ที่เป็นสเหตุกะ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) เป็นปัจจัยแก่อเหตุกภวังค์ด้วยอนันตรปัจจัย" ย่อมเป็นไปได้ว่า ตทาลัมพนะที่เป็นทวิเหตุกะย่อมเกิดขึ้นแก่อเหตุกบุคคลด้วยกรรมต่างๆ ส่วนทวิเหตุกบุคคลนั้นไม่ต้องกล่าวถึงเลย แต่เพราะความทึบของมูลสนธิ ตทาลัมพนะที่เป็นติเหตุกะย่อมไม่มีแก่บุคคลทั้งสอง จึงกล่าวว่า "และวิบากที่สัมปยุตด้วยญาณก็เช่นกัน" ส่วนท่านอาจารย์โชติปาลเถระนั้น เพราะกล่าวว่า "ภวังค์ที่เป็นสเหตุกะ" โดยไม่จำกัด จึงกล่าวว่า ตทาลัมพนะที่เป็นติเหตุกะย่อมมีแก่อเหตุกบุคคลด้วย แล้วกล่าวถึงการไม่มีวิบากที่สัมปยุตด้วยญาณในที่นี้โดยนัยแห่งการเย้ยหยันว่า "พึงถามผู้ที่กระทำสิ่งนั้นเอง" คำนั้นแม้กล่าวโดยนัยแห่งการเย้ยหยัน ก็ดูเหมือนเป็นคำที่กล่าวไว้เพื่อให้รู้โดยการถามอาจารย์นั่นเอง ดังที่อาจารย์ได้กล่าวเหตุผลไว้ในปรมัตถวินิจฉัยว่า –

‘‘ඤාණපාකා න වත්තන්ති, ජළත්තා මූලසන්ධියා’’ති;

(පරම. වි. 271);

“ญาณวิบากย่อมไม่เป็นไป เพราะความทึบของมูลสนธิ” (ปรมัตถวินิจฉัย ๒๗๑)

අපරෙ පන ‘‘යථා අහෙතුකානං සහෙතුකතදාරම්මණං හොති, එවං ද්විහෙතුකානං තිහෙතුකතදාරම්මණම්පී’’ති වණ්ණෙන්ති, තෙසං මතානුරොධෙන ච ඉධාපි ඤාණසම්පයුත්තවිපාකපටික්ඛෙපො අහෙතුකෙයෙව සන්ධායාති වදන්ති. තත්ථ පන පමාණපාඨාභාවතො ආචරියෙන උභින්නම්පි සාධාරණවසෙන ඤාණසම්පයුත්තවිපාකාභාවෙ කාරණං වත්වා සමකමෙව චිත්තපරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා තෙසං වචනං වීමංසිත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බං. අහෙතුකාපෙක්ඛාය චෙත්ථ [Pg.158] ‘‘සුගතිය’’න්ති වචනං, තං පන අත්ථතො අනුඤ්ඤාතද්විහෙතුකවිපාකානං තත්ථෙව සම්භවදස්සනපරං. තෙනාහ ‘‘දුග්ගතියං පනා’’ත්‍යාදි.

ส่วนอาจารย์พวกอื่นพรรณนาว่า 'ตทาลัมพนะที่เป็นสเหตุกะย่อมมีแก่อเหตุกบุคคลฉันใด ตทาลัมพนะที่เป็นติเหตุกะย่อมมีแก่ทวิเหตุบุคคลฉันนั้น' และตามความเห็นของท่านเหล่านั้น การปฏิเสธวิบากที่สัมปยุตด้วยญาณในที่นี้ก็มุ่งหมายถึงอเหตุกบุคคลเท่านั้น พวกเขากล่าวอย่างนั้น แต่ในที่นั้น เพราะไม่มีพระบาลีเป็นหลักฐาน และเพราะพระอาจารย์ได้กล่าวเหตุผลในการไม่มีวิบากที่สัมปยุตด้วยญาณแก่บุคคลทั้งสองโดยทั่วไป และได้แสดงการกำหนดจิตไว้พร้อมกันทีเดียว คำกล่าวของท่านเหล่านั้นจึงพึงพิจารณาแล้วจึงรับเอา คำว่า 'ในสุคติ' ในที่นี้มุ่งหมายถึงอเหตุกบุคคล แต่โดยอรรถแล้ว คำนั้นมุ่งแสดงการเกิดขึ้นแห่งวิบากที่เป็นทวิเหตุกะที่ยอมรับกันแล้วในสุคตินั้นเอง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนในทุคติ' เป็นต้น

43. තිහෙතුකෙසූති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතාලොභාදොසාමොහවසෙන තිහෙතුකෙසු පුථුජ්ජාදීසූ නවවිධපුග්ගලෙසු.

๔๓. คำว่า 'ในติเหตุกบุคคล' คือ ในบุคคล ๙ จำพวก มีปุถุชนเป็นต้น ที่เป็นติเหตุกะด้วยอำนาจแห่งอโลภะ อโทสะ และอโมหะ ที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณ

45. දිට්ඨී…පෙ… සෙක්ඛානන්ති සික්ඛාය අපරිපූරකාරිතාය සික්ඛනසීලතාය ‘‘සෙක්ඛා’’ති ලද්ධනාමානං සොතාපන්නසකදාගාමීනං පුග්ගලානං පඨමමග්ගෙනෙව සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං පහීනත්තා තංසහගතජවනානි චෙව ච-සද්දෙන ආකඩ්ඪිතානි ඛීණාසවාවෙණිකානි කිරියජවනානි ච න ලබ්භන්ති.

๔๕. คำว่า ทิฏฐิ...เป...ของพระเสกขะ คือ ของบุคคลผู้ได้ชื่อว่า 'เสกขะ' คือ พระโสดาบันและพระสกทาคามี เพราะความเป็นผู้กระทำข้อปฏิบัติยังไม่บริบูรณ์และเพราะความเป็นผู้มีปกติศึกษา เพราะสักกายทิฏฐิและวิจิกิจฉาถูกละได้ด้วยปฐมมรรคเท่านั้น ชวนะที่เกิดพร้อมกับทิฏฐินั้น และกิริยาชวนะอันเป็นอเวณิกธรรมของพระขีณาสพที่ถูกดึงมาด้วยจะศัพท์ ย่อมไม่มี

46. පටිඝජවනානි චාති දොමනස්සජවනානි චෙව දිට්ඨිසම්පයුත්තවිචිකිච්ඡාසහගතකිරියජවනානි ච.

๔๖. คำว่า และปฏิฆชวนะทั้งหลาย คือ โทมนัสชวนะทั้งหลาย และกิริยาชวนะ (ของพระขีณาสพ) กับชวนะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิและสหรคตด้วยวิจิกิจฉา (ที่ถูกดึงมาด้วยจะศัพท์)

47. ලොකුත්තර…පෙ… සමුප්පජ්ජන්තීති චතුන්නං මග්ගානං එකචිත්තක්ඛණිකභාවෙන පුග්ගලන්තරෙසු අසම්භවතො, හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමානඤ්ච උපරූපරිසමාපත්තියා අනධිගතත්තා, උපරූපරිපුග්ගලානඤ්ච අසමුග්ඝාටිතකම්මකිලෙසනිරොධෙන පුථුජ්ජනෙහි විය සොතාපන්නානං සොතාපන්නාදීහි පුග්ගලන්තරභාවූපගමනෙන පටිප්පස්සද්ධත්තා ච අට්ඨපි ලොකුත්තරජවනානි යථාසකං මග්ගඵලට්ඨානං අරියානමෙව සමුප්පජ්ජන්ති.

๔๗. คำว่า โลกุตตระ...เป...ย่อมเกิดขึ้น ความว่า เพราะมรรคทั้ง ๔ มีความเป็นจิตขณะเดียว จึงไม่เกิดในบุคคลอื่น, และเพราะพระอริยบุคคลชั้นต่ำๆ ยังไม่บรรลุสมาบัติชั้นสูงๆ, และเพราะ (โลกุตตรธรรมชั้นต่ำๆ) เป็นธรรมที่สงบระงับไปแล้วในพระอริยบุคคลชั้นสูงๆ ด้วยการดับกิเลสและกรรมที่ถูกถอนขึ้นได้แล้ว เหมือนพวกปุถุชน (ที่สงบระงับไป) เพราะการเข้าถึงความเป็นบุคคลอื่นมีพระโสดาบันเป็นต้น, โลกุตตรชวนะทั้ง ๘ จึงย่อมเกิดขึ้นแก่พระอริยบุคคลทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผลของตนๆ เท่านั้น

48. ඉදානි තෙසං තෙසං පුග්ගලානං යථාපටික්ඛිත්තජවනානි වජ්ජෙත්වා පාරිසෙසතො ලබ්භමානජවනානි සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අසෙක්ඛාන’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තිවිධසික්ඛාය පරිපූරකාරිභාවතො අසෙක්ඛානං ඛීණාසවානං තෙත්තිංසවිධකුසලාකුසලස්ස, හෙට්ඨිමඵලත්තයස්ස, වීථිමුත්තානඤ්ච නවමහග්ගතවිපාකානං වසෙන පඤ්චචත්තාලීසවජ්ජිතානි සෙසානි [Pg.159] තෙවීසතිකආමාවචරවිපාකවීසතිකිරියඅරහත්තඵලවසෙන චතුචත්තාලීස වීථිචිත්තානි සම්භවා යථාලාභං කාමභවෙ ඨිතානං වසෙන උද්දිසෙ.

๔๘. บัดนี้ เพื่อแสดงชวนะที่พึงได้โดยส่วนที่เหลือ โดยเว้นชวนะที่ปฏิเสธแล้วตามสมควรแก่บุคคลเหล่านั้นๆ โดยรวบรวมเข้าด้วยกัน จึงกล่าวคำว่า 'ของพระอเสกขะ' เป็นต้น ของพระอเสกขะ คือพระขีณาสพผู้กระทำไตรสิกขาให้บริบูรณ์แล้ว โดยเว้นกุศลและอกุศล ๓๓ อย่าง, ผลเบื้องต่ำ ๓ อย่าง, และวิถีมุตตะคือวิบากมหัคคตะ ๙ อย่าง รวมเป็น ๔๕ อย่าง ที่เหลือคือวิบากกามาวจร ๒๓, กิริยา ๒๐, อรหัตตผล ๑ รวมเป็นวิถีจิต ๔๔ อย่าง พึงแสดงโดยความเป็นไปได้ตามที่พึงได้ โดยความเป็นผู้ตั้งอยู่ในกามภพ

සෙක්ඛානං අට්ඨාරසකිරියජවනදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසහගතපඤ්චකඅග්ගඵලමහග්ගතවිපාකවසෙන තෙත්තිංස වජ්ජෙත්වා තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකආවජ්ජනද්වයඑකවීසතිකුසලසත්තාකුසලහෙට්ඨිමඵලත්තයවසෙන ඡප්පඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි යථාසම්භවං උද්දිසෙ අවිසෙසතො. විසෙසතො පන සොතාපන්නසකදාගාමීනං එකපඤ්ඤාස, අනාගාමීනං එකූනපඤ්ඤාස, අවසෙසානං චතුන්නං පුථුජ්ජනානං අට්ඨාරසකිරියජවනසබ්බලොකුත්තරමහග්ගතවිපාකවසෙන පඤ්චතිංස වජ්ජෙත්වා අවසෙසානි කාමාවචරවිපාකආවජ්ජනද්වයලොකියකුසලාකුසලවසෙන චතුපඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි යථාසම්භවතො උද්දිසෙ අවිසෙසතො. විසෙසතො පන තිහෙතුකානං චතුපඤ්ඤාසෙව ලබ්භන්ති, ද්විහෙතුකාහෙතුකානං ඤාණසම්පයුත්තවිපාකඅප්පනාජවනවජ්ජිතානි එකචත්තාලීස, ආපායිකානං තානෙව ද්විහෙතුකවිපාකවජ්ජිතානි සත්තතිංස වීථිචිත්තානීති දට්ඨබ්බං.

ของพระเสกขะ โดยเว้นกิริยาชวนะ ๑๘, ชวนะ ๕ ที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิและสหรคตด้วยวิจิกิจฉา, อรหัตตผล ๑, วิบากมหัคคตะ ๙ รวมเป็น ๓๓ อย่าง ที่เหลือคือวิบากกามาวจร ๒๓, อาวัชชนะ ๒, กุศล ๒๑, อกุศล ๗, ผลเบื้องต่ำ ๓ รวมเป็นวิถีจิต ๕๖ อย่าง พึงแสดงโดยความเป็นไปได้โดยไม่จำแนก แต่โดยจำแนกแล้ว ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี ๕๑ อย่าง, ของพระอนาคามี ๔๙ อย่าง ของปุถุชน ๔ จำพวกที่เหลือ โดยเว้นกิริยาชวนะ ๑๘, โลกุตตรชวนะทั้งหมด ๘, วิบากมหัคคตะ ๙ รวมเป็น ๓๕ อย่าง ที่เหลือคือวิบากกามาวจร ๒๓, อาวัชชนะ ๒, กุศลโลกีย์ ๒๑, อกุศล ๑๒ รวมเป็นวิถีจิต ๕๔ อย่าง พึงแสดงโดยความเป็นไปได้โดยไม่จำแนก แต่โดยจำแนกแล้ว ของปุถุชนผู้มีไตรเหตุ ๕๔ อย่างเท่านั้นที่พึงได้ ของปุถุชนผู้มีทวิเหตุและอเหตุ ๔๑ อย่าง โดยเว้นวิบากที่ประกอบด้วยญาณและอัปปนาชวนะ ของสัตว์ในอบาย ๓๗ วิถีจิต โดยเว้นวิบากทวิเหตุเหล่านั้นนั่นเอง พึงทราบดังนี้

පුග්ගලානං වසෙන චිත්තප්පවත්තිභෙදො පුග්ගලභෙදො.

ความแตกต่างแห่งการเป็นไปของจิตโดยบุคคล ชื่อว่า ความแตกต่างแห่งบุคคล

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาความแตกต่างแห่งบุคคล จบแล้ว

භූමිවිභාගවණ්ණනා

พรรณนาการจำแนกภูมิ

49. සබ්බානිපි වීථිචිත්තානි උපලබ්භන්ති ඡන්නං ද්වාරානං, සබ්බෙසඤ්ච පුග්ගලානං තත්ථ සම්භවතො. යථාරහන්ති තංතංභවානුරූපං, තංතංපුග්ගලානුරූපඤ්ච.

๔๙. วิถีจิตทั้งปวงย่อมปรากฏในทวารทั้ง ๖ และแก่บุคคลทั้งปวง เพราะความเป็นไปได้ในทวารนั้นๆ พึงทราบตามสมควรแก่ภพนั้นๆ และตามสมควรแก่บุคคลนั้นๆ

52. ත්‍යාදිනා [Pg.160] ඝානවිඤ්ඤාණාදීනම්පි පටික්ඛෙපො හෙස්සතීති රූපාවචරභූමියං පටිඝජවනතදාරම්මණානෙව පටික්ඛිත්තානි. සබ්බත්ථාපීති කාමභවෙ, රූපභවෙ, අරූපභවෙ ච.

๕๒. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' นั้น การปฏิเสธฆานวิญญาณเป็นต้นก็จะมี ในรูปาวจรภูมิ ปฏิฆชวนะและตทาลัมพนะเท่านั้นที่ถูกปฏิเสธ คำว่า 'ในที่ทั้งปวง' คือในกามภพ ในรูปภพ และในอรูปภพ

54. කාමභවෙ යථාරහං වීථිමුත්තවජ්ජානි අසීති වීථිචිත්තානි, රූපභවෙ පටිඝද්වයඅට්ඨතදාරම්මණඝානාදිවිඤ්ඤාණඡක්කවීථිමුත්තකවසෙන පඤ්චවීසති වජ්ජෙත්වා සෙසානි ආවජ්ජනද්වයනවඅහෙතුකවිපාකතෙපඤ්ඤාසජවනවසෙන චතුසට්ඨි, අරූපෙ භවෙ තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකපඨමමග්ගපඤ්චදසරූපාවචරපටිඝද්වයආරුප්පවිපාකකිරියමනොධාතුහසනවසෙන සත්තචත්තාලීස වජ්ජෙත්වා සෙසානි ඡබ්බීසති පරිත්තජවනඅට්ඨආරුප්පජවනසත්තලොකුත්තරජවනමනොද්වාරාවජ්ජනවසෙන ද්වෙචත්තාලීස චිත්තානි ලබ්භරෙ උපලබ්භන්ති.

๕๔. ในกามภพ วิถีจิต ๘๐ อย่าง โดยเว้นวิถีมุตตะตามสมควร ในรูปภพ โดยเว้นปฏิฆะ ๒, ตทาลัมพนะ ๘, วิญญาณ ๖ มีฆานวิญญาณเป็นต้น และวิถีมุตตะ รวมเป็น ๒๕ อย่าง ที่เหลือคืออาวัชชนะ ๒, อเหตุกวิบาก ๙, ชวนะ ๕๓ รวมเป็น ๖๔ อย่าง ในอรูปภพ โดยเว้นวิบากกามาวจร ๒๓, ปฐมมรรค ๑, รูปาวจร ๑๕, ปฏิฆะ ๒, อรูปวิบาก ๔, กิริยามโนธาตุ ๑, หสิตุปปาทะ ๑ รวมเป็น ๔๗ อย่าง ที่เหลือคือชวนะที่เป็นปริตตะ ๒๖, อรูปชวนะ ๘, โลกุตตรชวนะ ๗, มโนทวาราวัชชนะ ๑ รวมเป็น ๔๒ อย่าง ย่อมได้ ย่อมปรากฏ

කෙචි පන ‘‘රූපභවෙ අනිට්ඨාරම්මණාභාවතො ඉධාගතානංයෙව බ්‍රහ්මානං අකුසලවිපාකසම්භවොති තානි පරිහාපෙත්වා පඤ්චපරිත්තවිපාකෙහි සද්ධිං රූපභවෙ සට්ඨියෙව වීථිචිත්තානී’’ති වදන්ති. ඉධ පන තත්ථ ඨත්වාපි ඉමං ලොකං පස්සන්තානං අනිට්ඨාරම්මණස්ස අසම්භවො න සක්කා වත්තුන්ති තෙහි සද්ධිංයෙව තත්ථ චතුසට්ඨි වුත්තානි. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ධම්මානුසාරණියං ‘‘යදා බ්‍රහ්මානො කාමාවචරං අනිට්ඨාරම්මණං ආලම්බන්ති, තදා තං සුගතියම්පි අකුසලවිපාකචක්ඛුසොතවිඤ්ඤාණමනොධාතුසන්තීරණානං උප්පත්ති සම්භවතී’’ති.

แต่บางท่านกล่าวว่า "เพราะไม่มีอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาในรูปภพ อกุศลวิบากจึงมีได้เฉพาะแก่พรหมที่มาเกิดในกามภพนี้เท่านั้น ดังนั้น เมื่อเว้นอกุศลวิบากเหล่านั้นแล้ว วิถีจิตในรูปภพจึงมีเพียง ๖๐ อย่างเท่านั้น พร้อมด้วยวิบากที่เป็นปริตตะ ๕" แต่ในคัมภีร์นี้ ไม่อาจกล่าวได้ว่าไม่มีอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาสำหรับพรหมเหล่านั้นที่แม้สถิตอยู่ในรูปภพนั้นแล้วมองเห็นโลกนี้อยู่ ดังนั้น จึงกล่าวว่าวิถีจิตในรูปภพนั้นมี ๖๔ อย่างพร้อมด้วยอกุศลวิบากเหล่านั้นนั่นเอง เมื่อเป็นเช่นนี้ ในคัมภีร์ธรรมานุสารณีจึงกล่าวว่า "เมื่อพรหมทั้งหลายหน่วงเอาอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาที่เป็นกามาวจร เมื่อนั้น การเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ มโนธาตุ และสันตีรณะที่เป็นอกุศลวิบาก ย่อมเป็นไปได้แม้ในสุคติภูมิ"

භූමිවසෙන විභාගො භූමිවිභාගො.

การจำแนกโดยประเภทแห่งภูมิ ชื่อว่า ภูมิวิภาค

භූමිවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาภูมิวิภาค จบแล้ว

55. යථාසම්භවන්ති තංතංද්වාරෙසු, තංතංභවෙසු වා සම්භවානුරූපතො. යාවතායුකන්ති පටිසන්ධිතො පරං භවනිකන්තිවසෙන පවත්තමනොද්වාරිකචිත්තවීථිතො පට්ඨාය චුතිචිත්තාවසානං[Pg.161], තතො පුබ්බෙ පවත්තභවඞ්ගාවසානං වා අබ්බොච්ඡින්නා අසති නිරොධසමාපත්තියන්ති අධිප්පායො.

๕๕. คำว่า ตามที่พึงเป็นไปได้ (Yathāsambhavanti) คือ ตามความเหมาะสมแห่งการเกิดขึ้นในทวารนั้นๆ หรือในภพนั้นๆ คำว่า ตลอดอายุ (Yāvatāyukanti) มีอธิบายว่า ความเป็นไปอย่างไม่ขาดสาย หากไม่มีนิโรธสมาบัติ นับตั้งแต่มโนทวารวิถีจิตที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งความใคร่ในภพภายหลังต่อจากปฏิสนธิจิตเป็นต้นไป จนถึงที่สุดแห่งจุติจิต หรือจนถึงที่สุดแห่งภวังคจิตที่เกิดก่อนจุติจิตนั้น

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

การพรรณนาอภิธัมมัตถสังคหะ ชื่อว่า อภิธัมมัตถวิภาวินี ดังนี้

වීථිපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาวิถีปริจเฉท จบแล้ว

5. වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

๕. การพรรณนาวิถีมุตตปริจเฉท

1. එත්තාවතා වීථිසඞ්ගහං දස්සෙත්වා ඉදානි වීථිමුත්තසඞ්ගහං දස්සෙතුමාරභන්තො ආහ ‘‘වීථිචිත්තවසෙනෙව’’න්ත්‍යාදි. එවං යථාවුත්තනයෙන වීථිචිත්තවසෙන පවත්තියං පටිසන්ධිතො අපරභාගෙ චුතිපරියොසානං පවත්තිසඞ්ගහො නාම සඞ්ගහො උදීරිතො, ඉදානි තදනන්තරං සන්ධියං පටිසන්ධිකාලෙ, තදාසන්නතාය තංගහණෙනෙව ගහිතචුතිකාලෙ ච පවත්තිසඞ්ගහො වුච්චතීති යොජනා.

๑. เมื่อแสดงวิถีสังคหะมาเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะเริ่มแสดงวิถีมุตตสังคหะ จึงกล่าวคำว่า "โดยอำนาจแห่งวิถีจิตนั่นเอง" เป็นต้น มีการประกอบความว่า สังคหะที่ชื่อว่าปวัตติสังคหะ คือความเป็นไปโดยอำนาจแห่งวิถีจิตตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ในกาลแห่งความเป็นไปภายหลังต่อจากปฏิสนธิจิตจนถึงที่สุดแห่งจุติจิต ท่านกล่าวไว้แล้ว บัดนี้ จะกล่าวถึงปวัตติสังคหะในปฏิสนธิกาลซึ่งเป็นรอยต่อถัดจากนั้น และในจุติกาลที่ถูกรวมเข้าด้วยกันเพราะความเป็นกาลที่ใกล้ชิดกับปฏิสนธินั้น

භූමිචතුක්කවණ්ණනා

การพรรณนาภูมิหมวด ๔

3. පුඤ්ඤසම්මතා අයා යෙභුය්‍යෙන අපගතොති අපායො, සොයෙව භූමි භවන්ති එත්ථ සත්තාති අපායභූමි. අනෙකවිධසම්පත්තිඅධිට්ඨානතාය සොභනා ගන්තබ්බතො උපපජ්ජිතබ්බතො ගතීති සුගති, කාමතණ්හාසහචරිතා සුගති කාමසුගති, සායෙව භූමීති කාමසුගතිභූමි. එවං සෙසෙසුපි.

๓. ชื่อว่า อบาย (apāyo) เพราะปราศจากความเจริญที่นับถือกันว่าเป็นบุญโดยส่วนมาก ภูมิที่สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปในอบายนั้น ชื่อว่า อบายภูมิ ชื่อว่า สุคติ (sugati) เพราะเป็นคติที่งดงาม เนื่องจากเป็นที่ตั้งแห่งสมบัติหลายประการ และเป็นที่ที่พึงไปหรือพึงเข้าถึง สุคติที่สหรคตด้วยกามตัณหา ชื่อว่า กามสุคติ สุคตินั้นนั่นเองเป็นภูมิ ชื่อว่า กามสุคติภูมิ ในภูมิที่เหลือก็มีนัยเช่นเดียวกัน

4. අයතො සුඛතො නිග්ගතොති නිරයො. තිරො අඤ්චිතාති තිරච්ඡානා, තෙසං යොනි තිරච්ඡානයොනි. යවන්ති තාය සත්තා අමිස්සිතාපි සමානජාතිතාය මිස්සිතා විය හොන්තීති යොනි. සා පන අත්ථතො ඛන්ධානං පවත්තිවිසෙසො. පකට්ඨෙන සුඛතො ඉතා ගතාති පෙතා, නිජ්ඣාමතණ්හිකාදිභෙදානං පෙතානං විසයො පෙත්තිවිසයො[Pg.162]. එත්ථ පන තිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයග්ගහණෙන ඛන්ධානංයෙව ගහණං තෙසං තාදිසස්ස පරිච්ඡින්නොකාසස්ස අභාවතො. යත්ථ වා තෙ අරඤ්ඤපබ්බතපාදාදිකෙ නිබද්ධවාසං වසන්ති, තාදිසස්ස ඨානස්ස වසෙන ඔකාසොපි ගහෙතබ්බො. න සුරන්ති ඉස්සරියකීළාදීහි න දිබ්බන්තීති අසුරා, පෙතාසුරා. ඉතරෙ පන න සුරා සුරප්පටිපක්ඛාති අසුරා, ඉධ ච පෙතාසුරානමෙව ගහණං ඉතරෙසං තාවතිංසෙසු ගහණස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තථා හි වුත්තං ආචරියෙන –

๔. ชื่อว่า นิรยะ (nirayo) เพราะออกไปจากความเจริญและความสุข ชื่อว่า เดรัจฉาน (tiracchānā) เพราะไปโดยส่วนขวาง กำเนิดของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า เดรัจฉานโยนิ ชื่อว่า โยนิ (yoni) เพราะเป็นเหตุให้สัตว์ทั้งหลายแม้ไม่ปะปนกัน ก็เป็นเหมือนปะปนกันด้วยความเป็นชาติเดียวกัน แต่โดยอรรถแล้ว โยนิคือความพิเศษแห่งความเป็นไปของขันธ์ทั้งหลาย ชื่อว่า เปรต (petā) เพราะไปจากความสุขโดยส่วนยิ่ง วิสัยของเปรตทั้งหลายที่มีประเภทต่างๆ เช่น นิชฌามตัณหิกเปรต เป็นต้น ชื่อว่า เปตติวิสัย ในที่นี้ การถือเอาเดรัจฉานโยนิและเปตติวิสัย เป็นการถือเอาขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น เพราะไม่มีโอกาส (สถานที่) ที่กำหนดไว้เฉพาะสำหรับสัตว์เหล่านั้น หรือพึงถือเอาโอกาสโดยอำนาจแห่งสถานที่ที่สัตว์เหล่านั้นอาศัยอยู่เป็นประจำ เช่น ป่า และเชิงเขา เป็นต้น ชื่อว่า อสุระ (asurā) เพราะไม่รุ่งเรือง หรือไม่เล่นด้วยความเป็นใหญ่และการเล่นเป็นต้น ได้แก่ เปรตอสุระ ส่วนอสุระเหล่าอื่น ชื่อว่า อสุระ เพราะไม่ใช่เทวดา หรือเป็นปฏิปักษ์ต่อเทวดา แต่ในที่นี้ประสงค์เอาเฉพาะเปรตอสุระเท่านั้น เพราะประสงค์จะรวมอสุระเหล่าอื่นไว้ในชั้นดาวดึงส์ ดังที่พระอาจารย์กล่าวไว้ว่า –

‘‘තාවතිංසෙසු දෙවෙසු, වෙපචිත්තාසුරා ගතා’’ති;

(නාම. පරි. 438);

"เวปจิตติอสุระทั้งหลาย ถูกนับเข้าในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์"

5. සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණෙහි උක්කට්ඨමනතාය මනො උස්සන්නං එතෙසන්ති මනුස්සා. තථා හි පරමසතිනෙපක්කාදිප්පත්තා බුද්ධාදයොපි මනුස්සභූතායෙව. ජම්බුදීපවාසිනො චෙත්ථ නිප්පරියායතො මනුස්සා. තෙහි පන සමානරූපාදිතාය සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි ‘‘මනුස්සා’’ති වුච්චන්ති. ලොකියා පන ‘‘මනුනො ආදිඛත්තියස්ස අපච්චං පුත්තාති මනුස්සා’’ති වදන්ති. මනුස්සානං නිවාසභූතා භූමි ඉධ මනුස්සා. එවං සෙසෙසුපි.

๕. ชื่อว่า มนุษย์ (manussā) เพราะเป็นผู้มีใจสูงด้วยคุณธรรมมีสติ ความเป็นผู้กล้า และความเหมาะสมแก่พรหมจรรย์เป็นต้น ด้วยว่า แม้พระพุทธเจ้าเป็นต้น ผู้ถึงความเป็นผู้มีสติและปัญญาเครื่องรักษาตนอย่างยิ่งเป็นต้น ก็เป็นมนุษย์นั่นเอง และในที่นี้ ผู้ที่อาศัยอยู่ในชมพูทวีป ชื่อว่า มนุษย์ โดยตรง แต่เพราะมีความเป็นผู้มีรูปเป็นต้นเสมอกับมนุษย์เหล่านั้น พร้อมกับผู้ที่อาศัยอยู่ในทวีปน้อยทั้งหลาย แม้ผู้ที่อาศัยอยู่ในมหาทวีปเหล่าอื่น ก็ถูกเรียกว่า มนุษย์ ส่วนชาวโลกกล่าวว่า ชื่อว่า มนุษย์ เพราะเป็นเหล่ากอหรือเป็นบุตรของพระเจ้ามนูผู้เป็นปฐมกษัตริย์ ในที่นี้ ภูมิอันเป็นที่อยู่อาศัยของมนุษย์ ชื่อว่า มนุษย์ แม้ในภูมิที่เหลือก็มีนัยเช่นเดียวกัน

චතූසු මහාරාජෙසු භත්ති එතෙසං, චතුන්නං වා මහාරාජානං නිවාසට්ඨානභූතෙ චාතුමහාරාජෙ භවාති චාතුමහාරාජිකා. මාඝෙන මාණවෙන සද්ධිං තෙත්තිංස සහපුඤ්ඤකාරිනො එත්ථ නිබ්බත්තාති තංසහචරිතට්ඨානං තෙත්තිංසං, තදෙව තාවතිංසං, තංනිවාසො එතෙසන්ති තාවතිංසාති වදන්ති. යස්මා පන ‘‘සහස්සං චාතුමහාරාජිකානං සහස්සං තාවතිංසාන’’න්ති (අ. නි. 3.81) වචනතො සෙසචක්කවාළෙසුපි ඡකාමාවචරදෙවලොකා අත්ථි, තස්මා නාමමත්තමෙව එතං තස්ස දෙවලොකස්සාති ගහෙතබ්බං. දුක්ඛතො යාතා අපයාතාති [Pg.163] යාමා. අත්තනො සිරිසම්පත්තියා තුසං පීතිං ඉතා ගතාති තුසිතා. නිම්මානෙ රති එතෙසන්ති නිම්මානරතිනො. පරනිම්මිතෙසු භොගෙසු අත්තනො වසං වත්තෙන්තීති පරනිම්මිතවසවත්තිනො.

ชื่อว่า จาตุมหาราชิกา (cātumahārājikā) เพราะมีความภักดีในท้าวมหาราชทั้ง ๔ หรือเพราะเกิดในชั้นจาตุมหาราชอันเป็นที่อยู่ของท้าวมหาราชทั้ง ๔ ผู้ทำบุญร่วมกัน ๓๓ คน พร้อมด้วยมาฆมาณพ เกิดในที่นี้ สถานที่ที่เกี่ยวข้องกับบุคคล ๓๓ คนนั้น ชื่อว่า ตัตติงสะ ตัตติงสะนั่นเองคือ ตาวติงสะ ท่านกล่าวว่า ชื่อว่า ตาวติงสะ เพราะเป็นที่อยู่ของเทพเหล่านั้น แต่เพราะมีพระพุทธพจน์ว่า "จาตุมหาราชิกาพันหนึ่ง ดาวดึงส์พันหนึ่ง" (องฺ. ติก. ๓.๘๑) จึงมีเทวโลกชั้นกามาวจร ๖ แม้ในจักรวาลที่เหลือ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าชื่อนี้เป็นเพียงชื่อของเทวโลกนั้นเท่านั้น ชื่อว่า ยามา (yāmā) เพราะไปแล้ว คือไปพ้นแล้วจากทุกข์ ชื่อว่า ดุสิตา (tusitā) เพราะถึงแล้วซึ่งความยินดีและความอิ่มเอิบด้วยสิริสมบัติของตน ชื่อว่า นิมมานรดี (nimmānaratino) เพราะมีความยินดีในการเนรมิตของตน ชื่อว่า ปรนิมมิตวสวัตดี (paranimmitavasavattino) เพราะยังอำนาจของตนให้เป็นไปในโภคะที่ผู้อื่นเนรมิตให้

7. මහාබ්‍රහ්මානං පරිචාරිකත්තා තෙසං පරිසති භවාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා. තෙසං පුරොහිතට්ඨානෙ ඨිතත්තා බ්‍රහ්මපුරොහිතා. තෙහි තෙහි ඣානාදීහි ගුණවිසෙසෙහි බ්‍රූහිතා පරිවුද්ධාති බ්‍රහ්මානො, වණ්ණවන්තතාය චෙව දීඝායුකතාදීහි ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදීහි මහන්තා බ්‍රහ්මානොති මහාබ්‍රහ්මානො. තයොපෙතෙ පණීතරතනපභාවභාසිතසමානතලවාසිනො.

๗. ชื่อว่า พรหมปาริสัชชา (brahmapārisajjā) เพราะเป็นผู้รับใช้ของมหาพรหมทั้งหลาย หรือเพราะเกิดในบริษัทของมหาพรหมเหล่านั้น ชื่อว่า พรหมปุโรหิตา (brahmapurohitā) เพราะตั้งอยู่ในฐานะปุโรหิตของมหาพรหมเหล่านั้น ชื่อว่า พรหม (brahmāno) เพราะเจริญแล้วด้วยคุณวิเศษมีฌานเป็นต้นนั้นๆ และชื่อว่า มหาพรหม (mahābrahmāno) เพราะเป็นพรหมที่ยิ่งใหญ่กว่าพรหมปาริสัชชาเป็นต้น ด้วยความเป็นผู้มีวรรณะและมีอายุยืนเป็นต้น พรหมทั้ง ๓ จำพวกนี้ เป็นผู้มีภูมิที่อยู่เสมอกัน อันรุ่งเรืองด้วยรัตนประภาอันประณีต

8. උපරිමෙහි පරිත්තා ආභා එතෙසන්ති පරිත්තාභා. අප්පමාණා ආභා එතෙසන්ති අප්පමාණාභා. වලාහකතො විජ්ජු විය ඉතො චිතො ච ආභා සරති නිස්සරති එතෙසං සප්පීතිකජ්ඣානනිබ්බත්තක්ඛන්ධසන්තානත්තාති ආභස්සරා. දණ්ඩදීපිකාය වා අච්චි විය එතෙසං සරීරතො ආභා ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්තී විය සරති නිස්සරතීති ආභස්සරා. යථාවුත්තාය වා පභාය ආභාසනසීලාති ආභස්සරා. එතෙපි තයො පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො.

๘. พรหมเหล่านี้มีรัศมีน้อยกว่าพรหมเบื้องบนทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปริตตาภา. พรหมเหล่านี้มีรัศมีหาประมาณมิได้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปมาณาภา. เพราะความที่ขันธสันดานเกิดจากฌานที่ประกอบด้วยปีติ รัศมีจึงซ่านไปและพุ่งออกจากสรีระของพรหมเหล่านี้ในที่นั้นๆ เหมือนสายฟ้าจากก้อนเมฆ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาภัสสรา. อีกอย่างหนึ่ง รัศมีจากสรีระของพรหมเหล่านี้ซ่านไปและพุ่งออกไปประหนึ่งว่าขาดเป็นท่อนๆ แล้วตกลงมา เหมือนเปลวไฟจากคบเพลิง เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาภัสสรา. อีกอย่างหนึ่ง พรหมเหล่านี้มีปกติส่องสว่างด้วยรัศมีตามที่กล่าวมาแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาภัสสรา. พรหมทั้ง ๓ เหล่านี้ แม้ทั้งหมดก็เป็นผู้อยู่ในชั้นเดียวกันอันรุ่งเรืองด้วยรัตนประภาอันประณีต.

9. සුභාති එකග්ඝනා අචලා සරීරාභා වුච්චති, සා උපරිබ්‍රහ්මෙහි පරිත්තා එතෙසන්ති පරිත්තසුභා. අප්පමාණා සුභා එතෙසන්ති අප්පමාණසුභා. පභාසමුදයසඞ්ඛාතෙහි සුභෙහි කිණ්ණා ආකිණ්ණාති සුභකිණ්හා. ‘‘සුභාකිණ්ණා’’ති ච වත්තබ්බෙ ආ-සද්දස්ස රස්සත්තං, අන්තිමණ-කාරස්ස ච හ-කාරං කත්වා ‘‘සුභකිණ්හා’’ති වුත්තං. එතෙපි පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො.

๙. รัศมีกายที่หนาแน่นเป็นอันหนึ่งอันเดียวและไม่หวั่นไหว ท่านเรียกว่า สุภา. รัศมีนั้นของพรหมเหล่านี้มีน้อยกว่าพรหมเบื้องบนทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปริตตสุภา. พรหมเหล่านี้มีรัศมีงามหาประมาณมิได้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปมาณสุภา. พรหมเหล่านี้เกลื่อนกล่น คือดาดาษไปด้วยรัศมีทั้งหลายอันชื่อว่าสุภา ซึ่งได้แก่หมู่แห่งแสงสว่าง เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุภกิณหา. และเมื่อควรจะกล่าวว่า 'สุภากิณณา' ท่านก็ทำสระ อา ให้เป็นรัสสะ และทำ ณ อักษรตัวสุดท้ายให้เป็น ห อักษร จึงเรียกว่า 'สุภกิณหา'. พรหมเหล่านี้แม้ทั้งหมดก็เป็นผู้อยู่ในชั้นเดียวกันอันรุ่งเรืองด้วยรัตนประภาอันประณีต.

10. ඣානප්පභාවනිබ්බත්තං [Pg.164] විපුලං ඵලමෙතෙසන්ති වෙහප්ඵලා. සඤ්ඤාවිරාගභාවනානිබ්බත්තරූපසන්තතිමත්තත්තා නත්ථි සඤ්ඤා, තංමුඛෙන වුත්තාවසෙසා අරූපක්ඛන්ධා ච එතෙසන්ති අසඤ්ඤා. තෙයෙව සත්තාති අසඤ්ඤසත්තා. එතෙපි පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො. සුද්ධානං අනාගාමිඅරහන්තානමෙව ආවාසාති සුද්ධාවාසා. අනුනයපටිඝාභාවතො වා සුද්ධො ආවාසො එතෙසන්ති සුද්ධාවාසා, තෙසං නිවාසභූමිපි සුද්ධාවාසා.

๑๐. พรหมเหล่านี้มีผลอันไพบูลย์ที่เกิดจากอานุภาพแห่งฌาน เหตุนั้นจึงชื่อว่า เวหัปผลา. เพราะความเป็นเพียงรูปสันดานที่เกิดจากการเจริญสัญญาวิราคะ (ความคลายกำหนัดในสัญญา) สัญญาจึงไม่มีแก่พรหมเหล่านี้ และอรูปขันธ์ที่เหลือซึ่งตรัสไว้โดยทางแห่งสัญญานั้นก็ไม่มีแก่พรหมเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อสัญญา. พรหมเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสัตว์ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อสัญญีสัตว์. พรหมเหล่านี้แม้ทั้งหมดก็เป็นผู้อยู่ในชั้นเดียวกันอันรุ่งเรืองด้วยรัตนประภาอันประณีต. ภูมิเป็นที่อยู่ของท่านผู้บริสุทธิ์ทั้งหลาย คือพระอนาคามีและพระอรหันต์เท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุทธาวาส. อีกอย่างหนึ่ง ภูมิเป็นที่อยู่ซึ่งบริสุทธิ์เพราะไม่มีอนุนัย (ความยินดี) และปฏิฆะ (ความยินร้าย) ของพรหมเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุทธาวาส แม้ภูมิที่เป็นที่อยู่ของพรหมเหล่านั้นก็ชื่อว่า สุทธาวาส.

11. ඉමෙසු පන පඨමතලවාසිනො අප්පකෙන කාලෙන අත්තනො ඨානං න විජහන්තීති අවිහා. දුතියතලවාසිනො න කෙනචි තප්පන්තීති අතප්පා. තතියතලවාසිනො පරමසුන්දරරූපත්තා සුඛෙන දිස්සන්තීති සුදස්සා. චතුත්ථතලවාසිනො සුපරිසුද්ධදස්සනත්තා සුඛෙන පස්සන්තීති සුදස්සිනො. පඤ්චමතලවාසිනො පන උක්කට්ඨසම්පත්තිකත්තා නත්ථි එතෙසං කනිට්ඨභාවොති අකනිට්ඨා.

๑๑. แต่ในบรรดาพรหมเหล่านี้ พรหมผู้อยู่ในชั้นที่ ๑ ไม่ละที่อยู่ของตนโดยกาลเพียงเล็กน้อย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อวิหา. พรหมผู้อยู่ในชั้นที่ ๒ ไม่เดือดร้อนด้วยเหตุใดๆ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อตัปปา. พรหมผู้อยู่ในชั้นที่ ๓ เพราะมีรูปงามอย่างยิ่ง ใครๆ จึงเห็นได้โดยง่าย เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุทัสสา. พรหมผู้อยู่ในชั้นที่ ๔ เพราะมีการเห็นที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง จึงเห็นได้โดยง่าย เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุทัสสี. ส่วนพรหมผู้อยู่ในชั้นที่ ๕ เพราะมีความถึงพร้อมอันยอดเยี่ยม ความเป็นผู้น้อยที่สุดย่อมไม่มีแก่พรหมเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อกนิฏฐา.

12. ආකාසානඤ්චායතනෙ පවත්තා පඨමාරුප්පවිපාකභූතචතුක්ඛන්ධා එව, තෙහි පරිච්ඡින්නඔකාසො වා ආකාසානඤ්චායතනභූමි. එවං සෙසෙසුපි.

๑๒. อรูปขันธ์ ๔ นั่นเองที่เป็นวิบากของอรูปฌานที่ ๑ ซึ่งเป็นไปในอากาสานัญจายตนะ หรือโอกาสที่ถูกกำหนดด้วยอรูปขันธ์เหล่านั้น ชื่อว่า อากาสานัญจายตนภูมิ. ในภูมิที่เหลือก็มีนัยเช่นนี้.

13. පුථුජ්ජනා, සොතාපන්නා ච සකදාගාමිනො චාපි පුග්ගලා සුද්ධාවාසෙසු සබ්බථා න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො. පුථුජ්ජනාදීනඤ්ච පටික්ඛෙපෙන අනාගාමිඅරහන්තානමෙව තත්ථ ලාභො වුත්තො හොති.

๑๓. ความสัมพันธ์แห่งคำว่า ปุถุชน พระโสดาบัน และแม้พระสกทาคามีบุคคล ย่อมไม่มีในสุทธาวาสโดยประการทั้งปวง. และด้วยการห้ามปุถุชนเป็นต้น ท่านย่อมกล่าวถึงการได้เฉพาะพระอนาคามีและพระอรหันต์เท่านั้นในสุทธาวาสนั้น.

14. සෙසට්ඨානෙසූති සුද්ධාවාසඅපායඅසඤ්ඤිවජ්ජිතෙසු සෙසට්ඨානෙසු අරියා, අනරියාපි ච ලබ්භන්ති.

๑๔. คำว่า ในที่ที่เหลือ ความว่า ในที่ที่เหลือเว้นสุทธาวาส อบาย และอสัญญีสัตว์ ย่อมได้ทั้งพระอริยะและอนาริยะ.

භූමිචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาภูมิหมวด ๔ จบแล้ว.

පටිසන්ධිචතුක්කවණ්ණනා

การพรรณนาปฏิสนธิหมวด ๔

16. ඔක්කන්තික්ඛණෙති [Pg.165] පටිසන්ධික්ඛණෙ.

๑๖. คำว่า ในขณะแห่งการหยั่งลง ความว่า ในขณะแห่งปฏิสนธิ.

17. ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො. කිඤ්චාපි ජාතික්ඛණෙ අණ්ඩජජලාබුජා සබ්බෙපි අචක්ඛුකාව. තථාපි චක්ඛාදිඋප්පජ්ජනාරහකාලෙපි චක්ඛුප්පත්තිවිබන්ධකකම්මප්පටිබාහිතසාමත්ථියෙන දින්නපටිසන්ධිනා, ඉතරෙනපි වා කම්මෙන අනුප්පාදෙතබ්බචක්ඛුකො සත්තො ජච්චන්ධො නාම. අපරෙ පන ‘‘ජච්චන්ධොති පසූතියංයෙව අන්ධො, මාතුකුච්ඡියං අන්ධො හුත්වා නික්ඛන්තොති අත්ථො, තෙන දුහෙතුකතිහෙතුකානං මාතුකුච්ඡියං චක්ඛුස්ස අවිපජ්ජනං සිද්ධ’’න්ති වදන්ති. ජච්චන්ධාදීනන්ති එත්ථ ආදිග්ගහණෙන ජච්චබධිරජච්චමූගජච්චජළජච්චුම්මත්තකපණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකනපුංසකමම්මාදීනං සඞ්ගහො. අපරෙ පන ‘‘එකච්චෙ අහෙතුකපටිසන්ධිකා අවිකලින්ද්‍රියා හුත්වා ථොකං විචාරණපකතිකා හොන්ති, තාදිසානම්පි ආදිසද්දෙන සඞ්ගහො’’ති වදන්ති. භුම්මදෙවෙ සිතා නිස්සිතා තග්ගතිකත්තාති භුම්මස්සිතා. සුඛසමුස්සයතො විනිපාතාති විනිපාතිකා.

๑๗. ผู้บอดโดยกำเนิด ชื่อว่า จัจจันธะ (บอดแต่กำเนิด). แม้ว่าในขณะเกิด สัตว์ที่เกิดในไข่และเกิดในครรภ์ทั้งหมดจะยังไม่มีจักษุก็ตาม ถึงกระนั้น สัตว์ที่มีจักษุอันกรรมไม่พึงให้เกิด ด้วยปฏิสนธิที่ให้โดยความสามารถที่ถูกขัดขวางด้วยกรรมที่เป็นอุปสรรคต่อการเกิดจักษุ แม้ในเวลาที่ควรจะเกิดจักษุเป็นต้น หรือด้วยกรรมอื่น ชื่อว่า จัจจันธะ. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า 'จัจจันธะ คือผู้บอดในการคลอดนั่นเอง อธิบายว่า เป็นผู้บอดมาแต่อยู่ในครรภ์มารดาแล้วจึงคลอดออกไป ด้วยคำนั้น ความที่จักษุไม่พินาศในครรภ์มารดาของสัตว์ผู้เป็นทวิเหตุกะและติเหตุกะจึงเป็นอันสำเร็จ'. ในคำว่า จัจจันธาทีนัง นี้ ด้วยการรับเอา อาทิ ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์เอาคนหูหนวกแต่กำเนิด คนใบ้แต่กำเนิด คนปัญญาอ่อนแต่กำเนิด คนบ้าแต่กำเนิด บัณเฑาะก์ อุภโตพยัญชนกะ นปุงสกะ และคนพิการเป็นต้น. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า 'สัตว์บางพวกที่มีอเหตุกปฏิสนธิ มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง มีปกติพิจารณาได้เล็กน้อย สัตว์แม้เช่นนั้นก็สงเคราะห์เข้าด้วย อาทิ ศัพท์'. เทพที่อาศัย คือพึ่งพิงภุมมเทวดา เพราะมีคติอย่างเดียวกัน เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภุมมัสสิตะ. สัตว์ที่ตกไปจากกองแห่งความสุข เหตุนั้นจึงชื่อว่า วินิปาติกะ.

18. සබ්බත්ථාපි කාමසුගතියන්ති දෙවමනුස්සවසෙන සත්තවිධායපි කාමසුගතියං.

๑๘. คำว่า ในกามสุคติทุกแห่ง ความว่า ในกามสุคติทั้ง ๗ ประการ โดยประเภทแห่งเทวดาและมนุษย์.

21. තෙසූති යථාවුත්තපටිසන්ධියුත්තෙසු පුග්ගලෙසු, අපායාදීසු වා. ආයුප්පමාණගණනාය නියමො නත්ථි කෙසඤ්චි චිරායුකත්තා, කෙසඤ්චි චිරතරායුකත්තා ච. තථාචාහු –

๒๑. คำว่า ในสัตว์เหล่านั้น ความว่า ในบุคคลผู้ประกอบด้วยปฏิสนธิที่กล่าวมาแล้ว หรือในอบายภูมิเป็นต้น. การกำหนดด้วยการนับประมาณอายุย่อมไม่มี เพราะสัตว์บางพวกมีอายุยืน และบางพวกมีอายุยืนยิ่งกว่า. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘ආපායිකමනුස්සායු-පරිච්ඡෙදො න විජ්ජති;

තථා හි කාලො මන්ධාතා,යක්ඛා කෙචි චිරායුනො’’ති. –

การกำหนดอายุของสัตว์ในอบายและมนุษย์ย่อมไม่มี เพราะว่าพระเจ้ามันธาตุราช และยักษ์บางพวกมีอายุยืนยาวตลอดกาลนาน.

අපායෙසු [Pg.166] හි කම්මමෙව පමාණං, තත්ථ නිබ්බත්තානං යාව කම්මං නඛීයති. තාව චවනාභාවතො, තථා භුම්මදෙවානං. තෙසුපි හි නිබ්බත්තා කෙචි සත්තාහාදිකාලං තිට්ඨන්ති, කෙචි කප්පමත්තම්පි, තථා මනුස්සානම්පි කදාචි තෙසම්පි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකත්තා කදාචි දසවස්සායුකත්තා. ‘‘යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං ජීවති, අප්පං වා භිය්‍යො (දී. නි. 2.7; සං. නි. 1.145; අ. නි. 7.74), දුතියං වස්සසතං න පාපුණාතී’’ති ඉදං පන අජ්ජතනකාලිකෙ සන්ධාය වුත්තං.

จริงอยู่ ในอบายทั้งหลาย กรรมนั่นแหละเป็นประมาณ เพราะสัตว์ที่เกิดในอบายเหล่านั้นย่อมไม่มีการจุติไปตราบเท่าที่กรรมยังไม่สิ้นไป แม้ในภุมมเทวดาทั้งหลายก็มีนัยเช่นนั้น. ด้วยว่าสัตว์ที่เกิดในภุมมเทวดาเหล่านั้นบางพวกดำรงอยู่ตลอดกาลมี ๗ วันเป็นต้น บางพวกก็ดำรงอยู่ตลอดกัปหนึ่งก็มี แม้ในมนุษย์ทั้งหลายก็มีนัยเช่นนั้น เพราะบางสมัยมนุษย์เหล่านั้นมีอายุเป็นอสงไขย บางสมัยก็มีอายุเพียง ๑๐ ปี. ส่วนคำว่า 'ผู้ใดมีอายุยืน ผู้นั้นก็มีอายุร้อยปี หรือเกินกว่านั้นไปเล็กน้อย ย่อมไม่ถึงร้อยปีที่สอง' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมนุษย์ในกาลปัจจุบัน.

22. දිබ්බානි පඤ්චවස්සසතානීති මනුස්සානං පඤ්ඤාස වස්සානි එකදිනං, තදනුරූපතො මාසසංවච්ඡරෙ පරිච්ඡින්දිත්වා දිබ්බප්පමාණානි පඤ්චවස්සසතානි ආයුප්පමාණං හොති. වුත්තම්පි චෙතං –

๒๒. คำว่า ๕๐๐ ปีทิพย์ ความว่า ๕๐ ปีของมนุษย์เป็น ๑ วัน (ของสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา) เมื่อกำหนดเดือนและปีตามส่วนนั้น ประมาณอายุจึงเป็น ๕๐๐ ปีทิพย์. ข้อนี้ท่านก็กล่าวไว้ว่า –

‘‘යානි පඤ්ඤාස වස්සානි, මනුස්සානං දිනො තහිං;

තිංසරත්තිදිවො මාසො, මාසා ද්වාදස සංවච්ඡරං;

තෙන සංවච්ඡරෙනායු, දිබ්බං පඤ්චසතං මත’’න්ති.

๕๐ ปีใดของมนุษย์ เป็น ๑ วันในสวรรค์ชั้นนั้น, ๓๐ วันคืนเป็น ๑ เดือน, ๑๒ เดือนเป็น ๑ ปี, อายุ ๕๐๐ ปีทิพย์ ท่านนับด้วยปีนั้น.

මනුස්සගණනායාති මනුස්සානං සංවච්ඡරගණනාය. තතො චතුග්ගුණන්ති චාතුමහාරාජිකානං පඤ්ඤාසමානුස්සකවස්සපරිමිතං දිවසං, දිබ්බානි ච පඤ්චවස්සසතානි දිගුණං කත්වා දිබ්බවස්සසහස්සානි තාවතිංසානං සම්භවතීති එවං දිවසසංවච්ඡරදිගුණවසෙන චතුග්ගුණං, තං පන දිබ්බගණනාය වස්සසහස්සං, මනුස්සගණනාය සට්ඨිවස්සසතසහස්සාධිකතිකොටිප්පමාණං හොති. තතො චතුග්ගුණං යාමානන්ති තාවතිංසානමායුප්පමාණතො වුත්තනයෙන චතුග්ගුණං, දිබ්බගණනාය ද්විසහස්සං, මනුස්සගණනාය චත්තාලීසවස්සසතසහස්සාධිකා චුද්දස වස්සකොටියො හොන්ති. තතො චතුග්ගුණං තුසිතානන්ති දිබ්බානි චත්තාරි වස්සසහස්සානි, මනුස්සගණනාය සට්ඨිවස්සසතසහස්සාධිකා සත්තපඤ්ඤාස [Pg.167] වස්සකොටියො. තතො චතුග්ගුණං නිම්මානරතීනන්ති දිබ්බානි අට්ඨවස්සසහස්සානි, මනුස්සගණනාය ද්වෙ වස්සකොටිසතානි චත්තාලීසවස්සසතසහස්සාධිකා තිංස වස්සකොටියො ච. තතො චතුග්ගුණං පරනිම්මිතවසවත්තීනන්ති දිබ්බානි සොළස වස්සසහස්සානි.

คำว่า โดยการนับของมนุษย์ คือ โดยการนับปีของมนุษย์. คำว่า สี่เท่าจากนั้น คือ วันหนึ่งของเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา มีประมาณ ๕๐ ปีมนุษย์ และ ๕๐๐ ปีทิพย์นั้น เมื่อทำให้เป็น ๒ เท่า ย่อมเป็น ๑,๐๐๐ ปีทิพย์ของเทวดาชั้นดาวดึงส์ ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็น ๔ เท่าโดยความเป็น ๒ เท่าของวันและปี แต่ปีนั้น โดยการนับของทิพย์ เป็น ๑,๐๐๐ ปี โดยการนับของมนุษย์ มีประมาณ ๓ โกฏิ ๖๐ แสนปี. คำว่า สี่เท่าจากนั้นของเทวดาชั้นยามา คือ เป็น ๔ เท่าจากประมาณอายุของเทวดาชั้นดาวดึงส์ โดยนัยที่กล่าวแล้ว โดยการนับของทิพย์ เป็น ๒,๐๐๐ ปี โดยการนับของมนุษย์ เป็น ๑๔ โกฏิ ๔๐ แสนปี. คำว่า สี่เท่าจากนั้นของเทวดาชั้นดุสิต คือ เป็น ๔,๐๐๐ ปีทิพย์ โดยการนับของมนุษย์ เป็น ๕๗ โกฏิ ๖๐ แสนปี. คำว่า สี่เท่าจากนั้นของเทวดาชั้นนิมมานรดี คือ เป็น ๘,๐๐๐ ปีทิพย์ โดยการนับของมนุษย์ เป็น ๒๓๐ โกฏิ ๔๐ แสนปี. คำว่า สี่เท่าจากนั้นของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี คือ เป็น ๑๖,๐๐๐ ปีทิพย์.

23. මනුස්සගණනං පන සයමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නවසතඤ්චා’’ත්‍යාදි. වස්සානං සම්බන්ධි නවසතං එකවීස කොටියො, තථා සට්ඨි ච වස්සසතසහස්සානි වසවත්තීසු ආයුප්පමාණන්ති සම්බන්ධො.

๒๓. แต่เมื่อจะแสดงการนับของมนุษย์ด้วยตนเอง จึงกล่าวว่า “เก้าร้อยด้วย” เป็นต้น. มีความสัมพันธ์ว่า ๙๒๑ โกฏิอันเนื่องด้วยปี และ ๖๐ แสนปี ย่อมเป็นประมาณอายุในเทวดาชั้นวสวัตดี ดังนี้.

25. දුතියජ්ඣානභූමියන්ති චතුක්කනයවසෙන වුත්තං. තතො පරං පවත්තියං, චවනකාලෙ ච තථාරූපමෙව භවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣතීති යොජනා.

๒๕. คำว่า ในภูมิแห่งทุติยฌาน ท่านกล่าวโดยนัยแห่งจตุกกะ. มีการประกอบความว่า หลังจากนั้น ในกาลเป็นไป และในกาลจุติ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นภวังค์และจุติมีรูปอย่างนั้นนั่นแลแล้วย่อมดับไป.

29. තෙසූති තාහි ගහිතපටිසන්ධිකෙසු බ්‍රහ්මෙසු. කප්පස්සාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස. න හි බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදීනං තිණ්ණං මහාකප්පවසෙන ආයුපරිච්ඡෙදො සම්භවති එකකප්පෙපි තෙසං අවිනාසාභාවෙන පරිපුණ්ණකප්පෙ අසම්භවතො. තථා හෙස (විසුද්ධි. 2.409) ලොකො සත්තවාරෙසු අග්ගිනා විනස්සති, අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙන, පුන සත්තවාරෙසු අග්ගිනා, අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙනාති එවං අට්ඨසු අට්ඨකෙසු පරිපුණ්ණෙසු පච්ඡිමෙ වාරෙ වාතෙන විනස්සති. තත්ථ පඨමජ්ඣානතලං උපාදාය අග්ගිනා, දුතියතතියජ්ඣානතලං උපාදාය උදකෙන, චතුත්ථජ්ඣානතලං උපාදාය වාතෙන විනස්සති. වුත්තම්පි චෙතං –

๒๙. คำว่า ในพรหมเหล่านั้น คือ ในพรหมทั้งหลายผู้ถือปฏิสนธิด้วยวิบากเหล่านั้น. คำว่า แห่งกัป คือ แห่งอสงไขยกัป. จริงอยู่ การกำหนดอายุของพรหม ๓ พวกมีพรหมปาริสัชชาเป็นต้น โดยมหากัป ย่อมไม่เป็นไปได้ เพราะความไม่มีแห่งความไม่พินาศของพรหมเหล่านั้นแม้ในกัปเดียว (คือต้องพินาศ) จึงไม่เป็นไปได้ในกัปที่บริบูรณ์. ด้วยว่าโลกนี้ย่อมพินาศด้วยไฟ ๗ ครั้ง ในครั้งที่ ๘ ย่อมพินาศด้วยน้ำ, ย่อมพินาศด้วยไฟอีก ๗ ครั้ง ในครั้งที่ ๘ ย่อมพินาศด้วยน้ำ ด้วยประการฉะนี้ เมื่ออัฏฐกะ (หมวด ๘) ๘ หมวดบริบูรณ์แล้ว ในครั้งสุดท้ายย่อมพินาศด้วยลม. ในการพินาศนั้น โลกย่อมพินาศด้วยไฟรวมถึงปฐมฌานภูมิ ย่อมพินาศด้วยน้ำรวมถึงทุติยฌานภูมิและตติยฌานภูมิ ย่อมพินาศด้วยลมรวมถึงจตุตถฌานภูมิ. ข้อนี้แม้ท่านก็กล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘සත්ත සත්තග්ගිනා වාරා, අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ දකා;

චතුසට්ඨි යදා පුණ්ණා, එකො වායුවරො සියා.

“ไฟ ๗ รอบ รอบละ ๗ ครั้ง, ในครั้งที่ ๘ ครั้งที่ ๘ เป็นน้ำ; เมื่อ ๖๔ บริบูรณ์แล้ว ครั้งหนึ่งย่อมเป็นวาระของลม.”

‘‘අග්ගිනාභස්සරා [Pg.168] හෙට්ඨා, ආපෙන සුභකිණ්හතො;

වෙහප්ඵලතො වාතෙන, එවං ලොකො විනස්සතී’’ති. –

“โลกย่อมพินาศด้วยไฟถึงชั้นต่ำกว่าอาภัสสรา, ด้วยน้ำถึงชั้นต่ำกว่าสุภกิณหา, ด้วยลมถึงชั้นต่ำกว่าเวหัปผลา ด้วยประการฉะนี้.”

තස්මා තිණ්ණම්පි පඨමජ්ඣානතලානං එකකප්පෙපි අවිනාසාභාවතො සකලකප්පෙ තෙසං සම්භවො නත්ථීති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙන තෙසං ආයුපරිච්ඡෙදො දට්ඨබ්බො. දුතියජ්ඣානාදිතලතො පට්ඨාය පන පරිපුණ්ණස්ස මහාකප්පස්ස වසෙන, න අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙන. අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පොති ච යොජනායාමවිත්ථාරතො සෙතසාසපරාසිතො වස්සසතවස්සසතච්චයෙන එකෙකබීජස්ස හරණෙන සාසපරාසිනො පරික්ඛයෙපි අක්ඛයසභාවස්ස මහාකප්පස්ස චතුත්ථභාගො. සො පන සත්ථරොගදුබ්භික්ඛානං අඤ්ඤතරසංවට්ටෙන බහූසු විනාසමුපගතෙසු අවසිට්ඨසත්තසන්තානප්පවත්තකුසලකම්මානුභාවෙන දසවස්සතො පට්ඨාය අනුක්කමෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකප්පමාණෙසු සත්තෙසු පුන අසද්ධම්මසමාදානවසෙන කමෙන පරිහායිත්වා දසවස්සායුකෙසු ජාතෙසු රොගාදීනං අඤ්ඤතරසංවට්ටෙන සත්තානං විනාසප්පත්තියාව ‘‘අයමෙකො අන්තරකප්පො’’ති එවං පරිච්ඡින්නස්ස අන්තරකප්පස්ස වසෙන චතුසට්ඨිඅන්තරකප්පප්පමාණො හොති, ‘‘වීසතිඅන්තරකප්පප්පමාණො’’ති ච වදන්ති.

เพราะฉะนั้น เมื่อปฐมฌานภูมิทั้ง ๓ แม้ในกัปเดียวก็ยังมีความพินาศ การที่ภูมิเหล่านั้นจะดำรงอยู่ตลอดกัปทั้งหมดจึงไม่มี พึงเห็นการกำหนดอายุของภูมิเหล่านั้นโดยอสงไขยกัป. แต่ตั้งแต่ทุติยฌานภูมิเป็นต้นไป พึงเห็นโดยมหากัปที่บริบูรณ์ ไม่ใช่อสงไขยกัป. และอสงไขยกัปนั้น คือส่วนที่ ๔ ของมหากัปที่มีสภาพไม่สิ้นสุด แม้เมื่อกองเมล็ดพันธุ์ผักกาดขาวที่เต็มในภาชนะขนาด ๑ โยชน์ทั้งยาวและกว้าง สิ้นไปแล้วด้วยการนำเมล็ดพันธุ์ไปทีละเมล็ดทุกๆ ๑๐๐ ปี. แต่อสงไขยกัปนั้น มีประมาณ ๖๔ อันตรกัป โดยอันตรกัปที่กำหนดไว้ว่า “นี้เป็นอันตรกัปหนึ่ง” ด้วยการที่สัตว์ทั้งหลายถึงความพินาศด้วยสังวัฏฏะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสัตถันตรกัป โรคันตรกัป และทุพภิกขันตรกัป เมื่อสัตว์จำนวนมากถึงความพินาศแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งกุศลกรรมที่ยังสัตว์ที่เหลือให้สืบต่อเป็นไป ตั้งแต่ ๑๐ ปีเป็นต้นไป สัตว์ทั้งหลายมีอายุเพิ่มขึ้นจนถึงอสงไขยปีโดยลำดับ แล้วเมื่อสัตว์ทั้งหลายเสื่อมไปโดยลำดับด้วยการถือเอาอสัทธรรมจนมีอายุ ๑๐ ปีอีกครั้ง ด้วยการที่สัตว์ทั้งหลายถึงความพินาศด้วยสังวัฏฏะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโรคเป็นต้น และบางอาจารย์กล่าวว่า “มีประมาณ ๒๐ อันตรกัป”.

45. ආකාසානඤ්චායතනං උපගච්ඡන්තීති ආකාසානඤ්චායතනූපගා.

๔๕. คำว่า ย่อมเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ คือ ผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ.

49. එකමෙවාති භූමිතො, ජාතිතො, සම්පයුත්තධම්මතො, සඞ්ඛාරතො ච සමානමෙව. එකජාතියන්ති එකස්මිං භවෙ.

๔๙. คำว่า อย่างเดียวกันนั่นแล คือ เป็นอย่างเดียวกันโดยภูมิ โดยชาติ โดยธรรมที่สัมปยุต และโดยสังขาร. คำว่า ในชาติเดียว คือ ในภพเดียว.

පටිසන්ධිචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปฏิสนธิจตุกกะ จบแล้ว.

කම්මචතුක්කවණ්ණනා

การพรรณนากัมมจตุกกะ

50. ඉදානි [Pg.169] කම්මචතුක්කං චතූහාකාරෙහි දස්සෙතුං ‘‘ජනක’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං, ජනයතීති ජනකං. උපත්ථම්භෙතීති උපත්ථම්භකං. උපගන්ත්වා පීළෙතීති උපපීළකං. උපගන්ත්වා ඝාතෙතීති උපඝාතකං.

๕๐. บัดนี้ เพื่อจะแสดงกัมมจตุกกะโดยอาการ ๔ อย่าง จึงเริ่มคำว่า “ชนกะ” เป็นต้น. ชื่อว่า ชนกะ เพราะยังวิบากให้เกิด. ชื่อว่า อุปัตถัมภกะ เพราะอุปถัมภ์. ชื่อว่า อุปปีฬกะ เพราะเข้าไปบีบคั้น. ชื่อว่า อุปฆาตกะ เพราะเข้าไปฆ่า.

තත්ථ පටිසන්ධිපවත්තීසු විපාකකටත්තාරූපානං නිබ්බත්තකා කුසලාකුසලචෙතනා ජනකං නාම. සයං විපාකං නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තම්පි කම්මන්තරස්ස චිරතරවිපාකනිබ්බත්තනෙ පච්චයභූතං, විපාකස්සෙව වා සුඛදුක්ඛභූතස්ස විච්ඡෙදපච්චයානුප්පත්තියා, උපබ්‍රූහනපච්චයුප්පත්තියා ච ජනකසාමත්ථියානුරූපං චිරතරප්පවත්තිපච්චයභූතං කුසලාකුසලකම්මං උපත්ථම්භකං නාම. කම්මන්තරජනිතවිපාකස්ස බ්‍යාධිධාතුසමතාදිනිමිත්තවිබාධනෙන චිරතරප්පවත්තිවිනිබන්ධකං යං කිඤ්චි කම්මං උපපීළකං නාම. දුබ්බලස්ස පන කම්මස්ස ජනකසාමත්ථියං උපහච්ච විච්ඡෙදකපච්චයුප්පාදනෙන තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා සයං විපාකනිබ්බත්තකකම්මං උපඝාතකං නාම.

ในบรรดากรรมเหล่านั้น เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลที่ยังวิบากและกัมมชรูปให้เกิดในปฏิสนธิและปวัตติ ชื่อว่า ชนกกรรม. กุศลและอกุศลกรรมที่ตนเองไม่สามารถยังวิบากให้เกิดได้ แต่เป็นปัจจัยในการยังวิบากของกรรมอื่นให้เป็นไปได้นานขึ้น หรือเป็นปัจจัยให้วิบากอันเป็นสุขและทุกข์เป็นไปได้นานขึ้นตามสมควรแก่กำลังของชนกกรรม ด้วยการไม่เกิดแห่งปัจจัยที่ตัดรอน และด้วยการเกิดแห่งปัจจัยที่ส่งเสริม ชื่อว่า อุปัตถัมภกกรรม. กรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่ขัดขวางการเป็นไปได้นานของวิบากที่กรรมอื่นให้เกิดแล้ว ด้วยการเบียดเบียนนิมิตมีความสม่ำเสมอแห่งธาตุเป็นต้นให้เกิดอาพาธ ชื่อว่า อุปปีฬกกรรม. ส่วนกรรมที่ทำลายกำลังของชนกกรรมที่อ่อนกำลัง ด้วยการยังปัจจัยที่ตัดรอนให้เกิดแล้วขัดขวางวิบากของกรรมนั้นเสีย แล้วตนเองยังวิบากให้เกิด ชื่อว่า อุปฆาตกกรรม.

ජනකොපඝාතකානඤ්හි අයං විසෙසො – ජනකං කම්මන්තරස්ස විපාකං අනුපච්ඡින්දිත්වාව විපාකං ජනෙති, උපඝාතකං උපච්ඡෙදනපුබ්බකන්ති ඉදං තාව අට්ඨකථාසු (විසුද්ධි. 2.687; අ. නි. අට්ඨ. 2.3.34) සන්නිට්ඨානං. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘උපපීළකකම්මං බහ්වාබාධතාදිපච්චයොපසංහාරෙන කම්මන්තරස්ස විපාකං අන්තරන්තරා විබාධති. උපඝාතකං පන තං සබ්බසො උපච්ඡින්දිත්වා අඤ්ඤස්ස ඔකාසං දෙති, න පන සයං විපාකනිබ්බත්තකං. එවඤ්හි ජනකතො ඉමස්ස විසෙසො සුපාකටො’’ති වදන්ති. කිච්චවසෙනාති ජනනඋපත්ථම්භනඋපපීළනඋපච්ඡෙදනකිච්චවසෙන.

ก็ความพิเศษของชนกกรรมและอุปฆาตกกรรมนี้ คือ ชนกกรรมย่อมยังวิบากให้เกิดโดยไม่ตัดรอนวิบากของกรรมอื่น ส่วนอุปฆาตกกรรมย่อมยังวิบากให้เกิดโดยมีการตัดรอนก่อน นี้เป็นข้อสรุปในอรรถกถา. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “อุปปีฬกกรรมย่อมขัดขวางวิบากของกรรมอื่นเป็นครั้งคราว ด้วยการนำมาซึ่งปัจจัยมีอาพาธมากเป็นต้น. ส่วนอุปฆาตกกรรมย่อมตัดรอนวิบากนั้นโดยสิ้นเชิงแล้วเปิดโอกาสให้กรรมอื่น ไม่ใช่กรรมที่ตนเองยังวิบากให้เกิด. ด้วยประการฉะนี้ ความพิเศษของกรรมนี้จากชนกกรรมจึงปรากฏชัดเจน” ดังนี้. คำว่า โดยหน้าที่ คือ โดยหน้าที่ของการยังให้เกิด การอุปถัมภ์ การบีบคั้น และการตัดรอน.

51. ගරුකන්ති මහාසාවජ්ජං, මහානුභාවඤ්ච අඤ්ඤෙන කම්මෙන පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යකම්මං. ආසන්නන්ති මරණකාලෙ අනුස්සරිතං, තදා කතඤ්ච. ආචිණ්ණන්ති අභිණ්හසො කතං[Pg.170], එකවාරං කත්වාපි වා අභිණ්හසො සමාසෙවිතං. කටත්තාකම්මන්ති ගරුකාදිභාවං අසම්පත්තං කතමත්තතොයෙව කම්මන්ති වත්තබ්බකම්මං.

๕๑. กรรมหนัก คือ กรรมที่มีโทษมาก มีอานุภาพมาก และเป็นกรรมที่กรรมอื่นไม่อาจขัดขวางได้. กรรมใกล้ตาย คือ กรรมที่ระลึกได้ในเวลาใกล้ตาย และกรรมที่ทำในเวลานั้น. กรรมที่ทำเป็นประจำ คือ กรรมที่ทำบ่อยๆ หรือกรรมที่ทำเพียงครั้งเดียวแต่เสพคุ้นบ่อยๆ. กตัตตากรรม คือ กรรมที่ยังไม่ถึงความเป็นกรรมหนักเป็นต้น เป็นกรรมที่พึงกล่าวว่า เป็นกรรมสักว่าทำเท่านั้น.

තත්ථ කුසලං වා හොතු අකුසලං වා, ගරුකාගරුකෙසු යං ගරුකං අකුසලපක්ඛෙ මාතුඝාතකාදිකම්මං, කුසලපක්ඛෙ මහග්ගතකම්මං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති සතිපි ආසන්නාදිකම්මෙ පරිත්තං උදකං ඔත්ථරිත්වා ගච්ඡන්තො මහොඝො විය. තථා හි තං ‘‘ගරුක’’න්ති වුච්චති. තස්මිං අසති දූරාසන්නෙසු යං ආසන්නං මරණකාලෙ අනුස්සරිතං, තදෙව පඨමං විපච්චති, ආසන්නකාලෙ කතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තස්මිම්පි අසති ආචිණ්ණානාචිණ්ණෙසු ච යං ආචිණ්ණං සුසීල්‍යං වා, දුස්සීල්‍යං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති. කටත්තාකම්මං පන ලද්ධාසෙවනං පුරිමානං අභාවෙන පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪතීති ගරුකං සබ්බපඨමං විපච්චති. ගරුකෙ අසති ආසන්නං, තස්මිම්පි අසති ආචිණ්ණං, තස්මිම්පි අසති කටත්තාකම්මං. තෙනාහ ‘‘පාකදානපරියායෙනා’’ති, විපාකදානානුක්කමෙනාත්‍යත්ථො. අභිධම්මාවතාරාදීසු පන ආසන්නතො ආචිණ්ණං පඨමං විපච්චන්තං කත්වා වුත්තං. යථා පන ගොගණපරිපුණ්ණස්ස වජස්ස ද්වාරෙ විවටෙ අපරභාගෙ දම්මගවබලවගවෙසු සන්තෙසුපි යො වජද්වාරස්ස ආසන්නො හොති, අන්තමසො දුබ්බලජරග්ගවොපි, සොයෙව පඨමතරං නික්ඛමති, එවං ගරුකතො අඤ්ඤෙසු කුසලාකුසලෙසු සන්තෙසුපි මරණකාලස්ස ආසන්නත්තා ආසන්නමෙව පඨමං විපාකං දෙතීති ඉධ තං පඨමං වුත්තං.

ในบรรดากรรมนั้น ไม่ว่าจะเป็นกุศลหรืออกุศล ในบรรดากรรมหนักและไม่หนัก กรรมใดเป็นกรรมหนัก คือในฝ่ายอกุศลเป็นกรรมฆ่ามารดาเป็นต้น หรือในฝ่ายกุศลเป็นมหัคคตกุศล กรรมนั้นย่อมให้ผลก่อน แม้มีกรรมใกล้ตายเป็นต้นอยู่ก็ตาม เปรียบเหมือนห้วงน้ำใหญ่ที่ไหลท่วมน้ำเพียงเล็กน้อยไป ฉันใด เพราะเหตุนั้น กรรมนั้นจึงชื่อว่า "กรรมหนัก" เมื่อกรรมหนักนั้นไม่มี ในบรรดากรรมไกลและใกล้ กรรมใดเป็นกรรมใกล้ คือกรรมที่ระลึกได้ในเวลาใกล้ตาย กรรมนั้นย่อมให้ผลก่อน ส่วนกรรมที่ทำในเวลาใกล้ตาย ไม่ต้องกล่าวถึงเลย เมื่อกรรมใกล้ตายนั้นไม่มี ในบรรดากรรมที่ทำเป็นประจำและไม่เป็นประจำ กรรมใดเป็นกรรมที่ทำเป็นประจำ ไม่ว่าจะเป็นสุจริตหรือทุจริต กรรมนั้นย่อมให้ผลก่อน ส่วนกตัตตากรรมนั้น เมื่อกรรมก่อนๆ ไม่มี ย่อมดึงปฏิสนธิมาได้ เพราะฉะนั้น กรรมหนักย่อมให้ผลก่อนเป็นอันดับแรก เมื่อกรรมหนักไม่มี กรรมใกล้ตายย่อมให้ผล เมื่อกรรมใกล้ตายไม่มี กรรมที่ทำเป็นประจำย่อมให้ผล เมื่อกรรมที่ทำเป็นประจำไม่มี กตัตตากรรมย่อมให้ผล ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยลำดับแห่งการให้ผล" คือ โดยลำดับแห่งการให้วิบากนั่นเอง แต่ในอภิธัมมาวตารเป็นต้น กล่าวว่า กรรมที่ทำเป็นประจำย่อมให้ผลก่อนกรรมใกล้ตาย เปรียบเหมือนเมื่อประตูคอกโคที่เต็มไปด้วยฝูงโคเปิดออก แม้จะมีโคที่ฝึกแล้ว โคแข็งแรง และโคมีกำลังอยู่ในส่วนหลัง แต่โคตัวใดที่อยู่ใกล้ประตูคอก แม้จะเป็นโคแก่ที่อ่อนแอที่สุด โคตัวนั้นย่อมออกไปก่อน ฉันใด แม้จะมีกุศลและอกุศลอื่นๆ นอกจากกรรมหนักอยู่ก็ตาม แต่เพราะความใกล้ต่อเวลาตาย กรรมใกล้ตายย่อมให้ผลก่อน ฉันนั้น จึงกล่าวถึงกรรมใกล้ตายไว้ก่อนในที่นี้.

52. දිට්ඨධම්මො පච්චක්ඛභූතො පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, තත්ථ වෙදිතබ්බං විපාකානුභවනවසෙනාති දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. දිට්ඨධම්මතො අනන්තරං උපපජ්ජිත්වා වෙදිතබ්බං උපපජ්ජවෙදනීයං. අපරෙ අපරෙ දිට්ඨධම්මතො අඤ්ඤස්මිං යත්ථ කත්ථචි අත්තභාවෙ වෙදිතබ්බං කම්මං අපරාපරියවෙදනීයං. අහොසි එව කම්මං[Pg.171], න තස්ස විපාකො අහොසි, අත්ථි, භවිස්සති චාති එවං වත්තබ්බකම්මං අහොසිකම්මං.

๕๒. ทิฏฐธรรม คือ อัตภาพปัจจุบันที่ปรากฏเฉพาะหน้า กรรมที่พึงเสวยวิบากในอัตภาพนั้น ชื่อว่า ทิฏฐธัมมเวทนียกรรม. กรรมที่พึงเสวยวิบากในอัตภาพที่เกิดต่อจากทิฏฐธรรม ชื่อว่า อุปปัชชเวทนียกรรม. กรรมที่พึงเสวยวิบากในอัตภาพอื่นใดๆ ที่ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ชื่อว่า อปราปริยเวทนียกรรม. กรรมที่พึงกล่าวว่า "กรรมนั้นมีอยู่แล้ว แต่ผลของกรรมนั้นไม่มี ไม่เป็นอยู่ และจักไม่มี" ชื่อว่า อโหสิกรรม.

තත්ථ පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය, පච්චයවිසෙසෙන පටිලද්ධවිසෙසතාය ච බලවභාවප්පත්තා තාදිසස්ස පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස වසෙන සාතිසයා හුත්වා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵලදායිනී පඨමජවනචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයං නාම. සා හි වුත්තප්පකාරෙන බලවජනසන්තානෙ ගුණවිසෙසයුත්තෙසු උපකාරානුපකාරවසප්පවත්තියා, ආසෙවනාලාභෙන අප්පවිපාකතාය ච ඉතරද්වයං විය පවත්තසන්තානුපරමාපෙක්ඛං, ඔකාසලාභාපෙක්ඛඤ්ච කම්මං න හොතීති ඉධෙව පුප්ඵමත්තං විය පවත්තිවිපාකමත්තං අහෙතුකඵලං දෙති. අත්ථසාධිකා පන සත්තමජවනචෙතනා සන්නිට්ඨාපකචෙතනාභූතා වුත්තනයෙන පටිලද්ධවිසෙසා අනන්තරත්තභාවෙ විපාකදායිනී උපපජ්ජවෙදනීයං නාම. සා ච පටිසන්ධිං දත්වාව පවත්තිවිපාකං දෙති. පටිසන්ධියා පන අදින්නාය පවත්තිවිපාකං දෙතීති නත්ථි. චුති අනන්තරඤ්හි උපපජ්ජවෙදනීයස්ස ඔකාසො. පටිසන්ධියා පන දින්නාය ජාතිසතෙපි පවත්තිවිපාකං දෙතීති ආචරියා. යථාවුත්තකආරණවිරහතො දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදිභාවං අසම්පත්තා ආදිපරියොසානචෙතනානං මජ්ඣෙ පවත්තා පඤ්ච චෙතනා විපාකදානසභාවස්ස අනුපච්ඡින්නත්තා යදා කදාචි ඔකාසලාභෙ සති පටිසන්ධිපවත්තීසු විපාකං අභිනිප්ඵාදෙන්තී අපරාපරියවෙදනියං නාම. සකසකකාලාතීතං පන පුරිමකම්මද්වයං, තතියම්පි ච සංසාරප්පවත්තියා වොච්ඡින්නාය අහොසිකම්මං නාම.

ในบรรดากรรมนั้น เจตนาชวนะที่ ๑ ที่ไม่ถูกข่มด้วยปฏิปักษ์ และถึงความเป็นผู้มีกำลังเพราะได้ความพิเศษด้วยปัจจัยพิเศษ เป็นไปอย่างยิ่งด้วยอำนาจแห่งบุพพาภิสังขารอันเป็นเช่นนั้น และให้ผลในอัตภาพนั้นเอง ชื่อว่า ทิฏฐธัมมเวทนียกรรม. เพราะเจตนานั้น เป็นไปโดยการอุปการะและไม่อุปการะในบุคคลผู้มีคุณวิเศษในสันดานอันมีกำลังตามที่กล่าวมาแล้ว และเพราะไม่ได้เสพคุ้น จึงมีวิบากน้อย ไม่เป็นกรรมที่มุ่งหวังความไม่ขาดสายแห่งสันดานที่ดำเนินไป และไม่มุ่งหวังการได้โอกาสเหมือนกรรมสองอย่างที่เหลือ จึงให้ผลเป็นอเหตุกผลเพียงวิบากที่ดำเนินไป เหมือนดอกไม้ในอัตภาพนี้เอง. ส่วนเจตนาชวนะที่ ๗ ซึ่งเป็นเจตนาที่สำเร็จประโยชน์ เป็นเจตนาที่ตัดสินใจ ได้ความพิเศษโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว และให้วิบากในอัตภาพถัดไป ชื่อว่า อุปปัชชเวทนียกรรม. เจตนานั้นย่อมให้ปวัตติวิบากก็ต่อเมื่อให้ปฏิสนธิแล้วเท่านั้น แต่เมื่อยังไม่ให้ปฏิสนธิ ย่อมไม่มีการให้ปวัตติวิบาก เพราะโอกาสของอุปปัชชเวทนียกรรมย่อมมีต่อจากจุติ แต่เมื่อให้ปฏิสนธิแล้ว แม้ร้อยชาติก็ย่อมให้ปวัตติวิบาก ดังที่อาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้. เจตนา ๕ ดวงที่เกิดขึ้นในระหว่างเจตนาต้นและเจตนาสุดท้าย ซึ่งยังไม่ถึงความเป็นทิฏฐธัมมเวทนียกรรมเป็นต้น เพราะปราศจากเหตุที่กล่าวมาแล้ว และเพราะความเป็นผู้ให้วิบากไม่ขาดสาย เมื่อได้โอกาสเมื่อใด ย่อมยังวิบากให้สำเร็จในปฏิสนธิและปวัตติ ชื่อว่า อปราปริยเวทนียกรรม. ส่วนกรรมสองอย่างแรกที่ล่วงเลยกาลของตนไปแล้ว และกรรมที่สามเมื่อการดำเนินไปแห่งสังสารวัฏขาดไปแล้ว ชื่อว่า อโหสิกรรม.

පාකකාලවසෙනාති පච්චුප්පන්නෙ, තදනන්තරෙ, යදා කදාචීති එවං පුරිමානං තිණ්ණං යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන, ඉතරස්ස තංකාලාභාවවසෙන ච. අහොසිකම්මස්ස හි කාලාතික්කමතොව තං වොහාරො.

โดยอาศัยกาลแห่งการให้ผล คือ โดยอาศัยกาลที่กำหนดไว้ของกรรมสามอย่างแรก คือ ในปัจจุบัน ในภพถัดไป และเมื่อใดก็ตาม และโดยอาศัยการไม่มีกาลนั้นของกรรมที่เหลือ (อโหสิกรรม). เพราะอโหสิกรรมนั้น ชื่อนั้นย่อมมีเพราะกาลล่วงเลยไปแล้ว.

53. පාකඨානවසෙනාති [Pg.172] පටිසන්ධියා විපච්චනභූමිවසෙන.

๕๓. โดยอาศัยภูมิแห่งการให้ผล คือ โดยอาศัยภูมิที่ปฏิสนธิย่อมให้ผล.

54. ඉදානි අකුසලාදිකම්මානං කායකම්මද්වාරාදිවසෙන පවත්තිං, තංනිද්දෙසමුඛෙන ච තෙසං පාණාතිපාතාදිවසෙන දසවිධාදිභෙදඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ අකුසල’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. කායද්වාරෙ පවත්තං කම්මං කායකම්මං. එවං වචීකම්මාදීනි.

๕๔. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นไปของอกุศลกรรมเป็นต้น โดยอำนาจแห่งกายกรรมและทวารเป็นต้น และเพื่อแสดงความต่างกัน ๑๐ ประการเป็นต้นของกรรมเหล่านั้น โดยมุขคือการแสดงกรรมเหล่านั้นมีปาณาติบาตเป็นต้น จึงเริ่มคำว่า 'tattha akusalaṃ' (ในบรรดาอกุศลกรรมนั้น) เป็นต้น กรรมที่เกิดขึ้นในกายทวาร ชื่อว่า กายกรรม วจีกรรมเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน

55. පාණස්ස සණිකං පතිතුං අදත්වා අතීව පාතනං පාණාතිපාතො. කායවාචාහි අදින්නස්ස ආදානං අදින්නාදානං. මෙථුනවීතික්කමසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මිච්ඡා චරණං කාමෙසු මිච්ඡාචාරො.

๕๕. การยังสัตว์ไม่ให้ตกลงไปช้าๆ แต่ทำให้ตกลงไปอย่างยิ่ง (คือให้ตายไป) ชื่อว่า ปาณาติบาต การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ด้วยกายหรือวาจา ชื่อว่า อทินนาทาน การประพฤติผิดในกามทั้งหลายอันนับว่าเป็นการล่วงละเมิดเมถุนธรรม ชื่อว่า กาเมสุมิจฉาจาร

තත්ථ පාණොති වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. තස්මිං පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකප්පයොගසමුට්ඨාපිකා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. පරභණ්ඩෙ තථාසඤ්ඤිනො තදාදායකප්පයොගසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. අසද්ධම්මසෙවනවසෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගන්තබ්බට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසුමිච්ඡාචාරො නාම. සුරාපානම්පි එත්ථෙව සඞ්ගය්හතීති වදන්ති රසසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මිච්ඡාචාරභාවතො. කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ කායද්වාරෙති කායෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනතො, සයඤ්ච කායෙන විඤ්ඤෙය්‍යත්තා කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ අභික්කමාදිජනකචිත්තජවායොධාත්වාධිකකලාපස්ස විකාරභූතෙ සන්ථම්භනාදීනං සහකාරීකාරණභූතෙ චොපනකායභාවතො, කම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ච කායද්වාරසඞ්ඛාතෙ කම්මද්වාරෙ.

ในบรรดากรรมเหล่านั้น คำว่า ปาณะ โดยโวหารหมายถึงสัตว์ โดยปรมัตถ์หมายถึงชีวิตินทรีย์ เจตนาฆ่าที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามตัดชีวิตินทรีย์ในสัตว์นั้น โดยความสำคัญว่าเป็นสัตว์ ชื่อว่า ปาณาติบาต เจตนาลักทรัพย์ที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามถือเอาทรัพย์นั้นในทรัพย์ของผู้อื่น โดยความสำคัญว่าเป็นทรัพย์ของผู้อื่น ชื่อว่า อทินนาทาน เจตนาล่วงละเมิดในสถานที่ไม่ควรไปซึ่งเป็นไปทางกายทวารด้วยอำนาจการเสพอสัทธรรม ชื่อว่า กาเมสุมิจฉาจาร แม้การดื่มสุราท่านก็กล่าวว่าสงเคราะห์เข้าในข้อนี้เหมือนกัน เพราะความเป็นมิจฉาจารในกามคือกามรส ในกรรมทวารอันนับว่าเป็นกายทวาร เพราะเหตุที่แสดงความประสงค์ด้วยกาย และเพราะตนเองเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยกาย จึงชื่อว่ากายวิญญัติ อันเป็นวิการแห่งกลุ่มที่มีวาโยธาตุเป็นประธานซึ่งเกิดจากจิตที่ทำให้เกิดการก้าวไปเป็นต้น เป็นสหการีปัจจัยแห่งอาการมีการตึงเป็นต้น เพราะความเป็นกายที่ไหวได้ และเพราะความเป็นมุขคือทางเป็นไปแห่งกรรมทั้งหลาย

කිඤ්චාපි හි තංතංකම්මසහගතචිත්තුප්පාදෙනෙව සා විඤ්ඤත්ති ජනීයති. තථාපි තස්සා තථා පවත්තමානාය තංසමුට්ඨාපකකම්මස්ස කායකම්මාදිවොහාරො හොතීති සා තස්සෙව පවත්තිමුඛභාවෙන වත්තුං ලබ්භති. ‘‘කායද්වාරෙ වුත්තිතො’’ති [Pg.173] එත්තකෙයෙව වුත්තෙ ‘‘යදි එවං කම්මද්වාරවවත්ථානං න සියා. කායද්වාරෙ හි පවත්තං ‘කායකම්ම’න්ති වුච්චති, කායකම්මස්ස ච පවත්තිමුඛභූතං ‘කායද්වාර’න්ති. පාණාතිපාතාදිකං පන වාචාය ආණාපෙන්තස්ස කායකම්මං වචීද්වාරෙපි පවත්තතීති ද්වාරෙන කම්මවවත්ථානං න සියා, තථා මුසාවාදාදිං කායවිකාරෙන කරොන්තස්ස වචීකම්මං කායද්වාරෙපි පවත්තතීති කම්මෙන ද්වාරවවත්ථානම්පි න සියා’’ති අයං චොදනා පච්චුපට්ඨෙය්‍යාති බාහුල්ලවුත්තියා වවත්ථානං දස්සෙතුං ‘‘බාහුල්ලවුත්තිතො’’ති වුත්තං. කායකම්මඤ්හි කායද්වාරෙයෙව බහුලං පවත්තති, අප්පං වචීද්වාරෙ, තස්මා කායද්වාරෙයෙව බහුලං පවත්තනතො කායකම්මභාවො සිද්ධො වනචරකාදීනං වනචරකාදිභාවො විය. තථා කායකම්මමෙව යෙභුය්‍යෙන කායද්වාරෙ පවත්තති, න ඉතරානි, තස්මා කායකම්මස්ස යෙභුය්‍යෙන එත්ථෙව පවත්තනතො කායකම්මද්වාරභාවො සිද්ධො බ්‍රාහ්මණගාමාදීනං බ්‍රාහ්මණගාමාදිභාවො වියාති නත්ථි කම්මද්වාරවවත්ථානෙ කොචි විබන්ධොති අයමෙත්ථාධිප්පායො.

จริงอยู่ แม้วิญญัตินั้นจะถูกผลิตขึ้นด้วยจิตตุปบาทที่เกิดร่วมกับกรรมนั้นๆ ก็ตาม แต่ถึงกระนั้น เมื่อวิญญัตินั้นเป็นไปอยู่อย่างนั้น กรรมที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งวิญญัตินั้น ย่อมมีชื่อเรียกว่า กายกรรม เป็นต้น ดังนั้น วิญญัตินั้นจึงควรกล่าวได้ว่าเป็นมุขคือทางเป็นไปแห่งกรรมนั้นนั่นเอง เมื่อกล่าวเพียงว่า 'เพราะกล่าวไว้ในกายทวาร' คำคัดค้านนี้พึงเกิดขึ้นว่า 'ถ้าอย่างนั้น การกำหนดกรรมและทวารก็จะไม่พึงมี เพราะกรรมที่เกิดขึ้นในกายทวารเรียกว่า กายกรรม และกายทวารก็เป็นมุขคือทางเป็นไปแห่งกายกรรม แต่กายกรรมมีปาณาติบาตเป็นต้นของผู้ที่สั่งด้วยวาจา ย่อมเป็นไปแม้ในวจีทวาร ดังนั้น การกำหนดกรรมด้วยทวารก็จะไม่พึงมี ในทำนองเดียวกัน วจีกรรมมีมุสาวาทเป็นต้นของผู้ที่ทำด้วยกายวิการ ย่อมเป็นไปแม้ในกายทวาร ดังนั้น การกำหนดทวารด้วยกรรมก็จะไม่พึงมี' เพื่อจะแสดงการกำหนดโดยความเป็นไปโดยมาก ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะความเป็นไปโดยมาก' (bāhullavuttito) ด้วยว่า กายกรรมย่อมเป็นไปในกายทวารนั่นเองเป็นส่วนมาก เป็นไปในวจีทวารน้อย เพราะฉะนั้น ความเป็นกายกรรมจึงสำเร็จได้เพราะความเป็นไปในกายทวารเป็นส่วนมาก เหมือนความเป็นพรานป่าของพวกพรานป่าเป็นต้น ในทำนองเดียวกัน กายกรรมนั่นเองย่อมเป็นไปในกายทวารโดยส่วนมาก ไม่ใช่กรรมอื่น เพราะฉะนั้น ความเป็นกายทวารแห่งกายกรรมจึงสำเร็จได้เพราะกายกรรมเป็นไปในทวารนี้โดยส่วนมาก เหมือนความเป็นหมู่บ้านพราหมณ์ของหมู่บ้านพราหมณ์เป็นต้น ดังนั้น จึงไม่มีอุปสรรคใดๆ ในการกำหนดกรรมและทวาร นี้คืออธิบายในข้อนี้

56. මුසාති අභූතං වත්ථු, තං තච්ඡතො වදන්ති එතෙනාති මුසාවාදො. පිසති සාමග්ගිං සඤ්චුණ්ණෙති වික්ඛිපති, පියභාවං සුඤ්ඤං කරොතීති වා පිසුණා. අත්තානම්පි පරම්පි ඵරුසං කරොති, කකචො විය ඛරසම්ඵස්සාති වා ඵරුසා. සං සුඛං, හිතඤ්ච ඵලති විසරති විනාසෙතීති සම්ඵං, අත්තනො, පරෙසඤ්ච අනුපකාරං යං කිඤ්චි, තං පලපති එතෙනාති සම්ඵප්පලාපො.

๕๖. คำว่า มุสา คือ เรื่องไม่จริง บุคคลย่อมกล่าวเรื่องไม่จริงนั้นโดยทำให้เหมือนเป็นเรื่องจริงด้วยคำนี้ เหตุนั้น คำนั้นจึงชื่อว่า มุสาวาท คำว่า ปิสุณา คือ ย่อมบดขยี้ คือทำลายความสามัคคีให้กระจัดกระจายไป หรืออีกนัยหนึ่ง ย่อมทำให้ความเป็นที่รักว่างเปล่า คำว่า ผรุสา คือ ย่อมทำให้ตนเองและผู้อื่นหยาบคาย หรืออีกนัยหนึ่ง มีสัมผัสหยาบเหมือนเลื่อย คำว่า สัมผะ คือ ย่อมทำลาย ย่อมทำให้กระจัดกระจาย ย่อมทำให้ความสุขและความดีงามพินาศ บุคคลย่อมพูดพล่ามสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ตนเองและผู้อื่นด้วยคำนี้ เหตุนั้น คำนั้นจึงชื่อว่า สัมผัปปลาปะ

තත්ථ අභූතං වත්ථුං භූතතො පරං විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථා විඤ්ඤාපනප්පයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. සො පරස්ස අත්ථභෙදකරොව කම්මපථො හොති, ඉතරො [Pg.174] කම්මමෙව. පරෙසං භෙදකාමතාය, අත්තප්පියකාමතාය වා පරභෙදකරවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා සංකිලිට්ඨචෙතනා පිසුණවාචා, සාපි ද්වීසු භින්නෙසුයෙව කම්මපථො. පරස්ස මම්මච්ඡෙදකරවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා එකන්තඵරුසචෙතනා ඵරුසවාචා. න හි චිත්තසණ්හතාය සති ඵරුසවාචා නාම හොති. සීතාහරණාදිඅනත්ථවිඤ්ඤාපනප්පයොගසමුට්ඨාපිකා සංකිලිට්ඨචෙතනා සම්ඵප්පලාපො, සො පන පරෙහි තස්මිං අනත්ථෙ ගහිතෙයෙව කම්මපථො. වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීද්වාරෙති වාචාය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච වාචාය විඤ්ඤායතීති වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීභෙදකරප්පයොගසමුට්ඨාපකචිත්තසමුට්ඨානපථවීධාත්වාධිකකලාපස්ස විකාරභූතෙ චොපනවාචාභාවතො, කම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ච වචීද්වාරසඞ්ඛාතෙ කම්මද්වාරෙ. බාහුල්ලවුත්තිතොති ඉදං වුත්තනයමෙව.

ในบรรดากรรมเหล่านั้น เจตนาที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามเพื่อยังผู้อื่นให้รู้แจ้งเรื่องไม่จริงโดยความเป็นเรื่องจริง ชื่อว่า มุสาวาท มุสาวาทนั้นย่อมเป็นกรรมบถเมื่อทำลายประโยชน์ของผู้อื่นเท่านั้น นอกนั้นเป็นเพียงกรรม เจตนาที่เศร้าหมองที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามทางวาจาอันทำลายความสามัคคีของผู้อื่น ด้วยความใคร่จะให้ผู้อื่นแตกกัน หรือด้วยความใคร่จะให้ตนเป็นที่รัก ชื่อว่า ปิสุณาวาจา แม้ปิสุณาวาจานั้นก็เป็นกรรมบถเมื่อคนทั้งสองแตกกันแล้วเท่านั้น เจตนาที่หยาบคายโดยส่วนเดียวที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามทางวาจาอันตัดขั้วหัวใจของผู้อื่น ชื่อว่า ผรุสาวาจา เพราะเมื่อจิตอ่อนโยนอยู่ ผรุสาวาจาย่อมไม่มี เจตนาที่เศร้าหมองที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามเพื่อยังผู้อื่นให้รู้แจ้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มีการนำนางสีดาไปเป็นต้น ชื่อว่า สัมผัปปลาปะ แต่สัมผัปปลาปะนั้นเป็นกรรมบถเมื่อผู้อื่นรับเอาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้นแล้วเท่านั้น ในกรรมทวารอันนับว่าเป็นวจีทวาร เพราะเหตุที่แสดงความประสงค์ด้วยวาจา และเพราะตนเองเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยวาจา จึงชื่อว่าวจีวิญญัติ อันเป็นวิการแห่งกลุ่มที่มีปฐวีธาตุเป็นต้นซึ่งเกิดจากจิตที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามเปล่งวาจา เพราะความเป็นวาจาที่ไหวได้ และเพราะความเป็นมุขคือทางเป็นไปแห่งกรรมทั้งหลาย คำว่า 'เพราะความเป็นไปโดยมาก' นี้ ก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

57. පරසම්පත්තිං අභිමුඛං ඣායති ලොභවසෙන චින්තෙතීති අභිජ්ඣා. බ්‍යාපජ්ජති හිතසුඛං එතෙනාති බ්‍යාපාදො. මිච්ඡා විපරීතතො පස්සතීති මිච්ඡාදිට්ඨි.

๕๗. ธรรมชาติที่ย่อมเพ่งเล็งสมบัติของผู้อื่นโดยมุ่งตรง คือคิดด้วยอำนาจโลภะ ชื่อว่า อภิชฌา ธรรมชาติที่ยังประโยชน์และความสุขให้พินาศด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า พยาบาท ธรรมชาติที่ย่อมเห็นผิดไปโดยอาการวิปริต ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิ

තත්ථ ‘‘අහො වත ඉදං මම සියා’’ති එවං පරභණ්ඩාභිජ්ඣායනං අභිජ්ඣා, සා පරභණ්ඩස්ස අත්තනො නාමනෙනෙව කම්මපථො හොති. ‘‘අහො වතායං සත්තො විනස්සෙය්‍යා’’ති එවං මනොපදොසො බ්‍යාපාදො. ‘‘නත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනා නයෙන විපරීතදස්සනං මිච්ඡාදිට්ඨි. එත්ථ පන නත්ථිකඅහෙතුකඅකිරියදිට්ඨීහියෙව කම්මපථභෙදො. ඉමෙසං පන අඞ්ගාදිවවත්ථානවසෙන පපඤ්චො තත්ථ තත්ථ (දී. නි. අට්ඨ. 1.8; ධ. ස. අට්ඨ. 1 අකුසලකම්මපථකථා; පාරා. අට්ඨ. 2.172) ආගතනයෙන දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤත්‍රාපි විඤ්ඤත්තියාති කායවචීවිඤ්ඤත්තිං විනාපි, තං අසමුට්ඨාපෙත්වාපීත්‍යත්ථො. විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකචිත්තසම්පයුත්තා චෙත්ථ අභිජ්ඣාදයො චෙතනාපක්ඛිකාව හොන්ති.

ในบรรดาอกุศลกรรมบถเหล่านั้น การเพ่งเล็งทรัพย์สมบัติของผู้อื่นว่า "โอหนอ ขอสิ่งนี้จงเป็นของเราเถิด" อย่างนี้ ชื่อว่า อภิชฌา อภิชฌานั้นย่อมเป็นกรรมบถด้วยการตั้งชื่อทรัพย์สมบัติของผู้อื่นว่าเป็นของตนเท่านั้น มโนประทุษร้ายว่า "โอหนอ ขอสัตว์นี้จงพินาศเถิด" อย่างนี้ ชื่อว่า พยาบาท การเห็นผิดไปจากความเป็นจริงด้วยนัยมีว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นต้น ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิ ในที่นี้ การจำแนกกรรมบถย่อมมีด้วยนัตถิกทิฏฐิ อเหตุกทิฏฐิ และอกิริยทิฏฐิเท่านั้น ส่วนความพิสดารของการกำหนดองค์ประกอบเป็นต้นของอกุศลกรรมบถเหล่านี้ พึงทราบตามนัยที่มาในอรรถกถาต่างๆ (ที.นิ.อ. 1.8; ธ.ส.อ. 1 อกุศลกรรมบถกถา; ปา.อ. 2.172) คำว่า "แม้ในที่อื่นจากวิญญัติ" หมายถึง แม้ปราศจากกายวิญญัติและวจีวิญญัติ หรือแม้ไม่ยังวิญญัตินั้นให้เกิดขึ้น ในที่นี้ อภิชฌาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยจิตที่ยังวิญญัติให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นฝ่ายเจตนาเท่านั้น

58. දොසමූලෙන [Pg.175] ජායන්තීති සහජාතාදිපච්චයෙන දොසසඞ්ඛාතමූලෙන, දොසමූලකචිත්තෙන වා ජායන්ති, න ලොභමූලාදීහි. හසමානාපි හි රාජානො දොසචිත්තෙනෙව පාණවධං ආණාපෙන්ති, තථා ඵරුසවාචාබ්‍යාපාදෙසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. මිච්ඡාදස්සනස්ස අභිනිවිසිතබ්බවත්ථූසු ලොභපුබ්බඞ්ගමමෙව අභිනිවිසනතො ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි ච ලොභමූලෙනා’’ති. සෙසානි චත්තාරිපි ද්වීහි මූලෙහි සම්භවන්තීති යො තාව අභිමතං වත්ථුං, අනභිමතං වා අත්තබන්ධුපරිත්තාණාදිප්පයොජනං සන්ධාය හරති, තස්ස අදින්නාදානං ලොභමූලෙන හොති. වෙරනිය්‍යාතනත්ථං හරන්තස්ස දොසමූලෙන. නීතිපාඨකප්පමාණතො දුට්ඨනිග්ගහණත්ථං පරසන්තකං හරන්තානං රාජූනං, බ්‍රාහ්මණානඤ්ච ‘‘සබ්බමිදං බ්‍රාහ්මණානං රාජූහි දින්නං, තෙසං පන සබ්බදුබ්බලභාවෙන අඤ්ඤෙ පරිභුඤ්ජන්ති, අත්තසන්තකමෙව බ්‍රාහ්මණා පරිභුඤ්ජන්තී’’ත්‍යාදීනි වත්වා සකසඤ්ඤාය එවං යං කිඤ්චි හරන්තානං, කම්මඵලසම්බන්ධාපවාදීනඤ්ච මොහමූලෙන. එවං මුසාවාදාදීසුපි යථාරහං යොජෙතබ්බං.

๕๘. คำว่า "ย่อมเกิดด้วยโทสมูล" หมายถึง ย่อมเกิดด้วยมูลอันนับว่าเป็นโทสะ ด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น หรือด้วยจิตที่มีโทสะเป็นมูล ไม่ใช่ด้วยโลภมูลเป็นต้น เพราะแม้พระราชาทั้งหลายผู้ทรงหัวเราะอยู่ ก็ยังสั่งให้ประหารชีวิตด้วยจิตที่มีโทสะเท่านั้น เช่นเดียวกัน พึงทราบในผรุสาวาจาและพยาบาทตามสมควร เพราะการยึดมั่นในวัตถุที่พึงยึดมั่นของมิจฉาทิฏฐิ ย่อมมีโลภะเป็นเบื้องหน้าเท่านั้น จึงกล่าวว่า "มิจฉาทิฏฐิก็มีโลภะเป็นมูล" อกุศลกรรมบถที่เหลืออีกสี่อย่างย่อมเกิดขึ้นด้วยมูลสองอย่าง คือ ผู้ใดถือเอาวัตถุที่พึงปรารถนาหรือไม่พึงปรารถนา โดยอาศัยประโยชน์มีเพื่อรักษาตนเองและญาติเป็นต้น อทินนาทานของผู้นั้นย่อมมีโลภะเป็นมูล ของผู้ที่ถือเอาเพื่อแก้แค้น ย่อมมีโทสะเป็นมูล ของพระราชาและพราหมณ์ทั้งหลายผู้ถือเอาทรัพย์ของผู้อื่นเพื่อปราบปรามคนชั่วตามประมาณของนักนิติศาสตร์ และของผู้ที่ถือเอาสิ่งใดๆ ด้วยความสำคัญว่าเป็นของตนเอง โดยกล่าวว่า "สิ่งทั้งหมดนี้พระราชาได้ประทานแก่พราหมณ์ทั้งหลาย แต่เพราะพราหมณ์เหล่านั้นอ่อนแอที่สุด คนอื่นจึงบริโภค พราหมณ์ทั้งหลายย่อมบริโภคของของตนเองเท่านั้น" เป็นต้น และของผู้ที่ปฏิเสธความสัมพันธ์ของกรรมและผล ย่อมมีโมหะเป็นมูล พึงประกอบในมุสาวาทเป็นต้นอย่างนี้ตามสมควร

63. ඡසු ආරම්මණෙසු තිවිධකම්මවසෙන උප්පජ්ජමානම්පෙතං තිවිධනියමෙන උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘තථා දානසීලභාවනාවසෙනා’’ති. දසධා නිද්දිසියමානානං හි ද්වින්නං, පුන ද්වින්නං, තිණ්ණඤ්ච යථාක්කමං දානාදීසු තීස්වෙව සඞ්ගහො. කාරණං පනෙත්ථ පරතො වක්ඛාම. ඡළාරම්මණෙසු පන තිවිධකම්මද්වාරෙසු ච නෙසං පවත්තියොජනා අට්ඨකථාදීසු (ධ. ස. අට්ඨ. 156-159) ආගතනයෙන ගහෙතබ්බා.

๖๓. บุญกิริยาวัตถุนี้แม้เกิดขึ้นในอารมณ์ ๖ โดยอำนาจแห่งกรรม ๓ อย่าง ก็ย่อมเกิดขึ้นด้วยกฎ ๓ อย่าง จึงกล่าวว่า "เช่นเดียวกัน โดยอำนาจแห่งทาน ศีล และภาวนา" เพราะบุญกิริยาวัตถุที่แสดงไว้ ๑๐ อย่างนั้น สองอย่าง สองอย่าง และสามอย่าง ย่อมสงเคราะห์เข้าในทานเป็นต้นสามอย่างตามลำดับ ส่วนเหตุผลในที่นี้ เราจักกล่าวในภายหลัง ส่วนการประกอบความเป็นไปของบุญกิริยาวัตถุเหล่านั้นในอารมณ์ ๖ และในกรรมทวาร ๓ พึงทราบตามนัยที่มาในอรรถกถาเป็นต้น (ธ.ส.อ. 156-159)

65. දීයති එතෙනාති දානං, පරිච්චාගචෙතනා. එවං සෙසෙසුපි. සීලතීති සීලං, කායවචීකම්මානි සමාදහති, සම්මා ඨපෙතීත්‍යත්ථො, සීලයති වා උපධාරෙතීති සීලං[Pg.176], උපධාරණං පනෙත්ථ කුසලානං අධිට්ඨානභාවො. තථා හි වුත්තං ‘‘සීලෙ පතිට්ඨායා’’ත්‍යාදි (සං. නි. 1.23, 192). භාවෙති කුසලෙ ධම්මෙ ආසෙවති වඩ්ඪෙති එතායාති භාවනා. අපචායති පූජාවසෙන සාමීචිං කරොති එතෙනාති අපචායනං. තංතංකිච්චකරණෙ බ්‍යාවටස්ස භාවො වෙය්‍යාවච්චං. අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තා පත්ති දීයති එතෙනාති පත්තිදානං. පත්තිං අනුමොදති එතායාති පත්තානුමොදනා. ධම්මං සුණන්ති එතෙනාති ධම්මස්සවනං. ධම්මං දෙසෙන්ති එතායාති ධම්මදෙසනා. දිට්ඨියා උජුකරණං දිට්ඨිජුකම්මං.

๖๕. สภาวะที่เป็นเครื่องให้ ชื่อว่า ทาน คือ เจตนาในการบริจาค ในข้อที่เหลือก็เช่นกัน สภาวะที่ชื่อว่า ศีล เพราะอรรถว่าย่อมตั้งไว้ คือ การตั้งกายกรรมและวจีกรรมไว้โดยชอบ หมายความว่า ตั้งไว้โดยชอบ หรือว่า สภาวะที่ชื่อว่า ศีล เพราะอรรถว่าย่อมทรงไว้ การทรงไว้ในที่นี้คือความเป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรม ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ตั้งอยู่ในศีล’ เป็นต้น สภาวะที่บุคคลอบรมกุศลธรรม เสพ และเจริญด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ภาวนา สภาวะที่บุคคลกระทำความเคารพโดยการบูชาด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อปจายนะ ความเป็นผู้ขวนขวายในการทำกิจนั้นๆ ชื่อว่า เวยยาวัจจะ บุญที่เกิดขึ้นในสันดานของตนที่บุคคลให้ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปัตติทาน สภาวะที่บุคคลอนุโมทนาบุญด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปัตตานุโมทนา สภาวะที่บุคคลฟังธรรมด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ธัมมัสสวนะ สภาวะที่บุคคลแสดงธรรมด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ธัมมเทสนา การทำทิฏฐิให้ตรง ชื่อว่า ทิฏฐุชุกรรม

තත්ථ සානුසයසන්තානවතො පරෙසං පූජානුග්ගහකාමතාය අත්තනො විජ්ජමානවත්ථුපරිච්චජනවසප්පවත්තචෙතනා දානං නාම, දානවත්ථුපරියෙසනවසෙන, දින්නස්ස සොමනස්සචිත්තෙන අනුස්සරණවසෙන ච පවත්තා පුබ්බපච්ඡාභාගචෙතනා එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡන්ති. එවං සෙසෙසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. නිච්චසීලාදිවසෙන පඤ්ච, අට්ඨ, දස වා සීලානි සමාදියන්තස්ස, පරිපූරෙන්තස්ස, අසමාදියිත්වාපි සම්පත්තකායවචීදුච්චරිතතො විරමන්තස්ස, පබ්බජන්තස්ස, උපසම්පදමාළකෙ සංවරං සමාදියන්තස්ස, චතුපාරිසුද්ධිසීලං පරිපූරෙන්තස්ස ච පවත්තචෙතනා සීලං නාම. චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු, ඛන්ධාදීසු ච භූමීසු පරිකම්මසම්මසනවසප්පවත්තා අප්පනං අප්පත්තා ගොත්‍රභුපරියොසානචෙතනා භාවනා නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිපරියාපුණනචෙතනාපි එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡති.

ในบรรดาบุญกิริยาวัตถุเหล่านั้น เจตนาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการบริจาควัตถุที่มีอยู่ของตน ด้วยความปรารถนาจะบูชาและอนุเคราะห์ผู้อื่น ของผู้มีสันดานพร้อมด้วยอนุสัย ชื่อว่า ทาน เจตนาส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลายที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการแสวงหาวัตถุทาน และโดยอำนาจการระลึกถึงสิ่งที่ให้แล้วด้วยจิตที่โสมนัส ย่อมสงเคราะห์เข้าในทานนี้เอง ในข้อที่เหลือก็พึงทราบโดยสมควรอย่างนี้ เจตนาที่เกิดขึ้นของผู้สมาทานศีล ๕, ๘, หรือ ๑๐ โดยอำนาจศีลเป็นนิตย์เป็นต้น, ของผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์, ของผู้เว้นจากกายทุจริตและวจีทุจริตที่ถึงพร้อมแล้ว แม้ไม่ได้สมาทาน, ของผู้บวช, ของผู้สมาทานสังวรในอุปสัมปทามณฑล, และของผู้บำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์ ชื่อว่า ศีล เจตนาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการบริกรรมและการพิจารณาในกรรมฐาน ๔๐ อย่าง และในภูมิทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้น ซึ่งยังไม่ถึงอัปปนาสมาธิ มีโคตรภูเป็นที่สุด ชื่อว่า ภาวนา เจตนาในการเล่าเรียนวิชาที่ไม่มีโทษเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในภาวนานี้เอง

වයසා, ගුණෙහි ච ජෙට්ඨානං චීවරාදීසු පච්චාසාරහිතෙන අසංකිලිට්ඨජ්ඣාසයෙන පච්චුට්ඨානආසනාභිනීහාරාදිවිධිනා බහුමානකරණචෙතනා අපචායනං නාම. තෙසමෙව, ගිලානානඤ්ච යථාවුත්තජ්ඣාසයෙන තංතංකිච්චකරණචෙතනා වෙය්‍යාවච්චං නාම. අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තස්ස පුඤ්ඤස්ස පරෙහි [Pg.177] සාධාරණභාවං පච්චාසීසනචෙතනා පත්තිදානං නාම. පරෙහි දින්නස්ස, අදින්නස්සපි වා පුඤ්ඤස්ස මච්ඡෙරමලවිනිස්සටෙන චිත්තෙන අබ්භානුමොදනචෙතනා පත්තානුමොදනා නාම. එවමිමං ධම්මං සුත්වා තත්ථ වුත්තනයෙන පටිපජ්ජන්තො ‘‘ලොකියලොකුත්තරගුණවිසෙසස්ස භාගී භවිස්සාමි, බහුස්සුතො වා හුත්වා පරෙසං ධම්මදෙසනාදීහි අනුග්ගණ්හිස්සාමී’’ති එවං අත්තනො, පරෙසං වා හිතඵරණවසප්පවත්තෙන අසංකිලිට්ඨජ්ඣාසයෙන හිතූපදෙසසවනචෙතනා ධම්මස්සවනං නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිසවනචෙතනාපි එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛතාය යොනිසො මනසි කරොතො හිතූපදෙසචෙතනා ධම්මදෙසනා නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිඋපදිසනචෙතනාපි එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡති. ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තසම්මාදස්සනවසෙන දිට්ඨියා උජුකරණං දිට්ඨිජුකම්මං නාම.

เจตนาในการกระทำความเคารพด้วยวิธีมีการลุกขึ้นรับและการจัดอาสนะเป็นต้น ด้วยอัธยาศัยที่ไม่เศร้าหมอง ปราศจากความหวังในจีวรเป็นต้น ต่อท่านผู้เป็นผู้ใหญ่โดยวัยและโดยคุณ ชื่อว่า อปจายนะ เจตนาในการกระทำกิจนั้นๆ ด้วยอัธยาศัยที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง ต่อท่านเหล่านั้นและต่อคนไข้ ชื่อว่า เวยยาวัจจะ เจตนาในการปรารถนาให้บุญที่เกิดขึ้นในสันดานของตนเป็นของสาธารณะแก่ผู้อื่น ชื่อว่า ปัตติทาน เจตนาในการอนุโมทนาบุญที่ผู้อื่นให้แล้ว หรือแม้ที่ยังไม่ได้ให้ ด้วยจิตที่ปราศจากมลทินคือความตระหนี่ ชื่อว่า ปัตตานุโมทนา เจตนาในการฟังคำแนะนำที่เป็นประโยชน์ ด้วยอัธยาศัยที่ไม่เศร้าหมอง ซึ่งเป็นไปโดยอำนาจการแผ่ประโยชน์แก่ตนหรือผู้อื่นอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้มีส่วนแห่งคุณวิเศษทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ หรือจักเป็นพหูสูตแล้วอนุเคราะห์ผู้อื่นด้วยการแสดงธรรมเป็นต้น’ เมื่อฟังธรรมนี้แล้วประพฤติตามนัยที่กล่าวไว้ในธรรมนั้น ชื่อว่า ธัมมัสสวนะ เจตนาในการฟังวิชาที่ไม่มีโทษเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในธัมมัสสวนะนี้เอง เจตนาในการแนะนำที่เป็นประโยชน์ ของผู้กระทำไว้ในใจโดยแยบคาย โดยไม่หวังลาภสักการะเป็นต้น ชื่อว่า ธัมมเทสนา เจตนาในการแนะนำวิชาที่ไม่มีโทษเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในธัมมเทสนานี้เอง การทำทิฏฐิให้ตรงโดยอำนาจการเห็นชอบที่เกิดขึ้นตามนัยว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล’ เป็นต้น ชื่อว่า ทิฏฐุชุกรรม

යදි එවං ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදස්ස දිට්ඨිජුකම්මපුඤ්ඤකිරියභාවො න ලබ්භතීති? නො න ලබ්භති පුරිමපච්ඡිමචෙතනානම්පි තංතංපුඤ්ඤකිරියාස්වෙව සඞ්ගණ්හනතො. කිඤ්චාපි හි උජුකරණවෙලායං ඤාණසම්පයුත්තමෙව චිත්තං හොති, පුරිමපච්ඡාභාගෙ පන ඤාණවිප්පයුත්තම්පි සම්භවතීති තස්සපි දිට්ඨිජුකම්මභාවො උපපජ්ජතීති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

ถ้าเป็นเช่นนั้น ความเป็นบุญกิริยาวัตถุคือทิฏฐุชุกรรมของจิตตุปบาทที่ปราศจากญาณก็ไม่พึงได้ใช่ไหม? ไม่ใช่ว่าจะไม่ได้ เพราะเจตนาส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลายก็สงเคราะห์เข้าในบุญกิริยาวัตถุนั้นๆ ได้ ถึงแม้ว่าในขณะที่ทำทิฏฐิให้ตรง จิตจะเป็นญาณสัมปยุตต์เท่านั้น แต่ในส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลายก็อาจเป็นญาณวิปปยุตต์ได้ ดังนั้น ความเป็นทิฏฐุชุกรรมของจิตนั้นก็ย่อมสมควรแล้ว ไม่ต้องขยายความมากไปกว่านี้

ඉමෙසු පන දසසු පත්තිදානානුමොදනා දානෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති තංසභාවත්තා. දානම්පි හි ඉස්සාමච්ඡෙරානං පටිපක්ඛං, එතෙපි. තස්මා සමානප්පටිපක්ඛතාය එකලක්ඛණත්තා තෙ දානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථුම්හි සඞ්ගය්හන්ති. අපචායනවෙය්‍යාවච්චාසීලමයපුඤ්ඤෙව සඞ්ගය්හන්ති චාරිත්තසීලභාවතො. දෙසනාසවනදිට්ඨිජුකා පන කුසලධම්මාසෙවනභාවතො භාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති (දී. නි. ටී. 3.305) ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘දෙසෙන්තො, සුණන්තො ච දෙසනානුසාරෙන ඤාණං [Pg.178] පෙසෙත්වා ලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣ පටිවිජ්ඣ දෙසෙති, සුණාති ච, තානි ච දෙසනාසවනානි පටිවෙධමෙවාහරන්තීති දෙසනාසවනාභාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තී’’ති වදන්ති. ධම්මදානසභාවතො දෙසනා දානමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීතිපි සක්කා වත්තුං. තථා හි වුත්තං ‘‘සබ්බදානං ධම්මදානං ජිනාතී’’ති (ධ. ප. 354). තථා දිට්ඨිජුකම්මං සබ්බත්ථාපි සබ්බෙසං නියමනලක්ඛණත්තා. දානාදීසු හි යං කිඤ්චි ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියා විසොධිතං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං, එවඤ්ච කත්වා දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.305; ධ. ස. අට්ඨ. 156-159 පුඤ්ඤාකිරියවත්ථාදිකථා) ‘‘දිට්ඨිජුකම්මං සබ්බෙසං නියමලක්ඛණ’’න්ති වුත්තං. එවං දානසීලභාවනාවසෙන තීසු ඉතරෙසං සඞ්ගණ්හනතො සඞ්ඛෙපතො තිවිධමෙව පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොතීති දට්ඨබ්බං, තථා චෙව ආචරියෙන හෙට්ඨා දස්සිතං.

ในบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ ประการนี้ ปัตติทานและปัตตานุโมทนา ย่อมสงเคราะห์เข้าในทาน เพราะมีสภาพอย่างเดียวกัน เพราะทานเป็นปฏิปักษ์ต่อความริษยาและความตระหนี่ แม้บุญกิริยาวัตถุทั้งสองนี้ก็เป็นเช่นนั้น เพราะฉะนั้น เพราะมีปฏิปักษ์เสมอกัน และมีลักษณะอย่างเดียวกัน บุญกิริยาวัตถุทั้งสองนั้นจึงสงเคราะห์เข้าในทานมยบุญกิริยาวัตถุ อปจายนะและเวยยาวัจจะ ย่อมสงเคราะห์เข้าในสีลมยบุญกิริยาวัตถุ เพราะเป็นจาริตตศีล ส่วนธัมมเทสนา ธัมมัสสวนะ และทิฏฐุชุกรรม ย่อมสงเคราะห์เข้าในภาวนามยบุญกิริยาวัตถุ เพราะเป็นสภาพแห่งการเสพกุศลธรรม ดังที่พระเถระชื่ออาจริยธัมมปาละกล่าวไว้ (ที.นิ.ฎีกา ๓.๓๐๕) แต่บางท่านกล่าวว่า ‘เมื่อแสดงและฟังธรรม ย่อมส่งญาณไปตามการแสดงธรรม แล้วแทงตลอดลักษณะซ้ำๆ และการแสดงธรรมและการฟังธรรมเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งการแทงตลอดธรรม ดังนั้น ธัมมเทสนาและธัมมัสสวนะจึงสงเคราะห์เข้าในภาวนามยบุญกิริยาวัตถุ’ ธัมมเทสนา ก็อาจกล่าวได้ว่าสงเคราะห์เข้าในทานมยบุญกิริยาวัตถุ เพราะมีสภาพเป็นธรรมทาน ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘การให้ธรรมทานย่อมชนะการให้ทั้งปวง’ (ธ.ป. ๓๕๔) อนึ่ง ทิฏฐุชุกรรมก็เป็นลักษณะที่ควบคุมของบุญกิริยาวัตถุทั้งปวงในทุกที่ เพราะสิ่งใดสิ่งหนึ่งในทานเป็นต้น ที่ชำระให้บริสุทธิ์แล้วด้วยสัมมาทิฏฐิที่เกิดขึ้นตามนัยว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล’ เป็นต้น ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก และด้วยเหตุนี้เอง ในอรรถกถาฑีฆนิกาย (ที.นิ.อ. ๓.๓๐๕; ธ.ส.อ. ๑๕๖-๑๕๙ เรื่องบุญกิริยาวัตถุเป็นต้น) จึงกล่าวไว้ว่า ‘ทิฏฐุชุกรรมเป็นลักษณะที่ควบคุมของบุญกิริยาวัตถุทั้งปวง’ ดังนั้น พึงทราบว่า บุญกิริยาวัตถุโดยย่อมี ๓ อย่างเท่านั้น คือ ทาน ศีล และภาวนา เพราะบุญกิริยาวัตถุที่เหลือย่อมสงเคราะห์เข้าใน ๓ อย่างนี้ และอาจารย์ก็ได้แสดงไว้ข้างต้นแล้วเช่นกัน

67. මනොකම්මමෙව විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තාභාවෙන කායද්වාරාදීසු අප්පවත්තනතො. තඤ්ච රූපාවචරකුසලං භාවනාමයං දානාදිවසෙන අප්පවත්තනතො. අප්පනාප්පත්තං පුබ්බභාගප්පවත්තානං කාමාවචරභාවතො. ඣානඞ්ගභෙදෙනාති පටිපදාදිභෙදතො අනෙකවිධත්තෙපි අඞ්ගාතික්කමවසෙන නිබ්බත්තජ්ඣානඞ්ගභෙදතො පඤ්චවිධං හොති.

๖๗. เป็นมโนกรรมเท่านั้น เพราะไม่เป็นไปในกายทวารเป็นต้น เนื่องจากไม่มีความเป็นเครื่องยังวิญญัติให้เกิดขึ้น และกุศลที่เป็นรูปาวจรนั้น เป็นภาวนามัย เพราะไม่เป็นไปโดยอำนาจทานเป็นต้น เพราะจิตที่เกิดขึ้นในส่วนเบื้องต้นที่ยังไม่ถึงอัปปนาสมาธิ เป็นกามาวจร โดยความต่างแห่งองค์ฌาน หมายถึง แม้จะมีความหลากหลายโดยความต่างแห่งปฏิปทาเป็นต้น แต่ก็มี ๕ อย่าง โดยความต่างแห่งองค์ฌานที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการก้าวล่วงองค์ฌาน

68. ආරම්මණභෙදෙනාති කසිණුග්ඝාටිමාකාසං, ආකාසවිසයං මනො, තදභාවො, තදාලම්බං විඤ්ඤාණන්ති චතුබ්බිධන්ති ඉමෙසං චතුන්නං ආරම්මණානං භෙදෙන.

๖๘. โดยความต่างแห่งอารมณ์ หมายถึง โดยความต่างแห่งอารมณ์ ๔ อย่างเหล่านี้ คือ อากาศที่เปิดออกจากการเพิกกสิณ, มโนที่กำหนดอากาศนั้นเป็นอารมณ์, ความไม่มีอากาศนั้น, และวิญญาณที่กำหนดความไม่มีอากาศนั้นเป็นอารมณ์

69. එත්ථාති ඉමෙසු පාකට්ඨානවසෙන චතුබ්බිධෙසු කම්මෙසු. උද්ධච්චරහිතන්ති උද්ධච්චසහගතචෙතනාරහිතං එකාදසවිධං අකුසලකම්මං. කිං පනෙත්ථ කාරණං අධිමොක්ඛවිරහෙන සබ්බදුබ්බලම්පි විචිකිච්ඡාසහගතං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති, අධිමොක්ඛසම්පයොගෙන තතො බලවන්තම්පි උද්ධච්චසහගතං නාකඩ්ඪතීති[Pg.179]? පටිසන්ධිදානසභාවාභාවතො. බලවං ආකඩ්ඪති, දුබ්බලං නාකඩ්ඪතීති හි අයං විචාරණා පටිසන්ධිදානසභාවෙසුයෙව. යස්ස පන පටිසන්ධිදානසභාවොයෙව නත්ථි, න තස්ස බලවභාවො පටිසන්ධිආකඩ්ඪනෙ කාරණං.

๖๙. ในที่นี้ หมายถึง ในกรรม ๔ อย่างเหล่านี้โดยอำนาจแห่งฐานะที่ปรากฏ ปราศจากอุทธัจจะ หมายถึง อกุศลกรรม ๑๑ อย่างที่ปราศจากเจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อะไรเป็นเหตุในที่นี้ว่า แม้วิจิกิจฉาสหรคตจิตที่อ่อนแอที่สุดเพราะปราศจากอธิโมกข์ ก็ยังดึงปฏิสนธิมาได้ แต่อุทธัจจสหรคตจิตที่แข็งแรงกว่านั้นเพราะประกอบด้วยอธิโมกข์ กลับดึงปฏิสนธิมาไม่ได้? เพราะไม่มีสภาพเป็นเครื่องให้ปฏิสนธิ เพราะการพิจารณาว่า ‘กรรมที่แข็งแรงย่อมดึงมาได้ กรรมที่อ่อนแอไม่ดึงมาได้’ นี้ ย่อมมีได้เฉพาะในกรรมที่มีสภาพเป็นเครื่องให้ปฏิสนธิเท่านั้น ส่วนกรรมใดไม่มีสภาพเป็นเครื่องให้ปฏิสนธิเลย ความเป็นกรรมที่แข็งแรงของกรรมนั้นก็ไม่เป็นเหตุในการดึงปฏิสนธิมาได้

කථං පනෙතං විඤ්ඤාතබ්බං උද්ධච්චසහගතස්ස පටිසන්ධිදානසභාවො නත්ථීති? දස්සනෙනපහාතබ්බෙසු අනාගතත්තා. තිවිධා හි අකුසලා දස්සනෙන පහාතබ්බා, භාවනාය පහාතබ්බා, සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සියා භාවනාය පහාතබ්බාති. තත්ථ දිට්ඨිසහගතවිචිකිච්ඡාසහගතචිත්තුප්පාදා දස්සනෙන පහාතබ්බා නාම පඨමං නිබ්බානදස්සනවසෙන ‘‘දස්සන’’න්ති ලද්ධනාමෙන සොතාපත්තිමග්ගෙන පහාතබ්බත්තා. උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදො භාවනාය පහාතබ්බො නාම අග්ගමග්ගෙන පහාතබ්බත්තා. උපරිමග්ගත්තයඤ්හි පඨමමග්ගෙන දිට්ඨනිබ්බානෙ භාවනාවසෙන පවත්තනතො ‘‘භාවනා’’ති වුච්චති. දිට්ඨිවිප්පයුත්තදොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදා පන සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සියා භාවනාය පහාතබ්බා තෙසං අපායනිබ්බත්තකාවත්ථාය පඨමමග්ගෙන, සෙසබහලාබහලාවත්ථාය උපරිමග්ගෙහි පහීයමානත්තා. තත්ථ සියා දස්සනෙන පහාතබ්බම්පි දස්සනෙන පහාතබ්බසාමඤ්ඤෙන ඉධ ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බ’’න්ති වොහරන්ති.

จะพึงทราบได้อย่างไรว่า อุทธัจจสหคตจิตไม่มีสภาพให้ปฏิสนธิ? เพราะไม่สงเคราะห์เข้าในธรรมที่พึงละด้วยการเห็น (ทัสสนปหาน). ด้วยว่า อกุศลธรรมมี ๓ อย่าง คือ พึงละด้วยการเห็น, พึงละด้วยการเจริญ, และบางอย่างพึงละด้วยการเห็น บางอย่างพึงละด้วยการเจริญ. ในบรรดาอกุศลธรรมเหล่านั้น จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยทิฏฐิและสหรคตด้วยวิจิกิจฉา ชื่อว่าพึงละด้วยการเห็น เพราะพึงละด้วยโสดาปัตติมรรค ซึ่งได้ชื่อว่า 'การเห็น' โดยอาศัยการเห็นพระนิพพานเป็นครั้งแรก. จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ ชื่อว่าพึงละด้วยการเจริญ เพราะพึงละด้วยอรหัตตมรรค. ด้วยว่า มรรคเบื้องบน ๓ ชื่อว่า 'การเจริญ' เพราะเป็นไปโดยการเจริญพระนิพพานที่เห็นแล้วด้วยมรรคแรก. ส่วนจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโทมนัสที่วิปปยุตจากทิฏฐิ บางอย่างพึงละด้วยการเห็น บางอย่างพึงละด้วยการเจริญ เพราะถูกละด้วยมรรคแรกในสภาวะที่ยังอบายให้เกิด และถูกละด้วยมรรคเบื้องบนในสภาวะที่เหลือที่มีกำลังมากและมีกำลังน้อย. ในที่นี้ แม้ธรรมที่บางอย่างพึงละด้วยการเห็น ก็เรียกโดยส่วนรวมว่า 'พึงละด้วยการเห็น'

යදි ච උද්ධච්චසහගතං පටිසන්ධිං දදෙය්‍ය, තදා අකුසලපටිසන්ධියා සුගතියං අසම්භවතො අපායෙස්වෙව දදෙය්‍ය. අපායගමනීයඤ්ච අවස්සං දස්සනෙන පහාතබ්බං සියා. ඉතරථා අපායගමනීයස්ස අප්පහීනත්තා සෙක්ඛානං අපායුප්පත්ති ආපජ්ජති, න ච පනෙතං යුත්තං ‘‘චතූහපායෙහි ච විප්පමුත්තො (ඛු. පා. 6.11; සු. නි. 234), අවිනිපාතධම්මො’’ති (පාරා. 21; සං. නි. 5.998) ආදිවචනෙහි සහ විරුජ්ඣනතො. සති ච පනෙතස්ස දස්සනෙන පහාතබ්බභාවෙ ‘‘සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා’’ති ඉමස්ස විභඞ්ගෙ වත්තබ්බං සියා, න ච පනෙතං වුත්තන්ති[Pg.180]. අථ සියා ‘‘අපායගාමිනියො රාගො දොසො මොහො තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’’ති එවං දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු වුත්තත්තා උද්ධච්චසහගතචෙතනාය තත්ථ සඞ්ගහො සක්කා වත්තුන්ති. තං න, තස්ස එකන්තතො භාවනාය පහාතබ්බභාවෙන වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘කතමෙ ධම්මා භාවනාය පහාතබ්බා? උද්ධච්චසහගතො චිත්තුප්පාදො’’ති (ධ. ස. 1406), තස්මා දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු අවචනං ඉමස්ස පටිසන්ධිදානාභාවං සාධෙති. නනු ච පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ –

และหากอุทธัจจสหคตจิตให้ปฏิสนธิไซร้ เมื่อปฏิสนธิที่เป็นอกุศลเป็นไปไม่ได้ในสุคติ ก็พึงให้ปฏิสนธิในอบายเท่านั้น. และธรรมที่นำไปสู่อบายพึงเป็นธรรมที่พึงละด้วยการเห็นโดยแน่นอน. มิฉะนั้นแล้ว เมื่อธรรมที่นำไปสู่อบายยังไม่ถูกละ การอุบัติในอบายย่อมประสบแก่พระเสกขะทั้งหลาย และข้อนี้ไม่สมควร เพราะขัดแย้งกับพระพุทธพจน์มีอาทิว่า 'พ้นแล้วจากอบายทั้ง ๔' (ขุ. ปา. ๖.๑๑; สุ. นิ. ๒๓๔) และ 'มีธรรมไม่ตกต่ำ' (ปารา. ๒๑; สํ. นิ. ๕.๙๙๘). และหากอุทธัจจสหคตจิตนี้มีสภาพที่พึงละด้วยการเห็น ก็พึงกล่าวไว้ในวิภังค์แห่งธรรมที่ 'บางอย่างพึงละด้วยการเห็น' แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้. อนึ่ง อาจมีผู้กล่าวว่า 'ราคะ โทสะ โมหะ ที่นำไปสู่อบาย และกิเลสที่ตั้งอยู่ร่วมกับกิเลสเหล่านั้น' ได้ถูกกล่าวไว้ในธรรมที่พึงละด้วยการเห็น ดังนั้น เจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะจึงอาจถูกสงเคราะห์เข้าไว้ในนั้นได้. ข้อนั้นไม่จริง เพราะอุทธัจจสหคตจิตถูกกล่าวไว้ว่ามีสภาพที่พึงละด้วยการเจริญโดยส่วนเดียว. ด้วยว่า พระบาลีกล่าวไว้ว่า—'ธรรมเหล่าไหนพึงละด้วยการเจริญ? จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ' (ธ. ส. ๑๔๐๖) ดังนั้น การไม่กล่าวไว้ในธรรมที่พึงละด้วยการเห็น จึงเป็นเครื่องพิสูจน์ว่าจิตนี้ไม่มีการให้ปฏิสนธิ. ก็ในปฏิสัมภิทาวิภังค์มิได้กล่าวไว้หรือว่า—

‘‘යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා, යං යං වා පනාරබ්භ තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා. ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 730-731) –

'ในสมัยใด อกุศลจิตเกิดขึ้น สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ มีรูปารมณ์เป็นอารมณ์ หรือ... หรือมีธัมมารมณ์เป็นอารมณ์, หรือปรารภอารมณ์ใดๆ ในสมัยนั้นมีผัสสะ... มีอวิกเขปะ, ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล. ความรู้ในธรรมเหล่านี้เป็นธัมมปฏิสัมภิทา, ความรู้ในวิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นอัตถปฏิสัมภิทา' (วิภงฺค. ๗๓๐-๗๓๑) —

එවං උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදං උද්ධරිත්වා තස්ස විපාකොපි උද්ධටොති කථමස්ස පටිසන්ධිදානාභාවො සම්පටිච්ඡිතබ්බොති? නායං පටිසන්ධිදානං සන්ධාය උද්ධටො. අථ ඛො පවත්තිවිපාකං සන්ධාය. පට්ඨානෙ පන –

เมื่อยกจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะขึ้นแสดงอย่างนี้ แม้วิบากของจิตตุปบาทนั้นก็ถูกยกขึ้นแสดงด้วย จะพึงยอมรับได้อย่างไรว่าจิตนี้ไม่มีการให้ปฏิสนธิ? ข้อนี้ไม่ได้ยกขึ้นแสดงโดยหมายถึงการให้ปฏิสนธิ. แต่ยกขึ้นแสดงโดยหมายถึงปวัตติวิบาก. ส่วนในปัฏฐาน—

‘‘සහජාතා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො, නානාක්ඛණිකා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා විපාකානං ඛන්ධානං, කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.8.89) –

'เจตนาที่พึงละด้วยการเห็นที่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิตโดยกรรมปัจจัย, เจตนาที่พึงละด้วยการเห็นที่เกิดต่างขณะกัน เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิบาก และรูปที่เกิดจากกรรมโดยกรรมปัจจัย' (ปฏฺฐา. ๒.๘.๘๙) —

දස්සනෙන පහාතබ්බචෙතනාය එව සහජාතනානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවං උද්ධරිත්වා ‘‘සහජාතා භාවනාය පහාතබ්බා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති [Pg.181] (පට්ඨා. 2.8.89) භාවනාය පහාතබ්බචෙතනාය සහජාතකම්මපච්චයභාවොව උද්ධටො, න පන නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො, න ච නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයං විනා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනං අත්ථි, තස්මා නත්ථි තස්ස සබ්බථාපි පටිසන්ධිදානන්ති. යං පනෙකෙ වදන්ති ‘‘උද්ධච්චචෙතනා උභයවිපාකම්පි න දෙති පට්ඨානෙ නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා’’ති, තං තෙසං මතිමත්තං පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ උද්ධච්චසහගතානම්පි පවත්තිවිපාකස්ස උද්ධටත්තා, පට්ඨානෙ ච පටිසන්ධිවිපාකභාවමෙව සන්ධාය නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. යදි හි පවත්තිවිපාකං සන්ධාය නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො වුච්චෙය්‍ය, තදා පටිසන්ධිවිපාකම්පිස්ස මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති ලබ්භමානස්සපි පවත්තිවිපාකස්ස වසෙන නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො න වුත්තො, තස්මා න සක්කා තස්ස පවත්තිවිපාකං නිවාරෙතුං. තෙනාහ ‘‘පවත්තියං පනා’’ත්‍යාදි. ආචරියබුද්ධමිත්තාදයො පන අත්ථි උද්ධච්චසහගතං භාවනාය පහාතබ්බම්පි. අත්ථි න භාවනාය පහාතබ්බම්පි, තෙසු භාවනාය පහාතබ්බං සෙක්ඛසන්තානප්පවත්තං, ඉතරං පුථුජ්ජනසන්තානප්පවත්තං, ඵලදානඤ්ච පුථුජ්ජනසන්තානප්පවත්තස්සෙව න ඉතරස්සාති එවං උද්ධච්චසහගතං ද්විධා විභජිත්වා එකස්ස උභයවිපාකදානං, එකස්ස සබ්බථාපි විපාකාභාවං වණ්ණෙන්ති. යො පනෙත්ථ තෙසං විනිච්ඡයො, යඤ්ච තස්ස නිරාකරණං, යඤ්ච සබ්බථාපි විපාකාභාවවාදීනං මතපටික්ඛෙපනං ඉධ අවුත්තං, තං සබ්බං පරමත්ථමඤ්ජූසාදීසු, විසෙසතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියා නාම අභිධම්මාවතාරසංවණ්ණනායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

เมื่อยกสภาวะแห่งกรรมปัจจัยที่เกิดพร้อมกันและเกิดต่างขณะกันของเจตนาที่พึงละด้วยการเห็นขึ้นแสดงแล้ว ก็ยกขึ้นแสดงแต่สภาวะแห่งกรรมปัจจัยที่เกิดพร้อมกันของเจตนาที่พึงละด้วยการเจริญว่า "เจตนาที่พึงละด้วยการเจริญที่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยโดยกรรมปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน" (ปฏฺฐา. ๒.๘.๘๙) คือยกขึ้นแสดงแต่สภาวะแห่งสหชาตกรรมปัจจัยของเจตนาที่พึงละด้วยการเจริญเท่านั้น แต่ไม่ได้ยกสภาวะแห่งนานักขณิกกรรมปัจจัยขึ้นแสดง และเมื่อไม่มีนานักขณิกกรรมปัจจัย ก็ไม่มีการชักนำปฏิสนธิ ดังนั้น เจตนานั้นจึงไม่มีการให้ปฏิสนธิโดยประการทั้งปวง ส่วนที่บางพวกกล่าวว่า "อุทธัจจเจตนาไม่ให้วิบากแม้ทั้งสองอย่าง เพราะสภาวะแห่งนานักขณิกกรรมปัจจัยไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงในปัฏฐาน" ข้อนั้นเป็นเพียงมติของพวกเขา เพราะในปฏิสัมภิทาวิภังค์ ปวัตติวิบากของเจตนาที่สัมปยุตด้วยอุทธัจจะก็ถูกยกขึ้นแสดง และในปัฏฐาน สภาวะแห่งนานักขณิกกรรมปัจจัยก็ไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงโดยหมายถึงความเป็นปฏิสนธิวิบากเท่านั้น เพราะหากนานักขณิกกรรมปัจจัยถูกกล่าวโดยหมายถึงปวัตติวิบากไซร้ เมื่อนั้นพวกเขาก็อาจเข้าใจว่าเจตนานั้นให้ปฏิสนธิวิบากด้วย แม้ปวัตติวิบากจะมีอยู่ แต่ท่านก็ไม่ได้กล่าวถึงสภาวะแห่งนานักขณิกกรรมปัจจัยโดยอาศัยปวัตติวิบากนั้น ดังนั้น จึงไม่สามารถห้ามปวัตติวิบากของเจตนานั้นได้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แต่ในปวัตติกาล" เป็นต้น ส่วนพระอาจารย์พุทธมิตตะเป็นต้นกล่าวว่า อุทธัจจสหคตที่พึงละด้วยการเจริญก็มี ที่ไม่พึงละด้วยการเจริญก็มี ในบรรดาอุทธัจจสหคตเหล่านั้น ที่พึงละด้วยการเจริญเป็นไปในสันดานของพระเสกขะ ส่วนอีกอย่างหนึ่งเป็นไปในสันดานของปุถุชน และการให้ผลเป็นของอุทธัจจสหคตที่เกิดในสันดานของปุถุชนเท่านั้น ไม่ใช่ของอีกอย่างหนึ่ง ท่านจำแนกอุทธัจจสหคตออกเป็น ๒ อย่างอย่างนี้แล้วพรรณนาว่า อย่างหนึ่งให้วิบากทั้งสองอย่าง อีกอย่างหนึ่งไม่มีวิบากโดยประการทั้งปวง วินิจฉัยของท่านเหล่านั้นในเรื่องนี้เป็นอย่างไร การคัดค้านวินิจฉัยนั้นเป็นอย่างไร และการคัดค้านมติของพวกที่กล่าวว่าไม่มีวิบากโดยประการทั้งปวงที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้เป็นอย่างไร ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในปรมัตถมัญชูสาเป็นต้น และโดยเฉพาะในอภิธัมมัตถวิกาสินีอันเป็นอภิธัมมาวตารสังวัณณนา

සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙති සුගතිදුග්ගතිවසෙන සබ්බස්මිම්පි කාමලොකෙ. යථාරහන්ති ද්වාරාරම්මණානුරූපං. අපායෙසුපි යං නාගසුපණ්ණාදීනං මහාසම්පත්තිවිසයං විපාකවිඤ්ඤාණං, යඤ්ච නිරයවාසීනං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරදස්සනාදීසු උප්පජ්ජති විපාකවිඤ්ඤාණං[Pg.182], තං කුසලකම්මස්සෙව ඵලං. න හි අකුසලස්ස ඉට්ඨවිපාකො සම්භවති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං අකුසලස්ස කම්මස්ස ඉට්ඨො කන්තො විපාකො සංවිජ්ජතී’’ති (ම. නි. 3.131; අ. නි. 1.284-286; විභ. 809), තස්මා කුසලකම්මං අපායෙසුපි අහෙතුකවිපාකානි ජනෙති. අඤ්ඤභූමිකස්ස ච කම්මස්ස අඤ්ඤභූමිකවිපාකාභාවතො කාමවිරාගභාවනාය කාමතණ්හාවිසයවිඤ්ඤාණුප්පාදනායොගතො එකන්තසදිසවිපාකත්තා ච මහග්ගතානුත්තරකුසලානං රූපාවචරකම්මෙන අහෙතුකවිපාකුප්පත්තියා අභාවතො රූපලොකෙපි යථාරහං රූපාදිවිසයානි තානි අභිනිප්ඵාදෙතීති වුත්තං ‘‘සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ’’ත්‍යාදි.

คำว่า "ในกามโลกทั้งปวง" คือในกามโลกทั้งหมดโดยอำนาจแห่งสุคติและทุคติ คำว่า "ตามสมควร" คือตามความเหมาะสมแก่ทวารและอารมณ์ แม้ในอบาย วิบากวิญญาณที่เป็นวิสัยแห่งสมบัติอันยิ่งใหญ่ของพวกนาคและครุฑเป็นต้น และวิบากวิญญาณที่เกิดขึ้นแก่สัตว์นรกในกาลที่เห็นพระมหาโมคคัลลานเถระเป็นต้นนั้น เป็นผลของกุศลกรรมเท่านั้น เพราะวิบากที่น่าปรารถนาย่อมไม่มีแก่อกุศลกรรม สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส คือวิบากที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ จะพึงมีแก่อกุศลกรรม" (ม. นิ. ๓.๑๓๑; อ. นิ. ๑.๒๘๔-๒๘๖; วิภงฺค. ๘๐๙) ดังนั้น กุศลกรรมจึงยังอเหตุกวิบากให้เกิดขึ้นได้แม้ในอบาย และเพราะกรรมของภูมิหนึ่งไม่มีวิบากของอีกภูมิหนึ่ง เพราะการเจริญกามวิราคะไม่ควรแก่การยังวิญญาณอันเป็นวิสัยแห่งกามตัณหาให้เกิดขึ้น และเพราะมหัคคตกุศลและอนุตตรกุศลมีวิบากที่เหมือนกันโดยส่วนเดียว และเพราะไม่มีการเกิดขึ้นแห่งอเหตุกวิบากด้วยรูปาวจรกรรม ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในกามโลกทั้งปวง" เป็นต้น ว่ากุศลกรรมเหล่านั้นยังวิบากที่มีรูปารมณ์เป็นต้นเป็นวิสัยให้เกิดขึ้นตามสมควรแม้ในรูปโลก

71. එවං පන විපච්චන්තං කම්මං සොළසකද්වාදසකඅට්ඨකවසෙන තිධා විපච්චතීති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථාපි’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථාපීති එවං විපච්චමානෙපි කුසලකම්මෙ. උක්කට්ඨන්ති කුසලපරිවාරලාභතො, පච්ඡා ආසෙවනප්පවත්තියා වා විසිට්ඨං. යඤ්හි කම්මං අත්තනො පවත්තිකාලෙ පුරිමපච්ඡාභාගප්පවත්තෙහි කුසලකම්මෙහි පරිවාරිතං, පච්ඡා වා ආසෙවනලාභෙන සමුදාචිණ්ණං. තං උක්කට්ඨං. යං පන කරණකාලෙ අකුසලකම්මෙහි පරිවාරිතං, පච්ඡා වා ‘‘දුක්කටමෙතං මයා’’ති විප්පටිසාරුප්පාදනෙන පරිභාවිතං, තං ඔමකන්ති දට්ඨබ්බං.

๗๑. เพื่อแสดงว่ากรรมที่ให้ผลอย่างนี้ ย่อมให้ผลเป็น ๓ ส่วน โดยอำนาจแห่งหมวด ๑๖ หมวด ๑๒ และหมวด ๘ ท่านจึงกล่าวคำว่า "แม้ในกรรมนั้น" เป็นต้น คำว่า "แม้ในกรรมนั้น" คือ แม้ในกุศลกรรมที่ให้ผลอยู่อย่างนี้ คำว่า "อุกกัฏฐะ" คือ กรรมที่วิเศษเพราะได้กุศลแวดล้อม หรือเพราะความเป็นไปแห่งอาเสวนะในภายหลัง กรรมใดแลในกาลที่ตนเป็นไป ถูกแวดล้อมด้วยกุศลกรรมที่เกิดในส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลาย หรือสั่งสมไว้ด้วยการได้อาเสวนะในภายหลัง กรรมนั้นชื่อว่าอุกกัฏฐะ ส่วนกรรมใดในกาลที่ทำ ถูกแวดล้อมด้วยอกุศลกรรม หรือในภายหลังถูกทำให้เศร้าหมองด้วยการเกิดความเดือดร้อนใจว่า "เราทำไม่ดีแล้ว" กรรมนั้นพึงทราบว่าเป็นโอมกะ

පටිසන්ධින්ති එකමෙව පටිසන්ධිං. න හි එකෙන කම්මෙන අනෙකාසු ජාතීසු පටිසන්ධි හොති, පවත්තිවිපාකො පන ජාතිසතෙපි ජාතිසහස්සෙපි හොති. යථාහ ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති (ම. නි. 3.379). යස්මා පනෙත්ථ ඤාණං ජච්චන්ධාදිවිපත්තිනිමිත්තස්ස මොහස්ස, සබ්බාකුසලස්සෙව වා පටිපක්ඛං, තස්මා තංසම්පයුත්තං කම්මං ජච්චන්ධාදිවිපත්තිපච්චයං න හොතීති තිහෙතුකං අතිදුබ්බලම්පි සමානං [Pg.183] දුහෙතුකපටිසන්ධිමෙව ආකඩ්ඪති, නාහෙතුකං. දුහෙතුකඤ්ච කම්මං ඤාණසම්පයොගාභාවතො ඤාණඵලුප්පාදනෙ අසමත්ථං, යථා තං අලොභසම්පයොගාභාවතො අලොභඵලුප්පාදනෙ අසමත්ථං අකුසලකම්මන්ති තං අතිඋක්කට්ඨම්පි සමානං දුහෙතුකමෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති, න තිහෙතුකන්ති වුත්තං ‘‘තිහෙතුකමොමකං දුහෙතුකමුක්කට්ඨඤ්චා’’ත්‍යාදි.

คำว่า "ปฏิสนธิ" คือ ปฏิสนธิเดียวเท่านั้น เพราะปฏิสนธิย่อมไม่มีในหลายชาติด้วยกรรมเดียว ส่วนปวัตติวิบากย่อมมีได้แม้ในร้อยชาติหรือพันชาติ สมดังที่ตรัสว่า "ให้ทานในสัตว์เดรัจฉาน พึงหวังผลได้ร้อยเท่า" (ม. นิ. ๓.๓๗๙) อนึ่ง เพราะในที่นี้ ญาณเป็นปฏิปักษ์ต่อโมหะอันเป็นนิมิตแห่งความวิบัติมีตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้น หรือเป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลทั้งปวงนั่นเอง ฉะนั้น กรรมที่สัมปยุตด้วยญาณนั้นจึงไม่เป็นปัจจัยแห่งความวิบัติมีตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้น ดังนั้น ติเหตุกกรรมแม้จะอ่อนกำลังมาก ก็ย่อมชักนำปฏิสนธิที่เป็นทุเหตุกะเท่านั้น ไม่ชักนำอเหตุกะ ส่วนทุเหตุกกรรมเพราะไม่มีการสัมปยุตด้วยญาณ จึงไม่สามารถให้เกิดผลคือญาณได้ เหมือนอกุศลกรรมที่ไม่สามารถให้เกิดผลคืออโลภะได้เพราะไม่มีการสัมปยุตด้วยอโลภะ ฉะนั้น กรรมนั้นแม้จะเป็นอุกกัฏฐะอย่างยิ่ง ก็ย่อมชักนำปฏิสนธิที่เป็นทุเหตุกะเท่านั้น ไม่ชักนำติเหตุกะ ดังที่ท่านกล่าวว่า "ติเหตุกโอมกกรรม และทุเหตุกอุกกัฏฐกรรม" เป็นต้น

එත්ථ සියා – යථා පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණසම්පයුත්තෙ අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති (පටි. ම. 1.231) කුසලස්ස කම්මස්ස ජවනක්ඛණෙ තිණ්ණං, නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං, පටිසන්ධික්ඛණෙ තිණ්ණඤ්ච හෙතූනං වසෙන අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා ඤාණසම්පයුත්තූපපත්ති, තථා ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති (පටි. ම. 1.233) ජවනක්ඛණෙ ද්වින්නං, නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං, පටිසන්ධික්ඛණෙ ද්වින්නඤ්ච හෙතූනං වසෙන ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා ඤාණවිප්පයුත්තූපපත්ති වුත්තා, එවං ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති තිහෙතුකකම්මෙන දුහෙතුකපටිසන්ධියා අවුත්තත්තා නත්ථි තිහෙතුකස්ස දුහෙතුකපටිසන්ධිආකඩ්ඪනන්ති? නයිදමෙවං දුහෙතුකොමකකම්මෙන අහෙතුකපටිසන්ධියා විය තිහෙතුකොමකකම්මෙන සාමත්ථියානුරූපතො දුහෙතුකපටිසන්ධියාව දාතබ්බත්තා, කම්මසරික්ඛකවිපාකදස්සත්ථං පන මහාථෙරෙන සාවසෙසො පාඨො කතො. ඉතරථා ‘‘චතුන්නං හෙතූනං පච්චයා’’ති වචනාභාවතො දුහෙතුකකම්මෙන අහෙතුකූපපත්තියාපිඅභාවො ආපජ්ජති, තස්මා යථා සුගතියං ජච්චන්ධබධිරාදිවිපත්තියා අහෙතුකූපපත්තිං වජ්ජෙත්වා ගතිසම්පත්තියා සහෙතුකූපපත්තිදස්සනත්ථං දුහෙතුකූපපත්ති එව උද්ධටා, න අහෙතුකූපපත්ති, එවං කම්මසරික්ඛකවිපාකදස්සනත්ථං තිහෙතුකකම්මෙන [Pg.184] තිහෙතුකූපපත්ති එව උද්ධටා, න දුහෙතුකූපපත්ති, න පන අලබ්භනතොති දට්ඨබ්බං.

ในที่นี้พึงมีคำถามว่า – เหมือนในปฏิสัมภิทามรรคที่กล่าวว่า “ความอุบัติที่ประกอบด้วยญาณย่อมมีเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๘ อย่าง ในความถึงพร้อมแห่งคติ” (ปฏิ. ม. ๑/๒๓๑) คือ ความอุบัติที่ประกอบด้วยญาณย่อมมีเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๘ อย่าง โดยเป็นเหตุ ๓ อย่างในขณะชวนะ, ๒ อย่างในขณะนิกันติ, และ ๓ อย่างในขณะปฏิสนธิของกุศลกรรมนั้น และเหมือนที่กล่าวว่า “ความอุบัติที่ไม่ประกอบด้วยญาณย่อมมีเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๖ อย่าง ในความถึงพร้อมแห่งคติ” (ปฏิ. ม. ๑/๒๓๓) คือ ความอุบัติที่ไม่ประกอบด้วยญาณย่อมมีเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๖ อย่าง โดยเป็นเหตุ ๒ อย่างในขณะชวนะ, ๒ อย่างในขณะนิกันติ, และ ๒ อย่างในขณะปฏิสนธิ ดังนี้แล้ว เมื่อไม่ได้กล่าวถึงปฏิสนธิที่เป็นทุเหตุกะด้วยติเหตุกกรรมในคำว่า “ความอุบัติที่ไม่ประกอบด้วยญาณย่อมมีเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๗ อย่าง ในความถึงพร้อมแห่งคติ” (ปฏิ. ม. ๑/๒๓๓) ก็แสดงว่าไม่มีการดึงดูดปฏิสนธิที่เป็นทุเหตุกะของติเหตุกกรรมใช่หรือไม่? ข้อนี้ไม่เป็นอย่างนั้น เพราะติเหตุกกรรมที่เป็นโอมกะพึงให้ปฏิสนธิที่เป็นทุเหตุกะเท่านั้นตามสมควรแก่กำลัง เหมือนทุเหตุกกรรมที่เป็นโอมกะให้ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ แต่พระมหาเถระได้กล่าวบทที่ยังมีส่วนเหลือไว้เพื่อแสดงผลที่คล้ายคลึงกับกรรม ถ้าเป็นอย่างอื่นแล้ว เมื่อไม่มีคำว่า “เพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๔ อย่าง” ก็จะพึงเกิดการไม่มีอเหตุกูปปัตติด้วยทุเหตุกกรรมได้ เพราะฉะนั้น เหมือนในสุคติ เพื่อแสดงความอุบัติที่เป็นสเหตุกะในความถึงพร้อมแห่งคติ โดยเว้นความอุบัติที่เป็นอเหตุกะอันเป็นความวิบัติมีตาบอดหูหนวกแต่กำเนิดเป็นต้น จึงยกเอาทุเหตุกูปปัตติมาแสดงเท่านั้น ไม่ได้ยกอเหตุกูปปัตติมาแสดง ฉันใด เพื่อแสดงผลที่คล้ายคลึงกับกรรม จึงยกเอาติเหตุกูปปัตติมาแสดงด้วยติเหตุกกรรมเท่านั้น ไม่ได้ยกทุเหตุกูปปัตติมาแสดง ฉันนั้น แต่ก็พึงทราบว่าไม่ใช่ว่าจะไม่มี

74. එවං එකාය චෙතනාය සොළස විපාකානි එත්ථෙව ද්වාදසකමග්ගො අහෙතුකට්ඨකම්පීති පවත්තස්ස තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදස්ස වසෙන විපාකප්පවත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි එකාය චෙතනාය ද්වාදස විපාකානි එත්ථෙව දසකමග්ගො අහෙතුකට්ඨකම්පීති ආගතස්ස මොරවාපීවාසීමහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරවාදස්සපි වසෙන දස්සෙතුං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරවිපාකානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යථා මුඛෙ චලිතෙ ආදාසතලෙ මුඛනිමිත්තං චලති, එවං අසඞ්ඛාරකුසලස්ස අසඞ්ඛාරවිපාකොව හොති, න සසඞ්ඛාරොති එවං ආගමනතොව සඞ්ඛාරභෙදොති අයමෙත්ථාධිප්පායො. යස්මා පන විපාකස්ස සඞ්ඛාරභෙදො පච්චයවසෙන ඉච්ඡිතො, න කම්මවසෙන, තස්මා එස කෙචිවාදො කතො.

๗๔. เมื่อแสดงการเกิดขึ้นแห่งวิบากตามวาทะของพระติปิฏกจูฬนาคเถระที่กล่าวว่า “เจตนาเดียวมีวิบาก ๑๖ อย่าง และในที่นี้มีกรรมมรรค ๑๒ และอเหตุกะ ๘ ด้วย” แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงตามวาทะของพระมหาธรรมรักขิตเถระผู้อยู่ในโมรวาปีที่กล่าวว่า “เจตนาเดียวมีวิบาก ๑๒ อย่าง และในที่นี้มีกรรมมรรค ๑๐ และอเหตุกะ ๘ ด้วย” จึงกล่าวคำว่า “วิบากที่เป็นอสังขาริกและสสังขาริก” เป็นต้น เหมือนเมื่อปากขยับ รูปปากก็ขยับในแผ่นกระจก ฉันใด อสังขาริกกุศลก็มีอสังขาริกวิบากเท่านั้น ไม่ใช่สสังขาริก ฉันนั้น ความต่างแห่งสังขารจึงมีตามคัมภีร์นั่นเอง นี่คือความหมายในที่นี้ แต่เพราะความต่างแห่งสังขารของวิบากเป็นที่ต้องการโดยอาศัยปัจจัย ไม่ใช่อาศัยกรรม เพราะฉะนั้น จึงมีวาทะของอาจารย์บางพวกนี้เกิดขึ้น

තෙසන්ති තෙසං එවංවාදීනං. යථාක්කමන්ති තිහෙතුකුක්කට්ඨාදීනං අනුක්කමෙන. ද්වාදස විපාකානීති තිහෙතුකුක්කට්ඨඅසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකකම්මස්ස වසෙන යථාක්කමං සසඞ්ඛාරිකචතුක්කවජ්ජිතානි, අසඞ්ඛාරිකචතුක්කවජ්ජිතානි ච ද්වාදස විපාකානි, තථා තිහෙතුකොමකස්ස, දුහෙතුකුක්කට්ඨස්ස ච කම්මස්ස වසෙන දුහෙතුකසසඞ්ඛාරද්වයවජ්ජිතානි, දුහෙතුකාසඞ්ඛාරද්වයවජ්ජිතානි ච දස විපාකානි, දුහෙතුකොමකස්ස වසෙන දුහෙතුකද්වයවජ්ජිතානි ච අට්ඨ විපාකානි යථාවුත්තස්ස ‘‘තිහෙතුකමුක්කට්ඨ’’න්ත්‍යාදිනා වුත්තනයස්ස අනුසාරෙන අනුස්සරණෙන යථාසම්භවං තස්ස තස්ස සම්භවානුරූපතො උද්දිසෙ.

คำว่า ของท่านเหล่านั้น คือ ของท่านผู้มีวาทะอย่างนั้น. คำว่า ตามลำดับ คือ ตามลำดับของติเหตุกะที่เป็นอุกกัฏฐะเป็นต้น. คำว่า วิบาก ๑๒ อย่าง คือ พึงแสดงวิบาก ๑๒ อย่างที่เว้นสสังขาริก ๔ และที่เว้นอสังขาริก ๔ ตามลำดับ โดยอาศัยกรรมที่เป็นติเหตุกะอุกกัฏฐะอสังขาริกและสสังขาริก, และพึงแสดงวิบาก ๑๐ อย่างที่เว้นทุเหตุกะสสังขาริก ๒ และที่เว้นทุเหตุกะอสังขาริก ๒ โดยอาศัยกรรมที่เป็นติเหตุกะโอมกะและทุเหตุกะอุกกัฏฐะ, และพึงแสดงวิบาก ๘ อย่างที่เว้นทุเหตุกะ ๒ โดยอาศัยกรรมที่เป็นทุเหตุกะโอมกะ ตามการระลึกถึงตามนัยที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ติเหตุกะอุกกัฏฐะ” เป็นต้น ตามความเหมาะสมแห่งการเกิดขึ้นของสิ่งนั้นๆ

75. පරිතො අත්තං ඛණ්ඩිතං විය අප්පානුභාවන්ති පරිත්තං. පකට්ඨභාවං නීතන්ති පණීතං, උභින්නං මජ්ඣෙ භවං මජ්ඣිමං. තත්ථ ‘‘පටිලද්ධමත්තං [Pg.185] අනාසෙවිතං පරිත්ත’’න්ති අවිසෙසතොව අට්ඨකථායං වුත්තං, තථා ‘‘නාතිසුභාවිතං අපරිපුණ්ණවසීභාවං මජ්ඣිමං. අතිවිය සුභාවිතං පන සබ්බසො පරිපුණ්ණවසීභාවං පණීත’’න්ති. ආචරියෙන පනෙත්ථ පරිත්තම්පි ඊසකං ලද්ධාසෙවනමෙවාධිප්පෙතන්ති දිස්සති. තථා හානෙන නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ –

๗๕. คำว่า ปริตตะ (น้อย) คือ มีอานุภาพน้อย เหมือนถูกตัดขาดโดยรอบ. คำว่า ปณีตะ (ประณีต) คือ ทำให้ถึงความเป็นเลิศ, ส่วนที่อยู่ระหว่างสองอย่างนั้นคือ มัชฌิมะ (ปานกลาง). ในอรรถกถาได้กล่าวไว้โดยไม่จำกัดว่า “ปริตตะ คือ ได้มาแล้วแต่ยังไม่ได้เสพ” และกล่าวว่า “มัชฌิมะ คือ ยังไม่ได้อบรมดี ยังไม่ถึงความชำนาญสมบูรณ์ ส่วนปณีตะ คือ อบรมดีแล้ว ถึงความชำนาญสมบูรณ์โดยประการทั้งปวง”. ในที่นี้ปรากฏว่าอาจารย์ประสงค์เอาปริตตะว่า “ได้เสพมาบ้างเล็กน้อย”. เหมือนในนามรูปปริจเฉทด้วยการละว่า –

‘‘සමානාසෙවනෙ ලද්ධෙ, විජ්ජමානෙ මහබ්බලෙ;

අලද්ධා තාදිසං හෙතුං, අභිඤ්ඤා න විපච්චතී’’ති. (නාම. පරි. 474);

“เมื่อได้การเสพที่เสมอกัน มีกำลังมากอยู่ แต่ไม่ได้เหตุเช่นนั้น อภิญญาย่อมไม่ให้ผล” (นามรูปปริจเฉท ๔๗๔)

සමානභූමිකතොව ආසෙවනලාභෙන බලවභාවතො මහග්ගතධම්මානං විපාකදානං වත්වා තදභාවතො අභිඤ්ඤාය අවිපච්චනං වුත්තං. හීනෙහි ඡන්දචිත්තවීරියවීමංසාහි නිබ්බත්තිතං වා පරිත්තං. මජ්ඣිමෙහි ඡන්දාදීහි මජ්ඣිමං. පණීතෙහි පණීතන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

เมื่อกล่าวถึงการให้ผลของธรรมที่เป็นมหัคคตะเพราะการได้เสพในภูมิเสมอกันทำให้มีกำลังแล้ว ก็กล่าวถึงการที่อภิญญาไม่ให้ผลเพราะไม่มีสิ่งนั้น. หรือปริตตะคือสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยฉันทะ จิต วิริยะ วิมังสาที่เลวทราม, มัชฌิมะคือสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยฉันทะเป็นต้นที่ปานกลาง, ปณีตะคือสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยฉันทะเป็นต้นที่ประณีต. พอแล้วด้วยการขยายความมากเกินไป

84. පඤ්චමජ්ඣානං භාවෙත්වාති අභිඤ්ඤාභාවං අසම්පත්තං පඤ්චමජ්ඣානං තිවිධම්පි භාවෙත්වා. අභිඤ්ඤාභාවප්පත්තස්ස පන අවිපාකභාවො ‘‘අලද්ධා තාදිස’’න්ත්‍යාදිනා (නාම. පරි. 474) ආචරියෙන සාධිතො. මූලටීකාකාරාදයො පන අඤ්ඤථාපි තං සාධෙන්ති. තං පන සඞ්ඛෙපතො, තත්ථ තත්ථ විත්ථාරතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං. සඤ්ඤාවිරාගං භාවෙත්වාති ‘‘සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො’’ත්‍යාදිනා, ‘‘ධී චිත්තං ධිබ්බතං චිත්ත’’න්ත්‍යාදිනා වා නයෙන අරූපප්පවත්තියා ආදීනවදස්සනෙන තදභාවෙ ච පණීතභාවසන්නිට්ඨානෙන වායොකසිණෙ කෙසඤ්චි මතෙන පරිච්ඡින්නාකාසකසිණෙ වා භාවනාබලෙන තෙන පටිලභිතබ්බභාවෙ අරූපස්ස අනිබ්බත්තිසභාවාපාදනවසෙන අරූපවිරාගභාවනං භාවෙත්වා අඤ්ඤසත්තෙසු උප්පජ්ජන්ති කම්මකිරියවාදිනො තිත්ථියා එවාත්‍යධිප්පායො[Pg.186]. තෙ පන යෙන ඉරියාපථෙන ඉධ මරන්ති. තෙනෙව තත්ථ නිබ්බත්තන්තීති දට්ඨබ්බං.

๘๔. “การเจริญปัญจมฌาน” หมายถึง การเจริญปัญจมฌาน 3 อย่าง ที่ยังไม่ถึงความเป็นอภิญญา ส่วนความเป็นอวิบากของผู้ถึงความเป็นอภิญญา อาจารย์ได้แสดงไว้แล้วด้วยบทว่า “อลทฺธา ตาทิสํ” เป็นต้น (นาม. ปริ. 474) ส่วนพระฎีกาจารย์เป็นต้น ก็แสดงความนั้นไว้โดยนัยอื่น ส่วนความนั้น พึงเห็นโดยย่อและโดยพิสดารในที่นั้นๆ ตามนัยที่กล่าวไว้ในอภิธัมมัตถวิกาสินี “การเจริญสัญญาวิราคะ” หมายถึง ด้วยนัยแห่งบทว่า “สัญญาเป็นโรค สัญญาเป็นฝี” เป็นต้น หรือด้วยนัยแห่งบทว่า “น่าเกลียดจริงหนอจิต จิตนี้น่ารังเกียจ” เป็นต้น ด้วยการเห็นโทษในการเป็นไปของอรูป หรือด้วยการกำหนดความเป็นของประณีตในความไม่มีของอรูปนั้น ด้วยการเจริญอรูปวิราคะ โดยการทำให้เกิดสภาพที่อรูปไม่บังเกิด ในความเป็นสิ่งที่พึงได้ด้วยกำลังแห่งภาวนาในกสิณลม หรือในกสิณอากาสที่กำหนดแล้วตามความเห็นของบางท่าน มีอัธยาศัยว่า พวกเดียรถีย์ผู้กล่าวกรรมกิริยา ย่อมไปเกิดในหมู่สัตว์เหล่าอื่น (อสัญญสัตว์) เท่านั้น ส่วนพวกเขานั้น พึงเห็นว่า ย่อมไปเกิดในภพนั้นๆ ด้วยอิริยาบถใดที่ตายในโลกนี้

86. අනාගාමිනො පන සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්තීති අනාගාමිනොයෙව අරියා පුථුජ්ජනාදිකාලෙ, පච්ඡාපි වා පඤ්චමජ්ඣානං තිවිධම්පි භාවෙත්වා සද්ධාදිඉන්ද්‍රියවෙමත්තතානුක්කමෙන පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්ති.

๘๖. “ส่วนพระอนาคามี ย่อมไปเกิดในสุทธาวาส” หมายถึง พระอริยะผู้เป็นอนาคามีเท่านั้น ในกาลที่เป็นปุถุชนเป็นต้น หรือแม้ในภายหลัง ได้เจริญปัญจมฌาน 3 อย่างแล้ว ย่อมไปเกิดในสุทธาวาส 5 ชั้น ตามลำดับแห่งความแตกต่างกันของอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น

87. යථාක්කමං භාවෙත්වා යථාක්කමං ආරුප්පෙසු උප්පජ්ජන්තීති යොජනා යථාක්කමන්ති ච පඨමාරුප්පාදිඅනුක්කමෙන. සබ්බම්පි චෙතං තස්ස තස්සෙව ඣානස්ස ආවෙණිකභූමිවසෙන වුත්තං. නිකන්තියා පන සති පුථුජ්ජනාදයො යථාලද්ධජ්ඣානස්ස භූමිභූතෙසු සුද්ධාවාසවජ්ජිතෙසු යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්ති, තථා කාමභවෙපි කාමාවචරකම්මබලෙන. ‘ඉජ්ඣති, භික්ඛවෙ, සීලවතො චෙතොපණිධි විසුද්ධත්තා’ති (අ. නි. 8.35) හි වුත්තං. අනාගාමිනො පන කාමරාගස්ස සබ්බසො පහීනත්තා කාමභවෙසු නිකන්තිං න උප්පාදෙන්තීති කාමලොකවජ්ජිතෙ යථාලද්ධජ්ඣානභූමිභූතෙ යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්ති. සුද්ධාවාසෙසු හි අනාගාමිනොයෙව නිබ්බත්තන්තීති නියමො අත්ථි. තෙ පන අඤ්ඤත්ථ න නිබ්බත්තන්තීති නියමො නත්ථි. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ආචරියෙන –

๘๗. การประกอบความว่า “เจริญตามลำดับแล้ว ย่อมไปเกิดในอรูปภพตามลำดับ” นั้น “ตามลำดับ” หมายถึง ตามลำดับแห่งอรูปฌานที่ 1 เป็นต้น ทั้งหมดนี้กล่าวไว้โดยความเป็นภูมิเฉพาะของฌานนั้นๆ ส่วนเมื่อมีความใคร่ (ตัณหา) ปุถุชนเป็นต้น ย่อมไปเกิดในภพใดภพหนึ่งที่เป็นภูมิของฌานที่ตนได้แล้ว เว้นสุทธาวาส แม้ในกามภพก็ด้วยกำลังแห่งกามาวจรกรรม เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความตั้งความปรารถนาแห่งใจของบุคคลผู้มีศีล ย่อมสำเร็จ เพราะความบริสุทธิ์” (อ. อัฏฐก. 8.35) ส่วนพระอนาคามี เพราะละกามราคะได้โดยสิ้นเชิง จึงไม่ยังความใคร่ให้เกิดขึ้นในกามภพ ดังนั้น ย่อมไปเกิดในภพใดภพหนึ่งที่เป็นภูมิของฌานที่ตนได้แล้ว เว้นกามโลก เพราะมีกฎว่า “ในสุทธาวาส พระอนาคามีเท่านั้นย่อมไปเกิด” แต่ไม่มีกฎว่า “พวกท่านเหล่านั้นย่อมไม่ไปเกิดในที่อื่น” และเมื่อเป็นเช่นนี้ อาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘සුද්ධාවාසෙස්වනාගාමි-පුග්ගලාවොපපජ්ජරෙ;

කාමධාතුම්හි ජායන්ති, අනාගාමිවිවජ්ජිතා’’ති. (පරම. වි. 205);

“ในสุทธาวาส บุคคลผู้อนาคามีย่อมไปเกิด ในกามธาตุ บุคคลเว้นอนาคามีย่อมเกิด” (ปรมัตถวิ. 205)

සුක්ඛවිපස්සකාපි පනෙතෙ මරණකාලෙ එකන්තෙනෙව සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙන්ති සමාධිම්හි පරිපූරකාරීභාවතොති දට්ඨබ්බං. ‘‘ඉත්ථියොපි පන අරියා වා අනරියා වා අට්ඨසමාපත්තිලාභිනියො බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසුයෙව නිබ්බත්තන්තී’’ති අට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 809; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.279 ආදයො; ම. නි. අට්ඨ. 3.130) වුත්තං. අපිචෙත්ථ වෙහප්ඵලඅකනිට්ඨචතුත්ථාරුප්පභවානං සෙට්ඨභවභාවතො [Pg.187] තත්ථ නිබ්බත්තා අරියා අඤ්ඤත්ථ නුප්පජ්ජන්ති, තථා අවසෙසෙසු උපරූපරි බ්‍රහ්මලොකෙසු නිබ්බත්තා හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමෙසු. වුත්තඤ්හෙතං ආචරියෙන –

ส่วนพระสุขวิปัสสกะเหล่านี้ พึงเห็นว่า ย่อมยังสมาบัติให้เกิดขึ้นอย่างแน่นอนในเวลาใกล้ตาย เพราะความเป็นผู้กระทำสมาธิให้บริบูรณ์ อนึ่ง ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “แม้สตรีผู้เป็นอริยะหรืออนารยะ ผู้ได้อัฏฐสมาบัติ ย่อมไปเกิดในพรหมปาริสัชชะเท่านั้น” (วิภงฺค. อฏฺฐ. 809; อ. อฏฺฐก. 1.1.279 เป็นต้น; ม. อุปริ. 3.130) อนึ่ง ในเรื่องนี้ เพราะความเป็นภพอันประเสริฐของภพเวหัปผลา อกนิฏฐา และเนวสัญญานาสัญญายตนภพ พระอริยะที่ไปเกิดในภพเหล่านั้น ย่อมไม่ไปเกิดในที่อื่น เช่นเดียวกัน พระอริยะที่ไปเกิดในพรหมโลกเบื้องบนขึ้นไปในภพที่เหลือ ย่อมไม่ไปเกิดในภพเบื้องล่างลงมา อาจารย์ได้กล่าวเรื่องนี้ไว้ว่า –

‘‘වෙහප්ඵලෙ අකනිට්ඨෙ, භවග්ගෙ ච පතිට්ඨිතා;

න පුනාඤ්ඤත්ථ ජායන්ති, සබ්බෙ අරියපුග්ගලා;

බ්‍රහ්මලොකගතා හෙට්ඨා, අරියා නොපපජ්ජරෙ’’ති. (නාම. පරි. 452-453);

“บุคคลผู้ตั้งอยู่ในภพเวหัปผลา อกนิฏฐา และภวัคคภพ พระอริยบุคคลทั้งปวง ย่อมไม่เกิดในที่อื่นอีก พระอริยะที่ไปสู่พรหมโลก ย่อมไม่ไปเกิดในภพเบื้องล่าง” (นาม. ปริ. 452-453)

කම්මචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำพรรณนากรรม 4 จบลงแล้ว

චුතිපටිසන්ධික්කමවණ්ණනා

คำพรรณนาลำดับแห่งจุติและปฏิสนธิ

89. ‘‘ආයුක්ඛයෙනා’’ත්‍යාදීසු සතිපි කම්මානුභාවෙ තංතංගතීසු යථාපරිච්ඡින්නස්ස ආයුනො පරික්ඛයෙන මරණං ආයුක්ඛයමරණං. සතිපි තත්ථ තත්ථ පරිච්ඡින්නායුසෙසෙ ගතිකාලාදිපච්චයසාමග්ගියඤ්ච තංතංභවසාධකස්ස කම්මුනො පරිනිට්ඨිතවිපාකත්තා මරණං කම්මක්ඛයමරණං. ආයුකම්මානං සමකමෙව පරික්ඛීණත්තා මරණං උභයක්ඛයමරණං. සතිපි තස්මිං දුවිමෙ පුරිමභවසිද්ධස්ස කස්සචි උපච්ඡෙදකකම්මුනො බලෙන සත්ථහරණාදීහි උපක්කමෙහි උපච්ඡිජ්ජමානසන්තානානං, ගුණමහන්තෙසු වා කතෙන කෙනචි උපක්කමෙන ආයූහිතඋපච්ඡෙදකකම්මුනා පටිබාහිතසාමත්ථියස්ස කම්මස්ස තංතංඅත්තභාවප්පවත්තනෙ අසමත්ථභාවතො දුසිමාරකලාබුරාජාදීනං විය තඞ්ඛණෙයෙව ඨානාචාවනවසෙන පවත්තමරණං උපච්ඡෙදකමරණං නාම. ඉදං පන නෙරයිකානං උත්තරකුරුවාසීනං කෙසඤ්චි දෙවානඤ්ච න හොති. තෙනාහු –

๘๙. ในบทว่า “ด้วยความสิ้นอายุ” เป็นต้น แม้เมื่อมีอานุภาพแห่งกรรมอยู่ การตายด้วยความสิ้นอายุที่กำหนดไว้ในภพภูมินั้นๆ ชื่อว่า อายุขยมรณะ แม้เมื่อมีอายุที่เหลืออยู่ และมีปัจจัยพร้อม เช่น คติและกาลในที่นั้นๆ การตายเพราะกรรมที่ยังภพภูมินั้นๆ ให้สำเร็จสิ้นวิบากแล้ว ชื่อว่า กรรมขยมรณะ การตายเพราะอายุและกรรมสิ้นไปพร้อมกัน ชื่อว่า อุภยขยมรณะ แม้เมื่อมีมรณะ 2 อย่างนั้นอยู่ การตายที่เกิดขึ้นโดยการเคลื่อนจากฐานะ (ตาย) ในขณะนั้นเอง เหมือนทุสสีมารและพระเจ้ากลาพุเป็นต้น เพราะกรรมที่ยังอัตภาพนั้นๆ ให้เป็นไป ไม่มีกำลัง เพราะถูกกรรมอุปัจเฉทกะที่สั่งสมไว้ด้วยอุบายบางอย่างที่กระทำในบุคคลผู้มีคุณมาก หรือกรรมอุปัจเฉทกะบางอย่างที่สำเร็จในภพก่อน ด้วยกำลังแห่งอุบายมีเครื่องประหารเป็นต้น ที่ตัดกระแสแห่งชีวิต ชื่อว่า อุปัจเฉทกมรณะ ส่วนมรณะนี้ ย่อมไม่มีแก่สัตว์นรก ชาวอุตตรกุรุ และเทพบางพวก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า –

‘‘උපක්කමෙන වා කෙසඤ්චුපච්ඡෙදකකම්මුනා’’ති. (ස. ස. 62);

“หรือด้วยกรรมอุปัจเฉทกะของบางคนด้วยอุบาย” (ส. สํ. 62)

මරණස්ස උප්පත්ති පවත්ති මරණුප්පත්ති.

การเกิดขึ้น การเป็นไปของมรณะ ชื่อว่า มรณุปปัตติ

90. මරණකාලෙති [Pg.188] මරණාසන්නකාලෙ. යථාරහන්ති තංතංගතීසු උප්පජ්ජනකසත්තානුරූපං, කත්ථචි පන අනුප්පජ්ජමානස්ස ඛීණාසවස්ස යථොපට්ඨිතං නාමරූපධම්මාදිකමෙව චුතිපරියොසානානං ගොචරභාවං ගච්ඡති, න කම්මකම්මනිමිත්තාදයො. උපලද්ධපුබ්බන්ති චෙතියදස්සනාදිවසෙන පුබ්බෙ උපලද්ධං. උපකරණභූතන්ති පුප්ඵාදිවසෙන උපකරණභූතං. උපලභිතබ්බන්ති අනුභවිතබ්බං. උපභොගභූතන්ති අච්ඡරාවිමානකප්පරුක්ඛනිරයග්ගිආදිකං උපභුඤ්ජිතබ්බං. අච්ඡරාවිමානකප්පරුක්ඛමාතුකුච්ඡිආදිගතං හි රූපායතනං සුගතිනිමිත්තං. නිරයග්ගිනිරයපාලාදිගතං දුග්ගතිනිමිත්තං. ගතියා නිමිත්තං ගතිනිමිත්තං.

๙๐. “ในเวลาใกล้ตาย” หมายถึง ในเวลาใกล้จะตาย “ตามสมควร” หมายถึง ตามสมควรแก่สัตว์ที่จะไปเกิดในภพภูมินั้นๆ แต่ในบางกรณี สำหรับพระขีณาสพผู้ไม่ไปเกิดอีก นามรูปธรรมเป็นต้นที่ปรากฏขึ้นเท่านั้น ย่อมเป็นอารมณ์ของจุติอันเป็นที่สุด ไม่ใช่กรรมหรือกรรมนิมิตเป็นต้น “ที่เคยได้เห็นมาก่อน” หมายถึง ที่เคยได้เห็นมาก่อนด้วยการเห็นเจดีย์เป็นต้น “ที่เป็นเครื่องอุปกรณ์” หมายถึง ที่เป็นเครื่องอุปกรณ์ด้วยดอกไม้เป็นต้น “ที่พึงได้” หมายถึง ที่พึงเสวย “ที่เป็นเครื่องบริโภค” หมายถึง ที่พึงบริโภค เช่น นางอัปสร วิมาน ต้นกัลปพฤกษ์ ไฟนรก เป็นต้น เพราะรูปายตนะที่ปรากฏในนางอัปสร วิมาน ต้นกัลปพฤกษ์ ครรภ์มารดาเป็นต้น เป็นสุคตินิมิต ที่ปรากฏในไฟนรก นายสัตตานรกเป็นต้น เป็นทุคคตินิมิต นิมิตแห่งคติ ชื่อว่า คตินิมิต

කම්මබලෙනාති පටිසන්ධිනිබ්බත්තකස්ස කුසලාකුසලකම්මස්ස ආනුභාවෙන. ඡන්නං ද්වාරානන්ති වක්ඛමානනයෙන යථාසම්භවං ඡන්නං උපපත්තිද්වාරානං, යදි කුසලකම්මං විපච්චති, තදා පරිසුද්ධං කුසලචිත්තං පවත්තති, අථ අකුසලකම්මං, තදා උපක්කිලිට්ඨං අකුසලචිත්තන්ති ආහ ‘‘විපච්චමානක…පෙ… කිලිට්ඨං වා’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘නිමිත්තස්සාදගධිතං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨති, අනුබ්‍යඤ්ජනස්සාදගධිතං වා, තස්මිං චෙ සමයෙ කාලං කරොති, ඨානමෙතං විජ්ජති, යං ද්වින්නං ගතීනං අඤ්ඤතරං ගතිං උපපජ්ජෙය්‍ය නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා’’ති (සං. නි. 4.235). තත්ථොණතං වාති තස්මිං උපපජ්ජිතබ්බභවෙ ඔණතං විය, තත්ථොණතං එවාති වා පදච්ඡෙදො. ‘‘බාහුල්ලෙනා’’ති එත්ථ අධිප්පායො ‘‘යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. අථ වා ‘‘යථාරහ’’න්ති ඉමිනාව සො සක්කා සඞ්ගහෙතුන්ති ‘‘බාහුල්ලෙනා’’ති ඉමිනා සහසා ඔච්ඡිජ්ජමානජීවිතානං සණිකං මරන්තානං විය න අභික්ඛණමෙවාති දීපිතන්ති විඤ්ඤායති. අභිනවකරණවසෙනාති තඞ්ඛණෙ කරියමානං විය අත්තානං අභිනවකරණවසෙන.

"ด้วยกำลังแห่งกรรม" หมายถึง ด้วยอานุภาพแห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรมอันยังปฏิสนธิให้เกิด "แห่งทวารทั้ง ๖" หมายถึง แห่งทวารเป็นที่อุบัติทั้ง ๖ ตามสมควร โดยนัยที่จักกล่าวต่อไป ถ้ากุศลกรรมให้ผล จิตที่เป็นกุศลบริสุทธิ์ก็เป็นไป ถ้าอกุศลกรรมให้ผล จิตที่เป็นอกุศลเศร้าหมอง ดังที่กล่าวว่า "เมื่อกรรมให้ผล...หรือเศร้าหมอง" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ด้วยความติดใจในนิมิต หรือติดใจในอนุพยัญชนะ ถ้าหากบุคคลนั้นทำกาละในสมัยนั้น ข้อนี้เป็นฐานะที่มีอยู่ คือเขาพึงเข้าถึงคติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคติ ๒ อย่าง คือ นรก หรือกำเนิดเดรัจฉาน" (สํ. นิ. 4.235) คำว่า "ตัตโถณตัง" (โน้มไปในภพนั้น) หมายถึง โน้มไปในภพที่พึงอุบัตินั้น เหมือนโน้มลงไป หรือเป็นบทตัดว่า "ตัตโถณตัง เอวะ" (โน้มไปในภพนั้นนั่นเอง) ในคำว่า "โดยมาก" นี้ พึงเห็นอัธยาศัยโดยนัยที่กล่าวไว้ในคำว่า "โดยมากในภพอื่น" อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "โดยสมควร" นี้ก็สามารถสงเคราะห์ได้ ดังนั้นจึงพึงทราบว่า คำว่า "โดยมาก" นี้แสดงว่า ไม่ใช่บ่อยๆ เหมือนผู้ที่ชีวิตขาดไปโดยพลัน หรือผู้ที่กำลังตายอย่างช้าๆ "โดยความเป็นของใหม่" หมายถึง โดยความเป็นของใหม่แก่ตน เหมือนกำลังทำอยู่ในขณะนั้น

91. පච්චාසන්නමරණස්සාති [Pg.189] එකවීථිප්පමාණායුකවසෙන, තතො වා කිඤ්චි අධිකායුකවසෙන සමාසන්නමරණස්ස. වීථිචිත්තාවසානෙති තදාරම්මණපරියොසානානං, ජවනපරියොසානානං වා වීථිචිත්තානං අවසානෙ. තත්ථ ‘‘කාමභවතො චවිත්වා තත්ථෙව උප්පජ්ජමානානං තදාරම්මණපරියොසානානි, සෙසානං ජවනපරියොසානානී’’ති ධම්මානුසාරණියං වුත්තං. භවඞ්ගක්ඛයෙවාති යදි එකජවනවීථිතො අධිකතරායුසෙසො සියා, තදා භවඞ්ගාවසානෙ වා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. අථ එකචිත්තක්ඛණායුසෙසො සියා, තදා වීථිචිත්තාවසානෙ, තඤ්ච අතීතකම්මාදිවිසයමෙව. ‘‘තස්සානන්තරමෙවා’’ති ඉමිනා අන්තරාභවවාදිමතං පටික්ඛිපති.

๙๑. "ของผู้ใกล้ตาย" หมายถึง ของผู้ใกล้ตายโดยมีอายุประมาณเท่ากับวิถีจิตหนึ่ง หรือมีอายุมากกว่านั้นเล็กน้อย "เมื่อวิถีจิตสิ้นสุดลง" หมายถึง เมื่อวิถีจิตที่สิ้นสุดด้วยตทาลัมพณะ หรือสิ้นสุดด้วยชวนะ ในเรื่องนั้น มีกล่าวไว้ในธัมมานุสารณีว่า "สำหรับผู้ที่จุติจากกามภพแล้วอุบัติในกามภพนั้นเอง วิถีจิตย่อมสิ้นสุดด้วยตทาลัมพณะ ส่วนที่เหลือย่อมสิ้นสุดด้วยชวนะ" "เมื่อภวังค์สิ้นสุดลง" หมายถึง ถ้ามีอายุเหลือมากกว่าวิถีชวนะหนึ่ง วิถีจิตนั้นย่อมเกิดขึ้นแล้วดับไปเมื่อภวังค์สิ้นสุดลง ถ้ามีอายุเหลือเพียงขณะจิตเดียว วิถีจิตนั้นย่อมเกิดขึ้นแล้วดับไปเมื่อวิถีจิตสิ้นสุดลง และวิถีจิตนั้นมีอารมณ์เป็นอดีตกรรมเป็นต้นเท่านั้น ด้วยคำว่า "ต่อจากนั้นทันที" นี้ ย่อมปฏิเสธทัศนะของผู้กล่าวเรื่องอันตรภพ

යථාරහන්ති කම්මකරණකාලස්ස, විපාකදානකාලස්ස ච අනුරූපවසෙන. අථ වා විපච්චමානකකම්මානුරූපං අනුසයවසෙන, ජවනසහජාතවසෙන වා පවත්තිඅනුරූපතොත්‍යත්ථො. නනු ච ‘‘අවිජ්ජානුසයපරික්ඛිත්තෙනා’’ත්‍යාදි වුත්තං. ජවනසහජාතානඤ්ච කථං අනුසයභාවොති? නායං දොසො අනුසයසදිසතාය තාසම්පි අනුසයවොහාරභාවතො. ඉතරථා අකුසලකම්මසහජාතානං භවතණ්හාසහජාතානං වා චුතිආසන්නජවනසහජාතානඤ්ච සඞ්ගහො න සියා. අවිජ්ජාව අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයනතො පවත්තනතො අනුසයො, තෙන පරික්ඛිත්තෙන පරිවාරිතෙන. තණ්හානුසයොව මූලං පධානං සහකාරීකාරණභූතං ඉමස්සාති තණ්හානුසයමූලකො. සඞ්ඛාරෙනාති කුසලාකුසලකම්මෙන කම්මසහජාතඵස්සාදිධම්මසමුදායෙන චුතිආසන්නජවනසහජාතෙන වා, තෙන ජනියමානං. අවිජ්ජාය හි පටිච්ඡන්නාදීනවවිසයෙ තණ්හා නාමෙති, ඛිපනකසඞ්ඛාරසම්මතා යථාවුත්තසඞ්ඛාරා ඛිපන්ති, යථාහු –

"โดยสมควร" หมายถึง โดยเหมาะสมแก่กาลแห่งการทำกรรม และกาลแห่งการให้ผล อีกอย่างหนึ่ง หมายถึง โดยเหมาะสมแก่การเป็นไปตามกรรมที่กำลังให้ผล โดยอนุสัย หรือโดยชวนะที่เกิดร่วมกัน ก็มีกล่าวไว้ว่า "อันอนุสัยคืออวิชชาห่อหุ้มไว้" เป็นต้น แล้วชวนะที่เกิดร่วมกันจะเป็นอนุสัยได้อย่างไร? ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะแม้ธรรมเหล่านั้นก็มีโวหารว่าเป็นอนุสัย เพราะมีความคล้ายคลึงกับอนุสัย มิฉะนั้น การสงเคราะห์ชวนะที่เกิดร่วมกับอกุศลกรรม หรือชวนะที่เกิดร่วมกับภวตัณหา หรือชวนะที่เกิดร่วมกับจุติใกล้ตาย ก็จะไม่มี อวิชชานั่นแหละเป็นอนุสัย เพราะยังไม่ถูกละ จึงนอนเนื่องอยู่และเป็นไป ด้วยอวิชชานั้นที่ห่อหุ้มไว้ อนุสัยคือตัณหานั่นแหละเป็นรากเหง้า เป็นประธาน เป็นเหตุร่วมกันของสิ่งนี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่ามีอนุสัยคือตัณหาเป็นมูล "ด้วยสังขาร" หมายถึง ด้วยกุศลกรรมและอกุศลกรรม หรือด้วยหมู่แห่งธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่เกิดร่วมกับกรรม หรือด้วยชวนะที่เกิดร่วมกับจุติใกล้ตาย อันวิญญาณนั้นถูกสังขารนั้นทำให้เกิด เพราะในอารมณ์ที่อวิชชาปกปิดโทษไว้ ตัณหาย่อมโน้มน้อมไป และสังขารที่กล่าวมาแล้วนั้น ซึ่งนับว่าเป็นสังขารที่เหวี่ยงไป ย่อมเหวี่ยงไป ดังที่กล่าวไว้ว่า –

‘‘අවිජ්ජාතණ්හාසඞ්ඛාර-සහජෙහි අපායිනං;

විසයාදීනවච්ඡාදිනමනක්ඛිපකෙහි තු.

"ด้วยอวิชชา ตัณหา และสังขารที่เกิดร่วมกัน ของเหล่าสัตว์ผู้จะไปสู่อบาย แต่ด้วยธรรมทั้งหลายที่ปกปิดโทษของอารมณ์ โน้มน้อมไป และเหวี่ยงไป"

‘‘අප්පහීනෙහි [Pg.190] සෙසානං, ඡාදනං නමනම්පි ච;

ඛිපකා පන සඞ්ඛාරා, කුසලාව භවන්තිහා’’ති. (ස. ස. 164-165);

"ด้วยธรรมที่ยังไม่ถูกละ ของสัตว์ที่เหลือ ย่อมมีการปกปิดและการโน้มน้อมไป ส่วนสังขารที่เหวี่ยงไป ย่อมเป็นกุศลเท่านั้นในโลกนี้" (สา. สา. 164-165)

සම්පයුත්තෙහි පරිග්ගය්හමානන්ති අත්තනා සම්පයුත්තෙහි ඵස්සාදීහි ධම්මෙහි සම්පයුත්තපච්චයාදිනා පරිවාරෙත්වා ගය්හමානං, සහජාතානමධිට්ඨානභාවෙන පුබ්බඞ්ගමභූතන්ති අත්තනා සහජාතානං පතිට්ඨානභාවෙන පධානභූතං. ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2) හි වුත්තං. භවන්තරපටිසන්ධානවසෙනාති පුරිමභවන්තරස්ස, පච්ඡිමභවන්තරස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤං එකාබද්ධං විය පටිසන්දහනවසෙන උප්පජ්ජමානමෙව පතිට්ඨාති, න ඉතො ගන්ත්වාත්‍යධිප්පායො. න හි පුරිමභවපරියාපන්නො කොචි ධම්මො භවන්තරං සඞ්කමති, නාපි පුරිමභවපරියාපන්නහෙතූහි විනා උප්පජ්ජති පටිඝොසපදීපමුද්දා වියාති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

"อันธรรมที่สัมปยุตต์ด้วยตนยึดถือไว้" หมายถึง อันธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตต์ด้วยตนแวดล้อมไว้ด้วยสัมปยุตตปัจจัยเป็นต้นแล้วยึดถือไว้ "เป็นประธานโดยความเป็นที่ตั้งของธรรมที่เกิดร่วมกัน" หมายถึง เป็นประธานโดยความเป็นที่ตั้งของธรรมที่เกิดร่วมกับตน เพราะมีกล่าวไว้ว่า "ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า" (ธ.ป. 1-2) "โดยความเป็นเครื่องสืบต่อภพ" หมายถึง โดยความเป็นเครื่องสืบต่อภพก่อนและภพหลังให้เป็นอันเดียวกัน เหมือนผูกติดกันไว้ ย่อมตั้งอยู่โดยเกิดขึ้นเท่านั้น มิใช่ไปจากภพนี้ เพราะธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่นับเนื่องในภพก่อน ย่อมไม่ข้ามไปสู่ภพอื่น และก็ไม่ได้เกิดขึ้นโดยปราศจากเหตุที่นับเนื่องในภพก่อน เหมือนเสียงสะท้อน แสงประทีป และตราประทับ ฉะนั้น ไม่ต้องขยายความมากไปกว่านี้

92. මන්දං හුත්වා පවත්තානි මන්දප්පවත්තානි. පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු මනොද්වාරෙ ගතිනිමිත්තවසෙන, පඤ්චද්වාරෙ කම්මනිමිත්තවසෙනාත්‍යධිප්පායො. පටිසන්ධිභවඞ්ගානම්පි පච්චුප්පන්නාරම්මණතා ලබ්භතීති මනොද්වාරෙ තාව පටිසන්ධියා චතුන්නං භවඞ්ගානඤ්ච, පඤ්චද්වාරෙ පන පටිසන්ධියාව පච්චුප්පන්නාරම්මණභාවො ලබ්භති. තථා හි කස්සචි මනොද්වාරෙ ආපාථමාගතං පච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තං ආරබ්භ උප්පන්නාය තදාරම්මණපරියොසානාය චිත්තවීථියා අනන්තරං චුතිචිත්තෙ උප්පන්නෙ තදනන්තරං පඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ ආරම්මණෙ පවත්තාය පටිසන්ධියා චතුන්නං භවඞ්ගානං, පඤ්චද්වාරෙ ච ඤාතකාදීහි උපට්ඨාපිතෙසු දෙය්‍යධම්මෙසු වණ්ණාදිකෙ ආරබ්භ යථාරහං පවත්තාය චිත්තවීථියා චුතිචිත්තස්ස ච අනන්තරං එකචිත්තක්ඛණායුකෙ ආරම්මණෙ පවත්තාය පටිසන්ධියා පච්චුප්පන්නාරම්මණෙ පවත්ති උපලබ්භතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො [Pg.191] පන විසුද්ධිමග්ගෙ(විසුද්ධි. 2.620 ආදයො) විභඞ්ගට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 227) වා සඞ්ඛාරපච්චයාවිඤ්ඤාණපදවණ්ණනායං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. ඡද්වාරග්ගහිතන්ති කම්මනිමිත්තං ඡද්වාරග්ගහිතං, ගතිනිමිත්තං ඡට්ඨද්වාරග්ගහිතන්ති යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. අපරෙ පන අවිසෙසතො වණ්ණෙන්ති. සච්චසඞ්ඛෙපෙපි තෙනෙවාධිප්පායෙන ඉදං වුත්තං –

๙๒. ชื่อว่า มีความเป็นไปอย่างอ่อน เพราะเป็นไปอย่างอ่อน. มีอธิบายว่า ในอารมณ์ปัจจุบันทั้งหลายที่มาสู่คลองทวาร ในมโนทวารโดยอำนาจแห่งคตินิมิต ในปัญจทวารโดยอำนาจแห่งกรรมนิมิต. แม้ความเป็นอารมณ์ปัจจุบันของปฏิสนธิจิตและภวังคจิตทั้งหลายก็ย่อมมีได้. ด้วยเหตุนั้น ในมโนทวารก่อน ความเป็นไปในอารมณ์ปัจจุบันย่อมมีได้แก่ปฏิสนธิจิตและภวังคจิต ๔ ขณะ, ส่วนในปัญจทวาร ความเป็นอารมณ์ปัจจุบันย่อมมีได้แก่ปฏิสนธิจิตเท่านั้น. จริงอย่างนั้น การเป็นไปในอารมณ์ปัจจุบันย่อมปรากฏแก่ปฏิสนธิจิตและภวังคจิต ๔ ขณะ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์ที่มีอายุเหลือ ๕ ขณะจิต ในลำดับแห่งจุติจิตที่เกิดขึ้นต่อจากวิถีจิตที่มีตทาลัมพณะเป็นที่สุด ซึ่งเกิดขึ้นปรารภคตินิมิตที่เป็นปัจจุบันซึ่งมาสู่คลองในมโนทวารของใครคนหนึ่ง, และในปัญจทวาร การเป็นไปในอารมณ์ปัจจุบันย่อมปรากฏแก่ปฏิสนธิจิตซึ่งเป็นไปในอารมณ์ที่มีอายุเหลือ ๑ ขณะจิต ในลำดับแห่งวิถีจิตและจุติจิตที่ดำเนินไปตามสมควร ปรารภวัณณะเป็นต้นในไทยธรรมทั้งหลายที่พวกญาติเป็นต้นนำมาตั้งไว้. นี้เป็นความย่อในเรื่องนี้, ส่วนความพิสดาร พึงดูโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๒/๖๒๐ เป็นต้น) หรือในสัมโมหวิโนทนีอรรถกถาวิภังค์ (วิภงฺค. อฏฺฐ. ๒๒๗) ในการพรรณนาบทว่า สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ. คำว่า 'อันทวาร ๖ ยึดถือแล้ว' พึงประกอบตามสมควรว่า กรรมนิมิตอันทวาร ๖ ยึดถือแล้ว คตินิมิตอันทวารที่ ๖ ยึดถือแล้ว. ส่วนอาจารย์พวกอื่นพรรณนาไว้โดยไม่แปลกกัน. แม้ในคัมภีร์สัจจสังเขป ท่านก็กล่าวคำนี้ไว้ด้วยอัธยาศัยนั้นนั่นแลว่า -

‘‘පඤ්චද්වාරෙ සියා සන්ධි, විනා කම්මං ද්විගොචරෙ’’ති;

(ස. ස. 173);

"ปฏิสนธิในปัญจทวารพึงมีได้ ในอารมณ์ ๒ อย่าง โดยเว้นจากกรรม" (สจฺจ. ๑๗๓)

අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.624-625; විභ. අට්ඨ. 227) පන ‘‘ගතිනිමිත්තං මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡතී’’ති වුත්තත්තා, තදාරම්මණාය ච පඤ්චද්වාරිකපටිසන්ධියා අදස්සිතත්තා, මූලටීකාදීසු ච ‘‘කම්මබලෙන උපට්ඨාපිතං වණ්ණායතනං සුපිනං පස්සන්තස්ස විය දිබ්බචක්ඛුස්ස විය ච මනොද්වාරෙයෙව ගොචරභාවං ගච්ඡතී’’ති (විසුද්ධි. මහා. 2.623) නියමෙත්වා වුත්තත්තා තෙසං වචනං න සම්පටිච්ඡන්ති ආචරියා. ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්චා’’ති එත්ථ ගතිනිමිත්තං තාව පච්චුප්පන්නාරම්මණං යුජ්ජති, කම්මනිමිත්තං පන පටිසන්ධිජනකකම්මස්සෙව නිමිත්තභූතං අධිප්පෙතන්ති කථං තස්ස චුතිආසන්නජවනෙහි ගහිතස්ස පච්චුප්පන්නභාවො සම්භවති. න හි තදෙව ආරම්මණුපට්ඨාපකං, තදෙව පටිසන්ධිජනකං භවෙය්‍ය උපචිතභාවාභාවතො අනස්සාදිතත්තා ච. ‘‘කතත්තා උපචිතත්තා’’ති (ධ. ස. 431) හි වචනතො පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනමෙව කම්මං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති. පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.232) ච නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං හෙතූනං පච්චයාපි සහෙතුකපටිසන්ධියා වුත්තත්තාකතූපචිතම්පි කම්මං තණ්හාය අස්සාදිතමෙව විපාකං අභිනිප්ඵාදෙති, තදා ච පටිසන්ධියා සමානවීථියං විය පවත්තමානානි චුතිආසන්නජවනානි කථං පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනානි සියුං, කථඤ්ච තානි තදා කණ්හාය පරාමට්ඨානි. අපිච පච්චුප්පන්නං කම්මනිමිත්තං චුතිආසන්නප්පවත්තානං පඤ්චද්වාරිකජවනානං ආරම්මණං හොති. ‘‘පඤ්චද්වාරිකකම්මඤ්ච පටිසන්ධිනිමිත්තකං න [Pg.192] හොති පරිදුබ්බලභාවතො’’ති අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.620; විභ. අට්ඨ. 227) වුත්තන්ති සච්චමෙතං. ඤාතකාදීහි උපට්ඨාපිතෙසු පන පුප්ඵාදීසු සන්නිහිතෙස්වෙව මරණසම්භවතො තත්ථ වණ්ණාදිකං ආරබ්භ චුතිආසන්නවීථිතො පුරිමභාගප්පවත්තානං පටිසන්ධිජනනසමත්ථානං මනොද්වාරිකජවනානං ආරම්මණභූතෙන සහ සමානත්තා තදෙකසන්තතිපතිතං චුතිආසන්නජවනග්ගහිතම්පි පච්චුප්පන්නං වණ්ණාදිකං කම්මනිමිත්තභාවෙන වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ආනන්දාචරියෙන ‘‘පඤ්චද්වාරෙ ච ආපාථමාගච්ඡන්තං පච්චුප්පන්නං කම්මනිමිත්තං ආසන්නකතකම්මාරම්මණසන්තතියං උප්පන්නං, තංසදිසඤ්ච දට්ඨබ්බ’’න්ති (විභ. මූලටී. 227; විසුද්ධි. මහා. 2.623).

แต่เพราะในอรรถกถา (วิสุทธิ. ๒/๖๒๔-๖๒๕; วิภงฺค. อฏฺฐ. ๒๒๗) ท่านกล่าวไว้ว่า 'คตินิมิตย่อมมาสู่คลองในมโนทวาร' และเพราะไม่ได้แสดงปฏิสนธิทางปัญจทวารที่มีคตินิมิตนั้นเป็นอารมณ์ไว้, และเพราะในมูลฎีกาเป็นต้น ท่านกล่าวจำกัดไว้ว่า 'วัณณายตนะที่กรรมพลวัตให้ปรากฏ ย่อมถึงความเป็นอารมณ์ในมโนทวารเท่านั้น เหมือนของบุคคลผู้เห็นความฝันและเหมือนของบุคคลผู้มีทิพยจักษุ' (วิสุทธิ. มหา. ๒/๖๒๓), พระอาจารย์ทั้งหลายจึงไม่ยอมรับคำกล่าวของอาจารย์พวกนั้น. ในคำว่า 'และที่เป็นปัจจุบัน' นี้ คตินิมิตก่อน ย่อมควรเป็นอารมณ์ปัจจุบันได้, แต่กรรมนิมิตท่านประสงค์เอาสิ่งที่เป็นนิมิตของกรรมที่ยังปฏิสนธิให้เกิดเท่านั้น, ความเป็นปัจจุบันของกรรมนิมิตนั้นที่ถูกชวนะใกล้จุติยึดถือแล้ว จะมีได้อย่างไร? เพราะกรรมนั้นนั่นเองจะเป็นทั้งสิ่งที่ทำให้อารมณ์ปรากฏ และเป็นทั้งสิ่งที่ยังปฏิสนธิให้เกิดไม่ได้ เพราะไม่มีภาวะที่สั่งสมไว้และเพราะยังไม่ได้เสพเสวย. จริงอยู่ เพราะพระบาลีว่า 'เพราะเป็นกรรมที่ทำไว้ เพราะเป็นกรรมที่สั่งสมไว้' (ธ. ส. ๔๓๑) กรรมที่ได้การเสพคุ้นซ้ำๆ เท่านั้น จึงจะฉุดคร่าปฏิสนธิมา. และในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๑/๒๓๒) ท่านกล่าวถึงปัจจัยแห่งเหตุ ๒ ในขณะแห่งนิกันติ (ความยินดี) แม้แก่ปฏิสนธิที่มีเหตุ, กรรมที่ทำและสั่งสมไว้แล้วที่ถูกตัณหาเสพเสวยแล้วเท่านั้น จึงจะยังวิบากให้เกิดขึ้นได้, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ชวนะใกล้จุติทั้งหลายที่กำลังเป็นไปเหมือนอยู่ในวิถีเดียวกันกับปฏิสนธินั้น จะเป็นสภาพที่ได้การเสพคุ้นซ้ำๆ ได้อย่างไร และชวนะเหล่านั้นจะถูกตัณหาในขณะนั้นถูกต้องได้อย่างไร? อีกอย่างหนึ่ง กรรมนิมิตที่เป็นปัจจุบัน ย่อมเป็นอารมณ์ของปัญจทวาริกชวนะที่ดำเนินไปในเวลาใกล้จุติ. คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถา (วิสุทธิ. ๒/๖๒๐; วิภงฺค. อฏฺฐ. ๒๒๗) ว่า 'และกรรมทางปัญจทวารไม่เป็นนิมิตแห่งปฏิสนธิ เพราะความเป็นสภาพที่อ่อนกำลังยิ่งนัก' ดังนี้ นี้เป็นความจริง. แต่เพราะเมื่อดอกไม้เป็นต้นที่พวกญาติเป็นต้นนำมาตั้งไว้มีอยู่พร้อมนั่นแล ความตายย่อมมีได้, ในกรณีนั้น วัณณะ (สี) เป็นต้นที่เป็นปัจจุบันซึ่งถูกชวนะใกล้จุติยึดถือแล้ว ท่านจึงกล่าวโดยความเป็นกรรมนิมิต เพราะความเป็นอารมณ์ที่เสมอกันกับอารมณ์ของมโนทวาริกชวนะทั้งหลายที่ดำเนินไปในส่วนก่อนจากวิถีใกล้จุติซึ่งสามารถยังปฏิสนธิให้เกิดได้ ปรารภวัณณะเป็นต้นนั้น และเพราะตกอยู่ในกระแสสันตติเดียวกัน. และพระอาจารย์อานันทะอาศัยเหตุนี้จึงกล่าวไว้ว่า 'และกรรมนิมิตที่เป็นปัจจุบันที่มาสู่คลองในปัญจทวาร เกิดขึ้นในกระแสแห่งอารมณ์ของกรรมที่ทำไว้ในเวลาใกล้ตาย และพึงเห็นว่ากรรมนิมิตนั้นเป็นเช่นเดียวกับอารมณ์นั้น' (วิภงฺค. มูลฏี. ๒๒๗; วิสุทธิ. มหา. ๒/๖๒๓).

94. යථාරහන්ති දුතියචතුත්ථපඨමතතියානං පටිසන්ධීනං අනුරූපතො.

๙๔. คำว่า ตามสมควร คือ โดยสมควรแก่ปฏิสนธิจิตที่ ๒ ที่ ๔ ที่ ๑ และที่ ๓.

98. ආරුප්පචුතියා පරං හෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතා ආරුප්පපටිසන්ධියො හොන්ති උපරූපරිඅරූපීනං හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමකම්මස්ස අනායූහනතො, උපචාරජ්ඣානස්ස පන බලවභාවතො තස්ස විපාකභූතා කාමතිහෙතුකා පටිසන්ධියො හොන්ති. රූපාවචරචුතියා පරං අහෙතුකරහිතා උපචාරජ්ඣානානුභාවෙනෙව දුහෙතුකතිහෙතුකපටිසන්ධියො සියුං, කාමතිහෙතුම්හා චුතිතො පරං සබ්බා එව කාමරූපාරූපභවපරියාපන්නා යථාරහං අහෙතුකාදිපටිසන්ධියො සියුං. ඉතරො දුහෙතුකාහෙතුකචුතිතො පරං කාමෙස්වෙව භවෙසු තිහෙතුකාදිපටිසන්ධියො සියුං.

๙๘. ภายหลังแต่จุติจากอรูปภพ ปฏิสนธิในอรูปภพทั้งหลายย่อมมีได้ เว้นอรูปภพเบื้องต่ำ เพราะอรูปพรหมชั้นสูงๆ ไม่มีการสั่งสมกรรมในชั้นที่ต่ำกว่าๆ, แต่เพราะความที่อุปจารฌานเป็นสภาพมีกำลัง ปฏิสนธิจิตที่เป็นกามติเหตุกะซึ่งเป็นวิบากของอุปจารฌานนั้นย่อมมีได้. ภายหลังแต่จุติจากรูปาวจรภพ ปฏิสนธิจิตที่เป็นทวิเหตุกะและติเหตุกะพึงมีได้ด้วยอานุภาพแห่งอุปจารฌานนั่นแล โดยเว้นจากอเหตุกปฏิสนธิ. ภายหลังแต่จุติจากกามติเหตุกภพ ปฏิสนธิจิตทั้งหลายมีอเหตุกปฏิสนธิเป็นต้นที่นับเนื่องในกามภพ รูปภพ และอรูปภพทั้งหมด พึงมีได้ตามสมควร. ส่วนภายหลังแต่จุติจากกามทวิเหตุกภพและอเหตุกภพที่เหลือ ปฏิสนธิจิตทั้งหลายมีติเหตุกปฏิสนธิเป็นต้น พึงมีได้ในกามภพทั้งหลายเท่านั้น.

චුතිපටිසන්ධික්කමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาลำดับแห่งจุติและปฏิสนธิจบแล้ว.

99. පටිසන්ධියා [Pg.193] නිරොධස්ස අනන්තරතො පටිසන්ධිනිරොධානන්තරතො. තදෙව චිත්තන්ති තංසදිසතාය තබ්බොහාරප්පවත්තත්තා තදෙව චිත්තං යථා ‘‘තානියෙව ඔසධානී’’ති. අසති වීථිචිත්තුප්පාදෙති අන්තරන්තරා වීථිචිත්තානං උප්පාදෙ අසති, චුතිචිත්තං හුත්වා නිරුජ්ඣති තදෙව චිත්තන්ති සම්බන්ධො.

๙๙. คำว่า “หลังจากความดับแห่งปฏิสนธิ” คือหลังจากความดับแห่งปฏิสนธิโดยไม่คั่น คำว่า “จิตดวงนั้นนั่นเอง” คือจิตดวงนั้นนั่นเอง เพราะมีการใช้คำเรียกนั้นโดยความคล้ายคลึงกัน เหมือนคำว่า “ยาเหล่านั้นนั่นเอง” คำว่า “เมื่อไม่มีการเกิดขึ้นแห่งวิถีจิต” คือเมื่อไม่มีการเกิดขึ้นแห่งวิถีจิตคั่นกลาง ความสัมพันธ์คือ “จิตดวงนั้นนั่นเอง” ย่อมเป็นจุติจิตแล้วดับไป

101. පරිවත්තන්තා පවත්තන්ති යාව වට්ටමූලසමුච්ඡෙදාත්‍යධිප්පායො.

๑๐๑. คำว่า “ย่อมเป็นไปหมุนเวียน” มีความหมายว่า ย่อมเป็นไปจนกว่าจะถึงการตัดรากเหง้าของวัฏฏะ

102. යථා ඉහ භවෙපටිසන්ධි චෙව භවඞ්ගඤ්ච වීථියො ච චුති ච, තථා පුන භවන්තරෙ පටිසන්ධිභවඞ්ගන්ති එවමාදිකා අයං චිත්තසන්තති පරිවත්තතීති යොජනා. කෙචි පන ඉමස්මිං පරිච්ඡෙදෙ වීථිමුත්තසඞ්ගහස්සෙව දස්සිතත්තා පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනමෙව ඉධ ගහණං යුත්තන්ත්‍යාධිප්පායෙන ‘‘පටිසන්ධිභවඞ්ගවීථියො’’ති ඉමස්ස පටිසන්ධිභවඞ්ගප්පවාහාති අත්ථං වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං පවත්තිසඞ්ගහදස්සනාවසානෙ තත්ථ සඞ්ගහිතානං සබ්බෙසමෙව නිගමනස්ස අධිප්පෙතත්තා. එවඤ්හි සති ‘‘පටිසඞ්ඛාය පනෙතමද්ධුව’’න්ති එත්ථ සබ්බෙසමෙව එත-සද්දෙන පරාමසනං සුට්ඨු උපපන්නං හොති. එතං යථාවුත්තං වට්ටපවත්තං අද්ධුවං අනිච්චං පලොකධම්මං පටිසඞ්ඛාය පච්චවෙක්ඛිත්වා බුධා පණ්ඩිතා චිරාය චිරකාලං සුබ්බතා හුත්වා අච්චුතං ධුවං අචවනධම්මං පදං නිබ්බානං අධිගන්ත්වා මග්ගඵලඤාණෙන සච්ඡිකත්වා තතොයෙව සුට්ඨු සමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා සමං නිරුපධිසෙසනිබ්බානධාතුං එස්සන්ති පාපුණිස්සන්ති.

๑๐๒. การเชื่อมโยงความหมายคือ สันดานแห่งจิตนี้ย่อมหมุนเวียนไป เช่นเดียวกับในภพนี้มีปฏิสนธิ ภวังค์ วิถี และจุติฉันใด ในภพอื่นก็มีปฏิสนธิ ภวังค์ เป็นต้นฉันนั้น อาจารย์บางท่านในปริจเฉทนี้มีความเห็นว่า ในที่นี้ควรกล่าวถึงเฉพาะปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติเท่านั้น เพราะแสดงเฉพาะการสงเคราะห์วิถีมุตติ จึงกล่าวอธิบายคำว่า “ปฏิสนธิภวังควิถี” ว่าหมายถึง “กระแสแห่งปฏิสนธิและภวังค์” ซึ่งเป็นเพียงความเห็นของท่านเหล่านั้น เพราะในตอนท้ายของการแสดงการสงเคราะห์ปวัตติ มีความประสงค์จะสรุปทั้งหมดที่สงเคราะห์ไว้ในนั้น เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ การอ้างถึงทั้งหมดด้วยคำว่า “เอตัง” ในคำว่า “ปฏิสังขายะ ปเนตมัทธุวัง” ย่อมสมเหตุสมผลอย่างยิ่ง คำว่า “เอตัง” คือวัฏฏะที่กล่าวมาแล้วนี้ เป็นสิ่งไม่เที่ยง เป็นอนิจจะ มีความเสื่อมไป บัณฑิตทั้งหลายพิจารณาเห็นแล้วว่าเป็นเช่นนั้น จึงเป็นผู้ประพฤติดีมาเป็นเวลานาน และบรรลุบทอันไม่เคลื่อน ไม่หวั่นไหว คือพระนิพพาน ทำให้แจ้งด้วยมรรคผลญาณ และจากนั้นก็เป็นผู้มีเครื่องผูกคือความรักใคร่ถูกตัดขาดอย่างดีแล้ว ย่อมเข้าถึงพระนิพพานธาตุอันไม่มีอุปธิเหลืออยู่โดยสิ้นเชิง

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

ดังนี้ คำอธิบายอภิธัมมัตถสังคหะ ชื่ออภิธัมมัตถวิภาวินี

වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายวิถีมุตติปริจเฉทจบลงแล้ว

6. රූපපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

๖. คำอธิบายรูปปริจเฉท

1. එවං [Pg.194] තාව චිත්තචෙතසිකවසෙන දුවිධං අභිධම්මත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි රූපං, තදනන්තරඤ්ච නිබ්බානං දස්සෙතුමාරභන්තො ආහ ‘‘එත්තාවතා’’ත්‍යාදි. සප්පභෙදප්පවත්තිකා උද්දෙසනිද්දෙසපටිනිද්දෙසවසෙන තීහි පරිච්ඡෙදෙහි වුත්තප්පභෙදවන්තො, පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන ද්වීහි පරිච්ඡෙදෙහි වුත්තප්පවත්තිවන්තො ච චිත්තචෙතසිකා ධම්මා එත්තාවතා පඤ්චහි පරිච්ඡෙදෙහි විභත්තා හි යස්මා, ඉදානි යථානුප්පත්තං රූපං පවුච්චතීති යොජනා.

๑. เมื่อแสดงอภิธรรมธรรมะ 2 อย่าง คือ จิตและเจตสิก โดยนัยดังกล่าวมาแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงรูป และพระนิพพานต่อจากนั้น จึงกล่าวว่า “เอตตาวตา” เป็นต้น การเชื่อมโยงความหมายคือ เพราะเหตุว่า จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย ซึ่งมีประเภทและปวัตติพร้อมด้วยส่วนย่อย คือมีประเภทที่กล่าวไว้ใน 3 ปริจเฉท โดยนัยแห่งอุทเทส นิทเทส และปฏินิทเทส และมีปวัตติที่กล่าวไว้ใน 2 ปริจเฉท โดยนัยแห่งปวัตติและปฏิสนธิ ได้ถูกจำแนกไว้แล้วด้วย 5 ปริจเฉทเพียงเท่านี้ บัดนี้ รูปย่อมถูกกล่าวไปตามลำดับที่มาถึง

2. ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතරූපවිභාගත්ථං මාතිකං ඨපෙතුං ‘‘සමුද්දෙසා’’ත්‍යාදි වුත්තං. සඞ්ඛෙපතො උද්දිසනං සමුද්දෙසො. එකවිධාදිවසෙන විභජනං විභාගො, සමුට්ඨාති එතස්මා ඵලන්ති සමුට්ඨානං, කම්මාදයො රූපජනකපච්චයා. චක්ඛුදසකාදයො කලාපා. පවත්තික්කමතො චෙති භවකාලසත්තභෙදෙන රූපානං උප්පත්තික්කමතො.

๒. บัดนี้ เพื่อจะวางมาติกาสำหรับการจำแนกรูปตามที่รับรองไว้ จึงกล่าวคำว่า “สมุทเทสา” เป็นต้น การแสดงโดยย่อคือสมุทเทส การจำแนกโดยนัยแห่งเอกวิธะเป็นต้นคือวิภาค สิ่งที่ยังผลให้เกิดขึ้นคือสมุฏฐาน ปัจจัยที่ยังรูปให้เกิดมีกรรมเป็นต้น กลาปะมีจักขุทสกะเป็นต้น และโดยลำดับแห่งปวัตติ คือโดยลำดับแห่งการเกิดขึ้นของรูปโดยแบ่งเป็นกาลแห่งภพ 7 อย่าง

රූපසමුද්දෙසවණ්ණනා

คำอธิบายรูปสมุทเทส

3. උපාදින්නානුපාදින්නසන්තානෙසු සසම්භාරධාතුවසෙන මහන්තා හුත්වා භූතා පාතුභූතාති මහාභූතා (ධ. ස. අට්ඨ. 584). අථවා අනෙකවිධඅබ්භුතවිසෙසදස්සනෙන, අනෙකාභූතදස්සනෙන වා මහන්තානි අබ්භුතානි, අභූතානි වා එතෙසූති මහාභූතා, මායාකාරාදයො. තෙහි සමානා සයං අනීලාදිසභාවානෙව නීලාදිඋපාදායරූපදස්සනාදිතොති මහාභූතා. මනාපවණ්ණසණ්ඨානාදීහි වා සත්තානං වඤ්චිකා යක්ඛිනිආදයො විය මනාපඉත්ථිපුරිසරූපදස්සනාදිනා සත්තානං වඤ්චකත්තා මහන්තානි අභූතානි එතෙසූති මහාභූතා. වුත්තම්පි හෙතං –

๓. มหาภูตรูป (ธ.ส.อ. 584) เพราะเป็นใหญ่แล้วปรากฏขึ้นในขันธสันดานที่มีอุปาทินและอนุปาทินโดยความเป็นธาตุที่มีองค์ประกอบ อีกอย่างหนึ่ง เพราะสิ่งที่อัศจรรย์หรือสิ่งที่ไม่จริงเป็นใหญ่ในสิ่งเหล่านี้ ด้วยการเห็นความอัศจรรย์อันแปลกประหลาดหลายชนิด หรือด้วยการเห็นสิ่งที่ไม่จริงหลายอย่าง เช่นพวกนักมายากล จึงชื่อว่ามหาภูตรูป เสมอด้วยสิ่งเหล่านั้น ตนเองไม่มีสภาพเป็นสีเขียวเป็นต้น แต่ปรากฏเป็นอุปาทายรูปมีสีเขียวเป็นต้น จึงชื่อว่ามหาภูตรูป หรือเพราะสิ่งที่ไม่จริงเป็นใหญ่ในสิ่งเหล่านี้ ด้วยวรรณะและสัณฐานที่น่าพอใจเป็นต้น เหมือนพวกยักษิณีเป็นต้นที่หลอกลวงสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการปรากฏเป็นรูปหญิงชายที่น่าพอใจเป็นต้น เพราะหลอกลวงสัตว์ทั้งหลาย จึงชื่อว่ามหาภูตรูป แม้คำนี้ก็ตรัสไว้ว่า –

‘‘මහන්තා [Pg.195] පාතුභූතාති, මහාභූතසමාති වා;

වඤ්චකත්තා අභූතෙන, ‘මහාභූතා’ති සම්මතා’’ති. (අභිධ. 626);

“เพราะเป็นใหญ่แล้วปรากฏขึ้น หรือเพราะเสมอด้วยมหาภูต เพราะหลอกลวงด้วยสิ่งที่ไม่จริง จึงชื่อว่า ‘มหาภูตรูป’ (อภิธา. 626)”

අථ වා මහන්තපාතුභාවතො මහන්තානි භවන්ති එතෙසු උපාදාරූපානි, භූතානි චාති මහාභූතානි. මහාභූතෙ උපාදාය පවත්තං රූපං උපාදායරූපං. යදි එවං ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තතො මහාභූතා’’ත්‍යාදිවචනතො (පට්ඨා. 1.1.53) එකෙකමහාභූතා සෙසමහාභූතානං නිස්සයා හොන්තීති තෙසම්පි උපාදායරූපතාපසඞ්ගොති? නයිදමෙවං උපාදායෙව පවත්තරූපානං තංසමඤ්ඤාසිද්ධිතො. යඤ්හි මහාභූතෙ උපාදියති, සයඤ්ච අඤ්ඤෙහි උපාදීයති. න තං උපාදායරූපං. යං පන උපාදීයතෙව, න කෙනචි උපාදීයති, තදෙව උපාදායරූපන්ති නත්ථි භූතානං තබ්බොහාරප්පසඞ්ගො. අපිච චතුන්නං මහාභූතානං උපාදායරූපන්ති උපාදායරූපලක්ඛණන්ති නත්ථි තයො උපාදාය පවත්තානං උපාදායරූපතාති.

อีกอย่างหนึ่ง เพราะการปรากฏขึ้นอย่างใหญ่หลวง อุปาทายรูปและภูตรูปทั้งหลายย่อมเป็นใหญ่ในสิ่งเหล่านี้ จึงชื่อว่ามหาภูตรูป รูปที่อาศัยมหาภูตรูปเกิดขึ้น ชื่อว่าอุปาทายรูป ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะพระดำรัสว่า ‘มหาภูตรูปทั้งหลายอาศัยมหาภูตรูปหนึ่ง’ เป็นต้น (ปฏฺฐา. 1.1.53) มหาภูตรูปแต่ละอย่างย่อมเป็นที่อาศัยของมหาภูตรูปที่เหลือ ก็จะพึงถึงความเป็นอุปาทายรูปของมหาภูตรูปเหล่านั้นด้วยมิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะรูปที่อาศัยเกิดขึ้นเท่านั้น ย่อมสำเร็จชื่อนั้น รูปใดอาศัยมหาภูตรูป และตนเองก็ถูกรูปอื่นอาศัย รูปนั้นไม่ใช่อุปาทายรูป ส่วนรูปใดถูกอาศัยเท่านั้น ไม่ถูกรูปอื่นใดอาศัย รูปนั้นแหละชื่อว่าอุปาทายรูป จึงไม่มีการถึงซึ่งการเรียกขานนั้นของภูตรูปทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ลักษณะของอุปาทายรูปคือรูปที่อาศัยมหาภูตรูปทั้งสี่ จึงไม่มีความเป็นอุปาทายรูปของรูปที่อาศัยมหาภูตรูปสามอย่างเกิดขึ้น

4. පථනට්ඨෙන පථවී, තරුපබ්බතාදීනං පකතිපථවී විය සහජාතරූපානං පතිට්ඨානභාවෙන පක්ඛායති, උපට්ඨාතීති වුත්තං හොති, පථවී එව ධාතු සලක්ඛණධාරණාදිතො නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන සරීරසෙලාවයවධාතුසදිසත්තා චාති පථවීධාතු. ආපෙති සහජාතරූපානි පත්ථරති, ආපායති වා බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙතීති ආපො. තෙජෙති පරිපාචෙති, නිසෙති වා තික්ඛභාවෙන සෙසභූතත්තයං උස්මාපෙතීති තෙජො. වායති දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන භූතසඞ්ඝාතං පාපෙතීති වායො. චතස්සොපි පනෙතා යථාක්කමං කථිනත්තදවත්තඋණ්හත්තවිත්ථම්භනත්තලක්ඛණාති දට්ඨබ්බං.

๔. ปฐวีธาตุ เพราะแผ่ไป กล่าวคือย่อมแผ่ไป ย่อมตั้งอยู่โดยความเป็นที่ตั้งของรูปที่เกิดร่วมกัน เหมือนแผ่นดินที่เป็นธรรมชาติของต้นไม้ภูเขาเป็นต้น ปฐวีธาตุ เพราะทรงไว้ซึ่งลักษณะของตนเป็นต้น และเพราะเหมือนธาตุที่เป็นส่วนของร่างกายและภูเขาโดยความเป็นสิ่งไม่มีสัตว์ไม่มีชีวิต อาโปธาตุ เพราะแผ่ซ่านรูปที่เกิดร่วมกัน หรือเพราะทำให้เจริญ ทำให้งอกงาม เตโชธาตุ เพราะทำให้สุกงอม หรือเพราะทำให้ร้อนด้วยความเป็นของร้อนแก่ภูตรูปที่เหลือสามอย่าง วาโยธาตุ เพราะพัดไปโดยความเป็นเหตุให้เกิดในที่อื่น และเพราะยังหมู่ภูตรูปให้ถึง ธาตุทั้งสี่นี้ตามลำดับ พึงทราบว่ามีลักษณะคือความแข็ง ความเอิบอาบ ความร้อน และความพยุงไว้

5. චක්ඛාදීනං වචනත්ථො හෙට්ඨා කථිතොව. පසාදරූපං නාම චතුන්නං මහාභූතානං පසන්නභාවහෙතුකත්තා. තං [Pg.196] පන යථාක්කමං දට්ඨුකාමතාසොතුකාමතාඝායිතුකාමතාසායිතුකාමතාඵුසිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණං. තත්ථ චක්ඛු තාව මජ්ඣෙ කණ්හමණ්ඩලස්ස ඌකාසිරප්පමාණෙ අභිමුඛෙ ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිපදෙසෙ තෙලමිව පිචුපටලානි සත්තක්ඛිපටලානි බ්‍යාපෙත්වා ධාරණනහාපනමණ්ඩනබීජනකිච්චාහි චතූහි ධාතීහි විය ඛත්තියකුමාරො සන්ධාරණබන්ධනපරිපාචනසමුදීරණකිච්චාහි චතූහි ධාතූහි කතූපකාරං උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං ආයුනා පරිපාලියමානං වණ්ණාදීහි පරිවාරිතං යථායොගං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථුද්වාරභාවං සධෙන්තං පවත්තති, ඉතරං ‘‘සසම්භාරචක්ඛූ’’ති වුච්චති. එවං සොතාදයොපි යථාක්කමං සොතබිලබ්භන්තරෙ අඞ්ගුලිවෙධනාකාරං උපචිතතනුතම්බලොමං, නාසිකබ්භන්තරෙ අජපදසණ්ඨානං, ජිව්හාමජ්ඣෙ උප්පලදලග්ගසණ්ඨානං පදෙසං අභිබ්‍යාපෙත්වා පවත්තන්ති, ඉතරං පන ඨපෙත්වා කම්මජතෙජස්ස පතිට්ඨානට්ඨානං කෙසග්ගලොමග්ගනඛග්ගසුක්ඛචම්මානි ච අවසෙසං සකලසරීරං ඵරිත්වා පවත්තති. එවං සන්තෙපි ඉතරෙහි තස්ස සඞ්කරො න හොති භින්නනිස්සයලක්ඛණත්තා. එකනිස්සයානිපි හි රූපරසාදීනි ලක්ඛණභෙදතො අසංකිණ්ණාති කිං පන භින්නනිස්සයා පසාදා.

๕. อรรถแห่งคำว่าจักขุเป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในตอนต้น ชื่อว่าปสาทรูป เพราะเป็นเหตุแห่งความผ่องใสของมหาภูตรูปทั้ง ๔ ปสาทรูปนั้นตามลำดับ มีลักษณะเป็นความผ่องใสของภูตรูปที่มีกรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความอยากเห็น อยากฟัง อยากดม อยากลิ้ม และอยากถูกต้องเป็นเหตุเกิด ในบรรดานั้น จักขุปสาท ย่อมเป็นไปในส่วนที่เกิดแห่งสัณฐานของร่างกายที่ตั้งอยู่ตรงหน้า ในท่ามกลางตาดำ มีประมาณเท่าศีรษะของเหา แผ่ไปทั่วชั้นแห่งตา ๗ ชั้น เหมือนน้ำมันแผ่ไปในปุยฝ้าย ได้รับอุปการะจากธาตุ ๔ คือ การทรงไว้ การผูกพัน การทำให้สุกงอม และการพัดพา เหมือนกษัตริย์กุมารที่ได้รับการบำรุงจากพี่เลี้ยง ๔ คน คือ การประคองไว้ การอาบน้ำ การประดับ และการพัดวี ได้รับการอุปถัมภ์จากอุตุ จิต และอาหาร ได้รับการรักษาจากชีวิตินทรีย์ แวดล้อมด้วยวรรณะเป็นต้น ยังความเป็นวัตถุและทวารของจักขุวิญญาณเป็นต้นให้สำเร็จตามสมควร ส่วนที่เหลือเรียกว่า ‘สสัมภารจักขุ’ โสตปสาทเป็นต้นก็เช่นกัน ย่อมเป็นไปโดยแผ่ไปทั่วบริเวณตามลำดับ คือ ในช่องหู มีสัณฐานเหมือนวงแหวนที่ดาดด้วยขนละเอียดสีแดง ในช่องจมูก มีสัณฐานเหมือนกีบแพะ ในท่ามกลางลิ้น มีสัณฐานเหมือนปลายกลีบดอกบัว ส่วนกายปสาทนั้น เว้นที่ตั้งของกรรมชเตโชธาตุ ปลายผม ปลายขน ปลายเล็บ และหนังแห้งเสียแล้ว ย่อมแผ่ไปทั่วร่างกายที่เหลือทั้งหมด แม้เป็นเช่นนั้น ปสาทรูปนั้นก็ไม่ปะปนกับรูปอื่น เพราะมีลักษณะที่อาศัยต่างกัน แม้รูปและรสเป็นต้นที่มีที่อาศัยเดียวกัน ก็ยังไม่ปะปนกันเพราะลักษณะต่างกัน ไฉนเล่าปสาทรูปที่มีที่อาศัยต่างกันจะไม่ปะปนกัน

6. ආපොධාතුයා සුඛුමභාවෙන ඵුසිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘ආපොධාතු විවජ්ජිතං භූතත්තයසඞ්ඛාත’’න්ති. කිඤ්චාපි හි සීතතා ඵුසිත්වා ගය්හති, සා පන තෙජොයෙව. මන්දෙ හි උණ්හත්තෙ සීතබුද්ධි සීතතාසඞ්ඛාතස්ස කස්සචි ගුණස්ස අභාවතො. තයිදං සීතබුද්ධියා අනවට්ඨිතභාවතො විඤ්ඤායති පාරාපාරෙ විය. තථා හි ඝම්මකාලෙ ආතපෙ ඨත්වා ඡායං පවිට්ඨානං සීතබුද්ධි හොති, තත්ථෙව චිරකාලං ඨිතානං උණ්හබුද්ධි. යදි ච ආපොධාතු සීතතා සියා, උණ්හභාවෙන සහ එකස්මිං කලාපෙ [Pg.197] උපලබ්භෙය්‍ය, න චෙවං උපලබ්භති, තස්මා විඤ්ඤායති ‘‘න ආපොධාතු සීතතා’’ති. යෙ පන ‘‘දවතා ආපොධාතු, සා ච ඵුසිත්වා ගය්හතී’’ති වදන්ති, තෙ වත්තබ්බා ‘‘දවතා නාම ඵුසිත්වා ගය්හතීති ඉදං ආයස්මන්තානං අභිමානමත්තං සණ්ඨානෙ වියා’’ති. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

๖. เพราะอาโปธาตุมีความละเอียด ไม่สามารถถูกต้องได้ จึงกล่าวว่า ‘โผฏฐัพพะคือภูตรูป ๓ อย่าง เว้นอาโปธาตุ’ ถึงแม้ความเย็นจะถูกถูกต้องได้ แต่ความเย็นนั้นก็คือเตโชธาตุเท่านั้น เพราะเมื่อความร้อนอ่อนลง ย่อมมีความรู้สึกว่าเป็นความเย็น เพราะไม่มีคุณสมบัติใดๆ ที่ชื่อว่าความเย็นโดยเฉพาะ ความรู้สึกว่าเป็นความเย็นนี้ พึงทราบว่าไม่คงที่ เหมือนฝั่งโน้นและฝั่งนี้ เช่นนั้นแหละ ในฤดูร้อน ผู้ที่ยืนอยู่กลางแดดแล้วเข้าไปในร่ม ย่อมมีความรู้สึกว่าเป็นความเย็น แต่เมื่ออยู่ในที่นั้นนานๆ ย่อมมีความรู้สึกว่าเป็นความร้อน ถ้าอาโปธาตุเป็นความเย็น ก็จะพึงปรากฏพร้อมกับความร้อนในกลาปเดียวกัน แต่ก็ไม่ปรากฏเช่นนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ‘อาโปธาตุไม่ใช่ความเย็น’ ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า ‘ความเอิบอาบคืออาโปธาตุ และความเอิบอาบนั้นถูกถูกต้องได้’ ชนเหล่านั้นพึงถูกย้อนว่า ‘ที่ว่าความเอิบอาบถูกถูกต้องได้นั้น เป็นเพียงความสำคัญเอาเองของท่านทั้งหลาย เหมือนในเรื่องสัณฐาน’ ดังที่ท่านผู้รู้แต่ก่อนกล่าวไว้ว่า –

‘‘දවතාසහවුත්තීනි, තීණි භූතානි සම්ඵුසං;

දවතං සම්ඵුසාමීති, ලොකොයමභිමඤ්ඤති.

“เมื่อถูกต้องภูตรูป ๓ อย่างที่เกิดร่วมกับความเอิบอาบ โลกนี้ย่อมสำคัญเอาเองว่า ‘เราถูกต้องความเอิบอาบ’”

‘‘භූතෙ ඵුසිත්වා සණ්ඨානං, මනසා ගණ්හතො යථා;

පච්චක්ඛතො ඵුසාමීති, විඤ්ඤෙය්‍යා දවතා තථා’’ති.

“เหมือนเมื่อถูกต้องภูตรูปแล้วกำหนดสัณฐานด้วยใจ ย่อมสำคัญว่า ‘เราถูกต้องสัณฐานโดยตรง’ ความเอิบอาบก็พึงทราบเช่นนั้น”

ගොචරරූපං නාම පඤ්චවිඤ්ඤාණවිසයභාවතො. ගාවො ඉන්ද්‍රියානි චරන්ති එත්ථාති ගොචරන්ති හි ආරම්මණස්සෙතං නාමං. තං පනෙතං පඤ්චවිධම්පි යථාක්කමං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ගොචරභාවලක්ඛණං, චක්ඛාදිපටිහනනලක්ඛණං වා.

ชื่อว่าโคจรรูป เพราะเป็นอารมณ์ของปัญจวิญญาณ ๕ คำว่า โคจร เป็นชื่อของอารมณ์ เพราะเป็นที่ที่อินทรีย์ทั้งหลายเที่ยวไป โคจรรูปทั้ง ๕ อย่างนั้นตามลำดับ มีลักษณะเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณเป็นต้น หรือมีลักษณะกระทบกับจักขุประสาทเป็นต้น

7. ඉත්ථියා භාවො ඉත්ථත්තං (ධ. ස. අට්ඨ. 632). පුරිසස්ස භාවො පුරිසත්තං. තත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පහෙතුභාවලක්ඛණං ඉත්ථත්තං, පුරිසලිඞ්ගාදිහෙතුභාවලක්ඛණං පුරිසත්තං. තත්ථ ඉත්ථීනං අඞ්ගජාතං ඉත්ථිලිඞ්ගං. සරාධිප්පායා ඉත්ථිනිමිත්තං ‘‘ඉත්ථී’’ති සඤ්ජානනස්ස පච්චයභාවතො. අවිසදඨානගමනනිසජ්ජාදි ඉත්ථිකුත්තං. ඉත්ථිසණ්ඨානං ඉත්ථාකප්පො. පුරිසලිඞ්ගාදීනිපි වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බානි. අට්ඨකථායං පන අඤ්ඤථා ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනි වණ්ණිතානි. තං පන එවං සඞ්ගහෙත්වා වදන්ති –

๗. ความเป็นหญิง ชื่อว่าอิตถัตตะ (ธ.ส.อ. 632) ความเป็นชาย ชื่อว่าปุริสัตตะ ในบรรดานั้น อิตถัตตะมีลักษณะเป็นเหตุแห่งอิตถีลิงค์ นิมิต กุตตะ และอากัปปะ ปุริสัตตะมีลักษณะเป็นเหตุแห่งปุริสลิงค์เป็นต้น ในบรรดานั้น อวัยวะเพศหญิงชื่อว่าอิตถีลิงค์ นิมิตของหญิงคือเสียงและอาการเป็นต้นที่เป็นปัจจัยแห่งการรู้ว่า ‘หญิง’ กุตตะของหญิงคือการยืน การเดิน และการนั่งเป็นต้นที่ไม่ฉะฉาน (คืออ่อนช้อย) อากัปปะของหญิงคือสัณฐานของหญิง ปุริสลิงค์เป็นต้นก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่อรรถกถาได้พรรณนาอิตถีลิงค์เป็นต้นไว้เป็นอย่างอื่น บัณฑิตทั้งหลายรวบรวมคำนั้นแล้วกล่าวว่า –

‘‘ලිඞ්ගං හත්ථාදිසණ්ඨානං, නිමිත්තං මිහිතාදිකං;

කුත්තං සුප්පාදිනා කීළා, ආකප්පො ගමනාදික’’න්ති.

“ลิงค์คือสัณฐานมือเป็นต้น นิมิตคือการยิ้มเป็นต้น กุตตะคือการเล่นด้วยเครื่องเล่นมีถาดเป็นต้น อากัปปะคือการเดินเป็นต้น”

භාවරූපං නාම භවති එතෙන ඉත්ථාදිඅභිධානං, බුද්ධි චාති කත්වා. තං පනෙතං කායින්ද්‍රියං විය සකලසරීරං ඵරිත්වා තිට්ඨති.

ชื่อว่าภาวรูป เพราะเป็นเหตุให้เกิดการเรียกขานและความรู้ว่าเป็นหญิงเป็นต้น ภาวรูปนั้นเหมือนกายินทรีย์ คือตั้งอยู่แผ่ไปทั่วร่างกายทั้งหมด

8. හදයමෙව [Pg.198] මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං නිස්සයත්තා වත්ථු චාති හදයවත්ථු. තථා හි තං ධාතුද්වයනිස්සයභාවලක්ඛණං, තඤ්ච හදයකොසබ්භන්තරෙ අඩ්ඪපසතමත්තං ලොහිතං නිස්සාය පවත්තති. රූපකණ්ඩෙ අවුත්තස්සපි පනෙතස්ස ආගමතො, යුත්තිතො ච අත්ථිභාවො දට්ඨබ්බො. තත්ථ, තං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති ‘‘යං රූපං මනොධාතුයා ච මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ච තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.8) එවමාගතං පට්ඨානවචනං ආගමො. යුත්ති පනෙවං දට්ඨබ්බා –

๘. หทัยนั่นแหละเป็นวัตถุ เพราะเป็นที่อาศัยของมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ จึงชื่อว่า หทัยวัตถุ แท้จริง หทัยวัตถุนั้นมีลักษณะเป็นที่อาศัยของธาตุ ๒ อย่างนั้น และหทัยวัตถุนั้นอาศัยโลหิตประมาณกึ่งฟายมือ ซึ่งอยู่ในภายในโพรงหัวใจย่อมเป็นไป อนึ่ง แม้หทัยวัตถุนี้ไม่ได้กล่าวไว้ในรูปกัณฑ์ แต่ก็พึงทราบว่ามีอยู่โดยอาคมและโดยยุติ ในบรรดาหทัยวัตถุนั้น มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุย่อมเป็นไปโดยอาศัยรูปนั้น คำในปัฏฐานที่มาอย่างนี้ว่า 'รูปใดเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุและธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุนั้น ด้วยนิสสยปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.1.8) นี้เป็นอาคม ส่วนยุติพึงเห็นอย่างนี้ว่า –

‘‘නිප්ඵන්නභූතිකාධාරා, ද්වෙ ධාතූ කාමරූපිනං;

රූපානුබන්ධවුත්තිත්තා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො විය.

“ธาตุ ๒ อย่าง (มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ) ของสัตว์ผู้มีรูปในกามภพ มีที่อาศัยเป็นรูปที่สำเร็จแล้ว เพราะเป็นไปเนื่องด้วยรูป เหมือนจักขุวิญญาณเป็นต้น”

‘‘චක්ඛාදිනිස්සිතානෙතා, තස්සඤ්ඤාධාරභාවතො;

නාපි රූපාදිකෙ තෙසං, බහිද්ධාපි පවත්තිතො.

“ธาตุเหล่านั้นมิได้อาศัยจักขุเป็นต้น เพราะมีที่อาศัยอื่นจากจักขุเป็นต้นนั้น และธาตุเหล่านั้นก็มิได้อาศัยรูปารมณ์เป็นต้น เพราะเป็นไปในภายนอกด้วย”

‘‘න චාපි ජීවිතං තස්ස, කිච්චන්තරනියුත්තිතො;

න ච භාවද්වයං තස්මිං, අසන්තෙපි පවත්තිතො.

“ชีวิตินทรีย์ก็ไม่ใช่ที่อาศัยของธาตุนั้น เพราะชีวิตินทรีย์ถูกกำหนดให้มีกิจอื่น และภาวะ ๒ อย่าง (อิตถีภาวะ, ปุริสภาวะ) ก็ไม่ใช่ที่อาศัยของธาตุนั้น เพราะธาตุนั้นย่อมเป็นไปได้แม้เมื่อภาวะ ๒ อย่างนั้นไม่มี”

‘‘තස්මා තදඤ්ඤං වත්ථු තං, භූතිකන්ති විජානියං;

වත්ථාලම්බදුකානන්තු, දෙසනාභෙදතො ඉදං;

ධම්මසඞ්ගණිපාඨස්මිං, න අක්ඛාතං මහෙසිනා’’ති.

“เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าวัตถุนั้นเป็นรูปที่สำเร็จแล้วอย่างอื่นจากที่กล่าวมา ส่วนวัตถุนี้พระมหามุนีมิได้ตรัสไว้ในพระบาลีธรรมสังคณี เพราะความแตกต่างแห่งการแสดงในหมวดวัตถุและอารมณ์”

9. ජීවන්ති තෙනාති ජීවිතං, තදෙව කම්මජරූපපරිපාලනෙ ආධිපච්චයොගතො ඉන්ද්‍රියන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං. තථා හෙතං කම්මජරූපපරිපාලනලක්ඛණං. යථාසකං ඛණමත්තට්ඨායීනම්පි හි සහජාතානං පවත්තිහෙතුභාවෙනෙව අනුපාලකං. න හි තෙසං කම්මංයෙව ඨිතිකාරණං හොති ආහාරජාදීනං ආහාරාදි විය කම්මස්ස තඞ්ඛණාභාවතො. ඉදං පන සහ පාචනග්ගිනා අනවසෙසඋපාදින්නකායං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති.

๙. สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นอยู่ด้วยสิ่งนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ชีวิต. ชีวิตนั้นนั่นแหละเป็นอินทรีย์ เพราะประกอบด้วยความเป็นใหญ่ในการบำรุงรักษากัมมชรูป จึงชื่อว่า ชีวิตินทรีย์. แท้จริง ชีวิตินทรีย์นั้นมีลักษณะเป็นการบำรุงรักษากัมมชรูป. ชีวิตินทรีย์นั้นเป็นเครื่องบำรุงรักษารูปที่เกิดพร้อมกัน แม้ซึ่งตั้งอยู่เพียงขณะเดียวตามสมควร โดยความเป็นเหตุแห่งการเป็นไป. เพราะกรรมไม่ใช่เหตุแห่งการตั้งอยู่ของรูปเหล่านั้น เหมือนอาหารเป็นต้นไม่ใช่เหตุแห่งการตั้งอยู่ของรูปที่เกิดจากอาหารเป็นต้น เพราะกรรมไม่มีในขณะนั้น. ส่วนชีวิตินทรีย์นี้ย่อมเป็นไปแผ่ไปทั่วร่างกายที่กรรมยึดถือไว้ทั้งหมด พร้อมด้วยไฟธาตุ (ไฟย่อยอาหาร).

10. කබළං [Pg.199] කත්වා අජ්ඣොහරීයතීති කබළීකාරො ආහාරො, ඉදඤ්ච සවත්ථුකං කත්වා ආහාරං දස්සෙතුං වුත්තං. සෙන්ද්‍රියකායොපත්ථම්භනහෙතුභූතා පන අඞ්ගමඞ්ගානුසාරී රසහරසඞ්ඛාතා අජ්ඣොහරිතබ්බාහාරසිනෙහභූතා ඔජා ඉධ ආහාරරූපං නාම. තථා හෙතං සෙන්ද්‍රියකායොපත්ථම්භනහෙතුභාවලක්ඛණං, ඔජට්ඨමකරූපාහරණලක්ඛණං වා.

๑๐. อาหารที่บุคคลกลืนกินโดยทำเป็นคำๆ ชื่อว่า กพฬิงการาหาร. และคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงอาหารโดยมีวัตถุ (สาระ) ด้วย. ส่วนโอชาอันเป็นเหตุแห่งการค้ำจุนร่างกายที่มีอินทรีย์ เป็นสาระแห่งอาหารที่พึงกลืนกิน ซึ่งชื่อว่า รสหระ (นำรสไป) ที่ซึมซาบไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ ในที่นี้ชื่อว่า อาหารรูป. แท้จริง อาหารรูปนั้นมีลักษณะเป็นเหตุแห่งการค้ำจุนร่างกายที่มีอินทรีย์ หรือมีลักษณะเป็นการนำรูปมีโอชาเป็นที่ ๘ มาให้.

11. කක්ඛළත්තාදිනා අත්තනො අත්තනො සභාවෙන උපලබ්භනතො සභාවරූපං නාම. උප්පාදාදීහි, අනිච්චතාදීහි වා ලක්ඛණෙහි සහිතන්ති සලක්ඛණං. පරිච්ඡෙදාදිභාවං විනා අත්තනො සභාවෙනෙව කම්මාදීහි පච්චයෙහි නිප්ඵන්නත්තා නිප්ඵරූපං නාම. රුප්පනසභාවො රූපං, තෙන යුත්තම්පි රූපං, යථා ‘‘අරිසසො, නීලුප්පල’’න්ති, ස්වායං රූප-සද්දො රුළ්හියා අතංසභාවෙපි පවත්තතීති අපරෙන රූප-සද්දෙන විසෙසෙත්වා ‘‘රූපරූප’’න්ති වුත්තං යථා ‘‘දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති. පරිච්ඡෙදාදිභාවං අතික්කමිත්වා සභාවෙනෙව උපලබ්භනතො ලක්ඛණත්තයාරොපනෙන සම්මසිතුං අරහත්තා සම්මසනරූපං.

๑๑. รูปที่บุคคลพึงรู้ได้ด้วยสภาวะของตนๆ มีความแข็งกระด้างเป็นต้น ชื่อว่า สภาวรูป. รูปที่ประกอบด้วยลักษณะมีการเกิดขึ้นเป็นต้น หรือมีความไม่เที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า สลักขณะ (รูปที่มีลักษณะ). รูปที่สำเร็จแล้วด้วยปัจจัยมีกรรมเป็นต้น ด้วยสภาวะของตนเอง โดยปราศจากความเป็นส่วนที่ถูกกำหนดเป็นต้น ชื่อว่า นิปผันนรูป. สภาวะที่แตกสลายไป ชื่อว่า รูป. รูปที่ประกอบด้วยสภาวะนั้นก็ชื่อว่า รูป เหมือนคำว่า "โรคริดสีดวง" "นิลุบล" (อุบลสีน้ำเงิน). คำว่า "รูป" นี้ย่อมเป็นไปในสิ่งที่ไม่ใช่สภาวะนั้นโดยรูฬหิ (โดยความนิยม) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวแยกแยะด้วยคำว่า "รูป" อีกคำหนึ่งว่า "รูปรูป" เหมือนคำว่า "ทุกขทุกข์". รูปที่พึงพิจารณา เพราะพึงพิจารณาโดยการยกขึ้นซึ่งลักษณะ ๓ อย่าง โดยที่รูปนั้นพึงรู้ได้ด้วยสภาวะของตนเอง โดยล่วงพ้นความเป็นส่วนที่ถูกกำหนดเป็นต้น ชื่อว่า สัมมสนรูป.

12. න කස්සතීති අකාසො. අකාසොයෙව ආකාසො, නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතු චාති ආකාසධාතු. චක්ඛුදසකාදිඑකෙකකලාපගතරූපානං කලාපන්තරෙහි අසංකිණ්ණභාවාපාදනවසෙන පරිච්ඡෙදකං, තෙහි වා පරිච්ඡිජ්ජමානං, තෙසං පරිච්ඡෙදමත්තං වා රූපං පරිච්ඡෙදරූපං. තඤ්හි තං තං රූපකලාපං පරිච්ඡින්දන්තං විය හොති. විජ්ජමානෙපි ච කලාපන්තරභූතෙහි කලාපන්තරභූතානං සම්ඵුට්ඨභාවෙ තංතංරූපවිවිත්තතා රූපපරියන්තො ආකාසො. යෙසඤ්ච සො පරිච්ඡෙදො, තෙහි සයං අසම්ඵුට්ඨොයෙව. අඤ්ඤථා පරිච්ඡින්නතා න සියා තෙසං රූපානං බ්‍යාපීභාවාපත්තිතො. අබ්‍යාපිතා [Pg.200] හි අසම්ඵුට්ඨතා. තෙනාහ භගවා ‘‘අසම්ඵුට්ඨං චතූහි මහාභූතෙහී’’ති (ධ. ස. 637).

๑๒. สิ่งที่ไม่ขัดขวาง ชื่อว่า อากาสะ. อากาสะนั่นแหละเป็นอากาสะ และเป็นธาตุโดยความเป็นของไม่มีชีวิต จึงชื่อว่า อากาสธาตุ. รูปที่เป็นเครื่องกำหนดโดยการทำให้รูปที่อยู่ในแต่ละกลาปมีจักขุทสกะเป็นต้น ไม่ปะปนกับกลาปอื่น หรือรูปที่ถูกกลาปเหล่านั้นกำหนด หรือรูปที่เป็นเพียงการกำหนดของกลาปเหล่านั้น ชื่อว่า ปริจเฉทรูป. แท้จริง ปริจเฉทรูปนั้นย่อมเป็นเหมือนเครื่องกำหนดกลาปรูปนั้นๆ. แม้เมื่อกลาปอื่นมีอยู่ และกลาปอื่นเหล่านั้นสัมผัสกันอยู่ ความว่างเปล่าจากรูปนั้นๆ คืออากาสะที่เป็นขอบเขตของรูป. และอากาสะที่เป็นเครื่องกำหนดนั้น ย่อมไม่สัมผัสกับรูปเหล่านั้นด้วยตนเอง. มิฉะนั้น ความเป็นส่วนที่ถูกกำหนดก็จักไม่มี เพราะรูปเหล่านั้นจักแผ่ซ่านไป. แท้จริง ความไม่แผ่ซ่านไป คือความไม่สัมผัส. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อากาสธาตุไม่สัมผัสกับมหาภูตรูป ๔" (ธ.ส. 637).

13. චලමානකායෙන අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච තෙන විඤ්ඤායතීති කායවිඤ්ඤත්ති. සවිඤ්ඤාණකසද්දසඞ්ඛාතවාචාය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච තාය විඤ්ඤායතීති වචීවිඤ්ඤත්ති. තත්ථ අභික්කමාදිජනකචිත්තසමුට්ඨානවායොධාතුයා සහජාතරූපසන්ථම්භනසන්ධාරණචලිතෙසු සහකාරීකාරණභූතො ඵන්දමානකායඵන්දනතංහෙතුකවායොධාතුවිනිමුත්තො මහන්තං පාසාණං උක්ඛිපන්තස්ස සබ්බථාමෙන ගහණකාලෙ උස්සාහනවිකාරො විය රූපකායස්ස පරිඵන්දනපච්චයභාවෙන උපලබ්භමානො විකාරො කායවිඤ්ඤත්ති. සා හි ඵන්දමානකායෙන අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති. න හි විඤ්ඤත්තිවිකාරරහිතෙසු රුක්ඛචලනාදීසු ‘‘ඉදමෙස කාරෙතී’’ති අධිප්පායග්ගහණං දිට්ඨන්ති. හත්ථචලනාදීසු ච ඵන්දමානකායග්ගහණානන්තරං අවිඤ්ඤායමානන්තරෙහි මනොද්වාරජවනෙහි ගය්හමානත්තා සයඤ්ච කායෙන විඤ්ඤායති.

๑๓. รูปที่แสดงความประสงค์ด้วยกายที่ไหว และตนเองก็ถูกรู้ด้วยกายนั้น ชื่อว่า กายวิญญัติ. รูปที่แสดงความประสงค์ด้วยวาจาอันเป็นเสียงที่มีวิญญาณ และตนเองก็ถูกรู้ด้วยวาจานั้น ชื่อว่า วจีวิญญัติ. ในบรรดากายวิญญัติและวจีวิญญัตินั้น กายวิญญัติคืออาการที่ปรากฏโดยความเป็นปัจจัยแห่งการไหวของรูปกาย เหมือนอาการที่แสดงความพยายามเมื่อยกก้อนหินใหญ่ด้วยกำลังทั้งหมด ซึ่งเป็นปัจจัยร่วมในการทรงไว้ การค้ำจุน และการไหวของรูปที่เกิดพร้อมกับวาโยธาตุที่เกิดจากจิตที่ทำให้เกิดการก้าวไปเป็นต้น และเป็นอาการที่พ้นจากวาโยธาตุที่เป็นเหตุแห่งการไหวของกายที่ไหว. แท้จริง กายวิญญัตินั้นย่อมแสดงความประสงค์ด้วยกายที่ไหว. เพราะการรับรู้ความประสงค์ว่า "สิ่งนี้ทำให้สิ่งนั้น" ย่อมไม่ปรากฏในอาการที่ไม่มีวิญญัติ เช่น การไหวของต้นไม้เป็นต้น. และในอาการไหวของมือเป็นต้น กายวิญญัติก็ถูกรู้ด้วยกายเอง เพราะถูกรับรู้ด้วยมโนทวารชวนะที่รู้ได้ในลำดับหลังจากรับรู้กายที่ไหว.

කථං පන විඤ්ඤත්තිවසෙන හත්ථචලනාදයො හොන්තීති? වුච්චතෙ – එකාවජ්ජනවීථියං සත්තසු ජවනෙසු සත්තමජවනසමුට්ඨානවායොධාතු විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතාව පඨමජවනාදිසමුට්ඨානාහි වායොධාතූහි ලද්ධොපත්ථම්භා දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන චලයති චිත්තජං, පුරිමජවනාදිසම්භූතා පන සන්ථම්භනසන්ධාරණමත්තකරා තස්ස උපකාරාය හොන්තීති. යථා හි සත්තහි යුගෙහි ආකඩ්ඪිතබ්බසකටෙ සත්තමයුගයුත්තායෙව ගොණා හෙට්ඨා ඡසු යුගෙසු යුත්තගොණෙහි ලද්ධූපත්ථම්භා සකටං චාලෙන්ති, පඨමයුගාදියුත්තා පන උපත්ථම්භනසන්ධාරණමත්තමෙව සාධෙන්තා තෙසං උපකාරාය හොන්ති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

ก็การไหวของมือเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นวิญญัติได้อย่างไร? กล่าวคือ ในชวนะ ๗ ขณะในอาวัชชนวิถีหนึ่ง วาโยธาตุที่เกิดจากชวนะที่ ๗ พร้อมด้วยอาการวิญญัติ ได้รับการค้ำจุนจากวาโยธาตุที่เกิดจากชวนะที่ ๑ เป็นต้น ย่อมทำให้รูปที่เกิดจากจิตไหว โดยความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นในที่อื่น. ส่วนวาโยธาตุที่เกิดจากชวนะก่อนๆ เป็นต้น ย่อมเป็นเพียงเครื่องค้ำจุนและทรงไว้ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่รูปนั้น. เปรียบเหมือนโคที่เทียมแอกที่ ๗ ในเกวียนที่พึงลากด้วยแอก ๗ อัน ได้รับการค้ำจุนจากโคที่เทียมแอก ๖ อันข้างล่าง ย่อมทำให้เกวียนเคลื่อนไป ส่วนโคที่เทียมแอกที่ ๑ เป็นต้น ย่อมเป็นเพียงเครื่องค้ำจุนและทรงไว้ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่โคเหล่านั้น ฉันใด ข้อนี้ก็พึงเห็นฉันนั้น.

දෙසන්තරුප්පත්තියෙව [Pg.201] චෙත්ථ චලනං උප්පන්නදෙසතො කෙසග්ගමත්තම්පි ධම්මානං සඞ්කමනාභාවතො. ඉතරථා නෙසං අබ්‍යාපාරකතා, ඛණිකතා ච න සියා. දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවොති ච යථා අත්තනා සහජරූපානි හෙට්ඨිමජවනසමුට්ඨිතරූපෙහි පතිට්ඨිතට්ඨානතො අඤ්ඤත්ථ උප්පජ්ජන්ති, එවං තෙහි සහ තත්ථ උප්පත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං, එත්ථ පන චිත්තජෙ චලිතෙ තංසම්බන්ධෙන ඉතරම්පි චලති නදීසොතෙ පක්ඛිත්තසුක්ඛගොමයපිණ්ඩං විය. තථා චලයිතුං අසක්කොන්ති යොපි පඨමජවනාදිසමුට්ඨානවායොධාතුයො විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතායෙව යෙන දිසාභාගෙන අයං අභික්කමාදීනි පවත්තෙතුකාමො, තදභිමුඛභාවවිකාරසම්භවතො. එවඤ්ච කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තං වක්ඛති. වචීභෙදකරචිත්තසමුට්ඨානපථවීධාතුයා අක්ඛරුප්පත්තිට්ඨානගතඋපාදින්නරූපෙහි සහ ඝට්ටනපච්චයභූතො එකො විකාරො වචීවිඤ්ඤත්ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං කායවිඤ්ඤත්තියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං.

การเกิดขึ้นในที่อื่นนั่นแหละเป็นความไหวในที่นี้ เพราะธรรมทั้งหลายไม่มีการเคลื่อนย้ายไปแม้เท่าปลายผมจากที่ที่เกิดขึ้น มิฉะนั้น ความไม่ประกอบกิจและความเป็นของชั่วขณะของธรรมเหล่านั้นก็จักไม่มี และพึงทราบว่า ความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นในที่อื่นนั้น คือการเกิดขึ้นในที่นั้นพร้อมกับรูปเหล่านั้นนั่นเอง เหมือนรูปที่เกิดพร้อมกับตนย่อมเกิดขึ้นในที่อื่นจากที่ตั้งซึ่งเกิดจากรูปที่เกิดจากชวนะเบื้องต่ำ แต่ในที่นี้ เมื่อรูปที่เกิดจากจิตไหว รูปอื่นก็ไหวด้วยความเกี่ยวข้องกับรูปนั้น เหมือนก้อนมูลโคแห้งที่ถูกทิ้งลงในกระแสน้ำ อนึ่ง ธาตุลมที่เกิดจากชวนะแรกเป็นต้น แม้ไม่สามารถทำให้ไหวได้ ก็ย่อมประกอบด้วยวิญญัติวิการนั่นเอง เพราะความที่วิการแห่งความเป็นผู้มีหน้าเฉพาะต่อทิศที่บุคคลนี้ประสงค์จะก้าวไปเป็นต้นนั้นย่อมมี เมื่อเป็นเช่นนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจักตรัสว่า มโนทวาราวัชชนะก็เป็นเหตุให้เกิดวิญญัติ วิการอย่างหนึ่งซึ่งเป็นปัจจัยแห่งการกระทบพร้อมกับรูปที่ถูกยึดมั่นซึ่งตั้งอยู่ในที่เกิดแห่งอักษรของปฐวีธาตุที่เกิดจากจิตที่ทำให้วาจาแตกออกนั้น คือวจีวิญญัติ สิ่งใดพึงกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในกายวิญญัติ

අයං පන විසෙසො – යථා තත්ථ ‘‘ඵන්දමානකායග්ගහණානන්තර’’න්ති වුත්තං, එවමිධ ‘‘සුය්‍යමානසද්දසවනානන්තර’’න්ති යොජෙතබ්බං. ඉධ ච සන්ථම්භනාදීනං අභාවතො සත්තමජවනසමුට්ඨිතාත්‍යාදිනයො න ලබ්භති. ඝට්ටනෙන හි සද්ධිංයෙව සද්දො උප්පජ්ජති. ඝට්ටනඤ්ච පඨමජවනාදීසුපි ලබ්භතෙව. එත්ථ ච යථා උස්සාපෙත්වා බද්ධගොසීසතාලපණ්ණාදිරූපානි දිස්වා තදනන්තරප්පවත්තාය අවිඤ්ඤායමානන්තරාය මනොද්වාරවීථියා ගොසීසාදීනං උදකසහචාරිතප්පකාරං සඤ්ඤාණං ගහෙත්වා උදකග්ගහණං හොති, එවං විප්ඵන්දමානසමුච්චාරියමානකායසද්දෙ ගහෙත්වා තදනන්තරප්පවත්තාය අවිඤ්ඤායමානන්තරාය මනොද්වාරවීථියා පුරිමසිද්ධසම්බන්ධූපනිස්සයාය සාධිප්පායවිකාරග්ගහණං හොතීති අයං ද්වින්නං සාධාරණා උපමා.

แต่ข้อแตกต่างนี้คือ ในที่นั้นกล่าวว่า "หลังจากรับรู้กายที่ไหว" ฉันใด ในที่นี้ก็พึงประกอบว่า "หลังจากได้ยินเสียงที่กำลังถูกฟัง" ฉันนั้น และในที่นี้ เพราะไม่มีการยึดมั่นเป็นต้น จึงไม่พึงถือเอานัยที่ว่า "เกิดจากชวนะที่ ๗" เป็นต้น เพราะเสียงย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการกระทบ และการกระทบก็ย่อมมีได้แม้ในชวนะแรกเป็นต้น ในที่นี้ เหมือนเมื่อเห็นรูปของไม้จันทน์โคศีหรือใบตาลเป็นต้นที่ถูกยกขึ้นผูกไว้ แล้วรับรู้ลักษณะการอยู่ร่วมกับน้ำของไม้จันทน์โคศีเป็นต้น ด้วยมโนทวารวิถีที่เกิดขึ้นในลำดับถัดมาซึ่งไม่รู้แจ้งในระหว่าง แล้วจึงมีการรับน้ำ ฉันใด การรับรู้ซึ่งวิการที่มีเจตนา โดยอาศัยความสัมพันธ์ที่เคยสำเร็จมาแล้ว ด้วยมโนทวารวิถีที่เกิดขึ้นในลำดับถัดมาซึ่งไม่รู้แจ้งในระหว่าง หลังจากรับรู้เสียงกายที่กำลังไหวและเปล่งออกมา ก็ย่อมมีฉันนั้น นี้เป็นอุปมาที่เสมอกันของทั้งสอง

14. ලහුභාවො [Pg.202] ලහුතා. මුදුභාවො මුදුතා. කම්මඤ්ඤභාවො කම්මඤ්ඤතා. යථාක්කමඤ්චෙතා අරොගිනො විය රූපානං අගරුතා සුපරිමද්දිතචම්මස්ස විය අකථිනතා සුධන්තසුවණ්ණස්ස විය සරීරකිරියානං අනුකූලභාවොති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිජහන්තස්සපි හි ලහුතාදිත්තයස්ස තංතංවිකාරාධිකරූපෙහි නානත්තං වුච්චති, දන්ධත්තකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො හි රූපවිකාරො ලහුතා. ථද්ධත්තකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො මුදුතා. සරීරකිරියානං අනනුකූලභාවකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො කම්මඤ්ඤතාති.

๑๔. ความเป็นของเบา คือ ลหุตา ความเป็นของอ่อน คือ มุทุตา ความเป็นของควรแก่การงาน คือ กัมมัญญตา และพึงทราบว่า ธรรมเหล่านี้โดยลำดับ คือ ความไม่หนักของรูปเหมือนคนไม่มีโรค, ความไม่แข็งของรูปเหมือนหนังที่นวดดีแล้ว, ความเป็นของควรแก่การงานของรูปเหมือนทองที่หลอมดีแล้ว แม้ลหุตาเป็นต้น ๓ อย่างนี้ ไม่ทิ้งกันและกัน ก็ยังกล่าวว่ามีความต่างกันโดยรูปที่อาศัยวิการนั้นๆ เพราะวิการของรูปที่เกิดจากปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความกำเริบของธาตุที่ทำให้เชื่องช้า คือ ลหุตา วิการของรูปที่เกิดจากปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความกำเริบของธาตุที่ทำให้แข็งกระด้าง คือ มุทุตา วิการของรูปที่เกิดจากปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความกำเริบของธาตุที่ทำให้การงานของร่างกายไม่เป็นที่สบาย คือ กัมมัญญตา

15. උපචයනං උපචයො, පඨමචයොත්‍යත්ථො ‘‘උපඤ්ඤත්ත’’න්ත්‍යාදීසු විය උප-සද්දස්ස පඨමත්ථජොතනතො. සන්තානො සන්තති, පබන්ධොත්‍යත්ථො. තත්ථ පටිසන්ධිතො පට්ඨාය යාව චක්ඛාදිදසකානං උප්පත්ති, එත්ථන්තරෙ රූපුප්පාදො උපචයො නාම. තතො පරං සන්තති නාම. යථාසකං ඛණමත්තට්ඨායීනං රූපානං නිරොධාභිමුඛභාවවසෙන ජීරණං ජරා, සායෙව ජරතා, නිච්චධුවභාවෙන න ඉච්චං අනුපගන්තබ්බන්ති අනිච්චං, තස්ස භාවො අනිච්චතා, රූපපරිභෙදො. ලක්ඛණරූපං නාම ධම්මානං තංතංඅවත්ථාවසෙන ලක්ඛණහෙතුත්තා.

๑๕. การสั่งสม คือ อุปจยะ, อธิบายว่า การสั่งสมครั้งแรก เหมือนในคำว่า "อุปปัญญัตติ" เป็นต้น เพราะอุปสรรค "อุป" แสดงความหมายว่า "แรก" การสืบต่อ คือ สันตติ, อธิบายว่า การสืบเนื่อง ในบรรดานั้น การเกิดขึ้นของรูปในระหว่างตั้งแต่ปฏิสนธิจนถึงการเกิดขึ้นของจักขุทสกะเป็นต้น ชื่อว่า อุปจยะ หลังจากนั้น ชื่อว่า สันตติ ความแก่ชราของรูปที่ตั้งอยู่เพียงขณะของตนๆ โดยความเป็นผู้มุ่งหน้าต่อความดับ คือ ชรา, ชรานั้นแหละ คือ ชรตา สิ่งที่ไม่พึงถึงซึ่งความเป็นของเที่ยงแท้ยั่งยืน ชื่อว่า อนิจจะ, ความเป็นของอนิจจะนั้น คือ อนิจจตา, การแตกสลายของรูป รูปที่เป็นลักษณะ ชื่อว่า ลักขณรูป เพราะเป็นเหตุแห่งลักษณะโดยภาวะนั้นๆ ของธรรมทั้งหลาย

16. ජාතිරූපමෙවාති පටිසන්ධිතො පට්ඨාය රූපානං ඛණෙ ඛණෙ උප්පත්තිභාවතො ජාතිසඞ්ඛාතං රූපුප්පත්තිභාවෙන චතුසන්තතිරූපප්පටිබද්ධවුත්තිත්තා රූපසම්මතඤ්ච ජාතිරූපමෙව උපචයසන්තතිභාවෙන පවුච්චති පඨමුපරිනිච්චත්තසඞ්ඛාතප්පවත්තිආකාරභෙදතො වෙනෙය්‍යවසෙන ‘‘උපචයො සන්තතී’’ති (ධ. ස. 642) විභජිත්වා වුත්තත්තා. එවඤ්ච කත්වා තාසං නිද්දෙසෙ අත්ථතො අභෙදං දස්සෙතුං ‘‘යො ආයතනානං ආචයො, සො රූපස්ස උපචයො. යො රූපස්ස උපචයො, සා [Pg.203] රූපස්ස සන්තතී’’ති (ධ. ස. 641-642) වුත්තං. එකාදසවිධම්පීති සභාගසඞ්ගහවසෙන එකාදසප්පකාරම්පි.

๑๖. รูปที่เป็นชาติเท่านั้น เพราะรูปทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นทีละขณะตั้งแต่ปฏิสนธิเป็นต้น จึงชื่อว่าชาติ และเพราะมีความเป็นไปผูกพันกับรูปที่เป็นจตุสันตติโดยภาวะแห่งการเกิดขึ้นของรูป และรูปที่สมมติว่าเป็นชาติรูปนั้นเอง ย่อมถูกกล่าวโดยภาวะแห่งอุปจยะและสันตติ เพราะความต่างกันแห่งอาการของความเป็นไปที่เรียกว่าความสั่งสมเบื้องต้นและเบื้องหลัง และเพราะถูกจำแนกกล่าวไว้ว่า "อุปจยะ สันตติ" (ธ.ส. ๖๔๒) โดยนัยแห่งเวไนยบุคคล เมื่อเป็นเช่นนี้ เพื่อแสดงความไม่ต่างกันโดยอรรถในการแสดงธรรมเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "การสั่งสมของอายตนะใด นั่นคืออุปจยะของรูป. อุปจยะของรูปใด นั่นคือสันตติของรูป" (ธ.ส. ๖๔๑-๖๔๒) แม้ ๑๑ อย่าง คือ แม้ ๑๑ ประเภทโดยการสงเคราะห์ตามส่วน

17. චත්තාරො භූතා, පඤ්ච පසාදා, චත්තාරො විසයා, දුවිධො භාවො, හදයරූපමිච්චපි ඉදං ජීවිතාහාරරූපෙහි ද්වීහි සහ අට්ඨාරසවිධං, තථා පරිච්ඡෙදො ච දුවිධා විඤ්ඤත්ති, තිවිධො විකාරො, චතුබ්බිධං ලක්ඛණන්ති රූපානං පරිච්ඡෙදවිකාරාදිභාවං විනා විසුං පච්චයෙහි අනිබ්බත්තත්තා ඉමෙ අනිප්ඵන්නා දස චෙති අට්ඨවීසතිවිධං භවෙ.

๑๗. ภูตรูป ๔, ปสาทรูป ๕, วิสยรูป ๔, ภาวรูป ๒, หทัยรูป ๑ รวมกับชีวิตรูปและอาหารรูป ๒ อย่างนี้ เป็น ๑๘ อย่าง อนึ่ง ปริจเฉทรูป ๑, วิญญัติรูป ๒, วิการรูป ๓, ลักขณรูป ๔ รวมเป็น ๑๐ อย่างเหล่านี้ เป็นอนิปผันนรูป เพราะไม่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยต่างหาก เว้นภาวะแห่งปริจเฉทและวิการเป็นต้นของรูป จึงรวมเป็น ๒๘ อย่าง

රූපසමුද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายการแสดงรูปโดยย่อ จบแล้ว

රූපවිභාගවණ්ණනා

คำอธิบายการจำแนกรูป

18. ඉදානි යථාඋද්දිට්ඨරූපානං එකවිධාදිනයදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බඤ්ච පනෙත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. සම්පයුත්තස්ස අලොභාදිහෙතුනො අභාවා අහෙතුකං. යථාසකං පච්චයවන්තතාය සප්පච්චයං. අත්තානං ආරබ්භ පවත්තෙහි කාමාසවාදීහි සහිතත්තා සාසවං. පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතං. උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙ ලොකෙ නියුත්තතාය ලොකියං. කාමතණ්හාය අවචරිතත්තා කාමාවචරං. අරූපධම්මානං විය කස්සචි ආරම්මණස්ස අග්ගහණතො නාස්ස ආරම්මණන්ති අනාරම්මණං. තදඞ්ගාදිවසෙන පහාතබ්බතාභාවතො අප්පහාතබ්බං. ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ‘‘අබ්‍යාකත’’න්ත්‍යාදිකං සබ්බං එකවිධනයං සඞ්ගණ්හාති.

๑๘. บัดนี้ เพื่อแสดงนัยมีอย่างเดียวเป็นต้นของรูปที่แสดงโดยย่อไว้แล้ว จึงกล่าวคำว่า "รูปทั้งหมดนี้" เป็นต้น เพราะไม่มีอโลภะเป็นต้นที่เป็นเหตุที่สัมปยุตต์ จึงเป็นอเหตุกะ (ไม่มีเหตุ) เพราะความเป็นสภาพมีปัจจัยตามสมควรแก่ตน จึงเป็นสัปปัจจัย (มีปัจจัย) เพราะประกอบด้วยกามอาสวะเป็นต้นที่เกิดขึ้นปรารภตน จึงเป็นสาสวะ (มีอาสวะ) เพราะปัจจัยปรุงแต่ง จึงเป็นสังขตะ (ถูกปรุงแต่ง) เพราะประกอบอยู่ในโลกที่ชื่อว่าอุปาทานขันธ์ จึงเป็นโลกิยะ (เป็นของโลก) เพราะกามตัณหาแผ่ไปทั่ว จึงเป็นกามาวจร (อยู่ในภูมิแห่งกาม) เพราะไม่มีอารมณ์แก่รูปนั้น เพราะไม่รับอารมณ์ใดๆ เหมือนอรูปธรรม จึงเป็นอนารัมมณะ (ไม่มีอารมณ์) เพราะไม่มีความพึงละโดยการละองค์เป็นต้น จึงเป็นอัปปหาตัพพะ (ไม่พึงละ) คำว่า "อิติ" เป็นคำแสดงประเภท ด้วยคำนั้น ย่อมสงเคราะห์นัยมีอย่างเดียวทั้งหมดมี "อัพยากตะ" เป็นต้น

19. අජ්ඣත්තිකරූපං අත්තභාවසඞ්ඛාතං අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තත්තා. කාමං අඤ්ඤෙපි හි අජ්ඣත්තසම්භූතා අත්ථි, රුළ්හීවසෙන පන චක්ඛාදිකංයෙව අජ්ඣත්තිකං. අථ වා ‘‘යදි මයං න හොම, ත්වං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමො භවිස්සසී’’ති වදන්තා විය අත්තභාවස්ස [Pg.204] සාතිසයං උපකාරත්තා චක්ඛාදීනෙව විසෙසතො අජ්ඣත්තිකානි නාම. අත්තසඞ්ඛාතං වා චිත්තං අධිකිච්ච තස්ස ද්වාරභාවෙන පවත්තතීති අජ්ඣත්තං, තදෙව අජ්ඣත්තිකං. තතො බහිභූතත්තා ඉතරං තෙවීසතිවිධං බාහිරරූපං.

๑๙. อัชฌัตติกรูป คือรูปที่นับว่าอัตภาพ เพราะเป็นไปโดยปรารภและเจาะจงตน แม้รูปอื่นที่เกิดภายในก็มีอยู่ แต่โดยความนิยมแล้ว จักขุเป็นต้นเท่านั้นเป็นอัชฌัตติกะ อีกอย่างหนึ่ง จักขุเป็นต้นเท่านั้นชื่อว่าอัชฌัตติกะโดยเฉพาะ เพราะเป็นอุปการะแก่อัตภาพอย่างยิ่ง เหมือนพวกเขากล่าวว่า "ถ้าพวกเราไม่มี ท่านก็จักเป็นเหมือนท่อนไม้" หรือรูปที่ปรารภจิตที่ชื่อว่าตน และเป็นไปโดยเป็นทวารของจิตนั้น ชื่อว่าอัชฌัตตะ รูปนั้นแหละคืออัชฌัตติกะ รูปอื่น ๒๓ อย่าง เป็นพาหิรรูป เพราะเป็นสภาพภายนอกจากอัชฌัตติกรูปนั้น

20. ඉතරං බාවීසතිවිධං අවත්ථුරූපං.

๒๐. รูปอื่น ๒๒ อย่าง เป็นอวัตถุรูป

22. අට්ඨවිධම්පි ඉන්ද්‍රියරූපං පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු ලිඞ්ගාදීසු සහජරූපපරිපාලනෙ ච ආධිපච්චයොගතො. පසාදරූපස්ස හි පඤ්චවිධස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ආධිපච්චං අත්තනො පටුමන්දාදිභාවෙන තෙසම්පි පටුමන්දාදිභාවාපාදනතො. භාවද්වයස්සාපි ඉත්ථිලිඞ්ගාදීසු ආධිපච්චං යථාසකං පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානානම්පි තෙසං යෙභුය්‍යෙන සභාවකසන්තානෙයෙව තංතදාකාරෙන උප්පජ්ජනතො, න පන ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවතො. ජීවිතස්ස ච කම්මජපරිපාලනෙ ආධිපච්චං තෙසං යථාසකං ඛණට්ඨානස්ස ජීවිතින්ද්‍රියප්පටිබද්ධත්තා. සයඤ්ච අත්තනා ඨපිතධම්මසම්බන්ධෙනෙව පවත්තති නාවිකො විය.

๒๒. รูปอินทรีย์แม้ทั้ง ๘ อย่าง (ชื่อว่าอินทรีย์) เพราะประกอบด้วยความเป็นอธิบดีในปัญจวิญญาณ ในเพศเป็นต้น และในการรักษารูปที่เกิดร่วมกัน ความเป็นอธิบดีของรูปปสาท ๕ อย่าง ในจักขุวิญญาณเป็นต้น (มีอยู่) เพราะการทำให้วิญญาณเหล่านั้นเป็นสภาพคมหรือทื่อตามความคมหรือทื่อของตน ความเป็นอธิบดีของภาวะทั้ง ๒ แม้ในอิตถีลิงค์เป็นต้น (มีอยู่) เพราะรูปเหล่านั้นแม้จะเกิดขึ้นด้วยปัจจัยของตนๆ แต่โดยมากย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการนั้นๆ ในสันดานแห่งสภาวะของตนๆ เท่านั้น มิใช่โดยความเป็นอินทรียปัจจัย ความเป็นอธิบดีของชีวิตรูปในการรักษากัมมชรูป (มีอยู่) เพราะการตั้งอยู่ในขณะของกัมมชรูปเหล่านั้นตามสมควรแก่ตน เนื่องด้วยชีวิตินทรีย์ และชีวิตรูปนั้นเองย่อมเป็นไปโดยความเกี่ยวข้องกับธรรมที่ตนประคองไว้ เหมือนนายท้ายเรือฉะนั้น

23. විසයවිසයිභාවප්පත්තිවසෙන ථූලත්තා ඔළාරිකරූපං. තතොයෙව ගහණස්ස සුකරත්තා සන්තිකෙරූපං ආසන්නරූපං නාම. යො සයං, නිස්සයවසෙන ච සම්පත්තානං, අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං, සො පටිඝො වියාති පටිඝො. යථා හි පටිඝාතෙ සති දුබ්බලස්ස චලනං හොති, එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිමුඛභාවෙ සති අරූපසභාවත්තා දුබ්බලස්ස භවඞ්ගස්ස චලනං හොති. පටිඝො යස්ස අත්ථි තං සප්පටිඝං. තත්ථ සයං සම්පත්ති ඵොට්ඨබ්බස්ස, නිස්සයවසෙන සම්පත්ති ඝානජිව්හාකායගන්ධරසානං, උභයථාපි අසම්පත්ති චක්ඛුසොතරූපසද්දානන්ති දට්ඨබ්බං. ඉතරං සොළසවිධං ඔළාරිකතාදිසභාවාභාවතො සුඛුමරූපාදිකං.

๒๓. ชื่อว่าโอฬาริกรูป (รูปหยาบ) เพราะเป็นสภาพหยาบโดยการถึงความเป็นอารมณ์และผู้รับอารมณ์ ชื่อว่าสันติเกรูป (รูปใกล้) เพราะรับได้ง่ายเพราะเหตุนั้นเอง ภาวะที่ประจันหน้ากัน คือการกระทบกันและกัน ของรูปที่ถึงพร้อมโดยตนเองและโดยอาศัย และของรูปที่ไม่ถึงพร้อมใด ภาวะนั้นชื่อว่าปฏิฆะ เพราะเหมือนการกระทบกัน เหมือนเมื่อมีการกระทบกัน ย่อมมีการไหวของสิ่งที่อ่อนแอ ฉันใด เมื่อมีการประจันหน้ากันและกัน ย่อมมีการไหวของภวังค์ที่อ่อนแอ เพราะมีสภาวะเป็นอรูป ฉันนั้น รูปใดมีการกระทบ รูปนั้นชื่อว่า สัปปฏิฆะ ในรูปเหล่านั้น พึงทราบว่า การถึงพร้อมด้วยตนเองเป็นของโผฏฐัพพะ การถึงพร้อมด้วยอาศัยเป็นของฆานะ ชิวหา กาย คันธะ รส และการไม่ถึงพร้อมทั้งสองอย่างเป็นของจักขุ โสตะ รูป เสียง รูปที่เหลือ ๑๖ อย่าง เป็นสุขุมรูปเป็นต้น เพราะไม่มีสภาวะเป็นรูปหยาบเป็นต้น

24. කම්මතො [Pg.205] ජාතං අට්ඨාරසවිධං උපාදින්නරූපං තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතෙන කම්මුනා අත්තනො ඵලභාවෙන ආදින්නත්තා ගහිතත්තා. ඉතරං අග්ගහිතග්ගහණෙනදසවිධං අනුපාදින්නරූපං.

๒๔. รูปที่เกิดจากกรรม ๑๘ อย่าง ชื่อว่า อุปาทินนรูป เพราะกรรมที่ประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิ ยึดถือเอาไว้แล้วโดยความเป็นผลของตน รูปที่เหลือ ๑๐ อย่าง ชื่อว่า อนุปาทินนรูป โดยการถือเอา (รูป) ที่ไม่ถูกยึดถือ

25. දට්ඨබ්බභාවසඞ්ඛාතෙන නිදස්සනෙන සහ වත්තතීති සනිදස්සනං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණගොචරභාවො හි නිදස්සනන්ති වුච්චති තස්ස ච රූපායතනතො අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි තං විසෙසෙතුං අඤ්ඤං විය කත්වා වත්තුං වට්ටතීති සහ නිදස්සනෙන සනිදස්සනන්ති. ධම්මභාවසාමඤ්ඤෙන හි එකීභූතෙසු ධම්මෙසු යො නානත්තකරො විසෙසො, සො අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතුං යුත්තො. එවඤ්හි අත්ථවිසෙසාවබොධො හොති.

๒๕. ชื่อว่าสนิทัสสนะ เพราะเป็นไปพร้อมด้วยนิทัสสนะ (เครื่องแสดง) อันนับว่าภาวะที่พึงเห็น จริงอยู่ ความเป็นโคจรของจักขุวิญญาณ เรียกว่านิทัสสนะ และแม้ว่านิทัสสนะนั้นจะไม่ต่างจากรูปายตนะ แต่เพื่อจะจำแนกรูปายตนะนั้นจากธรรมอื่นๆ จึงควรกล่าวโดยทำเหมือนเป็นอย่างอื่นว่า "สนิทัสสนะ" คือเป็นไปพร้อมด้วยนิทัสสนะ เพราะในธรรมทั้งหลายที่รวมเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นธรรมดา ความพิเศษที่ทำให้เกิดความต่างกัน ควรนำมาใช้โดยทำเหมือนเป็นสิ่งอื่น เพราะเมื่อทำเช่นนี้ การรู้แจ้งความพิเศษของเนื้อความจึงจะมีได้

26. අසම්පත්තවසෙනාති අත්තානං අසම්පත්තස්ස ගොචරස්ස වසෙන, අත්තනා විසයප්පදෙසං වා අසම්පත්තවසෙන. චක්ඛුසොතානි හි රූපසද්දෙහි අසම්පත්තානි, සයං වා තානි අසම්පත්තානෙව ආරම්මණං ගණ්හන්ති. තෙනෙතං වුච්චති –

๒๖. โดยไม่ถึงพร้อม คือโดยอารมณ์ที่ไม่ถึงพร้อมแก่ตน หรือโดยตนไม่ถึงพร้อมซึ่งประเทศแห่งอารมณ์ จักขุและโสตะย่อมไม่ถึงพร้อมด้วยรูปและเสียง หรือจักขุและโสตะเหล่านั้นเองก็รับอารมณ์โดยไม่ถึงพร้อม เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘චක්ඛුසොතං පනෙතෙසු, හොතාසම්පත්තගාහකං;

විඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුත්තා, සන්තරාධිකගොචරෙ.

ในบรรดาอินทรีย์เหล่านั้น จักขุและโสตะย่อมเป็นสภาพรับอารมณ์โดยไม่ถึงพร้อม เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของวิญญาณในอารมณ์ที่มีระยะห่างและไกลออกไป

‘‘තථා හි දූරදෙසට්ඨං, ඵලිකාදිතිරොහිතං;

මහන්තඤ්ච නගාදීනං, වණ්ණං චක්ඛු උදික්ඛති.

อนึ่ง จักขุย่อมเห็นสีของภูเขาเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่ในที่ไกล ถูกบังด้วยแก้วผลึกเป็นต้น และมีขนาดใหญ่

‘‘ආකාසාදිගතො කුච්ඡි-චම්මානන්තරිකොපි ච;

මහන්තො ච ඝණ්ටාදීනං, සද්දො සොතස්ස ගොචරො.

เสียงของระฆังเป็นต้น ซึ่งอยู่ในอากาศเป็นต้น หรืออยู่ภายในท้องและหนัง และมีขนาดใหญ่ ย่อมเป็นอารมณ์ของโสตะ

‘‘ගන්ත්වා විසයදෙසං තං, ඵරිත්වා ගණ්හතීති චෙ;

අධිට්ඨානවිධානෙපි, තස්ස සො ගොචරො සියා.

หากกล่าวว่า (จักขุและโสตะ) ไปยังประเทศแห่งอารมณ์นั้นแล้วแผ่ไปรับเอาไซร้ แม้ในการจัดตั้งอธิษฐาน อารมณ์นั้นก็พึงเป็นโคจรของมัน

‘‘භූතප්පබන්ධතො සො චෙ, යාති ඉන්ද්‍රියසන්නිධිං;

කම්මචිත්තොජසම්භූතො, වණ්ණො සද්දො ච චිත්තජො.

หากกล่าวว่า (สีและเสียง) นั้นมาสู่ที่ใกล้แห่งอินทรีย์โดยความสืบต่อแห่งภูตรูปไซร้ สีที่เกิดจากกรรม จิต และโอชะ และเสียงที่เกิดจากจิต (ก็พึงเป็นอารมณ์ได้)

‘‘න තෙසං ගොචරා හොන්ති, න හි සම්භොන්ති තෙ බහි;

වුත්තා ච අවිසෙසෙන, පාඨෙ තංවිසයාව තෙ.

สีและเสียงเหล่านั้นย่อมไม่เป็นโคจรของอินทรีย์เหล่านั้น เพราะสีและเสียงเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้นภายนอก และในพระบาลีก็กล่าวไว้โดยไม่เจาะจงว่า สีและเสียงเหล่านั้นเป็นอารมณ์ของอินทรีย์เหล่านั้น

‘‘යදි [Pg.206] චෙතං ද්වයං අත්තසමීපංයෙව ගණ්හති;

අක්ඛිවණ්ණං තථා මූලං, පස්සෙය්‍ය භමුකස්ස ච.

หากว่าอินทรีย์ทั้งสองนี้รับอารมณ์ที่อยู่ใกล้ตนเท่านั้น ก็พึงเห็นสีของตาและรากของคิ้วด้วย

‘‘දිසාදෙසවවත්ථානං, සද්දස්ස න භවෙය්‍ය ච;

සියා ච සරවෙධිස්ස, සකණ්ණෙ සරපාතන’’න්ති.

และการกำหนดทิศและสถานที่ของเสียงก็จะไม่พึงมี และสำหรับนักยิงธนูตามเสียง ลูกศรก็พึงตกที่หูของตนเอง

ගොචරග්ගාහිකරූපං විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා තංතංගොචරග්ගහණසභාවත්තා. ඉතරං තෙවීසතිවිධං අගොචරග්ගාහිකරූපං ගොචරග්ගහණාභාවතො.

ชื่อว่าโคจรัคคาหิรูป (รูปที่รับอารมณ์) เพราะมีสภาวะรับอารมณ์นั้นๆ โดยมีวิญญาณเป็นที่ตั้ง รูปที่เหลือ ๒๓ อย่าง ชื่อว่าอโคจรัคคาหิรูป เพราะไม่มีการรับอารมณ์

27. වණ්ණිතබ්බො දට්ඨබ්බොති වණ්ණො. අත්තනො උදයානන්තරං රූපං ජනෙතීති ඔජා. අවිනිබ්භොගරූපං කත්ථචිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං විනිභුඤ්ජනස්ස විසුං විසුං පවත්තියා අභාවතො. රූපලොකෙ ගන්ධාදීනං අභාවවාදිමතම්පි හි තත්ථ තත්ථ (විභ. මූලටී. 227; විභ. අනුටී. 227) ආචරියෙහි පටික්ඛිත්තමෙව.

๒๗. สิ่งที่พึงพรรณนาและพึงเห็น ชื่อว่า วรรณะ. สิ่งที่ยังรูปให้เกิดในลำดับแห่งความเกิดขึ้นของตน ชื่อว่า โอชะ. ชื่อว่า อวินิพโภครูป เพราะไม่มีการแยกออกจากกันและกันเพื่อเป็นไปต่างหากในที่ไหนๆ. แม้ความเห็นของผู้กล่าวว่าไม่มีกลิ่นเป็นต้นในรูปโลก ก็ถูกอาจารย์ทั้งหลายปฏิเสธไว้ในที่นั้นๆ (มูลฎีกาและอนุฎีกาแห่งวิภังค์) แล้ว.

28. ඉච්චෙවන්ති එත්ථපි ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ඉධ අනාගතම්පි සබ්බං දුකතිකාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති.

๒๘. ในคำว่า 'อิจเจวัง' นี้ แม้ศัพท์ว่า 'อิติ' ก็มีอรรถว่าประการ ด้วยเหตุนั้น จึงสงเคราะห์เอาความจำแนกทั้งหมดมีทุกะและติกะเป็นต้นที่ยังไม่ได้มาในที่นี้ด้วย.

රූපවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาการจำแนกรูป จบแล้ว.

රූපසමුට්ඨානනයවණ්ණනා

การพรรณนาเรื่องนัยแห่งสมุฏฐานของรูป.

29. කානි පන තානි කම්මාදීනි, කථං, කත්ථ, කදා ච රූපසමුට්ඨානානීති ආහ ‘‘තත්ථා’’ත්‍යාදි. පටිසන්ධිමුපාදායාති පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණං උපාදාය. ඛණෙ ඛණෙති එකෙකස්ස චිත්තස්ස තීසු තීසු ඛණෙසු, නිරන්තරමෙවාති වුත්තං හොති. අපරෙ පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා), භඞ්ගක්ඛණෙ ච රූපුප්පාදං (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා) පටිසෙධෙන්ති. තත්ථ කිඤ්චාපි ඨිතික්ඛණාභාවෙ තෙසං උපපත්ති චෙව තත්ථ වත්තබ්බඤ්ච හෙට්ඨා කථිතමෙව, ඉධාපි [Pg.207] පන භඞ්ගක්ඛණෙ රූපුප්පාදාභාවෙ උපපත්තියා තත්ථ වත්තබ්බෙන ච සහ සුඛග්ගහණත්ථං සඞ්ගහෙත්වා වුච්චති –

๒๙. ก็กรรมเป็นต้นเหล่านั้นคืออะไร เป็นสมุฏฐานของรูปอย่างไร ในที่ไหน และเมื่อไร? เพื่อจะตอบคำถามนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตตฺถ' เป็นต้น. คำว่า 'นับแต่ปฏิสนธิ' คือนับแต่ขณะเกิดขึ้นของปฏิสนธิจิต. คำว่า 'ในขณะๆ' คือในขณะทั้งสามของจิตแต่ละดวง อธิบายว่า อย่างต่อเนื่องนั่นเอง. แต่อาจารย์พวกอื่นย่อมปฏิเสธขณะตั้งอยู่ของจิต และการเกิดขึ้นของรูปในขณะแตกดับ. ในเรื่องนั้น แม้ความไม่มีอยู่แห่งขณะตั้งอยู่ และเหตุผลประกอบในเรื่องนั้นจะได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้วก็ตาม แต่ในที่นี้ เพื่อให้เข้าใจง่าย ท่านจึงรวบรวมเอาความไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นของรูปในขณะแตกดับพร้อมกับเหตุผลประกอบในเรื่องนั้นมากล่าวไว้ว่า -

‘‘උප්පන්නුප්පජ්ජමානන්ති, විභඞ්ගෙ එවමාදිනං;

භඞ්ගක්ඛණස්මිං උප්පන්නං, නො ච උප්පජ්ජමානකං.

ในพระวิภังค์ คำว่า 'อุปปันนุปปัชชมานัง' เป็นต้น หมายถึง สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วในขณะแตกดับ แต่ไม่ใช่สิ่งที่กำลังเกิดขึ้น.

‘‘උප්පජ්ජමානමුප්පාදෙ, උප්පන්නඤ්චාතිආදිනා;

භඞ්ගුප්පාදාව අක්ඛාතා, න චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණො.

ด้วยคำว่า 'อุปปัชชมานัง อุปปาเท อุปปันนัญจะ' เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เฉพาะขณะเกิดและขณะแตกดับเท่านั้น ไม่ใช่ขณะตั้งอยู่ของจิต.

‘‘‘උප්පාදො ච වයො චෙව, අඤ්ඤථත්තං ඨිතස්ස ච;

පඤ්ඤායතී’ති (අ. නි. 3.47) වුත්තත්තා, ඨිති අත්ථීති චෙ මතං.

หากมีความเห็นว่า ขณะตั้งอยู่มีอยู่ เพราะมีพระดำรัสตรัสไว้ว่า 'ความเกิดขึ้น ความเสื่อมไป และความแปรปรวนของสิ่งที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ' (องฺ. ติก. ๓/๔๗).

‘‘අඤ්ඤථත්තස්ස එකස්මිං, ධම්මෙ අනුපලද්ධිතො;

පඤ්ඤාණවචනා චෙව, පබන්ධට්ඨිති තත්ථපි.

เพราะไม่พบความแปรปรวนในธรรมดวงเดียว และเพราะคำว่า 'ปรากฏ' ในที่นั้น หมายถึงการตั้งอยู่แห่งสืบต่อ (สันตติ) เท่านั้น.

‘‘වුත්තා තස්මා න චිත්තස්ස, ඨිති දිස්සති පාළියං;

අභිධම්මෙ අභාවොපි, නිසෙධොයෙව සබ්බථා.

เพราะเหตุนั้น ขณะตั้งอยู่ของจิตจึงไม่ปรากฏในพระบาลี แม้ความไม่มีอยู่ในพระอภิธรรม ก็เป็นการปฏิเสธโดยประการทั้งปวงนั่นเอง.

‘‘යදා සමුදයො යස්ස, නිරුජ්ඣති තදාස්ස කිං;

දුක්ඛමුප්පජ්ජතීත්‍යෙත්ථ, පඤ්හෙ නොති නිසෙධතො.

ในปัญหาว่า 'เมื่อใดสมุทัยของบุคคลใดดับไป เมื่อนั้นทุกข์ของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้นหรือ?' เพราะมีการปฏิเสธว่า 'ไม่' (โน).

‘‘රූපුප්පාදො න භඞ්ගස්මිං, තස්මා සබ්බෙපි පච්චයා;

උප්පාදෙයෙව චිත්තස්ස, රූපහෙතූති කෙචන.

การเกิดขึ้นของรูปไม่มีในขณะแตกดับ เพราะเหตุนั้น อาจารย์บางพวกจึงกล่าวว่า ปัจจัยทั้งปวงเป็นเหตุแห่งรูปในขณะเกิดของจิตเท่านั้น.

‘‘වුච්චතෙ තත්ථ එකස්මිං, ධම්මෙයෙව යථා මතා;

උප්පාදාවත්ථතො භින්නා, භඞ්ගාවත්ථා තථෙව තු.

ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวว่า ภาวะแห่งการแตกดับย่อมต่างจากภาวะแห่งการเกิดในธรรมดวงเดียวกันนั่นเอง ตามที่ยอมรับกันฉันใด.

‘‘භඞ්ගස්සාභිමුඛාවත්ථා, ඉච්ඡිතබ්බා අයං ඨිති;

නයදස්සනතො එසා, විභඞ්ගෙ න තු දෙසිතා.

ภาวะที่มุ่งหน้าสู่การแตกดับนี้ พึงประสงค์ว่าเป็นขณะตั้งอยู่ (ฐิติ) แต่ภาวะนี้ท่านไม่ได้แสดงไว้ในพระวิภังค์โดยการแสดงนัย.

‘‘ලක්ඛණං සඞ්ඛතස්සෙව, වත්තුමුප්පාදආදිනං;

දෙසිතත්තා න තත්ථාපි, පබන්ධස්ස ඨිතීරිතා.

เพราะท่านแสดงลักษณะของสังขตธรรมเท่านั้นด้วยคำว่า 'ความเกิดขึ้น' เป็นต้น ในที่นั้นจึงไม่ได้กล่าวถึงการตั้งอยู่แห่งสืบต่อ.

‘‘උපසග්ගස්ස ධාතූනමත්ථෙයෙව පවත්තිතො;

පඤ්ඤායතීති චෙතස්ස, අත්ථො විඤ්ඤායතෙ ඉති.

เพราะอุปสรรคย่อมเป็นไปในอรรถของธาตุเท่านั้น อรรถของคำว่า 'ปญฺญายติ' นี้ จึงทราบได้ว่า 'ย่อมรู้แจ้ง' (วิญฺญายติ).

‘‘භඞ්ගෙ [Pg.208] රූපස්ස නුප්පාදො, චිත්තජානං වසෙන වා;

ආරුප්පංවාභිසන්ධාය, භාසිතො යමකස්ස හි.

ความที่รูปไม่เกิดขึ้นในขณะแตกดับ ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์ยมก โดยมุ่งหมายถึงจิตตชรูป หรือมุ่งหมายถึงอรูปภพ.

‘‘සභාවොයං යථාලාභ-යොජනාති තතො නහි;

න චිත්තට්ඨිති භඞ්ගෙ ච, න රූපස්ස අසම්භවො’’ති.

สภาวะนี้เป็นการประกอบตามที่ได้มา เพราะเหตุนั้น จึงไม่ใช่ว่าขณะตั้งอยู่ของจิตไม่มี และไม่ใช่ว่าการเกิดขึ้นของรูปในขณะแตกดับจะไม่มี.

31. රූපවිරාගභාවනානිබ්බත්තත්තා හෙතුනො තබ්බිධුරතාය, අනොකාසතාය ච අරූපවිපාකා, රූපජනනෙ විසෙසපච්චයෙහි ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගාභාවතො ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි චාති චුද්දස චිත්තානි රූපං න සමුට්ඨාපෙන්තීති වුත්තං ‘‘ආරුප්පවිපාකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිත’’න්ති. පටිසන්ධිචිත්තං, පන චුතිචිත්තඤ්ච එකූනවීසති භවඞ්ගස්සෙව අන්තොගධත්තා චිත්තන්තරං න හොතීති න තස්ස වජ්ජනං කතං. කිඤ්චාපි න කතං, පච්ඡාජාතපච්චයරහිතං, පන ආහාරාදීහි ච අනුපත්ථද්ධං දුබ්බලවත්ථුං නිස්සාය පවත්තත්තා, අත්තනො ච ආගන්තුකතාය කම්මජරූපෙහි චිත්තසමුට්ඨානරූපානං ඨානං ගහෙත්වා ඨිතත්තා ච පටිසන්ධිචිත්තං රූපසමුට්ඨාපකං න හොති. චුතිචිත්තෙ පන අට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 636; විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) තාව ‘‘වූපසන්තවට්ටමූලස්මිං සන්තානෙ සාතිසයං සන්තවුත්තිතාය ඛීණාසවස්සෙව චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතී’’ති (ධ. ස. මූලටී. 636) වුත්තං. ආනන්දාචරියාදයො පන ‘‘සබ්බෙසම්පි චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතී’’ති වදන්ති. විනිච්ඡයො පන නෙසං සඞ්ඛෙපතො මූලටීකාදීසු, විත්ථාරතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. පඨමභවඞ්ගමුපාදායාති පටිසන්ධියා අනන්තරනිබ්බත්තපඨමභවඞ්ගතො පට්ඨාය. ජායන්තමෙව සමුට්ඨාපෙති, න පන ඨිතං, භිජ්ජමානං වා අනන්තරාදිපච්චයලාභෙන උප්පාදක්ඛණෙයෙව ජනකසාමත්ථියයොගතො.

๓๑. เพราะเหตุ (คืออรูปฌาน) เกิดจากการเจริญวิราคภาวนาในรูป เพราะความปราศจากรูปนั้น และเพราะอรูปวิบากไม่มีโอกาส (ที่จะยังรูปให้เกิด) และเพราะทวิปัญจวิญญาณไม่มีการประกอบด้วยองค์ฌานอันเป็นปัจจัยพิเศษในการยังรูปให้เกิด จิต ๑๔ ดวงจึงไม่ยังรูปให้ตั้งขึ้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เว้นอรูปวิบากและทวิปัญจวิญญาณ'. ส่วนปฏิสนธิจิตและจุติจิต เพราะสงเคราะห์เข้าในภวังคจิต ๑๙ นั่นเอง จึงไม่นับเป็นจิตอื่น ท่านจึงไม่ได้เว้นไว้. ถึงแม้จะไม่ได้เว้นไว้ แต่เพราะปฏิสนธิจิตปราศจากปัจฉาชาตปัจจัย และไม่ได้รับการอุปถัมภ์จากอาหารเป็นต้น ทั้งเกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุที่ยังอ่อนแอ และเพราะความเป็นอาคันตุกะของตน และเพราะตั้งอยู่โดยการยึดเอาที่ตั้งของรูปที่เกิดจากกรรมแทนที่รูปที่เกิดจากจิต ปฏิสนธิจิตจึงไม่เป็นจิตที่ยังรูปให้เกิดขึ้น. ส่วนในจุติจิต ในอรรถกถา (ธ.ส.อ. ๖๓๖; วิภ.อ. ๒๖ ปกิณณกถา) ได้กล่าวไว้ว่า 'ในสันดานที่รากเหง้าแห่งวัฏฏะสงบแล้ว จุติจิตของพระขีณาสพเท่านั้นไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น เพราะมีความเป็นไปที่สงบอย่างยิ่ง' (ธ.ส.มูลฎีกา ๖๓๖). แต่อาจารย์อานันทะเป็นต้นกล่าวว่า 'จุติจิตของสัตว์ทั้งปวงไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น'. ส่วนการวินิจฉัยของท่านเหล่านั้น โดยย่อพึงดูในมูลฎีกาเป็นต้น และโดยพิสดารพึงดูตามนัยที่กล่าวไว้ในอภิธัมมัตถวิกาสินี. คำว่า 'นับตั้งแต่ภวังค์แรก' หมายถึง นับตั้งแต่ภวังค์แรกที่เกิดขึ้นต่อจากปฏิสนธิ. จิตย่อมยังรูปที่กำลังเกิดเท่านั้นให้ตั้งขึ้น ไม่ใช่รูปที่ตั้งอยู่หรือกำลังแตกดับ เพราะประกอบด้วยความสามารถในการยังรูปให้เกิดในขณะเกิดขึ้นเท่านั้น โดยการได้ปัจจัยมีอนันตรปัจจัยเป็นต้น.

32. ඉරියාය කායිකකිරියාය පවත්තිපථභාවතො ඉරියාපථො, ගමනාදි, අත්ථතො තදවත්ථා රූපප්පවත්ති. තම්පි [Pg.209] සන්ධාරෙති යථාපවත්තං උපත්ථම්භෙති. යථා හි වීථිචිත්තෙහි අබ්බොකිණ්ණෙ භවඞ්ගෙ පවත්තමානෙ අඞ්ගානි ඔසීදන්ති, න එවමෙතෙසු ද්වත්තිංසවිධෙසු, වක්ඛමානෙසු ච ඡබ්බීසතියා ජාගරණචිත්තෙසු පවත්තමානෙසු. තදා පන අඞ්ගානි උපත්ථද්ධානි යථාපවත්තඉරියාපථභාවෙනෙව පවත්තන්ති.

๓๒. ชื่อว่า อิริยาบถ เพราะเป็นทางแห่งความเป็นไปของกายิกกิริยาคืออิริยา มีการเดินเป็นต้น โดยอรรถคือความเป็นไปของรูปในภาวะนั้นๆ. จิตนั้นย่อมทรงอิริยาบถนั้นไว้ คือค้ำจุนไว้ตามที่เป็นไป. ด้วยว่า เมื่อภวังค์เป็นไปโดยไม่ถูกวิถีจิตคั่น อวัยวะทั้งหลายย่อมทรุดลง แต่เมื่อจิต ๓๒ ประการเหล่านี้ และจิตที่ทำให้ตื่น ๒๖ ประการที่จะกล่าวถึงต่อไปเป็นไป ไม่เป็นอย่างนั้น. ในเวลานั้น อวัยวะทั้งหลายย่อมถูกค้ำจุนไว้ และเป็นไปโดยความเป็นอิริยาบถตามที่เป็นไปนั่นเอง.

33. විඤ්ඤත්තිම්පි සමුට්ඨාපෙන්ති, න කෙවලං රූපිරියාපථානෙව. අවිසෙසවචනෙපි පනෙත්ථ මනොද්වාරප්පවත්තානෙව වොට්ඨබ්බනජවනානි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකානි, තථා හාසජනකානි ච පඤ්චද්වාරප්පවත්තානං පරිදුබ්බලභාවතොති දට්ඨබ්බං. කාමඤ්චෙත්ථ රූපවිනිමුත්තො ඉරියාපථො, විඤ්ඤත්ති වා නත්ථි, තථාපි න සබ්බං රූපසමුට්ඨාපකං චිත්තං ඉරියාපථූපත්ථම්භකං, විඤ්ඤත්තිවිකාරජනකඤ්ච හොති. යං පන චිත්තං විඤ්ඤත්තිජනකං, තං එකංසතො ඉරියාපථූපත්ථම්භකං ඉරියාපථස්ස විඤ්ඤත්තියා සහ අවිනාභාවතො. ඉරියාපථූපත්ථම්භකඤ්ච රූපජනකන්ති ඉමස්ස විසෙසදස්සනත්ථං රූපතො ඉරියාපථවිඤ්ඤත්තීනං විසුං ගහණං.

๓๓. ยังวิญญัติให้เกิดขึ้นด้วย ไม่ใช่เฉพาะรูปและอิริยาบถเท่านั้น พึงทราบว่า แม้ในคำที่ไม่ได้ระบุเจาะจง แต่โวฏฐัพพนชวนะที่เกิดในมโนทวารเท่านั้น และจิตที่ยังการหัวเราะให้เกิดเท่านั้น เป็นจิตที่ยังวิญญัติให้เกิดขึ้น เพราะจิตที่เกิดในปัญจทวารมีความอ่อนแออย่างยิ่ง ถึงแม้ในที่นี้จะไม่มีอิริยาบถหรือวิญญัติที่แยกออกจากรูป ถึงกระนั้น จิตที่ยังรูปให้เกิดขึ้นทั้งหมดก็ไม่ได้เป็นจิตที่ค้ำจุนอิริยาบถและยังวิญญัติวิการให้เกิด ส่วนจิตใดที่ยังวิญญัติให้เกิด จิตนั้นย่อมค้ำจุนอิริยาบถโดยส่วนเดียว เพราะอิริยาบถกับวิญญัติเป็นสิ่งที่แยกจากกันไม่ได้ การแยกอิริยาบถและวิญญัติออกจากรูป ก็เพื่อแสดงความพิเศษของจิตที่ค้ำจุนอิริยาบถและยังรูปให้เกิดนี้

34. තෙරසාති කුසලතො චත්තාරි, අකුසලතො චත්තාරි, කිරියතො පඤ්චාති තෙරස. තෙසු හි පුථුජ්ජනා අට්ඨහි කුසලාකුසලෙහි හසන්ති, සෙක්ඛා දිට්ඨිසහගතවජ්ජිතෙහි, අසෙක්ඛා පන පඤ්චහි කිරියචිත්තෙහි, තත්ථාපි බුද්ධා චතූහි සහෙතුකකිරියචිත්තෙහෙව හසන්ති, න අහෙතුකෙන ‘‘අතීතංසාදීසු අප්පටිහතඤාණං පත්වා ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තී’’ති වචනතො (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5). න හි විචාරණපඤ්ඤාරහිතස්ස හසිතුප්පාදස්ස බුද්ධානං පවත්ති යුත්තාති වදන්ති. හසිතුප්පාදචිත්තෙන පන පවත්තියමානම්පි තෙසං සිතකරණං පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙවාති. එවඤ්ච කත්වා අට්ඨකථායං [Pg.210] (ධ. ස. අට්ඨ. 568) ‘‘තෙසං ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං හාසයමානං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්මා න තස්ස බුද්ධානං පවත්ති සක්කා නිවාරෙතුං.

๓๔. คำว่า “๑๓” คือ กุศล ๔, อกุศล ๔, กิริยา ๕ รวมเป็น ๑๓ ในจิตเหล่านั้น ปุถุชนย่อมหัวเราะด้วยกุศลและอกุศล ๘ ดวง พระเสกขะย่อมหัวเราะด้วยจิตที่เว้นทิฏฐิสัมปยุต ส่วนพระอเสกขะย่อมหัวเราะด้วยกิริยาจิต ๕ ดวง แม้ในจิตเหล่านั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมหัวเราะด้วยกิริยาจิตที่มีเหตุ ๔ ดวงเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยจิตที่ไม่มีเหตุ ตามพระดำรัสที่ว่า “กายกรรมทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้ คือทรงบรรลุญาณอันไม่ติดขัดในอดีตเป็นต้น ย่อมมีญาณเป็นประธาน มีญาณเป็นไปตาม” (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวกปุจฉานิเทศ ๘๕; ปฏิ.ม. ๓.๕) ท่านทั้งหลายกล่าวว่า การเกิดขึ้นแห่งการหัวเราะที่ปราศจากปัญญาพิจารณา ไม่สมควรแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย แต่การกระทำซึ่งการยิ้มของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แม้จะเกิดขึ้นด้วยจิตที่ยังการหัวเราะให้เกิด ก็ย่อมเป็นไปตามญาณนั่นเอง เพราะเป็นไปตามญาณในบุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ และสัพพัญญุตญาณ เมื่อเป็นเช่นนี้ ในอรรถกถา (ธ.ส.อ. ๕๖๘) จึงกล่าวไว้ว่า “จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นโดยยังการหัวเราะให้เกิดในที่สุดแห่งการประพฤติของญาณเหล่านั้น” เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถห้ามการเกิดขึ้นของจิตนั้นในพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้

35. පච්ඡාජාතාදිපච්චයූපත්ථම්භලාභෙන ඨිතික්ඛණෙයෙව උතුඔජානං බලවභාවොති වුත්තං ‘‘තෙජොධාතු ඨිතිප්පත්තා’’ත්‍යාදි.

๓๕. โดยอาศัยการได้รับอุปถัมภ์จากปัจจัยมีปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น โอชะและอุตุย่อมมีกำลังในขณะตั้งอยู่เท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ว่า “เตโชธาตุถึงความตั้งอยู่” เป็นต้น

37. තත්ථ හදයඉන්ද්‍රියරූපානි නව කම්මතොයෙව ජාතත්තා කම්මජානෙව. යඤ්හි ජාතං, ජායති, ජායිස්සති ච, තං ‘‘කම්මජ’’න්ති වුච්චති යථා දුද්ධන්ති.

๓๗. ในรูปเหล่านั้น หทัยรูปและอินทริยรูป ๙ เพราะเกิดจากกรรมเท่านั้น จึงเป็นกรรมชรูปเท่านั้น สิ่งใดที่เกิดแล้ว กำลังเกิด และจักเกิด สิ่งนั้นเรียกว่า “กรรมชะ” เหมือนนมฉะนั้น

40. පච්චුප්පන්නපච්චයාපෙක්ඛත්තා ලහුතාදිත්තයං කම්මජං න හොති, ඉතරථා සබ්බදාභාවීහි භවිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘ලහුතාදිත්තයං උතුචිත්තාහාරෙහි සම්භොතී’’ති.

๔๐. เพราะอาศัยปัจจัยปัจจุบัน ลหุตาทิรูป ๓ จึงไม่เป็นกรรมชะ ถ้าเป็นอย่างอื่น ก็จะต้องมีอยู่ตลอดเวลา ดังที่กล่าวไว้ว่า “ลหุตาทิรูป ๓ ย่อมเกิดจากอุตุ จิต และอาหาร”

43. එකන්තකම්මජානි නව, චතුජෙසු කම්මජානි නවාති අට්ඨාරස කම්මජානි, පඤ්චවිකාරරූපසද්දඅවිනිබ්භොගරූපආකාසවසෙන පන්නරස චිත්තජානි, සද්දො, ලහුතාදිත්තයං, අවිනිබ්භොගාකාසරූපානි නවාති තෙරස උතුජානි, ලහුතාදිත්තයඅවිනිබ්භොගාකාසවසෙන ද්වාදස ආහාරජානි.

๔๓. กรรมชรูปโดยส่วนเดียว ๙ กรรมชรูปในรูปที่เกิดจากปัจจัย ๔ มี ๙ รวมเป็นกรรมชรูป ๑๘ จิตตชรูป ๑๕ โดยอำนาจปัญจวิการรูป เสียง อวินิพโภครูปและอากาศรวมเป็น ๙ อุตุชรูป ๑๓ คือ เสียง ลหุตาทิรูป ๓ อวินิพโภครูปและอากาศรวมเป็น ๙ อาหารชรูป ๑๒ โดยอำนาจลหุตาทิรูป ๓ อวินิพโภครูปและอากาศรวมเป็น ๙

44. කෙවලං ජායමානාදිරූපානං ජායමානපරිපච්චමානභිජ්ජමානරූපානං සභාවත්තා සභාවමත්තං විනා අත්තනො ජාතිආදිලක්ඛණාභාවතො ලක්ඛණානි කෙහිචි පච්චයෙහි න ජායන්තීති පකාසිතං. උප්පාදාදියුත්තානඤ්හි චක්ඛාදීනං ජාතිආදීනි ලක්ඛණානි විජ්ජන්ති, න එවං ජාතිආදීනං. යදි තෙසම්පි ජාතිආදීනි සියුං, එවං අනවත්ථානමෙව ආපජ්ජෙය්‍ය. යං පන ‘‘රූපායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරො. ඉමෙ ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානා’’ත්‍යාදීසු (ධ. ස. 1201) ජාතියා කුතොචිජාතත්තං අනුඤ්ඤාතං[Pg.211], තම්පි රූපජනකපච්චයානං රූපුප්පාදනං පති අනුපරතබ්‍යාපාරානං පච්චයභාවූපගමනක්ඛණෙ ජායමානධම්මවිකාරභාවෙන උපලබ්භමානතං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං. යම්පි ‘‘ජාති, භික්ඛවෙ, අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. ජරාමරණං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්න’’න්ති වචනං (සං. නි. 2.20), තත්ථාපි පටිච්චසමුප්පන්නානං ලක්ඛණභාවතොති අයමෙත්ථාභිසන්ධි. තෙනාහු පොරාණා –

๔๔. ได้ประกาศไว้ว่า ลักษณะทั้งหลายย่อมไม่เกิดจากปัจจัยใดๆ เพราะรูปที่กำลังเกิดเป็นต้น มีสภาพเป็นรูปที่กำลังเกิด กำลังแก่ และกำลังแตกดับ ปราศจากสภาพของตนเอง คือไม่มีลักษณะมีการเกิดเป็นต้น เพราะลักษณะมีการเกิดเป็นต้น ย่อมมีอยู่ในจักขุเป็นต้นที่ประกอบด้วยการเกิดขึ้นเป็นต้น แต่ไม่เป็นเช่นนั้นในลักษณะมีการเกิดเป็นต้น หากลักษณะมีการเกิดเป็นต้นมีอยู่ในสิ่งเหล่านั้นด้วย ก็จะเกิดภาวะที่ไม่สิ้นสุด (อนวสถา) ส่วนที่อนุญาตว่าการเกิดย่อมเกิดจากสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ในคำว่า “รูปายตนะ...เป็นต้น...กวฬิงการาหาร. ธรรมเหล่านี้เกิดจากจิต” (ธ.ส. ๑๒๐๑) พึงทราบว่าหมายถึงการที่ธรรมที่กำลังเกิดปรากฏเป็นวิการในขณะที่ปัจจัยที่ยังรูปให้เกิดยังไม่หยุดการกระทำต่อการยังรูปให้เกิด และเข้าถึงความเป็นปัจจัย ส่วนพระดำรัสที่ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชาติเป็นของไม่เที่ยง เป็นสังขตะ เกิดจากปัจจัย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชราและมรณะเป็นของไม่เที่ยง เป็นสังขตะ เกิดจากปัจจัย” (สํ.นิ. ๒.๒๐) ในที่นั้นก็มีอภิปรายว่า เป็นลักษณะของสิ่งที่เกิดจากปัจจัย เพราะเหตุนั้น บัณฑิตโบราณจึงกล่าวว่า –

‘‘පාඨෙ කුතොචි ජාතත්තං, ජාතියා පරියායතො;

සඞ්ඛතානං සභාවත්තා, තීසු සඞ්ඛතතොදිතා’’ති.

ในพระบาลี การเกิดย่อมเกิดจากสิ่งใดสิ่งหนึ่ง โดยปริยายแห่งชาติ เพราะมีสภาพเป็นสังขตะ จึงกล่าวว่าเป็นสังขตะในลักษณะ ๓ ประการ

රූපසමුට්ඨානනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายวิธีที่รูปเกิดขึ้น จบลงแล้ว

කලාපයොජනාවණ්ණනා

คำอธิบายการประกอบเป็นกลุ่ม (กลาป)

45. යස්මා පනෙතානි රූපානි කම්මාදිතො උප්පජ්ජමානානිපි න එකෙකං සමුට්ඨහන්ති, අථ ඛො පිණ්ඩතොව. තස්මා පිණ්ඩානං ගණනපරිච්ඡෙදං, සරූපඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එකුප්පාදා’’ත්‍යාදි වුත්තං. සහවුත්තිනොති විසුං විසුං කලාපගතරූපවසෙන සහවුත්තිනො, න සබ්බකලාපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සහුප්පත්තිවසෙන.

๔๕. เพราะว่ารูปเหล่านี้แม้เกิดขึ้นจากกรรมเป็นต้น ก็มิได้เกิดขึ้นทีละอย่าง แต่เกิดขึ้นเป็นกลุ่มก้อน เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงการกำหนดนับกลุ่มก้อนและลักษณะของกลุ่มก้อน จึงกล่าวคำว่า “เกิดขึ้นพร้อมกัน” เป็นต้น คำว่า “เกิดขึ้นพร้อมกัน” หมายถึงเกิดขึ้นพร้อมกันโดยเป็นรูปที่อยู่ในกลาปะต่าง ๆ กัน ไม่ใช่เกิดขึ้นพร้อมกันโดยกลาปะทั้งหมดเกิดขึ้นพร้อมกันและกัน

46. දස පරිමාණා අස්සාති දසකං, සමුදායස්සෙතං නාමං, චක්ඛුනා උපලක්ඛිතං, තප්පධානං වා දසකං චක්ඛුදසකං. එවං සෙසෙසුපි.

๔๖. มีประมาณสิบ จึงเรียกว่า ทสกะ (กลุ่มสิบ) นี้เป็นชื่อของหมู่ ทสกะที่มีจักขุเป็นเครื่องหมาย หรือมีจักขุเป็นประธาน เรียกว่า จักขุทสกะ แม้ในที่เหลือก็เช่นกัน

47. වචීවිඤ්ඤත්තිග්ගහණෙන සද්දොපි සඞ්ගහිතො හොති තස්සා තදවිනාභාවතොති වුත්තං ‘‘වචීවිඤ්ඤත්තිදසක’’න්ති.

๔๗. ด้วยการถือเอาวจีวิญญัติ เสียงก็สงเคราะห์เข้าด้วย เพราะเสียงนั้นแยกจากวจีวิญญัติไม่ได้ จึงกล่าวว่า “วจีวิญญัตติทสกะ”

50. කිං [Pg.212] පනෙතෙ එකවීසති කලාපා සබ්බෙපි සබ්බත්ථ හොන්ති, උදාහු කෙචි කත්ථචීති ආහ ‘‘තත්ථා’’ත්‍යාදි.

๕๐. ก็กลาปะ ๒๑ เหล่านี้ทั้งหมดมีอยู่ทุกหนทุกแห่ง หรือบางอย่างมีอยู่ในบางที่ จึงกล่าวคำว่า “ในบรรดากลาปะเหล่านั้น” เป็นต้น

කලාපයොජනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาการจัดกลาปะจบลงแล้ว

රූපපවත්තික්කමවණ්ණනා

การพรรณนาลำดับการเป็นไปของรูป

52. ඉදානි නෙසං සම්භවවසෙන, පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන, යොනිවසෙන ච පවත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බානිපි පනෙතානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යථාරහන්ති සභාවකපරිපුණ්ණායතනානං අනුරූපතො.

๕๒. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นไปของรูปเหล่านั้นโดยความเป็นไปแห่งการเกิด โดยความเป็นไปแห่งปฏิสนธิ และโดยกำเนิด จึงกล่าวคำว่า “รูปเหล่านี้ทั้งหมด” เป็นต้น คำว่า “ตามสมควร” หมายถึงตามความเหมาะสมของอายตนะที่บริบูรณ์โดยสภาพ

53. කමලකුහරගබ්භමලාදිසංසෙදට්ඨානෙසු ජාතා සංසෙදජා. උපපාතො නෙසං අත්ථීති ඔපපාතිකා, උක්කංසගතිපරිච්ඡෙදවසෙන චෙත්ථ විසිට්ඨඋපපාතො ගහිතො යථා ‘‘අභිරූපස්ස කඤ්ඤා දාතබ්බා’’ති. සත්ත දසකානි පාතුභවන්ති පරිපුණ්ණායතනභාවෙන උපලබ්භනතො. කදාචි න ලබ්භන්ති ජච්චන්ධජච්චබධිරජච්චාඝානනපුංසකආදිකප්පිකානං වසෙන. තත්ථ සුගතියං මහානුභාවෙන කම්මුනා නිබ්බත්තමානානං ඔපපාතිකානං ඉන්ද්‍රියවෙකල්ලායොගතො චක්ඛුසොතඝානාලාභො සංසෙදජානං, භාවාලාභො පඨමකප්පිකඔපපාතිකානං වසෙනපි. දුග්ගතියං පන චක්ඛුසොතභාවාලාභො ද්වින්නම්පි වසෙන, ඝානාලාභො සංසෙදජානමෙව වසෙන, න ඔපපාතිකානං වසෙනාති දට්ඨබ්බං. තථා හි ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්සචි එකාදසායතනානි පාතුභවන්ති, කස්සචි දස, කස්සචි අපරානිපි දස, කස්සචි නව, කස්සචි සත්තා’’ති (විභ. 1007) වචනතො පරිපුණ්ණින්ද්‍රියස්ස ඔපපාතිකස්ස සද්දායතනවජ්ජිතානි එකාදසායතනානි වුත්තානි. අන්ධස්ස චක්ඛායතනවජ්ජිතානි [Pg.213] දස, තථා බධිරස්ස සොතායතනවජ්ජිතානි, අන්ධබධිරස්ස තදුභයවජ්ජිතානි නව, ගබ්භසෙය්‍යකස්ස චක්ඛුසොතඝානජිව්හාසද්දායතනවජ්ජිතානිසත්තායතනානි වුත්තානි. යදි පන අඝානකොපි ඔපපාතිකො සියා, අන්ධබධිරාඝානකානං වසෙන තික්ඛත්තුං දස, අන්ධබධිරඅන්ධාඝානකබධිරාඝානකානං වසෙන තික්ඛත්තුං නව, අන්ධබධිරාඝානකස්ස වසෙන ච අට්ඨ ආයතනානි වත්තබ්බානි සියුං, න පනෙවං වුත්තානි. තස්මා නත්ථි ඔපපාතිකස්ස ඝානවෙකල්ලන්ති. තථා ච වුත්තං යමකට්ඨකථායං ‘‘අඝානකො ඔපපාතිකො නත්ථි. යදි භවෙය්‍ය, කස්සචි අට්ඨායතනානීති වදෙය්‍යා’’ති (යම. අට්ඨ. ආයතනයමක. 18-21).

๕๓. สังเสทชะ คือสัตว์ที่เกิดในที่ชื้นแฉะ เช่น ในโพรงดอกบัว ในของโสโครก และในที่หมักหมมเป็นต้น อุปปาติกะ คือสัตว์ที่มีการเกิดแบบโอปปาติกะ ในที่นี้หมายถึงการเกิดแบบโอปปาติกะที่พิเศษ โดยการกำหนดขอบเขตของคติอันยอดเยี่ยม เหมือนคำว่า “พึงให้ธิดาแก่ผู้มีรูปงาม” ทสกะ ๗ อย่างย่อมปรากฏ เพราะปรากฏโดยความเป็นอายตนะที่บริบูรณ์ บางครั้งก็ไม่ปรากฏ เพราะเป็นไปตามบุคคลผู้ตาบอดแต่กำเนิด หูหนวกแต่กำเนิด ไม่มีจมูกแต่กำเนิด หรือเป็นกะเทย เป็นต้น ในสุคติภูมิ การไม่ได้จักขุ โสตะ ฆานะ ย่อมมีแก่สังเสทชะ เพราะโอปปาติกะที่เกิดด้วยกรรมมีอานุภาพมาก ย่อมไม่มีอินทรีย์พิการ และการไม่ได้ภาวะ ย่อมมีแก่โอปปาติกะในปฐมกัป ส่วนในทุคติภูมิ การไม่ได้จักขุ โสตะ ภาวะ ย่อมมีแก่สัตว์ทั้งสองจำพวก (สังเสทชะและโอปปาติกะ) และการไม่ได้ฆานะ ย่อมมีแก่สังเสทชะเท่านั้น ไม่ใช่แก่โอปปาติกะ พึงทราบอย่างนี้ ดังที่กล่าวไว้ในธัมมหทัยวิภังค์ว่า “ในขณะปฏิสนธิในกามธาตุ อายตนะ ๑๑ ย่อมปรากฏแก่บางคน, อายตนะ ๑๐ ย่อมปรากฏแก่บางคน, อายตนะ ๑๐ อื่น ๆ ย่อมปรากฏแก่บางคน, อายตนะ ๙ ย่อมปรากฏแก่บางคน, อายตนะ ๗ ย่อมปรากฏแก่บางคน” (วิภังค์ ๑๐๐๗) ด้วยเหตุนี้ อายตนะ ๑๑ ที่เว้นสัททายตนะ จึงกล่าวไว้สำหรับโอปปาติกะผู้มีอินทรีย์บริบูรณ์ สำหรับคนตาบอด อายตนะ ๑๐ ที่เว้นจักขายตนะ, สำหรับคนหูหนวกก็เช่นกัน อายตนะ ๑๐ ที่เว้นโสตายตนะ, สำหรับคนตาบอดและหูหนวก อายตนะ ๙ ที่เว้นทั้งสองอย่างนั้น, สำหรับสัตว์ในครรภ์ อายตนะ ๗ ที่เว้นจักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา และสัททายตนะ หากว่าโอปปาติกะผู้ไม่มีฆานะพึงมี อายตนะ ๑๐ ก็พึงกล่าวถึง ๓ ครั้ง โดยเป็นไปตามคนตาบอด หูหนวก และไม่มีฆานะ, อายตนะ ๙ ก็พึงกล่าวถึง ๓ ครั้ง โดยเป็นไปตามคนตาบอดหูหนวก, คนตาบอดไม่มีฆานะ, คนหูหนวกไม่มีฆานะ, และอายตนะ ๘ ก็พึงกล่าวถึงโดยเป็นไปตามคนตาบอดหูหนวกไม่มีฆานะ แต่ก็มิได้กล่าวไว้เช่นนั้น เพราะฉะนั้น โอปปาติกะจึงไม่มีฆานะพิการ ดังที่กล่าวไว้ในยมกอรรถกถาว่า “โอปปาติกะผู้ไม่มีฆานะไม่มีอยู่ หากมีอยู่ ก็พึงกล่าวว่าอายตนะ ๘ แก่บางคน” (ยมกอรรถกถา อายตนยมกะ ๑๘-๒๑)

සංසෙදජානං පන ඝානාභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ’’ත්‍යාදිපාළියා (විභ. 1007) ඔපපාතිකයොනිමෙව සන්ධාය, සත්තායතනග්ගහණස්ස ච අඤ්ඤෙසං අසම්භවතො ගබ්භසෙය්‍යකමෙව සන්ධාය වුත්තත්තා. යං පන ‘‘සංසෙදජයොනිකා පරිපුණ්ණායතනභාවෙන ඔපපාතිකසඞ්ගහං කත්වා වුත්තා’’ති අට්ඨකථාවචනං, තම්පි පරිපුණ්ණායතනංයෙව සංසෙදජානං ඔපපාතිකෙසු සඞ්ගහවසෙන වුත්තං. අපරෙ පන යමකෙ ඝානජිව්හානං සහචාරිතා වුත්තාති අජිව්හස්ස අසම්භවතො අඝානකස්සපි අභාවමෙව වණ්ණෙන්ති, තත්ථාපි යථා චක්ඛුසොතානි රූපභවෙ ඝානජිව්හාහි විනා පවත්තන්ති, න එවං ඝානජිව්හා අඤ්ඤමඤ්ඤං විනා පවත්තන්ති ද්වින්නම්පි රූපභවෙ අනුප්පජ්ජනතොති එවං විසුං විසුං කාමභවෙ අප්පවත්තිවසෙන තෙසං සහචාරිතා වුත්තාති න න සක්කා වත්තුන්ති.

ส่วนการไม่มีฆานะของสังเสทชะนั้น ไม่สามารถปฏิเสธได้ เพราะพระบาลีที่ว่า “ในขณะปฏิสนธิในกามธาตุ” เป็นต้น (วิภังค์ ๑๐๐๗) มุ่งหมายถึงกำเนิดโอปปาติกะเท่านั้น และการระบุถึงอายตนะ ๗ ก็กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงสัตว์ในครรภ์เท่านั้น เพราะอายตนะ ๗ นั้นไม่สามารถมีแก่สัตว์อื่นได้ ส่วนคำในอรรถกถาที่ว่า “สัตว์ที่เกิดในกำเนิดสังเสทชะ ท่านกล่าวสงเคราะห์เข้าในโอปปาติกะโดยความเป็นผู้มีอายตนะบริบูรณ์” นั้น ก็กล่าวไว้โดยสงเคราะห์สังเสทชะผู้มีอายตนะบริบูรณ์เข้าในโอปปาติกะเท่านั้น แต่อาจารย์บางพวกพรรณนาว่า ในยมกะ ท่านกล่าวถึงความเป็นไปร่วมกันของฆานะและชิวหา เพราะฉะนั้น เมื่อไม่มีชิวหา ก็ย่อมไม่มีฆานะด้วย แม้ในที่นั้น จักขุและโสตะย่อมเป็นไปได้โดยปราศจากฆานะและชิวหาในรูปภพ แต่ฆานะและชิวหาไม่เป็นไปโดยปราศจากกันและกัน เพราะทั้งสองอย่างไม่เกิดขึ้นในรูปภพ ดังนั้น การที่กล่าวว่าทั้งสองอย่างเป็นสิ่งที่เกิดร่วมกันนั้น ก็เพราะไม่เป็นไปแยกกันในกามภพ จึงไม่ใช่ว่าจะกล่าวไม่ได้

54. ගබ්භෙ මාතුකුච්ඡියං සෙන්තීති ගබ්භසෙය්‍යකා, තෙයෙව රූපාදීසු සත්තතාය සත්තාති ගබ්භසෙය්‍යකසත්තා. එතෙ [Pg.214] අණ්ඩජජලාබුජා. තීණි දසකානි පාතුභවන්ති, යානි ‘‘කලලරූප’’න්ති වුච්චන්ති, පරිපිණ්ඩිතානි ච තානි ජාතිඋණ්ණාය එකස්ස අංසුනො පසන්නතිලතෙලෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධටස්ස පග්ඝරිත්වා අග්ගෙ ඨිතබින්දුමත්තානි අච්ඡානි විප්පසන්නානි. කදාචි න ලබ්භති අභාවකසත්තානං වසෙන. තතො පරන්ති පටිසන්ධිතො පරං. පවත්තිකාලෙති සත්තමෙ සත්තාහෙ, ටීකාකාරමතෙන එකාදසමෙ සත්තාහෙ වා. කමෙනාති චක්ඛුදසකපාතුභාවතො සත්තාහාතික්කමෙන සොතදසකං, තතො සත්තාහාතික්කමෙන ඝානදසකං, තතො සත්තාහාතික්කමෙන ජිව්හාදසකන්ති එවං අනුක්කමෙන. අට්ඨකථායම්පි හි අයමත්ථො දස්සිතොව.

๕๔. สัตว์ที่นอนอยู่ในครรภ์มารดา เรียกว่า คัพภเสยยกะ สัตว์เหล่านั้นเองชื่อว่าสัตว์เพราะข้องอยู่ในรูปเป็นต้น จึงเรียกว่า คัพภเสยยกสัตว์ สัตว์เหล่านี้คือ อัณฑชะ (เกิดในไข่) และ ชลาพุชะ (เกิดในครรภ์) ทสกะ ๓ อย่างย่อมปรากฏ ซึ่งเรียกว่า “กลละรูป” และกลละรูปเหล่านั้นรวมกันแล้ว มีขนาดเท่าหยดน้ำมันงาใสบริสุทธิ์ที่หยดลงบนปลายขนเจ่าเส้นเดียวแล้วสลัดออก เหลือติดอยู่ที่ปลายขนเพียงนิดเดียว มีลักษณะใสบริสุทธิ์ บางครั้งก็ไม่ปรากฏ เพราะเป็นไปตามสัตว์ที่ไม่มี (อินทรีย์) คำว่า “หลังจากนั้น” หมายถึงหลังจากปฏิสนธิ คำว่า “ในกาลเป็นไป” หมายถึงในสัปดาห์ที่ ๗ หรือตามความเห็นของฎีกาจารย์คือในสัปดาห์ที่ ๑๑ คำว่า “โดยลำดับ” หมายถึงหลังจากจักขุทสกะปรากฏแล้ว ๗ วัน โสตทสกะก็ปรากฏ, หลังจากนั้น ๗ วัน ฆานทสกะก็ปรากฏ, หลังจากนั้น ๗ วัน ชิวหาทสกะก็ปรากฏ เป็นลำดับไปอย่างนี้ ความหมายนี้ก็แสดงไว้ในอรรถกถาแล้ว

55. ඨිතිකාලන්ති පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතිකාලං. පටිසන්ධිචිත්තසහජාතා හි උතු ඨානප්පත්තා තස්ස ඨිතික්ඛණෙ සුද්ධට්ඨකං සමුට්ඨාපෙති, තදා උප්පන්නා භඞ්ගක්ඛණෙත්‍යාදිනා අනුක්කමෙන උතු රූපං ජනෙති. ඔජාඵරණමුපාදායාති ගබ්භසෙය්‍යකස්ස මාතු අජ්ඣොහටාහාරතො සංසෙදජොපපාතිකානඤ්ච මුඛගතසෙම්හාදිතො ඔජාය රසහරණීඅනුසාරෙන සරීරෙ ඵරණකාලතො පට්ඨාය.

๕๕. คำว่า “กาลเป็นที่ตั้ง” หมายถึงกาลเป็นที่ตั้งของปฏิสนธิจิต เพราะอุตุที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิต เมื่อถึงฐานะแล้ว ย่อมยังสุทธัฏฐกะให้เกิดขึ้นในขณะที่ตั้งอยู่ของปฏิสนธิจิตนั้น และอุตุที่เกิดขึ้นในขณะนั้น ย่อมยังรูปให้เกิดโดยลำดับในขณะแห่งการแตกดับเป็นต้น คำว่า “อาศัยการแผ่ไปแห่งโอชะ” หมายถึงนับตั้งแต่กาลที่โอชะแผ่ไปในร่างกายตามทางเดินของรสอาหาร จากอาหารที่มารดากินเข้าไปของสัตว์ในครรภ์ และจากเสมหะที่อยู่ในปากเป็นต้นของสังเสทชะและโอปปาติกะ

56. චුතිචිත්තං උපරිමං එතස්සාති චුතිචිත්තොපරි. කම්මජරූපානි න උප්පජ්ජන්ති තදුප්පත්තියං මරණාභාවතො. කම්මජරූපවිච්ඡෙදෙ හි ‘‘මතො’’ති වුච්චති. යථාහ –

๕๖. จุติจิตเป็นเบื้องบนของสิ่งนี้ จึงเรียกว่า “จุติจิตเป็นเบื้องบน” กรรมชรูปย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเมื่อรูปเหล่านั้นเกิดขึ้น ความตายย่อมไม่มี เพราะเมื่อกรรมชรูปขาดไป จึงเรียกว่า “ตายแล้ว” ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า –

‘‘ආයු උස්මා ච විඤ්ඤාණං, යදා කායං ජහන්තිමං;

අපවිද්ධො තදා සෙති, නිරත්ථංව කලිඞ්ගර’’න්ති. (සං. නි. 3.95 ථොකං විසදිසං);

“เมื่อใด อายุ ไออุ่น และวิญญาณ ละกายนี้ไปแล้ว เมื่อนั้น กายนี้ก็ถูกทอดทิ้ง นอนอยู่เหมือนท่อนไม้ที่ไร้ประโยชน์” (สํ. นิ. ๓.๙๕ มีความแตกต่างเล็กน้อย)

පුරෙතරන්ති සත්තරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙ. තතොපරං චිත්තජාහාරජරූපඤ්ච වොච්ඡිජ්ජතීති අජීවකසන්තානෙ තෙසං උප්පත්තියා [Pg.215] අභාවතො යථානිබ්බත්තං චිත්තජං, ආහාරජඤ්ච තතො පරං කිඤ්චි කාලං පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣති. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘චිත්තජරූපං චුතිචිත්තතො පුරෙතරමෙව වොච්ඡිජ්ජතී’’ති වණ්ණෙන්ති.

คำว่า “ก่อนหน้า” หมายถึงในขณะที่เกิดของจิตดวงที่ ๑๗ หลังจากนั้น จิตตชรูปและอาหารชรูปก็ย่อมขาดไป เพราะไม่มีการเกิดขึ้นของรูปเหล่านั้นในสันดานที่ไม่มีชีวิต จิตตชรูปและอาหารชรูปที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นไปอยู่ชั่วระยะหนึ่งหลังจากนั้นแล้วก็ดับไป แต่อาจารย์บางพวกพรรณนาว่า “จิตตชรูปย่อมขาดไปก่อนจุติจิตทีเดียว”

58. රූපලොකෙ ඝානජිව්හාකායානං අභාවෙ කාරණං වුත්තමෙව. භාවද්වයං පන බහලකාමරාගූපනිස්සයත්තා බ්‍රහ්මානඤ්ච තදභාවතො තත්ථ න පවත්තති. ආහාරජකලාපානි ච න ලබ්භන්ති අජ්ඣොහටාහාරාභාවෙන සරීරගතස්සපි ආහාරස්ස රූපසමුට්ඨාපනාභාවතො. බාහිරඤ්හි උතුං, ආහාරඤ්ච උපනිස්සයං ලභිත්වා උතුආහාරා රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති. ජීවිතනවකන්ති කායාභාවතො කායදසකට්ඨානියං ජීවිතනවකං.

๕๘. ในรูปโลก เหตุที่ไม่มีฆานะ ชิวหา และกาย ได้กล่าวไว้แล้ว. ส่วนภาวะ 2 (อิตถีภาวะ, ปุริสภาวะ) นั้น ไม่เป็นไปในรูปโลก เพราะภาวะทั้งสองนั้นมีกามราคะอันหนาแน่นเป็นอุปนิสัย และเพราะพรหมทั้งหลายไม่มีกามราคะนั้น. และอาหารชกลาปทั้งหลายก็หาไม่ได้ เพราะไม่มีอาหารที่กลืนกิน และเพราะแม้แต่อาหารที่ไปสู่ร่างกายก็ไม่สามารถยังรูปให้ตั้งขึ้นได้. เพราะว่าอุตุและอาหารย่อมอาศัยอุตุและอาหารภายนอกเป็นอุปนิสัยแล้วยังรูปให้ตั้งขึ้น. ที่ชื่อว่า ชีวิตนวกะ เพราะไม่มีกาย จึงเป็นชีวิตนวกะที่ตั้งอยู่ในฐานะแห่งกายทสกะ.

59. අතිරිච්ඡති සෙසබ්‍රහ්මානං පටිසන්ධියං, පවත්තෙ ච උපලභිතබ්බරූපතො අවසිට්ඨං හොති, මරණකාලෙ පන බ්‍රහ්මානං සරීරනික්ඛෙපාභාවතො සබ්බෙසම්පි තිසමුට්ඨානානි, ද්විසමුට්ඨානානි ච සහෙව නිරුජ්ඣන්ති.

๕๙. รูปที่เหลือย่อมเหลืออยู่จากรูปที่พึงได้ในปฏิสนธิและในปวัตติกาลของพรหมที่เหลือทั้งหลาย, แต่ในเวลาตายของพรหมทั้งหลาย เพราะไม่มีการทอดทิ้งร่างกาย รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน 3 และรูปที่เกิดจากสมุฏฐาน 2 ทั้งหมด ย่อมดับไปพร้อมกันทีเดียว.

61. රූපෙසු තෙවීසති ඝානජිව්හාකායභාවද්වයවසෙන පඤ්චන්නං අභාවතො. කෙචි පන ‘‘ලහුතාදිත්තයම්පි තෙසු නත්ථි දන්ධත්තකරාදිධාතුක්ඛොභාභාවතො’’ති වදන්ති, තං අකාරණං. න හි වූපසමෙතබ්බාපෙක්ඛා තබ්බිරොධිධම්මප්පවත්ති තථා සති සහෙතුකකිරියචිත්තෙසු ලහුතාදීනං අභාවප්පසඞ්ගතො. ‘‘සද්දො විකාරො’’ත්‍යාදි සබ්බෙසම්පි සාධාරණවසෙන වුත්තං.

๖๑. ในรูปทั้งหลายมี 23 รูป เพราะไม่มีรูป 5 อย่าง คือ ฆานะ ชิวหา กาย และภาวะ 2. แต่ชนบางพวกกล่าวว่า 'แม้ลหุตาทิตติกะ (รูป 3 มีลหุตาเป็นต้น) ก็ไม่มีในรูปเหล่านั้น เพราะไม่มีความกำเริบแห่งธาตุที่มีปกติทำให้เชื่องช้าเป็นต้น' คำนั้นไม่มีเหตุผล. เพราะว่าการเกิดขึ้นแห่งธรรมที่ตรงกันข้ามกับความเชื่องช้านั้น ไม่ได้มุ่งหมายถึงสิ่งที่พึงสงบระงับ (ความเชื่องช้า) เท่านั้น เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นว่าไม่มีลหุตาเป็นต้นในสเหตุกกิริยาจิตทั้งหลาย. คำว่า 'สัททะ วิการะ' เป็นต้น ตรัสไว้โดยส่วนทั่วไปแก่รูปทั้งหมด.

රූපපවත්තික්කමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาลำดับแห่งรูปปวัตติ จบแล้ว.

නිබ්බානභෙදවණ්ණනා

พรรณนาประเภทแห่งนิพพาน.

62. එත්තාවතා [Pg.216] චිත්තචෙතසිකරූපානි විභාගතො නිද්දිසිත්වා ඉදානි නිබ්බානං නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘නිබ්බානං පනා’’ත්‍යාදි. ‘‘චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා නිබ්බානස්ස තංතංඅරියපුග්ගලානං පච්චක්ඛසිද්ධතං දස්සෙති. ‘‘මග්ගඵලානමාරම්මණභූත’’න්ති ඉමිනා කල්‍යාණපුථුජ්ජනානං අනුමානසිද්ධතං. සඞ්ඛතධම්මාරම්මණඤ්හි, පඤ්ඤත්තාරම්මණං වා ඤාණං කිලෙසානං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සම්භනෙ අසමත්ථං, අත්ථි ච ලොකෙ කිලෙසසමුච්ඡෙදාදි. තස්මා අත්ථි සඞ්ඛතසම්මුතිධම්මවිපරීතො කිලෙසානං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිකරානං මග්ගඵලානං ආරම්මණභූතො නිබ්බානං නාම එකො ධම්මොති සිද්ධං. පච්චක්ඛානුමානසිද්ධතාසන්දස්සනෙන ච අභාවමත්තං නිබ්බානන්ති විප්පටිපන්නානං වාදං නිසෙධෙතීති අලමතිප්පපඤ්චෙන. ඛන්ධාදිභෙදෙ තෙභූමකධම්මෙ හෙට්ඨුපරියවසෙන විනනතො සංසිබ්බනතො වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා විසයාතික්කමවසෙන අතීතත්තා.

๖๒. โดยประมาณเท่านี้ ได้แสดงจิต เจตสิก และรูปโดยจำแนกแล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงนิพพาน จึงกล่าวคำว่า 'nibbānaṃ pana' เป็นต้น. ด้วยคำว่า 'พึงทำให้แจ้งด้วยมรรคญาณ 4' นี้ ท่านแสดงความสำเร็จโดยประจักษ์แห่งนิพพานแก่พระอริยบุคคลนั้นๆ. ด้วยคำว่า 'เป็นอารมณ์แห่งมรรคและผล' นี้ ท่านแสดงความสำเร็จโดยการอนุมานแก่กัลยาณปุถุชนทั้งหลาย. เพราะว่าญาณที่มีสังขตธรรมเป็นอารมณ์ หรือมีบัญญัติเป็นอารมณ์ ไม่สามารถในการสมุจเฉทและปฏิปัสสัทธิกิเลสได้ และในโลกนี้มีการสมุจเฉทกิเลสเป็นต้นอยู่. เพราะฉะนั้น จึงสำเร็จความว่า มีธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่านิพพาน ซึ่งตรงกันข้ามกับสังขตธรรมและสมมติธรรม เป็นอารมณ์แห่งมรรคและผลที่ทำให้เกิดการสมุจเฉทและปฏิปัสสัทธิกิเลส. และด้วยการแสดงความสำเร็จโดยประจักษ์และการอนุมานนี้ ท่านย่อมคัดค้านวาทะของผู้เห็นผิดว่านิพพานเป็นเพียงความไม่มีเท่านั้น พอแล้วด้วยการอธิบายที่เกินความจำเป็น. (ที่ชื่อว่านิพพาน) เพราะออกไปแล้วจากตัณหาที่ชื่อว่า 'วานะ' เพราะร้อยรัด คือเย็บไว้ซึ่งธรรมในภูมิ 3 มีขันธ์เป็นต้น โดยส่วนเบื้องล่างและเบื้องบน เพราะล่วงพ้นวิสัยไป.

63. සභාවතොති අත්තනො සන්තිලක්ඛණෙන. උපාදීයති කාමුපාදාදීහීති උපාදි, පඤ්චක්ඛන්ධස්සෙතං අධිවචනං, උපාදියෙව සෙසො කිලෙසෙහීති උපාදිසෙසො, තෙන සහ වත්තතීති සඋපාදිසෙසා, සා එව නිබ්බානධාතූති සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතු. කාරණපරියායෙනාති සඋපාදිසෙසාදිවසෙන පඤ්ඤාපනෙ කාරණභූතස්ස උපාදිසෙස භාවාභාවස්ස ලෙසෙන.

๖๓. โดยสภาวะ คือด้วยลักษณะแห่งความสงบของตน. ธรรมที่ถูกยึดมั่นด้วยกามุปาทานเป็นต้น ชื่อว่า อุปาทิ นี้เป็นชื่อของเบญจขันธ์, อุปาทินั่นแหละเป็นส่วนที่เหลือจากกิเลสทั้งหลาย ชื่อว่า อุปาทิเสส, นิพพานธาตุที่ยังเป็นไปพร้อมด้วยอุปาทิเสสนั้น ชื่อว่า สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ. คำว่า 'โดยปริยายแห่งเหตุ' คือโดยส่วนแห่งความมีอยู่และความไม่มีแห่งอุปาทิเสสอันเป็นเหตุในการบัญญัติโดยอำนาจแห่งสอุปาทิเสสเป็นต้น.

64. ආරම්මණතො, සම්පයොගතො ච රාගදොසමොහෙහි සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤං, සුඤ්ඤමෙව සුඤ්ඤතං, තථා රාගාදිනිමිත්තරහිතත්තා අනිමිත්තං. රාගාදිපණිධිරහිතත්තා අප්පණිහිතං. සබ්බසඞ්ඛාරෙහි වා සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤතං. සබ්බසඞ්ඛාරනිමිත්තාභාවතො [Pg.217] අනිමිත්තං. තණ්හාපණිධියා අභාවතො අප්පණිහිතං.

๖๔. ชื่อว่า สุญญะ (ว่าง) เพราะว่างจากราคะ โทสะ และโมหะ โดยอารมณ์และโดยสัมปยุต, สุญญะนั่นแหละชื่อว่า สุญญตะ. ชื่อว่า อนิมิตตะ (ไม่มีนิมิต) เพราะปราศจากนิมิตมีราคะเป็นต้น. ชื่อว่า อัปปณิหิตะ (ไม่มีความปรารถนา) เพราะปราศจากความปรารถนามีราคะเป็นต้น. หรือชื่อว่า สุญญตะ เพราะว่างจากสังขารทั้งปวง. ชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะไม่มีนิมิตแห่งสังขารทั้งปวง. ชื่อว่า อัปปณิหิตะ เพราะไม่มีความปรารถนาคือตัณหา.

65. චවනාභාවතො අච්චුතං. අන්තස්ස පරියොසානස්ස අතික්කන්තත්තා අච්චන්තං. පච්චයෙහි අසඞ්ඛතත්තා අසඞ්ඛතං. අත්තනො උත්තරිතරස්ස අභාවතො, සහධම්මෙන වත්තබ්බස්ස උත්තරස්ස වා අභාවතො අනුත්තරං. වානතො තණ්හාතො මුත්තත්තා සබ්බසො අපගතත්තා වානමුත්තා. මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදිකෙ එසන්ති ගවෙසන්තීති මහෙසයො. ‘‘ඉති චිත්ත’’න්ත්‍යාදි ඡහි පරිච්ඡෙදෙහි විභත්තානං චිත්තාදීනං නිගමනං.

๖๕. ชื่อว่า อัจจุตะ เพราะไม่มีความเคลื่อน. ชื่อว่า อัจจันตะ เพราะก้าวล่วงที่สุดคือความจบสิ้น. ชื่อว่า อสังขตะ เพราะปัจจัยทั้งหลายไม่ปรุงแต่ง. ชื่อว่า อนุตตระ เพราะไม่มีธรรมอื่นที่ยิ่งไปกว่าตน หรือเพราะไม่มีธรรมที่ยิ่งกว่าซึ่งพึงกล่าวได้โดยธรรมที่เสมอกัน. ชื่อว่า วานมุตตะ เพราะพ้นแล้วจากวานะคือตัณหา หรือเพราะปราศจากไปโดยประการทั้งปวง. ท่านผู้แสวงหาศีลขันธ์อันยิ่งใหญ่เป็นต้น ชื่อว่า มเหสี. คำว่า 'Iti cittaṃ' เป็นต้น เป็นบทสรุปของจิตเป็นต้นที่จำแนกไว้ด้วย 6 ปริจเฉท.

නිබ්බානභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาประเภทแห่งนิพพาน จบแล้ว.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

พรรณนาอภิธัมมัตถสังคหะ ชื่อว่า อภิธัมมัตถวิภาวินี ดังนี้.

රූපපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนารูปปริจเฉท จบแล้ว.

7. සමුච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

๗. พรรณนาสมุจจยปริจเฉท.

1. සලක්ඛණා චින්තනාදිසලක්ඛණා චිත්තචෙතසිකනිප්ඵන්නරූපනිබ්බානවසෙන ද්වාසත්තතිපභෙදා වත්ථුධම්මා සභාවධම්මා වුත්තා, ඉදානි තෙසං යථායොගං සභාවධම්මානං එකෙකසමුච්චයවසෙන යොගානුරූපතො අකුසලසඞ්ගහාදිභෙදං සමුච්චයං රාසිං පවක්ඛාමීති යොජනා.

๑. วัตถุธรรมคือสภาวธรรม 72 ประเภท โดยจำแนกเป็นจิต เจตสิก นิพพรรณรูป และนิพพาน ซึ่งมีลักษณะเฉพาะของตน มีการคิดเป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้ว. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวสมุจจัย คือหมวดหมู่แห่งสภาวธรรมเหล่านั้น โดยการรวบรวมทีละอย่างตามความเหมาะสม และตามความควรแก่การประกอบกัน โดยจำแนกเป็นอกุศลสังคหะเป็นต้น ดังนี้เป็นความเชื่อมโยง.

2. අකුසලානමෙව සභාගධම්මවසෙන සඞ්ගහො අකුසලසඞ්ගහො. කුසලාදිවසෙන මිස්සකානං සඞ්ගහො මිස්සකසඞ්ගහො, සච්චාභිසම්බොධිසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස පක්ඛෙ භවානං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං සතිපට්ඨානාදිභෙදානං සභාගවත්ථුවසෙන සඞ්ගහො බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො. ඛන්ධාදිවසෙන සබ්බෙසං සඞ්ගහො සබ්බසඞ්ගහො.

๒. การสงเคราะห์อกุศลธรรมทั้งหลายโดยส่วนแห่งธรรมที่เสมอกัน ชื่อว่า อกุศลสังคหะ. การสงเคราะห์ธรรมที่ระคนกันโดยส่วนแห่งกุศลเป็นต้น ชื่อว่า มิสสกสังคหะ. การสงเคราะห์โพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีสติปัฏฐานเป็นต้น ซึ่งเป็นฝ่ายแห่งอริยมรรคอันชื่อว่าการตรัสรู้สัจจะ โดยส่วนแห่งวัตถุที่เสมอกัน ชื่อว่า โพธิปักขิยสังคหะ. การสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงโดยส่วนแห่งขันธ์เป็นต้น ชื่อว่า สัพพสังคหะ.

අකුසලසඞ්ගහවණ්ණනා

พรรณนาอกุศลสังคหะ.

3. පුබ්බකොටියා [Pg.218] අපඤ්ඤායනතො චිරපාරිවාසියට්ඨෙන, වණතො වා විස්සන්දමානයූසා විය චක්ඛාදිතො විසයෙසු විස්සන්දනතො ආසවා. අථ වා භවතො ආභවග්ගං ධම්මතො ආගොත්‍රභුං සවන්ති පවත්තන්තීති ආසවා. අවධිඅත්ථො චෙත්ථ ආ-කාරො, අවධි ච මරියාදාභිවිධිවසෙන දුවිධො. තත්ථ ‘‘ආපාටලිපුත්තං වුට්ඨො දෙවො’’ත්‍යාදීසු විය කිරියං බහි කත්වා පවත්තො මරියාදො. ‘‘ආභවග්ගං සද්දො අබ්භුග්ගතො’’ත්‍යාදීසු විය කිරියං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තො අභිවිධි. ඉධ පන අභිවිධිම්හි දට්ඨබ්බො. තථා හෙතෙ නිබ්බත්තිට්ඨානභූතෙ ච භවග්ගෙ, ගොත්‍රභුම්හි ච ආරම්මණභූතෙ පවත්තන්ති. විජ්ජමානෙසු ච අඤ්ඤෙසු ආභවග්ගං, ආගොත්‍රභුඤ්ච සවන්තෙසු මානාදීසු අත්තත්තනියග්ගහණවසෙන අභිබ්‍යාපනතො මදකරණට්ඨෙන ආසවසදිසතාය ච එතෙයෙව ආසවභාවෙන නිරුළ්හාති දට්ඨබ්බං. කාමොයෙව ආසවො කාමාසවො, කාමරාගො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො භවාසවො. ඣානනිකන්තිසස්සතදිට්ඨිසහගතො ච රාගො එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. තත්ථ පඨමො උපපත්තිභවෙසු රාගො, දුතියො කම්මභවෙ, තතියො භවදිට්ඨිසහගතො. ද්වාසට්ඨිවිධා දිට්ඨි දිට්ඨාසවො. දුක්ඛාදීසු චතූසු සච්චෙසු, පුබ්බන්තෙ, අපරන්තෙ, පුබ්බාපරන්තෙ, පටිච්චසමුප්පාදෙසු චාති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජාසවො.

๓. ชื่อว่า อาสวะ เพราะอรรถว่าหมักหมมนาน เนื่องจากไม่ปรากฏเบื้องต้น หรือเพราะไหลไปในอารมณ์ทั้งหลายมีจักขุเป็นต้น เหมือนน้ำเหลืองไหลออกจากแผล อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อาสวะ เพราะไหลไป คือเป็นไปจากภพจนถึงภวัคคะ และจากธรรมจนถึงโคตรภู ในที่นี้ อักษร อา มีอรรถว่าเขตกำหนด และเขตกำหนดนั้นมี ๒ อย่าง คือ ด้วยอำนาจแห่งเขตจำกัด (มริยาท) และเขตครอบคลุม (อภิวิธิ) ใน ๒ อย่างนั้น เขตจำกัด คือการเป็นไปโดยยกเว้นกิริยาไว้ภายนอก ดังในประโยคเป็นต้นว่า 'ฝนตกตลอดถึงเมืองปาฏลีบุตร' ส่วนเขตครอบคลุม คือการเป็นไปโดยครอบคลุมกิริยาไว้ด้วย ดังในประโยคเป็นต้นว่า 'เสียงกระฉ่อนไปจนถึงภวัคคภพ' แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงเขตครอบคลุม ด้วยว่าอาสวะเหล่านี้ย่อมเป็นไปในภวัคคภพอันเป็นที่บังเกิด และในโคตรภูธรรมอันเป็นอารมณ์ และพึงทราบว่า เมื่อกิเลสอื่นๆ มีมานะเป็นต้นที่ยังมีอยู่ ย่อมไหลไปจนถึงภวัคคภพและจนถึงโคตรภู กิเลสเหล่านี้เท่านั้นที่ท่านเรียกว่าอาสวะโดยความหมายที่หยั่งลง เพราะครอบคลุมด้วยอำนาจการยึดถือว่าเป็นตัวตนและของตน และเพราะมีความคล้ายคลึงกับน้ำเมาโดยอรรถว่าทำให้มึนเมา กามนั่นแหละเป็นอาสวะ ชื่อว่า กามสวะ ได้แก่ กามราคะ ความพอใจรักใคร่ในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่า ภวาสวะ และราคะที่ประกอบด้วยความยินดีในฌานและสัสสตทิฏฐิ ก็สงเคราะห์เข้าในภวาสวะนี้เอง ในบรรดาราคะเหล่านั้น ราคะแรกเป็นราคะในอุปปัตติภพ ราคะที่สองเป็นราคะในกรรมภพ ราคะที่สามเป็นราคะที่ประกอบด้วยภวทิฏฐิ ทิฏฐิ ๖๒ ประการ ชื่อว่า ทิฏฐาสวะ ความไม่รู้ในฐานะ ๘ คือ ในอริยสัจ ๔ มีทุกข์เป็นต้น ในส่วนอดีต ในส่วนอนาคต ในส่วนทั้งอดีตและอนาคต และในปฏิจจสมุปบาท ชื่อว่า อวิชชาสวะ

4. ඔත්ථරිත්වා හරණතො, ඔහනනතො වා හෙට්ඨා කත්වා හනනතො ඔසීදාපනතො ‘‘ඔඝො’’ති වුච්චති ජලප්පවාහො, එතෙ ච සත්තෙ ඔත්ථරිත්වා හනන්තා වට්ටස්මිං සත්තෙ ඔසීදාපෙන්තා විය හොන්තීති ඔඝසදිසතාය ඔඝා[Pg.219], ආසවායෙව පනෙත්ථ යථාවුත්තට්ඨෙන ‘‘ඔඝා’’ති ච වුච්චන්ති.

๔. กระแสน้ำที่ชื่อว่า โอฆะ เพราะอรรถว่าท่วมทับแล้วพัดไป หรือเพราะอรรถว่ากำจัด คือทำให้อยู่เบื้องล่างแล้วทำลายเสีย หรือทำให้จมลง และกิเลสเหล่านี้เมื่อท่วมทับทำลายสัตว์ทั้งหลาย ก็เป็นเหมือนทำให้สัตว์ทั้งหลายจมลงในวัฏฏะ จึงชื่อว่า โอฆะ เพราะความที่คล้ายกับห้วงน้ำ อนึ่ง อาสวะนั่นแหละ ในที่นี้ท่านเรียกว่า โอฆะ เพราะอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว

5. වට්ටස්මිං, භවයන්තකෙ වා සත්තෙ කම්මවිපාකෙන භවන්තරාදීහි, දුක්ඛෙන වා සත්තෙ යොජෙන්තීති යොගා, හෙට්ඨා වුත්තධම්මාව.

๕. ธรรมที่ชื่อว่า โยคะ เพราะอรรถว่าประกอบสัตว์ไว้ในวัฏฏะ หรือในเครื่องยนต์คือภพ ด้วยกรรมและวิบาก ด้วยภพน้อยภพใหญ่เป็นต้น หรือประกอบสัตว์ไว้ด้วยทุกข์ ธรรมเหล่านั้นก็คือธรรมที่กล่าวมาแล้วข้างต้นนั่นเอง

6. නාමකායෙන රූපකායං, පච්චුප්පන්නකායෙන වා අනාගතකායං ගන්ථෙන්ති දුප්පමුඤ්චං වෙඨෙන්තීති කායගන්ථා. ගොසීලාදිනා සීලෙන, වතෙන, තදුභයෙන ච සුද්ධීති එවං පරතො අසභාවතො ආමසනං පරාමාසො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිසනං දළ්හග්ගාහො ඉදං සච්චාභිනිවෙසො.

๖. ชื่อว่า กายคันถะ เพราะอรรถว่าผูกรูปกายไว้ด้วยนามกาย หรือผูกกายในอนาคตไว้ด้วยกายในปัจจุบัน คือพันผูกไว้ให้หลุดออกได้ยาก การลูบคลำโดยความเป็นสภาวะอื่นจากความเป็นจริงว่า ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยศีลมีโคศีลเป็นต้น ด้วยวัตร หรือด้วยศีลและวัตรทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า ปรามาส การยึดมั่นอย่างเหนียวแน่นด้วยความตั้งมั่นผิดว่า 'สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า' นี้ชื่อว่า อิทังสัจจาภินิเวส

7. මණ්ඩූකං පන්නගො විය භුසං දළ්හං ආරම්මණං ආදියන්තීති උපාදානානි. කාමොයෙව උපාදානං, කාමෙ උපාදියතීති වා කාමුපාදානං. ‘‘ඉමිනා මෙ සීලවතාදිනා සංසාරසුද්ධී’’ති එවං සීලවතාදීනං ගහණං සීලබ්බතුපාදානං. වදන්ති එතෙනාති වාදො, ඛන්ධෙහි බ්‍යතිරිත්තාබ්‍යතිරිත්තවසෙන වීසති පරිකප්පිතස්ස අත්තනො වාදො අත්තවාදො. සොයෙව උපාදානන්ති අත්තවාදුපාදානං.

๗. ชื่อว่า อุปาทาน เพราะอรรถว่ายึดอารมณ์ไว้อย่างมั่นคงรุนแรง เหมือนงูคาบกบ กามนั่นแหละเป็นอุปาทาน หรือการยึดมั่นในกาม ชื่อว่า กามุปาทาน การยึดถือศีลและวัตรเป็นต้นอย่างนี้ว่า 'ความบริสุทธิ์ในสังสารวัฏของเราจะมีได้ด้วยศีลและวัตรนี้' ชื่อว่า สีลัพพตุปาทาน ชื่อว่า วาทะ เพราะเป็นเหตุกล่าว วาทะถึงอัตตาที่กำหนดขึ้น ๒๐ อย่าง โดยความเป็นสภาพต่างจากขันธ์และไม่ต่างจากขันธ์ ชื่อว่า อัตตวาทะ อัตตวาทะนั้นแหละเป็นอุปาทาน ชื่อว่า อัตตวาทุปาทาน

8. ඣානාදිවසෙන උප්පජ්ජනකකුසලචිත්තං නිසෙධෙන්ති තථා තස්ස උප්පජ්ජිතුං න දෙන්තීති නීවරණානි, පඤ්ඤාචක්ඛුනො වා ආවරණට්ඨෙන නීවරණා. පඤ්චසු කාමගුණෙසු අධිමත්තරාගසඞ්ඛාතො කාමොයෙව ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො චාති කාමච්ඡන්දො. සොයෙව නීවරණන්ති කාමච්ඡන්දනීවරණං. බ්‍යාපජ්ජති විනස්සති එතෙන චිත්තන්ති බ්‍යාපාදො, ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’ත්‍යාදිනයප්පවත්තනවවිධආඝාතවත්ථුපදට්ඨානතාය නවවිධො, අට්ඨානකොපෙන සහ දසවිධො වා දොසො, සොයෙව [Pg.220] නීවරණන්ති බ්‍යාපාදනීවරණං. ථිනමිද්ධමෙව නීවරණං ථිනමිද්ධනීවරණං. තථා උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං. කස්මා පනෙතෙ භින්නධම්මා ද්වෙ ද්වෙ එකනීවරණභාවෙන වුත්තාති? කිච්චාහාරපටිපක්ඛානං සමානභාවතො. ථිනමිද්ධානඤ්හි චිත්තුප්පාදස්ස ලයාපාදනකිච්චං සමානං, උද්ධච්චකුක්කුච්චානං අවූපසන්තභාවකාරණං. තථා පුරිමානං ද්වින්නං තන්දීවිජම්භිතා ආහාරො, හෙතූත්‍යත්ථො, පච්ඡිමානං ඤාතිබ්‍යසනාදිවිතක්කනං. පුරිමානඤ්ච ද්වින්නං වීරියං පටිපක්ඛභූතං, පච්ඡිමානං සමථොති, තෙනාහු පොරාණා –

๘. ชื่อว่า นิวรณ์ เพราะอรรถว่ายับยั้งกุศลจิตที่กำลังจะเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งฌานเป็นต้น และไม่ยอมให้กุศลจิตนั้นเกิดขึ้น หรือชื่อว่า นิวรณ์ เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องกั้นปัญญาจักษุ กามนั่นแหละคือความกำหนัดยินดีอย่างแรงกล้าในกามคุณ ๕ และเป็นฉันทะโดยอรรถว่าความพอใจ ชื่อว่า กามฉันทะ กามฉันทะนั้นแหละเป็นนิวรณ์ ชื่อว่า กามฉันทนิวรณ์ จิตย่อมพินาศ ย่อมฉิบหายด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า พยาบาท ได้แก่ โทสะ ๙ อย่างที่มีอาฆาตวัตถุ ๙ อย่างเป็นเหตุใกล้ ซึ่งเป็นไปโดยนัยว่า 'เขาได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา' เป็นต้น หรือโทสะ ๑๐ อย่างรวมกับความโกรธในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ โทสะนั้นแหละเป็นนิวรณ์ ชื่อว่า พยาปาทนิวรณ์ ถีนมิทธะนั่นแหละเป็นนิวรณ์ ชื่อว่า ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ก็เช่นเดียวกัน แต่เพราะเหตุไร ธรรมที่ต่างกันเหล่านี้จึงตรัสไว้เป็นนิวรณ์อย่างละคู่? เพราะความเป็นผู้เสมอกันด้วยกิจ อาหาร และปฏิปักษ์ จริงอยู่ กิจในการทำให้จิตเกิดความหดหู่ของถีนมิทธะเสมอกัน ความเป็นเหตุให้จิตไม่สงบของอุทธัจจกุกกุจจะเสมอกัน อีกอย่างหนึ่ง อาหาร (คือเหตุ) ของธรรม ๒ อย่างแรก คือความเกียจคร้านและความบิดขี้เกียจเป็นต้น ของธรรม ๒ อย่างหลัง คือการตรึกถึงความวิบัติของญาติเป็นต้น และวิริยะเป็นปฏิปักษ์ของธรรม ๒ อย่างแรก สมถะเป็นปฏิปักษ์ของธรรม ๒ อย่างหลัง เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า -

‘‘කිච්චාහාරවිපක්ඛානං, එකත්තා එකමෙත්ථ හි;

කතමුද්ධච්චකුක්කුච්චං, ථිනමිද්ධඤ්ච තාදිනා.

เพราะความเป็นอย่างเดียวกันแห่งกิจ อาหาร และปฏิปักษ์ ในที่นี้ ท่านผู้คงที่จึงจัดอุทธัจจกุกกุจจะไว้เป็นหนึ่ง และจัดถีนมิทธะไว้เป็นหนึ่ง

‘‘ලීනතාසන්තතා කිච්චං, තන්දී ඤාතිවිතක්කනං;

හෙතු වීරියසමථා, ඉමෙ තෙසං විරොධිනො’’ති.

ความหดหู่และความไม่สงบเป็นกิจ ความเกียจคร้านและการตรึกถึงญาติเป็นเหตุ วิริยะและสมถะเป็นปฏิปักษ์ของธรรมเหล่านั้น

9. අප්පහීනට්ඨෙන අනු අනු සන්තානෙ සෙන්තීති අනුසයා, අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීත්‍යත්ථො. අප්පහීනා හි කිලෙසා කාරණලාභෙ සති උපජ්ජනාරහා සන්තානෙ අනු අනු සයිතා විය හොන්තීති තදවත්ථා ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. තෙ පන නිප්පරියායතො අනාගතා කිලෙසා, අතීතපච්චුප්පන්නාපි තංසභාවත්තා තථා වුච්චන්ති. න හි කාලභෙදෙන ධම්මානං සභාවභෙදො අත්ථි, යදි අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයා, නනු සබ්බෙපි කිලෙසා අප්පහීනා අනුසයා භවෙය්‍යුන්ති? න මයං අප්පහීනතාමත්තෙන ‘‘අනුසයා’’ති වදාම, අථ ඛො අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතා කිලෙසා අනුසයාති. ථාමගමනඤ්ච අනඤ්ඤසාධාරණො කාමරාගාදීනමෙව ආවෙණිකො සභාවොති අලං විවාදෙන. කාමරාගොයෙව අනුසයො කාමරාගානුසයො.

๙. ชื่อว่า อนุสัย เพราะอรรถว่านอนเนื่องอยู่ในสันดานตามๆ กันไปเพราะยังละไม่ได้ ความหมายคือ เมื่อได้เหตุที่เหมาะสมก็เกิดขึ้น จริงอยู่ กิเลสที่ยังละไม่ได้ เมื่อมีการได้เหตุ ย่อมควรแก่การเกิดขึ้น ย่อมเป็นเสมือนนอนเนื่องอยู่ในสันดานตามๆ กันไป สภาวะเช่นนั้นจึงเรียกว่า อนุสัย ก็อนุสัยเหล่านั้น โดยนิปปริยาย (โดยตรง) คือกิเลสในอนาคต แม้กิเลสในอดีตและปัจจุบันก็เรียกว่าอนุสัยเช่นนั้นเพราะมีสภาวะอย่างนั้น เพราะสภาวะของธรรมทั้งหลายย่อมไม่มีความต่างกันด้วยความต่างแห่งกาล หากถามว่า ถ้าชื่อว่าอนุสัยเพราะอรรถว่ายังละไม่ได้ กิเลสทั้งหมดที่ยังละไม่ได้ก็ควรเป็นอนุสัยมิใช่หรือ? ตอบว่า เรามิได้กล่าวว่าชื่อว่าอนุสัยเพียงเพราะความเป็นธรรมที่ยังละไม่ได้ แต่กิเลสที่ยังละไม่ได้และถึงความมีกำลังต่างหากที่ชื่อว่าอนุสัย และการถึงความมีกำลังนั้นเป็นสภาวะเฉพาะตัวของกามราคะเป็นต้นที่ไม่ทั่วไปแก่กิเลสอื่น ดังนั้นจึงไม่จำเป็นต้องโต้แย้งกัน กามราคะนั่นแหละเป็นอนุสัย ชื่อว่า กามราคานุสัย

10. සංයොජෙන්ති බන්ධන්තීති සංයොජනානි.

๑๐. ชื่อว่า สังโยชน์ เพราะอรรถว่าผูกไว้ คือมัดไว้

12. චිත්තං [Pg.221] කිලිස්සති උපතප්පති, බාධීයති වා එතෙහීති කිලෙසා.

๑๒. ชื่อว่า กิเลส เพราะอรรถว่า เป็นเครื่องทำให้จิตเศร้าหมอง เร่าร้อน หรือบีบคั้น

13. කාමභවනාමෙනාති කාමභවසඞ්ඛාතානං ආරම්මණානං නාමෙන. තථාපවත්තන්ති සීලබ්බතාදීනං පරතො ආමසනාදිවසෙන පවත්තං.

๑๓. โดยชื่อว่ากามภพ คือโดยชื่อของอารมณ์ที่นับว่าเป็นกามภพ. เป็นไปอย่างนั้น คือเป็นไปโดยการลูบคลำศีลวัตรเป็นต้นจากผู้อื่น.

14. ආසවා ච ඔඝා ච යොගා ච ගන්ථා ච වත්ථුතො ධම්මතො වුත්තනයෙන තයො. තථා උපාදානා දුවෙ වුත්තා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන. නීවරණා අට්ඨ සියුං ථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චානං විසුං ගහණතො. අනුසයා ඡළෙව හොන්ති කාමරාගභවරාගානුසයානං තණ්හාසභාවෙන එකතො ගහිතත්තා. නව සංයොජනා මතා උභයත්ථ වුත්තානං තණ්හාසභාවානං, දිට්ඨිසභාවානඤ්ච එකෙකං සඞ්ගහිතත්තා. කිලෙසා පන සුත්තන්තවසෙන, අභිධම්මවසෙනපි දස. ඉති එවං පාපානං අකුසලානං සඞ්ගහො නවධා වුත්තො. එත්ථ ච –

๑๔. อาสวะ โอฆะ โยคะ และคันถะ โดยสภาวธรรมมี 3 อย่าง ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. อนึ่ง อุปาทานกล่าวไว้ 2 อย่าง โดยตัณหาและทิฏฐิ. นิวรณ์มี 8 อย่าง เพราะถีนมิทธะและอุทธัจจกุกกุจจะถูกแยกนับต่างหาก. อนุสัยมี 6 อย่างเท่านั้น เพราะกามราคานุสัยและภวราคานุสัยถูกรวมเข้าเป็นอันเดียวกันโดยมีตัณหาเป็นสภาวะ. สังโยชน์มี 9 อย่าง เพราะสภาวะแห่งตัณหาและสภาวะแห่งทิฏฐิที่กล่าวไว้ในทั้งสองแห่งถูกรวมเข้าเป็นอย่างละหนึ่ง. ส่วนกิเลสมี 10 อย่าง ทั้งโดยนัยแห่งพระสูตรและโดยนัยแห่งพระอภิธรรม. การสงเคราะห์อกุศลธรรมที่เป็นบาปจึงกล่าวไว้ 9 อย่าง ด้วยประการฉะนี้. ในที่นี้ –

නවාට්ඨසඞ්ගහා ලොභ-දිට්ඨියො සත්තසඞ්ගහා;

අවිජ්ජා පටිඝො පඤ්ච-සඞ්ගහො චතුසඞ්ගහා;

කඞ්ඛා තිසඞ්ගහා මානුද්ධච්චා ථිනං ද්විසඞ්ගහං.

โลภะสงเคราะห์ได้ 9 อย่าง, ทิฏฐิ 8 อย่าง, อวิชชา 7 อย่าง, ปฏิฆะ 5 อย่าง, กังขา 4 อย่าง, มานะและอุทธัจจะ 3 อย่าง, ถีนะ 2 อย่าง.

කුක්කුච්චමිද්ධාහිරිකා-නොත්තප්පිස්සා නිගූහනා;

එකසඞ්ගහිතා පාපා, ඉච්චෙවං නවසඞ්ගහා.

กุกกุจจะ มิทธะ อหิริกะ อโนตตัปปะ อิสสา และการปกปิดบาป เป็นบาปที่สงเคราะห์ได้อย่างละ 1 อย่าง, การสงเคราะห์บาป 9 อย่าง ด้วยประการฉะนี้.

අකුසලසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาการสงเคราะห์อกุศลจบแล้ว.

මිස්සකසඞ්ගහවණ්ණනා

พรรณนาการสงเคราะห์ธรรมหมวดเบ็ดเตล็ด.

15. හෙතූසු වත්තබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

๑๕. สิ่งที่ควรกล่าวในเหตุทั้งหลาย ได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว.

16. ආරම්මණං උපගන්ත්වා චින්තනසඞ්ඛාතෙන උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන යථාරහං පච්චනීකධම්මඣාපනට්ඨෙන ච ඣානානි ච තානි අඞ්ගානි ච සමුදිතානං [Pg.222] අවයවභාවෙන අඞ්ගීයන්ති ඤායන්තීති ඣානඞ්ගානි. අවයවවිනිමුත්තස්ස ච සමුදායස්ස අභාවෙපි සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය විසුං විසුං අඞ්ගභාවෙන වුච්චන්ති එකතො හුත්වා ඣානභාවෙන. දොමනස්සඤ්චෙත්ථ අකුසලඣානඞ්ගං, සෙසානි කුසලාකුසලාබ්‍යාකතඣානඞ්ගානි.

๑๖. ฌานทั้งหลาย คือธรรมที่พิจารณาอารมณ์โดยความเป็นอุปนิชฌานะ (การเพ่งพินิจ) อันนับว่าเป็นการตรึกตรอง และธรรมที่เผาผลาญธรรมที่เป็นปฏิปักษ์โดยสมควร และองค์ธรรมเหล่านั้นย่อมถูกนับว่าเป็นองค์ประกอบของธรรมที่รวมกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่าฌานังคะ (องค์ของฌาน). แม้ไม่มีหมู่ธรรมที่ปราศจากองค์ประกอบ ก็ยังถูกเรียกว่าเป็นองค์ประกอบแต่ละอย่างๆ เหมือนองค์ประกอบของกองทัพและองค์ประกอบของรถเป็นต้น โดยความเป็นฌานเมื่อรวมกัน. ในฌานังคะเหล่านั้น โทมนัสเป็นอกุศลฌานังคะ, ส่วนที่เหลือเป็นกุศล อกุศล และอัพยากตฌานังคะ.

17. සුගතිදුග්ගතීනං, නිබ්බානස්ස ච අභිමුඛං පාපනතො මග්ගා, තෙසං පථභූතානි අඞ්ගානි, මග්ගස්ස වා අට්ඨඞ්ගිකස්ස අඞ්ගානි මග්ගඞ්ගානි. සම්මා අවිපරීතතො පස්සතීති සම්මාදිට්ඨි. සා පන ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිවසෙන දසවිධා, පරිඤ්ඤාදිකිච්චවසෙන චතුබ්බිධා වා. සම්මා සඞ්කප්පෙන්ති එතෙනාති සම්මාසඞ්කප්පො. සො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පඅබ්‍යාපාදසඞ්කප්පඅවිහිංසාසඞ්කප්පවසෙන තිවිධො. සම්මාවාචාදයො හෙට්ඨා විභාවිතාව. සම්මා වායමන්ති එතෙනාති සම්මාවායාමො. සම්මා සරන්ති එතායාති සම්මාසති. ඉමෙසං පන භෙදං උපරි වක්ඛති. සම්මා සාමඤ්ච ආධීයති එතෙන චිත්තන්ති සම්මාසමාධි, පඨමජ්ඣානාදිවසෙන පඤ්චවිධා එකග්ගතා. මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො දුග්ගතිමග්ගත්තා මග්ගඞ්ගානි.

๑๗. มรรคทั้งหลาย คือธรรมที่นำไปสู่สุคติ ทุคติ และพระนิพพาน, องค์ธรรมที่เป็นทางของมรรคเหล่านั้น หรือองค์ธรรมของอัฏฐังคิกมรรค ฉะนั้นจึงชื่อว่ามรรคังคะ (องค์ของมรรค). ย่อมเห็นโดยชอบ ไม่ผิดเพี้ยน ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ. สัมมาทิฏฐินั้นมี 10 อย่าง โดยนัยว่า "ทานที่ให้แล้วมีผล" เป็นต้น หรือมี 4 อย่าง โดยกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น. ย่อมดำริโดยชอบด้วยสิ่งนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาสังกัปโป. สัมมาสังกัปปะนั้นมี 3 อย่าง โดยเนกขัมมสังกัปปะ อัพยาปาทสังกัปปะ และอวิหิงสาสังกัปปะ. สัมมาวาจาเป็นต้น ได้อธิบายไว้ข้างต้นแล้ว. ย่อมพยายามโดยชอบด้วยสิ่งนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาวายาโม. ย่อมระลึกโดยชอบด้วยสิ่งนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาสติ. แต่ความแตกต่างของธรรมเหล่านี้จะกล่าวไว้ในภายหลัง. จิตย่อมตั้งมั่นโดยชอบและโดยสม่ำเสมอด้วยสิ่งนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาสมาธิ, เอกัคคตา (ความมีอารมณ์เป็นหนึ่ง) มี 5 อย่าง โดยปฐมฌานเป็นต้น. มิจฉาทิฏฐิเป็นต้น เป็นองค์ของมรรค เพราะเป็นทางไปสู่ทุคติ.

18. දස්සනාදීසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි, යෙභුය්‍යෙන තංසහිතසන්තානප්පවත්තියං ලිඞ්ගාදීහි, ජීවනෙ ජීවන්තෙහි කම්මජරූපසම්පයුත්තධම්මෙහි, මනනෙ ජානනෙ සම්පයුත්තධම්මෙහි, සුඛිතාදිභාවෙ සුඛිතාදීහි සහජාතෙහි, සද්දහනාදීසු සද්දහනාදිවසප්පවත්තෙහි තෙහෙව, ‘‘අනඤ්ඤාතං ඤස්සාමී’’ති පවත්තියං තථාපවත්තෙහි සහජාතෙහි, ආජානනෙ අඤ්ඤභාවිභාවෙ ච ආජානනාදිවසප්පවත්තෙහි සහජාතෙහි අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තා ධම්මා ඉස්සරට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියානි නාමාති ආහ ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රිය’’න්ත්‍යාදි. අට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 219; විසුද්ධි. 2.525) පන අපරෙපි ඉන්දලිඞ්ගට්ඨාදයො ඉන්ද්‍රියට්ඨා වුත්තා. ජීවිතින්ද්‍රියන්ති රූපාරූපවසෙන දුවිධං ජීවිතින්ද්‍රියං. ‘‘අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනඤ්ඤාතං [Pg.223] අමතං පදං, චතුසච්චධම්මමෙව වා ඤස්සාමී’’ති එවමජ්ඣාසයෙන පටිපන්නස්ස ඉන්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. ආජානාති පඨමමග්ගෙන දිට්ඨමරියාදං අනතික්කමිත්වා ජානාති ඉන්ද්‍රියඤ්චාති අඤ්ඤින්ද්‍රියං. අඤ්ඤාතාවිනො චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතස්ස අරහතො ඉන්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. ධම්මසරූපවිභාවනත්ථඤ්චෙත්ථ පඤ්ඤින්ද්‍රියග්ගහණං, පුග්ගලජ්ඣාසයකිච්චවිසෙසවිභාවනත්ථං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීනං ගහණං.

๑๘. ธรรมทั้งหลายที่ยังตนให้เป็นไปตามนั้น ชื่อว่าอินทรีย์โดยความเป็นใหญ่ ดังนี้ จึงตรัสว่า "จักขุนทรีย์" เป็นต้น คือ ในการเห็นเป็นต้น ด้วยจักขุวิญญาณเป็นต้น, โดยมาก ในการเป็นไปแห่งสันดานที่พร้อมด้วยสิ่งนั้น ด้วยเพศเป็นต้น, ในการเป็นอยู่ ด้วยธรรมทั้งหลายที่ประกอบด้วยรูปอันเกิดจากกรรมที่กำลังเป็นอยู่, ในการคิด ในการรู้ ด้วยธรรมทั้งหลายที่ประกอบกัน, ในความเป็นผู้มีความสุขเป็นต้น ด้วยธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับความสุขเป็นต้น, ในการเชื่อเป็นต้น ด้วยธรรมทั้งหลายเหล่านั้นเองที่เป็นไปตามอำนาจแห่งการเชื่อเป็นต้น, ในการเป็นไปว่า "เราจักรู้ธรรมที่ยังไม่รู้" ด้วยธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับความเป็นไปอย่างนั้น, และในการรู้ยิ่ง ในความเป็นผู้รู้ยิ่ง ด้วยธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับความเป็นไปตามอำนาจแห่งการรู้ยิ่งเป็นต้น. ส่วนในอรรถกถา (วิภังคอรรถกถา 219; วิสุทธิมรรค 2.525) ได้กล่าวถึงอรรถแห่งอินทรีย์อื่น ๆ มีอรรถว่าเครื่องหมายของพระอินทร์เป็นต้นไว้ด้วย. คำว่า ชีวิตินทรีย์ คือ ชีวิตินทรีย์ 2 อย่าง โดยเป็นรูปและอรูป. อินทรีย์ของผู้ปฏิบัติด้วยอัธยาศัยอย่างนี้ว่า "เราจักรู้บทอันไม่ตายที่ยังไม่รู้ในสงสารอันมีที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายอันรู้ไม่ได้ หรือจักรู้ธรรมคืออริยสัจ 4 เท่านั้น" ชื่อว่า อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์. อินทรีย์ที่รู้ยิ่ง คือรู้โดยไม่ล่วงเลยขอบเขตที่เห็นแล้วด้วยมรรคเบื้องต้น ชื่อว่า อัญญินทรีย์. อินทรีย์ของพระอรหันต์ผู้ตั้งอยู่ด้วยการแทงตลอดอริยสัจ 4 ผู้รู้ยิ่งแล้ว ชื่อว่า อัญญาตาวินทรีย์. ในที่นี้ การถือเอาปัญญินทรีย์ก็เพื่อแสดงลักษณะของธรรม และการถือเอาอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้น ก็เพื่อแสดงกิจพิเศษอันเป็นอัธยาศัยของบุคคล

එත්ථ ච සත්තපඤ්ඤත්තියා විසෙසනිස්සයත්තා අජ්ඣත්තිකායතනානි ආදිතො වුත්තානි, මනින්ද්‍රියං පන අජ්ඣත්තිකායතනභාවසාමඤ්ඤෙන එත්ථෙව වත්තබ්බම්පි අරූපින්ද්‍රියෙහි සහ එකතො දස්සනත්ථං ජීවිතින්ද්‍රියානන්තරං වුත්තං, සායං පඤ්ඤත්ති ඉමෙසං වසෙන ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති විභාගං ගච්ඡතීති දස්සනත්ථං තදනන්තරං භාවද්වයං, තයිමෙ උපාදින්නධම්මා ඉමස්ස වසෙන තිට්ඨන්තීති දස්සනත්ථං තතො පරං ජීවිතින්ද්‍රියං, සත්තසඤ්ඤිතො ධම්මපුඤ්ජො පබන්ධවසෙන පවත්තමානො ඉමාහි වෙදනාහි සංකිලිස්සතීති දස්සනත්ථං තතො වෙදනාපඤ්චකං, තාහි පන විසුද්ධිකාමානං වොදානසම්භාරදස්සනත්ථං තතො සද්ධාදිපඤ්චකං, සම්භූතවොදානසම්භාරා ච ඉමෙහි විසුජ්ඣන්තීති විසුද්ධිප්පත්තා, නිට්ඨිතකිච්චා ච හොන්තීති දස්සනත්ථං අන්තෙ තීණි වුත්තානි. එත්තාවතා අධිප්පෙතත්ථසිද්ධීති අඤ්ඤෙසං අග්ගහණන්ති ඉදමෙතෙසං අනුක්කමෙන දෙසනාය කාරණන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

ในที่นี้ อายตนะภายในทั้งหลายถูกกล่าวไว้ในเบื้องต้น เพราะเป็นที่อาศัยพิเศษแห่งสัตตบัญญัติ. ส่วนมนินทรีย์ แม้จะควรกล่าวในที่นี้โดยความเป็นอายตนะภายในโดยทั่วไป แต่ก็ถูกกล่าวไว้หลังชีวิตินทรีย์ เพื่อแสดงร่วมกับอรูปินทรีย์. เพื่อแสดงว่าบัญญัตินั้นย่อมถึงความจำแนกเป็น "หญิง ชาย" โดยอาศัยสิ่งเหล่านี้ จึงกล่าวภาวะ 2 อย่างนั้นต่อจากนั้น. เพื่อแสดงว่าธรรมอันกรรมยึดถือแล้ว 3 อย่างเหล่านี้ ย่อมตั้งอยู่โดยอาศัยสิ่งนี้ จึงกล่าวชีวิตินทรีย์ต่อจากนั้น. เพื่อแสดงว่ากองแห่งธรรมที่ชื่อว่าสัตว์ เมื่อเป็นไปโดยความเป็นไปต่อเนื่อง ย่อมเศร้าหมองด้วยเวทนาเหล่านี้ จึงกล่าวเวทนา 5 ต่อจากนั้น. ส่วนเพื่อแสดงสัมภาระแห่งความบริสุทธิ์ของผู้ใคร่ความบริสุทธิ์จากเวทนาเหล่านั้น จึงกล่าวศรัทธา 5 เป็นต้นต่อจากนั้น. และเพื่อแสดงว่าผู้มีสัมภาระแห่งความบริสุทธิ์เกิดขึ้นแล้ว ย่อมบริสุทธิ์ด้วยสิ่งเหล่านี้ จึงถึงความบริสุทธิ์ และย่อมมีกิจสำเร็จแล้ว จึงกล่าว 3 อย่างในที่สุด. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความสำเร็จแห่งอรรถที่มุ่งหมายย่อมมีได้ การไม่ถือเอาสิ่งอื่น ๆ จึงเป็นเหตุแห่งการแสดงสิ่งเหล่านี้โดยลำดับ ดังนี้ พอแล้วด้วยการขยายความมากเกินไป

19. අසද්ධියකොසජ්ජපමාදඋද්ධච්චඅවිජ්ජාඅහිරිකඅනොත්තප්පසඞ්ඛාතෙහි පටිපක්ඛධම්මෙහි අකම්පියට්ඨෙන, සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙන ච සද්ධාදීනි සත්ත බලානි, අහිරිකානොත්තප්පද්වයං පන සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙනෙව.

๑๙. ศรัทธาเป็นต้น 7 อย่าง ชื่อว่า พละ ด้วยอรรถว่าไม่หวั่นไหวด้วยธรรมที่เป็นข้าศึก คือ อสัทธิยะ (ความไม่เชื่อ) โกสัชชะ (ความเกียจคร้าน) ปมาทะ (ความประมาท) อุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) อวิชชา (ความไม่รู้) อหิริกะ (ความไม่ละอายบาป) อโนตตัปปะ (ความไม่สะดุ้งกลัวบาป) และด้วยความเป็นสภาพมั่นคงในธรรมที่ประกอบกัน. ส่วนอหิริกะและอโนตตัปปะ 2 อย่างนั้น ด้วยความเป็นสภาพมั่นคงในธรรมที่ประกอบกันเท่านั้น

20. අත්තාධීනප්පවත්තීනං පතිභූතා ධම්මා අධිපතී. ‘‘ඡන්දවතො කිංනාම න සිජ්ඣතී’’ත්‍යාදිකං හි පුබ්බාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයං ලභිත්වා [Pg.224] උප්පජ්ජමානෙ චිත්තෙ ඡන්දාදයො ධුරභූතා සයං සම්පයුත්තධම්මෙ සාධයමානා හුත්වා පවත්තන්ති, තෙ ච තෙසං වසෙන පවත්තන්ති, තෙන තෙ අත්තාධීනානං පතිභාවෙන පවත්තන්ති. අඤ්ඤෙසං අධිපතිධම්මානං අධිපතිභාවනිවාරණවසෙන ඉස්සරියං අධිපතිතා. සන්තෙසුපි ඉන්ද්‍රියන්තරෙසු කෙවලං දස්සනාදීසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි අනුවත්තාපනමත්තං ඉන්ද්‍රියතාති අයං අධිපතිඉන්ද්‍රියානං විසෙසො.

๒๐. ธรรมทั้งหลายที่เป็นใหญ่เหนือธรรมที่ดำเนินไปตามอำนาจของตน ชื่อว่า อธิปติ. เพราะว่าเมื่อจิตเกิดขึ้นโดยอาศัยบุพพสังขารเป็นปัจจัย เช่น “ผู้มีฉันทะแล้ว อะไรเล่าจะไม่สำเร็จ” ฉันทะเป็นต้นย่อมเป็นไปโดยเป็นประธาน ยังธรรมที่ประกอบกันให้สำเร็จเอง และธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นไปตามอำนาจของฉันทะเป็นต้นนั้น ด้วยเหตุนั้น ฉันทะเป็นต้นจึงเป็นไปโดยเป็นใหญ่เหนือธรรมที่ดำเนินไปตามอำนาจของตน. ความเป็นใหญ่คืออธิปไตย คือความเป็นใหญ่โดยการห้ามความเป็นใหญ่ของอธิปติธรรมอื่น ๆ. แม้อินทรีย์อื่น ๆ มีอยู่ แต่ความเป็นอินทรีย์เป็นเพียงการยังธรรมให้เป็นไปตามด้วยจักขุวิญญาณเป็นต้นในการเห็นเป็นต้นเท่านั้น นี้คือความพิเศษของอธิปติและอินทรีย์

21. ඔජට්ඨමකරූපාදයො ආහරන්තීති ආහාරා. කබළීකාරාහාරො හි ඔජට්ඨමකරූපං ආහරති, ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා, මනොසඤ්චෙතනාහාරසඞ්ඛාතං කුසලාකුසලකම්මං තීසු භවෙසු පටිසන්ධිං. විඤ්ඤාණාහාරසඞ්ඛාතං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං සහජාතනාමරූපෙආහරති, කිඤ්චාපි සකසකපච්චයුප්පන්නෙ ආහරන්තා අඤ්ඤෙපි අත්ථි. අජ්ඣත්තිකසන්තතියා පන විසෙසපච්චයත්තා ඉමෙයෙව චත්තාරො ‘‘ආහාරා’’ති වුත්තා.

๒๑. ธรรมทั้งหลายที่นำมาซึ่งโอชัฏฐมกรูปเป็นต้น ชื่อว่า อาหาร. เพราะกพฬิงการาหารย่อมนำมาซึ่งโอชัฏฐมกรูป, ผัสสาหารย่อมนำมาซึ่งเวทนา 3, มโนสัญเจตนาหารอันเป็นกุศลกรรมและอกุศลกรรม ย่อมนำมาซึ่งปฏิสนธิในภพ 3, วิญญาณาหารอันเป็นปฏิสนธิวิญญาณ ย่อมนำมาซึ่งนามรูปที่เกิดพร้อมกัน. ถึงแม้จะมีสิ่งอื่น ๆ ที่นำมาซึ่งธรรมที่เกิดจากปัจจัยของตน ๆ แต่เพราะเป็นปัจจัยพิเศษแห่งสันดานภายใน อาหาร 4 อย่างเหล่านี้เท่านั้นจึงถูกเรียกว่า “อาหาร”

කබළීකාරාහාරභක්ඛානඤ්හි සත්තානං රූපකායස්ස කබළීකාරාහාරො විසෙසපච්චයො කම්මාදිජනිතස්සපි තස්ස කබළීකාරාහාරූපත්ථම්භබලෙනෙව දසවස්සාදිප්පවත්තිසම්භවතො. තථා හෙස ‘‘ධාති විය කුමාරස්ස, උපත්ථම්භනකයන්තං විය ගෙහස්සා’’ති වුත්තො. ඵස්සොපි සුඛාදිවත්ථුභූතං ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව සුඛාදිවෙදනාපවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොති. මනොසඤ්චෙතනා කුසලාකුසලකම්මවසෙන ආයූහමානායෙව භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොති. විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙව නාමරූපප්පවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොතීති එවමෙතෙයෙව අජ්ඣත්තසන්තානස්ස විසෙසපච්චයත්තා ‘‘ආහාරා’’ති වුත්තා, ඵස්සාදීනං දුතියාදිභාවො දෙසනාක්කමතො, න උප්පත්තික්කමතො.

เพราะกพฬิงการาหารเป็นปัจจัยพิเศษแก่รูปกายของสัตว์ทั้งหลายผู้บริโภคกพฬิงการาหาร แม้รูปกายนั้นจะเกิดจากกรรมเป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปได้ถึง 10 ปีเป็นต้น ด้วยกำลังแห่งการอุปถัมภ์ของกพฬิงการาหารเท่านั้น. อนึ่ง กพฬิงการาหารนั้นถูกกล่าวไว้ว่า “เหมือนแม่นมของเด็ก เหมือนเครื่องค้ำจุนของเรือน”. ผัสสะก็เป็นปัจจัยแห่งการดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการเป็นไปแห่งสุขเวทนาเป็นต้น โดยการถูกต้องอารมณ์อันเป็นวัตถุแห่งสุขเป็นต้นเท่านั้น. มโนสัญเจตนาเป็นปัจจัยแห่งการดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการยังมูลแห่งภพให้สำเร็จ โดยการสั่งสมกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลเท่านั้น. วิญญาณเป็นปัจจัยแห่งการดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการเป็นไปแห่งนามรูป โดยการรู้อารมณ์เท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ อาหาร 4 อย่างเหล่านี้เท่านั้นจึงถูกเรียกว่า “อาหาร” เพราะเป็นปัจจัยพิเศษแห่งสันดานภายใน. ส่วนความเป็นที่สองเป็นต้นของผัสสะเป็นต้นนั้น เป็นไปตามลำดับแห่งการแสดง ไม่ใช่ตามลำดับแห่งการเกิดขึ้น

26. පඤ්චවිඤ්ඤාණානං [Pg.225] විතක්කවිරහෙන ආරම්මණෙසු අභිනිපාතමත්තත්තා තෙසු විජ්ජමානානිපි උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛානි උපනිජ්ඣානාකාරස්ස අභාවතො ඣානඞ්ගභාවෙන න උද්ධටානි. ‘‘විතක්කපච්ඡිමකං හි ඣානඞ්ග’’න්ති වුත්තං. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතුත්තිකසන්තීරණත්තිකවසෙන සොළසචිත්තෙසු වීරියාභාවතො තත්ථ විජ්ජමානොපි සමාධි බලභාවං න ගච්ඡති. ‘‘වීරියපච්ඡිමකං බල’’න්ති හි වුත්තං. තථා අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු හෙතුවිරහතො මග්ගඞ්ගානි න ලබ්භන්ති. ‘‘හෙතුපච්ඡිමකං මග්ගඞ්ග’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 438) හි වුත්තන්ති ඉමමත්ථං මනසි නිධායාහ ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසූ’’ත්‍යාදි. ඣානඞ්ගානි න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො.

๒๖. เพราะปัญจวิญญาณทั้งหลายปราศจากวิตก เป็นเพียงการเข้าไปสู่อารมณ์เท่านั้น แม้อุเบกขาสุขทุกข์ที่มีอยู่ในปัญจวิญญาณเหล่านั้น ก็ไม่ถูกยกขึ้นเป็นองค์ฌาน เพราะไม่มีอาการแห่งการเพ่งพิจารณา. เพราะองค์ฌานถูกกล่าวไว้ว่า “มีวิตกเป็นที่สุด”. ในจิต 16 ดวง โดยเป็นทวิปัญจวิญญาณ มโนธาตุ 3 และสันตีรณะ 3 เพราะไม่มีวิริยะ แม้สมาธิที่มีอยู่ในจิตเหล่านั้น ก็ไม่ถึงความเป็นพละ. เพราะพละถูกกล่าวไว้ว่า “มีวิริยะเป็นที่สุด”. อนึ่ง ในอเหตุกจิต 18 ดวง เพราะปราศจากเหตุ องค์มรรคทั้งหลายย่อมไม่มี. เพราะองค์มรรคถูกกล่าวไว้ว่า “มีเหตุเป็นที่สุด” (ธัมมสังคณีอรรถกถา 438) พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวคำว่า “ในทวิปัญจวิญญาณทั้งหลาย” เป็นต้น โดยระลึกถึงอรรถนี้. ความสัมพันธ์คือ “องค์ฌานทั้งหลายย่อมไม่มี”

27. අධිමොක්ඛවිරහතො විචිකිච්ඡාචිත්තෙ එකග්ගතා චිත්තට්ඨිතිමත්තං, න පන මිච්ඡාසමාධිසමාධින්ද්‍රියසමාධිබලවොහාරං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘තථා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ’’ත්‍යාදි.

๒๗. เพราะปราศจากอธิโมกข์ เอกัคคตาในวิจิกิจฉาจิตจึงเป็นเพียงความตั้งมั่นแห่งจิตเท่านั้น ไม่ถึงการเรียกขานว่ามิจฉาสมาธิ สมาธินทรีย์ หรือสมาธิพละ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “อนึ่ง ในวิจิกิจฉาจิต” เป็นต้น

28. ද්විහෙතුකතිහෙතුකග්ගහණෙන එකහෙතුකෙසු අධිපතීනං අභාවං දස්සෙති. ජවනෙස්වෙවාති අවධාරණං ලොකියවිපාකෙසු අධිපතීනං අසම්භවදස්සනත්ථං. න හි තෙ ඡන්දාදීනි පුරක්ඛත්වා පවත්තන්ති. වීමංසාධිපතිනො ද්විහෙතුකජවනෙසු අසම්භවතො චිත්තාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයස්ස ච සම්භවානුරූපතො ලබ්භමානතං සන්ධායාහ ‘‘යථාසම්භව’’න්ති. එකොව ලබ්භති, ඉතරථා අධිපතිභාවායොගතො, තෙනෙව හි භගවතා ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.1) හෙතුපච්චයනිද්දෙසෙ විය ‘‘අධිපතී අධිපතිසම්පයුත්තකාන’’න්ත්‍යාදිනා අවත්වා ‘‘ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.3) එකෙකාධිපතිවසෙනෙව අධිපතිපච්චයො උද්ධටො.

๒๘. การถือเอาทวิเหตุกะและติเหตุกะ ย่อมแสดงถึงการไม่มีอธิบดีในเอกเหตุกะ การกำหนดว่า “เฉพาะในชวนะเท่านั้น” ก็เพื่อแสดงถึงการเป็นไปไม่ได้ของอธิบดีในโลกิยวิบาก เพราะวิบากเหล่านั้นย่อมไม่เป็นไปโดยมีฉันทะเป็นต้นเป็นประธาน เพราะวิมังสาธิปติเป็นไปไม่ได้ในทวิเหตุกชวนะ และเพราะการได้มาซึ่งจิตตสังขารูปนิสสัยเป็นไปตามความเหมาะสม จึงตรัสว่า “ตามสมควร” ย่อมได้เพียงอย่างเดียวเท่านั้น เพราะมิฉะนั้นแล้วก็ไม่สมควรแก่อธิปติภาวะ ด้วยเหตุนั้นแล พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า “อธิบดีเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยอธิบดี” เป็นต้น เหมือนในเหตุปัจจยนิทเทสที่ตรัสว่า “เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุด้วยปัจจัยคือเหตุ” เป็นต้น (ปฏฺฐา. 1.1.1) แต่ทรงยกอธิปติปัจจัยขึ้นแสดงโดยอาศัยอธิบดีแต่ละอย่างเท่านั้นว่า “ฉันทาธิปติเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยฉันทะ” เป็นต้น (ปฏฺฐา. 1.1.3)

29. වත්ථුතො [Pg.226] ධම්මවසෙන හෙතුධම්මා ඡ, ඣානඞ්ගානි පඤ්ච සොමනස්සදොමනස්සුපෙක්ඛානං වෙදනාවසෙන එකතො ගහිතත්තා, මග්ගඞ්ගා නව මිච්ඡාසඞ්කප්පවායාමසමාධීනං විතක්කවීරියචිත්තෙකග්ගතාසභාවෙන සම්මාසඞ්කප්පාදීහි එකතො ගහිතත්තා. ඉන්ද්‍රියධම්මා සොළස පඤ්චන්නං වෙදනින්ද්‍රියානං වෙදනාසාමඤ්ඤෙන, තිණ්ණං ලොකුත්තරින්ද්‍රියානං පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස ච ඤාණසාමඤ්ඤෙන එකතො ගහිතත්තා, රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානඤ්ච විසුං ගහිතත්තා, බලධම්මා පන යථාවුත්තනයෙනෙව නව ඊරිතා, අධිපතිධම්මා චත්තාරො වුත්තා, ආහාරා තථා චත්තාරො වුත්තාති කුසලාදීහි තීහි සමාකිණ්ණො තතොයෙව මිස්සකසඞ්ගහො එවංනාමකො සඞ්ගහො සත්තධා වුත්තො. එත්ථ ච –

๒๙. โดยเนื้อแท้แล้ว เหตุธรรมมี 6 โดยธรรม องค์ฌานมี 5 เพราะเวทนาคือโสมนัส โทมนัส และอุเบกขาถูกรวมเข้าเป็นอันเดียวกันโดยเวทนา องค์มรรคมี 9 เพราะมิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ และมิจฉาสมาธิ มีสภาพเป็นวิตก วิริยะ และจิตเตกัคคตา จึงถูกรวมเข้าเป็นอันเดียวกันกับสัมมาสังกัปปะเป็นต้น อินทริยธรรมมี 16 เพราะเวทนินทรีย์ 5 ถูกรวมเข้าเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นเวทนาสามัญ โลกุตตรินทรีย์ 3 และปัญญินทรีย์ถูกรวมเข้าเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นญาณสามัญ และรูปชีวิตินทรีย์ อรูปชีวิตินทรีย์ถูกถือเอาต่างหาก ส่วนพลธรรม 9 ได้กล่าวไว้แล้วตามนัยที่กล่าวมา อธิปติธรรม 4 ได้กล่าวไว้แล้ว อาหารก็ 4 ได้กล่าวไว้แล้ว ดังนั้น การสงเคราะห์ที่ชื่อว่า “มิสสกสังคหะ” ซึ่งปะปนด้วยกุศลเป็นต้น 3 อย่าง จึงกล่าวไว้ 7 อย่าง ในสังคหะนี้ –

පඤ්චසඞ්ගහිතා පඤ්ඤා, වායාමෙකග්ගතා පන;

චතුසඞ්ගහිතා චිත්තං, සති චෙව තිසඞ්ගහා.

ปัญญาถูกสงเคราะห์ 5 อย่าง ส่วนวิริยะและเอกัคคตา จิตถูกสงเคราะห์ 4 อย่าง และสติถูกสงเคราะห์ 3 อย่าง

සඞ්කප්පො වෙදනා සද්ධා, දුකසඞ්ගහිතා මතා;

එකෙකසඞ්ගහා සෙසා, අට්ඨවීසති භාසිතා.

สังกัปปะ เวทนา ศรัทธา ถือว่าถูกสงเคราะห์ 2 อย่าง ที่เหลือ 28 อย่าง กล่าวว่าถูกสงเคราะห์อย่างละ 1 อย่าง

මිස්සකසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายมิสสกสังคหะจบลงแล้ว

බොධිපක්ඛියසඞ්ගහවණ්ණනා

คำอธิบายโพธิปักขิยสังคหะ

30. පට්ඨාතීති පට්ඨානං, අසුභග්ගහණාදිවසෙන අනුපවිසිත්වා කායාදිආරම්මණෙ පවත්තතීත්‍යත්ථො, සතියෙව පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. තං පන කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තාකාරග්ගහණවසෙන, සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤාවිපල්ලාසප්පහානවසෙන ච චතුබ්බිධන්ති වුත්තං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති. කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො, සරීරං, අස්සාසපස්සාසානං වා සමූහො කායො[Pg.227], තස්ස අනුපස්සනා පරිකම්මවසෙන, විපස්සනාවසෙන ච සරණං කායානුපස්සනා. දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛභූතානං වෙදනානං වසෙන අනුපස්සනා වෙදනානුපස්සනා. තථා සරාගමහග්ගතාදිවසෙන සම්පයොගභූමිභෙදෙන භින්නස්සෙව චිත්තස්ස අනුපස්සනා චිත්තානුපස්සනා. සඤ්ඤාසඞ්ඛාරානං ධම්මානං භින්නලක්ඛණානමෙව අනුපස්සනා ධම්මානුපස්සනා.

๓๐. “ปฏฺฐาติ” (ย่อมตั้งมั่น) จึงเป็น “ปฏฺฐานะ” (ที่ตั้งมั่น) หมายความว่า เข้าไปตั้งมั่นในอารมณ์มีกายเป็นต้น โดยการถือเอาอสุภะเป็นต้น สตินั่นแหละคือที่ตั้งมั่น จึงเป็นสติปัฏฐาน สติปัฏฐานนั้นแล กล่าวว่ามี ๔ อย่าง คือ โดยการถือเอาอาการเป็นอสุภะ ทุกข์ อนิจจะ อนัตตา ในกาย เวทนา จิต ธรรม และโดยการละวิปลาสในสัญญาว่า สุภะ สุข นิจจะ อัตตา จึงตรัสว่า “สติปัฏฐาน ๔” “กาย” คือที่รวมของสิ่งปฏิกูลมีผมเป็นต้น คือร่างกาย หรือกายคือหมู่แห่งลมหายใจเข้าออก การตามเห็นกายนั้น โดยเป็นปริกรรมภาวนาและวิปัสสนาภาวนา คือกายานุปัสสนา การตามเห็นเวทนาโดยเป็นทุกข์ ทุกข์เพราะความแปรปรวน และทุกข์เพราะสังขาร คือเวทนานุปัสสนา เช่นเดียวกัน การตามเห็นจิตที่แตกต่างกันโดยการประกอบและภูมิ โดยมีราคะและเป็นมหัคคตะเป็นต้น คือจิตตานุปัสสนา การตามเห็นธรรมทั้งหลายคือสัญญาและสังขารที่มีลักษณะต่างกัน คือธัมมานุปัสสนา

31. සම්මා පදහන්ති එතෙනාති සම්මප්පධානං, වායාමො. සො ච කිච්චභෙදෙන චතුබ්බිධොති ආහ ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා’’ත්‍යාදි. අසුභමනසිකාරකම්මට්ඨානානුයුඤ්ජනාදිවසෙන වායමනං වායාමො. භිය්‍යොභාවායාති අභිවුද්ධියා.

๓๑. “ย่อมเพียรพยายามโดยชอบด้วยสิ่งนี้” จึงเป็นสัมมัปปธานะ คือความเพียร และสัมมัปปธานนั้นมี ๔ อย่างโดยจำแนกตามกิจ จึงตรัสว่า “สัมมัปปธาน ๔” เป็นต้น ความเพียรคือการพยายามโดยการประกอบในอสุภมนสิการกรรมฐานเป็นต้น “เพื่อความเป็นไปยิ่งขึ้น” คือเพื่อความเจริญ

32. ඉජ්ඣති අධිට්ඨානාදිකං එතායාහි ඉද්ධි, ඉද්ධිවිධඤාණං ඉද්ධියා පාදො ඉද්ධිපාදො, ඡන්දොයෙව ඉද්ධිපාදො ඡන්දිද්ධිපාදො.

๓๒. “ย่อมสำเร็จอธิษฐานเป็นต้นด้วยสิ่งนี้” จึงเป็นอิทธิ (ความสำเร็จ) ญาณในอิทธิวิธะเป็นบาทแห่งอิทธิ จึงเป็นอิทธิบาท ฉันทะนั่นแหละคืออิทธิบาท จึงเป็นฉันทิทธิบาท

35. බුජ්ඣතීති බොධි, ආරද්ධවිපස්සකතො පට්ඨාය යොගාවචරො. යාය වා සො සතිආදිකාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣති සච්චානි පටිවිජ්ඣති, කිලෙසනිද්දාතො වා වුට්ඨාති, කිලෙසසඞ්කොචාභාවතො වා මග්ගඵලප්පත්තියා විකසති, සා ධම්මසාමග්ගී බොධි, තස්ස බොධිස්ස, තස්සා වා බොධියා අඞ්ගභූතා කාරණභූතාති බොජ්ඣඞ්ගා, තෙ පන ධම්මවසෙන සත්තවිධාති ආහ ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ත්‍යාදි. සතියෙව සුන්දරො බොජ්ඣඞ්ගො, සුන්දරස්ස වා බොධිස්ස, සුන්දරාය වා බොධියා අඞ්ගොති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. ධම්මෙ විචිනාති උපපරික්ඛතීති ධම්මවිචයො, විපස්සනාපඤ්ඤා. උපෙක්ඛාති ඉධ තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා.

๓๕. “ย่อมรู้แจ้ง” จึงเป็นโพธิ (ความรู้แจ้ง) คือโยคาวจรผู้เริ่มวิปัสสนา หรือธรรมสามัคคีมีสติเป็นต้นใดที่บุคคลนั้นรู้แจ้งอริยสัจ หรือตื่นขึ้นจากกิเลสนิทรา หรือเบ่งบานด้วยการบรรลุมรรคผลเพราะไม่มีความหดหู่แห่งกิเลส ธรรมสามัคคีนั้นคือโพธิ ธรรมทั้งหลายที่เป็นองค์ประกอบ เป็นเหตุแห่งโพธินั้น จึงเป็นโพชฌงค์ โพชฌงค์เหล่านั้นมี ๗ อย่างโดยธรรม จึงตรัสว่า “สติสัมโพชฌงค์” เป็นต้น สตินั่นแหละเป็นโพชฌงค์ที่งดงาม หรือเป็นองค์ประกอบแห่งโพธิที่งดงาม จึงเป็นสติสัมโพชฌงค์ “ย่อมเลือกเฟ้น ย่อมพิจารณาธรรม” จึงเป็นธัมมวิจยะ คือวิปัสสนาปัญญา “อุเบกขา” ในที่นี้คือตัตรมัชฌัตตุเบกขา

40. ‘‘සත්තධා [Pg.228] තත්ථ සඞ්ගහො’’ති වත්වාන පුන තං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්කප්පපස්සද්ධි චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ වීරියං නවට්ඨානං සම්මප්පධානචතුක්කවීරියිද්ධිපාදවීරියින්ද්‍රියවීරියබලසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාවායාමවසෙන නවකිච්චත්තා, සති අට්ඨට්ඨානා සතිපට්ඨානචතුක්කසතින්ද්‍රියසතිබලසතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාසතිවසෙන අට්ඨකිච්චත්තා. සමාධි චතුට්ඨානො සමාධින්ද්‍රියසමාධිබලසමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාසමාධිවසෙන චතුකිච්චත්තා, පඤ්ඤා පඤ්චට්ඨානා වීමංසිද්ධිපාදපඤ්ඤින්ද්‍රියපඤ්ඤාබලධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාදිට්ඨිවසෙන පඤ්චකිච්චත්තා, සද්ධා ද්විට්ඨානා සද්ධින්ද්‍රියසද්ධාබලවසෙන ද්විකිච්චත්තා. එසො උත්තමානං බොධිපක්ඛියභාවෙන විසිට්ඨානං සත්තතිංස ධම්මානං පවරො උත්තමො විභාගො.

๔๐. ครั้นกล่าวว่า “การสงเคราะห์ในที่นั้นมี ๗ อย่าง” แล้ว เพื่อแสดงสิ่งนั้นอีก จึงกล่าวว่า “สังกัปปะและปัสสัทธิ” เป็นต้น ในบรรดาธรรมเหล่านั้น วิริยะมี ๙ ฐานะ เพราะมีกิจ ๙ อย่าง คือ สัมมัปปธาน ๔, วิริยิทธิบาท, วิริยินทรีย์, วิริยพละ, วิริยสัมโพชฌงค์, สัมมาวายามะ สติมี ๘ ฐานะ เพราะมีกิจ ๘ อย่าง คือ สติปัฏฐาน ๔, สตินทรีย์, สติพละ, สติสัมโพชฌงค์, สัมมาสติ สมาธิมี ๔ ฐานะ เพราะมีกิจ ๔ อย่าง คือ สมาธินทรีย์, สมาธิพละ, สมาธิสัมโพชฌงค์, สัมมาสมาธิ ปัญญามี ๕ ฐานะ เพราะมีกิจ ๕ อย่าง คือ วิมังสิทธิบาท, ปัญญินทรีย์, ปัญญาพละ, ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์, สัมมาทิฏฐิ ศรัทธามี ๒ ฐานะ เพราะมีกิจ ๒ อย่าง คือ สัทธินทรีย์, สัทธาพละ นี้คือการจำแนกอันประเสริฐสูงสุดของธรรม ๓๗ ประการที่ประเสริฐยิ่งโดยความเป็นโพธิปักขิยธรรม

41. ලොකුත්තරෙ අට්ඨවිධෙපි සබ්බෙ සත්තතිංස ධම්මා හොන්ති, සඞ්කප්පපීතියො න වා හොන්ති, දුතියජ්ඣානිකෙ සඞ්කප්පස්ස, චතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානිකෙ පීතියා ච අසම්භවතො න හොන්ති වා, ලොකියෙපි චිත්තෙ සීලවිසුද්ධාදි ඡබ්බිසුද්ධිපවත්තියං යථායොගං තංතංකිච්චස්ස අනුරූපවසෙන කෙචි කත්ථචි විසුං විසුං හොන්ති, කත්ථචි න වා හොන්ති.

๔๑. ในโลกุตตรธรรม ๘ อย่าง ธรรม ๓๗ ประการทั้งหมดก็มีอยู่ สังกัปปะและปีติอาจไม่มีก็ได้ เพราะสังกัปปะเป็นไปไม่ได้ในทุติยฌาน และปีติเป็นไปไม่ได้ในจตุตถฌานและปัญจมฌาน แม้ในโลกิยจิต ในการเป็นไปของวิสุทธิ ๖ มีสีลวิสุทธิเป็นต้น ธรรมบางอย่างก็มีอยู่ต่างหากในบางที่ตามความเหมาะสมและตามกิจของธรรมนั้นๆ บางที่ก็ไม่มี

බොධිපක්ඛියසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายโพธิปักขิยสังคหะจบลงแล้ว

සබ්බසඞ්ගහවණ්ණනා

คำอธิบายสัพพสังคหะ

42. අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාදිභෙදභින්නා තෙ තෙ සභාගධම්මා එකජ්ඣං රාසට්ඨෙන ඛන්ධා. තෙනාහ භගවා – ‘‘තදෙකජ්ඣං අභිසංයූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි (විභ. 2), තෙ පනෙතෙ ඛන්ධා භාජනභොජනබ්‍යඤ්ජනභත්තකාරකභුඤ්ජකවිකප්පවසෙන පඤ්චෙව වුත්තාති ආහ ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි[Pg.229]. රූපඤ්හි වෙදනානිස්සයත්තා භාජනට්ඨානියං, වෙදනා භුඤ්ජිතබ්බත්තා භොජනට්ඨානියා, සඤ්ඤා වෙදනාස්සාදලාභහෙතුත්තා බ්‍යඤ්ජනට්ඨානියා, සඞ්ඛාරා අභිසඞ්ඛරණතො භත්තකාරකට්ඨානියා, විඤ්ඤාණං උපභුඤ්ජකත්තා භුඤ්ජකට්ඨානියං. එත්තාවතා ච අධිප්පෙතත්ථසිද්ධීති පඤ්චෙව වුත්තා. දෙසනාක්කමෙපි ඉදමෙව කාරණං යත්ථ භුඤ්ජති, යඤ්ච භුඤ්ජති, යෙන ච භුඤ්ජති, යො ච භොජකො, යො ච භුඤ්ජිතා, තෙසං අනුක්කමෙන දස්සෙතුකාමත්තා.

๔๒. ธรรมทั้งหลายที่มีส่วนเสมอกันซึ่งแตกต่างกันโดยอดีต อนาคต ปัจจุบันเป็นต้น เมื่อรวมเข้าเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นกอง จึงเป็นขันธ์ ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ธรรมเหล่านั้นเมื่อรวมเข้าเป็นอันเดียวกัน รวบรวมเข้าเป็นอันเดียวกัน นี้เรียกว่ารูปขันธ์” เป็นต้น (วิภังค์ ๒) ขันธ์เหล่านั้นแล กล่าวว่ามี ๕ อย่างเท่านั้น โดยเปรียบเทียบกับภาชนะ อาหาร เครื่องปรุง ผู้ปรุงอาหาร และผู้บริโภค จึงตรัสว่า “รูปขันธ์” เป็นต้น เพราะรูปเป็นที่อาศัยของเวทนา จึงเปรียบเหมือนภาชนะ เวทนาเป็นสิ่งที่พึงเสวย จึงเปรียบเหมือนอาหาร สัญญาเป็นเหตุให้ได้รสเวทนา จึงเปรียบเหมือนเครื่องปรุง สังขารปรุงแต่ง จึงเปรียบเหมือนผู้ปรุงอาหาร วิญญาณเป็นผู้เสวย จึงเปรียบเหมือนผู้บริโภค และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความหมายที่มุ่งหมายก็สำเร็จ จึงกล่าวไว้ ๕ อย่างเท่านั้น แม้ในลำดับการแสดงก็มีเหตุผลนี้ คือทรงประสงค์จะแสดงโดยลำดับของที่เสวย สิ่งที่เสวย สิ่งที่ใช้เสวย ผู้ปรุง และผู้บริโภค

43. උපාදානානං ගොචරා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා, තෙ පන උපාදානවිසයභාවෙන ගහිතා රූපාදයො පඤ්චෙවාති වුත්තං ‘‘රූපුපාදානක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි. සබ්බසභාගධම්මසඞ්ගහත්ථං හි සාසවා, අනාසවාපි ධම්මා අවිසෙසතො ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති දෙසිතා. විපස්සනාභූමිසන්දස්සනත්ථං පන සාසවාව ‘‘උපාදානක්ඛන්ධා’’ති. යථා පනෙත්ථ වෙදනාදයො සාසවා, අනාසවා ච, න එවං රූපං, එකන්තකාමාවචරත්තා. සභාගරාසිවසෙන පන තං ඛන්ධෙසු දෙසිතං, උපාදානියභාවෙන, පන රාසිවසෙන ච උපාදානක්ඛන්ධෙසූති දට්ඨබ්බං.

๔๓. ขันธ์ทั้งหลายเป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน ชื่อว่าอุปาทานขันธ์ ก็ขันธ์เหล่านั้นอันถูกยึดถือโดยความเป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน มีรูปเป็นต้นห้าอย่างเท่านั้น ดังที่กล่าวว่า “รูปูปาทานขันธ์” เป็นต้น แท้จริง เพื่อประสงค์จะสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงที่มีส่วนเสมอกัน ธรรมทั้งหลายที่เป็นสาสวะและอนาสวะก็ถูกแสดงโดยไม่จำแนกไว้ว่า “ปัญจขันธ์” แต่เพื่อประสงค์จะแสดงภูมิแห่งวิปัสสนา ธรรมที่เป็นสาสวะเท่านั้นถูกเรียกว่า “อุปาทานขันธ์” ในอุปาทานขันธ์นี้ เวทนาเป็นต้นเป็นสาสวะและอนาสวะก็จริง แต่รูปไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเป็นกามวจรโดยส่วนเดียว แต่พึงทราบว่า รูปนั้นถูกแสดงไว้ในขันธ์ทั้งหลายโดยความเป็นกองที่มีส่วนเสมอกัน และถูกแสดงไว้ในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายโดยความเป็นสภาพที่ถูกยึดถือ และโดยความเป็นกอง

44. ආයතන්ති එත්ථ තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා තෙන තෙන කිච්චෙන ඝට්ටෙන්ති වායමන්ති, ආයභූතෙ වා තෙ ධම්මෙ එතානි තනොන්ති විත්ථාරෙන්ති, ආයතං වා සංසාරදුක්ඛං නයන්ති පවත්තෙන්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං කාරණභූතානීති වා ආයතනානි. අපිච ලොකෙ නිවාසආකරසමොසරණසඤ්ජාතිට්ඨානං ‘‘ආයතන’’න්ති වුච්චති, තස්මා එතෙපි තංතංද්වාරිකානං, තංතදාරම්මණානඤ්ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං නිවාසට්ඨානතාය, තෙසමෙව ආකිණ්ණභාවෙන පවත්තානං ආකරට්ඨානතාය, ද්වාරාරම්මණතො සමොසරන්තානං සමොසරණට්ඨානතාය, තත්ථෙව උප්පජ්ජන්තානං සඤ්ජාතිට්ඨානතාය ච ආයතනානි. තානි පන ද්වාරභූතානි අජ්ඣත්තිකායතනානි [Pg.230] ඡ, ආරම්මණභූතානි ච බාහිරායතනානි ඡාති ද්වාදසවිධානීති ආහ ‘‘චක්ඛායතන’’න්ත්‍යාදි. චක්ඛු ච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං. එවං සෙසෙසුපි.

๔๔. ในคำว่า อายตนะ นี้ จิตและเจตสิกอันมีทวารและอารมณ์นั้นๆ ย่อมกระทบ ย่อมพยายามด้วยกิจนั้นๆ หรืออายตนะเหล่านี้ย่อมแผ่ขยาย ย่อมทำให้พิสดารซึ่งธรรมเหล่านั้นอันเป็นที่มา (อายะ) หรือย่อมนำไป ย่อมยังทุกข์ในสังสารวัฏอันยืดยาวให้เป็นไป หรืออายตนะทั้งหลายคือสภาพที่เป็นเหตุแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น ชื่อว่าอายตนะ อนึ่ง ในโลก สถานที่อยู่อาศัย บ่อเกิด ที่ประชุม และที่เกิด ย่อมถูกเรียกว่า “อายตนะ” เพราะเหตุนั้น อายตนะเหล่านี้ก็เป็นสถานที่อยู่อาศัยแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น อันมีทวารนั้นๆ และอารมณ์นั้นๆ เป็นบ่อเกิดแห่งวิญญาณเหล่านั้นเองที่ดำเนินไปโดยความเป็นของเกลื่อนกล่น เป็นสถานที่ประชุมแห่งวิญญาณที่ประชุมมาจากทวารและอารมณ์ และเป็นสถานที่เกิดแห่งวิญญาณที่เกิดขึ้นในที่นั้นนั่นเอง ก็อายตนะเหล่านั้นมี ๑๒ อย่าง คือ อายตนะภายใน ๖ อันเป็นทวาร และอายตนะภายนอก ๖ อันเป็นอารมณ์ ดังที่กล่าวว่า “จักขายตนะ” เป็นต้น จักขุด้วย อายตนะนั้นด้วย ชื่อว่าจักขายตนะ แม้ในอายตนะที่เหลือก็พึงทราบอย่างนี้

එත්ථ අජ්ඣත්තිකායතනෙසු සනිදස්සනසප්පටිඝාරම්මණත්තා චක්ඛායතනං විභූතන්ති තං පඨමං වුත්තං, තදනන්තරං අනිදස්සනසප්පටිඝාරම්මණානි ඉතරානි, තත්ථාපි අසම්පත්තග්ගාහකසාමඤ්ඤෙන චක්ඛායතනානන්තරං සොතායතනං වුත්තං, ඉතරෙසු සීඝතරං ආරම්මණග්ගහණසමත්ථත්තා ඝානායතනං පඨමං වුත්තං. පුරතො ඨපිතමත්තස්ස හි භොජනාදිකස්ස ගන්ධො වාතානුසාරෙන ඝානෙ පටිහඤ්ඤති, තදනන්තරං පන පදෙසවුත්තිසාමඤ්ඤෙන ජිව්හායතනං වුත්තං, තතො සබ්බට්ඨානිකං කායායතනං, තතො පඤ්චන්නම්පි ගොචරග්ගහණසමත්ථං මනායතනං, යථාවුත්තානං පන අනුක්කමෙන තෙසං තෙසං ආරම්මණානි රූපායතනාදීනි වුත්තානි.

ในอายตนะภายในเหล่านี้ จักขายตนะถูกกล่าวไว้ก่อน เพราะความที่มีอารมณ์ที่เห็นได้และกระทบได้ จึงเป็นของปรากฏชัด หลังจากนั้น อายตนะที่เหลือมีอารมณ์ที่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ ในอายตนะเหล่านั้น โสตายตนะถูกกล่าวไว้ถัดจากจักขายตนะโดยความเป็นผู้รับอารมณ์ที่ไม่ถึงกันโดยทั่วไป ในอายตนะที่เหลือ ฆานายตนะถูกกล่าวไว้ก่อน เพราะสามารถรับอารมณ์ได้เร็วกว่า แท้จริง กลิ่นของอาหารเป็นต้นที่วางไว้ข้างหน้า ย่อมกระทบฆานะตามกระแสลม หลังจากนั้น ชิวหายตนะถูกกล่าวไว้โดยความเป็นผู้มีการเป็นไปในบางส่วนโดยทั่วไป จากนั้น กายายตนะซึ่งมีอยู่ทุกที่ จากนั้น มนายตนะซึ่งสามารถรับอารมณ์ของอายตนะทั้งห้าได้ ส่วนอารมณ์ของอายตนะเหล่านั้นตามที่กล่าวมาแล้ว คือ รูปายตนะเป็นต้น ถูกกล่าวไว้ตามลำดับ

45. අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො. අථ වා යථාසම්භවං අනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති, භාරහාරෙහි විය ච භාරො සත්තෙහි ධීයන්ති ධාරියන්ති, අවසවත්තනතො දුක්ඛවිධානමත්තමෙව චෙතා, සත්තෙහි ච සංසාරදුක්ඛං අනුවිධීයති එතාහි, තථාවිහිතඤ්ච එතාස්වෙව මීයති ඨපියති, රසසොණිතාදිසරීරාවයවධාතුයො විය, හරිතාලමනොසිලාදිසෙලාවයවධාතුයො විය ච ඤෙය්‍යාවයවභූතා චාති ධාතුයො. යථාහු –

๔๕. ธรรมทั้งหลายที่ทรงไว้ซึ่งสภาพของตน ชื่อว่าธาตุ อีกอย่างหนึ่ง ธาตุทั้งหลายย่อมจัดแจงทุกข์ในสังสารวัฏอันมีประการต่างๆ ตามสมควร และย่อมถูกสัตว์ทั้งหลายทรงไว้ แบกไว้ เหมือนภาระที่ถูกคนแบกภาระแบกไว้ และธาตุเหล่านี้เป็นเพียงการจัดแจงทุกข์ เพราะไม่เป็นไปในอำนาจ และทุกข์ในสังสารวัฏย่อมถูกสัตว์ทั้งหลายจัดแจงตามธาตุเหล่านี้ และทุกข์ที่จัดแจงไว้อย่างนั้นย่อมถูกเก็บไว้ ตั้งไว้ในธาตุเหล่านี้เอง และธาตุทั้งหลายคือสภาพที่เป็นส่วนประกอบที่พึงรู้ เหมือนธาตุที่เป็นส่วนประกอบของร่างกายมีน้ำเหลืองและเลือดเป็นต้น เหมือนธาตุที่เป็นส่วนประกอบของภูเขามีหรดาลและมโนศิลาเป็นต้น ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘විදහති විධානඤ්ච, ධීයතෙ ච විධීයතෙ;

එතාය ධීයතෙ එත්ථ, ඉති වා ධාතුසම්මතා;

සරීරසෙලාවයව-ධාතුයො විය ධාතුයො’’ති.

“ย่อมจัดแจงและการจัดแจง และย่อมถูกทรงไว้ ย่อมถูกจัดแจง หรือสัตว์ย่อมทรงไว้ด้วยธาตุนี้ ในธาตุนี้ ย่อมถูกนับว่าเป็นธาตุ เหมือนธาตุที่เป็นส่วนประกอบของร่างกายและภูเขา”

තා පන මනායතනං සත්තවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන සත්තධා භින්දිත්වා අවසෙසෙහි එකාදසායතනෙහි සහ අට්ඨාරසධාතූ [Pg.231] වුත්තාති ආහ ‘‘චක්ඛුධාතූ’’ත්‍යාදි. කමකාරණං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං.

ก็ธาตุเหล่านั้นถูกกล่าวว่ามี ๑๘ อย่าง โดยจำแนกมนายตนะออกเป็น ๗ อย่าง โดยความเป็นสัตตวิญญาณธาตุ และรวมกับอายตนะที่เหลือ ๑๑ อย่าง ดังที่กล่าวว่า “จักขุธาตุ” เป็นต้น พึงทราบเหตุแห่งลำดับโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว

46. අරියකරත්තා අරියානි, තච්ඡභාවතො සච්චානීති අරියසච්චානි. ඉමානි හි චත්තාරො පටිපන්නකෙ, චත්තාරො ඵලට්ඨෙති අට්ඨඅරියපුග්ගලෙ සාධෙන්ති අසති සච්චප්පටිවෙධෙ තෙසං අරියභාවානුපගමනතො, සති ච තස්මිං එකන්තෙන තබ්භාවූපගමනතො ච. දුක්ඛසමුදයනිරොධමග්ගානමෙව පන යථාක්කමං බාධකත්තං පභවත්තං නිස්සරණත්තං නිය්‍යානිකත්තං, නාඤ්ඤෙසං, බාධකාදිභාවොයෙව ච දුක්ඛාදීනං, න අබාධකාදිභාවො, තස්මා අඤ්ඤත්ථාභාවතත්ථබ්‍යාපිතාසඞ්ඛාතෙන ලක්ඛණෙන එතානි තච්ඡානි. තෙනාහු පොරාණා –

๔๖. ธรรมทั้งหลายที่ทำให้เป็นอริยะ ชื่อว่าอริยะ และเป็นสัจจะเพราะความเป็นของจริง ชื่อว่าอริยสัจ แท้จริง อริยสัจเหล่านี้ย่อมยังอริยบุคคล ๘ จำพวก คือ ผู้ปฏิบัติ ๔ และผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ ให้สำเร็จ เพราะเมื่อไม่มีการแทงตลอดสัจจะ บุคคลเหล่านั้นย่อมไม่ถึงความเป็นอริยะ และเมื่อมีการแทงตลอดสัจจะ บุคคลเหล่านั้นย่อมถึงความเป็นอริยะโดยส่วนเดียว ก็ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค เท่านั้น ที่เป็นสภาพบีบคั้น เป็นสภาพเกิด เป็นสภาพออกไป เป็นสภาพนำออกไป ตามลำดับ ไม่ใช่ของอื่น และความเป็นสภาพบีบคั้นเป็นต้นนั้นเป็นลักษณะของทุกข์เป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ความเป็นสภาพไม่บีบคั้นเป็นต้น เพราะเหตุนั้น อริยสัจเหล่านี้จึงเป็นของจริงโดยลักษณะที่ชื่อว่าความไม่เป็นอย่างอื่นและความแผ่ไปในความจริงนั้น เพราะเหตุนั้น บัณฑิตโบราณจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘බොධානුරූපං චත්තාරො, ඡින්දන්තෙ චතුරො මලෙ;

ඛීණදොසෙ ච චත්තාරො, සාධෙන්තාරියපුග්ගලෙ.

“อริยสัจ ๔ ย่อมตัดมลทิน ๔ อย่าง ตามสมควรแก่การตรัสรู้ และย่อมยังอริยบุคคล ๔ ผู้มีโทษสิ้นแล้วให้สำเร็จ”

‘‘අඤ්ඤත්ථ බාධකත්තාදි, න හි එතෙහි ලබ්භති;

නාබාධකත්තමෙතෙසං, තච්ඡානෙතානිවෙතතො’’ති.

“แท้จริง ความเป็นสภาพบีบคั้นเป็นต้น ย่อมไม่ได้ในที่อื่นด้วยอริยสัจเหล่านี้ และความเป็นสภาพไม่บีบคั้นเป็นต้น ย่อมไม่มีแก่อริยสัจเหล่านี้ เพราะเหตุที่อริยสัจเหล่านี้เป็นของจริง”

අරියානං වා සච්චානි තෙහි පටිවිජ්ඣිතබ්බත්තා, අරියස්ස වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සච්චානි තෙන දෙසිතත්තාති අරියසච්චානි. තානි පන සංකිලිට්ඨාසංකිලිට්ඨඵලහෙතුවසෙන චතුබ්බිධානීති ආහ ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානී’’ත්‍යාදි. තත්ථ කුච්ඡිතත්තා, තුච්ඡත්තා ච දුක්ඛං. කම්මාදිපච්චයසන්නිට්ඨානෙ දුක්ඛුප්පත්තිනිමිත්තතාය සමුදයො සමුදෙති එතස්මා දුක්ඛන්ති කත්වා, දුක්ඛස්ස සමුදයො දුක්ඛසමුදයො. දුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධො එත්ථ, එතෙනාති වා දුක්ඛනිරොධො. දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, පටිපජ්ජන්ති ච තං එතායාති දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදා.

หรือสัจจะทั้งหลายของพระอริยะ เพราะพระอริยะพึงแทงตลอดสัจจะเหล่านั้น หรือสัจจะทั้งหลายของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอริยะ เพราะพระองค์ทรงแสดงสัจจะเหล่านั้น ชื่อว่าอริยสัจ ก็อริยสัจเหล่านั้นมี ๔ อย่าง โดยความเป็นผลและเหตุที่เศร้าหมองและไม่เศร้าหมอง ดังที่กล่าวว่า “อริยสัจ ๔” เป็นต้น ในอริยสัจเหล่านั้น ทุกข์เพราะความเป็นของน่าเกลียดและเป็นของว่างเปล่า สมุทัยคือเหตุเกิดแห่งทุกข์ เพราะเป็นนิมิตแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์ในที่ตั้งแห่งปัจจัยมีกรรมเป็นต้น โดยความหมายว่าทุกข์ย่อมเกิดขึ้นจากสมุทัยนี้ นิโรธคือความดับทุกข์ เพราะความดับไม่เกิดขึ้นแห่งทุกข์มีอยู่ในนิโรธนี้ หรือด้วยนิโรธนี้ ปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับทุกข์ เพราะย่อมถึงความดับทุกข์ และย่อมปฏิบัติความดับทุกข์ด้วยปฏิปทานี้

47. චෙතසිකානං, සොළසසුඛුමරූපානං, නිබ්බානස්ස ච වසෙන එකූනසත්තති ධම්මා ආයතනෙසු ධම්මායතනං, ධාතූසු ධම්මධාතූති ච සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති.

๔๗. ธรรม ๖๙ อย่าง โดยความเป็นเจตสิก รูปละเอียด ๑๖ และนิพพาน ย่อมถึงการนับว่าเป็นธัมมายตนะในอายตนะทั้งหลาย และเป็นธรรมธาตุในธาตุทั้งหลาย

49. සෙසා [Pg.232] චෙතසිකාති වෙදනාසඤ්ඤාහි සෙසා පඤ්ඤාස චෙතසිකා. කස්මා පන වෙදනාසඤ්ඤා විසුං කතාති? වට්ටධම්මෙසු අස්සාදතදුපකරණභාවතො. තෙභූමකධම්මෙසු හි අස්සාදවසප්පවත්තා වෙදනා, අසුභෙ සුභාදිසඤ්ඤාවිපල්ලාසවසෙන ච තස්සා තදාකාරප්පවත්තීති තදුපකරණභූතා සඤ්ඤා, තස්මා සංසාරස්ස පධානහෙතුතාය එතා විනිභුජ්ජිත්වා දෙසිතාති. වුත්තඤ්හෙතං ආචරියෙන –

๔๙. เจตสิกที่เหลือ คือ เจตสิก ๕๐ ที่เหลือจากเวทนาและสัญญา ก็เพราะเหตุไร เวทนาและสัญญาจึงถูกแยกไว้ต่างหาก? เพราะความเป็นอัสสาทะและเป็นเครื่องอุปการะแก่อัสสาทะนั้นในธรรมที่เป็นวัฏฏะ แท้จริง ในธรรมที่เป็นไตรภูมิ เวทนาย่อมเป็นไปตามอำนาจแห่งอัสสาทะ และสัญญาย่อมเป็นเครื่องอุปการะแก่เวทนานั้น เพราะเวทนานั้นย่อมเป็นไปในอาการนั้นโดยความเป็นวิปลาสแห่งสัญญาว่าสวยงามเป็นต้นในสิ่งที่ไม่สวยงาม เพราะเหตุนั้น เวทนาและสัญญาเหล่านี้จึงถูกจำแนกแสดงไว้ เพราะเป็นเหตุสำคัญของสังสารวัฏ อนึ่ง ข้อนี้พระอาจารย์ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘වට්ටධම්මෙසු අස්සාදං, තදස්සාදුපසෙවනං;

විනිභුජ්ජ නිදස්සෙතුං, ඛන්ධද්වයමුදාහට’’න්ති. (නාම. පරි. 649);

“เพื่อแสดงอัสสาทะในธรรมที่เป็นวัฏฏะ และการเสพอัสสาทะนั้น โดยจำแนกออก ขันธ์สองอย่างจึงถูกยกขึ้นแสดง” (นาม. ปริ. ๖๔๙)

50. නනු ච ආයතනධාතූසු නිබ්බානං සඞ්ගහිතං, ඛන්ධෙසු කස්මා න සඞ්ගහිතන්ති ආහ ‘‘භෙදාභාවෙනා’’ත්‍යාදි. අතීතාදිභෙදභින්නානඤ්හි රාසට්ඨෙන ඛන්ධවොහාරොති නිබ්බානං භෙදාභාවතො ඛන්ධසඞ්ගහතො නිස්සටං, විනිමුත්තන්ත්‍යත්ථො.

๕๐. ก็ไฉนนิพพานถูกสงเคราะห์ในอายตนะและธาตุ แต่ไม่ถูกสงเคราะห์ในขันธ์เล่า? ท่านตอบว่า 'เพราะไม่มีความต่าง' เป็นต้น. แท้จริง การเรียกชื่อว่าขันธ์นั้น มีได้ด้วยอรรถว่าเป็นกองแห่งธรรมที่แยกออกด้วยประเภทมีอดีตเป็นต้น. เพราะฉะนั้น นิพพานจึงพ้นจากการสงเคราะห์ในขันธ์ เพราะไม่มีความต่าง คือพ้นแล้วนั่นเอง.

51. ඡන්නං ද්වාරානං, ඡන්නං ආරම්මණානඤ්ච භෙදෙන ආයතනානි ද්වාදස භවන්ති, ඡන්නං ද්වාරානං ඡන්නං ආරම්මණානං තදුභයං නිස්සාය උප්පන්නානං තත්තකානමෙව විඤ්ඤාණානං පරියායෙන කමෙන ධාතුයො අට්ඨාරස භවන්ති.

๕๑. อายตนะทั้งหลายมี ๑๒ อย่าง โดยความต่างแห่งทวาร ๖ และอารมณ์ ๖. ธาตุทั้งหลายมี ๑๘ อย่าง โดยลำดับแห่งปริยายของวิญญาณเหล่านั้นนั่นเองที่เกิดขึ้นอาศัยทวาร ๖ และอารมณ์ ๖ ทั้งสองอย่างนั้น.

52. තිස්සො භූමියො ඉමස්සාති තිභූමං, තිභූමංයෙව තෙභූමකං. වත්තති එත්ථ කම්මං, තබ්බිපාකො චාති වට්ටං. තණ්හාති කාමතණ්හාදිවසෙන තිවිධා, පුන ඡළාරම්මණවසෙන අට්ඨාරසවිධා, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නවසෙන චතුපඤ්ඤාසවිධා, අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන අට්ඨසතප්පභෙදා තණ්හා. කස්මා පන අඤ්ඤෙසුපි දුක්ඛහෙතූසු සන්තෙසු තණ්හායෙව සමුදයොති වුත්තාති? පධානකාරණත්තා. කම්මවිචිත්තතාහෙතුභාවෙන, හි කම්මසහායභාවූපගමනෙන ච දුක්ඛවිචිත්තතාකාරණත්තා තණ්හා දුක්ඛස්ස විසෙසකාරණන්ති[Pg.233]. මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදානාමෙන වුත්තො මග්ගො ලොකුත්තරො මතොති මග්ගොති පුන මග්ගග්ගහණං යොජෙතබ්බං.

๕๒. ภูมิ ๓ มีแก่สิ่งนี้ เพราะฉะนั้น สิ่งนี้ชื่อว่าติภูมิ, ติภูมินั่นเองชื่อว่าเตภูมกะ. กรรมย่อมเป็นไปในที่นี้ และวิบากของกรรมนั้นด้วย เพราะฉะนั้น ที่นี้จึงชื่อว่าวัฏฏะ. ตัณหาจำแนกเป็น ๓ อย่าง โดยเป็นกามตัณหาเป็นต้น, อีกอย่างหนึ่ง จำแนกเป็น ๑๘ อย่าง โดยอารมณ์ ๖, จำแนกเป็น ๕๔ อย่าง โดยอดีต อนาคต และปัจจุบัน, ตัณหาจึงมีประเภท ๑๐๘ โดยเป็นภายในและภายนอก. ก็เพราะเหตุไร เมื่อมีเหตุแห่งทุกข์อื่น ๆ อยู่ ตัณหาเท่านั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็นสมุทัย? เพราะเป็นเหตุประธาน. เพราะเป็นเหตุแห่งความวิจิตรของกรรม และเพราะเข้าถึงความเป็นสหายของกรรม จึงเป็นเหตุแห่งความวิจิตรของทุกข์ ตัณหาจึงเป็นเหตุพิเศษของทุกข์. มรรคที่กล่าวโดยชื่อว่าปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับทุกข์นั้น มรรคอันเป็นโลกุตตระพึงทราบว่ามรรค, พึงประกอบการถือเอาบทว่า มรรค อีกครั้งหนึ่ง.

53. මග්ගයුත්තා අට්ඨඞ්ගිකවිනිමුත්තා සෙසා මග්ගසම්පයුත්තා ඵස්සාදයො ඵලඤ්චෙව සසම්පයුත්තන්ති එතෙ චතූහි සච්චෙහි විනිස්සටා විනිග්ගතා නිප්පරියායතො, පරියායතො පන අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියනිද්දෙසෙපි ‘‘මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්න’’න්ති (ධ. ස. 555) වුත්තත්තා ඵලධම්මෙසු සම්මාදිට්ඨාදීනං මග්ගසච්චෙ, ඉතරෙසඤ්ච මග්ගඵලසම්පයුත්තානං සඞ්ඛාරදුක්ඛසාමඤ්ඤෙන දුක්ඛසච්චෙ සඞ්ගහො සක්කා කාතුං. එවඤ්හි සති සච්චදෙසනායපි සබ්බසඞ්ගාහිකතා උපපන්නා හොති. කස්මා පනෙතෙ ඛන්ධාදයො බහූ ධම්මා වුත්තාති? භගවතාපි තථෙව දෙසිතත්තා. භගවතාපි කස්මා තථා දෙසිතාති? තිවිධසත්තානුග්ගහස්ස අධිප්පෙතත්තා. නාමරූපතදුභයසම්මුළ්හවසෙන හි තික්ඛනාභිතික්ඛමුදින්ද්‍රියවසෙන, සඞ්ඛිත්තමජ්ඣිමවිත්ථාරරුචිවසෙන ච තිවිධා සත්තා. තෙසු නාමසම්මුළ්හානං ඛන්ධග්ගහණං නාමස්ස තත්ථ චතුධා විභත්තත්තා, රූපසම්මුළ්හානං ආයතනග්ගහණං රූපස්ස තත්ථ අඩ්ඪෙකාදසධා විභත්තත්තා, උභයමුළ්හානං ධාතුග්ගහණං උභයෙසම්පි තත්ථ විත්ථාරතො විභත්තත්තා, තථා තික්ඛින්ද්‍රියානං, සඞ්ඛිත්තරුචිකානඤ්ච ඛන්ධාග්ගහණන්ත්‍යාදි යොජෙතබ්බං. තං පනෙතං තිවිධම්පි පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතුවසෙන දිට්ඨමෙව උපකාරාවහං. නො අඤ්ඤථාති සච්චග්ගහණන්ති දට්ඨබ්බං.

๕๓. ธรรมที่ประกอบด้วยมรรคที่เหลือจากองค์ ๘ มีผัสสะเป็นต้น และผลพร้อมทั้งธรรมที่ประกอบด้วยผลเหล่านี้ ย่อมพ้นไป ย่อมหลุดพ้นจากอริยสัจ ๔ โดยตรง (โดยไม่เป็นปริยาย). แต่โดยปริยายนั้น แม้ในการแสดงอนัญญาตัญญัสสามินทรีย์ ก็มีการกล่าวไว้ว่า 'องค์มรรคเป็นส่วนหนึ่งของมรรค' (ธ.ส. ๕๕๕) เพราะฉะนั้น จึงสามารถสงเคราะห์สัมมาทิฏฐิเป็นต้นในผลธรรมให้เข้าในมรรคสัจ และสงเคราะห์ธรรมที่ประกอบด้วยมรรคและผลที่เหลือให้เข้าในทุกขสัจ โดยความเป็นสังขารทุกข์ทั่วไปได้. เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้การแสดงสัจจะก็ย่อมเป็นไปเพื่อสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงได้. ก็เพราะเหตุไร ธรรมมีขันธ์เป็นต้นเหล่านี้จึงถูกกล่าวไว้มากมาย? เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงแสดงไว้เช่นนั้น. ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงไว้เช่นนั้น? เพราะทรงมุ่งอนุเคราะห์สัตว์ ๓ ประเภท. สัตว์ทั้งหลายมี ๓ ประเภท คือ ผู้หลงในนาม ผู้หลงในรูป และผู้หลงในทั้งสองอย่างนั้น, โดยความเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้า อินทรีย์ปานกลาง และอินทรีย์อ่อน, และโดยความเป็นผู้ชอบโดยย่อ โดยปานกลาง และโดยพิสดาร. ในสัตว์เหล่านั้น พึงประกอบความว่า การถือเอาขันธ์สำหรับผู้หลงในนาม เพราะนามถูกจำแนกไว้ ๔ อย่างในขันธ์นั้น, การถือเอาอายตนะสำหรับผู้หลงในรูป เพราะรูปถูกจำแนกไว้ ๑๐ อย่างครึ่งในอายตนะนั้น, การถือเอาธาตุสำหรับผู้หลงในทั้งสองอย่าง เพราะทั้งสองอย่างถูกจำแนกไว้โดยพิสดารในธาตุนั้น, และการถือเอาขันธ์เป็นต้นสำหรับผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและผู้ชอบโดยย่อเป็นต้น. อนึ่ง การกล่าวถึงธรรม ๓ อย่างนี้ ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์ที่เห็นได้ชัด โดยความเป็นเหตุแห่งความเป็นไป ความเป็นเหตุแห่งความไม่เป็นไป และความเป็นเหตุแห่งทั้งสองอย่างนั้น. ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น จึงพึงทราบว่าเป็นการถือเอาสัจจะ.

සබ්බසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาการสงเคราะห์ทั้งหมด จบแล้ว.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

ดังนี้ ในการพรรณนาอภิธัมมัตถสังคหะ ชื่อว่า อภิธัมมัตถวิภาวินี

සමුච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาสมุจจยปริจเฉท จบแล้ว.

8. පච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

๘. การพรรณนาปัจจัยปริจเฉท

1. ඉදානි [Pg.234] යථාවුත්තනාමරූපධම්මානං පටිච්චසමුප්පාදපට්ඨානනයවසෙන පච්චයෙ දස්සෙතුං ‘‘යෙස’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. යෙසං පච්චයෙහි සඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතානං පච්චයුප්පන්නධම්මානං යෙ පච්චයධම්මා යථා යෙනාකාරෙන පච්චයා ඨිතියා, උප්පත්තියා ච උපකාරකා, තං විභාගං තෙසං පච්චයුප්පන්නානං, තෙසං පච්චයානං, තස්ස ච පච්චයාකාරස්ස පභෙදං ඉහ ඉමස්මිං සමුච්චයසඞ්ගහානන්තරෙ ඨානෙ යථාරහං තංතංපච්චයුප්පන්නධම්මෙ සති තංතංපච්චයානං තංතංපච්චයභාවාකාරානුරූපං ඉදානි පවක්ඛාමීති යොජනා.

๑. บัดนี้ เพื่อแสดงปัจจัยของนามรูปธรรมที่กล่าวมาแล้ว โดยนัยแห่งปฏิจจสมุปบาทและปัฏฐาน จึงเริ่มคำว่า 'เยสํ' เป็นต้น. การประกอบความว่า: บัดนี้ เราจักกล่าวถึงการจำแนกธรรมที่เกิดจากปัจจัยเหล่านั้น ของธรรมที่เกิดจากปัจจัยอันเป็นสังขตะซึ่งถูกปรุงแต่งด้วยปัจจัยทั้งหลาย, และจักกล่าวถึงปัจจัยธรรมเหล่าใดที่เป็นปัจจัยโดยอาการใด เป็นเครื่องอุปการะในการตั้งอยู่และการเกิดขึ้น, และจักกล่าวถึงความต่างของธรรมที่เกิดจากปัจจัยเหล่านั้น ของปัจจัยเหล่านั้น และของอาการแห่งปัจจัยนั้น ในที่นี้คือในที่ถัดจากสมุจจยสังคหะนี้ ตามสมควร เมื่อมีธรรมที่เกิดจากปัจจัยนั้นๆ อยู่ ตามอาการแห่งความเป็นปัจจัยของปัจจัยนั้นๆ.

2. තත්ථ පච්චයසාමග්ගිං පටිච්ච සමං ගන්ත්වා ඵලානං උප්පාදො එතස්මාති පටිච්චසමුප්පාදො, පච්චයාකාරො. නානප්පකාරානි ඨානානි පච්චයා එත්ථාත්‍යාදිනා පට්ඨානං, අනන්තනයසමන්තපට්ඨානමහාපකරණං, තත්ථ දෙසිතනයො පට්ඨානනයො.

๒. ในบรรดาบทเหล่านั้น ปฏิจจสมุปบาท คือ การเกิดขึ้นแห่งผลทั้งหลาย โดยอาศัยความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยแล้วเกิดขึ้นพร้อมกัน เป็นอาการแห่งปัจจัย. ปัฏฐาน คือ ที่มีปัจจัยเป็นที่ตั้งหลายประการเป็นต้น เป็นมหาปกรณ์คือสมันตปัฏฐานที่มีนัยหาที่สุดมิได้ นัยที่แสดงไว้ในปัฏฐานนั้นเรียกว่า ปัฏฐานนัย.

3. තත්ථාති තෙසු ද්වීසු නයෙසු. තස්ස පච්චයධම්මස්ස භාවෙන භවනසීලස්ස භාවො තබ්භාවභාවීභාවො, සොයෙව ආකාරමත්තං, තෙන උපලක්ඛිතො තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතො. එතෙනෙව තදභාවාභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතතාපි අත්ථතො දස්සිතා හොති. අන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙන හි පච්චයලක්ඛණං දස්සෙතබ්බං. තෙනාහ භගවා – ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදමුප්පජ්ජති. ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති (ම. නි. 1.404, 406; සං. නි. 2.21; උදා. 1, 2). පටිච්ච ඵලං එති එතස්මාති පච්චයො. තිට්ඨති ඵලං එත්ථ තදායත්තවුත්තිතායාති ඨිති, ආහච්ච විසෙසෙත්වා පවත්තා පච්චයසඞ්ඛාතා ඨිති ආහච්චපච්චයට්ඨිති. පටිච්චසමුප්පාදනයො හි තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තං උපාදාය පවත්තත්තා හෙතාදිපච්චයනියමවිසෙසං අනපෙක්ඛිත්වා [Pg.235] අවිසෙසතොව පවත්තති, අයං පන හෙතාදිතංතංපච්චයානං තස්ස තස්ස ධම්මන්තරස්ස තංතංපච්චයභාවසාමත්ථියාකාරවිසෙසං උපාදාය විසෙසෙත්වා පවත්තොති ආහච්චපච්චයට්ඨිතිමාරබ්භ පවුච්චතීති. කෙචි පන ‘‘ආහච්ච කණ්ඨතාලුආදීසු පහරිත්වා වුත්තා ඨිති ආහච්චපච්චයට්ඨිතී’’ති වණ්ණෙන්ති. තං පන සවනමත්තෙනෙව තෙසං අවහසිතබ්බවචනතං පකාසෙති. න හි පටිච්චසමුප්පාදනයො, අඤ්ඤො වා කොචි නයො කණ්ඨතාලුආදීසු අනාහච්ච දෙසෙතුං සක්කාති. වොමිස්සෙත්වාති පට්ඨානනයම්පි පටිච්චසමුප්පාදෙයෙව පක්ඛිපිත්වා තබ්භාවභාවීභාවෙන හෙතාදිපච්චයවසෙන ච මිස්සෙත්වා ආචරියා සඞ්ගහකාරාදයො පපඤ්චෙන්ති විත්ථාරෙන්ති, මයං පන විසුං විසුංයෙව දස්සයිස්සාමාත්‍යධිප්පායො.

๓. ในบรรดานัยทั้งสองนั้น. ความเป็นภาวะที่มีขึ้นเพราะความมีอยู่แห่งปัจจัยธรรมนั้น ชื่อว่า ตัพภาวภาวีภาวะ, ตัพภาวภาวีภาวะนั้นนั่นแหละเป็นเพียงอาการ, ถูกกำหนดด้วยอาการนั้น ชื่อว่า ตัพภาวภาวีภาวอาการมัตตุปลักขิตะ. ด้วยเหตุนี้ แม้ความเป็นเพียงอาการที่ถูกกำหนดด้วยความไม่มีแห่งปัจจัยนั้น ก็เป็นอันท่านแสดงแล้วโดยอรรถ. เพราะว่าลักษณะของปัจจัยพึงแสดงโดยนัยแห่งความสอดคล้อง (อนุวายะ) และความย้อนกลับ (พยติเรกะ). เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี, เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้ย่อมเกิดขึ้น. เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี, เพราะสิ่งนี้ดับไป สิ่งนี้ย่อมดับไป' (ม.นิ. ๑.๔๐๔, ๔๐๖; สํ.นิ. ๒.๒๑; อุ. ๑, ๒). ปัจจัย คือ สิ่งที่ผลย่อมอาศัยสิ่งนี้แล้วเกิดขึ้น. ฐิติ (การตั้งอยู่) คือ ผลย่อมตั้งอยู่ในปัจจัยนี้ เพราะความเป็นไปที่เนื่องด้วยปัจจัยนั้น, ฐิติที่ชื่อว่าปัจจัยซึ่งดำเนินไปโดยเจาะจงและจำแนกไว้ ชื่อว่า อาหัจจปัจจัยฐิติ. เพราะว่าปฏิจจสมุปบาทนัย ย่อมเป็นไปโดยอาศัยเพียงอาการแห่งตัพภาวภาวีภาวะ จึงเป็นไปโดยไม่จำเพาะเจาะจง ไม่ต้องคำนึงถึงความพิเศษแห่งข้อกำหนดปัจจัยมีเหตุเป็นต้น, ส่วนนัยนี้ ย่อมเป็นไปโดยจำเพาะเจาะจง โดยอาศัยความพิเศษแห่งอาการคือความสามารถในการเป็นปัจจัยนั้นๆ ของปัจจัยมีเหตุเป็นต้นต่อธรรมอื่นนั้นๆ จึงถูกกล่าวโดยปรารภอาหัจจปัจจัยฐิติ. แต่บางท่านอธิบายว่า 'ฐิติที่กล่าวโดยกระทบในลำคอและเพดานปากเป็นต้น ชื่อว่า อาหัจจปัจจัยฐิติ'. แต่คำอธิบายนั้น ย่อมแสดงถึงความเป็นคำที่ควรหัวเราะเยาะเพียงแค่ได้ยิน. เพราะว่าปฏิจจสมุปบาทนัย หรือนัยอื่นใด ก็ไม่สามารถแสดงได้โดยไม่กระทบในลำคอและเพดานปากเป็นต้น. คำว่า 'โวมิสเสตฺวา' (ผสมกัน) คือ อาจารย์ผู้รวบรวมปกรณ์เป็นต้น ย่อมขยายความโดยการรวมปัฏฐานนัยเข้าไว้ในปฏิจจสมุปบาทนัยนั่นเอง และผสมกันโดยความเป็นตัพภาวภาวีภาวะและโดยความเป็นปัจจัยมีเหตุเป็นต้น, แต่ความประสงค์ของเราคือจักแสดงแยกกันต่างหาก.

පටිච්චසමුප්පාදනයවණ්ණනා

คำอธิบายปฏิจจสมุปบาทนัย

4. න විජානාතීති අවිජ්ජා, අවින්දියං වා කායදුච්චරිතාදිං වින්දති පටිලභති, වින්දියං වා කායසුචරිතාදිං න වින්දති, වෙදිතබ්බං වා චතුසච්චාදිකං න විදිතං කරොති, අවිජ්ජමානෙ වා ජවාපෙති, විජ්ජමානෙ වා න ජවාපෙතීති අවිජ්ජා, චතූසු අරියසච්චෙසු පුබ්බන්තාදීසු චතූසු අඤ්ඤාණස්සෙතං නාමං. අවිජ්ජා එව පච්චයො අවිජ්ජාපච්චයො. තතො අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා, කුසලාකුසලකම්මානි. තෙ තිවිධා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති. තත්ථකාමරූපාවචරා තෙරස කුසලචෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, ද්වාදස අකුසලචෙතනා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, චතස්සො ආරුප්පචෙතනා ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති එවමෙතා එකූනතිංස චෙතනා සඞ්ඛාරා නාම. පටිසන්ධිවසෙන එකූනවීසතිවිධං, පවත්තිවසෙන ද්වත්තිංසවිධං විපාකචිත්තං විඤ්ඤාණං නාම. නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපං. තත්ථ නාමං ඉධ වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං, රූපං පන භූතුපාදායභෙදතො දුවිධං [Pg.236] කම්මසමුට්ඨානරූපං, තදුභයම්පි ඉධ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතන්ති දට්ඨබ්බං. නාමරූපපච්චයාති එත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපන්ති සරූපෙකසෙසො වෙදිතබ්බො. චක්ඛාදීනි ඡ අජ්ඣත්තිකායතනානි, කෙසඤ්චි මතෙන රූපාදීනි ඡ බාහිරායතනානිපි වා ආයතනං නාම. ඡ ආයතනානි ච ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනං. චක්ඛුසම්ඵස්සාදිවසෙන ඡද්වාරිකො ඵස්සො ඵස්සො නාම. සුඛදුක්ඛුපෙක්ඛාවසෙන තිවිධා වෙදනා.

๔. ไม่รู้แจ้งจึงชื่อว่าอวิชชา หรือย่อมได้ ย่อมถึงกายทุจริตเป็นต้นอันไม่ควรได้ หรือย่อมไม่ได้กายสุจริตเป็นต้นอันควรได้ หรือย่อมไม่กระทำให้แจ้งซึ่งจตุราริยสัจเป็นต้นอันควรรู้ หรือย่อมกระทำให้แล่นไปในสิ่งที่ไม่มี หรือย่อมไม่กระทำให้แล่นไปในสิ่งที่มี จึงชื่อว่าอวิชชา อวิชชานี้เป็นชื่อของความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ และในส่วนอดีตเป็นต้น ๔ อย่าง. อวิชชานั่นแหละเป็นปัจจัย ชื่อว่าอวิชชาปัจจัย. จากอวิชชาปัจจัยนั้น สังขารทั้งหลายย่อมปรุงแต่งสังขตะ จึงชื่อว่าสังขาร คือกุศลกรรมและอกุศลกรรม. สังขารเหล่านั้นมี ๓ อย่าง คือ ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อาเนญชาภิสังขาร. ในสังขารเหล่านั้น เจตนาที่เป็นกุศล ๑๓ ดวง อันเป็นกามาวจรและรูปาวจร ชื่อว่าปุญญาภิสังขาร เจตนาที่เป็นอกุศล ๑๒ ดวง ชื่อว่าอปุญญาภิสังขาร เจตนาที่เป็นอรูปาวจร ๔ ดวง ชื่อว่าอาเนญชาภิสังขาร ด้วยประการฉะนี้ เจตนา ๒๙ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่าสังขาร. วิบากจิต ๑๙ อย่าง โดยปฏิสนธิ และ ๓๒ อย่าง โดยปวัตติ ชื่อว่าวิญญาณ. นามและรูป ชื่อว่านามรูป. ในนามรูปนั้น นามในที่นี้คือขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น ส่วนรูปเป็น ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นมหาภูตรูปและอุปาทายรูป คือรูปที่เกิดจากกรรม พึงทราบว่าทั้งสองอย่างนั้นในที่นี้เป็นไปพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณ. ในคำว่า นามรูปปัจจัย พึงทราบว่า นามและรูป และนามรูป และนามรูป เป็นสรูปเอกเสส. อายตนะภายใน ๖ มีตาเป็นต้น หรือตามความเห็นของบางท่าน อายตนะภายนอก ๖ มีรูปเป็นต้น ก็ชื่อว่าอายตนะ. อายตนะ ๖ และอายตนะที่ ๖ ชื่อว่าสฬายตนะ. ผัสสะที่เกิดทางทวาร ๖ มีจักขุสัมผัสเป็นต้น ชื่อว่าผัสสะ. เวทนามี ๓ อย่าง โดยสุข ทุกข์ และอุเบกขา.

කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හාති තිවිධා තණ්හා. ඡළාරම්මණාදිවසෙන පන අට්ඨසතප්පභෙදා හොන්ති කාමුපාදානාදිවසෙන චත්තාරි උපාදානානි. එත්ථ ච දුබ්බලා තණ්හා තණ්හා නාම, බලවතී උපාදානං. අසම්පත්තවිසයපත්ථනා වා තණ්හා තමසි චොරානං හත්ථප්පසාරණං විය, සම්පත්තවිසයග්ගහණං උපාදානං චොරානං හත්ථප්පත්තස්ස ගහණං විය. අප්පිච්ඡතාපටිපක්ඛා තණ්හා, සන්තොසප්පටිපක්ඛං උපාදානං. පරියෙසනදුක්ඛමූලං තණ්හා, ආරක්ඛදුක්ඛමූලං උපාදානන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. කම්මභවො උපපත්තිභවොති දුවිධො භවො. තත්ථ පඨමො භවති එතස්මා ඵලන්ති භවො, සො කාමාවචරකුසලාකුසලාදිවසෙන එකූනතිංසවිධො. දුතියො පන භවතීති භවො, සො කාමභවාදිවසෙන නවවිධො. උපාදානපච්චයා භවොති චෙත්ථ උපපත්තිභවොපි අධිප්පෙතො. භවපච්චයා ජාතීති කම්මභවොව. සො හි ජාතියා පච්චයො හොති, න ඉතරො. සො හි පඨමාභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධසභාවො ජාතියෙව, න ච තදෙව තස්ස කාරණං යුත්තං. තෙසං තෙසං සත්තානං තංතංගතිආදීසු අත්තභාවපටිලාභො ජාති. තථානිබ්බත්තස්ස ච අත්තභාවස්ස පුරාණභාවො ජරා. එතස්සෙව එකභවපරිච්ඡින්නස්ස පරියොසානං මරණං. ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස චිත්තසන්තාපො සොකො. තස්සෙව වචීපලාපො පරිදෙවො. කායිකදුක්ඛවෙදනා [Pg.237] දුක්ඛං. මානසිකදුක්ඛවෙදනා දොමනස්සං. ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස අධිමත්තචෙතොදුක්ඛප්පභාවිතො භුසො ආයාසො උපායාසො.

ตัณหามี ๓ อย่าง คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. ส่วนตัณหามี ๑๐๘ อย่าง โดยจำแนกเป็นอารมณ์ ๖ เป็นต้น. อุปาทานมี ๔ อย่าง โดยจำแนกเป็นกามุปาทานเป็นต้น. ในอุปาทานนี้ ตัณหาที่อ่อนกำลัง ชื่อว่าตัณหา ส่วนตัณหาที่แก่กล้า ชื่อว่าอุปาทาน. หรือตัณหาคือความปรารถนาในอารมณ์ที่ยังไม่ถึง เหมือนการเหยียดมือของโจรในที่มืด อุปาทานคือการยึดถืออารมณ์ที่ถึงแล้ว เหมือนการยึดถือสิ่งที่อยู่ในมือของโจร. ตัณหาเป็นปฏิปักษ์ต่อความมักน้อย อุปาทานเป็นปฏิปักษ์ต่อความสันโดษ. ตัณหาเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ในการแสวงหา อุปาทานเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ในการรักษา นี้คือความแตกต่างของตัณหาและอุปาทาน. ภพมี ๒ อย่าง คือ กรรมภพ และอุปปัตติภพ. ในภพทั้งสองนั้น ภพแรกคือภพที่ย่อมเกิดผลจากกรรมนั้น ภพนั้นมี ๒๙ อย่าง โดยจำแนกเป็นกุศลและอกุศลที่เป็นกามาวจรเป็นต้น. ส่วนภพที่สองคือภพที่ย่อมเกิด ภพนั้นมี ๙ อย่าง โดยจำแนกเป็นกามภพเป็นต้น. ในคำว่า อุปาทานเป็นปัจจัยแห่งภพนี้ อุปปัตติภพก็เป็นที่ประสงค์ด้วย. ในคำว่า ภพเป็นปัจจัยแห่งชาติ คือกรรมภพนั่นเอง. เพราะกรรมภพนั่นแหละเป็นปัจจัยแห่งชาติ ไม่ใช่ภพอื่น. เพราะว่าชาตินั้นมีสภาวะเป็นขันธ์ที่บังเกิดขึ้นครั้งแรกนั่นเอง และไม่ควรที่ชาตินั้นจะเป็นเหตุของชาตินั้นเอง. การได้อัตภาพในคติเป็นต้นของสัตว์เหล่านั้นๆ ชื่อว่าชาติ. ความแก่ของอัตภาพที่เกิดขึ้นแล้วนั้น ชื่อว่าชรา. ความสิ้นสุดของอัตภาพที่ถูกจำกัดด้วยภพเดียวนี้ ชื่อว่ามรณะ. ความเร่าร้อนแห่งจิตของผู้ถูกกระทบด้วยความพินาศของญาติเป็นต้น ชื่อว่าโสกะ. การรำพันด้วยวาจาของผู้นั้น ชื่อว่าปริเทวะ. เวทนาที่เป็นทุกข์ทางกาย ชื่อว่าทุกข์. เวทนาที่เป็นทุกข์ทางใจ ชื่อว่าโทมนัส. ความคับแค้นใจอย่างยิ่งที่เกิดจากความทุกข์ทางใจอย่างมากของผู้ถูกกระทบด้วยความพินาศของญาติเป็นต้น ชื่อว่าอุปายาสะ.

එත්ථ ච සතිපි වත්ථාරම්මණාදිකෙ පච්චයන්තරෙ අවිජ්ජාදිඑකෙකපච්චයග්ගහණං පධානභාවතො, පාකටභාවතො චාති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච අවිජ්ජානුසයිතෙයෙව සන්තානෙ සඞ්ඛාරානං විපාකධම්මභාවෙන පවත්තනතො අවිජ්ජාපච්චයාසඞ්ඛාරාසම්භවන්ති, විඤ්ඤාණඤ්ච සඞ්ඛාරජනිතං හුත්වා භවන්තරෙ පතිට්ඨාති. න හි ජනකාභාවෙ තස්සුප්පත්ති සියා, තස්මා සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං. නාමරූපඤ්ච පුබ්බඞ්ගමාධිට්ඨානභූතවිඤ්ඤාණුපත්ථද්ධං පටිසන්ධිපවත්තීසු පතිට්ඨහතීති විඤ්ඤාණපච්චයානාමරූපං, සළායතනඤ්ච නාමරූපනිස්සයමෙව ඡබ්බිධඵස්සස්ස ද්වාරභාවෙන යථාරහං පවත්තති, නො අඤ්ඤථාති නාමරූපපච්චයා සළායතනං. ඵස්සො ච සළායතනසම්භවෙයෙව ආරම්මණං ඵුසති. න හි ද්වාරාභාවෙ තස්සුප්පත්ති සියාති සළායතනපච්චයා ඵස්සො. ඉට්ඨානිට්ඨමජ්ඣත්තඤ්ච ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව වෙදනං වෙදයති, නො අඤ්ඤථාති ඵස්සපච්චයා වෙදනා. වෙදනීයෙසු ච ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො වෙදනාහෙතුකා තණ්හා සමුට්ඨාතීති වෙදනාපච්චයා තණ්හා. තණ්හාසිනෙහපිපාසිතායෙව ච උපාදානියෙසු ධම්මෙසු උපාදාය දළ්හභාවාය සංවත්තන්ති. තණ්හාය හි රූපාදීනි අස්සාදෙත්වා අස්සාදෙත්වා කාමෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්තීති තණ්හා කාමුපාදානස්ස පච්චයො. තථා රූපාදිභෙදෙගධිතො ‘‘නත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනා මිච්ඡාදස්සනං සංසාරතො මුච්චිතුකාමො අසුද්ධිමග්ගෙ සුද්ධිමග්ගපරාමාසං ඛන්ධෙසු අත්තත්තනියගාහභූතං අත්තවාදදස්සනද්වයඤ්ච ගණ්හාති, තස්මා දිට්ඨුපාදාදීනම්පි පච්චයොති තණ්හාපච්චයා උපාදානං. යථාරහං සම්පයොගානුසයවසෙන උපාදානපතිට්ඨිතායෙව සත්තා කම්මායූහනාය සංවත්තන්තීති උපාදානං භවස්ස පච්චයො. උපපත්තිභවසඞ්ඛාතා ච ජාති කම්මභවහෙතුකායෙව[Pg.238]. බීජතො අඞ්කුරො විය තත්ථ තත්ථ සමුපලබ්භතීති භවො ජාතියා පච්චයො නාම. සති ච ජාතියා එව ජරාමරණසම්භවො. න හි අජාතානං ජරාමරණසම්භවො හොතීති ජාති ජරාමරණානං පච්චයොති එවමෙතෙසං තබ්භාවභාවීභාවො දට්ඨබ්බො.

ในที่นี้ พึงทราบว่า แม้จะมีปัจจัยอื่น เช่น วัตถุและอารมณ์เป็นต้น ก็ยังมีการระบุปัจจัยแต่ละอย่าง เช่น อวิชชา เป็นต้น เพราะความเป็นประธานและเพราะความเป็นที่ปรากฏ ในที่นี้ สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นจากอวิชชาเป็นปัจจัย เพราะสังขารทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยความเป็นธรรมที่มีวิบากในสันดานที่อวิชชาอนุสัยนอนเนื่องอยู่ และวิญญาณก็เกิดจากสังขารแล้วย่อมตั้งมั่นในภพอื่น เพราะเมื่อไม่มีผู้ให้เกิด การเกิดขึ้นของวิญญาณก็ย่อมไม่มี ฉะนั้น สังขารจึงเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ และนามรูปก็ย่อมตั้งมั่นในปฏิสนธิและปวัตติ โดยได้รับการอุปถัมภ์จากวิญญาณซึ่งเป็นประธานและเป็นที่ตั้ง ฉะนั้น วิญญาณจึงเป็นปัจจัยแก่นามรูป และสฬายตนะก็อาศัยนามรูปนั่นแหละ ย่อมเป็นไปโดยเป็นทวารแห่งผัสสะ ๖ อย่างตามสมควร ไม่เป็นไปอย่างอื่น ฉะนั้น นามรูปจึงเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ และผัสสะก็ย่อมถูกต้องอารมณ์เมื่อสฬายตนะมีอยู่เท่านั้น เพราะเมื่อไม่มีทวาร การเกิดขึ้นของผัสสะก็ย่อมไม่มี ฉะนั้น สฬายตนะจึงเป็นปัจจัยแก่ผัสสะ และเมื่อถูกต้องอารมณ์อันเป็นที่น่าพอใจ ไม่น่าพอใจ และเป็นกลางนั่นแหละ ย่อมเสวยเวทนา ไม่เป็นอย่างอื่น ฉะนั้น ผัสสะจึงเป็นปัจจัยแก่เวทนา และเมื่อพิจารณาเห็นความเพลินในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่เสวย ตัณหาที่เกิดจากเวทนาย่อมเกิดขึ้น ฉะนั้น เวทนาจึงเป็นปัจจัยแก่ตัณหา และสัตว์ทั้งหลายผู้กระหายด้วยความรักใคร่ในตัณหา ย่อมยึดมั่นในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน เพื่อความมั่นคง เพราะตัณหาย่อมเสวยอารมณ์มีรูปเป็นต้นซ้ำๆ แล้วย่อมถึงความเป็นผู้ควรดื่มกินในกามทั้งหลาย ฉะนั้น ตัณหาจึงเป็นปัจจัยแห่งกามุปาทาน อนึ่ง สัตว์ผู้ติดอยู่ในความแตกต่างของรูปเป็นต้น ย่อมยึดถือมิจฉาทิฏฐิมี "ทานไม่มี" เป็นต้น ผู้ปรารถนาจะพ้นจากสังสารวัฏ ย่อมยึดถือการลูบคลำทางบริสุทธิ์ในทางที่ไม่บริสุทธิ์ และย่อมยึดถือทิฏฐิ ๒ อย่างคืออัตตวาทะและทิฏฐิอันเป็นความยึดมั่นว่า "อัตตาและของอัตตา" ในขันธ์ทั้งหลาย ฉะนั้น ตัณหาจึงเป็นปัจจัยแห่งทิฏฐุปาทานเป็นต้น สัตว์ทั้งหลายผู้ตั้งมั่นอยู่ในอุปาทานโดยการประกอบและอนุสัยตามสมควร ย่อมเป็นไปเพื่อการสั่งสมกรรม ฉะนั้น อุปาทานจึงเป็นปัจจัยแห่งภพ และชาติที่ชื่อว่าอุปปัตติภพ ย่อมมีกรรมภพเป็นเหตุเท่านั้น เหมือนหน่อไม้จากเมล็ด ย่อมปรากฏในที่นั้นๆ ฉะนั้น ภพจึงชื่อว่าเป็นปัจจัยแห่งชาติ และเมื่อชาติมีอยู่เท่านั้น ความเกิดแห่งชราและมรณะก็ย่อมมี เพราะความเกิดแห่งชราและมรณะย่อมไม่มีแก่สัตว์ที่ยังไม่เกิด ฉะนั้น ชาติจึงเป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะ พึงทราบความเป็นไปตามเหตุปัจจัยของสิ่งเหล่านี้ด้วยประการฉะนี้

එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතීති යථාවුත්තෙන පච්චයපරම්පරවිධිනා, න පන ඉස්සරනිම්මානාදීහි එතස්ස වට්ටසඞ්ඛාතස්ස කෙවලස්ස සුඛාදීහි අසම්මිස්සස්ස, සකලස්ස වා දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස දුක්ඛරාසිස්ස න සුඛසුභාදීනං සමුදයො නිබ්බත්ති හොති. එත්ථ ඉමස්මිං පච්චයසඞ්ගහාධිකාරෙ.

ด้วยประการฉะนี้ กองทุกข์ล้วนๆ นี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยวิธีแห่งปัจจัยสืบต่อกันดังที่กล่าวมาแล้ว แต่กองทุกข์ล้วนๆ ที่ชื่อว่าวัฏฏะนี้ ซึ่งไม่ปะปนด้วยสุขเป็นต้น หรือกองทุกข์ทั้งหมดนี้ ไม่ได้เกิดขึ้นด้วยการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเป็นต้น และไม่ได้เป็นที่เกิดแห่งสุขหรือสิ่งที่ดีงามเป็นต้น ในอธิการว่าด้วยการสงเคราะห์ปัจจัยนี้

5. අතති සතතං ගච්ඡති පවත්තතීති අද්ධා, කාලො.

๕. ย่อมไป ย่อมเป็นไปอย่างต่อเนื่อง จึงชื่อว่าอัทธา คือกาล

6. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා අතීතො අද්ධා අතීතභවපරියාපන්නහෙතූනමෙවෙත්ථ අධිප්පෙතත්තා, අද්ධාග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාදීනං ධම්මානමෙව ගහණං තබ්බිනිමුත්තස්ස කස්සචි කාලස්ස අනුපලබ්භනතො. නිරුද්ධානුප්පාදා එව හි ධම්මා අතීතානාගතකාලවසෙන උප්පාදාදික්ඛණත්තයපරියාපන්නා ච පච්චුප්පන්නකාලවසෙන වොහරීයන්ති. ජාතිජරාමරණං අනාගතො අද්ධා පච්චුප්පන්නහෙතුතො අනාගතෙ නිබ්බත්තනතො. මජ්ඣෙ පච්චුප්පන්නො අද්ධා අතීතහෙතුතො ඉධ නිබ්බත්තනකඵලසභාවත්තා, අනාගතඵලස්ස ඉධ හෙතුසභාවත්තා ච මජ්ඣෙ විඤ්ඤාණාදීනි අට්ඨඞ්ගානි පච්චුප්පන්නො අද්ධා.

๖. อวิชชาและสังขารเป็นอดีตกาล เพราะในที่นี้มุ่งหมายเอาเหตุทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในภพอดีตเท่านั้น และด้วยการถือเอาซึ่งกาล ก็คือการถือเอาซึ่งธรรมทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้นนั่นเอง เพราะไม่ปรากฏกาลอื่นใดที่พ้นไปจากธรรมเหล่านั้น แท้จริง ธรรมทั้งหลายที่ดับไปแล้วและยังไม่เกิด ย่อมถูกเรียกโดยอดีตกาลและอนาคตกาล และธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในขณะ ๓ มีอุปปาทขณะเป็นต้น ย่อมถูกเรียกโดยปัจจุบันกาล ชาติ ชรา มรณะ เป็นอนาคตกาล เพราะเกิดในอนาคตจากเหตุในปัจจุบัน ส่วนในท่ามกลาง วิญญาณเป็นต้น ๘ องค์ เป็นปัจจุบันกาล เพราะมีสภาพเป็นผลที่เกิดในปัจจุบันจากเหตุในอดีต และเพราะมีสภาพเป็นเหตุของผลในอนาคตในปัจจุบัน

8. නනු සොකපරිදෙවාදයොපි අඞ්ගභාවෙන වත්තබ්බාති ආහ ‘‘සොකාදිවචන’’න්ත්‍යාදි. සොකාදිවචනං ජාතියා නිස්සන්දස්ස අමුඛ්‍යඵලමත්තස්ස නිදස්සනං, න පන විසුං අඞ්ගදස්සනන්ත්‍යත්ථො.

๘. ถามว่า โสกะ ปริเทวะเป็นต้น ก็ควรกล่าวว่าเป็นองค์ด้วยมิใช่หรือ? จึงตอบว่า "คำว่าโสกะเป็นต้น" ดังนี้ คำว่าโสกะเป็นต้น เป็นเพียงการแสดงผลพลอยได้ที่ไม่ใช่ผลหลักของชาติเท่านั้น ไม่ใช่การแสดงองค์แยกต่างหาก

9. තණ්හුපාදානභවාපි [Pg.239] ගහිතා හොන්තීති කිලෙසභාවසාමඤ්ඤතො අවිජ්ජාග්ගහණෙන තණ්හුපාදානානි, කම්මභවසාමඤ්ඤතො සඞ්ඛාරග්ගහණෙන කම්මභවො ගහිතො. තථා තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා ගහිතාති සම්බන්ධො. එත්ථාපි වුත්තනයෙන තෙසං ගහණෙන තෙසං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො, විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනානං ජාතිජරාභඞ්ගාව ජාතිජරාමරණන්ති ච වුත්තාති ආහ ‘‘ජාතිජරාමරණග්ගහණෙනා’’ත්‍යාදි.

๙. ตัณหา อุปาทาน ภพ ก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วย เพราะความเป็นกิเลสเหมือนกัน ตัณหาและอุปาทานจึงถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาอวิชชา เพราะความเป็นกรรมภพเหมือนกัน กรรมภพจึงถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาสังขาร ความสัมพันธ์คือ อวิชชาและสังขารก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาตัณหา อุปาทาน และภพเช่นกัน ในที่นี้ก็พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นด้วยการถือเอาธรรมเหล่านั้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว และพึงทราบว่า ความเกิด ความแก่ และความแตกสลายของวิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ และเวทนานั่นเอง ที่เรียกว่า ชาติ ชรา มรณะ จึงกล่าวว่า "ด้วยการถือเอาชาติ ชรา มรณะ" เป็นต้น

10. අතීතෙ හෙතවො පඤ්චාති සරූපතො වුත්තානං ද්වින්නං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං, සඞ්ගහවසෙන ගහිතානං තිණ්ණං තණ්හුපාදානභවානඤ්ච වසෙන පච්චුප්පන්නඵලස්ස පච්චයා අතීතභවෙ නිබ්බත්තා හෙතවො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකන්ති අතීතහෙතුපච්චයා ඉධ පච්චුප්පන්නෙ නිබ්බත්තං විඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකං. ඉදානි හෙතවො පඤ්චාති සරූපතො වුත්තානං තණ්හාදීනං තිණ්ණං, සඞ්ගහතො ලද්ධානං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං ද්වින්නඤ්ච වසෙන ආයතිං ඵලස්ස පච්චයා ඉදානි හෙතවො පඤ්ච. ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති ජාතිජරාමරණග්ගහණෙන වුත්තං පච්චුප්පන්නහෙතුපච්චයා අනාගතෙ නිබ්බත්තනකවිඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකන්ති එවං වීසති අතීතාදීසු තත්ථ තත්ථ ආකිරියන්තීති ආකාරා.

๑๐. เหตุ ๕ ในอดีต คือ เหตุ ๕ ที่เกิดในภพอดีต เป็นปัจจัยของผลในปัจจุบัน โดยนัยแห่งอวิชชาและสังขาร ๒ ที่กล่าวไว้โดยระบุชื่อ และตัณหา อุปาทาน ภพ ๓ ที่สงเคราะห์เข้าด้วย ผล ๕ ในปัจจุบัน คือ ผล ๕ มีวิญญาณเป็นต้น ที่เกิดในปัจจุบันนี้จากปัจจัยคือเหตุในอดีต เหตุ ๕ ในปัจจุบัน คือ เหตุ ๕ ที่เป็นปัจจัยของผลในอนาคต โดยนัยแห่งตัณหาเป็นต้น ๓ ที่กล่าวไว้โดยระบุชื่อ และอวิชชา สังขาร ๒ ที่ได้มาโดยการสงเคราะห์ ผล ๕ ในอนาคต คือ ผล ๕ มีวิญญาณเป็นต้น ที่จะเกิดในอนาคตจากปัจจัยคือเหตุในปัจจุบัน ซึ่งกล่าวไว้ด้วยการถือเอาชาติ ชรา มรณะ ด้วยประการฉะนี้ อาการ ๒๐ ย่อมกระจายอยู่ในอดีตเป็นต้นในที่นั้นๆ

අතීතහෙතූනං, ඉදානි ඵලපඤ්චකස්ස ච අන්තරා එකො සන්ධි, ඉදානි ඵලපඤ්චකස්ස, ඉදානි හෙතූනඤ්ච අන්තරා එකො, ඉදානි හෙතූනං, ආයතිං ඵලස්ස ච අන්තරා එකොති එවං තිසන්ධි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානමන්තරා එකො, වෙදනාතණ්හානමන්තරා එකො, භවජාතීනමන්තරා එකො සන්ධී’’ති. එත්ථ හි හෙතුතොඵලස්ස අවිච්ඡෙදප්පවත්තිභාවතො හෙතුඵලසම්බන්ධභූතො පඨමො සන්ධි, තථා තතියො, දුතියො පන ඵලතො හෙතුනො අවිච්ඡෙදප්පවත්තිභාවතො ඵලහෙතුසම්බන්ධභූතො. ඵලභූතොපි හි [Pg.240] ධම්මො අඤ්ඤස්ස හෙතුසභාවස්ස ධම්මස්ස පච්චයොති. සඞ්ඛිපීයන්ති එත්ථ අවිජ්ජාදයො, විඤ්ඤාණාදයො චාති සඞ්ඛෙපො, අතීතහෙතු, එතරහි විපාකො, එතරහි හෙතු ආයතිං විපාකොති චත්තාරො සඞ්ඛෙපාති චතුසඞ්ඛෙපා.

ระหว่างเหตุในอดีตกับผล ๕ ในปัจจุบัน มีสนธิ ๑ ระหว่างผล ๕ ในปัจจุบันกับเหตุในปัจจุบัน มีสนธิ ๑ ระหว่างเหตุในปัจจุบันกับผลในอนาคต มีสนธิ ๑ ด้วยประการฉะนี้ จึงมีสนธิ ๓ ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ระหว่างสังขารกับวิญญาณมีสนธิ ๑, ระหว่างเวทนากับตัณหามีสนธิ ๑, ระหว่างภพกับชาติมีสนธิ ๑" ในที่นี้ สนธิที่ ๑ เป็นสนธิที่สัมพันธ์กับเหตุและผล เพราะมีการดำเนินไปไม่ขาดสายจากเหตุไปสู่ผล และสนธิที่ ๓ ก็เช่นกัน ส่วนสนธิที่ ๒ เป็นสนธิที่สัมพันธ์กับผลและเหตุ เพราะมีการดำเนินไปไม่ขาดสายจากผลไปสู่เหตุ แท้จริง ธรรมที่มีสภาพเป็นผลก็เป็นปัจจัยของธรรมอื่นที่มีสภาพเป็นเหตุได้ ในที่นี้ อวิชชาเป็นต้นและวิญญาณเป็นต้น ย่อมถูกรวบรวมเข้าด้วยกัน จึงเรียกว่าสังเขป เหตุในอดีต, วิบากในปัจจุบัน, เหตุในปัจจุบัน, วิบากในอนาคต ด้วยประการฉะนี้ จึงมีสังเขป ๔ เรียกว่า จตุสังเขป

11. කම්මභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසොති එත්ථ ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා භවො නාම, පුරිමකම්මභවස්මිං ඉධ පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බා. අවසෙසා චාති විඤ්ඤාණාදිපඤ්චකජාතිජරාමරණවසෙන සත්තවිධා පච්චුප්පන්නඵලවසෙන වුත්තධම්මා. උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසොති පන අනාගතපරියාපන්නා වෙදිතබ්බා. භව-සද්දෙන කම්මභවස්සපි වුච්චමානත්තා භවෙකදෙස-සද්දො වුත්තො.

๑๑. ในที่นี้ คำว่า "ส่วนหนึ่งของภพที่นับว่าเป็นกรรมภพ" เจตนาที่เป็นปัจจัยของการปฏิสนธิในอนาคต ชื่อว่า ภพ ส่วนเจตนาที่เป็นปัจจัยของการปฏิสนธิในปัจจุบันนี้ในกรรมภพก่อน พึงทราบว่าเป็นสังขาร และธรรมที่เหลือ ๗ อย่าง คือ วิญญาณเป็นต้น ๕ ชาติ ชรา มรณะ ซึ่งกล่าวโดยเป็นผลในปัจจุบัน ส่วนคำว่า "ส่วนหนึ่งของภพที่นับว่าเป็นอุปปัตติภพ" พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าในอนาคต เพราะคำว่า "ภพ" ก็ถูกกล่าวถึงกรรมภพด้วย จึงกล่าวคำว่า "ส่วนหนึ่งของภพ"

12. පුබ්බන්තස්ස අවිජ්ජා මූලං. අපරන්තස්ස තණ්හා මූලන්ති ආහ අවිජ්ජාතණ්හාවසෙන ද්වෙ මූලානී’’ති.

๑๒. อวิชชาเป็นมูลของส่วนเบื้องต้น (อดีต) ตัณหาเป็นมูลของส่วนเบื้องปลาย (อนาคต) จึงกล่าวว่า "มีมูล ๒ อย่าง คือ อวิชชาและตัณหา"

13. තෙසමෙව අවිජ්ජාතණ්හාසඞ්ඛාතානං වට්ටමූලානං නිරොධෙන අනුප්පාදධම්මතාපත්තියා සච්චප්පටිවෙධතො සිද්ධාය අප්පවත්තියා වට්ටං නිරුජ්ඣති. අභිණ්හසො අභික්ඛණං ජරාමරණසඞ්ඛාතාය මුච්ඡාය පීළිතානං සත්තානං සොකාදිසමප්පිතානං කාමාසවාදිආසවානං සමුප්පාදතො පුන අවිජ්ජා ච පවත්තති. ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) හි වුත්තං. එතෙන අවිජ්ජායපි පච්චයො දස්සිතො හොති, ඉතරථා පටිච්චසමුප්පාදචක්කං අබද්ධං සියාති. ඉච්චෙවං වුත්තනයෙන ආබද්ධං අවිච්ඡින්නං අනාදිකං ආදිරහිතං තිභූමකපරියාපන්නත්තා තෙභූමකං කිලෙසකම්මවිපාකවසෙන තිවට්ටභූතං පටිච්චසමුප්පාදොති පට්ඨපෙසි පඤ්ඤපෙසි මහාමුනි සම්මාසම්බුද්ධො.

๑๓. ด้วยการดับไปแห่งมูลของวัฏฏะทั้งสองนั้นเอง คืออวิชชาและตัณหา และด้วยการบรรลุสัจจะอันเป็นเหตุให้ถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดอีก วัฏฏะย่อมดับไปโดยความไม่เป็นไปที่สำเร็จแล้ว เพราะการเกิดขึ้นแห่งอาสวะทั้งหลายมีกามสวะเป็นต้น ซึ่งประกอบด้วยโสกะเป็นต้น ของสัตว์ทั้งหลายที่ถูกบีบคั้นด้วยความมัวเมาที่นับว่าเป็นชราและมรณะอยู่เนืองๆ อวิชชาย่อมดำเนินไปอีก แท้จริง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "เพราะอาสวะเกิดขึ้น อวิชชาจึงเกิดขึ้น" (ม. อุ. ๑.๑๐๓) ด้วยเหตุนี้ ปัจจัยของอวิชชาก็ได้แสดงไว้แล้ว มิฉะนั้น ปฏิจจสมุปบาทจักรก็จะไม่ผูกพันกัน ด้วยประการฉะนี้ พระมหามุนีสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงทรงตั้งไว้ ทรงบัญญัติไว้ซึ่งปฏิจจสมุปบาทที่ผูกพันกัน ไม่ขาดสาย ไม่มีเบื้องต้น ไม่มีที่เริ่มต้น เป็นไตรภูมิเพราะสงเคราะห์เข้าในภูมิ ๓ เป็นไตรวัฏฏะเพราะเป็นไปโดยกิเลส กรรม และวิบาก

පටිච්චසමුප්පාදනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปฏิจจสมุปบาทนัย จบลงแล้ว

පට්ඨානනයවණ්ණනා

การพรรณนาปัฏฐานนัย

14. එවං [Pg.241] පටිච්චසමුප්පාදනයං විභාගතො දස්සෙත්වා ඉදානි පට්ඨානනයං දස්සෙතුං ‘‘හෙතුපච්චයො’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ හිනොති පතිට්ඨාති එතෙනාති හෙතු. අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දානං හි-සද්දො ඉධ පතිට්ඨත්ථොති දට්ඨබ්බො. හිනොති වා එතෙන කම්මනිදානභූතෙන උද්ධං ඔජං අභිහරන්තෙන මූලෙන විය පාදපො තප්පච්චයං ඵලං ගච්ඡති පවත්තති වුද්ධිං විරූළ්හිං ආපජ්ජතීති හෙතු. හෙතු ච සො පච්චයො චාති හෙතුපච්චයො. හෙතු හුත්වා පච්චයො, හෙතුභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොති. මූලට්ඨෙන හෙතු, උපකාරට්ඨෙන පච්චයොති සඞ්ඛෙපතො මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයො. සො පන පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං, පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං උභයත්ථ සම්පයුත්තානං නාමධම්මානඤ්ච රුක්ඛස්ස මූලානි විය සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනසඞ්ඛාතමූලට්ඨෙන උපකාරකා ඡ ධම්මාති දට්ඨබ්බං.

๑๔. เมื่อแสดงปฏิจจสมุปบาทนัยโดยการจำแนกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัฏฐานนัย จึงกล่าวคำว่า "เหตุปัจจัย" เป็นต้น ในคำนั้น ธรรมใดที่บุคคลย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยธรรมนั้น ธรรมนั้นชื่อว่า เหตุ พึงทราบว่า คำว่า "หิ" ในที่นี้มีความหมายว่า "ตั้งอยู่" เพราะศัพท์ธาตุมีหลายความหมาย หรือว่า ธรรมใดที่บุคคลย่อมนำโอชะขึ้นไปข้างบนด้วยธรรมนั้น อันเป็นมูลเหตุแห่งกรรม เหมือนต้นไม้ที่นำโอชะขึ้นไปข้างบนด้วยรากของมัน ธรรมนั้นย่อมถึงผลที่เป็นปัจจัยของมัน ย่อมเป็นไป ย่อมถึงความเจริญงอกงาม ธรรมนั้นชื่อว่า เหตุ ธรรมนั้นเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัย จึงชื่อว่า เหตุปัจจัย หมายความว่า เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ เป็นปัจจัยโดยสภาพแห่งเหตุ โดยย่อ ธรรมที่เกื้อกูลโดยความเป็นมูลเหตุ ชื่อว่า เหตุปัจจัย พึงทราบว่า ธรรม ๖ อย่างนั้น เป็นธรรมที่เกื้อกูลโดยความเป็นมูลเหตุ อันนับว่าเป็นการทำให้ตั้งมั่นดี เหมือนรากของต้นไม้ แก่รูปทั้งหลายที่เกิดจากจิตในปวัตติกาล และที่เกิดจากกรรมในปฏิสนธิกาล และแก่นามธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตต์ในทั้งสองกาล

ආලම්බීයති දුබ්බලෙන විය දණ්ඩාදිකං චිත්තචෙතසිකෙහි ගය්හතීති ආරම්මණං. චිත්තචෙතසිකා හි යං යං ධම්මං ආරබ්භ පවත්තන්ති, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං ආරම්මණපච්චයො නාම. න හි සො ධම්මො අත්ථි, යො චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණපච්චයභාවං න ගච්ඡෙය්‍ය. අත්තාධීනප්පවත්තීනං පතිභූතො පච්චයො අධිපතිපච්චයො.

อารมณ์ คือสิ่งที่จิตและเจตสิกยึดถือ เหมือนคนอ่อนแอที่ยึดถือไม้เท้าเป็นต้น แท้จริง จิตและเจตสิกย่อมเป็นไปอาศัยธรรมใดๆ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า อารัมมณปัจจัยของธรรมเหล่านั้น แท้จริง ไม่มีธรรมใดที่ไม่เป็นอารัมมณปัจจัยของจิตและเจตสิก ปัจจัยที่เป็นประธานของธรรมที่ดำเนินไปโดยขึ้นอยู่กับตน ชื่อว่า อธิปติปัจจัย

න විජ්ජති පච්චයුප්පන්නෙන සහ අන්තරං එතස්ස පච්චයස්සාති අනන්තරපච්චයො. සණ්ඨානාභාවෙන සුට්ඨු අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො. අත්තනො අත්තනො අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදජනනසමත්ථො පුරිමපුරිමනිරුද්ධො ධම්මො ‘‘අනන්තරපච්චයො’’, ‘‘සමනන්තරපච්චයො’’ති ච වුච්චති. බ්‍යඤ්ජනමත්තෙනෙව හි නෙසං විසෙසො. අත්ථතො පන උභයම්පි සමනන්තරනිරුද්ධස්සෙවාධිවචනං. න හි තෙසං අත්ථතො භෙදො උපලබ්භති[Pg.242]. යං පන කෙචි වදන්ති ‘‘අත්ථානන්තරතාය අනන්තරපච්චයො, කාලානන්තරතාය සමනන්තරපච්චයො’’ති, තං ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා සමනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදීහි (පට්ඨා. 1.1.417) විරුජ්ඣති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං හි සත්තාහාදිකාලං නිරුද්ධං ඵලසමාපත්තියා සමනන්තරපච්චයො, තස්මා අභිනිවෙසං අකත්වා බ්‍යඤ්ජනමත්තතොවෙත්ථ නානාකරණං පච්චෙතබ්බං, න අත්ථතො. පුබ්බධම්මනිරොධස්ස හි පච්ඡාජාතධම්මුප්පාදනස්ස ච අන්තරාභාවෙන උප්පාදනසමත්ථතාය නිරොධො අනන්තරපච්චයතා, ‘‘ඉදමිතො උද්ධං, ඉදං හෙට්ඨා, ඉදං සමන්තතො’’ති අත්තනා එකත්තං උපනෙත්වා විය සුට්ඨු අනන්තරභාවෙන උප්පාදෙතුං සමත්ථං හුත්වා නිරොධො සමනන්තරපච්චයතාති එවං බ්‍යඤ්ජනමත්තතොව භෙදො. නිරොධපච්චයස්සපි හි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස අසඤ්ඤුප්පත්තියා පුරිමස්ස ච චුතිචිත්තස්ස කාලන්තරෙපි උප්පජ්ජන්තානං ඵලපටිසන්ධීනං අන්තරා සමානජාතියෙන අරූපධම්මෙන බ්‍යවධානාභාවතො භින්නජාතිකානඤ්ච රූපධම්මානං බ්‍යවධානකරණෙ අසමත්ථතාය නිරන්තරුප්පාදනෙ එකත්තං උපනෙත්වා විය උප්පාදනෙ ච සමත්ථතා අත්ථීති තෙසම්පි අනන්තරසමනන්තරපච්චයතා ලබ්භති, තස්මා ධම්මතො අවිසෙසෙපි තථා තථා බුජ්ඣනකානං වෙනෙය්‍යානං වසෙන උපසග්ගත්ථවිසෙසමත්තතොව භෙදො පච්චෙතබ්බොති.

อนันตรปัจจัย คือปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่นระหว่างปัจจัยนี้กับปัจจยุปบัน สมนันตรปัจจัย คืออนันตรปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่นอย่างดียิ่งเพราะไม่มีช่องว่าง ธรรมที่ดับไปก่อนๆ ซึ่งสามารถยังจิตตุปบาทที่เหมาะสมให้เกิดขึ้นได้โดยไม่มีระหว่างคั่นของตนๆ ชื่อว่าอนันตรปัจจัย และสมนันตรปัจจัย เพราะความแตกต่างของปัจจัยเหล่านั้นมีเพียงโดยพยัญชนะเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว ทั้งสองปัจจัยเป็นชื่อของธรรมที่ดับไปก่อนหน้าโดยไม่มีระหว่างคั่นนั่นเอง เพราะความแตกต่างโดยอรรถของปัจจัยเหล่านั้นย่อมไม่ปรากฏ ส่วนที่บางท่านกล่าวว่า 'อนันตรปัจจัยคือความไม่มีระหว่างคั่นโดยอรรถ, สมนันตรปัจจัยคือความไม่มีระหว่างคั่นโดยกาล' นั้น ย่อมขัดแย้งกับข้อความว่า 'เนวสัญญานาสัญญายตนะของผู้ที่ออกจากนิโรธสมาบัติ ย่อมเป็นปัจจัยโดยสมนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ' เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.417) เพราะเนวสัญญานาสัญญายตนะที่ดับไปตลอดกาลมี 7 วันเป็นต้น ย่อมเป็นสมนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ เพราะฉะนั้น โดยไม่พึงยึดมั่นในคำกล่าวนั้น พึงทราบความแตกต่างในปัจจัยนี้ว่ามีเพียงโดยพยัญชนะเท่านั้น ไม่ใช่โดยอรรถ เพราะความดับของธรรมก่อนๆ มีความสามารถในการยังธรรมที่เกิดภายหลังให้เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น ความดับนั้นจึงเป็นอนันตรปัจจัย และความดับมีความสามารถในการยังธรรมให้เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นอย่างดียิ่ง ประหนึ่งว่านำเข้าสู่ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับตนว่า 'สิ่งนี้อยู่ข้างบนของสิ่งนี้, สิ่งนี้อยู่ข้างล่าง, สิ่งนี้อยู่โดยรอบ' ความดับนั้นจึงเป็นสมนันตรปัจจัย ความแตกต่างจึงมีเพียงโดยพยัญชนะเท่านั้น เพราะแม้เนวสัญญานาสัญญายตนะที่เป็นนิโรธปัจจัย แก่การเกิดขึ้นในอสัญญีภพ และจุติจิตก่อนหน้า แก่ผลสมาบัติและปฏิสนธิจิตที่เกิดขึ้นแม้ในกาลอื่น ก็มีความสามารถในการยังธรรมให้เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง และยังธรรมให้เกิดขึ้นประหนึ่งว่านำเข้าสู่ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เพราะไม่มีอรูปธรรมที่เป็นประเภทเดียวกันมาคั่นในระหว่าง และเพราะรูปธรรมซึ่งต่างประเภทกันไม่สามารถจะทำการคั่นได้ ปัจจัยเหล่านั้นจึงได้ชื่อว่าเป็นอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย เพราะฉะนั้น แม้โดยสภาวธรรมจะไม่มีความแตกต่างกัน ก็พึงทราบความแตกต่างเพียงโดยอรรถพิเศษของอุปสรรคเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์ผู้จะพึงตรัสรู้ด้วยประการนั้นๆ

අත්තනො අනුප්පත්තියා සහුප්පන්නානම්පි අනුප්පත්තිතො පකාසස්ස පදීපො විය සහුප්පන්නානං සහුප්පාදභාවෙන පච්චයො සහජාතපච්චයො, අරූපිනො චතුක්ඛන්ධා, චත්තාරො මහාභූතා, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා ච ධම්මා.

สหชาตปัจจัย คือปัจจัยที่ช่วยอุปการะโดยความเป็นผู้ยังธรรมให้เกิดขึ้นพร้อมกัน เหมือนประทีปแก่แสงสว่าง เพราะเมื่อตนไม่เกิดขึ้น ธรรมที่เกิดพร้อมกันก็ไม่เกิดขึ้น ได้แก่ นามขันธ์ 4, มหาภูตรูป 4, และวัตถุกับวิบากธรรมในขณะปฏิสนธิ

අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භයමානං තිදණ්ඩං විය අත්තනො උපකාරකධම්මානං උපත්ථම්භකභාවෙන පච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො. අඤ්ඤමඤ්ඤතාවසෙනෙව [Pg.243] ච උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, න සහජාතමත්තෙනාති අයමෙතෙසං ද්වින්නං විසෙසො. තථා හි සහජාතපච්චයභාවීයෙව කොචි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති චිත්තජරූපානං සහජාතපච්චයභාවිනො නාමස්ස උපාදාරූපානං සහජාතපච්චයභාවීනං මහාභූතානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. යදි හි සහජාතභාවෙනෙව අත්තනො උපකාරකානං උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා සියා, තදා සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙහි සමානෙහි භවිතබ්බන්ති.

อัญญมัญญปัจจัย คือปัจจัยที่ช่วยอุปการะโดยความเป็นที่พึ่งพิงกันและกัน เหมือนไม้สามขาที่ค้ำจุนกันและกัน เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอุปการะของตนด้วยความเป็นผู้อุปถัมภ์ และความเป็นผู้อุปการะด้วยอำนาจแห่งความเป็นซึ่งกันและกันเท่านั้น เป็นอัญญมัญญปัจจัย ไม่ใช่ด้วยความเป็นสหชาติเท่านั้น นี้คือความแตกต่างของปัจจัยทั้งสองนี้ ด้วยว่า ธรรมบางอย่างที่เป็นสหชาตปัจจัยเท่านั้น ย่อมไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัย เพราะไม่ได้ยกนามธรรมที่เป็นสหชาตปัจจัยแก่จิตตชรูป และมหาภูตรูปที่เป็นสหชาตปัจจัยแก่อุปาทายรูป ขึ้นเป็นอัญญมัญญปัจจัย หากความเป็นผู้อุปการะแก่ธรรมที่เป็นอุปการะของตน เป็นอัญญมัญญปัจจัยด้วยความเป็นสหชาติเท่านั้นไซร้ เมื่อนั้นสหชาตปัจจัยและอัญญมัญญปัจจัยก็พึงเป็นปัจจัยที่เหมือนกัน

චිත්තකම්මස්ස පටො විය සහජාතනාමරූපානං නිස්සයභූතා චතුක්ඛන්ධා, තරුපබ්බතාදීනං පථවී විය ආධාරණතොයෙව සහජාතරූපසත්තවිඤ්ඤාණධාතූනං යථාක්කමං නිස්සයා භූතරූපං, වත්ථු චාති ඉමෙ නිස්සයපච්චයො නාම නිස්සීයති නිස්සිතකෙහීති කත්වා, බලවභාවෙන නිස්සයො පච්චයො උපනිස්සයපච්චයො උප-සද්දස්ස අතිසයජොතකත්තා, තස්ස පන භෙදං වක්ඛති.

นิสสยปัจจัย คือนามขันธ์ 4 ซึ่งเป็นที่อาศัยของนามรูปที่เกิดพร้อมกัน เหมือนผืนผ้าของงานจิตรกรรม และมหาภูตรูปกับวัตถุ ซึ่งเป็นที่อาศัยของรูปที่เกิดพร้อมกันและวิญญาณธาตุ 7 ตามลำดับ ด้วยความเป็นที่รองรับนั่นเอง เหมือนแผ่นดินเป็นที่รองรับของต้นไม้และภูเขาเป็นต้น เหล่านี้ชื่อว่านิสสยปัจจัย เพราะอรรถว่าอันธรรมที่อาศัยทั้งหลายย่อมอาศัย นิสสยปัจจัยที่มีกำลัง ชื่อว่าอุปนิสสยปัจจัย เพราะอุปสรรค 'อุป' แสดงถึงความพิเศษ (ยิ่งใหญ่) ส่วนความต่างของปัจจัยนั้นจะกล่าวต่อไป

ඡ වත්ථූනි, ඡ ආරම්මණානි චාති ඉමෙ පච්චයුප්පන්නතො පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පවත්තමානභාවෙන උපකාරකො පුරෙජාතපච්චයො. පච්ඡාජාතපච්චයෙ අසති සන්තානට්ඨිතිහෙතුභාවං ආගච්ඡන්තස්ස කායස්ස උපත්ථම්භනභාවෙන උපකාරකා පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පච්ඡාජාතපච්චයො. සො ගිජ්ඣපොතකසරීරානං ආහාරාසා චෙතනා විය දට්ඨබ්බො.

ปุเรชาตปัจจัย คือวัตถุ 6 และอารมณ์ 6 เหล่านี้ เป็นปัจจัยที่ช่วยอุปการะโดยความเป็นธรรมที่เกิดขึ้นก่อนปัจจยุปบันแล้วดำรงอยู่ ปัจฉาชาตปัจจัย คือจิตและเจตสิกธรรมที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยที่ช่วยอุปการะโดยความเป็นผู้อุปถัมภ์แก่กายที่ถึงความเป็นเหตุแห่งการดำรงอยู่ของสันตติ แม้ในกาลที่ปัจจัยที่เกิดภายหลังไม่มีอยู่ ปัจจัยนั้นพึงเห็นเหมือนเจตนาคือความปรารถนาในอาหารของร่างกายลูกแร้ง

පුරිමපුරිමපරිචිතගන්ථො විය උත්තරඋත්තරගන්ථස්ස කුසලාදිභාවෙන අත්තසදිසස්ස පගුණබලවභාවවිසිට්ඨඅත්තසමානජාතියතාගාහණං ආසෙවනං, තෙන පච්චයා සජාතියධම්මානං සජාතියධම්මාව ආසෙවනපච්චයො. භින්නජාතිකා හි භින්නජාතිකෙහි ආසෙවනපගුණෙන පගුණබලවභාවවිසිට්ඨං කුසලාදිභාවසඞ්ඛාතං අත්තනො ගතිං [Pg.244] ගාහාපෙතුං න සක්කොන්ති, න ච සයං තතො ගණ්හන්ති, තෙ පන අනන්තරාතීතානි ලොකියකුසලාකුසලානි චෙව අනාවජ්ජනකිරියජවනානි චාති දට්ඨබ්බං. චිත්තප්පයොගසඞ්ඛාතකිරියාභාවෙන සහජාතානං නානාක්ඛණිකානං විපාකානං, කටත්තාරූපානඤ්ච උපකාරිකා චෙතනා කම්මපච්චයො.

อาเสวนะ คือการรับเอาความเป็นประเภทเดียวกันกับตนที่พิเศษด้วยความเป็นผู้ชำนาญและมีกำลัง ในความเป็นกุศลเป็นต้นที่เหมือนกับตนของคัมภีร์ที่เกิดภายหลังๆ เหมือนคัมภีร์ที่เคยศึกษามาแล้วก่อนๆ ด้วยเหตุนั้น ธรรมที่เป็นประเภทเดียวกันเท่านั้น เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นประเภทเดียวกัน ชื่อว่าอาเสวนปัจจัย เพราะธรรมที่ต่างประเภทกัน ย่อมไม่สามารถยังธรรมที่ต่างประเภทกันให้รับเอาคติของตนที่เรียกว่าความเป็นกุศลเป็นต้น ซึ่งพิเศษด้วยความเป็นผู้ชำนาญและมีกำลังด้วยความชำนาญในการเสพได้ และตนเองก็ไม่รับเอาจากธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่านั้นพึงเห็นว่าเป็นโลกียกุศลและอกุศลที่ล่วงไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น และกิริยาชวนะที่เว้นอาวัชชนะ กรรมปัจจัย คือเจตนาที่เป็นผู้อุปการะแก่วิบากที่เกิดพร้อมกันและที่เกิดต่างขณะกัน และกัมมชรูป ด้วยความเป็นกิริยาที่เรียกว่าความพยายามของจิต

අත්තනො නිරුස්සාහසන්තභාවෙන සහජාතනාමරූපානං නිරුස්සාහසන්තභාවාය උපකාරකා විපාකචිත්තචෙතසිකා විපාකපච්චයො. තෙ හි පයොගෙන අසාධෙතබ්බතාය කම්මස්ස කටත්තා නිප්ඵජ්ජමානමත්තතො නිරුස්සාහසන්තභාවා හොන්ති, න කිලෙසවූපසමසන්තභාවා. තථා සන්තභාවතොයෙව හි භවඞ්ගාදයො දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යා. අභිනිපාතසම්පටිච්ඡනසන්තීරණමත්තා පන විපාකා දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යාව. ජවනප්පවත්තියාව නෙසං රූපාදිග්ගහිතතා විඤ්ඤායති.

วิปากปัจจัย คือวิบากจิตและเจตสิกที่เป็นผู้อุปการะแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกัน เพื่อความเป็นผู้ไม่มีความพยายามและสงบของนามรูปเหล่านั้น ด้วยความเป็นผู้ไม่มีความพยายามและสงบของตน เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ไม่มีความพยายามและสงบ ด้วยความเป็นเพียงผู้สำเร็จจากกรรมที่ทำแล้ว ไม่ใช่ด้วยความเป็นผู้สงบระงับกิเลส เพราะไม่ควรทำให้สำเร็จด้วยความพยายาม เพราะความเป็นผู้สงบอย่างนั้นนั่นเอง ภวังค์เป็นต้นจึงยากที่จะรู้ได้ ส่วนวิบากที่เป็นเพียงการกระทบ การรับ และการไต่สวน ย่อมยากที่จะรู้ได้ ความที่วิบากเหล่านั้นยึดถือรูปเป็นต้น ย่อมรู้ได้ด้วยการเกิดขึ้นของชวนะเท่านั้น

රූපාරූපානං උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකා චත්තාරො ආහාරා ආහාරපච්චයො. සතිපි හි ජනකභාවෙ උපත්ථම්භකත්තමෙව ආහාරස්ස පධානකිච්චං. ජනයන්තොපි ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපත්ථම්භෙන්තො ව ජනෙතීති උපත්ථම්භකභාවො ව ආහාරභාවො. තෙසු තෙසු කිච්චෙසු පච්චයුප්පන්නධම්මෙහි අත්තානං අනුවත්තාපනසඞ්ඛාතාධිපතියට්ඨෙන පච්චයො ඉන්ද්‍රියපච්චයො.

อาหารปัจจัย คืออาหาร 4 เป็นผู้อุปการะแก่รูปและอรูป ด้วยความเป็นผู้อุปถัมภ์ แม้จะมีความเป็นผู้ให้เกิด แต่อุปถัมภ์นั่นแหละเป็นกิจสำคัญของอาหาร แม้อาหารที่ให้เกิด ก็ย่อมให้เกิดโดยอุปถัมภ์อย่างไม่ขาดสาย เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้อุปถัมภ์นั่นแหละคือความเป็นอาหาร อินทริยปัจจัย คือปัจจัยที่ยังธรรมที่เป็นปัจจยุปบันให้เป็นไปตามตนในกิจนั้นๆ ด้วยความเป็นอธิปติที่ชื่อว่าการยังตนให้เป็นไปตาม

ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණූපනිජ්ඣානවසෙන උපගන්ත්වා ආරම්මණනිජ්ඣානකා විතක්කාදයො ඣානපච්චයො. සුගතිතො පුඤ්ඤතො, දුග්ගහිතො පාපතො වා නිය්‍යානට්ඨෙන උපකාරකා සම්මාදිට්ඨාදයො මග්ගපච්චයො.

ฌานปัจจัย คือวิตกเป็นต้น ที่เข้าไปพิจารณาอารมณ์ด้วยความเป็นผู้พิจารณาอารมณ์ และพิจารณาลักษณะด้วยความเป็นผู้พิจารณาลักษณะ มัคคปัจจัย คือสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ที่เป็นผู้อุปการะด้วยความเป็นผู้เป็นทางออกไปจากสุคติเพราะบุญ หรือจากทุคติเพราะบาป

පරමත්ථතො භින්නාපි එකීභාවගතා විය එකුප්පාදාදිභාවසඞ්ඛාතසම්පයොගලක්ඛණෙන උපකාරකා නාමධම්මා ව සම්පයුත්තපච්චයො. අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධතාය යුත්තාපි සමානා විප්පයුත්තභාවෙන [Pg.245] විසංසට්ඨතාය නානත්තුපගමනෙන උපකාරකා වත්ථුචිත්තචෙතසිකා විප්පයුත්තපච්චයො.

สัมปยุตตปัจจัย คือนามธรรมเท่านั้น ที่เป็นผู้อุปการะด้วยลักษณะแห่งสัมปยุตต์ที่ชื่อว่าความเป็นผู้เกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น เหมือนถึงความเป็นอันเดียวกัน แม้จะต่างกันโดยปรมัตถ์ วิปปยุตตปัจจัย คือวัตถุ จิต และเจตสิก ที่เป็นผู้อุปการะด้วยการถึงความต่างกัน ด้วยความเป็นผู้ไม่ปะปนกัน ด้วยความเป็นวิปปยุตต์ แม้จะประกอบด้วยความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน

පච්චුප්පන්නසභාවසඞ්ඛාතෙන අත්ථිභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකා ‘‘සහජාතං පුරෙජාත’’න්ත්‍යාදිනා වක්ඛමානධම්මා අත්ථිපච්චයො. සතිපි හි ජනකත්තෙ ඨිතියංයෙව සාතිසයො අත්ථිපච්චයානං බ්‍යාපාරොති උපත්ථම්භකතාව තෙසං ගහිතා. එකස්මිං ඵස්සාදිසමුදායෙ පවත්තමානෙ දුතියස්ස අභාවතො අත්තනො ඨිතියා ඔකාසං අලභන්තානං අනන්තරමුප්පජ්ජමානකචිත්තචෙතසිකානං ඔකාසදානවසෙන උපකාරකා අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා නත්ථිපච්චයො.

ธรรมทั้งหลายที่จะกล่าวต่อไปมีสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น เป็นอุปการะโดยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของธรรมนั้นนั่นเอง ด้วยความเป็นอยู่ซึ่งนับว่าเป็นสภาพปัจจุบัน ชื่อว่า อัตถิปัจจัย ถึงแม้ว่าจะเป็นผู้ให้เกิด แต่การกระทำของอัตถิปัจจัยทั้งหลายก็มีส่วนยิ่งในความตั้งอยู่เท่านั้น เพราะฉะนั้นความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของปัจจัยเหล่านั้นจึงถูกถือเอา จิตและเจตสิกทั้งหลายที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่าง เป็นอุปการะโดยการให้โอกาสแก่จิตและเจตสิกทั้งหลายที่เกิดขึ้นต่อจากนั้น ซึ่งไม่ได้รับโอกาสในการตั้งอยู่ของตน เพราะไม่มีจิตและเจตสิกดวงที่สองเมื่อผัสสะเป็นต้นหมู่หนึ่งกำลังเป็นไปอยู่ ชื่อว่า นัตถิปัจจัย

අත්තනො සභාවාවිගමනෙන අප්පවත්තමානානං විගතභාවෙන උපකාරකායෙව ධම්මා විගතපච්චයො. නිරොධානුපගමනවසෙන උපකාරකා අත්ථිපච්චයා ව අවිගතපච්චයො. සසභාවතාමත්තෙන උපකාරකතා අත්ථිපච්චයතා, නිරොධානුපගමනවසෙන උපකාරකතා අවිගතපච්චයතාති පච්චයතාවිසෙසො නෙසං ධම්මාවිසෙසෙපි දට්ඨබ්බො. ධම්මානඤ්හි සමත්ථතාවිසෙසං සබ්බාකාරෙන ඤත්වා භගවතා චතුවීසතිපච්චයා දෙසිතාති භගවති සද්ධාය ‘‘එවං විසෙසා එතෙ ධම්මා’’ති සුතමයඤාණං උප්පාදෙත්වා චින්තාභාවනාමයඤාණෙහි තදභිසමයාය යොගො කරණීයො. අවිසෙසෙපි හි ධම්මසාමග්ගියස්ස තථා තථා විනෙතබ්බපුග්ගලානං වසෙන හෙට්ඨා වුත්තොපි පච්චයො පුන පකාරන්තෙන වුච්චති අහෙතුකදුකං වත්වාපි හෙතුවිප්පයුත්තදුකං වියාති දට්ඨබ්බං.

ธรรมทั้งหลายที่เป็นอุปการะโดยความเป็นสภาพที่ล่วงไปแล้ว ซึ่งไม่เป็นไปโดยความเป็นสภาพของตนที่ไม่ล่วงไป ชื่อว่า วิคตปัจจัย อัตถิปัจจัยทั้งหลายที่เป็นอุปการะโดยความเป็นสภาพที่ไม่ถึงความดับไปนั่นเอง ชื่อว่า อวิคตปัจจัย ความเป็นอุปการะด้วยความเป็นสภาพของตนเท่านั้น ชื่อว่า อัตถิปัจจยตา ความเป็นอุปการะโดยความเป็นสภาพที่ไม่ถึงความดับไป ชื่อว่า อวิคตปัจจยตา พึงเห็นความพิเศษแห่งปัจจัยเหล่านั้นแม้ในความไม่ต่างกันแห่งธรรมทั้งหลาย เพราะพระผู้มีพระภาคทรงทราบความพิเศษแห่งความสามารถของธรรมทั้งหลายโดยประการทั้งปวง จึงทรงแสดงปัจจัย 24 อย่าง เพราะฉะนั้น พึงประกอบความเพียรเพื่อการตรัสรู้ธรรมเหล่านั้น ด้วยการยังสุตมยญาณให้เกิดขึ้นว่า "ธรรมเหล่านี้มีความพิเศษอย่างนี้" ด้วยศรัทธาในพระผู้มีพระภาค แล้วจึงประกอบด้วยจินตามยญาณและภาวนามยญาณ พึงเห็นว่า แม้ในความไม่ต่างกันแห่งความพร้อมเพรียงแห่งธรรม ปัจจัยที่กล่าวไว้ข้างล่างก็ถูกกล่าวซ้ำด้วยประการอื่นอีก โดยอาศัยบุคคลที่พึงแนะนำอย่างนั้นๆ เหมือนกล่าวอเหตุกทุกะแล้วก็กล่าวเหตุกวิปปยุตตทุกะฉะนั้น

15. නාමං චතුක්ඛන්ධසඞ්ඛාතං නාමං තාදිසස්සෙව නාමස්ස ඡධා ඡහාකාරෙහි පච්චයො හොති, තදෙව නාමරූපීනං සමුදිතානං [Pg.246] පඤ්චධා පච්චයො හොති, රූපස්ස පුන භූතුපාදායභෙදස්ස එකධා පච්චයො හොති, රූපඤ්ච නාමස්ස එකධා පච්චයො, පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි නාමස්ස ද්විධා ද්විප්පකාරා පච්චයා හොන්ති, ද්වයං පන නාමරූපද්වයං සමුදිතං ද්වයස්ස තාදිසස්සෙව නාමරූපද්වයස්ස නවධා පච්චයො චෙති එවං පච්චයා ඡබ්බිධා ඨිතා.

๑๕. นามอันนับว่าเป็นขันธ์ 4 เป็นปัจจัยแก่นามนั้นนั่นเอง 6 อย่าง ด้วยอาการ 6 นามนั้นนั่นเอง เป็นปัจจัยแก่นามรูปที่รวมกัน 5 อย่าง ส่วนรูปอันต่างโดยภูตรูปและอุปาทายรูป เป็นปัจจัยอย่างเดียว รูปก็เป็นปัจจัยแก่นามอย่างเดียว บัญญัตินามรูปทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่นาม 2 อย่าง 2 ประการ ส่วนนามรูปทั้งสองที่รวมกัน เป็นปัจจัยแก่นามรูปทั้งสองนั้นนั่นเอง 9 อย่าง ด้วยประการฉะนี้ ปัจจัยทั้งหลายจึงตั้งอยู่ 6 อย่าง

16. විපාකබ්‍යාකතං කම්මවසෙන විපාකභාවප්පත්තං කම්මවෙගක්ඛිත්තපතිතං විය හුත්වා පවත්තමානං අත්තනො සභාවං ගාහෙත්වා පරිභාවෙත්වා නෙව අඤ්ඤං පවත්තෙති, න ච පුරිමවිපාකානුභාවං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති. ‘‘න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ එක’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.221) වචනතො ච අහෙතුකකිරියෙසු හසිතුප්පාදස්සෙව ආසෙවනතාඋද්ධරණෙන ආවජ්ජනද්වයං ආසෙවනපච්චයො න හොති, තස්මා ජවනානෙව ආසෙවනපච්චයභාවං ගච්ඡන්තීති ආහ ‘‘පුරිමානි ජවනානී’’ත්‍යාදි. අවිසෙසවචනෙපෙත්ථ ලොකියකුසලාකුසලාබ්‍යාකතජවනානෙව දට්ඨබ්බානි ලොකුත්තරජවනානං ආසෙවනභාවස්ස අනුද්ධටත්තා.

๑๖. วิบากอัพยากฤตที่ถึงความเป็นวิบากโดยอำนาจกรรม เป็นไปโดยความเป็นเหมือนถูกแรงกรรมเหวี่ยงให้ตกไป ย่อมไม่ถือเอาและอบรมสภาวะของตนแล้วยังธรรมอื่นให้เป็นไป และไม่เกิดขึ้นโดยถือเอาอานุภาพของวิบากก่อนๆ และด้วยบทว่า "มรรคปัจจัยไม่มีในอาเสวนะอย่างหนึ่ง" (ปฏฺฐา. 1.1.221) และด้วยการยกเอาหสิตุปปาทะในอเหตุกกิริยามาเป็นอาเสวนะ อาวัชชนจิต 2 จึงไม่เป็นอาเสวนปัจจัย เพราะฉะนั้น ชวนจิตทั้งหลายเท่านั้นย่อมถึงความเป็นอาเสวนปัจจัย ดังที่กล่าวว่า "ชวนจิตดวงก่อนๆ" เป็นต้น แม้ในคำที่ไม่ได้ระบุเฉพาะเจาะจงในที่นี้ พึงเห็นว่าหมายถึงโลกียกุศล อกุศล และอัพยากตชวนะเท่านั้น เพราะความเป็นอาเสวนะของโลกุตตรชวนะยังไม่ได้ถูกยกขึ้นมากล่าว

එවඤ්ච කත්වා වුත්තං පට්ඨානට්ඨකථායං (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.12) ‘‘ලොකුත්තරො පන ආසෙවනපච්චයො නාම නත්ථී’’ති. තත්ථ හි කුසලං භින්නජාතිකස්ස පුරෙචරත්තා න තෙන ආසෙවනගුණං ගණ්හාපෙති, ඵලචිත්තානි ච ජවනවසෙන උප්පජ්ජමානානිපි විපාකාබ්‍යාකතෙ වුත්තනයෙන ආසෙවනං න ගණ්හන්ති, න ච අඤ්ඤං ගාහාපෙන්ති. යම්පි ‘‘ආසෙවනවිනිමුත්තං ජවනං නත්ථී’’ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං, තම්පි යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති විඤ්ඤායති. ඉතරථා ආචරියස්ස අසමපෙක්ඛිතාභිධායකත්තප්පසඞ්ගො සියා. මග්ගො පන ගොත්‍රභුතො ආසෙවනං න ගණ්හාතීති නත්ථි භූමිආදිවසෙන නානාජාතිතාය අනධිප්පෙතත්තා. තථා හි වුත්තං පට්ඨානෙ ‘‘ගොත්‍රභු [Pg.247] මග්ගස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො, වොදානං මග්ගස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.426). එකුප්පාදාදිචතුබ්බිධසම්පයොගලක්ඛණාභාවතො සහුප්පන්නානම්පි රූපධම්මානං සම්පයුත්තපච්චයතා නත්ථීති වුත්තං ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති.

และเมื่อเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาปัฏฐาน (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๑๒) ว่า "โลกุตตรอาเสวนปัจจัยไม่มี" ในที่นั้น กุศลย่อมไม่ยังคุณแห่งอาเสวนะให้ถือเอาด้วยกุศลนั้น เพราะกุศลเป็นธรรมที่เกิดก่อนของธรรมต่างชาติกัน และผลจิตทั้งหลายแม้เกิดขึ้นโดยอาศัยชวนะ ก็ไม่ถือเอาอาเสวนะด้วยนัยที่กล่าวไว้ในวิบากอัพยากฤต และไม่ยังธรรมอื่นให้ถือเอา แม้คำที่พระอาจารย์ธัมมปาลเถระกล่าวไว้ว่า "ชวนะที่พ้นจากอาเสวนะไม่มี" นั้น ก็พึงทราบว่ากล่าวโดยส่วนมาก มิฉะนั้น พึงมีข้อที่อาจารย์กล่าวโดยไม่พิจารณา ส่วนที่ว่า มรรคไม่รับอาเสวนะจากโคตรภูนั้น หามีไม่ เพราะไม่ได้ประสงค์ความเป็นธรรมต่างชาติกันโดยอาศัยภูมิเป็นต้น ดังที่กล่าวไว้ในปัฏฐานว่า "โคตรภูเป็นปัจจัยแก่มรรคด้วยอาเสวนปัจจัย, โวทานเป็นปัจจัยแก่มรรคด้วยอาเสวนปัจจัย" (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๖) เพราะไม่มีลักษณะแห่งสัมปยุตต์ ๔ อย่าง มีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น จึงไม่มีสัมปยุตตปัจจัยของรูปธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ดังที่กล่าวว่า "จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายซึ่งกันและกัน"

17. හෙතුඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි සහජාතානං නාම රූපානන්ති තයොපෙතෙ පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානං, පවත්තියං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං, උභයත්ථ සහජාතානං නාමානඤ්ච හෙතාදිපච්චයෙන පච්චයා හොන්ති. ‘‘සහජාතරූපන්ති හි සබ්බත්ථ පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානං, පවත්තියං චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති වක්ඛති. සහජාතා චෙතනාති අන්තමසො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහිපි සහජාතචෙතනා. සහජාතානං නාම රූපානන්ති සබ්බාපි චෙතනා නාමානං, පටිසන්ධිසහගතා චෙතනා කම්මසමුට්ඨානරූපානං, පවත්තියං රූපසමුට්ඨාපකචිත්තසහගතා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච. නානාක්ඛණිකා චෙතනාති විපාකක්ඛණතො නානාක්ඛණෙ අතීතභවාදීසු නිබ්බත්තා කුසලාකුසලචෙතනා. නාමරූපානන්ති උභයත්ථාපි නාමරූපානං. විපාකක්ඛන්ධාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණාදිකා විපාකා අරූපක්ඛන්ධා. කම්මසමුට්ඨානම්පි හි රූපං විපාකවොහාරං න ලභති අරූපධම්මභාවෙන, සාරම්මණභාවෙන ච කම්මසදිසෙසු අරූපධම්මෙස්වෙව විපාක-සද්දස්ස නිරුළ්හත්තා.

๑๗. เหตุ องค์ฌาน และองค์มรรค ทั้งสามนี้ เป็นปัจจัยแก่นามและรูปที่เกิดพร้อมกัน คือเป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากกรรมในปฏิสนธิ และรูปที่เกิดจากจิตในปวัตติกาล และเป็นปัจจัยแก่นามที่เกิดพร้อมกันในทั้งสองกาล ด้วยเหตุปัจจัยเป็นต้น เพราะจะกล่าวต่อไปว่า "รูปที่เกิดพร้อมกันในที่ทั้งปวง คือรูปที่เกิดจากกรรมในปฏิสนธิ และรูปที่เกิดจากจิตในปวัตติกาล" เจตนาที่เกิดพร้อมกัน คือเจตนาที่เกิดพร้อมกับจักขุวิญญาณเป็นต้นแม้ในที่สุด แก่นามและรูปที่เกิดพร้อมกัน คือเจตนาทั้งหมดเป็นปัจจัยแก่นาม เจตนาที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิเป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากกรรม เจตนาที่เกิดพร้อมกับจิตที่ยังรูปให้เกิดในปวัตติกาลเป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิต เจตนาที่ต่างขณะกัน คือกุศลเจตนาและอกุศลเจตนาที่เกิดขึ้นในภพก่อนเป็นต้น ในขณะที่ต่างจากขณะแห่งวิบาก แก่นามรูปทั้งหลาย คือแก่นามรูปในที่ทั้งสอง วิบากขันธ์ทั้งหลาย คืออรูปขันธ์ที่เป็นวิบาก มีปฏิสนธิวิญญาณเป็นต้น เพราะรูปที่เกิดจากกรรมก็ไม่ได้รับชื่อว่า "วิบาก" เพราะไม่มีความเป็นอรูปธรรม และไม่มีความเป็นอารมณ์ เพราะคำว่า "วิบาก" นี้ สำเร็จ (ใช้กันมา) เฉพาะในอรูปธรรมที่คล้ายกับกรรมเท่านั้น

18. පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්සාති පච්චයධම්මතො පුරෙ උප්පන්නස්ස ඉමස්ස රූපකායස්ස. කථං පන පච්චයුප්පන්නස්ස පුරෙ නිබ්බත්තියං පච්ඡාජාතස්ස පච්චයතාති? නනු වුත්තං ‘‘පච්ඡාජාතපච්චයෙ අසති සන්තානට්ඨිතිහෙතුකභාවං ආගච්ඡන්තස්සා’’ති, තස්මා සන්තානප්පවත්තස්ස හෙතුභාවුපත්ථම්භනෙ ඉමස්ස බ්‍යාපාරොති න කොචි විරොධො.

๑๘. แก่กายนี้ที่เกิดก่อน คือแก่รูปกายนี้ที่เกิดขึ้นก่อนปัจจัยธรรม. ก็เมื่อปัจจยุบปันธรรมเกิดขึ้นก่อน ปัจจัยที่เกิดภายหลังจะเป็นปัจจัยได้อย่างไร? มิใช่ได้กล่าวไว้หรือว่า "เมื่อปัจจัยที่เกิดภายหลังไม่มี (กายนี้) ย่อมไม่ถึงความเป็นเหตุแห่งความตั้งอยู่ของสันตติ" ดังนั้น กิจของปัจจัยนี้ในการอุปถัมภ์ความเป็นเหตุของสันตติที่ดำเนินไปอยู่ จึงไม่มีความขัดแย้งกันแต่อย่างใด

19. පටිසන්ධියං [Pg.248] චක්ඛාදිවත්ථූනං අසම්භවතො, සති ච සම්භවෙ තංතංවිඤ්ඤාණානං පච්චයභාවානුපගමනතො, හදයවත්ථුනො ච පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සහුප්පන්නස්ස පුරෙජාතකතාභාවතො වුත්තං ‘‘ඡවත්ථූනි පවත්තිය’’න්ති. ‘‘පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චවිඤ්ඤාණවීථියා’’ති ච ඉදං ආරම්මණපුරෙජාතනිද්දෙසෙ ආගතං සන්ධාය වුත්තං. පඤ්හාවාරෙ පන ‘‘සෙක්ඛා වා පුථුජ්ජනා වා චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තී’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.424) අවිසෙසෙන පච්චුප්පන්නචක්ඛාදීනම්පි ගහිතත්තා ධම්මාරම්මණම්පි ආරම්මණපුරෙජාතං මනොවිඤ්ඤාණවීථියා ලබ්භති. අත්ථතො හෙතං සිද්ධං, යං පච්චුප්පන්නධම්මාරම්මණං ගහෙත්වා මනොද්වාරිකවීථි පවත්තති, තං තස්ස ආරම්මණපුරෙජාතං හොතීති.

๑๙. เพราะในปฏิสนธิกาล วัตถุมีจักขุวัตถุเป็นต้นไม่มี และถึงแม้จะมีอยู่ ก็ไม่ถึงความเป็นปัจจัยแก่ปัญจวิญญาณนั้นๆ และเพราะหทัยวัตถุที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณไม่มีความเป็นปุเรชาตะ จึงกล่าวว่า "วัตถุ ๖ ในปวัตติกาล". ส่วนคำว่า "อารมณ์ ๕ แก่ปัญจวิญญาณวิถี" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงข้อความที่มาในอารัมมณปุเรชาตนิทเทส. แต่ในปัญหาวาระ เพราะมีการถือเอาจักขุเป็นต้นที่เป็นปัจจุบันโดยไม่เจาะจงว่า "พระเสกขะหรือปุถุชนย่อมพิจารณาเห็นจักขุโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" เป็นต้น (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๔) แม้ธรรมารมณ์ก็ย่อมได้ความเป็นอารัมมณปุเรชาตะในมโนวิญญาณวิถี. โดยอรรถแล้ว ข้อนี้ย่อมสำเร็จว่า มโนทวารวิถีที่ดำเนินไปโดยยึดเอาธรรมารมณ์ที่เป็นปัจจุบันใด ธรรมารมณ์นั้นย่อมเป็นอารัมมณปุเรชาตะแก่มโนทวารวิถีนั้น

22. පකතියා එව පච්චයන්තරරහිතෙන අත්තනො සභාවෙනෙව උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. ආරම්මණානන්තරෙහි අසංමිස්සො පුථගෙව කොචි උපනිස්සයොති වුත්තං හොති. අථ වා පකතො උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. පකතොති චෙත්ථ ප-කාරො උපසග්ගො, සො අත්තනො ඵලස්ස උප්පාදනසමත්ථභාවෙන සන්තානෙ නිප්ඵාදිතභාවං, ආසෙවිතභාවඤ්ච දීපෙති, තස්මා අත්තනො සන්තානෙ නිප්ඵන්නො රාගාදි, සද්ධාදි, උපසෙවිතො වා උතුභොජනාදි පකතූපනිස්සයො. තථා චෙව නිද්දිසති.

๒๒. อุปนิสัยที่เป็นไปโดยสภาวะของตนเองนั่นเอง โดยปราศจากปัจจัยอื่น ชื่อว่า ปกตูปนิสัย. อธิบายว่า คืออุปนิสัยอย่างใดอย่างหนึ่งที่แยกต่างหาก ไม่ปะปนกับอารัมมณปัจจัยและอนันตรปัจจัย. อีกนัยหนึ่ง อุปนิสัยที่ทำไว้แล้ว (ปกติ) ชื่อว่า ปกตูปนิสัย. ในคำว่า ปกโต นี้ บทหน้าคือ ป-อุปสัค แสดงถึงความเป็นสิ่งที่ทำให้สำเร็จแล้วในสันดาน และความเป็นสิ่งที่เสพไว้แล้ว ด้วยความสามารถในการยังผลของตนให้เกิดขึ้น. เพราะฉะนั้น ราคะเป็นต้น ศรัทธาเป็นต้น ที่ทำให้เกิดขึ้นแล้วในสันดานของตน หรืออุตุและอาหารเป็นต้นที่เสพแล้ว ชื่อว่า ปกตูปนิสัย. ท่านแสดงไว้เช่นนั้นแล

23. ගරුකතන්ති ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛිතං. තථා හි ‘‘දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛතී’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.413) දානසීලඋපොසථකම්මපුබ්බෙකතසුචිණ්ණඣානගොත්‍රභුවොදානමග්ගාදීනි ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛණවසෙන අස්ස නිද්දෙසො පවත්තො.

๒๓. คำว่า ครุกตะ คือ การพิจารณาโดยให้ความสำคัญ (กระทำให้นัก). ด้วยเหตุนั้น การแสดงนิทเทสแห่งปัจจัยนี้จึงเป็นไปโดยอำนาจการพิจารณาโดยให้ความสำคัญ ซึ่งทาน ศีล อุโบสถกรรม ฌานที่เคยประพฤติมาดีแล้วในก่อน โคตรภู โวทาน และมรรค เป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า "ให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว ทำอุโบสถกรรมแล้ว พิจารณาโดยให้ความสำคัญซึ่งกรรมนั้น" เป็นต้น (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๓)

24. ‘‘පුරිමා [Pg.249] පුරිමා කුසලා ඛන්ධා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ඛන්ධානං උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.423) නයෙන අනන්තරපච්චයෙන සද්ධිං නානත්තං අකත්වා අනන්තරූපනිස්සයස්ස ආගතත්තා වුත්තං ‘‘අනන්තරනිරුද්ධා’’ත්‍යාදි. එවං සන්තෙපි අත්තනො අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදවසෙන අනන්තරපච්චයො, බලවකාරණවසෙන අනන්තරූපනිස්සයපච්චයොති අයමෙතෙසං විසෙසො.

๒๔. ด้วยนัยมีอาทิว่า "กุศลขันธ์ที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ที่เกิดหลังๆ ด้วยอุปนิสสยปัจจัย" (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๓) ท่านจึงกล่าวคำว่า "อนันตรนิรุทธา" (ดับไปในลำดับ) เป็นต้น เพราะอนันตรูปนิสัยมาในนัยที่ไม่ทำให้แตกต่างจากอนันตรปัจจัย. ถึงกระนั้น ความแตกต่างของปัจจัยเหล่านี้คือ เป็นอนันตรปัจจัยโดยอำนาจการเกิดขึ้นของจิตที่เหมาะสมในลำดับของตน และเป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัยโดยอำนาจความเป็นเหตุที่มีกำลัง

25. යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච රාගාදයො…පෙ… සෙනාසනඤ්චාති යොජනා. රාගාදයො හි අජ්ඣත්තං නිප්ඵාදිතා, පුග්ගලාදයො බහිද්ධා සෙවිතා. තථා හි වුත්තං ආචරියෙන –

๒๕. การประกอบความว่า ราคะเป็นต้น...เป...และเสนาสนะ ทั้งภายในและภายนอกตามสมควร. เพราะว่า ราคะเป็นต้นนั้นทำให้เกิดขึ้นภายใน ส่วนบุคคลเป็นต้นนั้นเสพภายนอก. ดังที่พระอาจารย์กล่าวไว้ว่า -

‘‘රාගසද්ධාදයො ධම්මා, අජ්ඣත්තමනුවාසිතා;

සත්තසඞ්ඛාරධම්මා ච, බහිද්ධොපනිසෙවිතා’’ති. (නාම. පරි. 827);

"ธรรมคือราคะและศรัทธาเป็นต้น อันอบรมแล้วภายใน และธรรมคือสัตว์และสังขาร อันเสพแล้วภายนอก" (นาม. ปริ. 827);

අථ වා අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච කුසලාදිධම්මානන්ති යථාඨිතවසෙනෙව යොජනා අත්තනො හි රාගාදයො ච අත්තනො කුසලාදිධම්මානං කල්‍යාණමිත්තස්ස සද්ධාදිකෙ නිස්සාය කුසලං කරොන්තානං පරෙසඤ්ච නිස්සයා හොන්ති.

อีกนัยหนึ่ง การประกอบความว่า 'ธรรมมีกุศลเป็นต้น ทั้งภายในและภายนอก' เป็นไปตามที่ตั้งอยู่ตามจริงนั่นเอง เพราะว่าราคะเป็นต้นของตน ย่อมเป็นที่อาศัยแก่กุศลธรรมเป็นต้นของตน และ [ศรัทธาเป็นต้นของกัลยาณมิตร] ย่อมเป็นที่อาศัยแก่คนอื่นทั้งหลายผู้ทำกุศลโดยอาศัยศรัทธาเป็นต้นของกัลยาณมิตรนั้น.

තත්ථ කාමරාගාදයො නිස්සාය කාමභවාදීසු නිබ්බත්තනත්ථං, රාගාදිවූපසමත්ථඤ්ච දානසීලඋපොසථජ්ඣානාභිඤ්ඤාවිපස්සනාමග්ගභාවනා, රාගාදිහෙතුකා ච උපරූපරිරාගාදයො හොන්තීති යථාරහං දට්ඨබ්බං. යං යඤ්හි නිස්සාය යස්ස යස්ස සම්භවො, තං තං තස්ස තස්ස පකතූපනිස්සයො හොති. පච්චයමහාපදෙසො හෙස, යදිදං ‘‘උපනිස්සයපච්චයො’’ති වුත්තං. තථා චාහ ‘‘බහුධා හොති පකතූපනිස්සයො’’ති. සද්ධාදයොති සීලසුතචාගපඤ්ඤා. අත්තනො සද්ධාදිකඤ්හි උපනිස්සාය අත්තනො දානසීලාදයො, තථා කල්‍යාණමිත්තානං සද්ධාදයො උපනිස්සාය පරෙසඤ්ච දානසීලාදයො [Pg.250] හොන්තීති පාකටමෙතං. සුඛං දුක්ඛන්ති කායිකං සුඛං දුක්ඛං. පුග්ගලොති කල්‍යාණමිත්තාදිපුග්ගලො. භොජනන්ති සප්පායාදිභොජනං, උතුපි තාදිසොව.

ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น พึงทราบตามสมควรว่า การอาศัยกามราคะเป็นต้นเพื่อเกิดในกามภพเป็นต้นก็ดี การเจริญทาน ศีล อุโบสถ ฌาน อภิญญา วิปัสสนา และมรรค เพื่อสงบระงับราคะเป็นต้นก็ดี และราคะเป็นต้นที่ยิ่งๆ ขึ้นไปอันมีราคะเป็นต้นนั้นเองเป็นเหตุก็ดี ย่อมมีได้. ด้วยว่าสิ่งใดอาศัยสิ่งใดแล้วเกิดขึ้น สิ่งนั้นย่อมเป็นปกตูปนิสัยของสิ่งนั้น. นี้เป็นมหาประเทศแห่งปัจจัย คือที่เรียกว่า 'อุปนิสสยปัจจัย' นี้เอง. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'ปกตูปนิสัยมีหลายอย่าง'. คำว่า ศรัทธาเป็นต้น ได้แก่ ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา. ข้อที่ว่า เพราะอาศัยศรัทธาเป็นต้นของตน ทานและศีลเป็นต้นของตนจึงมี และเพราะอาศัยศรัทธาเป็นต้นของกัลยาณมิตร ทานและศีลเป็นต้นของคนอื่นจึงมี ดังนี้ เป็นเรื่องที่ชัดเจนอยู่แล้ว. คำว่า สุข ทุกข์ คือ สุขทางกายและทุกข์ทางกาย. คำว่า บุคคล คือ บุคคลมีกัลยาณมิตรเป็นต้น. คำว่า โภชนะ คือ โภชนะที่สัปปายะเป็นต้น แม้ฤดูก็เช่นเดียวกันนั้น.

27. ‘‘අධිපති…පෙ… පච්චයා හොන්තී’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙතුං ‘‘තත්ථ ගරුකතමාරම්මණ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. ගරුකතමාරම්මණන්ති පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදාදිනා ගරුකතං ආරම්මණං. තඤ්හි ඣානමග්ගඵලවිපස්සනානිබ්බානාදිභෙදං පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදාදිමග්ගඵලාදිධම්මෙ අත්තාධීනෙ කරොතීති ආරම්මණාධිපති නාම. ගරුකාතබ්බතාමත්තෙන ආරම්මණාධිපති. ගරුකතොපි බලවකාරණට්ඨෙන ආරම්මණූපනිස්සයොති අයමෙතෙසං විසෙසො. සහජාතා…පෙ… නාමරූපානන්ති ඡන්දචිත්තවීරියවීමංසානං, වසෙන චතුබ්බිධොපි සහජාතාධිපති යථාරහං සහජාතනාමරූපානං පවත්තියංයෙව සහජාතාධිපතිවසෙන පච්චයො.

๒๗. เพื่อขยายความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า 'อธิปติ...เป...เป็นปัจจัย' จึงกล่าวคำว่า 'ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น อารมณ์ที่กระทำให้หนักแน่น' เป็นต้น. คำว่า อารมณ์ที่กระทำให้หนักแน่น คือ อารมณ์ที่กระทำให้หนักแน่นด้วยการพิจารณาและการยินดีเป็นต้น. เพราะว่าอารมณ์นั้น ซึ่งมีประเภทเป็นฌาน มรรค ผล วิปัสสนา และนิพพานเป็นต้น ย่อมทำธรรมมีมรรคและผลเป็นต้นที่เกี่ยวกับการพิจารณาและการยินดีเป็นต้น ให้เป็นไปในอำนาจของตน ฉะนั้น จึงชื่อว่า อารัมมณาธิปติ. เป็นอารัมมณาธิปติเพียงด้วยความเป็นสิ่งที่พึงกระทำให้หนักแน่นเท่านั้น. แต่ที่เป็นอารัมมณูปนิสัย เพราะอรรถว่าเป็นเหตุที่มีกำลังแม้จะกระทำให้หนักแน่นแล้วก็ตาม นี้คือความต่างกันของปัจจัยเหล่านี้. คำว่า สหชาต...เป...นามรูป คือ สหชาตาธิปติแม้ทั้ง ๔ ประเภท โดยอำนาจแห่งฉันทะ จิต วิริยะ และวิมังสา ย่อมเป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกันตามสมควร ในปวัตติกาลนั่นเอง โดยอำนาจแห่งสหชาตาธิปติ.

28. රූපධම්මස්ස අරූපධම්මං පති සහජාතපච්චයතා පටිසන්ධියං වත්ථුවසෙන වුත්තාති ආහ ‘‘වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති –

๒๘. ความเป็นสหชาตปัจจัยของรูปธรรมต่ออรูปธรรม ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นวัตถุในปฏิสนธิกาล เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วัตถุและวิบากเป็นปัจจัยแก่กันและกัน' ดังนี้ -

30. යස්මා පන අඤ්ඤමඤ්ඤුපත්ථම්භනවසෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, න සහජාතමත්තතොති පවත්තියං රූපං නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති. තථා උපාදාරූපානි ච භූතරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා න හොන්තීති වුත්තං ‘‘මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති.

๓๐. แต่เพราะความเป็นอัญญมัญญปัจจัย ย่อมมีได้ด้วยอำนาจการอุดหนุนซึ่งกันและกันเท่านั้น มิใช่เพียงสักว่าเกิดพร้อมกันเท่านั้น ดังนั้น ในปวัตติกาล รูปจึงไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่นามทั้งหลาย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จิตและเจตสิกธรรมเป็นปัจจัยแก่กันและกัน'. ในทำนองเดียวกัน อุปาทารูปทั้งหลายก็ไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่มหาภูตรูปทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวว่า 'มหาภูตรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน'.

31. නනු ච ‘‘අරූපිනො ආහාරා සහජාතානං නාමරූපාන’’න්ති වුත්තං, එවඤ්ච සති අසඤ්ඤීනං සහජාතාහාරස්ස අසම්භවතො ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති කථමිදං නීයතීති? වුච්චතෙ – මනොසඤ්චෙතනාහාරවසප්පවත්තස්ස කම්මස්ස[Pg.251], තංසහගතානම්පි වා සෙසාහාරානං කම්මූපනිස්සයපච්චයෙහි පච්චයත්තපරියායං ගහෙත්වා සබ්බසත්තානං ආහාරට්ඨිතිකතා වුත්තා, න ආහාරපච්චයභාවතොති.

๓๑. ก็มิใช่หรือว่า ท่านกล่าวไว้ว่า 'อรูปอาหารเป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกัน' เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะความไม่มีแห่งสหชาตอาหารแก่พวกอสัญญีสัตว์ คำว่า 'สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร' นี้ จะพึงนำไปใช้อย่างไร? แก้ว่า - ความที่สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหารนั้น ท่านกล่าวโดยถือเอาปริยายแห่งความเป็นปัจจัยด้วยกรรมปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัยของกรรมที่เป็นไปโดยอำนาจมโนสัญเจตนาหาร หรือของอาหารที่เหลือที่เกิดพร้อมกับกรรมนั้น มิใช่กล่าวโดยความเป็นอาหารปัจจัย.

32. ‘‘පඤ්ච පසාදා’’ත්‍යාදීසු නනු ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියා න ගහිතාති? සච්චං න ගහිතා. යදිපි තෙසං ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා අත්ථි, සා පන න පච්චයභාවතො. යථා හි ජීවිතාහාරා යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙසං අනුපාලකා උපත්ථම්භකා අත්ථි, අවිගතපච්චයභූතා ච හොන්ති, න එවං ඉත්ථිපුරිසභාවා ලිඞ්ගාදීනං කෙනචි උපකාරෙන උපකාරා හොන්ති. කෙවලං පන යථාසකෙහෙව කම්මාදිපච්චයෙහි පවත්තමානං ලිඞ්ගාදීනං යථා ඉත්ථාදිග්ගහණස්ස පච්චයභාවො හොති, තතො අඤ්ඤෙනාකාරෙන තං-සහිතසන්තානෙ අප්පවත්තිතො ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා, ඉන්ද්‍රියතා ච නෙසං වුච්චති, තස්මා න තෙසං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවො වුත්තො.

๓๒. ในคำว่า 'ปสาทรูป ๕' เป็นต้นนั้น มิใช่ว่าอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ไม่ได้ถูกถือเอาหรือ? จริงอยู่ ไม่ได้ถูกถือเอา. แม้ว่าอินทรีย์เหล่านั้นจะมีความเป็นไปตามเพศเป็นต้นก็ตาม แต่ความที่อินทรีย์เหล่านั้นเป็นไปตามเพศเป็นต้นนั้น ก็มิใช่โดยความเป็นปัจจัย. ด้วยว่า ชีวิตินทรีย์และอาหารเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่าใด ย่อมเป็นผู้ตามรักษาและอุดหนุนธรรมเหล่านั้น และเป็นอวิคตปัจจัยด้วย แต่ภาวะแห่งความเป็นหญิงและชายมิได้เป็นผู้อุปการะแก่เพศเป็นต้นด้วยการอุปการะอย่างใดอย่างหนึ่งเลย. แต่เพียงว่า เพศเป็นต้นที่ดำเนินไปด้วยปัจจัยมีกรรมเป็นต้นของตนๆ ย่อมเป็นปัจจัยแก่การถือเอาว่าเป็นหญิงเป็นต้นอย่างไร และเพราะไม่เป็นไปในสันดานที่ประกอบด้วยเพศเป็นต้นนั้นด้วยอาการอื่น ความเป็นไปตามเพศเป็นต้นและความเป็นอินทรีย์ของอินทรีย์เหล่านั้นจึงถูกกล่าวไว้ เพราะฉะนั้น ความเป็นอินทรียปัจจัยของอินทรีย์เหล่านั้นจึงมิได้กล่าวไว้.

33. යෙසං නාමානං චක්ඛාදීනං අබ්භන්තරතො නික්ඛමන්තානං විය පවත්තානං, යෙසඤ්ච රූපානං නාමසන්නිස්සයෙනෙව උප්පජ්ජමානානං සම්පයොගාසඞ්කා හොති, තෙසමෙව විප්පයුත්තපච්චයතා. රූපානං පන රූපෙහි සාසඞ්කා නත්ථි. වත්ථුසන්නිස්සයෙනෙව ජායන්තානං විසයභාවමත්තං ආරම්මණන්ති තෙනාපි තෙසං සම්පයොගාසඞ්කා නත්ථීති යෙසං සම්පයොගාසඞ්කා අත්ථි, තෙසමෙව විප්පයුත්තපච්චයතාපි වුත්තාති ආහ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථූ’’ත්‍යාදි.

๓๓. ความเป็นวิปปยุตตปัจจัย ย่อมมีแก่เฉพาะนามธรรมทั้งหลายที่เป็นไปประหนึ่งว่าซ่านออกมาจากภายในของจักขุเป็นต้น และแก่รูปธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยอาศัยนามธรรมนั่นเอง ซึ่งอาจมีความหลงผิดว่าจะประกอบกันได้ (สัมปโยคสังกะ). ส่วนรูปธรรมกับรูปธรรมไม่มีความหลงผิดเช่นนั้น. และแม้สำหรับนามธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุ อารมณ์ก็เป็นเพียงภาวะแห่งอารมณ์เท่านั้น แม้ด้วยอารมณ์นั้น ความหลงผิดว่าจะประกอบกันได้ของนามธรรมเหล่านั้นก็ไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวความเป็นวิปปยุตตปัจจัยไว้เฉพาะแก่ธรรมที่มีความหลงผิดว่าจะประกอบกันได้เท่านั้น ดังที่กล่าวว่า 'วัตถุในขณะหยั่งลงสู่ครรภ์' เป็นต้น.

34. සබ්බථා සබ්බාකාරෙන යථාරහං නාමවසෙන වුත්තං තිවිධං සහජාතං, දුවිධං පුරෙජාතං, එකවිධං පච්ඡාජාතඤ්ච පච්චයජාතං, ආහාරෙසු කබළීකාරො ආහාරො, රූපජීවිතින්ද්‍රියන්ති අයං පඤ්චවිධොපි අත්ථිපච්චයො, අවිගතපච්චයො ච හොති. පච්චුප්පන්නසභාවෙන අත්ථිභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස [Pg.252] උපත්ථම්භකත්තා අත්ථිභාවාභාවෙන අනුපකාරකානමෙව අත්ථිභාවෙන උපකාරකතා අත්ථිපච්චයභාවොති නත්ථි නිබ්බානස්ස සබ්බදා භාවිනො අත්ථිපච්චයතා, අවිගතපච්චයතා ච. උප්පාදාදියුත්තානං වා නත්ථිභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො, විගතභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො ච උපකාරකභාවො අත්ථිපච්චයතාදිකාති න තස්ස තප්පච්චයත්තප්පසඞ්ගො. රූපජීවිතින්ද්‍රියඤ්චෙත්ථ ඔජා විය ඨිතික්ඛණෙව උපකාරකත්තා සහජාතපච්චයෙසු න ගය්හතීති විසුං වුත්තං.

๓๔. ปัจจัยที่เกิดพร้อม ๓ อย่าง, ปัจจัยที่เกิดก่อน ๒ อย่าง, และปัจจัยที่เกิดหลัง ๑ อย่าง ที่กล่าวโดยชื่อตามสมควร โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง, กวฬิงการาหารในบรรดาอาหารทั้งหลาย, และรูปชีวิตินทรีย์, อัตถิปัจจัยแม้ทั้ง ๕ ประการนี้ ย่อมเป็นทั้งอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย. เพราะความเป็นเครื่องอุปถัมภ์แก่ธรรมเช่นนั้นนั่นเอง ด้วยความเป็นสภาวะที่มีอยู่ในปัจจุบัน ด้วยความเป็นอัตถิภาวะ (ความมีอยู่), ความเป็นอัตถิปัจจัย คือความเป็นเครื่องอุปการะโดยความเป็นของมีอยู่แก่ธรรมทั้งหลายที่ไม่อาจอุปการะได้เพราะความไม่มีอยู่. นิพพานซึ่งมีอยู่ตลอดกาล ย่อมไม่มีความเป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย. หรือว่า ความเป็นเครื่องอุปการะที่ขัดแย้งกับความเป็นเครื่องอุปการะโดยความไม่มีอยู่ และขัดแย้งกับความเป็นเครื่องอุปการะโดยความปราศไป ของธรรมทั้งหลายที่ประกอบด้วยความเกิดขึ้นเป็นต้น ชื่อว่าความเป็นอัตถิปัจจัยเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงไม่มีการสงเคราะห์ว่านิพพานเป็นปัจจัยนั้น. อนึ่ง ในที่นี้ รูปชีวิตินทรีย์เป็นเครื่องอุปการะในขณะตั้งอยู่เท่านั้น เหมือนโอชา จึงไม่สงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวแยกไว้ต่างหาก.

35. ඉදානි සබ්බෙපි පච්චයා සඞ්ඛෙපතොපි චතුධායෙවාති දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණූ…පෙ… ගච්ඡන්තී’’ති වුත්තං. න හි සො කොචි පච්චයො අත්ථි, යො චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණභාවං න ගච්ඡෙය්‍ය, සකසකපච්චයුප්පන්නස්ස ච උපනිස්සයභාවං න ගච්ඡති, කම්මහෙතුකත්තා ච ලොකප්පවත්තියා ඵලහෙතූපචාරවසෙන සබ්බෙපි කම්මසභාවං නාතිවත්තන්ති, තෙ ච පරමත්ථතො ලොකසම්මුතිවසෙන ච විජ්ජමානායෙවාති සබ්බෙපි චතූසු සමොධානං ගච්ඡන්ති.

๓๕. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าปัจจัยทั้งปวงโดยย่อก็มี ๔ อย่างเท่านั้น จึงกล่าวคำว่า 'อารัมมณู...เป็นต้น...ย่อมถึง'. ไม่มีปัจจัยใดเลย ที่จะไม่ถึงความเป็นอารมณ์ของจิตและเจตสิก และไม่ถึงความเป็นอุปนิสัยของปัจจัยธรรมที่เกิดขึ้นของตนๆ. และเพราะโลกเป็นไปโดยมีกรรมเป็นเหตุ ปัจจัยทั้งปวงจึงไม่ล่วงเลยสภาพแห่งกรรมโดยอุปจาระแห่งผลและเหตุ. และปัจจัยเหล่านั้นมีอยู่โดยปรมัตถ์และโดยโลกสมมติ เพราะฉะนั้น ปัจจัยทั้งปวงจึงสงเคราะห์เข้าใน ๔ อย่าง.

36. ඉදානි යං වුත්තං තත්ථ තත්ථ ‘‘සහජාතරූප’’න්ති, තං සබ්බං න අවිසෙසතො දට්ඨබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘සහජාතරූප’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. පටිසන්ධියඤ්හි චිත්තසමුට්ඨානරූපාභාවතො පවත්තියං කම්මසමුට්ඨානානඤ්ච චිත්තචෙතසිකෙහි සහුප්පත්තිනියමාභාවතො සහජාතරූපන්ති සබ්බත්ථාපි පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං, පටිසන්ධියං කටත්තාරූපසඞ්ඛාතකම්මජරූපානඤ්ච වසෙන දුවිධං හොති. කම්මස්ස කතත්තා නිබ්බත්තමානානි රූපානි කටත්තාරූපානි.

๓๖. บัดนี้ เพื่อแสดงว่ารูปที่เกิดพร้อมที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ ทั้งหมดนั้นไม่พึงเห็นโดยไม่จำแนก จึงกล่าวคำว่า 'รูปที่เกิดพร้อม' เป็นต้น. เพราะในปฏิสนธิไม่มีรูปที่เกิดจากจิต และในปวัตติกาล รูปที่เกิดจากกรรมก็ไม่มีกฎเกณฑ์ว่าจะต้องเกิดพร้อมกับจิตและเจตสิก. รูปที่เกิดพร้อมจึงมี ๒ อย่าง คือ รูปที่เกิดจากจิตในปวัตติกาลทุกแห่ง และรูปที่เกิดจากกรรมที่เรียกว่ากตัตตารูปในปฏิสนธิ. รูปทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะกรรมทำไว้ ชื่อว่า กตัตตารูป.

37. ඉති එවං වුත්තනයෙන සම්භවා යථාසම්භවං තෙකාලිකා අනන්තරසමනන්තරආසෙවනනත්ථිවිගතවසෙන පඤ්චන්නං අතීතකාලිකානං, කම්මපච්චයස්ස අතීතවත්තමානවසෙන ද්විකාලිකස්ස, ආරම්මණඅධිපතිඋපනිස්සයපච්චයානං තිකාලිකානං[Pg.253], ඉතරෙසං පන්නරසන්නං පච්චුප්පන්නකාලිකානඤ්ච වසෙන කාලත්තයවන්තො, නිබ්බානපඤ්ඤත්තිවසෙන කාලවිමුත්තා ච, චක්ඛාදිරාගාදිසද්ධාදිවසෙන අජ්ඣත්තිකා ච, පුග්ගලඋතුභොජනාදිවසෙන තතො බහිද්ධා ච, පච්චයුප්පන්නභාවෙන සඞ්ඛතා ච, කථා තප්පටිපක්ඛභාවෙන අසඞ්ඛතා ච ධම්මා පඤ්ඤත්තිනාමරූපානං වසෙන සඞ්ඛෙපතො තිවිධා ඨිතා සබ්බථා පට්ඨානෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ පකරණෙ චතුවීසතිසඞ්ඛාතා පච්චයා නාමාති යොජනා.

๓๗. ด้วยประการฉะนี้ ปัจจัยทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้วตามสมควร มีกาล ๓ คือ ปัจจัย ๕ อย่าง ได้แก่ อนันตรปัจจัย, สมนันตรปัจจัย, อาเสวนปัจจัย, นัตถิปัจจัย, และวิคตปัจจัย เป็นอดีตกาล; กรรมปัจจัยมี ๒ กาล คือ อดีตและปัจจุบัน; อารัมมณปัจจัย, อธิปติปัจจัย, และอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ กาล; และปัจจัยที่เหลือ ๑๕ อย่าง เป็นปัจจุบันกาล. และพ้นจากกาลโดยความเป็นนิพพานและบัญญัติ. และเป็นภายในโดยความเป็นจักขุเป็นต้น ราคะเป็นต้น และศรัทธาเป็นต้น. และเป็นภายนอกโดยความเป็นบุคคล ฤดู และอาหารเป็นต้น. และเป็นสังขตธรรมโดยความเป็นปัจจัยและปัจจัยธรรมที่เกิดขึ้น. และธรรมที่เป็นอสังขตธรรมโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อสังขตธรรมนั้น ตั้งอยู่โดยย่อ ๓ อย่าง โดยความเป็นบัญญัติ นาม และรูป. ชื่อว่าปัจจัย ๒๔ อย่าง ในปัฏฐานปกรณ์อันมีนัยไม่สิ้นสุดและครอบคลุมทุกอย่าง โดยประการทั้งปวง ดังนี้ เป็นการเชื่อมความ.

38. තත්ථාති තෙසු පඤ්ඤත්තිනාමරූපෙසු.

๓๘. ในคำว่า 'ตตฺถ' นั้น หมายถึง ในบัญญัติ นาม และรูปเหล่านั้น.

පට්ඨානනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายปัฏฐานนัย จบแล้ว.

පඤ්ඤත්තිභෙදවණ්ණනා

คำอธิบายประเภทแห่งบัญญัติ.

39. වචනීයවාචකභෙදා දුවිධා පඤ්ඤත්තීති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපියත්තා’’ත්‍යාදි. පඤ්ඤාපියත්තාති තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපෙතබ්බත්තා, ඉමිනා රූපාදිධම්මානං සමූහසන්තානාදිඅවත්ථාවිසෙසාදිභෙදා සම්මුතිසච්චභූතා උපාදාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතා අත්ථපඤ්ඤත්ති වුත්තා. සා හි නාමපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපීයති. පඤ්ඤාපනතොති පකාරෙහි අත්ථපඤ්ඤත්තියා ඤාපනතො. ඉමිනා හි පඤ්ඤාපෙතීති ‘‘පඤ්ඤත්තී’’ති ලද්ධනාමානං අත්ථානං අභිධානසඞ්ඛාතා නාමපඤ්ඤත්ති වුත්තා.

๓๙. บัญญัติมี ๒ อย่าง คือ สิ่งที่พึงให้รู้แจ้ง (อรรถบัญญัติ) และสิ่งที่ใช้ให้รู้แจ้ง (นามบัญญัติ) ดังนี้ จึงกล่าวคำว่า 'เพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้แจ้ง' เป็นต้น. คำว่า 'ปัญญาปิยัตตา' คือ เพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้แจ้งด้วยอาการนั้นๆ. ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงอรรถบัญญัติที่เรียกว่าอุปาทาบัญญัติ ซึ่งเป็นสมมติสัจจะ มีประเภทต่างๆ เช่น สภาพพิเศษของหมู่และสันตานะเป็นต้น ของธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น. อรรถบัญญัตินั้นย่อมถูกให้รู้แจ้งด้วยนามบัญญัติ. คำว่า 'ปัญญาปนโต' คือ เพราะเป็นเครื่องให้รู้แจ้งอรรถบัญญัติด้วยอาการต่างๆ. ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงนามบัญญัติที่เรียกว่าอภิธาน ซึ่งได้ชื่อว่า 'บัญญัติ' เพราะเป็นเครื่องให้รู้แจ้งอรรถทั้งหลาย.

40. භූතපරිණාමාකාරමුපාදායාති පථවාදිකානං මහාභූතානං පබන්ධවසෙන පවත්තමානානං පත්ථටසඞ්ගහතාදිආකාරෙන පරිණාමාකාරං පරිණතභාවසඞ්ඛාතං ආකාරං උපාදාය නිස්සයං කත්වා. තථා තථාති භූමාදිවසෙන. භූමිපබ්බතාදිකාති භූමිපබ්බතරුක්ඛාදිකා සන්තානපඤ්ඤත්ති. සම්භාරසන්නිවෙසාකාරන්ති දාරුමත්තිකාතන්තාදීනං සම්භාරානං උපකරණානං [Pg.254] සන්නිවෙසාකාරං රචනාදිවිසිට්ඨතංතංසණ්ඨානාදිආකාරං. රථසකටාදිකාති රථසකටගාමඝටපටාදිකා සමූහපඤ්ඤත්ති. චන්දාවට්ටනාදිකන්ති චන්දිමසූරියනක්ඛත්තානං සිනෙරුං පදක්ඛිණවසෙන උදයාදිආවට්ටනාකාරං. දිසාකාලාදිකාති පුරත්ථිමදිසාදිකා දිසාපඤ්ඤත්ති, පුබ්බණ්හාදිකා කාලපඤ්ඤත්ති, මාසොතුවෙසාඛමාසාදිකා තංතංනාමවිසිට්ඨා මාසාදිපඤ්ඤත්ති ච. අසම්ඵුට්ඨාකාරන්ති තංතංරූපකලාපෙහි අසම්ඵුට්ඨං සුසිරාදිආකාරං. කූපගුහාදිකා ති කූපගුහඡිද්දාදිකා ආකාසපඤ්ඤත්ති. තංතංභූතනිමිත්තන්ති පථවීකසිණාදිතංතංභූතනිමිත්තං. භාවනාවිසෙසන්ති පරිකම්මාදිභෙදං භාවනාය පබන්ධවිසෙසං. කසිණනිමිත්තාදිකාති කසිණාසුභනිමිත්තාදිභෙදා යොගීනං උපට්ඨිතා උග්ගහපටිභාගාදිභෙදා නිමිත්තපඤ්ඤත්ති. එවමාදිප්පභෙදාති කසිණුග්ඝාටිමාකාසනිරොධකසිණාදිභෙදා ච. අත්ථච්ඡායාකාරෙනාති පරමත්ථධම්මස්ස ඡායාකාරෙන පටිභාගාකාරෙන.

๔๐. คำว่า 'ภูตปริณามาการมุปาทาย' คือ อาศัยอาการที่แปรสภาพไป โดยทำอาการที่แปรสภาพไป คือ สภาพที่แปรสภาพไปแล้ว ด้วยอาการที่มีการแผ่ไปและรวบรวมเป็นต้น ของมหาภูตทั้งหลายมีปฐวีเป็นต้น ที่เป็นไปโดยความสืบต่อ ให้เป็นที่อาศัย. คำว่า 'ตถา ตถา' คือ โดยความเป็นพื้นดินเป็นต้น. คำว่า 'ภูมิปัพพตาทิกา' คือ สันตานบัญญัติ มีพื้นดิน ภูเขา และต้นไม้เป็นต้น. คำว่า 'สัมภารสันนิเวสาการัง' คือ อาการที่ตั้งอยู่ของสัมภาระทั้งหลาย คือ อุปกรณ์ทั้งหลายมีไม้ ดิน และด้ายเป็นต้น ซึ่งมีความพิเศษคือการจัดวางและสัณฐานนั้นๆ เป็นต้น. คำว่า 'รถสกฏาทิกา' คือ สมูหบัญญัติ มีรถ เกวียน บ้าน หม้อ และผ้าเป็นต้น. คำว่า 'จันทาวฏฺฏนาทิกัง' คือ อาการที่หมุนเวียนไปมีอุบัติขึ้นเป็นต้น โดยการทำประทักษิณภูเขาสิเนรุของพระจันทร์ พระอาทิตย์ และหมู่ดาวนักษัตร. คำว่า 'ทิสากาลาทิกา' คือ ทิสสบัญญัติ มีทิศตะวันออกเป็นต้น, กาลบัญญัติ มีเวลาเช้าเป็นต้น, และมาสบัญญัติเป็นต้น ที่มีความพิเศษด้วยชื่อนั้นๆ เช่น เดือนวิสาขะเป็นต้น. คำว่า 'อสัมผุฏฐาการัง' คือ อาการที่เป็นช่องว่างเป็นต้น ที่ไม่ถูกสัมผัสด้วยรูปกลาปนั้นๆ. คำว่า 'กูปคูหาทิกา' คือ อากาสบัญญัติ มีบ่อ ถ้ำ และช่องว่างเป็นต้น. คำว่า 'ตํตํภูตนิมิตฺตํ' คือ นิมิตของภูตนั้นๆ มีปฐวีกสิณเป็นต้น. คำว่า 'ภาวนาวิเสสํ' คือ ความพิเศษแห่งความสืบต่อของการเจริญภาวนาที่มีประเภทต่างๆ มีบริกรรมเป็นต้น. คำว่า 'กสิณนิมิตฺตาทิกา' คือ นิมิตบัญญัติที่ปรากฏแก่โยคี มีประเภทต่างๆ เช่น กสิณนิมิตและอสุภนิมิตเป็นต้น และมีประเภทต่างๆ เช่น อุคคหนิมิตและปฏิภาคนิมิตเป็นต้น. คำว่า 'เอวมาทิปฺปเภทา' คือ มีประเภทต่างๆ เช่น กสิณุคฆาฏิมาอากาสและนิโรธกสิณเป็นต้น. คำว่า 'อัตถัจฉายาการะ' คือ โดยอาการที่เป็นเงาของปรมัตถธรรม คือโดยอาการที่เป็นปฏิภาค.

41. නාමනාමකම්මාදිනාමෙනාති නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනං අභිලාපොති ඉමෙහි ඡහි නාමෙහි. තත්ථ අත්ථෙසු නමතීති නාමං. තං අන්වත්ථරුළ්හීවසෙන දුවිධං, සාමඤ්ඤගුණකිරියායදිච්ඡාවසෙන චතුබ්බිධං. නාමමෙව නාමකම්මං. තථා නාමධෙය්‍යං. අක්ඛරද්වාරෙන අත්ථං නීහරිත්වා උත්ති කථනං නිරුත්ති, අත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං. අභිලපතීති අභිලාපො, සද්දගතඅක්ඛරසන්නිවෙසක්කමො. සා පනායං නාමපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානඅවිජ්ජමානතදුභයසංයොගවසෙන ඡබ්බිධා හොතීති දස්සෙතුං ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ත්‍යාදි වුත්තං, එතාය පඤ්ඤාපෙන්තීති ‘‘රූපවෙදනා’’ත්‍යාදිනා පකාසෙන්ති.

๔๑. คำว่า "นามนามกัมมาทินาเมน" คือ ด้วยชื่อ ๖ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ นาม, นามกรรม, นามเธยยะ, นิรุตติ, พยัญชนะ, อภิลาปะ. ในบรรดาชื่อเหล่านั้น คำว่า "นาม" คือ สิ่งที่น้อมไปในอรรถทั้งหลาย. นามนั้นมี ๒ อย่างโดยความเป็นไปตามอรรถและโดยความนิยม, มี ๔ อย่างโดยความเป็นสามาญญะ, คุณ, กิริยา, และยทิจฉา. นามนั่นแหละคือนามกรรม. เช่นเดียวกันคือนามเธยยะ. คำว่า "นิรุตติ" คือ การกล่าวถ้อยคำโดยนำอรรถออกมาทางอักษร. คำว่า "พยัญชนะ" คือ สิ่งที่แสดงอรรถ. คำว่า "อภิลาปะ" คือ สิ่งที่กล่าวถึง, เป็นลำดับการประกอบอักษรที่อยู่ในเสียง. อนึ่ง นามบัญญัตินั้นมี ๖ อย่างโดยการประกอบกันของสิ่งที่มีอยู่, สิ่งที่ไม่มีอยู่, และทั้งสองอย่างนั้น เพื่อแสดงสิ่งนี้ จึงกล่าวคำว่า "วิชชมานบัญญัติ" เป็นต้น. ด้วยนามบัญญัตินี้ ย่อมรู้แจ้ง คือ ย่อมประกาศด้วยคำว่า "รูป เวทนา" เป็นต้น.

42. උභින්නන්ති විජ්ජමානාවිජ්ජමානානං ද්වින්නං. පඤ්චාභිඤ්ඤා, ආසවක්ඛයඤාණන්ති ඡ අභිඤ්ඤා අස්සාති ඡළභිඤ්ඤො. එත්ථ [Pg.255] ච අභිඤ්ඤානං විජ්ජමානත්තා, තප්පටිලාභිනො පුග්ගලස්ස අවිජ්ජමානත්තා ච අයං විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. තථා ඉත්ථියා අවිජ්ජමානත්තා, සද්දස්ස ච විජ්ජමානත්තා ඉත්ථිසද්දොති අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. පසාදචක්ඛුනො, තන්නිස්සිතවිඤ්ඤාණස්ස ච විජ්ජමානත්තා චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. රඤ්ඤො ච පුත්තස්ස ච සම්මුතිසච්චභූතත්තා රාජපුත්තොති අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති.

๔๒. คำว่า "อุภินนัง" คือ ของ ๒ อย่าง คือ สิ่งที่มีอยู่และสิ่งที่ไม่มีอยู่. คำว่า "ฉฬภิญโญ" คือ ผู้มีอภิญญา ๖ อย่าง ได้แก่ อภิญญา ๕ และอาสวักขยญาณ. ในที่นี้ เพราะอภิญญามีอยู่ และบุคคลผู้ได้อภิญญานั้นไม่มีอยู่ บัญญัตินี้จึงชื่อว่า "วิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ" (บัญญัติโดยสิ่งที่มีอยู่กับสิ่งที่ไม่มีอยู่). เช่นเดียวกัน เพราะหญิงไม่มีอยู่ และเสียงมีอยู่ คำว่า "อิตถีสัทโท" จึงเป็น "อวิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ" (บัญญัติโดยสิ่งที่ไม่มีอยู่กับสิ่งที่มีอยู่). เพราะปสาทจักขุมีอยู่ และวิญญาณที่อาศัยปสาทจักขุนั้นมีอยู่ คำว่า "จักขุวิญญาณ" จึงเป็น "วิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ" (บัญญัติโดยสิ่งที่มีอยู่กับสิ่งที่มีอยู่). เพราะพระราชาและพระโอรสเป็นสมมติสัจจะ คำว่า "ราชบุตร" จึงเป็น "อวิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ" (บัญญัติโดยสิ่งที่ไม่มีอยู่กับสิ่งที่ไม่มีอยู่).

43. වචීඝොසානුසාරෙනාති භූමිපබ්බතරූපවෙදනාදිවචීමයසද්දස්ස අනුසාරෙන අනුගමනෙන අනුස්සරණෙන ආරම්මණකරණෙන පවත්තාය සොතවිඤ්ඤාණවීථියා පවත්තිතො අනන්තරං උප්පන්නස්ස මනොද්වාරස්ස නාමචින්තනාකාරප්පවත්තස්ස මනොද්වාරිකවිඤ්ඤාණසන්තානස්ස ‘‘ඉදමීදිසස්ස අත්ථස්ස නාම’’න්ති පුබ්බෙයෙව ගහිතසඞ්කෙතොපනිස්සයස්ස ගොචරා ආරම්මණභූතා තතො නාමග්ගහණතො පරං යස්සා සම්මුතිපරමත්ථවිසයාය නාමපඤ්ඤත්තියා අනුසාරෙන අනුගමනෙන අත්ථා සම්මුතිපරමත්ථභෙදා විඤ්ඤායන්ති, සායං භූමිපබ්බතරූපවෙදනාදිකා පඤ්ඤාපෙතබ්බත්ථපඤ්ඤාපිකා ලොකසඞ්කෙතෙන නිම්මිතා ලොකවොහාරෙන සිද්ධා, මනොද්වාරග්ගහිතා අක්ඛරාවලිභූතා පඤ්ඤත්ති විඤ්ඤෙය්‍යා පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතා නාමපඤ්ඤත්තීති විඤ්ඤෙය්‍යා.

๔๓. คำว่า “โดยการคล้อยตามเสียงพูด” หมายถึง โดยการคล้อยตาม การติดตาม การระลึกถึง การทำเป็นอารมณ์ ซึ่งเสียงพูดอันเป็นไปกับแผ่นดิน ภูเขา รูป เวทนา เป็นต้น หลังจากวิถีโสตวิญญาณดำเนินไปแล้ว มโนทวารที่เกิดขึ้น และกระแสแห่งมโนทวารวิญญาณที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งการคิดชื่อนั้น เป็นอารมณ์ เป็นโคจรแห่งผู้ที่เคยถือเอาเครื่องหมายอุปนิสัยว่า “สิ่งนี้เป็นชื่อของอรรถเช่นนี้” มาก่อนแล้ว หลังจากมีการถือเอาชื่อนั้นแล้ว โดยการคล้อยตาม การติดตามแห่งนามบัญญัติอันเป็นไปในอารมณ์สมมติและปรมัตถ์ใด อรรถทั้งหลายอันมีสมมติและปรมัตถ์เป็นประเภท ย่อมรู้แจ้ง นามบัญญัตินั้น อันมีแผ่นดิน ภูเขา รูป เวทนา เป็นต้น เป็นเครื่องแสดงอรรถที่ควรแสดง อันโลกสมมติขึ้น อันสำเร็จด้วยโลกโวหาร บัญญัติอันมโนทวารถือเอาแล้ว อันเป็นไปกับอักขระทั้งหลาย พึงทราบว่าเป็นนามบัญญัติ อันนับว่าเป็นบัญญัติเพราะเป็นเครื่องแสดง.

එත්ථ ච සොතවිඤ්ඤාණවීථියා අනන්තරභාවිනිං මනොද්වාරිකවීථිම්පි සොතවිඤ්ඤාණවීථිග්ගහණෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ‘‘සොතවිඤ්ඤාණවීථියා’’ති වුත්තං. ඝටාදිසද්දඤ්හි සුණන්තස්ස එකමෙකං සද්දං ආරබ්භ පච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණවසෙන ද්වෙ ද්වෙ ජවනවාරා, බුද්ධියා ගහිතනාමපණ්ණත්තිභූතං අක්ඛරාවලිමාරබ්භ එකොති එවං සොතවිඤ්ඤාණවීථියා අනන්තරාය අතීතසද්දාරම්මණාය [Pg.256] ජවනවීථියා අනන්තරං නාමපඤ්ඤත්තියා ගහණං, තතො පරං අත්ථාවබොධොති ආචරියා.

ในที่นี้ แม้วิถีมโนทวารอันมีอยู่ถัดจากวิถีโสตวิญญาณ ก็สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาวิถีโสตวิญญาณนั่นเอง จึงกล่าวว่า “ด้วยวิถีโสตวิญญาณ” แท้จริง เมื่อบุคคลได้ยินเสียงหม้อเป็นต้น ย่อมมีชวนวาระสองสองวาระ โดยเป็นอารมณ์ปัจจุบันและอดีต อาศัยเสียงแต่ละเสียง และมีหนึ่งวาระ อาศัยอักขระทั้งหลายอันเป็นนามบัญญัติที่ปัญญาถือเอาแล้ว อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า “ดังนี้ การถือเอานามบัญญัติย่อมมีขึ้นหลังจากวิถีชวนะอันมีเสียงในอดีตเป็นอารมณ์ ซึ่งอยู่ถัดจากวิถีโสตวิญญาณ และหลังจากนั้นจึงมีการรู้แจ้งอรรถ”.

පඤ්ඤත්තිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาประเภทแห่งบัญญัติ จบแล้ว.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

ด้วยประการฉะนี้ แห่งอภิธัมมัตถสังคหะวรรณนา ชื่อว่า อภิธัมมัตถวิภาวินี.

පච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาปริจเฉทว่าด้วยปัจจัย จบแล้ว.

9. කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

๙. การพรรณนาปริจเฉทว่าด้วยกรรมฐาน.

1. ඉතො පච්චයනිද්දෙසතො පරං නීවරණානං සමනට්ඨෙන සමථසඞ්ඛාතානං, අනිච්චාදිවිවිධාකාරතො දස්සනට්ඨෙන විපස්සනාසඞ්ඛාතානඤ්ච ද්වින්නං භාවනානං දුවිධම්පි කම්මට්ඨානං දුවිධභාවනාකම්මස්ස පවත්තිට්ඨානතාය කම්මට්ඨානභූතමාරම්මණං උත්තරුත්තරයොගකම්මස්ස පදට්ඨානතාය කම්මට්ඨානභූතං භාවනාවීථිඤ්ච යථාක්කමං සමථවිපස්සනානුක්කමෙන පවක්ඛාමීති යොජනා.

๑. หลังจากนิเทศปัจจัยนี้แล้ว การประกอบความว่า “จักกล่าวถึงกรรมฐานทั้งสองอย่าง คือ อารมณ์อันเป็นกรรมฐานเพราะเป็นที่ตั้งแห่งกรรมคือภาวนาสองอย่าง อันนับว่าเป็นสมถะเพราะเป็นเครื่องสงบระงับนิวรณ์ทั้งหลาย และอันนับว่าเป็นวิปัสสนาเพราะเป็นเครื่องเห็นโดยอาการต่างๆ มีอนิจจะ เป็นต้น และวิถีภาวนาอันเป็นกรรมฐานเพราะเป็นที่ตั้งแห่งกรรมคือโยคะอันยิ่งขึ้นไป โดยลำดับสมถะและวิปัสสนาตามลำดับ”.

සමථකම්මට්ඨානං

กรรมฐานคือสมถะ.

චරිතභෙදවණ්ණනා

การพรรณนาประเภทแห่งจริต.

3. රාගො ව චරිතා පකතීති රාගචරිතා. එවං දොසචරිතාදයොපි. චරිතසඞ්ගහොති මූලචරිතවසෙන පුග්ගලසඞ්ගහො, සංසග්ගවසෙන පන තෙසට්ඨි චරිතා හොන්ති. වුත්තඤ්හි –

๓. ราคะนั่นแหละเป็นจริต เป็นปกติ จึงเรียกว่า ราคจริต แม้โทสจริตเป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน การสงเคราะห์จริตนั้น เป็นการสงเคราะห์บุคคลโดยอาศัยจริตที่เป็นมูล แต่โดยอาศัยการผสมกันแล้ว จริตมี ๖๓ อย่าง ดังที่กล่าวไว้ว่า –

‘‘රාගාදිකෙ තිකෙ සත්ත, සත්ත සද්ධාදිකෙ තිකෙ;

එකද්විතිකමූලම්හි, මිස්සතො සත්තසත්තක’’න්ති.

“ในหมวดสามมีราคะเป็นต้น มี ๗ อย่าง, ในหมวดสามมีศรัทธาเป็นต้น มี ๗ อย่าง; ในมูลที่มีหนึ่ง สอง และสาม เมื่อผสมกันแล้ว มี ๔๙ อย่าง”.

එත්ථ හි රාගචරිතා දොසචරිතා මොහචරිතා රාගදොසචරිතා රාගමොහචරිතා දොසමොහචරිතා රාගදොසමොහචරිතාති [Pg.257] එවං රාගාදිකෙ තිකෙ සත්තකමෙකං. තථා සද්ධාචරිතා බුද්ධිචරිතා විතක්කචරිතා සද්ධාබුද්ධිචරිතා සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතා බුද්ධිවිතක්කචරිතා සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතාති සද්ධාදිකෙපි තිකෙ එකන්ති එවං ද්වෙ තිකෙ අමිස්සෙත්වා චුද්දස චරිතා හොන්ති. රාගාදිතිකෙ පන එකද්විතිකමූලවසෙන සද්ධාදිතිකෙන සහ යොජිතෙ රාගසද්ධාචරිතා රාගබුද්ධිචරිතා රාගවිතක්කචරිතා රාගසද්ධාබුද්ධිචරිතා රාගසද්ධාවිතක්කචරිතා රාගබුද්ධිවිතක්කචරිතා රාගසද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතාති රාගමූලනයෙ එකං සත්තකං, තථා ‘‘දොසසද්ධාචරිතා දොසබුද්ධිචරිතා දොසවිතක්කචරිතා’’ත්‍යාදිනා දොසමූලනයෙපි එකං, ‘‘මොහසද්ධාචරිතා’’ත්‍යාදිනා මොහමූලනයෙපි එකන්ති එවං එකමූලනයෙ සත්තකත්තයං හොති. යථා චෙත්ථ, එවං ද්විමූලකනයෙපි ‘‘රාගදොසසද්ධාචරිතා රාගදොසබුද්ධිචරිතා රාගදොසවිතක්කචරිතා’’ත්‍යාදිනා සත්තකත්තයං. තිමූලකනයෙ පන ‘‘රාගදොසමොහසද්ධාචරිතා’’ත්‍යාදිනා එකං සත්තකන්ති එවං මිස්සතො සත්තසත්තකවසෙන එකූනපඤ්ඤාස චරිතා හොන්ති. ඉති ඉමා එකූනපඤ්ඤාස, පුරිමා ච චුද්දසාති තෙසට්ඨි චරිතා දට්ඨබ්බා. කෙචි පන දිට්ඨියා සද්ධිං ‘‘චතුසට්ඨී’’ති වණ්ණෙන්ති.

ในที่นี้ แท้จริง จริต ๗ คือ ราคจริต โทสจริต โมหจริต ราคโทสจริต ราคโมหจริต โทสโมหจริต ราคโทสโมหจริต ดังนี้ เป็นหมวด ๗ หมวดหนึ่ง ในหมวด ๓ มีราคะเป็นต้น. เช่นเดียวกัน จริตในหมวด ๓ มีศรัทธาเป็นต้น คือ ศรัทธาจริต พุทธิจริต วิตกจริต ศรัทธาพุทธิจริต ศรัทธาพุทธวิตกจริต พุทธวิตกจริต ศรัทธาพุทธวิตกจริต ดังนี้ ก็เป็นหมวดหนึ่ง ดังนี้ เมื่อไม่ผสมกัน จริตจึงมี ๑๔ อย่าง. แต่เมื่อนำหมวด ๓ มีราคะเป็นต้น ไปประกอบกับหมวด ๓ มีศรัทธาเป็นต้น โดยอำนาจแห่งมูล ๑ มูล ๒ และมูล ๓ ก็จะมีหมวด ๗ หมวดหนึ่งในนัยที่มีราคะเป็นมูล คือ ราคศรัทธาจริต ราคพุทธิจริต ราควิตกจริต ราคศรัทธาพุทธิจริต ราคศรัทธาวิตกจริต ราคพุทธวิตกจริต ราคศรัทธาพุทธวิตกจริต. เช่นเดียวกัน ในนัยที่มีโทสะเป็นมูล ก็มีหมวดหนึ่ง โดยนัยมี 'โทสศรัทธาจริต โทสพุทธิจริต โทสวิตกจริต' เป็นต้น. ในนัยที่มีโมหะเป็นมูล ก็มีหมวดหนึ่ง โดยนัยมี 'โมหศรัทธาจริต' เป็นต้น ดังนี้ ในนัยที่มีมูลเดียว จึงมีหมวด ๗ อยู่ ๓ หมวด. ในนัยที่มีมูล ๒ ก็มีหมวด ๗ อยู่ ๓ หมวด โดยนัยมี 'ราคโทสศรัทธาจริต ราคโทสพุทธิจริต ราคโทสวิตกจริต' เป็นต้น เช่นเดียวกับในที่นี้. ส่วนในนัยที่มีมูล ๓ ก็มีหมวด ๗ อยู่ ๑ หมวด โดยนัยมี 'ราคโทสโมหศรัทธาจริต' เป็นต้น ดังนี้ เมื่อผสมกันแล้ว จริตจึงมี ๔๙ อย่าง โดยอำนาจแห่งหมวด ๗ จำนวน ๗ หมวด. รวมจริต ๔๙ อย่างเหล่านี้ กับ ๑๔ อย่างก่อนหน้านี้ พึงทราบว่ามี ๖๓ อย่าง. แต่บางท่านพรรณนาว่ามี '๖๔' โดยรวมทิฏฐิจริตเข้าด้วย.

චරිතභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาประเภทแห่งจริต จบแล้ว.

භාවනාභෙදවණ්ණනා

การพรรณนาประเภทแห่งภาวนา.

4. භාවනාය පටිසඞ්ඛාරකම්මභූතා, ආදිකම්මභූතා වා පුබ්බභාගභාවනා පරිකම්මභාවනා නාම. නීවරණවික්ඛම්භනතො පට්ඨාය ගොත්‍රභූපරියොසානා කාමාවචරභාවනා උපචාරභාවනා නාම. අප්පනාය සමීපචාරිත්තා ගාමූපචාරාදයො විය. මහග්ගතභාවප්පත්තා අප්පනාභාවනා නාම අප්පනාසඞ්ඛාතවිතක්කපමුඛත්තා[Pg.258]. සම්පයුත්තධම්මෙහි ආරම්මණෙ අප්පෙන්තො විය පවත්තතීති විතක්කො අප්පනා. තථා හි සො ‘‘අප්පනා බ්‍යප්පනා’’ති (ධ. ස. 7) නිද්දිට්ඨො. තප්පමුඛතාවසෙන පන සබ්බෙපි මහග්ගතානුත්තරඣානධම්මා ‘‘අප්පනා’’ති වුච්චන්ති.

๔. ภาวนาที่เป็นการตระเตรียม หรือเป็นเบื้องต้น อันเป็นภาวนาในส่วนเบื้องต้น ชื่อว่า ปริกรรมภาวนา. ภาวนาที่เป็นกามาวจร ตั้งแต่การข่มนิวรณ์เป็นต้นไปจนถึงโคตรภู ชื่อว่า อุปจารภาวนา เพราะประพฤติใกล้ต่ออัปปนา เหมือนอุปจารหมู่บ้านเป็นต้น. ภาวนาที่ถึงความเป็นมหัคคตะ ชื่อว่า อัปปนาภาวนา เพราะมีวิตกอันนับว่าอัปปนาเป็นประธาน. วิตกชื่อว่า อัปปนา เพราะเป็นไปประหนึ่งว่าแนบแน่นสัมปยุตตธรรมไว้ในอารมณ์. ด้วยว่า วิตกนั้นถูกระบุไว้ว่า 'อัปปนา พยัปปนา' (ธ. ส. ๗). แต่เพราะความเป็นประธานของวิตกนั้น ธรรมที่เป็นมหัคคตฌานและอนุตตรฌานทั้งหมด จึงถูกเรียกว่า 'อัปปนา'.

භාවනාභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาประเภทแห่งภาวนา จบแล้ว.

නිමිත්තභෙදවණ්ණනා

การพรรณนาประเภทแห่งนิมิต.

5. පරිකම්මස්ස නිමිත්තං ආරම්මණත්තාති පරිකම්මනිමිත්තං, කසිණමණ්ඩලාදි. තදෙව චක්ඛුනා දිට්ඨං විය මනසා උග්ගහෙතබ්බං නිමිත්තං, උග්ගණ්හන්තස්ස වා නිමිත්තන්ති උග්ගහනිමිත්තං. තප්පටිභාගං වණ්ණාදිකසිණදොසරහිතං නිමිත්තං උපචාරප්පනානං ආරම්මණත්තාති පටිභාගනිමිත්තං.

๕. นิมิตที่เป็นอารมณ์ของปริกรรม ชื่อว่า ปริกรรมนิมิต ได้แก่ กสิณมณฑลเป็นต้น. นิมิตนั้นนั่นแหละที่พึงถือเอาด้วยใจเหมือนที่เห็นด้วยตา หรือนิมิตของผู้ที่กำลังถือเอา ชื่อว่า อุคคหนิมิต. นิมิตที่คล้ายคลึงกับอุคคหนิมิตนั้น อันปราศจากโทษของกสิณมีสีเป็นต้น เพราะเป็นอารมณ์ของอุปจารภาวนาและอัปปนาภาวนา ชื่อว่า ปฏิภาคนิมิต.

6. පථවීයෙව කසිණං එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනන්තස්ස ඵරිතබ්බතාය සකලට්ඨෙනාති පථවීකසිණං, කසිණමණ්ඩලං. පටිභාගනිමිත්තං, තදාරම්මණඤ්ච ඣානං ‘පථවීකසිණ’න්ති වුච්චති. තථා ආපොකසිණාදීසුපි. තත්ථ පථවාදීනි චත්තාරි භූතකසිණානි. නීලාදීනි චත්තාරි වණ්ණකසිණානි, පරිච්ඡින්නාකාසො ආකාසකසිණං, චන්දාදිආලොකො ආලොකකසිණන්ති දට්ඨබ්බං.

๖. ปฐวีกสิณ คือแผ่นดินนั่นแหละเป็นกสิณ โดยความหมายว่าทั้งหมด เพราะพึงแผ่ไปได้หาที่สุดมิได้ โดยไม่ตั้งอยู่เพียงส่วนเดียว ได้แก่ กสิณมณฑล. แม้ปฏิภาคนิมิต และฌานที่มีปฏิภาคนิมิตนั้นเป็นอารมณ์ ก็เรียกว่า 'ปฐวีกสิณ'. ในอาโปกสิณเป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน. ในกสิณเหล่านั้น พึงทราบว่า กสิณคือภูตรูป ๔ มีปฐวีกสิณเป็นต้น, กสิณคือสี ๔ มีนีลกสิณเป็นต้น, อากาศที่ถูกกำหนด (ช่องว่าง) คือ อากาสกสิณ, แสงสว่างมีแสงจันทร์เป็นต้น คือ อาโลกกสิณ.

7. උද්ධං ධුමාතං සූනං ඡවසරීරං උද්ධුමාතං, තදෙව කුච්ඡිතට්ඨෙනඋද්ධුමාතකං. එවං සෙසෙසුපි. සෙතරත්තාදිනා විමිස්සිතං යෙභුය්‍යෙන නීලවණ්ණං ඡවසරීරං විනීලකං විසෙසතො නීලකන්ති කත්වා. විස්සවන්තපුබ්බකං විපුබ්බකං. මජ්ඣෙ ද්විධා ඡින්නං විච්ඡිද්දකං. සොණසිඞ්ගාලාදීහි විවිධාකාරෙන ඛායිතං [Pg.259] වික්ඛායිතකං. සොණසිඞ්ගාලාදීහි විවිධෙනාකාරෙන ඛණ්ඩිත්වා තත්ථ තත්ථ ඛිත්තං වික්ඛිත්තකං. කාකපදාදිආකාරෙන සත්ථෙන හනිත්වා විවිධං ඛිත්තං හතවික්ඛිත්තකං. ලොහිතපග්ඝරණකං ලොහිතකං. කිමිකුලපග්ඝරණකං පුළවකං. අන්තමසො එකම්පි අට්ඨි අට්ඨිකං.

๗. ซากศพที่พองขึ้นอืด ชื่อว่า อุทธุมาตะ, ซากศพนั้นนั่นแหละ โดยความหมายว่าน่าเกลียด ชื่อว่า อุทธุมาตกะ. ในอสุภะที่เหลือก็เช่นเดียวกัน. ซากศพที่มีสีเขียวคล้ำโดยมาก เพราะระคนด้วยสีขาวและสีแดงเป็นต้น ชื่อว่า วินีลกะ เพราะกระทำความหมายว่าเขียวคล้ำเป็นพิเศษ. ซากศพที่มีหนองไหลเยิ้ม ชื่อว่า วิปุพพกะ. ซากศพที่ขาดเป็นสองท่อนในท่ามกลาง ชื่อว่า วิฉิททกะ. ซากศพที่ถูกสัตว์มีสุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นกัดกินโดยอาการต่างๆ ชื่อว่า วิกขายิตกะ. ซากศพที่ถูกสัตว์มีสุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นกัดทึ้งแล้วทิ้งไว้ในที่นั้นๆ ชื่อว่า วิกขิตตกะ. ซากศพที่ถูกฟันด้วยศัสตราเป็นต้นโดยอาการเหมือนรอยเท้ากาแล้วทิ้งไว้กระจัดกระจาย ชื่อว่า หตวิกขิตตกะ. ซากศพที่มีเลือดไหลออก ชื่อว่า โลหิตกะ. ซากศพที่มีหมู่หนอนไชชอน ชื่อว่า ปุฬุวกะ. แม้กระดูกเพียงชิ้นเดียว ชื่อว่า อัฏฐิกะ.

8. අනු අනු සරණං අනුස්සති, අරහතාදිබුද්ධගුණාරම්මණා අනුස්සති බුද්ධානුස්සති. ස්වාක්ඛාතතාදිධම්මගුණාරම්මණා අනුස්සති ධම්මානුස්සති. සුප්පටිපන්නතාදිසංඝගුණාරම්මණා අනුස්සති සංඝානුස්සති. අඛණ්ඩතාදිනා සුපරිසුද්ධස්ස අත්තනො සීලගුණස්ස අනුස්සරණං සීලානුස්සති. විගතමලමච්ඡෙරතාදිවසෙන අත්තනො චාගානුස්සරණං චාගානුස්සති. ‘‘යෙහි සද්ධාදීහි සමන්නාගතා දෙවා දෙවත්තං ගතා, තාදිසා ගුණා මයි සන්තී’’ති එවං දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණානුස්සරණං දෙවතානුස්සති. සබ්බදුක්ඛූපසමභූතස්ස නිබ්බානස්ස ගුණානුස්සරණං උපසමානුස්සති. ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදභූතස්ස මරණස්ස අනුස්සරණං මරණානුස්සති. කෙසාදිකායකොට්ඨාසෙ ගතා පවත්තා සති කායගතාසති. ආනඤ්ච අපානඤ්ච ආනාපානං, අස්සාසපස්සාසා, තදාරම්මණා සති ආනාපානස්සති.

๘. การระลึกเนืองๆ ชื่อว่า อนุสสติ. อนุสสติที่มีพระพุทธคุณมีอรหันตคุณเป็นอารมณ์ ชื่อว่า พุทธานุสสติ. อนุสสติที่มีพระธรรมคุณมีสวากขาตธรรมเป็นอารมณ์ ชื่อว่า ธัมมานุสสติ. อนุสสติที่มีพระสังฆคุณมีสุปฏิปันนคุณเป็นอารมณ์ ชื่อว่า สังฆานุสสติ. การระลึกถึงคุณแห่งศีลของตนที่บริสุทธิ์ยิ่งด้วยความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้น ชื่อว่า สีลานุสสติ. การระลึกถึงคุณแห่งจาคะของตนด้วยอำนาจความเป็นผู้มีมลทินคือความตระหนี่ไปปราศแล้วเป็นต้น ชื่อว่า จาคานุสสติ. การระลึกถึงคุณมีศรัทธาเป็นต้นของตน โดยตั้งเทวดาไว้ในฐานะพยานว่า 'เทวดาทั้งหลายประกอบด้วยคุณมีศรัทธาเป็นต้นเหล่าใด จึงถึงความเป็นเทวดา คุณเช่นนั้นมีอยู่ในเรา' ดังนี้ ชื่อว่า เทวตานุสสติ. การระลึกถึงคุณแห่งพระนิพพานอันเป็นที่สงบระงับทุกข์ทั้งปวง ชื่อว่า อุปสมานุสสติ. การระลึกถึงความตายอันเป็นการขาดแห่งชีวิตินทรีย์ ชื่อว่า มรณานุสสติ. สติที่ตั้งมั่นอยู่ในส่วนแห่งกายมีผมเป็นต้น ชื่อว่า กายคตาสติ. ลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ชื่อว่า อานาปานะ คือ อัสสาสะและปัสสาสะ, สติที่มีอานาปานะนั้นเป็นอารมณ์ ชื่อว่า อานาปานัสสติ.

9. මිජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්තා, මිත්තෙසු භවාති වා මෙත්තා, සා සත්තානං හිතසුඛූපසංහරණලක්ඛණා. පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා කරුණා. පරසම්පත්තිපමොදලක්ඛණා මුදිතා. ඉට්ඨානිට්ඨෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛා. අප්පමාණසත්තාරම්මණත්තා අප්පමඤ්ඤා. උත්තමවිහාරභාවතො, උත්තමානං වා විහාරභාවතො බ්‍රහ්මවිහාරො.

๙. ธรรมชาติที่รักใคร่ หรือธรรมชาติที่สนิทสนม ชื่อว่า เมตตา เพราะมีอยู่ในมิตร, เมตตานั้นมีการนำเข้าไปซึ่งประโยชน์และความสุขแก่สัตว์ทั้งหลายเป็นลักษณะ. กรุณามีความปรารถนาจะถอนขึ้นซึ่งทุกข์ของผู้อื่นเป็นลักษณะ. มุทิตามีความบันเทิงในสมบัติของผู้อื่นเป็นลักษณะ. อุเบกขามีการดำเนินไปโดยอาการเป็นกลางในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นลักษณะ. ชื่อว่า อัปปมัญญา เพราะมีสัตว์หาประมาณมิได้เป็นอารมณ์. ชื่อว่า พรหมวิหาร เพราะเป็นเครื่องอยู่ชั้นเลิศ หรือเพราะเป็นเครื่องอยู่ของท่านผู้ประเสริฐ.

10. ගමනපරියෙසනපරිභොගාදිපච්චවෙක්ඛණවසෙන [Pg.260] කබළීකාරාහාරෙ පටිකූලන්ති පවත්තා සඤ්ඤා ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා.

๑๐. สัญญาที่ดำเนินไปโดยความเป็นของปฏิกูลในกวฬิงการาหาร โดยการพิจารณาการไป การแสวงหา และการบริโภคเป็นต้น ชื่อว่า อาหาเรปฏิกูลสัญญา.

11. පථවීධාතුආදීනං චතුන්නං ධාතූනං සලක්ඛණතො කෙසාදිසසම්භාරාදිතො ච වවත්ථානං චතුධාතුවවත්ථානං.

๑๑. การกำหนดธาตุ ๔ มีปฐวีธาตุเป็นต้น โดยลักษณะเฉพาะของตน และโดยส่วนประกอบมีผมเป็นต้น ชื่อว่า จตุธาตุววัตถาน.

12. අරූපෙ ආරම්මණෙ පවත්තා ආරුප්පා.

๑๒. ภาวะที่ดำเนินไปในอารมณ์อันเป็นอรูป ชื่อว่า อารุปปะ.

නිමිත්තභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความต่างแห่งนิมิต จบแล้ว.

සප්පායභෙදවණ්ණනා

การพรรณนาความต่างแห่งสัปปายะ.

13. ඉදානි තස්ස තස්ස පුග්ගලස්ස චරිතානුකූලකම්මට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘චරිතාසු පනා’’ත්‍යාදිමාහ. රාගො ව චරිතං පකති එතස්සාති රාගචරිතො, රාගබහුලො පුග්ගලො, රාගස්ස උජුවිපච්චනීකභාවතො අසුභකම්මට්ඨානං තස්ස සප්පායං. ආනාපානං මොහචරිතස්ස, විතක්කචරිතස්ස ච සප්පායං බුද්ධිවිසයභාවෙන මොහප්පටිපක්ඛත්තා, විතක්කසන්ධාවනස්ස නිවාරකත්තා ච. ඡ බුද්ධානුස්සතිආදයො සද්ධාචරිතස්ස සප්පායා සද්ධාවුද්ධිහෙතුභාවතො.

๑๓. บัดนี้ เพื่อแสดงกรรมฐานที่เหมาะสมกับจริตของบุคคลนั้นๆ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "caritāsu pana" (ก็ในจริตทั้งหลายนั้น). ราคะนั่นแหละเป็นจริต เป็นปกติของบุคคลนั้น ชื่อว่า ราคจริต คือบุคคลผู้มีราคะมาก กรรมฐานอสุภะเป็นสัปปายะแก่บุคคลนั้น เพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อราคะ. อานาปานะเป็นสัปปายะแก่โมหจริตและวิตกจริต เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อโมหะโดยความเป็นอารมณ์ของปัญญา และเพราะเป็นเครื่องห้ามการซัดส่ายแห่งวิตก. อนุสสติ ๖ มีพุทธานุสสติเป็นต้น เป็นสัปปายะแก่สัทธาจริต เพราะเป็นเหตุแห่งความเจริญของศรัทธา.

17. මරණඋපසමසඤ්ඤාවවත්ථානානි බුද්ධිචරිතස්ස සප්පායානි ගම්භීරභාවතො බුද්ධියා එව විසයත්තා.

๑๗. มรณานุสสติ อุปสมานุสสติ สัญญา และววัตถาน เป็นสัปปายะแก่พุทธิจริต เพราะมีความลึกซึ้ง และเพราะเป็นอารมณ์ของปัญญาเท่านั้น.

18. සෙසානීති චතුබ්බිධභූතකසිණආකාසආලොකකසිණආරුප්පචතුක්කවසෙන දසවිධානි. තත්ථාපීති තෙසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු. පුථුලං මොහචරිතස්ස සප්පායං සම්බාධෙ ඔකාසෙ චිත්තස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය සම්මුය්හනතො. ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්ස සප්පායං මහන්තාරම්මණස්ස විතක්කසන්ධාවනපච්චයත්තා. උජුවිපච්චනීකතො චෙව අතිසප්පායතාය [Pg.261] චෙතං වුත්තං. රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා, සද්ධාදීනං වා අනුපකාරිකා කසිණාදිභාවනා නාම නත්ථි.

๑๘. ที่เหลือ คือ กสิณธาตุ ๔ อากาสกสิณ อาโลกกสิณ และอรูป ๔ รวมเป็น ๑๐ อย่าง. แม้ในกรรมฐาน ๑๐ อย่างเหล่านั้น กสิณที่กว้างขวางเป็นสัปปายะแก่โมหจริต เพราะจิตย่อมหลงใหลมากยิ่งขึ้นในที่คับแคบ. กสิณที่เล็กเป็นสัปปายะแก่วิตกจริต เพราะอารมณ์ที่ใหญ่เป็นปัจจัยแห่งการซัดส่ายของวิตก. คำนี้กล่าวไว้โดยความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงและโดยความเป็นสัปปายะอย่างยิ่ง. แต่การเจริญกสิณเป็นต้น ที่ไม่ข่มราคะเป็นต้น หรือไม่เป็นอุปการะแก่ศรัทธาเป็นต้นนั้น ไม่มี.

සප්පායභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความต่างแห่งสัปปายะ จบแล้ว.

භාවනාභෙදවණ්ණනා

การพรรณนาความต่างแห่งภาวนา.

19. සබ්බත්ථාපීති චත්තාලීසකම්මට්ඨානෙසුපි නත්ථි අප්පනා, බුද්ධගුණාදීනං පරමත්ථභාවතො, අනෙකවිධත්තා, එකස්සපි ගම්භීරභාවතො ච. බුද්ධානුස්සතිආදීසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු අප්පනාවසෙන සමාධිස්ස පතිට්ඨාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අප්පනාභාවං අප්පත්වා සමාධි උපචාරභාවෙන පතිට්ඨාති. ලොකුත්තරසමාධි, පන දුතියචතුත්ථාරුප්පසමාධි ච සභාවධම්මෙපි භාවනාවිසෙසවසෙන අප්පනං පාපුණාති. විසුද්ධිභාවනානුක්කමවසෙන හි ලොකුත්තරො අප්පනං පාපුණාති. ආරම්මණසමතික්කමභාවනාවසෙන ආරුප්පසමාධි. අප්පනාප්පත්තස්සෙව හි චතුත්ථජ්ඣානසමාධිනො ආරම්මණසමතික්කමනමත්තං හොති.

๑๙. แม้ในกรรมฐานทั้ง ๔๐ อย่าง (ในกรรมฐาน ๑๐ อย่างเหล่านี้) ก็ไม่มีอัปปนา เพราะพระพุทธคุณเป็นต้นเป็นปรมัตถธรรม มีหลายชนิด และแม้ชนิดเดียวก็ลึกซึ้ง. ในกรรมฐาน ๑๐ อย่าง มีพุทธานุสสติเป็นต้น สมาธิไม่สามารถตั้งมั่นโดยเป็นอัปปนาได้ เพราะฉะนั้น สมาธิจึงตั้งมั่นโดยเป็นอุปจาระ โดยไม่ถึงความเป็นอัปปนา. แต่โลกุตตรสมาธิ และอรูปสมาธิที่ ๒ และที่ ๔ ย่อมถึงอัปปนาแม้ในสภาวธรรม โดยภาวนาพิเศษ. โลกุตตรสมาธินั้น ย่อมถึงอัปปนาโดยลำดับแห่งวิสุทธิภาวนา. อรูปสมาธิ ย่อมถึงอัปปนาโดยภาวนาที่ก้าวล่วงอารมณ์. การก้าวล่วงอารมณ์นั้น ย่อมมีแก่จตุตถฌานสมาธิที่ถึงอัปปนาแล้วเท่านั้น.

21. පඤ්චපි ඣානානි එතෙසමත්ථි, තත්ථ නියුත්තානීති වා පඤ්චකජ්ඣානිකානි.

๒๑. ฌานทั้ง ๕ มีอยู่ในกรรมฐานเหล่านี้ หรือกรรมฐานเหล่านี้ประกอบด้วยฌานทั้ง ๕ จึงชื่อว่า ปัญจกฌานิกะ.

22. අසුභභාවනාය පටිකූලාරම්මණත්තා චණ්ඩසොතාය නදියා අරිත්තබලෙන නාවා විය විතක්කබලෙනෙව තත්ථ චිත්තං පවත්තතීති අසුභකම්මට්ඨානෙ අවිතක්කජ්ඣානාසම්භවතො ‘‘පඨමජ්ඣානිකා’’ති වුත්තං.

๒๒. เพราะอสุภภาวนามีอารมณ์เป็นปฏิกูล จิตย่อมดำเนินไปในอสุภะด้วยกำลังแห่งวิตกเท่านั้น เหมือนเรือที่แล่นไปในแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยวด้วยกำลังแห่งหางเสือ ฉะนั้น เพราะอวิตักกฌานเป็นไปไม่ได้ในอสุภกรรมฐาน จึงกล่าวว่า "ปฐมฌานิกะ".

23. මෙත්තාකරුණාමුදිතානං දොමනස්සසහගතබ්‍යාපාදවිහිංසානභිරතීනං පහායකත්තා දොමනස්සප්පටිපක්ඛෙන සොමනස්සෙනෙව සහගතතා යුත්තාති ‘‘මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකා’’ති වුත්තා.

๒๓. เพราะเมตตา กรุณา มุทิตา เป็นเครื่องละพยาบาท วิหิงสา และความไม่ยินดีที่สหรคตด้วยโทมนัส และเพราะความเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสเท่านั้น เป็นปฏิปักษ์ต่อโทมนัส จึงสมควร จึงกล่าวว่า "เมตตาเป็นต้น ๓ อย่าง เป็นจตุกกฌานิกะ".

24. ‘‘සබ්බෙ [Pg.262] සත්තා සුඛිතා හොන්තු, දුක්ඛා මුච්චන්තු, ලද්ධසුඛසම්පත්තිතො මා විගච්ඡන්තූ’’ති මෙත්තාදිවසප්පවත්තබ්‍යාපාරත්තයං පහාය කම්මස්සකතාදස්සනෙන සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තභාවනානිබ්බත්තාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය බලවතරත්තා උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස සුඛසහගතාසම්භවතො ‘‘උපෙක්ඛා පඤ්චමජ්ඣානිකා’’ති වුත්තා.

๒๔. เพราะอุเบกขาพรหมวิหารไม่มีสุขสหรคต และเพราะอุเบกขาในสัตว์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากการเจริญภาวะที่เป็นกลาง โดยการเห็นกรรมัสสกตาธรรม ละการกระทำ ๓ อย่างที่ดำเนินไปตามอำนาจเมตตาเป็นต้นว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นสุขเถิด จงพ้นจากทุกข์เถิด อย่าได้พรากจากสุขสมบัติที่ได้แล้วเถิด" จึงมีกำลังกว่า จึงกล่าวว่า "อุเบกขาเป็นปัญจมฌานิกะ".

භාවනාභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาความต่างแห่งภาวนา จบแล้ว.

ගොචරභෙදවණ්ණනා

การพรรณนาความต่างแห่งโคจร.

26. යථාරහන්ති තංතංආරම්මණානුරූපතො. කස්සචි ආරම්මණස්ස අපරිබ්‍යත්තතාය ‘‘පරියායෙනා’’ති වුත්තං.

๒๖. ตามสมควร คือตามความเหมาะสมแก่อารมณ์นั้นๆ. เพราะอารมณ์บางอย่างไม่ปรากฏชัด จึงกล่าวว่า "โดยปริยาย".

27. කසිණාසුභකොට්ඨාසානාපානස්සතීස්වෙව හි පරිබ්‍යත්තනිමිත්තසම්භවොති.

๒๗. เพราะนิมิตที่ปรากฏชัด ย่อมมีได้ในกสิณ อสุภะ ส่วนแห่งกาย และอานาปานัสสติเท่านั้น.

28. පථවීමණ්ඩලාදීසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාති ආදිම්හි තාව චතුපාරිසුද්ධිසීලං විසොධෙත්වා දසවිධං පලිබොධං උපච්ඡින්දිත්වා පියගරුභාවනීයාදිගුණසමන්නාගතං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො චරියානුකූලං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අට්ඨාරසවිධං අනනුරූපවිහාරං පහාය පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතෙ අනුරූපවිහාරෙ විහරන්තස්ස කෙසනඛහරණාදිඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා කසිණමණ්ඩලාදීනි පුරතො කත්වා ආනාපානකොට්ඨාසාදීසු චිත්තං ඨපෙත්වා නිසීදිත්වා ‘‘පථවී පථවී’’ත්‍යාදිනා තංතංභාවනානුක්කමෙන පථවීකසිණාදීසු තංතදාරම්මණෙසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්ස. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන භාවනා විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 1.54 ආදයො) ගහෙතබ්බා. දුවිධම්පි හි භාවනාවිධානං ඉධ ආචරියෙන [Pg.263] අතිසඞ්ඛෙපතො වුත්තං, තදත්ථදස්සනත්ථඤ්ච විත්ථාරනයෙ ආහරියමානෙ අතිප්පපඤ්චො සියාති මයම්පි තං න විත්ථාරෙස්සාම. යදා පන තං නිමිත්තං චිත්තෙන සමුග්ගහිතන්ති එවං පවත්තානුපුබ්බභාවනාවසෙන යදා තං පරිකම්මනිමිත්තං චිත්තෙන සම්මා උග්ගහිතං හොති. මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගතන්ති චක්ඛුං නිම්මීලෙත්වා, අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා වා මනසි කරොන්තස්ස කසිණමණ්ඩලසදිසමෙව හුත්වා මනොද්වාරිකජවනානං ආපාථං ආගතං හොති.

๒๘. สำหรับผู้ที่กำลังยกนิมิตขึ้นในปฐวีกสิณเป็นต้นนั้น ในเบื้องต้น พึงชำระศีล ๔ ประการให้บริสุทธิ์ ตัดปลิโพธ ๑๐ อย่างเสีย เข้าไปหาบัณฑิตมิตรผู้ประกอบด้วยคุณมีน่ารัก น่าเคารพ น่าเจริญเป็นต้น ถือเอากรรมฐานที่เหมาะสมกับจริตของตน ละวิหารที่ไม่เหมาะสม ๑๘ อย่างแล้ว อยู่ในวิหารที่เหมาะสมประกอบด้วยองค์ ๕ ทำการตัดปลิโพธเล็กน้อยมีผมและเล็บเป็นต้นเสีย ตั้งกสิณมณฑลเป็นต้นไว้ข้างหน้า ตั้งจิตไว้ในส่วนแห่งอานาปานะเป็นต้น นั่งลงแล้วยกนิมิตขึ้นในอารมณ์นั้นๆ ในปฐวีกสิณเป็นต้น โดยลำดับแห่งภาวนานั้นๆ ด้วยคำว่า "ปฐวี ปฐวี" เป็นต้น. นี้เป็นความย่อในเรื่องนี้. ส่วนภาวนาโดยพิสดาร พึงถือเอาจากวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๕๔ เป็นต้น). เพราะว่า วิธีการภาวนาทั้ง ๒ อย่างนี้ อาจารย์กล่าวไว้โดยย่ออย่างยิ่งในที่นี้ และหากจะนำมาแสดงโดยพิสดารเพื่อแสดงอรรถนั้น ก็จะพึงเป็นความฟุ่มเฟือยเกินไป เราจึงจะไม่พรรณนาเรื่องนั้นโดยพิสดาร. แต่เมื่อใดนิมิตนั้นอันจิตยกขึ้นพร้อมแล้ว คือเมื่อใดปริกรรมนิมิตนั้นอันจิตยกขึ้นพร้อมดีแล้ว โดยลำดับแห่งภาวนาที่ดำเนินไปอย่างนี้. ถึงคลองแห่งมโนทวาร คือเมื่อหลับตา หรือไปที่อื่นแล้วมนสิการ นิมิตนั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับกสิณมณฑล มาถึงคลองแห่งมโนทวารชวนะ.

29. සමාධියතීති විසෙසතො චිත්තෙකග්ගතාපත්තියා සමාහිතා හොති.

๒๙. ชื่อว่าตั้งมั่นแล้ว เพราะเป็นจิตที่ตั้งมั่นแล้วด้วยการถึงซึ่งความมีอารมณ์เป็นอันเดียวแห่งจิตโดยพิเศษ

30. චිත්තසමාධානවසෙන පුග්ගලොපි සමාහිතොයෙවාති වුත්තං ‘‘තථා සමාහිතස්සා’’ති. තප්පටිභාගන්ති උග්ගහනිමිත්තසදිසං, තතොයෙව හි තං ‘‘පටිභාගනිමිත්ත’’න්ති වුච්චති. තං පන උග්ගහනිමිත්තතො අතිපරිසුද්ධං හොති. වත්ථුධම්මවිමුච්චිතන්ති පරමත්ථධම්මතො විමුත්තං, වත්ථුධම්මතො වා කසිණමණ්ඩලගතකසිණදොසතො විනිමුත්තං. භාවනාය නිබ්බත්තත්තා භාවනාමයං. සමප්පිතන්ති සුට්ඨු අප්පිතං.

๓๐. แม้บุคคลก็ชื่อว่าตั้งมั่นแล้วโดยการตั้งมั่นแห่งจิต ดังที่ตรัสไว้ว่า "แก่บุคคลผู้ตั้งมั่นแล้วอย่างนั้น" คำว่า "ปฏิภาคนิมิตนั้น" คือเหมือนกับอุคคหนิมิต เพราะเหตุนั้นแล นิมิตนั้นจึงชื่อว่า "ปฏิภาคนิมิต" แต่นิมิตนั้นย่อมบริสุทธิ์ยิ่งกว่าอุคคหนิมิต คำว่า "พ้นจากวัตถุธรรม" คือพ้นจากปรมัตถธรรม หรือพ้นจากโทษของกสิณที่อยู่ในกสิณมณฑลอันเป็นวัตถุธรรม ชื่อว่า "ภาวนามัย" เพราะเกิดขึ้นด้วยภาวนา คำว่า "สมัปปิตะ" คือตั้งไว้ดีแล้ว

31. තතො පට්ඨායාති පටිභාගනිමිත්තුප්පත්තිතො පට්ඨාය.

๓๑. คำว่า "แต่นั้นเป็นต้นไป" คือตั้งแต่ปฏิภาคนิมิตเกิดขึ้นเป็นต้นไป

33. පඤ්චසු ඣානඞ්ගෙසු එකෙකාරම්මණෙ උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං චතුපඤ්චජවනකතිපයභවඞ්ගතො පරං අගන්ත්වා අපරාපරං ඣානඞ්ගාවජ්ජනසමත්ථතා ආවජ්ජනවසිතා නාම. සමාපජ්ජිතුකාමතානන්තරං කතිපයභවඞ්ගතො පරං අගන්ත්වා උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං සමාපජ්ජිතුං සමත්ථතා සමාපජ්ජනවසිතා නාම. සෙතු විය සීඝසොතාය නදියා ඔඝං භවඞ්ගවෙගං උපච්ඡින්දිත්වා යථාපරිච්ඡින්නකාලං ඣානං ඨපෙතුං සමත්ථතා භවඞ්ගපාතතො රක්ඛණයොග්‍යතා අධිට්ඨානවසිතා නාම. යථා පරිච්ඡින්නකාලං අනතික්කමිත්වා ඣානතො වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතා නාම. අථ වා යථාපරිච්ඡින්නකාලතො උද්ධං ගන්තුං අදත්වා ඨපනසමත්ථතා අධිට්ඨානවසිතා [Pg.264] නාම. යථාපරිච්ඡින්නකාලතො අන්තො අවුට්ඨහිත්වා යථාකාලවසෙනෙව වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතා නාමාති අලමතිප්පපඤ්චෙන. පච්චවෙක්ඛණවසිතා පන ආවජ්ජනවසිතාය එව සිද්ධා. ආවජ්ජනානන්තරජවනානෙව හි පච්චවෙක්ඛණජවනානි නාම. විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගං පහානායාති දුතියජ්ඣානාදීහි විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගානං ඣානක්ඛණෙ අනුප්පාදාය. පදහතොති පරිකම්මං කරොන්තස්ස. තස්ස පන උපචාරභාවනා නිප්ඵන්නා නාම හොති විතක්කාදීසු නිකන්තිවික්ඛම්භනතො පට්ඨායාති දට්ඨබ්බං. යථාරහන්ති තංතංඣානිකකසිණාදිආරම්මණානුරූපං.

๓๓. ความสามารถในการน้อมนึกองค์ฌานซ้ำๆ กัน โดยไม่ล่วงเลยภวังค์เพียงเล็กน้อยอันมีชวนะ ๔-๕ ขณะไป หลังจากอาวัชชนะเกิดขึ้นในอารมณ์แต่ละอย่างในองค์ฌาน ๕ ชื่อว่า อาวัชชนวสี ความสามารถในการเข้าฌานหลังจากอาวัชชนะเกิดขึ้น โดยไม่ล่วงเลยภวังค์เพียงเล็กน้อยไป หลังจากความปรารถนาจะเข้าฌาน ชื่อว่า สมาปัชชนวสี ความสามารถในการดำรงฌานไว้ตามกำหนดเวลา โดยตัดกระแสภวังค์อันเชี่ยวกรากเหมือนเขื่อนกั้นกระแสน้ำในแม่น้ำที่ไหลเชี่ยว และความเหมาะสมในการป้องกันจากการตกภวังค์ ชื่อว่า อธิฏฐานวสี ความสามารถในการออกจากฌานโดยไม่ล่วงเลยกำหนดเวลา ชื่อว่า วุฏฐานวสี อีกนัยหนึ่ง ความสามารถในการดำรงไว้โดยไม่ให้ล่วงเลยกำหนดเวลา ชื่อว่า อธิฏฐานวสี ความสามารถในการออกจากฌานตามกำหนดเวลา โดยไม่ออกก่อนกำหนดเวลา ชื่อว่า วุฏฐานวสี ดังนี้ ไม่ต้องขยายความมากไปกว่านี้ ส่วนปัจจเวกขณวสีนั้นสำเร็จได้ด้วยอาวัชชนวสีนั่นเอง เพราะชวนะที่เกิดต่อจากอาวัชชนะนั่นแหละ ชื่อว่า ปัจจเวกขณชวนะ คำว่า "เพื่อละองค์ฌานอันหยาบมีวิตกเป็นต้น" คือเพื่อไม่ให้องค์ฌานอันหยาบมีวิตกเป็นต้นเกิดขึ้นในขณะแห่งฌานด้วยทุติยฌานเป็นต้น คำว่า "ย่อมเพียรพยายาม" คือแก่บุคคลผู้กระทำบริกรรม พึงทราบว่า ภาวนาที่เป็นอุปจาระของเขานั้นชื่อว่าสำเร็จแล้ว ตั้งแต่การข่มความพอใจในวิตกเป็นต้น คำว่า "ตามสมควร" คือตามสมควรแก่อารมณ์มีกสิณเป็นต้นอันเป็นของฌานนั้นๆ

36. ආකාසකසිණස්ස උග්ඝාටෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘ආකාසවජ්ජිතෙසූ’’ති. කසිණන්ති කසිණපටිභාගනිමිත්තං. උග්ඝාටෙත්වාති අමනසිකාරවසෙන උද්ධරිත්වා. අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්සාති ‘‘අනන්තං ආකාසං, අනන්තං ආකාස’’න්ති ආකාසං ආරබ්භ පරිකම්මං කරොන්තස්ස, න පන කෙවලං ‘‘අනන්තං අනන්ත’’න්ති. එවං විඤ්ඤාණඤ්චායතනෙපි. ‘‘අනන්ත’’න්ති අවත්වාපි ‘‘ආකාසො ආකාසො (විසුද්ධි. 1.276), විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණ’’න්ති (විසුද්ධි. 1.281) මනසි කාතුං වට්ටතීති ආචරියා.

๓๖. เพราะอากาสกสิณไม่สามารถเพิกออกได้ จึงตรัสว่า "เว้นอากาสกสิณ" คำว่า "กสิณ" คือปฏิภาคนิมิตของกสิณ คำว่า "เพิกออกแล้ว" คือถอนออกแล้วด้วยอำนาจการไม่ใส่ใจ คำว่า "แก่บุคคลผู้กระทำบริกรรมโดยความเป็นอนันตะ" คือแก่บุคคลผู้กระทำบริกรรมปรารภอากาศว่า "อากาศหาที่สุดมิได้, อากาศหาที่สุดมิได้" ไม่ใช่เพียงแค่ "หาที่สุดมิได้, หาที่สุดมิได้" แม้วิญญาณัญจายตนะก็เช่นกัน อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า แม้ไม่กล่าวว่า "หาที่สุดมิได้" ก็ควรใส่ใจว่า "อากาศ อากาศ" (วิสุทธิ. 1.276), "วิญญาณ วิญญาณ" (วิสุทธิ. 1.281)

39. ‘‘සන්තමෙතං, පණීතමෙත’’න්ති පරිකම්මං කරොන්තස්සාති අභාවමත්තාරම්මණතාය ‘‘එතං සන්තං, එතං පණීත’’න්ති භාවෙන්තස්ස.

๓๙. คำว่า "แก่บุคคลผู้กระทำบริกรรมว่า 'สิ่งนี้สงบ, สิ่งนี้ประณีต'" คือแก่บุคคลผู้เจริญภาวนาว่า "สิ่งนี้สงบ, สิ่งนี้ประณีต" โดยมีอารมณ์เป็นเพียงความไม่มีอยู่

40. අවසෙසෙසු චාති කසිණාදීහි සහ අප්පනාවහකම්මට්ඨානතො අවසෙසෙසු බුද්ධානුස්සතිආදීසු අට්ඨසු[Pg.265], සඤ්ඤාවවත්ථානෙසු චාති දසසු කම්මට්ඨානෙසු. පරිකම්මං කත්වාති ‘‘සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො’’ත්‍යාදිනා (විසුද්ධි. 1.124) වුත්තවිධානෙන පරිකම්මං කත්වා. සාධුකමුග්ගහිතෙති බුද්ධාදිගුණනින්නපොණපබ්භාරචිත්තතාවසෙන සුට්ඨු උග්ගහිතෙ. පරිකම්මඤ්ච සමාධියතීති පරිකම්මභාවනා සමාහිතා නිප්ඵජ්ජති. උපචාරො ච සම්පජ්ජතීති නීවරණානි වික්ඛම්භෙන්තො උපචාරසමාධි ච උප්පජ්ජති.

๔๐. คำว่า "และในกัมมัฏฐานที่เหลือ" คือในกัมมัฏฐาน ๘ มีพุทธานุสสติเป็นต้นที่เหลือจากกัมมัฏฐานที่นำไปสู่อัปปนาพร้อมด้วยกสิณเป็นต้น และในกัมมัฏฐาน ๑๐ คือสัญญาและววัฏฐาน คำว่า "กระทำบริกรรมแล้ว" คือกระทำบริกรรมแล้วด้วยวิธีที่กล่าวไว้ว่า "พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์อย่างนี้ เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอย่างนี้" เป็นต้น (วิสุทธิ. 1.124) คำว่า "เรียนเอาดีแล้ว" คือเรียนเอาไว้ดีแล้วด้วยอำนาจความเป็นจิตที่น้อมไป โน้มไป โอนไปในคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น คำว่า "และบริกรรมย่อมตั้งมั่น" คือบริกรรมภาวนาย่อมสำเร็จเป็นสมาธิ คำว่า "และอุปจาระย่อมสำเร็จ" คืออุปจารสมาธิย่อมเกิดขึ้นโดยข่มนิวรณ์ไว้ได้

41. අභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානන්ති අභිවිසෙසතො ජානනට්ඨෙන අභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ඉද්ධිවිධාදිපඤ්චලොකියාභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානං, අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වාති කසිණානුලොමාදීහි චුද්දසහාකාරෙහි (විසුද්ධි. 2.365) චිත්තං පරිදමෙත්වා අභිනීහාරක්ඛමං කත්වා උපෙක්ඛෙකග්ගතායොගතො අනුරූපත්තා ච රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානමෙව අභිඤ්ඤානං පාදකං පතිට්ඨාභූතං පථවාදිකසිණාරම්මණං පඤ්චමජ්ඣානං, තං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය. අධිට්ඨෙය්‍යාදිකමාවජ්ජෙත්වාති ඉද්ධිවිධඤාණස්ස පරිකම්මකාලෙ අධිට්ඨාතබ්බං විකුබ්බනීයං සතාදිකං කොමාරරූපාදිකං, දිබ්බසොතස්ස පරිකම්මකාලෙ ථූලසුඛුමභෙදං සද්දං, චෙතොපරියඤාණස්ස පරිකම්මකාලෙ පරස්ස හදයඞ්ගතවණ්ණදස්සනෙන සරාගාදිභෙදං චිත්තං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පරිකම්මසමයෙ පුරිමභවෙසු චුතිචිත්තාදිභෙදං පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධං, දිබ්බචක්ඛුස්ස පරිකම්මසමයෙ ඔභාසඵරිතට්ඨානගතං රූපං වා ආවජ්ජෙත්වා.

๔๑. คำว่า "เป็นไปโดยอภิญญา" คือเป็นไปโดยโลกิยอภิญญา ๕ มีอิทธิวิธีเป็นต้น อันชื่อว่าอภิญญาโดยอรรถว่ารู้ยิ่งโดยพิเศษ คำว่า "ออกจากปัญจมฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาแล้ว" คือออกจากปัญจมฌานอันเป็นบาท เป็นที่ตั้งแห่งอภิญญา ซึ่งเป็นปัญจมฌานที่มีปฐวีกสิณเป็นต้นเป็นอารมณ์ อันเป็นรูปาวจรปัญจมฌานนั่นเอง เพราะเหมาะสมด้วยการประกอบด้วยอุเบกขาและเอกัคคตา โดยฝึกจิตด้วยอาการ ๑๔ มีกสิณานุโลมเป็นต้น (วิสุทธิ. 2.365) ให้ควรแก่การน้อมไป โดยเข้าฌานนั้นแล้วออกจากฌานนั้น คำว่า "น้อมนึกถึงสิ่งที่ควรอธิษฐานเป็นต้นแล้ว" คือน้อมนึกถึงสิ่งที่ควรอธิษฐาน สิ่งที่ควรเนรมิต มีร้อยเป็นต้น มีรูปเด็กเป็นต้น ในเวลาบริกรรมอิทธิวิธีญาณ, น้อมนึกถึงเสียงที่หยาบและละเอียดในเวลาบริกรรมทิพยโสต, น้อมนึกถึงจิตที่มีราคะเป็นต้นโดยการเห็นสีที่อยู่ในใจของผู้อื่นในเวลาบริกรรมเจโตปริยญาณ, น้อมนึกถึงขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในภพก่อนๆ มีจุติจิตเป็นต้นในเวลาบริกรรมปุพเพนิวาสานุสสติญาณ, หรือน้อมนึกถึงรูปที่อยู่ในสถานที่ที่แผ่รัศมีไปแล้วในเวลาบริกรรมทิพยจักษุ

පරිකම්මං කරොන්තස්සාති ‘‘සතං හොමි, සහස්සං හොමී’’ත්‍යාදිනා පරිකම්මං කරොන්තස්ස. රූපාදීසූති පරිකම්මවිසයභූතෙසු රූපපාදකජ්ඣානසද්දපරචිත්තපුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධාදිභෙදෙසු ආරම්මණෙසු. එත්ථ හි ඉද්ධිවිධඤාණස්ස තාව පාදකජ්ඣානං, කායො, රූපාදිඅධිට්ඨානෙ රූපාදීනි චාති ඡ ආරම්මණානි[Pg.266]. තත්ථ පාදකජ්ඣානං අතීතමෙව, කායො පච්චුප්පන්නො, ඉතරං පච්චුප්පන්නමනාගතං වා. දිබ්බසොතස්ස පන සද්දොයෙව, සො ච ඛො පච්චුප්පන්නො. පරචිත්තවිජානනාය පන අතීතෙ සත්තදිවසෙසු, අනාගතෙ සත්තදිවසෙසු ච පවත්තං පරිත්තාදීසු යං කිඤ්චි තිකාලිකං චිත්තමෙව ආරම්මණං හොතීති මහාඅට්ඨකථාචරියා (විසුද්ධි. 2.416; ධ. ස. අට්ඨ. 1434).

คำว่า "แก่บุคคลผู้กระทำบริกรรม" คือแก่บุคคลผู้กระทำบริกรรมว่า "เราเป็นร้อย, เราเป็นพัน" เป็นต้น คำว่า "ในรูปเป็นต้น" คือในอารมณ์ทั้งหลายอันเป็นวิสัยแห่งบริกรรม มีประเภทคือรูปที่เป็นบาทแห่งฌาน เสียง จิตของผู้อื่น และขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในภพก่อนเป็นต้น ในอิทธิวิธีญาณนั้น มีอารมณ์ ๖ คือ ฌานที่เป็นบาท, กาย, และรูปเป็นต้นในอธิษฐานรูปเป็นต้น ในบรรดาอารมณ์เหล่านั้น ฌานที่เป็นบาทเป็นอดีตเท่านั้น, กายเป็นปัจจุบัน, ส่วนที่เหลือเป็นปัจจุบันหรืออนาคต ส่วนทิพยโสตนั้นมีเสียงเท่านั้นเป็นอารมณ์ และเสียงนั้นเป็นปัจจุบัน ส่วนการรู้จิตของผู้อื่นนั้น จิตใดๆ ที่เป็นไปในอดีต ๗ วัน และในอนาคต ๗ วัน ในบรรดาจิตมีประมาณน้อยเป็นต้น อันเป็นไตรกาลิกจิตนั่นแหละเป็นอารมณ์ ดังนี้ พระมหาอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ (วิสุทธิ. 2.416; ธ.ส.อ. 1434)

සඞ්ගහකාරා පන ‘‘චත්තාරොපි ඛන්ධා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1434) වදන්ති, කථං පනස්සා පච්චුප්පන්නචිත්තාරම්මණතා, නනු ච ආවජ්ජනාය ගහිතමෙව ඉද්ධිචිත්තස්ස ආරම්මණං හොති, ආවජ්ජනාය ච පච්චුප්පන්නචිත්තමාරම්මණං කත්වා නිරුජ්ඣමානාය තංසමකාලමෙව පරස්ස චිත්තම්පි නිරුජ්ඣතීති ආවජ්ජනජවනානං කාලවසෙන එකාරම්මණතා න සියා, මග්ගඵලවීථිතො අඤ්ඤත්ථ ආවජ්ජනජවනානං කථඤ්ච නානාරම්මණතා න අධිප්පෙතාති? අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.416; ධ. ස. අට්ඨ. 1434) තාව සන්තතිඅද්ධාපච්චුප්පන්නාරම්මණතා යොජිතා. ආනන්දාචරියො (ධ. ස. මූලටී. 1434 ථොක විසදිසං) පන භණති ‘‘පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය පච්චුප්පන්නාදිවිභාගං අකත්වා කෙවලං ‘ඉමස්ස චිත්තං ජානාමි’ච්චෙව පරිකම්මං කත්වා පුනපි පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අවිසෙසෙනෙව චිත්තං ආවජ්ජෙත්වා තිණ්ණං, චතුන්නං වා පරිකම්මානං අනන්තරං චෙතොපරියඤාණෙන පරස්ස චිත්තං පටිවිජ්ඣති රූපං විය දිබ්බචක්ඛුනා. පච්ඡා කාමාවචරචිත්තෙන සරාගාදිවවත්ථානම්පි කරොති නීලාදිවවත්ථානං විය. තානි ච සබ්බානි අභිමුඛීභූතචිත්තාරම්මණානෙව, අනිට්ඨෙ ච ඨානෙ නානාරම්මණතාදොසො නත්ථි අභින්නාකාරප්පවත්තිතො’’ති. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධා, ඛන්ධප්පටිබද්ධානි ච නාමගොත්තානි, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං හොති, දිබ්බචක්ඛුස්ස පන රූපමෙව [Pg.267] පච්චුප්පන්නන්ති අයමෙතෙසං ආරම්මණවිභාගො. යථාරහමප්පෙතීති තංතංපරිකම්මානුරූපතො අප්පෙති.

แต่พระสังคหกาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "ขันธ์แม้ทั้งสี่" (ธ.ส.อ. 1434) ก็ความเป็นอารมณ์คือจิตปัจจุบันของเจโตปริยญาณนั้นเป็นอย่างไร? อารมณ์ของอิทธิวิธจิตนั้นมิใช่เป็นสิ่งที่อาวัชชนะรับไว้แล้วหรือ? และเมื่ออาวัชชนะทำจิตปัจจุบันให้เป็นอารมณ์แล้วดับไป จิตของผู้อื่นก็ดับไปในเวลาเดียวกันนั้นเอง ความเป็นอารมณ์เดียวกันโดยอำนาจแห่งกาลของอาวัชชนะและชวนะก็ไม่พึงมี และความเป็นอารมณ์ต่างกันของอาวัชชนะและชวนะในที่อื่นจากมรรควิถีและผลวิถี จะไม่พึงประสงค์ได้อย่างไร? ในอรรถกถา (วิสุทธิ. 2.416; ธ.ส.อ. 1434) ได้ประกอบความเป็นอารมณ์ปัจจุบันโดยสันตติและโดยอัทธาไว้ก่อน แต่อาจารย์อานันทะ (ธ.ส.มูละฎีกา 1434 มีความแตกต่างเล็กน้อย) กล่าวว่า "ออกจากปาทกฌานแล้ว ไม่ทำการแยกแยะว่าเป็นปัจจุบันเป็นต้น ทำบริกรรมเพียงว่า 'เราจะรู้จิตของผู้นี้' เท่านั้น แล้วเข้าปาทกฌานอีก ออกจากฌานแล้วนึกถึงจิตโดยไม่เจาะจง ในลำดับแห่งบริกรรม ๓ หรือ ๔ ครั้ง ก็แทงตลอดจิตของผู้อื่นด้วยเจโตปริยญาณ เหมือนเห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ภายหลังก็ทำการกำหนดแม้ซึ่งจิตที่มีราคะเป็นต้นด้วยกามวจรจิต เหมือนการกำหนดสีเขียวเป็นต้น และอารมณ์เหล่านั้นทั้งหมดเป็นอารมณ์คือจิตที่มาปรากฏเฉพาะหน้าเท่านั้น และในฐานะที่ไม่ต้องการ ก็ไม่มีโทษคือความเป็นอารมณ์ต่างกัน เพราะความเป็นไปโดยอาการที่ไม่ต่างกัน" ขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในอดีต นามและโคตรที่ผูกพันกับขันธ์ และพระนิพพาน ย่อมเป็นอารมณ์ของปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ส่วนรูปที่เป็นปัจจุบันเท่านั้นเป็นอารมณ์ของทิพยจักษุ นี้คือการจำแนกอารมณ์ของญาณเหล่านั้น คำว่า "ย่อมแนบแน่นตามสมควร" หมายถึง ย่อมแนบแน่นตามสมควรแก่บริกรรมนั้นๆ

42. ඉදානි ආරම්මණානං භෙදෙන අභිඤ්ඤාභෙදං දස්සෙතුං ‘‘ඉද්ධිවිධා’’ත්‍යාදිමාහ. අධිට්ඨානාදි ඉද්ධිප්පභෙදො එතිස්සාති ඉද්ධිවිධා. දිබ්බානං සොතසදිසතාය, දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතතාය ච දිබ්බඤ්ච තං සොතඤ්චාති දිබ්බසොතං. පරෙසං චිත්තං විඤ්ඤායති එතායාති පරචිත්තවිජානනා. අත්තනො සන්තානෙ නිවුත්ථවසෙන චෙව ගොචරනිවාසවසෙන ච පුබ්බෙ අතීතභවෙසු ඛන්ධාදීනං අනුස්සරණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සති. වුත්තනයෙන දිබ්බඤ්ච තං චක්ඛු චාති දිබ්බචක්ඛු. ‘චුතූපපාතඤාණ’න්ති පන දිබ්බචක්ඛුමෙව වුච්චති. යථාකම්මූපගඤාණඅනාගතංසඤාණානිපි දිබ්බචක්ඛුවසෙනෙව ඉජ්ඣන්ති. න හි තෙසං විසුං පරිකම්මං අත්ථි. තත්ථ අනාගතංසඤාණස්ස තාව අනාගතෙ සත්තදිවසතො පරං පවත්තනකං චිත්තචෙතසිකං දුතියදිවසතො පට්ඨාය පවත්තනකඤ්ච යං කිඤ්චි ආරම්මණං හොති. තඤ්හි සවිසයෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකන්ති. යථා කම්මූපගඤාණස්ස පන කුසලාකුසලසඞ්ඛාතා චෙතනා, චත්තාරොපි වා ඛන්ධා ආරම්මණන්ති දට්ඨබ්බං.

๔๒. บัดนี้ เพื่อแสดงความแตกต่างของอภิญญาโดยความแตกต่างของอารมณ์ จึงกล่าวคำว่า "อิทธิวิธา" เป็นต้น อิทธิวิธา คือ อภิญญาที่มีประเภทแห่งฤทธิ์มีการอธิษฐานเป็นต้น ทิพยโสต คือ โสตที่เป็นทิพย์ เพราะความที่คล้ายกับหูของพวกเทวดา และเพราะอาศัยทิพยวิหาร ปรจิตตวิชานนา คือ ญาณที่รู้จิตของผู้อื่นได้ด้วยญาณนี้ ปุพเพนิวาสานุสสติ คือ การระลึกถึงขันธ์เป็นต้นในภพที่ล่วงมาแล้วในอดีต โดยความเป็นที่อยู่อาศัยในสันดานของตน และโดยความเป็นที่อยู่อาศัยคือโคจร ทิพยจักษุ คือ จักษุที่เป็นทิพย์โดยนัยที่กล่าวแล้ว ส่วน "จุตูปปาตญาณ" ก็เรียกว่าทิพยจักษุนั่นเอง แม้แต่ยถากัมมูปคญาณและอนาคตังสญาณก็สำเร็จได้ด้วยอำนาจของทิพยจักษุนั่นเอง เพราะไม่มีบริกรรมแยกต่างหากสำหรับญาณเหล่านั้น ในบรรดาญาณเหล่านั้น อนาคตังสญาณนั้น มีจิตและเจตสิกที่เป็นไปในอนาคตพ้นจาก ๗ วันไป และที่เป็นไปตั้งแต่วันที่สองเป็นต้นไป เป็นอารมณ์ เพราะญาณนั้นมีความเป็นไปตามส่วนแห่งสัพพัญญุตญาณในวิสัยของตน ส่วนยถากัมมูปคญาณนั้น พึงทราบว่ามีเจตนาที่กล่าวคือความดีและความชั่ว หรือขันธ์แม้ทั้งสี่ เป็นอารมณ์

ගොචරවසෙන භෙදො ගොචරභෙදො.

ความแตกต่างโดยโคจร ชื่อว่า โคจรเภท

ගොචරභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาโคจรเภท จบแล้ว

සමථකම්මට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาสมถกัมมัฏฐาน จบแล้ว

විපස්සනාකම්මට්ඨානං

วิปัสสนากัมมัฏฐาน

විසුද්ධිභෙදවණ්ණනා

การพรรณนาความแตกต่างแห่งวิสุทธิ

43. අනිච්චාදිවසෙන විවිධාකාරෙන පස්සතීති විපස්සනා, අනිච්චානුපස්සනාදිකා භාවනාපඤ්ඤා. තස්සා කම්මට්ඨානං, සායෙව වා කම්මට්ඨානන්ති විපස්සනාකම්මට්ඨානං. තස්මිං විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහොති සම්බන්ධො.

๔๓. ชื่อว่า วิปัสสนา เพราะเห็นโดยอาการต่างๆ ด้วยอำนาจแห่งความไม่เที่ยงเป็นต้น คือปัญญาที่เกิดจากการเจริญที่มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น กัมมัฏฐานของวิปัสสนานั้น หรือวิปัสสนานั้นเองเป็นกัมมัฏฐาน ชื่อว่า วิปัสสนากัมมัฏฐาน ในวิปัสสนากัมมัฏฐานนั้น มีการสงเคราะห์วิสุทธิ ๗ อย่าง นี้เป็นความเชื่อมโยงกัน

44. අනිච්චතායෙව [Pg.268] ලක්ඛණං ලක්ඛිතබ්බං, ලක්ඛීයති අනෙනාති වා අනිච්චලක්ඛණං. උදයවයපටිපීළනසඞ්ඛාතදුක්ඛභාවො ව ලක්ඛණන්ති දුක්ඛලක්ඛණං. පරපරිකප්පිතස්ස අත්තනො අභාවො අනත්තතා, තදෙව ලක්ඛණන්ති අනත්තලක්ඛණං.

๔๔. ความไม่เที่ยงนั่นเองเป็นลักษณะที่พึงกำหนด หรือชื่อว่า อนิจจลักษณะ เพราะเป็นเครื่องกำหนด ความเป็นทุกข์ที่กล่าวคือความบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปนั่นเองเป็นลักษณะ ชื่อว่า ทุกขลักษณะ ความไม่มีแห่งอัตตาที่ผู้อื่นกำหนดขึ้น ชื่อว่า อนัตตตา อนัตตตานั่นเองเป็นลักษณะ ชื่อว่า อนัตตลักษณะ

45. තිණ්ණං ලක්ඛණානං අනු අනු පස්සනා අනිච්චානුපස්සනාදිකා.

๔๕. การตามเห็นเนืองๆ ตามลักษณะทั้งสาม คือ อนิจจานุปัสสนาเป็นต้น

46. ඛන්ධාදීනං කලාපතො සම්මසනවසප්පවත්තං ඤාණං සම්මසනඤාණං. උප්පාදභඞ්ගානුපස්සනාවසප්පවත්තඤාණං උදයබ්බයඤාණං. උදයං මුච්චිත්වා වයෙ පවත්තං ඤාණං භඞ්ගඤාණං. සඞ්ඛාරානං භයතො අනුපස්සනාවසෙන පවත්තං ඤාණං භයඤාණං, දිට්ඨභයානං ආදීනවතො පෙක්ඛණවසෙන පවත්තං ඤාණං ආදීනවඤාණං, දිට්ඨාදීනවෙසු නිබ්බින්දනවසප්පවත්තං ඤාණං නිබ්බිදාඤාණං. නිබ්බින්දිත්වා සඞ්ඛාරෙහි මුච්චිතුකම්‍යතාවසෙන පවත්තං ඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං. මුච්චනස්ස උපායසම්පටිපාදනත්ථං පුන සඞ්ඛාරානං පරිග්ගහවසප්පවත්තං ඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං. පටිසඞ්ඛාතධම්මෙසු භයනන්දීවිවජ්ජනවසෙන අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා පවත්තං ඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. පුරිමානං නවන්නං කිච්චනිප්ඵත්තියා, උපරි ච සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං අනුකූලං ඤාණං අනුලොමඤාණං.

๔๖. สัมมสนญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการพิจารณาขันธ์เป็นต้นโดยรวม (เป็นกลุ่ม) อุทยัพพยญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการพิจารณาเห็นการเกิดขึ้นและการดับไป ภังคญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นในส่วนแห่งความดับ โดยพ้นจากการเกิดขึ้น ภยญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการพิจารณาเห็นสังขารเป็นของน่ากลัว อาทีนวญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการพิจารณาเห็นโทษในสิ่งที่น่ากลัวที่เห็นแล้ว นิพพิทาญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการเบื่อหน่ายในโทษที่เห็นแล้ว มุญจิตุกัมยตาญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการปรารถนาจะพ้นจากสังขารเมื่อเบื่อหน่ายแล้ว ปฏิสังขาญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการกำหนดสังขารอีกครั้ง เพื่อให้สำเร็จอุบายแห่งการพ้น สังขารุเปกขาญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการวางเฉยในธรรมที่กำหนดแล้ว โดยเว้นจากความกลัวและความยินดี อนุโลมญาณ คือ ญาณที่อนุโลมแก่การสำเร็จกิจของญาณ 9 อย่างก่อนหน้านี้ และอนุโลมแก่โพธิปักขิยธรรม 37 ประการในเบื้องบน

47. අත්තසුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤතො. සංයොජනාදීහි විමුච්චනට්ඨෙන විමොක්ඛො. නිච්චනිමිත්තාදිනො අභාවතො අනිමිත්තො. පණිහිතස්ස තණ්හාපණිධිස්ස අභාවතො අප්පණිහිතො.

๔๗. ชื่อว่า สุญญตะ (ว่าง) เพราะว่างจากอัตตา ชื่อว่า วิโมกข์ (ความหลุดพ้น) เพราะอรรถว่าหลุดพ้นจากสังโยชน์เป็นต้น ชื่อว่า อนิมิตตะ (ไม่มีนิมิต) เพราะไม่มีนิมิตมีความเที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า อัปปณิหิตะ (ไม่มีความปรารถนา) เพราะไม่มีตัณหาปณิธิที่ตั้งไว้

49. යො නං පාති, තං මොක්ඛෙති අපායාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛං, තදෙව කායදුච්චරිතාදීහි සංවරණතො සංවරො, සමාධානොපධාරණට්ඨෙන සීලඤ්චාති පාතිමොක්ඛසංවරසීලං. මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං රූපාදීසු සංවරණවසෙන [Pg.269] පවත්තං සීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. මිච්ඡාජීව විවජ්ජනෙන ආජීවස්ස පරිසුද්ධිවසප්පවත්තං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං. පච්චයෙ සන්නිස්සිතං තෙසං ඉදමත්ථිකතාය පච්චවෙක්ඛණසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලං. චතුබ්බිධත්තා දෙසනාසංවරපරියෙට්ඨිපච්චවෙක්ඛණවසෙන, පරිසුද්ධත්තා ච චතුපාරිසුද්ධිසීලං නාම.

๔๙. ธรรมใดที่รักษาผู้รักษาไว้ และปลดเปลื้องเขาจากทุกข์มีอบายเป็นต้น ธรรมนั้นชื่อว่า ปาติโมกข์, ปาติโมกข์นั้นเองเป็นสังวร เพราะเป็นเครื่องสำรวมกายทุจริตเป็นต้น และเป็นศีลเพราะอรรถว่าตั้งมั่นและทรงไว้ จึงเรียกว่า ปาติโมกขสังวรศีล อินทรียสังวรศีล คือ ศีลที่เกิดขึ้นโดยอาการสำรวมอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ 6 ในรูปเป็นต้น อาชีวปาริสุทธิศีล คือ ศีลที่เกิดขึ้นโดยอาการความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะ ด้วยการเว้นจากมิจฉาชีพ ปัจจยสันนิสสิตศีล คือ ศีลที่อาศัยปัจจัย โดยการพิจารณาปัจจัยเหล่านั้นว่ามีประโยชน์เพียงเท่านี้ และชื่อว่า จตุปาริสุทธิศีล เพราะมี 4 อย่าง โดยอำนาจแห่งการแสดง (เทศนา) การสำรวม การแสวงหา และการพิจารณา และเพราะเป็นความบริสุทธิ์

50. චිත්තවිසුද්ධි නාම චිත්තස්ස විනීවරණභාවාපාදනවසෙන විසොධනතො, චිත්තසීසෙන නිද්දිට්ඨත්තා, විසුද්ධත්තා චාති වා කත්වා.

๕๐. ชื่อว่า จิตตวิสุทธิ เพราะชำระจิตให้บริสุทธิ์โดยการทำให้ปราศจากนิวรณ์ หรือเพราะถูกแสดงไว้โดยมีจิตเป็นประธาน และเพราะเป็นความบริสุทธิ์

51. ‘‘ධම්මානං සාමඤ්ඤසභාවො ලක්ඛණං, කිච්චසම්පත්තියො රසො, උපට්ඨානාකාරො, ඵලඤ්ච පච්චුපට්ඨාන’’න්ති එවං වුත්තානං ලක්ඛණාදීනං ‘‘ඵුසනලක්ඛණො ඵස්සො, කක්ඛළලක්ඛණා පථවී’’ත්‍යාදිනා විත්ථාරතො, ‘‘නමනලක්ඛණං නාමං, රුප්පනලක්ඛණං රූප’’න්ත්‍යාදිනා සඞ්ඛෙපතො ච පරිග්ගහො පච්චත්තලක්ඛණාදිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජ ගහණං දුක්ඛසච්චවවත්ථානං දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම ‘‘නාමරූපතො අත්තා නත්ථී’’ති දස්සනතො දිට්ඨි ච අත්තදිට්ඨිමලවිසොධනතො විසුද්ධි චාති කත්වා.

๕๑. การกำหนดลักษณะเป็นต้นที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า 'สภาพทั่วไปของธรรมเป็นลักษณะ, ความสำเร็จแห่งกิจเป็นรส, อาการที่ปรากฏเป็นอุปัฏฐาน, และผลเป็นปัจจุปัฏฐาน' โดยพิสดารด้วยคำว่า 'ผัสสะมีลักษณะกระทบ, ปฐวีมีลักษณะแข็ง' เป็นต้น และโดยย่อด้วยคำว่า 'นามมีลักษณะน้อมไป, รูปมีลักษณะแตกสลาย' เป็นต้น การกำหนดโดยจำแนกตามลักษณะเฉพาะตนเป็นต้น เป็นการกำหนดทุกขสัจ ชื่อว่า ทิฏฐิวิสุทธิ เพราะเป็นทิฏฐิที่เห็นว่า 'อัตตาไม่มีนอกจากนามรูป' และชื่อว่า วิสุทธิ เพราะเป็นการชำระมลทินคืออัตตทิฏฐิให้บริสุทธิ์

52. පච්චයපරිග්ගහොති නාමඤ්ච රූපඤ්ච පටිසන්ධියං තාව අවිජ්ජාතණ්හාඋපාදානකම්මහෙතුවසෙන නිබ්බත්තති. පවත්තියඤ්ච රූපං කම්මචිත්තඋතුආහාරපච්චයවසෙන, නාමඤ්ච චක්ඛුරූපාදිනිස්සයාරම්මණාදිපච්චයවසෙන, විසෙසතො ච යොනිසොමනසිකාරාදිචතුචක්කසම්පත්තියා කුසලං, තබ්බිපරියායෙන අකුසලං, කුසලාකුසලවසෙන විපාකො භවඞ්ගාදිවසෙන ආවජ්ජනං, ඛීණාසවසන්තානවසෙන කිරියජවනං, ආවජ්ජනඤ්ච උප්පජ්ජතීති එවං සාධාරණාසාධාරණවසෙන තීසු අද්ධාසු නාමරූපප්පවත්තියා පච්චක්ඛාදිසිද්ධස්ස කම්මාදිපච්චයස්ස පරිග්ගණ්හනං සමුදයසච්චස්ස වවත්ථානං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධාන’’න්ත්‍යාදිකාය [Pg.270] (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) සොළසවිධාය, ‘‘සත්ථරිකඞ්ඛතී’’ත්‍යාදිකාය (ධ. ස. 1123; විභ. 915) අට්ඨවිධාය ච කඞ්ඛාය විතරණතො අතික්කමනතො කඞ්ඛාවිතරණා, අහෙතුකවිසමහෙතුදිට්ඨිමලවිසොධනතො විසුද්ධි චාති කත්වා.

๕๒. การกำหนดรู้ปัจจัย คือ นามและรูปในปฏิสนธิย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งเหตุคืออวิชชา ตัณหา อุปาทาน และกรรม ส่วนรูปในปวัตติกาล ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือ กรรม จิต อุตุ และอาหาร ส่วนนาม ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือที่อาศัยและอารมณ์เป็นต้นมีจักขุและรูปเป็นต้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง กุศลย่อมเกิดขึ้นด้วยความถึงพร้อมแห่งจักร 4 มีโยนิโสมนสิการเป็นต้น อกุศลย่อมเกิดขึ้นโดยตรงกันข้ามกับกุศลนั้น วิบากย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งกุศลและอกุศล อาวัชชนะย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งภวังค์เป็นต้น กิริยาชวนะย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสันดานของพระขีณาสพ และอาวัชชนะย่อมเกิดขึ้น การกำหนดรู้ปัจจัยมีกรรมเป็นต้น ซึ่งสำเร็จแล้วด้วยการประจักษ์เป็นต้น แห่งความเกิดขึ้นของนามรูปในกาลทั้งสาม โดยเป็นไปทั้งโดยทั่วไปและไม่ทั่วไป การกำหนดรู้ปัจจัยนั้นเป็นการกำหนดรู้สมุทยสัจ ชื่อว่า กังขาวิตรณวิสุทธิ เพราะล่วงพ้นความสงสัย 16 อย่าง มีความสงสัยว่า 'เราได้มีแล้วในอดีตกาลหรือหนอ' เป็นต้น และล่วงพ้นความสงสัย 8 อย่าง มีความสงสัยในพระศาสดาเป็นต้น และชื่อว่า วิสุทธิ เพราะชำระมลทินคือทิฏฐิที่ว่าไม่มีเหตุและมีเหตุไม่เสมอให้บริสุทธิ์

53. තතො පච්චයපරිග්ගහතො පරං තථාපරිග්ගහිතෙසු පච්චත්තලක්ඛණාදිවවත්ථානවසෙන, පච්චයවවත්ථානවසෙන ච පරිග්ගහිතෙසු ලොකුත්තරවජ්ජෙසු තිභූමිපරියාපන්නෙසු නාමරූපෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ පඤ්චක්ඛන්ධඡද්වාරඡළාරම්මණඡද්වාරප්පවත්තධම්මාදිවසෙන ආගතං ඛන්ධාදිනයං ආරබ්භ කලාපවසෙන පිණ්ඩවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා යං අතීතෙ ජාතං රූපං, තං අතීතෙව නිරුද්ධං. යං අනාගතෙ භාවි රූපං, තම්පි තත්ථෙව නිරුජ්ඣිස්සති. යං පච්චුප්පන්නං, තං අනාගතං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තථා අජ්ඣත්තබහිද්ධසුඛුමඔළාරිකහීනපණීතරූපාදයො. තස්මා ‘‘අනිච්චං අත්තාදිවසෙන න ඉච්චං අනුපගන්තබ්බං ඛයට්ඨෙන ඛයගමනතො, දුක්ඛං භයට්ඨෙන භයකරත්තා, අනත්තා අසාරකට්ඨෙන අත්තසාරාදිඅභාවෙනා’’ති ච ‘‘චක්ඛුං අනිච්චං…පෙ… මනො. රූපං…පෙ… ධම්මා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ත්‍යාදිනා (පටි. ම. 1.48) අතීතාදිඅද්ධාවසෙන, අතීතාදිසන්තානවසෙන, අතීතාදිඛණවසෙන ච සම්මසනඤාණෙන හුත්වාඅභාවඋදයබ්බයපටිපීළනඅවසවත්තනාකාරසඞ්ඛාතලක්ඛණත්තයසම්මසනවසප්පවත්තෙන කලාපසම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස පරිමජ්ජන්තස්ස.

๕๓. หลังจากกำหนดรู้ปัจจัยนั้นแล้ว ในนามรูปที่กำหนดรู้แล้วอย่างนั้น ซึ่งจำแนกเป็นอดีตเป็นต้น อันสงเคราะห์เข้าในภูมิ 3 เว้นโลกุตตระ ที่กำหนดรู้แล้วโดยการกำหนดลักษณะเฉพาะเป็นต้น และโดยการกำหนดปัจจัย โดยอาศัยนัยแห่งขันธ์เป็นต้น ที่มาแล้วโดยเป็นปัญจขันธ์ ฉทวาร ฉฬารมณ์ และธรรมที่เกิดขึ้นทางทวาร 6 เป็นต้น โดยย่อรวมกันเป็นกลุ่มเป็นก้อนว่า รูปใดเกิดขึ้นในอดีต รูปนั้นก็ดับไปในอดีตนั่นเอง รูปใดจักมีในอนาคต รูปนั้นก็จักดับไปในอนาคตนั่นเอง รูปใดเป็นปัจจุบัน รูปนั้นก็ดับไปในปัจจุบันนี้เอง โดยไม่ถึงอนาคต เช่นเดียวกับรูปภายใน ภายนอก รูปละเอียด รูปหยาบ รูปเลว รูปประณีตเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า 'ไม่เที่ยง' เพราะไม่พึงเข้าถึงโดยความเป็นอัตตาเป็นต้น (คือไม่เป็นไปตามความปรารถนา) และเพราะมีความสิ้นไปเป็นปกติโดยอรรถว่าสิ้นไป, ชื่อว่า 'เป็นทุกข์' เพราะเป็นสิ่งที่น่ากลัวโดยอรรถว่าน่ากลัว, ชื่อว่า 'เป็นอนัตตา' เพราะไม่มีสาระโดยอรรถว่าไม่มีสาระเป็นต้น และโดยนัยว่า 'จักขุไม่เที่ยง... มโน. รูป... ธรรม. จักขุวิญญาณ... มโนวิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' เป็นต้น เมื่อพิจารณา เมื่อขัดเกลาไตรลักษณ์ด้วยสัมมสนญาณที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการพิจารณาไตรลักษณ์ อันมีลักษณะคือความเป็นของมีแล้วไม่มีไป ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป ความบีบคั้น และความเป็นของไม่อยู่ในอำนาจ โดยเป็นไปตามกาลมีอดีตเป็นต้น โดยเป็นไปตามสันดานมีอดีตเป็นต้น และโดยเป็นไปตามขณะมีอดีตเป็นต้น ด้วยสัมมสนญาณที่พิจารณาเป็นกลุ่ม

සම්මසනඤාණෙ පන උප්පන්නෙ පුන තෙස්වෙව සඞ්ඛාරෙසු ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො, තණ්හාකම්මආහාරසමුදයා රූපසමුදයො, තථා අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධො, තණ්හාකම්මආහාරනිරොධා රූපනිරොධො’’ති [Pg.271] (පටි. ම. 1.50) එවං රූපක්ඛන්ධෙ වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙසුපි ආහාරං අපනෙත්වා ‘‘ඵස්සසමුදයා ඵස්සනිරොධා’’ති ච එවං ඵස්සං පක්ඛිපිත්වා, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා නාමරූපනිරොධා’’ති නාමරූපං පක්ඛිපිත්වා පච්චයසමුදයවසෙන, පච්චයනිරොධවසෙන ච, පච්චයෙ අනාමසිත්වා පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධෙසු නිබ්බත්තිලක්ඛණමත්තස්ස, විපරිණාමලක්ඛණමත්තස්ස ච දස්සනෙන ඛණවසෙන චාති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පච්චයවසෙන චතුධා, ඛණවසෙන එකධා චාති පඤ්චධා උදයං, පඤ්චධා වයන්ති දසදසඋදයබ්බයදස්සනවසෙන සමපඤ්ඤාසාකාරෙහි උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස යොගිනො විපස්සනාචිත්තසමුට්ඨානො සරීරතො නිච්ඡරණකආලොකසඞ්ඛාතො ඔභාසො, විපස්සනාචිත්තසහජාතා ඛුද්දිකාදිපඤ්චවිධා (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුද්දෙසවාර ඣානඞ්ගරාසිවණ්ණනා) පීති, තථා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා කායචිත්තවසෙන දුවිධා පස්සද්ධි, බලවසද්ධින්ද්‍රියසඞ්ඛාතො අධිමොක්ඛො, සම්මප්පධානකිච්චසාධකො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගසඞ්ඛාතො පග්ගහො, අතිපණීතං සුඛං, ඉන්දවිස්සට්ඨවජිරසදිසං තිලක්ඛණවිපස්සනාභූතං ඤාණං, සතිපට්ඨානභූතා චිරකතාදිඅනුස්සරණසමත්ථා උපට්ඨානසඞ්ඛාතා සති, සමප්පවත්තවිපස්සනාසහජාතා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගභූතා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා, මනොද්වාරෙ ආවජ්ඣනුපෙක්ඛා චාති දුවිධාපි උපෙක්ඛා, ඔභාසාදීසු උප්පන්නෙසු ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපො ඔභාසො උප්පන්නපුබ්බො’’ත්‍යාදිනා (විසුද්ධි. 2.733) නයෙන තත්ථ ආලයං කුරුමානා සුඛුමතණ්හා රූපනිකන්තිචාති ඔභාසාදීසු දසසු විපස්සනුපක්කිලෙසෙසු උප්පන්නෙසු ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපා ඔභාසාදයො උප්පන්නපුබ්බා අද්ධා මග්ගප්පත්තොස්මි, ඵලප්පත්තොස්මී’’ති (විසුද්ධි. 2.733) අග්ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ ඔභාසාදයො [Pg.272] තණ්හාදිට්ඨිමානවත්ථුතාය න මග්ගො, අථ ඛො විපස්සනුපක්කිලෙසා එව, තබ්බිනිමුත්තං පන වීථිපටිපන්නං විපස්සනාඤාණං මග්ගො’’ති එවං මග්ගාමග්ගලක්ඛණස්ස වවත්ථානං නිච්ඡයනං මග්ගාමග්ගස්ස ජානනතො, දස්සනතො, අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය විසොධනතො ච මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

เมื่อสัมมสนญาณเกิดขึ้นแล้วอีกครั้งในสังขารเหล่านั้นนั่นเอง ในรูปขันธ์ว่า "เพราะอวิชชาเกิด รูปจึงเกิด, เพราะตัณหา กรรม อาหารเกิด รูปจึงเกิด, เช่นเดียวกัน เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ, เพราะตัณหา กรรม อาหารดับ รูปจึงดับ" แม้ในเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ ก็เว้นอาหารออก แล้วใส่ผัสสะเข้าไปว่า "เพราะผัสสะเกิด [ขันธ์เหล่านั้น] จึงเกิด เพราะผัสสะดับ [ขันธ์เหล่านั้น] จึงดับ" และในวิญญาณขันธ์ ก็ใส่นามรูปเข้าไปว่า "เพราะนามรูปเกิด [วิญญาณ] จึงเกิด เพราะนามรูปดับ [วิญญาณ] จึงดับ" โดยเป็นไปตามความเกิดขึ้นแห่งปัจจัย และโดยเป็นไปตามความดับแห่งปัจจัย และโดยเป็นไปตามขณะ ด้วยการเห็นเพียงลักษณะแห่งความเกิดขึ้น และเพียงลักษณะแห่งความแปรปรวนในขันธ์ปัจจุบัน โดยไม่พิจารณาถึงปัจจัย ในขันธ์แต่ละอย่าง มีความเกิดขึ้น ๕ อย่าง และความเสื่อมไป ๕ อย่าง คือ โดยเป็นไปตามปัจจัย ๔ อย่าง และโดยเป็นไปตามขณะ ๑ อย่าง ผู้พิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป ด้วยอุทยัพพยญาณด้วยอาการ ๕๐ โดยการเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปอย่างละ ๑๐ ของโยคีผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา โอภาส คือแสงสว่างที่เปล่งออกจากกาย อันเกิดจากจิตวิปัสสนา ปีติ ๕ อย่าง มีขุททิกาปีติเป็นต้น ที่เกิดพร้อมกับจิตวิปัสสนา เช่นเดียวกัน ปัสสัทธิ ๒ อย่าง คือ กายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ อันมีลักษณะระงับความกระวนกระวายทางกายและใจ อธิโมกข์ คือ สัทธินทรีย์ที่แก่กล้า ปัคคาหะ คือ วิริยสัมโพชฌงค์ ที่ยังกิจแห่งสัมมัปปธานให้สำเร็จ สุขที่ประณีตยิ่ง ญาณที่พิจารณาไตรลักษณ์ อันเปรียบประดุจเพชรที่พระอินทร์ปล่อยไป สติ คือ อุปัฏฐานะ ที่สามารถระลึกถึงสิ่งที่ทำมานานแล้วเป็นต้น อันเป็นสติปัฏฐาน อุเบกขา คือ ตัตรมัชฌัตตุเบกขา ที่เกิดพร้อมกับวิปัสสนาที่ดำเนินไปอย่างสม่ำเสมอ อันเป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์ และอุเบกขา ๒ อย่าง คือ อาวัชชนุเบกขาในมโนทวาร เมื่อโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้น ตัณหาอันละเอียดที่ทำความอาลัยในโอภาสนั้นว่า "โอภาสเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เรามาก่อนเลย" เป็นต้น ชื่อว่า รูปนิกกันติ เมื่อวิปัสสนูปกิเลส ๑๐ อย่าง มีโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้น ไม่ยึดถือว่า "โอภาสเป็นต้นเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เรามาก่อนเลย เราถึงมรรคแล้ว เราถึงผลแล้ว" แต่พิจารณาตัดสินลักษณะแห่งมรรคและอมรรคว่า "โอภาสเป็นต้นเหล่านี้เป็นวัตถุแห่งตัณหา ทิฏฐิ มานะ ไม่ใช่มรรค แต่เป็นวิปัสสนูปกิเลสเท่านั้น ส่วนวิปัสสนาญาณที่พ้นจากสิ่งเหล่านั้น และดำเนินไปตามวิถีนั่นแหละเป็นมรรค" ดังนี้ เพราะรู้มรรคและอมรรค เพราะเห็นมรรคและอมรรค และเพราะชำระความสำคัญผิดในอมรรคว่าเป็นมรรคให้บริสุทธิ์ จึงชื่อว่า มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ

54. යාවානුලොමාති යාව සච්චානුලොමඤාණා. නව විපස්සනාඤාණානීති (විසුද්ධි. 2.737 ආදයො) ඛන්ධානං උදයඤ්ච වයඤ්ච ජානනකං උදයබ්බයඤාණං, උදයං මුඤ්චිත්වා භඞ්ගමත්තානුපෙක්ඛකං භඞ්ගඤාණං, භඞ්ගවසෙන උපට්ඨිතානං සීහාදීනං විය භායිතබ්බාකාරානුපෙක්ඛකං භයඤාණං, තථානුපෙක්ඛිතානං ආදිත්තඝරස්ස විය ආදීනවාකාරානුපෙක්ඛකං ආදීනවඤාණං, දිට්ඨාදීනවෙසු නිබ්බින්දනවසෙන පවත්තං නිබ්බිදාඤාණං, ජාලාදිතො මච්ඡාදිකා විය තෙහි තෙභූමකධම්මෙහි මුච්චිතුකාමතාවසෙන පවත්තං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං, මුච්චනුපායසම්පාදනත්ථං දිට්ඨාදීනවෙසුපි සමුද්දසකුණී විය පුනප්පුනං සම්මසනවසප්පත්තං පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං, චත්තභරියො පුරිසො විය දිට්ඨාදීනවෙසු තෙසු සඞ්ඛාරෙසු උපෙක්ඛනාකාරප්පවත්තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං, අනිච්චාදිලක්ඛණවිපස්සනතාය හෙට්ඨා පවත්තානං අට්ඨන්නං විපස්සනාඤාණානං, උද්ධං මග්ගක්ඛණෙ අධිගන්තබ්බානං සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මානඤ්ච අනුලොමතො මග්ගවීථියං ගොත්‍රභුතො පුබ්බෙ පවත්තං සච්චානුලොමිකඤාණසඞ්ඛාතං නවමං අනුලොමඤාණන්ති ඉමානි නව ඤාණානි ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා පටිපදාභාවතො තිලක්ඛණජානනට්ඨෙන, පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන, පටිපක්ඛතො විසුද්ධත්තා ච පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

๕๔. คำว่า ยาวานุโลมา หมายถึง จนถึงสัจจานุโลมญาณ. วิปัสสนาญาณ ๙ อย่าง (วิสุทธิ. ๒/๓๐๖ เป็นต้น) คือ อุทยัพพยญาณ คือญาณที่รู้ความเกิดและความเสื่อมของขันธ์ทั้งหลาย, ภังคญาณ คือญาณที่พิจารณาเห็นแต่ความแตกดับเท่านั้น เว้นความเกิดขึ้นเสีย, ภยญาณ คือญาณที่พิจารณาเห็นอาการที่น่ากลัว เหมือนเห็นราชสีห์เป็นต้น ที่ปรากฏโดยความแตกดับ, อาทีนวญาณ คือญาณที่พิจารณาเห็นอาการที่เป็นโทษ เหมือนเห็นเรือนที่ถูกไฟไหม้ ที่พิจารณาเห็นแล้วอย่างนั้น, นิพพิทาญาณ คือญาณที่เป็นไปโดยความเบื่อหน่ายในโทษที่เห็นแล้ว, มุจจิตุกัมยตาญาณ คือญาณที่เป็นไปโดยความปรารถนาจะพ้นจากธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ เหล่านั้น เหมือนปลาเป็นต้นที่ปรารถนาจะพ้นจากข่ายเป็นต้น, ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ คือญาณที่ถึงความพิจารณาซ้ำๆ อีก เหมือนนกทะเลที่พิจารณาโทษที่เห็นแล้ว เพื่อจะยังอุบายเป็นเครื่องพ้นให้สำเร็จ, สังขารุเปกขาญาณ คือญาณที่เป็นไปโดยอาการวางเฉยในสังขารเหล่านั้น ในโทษที่เห็นแล้ว เหมือนบุรุษผู้ละทิ้งภรรยาแล้ว, อนุโลมญาณที่ ๙ คือสัจจานุโลมิกญาณ ที่เป็นไปก่อนโคตรภูในมรรควิถี โดยอนุโลมแก่ญาณวิปัสสนา ๘ อย่างที่เกิดขึ้นเบื้องล่าง โดยการเห็นแจ้งลักษณะมีอนิจจลักษณะเป็นต้น และแก่โพธิปักขิยธรรม ๓๗ อย่างที่พึงบรรลุในขณะแห่งมรรคเบื้องบน. ญาณ ๙ อย่างเหล่านี้ ชื่อว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ เพราะเป็นปฏิปทาแห่งญาณทัสสนวิสุทธิ โดยอรรถว่ารู้ไตรลักษณ์ โดยอรรถว่าเห็นประจักษ์ และโดยอรรถว่าบริสุทธิ์จากปฏิปักษ์

55. විපස්සනාය පරිපාකො විපස්සනාපරිපාකො, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. තං ආගම්ම පටිච්ච. ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතීති [Pg.273] ‘‘ඉදානි අප්පනාසඞ්ඛාතො ලොකුත්තරමග්ගො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වත්තබ්බක්ඛණෙ. යං කිඤ්චීති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය ගහිතෙසු තීසු එකං යං කිඤ්චි.

๕๕. วิปัสสนาปริปาโก คือความแก่รอบแห่งวิปัสสนา ได้แก่ สังขารุเปกขาญาณ. อาศัยสังขารุเปกขาญาณนั้น. คำว่า อิทานิ อัปปนา อุปปัชชิสสติ หมายถึง ในขณะที่พึงกล่าวว่า "บัดนี้โลกุตตรมรรคอันเป็นอัปปนาจะเกิดขึ้น". คำว่า ยังกิญจิ หมายถึง สิ่งใดสิ่งหนึ่งในสามอย่างที่สังขารุเปกขาญาณยึดถือไว้

56. විපස්සනාය මත්ථකප්පත්තියා සිඛාප්පත්තා. අනුලොමඤාණසහිතතාය සානුලොමා. සා එව සඞ්ඛාරෙසු උදාසීනත්තා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා. යථානුරූපං අපායාදිතො, සඞ්ඛාරනිමිත්තතො ච වුට්ඨහනතො වුට්ඨානසඞ්ඛාතං මග්ගං ගච්ඡතීති වුට්ඨානගාමිනී.

๕๖. คำว่า สิขาปัตตา หมายถึง ถึงยอดแห่งวิปัสสนา. คำว่า สานุโลมา หมายถึง พร้อมด้วยอนุโลมญาณ. วิปัสสนานั้นเองชื่อว่า สังขารุเปกขา เพราะความเป็นกลางในสังขารทั้งหลาย. คำว่า วุฏฐานคามินี หมายถึง วิปัสสนาที่ดำเนินไปสู่มรรคอันชื่อว่า วุฏฐานะ (การออก) เพราะออกไปจากอบายภูมิเป็นต้น และจากสังขารนิมิตตามสมควร

57. අභිසම්භොන්තන්ති පාපුණන්තං.

๕๗. คำว่า อภิสัมภอนฺตํ หมายถึง ถึงอยู่ (บรรลุอยู่)

58. පරිජානන්තොති ‘‘එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො ඌනාධික’’න්ති පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්තො. සච්ඡිකරොන්තොති ආරම්මණකරණවසෙන පච්චක්ඛං කරොන්තො. මග්ගසච්චං භාවනාවසෙනාති මග්ගසච්චසඞ්ඛාතස්ස සම්පයුත්තමග්ගසඞ්ඛාතස්ස චතුත්ථසච්චස්ස සහජාතාදිපච්චයො හුත්වා වඩ්ඪනවසෙන. එකස්සෙව ඤාණස්ස චතුකිච්චසාධනං පදීපාදීනං වට්ටිදාහාදිචතුකිච්චදස්සනතො, ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සතී’’ත්‍යාදි (සං. නි. 5.1100; විසුද්ධි. 2.839) ආගමතො ච සම්පටිච්ඡිතබ්බං.

๕๘. คำว่า ปริชานันโต หมายถึง รู้กำหนดว่า “ทุกข์มีประมาณเท่านี้ ไม่ยิ่งไม่หย่อนไปกว่านี้”. คำว่า สัจฉิกะโรนโต หมายถึง ทำให้ประจักษ์โดยการทำเป็นอารมณ์. คำว่า มัคคสัจจัง ภาวนาวเสนาติ หมายถึง โดยการเจริญมรรคสัจจะ คือโดยการทำให้เจริญด้วยความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น แก่สัจจะที่ ๔ อันได้แก่สัมปยุตตมรรคที่ชื่อว่ามรรคสัจจะ. การยังกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จด้วยญาณเดียวเท่านั้น พึงยอมรับได้ เพราะเห็นกิจ ๔ อย่างมีการไหม้ไส้เป็นต้นของประทีปเป็นต้น และเพราะอาคมเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์” (สํ. มหา. 19/1100; วิสุทธิ. 2/839).

59. ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වාති මග්ගුප්පත්තියා අනුරූපතො ද්වෙ වා තීණි වා ඵලචිත්තානි අපනීතග්ගිම්හි ඨානෙ උණ්හත්තනිබ්බාපනත්ථාය ඝටෙහි අභිසිඤ්චමානමුදකං විය සමුච්ඡින්නකිලෙසෙපි සන්තානෙ දරථපටිප්පස්සම්භකානි හුත්වා පවත්තිත්වා, තෙසං පවත්තියාති වුත්තං හොති. පච්චවෙක්ඛණඤාණානීති මග්ගඵලාදිවිසයානි කාමාවචරඤාණානි, යානි සන්ධාය ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (මහාව. 23) වුත්තං.

๕๙. คำว่า ทเว ตีณิ ผลจิตตานิ ปวัตติตวาติ มีอธิบายว่า ผลจิต ๒ หรือ ๓ ดวง เป็นไปแล้วตามสมควรแก่การเกิดขึ้นแห่งมรรค เหมือนน้ำที่รดด้วยหม้อเพื่อดับความร้อนในที่ที่ไฟถูกยกออกไปแล้ว ผลจิตเหล่านั้นเป็นไปโดยความเป็นเครื่องระงับความกระวนกระวายในสันดานแม้ที่กิเลสถูกตัดขาดแล้ว, คำที่กล่าวว่า ตสํ ปวตฺติยา (ความดำเนินไปแห่งผลจิตเหล่านั้น) มีความหมายดังนี้. คำว่า ปัจจเวกขณญาณานิ หมายถึง กามพจรญาณทั้งหลายที่มีมรรคและผลเป็นต้นเป็นอารมณ์ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าหมายถึงตรัสไว้ว่า “เมื่อหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว” (มหาวัคค์. 23).

60. ඉදානි පච්චවෙක්ඛණාය භූමිං දස්සෙතුං ‘‘මග්ගං ඵලඤ්චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘ඉමිනාව වතාහං මග්ගෙන ආගතො’’ති [Pg.274] මග්ගං පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘අයං නාම මෙ ආනිසංසො ලද්ධො’’ති තස්ස ඵලං, තතො ‘‘අයං නාම මෙ ධම්මො ආරම්මණතො සච්ඡිකතො’’ති නිබ්බානඤ්ච පණ්ඩිතො පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා පහීනා’’ති පහීනෙ කිලෙසෙ, ‘‘ඉමෙ නාම අවසිට්ඨා’’ති අවසිට්ඨකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති වා, න වා. කොචි සෙක්ඛො පච්චවෙක්ඛති, කොචි න පච්චවෙක්ඛති. තත්ථ කාමචාරොත්‍යධිප්පායො. තථා හි මහානාමො සක්කො ‘‘කො සු නාම මෙ ධම්මො අජ්ඣත්තං අප්පහීනො’’ති (ම. නි. 1.175; විසුද්ධි. 2.812) අප්පහීනෙ කිලෙසෙ පුච්ඡි. අරහතො පන අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණං නත්ථි සබ්බකිලෙසානං පහීනත්තා, තස්මා තිණ්ණං සෙක්ඛානං පන්නරස අරහතො චත්තාරීති එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානීති දට්ඨබ්බං.

๖๐. บัดนี้ เพื่อแสดงภูมิแห่งการพิจารณา จึงตรัสคำว่า มคฺคํ ผลญฺจ เป็นต้น. ในการพิจารณานั้น บัณฑิตย่อมพิจารณามรรคว่า “เรามาแล้วด้วยมรรคนี้หนอ”. จากนั้น ย่อมพิจารณาผลของมรรคนั้นว่า “เราได้อานิสงส์ชื่อนี้แล้ว”. จากนั้น ย่อมพิจารณาพระนิพพานว่า “ธรรมชื่อนี้เราทำให้แจ้งแล้วโดยความเป็นอารมณ์”. จากนั้น ย่อมพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วว่า “กิเลสชื่อเหล่านี้เราละได้แล้ว” และพิจารณากิเลสที่ยังเหลืออยู่ว่า “กิเลสชื่อเหล่านี้ยังเหลืออยู่” หรือไม่พิจารณาก็ได้. พระเสกขะบางรูปพิจารณา บางรูปไม่พิจารณา ในคำนั้นมีความหมายว่า เป็นไปตามความปรารถนา. ด้วยว่า พระมหานามศากยะได้ทูลถามถึงกิเลสที่ยังละไม่ได้ว่า “ธรรมอะไรหนอที่ยังละไม่ได้ภายในตัวข้าพเจ้า” (ม. มู. 12/235; วิสุทธิ. 2/812). ส่วนพระอรหันต์ไม่มีการพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่ เพราะละกิเลสทั้งปวงได้แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ปัจจเวกขณญาณมี ๑๙ อย่าง คือ ของพระเสกขะ ๓ จำพวกมี ๑๕ และของพระอรหันต์มี ๔.

ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනාති (විසුද්ධි. 2.662 ආදයො) සීලචිත්තවිසුද්ධීනං වසෙන මූලභූතානං ද්වින්නං, දිට්ඨිවිසුද්ධිආදීනං වසෙන සරීරභූතානං චතුන්නන්ති එතාසං ඡන්නං විසුද්ධීනං කමෙන. චතුන්නං සච්චානං ජානනතා, පච්චක්ඛකරණතො, කිලෙසමලෙහි විසුද්ධත්තා ච ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

คำว่า ฉัพพิสุทธิกเมนะ (วิสุทธิ. 2/662 เป็นต้น) หมายถึง โดยลำดับแห่งวิสุทธิ ๖ อย่างเหล่านี้ คือ วิสุทธิ ๒ อย่างที่เป็นส่วนรากฐาน ได้แก่ สีลวิสุทธิและจิตตวิสุทธิ และวิสุทธิ ๔ อย่างที่เป็นส่วนตัววิสุทธิ ได้แก่ ทิฏฐิวิสุทธิเป็นต้น. ชื่อว่า ญาณทัสสนวิสุทธิ เพราะความเป็นผู้รู้สัจจะ ๔, เพราะการทำให้ประจักษ์ และเพราะความบริสุทธิ์จากมลทินคือกิเลส.

එත්ථාති විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ.

คำว่า เอตฺถ หมายถึง ในวิปัสสนากัมมัฏฐานนี้.

විසුද්ධිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาประเภทแห่งวิสุทธิ จบแล้ว.

විමොක්ඛභෙදවණ්ණනා

พรรณนาประเภทแห่งวิโมกข์

61. තත්ථ තස්මිං උද්දෙසෙ. සඞ්ඛාරෙසු ‘‘යො අත්තාභිනිවෙසො කම්මස්ස කාරකො ඵලස්ස ච වෙදකො එසො මෙ අත්තා’’ති එවං අභිනිවෙසො දළ්හග්ගාහො, තං මුඤ්චන්තී [Pg.275] ‘‘අනත්තා’’ති පවත්තා අනුපස්සනාව අත්තසුඤ්ඤතාකාරානුපස්සනතො සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං පටිපක්ඛතො විමුත්තිවසෙන විමොක්ඛසඞ්ඛාතස්ස ලොකුත්තරං මග්ගඵලස්ස ද්වාරං හොති.

๖๑. ในอุทเทสนั้น มีอธิบายว่า ในสังขารทั้งหลาย ความยึดมั่นอย่างแรงกล้าว่า “อัตตาใดเป็นผู้กระทำกรรมและเป็นผู้เสวยผล อัตตานี้เป็นของเรา” อนุปัสสนาที่เกิดขึ้นโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละความยึดมั่นนั้นเสีย ชื่อว่า สุญญตานุปัสสนา เพราะพิจารณาเห็นอาการที่ว่างจากอัตตา เป็นวิโมกขมุข คือเป็นประตูแห่งโลกุตตรมรรคและผลที่ชื่อว่าวิโมกข์ โดยความเป็นเครื่องหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์.

62. සඞ්ඛාරෙසු ‘‘අනිච්ච’’න්ති පවත්තා අනුපස්සනා අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති (අ. නි. 4.49; පටි. ම. 1.236; විභ. 939) පවත්තං සඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිවිපල්ලාසසඞ්ඛාතං විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී පජහන්තී විපල්ලාසනිමිත්තරහිතාකාරානුපස්සනතො අනිමිත්තානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොතීති සම්බන්ධො.

๖๒. อนุปัสสนาที่เกิดขึ้นโดยความเป็นอนิจจังในสังขารทั้งหลาย ย่อมละทิ้ง คือละเสียซึ่งนิมิตแห่งวิปัลลาส อันได้แก่สัญญา สัญญาจิต และทิฏฐิวิปัลลาสที่เกิดขึ้นโดยความเป็นนิจจังในสิ่งที่ไม่เที่ยง (องฺ. จตุกฺก. 21/49; ปฏิ. ม. 31/236; วิภงฺค. 35/939) ชื่อว่า อนิมิตตานุปัสสนา เพราะพิจารณาเห็นอาการที่ปราศจากนิมิตแห่งวิปัลลาส เป็นวิโมกขมุข ความเชื่อมโยงเป็นดังนี้.

63. ‘‘දුක්ඛ’’න්ති පවත්තානුපස්සනා සඞ්ඛාරෙසු ‘‘එතං මම, එතං සුඛ’’න්ත්‍යාදිනා නයෙන පවත්තං කාමභවතණ්හාසඞ්ඛාතං තණ්හාපණිධිං තණ්හාපත්ථනං මුඤ්චන්තී දුක්ඛාකාරදස්සනෙන පරිච්චජන්තී පණිධිරහිතාකාරානුපස්සනතො අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම.

๖๓. อนุปัสสนาที่เกิดขึ้นโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละเสีย คือสละเสียด้วยการเห็นอาการแห่งทุกข์ ซึ่งตัณหาปณิธิ คือความปรารถนาด้วยตัณหาอันได้แก่กามตัณหาและภวตัณหาที่เกิดขึ้นโดยนัยมีคำว่า “สิ่งนี้เป็นของเรา สิ่งนี้เป็นสุข” เป็นต้นในสังขารทั้งหลาย ชื่อว่า อัปปณิหิตานุปัสสนา เพราะพิจารณาเห็นอาการที่ปราศจากความปรารถนา.

64. තස්මාති යස්මා එතාසං තිස්සන්නං එතානි තීණි නාමානි, තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති. මග්ගො සුඤ්ඤතො නාම විමොක්ඛො හොති ආගමනවසෙන ලද්ධනාමත්තා.

๖๔. คำว่า ตสฺมา หมายถึง เพราะเหตุที่อนุปัสสนา ๓ อย่างเหล่านั้นมีชื่อ ๓ อย่างเหล่านี้ เพราะฉะนั้น หากวุฏฐานคามินีวิปัสสนาพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา. มรรคย่อมเป็นวิโมกข์ชื่อว่า สุญญตะ เพราะเป็นผู้ได้รับชื่อตามอาการที่มา.

66. විපස්සනාගමනවසෙනාති විපස්සනාසඞ්ඛාතාගමනවසෙන. ආගච්ඡති එතෙන මග්ගො, ඵලඤ්චාති විපස්සනාමග්ගො ඉධ ආගමනං නාම.

๖๖. คำว่า วิปัสสนากมนวเสนะ หมายถึง โดยอาการที่มาอันชื่อว่าวิปัสสนา. มรรคและผลย่อมมาด้วยวิปัสสนานี้ เพราะฉะนั้น วิปัสสนาในที่นี้จึงชื่อว่า อาคมนะ (อาการที่มา).

67. යථාවුත්තනයෙනාති පුබ්බෙ වුත්තඅනත්තානුපස්සනාදිවසෙන. යථාසකං ඵලමුප්පජ්ජමානම්පීති යථාලද්ධමග්ගස්ස ඵලභූතං අත්තනො අත්තනො ඵලං උප්පජ්ජමානම්පි මග්ගාගමනවසෙන අලභිත්වා විපස්සනාගමනවසෙනෙව තීණි නාමානි ලභති [Pg.276] ඵලසමාපත්තිකාලෙ තදා මග්ගප්පවත්තාභාවෙන තස්ස ද්වාරභාවායොගතො. ආරම්මණවසෙනාති සබ්බසඞ්ඛාරසුඤ්ඤතත්තා, සඞ්ඛාරනිමිත්තරහිතත්තා, තණ්හාපණිධිරහිතත්තා ච සුඤ්ඤතඅනිමිත්තඅප්පණිහිතනාමවන්තං නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තත්තා තස්ස වසෙන. සරසවසෙනාති රාගාදිසුඤ්ඤතත්තා, රූපනිමිත්තාදිආරම්මණරහිතත්තා, කිලෙසපණිධිරහිතත්තා අත්තනො ගුණවසෙන. සබ්බත්ථාති මග්ගවීථියං, ඵලසමාපත්තිවීථියඤ්ච. සබ්බෙසම්පීති මග්ගස්ස, ඵලස්සපි.

๖๗. คำว่า โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือโดยอำนาจแห่งอนัตตานุปัสสนาเป็นต้นที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. คำว่า แม้ผลของตนๆ ที่เกิดขึ้นอยู่ คือแม้ผลของตนๆ อันเป็นผลแห่งมรรคที่ตนได้แล้วซึ่งกำลังเกิดขึ้น ก็ไม่ได้รับชื่อตามอาการที่มาแห่งมรรค แต่ได้รับชื่อ ๓ อย่างตามอาการที่มาแห่งวิปัสสนาเท่านั้น ในกาลแห่งผลสมาบัติ เพราะในกาลนั้นไม่มีการดำเนินไปแห่งมรรค มรรคนั้นจึงไม่สมควรเป็นทวาร. คำว่า โดยอารมณ์ คือเพราะเป็นไปโดยปรารภพระนิพพานที่มีชื่อว่า สุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ เพราะความที่พระนิพพานนั้นว่างจากสังขารทั้งปวง ปราศจากนิมิตแห่งสังขาร และปราศจากความปรารถนาคือตัณหา. คำว่า โดยสภาวะของตน คือโดยคุณของตน เพราะความที่ตนว่างจากราคะเป็นต้น ปราศจากอารมณ์คือนิมิตรูปเป็นต้น และปราศจากความปรารถนาคือกิเลส. คำว่า ในที่ทั้งปวง คือในมรรควิถีและในผลสมาบัติวิถี. คำว่า ของทั้งหมด คือของมรรคและของผลด้วย.

විමොක්ඛභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาประเภทแห่งวิโมกข์ จบแล้ว.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා

พรรณนาประเภทแห่งบุคคล

68. සත්තක්ඛත්තුං සත්තසු වාරෙසු කාමසුගතියං පටිසන්ධිග්ගහණං පරමං එතස්සාති සත්තක්ඛත්තුපරමො න පන අට්ඨමාදිකාමභවගාමීත්‍යධිප්පායො. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘න තෙ භවං අට්ඨමමාදියන්තී’’ති (ඛු. පා. 6.9; සු. නි. 232; නෙත්ති. 115). රූපාරූපසුගතිභවං පන සත්තවාරතො පරම්පි ගච්ඡතීති ආචරියා.

๖๘. ผู้มีการถือปฏิสนธิในกามสุคติ ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง ใน ๗ วาระ ชื่อว่า สัตตักขัตตุปรมะ อธิบายว่า ไม่ใช่ผู้ไปสู่กามภพที่ ๘ เป็นต้น. ซึ่งหมายถึงคำที่ตรัสไว้ว่า 'บุคคลเหล่านั้นย่อมไม่ยึดถือภพที่ ๘' (ขุ. ขุ. ๖.๙; สุ. นิ. ๒๓๒; เนตฺติ. ๑๑๕). ส่วนพระอาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า เขายังไปสู่รูปสุคติภพและอรูปสุคติภพแม้เกินกว่า ๗ วาระได้.

69. රාගදොසමොහානන්ති මොහග්ගහණං රාගදොසෙකට්ඨමොහං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං.

๖๙. คำว่า ราคะ โทสะ โมหะ พึงทราบว่า การระบุถึงโมหะ หมายถึงโมหะที่เกิดร่วมกับราคะและโทสะ.

70. ඛීණා චත්තාරො ආසවා එතස්සාති ඛීණාසවො. දක්ඛිණාරහෙසු අග්ගත්තා අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො.

๗๐. อาสวะ ๔ สิ้นไปแล้วแก่บุคคลนั้น ชื่อว่า ขีณาสวะ. เพราะเป็นผู้เลิศในบรรดาผู้ควรรับทักษิณา จึงชื่อว่า อัคคทักขิเณยยะ.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาว่าด้วยประเภทแห่งบุคคล จบแล้ว.

සමාපත්තිභෙදවණ්ණනා

พรรณนาว่าด้วยประเภทแห่งสมาบัติ

72. සබ්බෙසම්පීති චතුන්නම්පි අරියපුග්ගලානං.

๗๒. ของทั้งหมด คือของอริยบุคคลทั้ง ๔.

73. චිත්තචෙතසිකානං [Pg.277] අප්පවත්තිසඞ්ඛාතස්ස නිරොධස්ස සමාපත්ති නිරොධසමාපත්ති, දිට්ඨෙව ධම්මෙ චිත්තනිරොධං පත්වා විහරණං. අනාගාමීනඤ්චාති කාමරූපභවට්ඨානං අට්ඨසමාපත්තිලාභීනමෙව අනාගාමීනං, තථා ඛීණාසවානඤ්ච. තත්ථාති නිරොධසමාපත්තියං. යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වාති එවං සමථවිපස්සනානං යුගනද්ධභාවාපාදනවසෙන යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, තාව ගන්ත්වා. අධිට්ඨෙය්‍යාදිකන්ති කායපටිබද්ධං ඨපෙත්වා විසුං විසුං ඨපිතචීවරාදිපරික්ඛාරගෙහාදීනං අග්ගිආදිනා අවිනාසනාධිට්ඨානං, සංඝපටිමානනසත්ථුපක්කොසනානං පුරෙතරං වුට්ඨානං, සත්තාහබ්භන්තරෙ ආයුසඞ්ඛාරප්පවත්තිඔලොකනන්ති චතුබ්බිධං අධිට්ඨානාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා.

๗๓. สมาบัติแห่งนิโรธที่กล่าวคือความไม่เป็นไปแห่งจิตและเจตสิก ชื่อว่า นิโรธสมาบัติ คือการอยู่อันบรรลุถึงความดับแห่งจิตในปัจจุบันชาติ. คำว่า ของพระอนาคามีทั้งหลาย คือของพระอนาคามีผู้ได้อัฏฐสมาบัติซึ่งดำรงอยู่ในกามภพและรูปภพเท่านั้น และของพระขีณาสพทั้งหลายด้วย. ในที่นั้น คือในนิโรธสมาบัติ. คำว่า ไปจนถึงอากิญจัญญายตนะ คือไปจนถึงอากิญจัญญายตนะด้วยการทำให้สมถะและวิปัสสนาเข้าคู่กันอย่างนี้. คำว่า มีการอธิษฐานเป็นต้น คือการทำบุพพกิจ ๔ อย่าง มีการอธิษฐานไม่ให้ไฟเป็นต้นทำลายบริขารมีจีวรเป็นต้นและเรือนเป็นต้นที่วางไว้แยกจากกาย, การลุกขึ้นก่อนที่สงฆ์จะรอคอยหรือพระศาสดาจะเรียกหา, และการพิจารณาความดำเนินไปแห่งอายุสังขารภายใน ๗ วัน.

සමාපත්තිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาว่าด้วยประเภทแห่งสมาบัติ จบแล้ว.

විපස්සනාකම්මට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาว่าด้วยวิปัสสนากัมมัฏฐาน จบแล้ว.

උය්‍යොජනවණ්ණනා

พรรณนาว่าด้วยการชักชวน

75. පටිපත්තිරසස්සාදන්ති ඣානසුඛඵලසුඛාදිභෙදං සමථවිපස්සනාපටිපත්තිරසස්සාදං.

๗๕. คำว่า รสแห่งปฏิปทา หมายถึงรสแห่งปฏิปทาอันเป็นสมถะและวิปัสสนา มีสุขจากฌานและสุขจากผลเป็นต้น.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

ดังนี้ พรรณนาอภิธัมมัตถสังคหะ ชื่อว่า อภิธัมมัตถวิภาวินี

කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาปริจเฉทว่าด้วยกัมมัฏฐาน จบแล้ว.

නිගමනවණ්ණනා

พรรณนาว่าด้วยนิคม

(ක) චාරිත්තෙන කුලාචාරෙන සොභිතෙ විසාලකුලෙ උදයො නිබ්බත්ති යස්ස, තෙන, කම්මාදිවිසයාය සද්ධාය අභිවුද්ධො පරිසුද්ධො ච දානසීලාදිගුණානං උදයො යස්ස, තෙන, නම්පව්හයෙන නම්පනාමකෙන, පරානුකම්පං සාසනෙ සුඛොතරණපරිපාචනලක්ඛණං පරානුග්ගහං, පණිධාය පත්ථෙත්වා යං පකරණං පත්ථිතං අභියාචිතං, තං එත්තාවතා පරිනිට්ඨිතන්ති යොජනා.

(ก) ความเชื่อมโยงว่า ปกรณ์ใดที่ท่านผู้มีนามว่า นัมปะ ผู้เกิดในตระกูลใหญ่ที่งดงามด้วยจารีตและขนบธรรมเนียมของตระกูล, ผู้มีความเจริญแห่งคุณมีทานและศีลเป็นต้นอันบริสุทธิ์และเจริญยิ่งด้วยศรัทธาในเรื่องกรรมเป็นต้น, ได้ตั้งความอนุเคราะห์ผู้อื่นอันมีลักษณะเป็นการสงเคราะห์ผู้อื่นให้เข้าสู่พระศาสนาได้โดยง่ายและให้บรรลุผล ปรารถนาและอาราธนาไว้, ปกรณ์นั้นสำเร็จบริบูรณ์แล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้.

(ඛ) තෙන [Pg.278] පකරණප්පසුතෙන විපුලෙන පුඤ්ඤෙන පඤ්ඤාවදාතෙන අරියමග්ගපඤ්ඤාපරිසුද්ධෙන සීලාදිගුණෙන සොභිතා. තතොයෙව ලජ්ජිනො භික්ඛූ, ධඤ්ඤානං අධිවාසභූතං, උදිතොදිතං අච්චන්තප්පසිද්ධං, මූලසොමං නාම විහාරං, පුඤ්ඤවිභවස්ස උදයසඞ්ඛාතාය මඞ්ගලත්ථාය ආයුකන්තං මඤ්ඤන්තු, තත්ථ නිවාසිනො භික්ඛූ ඊදිසා හොන්තූත්‍යධිප්පායො.

(ข) อธิบายว่า ด้วยบุญอันไพบูลย์ที่เกิดจากการรจนาปกรณ์นั้น ซึ่งขาวสะอาดด้วยปัญญาและงดงามด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอันบริสุทธิ์ด้วยอริยมรรคปัญญา. ขอพระภิกษุผู้มีความละอายทั้งหลาย ผู้เป็นที่พำนักของผู้มีบุญ (หรือผู้มีโชค) จงถือเอาวิหารชื่อว่า มูลโสมะ อันรุ่งเรืองยิ่งและมีชื่อเสียงปรากฏยิ่ง เพื่อประโยชน์เกื้อกูลอันกล่าวคือความเจริญแห่งบุญสมบัติตลอดชั่วอายุ, ขอพระภิกษุผู้อยู่ในวิหารนั้นจงเป็นเช่นนี้.

නිගමනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

พรรณนาว่าด้วยนิคม จบแล้ว.

නිට්ඨිතා චායං අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නාම.

อภิธัมมัตถวิภาวินี ชื่อนี้ จบแล้ว.

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහටීකා.

อภิธัมมัตถสังคหะฎีกา.

නිගමනකථා

นิคมคาถา

1. රම්මෙ පුලත්ථිනගරෙ නගරාධිරාජෙ,රඤ්ඤා පරක්කමභුජෙන මහාභුජෙන;

කාරාපිතෙ වසති ජෙතවනෙ විහාරෙ;

යො රම්මහම්මියවරූපවනාභිරාමෙ.

๑. พระเถระรูปใดอาศัยอยู่ในเชตวันวิหาร อันรื่นรมย์ด้วยปราสาทอันงดงามและป่าไม้อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งพระราชาผู้มีพระพาหาอันยิ่งใหญ่ทรงพระนามว่า ปรักกมพาหุ ทรงสร้างไว้ในปุลัตถินครอันรื่นรมย์ซึ่งเป็นเมืองหลวง.

2. සම්පන්නසීලදමසංයමතොසිතෙහි,සම්මානිතො වසිගණෙහි ගුණාකරෙහි;

පත්තො මුනින්දවචනාදිසු නෙකගන්ථ-ජාතෙසු චාචරියතං මහිතං විදූහි.

๒. พระเถระรูปใดอันหมู่พระวสีผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณ ผู้ยินดีแล้วในศีล ทมะ และสัญญมะที่สมบูรณ์ ให้ความเคารพแล้ว, บรรลุความเป็นอาจารย์อันบัณฑิตทั้งหลายบูชาแล้ว ในคัมภีร์หลายประเภทมีพระพุทธพจน์เป็นต้น.

3. ඤාණානුභාවමිහ යස්ස ච සූචයන්තී,සංවණ්ණනා ච විනයට්ඨකථාදිකානං;

සාරත්ථදීපනිමුඛා මධුරත්ථසාර-සන්දීපනෙන සුජනං පරිතොසයන්තී.

๓. ซึ่งแสดงอานุภาพแห่งญาณของท่านในที่นี้, และคำอธิบายอรรถกถาพระวินัยเป็นต้น; มีสารัตถทีปนีเป็นต้น ซึ่งยังสาธุชนให้ยินดีด้วยการแสดงสาระแห่งอรรถอันไพเราะ.

4. තස්සානුකම්පමවලම්බිය [Pg.279] සාරිපුත්ත-ත්ථෙරස්ස ථාමගතසාරගුණාකරස්ස;

යො නෙකගන්ථවිසයං පටුතං අලත්ථං,තස්සෙස ඤාණවිභවො විභවෙකහෙතු.

๔. อาศัยความอนุเคราะห์ของพระเถระสารีบุตร ผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณอันมั่นคงและมีสาระ; ผู้ซึ่งได้ความเชี่ยวชาญในคัมภีร์หลายประเภท, ความรุ่งเรืองแห่งญาณนี้ของท่าน เป็นเหตุเดียวแห่งความรุ่งเรือง.

5. සොහමෙතස්ස සංසුද්ධ-වායාමස්සානුභාවතො.අද්ධාසාසනදායාදො, හෙස්සං මෙත්තෙය්‍යසත්ථුනො.

๕. ข้าพเจ้าด้วยอานุภาพแห่งความเพียรอันบริสุทธิ์ของท่านนั้น. จักเป็นทายาทแห่งพระศาสนาของพระศาสดาเมตไตรยอย่างแน่นอน.

6. ජොතයන්තං තදා තස්ස, සාසනං සුද්ධමානසං.පස්සෙය්‍යං සක්කරෙය්‍යඤ්ච, ගරුං මෙ සාරිසම්භවං.

๖. ในกาลนั้น ขอข้าพเจ้าผู้มีใจบริสุทธิ์ จงได้เห็นพระศาสนาของพระองค์ที่รุ่งเรืองอยู่ และขอให้ได้สักการะพระอาจารย์ผู้เป็นที่เคารพของข้าพเจ้า ผู้เกิดจากพระสารีบุตรเถระ.

7. දිනෙහි චතුවීසෙහි, ටීකායං නිට්ඨිතා යථා.තථා කල්‍යාණසඞ්කප්පා, සීඝං සිජ්ඣන්තු පාණිනන්ති.

๗. ฎีกาสำเร็จแล้วภายใน ๒๔ วันฉันใด. ขอความดำริอันดีงามของสัตว์ทั้งหลายจงสำเร็จโดยเร็วฉันนั้นเทอญ.

ඉති භදන්තසාරිපුත්තමහාථෙරස්ස සිස්සෙන රචිතා

ที่ศิษย์ของพระมหาเถระสารีบุตรผู้เป็นเจ้าผู้เจริญรจนาไว้

අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නාම

ชื่ออภิธัมมัตถวิภาวินี

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහටීකා නිට්ඨිතා.

อภิธัมมัตถสังคหฎีกาจบแล้ว

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น අභිධම්මත්ථසඞ්ගහො อภิธัมมัตถสังคหะ ගන්ථාරම්භකථා คาถาเริ่มต้นคัมภีร์ 1. සම්මාසම්බුද්ධමතුලං[Pg.1], සසද්ධම්මගණුත්තමං. ๑. ขอนอบน้อมพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้ พร้อมทั้งพระสัทธรรมและพระอริยสงฆ์ผู้สูงสุด අභිවාදිය භාසිස්සං, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං. ครั้นอภิวาทแล้ว จักกล่าวอภิธัมมัตถสังคหะ චතුපරමත්ථධම්මො ปรมัตถธรรม ๔ 2. තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථා, චතුධා පරමත්ථතො. ๒. บรรดาอภิธรรมที่กล่าวไว้ในคัมภีร์นั้น โดยปรมัตถ์มี ๔ อย่าง චිත්තං චෙතසිකං රූපං, නිබ්බානමිති සබ්බථා. คือ จิต เจตสิก รูป และนิพพาน โดยประการทั้งปวง 1. චිත්තපරිච්ඡෙදො ๑. ปริจเฉทที่ ๑ จิตตสังคหะ භූමිභෙදචිත්තං การจำแนกจิตโดยภูมิ 3. තත්ථ චිත්තං තාව චතුබ්බිධං හොති කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං ලොකුත්තරඤ්චෙති. ๓. ในบรรดาปรมัตถธรรมเหล่านั้น จิตมี ๔ อย่าง คือ กามาวจรจิต รูปาวจรจิต อรูปาวจรจิต และโลกุตตรจิต අකුසලචිත්තං อกุศลจิต 4. තත්ථ කතමං කාමාවචරං? සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං[Pg.2], උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි ලොභසහගතචිත්තානි නාම. ๔. ในบรรดาจิตเหล่านั้น กามาวจรจิตเป็นไฉน? จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส วิปปยุตจากทิฏฐิ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยทิฏฐิ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากทิฏฐิ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิต ๘ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า โลภสหคตจิต 5. දොමනස්සසහගතං පටිඝසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි ද්වෙපි පටිඝසම්පයුත්තචිත්තානි නාම. ๕. จิตที่เกิดพร้อมด้วยโทมนัส สัมปยุตด้วยปฏิฆะ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิต ๒ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า ปฏิฆสัมปยุตตจิต 6. උපෙක්ඛාසහගතං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තමෙකන්ති ඉමානි ද්වෙපි මොමූහචිත්තානි නාම. ๖. จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉา ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ ๑, จิต ๒ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า โมหมูลจิต 7. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි ද්වාදසාකුසලචිත්තානි සමත්තානි. ๗. อกุศลจิต ๑๒ ดวง โดยประการทั้งปวง ย่อมจบลงด้วยประการฉะนี้ 8. අට්ඨධා ලොභමූලානි, දොසමූලානි ච ද්විධා. ๘. โลภมูลจิต ๘ อย่าง, โทสมูลจิต ๒ อย่าง මොහමූලානි ච ද්වෙති, ද්වාදසාකුසලා සියුං. และโมหมูลจิต ๒ อย่าง, อกุศลจิตจึงมี ๑๒ ดวง අහෙතුකචිත්තං อเหตุกจิต 9. උපෙක්ඛාසහගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තථා සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, දුක්ඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං, උපෙක්ඛාසහගතං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, උපෙක්ඛාසහගතං සන්තීරණචිත්තඤ්චෙති ඉමානි සත්තපි අකුසලවිපාකචිත්තානි නාම. ๙. จักขุวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, โสตวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, ฆานวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, ชิวหาวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, กายวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยทุกข์, สัมปฏิจฉันนจิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, สันตีรณจิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, จิต ๗ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า อกุศลวิปากจิต 10. උපෙක්ඛාසහගතං කුසලවිපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තථා සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, සුඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං, උපෙක්ඛාසහගතං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, සොමනස්සසහගතං සන්තීරණචිත්තං, උපෙක්ඛාසහගතං සන්තීරණචිත්තඤ්චෙති ඉමානි අට්ඨපි කුසලවිපාකාහෙතුකචිත්තානි නාම. ๑๐. จักขุวิญญาณที่เป็นกุศลวิบากซึ่งเกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, โสตวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, ฆานวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, ชิวหาวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, กายวิญญาณที่เกิดพร้อมด้วยสุข, สัมปฏิจฉันนจิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, สันตีรณจิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส, สันตีรณจิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, จิต ๘ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า กุศลวิปากอเหตุกจิต 11. උපෙක්ඛාසහගතං [Pg.3] පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තං, තථා මනොද්වාරාවජ්ජනචිත්තං, සොමනස්සසහගතං හසිතුප්පාදචිත්තඤ්චෙති ඉමානි තීණිපි අහෙතුකකිරියචිත්තානි නාම. ๑๑. ปัญจทวาราวัชชนจิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, มโนทวาราวัชชนจิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา, หสิตุปปาทจิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส, จิต ๓ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า อเหตุกกิริยาจิต 12. ඉච්චෙව සබ්බථාපි අට්ඨාරසාහෙතුකචිත්තානි සමත්තානි. ๑๒. อเหตุกจิต ๑๘ ดวง โดยประการทั้งปวง ย่อมจบลงด้วยประการฉะนี้ 13. සත්තාකුසලපාකානි, පුඤ්ඤපාකානි අට්ඨධා. ๑๓. อกุศลวิบาก ๗ อย่าง, กุศลวิบาก ๘ อย่าง ක්‍රියචිත්තානි තීණීති, අට්ඨාරස අහෙතුකා. และกิริยาจิต ๓ อย่าง, อเหตุกจิตจึงมี ๑๘ ดวง සොභනචිත්තං โสภณจิต 14. පාපාහෙතුකමුත්තානි, සොභනානීති වුච්චරෙ. ๑๔. จิตที่พ้นจากอกุศลและอเหตุกะทั้งหลาย ท่านเรียกว่า โสภณจิต එකූනසට්ඨි චිත්තානි, අථෙකනවුතීපි වා. จิตมี ๕๙ ดวง หรือ ๙๑ ดวง කාමාවචරසොභනචිත්තං กามาวจรโสภณจิต 15. සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං. උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි කාමාවචරකුසලචිත්තානි නාම. ๑๕. จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เป็นอสังขาริก ๑ เป็นสสังขาริก ๑, จิต ๘ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่า กามาวจรกุศลจิต 16. සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි සහෙතුකකාමාවචරවිපාකචිත්තානි නාම. ๑๖. จิตกามวจรวิบากที่มีเหตุ ๘ ดวงนี้ คือ จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง, จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง. 17. සොමස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං[Pg.4], සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි සහෙතුකකාමාවචරකිරියචිත්තානි නාම. ๑๗. จิตกามวจรกิริยาที่มีเหตุ ๘ ดวงนี้ คือ จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง, จิตที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง, จิตที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา วิปปยุตจากญาณ เป็นอสังขาริก ๑ ดวง, เป็นสสังขาริก ๑ ดวง. 18. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි චතුවීසති සහෙතුකකාමාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි. ๑๘. โดยประการฉะนี้ รวมกามวจรกุศลจิต วิบากจิต และกิริยาจิตที่มีเหตุทั้งหมด ๒๔ ดวง จบลงแล้ว. 19. වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන චතුවීසති. ๑๙. จำแนกโดยประเภทแห่งเวทนา ญาณ และสังขาร มี ๒๔ ดวง. සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤපාකක්‍රියා මතා. กามวจรกุศล วิบาก และกิริยาที่มีเหตุ ท่านถือว่า (มี ๒๔ ดวง). 20. කාමෙ තෙවීස පාකානි, පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි වීසති. ๒๐. ในกามภูมิ มีวิบาก ๒๓ ดวง, กุศลและอกุศล ๒๐ ดวง. එකාදස ක්‍රියා චෙති, චතුපඤ්ඤාස සබ්බථා. และกิริยา ๑๑ ดวง, รวมทั้งหมดเป็น ๕๔ ดวง. රූපාවචරචිත්තං รูปาวจรจิต 21. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානකුසලචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානකුසලචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානකුසලචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානකුසලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරකුසලචිත්තානි නාම. ๒๑. รูปาวจรกุศลจิต ๕ ดวงนี้ คือ ปฐมฌานกุศลจิตที่ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ทุติยฌานกุศลจิตที่ประกอบด้วยวิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ตติยฌานกุศลจิตที่ประกอบด้วยปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, จตุตถฌานกุศลจิตที่ประกอบด้วยสุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ปัญจมฌานกุศลจิตที่ประกอบด้วยอุเบกขา เอกัคคตา ๑ ดวง. 22. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානවිපාකචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානවිපාකචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානවිපාකචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානවිපාකචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානවිපාකචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරවිපාකචිත්තානි නාම. ๒๒. รูปาวจรวิบากจิต ๕ ดวงนี้ คือ ปฐมฌานวิบากจิตที่ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ทุติยฌานวิบากจิตที่ประกอบด้วยวิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ตติยฌานวิบากจิตที่ประกอบด้วยปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, จตุตถฌานวิบากจิตที่ประกอบด้วยสุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ปัญจมฌานวิบากจิตที่ประกอบด้วยอุเบกขา เอกัคคตา ๑ ดวง. 23. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානකිරියචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානකිරියචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානකිරියචිත්තං[Pg.5], සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානකිරියචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානකිරියචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරකිරියචිත්තානි නාම. ๒๓. รูปาวจรกิริยาจิต ๕ ดวงนี้ คือ ปฐมฌานกิริยาจิตที่ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ทุติยฌานกิริยาจิตที่ประกอบด้วยวิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ตติยฌานกิริยาจิตที่ประกอบด้วยปีติ สุข เอกัคคตา ๑ ดวง, จตุตถฌานกิริยาจิตที่ประกอบด้วยสุข เอกัคคตา ๑ ดวง, ปัญจมฌานกิริยาจิตที่ประกอบด้วยอุเบกขา เอกัคคตา ๑ ดวง. 24. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි පන්නරස රූපාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි. ๒๔. โดยประการฉะนี้ รวมรูปาวจรกุศลจิต วิบากจิต และกิริยาจิตทั้งหมด ๑๕ ดวง จบลงแล้ว. 25. පඤ්චධා ඣානභෙදෙන, රූපාවචරමානසං. ๒๕. รูปาวจรจิต จำแนกโดยประเภทแห่งฌานได้ ๕ อย่าง. පුඤ්ඤපාකක්‍රියාභෙදා, තං පඤ්චදසධා භවෙ. เมื่อจำแนกโดยประเภทแห่งกุศล วิบาก และกิริยา รูปาวจรจิตนั้นจึงมี ๑๕ อย่าง. අරූපාවචරචිත්තං อรูปาวจรจิต 26. ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනකුසලචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකුසලචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරකුසලචිත්තානි නාම. ๒๖. อรูปาวจรกุศลจิต ๔ ดวงนี้ คือ อากาสานัญจายตนกุศลจิต ๑ ดวง, วิญญาณัญจายตนกุศลจิต ๑ ดวง, อากิญจัญญายตนกุศลจิต ๑ ดวง, เนวสัญญานาสัญญายตนกุศลจิต ๑ ดวง. 27. ආකාසානඤ්චායතනවිපාකචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනවිපාකචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනවිපාකචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරවිපාකචිත්තානි නාම. ๒๗. อรูปาวจรวิบากจิต ๔ ดวงนี้ คือ อากาสานัญจายตนวิบากจิต ๑ ดวง, วิญญาณัญจายตนวิบากจิต ๑ ดวง, อากิญจัญญายตนวิบากจิต ๑ ดวง, เนวสัญญานาสัญญายตนวิบากจิต ๑ ดวง. 28. ආකාසානඤ්චායතනකිරියචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනකිරියචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකිරියචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකිරියචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරකිරියචිත්තානි නාම. ๒๘. อรูปาวจรกิริยาจิต ๔ ดวงนี้ คือ อากาสานัญจายตนกิริยาจิต ๑ ดวง, วิญญาณัญจายตนกิริยาจิต ๑ ดวง, อากิญจัญญายตนกิริยาจิต ๑ ดวง, เนวสัญญานาสัญญายตนกิริยาจิต ๑ ดวง. 29. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි ද්වාදස අරූපාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි. ๒๙. โดยประการฉะนี้ รวมอรูปาวจรกุศลจิต วิบากจิต และกิริยาจิตทั้งหมด ๑๒ ดวง จบลงแล้ว. 30. ආලම්බණප්පභෙදෙන, චතුධාරුප්පමානසං. ๓๐. อรูปจิต จำแนกโดยประเภทแห่งอารมณ์ได้ ๔ อย่าง. පුඤ්ඤපාකක්‍රියාභෙදා, පුන ද්වාදසධා ඨිතං. และเมื่อจำแนกโดยประเภทแห่งกุศล วิบาก และกิริยา จึงตั้งอยู่เป็น ๑๒ อย่าง. ලොකුත්තරචිත්තං โลกุตตรจิต 31. සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං[Pg.6], සකදාගාමිමග්ගචිත්තං, අනාගාමිමග්ගචිත්තං, අරහත්තමග්ගචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි ලොකුත්තරකුසලචිත්තානි නාම. ๓๑. โลกุตตรกุศลจิต ๔ ดวงนี้ คือ โสดาปัตติมรรคจิต ๑ ดวง, สกทาคามิมรรคจิต ๑ ดวง, อนาคามิมรรคจิต ๑ ดวง, อรหัตตมรรคจิต ๑ ดวง. 32. සොතාපත්තිඵලචිත්තං, සකදාගාමිඵලචිත්තං, අනාගාමිඵලචිත්තං, අරහත්තඵලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි ලොකුත්තරවිපාකචිත්තානි නාම. ๓๒. โลกุตตรวิบากจิต ๔ ดวงนี้ คือ โสดาปัตติผลจิต ๑ ดวง, สกทาคามิผลจิต ๑ ดวง, อนาคามิผลจิต ๑ ดวง, อรหัตตผลจิต ๑ ดวง. 33. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි අට්ඨ ලොකුත්තරකුසලවිපාකචිත්තානි සමත්තානි. ๓๓. โดยประการฉะนี้ รวมโลกุตตรกุศลจิตและวิบากจิตทั้งหมด ๘ ดวง จบลงแล้ว. 34. චතුමග්ගප්පභෙදෙන, චතුධා කුසලං තථා. ๓๔. กุศลจิตจำแนกโดยประเภทแห่งมรรค ๔ ก็มี ๔ อย่างเช่นนั้น. පාකං තස්ස ඵලත්තාති, අට්ඨධානුත්තරං මතං. วิบากของกุศลนั้น เพราะเป็นผล ท่านจึงถือว่าโลกุตตรจิตมี ๘ อย่าง. චිත්තගණනසඞ්ගහො จิตตสังคหะ 35. ද්වාදසාකුසලානෙවං, කුසලානෙකවීසති. ๓๕. อกุศลจิต ๑๒, กุศลจิต ๒๑ อย่างนี้. ඡත්තිංසෙව විපාකානි, ක්‍රියචිත්තානි වීසති. วิบากจิต ๓๖, กิริยาจิต ๒๐. 36. චතුපඤ්ඤාසධා කාමෙ, රූපෙ පන්නරසීරයෙ. ๓๖. จิต ๕๔ ดวงในกามภูมิ ๑๕ ดวงในรูปภูมิ චිත්තානි ද්වාදසාරුප්පෙ, අට්ඨධානුත්තරෙ තථා. จิต ๑๒ ดวงในอรูปภูมิ และ ๘ ดวงในโลกุตตระ 37. ඉත්ථමෙකූනනවුතිපභෙදං පන මානසං. ๓๗. จิตมี ๘๙ ประเภทด้วยประการฉะนี้ එකවීසසතං වාථ, විභජන්ති විචක්ඛණා. หรือว่าผู้ฉลาดทั้งหลายย่อมแบ่งเป็น ๑๒๑ ดวง විත්ථාරගණනා การนับโดยพิสดาร 38. කථමෙකූනනවුතිවිධං චිත්තං එකවීසසතං හොති? විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි සොතාපත්තිමග්ගචිත්තානි නාම. ๓๘. จิต ๘๙ ประเภทเป็น ๑๒๑ ได้อย่างไร? โสดาปัตติมรรคจิตในปฐมฌานที่ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา, โสดาปัตติมรรคจิตในทุติยฌานที่ประกอบด้วยวิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา, โสดาปัตติมรรคจิตในตติยฌานที่ประกอบด้วยปีติ สุข และเอกัคคตา, โสดาปัตติมรรคจิตในจตุตถฌานที่ประกอบด้วยสุข และเอกัคคตา, และโสดาปัตติมรรคจิตในปัญจมฌานที่ประกอบด้วยอุเบกขา และเอกัคคตา จิต ๕ ดวงเหล่านี้ชื่อว่าโสดาปัตติมรรคจิต 39. තථා [Pg.7] සකදාගාමිමග්ගඅනාගාමිමග්ගඅරහත්තමග්ගචිත්තඤ්චෙති සමවීසති මග්ගචිත්තානි. ๓๙. เช่นเดียวกัน สกทาคามิมรรคจิต อนาคามิมรรคจิต และอรหัตตมรรคจิต (ก็มีอย่างละ ๕) รวมเป็นมรรคจิต ๒๐ ดวง 40. තථා ඵලචිත්තානි චෙති සමචත්තාලීස ලොකුත්තරචිත්තානි භවන්තීති. ๔๐. เช่นเดียวกัน ผลจิต (ก็มี ๒๐ ดวง) รวมเป็นโลกุตตรจิต ๔๐ ดวง ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ 41. ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන, කත්වෙකෙකන්තු පඤ්චධා. ๔๑. ด้วยการจำแนกตามองค์ฌานที่ประกอบ แต่ละอย่างย่อมเป็นไป ๕ อย่าง වුච්චතානුත්තරං චිත්තං, චත්තාලීසවිධන්ති ච. และโลกุตตรจิตนั้น ท่านกล่าวว่ามี ๔๐ ประเภท 42. යථා ච රූපාවචරං, ගය්හතානුත්තරං තථා. ๔๒. โลกุตตรจิตพึงถือเอาโดยนัยเช่นเดียวกับรูปาวจรจิต පඨමාදිඣානභෙදෙ, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ. ในการจำแนกตามฌานมีปฐมฌานเป็นต้น และอรูปฌานก็สงเคราะห์เข้าในปัญจมฌาน එකාදසවිධං තස්මා, පඨමාදිකමීරිතං; ඣානමෙකෙකමන්තෙ තු, තෙවීසතිවිධං භවෙ. เพราะเหตุนั้น ฌานมีปฐมฌานเป็นต้นที่กล่าวแล้วจึงมีอย่างละ ๑๑ ประเภท ส่วนฌานสุดท้ายพึงมี ๒๓ ประเภท 43. සත්තතිංසවිධං පුඤ්ඤං, ද්විපඤ්ඤාසවිධං තථා. ๔๓. กุศลจิตมี ๓๗ ประเภท และวิบากจิตมี ๕๒ ประเภท පාකමිච්චාහු චිත්තානි, එකවීසසතං බුධා. ผู้รู้ทั้งหลายกล่าวว่า จิตมี ๑๒๑ ดวงด้วยประการฉะนี้ ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ චිත්තසඞ්ගහවිභාගො නාම จบจิตตสังคหวิภาค ในอภิธัมมัตถสังคหะ පඨමො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๑ 2. චෙතසිකපරිච්ඡෙදො ๒. เจตสิกปริจเฉท සම්පයොගලක්ඛණං ลักษณะแห่งการประกอบกัน 1. එකුප්පාදනිරොධා ච, එකාලම්බණවත්ථුකා. ๑. มีการเกิดพร้อมกันและดับพร้อมกัน มีอารมณ์เดียวกันและมีวัตถุเดียวกัน චෙතොයුත්තා ද්විපඤ්ඤාස, ධම්මා චෙතසිකා මතා. ธรรม ๕๒ ประการที่ประกอบกับจิต พึงทราบว่าเป็นเจตสิก අඤ්ඤසමානචෙතසිකං อัญญสมานเจตสิก 2. කථං? ඵස්සො වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා එකග්ගතා ජීවිතින්ද්‍රියං මනසිකාරො චෙති සත්තිමෙ චෙතසිකා සබ්බචිත්තසාධාරණා නාම. ๒. อย่างไร? เจตสิก ๗ ดวงเหล่านี้ คือ ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา เอกัคคตา ชีวิตินทรีย์ และมนสิการ ชื่อว่าสัพพจิตตสาธารณเจตสิก 3. විතක්කො [Pg.8] විචාරො අධිමොක්ඛො වීරියං පීති ඡන්දො චාති ඡ ඉමෙ චෙතසිකා පකිණ්ණකා නාම. ๓. เจตสิก ๖ ดวงเหล่านี้ คือ วิตก วิจาร อธิโมกข์ วิริยะ ปีติ และฉันทะ ชื่อว่าปกิณณกเจตสิก 4. එවමෙතෙ තෙරස චෙතසිකා අඤ්ඤසමානාති වෙදිතබ්බා. ๔. พึงทราบว่า เจตสิก ๑๓ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่าอัญญสมานเจตสิก අකුසලචෙතසිකං อกุศลเจตสิก 5. මොහො අහිරිකං අනොත්තප්පං උද්ධච්චං ලොභො දිට්ඨි මානො දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චං ථිනං මිද්ධං විචිකිච්ඡා චෙති චුද්දසිමෙ චෙතසිකා අකුසලා නාම. ๕. เจตสิก ๑๔ ดวงเหล่านี้ คือ โมหะ อหิริกะ อโนตตัปปะ อุทธัจจะ โลภะ ทิฏฐิ มานะ โทสะ อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ ถีนะ มิทธะ และวิจิกิจฉา ชื่อว่าอกุศลเจตสิก සොභනචෙතසිකං โสภณเจตสิก 6. සද්ධා සති හිරී ඔත්තප්පං අලොභො අදොසො තත්‍රමජ්ඣත්තතා කායපස්සද්ධි චිත්තපස්සද්ධි කායලහුතා චිත්තලහුතා කායමුදුතා චිත්තමුදුතා කායකම්මඤ්ඤතා චිත්තකම්මඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා චිත්තපාගුඤ්ඤතා කායුජුකතා චිත්තුජුකතා චෙති එකූනවීසතිමෙ චෙතසිකා සොභනසාධාරණා නාම. ๖. เจตสิก ๑๙ ดวงเหล่านี้ คือ ศรัทธา สติ หิริ โอตตัปปะ อโลภะ อโทสะ ตัตตรมัชฌัตตตา กายปัสสัทธิ จิตตปัสสัทธิ กายลหุตา จิตตลหุตา กายมุทุตา จิตตมุทุตา กายกัมมัญญตา จิตตกัมมัญญตา กายปาคุญญตา จิตตปาคุญญตา กายอุชุกตา และจิตตุชุกตา ชื่อว่าโสภณสาธารณเจตสิก 7. සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො චෙති තිස්සො විරතියො නාම. ๗. วิรติ ๓ ดวงเหล่านี้ คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ ชื่อว่าวิรติเจตสิก 8. කරුණා මුදිතා අප්පමඤ්ඤායො නාමාති සබ්බථාපි පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන සද්ධිං පඤ්චවීසතිමෙ චෙතසිකා සොභනාති වෙදිතබ්බා. ๘. พึงทราบว่า เจตสิก ๒๕ ดวงเหล่านี้ คือ กรุณาและมุทิตาที่ชื่อว่าอัปปมัญญา พร้อมด้วยปัญญินทรีย์ เป็นโสภณเจตสิกโดยประการทั้งปวง 9. එත්තාවතා ච – ๙. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ තෙරසඤ්ඤසමානා ච, චුද්දසාකුසලා තථා; සොභනා පඤ්චවීසාති, ද්විපඤ්ඤාස පවුච්චරෙ. อัญญสมานเจตสิก ๑๓ ดวง อกุศลเจตสิก ๑๔ ดวง เช่นนั้น โสภณเจตสิก ๒๕ ดวง รวมเป็น ๕๒ ดวง ได้กล่าวไว้แล้ว සම්පයොගනයො นัยแห่งการประกอบ 10. තෙසං [Pg.9] චිත්තාවියුත්තානං, යථායොගමිතො පරං. ๑๐. การประกอบของเจตสิกเหล่านั้นซึ่งไม่แยกจากจิต ตามที่ประกอบได้ จากนี้ไป චිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං, සම්පයොගො පවුච්චති. จะกล่าวถึงการประกอบในจิตตุปบาทแต่ละดวง 11. සත්ත සබ්බත්ථ යුජ්ජන්ති, යථායොගං පකිණ්ණකා. ๑๑. เจตสิก ๗ ดวง ย่อมประกอบในจิตทุกดวง ส่วนปกิณณกเจตสิก ย่อมประกอบตามสมควร චුද්දසාකුසලෙස්වෙව, සොභනෙස්වෙව සොභනා. อกุศลเจตสิก ๑๔ ดวง ย่อมประกอบในอกุศลจิตเท่านั้น โสภณเจตสิก ย่อมประกอบในโสภณจิตเท่านั้น අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයො นัยแห่งการประกอบของอัญญสมานเจตสิก 12. කථං? සබ්බචිත්තසාධාරණා තාව සත්තිමෙ චෙතසිකා සබ්බෙසුපි එකූනනවුතිචිත්තුප්පාදෙසු ලබ්භන්ති. ๑๒. อย่างไร? เจตสิก ๗ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่าสัพพจิตตสาธารณะ ย่อมมีได้ในจิตตุปบาท ๘๙ ดวงทั้งหมด 13. පකිණ්ණකෙසු පන විතක්කො තාව ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතකාමාවචරචිත්තෙසු චෙව එකාදසසු පඨමජ්ඣානචිත්තෙසු චෙති පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙසු උප්පජ්ජති. ๑๓. ส่วนในปกิณณกเจตสิกนั้น วิตกย่อมเกิดขึ้นในกามวจรจิตที่เว้นทวิปัญจวิญญาณจิต และในปฐมฌานจิต ๑๑ ดวง รวมเป็น ๕๕ ดวง 14. විචාරො පන තෙසු චෙව එකාදසසු දුතියජ්ඣානචිත්තෙසු චාති ඡසට්ඨිචිත්තෙසු. ๑๔. ส่วนวิจารย่อมเกิดขึ้นในจิตเหล่านั้น และในทุติยฌานจิต ๑๑ ดวง รวมเป็น ๖๖ ดวง 15. අධිමොක්ඛො ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවිචිකිච්ඡාසහගතවජ්ජිතචිත්තෙසු. ๑๕. อธิโมกข์ย่อมเกิดขึ้นในจิตที่เว้นทวิปัญจวิญญาณจิตและวิจิกิจฉาสหคตจิต 16. වීරියං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවජ්ජිතචිත්තෙසු. ๑๖. วิริยะย่อมเกิดขึ้นในจิตที่เว้นปัญจทวาราวัชชนจิต ทวิปัญจวิญญาณจิต สัมปฏิจฉันนจิต และสันตีรณจิต 17. පීති දොමනස්සුපෙක්ඛාසහගතකායවිඤ්ඤාණචතුත්ථජ්ඣානවජ්ජිතචිත්තෙසු. ๑๗. ปีติย่อมเกิดขึ้นในจิตที่เว้นโทมนัสสหคตจิต อุเบกขาสหคตจิต กายวิญญาณจิต และจตุตถฌานจิต 18. ඡන්දො අහෙතුකමොමූහවජ්ජිතචිත්තෙසූති. ๑๘. ฉันทะย่อมเกิดขึ้นในจิตที่เว้นอเหตุกจิตและโมหมูลจิต 19. තෙ පන චිත්තුප්පාදා යථාක්කමං – ๑๙. จิตตุปบาทเหล่านั้นโดยลำดับคือ – ඡසට්ඨි පඤ්චපඤ්ඤාස, එකාදස ච සොළස; සත්තති වීසති චෙව, පකිණ්ණකවිවජ්ජිතා. ๖๖, ๕๕, ๑๑ และ ๑๖, ๗๐ และ ๒๐ (เป็นจำนวนจิตที่ปกิณณกเจตสิกเหล่านี้เว้น) පඤ්චපඤ්ඤාස [Pg.10] ඡසට්ඨිට්ඨසත්තති තිසත්තති; එකපඤ්ඤාස චෙකූනසත්තති සපකිණ්ණකා. ๕๕, ๖๖, ๗๘, ๗๓, ๕๑ และ ๖๙ (เป็นจำนวนจิตที่ปกิณณกเจตสิกเหล่านี้ประกอบ) අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයො นัยแห่งการประกอบของอกุศลเจตสิก 20. අකුසලෙසු පන මොහො අහිරිකං අනොත්තප්පං උද්ධච්චඤ්චාති චත්තාරොමෙ චෙතසිකා සබ්බාකුසලසාධාරණා නාම, සබ්බෙසුපි ද්වාදසා කුසලෙසු ලබ්භන්ති. ๒๐. ส่วนในอกุศลเจตสิกนั้น โมหะ อหิริกะ อโนตตัปปะ และอุทธัจจะ เจตสิก ๔ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่าสัพพอกุศลสาธารณะ ย่อมมีได้ในอกุศลจิต ๑๒ ดวงทั้งหมด 21. ලොභො අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙව ලබ්භති. ๒๑. โลภะย่อมมีได้ในโลภสหคตจิต ๘ ดวงเท่านั้น 22. දිට්ඨි චතූසු දිට්ඨිගතසම්පයුත්තෙසු. ๒๒. ทิฏฐิย่อมมีได้ในทิฏฐิคตสัมปยุตตจิต ๔ ดวง 23. මානො චතූසු දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු. ๒๓. มานะย่อมมีได้ในทิฏฐิคตวิปปยุตตจิต ๔ ดวง 24. දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චඤ්චාති ද්වීසු පටිඝසම්පයුත්තචිත්තෙසු. ๒๔. โทสะ อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ ย่อมมีได้ในปฏิฆสัมปยุตตจิต ๒ ดวง 25. ථිනමිද්ධං පඤ්චසු සසඞ්ඛාරිකචිත්තෙසු. ๒๕. ถีนะและมิทธะ ย่อมมีได้ในสสังขาริกจิต ๕ ดวง 26. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාසහගතචිත්තෙයෙවාති. ๒๖. วิจิกิจฉาย่อมมีได้ในวิจิกิจฉาสหคตจิตเท่านั้น 27. සබ්බාපුඤ්ඤෙසු චත්තාරො, ๒๗. เจตสิก ๔ ดวงในอกุศลจิตทั้งหมด ලොභමූලෙ තයො ගතා; දොසමූලෙසු චත්තාරො,සසඞ්ඛාරෙ ද්වයං තථා. ๓ ดวงในโลภมูลจิต ๔ ดวงในโทสมูลจิต เช่นนั้น ๒ ดวงในสสังขาริกจิต විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡා-චිත්තෙ චාති චතුද්දස; ද්වාදසාකුලෙස්වෙව, සම්පයුජ්ජන්ති පඤ්චධා. และวิจิกิจฉาในวิจิกิจฉาสหคตจิตเท่านั้น รวมเป็น ๑๔ ดวง ย่อมประกอบในอกุศลจิต ๑๒ ดวง โดย ๕ นัย සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයො นัยแห่งการประกอบโสภณเจตสิก 28. සොභනෙසු පන සොභනසාධාරණා තාව එකූනවීසතිමෙ චෙතසිකා සබ්බෙසුපි එකූනසට්ඨිසොභනචිත්තෙසු සංවිජ්ජන්ති. ๒๘. อนึ่ง ในโสภณจิตทั้งหลาย เจตสิก ๑๙ ดวงที่เป็นโสภณสาธารณะ ย่อมมีอยู่ในโสภณจิต ๕๙ ดวงทั้งหมด 29. විරතියො [Pg.11] පන තිස්සොපි ලොකුත්තරචිත්තෙසු සබ්බථාපි නියතා එකතොව ලබ්භන්ති, ලොකියෙසු පන කාමාවචරකුසලෙස්වෙව කදාචි සන්දිස්සන්ති විසුං විසුං. ๒๙. ส่วนวิรติเจตสิกทั้ง ๓ ดวง ย่อมได้โดยแน่นอนในโลกุตตรจิตทั้งหลายทุกประการ โดยเกิดพร้อมกันเป็นหนึ่งเดียว, แต่ในโลกียจิต ย่อมปรากฏในกุศลกามาวจรจิตเท่านั้น บางครั้งก็แยกกันเกิดทีละดวง 30. අප්පමඤ්ඤායො පන ද්වාදසසු පඤ්චමජ්ඣානවජ්ජිතමහග්ගතචිත්තෙසු චෙව කාමාවචරකුසලෙසු ච සහෙතුකකාමාවචරකිරියචිත්තෙසු චාති අට්ඨවීසතිචිත්තෙස්වෙව කදාචි නානා හුත්වා ජායන්ති, උපෙක්ඛාසහගතෙසු පනෙත්ථ කරුණාමුදිතා න සන්තීති කෙචි වදන්ති. ๓๐. ส่วนอัปปมัญญาเจตสิกทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นต่างกันในจิต ๒๘ ดวงเท่านั้น คือในมหัคคตจิต ๑๒ ดวง (เว้นปัญจมฌาน) ในกุศลกามาวจรจิต และในสเหตุกกามาวจรกิริยาจิต. บางท่านกล่าวว่า ในจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขาในที่นี้ กรุณาและมุทิตาย่อมไม่มี 31. පඤ්ඤා පන ද්වාදසසු ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරචිත්තෙසු චෙව සබ්බෙසුපි පඤ්චතිංසමහග්ගතලොකුත්තරචිත්තෙසු චාති සත්තචත්තාලීසචිත්තෙසු සම්පයොගං ගච්ඡතීති. ๓๑. ส่วนปัญญาเจตสิก ย่อมประกอบในจิต ๔๗ ดวง คือในญาณสัมปยุตต์กามาวจรจิต ๑๒ ดวง และในมหัคคตจิตกับโลกุตตรจิตทั้งหมด ๓๕ ดวง 32. එකූනවීසති ධම්මා, ජායන්තෙකූනසට්ඨිසු. ๓๒. เจตสิก ๑๙ ดวง ย่อมเกิดในจิต ๕๙ ดวง තයො සොළසචිත්තෙසු, අට්ඨවීසතියං ද්වයං. เจตสิก ๓ ดวง (วิรติ) ในจิต ๑๖ ดวง, เจตสิก ๒ ดวง (อัปปมัญญา) ในจิต ๒๘ ดวง පඤ්ඤා පකාසිතා, සත්තචත්තාලීසවිධෙසුපි; සම්පයුත්තා චතුධෙවං, සොභනෙස්වෙව සොභනා. ปัญญาเจตสิกท่านแสดงว่าประกอบในจิต ๔๗ ประเภท. โสภณเจตสิกทั้งหลายย่อมประกอบในโสภณจิตเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ 33. ඉස්සාමච්ඡෙරකුක්කුච්ච-විරතිකරුණාදයො. ๓๓. อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ วิรติ และอัปปมัญญา (กรุณาเป็นต้น) නානා කදාචි මානො ච, ථින මිද්ධං තථා සහ. มานะ (ย่อมเกิดแยกกันในบางครั้ง) ส่วนถีนมิทธะย่อมเกิดพร้อมกัน (กับจิตที่มีสสังขาร) เช่นนั้น 34. යථාවුත්තානුසාරෙන, සෙසා නියතයොගිනො. ๓๔. เจตสิกที่เหลือนอกนั้น ย่อมประกอบโดยแน่นอน ตามที่กล่าวมาแล้ว සඞ්ගහඤ්ච පවක්ඛාමි, තෙසං දානි යථාරහං. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวการสงเคราะห์เจตสิกเหล่านั้น ตามสมควร සඞ්ගහනයො สงคหนัย 35. ඡත්තිංසානුත්තරෙ ධම්මා, පඤ්චතිංස මහග්ගතෙ. ๓๕. เจตสิก ๓๖ ดวง ในโลกุตตรจิต, ๓๕ ดวง ในมหัคคตจิต අට්ඨතිංසාපි ලබ්භන්ති, කාමාවචරසොභනෙ. ๓๘ ดวง ย่อมได้ในกามาวจรโสภณจิต සත්තවීසතිපුඤ්ඤම්හි, ද්වාදසාහෙතුකෙති ච; යථාසම්භවයොගෙන, පඤ්චධා තත්ථ සඞ්ගහො. ๒๗ ดวง ในอกุศลจิต และ ๑๒ ดวง ในอเหตุกจิต; การสงเคราะห์ในที่นั้นมี ๕ อย่าง ตามการประกอบที่พึงมีได้ ලොකුත්තරචිත්තසඞ්ගහනයො โลกุตตรจิตสงคหนัย 36. කථං[Pg.12]? ලොකුත්තරෙසු තාව අට්ඨසු පඨමජ්ඣානිකචිත්තෙසු අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා තෙවීසති සොභනචෙතසිකා චෙති ඡත්තිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තථා දුතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවජ්ජා, තතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජා, චතුත්ථජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරපීතිවජ්ජා, පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තෙසුපි උපෙක්ඛාසහගතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි අට්ඨසු ලොකුත්තරචිත්තෙසු පඤ්චකජ්ඣානවසෙන පඤ්චධාව සඞ්ගහො හොතීති. ๓๖. อย่างไร? ในโลกุตตรจิต ๘ ดวงนั้น ในปฐมฌานจิต ๘ ดวง เจตสิก ๓๖ ดวง ย่อมสงเคราะห์เข้ากัน คือ อัญญสมานเจตสิก ๑๓ ดวง และโสภณเจตสิก ๒๓ ดวง (เว้นอัปปมัญญาเจตสิก). ในทุติยฌานจิตก็เช่นกัน แต่เว้นวิตก, ในตติยฌานจิต เว้นวิตกและวิจาร, ในจตุตถฌานจิต เว้นวิตก วิจาร และปีติ, แม้ในปัญจมฌานจิต เจตสิกเหล่านั้นที่สหรคตด้วยอุเบกขา ย่อมสงเคราะห์เข้ากัน. ด้วยประการทั้งปวง การสงเคราะห์ในโลกุตตรจิต ๘ ดวงนั้น ย่อมมี ๕ อย่าง โดยความเป็นปัญจกฌาน 37. ඡත්තිංස පඤ්චතිංස ච, චතුත්තිංස යථාක්කමං. ๓๗. ๓๖, ๓๕ และ ๓๔ ตามลำดับ තෙත්තිංසද්වයමිච්චෙවං, පඤ්චධානුත්තරෙ ඨිතා. ๓๓ สองครั้ง ด้วยประการฉะนี้ ย่อมตั้งอยู่ในโลกุตตรจิต ๕ อย่าง මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයො มหัคคตจิตสงคหนัย 38. මහග්ගතෙසු පන තීසු පඨමජ්ඣානිකචිත්තෙසු තාව අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, විරතිත්තයවජ්ජිතා ද්වාවීසති සොභනචෙතසිකා චෙති පඤ්චතිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, කරුණාමුදිතා පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බා, තථා දුතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවජ්ජා, තතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජා, චතුත්ථජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරපීතිවජ්ජා, පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තෙසු පන පන්නරසසු අප්පමඤ්ඤායො න ලබ්භන්තීති සබ්බථාපි සත්තවීසතිමහග්ගතචිත්තෙසු පඤ්චකජ්ඣානවසෙන පඤ්චධාව සඞ්ගහො හොතීති. ๓๘. อนึ่ง ในมหัคคตจิต ๒๗ ดวงนั้น ในปฐมฌานจิต ๓ ดวง เจตสิก ๓๕ ดวง ย่อมสงเคราะห์เข้ากัน คือ อัญญสมานเจตสิก ๑๓ ดวง และโสภณเจตสิก ๒๒ ดวง (เว้นวิรติเจตสิก ๓ ดวง). ในที่นี้ กรุณาและมุทิตาพึงประกอบทีละดวง. ในทุติยฌานจิตก็เช่นกัน แต่เว้นวิตก, ในตติยฌานจิต เว้นวิตกและวิจาร, ในจตุตถฌานจิต เว้นวิตก วิจาร และปีติ. ส่วนในปัญจมฌานจิต ๑๕ ดวง อัปปมัญญาเจตสิกย่อมไม่มี. ด้วยประการทั้งปวง การสงเคราะห์ในมหัคคตจิต ๒๗ ดวงนั้น ย่อมมี ๕ อย่าง โดยความเป็นปัญจกฌาน 39. පඤ්චතිංස චතුත්තිංස, තෙත්තිංස ච යථාක්කමං. ๓๙. ๓๕, ๓๔ และ ๓๓ ตามลำดับ බාත්තිංස චෙව තිංසෙති, පඤ්චධාව මහග්ගතෙ. ๓๒ และ ๓๐ ด้วยประการฉะนี้ ย่อมมี ๕ อย่างในมหัคคตจิต කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයො กามาวจรโสภณจิตสงคหนัย 40. කාමාවචරසොභනෙසු පන කුසලෙසු තාව පඨමද්වයෙ අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, පඤ්චවීසති සොභනචෙතසිකා [Pg.13] චෙති අට්ඨතිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, අප්පමඤ්ඤාවිරතියො පනෙත්ථ පඤ්චපි පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බා, තථා දුතියද්වයෙ ඤාණවජ්ජිතා, තතියද්වයෙ ඤාණසම්පයුත්තා පීතිවජ්ජිතා, චතුත්ථද්වයෙ ඤාණපීතිවජ්ජිතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්ති. කිරියචිත්තෙසුපි විරතිවජ්ජිතා තථෙව චතූසුපි දුකෙසු චතුධාව සඞ්ගය්හන්ති. තථා විපාකෙසු ච අප්පමඤ්ඤාවිරතිවජ්ජිතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි චතුවීසතිකාමාවචරසොභනචිත්තෙසු දුකවසෙන ද්වාදසධාව සඞ්ගහො හොතීති. ๔๐. อนึ่ง ในกามาวจรโสภณจิตนั้น ในกุศลจิตคู่แรก เจตสิก ๓๘ ดวง ย่อมสงเคราะห์เข้ากัน คือ อัญญสมานเจตสิก ๑๓ ดวง และโสภณเจตสิก ๒๕ ดวง. ในที่นี้ อัปปมัญญาและวิรติทั้ง ๕ พึงประกอบทีละดวง. ในคู่ที่สองก็เช่นกัน แต่เว้นญาณ, ในคู่ที่สาม ญาณสัมปยุตต์แต่เว้นปีติ, ในคู่ที่สี่ เว้นญาณและปีติ เจตสิกเหล่านั้นย่อมสงเคราะห์เข้ากัน. แม้ในกิริยาจิต เจตสิกเหล่านั้นเว้นวิรติ ย่อมสงเคราะห์เข้ากัน ๔ อย่างในคู่ทั้ง ๔. ในวิบากจิตก็เช่นกัน แต่เว้นอัปปมัญญาและวิรติ ย่อมสงเคราะห์เข้ากัน. ด้วยประการทั้งปวง การสงเคราะห์ในกามาวจรโสภณจิต ๒๔ ดวงนั้น ย่อมมี ๑๒ อย่าง โดยความเป็นคู่ 41. අට්ඨතිංස සත්තතිංස, ද්වයං ඡත්තිංසකං සුභෙ. ๔๑. ๓๘, ๓๗, ๓๖ สองครั้ง ในกุศลจิต පඤ්චතිංස චතුත්තිංස, ද්වයං තෙත්තිංසකං ක්‍රියෙ; තෙත්තිංස පාකෙ බාත්තිංස, ද්වයෙකතිංසකං භවෙ; සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤ-පාකක්‍රියාමනෙ. ๓๕, ๓๔, ๓๓ สองครั้ง ในกิริยาจิต; ๓๓ ในวิบากจิต, ๓๒, ๓๑ สองครั้ง ย่อมมีในสเหตุกกามาวจรกุศล วิบาก และกิริยาจิต 42. නවිජ්ජන්තෙත්ථ විරතී, ක්‍රියෙසු ච මහග්ගතෙ. ๔๒. วิรติเจตสิกย่อมไม่มีในกิริยาจิตและมหัคคตจิตในที่นี้ අනුත්තරෙ අප්පමඤ්ඤා, කාමපාකෙ ද්වයං තථා; අනුත්තරෙ ඣානධම්මා, අප්පමඤ්ඤා ච මජ්ඣිමෙ; විරතී ඤාණපීතී ච, පරිත්තෙසු විසෙසකා. อัปปมัญญาไม่มีในโลกุตตรจิต, อัปปมัญญาและวิรติทั้งสองก็ไม่มีในกามาวจรวิบากจิต; องค์ฌานเป็นเครื่องทำให้ต่างกันในโลกุตตรจิต, อัปปมัญญาเป็นเครื่องทำให้ต่างกันในมหัคคตจิต; ส่วนวิรติ ญาณ และปีติ เป็นเครื่องทำให้ต่างกันในกามาวจรจิต අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයො นัยแห่งการสงเคราะห์อกุศลจิต 43. අකුසලෙසු පන ලොභමූලෙසු තාව පඨමෙ අසඞ්ඛාරිකෙ අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, අකුසලසාධාරණා චත්තාරො චාති සත්තරස ලොභදිට්ඨීහි සද්ධිං එකූනවීසති ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. ๔๓. ส่วนในอกุศลจิต ในโลภมูลจิตดวงที่ ๑ ที่เป็นอสังขาริกนั้น อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ และอกุศลสาธารณเจตสิก ๔ รวมเป็น ๑๗ พร้อมด้วยโลภะและทิฏฐิ รวมเป็นธรรม ๑๙ ประการ ย่อมถึงซึ่งการสงเคราะห์ 44. තථෙව දුතියෙ අසඞ්ඛාරිකෙ ලොභමානෙන. ๔๔. ในดวงที่ ๒ ที่เป็นอสังขาริก ก็เช่นเดียวกัน พร้อมด้วยโลภะและมานะ 45. තතියෙ තථෙව පීතිවජ්ජිතා ලොභදිට්ඨීහි සහ අට්ඨාරස. ๔๕. ในดวงที่ ๓ ก็เช่นเดียวกัน เว้นปีติ พร้อมด้วยโลภะและทิฏฐิ รวมเป็น ๑๘ 46. චතුත්ථෙ [Pg.14] තථෙව ලොභමානෙන. ๔๖. ในดวงที่ ๔ ก็เช่นเดียวกัน พร้อมด้วยโลภะและมานะ 47. පඤ්චමෙ පන පටිඝසම්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චඤ්චාති චතූහි සද්ධිං පීතිවජ්ජිතා තෙ එව වීසති ධම්මා සඞ්ගය්හන්ති, ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බානි. ๔๗. ส่วนในดวงที่ ๕ ที่เป็นปฏิฆสัมปยุตต์ อสังขาริก พร้อมด้วยโทสะ อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ ๔ นี้ ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ๒๐ ประการ เว้นปีติ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกัน ในที่นี้ อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ พึงประกอบได้ทีละอย่างเท่านั้น 48. සසඞ්ඛාරිකපඤ්චකෙපි තථෙව ථිනමිද්ධෙන විසෙසෙත්වා යොජෙතබ්බා. ๔๘. แม้ใน ๕ ดวงที่เป็นสสังขาริก ก็พึงประกอบเช่นเดียวกัน โดยมีความต่างตรงที่มีถีนมิทธะเพิ่มเข้าด้วย 49. ඡන්දපීතිවජ්ජිතා පන අඤ්ඤසමානා එකාදස, අකුසලසාධාරණා චත්තාරො චාති පන්නරස ධම්මා උද්ධච්චසහගතෙ සම්පයුජ්ජන්ති. ๔๙. ส่วนอัญญสมานาเจตสิก ๑๑ ดวง เว้นฉันทะและปีติ และอกุศลสาธารณเจตสิก ๔ รวมเป็นธรรม ๑๕ ประการ ย่อมประกอบในอุทธัจจสหคตจิต 50. විචිකිච්ඡාසහගතචිත්තෙ ච අධිමොක්ඛවිරහිතා විචිකිච්ඡාසහගතා තථෙව පන්නරස ධම්මා සමුපලබ්භන්තීති සබ්බථාපි ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං යොජියමානාපි ගණනවසෙන සත්තධාව සඞ්ගහිතා භවන්තීති. ๕๐. และในวิจิกิจฉาสหคตจิต ธรรม ๑๕ ประการเช่นเดียวกัน เว้นอธิโมกข์ พร้อมด้วยวิจิกิจฉา ย่อมปรากฏ โดยประการทั้งปวง แม้ในอกุศลจิตตุปบาท ๑๒ ดวง แม้จะประกอบทีละดวง ก็ย่อมสงเคราะห์เข้ากันได้โดยการนับเป็น ๗ อย่างเท่านั้น 51. එකූනවීසාට්ඨාරස, වීසෙකවීස වීසති. ๕๑. ๑๙, ๑๘, ๒๐, ๒๑, ๒๐ ද්වාවීස පන්නරසෙති, සත්තධා කුසලෙඨිතා. ๒๒, ๑๕ ดังนี้ (การสงเคราะห์) ตั้งอยู่ในอกุศล ๗ อย่าง 52. සාධාරණා ච චත්තාරො, සමානා ච දසාපරෙ. ๕๒. และอกุศลสาธารณเจตสิก ๔ และอัญญสมานาเจตสิกอีก ๑๐ චුද්දසෙතෙ පවුච්චන්ති, සබ්බාකුසලයොගිනො. ๑๔ ประการเหล่านี้ ท่านกล่าวว่าประกอบในอกุศลจิตทั้งหมด අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයො นัยแห่งการสงเคราะห์อเหตุกจิต 53. අහෙතුකෙසු පන හසනචිත්තෙ තාව ඡන්දවජ්ජිතා අඤ්ඤසමානා ද්වාදස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. ๕๓. ส่วนในอเหตุกจิต ในหสิตุปปาทจิตก่อน อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ ประการ เว้นฉันทะ ย่อมถึงซึ่งการสงเคราะห์ 54. තථා වොට්ඨබ්බනෙ ඡන්දපීතිවජ්ජිතා. ๕๔. ในโวฏฐัพพนจิต ก็เช่นเดียวกัน เว้นฉันทะและปีติ 55. සුඛසන්තීරණෙ ඡන්දවීරියවජ්ජිතා. ๕๕. ในสุขสันตีรณจิต เว้นฉันทะและวิริยะ 56. මනොධාතුත්තිකාහෙතුකපටිසන්ධියුගළෙ ඡන්දපීතිවීරියවජ්ජිතා. ๕๖. ในมโนธาตุ ๓ และอเหตุกปฏิสนธิจิตคู่หนึ่ง เว้นฉันทะ ปีติ และวิริยะ 57. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙ [Pg.15] පකිණ්ණකවජ්ජිතා තෙයෙව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි අට්ඨාරසසු අහෙතුකෙසු ගණනවසෙන චතුධාව සඞ්ගහො හොතීති. ๕๗. ในทวิปัญจวิญญาณ ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ เว้นปกิณณกะ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกัน โดยประการทั้งปวง ในอเหตุกจิต ๑๘ ดวง มีการสงเคราะห์โดยการนับเป็น ๔ อย่างเท่านั้น 58. ද්වාදසෙකාදස දස, සත්ත චාති චතුබ්බිධො. ๕๘. ๑๒, ๑๑, ๑๐ และ ๗ ดังนี้ เป็น ๔ อย่าง අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු, චිත්තුප්පාදෙසු සඞ්ගහො. ในการสงเคราะห์จิตตุปบาทในอเหตุกจิต ๑๘ ดวง 59. අහෙතුකෙසු සබ්බත්ථ, සත්ත සෙසා යථාරහං. ๕๙. ในอเหตุกจิตทั้งหมด เจตสิก ๗ ดวง (สัพพจิตตสาธารณะ) ที่เหลือประกอบตามสมควร ඉති විත්ථාරතො වුත්තො, තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහො. การสงเคราะห์ ๓๓ อย่าง ได้กล่าวโดยพิสดารแล้วด้วยประการฉะนี้ 60. ඉත්ථං චිත්තාවියුත්තානං, සම්පයොගඤ්ච සඞ්ගහං. ๖๐. เมื่อทราบความต่างของการประกอบและการสงเคราะห์ของเจตสิกธรรมทั้งหลาย ඤත්වා භෙදං යථායොගං, චිත්තෙන සමමුද්දිසෙ. ตามที่ประกอบได้แล้ว พึงแสดงไปพร้อมกับจิตเถิด ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ චෙතසිකසඞ්ගහවිභාගො නාම ชื่อว่า เจตสิกสังคหวิภาค ในอภิธัมมัตถสังคหะ จบเพียงเท่านี้ දුතියො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๒ 3. පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදො ๓. ปกิณณกปริจเฉท 1. සම්පයුත්තා යථායොගං, තෙපඤ්ඤාස සභාවතො. ๑. ธรรมที่ประกอบกันตามสมควร มี ๕๓ ประการโดยสภาวะ චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙසං දානි යථාරහං. คือจิตและเจตสิก บัดนี้ (จะกล่าวถึงการสงเคราะห์) ของธรรมเหล่านั้นตามสมควร 2. වෙදනාහෙතුතො කිච්චද්වාරාලම්බණවත්ථුතො. ๒. โดยเวทนา เหตุ กิจ ทวาร อารมณ์ และวัตถุ චිත්තුප්පාදවසෙනෙව, සඞ්ගහො නාම නීයතෙ. ชื่อว่าสังคหะย่อมเป็นไปโดยอำนาจแห่งการเกิดขึ้นของจิตเท่านั้น වෙදනාසඞ්ගහො การสงเคราะห์เวทนา 3. තත්ථ වෙදනාසඞ්ගහෙ තාව තිවිධා වෙදනා සුඛං දුක්ඛං අදුක්ඛමසුඛා චෙති, සුඛං දුක්ඛං සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛාති ච භෙදෙන පන පඤ්චධා හොති. ๓. ในการสงเคราะห์เวทนานั้นก่อน เวทนามี ๓ อย่าง คือ สุข ทุกข์ และอทุกขมสุข แต่โดยจำแนกเป็น สุข ทุกข์ โสมนัส โทมนัส และอุเบกขา ย่อมมี ๕ อย่าง 4. තත්ථ සුඛසහගතං කුසලවිපාකං කායවිඤ්ඤාණමෙකමෙව, තථා දුක්ඛසහගතං අකුසලවිපාකං. ๔. ในบรรดาเวทนาเหล่านั้น กายวิญญาณที่เป็นกุศลวิบากซึ่งสหรคตด้วยสุข มีเพียงอย่างเดียวเท่านั้น เช่นเดียวกัน กายวิญญาณที่เป็นอกุศลวิบากซึ่งสหรคตด้วยทุกข์ (ก็มีเพียงอย่างเดียวเท่านั้น) 5. සොමනස්සසහගතචිත්තානි [Pg.16] පන ලොභමූලානි චත්තාරි, ද්වාදස කාමාවචරසොභනානි, සුඛසන්තීරණහසනානි ච ද්වෙති අට්ඨාරස කාමාවචරසොමනස්සසහගතචිත්තානි චෙව පඨමදුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානසඞ්ඛාතානි චතුචත්තාලීස මහග්ගතලොකුත්තරචිත්තානි චෙති ද්වාසට්ඨිවිධානි භවන්ති. ๕. ส่วนจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส คือ โลภมูลจิต ๔, กามาวจรโสภณจิต ๑๒, สุขสันตีรณจิตและหสิตุปปาทจิต ๒ รวมเป็นกามาวจรโสมนัสสหรคตจิต ๑๘ และมหัคคตโลกุตตรจิต ๔๔ ที่นับเนื่องในปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน ย่อมมี ๖๒ อย่าง 6. දොමනස්සසහගතචිත්තානි පන ද්වෙ පටිඝසම්පයුත්තචිත්තානෙව. ๖. ส่วนจิตที่สหรคตด้วยโทมนัส มีเพียงปฏิฆสัมปยุตตจิต ๒ เท่านั้น 7. සෙසානි සබ්බානිපි පඤ්චපඤ්ඤාස උපෙක්ඛාසහගතචිත්තානෙවාති. ๗. จิตที่เหลือทั้งหมด ๕๕ อย่าง เป็นอุเบกขาสหรคตจิตเท่านั้น 8. සුඛං දුක්ඛමුපෙක්ඛාති, තිවිධා තත්ථ වෙදනා. ๘. เวทนาในบรรดาจิตเหล่านั้นมี ๓ อย่าง คือ สุข ทุกข์ และอุเบกขา සොමනස්සං දොමනස්සමිතිභෙදෙන පඤ්චධා. โดยจำแนกเป็นโสมนัสและโทมนัส ย่อมมี ๕ อย่าง 9. සුඛමෙකත්ථ දුක්ඛඤ්ච, දොමනස්සං ද්වයෙ ඨිතං. ๙. สุขตั้งอยู่ในที่เดียว ทุกข์ก็เช่นกัน ส่วนโทมนัสตั้งอยู่ในจิต ๒ ดวง ද්වාසට්ඨීසු සොමනස්සං, පඤ්චපඤ්ඤාසකෙතරා. โสมนัสมีในจิต ๖๒ ดวง ส่วนที่เหลือมี ๕๕ ดวง හෙතුසඞ්ගහො การสงเคราะห์เหตุ 10. හෙතුසඞ්ගහෙ හෙතූ නාම ලොභො දොසො මොහො අලොභො අදොසො අමොහො චාති ඡබ්බිධා භවන්ති. ๑๐. ในการสงเคราะห์เหตุ เหตุทั้งหลายชื่อว่า โลภะ โทสะ โมหะ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ ย่อมมี ๖ อย่าง 11. තත්ථ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනහසනවසෙන අහෙතුකචිත්තානි නාම. ๑๑. ในบรรดาจิตเหล่านั้น จิตที่ชื่อว่าอเหตุกะ คือ ปัญจทวาราวัชชนจิต ทวิปัญจวิญญาณ สัมปฏิจฉันนจิต สันตีรณจิต โวฏฐัพพนจิต และหสิตุปปาทจิต 12. සෙසානි සබ්බානිපි එකසත්තති චිත්තානි සහෙතුකානෙව. ๑๒. จิตที่เหลือทั้งหมด ๗๑ ดวง เป็นสเหตุกจิตเท่านั้น 13. තත්ථාපි ද්වෙ මොමූහචිත්තානි එකහෙතුකානි. ๑๓. ในบรรดาจิตเหล่านั้น โมหมูลจิต ๒ เป็นเอกเหตุกจิต 14. සෙසානි දස අකුසලචිත්තානි චෙව ඤාණවිප්පයුත්තානි ද්වාදස කාමාවචරසොභනානි චෙති ද්වාවීසති ද්විහෙතුකචිත්තානි. ๑๔. อกุศลจิตที่เหลือ ๑๐ และกามาวจรโสภณจิต ๑๒ ที่วิปปยุตด้วยญาณ รวมเป็นทวิเหตุกจิต ๒๒ 15. ද්වාදස [Pg.17] ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරසොභනානි චෙව පඤ්චතිංස මහග්ගතලොකුත්තරචිත්තානි චෙති සත්තචත්තාලීස තිහෙතුකචිත්තානීති. ๑๕. กามาวจรโสภณจิต ๑๒ ที่สัมปยุตด้วยญาณ และมหัคคตโลกุตตรจิต ๓๕ รวมเป็นติเหตุกจิต ๔๗ 16. ලොභො දොසො ච මොහො ච, ๑๖. โลภะ โทสะ และโมหะ හෙතූ අකුසලා තයො; අලොභාදොසාමොහො ච,කුසලාබ්‍යාකතා තථා. เป็นอกุศลเหตุ ๓ อย่าง อโลภะ อโทสะ และอโมหะ เป็นกุศลและอัพยากตะเช่นเดียวกัน 17. අහෙතුකාට්ඨාරසෙකහෙතුකා ද්වෙ ද්වාවීසති. ๑๗. อเหตุกจิตมี ๑๘ เอกเหตุกจิตมี ๒ ทวิเหตุกจิตมี ๒๒ ද්විහෙතුකා මතා සත්තචත්තාලීසතිහෙතුකා. ทวิเหตุกจิต (๒๒) ท่านกล่าวไว้แล้ว ติเหตุกจิตมี ๔๗ කිච්චසඞ්ගහො การสงเคราะห์กิจ 18. කිච්චසඞ්ගහෙ කිච්චානි නාම පටිසන්ධිභවඞ්ගාවජ්ජනදස්සනසවනඝායනසායනඵුසනසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණචුතිවසෙන චුද්දසවිධානි භවන්ති. ๑๘. ในการสงเคราะห์กิจ กิจทั้งหลายชื่อว่า ปฏิสนธิ ภวังค์ อาวัชชนะ ทัสสนะ สวนะ ฆายนะ สายนะ ผุสนะ สัมปฏิจฉนะ สันตีรณะ โวฏฐัพพนะ ชวนะ ตทาลัมพนะ และจุติ ย่อมมี ๑๔ อย่าง 19. පටිසන්ධිභවඞ්ගාවජ්ජනපඤ්චවිඤ්ඤාණඨානාදිවසෙන පන තෙසං දසධා ඨානභෙදො වෙදිතබ්බො. ๑๙. แต่โดยอาศัยฐานะมีปฏิสนธิฐาน ภวังคฐาน อาวัชชนฐาน และปัญจวิญญาณฐานเป็นต้น พึงทราบความต่างแห่งฐานะของกิจเหล่านั้น ๑๐ อย่าง 20. තත්ථ ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණානි චෙව අට්ඨ මහාවිපාකානි ච නව රූපාරූපවිපාකානි චෙති එකූනවීසති චිත්තානි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිකිච්චානි නාම. ๒๐. ในบรรดาจิตเหล่านั้น อุเบกขาสหรคตสันตีรณจิต ๒ มหาวิบากจิต ๘ และรูปาวจรและอรูปาวจรวิบากจิต ๙ รวมเป็นจิต ๑๙ ดวง ชื่อว่าทำหน้าที่ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ 21. ආවජ්ජනකිච්චානි පන ද්වෙ. ๒๑. ส่วนจิตที่ทำอาวัชชนกิจมี ๒ 22. තථා දස්සනසවනඝායනසායනඵුසනසම්පටිච්ඡනකිච්චානි ච. ๒๒. เช่นเดียวกัน จิตที่ทำทัสสนกิจ สวนกิจ ฆายนกิจ สายนกิจ ผุสนกิจ และสัมปฏิจฉนกิจ (ก็มีอย่างละ ๒) 23. තීණි සන්තීරණකිච්චානි. ๒๓. จิตที่ทำสันตีรณกิจมี ๓ 24. මනොද්වාරාවජ්ජනමෙව පඤ්චද්වාරෙ වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධෙති. ๒๔. มโนทวาราวัจชนะนั่นเอง ย่อมสำเร็จกิจโวฏฐัพพนะในปัญจทวาร. 25. ආවජ්ජනද්වයවජ්ජිතානි කුසලාකුසලඵලකිරියචිත්තානි පඤ්චපඤ්ඤාස ජවනකිච්චානි. ๒๕. กุศลจิต อกุศลจิต ผลจิต และกิริยาจิต ๕๕ ดวง เว้นอาวัชชนะ ๒ ย่อมทำกิจชวนะ. 26. අට්ඨ [Pg.18] මහාවිපාකානි චෙව සන්තීරණත්තයඤ්චෙති එකාදස තදාරම්මණකිච්චානි. ๒๖. มหาวิบาก ๘ และสันตีรณะ ๓ รวมเป็น ๑๑ ดวง ย่อมทำกิจตทาลัมพณะ. 27. තෙසු පන ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණචිත්තානි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණසන්තීරණවසෙන පඤ්චකිච්චානි නාම. ๒๗. บรรดาจิตเหล่านั้น จิตสันตีรณะที่สหรคตด้วยอุเบกขา ๒ ดวง ชื่อว่ามี ๕ กิจ คือ โดยนัยแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ จุติ ตทาลัมพณะ และสันตีรณะ. 28. මහාවිපාකානි අට්ඨ පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණවසෙන චතුකිච්චානි නාම. ๒๘. มหาวิบาก ๘ ดวง ชื่อว่ามี ๔ กิจ คือ โดยนัยแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ จุติ และตทาลัมพณะ. 29. මහග්ගතවිපාකානි නව පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන තිකිච්චානි නාම. ๒๙. มหัคคตวิบาก ๙ ดวง ชื่อว่ามี ๓ กิจ คือ โดยนัยแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ. 30. සොමනස්සසන්තීරණං සන්තීරණතදාරම්මණවසෙන දුකිච්චං. ๓๐. โสมนัสสันตีรณะ มี ๒ กิจ คือ โดยนัยแห่งสันตีรณะและตทาลัมพณะ. 31. තථා වොට්ඨබ්බනං වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනවසෙන. ๓๑. โวฏฐัพพนะ (มโนทวาราวัจชนะ) ก็เช่นเดียวกัน มี ๒ กิจ คือ โดยนัยแห่งโวฏฐัพพนะและอาวัชชนะ. 32. සෙසානි පන සබ්බානිපි ජවනමනොධාතුත්තිකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි යථාසම්භවමෙකකිච්චානීති. ๓๒. ส่วนจิตที่เหลือทั้งหมด คือ ชวนะ มโนธาตุ ๓ และทวิปัญจวิญญาณ ย่อมมีกิจเดียวตามสมควร. 33. පටිසන්ධාදයො නාම, කිච්චභෙදෙන චුද්දස. ๓๓. กิจมีปฏิสนธิเป็นต้น ชื่อว่ามี ๑๔ อย่าง โดยการจำแนกตามกิจ. දසධා ඨානභෙදෙන, චිත්තුප්පාදා පකාසිතා. ท่านประกาศจิตตุปบาทไว้ ๑๐ อย่าง โดยการจำแนกตามฐานะ. 34. අට්ඨසට්ඨි තථා ද්වෙ ච, නවාට්ඨ ද්වෙ යථාක්කමං. ๓๔. ๖๘ ดวง, ๒ ดวง, ๙ ดวง, ๘ ดวง และ ๒ ดวง ตามลำดับ. එකද්විතිචතුපඤ්චකිච්චඨානානි නිද්දිසෙ. พึงแสดงฐานะแห่งจิตที่มี ๑ กิจ, ๒ กิจ, ๓ กิจ, ๔ กิจ และ ๕ กิจ. ද්වාරසඞ්ගහො ทวารสังคหะ 35. ද්වාරසඞ්ගහෙ ද්වාරානි නාම චක්ඛුද්වාරං සොතද්වාරං ඝානද්වාරං ජිව්හාද්වාරං කායද්වාරං මනොද්වාරඤ්චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති. ๓๕. ในทวารสังคหะ ทวารทั้งหลาย ชื่อว่ามี ๖ อย่าง คือ จักขุทวาร โสตทวาร ฆานทวาร ชิวหาทวาร กายทวาร และมโนทวาร. 36. තත්ථ චක්ඛුමෙව චක්ඛුද්වාරං. ๓๖. ในทวารเหล่านั้น จักขุเท่านั้นเป็นจักขุทวาร. 37. තථා සොතාදයො සොතද්වාරාදීනි. ๓๗. เช่นเดียวกัน โสตะเป็นต้น เป็นโสตทวารเป็นต้น. 38. මනොද්වාරං [Pg.19] පන භවඞ්ගන්ති පවුච්චති. ๓๘. ส่วนมโนทวาร ท่านเรียกว่าภวังค์. 39. තත්ථ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනතදාරම්මණවසෙන ඡචත්තාලීස චිත්තානි චක්ඛුද්වාරෙ යථාරහං උප්පජ්ජන්ති, තථා පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසොතවිඤ්ඤාණාදිවසෙන සොතද්වාරාදීසුපි ඡචත්තාලීසෙව භවන්තීති සබ්බථාපි පඤ්චද්වාරෙ චතුපඤ්ඤාස චිත්තානි කාමාවචරානෙව. ๓๙. ในทวารเหล่านั้น จิต ๔๖ ดวง ย่อมเกิดขึ้นในจักขุทวารตามสมควร โดยมีปัญจทวาราวัจชนะ จักขุวิญญาณ สัมปฏิจฉนะ สันตีรณะ โวฏฐัพพนะ กามาวจรชวนะ และตทาลัมพณะเป็นต้น ในโสตทวารเป็นต้นก็นัยเดียวกัน มีจิต ๔๖ ดวง โดยมีปัญจทวาราวัจชนะ โสตวิญญาณเป็นต้น ดังนั้น โดยประการทั้งปวง จิต ๕๔ ดวงในปัญจทวาร เป็นกามาวจรทั้งสิ้น. 40. මනොද්වාරෙ පන මනොද්වාරාවජ්ජනපඤ්චපඤ්ඤාසජවනතදාරම්මණවසෙන සත්තසට්ඨි චිත්තානි භවන්ති. ๔๐. ส่วนในมโนทวาร จิต ๖๗ ดวง ย่อมมี โดยมีมโนทวาราวัจชนะ ชวนะ ๕๕ และตทาลัมพณะ. 41. එකූනවීසති පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන ද්වාරවිමුත්තානි. ๔๑. จิต ๑๙ ดวง เป็นทวารวิมุตติ โดยนัยแห่งปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ. 42. තෙසු පන පඤ්චවිඤ්ඤාණානි චෙව මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි චෙති ඡත්තිංස යථාරහමෙකද්වාරිකචිත්තානි නාම. ๔๒. บรรดาจิตเหล่านั้น ทวิปัญจวิญญาณ และมหัคคต-โลกุตตรชวนะ รวมเป็น ๓๖ ดวง ชื่อว่าเอกทวาริกจิตตามสมควร. 43. මනොධාතුත්තිකං පන පඤ්චද්වාරිකං. ๔๓. ส่วนมโนธาตุ ๓ เป็นปัญจทวาริกจิต. 44. සුඛසන්තීරණවොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනානි ඡද්වාරිකචිත්තානි. ๔๔. โสมนัสสันตีรณะ โวฏฐัพพนะ และกามาวจรชวนะ เป็นฉทวาริกจิต. 45. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණමහාවිපාකානි ඡද්වාරිකානි චෙව ද්වාරවිමුත්තානි ච. ๔๕. อุเบกขาสันตีรณะ และมหาวิบาก เป็นฉทวาริกจิตด้วย และเป็นทวารวิมุตติด้วย. 46. මහග්ගතවිපාකානි ද්වාරවිමුත්තානෙවාති. ๔๖. มหัคคตวิบาก เป็นทวารวิมุตติเท่านั้น. 47. එකද්වාරිකචිත්තානි, පඤ්චඡද්වාරිකානි ච. ๔๗. จิตที่เป็นเอกทวาริกะ ปัญจทวาริกะ และฉทวาริกะ. ඡද්වාරිකවිමුත්තානි, විමුත්තානි ච සබ්බථා. จิตที่เป็นฉทวาริกะและทวารวิมุตติ และที่เป็นทวารวิมุตติโดยประการทั้งปวง. ඡත්තිංසති තථා තීණි, එකතිංස යථාක්කමං; දසධා නවධා චෙති, පඤ්චධා පරිදීපයෙ. พึงแสดงจิต ๓๖ ดวง, ๓ ดวง, ๓๑ ดวง, ๑๐ ดวง และ ๙ ดวง ตามลำดับ โดย ๕ ประการ. ආලම්බණසඞ්ගහො อารัมมณสังคหะ 48. ආලම්බණසඞ්ගහෙ [Pg.20] ආරම්මණානි නාම රූපාරම්මණං සද්දාරම්මණං ගන්ධාරම්මණං රසාරම්මණං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ධම්මාරම්මණඤ්චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති. ๔๘. ในอาลัมพณสังคหะ อารมณ์ทั้งหลาย ชื่อว่า รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ และธัมมารมณ์ มี ๖ อย่าง 49. තත්ථ රූපමෙව රූපාරම්මණං, තථා සද්දාදයො සද්දාරම්මණාදීනි. ๔๙. ในอารมณ์เหล่านั้น รูปเท่านั้นเป็นรูปารมณ์ เสียงเป็นต้นก็เป็นสัททารมณ์เป็นต้น เช่นเดียวกัน 50. ධම්මාරම්මණං පන පසාදසුඛුමරූපචිත්තචෙතසිකනිබ්බානපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡධා සඞ්ගය්හති. ๕๐. ส่วนธัมมารมณ์นั้น สงเคราะห์ได้ ๖ อย่าง โดยเป็นปสาทรูป สุขุมรูป จิต เจตสิก นิพพาน และบัญญัติ 51. තත්ථ චක්ඛුද්වාරිකචිත්තානං සබ්බෙසම්පි රූපමෙව ආරම්මණං, තඤ්ච පච්චුප්පන්නං. තථා සොතද්වාරිකචිත්තාදීනම්පි සද්දාදීනි, තානි ච පච්චුප්පන්නානියෙව. ๕๑. ในอารมณ์เหล่านั้น รูปเท่านั้นเป็นอารมณ์แก่จิตทั้งปวงที่เกิดทางจักขุทวาร และรูปนั้นเป็นปัจจุบัน แม้เสียงเป็นต้นก็เป็นอารมณ์แก่จิตที่เกิดทางโสตทวารเป็นต้น และเสียงเป็นต้นเหล่านั้นก็เป็นปัจจุบันเท่านั้น 52. මනොද්වාරිකචිත්තානං පන ඡබ්බිධම්පි පච්චුප්පන්නමතීතං අනාගතං කාලවිමුත්තඤ්ච යථාරහමාරම්මණං හොති. ๕๒. ส่วนจิตที่เกิดทางมโนทวาร อารมณ์ทั้ง ๖ อย่าง ทั้งที่เป็นปัจจุบัน อดีต อนาคต และกาลวิมุตติ ย่อมเป็นอารมณ์ตามสมควร 53. ද්වාරවිමුත්තානඤ්ච පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිසඞ්ඛාතානං ඡබ්බිධම්පි යථාසම්භවං යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡද්වාරග්ගහිතං පච්චුප්පන්නමතීතං පඤ්ඤත්තිභූතං වා කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තසම්මතං ආරම්මණං හොති. ๕๓. และสำหรับจิตที่พ้นทวาร อันได้แก่ ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ อารมณ์ ๖ อย่างตามที่บังเกิดได้ โดยมากเป็นอารมณ์ที่เคยรับทางทวาร ๖ ในภพก่อน ทั้งที่เป็นปัจจุบัน อดีต หรือเป็นบัญญัติ อันนับว่าเป็นกรรม กรรมนิมิต คตินิมิต ย่อมเป็นอารมณ์ 54. තෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි යථාක්කමං රූපාදිඑකෙකාරම්මණානෙව. ๕๔. ในจิตเหล่านั้น จักขุวิญญาณเป็นต้น มีรูปเป็นต้นเป็นอารมณ์อย่างละหนึ่งตามลำดับ 55. මනොධාතුත්තිකං පන රූපාදිපඤ්චාරම්මණං. ๕๕. ส่วนมโนธาตุ ๓ มีรูปเป็นต้น ๕ อย่างเป็นอารมณ์ 56. සෙසානි කාමාවචරවිපාකානි හසනචිත්තඤ්චෙති සබ්බථාපි කාමාවචරාරම්මණානෙව. ๕๖. กามาวจรวิบากจิตที่เหลือและหสิตุปปาทจิต มีกามาวจรธรรมเป็นอารมณ์เท่านั้นในทุกกรณี 57. අකුසලානි චෙව ඤාණවිප්පයුත්තකාමාවචරජවනානි චෙති ලොකුත්තරවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි. ๕๗. อกุศลจิตและกามาวจรชวนจิตที่วิปปยุตจากญาณ มีอารมณ์ได้ทั้งหมด เว้นโลกุตตรธรรม 58. ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරකුසලානි [Pg.21] චෙව පඤ්චමජ්ඣානසඞ්ඛාතං අභිඤ්ඤාකුසලඤ්චෙති අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි. ๕๘. กามาวจรกุศลจิตที่สัมปยุตด้วยญาณ และอภิญญากุศลที่นับเป็นปัญจมฌาน มีอารมณ์ได้ทั้งหมด เว้นอรหัตตมรรคและอรหัตตผล 59. ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරකිරියානි චෙව කිරියාභිඤ්ඤාවොට්ඨබ්බනඤ්චෙති සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානි. ๕๙. กามาวจรกิริยาจิตที่สัมปยุตด้วยญาณ อภิญญากิริยาจิต และโวฏฐัพพนจิต ย่อมมีอารมณ์ได้ทั้งหมดในทุกกรณี 60. ආරුප්පෙසු දුතියචතුත්ථානි මහග්ගතාරම්මණානි. ๖๐. ในอรูปฌานจิต อรูปฌานที่ ๒ และที่ ๔ มีมหัคคตธรรมเป็นอารมณ์ 61. සෙසානි මහග්ගතචිත්තානි සබ්බානිපි පඤ්ඤත්තාරම්මණානි. ๖๑. มหัคคตจิตที่เหลือทั้งหมด มีบัญญัติเป็นอารมณ์ 62. ලොකුත්තරචිත්තානි නිබ්බානාරම්මණානීති. ๖๒. โลกุตตรจิตทั้งหลาย มีนิพพานเป็นอารมณ์ 63. පඤ්චවීස පරිත්තම්හි, ඡ චිත්තානි මහග්ගතෙ. ๖๓. จิต ๒๕ ดวง มีอารมณ์เป็นปริตตะ, จิต ๖ ดวง มีอารมณ์เป็นมหัคคตะ එකවීසති වොහාරෙ, අට්ඨ නිබ්බානගොචරෙ. จิต ๒๑ ดวง มีอารมณ์เป็นบัญญัติ, จิต ๘ ดวง มีนิพพานเป็นอารมณ์ වීසානුත්තරමුත්තම්හි, අග්ගමග්ගඵලුජ්ඣිතෙ; පඤ්ච සබ්බත්ථ ඡච්චෙති, සත්තධා තත්ථ සඞ්ගහො. จิต ๒๐ ดวง มีอารมณ์เป็นโลกุตตระ เว้นอรหัตตมรรคและผล, จิต ๕ ดวง และจิต ๖ ดวง มีอารมณ์ได้ทั้งหมด, การสงเคราะห์ในอารมณ์นั้นมี ๗ อย่าง වත්ථුසඞ්ගහො วัตถุสังคหะ 64. වත්ථුසඞ්ගහෙ වත්ථූනි නාම චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායහදයවත්ථු චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති. ๖๔. ในวัตถุสังคหะ วัตถุทั้งหลาย ชื่อว่า จักขุวัตถุ โสตวัตถุ ฆานวัตถุ ชิวหาวัตถุ กายวัตถุ และหทัยวัตถุ มี ๖ อย่าง 65. තානි කාමලොකෙ සබ්බානිපි ලබ්භන්ති. ๖๕. วัตถุเหล่านั้นทั้งหมดมีได้ในกามโลก 66. රූපලොකෙ පන ඝානාදිත්තයං නත්ථි. ๖๖. ส่วนในรูปโลก ฆานวัตถุเป็นต้น ๓ อย่างไม่มี 67. අරූපලොකෙ පන සබ්බානිපි න සංවිජ්ජන්ති. ๖๗. ส่วนในอรูปโลก วัตถุทั้งหมดไม่มีเลย 68. තත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයො යථාක්කමං එකන්තෙන පඤ්ච පසාදවත්ථූනි නිස්සායෙව පවත්තන්ති. ๖๘. ในวัตถุเหล่านั้น ปัญจวิญญาณธาตุ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยปสาทวัตถุ ๕ ตามลำดับโดยส่วนเดียวเท่านั้น 69. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසම්පටිච්ඡනසඞ්ඛාතා පන මනොධාතු ච හදයං නිස්සිතායෙව පවත්තන්ති. ๖๙. ส่วนมโนธาตุ อันได้แก่ ปัญจทวาราวัชชนะและสัมปฏิจฉนะ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุเท่านั้น 70. අවසෙසා [Pg.22] පන මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතා ච සන්තීරණමහාවිපාකපටිඝද්වයපඨමමග්ගහසනරූපාවචරවසෙන හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්ති. ๗๐. ส่วนมโนวิญญาณธาตุที่เหลือ อันได้แก่ สันตีรณะ มหาวิบาก ปฏิฆจิต ๒ ปฐมมรรค หสิตุปปาทะ และรูปาวจรจิต ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุเท่านั้น 71. අවසෙසා කුසලාකුසලකිරියානුත්තරවසෙන පන නිස්සාය වා අනිස්සාය වා. ๗๑. ส่วนที่เหลือ อันได้แก่ กุศล อกุศล กิริยา และโลกุตตระ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยวัตถุบ้าง ไม่อาศัยวัตถุบ้าง 72. ආරුප්පවිපාකවසෙන හදයං අනිස්සායෙවාති. ๗๒. โดยเป็นอรูปวิบาก ย่อมเป็นไปโดยไม่อาศัยหทัยวัตถุเท่านั้น 73. ඡවත්ථුං නිස්සිතා කාමෙ, සත්ත රූපෙ චතුබ්බිධා. ๗๓. จิตที่อาศัยวัตถุ ๖ ในกามภูมิ, จิต ๗ ดวงอาศัยวัตถุ ๔ ในรูปภูมิ තිවත්ථුං නිස්සිතාරුප්පෙ, ධාත්වෙකා නිස්සිතා මතා. อาศัยวัตถุ ๓ ในรูปภูมิ, วิญญาณธาตุหนึ่งพึงทราบว่าอาศัยวัตถุ 74. තෙචත්තාලීස නිස්සාය, ද්වෙචත්තාලීස ජායරෙ. ๗๔. จิต ๔๓ ดวง อาศัย (วัตถุ) เกิด, จิต ๔๒ ดวง (อาศัยบ้าง ไม่อาศัยบ้าง) เกิดขึ้น. නිස්සාය ච අනිස්සාය, පාකාරුප්පා අනිස්සිතා. (จิตที่เกิดโดย) อาศัยและไม่อาศัย (วัตถุ) ก็มี, ส่วนอรูปวิบากไม่ไม่อาศัย (วัตถุ) เลย. ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ පකිණ්ණකසඞ්ගහවිභාගො නාම ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่า ปกีรณกสังคหวิภาค ในอภิธัมมัตถสังคหะ. තතියො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๓. 4. වීථිපරිච්ඡෙදො ๔. ปริจเฉทว่าด้วยวิถี. 1. චිත්තුප්පාදානමිච්චෙවං, කත්වාසඞ්ගහමුත්තරං. ๑. ข้าพเจ้ากระทำสังคหะอันยิ่งแห่งจิตตุปบาททั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้. භූමිපුග්ගලභෙදෙන, පුබ්බාපරනියාමිතං. อันกำหนดแน่นอนด้วยเบื้องต้นและเบื้องปลาย โดยความต่างแห่งภูมิและบุคคล. පවත්තිසඞ්ගහං නාම, පටිසන්ධිපවත්තියං; පවක්ඛාමි සමාසෙන, යථාසම්භවතො කථං. ข้าพเจ้าจะกล่าวปวัตติสังคหะ ในปฏิสนธิและปวัตติกาล โดยย่อ ตามลำดับเหตุที่พึงเป็นไปได้. 2.. වීථිමුත්තානං පන කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තවසෙන තිවිධා හොති විසයප්පවත්ති. ๒. ส่วนการเป็นไปแห่งอารมณ์ของจิตที่พ้นวิถี ย่อมมี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งกรรม กรรมนิมิต และคตินิมิต. 4. තත්ථ වත්ථුද්වාරාරම්මණානි පුබ්බෙ වුත්තනයානෙව. ๔. ในบรรดาอารมณ์เหล่านั้น วัตถุ ทวาร และอารมณ์ ย่อมเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นแล. විඤ්ඤාණඡක්කං วิญญาณ ๖. 5. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං [Pg.23] සොතවිඤ්ඤාණං ඝානවිඤ්ඤාණං ජිව්හාවිඤ්ඤාණං කායවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණඤ්චෙති ඡ විඤ්ඤාණානි. ๕. จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ และมโนวิญญาณ เหล่านี้เป็นวิญญาณ ๖. වීථිඡක්කං วิถี ๖. 6. ඡ වීථියො පන චක්ඛුද්වාරවීථි සොතද්වාරවීථි ඝානද්වාරවීථි ජිව්හාද්වාරවීථි කායද්වාරවීථි මනොද්වාරවීථි චෙති ද්වාරවසෙන වා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථි සොතවිඤ්ඤාණවීථි ඝානවිඤ්ඤාණවීථි ජිව්හාවිඤ්ඤාණවීථි කායවිඤ්ඤාණවීථි මනොවිඤ්ඤාණවීථි චෙති විඤ්ඤාණවසෙන වා ද්වාරප්පවත්තා චිත්තප්පවත්තියො යොජෙතබ්බා. ๖. ส่วนวิถี ๖ คือ จักขุทวารวิถี โสตทวารวิถี ฆานทวารวิถี ชิวหาทวารวิถี กายทวารวิถี และมโนทวารวิถี โดยทวารบ้าง หรือ จักขุวิญญาณวิถี โสตวิญญาณวิถี ฆานวิญญาณวิถี ชิวหาวิญญาณวิถี กายวิญญาณวิถี และมโนวิญญาณวิถี โดยวิญญาณบ้าง พึงประกอบการเป็นไปแห่งจิตที่ดำเนินไปทางทวาร. වීථිභෙදො ความต่างแห่งวิถี. 7. අතිමහන්තං මහන්තං පරිත්තං අතිපරිත්තඤ්චෙති පඤ්චද්වාරෙ මනොද්වාරෙ පන විභූතමවිභූතඤ්චෙති ඡධා විසයප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. ๗. พึงทราบการเป็นไปแห่งอารมณ์ ๖ อย่าง คือ อติมหันตารมณ์ มหันตารมณ์ ปริตตารมณ์ และอติปริตตารมณ์ ในปัญจทวาร ส่วนในมโนทวาร คือ วิภูตารมณ์ และอวิภูตารมณ์. පඤ්චද්වාරවීථි ปัญจทวารวิถี. 8. කථං? උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙන ඛණත්තයං එකචිත්තක්ඛණං නාම. ๘. อย่างไร? ขณะ ๓ โดยความเป็นอุปปาทะ ฐิติ และภังคะ ชื่อว่า จิตตขณะหนึ่ง. 9. තානි පන සත්තරස චිත්තක්ඛණානි රූපධම්මානමායූ. ๙. ส่วนจิตตขณะเหล่านั้น ๑๗ จิตตขณะ เป็นอายุของรูปธรรมทั้งหลาย. 10. එකචිත්තක්ඛණාතීතානි වා බහුචිත්තක්ඛණාතීතානි වා ඨිතිප්පත්තානෙව පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡන්ති. තස්මා යදි එකචිත්තක්ඛණාතීතකං රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථමාගච්ඡති, තතො ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙ භවඞ්ගසොතං වොච්ඡින්දිත්වා තමෙව රූපාරම්මණං ආවජ්ජන්තං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තතො තස්සානන්තරං තමෙව [Pg.24] රූපං පස්සන්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සම්පටිච්ඡන්තං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, සන්තීරයමානං සන්තීරණචිත්තං, වවත්ථපෙන්තං වොට්ඨබ්බනචිත්තඤ්චෙති යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තතො පරං එකූනතිංස කාමාවචරජවනෙසු යංකිඤ්චි ලද්ධපච්චයං යෙභුය්‍යෙන සත්තක්ඛත්තුං ජවති, ජවනානුබන්ධානි ච ද්වෙ තදාරම්මණපාකානි යථාරහං පවත්තන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො. ๑๐. อารมณ์ ๕ ที่ล่วงไปแล้ว ๑ จิตตขณะบ้าง ล่วงไปแล้วหลายจิตตขณะบ้าง ถึงซึ่งฐิติแล้วนั่นแล ย่อมมาสู่คลองในปัญจทวาร เพราะเหตุนั้น ถ้าหากรูปารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว ๑ จิตตขณะ มาสู่คลองแห่งจักขุ แต่นั้นเมื่อภวังค์ไหว ๒ ครั้ง ตัดกระแสภวังค์แล้ว ปัญจทวาราวัชชนจิต น้อมไปซึ่งรูปารมณ์นั้นนั่นแล เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป แต่นั้นในลำดับแห่งปัญจทวาราวัชชนจิตนั้น จักขุวิญญาณเห็นซึ่งรูปนั้นนั่นแล สัมปฏิจฉันนจิตรับซึ่งรูปนั้น สันตีรณจิตพิจารณาซึ่งรูปนั้น และโวฏฐัพพนจิตกำหนดซึ่งรูปนั้น ย่อมเกิดขึ้นแล้วดับไปตามลำดับ แต่นั้นไป ชวนะใดๆ ที่ได้ปัจจัยในกามพจชวนะ ๒๙ ย่อมแล่นไปโดยมาก ๗ ครั้ง และวิบากตทาลัมพนะ ๒ ดวง อันเป็นไปตามชวนะ ย่อมเป็นไปตามสมควร แต่นั้นไป ย่อมตกสู่ภวังค์. 11. එත්තාවතා චුද්දස වීථිචිත්තුප්පාදා, ද්වෙ භවඞ්ගචලනානි, පුබ්බෙවාතීතකමෙකචිත්තක්ඛණන්ති කත්වා සත්තරස චිත්තක්ඛණානි පරිපූරෙන්ති, තතො පරං නිරුජ්ඣති, ආරම්මණමෙතං අතිමහන්තං නාම ගොචරං. ๑๑. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จิตตุปบาทในวิถี ๑๔ ภวังคจลนะ ๒ และจิตตขณะหนึ่งที่ล่วงไปแล้วในก่อนนั่นแล ย่อมบริบูรณ์ ๑๗ จิตตขณะ แต่นั้นไป ย่อมดับไป อารมณ์นี้ชื่อว่า อติมหันตารมณ์. 12. යාව තදාරම්මණුප්පාදා පන අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං ආරම්මණං මහන්තං නාම, තත්ථ ජවනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති, නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදො. ๑๒. ส่วนอารมณ์ที่มาสู่คลอง ที่ล่วงไปแล้วไม่พอแก่การเกิดขึ้นแห่งตทาลัมพนะ ชื่อว่า มหันตารมณ์ ในอารมณ์นั้น ย่อมมีการตกสู่ภวังค์ในที่สุดแห่งชวนะนั่นแล การเกิดขึ้นแห่งตทาลัมพนะย่อมไม่มี. 13. යාව ජවනුප්පාදාපි අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං ආරම්මණං පරිත්තං නාම, තත්ථ ජවනම්පි අනුප්පජ්ජිත්වා ද්වත්තික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනමෙව පවත්තති, තතො පරං භවඞ්ගපාතොව හොති. ๑๓. แม้อารมณ์ที่มาสู่คลอง ที่ล่วงไปแล้วไม่พอแก่การเกิดขึ้นแห่งชวนะ ชื่อว่า ปริตตารมณ์ ในอารมณ์นั้น ชวนะก็ไม่เกิดขึ้น โวฏฐัพพนะนั่นแลย่อมเป็นไป ๒ หรือ ๓ ครั้ง แต่นั้นไป ย่อมมีการตกสู่ภวังค์นั่นแล. 14. යාව වොට්ඨබ්බනුප්පාදා ච පන අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං නිරොධාසන්නමාරම්මණං අතිපරිත්තං නාම, තත්ථ භවඞ්ගචලනමෙව හොති, නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො. ๑๔. ส่วนอารมณ์ที่มาสู่คลอง ที่ล่วงไปแล้วไม่พอแก่การเกิดขึ้นแห่งโวฏฐัพพนะ อารมณ์ที่ใกล้จะดับ ชื่อว่า อติปริตตารมณ์ ในอารมณ์นั้น ย่อมมีการไหวแห่งภวังค์นั่นแล การเกิดขึ้นแห่งวิถีจิตย่อมไม่มี. 15. ඉච්චෙවං චක්ඛුද්වාරෙ, තථා සොතද්වාරාදීසු චෙති සබ්බථාපි පඤ්චද්වාරෙ තදාරම්මණජවනවොට්ඨබ්බනමොඝවාරසඞ්ඛාතානං චතුන්නං වාරානං යථාක්කමං ආරම්මණභූතා විසයප්පවත්ති චතුධා වෙදිතබ්බා. ๑๕. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการเป็นไปแห่งอารมณ์ ๔ อย่าง อันเป็นอารมณ์ตามลำดับแห่งวาระ ๔ อันนับว่า ตทาลัมพนะ ชวนะ โวฏฐัพพนะ และโมฆวาระ ในจักขุทวาร และในโสตทวารเป็นต้นอย่างนั้น ในปัญจทวารทั้งปวง. 16. වීථිචිත්තානි සත්තෙව, චිත්තුප්පාදා චතුද්දස. ๑๖. วิถีจิตทั้งหลาย ๗ นั่นแล, จิตตุปบาททั้งหลาย ๑๔. චතුපඤ්ඤාස විත්ථාරා, පඤ්චද්වාරෙ යථාරහං. โดยพิสดาร ๕๔, ในปัญจทวารตามสมควร. අයමෙත්ථ පඤ්චද්වාරෙ වීථිචිත්තප්පවත්තිනයො. นัยแห่งการเป็นไปแห่งวิถีจิตในปัญจทวารนี้. මනොද්වාරවීථි පරිත්තජවනවාරො มโนทวารวิถี กามชวนวาระ. 17. මනොද්වාරෙ [Pg.25] පන යදි විභූතමාරම්මණං ආපාථමාගච්ඡති, තතො පරං භවඞ්ගචලනමනොද්වාරාවජ්ජනජවනාවසානෙ තදාරම්මණපාකානි පවත්තන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො. ๑๗. ส่วนในมโนทวาร ถ้าวิภูตารมณ์มาสู่คลอง แต่นั้นไป ในที่สุดแห่งภวังคจลนะ มโนทวาราวัชชนะ และชวนะ วิบากตทาลัมพนะย่อมเป็นไป แต่นั้นไป ย่อมตกสู่ภวังค์. 18. අවිභූතෙ පනාරම්මණෙ ජවනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති, නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති. ๑๘. ก็เมื่ออารมณ์ไม่ปรากฏชัด เมื่อชวนะสิ้นสุดลง ก็เป็นภวังคปาตเท่านั้น การเกิดขึ้นแห่งตทาลัมพนะย่อมไม่มี. 19. වීථිචිත්තානි තීණෙව, චිත්තුප්පාදා දසෙරිතා. ๑๙. วีถีจิตมี ๓ เท่านั้น, จิตตุปบาทท่านกล่าวไว้ ๑๐. විත්ථාරෙන පනෙත්ථෙක-චත්තාලීස විභාවයෙ; แต่ในที่นี้ พึงแสดงโดยพิสดาร ๔๑ อย่าง. අයමෙත්ථ පරිත්තජවනවාරො. นี้เป็นปริตตชวนวาระในที่นี้. අප්පනාජවනවාරො อัปปนาชวนวาระ. 20. අප්පනාජවනවාරෙ පන විභූතාවිභූතභෙදො නත්ථි, තථා තදාරම්මණුප්පාදො ච. ๒๐. ก็ในอัปปนาชวนวาระนี้ ความต่างกันแห่งอารมณ์ที่ปรากฏชัดและไม่ปรากฏชัดย่อมไม่มี และการเกิดขึ้นแห่งตทาลัมพนะก็ไม่มีเช่นนั้น. 21. තත්ථ හි ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරජවනානමට්ඨන්නං අඤ්ඤතරස්මිං පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙන චතුක්ඛත්තුං තික්ඛත්තුමෙව වා යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධානන්තරමෙව යථාරහං චතුත්ථං, පඤ්චමං වා ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු යථාභිනීහාරවසෙන යං කිඤ්චි ජවනං අප්පනාවීථිමොතරති, තතො පරං අප්පනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති. ๒๑. จริงอยู่ ในอัปปนาชวนวาระนั้น เมื่อกามวจรชวนะที่สัมปยุตด้วยญาณ ๘ อย่างใดอย่างหนึ่ง เกิดขึ้นโดยชื่อว่า บริกรรม อุปจาร อนุโลม โคตรภู ๔ ครั้ง หรือ ๓ ครั้ง ตามลำดับแล้วดับไป ในลำดับแห่งชวนะที่ดับไปนั้นเอง ชวนะอย่างใดอย่างหนึ่งในมหัคคตชวนะและโลกุตตรชวนะ ๒๖ ย่อมหยั่งลงสู่อัปปนาวีถีเป็นครั้งที่ ๔ หรือที่ ๕ ตามสมควรแก่การน้อมไป หลังจากนั้น เมื่ออัปปนาสิ้นสุดลง ก็เป็นภวังคปาตเท่านั้น. 22. තත්ථ සොමනස්සසහගතජවනානන්තරං අප්පනාපි සොමනස්සසහගතාව පාටිකඞ්ඛිතබ්බා, උපෙක්ඛාසහගතජවනානන්තරං උපෙක්ඛාසහගතාව, තත්ථාපි කුසලජවනානන්තරං කුසලජවනඤ්චෙව හෙට්ඨිමඤ්ච ඵලත්තයමප්පෙති, කිරියජවනානන්තරං කිරියජවනං අරහත්තඵලඤ්චාති. ๒๒. ในอัปปนาชวนวาระนั้น พึงหวังอัปปนาที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัสในลำดับแห่งชวนะที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัส และพึงหวังอัปปนาที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขาในลำดับแห่งชวนะที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา แม้ในอัปปนาชวนวาระนั้น กุศลชวนะและผลเบื้องต่ำ ๓ ย่อมถึงอัปปนาในลำดับแห่งกุศลชวนะ กิริยาชวนะและอรหัตตผลย่อมถึงอัปปนาในลำดับแห่งกิริยาชวนะ. 23. ද්වත්තිංස [Pg.26] සුඛපුඤ්ඤම්හා, ද්වාදසොපෙක්ඛකා පරං, ๒๓. อัปปนา ๓๒ ย่อมเกิดจากกามกุศลที่เกิดพร้อมด้วยสุข, อัปปนา ๑๒ ย่อมเกิดจากกามกุศลที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขาในลำดับถัดไป. සුඛිතක්‍රියතො අට්ඨ, ඡ සම්භොන්ති උපෙක්ඛකා. อัปปนา ๘ ย่อมเกิดจากกามกิริยาที่เกิดพร้อมด้วยสุข, อัปปนา ๖ ย่อมเกิดจากกามกิริยาที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขา. 24. පුථුජ්ජනාන සෙක්ඛානං, කාමපුඤ්ඤතිහෙතුතො. ๒๔. อัปปนาของเหล่าปุถุชนและเสกขบุคคล ย่อมเกิดจากกามกุศลที่เป็นติเหตุกะ. තිහෙතුකාමක්‍රියතො, වීතරාගානමප්පනා. อัปปนาของเหล่าท่านผู้ปราศจากราคะ ย่อมเกิดจากกามกิริยาที่เป็นติเหตุกะ. අයමෙත්ථ මනොද්වාරෙ වීථිචිත්තප්පවත්තිනයො. นี้เป็นนัยแห่งการเป็นไปของวีถีจิตในมโนทวารในที่นี้. තදාරම්මණනියමො ตทาลัมพนนิยาม. 25. සබ්බත්ථාපි පනෙත්ථ අනිට්ඨෙ ආරම්මණෙ අකුසලවිපාකානෙව පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණානි. ๒๕. ก็ในที่นี้ แม้ในที่ทั้งปวง เมื่ออารมณ์ไม่น่าปรารถนา ปัญจวิญญาณ สัมปฏิจฉนะ สันตีรณะ และตทาลัมพนะ ย่อมเป็นอกุศลวิบากเท่านั้น. 26. ඉට්ඨෙ කුසලවිපාකානි. ๒๖. เมื่ออารมณ์น่าปรารถนา ย่อมเป็นกุศลวิบาก. 27. අතිඉට්ඨෙ පන සොමනස්සසහගතානෙව සන්තීරණතදාරම්මණානි, තත්ථාපි සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ සොමනස්සසහගතානෙව තදාරම්මණානි භවන්ති, උපෙක්ඛාසහගතකිරියජවනාවසානෙ ච උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති. ๒๗. แต่เมื่ออารมณ์น่าปรารถนายิ่ง สันตีรณะและตทาลัมพนะย่อมเกิดพร้อมด้วยโสมนัสเท่านั้น แม้ในอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่งนั้น เมื่อกิริยาชวนะที่เกิดพร้อมด้วยโสมนัสสิ้นสุดลง ตทาลัมพนะย่อมเกิดพร้อมด้วยโสมนัสเท่านั้น และเมื่อกิริยาชวนะที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขาสิ้นสุดลง ตทาลัมพนะก็ย่อมเกิดพร้อมด้วยอุเบกขาเท่านั้น. 28. දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ ච පන තදාරම්මණානිචෙව භවඞ්ගානි ච උපෙක්ඛාසහගතානෙව භවන්ති, තස්මා යදි සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ තදාරම්මණසම්භවො නත්ථි, තදා යං කිඤ්චි පරිචිතපුබ්බං පරිත්තාරම්මණමාරබ්භ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජති, තමනන්තරිත්වා භවඞ්ගපාතොව හොතීති වදන්ති ආචරියා. ๒๘. ก็เมื่อโทมนัสสหคตชวนะสิ้นสุดลง ตทาลัมพนะและภวังค์ย่อมเกิดพร้อมด้วยอุเบกขาเท่านั้น เพราะฉะนั้น หากบุคคลผู้มีโสมนัสปฏิสนธิ เมื่อโทมนัสสหคตชวนะสิ้นสุดลง การเกิดขึ้นแห่งตทาลัมพนะย่อมไม่มี เมื่อนั้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า สันตีรณะที่เกิดพร้อมด้วยอุเบกขาปรารภอารมณ์ที่เป็นปริตตะที่เคยคุ้นมาก่อนอย่างใดอย่างหนึ่งย่อมเกิดขึ้น แล้วเป็นภวังคปาตโดยไม่มีอะไรคั่น. 29. තථා කාමාවචරජවනාවසානෙ කාමාවචරසත්තානං කාමාවචරධම්මෙස්වෙව ආරම්මණභූතෙසු තදාරම්මණං ඉච්ඡන්තීති. ๒๙. เช่นเดียวกัน ในลำดับแห่งการดับไปของกามวจรชวนะ ของกามวจรสัตว์ทั้งหลาย ในเมื่อกามวจรธรรมเท่านั้นเป็นอารมณ์ ท่านย่อมประสงค์ตทาลัมพนะ 30. කාමෙ ජවනසත්තාලම්බණානං නියමෙ සති. ๒๙. เมื่อมีกฎเกณฑ์แห่งชวนะ สัตว์ และอารมณ์ในกามภพ. විභූතෙතිමහන්තෙ ච, තදාරම්මණමීරිතං. ๓๐. และในอารมณ์ที่ปรากฏชัดและอารมณ์ที่ใหญ่ยิ่ง ตทาลัมพนะท่านกล่าวไว้แล้ว. අයමෙත්ථ තදාරම්මණනියමො. นี้เป็นตทาลัมพนนิยามในที่นี้. ජවනනියමො ชวนนิยาม. 31. ජවනෙසු [Pg.27] ච පරිත්තජවනවීථියං කාමාවචරජවනානි සත්තක්ඛත්තුං ඡක්ඛත්තුමෙව වා ජවන්ති. และในบรรดาชวนะทั้งหลาย ในปริตตชวนวีถี กามวจรชวนะย่อมแล่นไป ๗ ครั้ง หรือ ๖ ครั้งเท่านั้น. 32. මන්දප්පවත්තියං පන මරණකාලාදීසු පඤ්චවාරමෙව. ๓๑. แต่ในความเป็นไปที่อ่อนกำลัง เช่นในกาลแห่งมรณะเป็นต้น ย่อมแล่นไป ๕ ครั้งเท่านั้น. 33. භගවතො පන යමකපාටිහාරියකාලාදීසු ලහුකප්පවත්තියං චත්තාරිපඤ්ච වා පච්චවෙක්ඛණචිත්තානි භවන්තීතිපි වදන්ති. ๓๒. แต่ในความเป็นไปที่รวดเร็วของพระผู้มีพระภาคเจ้า เช่นในกาลแห่งยมกปาฏิหาริย์เป็นต้น อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า ปัจจเวกขณจิตย่อมมี ๔ หรือ ๕ ขณะ. 34. ආදිකම්මිකස්ස පන පඨමකප්පනායං මහග්ගතජවනානිඅභිඤ්ඤාජවනානි ච සබ්බදාපි එකවාරමෙව ජවන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො. ๓๓. แต่สำหรับอาทิกัมมิกบุคคล ในการทำอัปปนาครั้งแรก มหัคคตชวนะและอภิญญาชวนะย่อมแล่นไปเพียงครั้งเดียวเท่านั้นในกาลทุกเมื่อ หลังจากนั้นก็เป็นภวังคปาต. 35. චත්තාරො පන මග්ගුප්පාදා එකචිත්තක්ඛණිකා, තතො පරං ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි යථාරහං උප්පජ්ජන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො. ๓๔. ส่วนการเกิดขึ้นแห่งมรรค ๔ มีขณะจิตเดียว หลังจากนั้น ผลจิต ๒ หรือ ๓ ย่อมเกิดขึ้นตามสมควร หลังจากนั้นก็เป็นภวังคปาต. 36. නිරොධසමාපත්තිකාලෙ ද්වික්ඛත්තුං චතුත්ථාරුප්පජවනං ජවති, තතො පරං නිරොධං ඵුසති. ๓๕. ในกาลแห่งนิโรธสมาบัติ อรูปชวนะที่ ๔ ย่อมแล่นไป ๒ ครั้ง หลังจากนั้นย่อมถูกต้องนิโรธ. 37. වුට්ඨානකාලෙ ච අනාගාමිඵලං වා අරහත්තඵලං වා යථාරහමෙකවාරං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ භවඞ්ගපාතොව හොති. ๓๖. และในกาลแห่งการออกจากสมาบัติ อนาคามิผลหรืออรหัตตผลเกิดขึ้นครั้งเดียวตามสมควร เมื่อดับไปแล้ว ก็เป็นภวังคปาตเท่านั้น. 38. සබ්බත්ථාපි සමාපත්තිවීථියං භවඞ්ගසොතො විය වීථිනියමො නත්ථීති කත්වා බහූනිපි ලබ්භන්තීති. ๓๘. ในวิถีแห่งสมาบัติทั้งปวง เพราะไม่มีการกำหนดวิถีเหมือนกระแสภวังค์ จึงมีได้แม้หลายครั้ง 39. සත්තක්ඛත්තුං පරිත්තානි, මග්ගාභිඤ්ඤා සකිං මතා. ๓๙. กามชวนะเกิด ๗ ครั้ง, มรรคและอภิญญาพึงทราบว่าเกิดครั้งเดียว අවසෙසානි ලබ්භන්ති, ජවනානි බහූනිපි. ชวนะที่เหลือ ย่อมมีได้แม้หลายครั้ง අයමෙත්ථ ජවනනියමො. นี้คือการกำหนดชวนะในเรื่องนี้ පුග්ගලභෙදො การจำแนกบุคคล 40. දුහෙතුකානමහෙතුකානඤ්ච [Pg.28] පනෙත්ථ කිරියජවනානි චෙව අප්පනාජවනානි ච ලබ්භන්ති. ๔๐. ในเรื่องนี้ กิริยาชวนะและอัปปนาชวนะ ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้เป็นทวิเหตุกะและอเหตุกะ 41. තථා ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානි ච සුගතියං. ๔๑. เช่นเดียวกัน มหาวิบากที่สัมปยุตด้วยญาณก็ไม่มีในสุคติภูมิ (แก่บุคคลเหล่านั้น) 42. දුග්ගතියං පන ඤාණවිප්පයුත්තානි ච මහාවිපාකානි න ලබ්භන්ති. ๔๒. ส่วนในทุคติภูมิ มหาวิบากที่วิปปยุตจากญาณก็ย่อมไม่มี 43. තිහෙතුකෙසු ච ඛීණාසවානං කුසලාකුසලජවනානි න ලබ්භන්ති. ๔๓. และในบรรดาบุคคลผู้เป็นติเหตุกะ กุศลชวนะและอกุศลชวนะย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพ 44. තථා සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං කිරියජවනානි. ๔๔. เช่นเดียวกัน กิริยาชวนะก็ไม่มีแก่พระเสกขะและปุถุชน 45. දිට්ඨිගතසම්පයුත්තවිචිකිච්ඡාජවනානි ච සෙක්ඛානං. ๔๕. และชวนะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิและที่สัมปยุตด้วยวิจิกิจฉาก็ไม่มีแก่พระเสกขะ 46. අනාගාමිපුග්ගලානං පන පටිඝජවනානි ච න ලබ්භන්ති. ๔๖. ส่วนปฏิฆชวนะย่อมไม่มีแก่พระอนาคามีบุคคล 47. ලොකුත්තරජවනානි ච යථාරහං අරියානමෙව සමුප්පජ්ජන්තීති. ๔๗. และโลกุตตรชวนะย่อมเกิดขึ้นแก่พระอริยบุคคลทั้งหลายเท่านั้นตามสมควร 48. අසෙක්ඛානං චතුචත්තාලීස සෙක්ඛානමුද්දිසෙ. ๔๘. พึงแสดงชวนะ ๔๔ แก่พระอเสกขะ และ ๕๖ แก่พระเสกขะ ඡප්පඤ්ඤාසාවසෙසානං, චතුපඤ්ඤාස සම්භවා. และ ๕๔ ย่อมมีได้แก่บุคคลที่เหลือ අයමෙත්ථ පුග්ගලභෙදො. นี้คือการจำแนกบุคคลในเรื่องนี้ භූමිවිභාගො การจำแนกภูมิ 49. කාමාවචරභූමියං පනෙතානි සබ්බානිපි වීථිචිත්තානි යථාරහමුපලබ්භන්ති. ๔๙. ส่วนในกามวจรภูมิ วิถีจิตเหล่านี้แม้ทั้งหมด ย่อมมีได้ตามสมควร 50. රූපාවචරභූමියං පටිඝජවනතදාරම්මණවජ්ජිතානි. ๕๐. ในรูปาวจรภูมิ (วิถีจิตเหล่านั้นมีได้) เว้นปฏิฆชวนะและตทาลัมพนะ 51. අරූපාවචරභූමියං පඨමමග්ගරූපාවචරහසනහෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතානි ච ලබ්භන්ති. ๕๑. ในอรูปาวจรภูมิ ย่อมมีได้ เว้นปฐมมรรค, รูปาวจรจิต, หสนจิต และอรูปาวจรจิตเบื้องต่ำ 52. සබ්බත්ථාපි [Pg.29] ච තංතංපසාදරහිතානං තංතංද්වාරිකවීථිචිත්තානි න ලබ්භන්තෙව. ๕๒. และในที่ทั้งปวง วิถีจิตทางทวารนั้นๆ ย่อมไม่มีเลยแก่บุคคลผู้ปราศจากปสาทะ (รูป) นั้นๆ 53. අසඤ්ඤසත්තානං පන සබ්බථාපි චිත්තප්පවත්ති නත්ථෙවාති. ๕๓. ส่วนสำหรับอสัญญีสัตว์ การเกิดขึ้นแห่งจิตย่อมไม่มีเลยโดยประการทั้งปวง 54. අසීති වීථිචිත්තානි, කාමෙ රූපෙ යථාරහං. ๕๔. วิถีจิต ๘๐ มีได้ในกามภูมิ, ในรูปภูมิ (มีได้) ตามสมควร චතුසට්ඨි තථාරූපෙ, ද්වෙචත්තාලීස ලබ්භරෙ. ในรูปภูมินั้นมี ๖๔, ในอรูปภูมิมี ๔๒ අයමෙත්ථ භූමිවිභාගො. นี้คือการจำแนกภูมิในเรื่องนี้ 55. ඉච්චෙවං ඡද්වාරිකචිත්තප්පවත්ති යථාසම්භවං භවඞ්ගන්තරිතා යාවතායුකමබ්බොච්ඡින්නා පවත්තති. ๕๕. ด้วยประการฉะนี้ การเกิดขึ้นแห่งจิตทางทวาร ๖ อันมีภวังค์คั่น ย่อมเป็นไปไม่ขาดสายจนตลอดอายุตามที่เกิดขึ้นได้ ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ වීථිසඞ්ගහවිභාගො නාම ในอภิธัมมัตถสังคหะ ชื่อว่าวิถีสังคหวิภาค චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๔ 5. වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදො ๕. ปริจเฉทว่าด้วยวิถีมุตตจิต 1. වීථිචිත්තවසෙනෙවං, පවත්තියමුදීරිතො. ๑. การเป็นไป (แห่งจิต) ด้วยอำนาจแห่งวิถีจิต ท่านกล่าวไว้แล้วอย่างนี้ පවත්තිසඞ්ගහො නාම, සන්ධියං දානි වුච්චති. ชื่อว่าปวัตติสังคหะ บัดนี้จะกล่าวถึงเรื่องสนธิ 2. චතස්සො භූමියො, චතුබ්බිධා පටිසන්ධි, චත්තාරි කම්මානි, චතුධා මරණුප්පත්ති චෙති වීථිමුත්තසඞ්ගහෙ චත්තාරි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි. ๒. ภูมิ ๔, ปฏิสนธิ ๔ อย่าง, กรรม ๔, และการเกิดขึ้นแห่งมรณะ ๔ อย่าง พึงทราบจตุกกะ ๔ เหล่านี้ในวีถีมุตตสังคหะ භූමිචතුක්කං ภูมิจตุกกะ 3. තත්ථ අපායභූමි කාමසුගතිභූමි රූපාවචරභූමි අරූපාවචරභූමි චෙති චතස්සො භූමියො නාම. ๓. ในบรรดาภูมิเหล่านั้น ที่ชื่อว่าภูมิ ๔ คือ อบายภูมิ กามสุคติภูมิ รูปาวจรภูมิ และอรูปาวจรภูมิ 4. තාසු නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො අසුරකායො චෙති අපායභූමි චතුබ්බිධා හොති. ๔. ในบรรดาภูมิเหล่านั้น อบายภูมิมี ๔ อย่าง คือ นรก กำเนิดเดรัชฉาน เปรตวิสัย และอสุรกาย 5. මනුස්සා [Pg.30] චාතුමහාරාජිකා තාවතිංසා යාමා තුසිතා නිම්මානරති පරනිම්මිතවසවත්තී චෙති කාමසුගතිභූමි සත්තවිධා හොති. ๕. กามสุคติภูมิมี ๗ อย่าง คือ มนุษย์ จาตุมหาราชิกา ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี และปรนิมมิตวสวัตตี 6. සා පනායමෙකාදසවිධාපි කාමාවචරභූමිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. ๖. ก็ภูมิแม้ทั้ง ๑๑ อย่างนั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่ากามภูมิเท่านั้น 7. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා බ්‍රහ්මපුරොහිතා මහාබ්‍රහ්මා චෙති පඨමජ්ඣානභූමි. ๗. พรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิตา และมหาพรหม จัดเป็นปฐมฌานภูมิ 8. පරිත්තාභා අප්පමාණාභා ආභස්සරා චෙති දුතියජ්ඣානභූමි. ๘. ปริตตาภา อัปปมาณาภา และอาภัสสรา จัดเป็นทุติยฌานภูมิ 9. පරිත්තසුභා අප්පමාණසුභා සුභකිණ්හා චෙති තතියජ්ඣානභූමි. ๙. ปริตตสุภา อัปปมาณสุภา และสุภกิณหา จัดเป็นตติยฌานภูมิ 10. වෙහප්ඵලා අසඤ්ඤසත්තා සුද්ධාවාසා චෙති චතුත්ථජ්ඣානභූමීති රූපාවචරභූමි සොළසවිධා හොති. ๑๐. เวหัปผลา อสัญญสัตตา และสุทธาวาส จัดเป็นจตุตถฌานภูมิ รวมเป็นรูปาวจรภูมิ ๑๖ อย่าง 11. අවිහා අතප්පා සුදස්සා සුදස්සී අකනිට්ඨා චෙති සුද්ධාවාසභූමි පඤ්චවිධා හොති. ๑๑. สุทธาวาสภูมิมี ๕ อย่าง คือ อวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี และอกนิฏฐา 12. ආකාසානඤ්චායතනභූමි විඤ්ඤාණඤ්චායතනභූමි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනභූමි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභූමි චෙති අරූපභූමි චතුබ්බිධා හොති. ๑๒. อรูปภูมิมี ๔ อย่าง คือ อากาสานัญจายตนภูมิ วิญญาณัญจายตนภูมิ อากิญจัญญายตนภูมิ และเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ 13. පුථුජ්ජනා න ලබ්භන්ති, සුද්ධාවාසෙසු සබ්බථා. ๑๓. ปุถุชนทั้งหลาย ย่อมไม่มีในสุทธาวาสภูมิโดยประการทั้งปวง සොතාපන්නා ච සකදාගාමිනො චාපි පුග්ගලා. แม้บุคคลผู้เป็นพระโสดาบันและพระสกทาคามีทั้งหลาย 14. අරියා නොපලබ්භන්ති, අසඤ්ඤාපායභූමිසු. ๑๔. พระอริยบุคคลทั้งหลาย ย่อมไม่มีในอสัญญสัตตภูมิและอบายภูมิ සෙසට්ඨානෙසු ලබ්භන්ති, අරියානරියාපි ච. ในภูมิที่เหลือทั้งหลาย ย่อมมีทั้งพระอริยบุคคลและอนริยบุคคล (ปุถุชน) ඉදමෙත්ථ භූමිචතුක්කං. นี้คือภูมิจตุกกะในเรื่องนี้ පටිසන්ධිචතුක්කං ปฏิสนธิจตุกกะ 15. අපායපටිසන්ධි [Pg.31] කාමසුගතිපටිසන්ධි රූපාවචරපටිසන්ධි අරූපාවචරපටිසන්ධි චෙති චතුබ්බිධා පටිසන්ධි නාම. ๑๕. ที่ชื่อว่าปฏิสนธิมี ๔ อย่าง คือ อบายปฏิสนธิ กามสุคติปฏิสนธิ รูปาวจรปฏิสนธิ และอรูปาวจรปฏิสนธิ 16. තත්ථ අකුසලවිපාකොපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං අපායභූමියං ඔක්කන්තික්ඛණෙ පටිසන්ධි හුත්වා තතො පරං භවඞ්ගං පරියොසානෙ චවනං හුත්වා වොච්ඡිජ්ජති, අයමෙකාපායපටිසන්ධි නාම. ๑๖. ในบรรดาปฏิสนธิเหล่านั้น อกุศลวิบากอุเบกขาสันตีรณจิต เป็นปฏิสนธิในขณะหยั่งลงสู่อบายภูมิ หลังจากนั้นเป็นภวังค์ และในที่สุดเป็นจุติแล้วขาดสายไป นี้ชื่อว่าอบายปฏิสนธิอย่างหนึ่ง 17. කුසලවිපාකොපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං පන කාමසුගතියං මනුස්සානඤ්චෙව ජච්චන්ධාදීනං භුම්මස්සිතානඤ්ච විනිපාතිකාසුරානං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තති. ๑๗. ส่วนกุศลวิบากอุเบกขาสันตีรณจิต ย่อมเป็นไปโดยหน้าที่ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ ของพวกมนุษย์ผู้ตาบอดมาแต่กำเนิดเป็นต้น และของพวกภุมมเทวดาและวินิปาติกอสูรในกามสุคติภูมิ 18. මහාවිපාකානි පන අට්ඨ සබ්බත්ථාපි කාමසුගතියං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තන්ති. ๑๘. ส่วนมหาวิบากจิต ๘ ย่อมเป็นไปโดยหน้าที่ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ ในกามสุคติภูมิทั้งปวง 19. ඉමා නව කාමසුගතිපටිසන්ධියො නාම. ๑๙. ปฏิสนธิ ๙ อย่างเหล่านี้ ชื่อว่ากามสุคติปฏิสนธิ 20. සා පනායං දසවිධාපි කාමාවචරපටිසන්ධිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. ๒๐. ก็ปฏิสนธิแม้ทั้ง ๑๐ อย่างนั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่ากามปฏิสนธิเท่านั้น 21. තෙසු චතුන්නං අපායානං මනුස්සානං විනිපාතිකාසුරානඤ්ච ආයුප්පමාණගණනාය නියමො නත්ථි. ๒๑. ในบรรดาภูมิเหล่านั้น การกำหนดนับประมาณอายุของสัตว์ในอบาย ๔ ของมนุษย์ และของวินิปาติกอสูรทั้งหลาย ย่อมไม่มีแน่นอน 22. චාතුමහාරාජිකානං පන දෙවානං දිබ්බානි පඤ්චවස්සසතානි ආයුප්පමාණං, මනුස්සගණනාය නවුතිවස්සසතසහස්සප්පමාණං හොති, තතො චතුග්ගුණං තාවතිංසානං, තතො චතුග්ගුණං යාමානං, තතො චතුග්ගුණං තුසිතානං, තතො චතුග්ගුණං නිම්මානරතීනං, තතො චතුග්ගුණං පරනිම්මිතවසවත්තීනං. ๒๒. ส่วนอายุประมาณของเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา มี ๕๐๐ ปีทิพย์ ซึ่งนับตามปีมนุษย์ได้ ๙,๐๐๐,๐๐๐ ปี, อายุของเทวดาชั้นดาวดึงส์เป็น ๔ เท่าของชั้นจาตุมหาราชิกานั้น, อายุของเทวดาชั้นยามาเป็น ๔ เท่าของชั้นดาวดึงส์นั้น, อายุของเทวดาชั้นดุสิตเป็น ๔ เท่าของชั้นยามานั้น, อายุของเทวดาชั้นนิมมานรดีเป็น ๔ เท่าของชั้นดุสิตนั้น, อายุของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตีเป็น ๔ เท่าของชั้นนิมมานรดีนั้น 23. නවසතඤ්චෙකවීස-වස්සානං කොටියො තථා. ๒๓. ๙๒๑ โกฏิปี වස්සසතසහස්සානි, සට්ඨි ච වසවත්තිසු. กับอีก ๖๐ แสนปี ในชั้นวสวัตดี 24. පඨමජ්ඣානවිපාකං [Pg.32] පඨමජ්ඣානභූමියං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තති. ๒๔. ปฐมฌานวิบากจิต ย่อมเป็นไปโดยหน้าที่ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ ในปฐมฌานภูมิ 25. තථා දුතියජ්ඣානවිපාකං තතියජ්ඣානවිපාකඤ්ච දුතියජ්ඣානභූමියං. ๒๕. เช่นเดียวกัน วิบากของทุติยฌานและวิบากของตติยฌาน (ย่อมเกิด) ในภูมิของทุติยฌาน. 26. චතුත්ථජ්ඣානවිපාකං තතියජ්ඣානභූමියං. ๒๖. วิบากของจตุตถฌาน (ย่อมเกิด) ในภูมิของตติยฌาน. 27. පඤ්චමජ්ඣානවිපාකං චතුත්ථජ්ඣානභූමියං. ๒๗. วิบากของปัญจมฌาน (ย่อมเกิด) ในภูมิของจตุตถฌาน. 28. අසඤ්ඤසත්තානං පන රූපමෙව පටිසන්ධි හොති. තථා තතො පරං පවත්තියං චවනකාලෙ ච රූපමෙව පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣති, ඉමා ඡ රූපාවචරපටිසන්ධියො නාම. ๒๘. ส่วนสัตว์อสัญญา มีรูปเท่านั้นเป็นปฏิสนธิ อีกทั้งในลำดับแห่งการเป็นไปหลังจากนั้นและในเวลาจุติ รูปเท่านั้นย่อมเป็นไปแล้วดับไป เหล่านี้ชื่อว่ารูปาวจรปฏิสนธิ ๖. 29. තෙසු බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං දෙවානං කප්පස්ස තතියො භාගො ආයුප්පමාණං. ๒๙. ในบรรดาพรหมเหล่านั้น อายุของเหล่าเทพพรหมปาริสัชชา มีประมาณหนึ่งในสามของกัป. 30. බ්‍රහ්මපුරොහිතානං උපඩ්ඪකප්පො. ๓๐. ของเหล่าพรหมปุโรหิต (มีอายุ) ครึ่งกัป. 31. මහාබ්‍රහ්මානං එකො කප්පො. ๓๑. ของเหล่ามหาพรหม (มีอายุ) หนึ่งกัป. 32. පරිත්තාභානං ද්වෙ කප්පානි. ๓๒. ของเหล่าพรหมปริตตาภา (มีอายุ) สองกัป. 33. අප්පමාණාභානං චත්තාරිකප්පානි. ๓๓. ของเหล่าพรหมอัปปมาณาภา (มีอายุ) สี่กัป. 34. ආභස්සරානං අට්ඨ කප්පානි. ๓๔. ของเหล่าพรหมอาภัสสรา (มีอายุ) แปดกัป. 35. පරිත්තසුභානං සොළස කප්පානි. ๓๕. ของเหล่าพรหมปริตตสุภา (มีอายุ) สิบหกกัป. 36. අප්පමාණසුභානං ද්වත්තිංස කප්පානි. ๓๖. ของเหล่าพรหมอัปปมาณสุภา (มีอายุ) สามสิบสองกัป. 37. සුභකිණ්හානං චතුසට්ඨි කප්පානි. ๓๗. ของเหล่าพรหมสุภกิณหา (มีอายุ) หกสิบสี่กัป. 38. වෙහප්ඵලානං අසඤ්ඤසත්තානඤ්ච පඤ්චකප්පසතානි. ๓๘. ของเหล่าพรหมเวหัปผลาและสัตว์อสัญญา (มีอายุ) ห้าร้อยกัป. 39. අවිහානං කප්පසහස්සානි. ๓๙. ของเหล่าพรหมอวิหา (มีอายุ) หนึ่งพันกัป. 40. අතප්පානං ද්වෙ කප්පසහස්සානි. ๔๐. ของเหล่าพรหมอตัปปา (มีอายุ) สองพันกัป. 41. සුදස්සානං චත්තාරි කප්පසහස්සානි. ๔๑. ของเหล่าพรหมสุทัสสา (มีอายุ) สี่พันกัป. 42. සුදස්සීනං අට්ඨ කප්පසහස්සානි. ๔๒. ของเหล่าพรหมสุทัสสี (มีอายุ) แปดพันกัป. 43. අකනිට්ඨානං [Pg.33] සොළස කප්පසහස්සානි. ๔๓. ของเหล่าพรหมอกนิฏฐา (มีอายุ) หนึ่งหมื่นหกพันกัป. 44. පඨමාරුප්පාදිවිපාකානි පඨමාරුප්පාදිභූමීසු යථාක්කමං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තන්ති. ඉමා චතස්සො අරූපපටිසන්ධියො නාම. ๔๔. วิบากของอรูปฌานที่ ๑ เป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยเป็นปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติ ในภูมิของอรูปฌานที่ ๑ เป็นต้น โดยลำดับ เหล่านี้ชื่อว่าอรูปปฏิสนธิ ๔. 45. තෙසු පන ආකාසානඤ්චායතනූපගානං දෙවානං වීසතිකප්පසහස්සානි ආයුප්පමාණං. ๔๕. ส่วนในบรรดาเทพเหล่านั้น อายุของเหล่าเทพผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภูมิ มีประมาณสองหมื่นกัป. 46. විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගානං දෙවානං චත්තාලීසකප්පසහස්සානි. ๔๖. ของเหล่าเทพผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนภูมิ (มีอายุ) สี่หมื่นกัป. 47. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගානං දෙවානං සට්ඨිකප්පසහස්සානි. ๔๗. ของเหล่าเทพผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนภูมิ (มีอายุ) หกหมื่นกัป. 48. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනූපගානං දෙවානං චතුරාසීතිකප්පසහස්සානි. ๔๘. ของเหล่าเทพผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ (มีอายุ) แปดหมื่นสี่พันกัป. 49. පටිසන්ධි භවඞ්ගඤ්ච, තථා චවනමානසං. ๔๙. ปฏิสนธิและภวังค์ อีกทั้งจุติจิต. එකමෙව තථෙවෙකවිසයඤ්චෙකජාතියං. เป็นดวงเดียวกันนั่นเอง อีกทั้งมีอารมณ์เดียวกันอย่างนั้นนั่นเองในชาติหนึ่ง. ඉදමෙත්ථ පටිසන්ධිචතුක්කං. นี้เป็นหมวด ๔ แห่งปฏิสนธิในเรื่องนี้. කම්මචතුක්කං หมวด ๔ แห่งกรรม. 50. ජනකං උපත්ථම්භකං උපපීළකං උපඝාතකඤ්චෙති කිච්චවසෙන. ๕๐. คือ ชนกกรรม อุปัตถัมภกกรรม อุปปีฬกกรรม และอุปฆาตกกรรม โดยหน้าที่. 51. ගරුකං ආසන්නං ආචිණ්ණං කටත්තාකම්මඤ්චෙති පාකදානපරියායෙන. ๕๑. คือ ครุกรรม อาสันนกรรม อาจิณณกรรม และกตัตตากรรม โดยลำดับแห่งการให้ผล. 52. දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරාපරියවෙදනීයං අහොසිකම්මඤ්චෙති පාකකාලවසෙන චත්තාරි කම්මානි නාම. ๕๒. ชื่อว่ากรรม ๔ อย่าง คือ ทิฏฐธัมมเวทนียกรรม อุปปัชชเวทนียกรรม อปราปริยเวทนียกรรม และอโหสิกรรม โดยส่วนแห่งกาลที่ให้ผล 53. තථා අකුසලං කාමාවචරකුසලං රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරකුසලඤ්චෙති පාකඨානවසෙන. ๕๓. เช่นเดียวกัน (ชื่อว่ากรรม ๔ อย่าง คือ) อกุศลกรรม กามาวจรกุศลกรรม รูปาวจรกุศลกรรม และอรูปาวจรกุศลกรรม โดยส่วนแห่งฐานะที่ให้ผล 54. තත්ථ [Pg.34] අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මඤ්චෙති කම්මද්වාරවසෙන තිවිධං හොති. ๕๔. ในบรรดากรรมเหล่านั้น อกุศลกรรมมี ๓ อย่าง โดยส่วนแห่งทวารแห่งกรรม คือ กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม 55. කථං? පාණාතිපාතො අදින්නාදානං කාමෙසුමිච්ඡාචාරො චෙති කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ කායද්වාරෙ බාහුල්ලවුත්තිතො කායකම්මං නාම. ๕๕. อย่างไร? ปาณาติบาต อทินนาทาน และกาเมสุมิจฉาจาร ชื่อว่ากายกรรม เพราะเป็นไปโดยมากในกายทวารที่นับว่ากายวิญญัติ 56. මුසාවාදො පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපො චෙති වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීද්වාරෙ බාහුල්ලවුත්තිතො වචීකම්මං නාම. ๕๖. มุสาวาท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา และสัมผัปปลาปะ ชื่อว่าวจีกรรม เพราะเป็นไปโดยมากในวจีทวารที่นับว่าวจีวิญญัติ 57. අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨි චෙති අඤ්ඤත්‍රාපි විඤ්ඤත්තියා මනස්මිංයෙව බාහුල්ලවුත්තිතො මනොකම්මං නාම. ๕๗. อภิชฌา พยาบาท และมิจฉาทิฏฐิ ชื่อว่ามโนกรรม เพราะเป็นไปโดยมากในใจเท่านั้น แม้เว้นจากวิญญัติ 58. තෙසු පාණාතිපාතො ඵරුසවාචා බ්‍යාපාදො ච දොසමූලෙන ජායන්ති. ๕๘. ในบรรดาอกุศลกรรมเหล่านั้น ปาณาติบาต ผรุสวาจา และพยาบาท ย่อมเกิดขึ้นด้วยโทสมูล 59. කාමෙසුමිච්ඡාචාරො අභිජ්ඣා මිච්ඡාදිට්ඨි ච ලොභමූලෙන. ๕๙. กาเมสุมิจฉาจาร อภิชฌา และมิจฉาทิฏฐิ ย่อมเกิดขึ้นด้วยโลภมูล 60. සෙසානි චත්තාරිපි ද්වීහි මූලෙහි සම්භවන්ති. ๖๐. อกุศลกรรมที่เหลือแม้ทั้ง ๔ อย่าง ย่อมเกิดขึ้นด้วยมูล ๒ อย่าง 61. චිත්තුප්පාදවසෙන පනෙතං අකුසලං සබ්බථාපි ද්වාදසවිධං හොති. ๖๑. ก็อกุศลกรรมนี้ โดยส่วนแห่งการเกิดขึ้นของจิต มี ๑๒ อย่างโดยประการทั้งปวง 62. කාමාවචරකුසලම්පි කායද්වාරෙ පවත්තං කායකම්මං, වචීද්වාරෙ පවත්තං වචීකම්මං, මනොද්වාරෙ පවත්තං මනොකම්මඤ්චෙති කම්මද්වාරවසෙන තිවිධං හොති. ๖๒. แม้กามาวจรกุศลก็มี ๓ อย่าง โดยส่วนแห่งทวารแห่งกรรม คือ กายกรรมที่ดำเนินไปในกายทวาร วจีกรรมที่ดำเนินไปในวจีทวาร และมโนกรรมที่ดำเนินไปในมโนทวาร 63. තථා දානසීලභාවනාවසෙන. ๖๓. เช่นเดียวกัน (มี ๓ อย่าง) โดยส่วนแห่งทาน ศีล และภาวนา 64. චිත්තුප්පාදවසෙන පනෙතං අට්ඨවිධං හොති. ๖๔. ก็กามาวจรกุศลนี้ โดยส่วนแห่งการเกิดขึ้นของจิต มี ๘ อย่าง 65. දානසීලභාවනාපචායනවෙය්‍යාවච්චපත්තිදානපත්තානුමොදනධම්මස්සවනධම්මදෙසනා දිට්ඨිජුකම්මවසෙන දසවිධං හොති. ๖๕. โดยส่วนแห่งทาน ศีล ภาวนา อปจายนะ เวยยาวัจจะ ปัตติทานะ ปัตตานุโมทนา ธัมมัสสวนะ ธัมมเทสนา และทิฏฐุชุกรรม มี ๑๐ อย่าง 66. තං [Pg.35] පනෙතං වීසතිවිධම්පි කාමාවචරකම්මමිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති. ๖๖. ก็กรรมแม้ทั้ง ๒๐ อย่างนั้น ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นกามาวจรกรรมนั่นเอง 67. රූපාවචරකුසලං පන මනොකම්මමෙව, තඤ්ච භාවනාමයං අප්පනාප්පත්තං, ඣානඞ්ගභෙදෙන පඤ්චවිධං හොති. ๖๗. ส่วนรูปาวจรกุศลเป็นมโนกรรมเท่านั้น และรูปาวจรกุศลนั้นเป็นภาวนามายะ ถึงซึ่งอัปปนา มี ๕ อย่าง โดยความต่างแห่งองค์ฌาน 68. තථා අරූපාවචරකුසලඤ්ච මනොකම්මං, තම්පි භාවනාමයං අප්පනාප්පත්තං. ආරම්මණභෙදෙන චතුබ්බිධං හොති. ๖๘. เช่นเดียวกัน แม้อรูปาวจรกุศลก็เป็นมโนกรรม แม้อรูปาวจรกุศลนั้นก็เป็นภาวนามายะ ถึงซึ่งอัปปนา มี ๔ อย่าง โดยความต่างแห่งอารมณ์ 69. එත්ථාකුසලකම්මමුද්ධච්චරහිතං අපායභූමියං පටිසන්ධිං ජනෙති, පවත්තියං පන සබ්බම්පි ද්වාදසවිධං සත්තාකුසලපාකානි සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ රූපලොකෙ ච යථාරහං විපච්චති. ๖๙. ในบรรดากรรมเหล่านี้ อกุศลกรรมที่เว้นจากอุทธัจจะ ย่อมยังปฏิสนธิให้เกิดในอบายภูมิ ส่วนในปวัตติกาล อกุศลกรรมแม้ทั้ง ๑๒ อย่าง ย่อมให้ผลเป็นอกุศลวิบาก ๗ อย่าง ในที่ทั้งปวง คือในกามโลกและรูปโลกตามสมควร 70. කාමාවචරකුසලම්පි කාමසුගතියමෙව පටිසන්ධිං ජනෙති, තථා පවත්තියඤ්ච මහාවිපාකානි, අහෙතුකවිපාකානි පන අට්ඨපි සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ රූපලොකෙ ච යථාරහං විපච්චති. ๗๐. แม้กามาวจรกุศลก็ย่อมยังปฏิสนธิให้เกิดในกามสุคติภูมิเท่านั้น เช่นเดียวกันในปวัตติกาล ย่อมให้ผลเป็นมหาวิบาก ส่วนอเหตุกวิบากแม้ทั้ง ๘ อย่าง ย่อมให้ผลในที่ทั้งปวง คือในกามโลกและรูปโลกตามสมควร 71. තත්ථාපි තිහෙතුකමුක්කට්ඨං කුසලං තිහෙතුකං පටිසන්ධිං දත්වා පවත්තෙ සොළස විපාකානි විපච්චති. ๗๑. ในบรรดากามาวจรกุศลนั้น กุศลที่เป็นติเหตุกะอย่างยิ่ง เมื่อให้ปฏิสนธิที่เป็นติเหตุกะแล้ว ย่อมให้ผลเป็นวิบาก ๑๖ อย่างในปวัตติกาล 72. තිහෙතුකමොමකං ද්විහෙතුකමුක්කට්ඨඤ්ච කුසලං ද්විහෙතුකං පටිසන්ධිං දත්වා පවත්තෙ තිහෙතුකරහිතානි ද්වාදස විපාකානි විපච්චති. ๗๒. กุศลที่เป็นติเหตุกะอย่างต่ำ และกุศลที่เป็นทวิเหตุกะอย่างยิ่ง เมื่อให้ปฏิสนธิที่เป็นทวิเหตุกะแล้ว ย่อมให้ผลเป็นวิบาก ๑๒ อย่างที่เว้นจากติเหตุกะในปวัตติกาล 73. ද්විහෙතුකමොමකං පන කුසලං අහෙතුකමෙව පටිසන්ධිං දෙති, පවත්තෙ ච අහෙතුකවිපාකානෙව විපච්චති. ๗๓. ส่วนกุศลที่เป็นทวิเหตุกะอย่างต่ำ ย่อมให้ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะเท่านั้น และในปวัตติกาล ย่อมให้ผลเป็นอเหตุกวิบากเท่านั้น 74. අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි න පච්චති. ๗๔. อสังขาริกกรรม ย่อมไม่ให้ผลเป็นสสังขาริกวิบาก සසඞ්ඛාරමසඞ්ඛාර-විපාකානීති කෙචන. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า สสังขาริกกรรม (ย่อมไม่ให้ผลเป็น) อสังขาริกวิบาก තෙසං ද්වාදස පාකානි, දසාට්ඨ ච යථාක්කමං; යථාවුත්තානුසාරෙන යථාසම්භවමුද්දිසෙ. พึงแสดงวิบาก ๑๒ อย่าง ๑๐ อย่าง และ ๘ อย่าง ของกรรมเหล่านั้น ตามลำดับ ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ตามที่สามารถจะเกิดได้ 75. රූපාවචරකුසලං [Pg.36] පන පඨමජ්ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසු උප්පජ්ජති. ๗๕. ส่วนรูปาวจรกุศล เมื่อเจริญปฐมฌานอย่างอ่อน ย่อมบังเกิดในหมู่พรหมปาริสัชชา 76. තදෙව මජ්ඣිමං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මපුරොහිතෙසු. ๗๖. ปฐมฌานนั้นนั่นเอง เมื่อเจริญอย่างปานกลาง ย่อมบังเกิดในหมู่พรหมปุโรหิตา 77. පණීතං භාවෙත්වා මහාබ්‍රහ්මෙසු. ๗๗. เมื่อเจริญอย่างประณีต ย่อมบังเกิดในหมู่มหาพรหม 78. තථා දුතියජ්ඣානං තතියජ්ඣානඤ්ච පරිත්තං භාවෙත්වා පරිත්තාභෙසු. ๗๘. เช่นเดียวกัน ทุติยฌานและตติยฌาน เมื่อเจริญอย่างอ่อน ย่อมบังเกิดในหมู่พรหมปริตตาภา 79. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා අප්පමාණාභෙසු. ๗๙. เมื่อเจริญอย่างปานกลาง ย่อมบังเกิดในหมู่พรหมอัปปมาณาภา 80. පණීතං භාවෙත්වා ආභස්සරෙසු. ๘๐. เจริญฌานประณีตแล้ว ย่อมเกิดในชั้นอาภัสสรา. 81. චතුත්ථජ්ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා පරිත්තසුභෙසු. ๘๑. เจริญจตุตถฌานอย่างอ่อนแล้ว ย่อมเกิดในชั้นปริตตสุภา. 82. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා අප්පමාණසුභෙසු. ๘๒. เจริญฌานปานกลางแล้ว ย่อมเกิดในชั้นอัปปมาณสุภา. 83. පණීතං භාවෙත්වා සුභකිණ්හෙසු. ๘๓. เจริญฌานประณีตแล้ว ย่อมเกิดในชั้นสุภกิณหา. 84. පඤ්චමජ්ඣානං භාවෙත්වා වෙහප්ඵලෙසු. ๘๔. เจริญปัญจมฌานแล้ว ย่อมเกิดในชั้นเวหัปผลา. 85. තදෙව සඤ්ඤාවිරාගං භාවෙත්වා අසඤ්ඤසත්තෙසු. ๘๕. เจริญความคลายกำหนัดในสัญญา (คือปัญจมฌานนั้น) แล้ว ย่อมเกิดในชั้นอสัญญีสัตว์. 86. අනාගාමිනො පන සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්ති. ๘๖. ส่วนพระอนาคามี ย่อมเกิดในชั้นสุทธาวาส. 87. අරූපාවචරකුසලඤ්ච යථාක්කමං භාවෙත්වා ආරුප්පෙසු උප්පජ්ජන්තීති. ๘๗. และเจริญอรูปาวจรกุศลตามลำดับแล้ว ย่อมเกิดในอรูปภูมิ ดังนี้. 88. ඉත්ථං මහග්ගතං පුඤ්ඤං, යථාභූමිවවත්ථිතං. ๘๘. บุญที่เป็นมหัคคตะที่ตั้งอยู่ตามภูมิ ด้วยประการฉะนี้. ජනෙති සදිසං පාකං, පටිසන්ධිපවත්තියං. ย่อมให้เกิดวิบากที่เหมือนกัน ในปฏิสนธิกาลและปวัตติกาล. ඉදමෙත්ථ කම්මචතුක්කං. หมวด 4 แห่งกรรมในเรื่องนี้. චුතිපටිසන්ධික්කමො ลำดับแห่งจุติและปฏิสนธิ. 89. ආයුක්ඛයෙන කම්මක්ඛයෙන උභයක්ඛයෙන උපච්ඡෙදකකම්මුනා චෙති චතුධා මරණුප්පත්ති නාම. ๘๙. ชื่อว่าการเกิดขึ้นแห่งความตาย มี 4 อย่าง คือ ด้วยความสิ้นอายุ ด้วยความสิ้นกรรม ด้วยความสิ้นทั้งสอง และด้วยกรรมตัดรอน ดังนี้. 90. තථා [Pg.37] ච මරන්තානං පන මරණකාලෙ යථාරහං අභිමුඛීභූතං භවන්තරෙ පටිසන්ධිජනකං කම්මං වා, තංකම්මකරණකාලෙ රූපාදිකමුපලද්ධපුබ්බමුපකරණභූතඤ්ච කම්මනිමිත්තං වා, අනන්තරමුප්පජ්ජමානභවෙ උපලභිතබ්බමුපභොගභූතඤ්ච ගතිනිමිත්තං වා කම්මබලෙන ඡන්නං ද්වාරානං අඤ්ඤතරස්මිං පච්චුපට්ඨාති, තතො පරං තමෙව තථොපට්ඨිතං ආරම්මණං ආරබ්භ විපච්චමානකකම්මානුරූපං පරිසුද්ධං උපක්කිලිට්ඨං වා උපලභිතබ්බභවානුරූපං තත්ථොණතංව චිත්තසන්තානං අභිණ්හං පවත්තති බාහුල්ලෙන, තමෙව වා පන ජනකභූතං කම්මං අභිනවකරණවසෙන ද්වාරප්පත්තං හොති. ๙๐. และอย่างนั้น ในเวลาใกล้ตายของสัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจะตาย กรรมที่ให้ปฏิสนธิในภพอื่น หรือกรรมนิมิตที่เป็นอุปกรณ์มีรูปเป็นต้นที่เคยได้รับในกาลก่อนในเวลาทำกรรมนั้น หรือคตินิมิตที่เป็นเครื่องอุปโภคบริโภคที่พึงได้รับในภพที่จะเกิดต่อไป ที่ปรากฏเฉพาะหน้าตามสมควร ย่อมปรากฏในทวารทั้ง 6 อย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยกำลังแห่งกรรม หลังจากนั้น อาศัยอารมณ์ที่ปรากฏอย่างนั้นนั่นเอง กระแสจิตที่น้อมไปในภพนั้น ย่อมเป็นไปบ่อยๆ โดยมาก ตามสมควรแก่กรรมที่จะให้ผล บริสุทธิ์หรือเศร้าหมองตามสมควรแก่ภพที่จะพึงได้ หรือว่ากรรมที่เป็นชนกกรรมนั้นเอง ย่อมถึงทวารโดยความเป็นกรรมที่ทำใหม่. 91. පච්චාසන්නමරණස්ස තස්ස වීථිචිත්තාවසානෙ භවඞ්ගක්ඛයෙ වා චවනවසෙන පච්චුප්පන්නභවපරියොසානභූතං චුතිචිත්තං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තස්මිං නිරුද්ධාවසානෙ තස්සානන්තරමෙව තථාගහිතං ආරම්මණං ආරබ්භ සවත්ථුකං අවත්ථුකමෙව වා යථාරහං අවිජ්ජානුසයපරික්ඛිත්තෙන තණ්හානුසයමූලකෙන සඞ්ඛාරෙන ජනියමානං සම්පයුත්තෙහි පරිග්ගය්හමානං සහජාතානමධිට්ඨානභාවෙන පුබ්බඞ්ගමභූතං භවන්තරපටිසන්ධානවසෙන පටිසන්ධිසඞ්ඛාතං මානසං උප්පජ්ජමානමෙව පතිට්ඨාති භවන්තරෙ. ๙๑. จุติจิตที่เป็นที่สุดแห่งภพปัจจุบันของสัตว์ผู้ใกล้ตายนั้น ย่อมเกิดขึ้นแล้วดับไปในที่สุดแห่งวิถีจิต หรือในความสิ้นไปแห่งภวังค์ โดยความเป็นจุติ เมื่อจุติจิตนั้นดับไปแล้ว หลังจากนั้นทันที มโนที่ชื่อว่าปฏิสนธิ อันสังขารที่มีตัณหานุสัยเป็นมูล อันอวิชชานุสัยห้อมล้อมปรุงแต่งให้เกิด อันสัมปยุตตธรรมทั้งหลายยึดถือ เป็นประธานโดยความเป็นที่ตั้งแห่งสหชาตธรรมทั้งหลาย โดยความเป็นปฏิสนธิในภพอื่น อาศัยอารมณ์ที่ถูกยึดถืออย่างนั้น มีวัตถุหรือไม่มีวัตถุตามสมควร เกิดขึ้นแล้วย่อมตั้งอยู่ในภพอื่น. 92. මරණාසන්නවීථියං පනෙත්ථ මන්දප්පවත්තානි පඤ්චෙව ජවනානි පාටිකඞ්ඛිතබ්බානි, තස්මා යදි පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු ධරන්තෙස්වෙව මරණං හොති, තදා පටිසන්ධිභවඞ්ගානම්පි පච්චුප්පන්නාරම්මණතා ලබ්භතීති කත්වා කාමාවචරපටිසන්ධියා ඡද්වාරග්ගහිතං කම්මනිමිත්තං ගතිනිමිත්තඤ්ච පච්චුප්පන්නමතීතාරම්මණං උපලබ්භති, කම්මං පන අතීතමෙව, තඤ්ච මනොද්වාරග්ගහිතං, තානි පන සබ්බානිපි පරිත්තධම්මභූතානෙවාරම්මණානි. ๙๒. ในวิถีจิตใกล้ตายในเรื่องนี้ พึงหวังชวนะเพียง 5 ขณะเท่านั้นที่เป็นไปอย่างอ่อน เพราะเหตุนั้น ถ้าความตายมีขึ้นในเมื่ออารมณ์ปัจจุบันที่ถึงคลองยังดำรงอยู่ เมื่อนั้นพึงได้ความเป็นอารมณ์ปัจจุบันแม้แก่ปฏิสนธิจิตและภวังคจิตด้วย ด้วยเหตุนั้น ในปฏิสนธิที่เป็นกามาวจร กรรมนิมิตและคตินิมิตที่ถูกยึดถือด้วยทวาร 6 ย่อมได้อารมณ์ที่เป็นปัจจุบันและอดีต ส่วนกรรมเป็นอดีตเท่านั้น และกรรมนั้นถูกยึดถือด้วยมโนทวาร ส่วนอารมณ์เหล่านั้นทั้งหมดเป็นอารมณ์ที่เป็นกามาวจรธรรมเท่านั้น. 93. රූපාවචරපටිසන්ධියා පන පඤ්ඤත්තිභූතං කම්මනිමිත්තමෙවාරම්මණං හොති. ๙๓. ส่วนในปฏิสนธิที่เป็นรูปาวจร กรรมนิมิตที่เป็นบัญญัติเท่านั้นย่อมเป็นอารมณ์. 94. තථා [Pg.38] අරූපපටිසන්ධියා ච මහග්ගතභූතං පඤ්ඤත්තිභූතඤ්ච කම්මනිමිත්තමෙව යථාරහමාරම්මණං හොති. ๙๔. เช่นนั้น และในปฏิสนธิที่เป็นอรูป กรรมนิมิตที่เป็นมหัคคตะและที่เป็นบัญญัติเท่านั้น ย่อมเป็นอารมณ์ตามสมควร. 95. අසඤ්ඤසත්තානං පන ජීවිතනවකමෙව පටිසන්ධිභාවෙන පතිට්ඨාති, තස්මා තෙ රූපපටිසන්ධිකා නාම. ๙๕. ส่วนของอสัญญีสัตว์ ชีวิตนวกกลาปเท่านั้นย่อมตั้งอยู่โดยความเป็นปฏิสนธิ เพราะเหตุนั้น สัตว์เหล่านั้นชื่อว่ามีปฏิสนธิเป็นรูป. 96. අරූපා අරූපපටිසන්ධිකා. ๙๖. อรูปพรหมมีปฏิสนธิเป็นอรูป. 97. සෙසා රූපාරූපපටිසන්ධිකා. ๙๗. สัตว์ที่เหลือมีปฏิสนธิเป็นรูปและอรูป. 98. ආරුප්පචුතියා හොන්ති, හෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතා. ๙๘. เมื่อจุติจากอรูปภูมิ ปฏิสนธิทั้งหลายย่อมมี โดยเว้นอรูปภูมิเบื้องต่ำ. පරමාරුප්පසන්ධී ච, තථා කාමතිහෙතුකා. คือมีปฏิสนธิในอรูปภูมิที่สูงกว่า และในกามาวจรที่เป็นติเหตุกะเช่นนั้น. රූපාවචරචුතියා, අහෙතුරහිතා සියුං; සබ්බා කාමතිහෙතුම්හා, කාමෙස්වෙව පනෙතරා. เมื่อจุติจากรูปาวจรภูมิ ปฏิสนธิทั้งหลายพึงเป็นไปโดยเว้นอเหตุกปฏิสนธิ; เมื่อจุติจากกามาวจรติเหตุกะ ปฏิสนธิทั้งปวงย่อมมีได้ ส่วนเมื่อจุติจากกามาวจรที่เหลือนอกนั้น ปฏิสนธิย่อมมีในกามภูมิเท่านั้น. අයමෙත්ථ චුතිපටිසන්ධික්කමො. ลำดับแห่งจุติและปฏิสนธิในเรื่องนี้. 99. ඉච්චෙවං ගහිතපටිසන්ධිකානං පන පටිසන්ධිනිරොධානන්තරතො පභුති තමෙවාරම්මණමාරබ්භ තදෙව චිත්තං යාව චුතිචිත්තුප්පාදා අසති වීථිචිත්තුප්පාදෙ භවස්ස අඞ්ගභාවෙන භවඞ්ගසන්තතිසඞ්ඛාතං මානසං අබ්බොච්ඡින්නං නදීසොතො විය පවත්තති. ๙๙. ด้วยประการฉะนี้ ส่วนของสัตว์ทั้งหลายผู้ถือปฏิสนธิแล้ว ตั้งแต่หลังจากปฏิสนธิจิตดับไปทันที จิตนั้นเองมีอารมณ์นั้น ย่อมเป็นไปไม่ขาดสาย เหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำ โดยความเป็นองค์แห่งภพที่เรียกว่ากระแสภวังค์ จนกว่าจุติจิตจะเกิดขึ้น เมื่อไม่มีวิถีจิตเกิดขึ้น. 100. පරියොසානෙ ච චවනවසෙන චුතිචිත්තං හුත්වා නිරුජ්ඣති. ๑๐๐. และในที่สุด โดยความเป็นจุติ เป็นจุติจิตแล้วย่อมดับไป. 101. තතො පරඤ්ච පටිසන්ධාදයො රථචක්කමිව යථාක්කමං එව පරිවත්තන්තා පවත්තන්ති. ๑๐๑. และหลังจากนั้น จิตมีปฏิสนธิเป็นต้น ย่อมเป็นไปหมุนเวียนไปตามลำดับนั้นเอง เหมือนกงล้อรถ. 102. පටිසන්ධිභවඞ්ගවීථියො, චුතිචෙහ තථා භවන්තරෙ. ๑๐๒. ปฏิสนธิ ภวังค์ วิถีจิต และจุติในภพนี้ และเช่นนั้นในภพอื่น. පුන සන්ධි භවඞ්ගමිච්චයං, පරිවත්තති චිත්තසන්තති. กระแสจิตนี้ย่อมหมุนเวียนไป คือ ปฏิสนธิและภวังค์เป็นต้น. පටිසඞ්ඛායපනෙතමද්ධුවං[Pg.39], අධිගන්ත්වා පදමච්චුතං බුධා; සුසමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා, සමමෙස්සන්ති චිරාය සුබ්බතා. บัณฑิตทั้งหลายพิจารณาเห็นว่าสิ่งนี้ไม่เที่ยง บรรลุบทอันไม่เคลื่อนแล้ว ผู้มีเครื่องผูกคือความรักถูกตัดขาดดีแล้ว ผู้ประพฤติดีแล้วจักถึงความสงบตลอดกาลนาน ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ වීථිමුත්තසඞ්ගහවිභාගො නාම ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่าวีถีมุตตสังคหวิภาค ในอภิธัมมัตถสังคหะ පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๕ 6. රූපපරිච්ඡෙදො ๖. ปริจเฉทว่าด้วยรูป 1. එත්තාවතා විභත්තා හි, සප්පභෙදප්පවත්තිකා. ๑. ธรรมคือจิตและเจตสิกอันจำแนกแล้วเพียงเท่านี้ มีความเป็นไปพร้อมด้วยประเภท චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, රූපං දානි පවුච්චති. บัดนี้ จักกล่าวถึงรูป 2. සමුද්දෙසා විභාගා ච, සමුට්ඨානා කලාපතො. ๒. โดยการแสดงโดยย่อ โดยการจำแนก โดยสมุฏฐาน และโดยกลาป පවත්තික්කමතො චෙති, පඤ්චධා තත්ථ සඞ්ගහො. และโดยลำดับแห่งความเป็นไป การสังคหะในรูปนั้นมี ๕ อย่าง රූපසමුද්දෙසො การแสดงรูปโดยย่อ 3. චත්තාරි මහාභූතානි, චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපන්ති දුවිධම්පෙතං රූපං එකාදසවිධෙන සඞ්ගහං ගච්ඡති. ๓. มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔ รูป ๒ อย่างนี้ ย่อมถึงการสังคหะโดย ๑๑ อย่าง 4. කථං? පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතු භූතරූපං නාම. ๔. อย่างไร? ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม ชื่อว่าภูตรูป 5. චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො පසාදරූපං නාම. ๕. จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย ชื่อว่าปสาทรูป 6. රූපං සද්දො ගන්ධො රසො ආපොධාතුවිවජ්ජිතං භූතත්තයසඞ්ඛාතං ඵොට්ඨබ්බං ගොචරරූපං නාම. ๖. รูป สัททะ คันธะ รส โผฏฐัพพะอันนับว่าเป็นภูตรูป ๓ เว้นอาโปธาตุ ชื่อว่าโคจรรูป 7. ඉත්ථත්තං පුරිසත්තං භාවරූපං නාම. ๗. อิตถัตตะ ปุริสัตตะ ชื่อว่าภาวรูป 8. හදයවත්ථු හදයරූපං නාම. ๘. หทัยวัตถุ ชื่อว่าหทัยรูป 9. ජීවිතින්ද්‍රියං ජීවිතරූපං නාම. ๙. ชีวิตินทรีย์ ชื่อว่าชีวิตรูป 10. කබළීකාරො ආහාරො ආහාරරූපං නාම. ๑๐. กพฬิงการาหาร ชื่อว่าอาหารรูป 11. ඉති [Pg.40] ච අට්ඨාරසවිධම්පෙතං රූපං සභාවරූපං සලක්ඛණරූපං නිප්ඵන්නරූපං රූපරූපං සම්මසනරූපන්ති ච සඞ්ගහං ගච්ඡති. ๑๑. ด้วยประการฉะนี้ รูป ๑๘ อย่างนี้ ย่อมถึงการสังคหะว่า สภาวรูป สลักขณรูป นิปปันนรูป รูปรูป และสัมมสนรูป 12. ආකාසධාතු පරිච්ඡෙදරූපං නාම. ๑๒. อากาสธาตุ ชื่อว่าปริจเฉทรูป 13. කායවිඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති විඤ්ඤත්තිරූපං නාම. ๑๓. กายวิญญัติ วจีวิญญัติ ชื่อว่าวิญญัติรูป 14. රූපස්ස ලහුතා මුදුතා කම්මඤ්ඤතා විඤ්ඤත්තිද්වයං විකාරරූපං නාම. ๑๔. ความเบาแห่งรูป ความอ่อนแห่งรูป ความควรแก่การงานแห่งรูป วิญญัติ ๒ ชื่อว่าวิการรูป 15. රූපස්ස උපචයො සන්තති ජරතා අනිච්චතා ලක්ඛණරූපං නාම. ๑๕. ความก่อขึ้นแห่งรูป ความสืบต่อแห่งรูป ความแก่แห่งรูป ความไม่เที่ยงแห่งรูป ชื่อว่าลักขณรูป 16. ජාතිරූපමෙව පනෙත්ථ උපචයසන්තතිනාමෙන පවුච්චතීති එකාදසවිධම්පෙතං රූපං අට්ඨවීසතිවිධං හොති සරූපවසෙන. ๑๖. ในรูปเหล่านั้น ชาติรูปนั่นเอง ย่อมถูกกล่าวด้วยชื่อว่าอุปจยะและสันตติ ด้วยประการฉะนี้ รูป ๑๑ อย่างนี้ ย่อมมี ๒๘ อย่าง โดยความเป็นแห่งรูปของตน 17. කථං – ๑๗. อย่างไร – භූතප්පසාදවිසයා, භාවො හදයමිච්චපි; ජීවිතාහාරරූපෙහි, අට්ඨාරසවිධං තථා. ภูตรูป ปสาทรูป โคจรรูป ภาวรูป และหทัยรูป ด้วยชีวิตรูปและอาหารรูป ๑๘ อย่างด้วยประการฉะนี้ පරිච්ඡෙදො ච විඤ්ඤත්ති, විකාරො ලක්ඛණන්ති ච; අනිප්ඵන්නා දස චෙති, අට්ඨවීසවිධං භවෙ. และปริจเฉทรูป วิญญัติรูป วิการรูป และลักขณรูป และอนิปปันนรูป ๑๐ ด้วยประการฉะนี้ พึงมี ๒๘ อย่าง අයමෙත්ථ රූපසමුද්දෙසො. นี้คือการแสดงรูปโดยย่อในเรื่องรูปนี้ රූපවිභාගො การจำแนกรูป 18. සබ්බඤ්ච පනෙතං රූපං අහෙතුකං සප්පච්චයං සාසවං සඞ්ඛතං ලොකියං කාමාවචරං අනාරම්මණං අප්පහාතබ්බමෙවාති එකවිධම්පි අජ්ඣත්තිකබාහිරාදිවසෙන බහුධා භෙදං ගච්ඡති. ๑๘. ก็รูปทั้งหมดนี้แล เป็นอเหตุกะ มีปัจจัย มีอาสวะ เป็นสังขตะ เป็นโลกิยะ เป็นกามาวจร ไม่มีอารมณ์ อันไม่พึงละนั่นเอง แม้เป็นอย่างเดียว ย่อมถึงความแตกต่างกันหลายอย่าง โดยความเป็นภายในและภายนอกเป็นต้น 19. කථං? පසාදසඞ්ඛාතං පඤ්චවිධම්පි අජ්ඣත්තිකරූපං නාම, ඉතරං බාහිරරූපං. ๑๙. อย่างไร? ปสาทรูป ๕ อย่าง ชื่อว่าอัชฌัตติกรูป รูปที่เหลือ เป็นพาหิรรูป 20. පසාදහදයසඞ්ඛාතං [Pg.41] ඡබ්බිධම්පි වත්ථුරූපං නාම, ඉතරං අවත්ථුරූපං. ๒๐. รูปที่ชื่อว่าวัตถุรูป ๖ อย่าง คือรูปที่นับเนื่องด้วยปสาทรูปและหทัยรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าอวัตถุรูป. 21. පසාදවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං සත්තවිධම්පි ද්වාරරූපං නාම, ඉතරං අද්වාරරූපං. ๒๑. รูปที่ชื่อว่าทวารรูป ๗ อย่าง คือรูปที่นับเนื่องด้วยปสาทรูปและวิญญัติรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าอทวารรูป. 22. පසාදභාවජීවිතසඞ්ඛාතං අට්ඨවිධම්පි ඉන්ද්‍රියරූපං නාම, ඉතරං අනින්ද්‍රියරූපං. ๒๒. รูปที่ชื่อว่าอินทรียรูป ๘ อย่าง คือรูปที่นับเนื่องด้วยปสาทรูป ภาวรูป และชีวิตรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าอนินทรียรูป. 23. පසාදවිසයසඞ්ඛාතං ද්වාදසවිධම්පි ඔළාරිකරූපං සන්තිකෙරූපං, සප්පටිඝරූපඤ්ච, ඉතරං සුඛුමරූපං දූරෙරූපං අප්පටිඝරූපඤ්ච. ๒๓. รูป ๑๒ อย่าง คือรูปที่นับเนื่องด้วยปสาทรูปและวิสยรูป ชื่อว่าโอฬาริกรูป สันติเกรูป และสัปปฏิฆรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าสุขุมรูป ทูเรรูป และอัปปฏิฆรูป. 24. කම්මජං උපාදින්නරූපං, ඉතරං අනුපාදින්නරූපං. ๒๔. รูปที่เกิดจากกรรมชื่อว่าอุปาทินนรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าอนุปาทินนรูป. 25. රූපායතනං සනිදස්සනරූපං, ඉතරං අනිදස්සනරූපං. ๒๕. รูปายตนะชื่อว่าสนิทัสสนรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าอนิทัสสนรูป. 26. චක්ඛාදිද්වයං අසම්පත්තවසෙන, ඝානාදිත්තයං සම්පත්තවසෙනාති පඤ්චවිධම්පි ගොචරග්ගාහිකරූපං, ඉතරං අගොචරග්ගාහිකරූපං. ๒๖. รูปที่รับอารมณ์ ๕ อย่าง คือ จักขุและโสต ๒ อย่าง โดยอำนาจที่ไม่ถึงกัน และฆานะ ชิวหา กาย ๓ อย่าง โดยอำนาจที่ถึงกัน ชื่อว่าโคจรคคาหิกรูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าอโคจรคคาหิกรูป. 27. වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා භූතචතුක්කඤ්චෙති අට්ඨවිධම්පි අවිනිබ්භොගරූපං, ඉතරං විනිබ්භොගරූපං. ๒๗. รูป ๘ อย่าง คือ วรรณะ คันธะ รสะ โอชา และมหาภูตรูป ๔ ชื่อว่าอวินิพโภครูป ส่วนรูปอื่นชื่อว่าวินิพโภครูป. 28. ඉච්චෙවමට්ඨවීසති-විධම්පි ච විචක්ඛණා. ๒๘. ผู้ฉลาดทั้งหลายย่อมจำแนกรูป ๒๘ อย่างนี้ අජ්ඣත්තිකාදිභෙදෙන, විභජන්ති යථාරහං. โดยความต่างกันมีอัชฌัตติกรูปเป็นต้น ตามสมควร. අයමෙත්ථ රූපවිභාගො. นี้คือการจำแนกรูปในเรื่องนี้. රූපසමුට්ඨානනයො นัยแห่งสมุฏฐานของรูป 29. කම්මං චිත්තං උතු ආහාරො චෙති චත්තාරි රූපසමුට්ඨානානි නාම. ๒๙. กรรม จิต อุตุ และอาหาร ๔ อย่างนี้ ชื่อว่าสมุฏฐานของรูป. 30. තත්ථ කාමාවචරං රූපාවචරඤ්චෙති පඤ්චවීසතිවිධම්පි කුසලාකුසලකම්මමභිසඞ්ඛතං අජ්ඣත්තිකසන්තානෙ කම්මසමුට්ඨානරූපං පටිසන්ධිමුපාදාය ඛණෙ ඛණෙ සමුට්ඨාපෙති. ๓๐. ในสมุฏฐานเหล่านั้น กรรมที่เป็นกุศลและอกุศล ๒๕ อย่าง คือ กามาวจรกรรมและรูปาวจรกรรม ที่ปรุงแต่งแล้ว ย่อมยังรูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานให้เกิดขึ้นในสันดานภายในทุกๆ ขณะ นับตั้งแต่ปฏิสนธิเป็นต้นไป. 31. අරූපවිපාකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතං [Pg.42] පඤ්චසත්තතිවිධම්පි චිත්තං චිත්තසමුට්ඨානරූපං පඨමභවඞ්ගමුපාදාය ජායන්තමෙව සමුට්ඨාපෙති. ๓๑. จิต ๗๕ อย่าง เว้นอรูปวิบากและทวิปัญจวิญญาณ ย่อมยังรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานให้เกิดขึ้นในขณะที่เกิดนั่นเอง นับตั้งแต่ปฐมภวังค์เป็นต้นไป. 32. තත්ථ අප්පනාජවනං ඉරියාපථම්පි සන්නාමෙති. ๓๒. ในจิตเหล่านั้น อัปปนาชวนะย่อมยังอิริยาบถให้ตั้งมั่นด้วย. 33. වොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනාභිඤ්ඤා පන විඤ්ඤත්තිම්පි සමුට්ඨාපෙන්ති. ๓๓. ส่วนโวฏฐัพพนะ กามาวจรชวนะ และอภิญญา ย่อมยังวิญญัติรูปให้เกิดขึ้นด้วย. 34. සොමනස්සජවනානි පනෙත්ථ තෙරස හසනම්පි ජනෙන්ති. ๓๔. อนึ่ง ในจิตเหล่านั้น โสมนัสชวนะ ๑๓ อย่าง ย่อมยังการหัวเราะให้เกิดขึ้นด้วย. 35. සීතුණ්හොතුසමඤ්ඤාතා තෙජොධාතු ඨිතිප්පත්තාව උතුසමුට්ඨානරූපං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච යථාරහං සමුට්ඨාපෙති. ๓๕. เตโชธาตุที่รู้กันว่าอุตุ คือความเย็นและความร้อน เมื่อถึงฐีติขณะแล้วเท่านั้น ย่อมยังรูปที่มีอุตุเป็นสมุฏฐานให้เกิดขึ้นทั้งภายในและภายนอกตามสมควร. 36. ඔජාසඞ්ඛාතො ආහාරො ආහාරසමුට්ඨානරූපං අජ්ඣොහරණකාලෙ ඨානප්පත්තොව සමුට්ඨාපෙති. ๓๖. อาหารที่นับเนื่องด้วยโอชา เมื่อถึงฐีติขณะแล้วเท่านั้น ในเวลาที่กลืนกิน ย่อมยังรูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐานให้เกิดขึ้น. 37. තත්ථ හදයඉන්ද්‍රියරූපානි කම්මජානෙව. ๓๗. ในรูปเหล่านั้น หทัยรูปและอินทรียรูป ย่อมเกิดจากกรรมเท่านั้น. 38. විඤ්ඤත්තිද්වයං චිත්තජමෙව. ๓๘. วิญญัติรูป ๒ อย่าง ย่อมเกิดจากจิตเท่านั้น. 39. සද්දො චිත්තොතුජො. ๓๙. เสียง ย่อมเกิดจากจิตและอุตุ. 40. ලහුතාදිත්තයං උතුචිත්තාහාරෙහි සම්භොති. ๔๐. ลหุตาทิรูป ๓ อย่าง ย่อมเกิดจากอุตุ จิต และอาหาร. 41. අවිනිබ්භොගරූපානි චෙව ආකාසධාතු ච. චතූහි සම්භූතානි. ๔๑. อวินิพโภครูปและอากาสธาตุ ย่อมเกิดจากสมุฏฐานทั้ง ๔. 42. ලක්ඛණරූපානි න කුතොචි ජායන්ති. ๔๒. ลักขณรูป ย่อมไม่เกิดจากสมุฏฐานใดๆ. 43. අට්ඨාරස පන්නරස, තෙරස ද්වාදසාති ච. ๔๓. รูปที่เกิดจากกรรมมี ๑๘ อย่าง รูปที่เกิดจากจิตมี ๑๕ อย่าง รูปที่เกิดจากอุตุมี ๑๓ อย่าง และรูปที่เกิดจากอาหารมี ๑๒ อย่าง කම්මචිත්තොතුකාහාර-ජානි හොන්ති යථාක්කමං. ย่อมเป็นรูปที่เกิดจากกรรม จิต อุตุ และอาหาร ตามลำดับ. 44. ජායමානාදිරූපානං, සභාවත්තා හි කෙවලං. ๔๔. เพราะเป็นเพียงสภาวะของรูปที่กำลังเกิดเป็นต้นเท่านั้น ලක්ඛණානි න ජායන්ති, කෙහිචීති පකාසිතං. ท่านประกาศไว้ว่า ลักขณรูปทั้งหลายย่อมไม่เกิดจากสมุฏฐานใดๆ. අයමෙත්ථ රූපසමුට්ඨානනයො. นี้คือนัยแห่งสมุฏฐานของรูปในเรื่องนี้. කලාපයොජනා การประกอบกลาป. 45. එකුප්පාදා [Pg.43] එකනිරොධා එකනිස්සයා සහවුත්තිනො එකවීසති රූපකලාපා නාම. ๔๕. รูปกลาป ๒๑ ชื่อว่า (รูปกลาป) เพราะมีการเกิดขึ้นพร้อมกัน มีการดับพร้อมกัน มีที่อาศัยเดียวกัน และมีความเป็นไปพร้อมกัน. 46. තත්ථ ජීවිතං අවිනිබ්භොගරූපඤ්ච චක්ඛුනා සහ චක්ඛුදසකන්ති පවුච්චති. තථා සොතාදීහි සද්ධිං සොතදසකං ඝානදසකං ජිව්හාදසකං කායදසකං ඉත්ථිභාවදසකං පුම්භාවදසකං වත්ථුදසකඤ්චෙති යථාක්කමං යොජෙතබ්බං. අවිනිබ්භොගරූපමෙව ජීවිතෙන සහ ජීවිතනවකන්ති පවුච්චති. ඉමෙ නව කම්මසමුට්ඨානකලාපා. ๔๖. ในบรรดากลาปเหล่านั้น ชีวิตรูปและอวินิพโภครูปพร้อมด้วยจักขุ เรียกว่า จักขุทสกะ. พึงประกอบโสตทสกะ ฆานทสกะ ชิวหาทสกะ กายทสกะ อิตถีภาวทสกะ ปุริสภาวทสกะ และวัตถุทสกะ พร้อมด้วยโสตเป็นต้นไปตามลำดับอย่างนั้น. อวินิพโภครูปนั่นเองพร้อมด้วยชีวิตรูป เรียกว่า ชีวิตนวกะ. กลาป ๙ เหล่านี้ เป็นกรรมสมุฏฐานิกกลาป. 47. අවිනිබ්භොගරූපං පන සුද්ධට්ඨකං, තදෙව කායවිඤ්ඤත්තියා සහ කායවිඤ්ඤත්තිනවකං, වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දෙහි සහ වචීවිඤ්ඤත්තිදසකං, ලහුතාදීහි සද්ධිං ලහුතාදෙකාදසකං, කායවිඤ්ඤත්තිලහුතාදිද්වාදසකං, වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දලහුතාදිතෙරසකඤ්චෙති ඡ චිත්තසමුට්ඨානකලාපා. ๔๗. ส่วนอวินิพโภครูป เรียกว่า สุทธัฏฐกะ, อวินิพโภครูปนั้นเองพร้อมด้วยกายวิญญัติ เรียกว่า กายวิญญัตินวกะ, พร้อมด้วยวจีวิญญัติและสัททะ เรียกว่า วจีวิญญัติทสกะ, พร้อมด้วยลหุตาเป็นต้น เรียกว่า ลหุตาเอกาทสกะ, พร้อมด้วยกายวิญญัติและลหุตาเป็นต้น เรียกว่า กายวิญญัติลหุตาเป็นต้นทวาทสกะ, และพร้อมด้วยวจีวิญญัติ สัททะ และลหุตาเป็นต้น เรียกว่า วจีวิญญัติสัททลหุตาเป็นต้นเตรสกะ. กลาป ๖ เหล่านี้ เป็นจิตตสมุฏฐานิกกลาป. 48. සුද්ධට්ඨකං සද්දනවකං ලහුතාදෙකාදසකං සද්දලහුතාදිද්වාදසකඤ්චෙති චත්තාරො උතුසමුට්ඨානකලාපා. ๔๘. สุทธัฏฐกะ สัททนวกะ ลหุตาเอกาทสกะ และสัททลหุตาเป็นต้นทวาทสกะ กลาป ๔ เหล่านี้ เป็นอุตุสมุฏฐานิกกลาป. 49. සුද්ධට්ඨකං ලහුතාදෙකාදසකඤ්චෙති ද්වෙආහාරසමුට්ඨානකලාපා. ๔๙. สุทธัฏฐกะ และลหุตาเอกาทสกะ กลาป ๒ เหล่านี้ เป็นอาหารสมุฏฐานิกกลาป. 50. තත්ථ සුද්ධට්ඨකං සද්දනවකඤ්චෙති ද්වෙ උතුසමුට්ඨානකලාපා බහිද්ධාපි ලබ්භන්ති, අවසෙසා පන සබ්බෙපි අජ්ඣත්තිකමෙවාති. ๕๐. ในบรรดากลาปเหล่านั้น สุทธัฏฐกะและสัททนวกะ ซึ่งเป็นอุตุสมุฏฐานิกกลาป ๒ ย่อมหาได้แม้ในภายนอก, ส่วนกลาปที่เหลือทั้งหมด ย่อมเป็นไปในภายในเท่านั้น. 51. කම්මචිත්තොතුකාහාර-සමුට්ඨානා යථාක්කමං. ๕๑. กลาปที่เกิดจากกรรม จิต อุตุ และอาหาร ตามลำดับ. නව ඡ චතුරො ද්වෙති, කලාපා එකවීසති. มี ๙, ๖, ๔ และ ๒ รวมเป็นกลาป ๒๑. කලාපානං පරිච්ඡෙද-ලක්ඛණත්තා විචක්ඛණා; න කලාපඞ්ගමිච්චාහු, ආකාසං ලක්ඛණානි ච. ผู้ฉลาดย่อมกล่าวว่า อากาศธาตุและลักขณรูปทั้งหลาย ไม่เป็นองค์ประกอบของกลาป เพราะเป็นเครื่องกำหนดขอบเขตของกลาป. අයමෙත්ථ කලාපයොජනා. นี้คือการประกอบกลาปในเรื่องนี้. රූපපවත්තික්කමො ลำดับแห่งความเป็นไปของรูป. 52. සබ්බානිපි [Pg.44] පනෙතානි රූපානි කාමලොකෙ යථාරහං අනූනානි පවත්තියං උපලබ්භන්ති. ๕๒. รูปทั้งหมดเหล่านี้ย่อมหาได้ในกามโลกตามสมควร โดยไม่บกพร่องในปวัตติกาล. 53. පටිසන්ධියං පන සංසෙදජානඤ්චෙව ඔපපාතිකානඤ්ච චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායභාවවත්ථුදසකසඞ්ඛාතානි සත්ත දසකානි පාතුභවන්ති උක්කට්ඨවසෙන, ඔමකවසෙන පන චක්ඛුසොතඝානභාවදසකානි කදාචිපි න ලබ්භන්ති, තස්මා තෙසං වසෙන කලාපහානි වෙදිතබ්බා. ๕๓. ส่วนในปฏิสนธิกาลของเหล่าสังเสทชสัตว์และโอปปาติกสัตว์ ทสกะ ๗ คือ จักขุทสกะ โสตทสกะ ฆานทสกะ ชิวหาทสกะ กายทสกะ ภาวทสกะ และวัตถุทสกะ ย่อมปรากฏโดยส่วนสูงสุด, ส่วนโดยส่วนต่ำสุด จักขุทสกะ โสตทสกะ ฆานทสกะ และภาวทสกะ ย่อมหาไม่ได้ในบางครั้ง, เพราะฉะนั้น พึงทราบความลดน้อยลงของกลาปโดยอาศัยทสกะเหล่านั้น. 54. ගබ්භසෙය්‍යකසත්තානං පන කායභාවවත්ථුදසකසඞ්ඛාතානි තීණි දසකානි පාතුභවන්ති, තත්ථාපි භාවදසකං කදාචි න ලබ්භති, තතො පරං පවත්තිකාලෙ කමෙන චක්ඛුදසකාදීනි ච පාතුභවන්ති. ๕๔. ส่วนของเหล่าคัพภเสยยกสัตว์ ทสกะ ๓ คือ กายทสกะ ภาวทสกะ และวัตถุทสกะ ย่อมปรากฏ, แม้ในทสกะเหล่านั้น ภาวทสกะย่อมหาไม่ได้ในบางครั้ง, ต่อจากนั้นในปวัตติกาล จักขุทสกะเป็นต้นก็ย่อมปรากฏตามลำดับ. 55. ඉච්චෙවං පටිසන්ධිමුපාදාය කම්මසමුට්ඨානා, දුතියචිත්තමුපාදාය චිත්තසමුට්ඨානා, ඨිතිකාලමුපාදාය උතුසමුට්ඨානා, ඔජාඵරණමුපාදාය ආහාරසමුට්ඨානා චෙති චතුසමුට්ඨානරූපකලාපසන්තති කාමලොකෙ දීපජාලා විය, නදීසොතො විය ච යාවතායුකමබ්බොච්ඡින්නා පවත්තති. ๕๕. ด้วยประการฉะนี้ สันตติแห่งรูปกลาปอันเกิดจากสมุฏฐาน ๔ คือ กลาปอันเกิดจากกรรมอาศัยปฏิสนธิ, กลาปอันเกิดจากจิตอาศัยจิตดวงที่สอง, กลาปอันเกิดจากอุตุอาศัยฐีติกาล, และกลาปอันเกิดจากอาหารอาศัยการแผ่ไปของโอชา ย่อมเป็นไปไม่ขาดสายตลอดอายุในกามโลก เหมือนเปลวประทีปและเหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำ. 56. මරණකාලෙ පන චුතිචිත්තොපරිසත්තරසමචිත්තස්ස ඨිතිකාලමුපාදාය කම්මජරූපානි න උප්පජ්ජන්ති, පුරෙතරමුප්පන්නානි ච කම්මජරූපානි චුතිචිත්තසමකාලමෙව පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තතො පරං චිත්තජාහාරජරූපඤ්ච වොච්ඡිජ්ජති, තතො පරං උතුසමුට්ඨානරූපපරම්පරා යාව මතකළෙවරසඞ්ඛාතා පවත්තන්ති. ๕๖. ส่วนในเวลาตาย กรรมชรูปทั้งหลายย่อมไม่เกิดขึ้นโดยอาศัยฐีติกาลของจิตดวงที่ ๑๗ นับถอยหลังจากจุติจิตขึ้นไป, และกรรมชรูปทั้งหลายที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้น ย่อมเป็นไปพร้อมกับจุติจิตแล้วดับไป, หลังจากนั้น จิตตชรูปและอาหารชรูปก็ย่อมขาดไป, ต่อจากนั้น ลำดับแห่งอุตุสมุฏฐานิกรูปย่อมเป็นไปจนกว่าจะกลายเป็นสิ่งที่เรียกว่าซากศพ. 57. ඉච්චෙවං මතසත්තානං, පුනදෙව භවන්තරෙ. ๕๗. ด้วยประการฉะนี้ ของสัตว์ที่ตายแล้ว ในภพอื่นอีก. පටිසන්ධිමුපාදාය, තථා රූපං පවත්තති. อาศัยปฏิสนธิ รูปก็ย่อมเป็นไปเช่นนั้น. 58. රූපලොකෙ [Pg.45] පන ඝානජිව්හාකායභාවදසකානි ච ආහාරජකලාපානි ච න ලබ්භන්ති, තස්මා තෙසං පටිසන්ධිකාලෙ චක්ඛුසොතවත්ථුවසෙන තීණි දසකානි ජීවිතනවකඤ්චෙති චත්තාරො කම්මසමුට්ඨානකලාපා, පවත්තියං චිත්තොතුසමුට්ඨානා ච ලබ්භන්ති. ๕๘. ส่วนในรูปโลก ฆานทสกะ ชิวหาทสกะ กายทสกะ ภาวทสกะ และอาหารชกลาป ย่อมหาไม่ได้, เพราะฉะนั้น ในปฏิสนธิกาลของสัตว์เหล่านั้น กลาปอันเกิดจากกรรม ๔ คือ ทสกะ ๓ โดยอำนาจแห่งจักขุ โสต และวัตถุ และชีวิตนวกะ ย่อมมีได้, และในปวัตติกาล กลาปอันเกิดจากจิตและอุตุก็ย่อมหาได้. 59. අසඤ්ඤසත්තානං පන චක්ඛුසොතවත්ථුසද්දාපි න ලබ්භන්ති, තථා සබ්බානිපි චිත්තජරූපානි, තස්මා තෙසං පටිසන්ධිකාලෙ ජීවිතනවකමෙව, පවත්තියඤ්ච සද්දවජ්ජිතං උතුසමුට්ඨානරූපං අතිරිච්ඡති. ๕๙. ส่วนของเหล่าอสัญญีสัตว์ แม้จักขุ โสต วัตถุ และสัททะ ก็หาไม่ได้, จิตตชรูปทั้งหมดก็เช่นกัน, เพราะฉะนั้น ในปฏิสนธิกาลของสัตว์เหล่านั้น จึงมีแต่ชีวิตนวกะเท่านั้น, และในปวัตติกาล อุตุสมุฏฐานิกรูปที่เว้นสัททะย่อมดำเนินต่อไป. 60. ඉච්චෙවං කාමරූපාසඤ්ඤීසඞ්ඛාතෙසු තීසු ඨානෙසු පටිසන්ධිපවත්තිවසෙන දුවිධා රූපප්පවත්ති වෙදිතබ්බා. ๖๐. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความเป็นไปของรูป ๒ อย่าง โดยอาศัยปฏิสนธิและปวัตติ ในภูมิ ๓ ที่นับว่าเป็นกามภูมิ รูปภูมิ และอสัญญีภูมิ. 61. අට්ඨවීසති කාමෙසු, හොන්ති තෙවීස රූපිසු. ๖๑. ในกามภูมิมี ๒๘, ในรูปภูมิมี ๒๓. සත්තරසෙව සඤ්ඤීනං, අරූපෙ නත්ථි කිඤ්චිපි. ของอสัญญีสัตว์มี ๑๗ เท่านั้น, ในอรูปภูมิไม่มีอะไรเลย. සද්දො විකාරො ජරතා, මරණඤ්චොපපත්තියං; න ලබ්භන්ති පවත්තෙ තු, න කිඤ්චිපි න ලබ්භති. สัททะ วิการรูป ชรา และมรณะ ย่อมไม่มีในปฏิสนธิกาล, ส่วนในปวัตติกาล ย่อมไม่มีอะไรที่หาไม่ได้เลย. අයමෙත්ථ රූපපවත්තික්කමො. นี้คือลำดับแห่งความเป็นไปของรูปในเรื่องนี้. නිබ්බානභෙදො การจำแนกนิพพาน. 62. නිබ්බානං පන ලොකුත්තරසඞ්ඛාතං චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකාතබ්බං මග්ගඵලානමාරම්මණභූතං වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා නිබ්බානන්ති පවුච්චති. ๖๒. ส่วนนิพพาน อันนับว่าเป็นโลกุตตระ อันพึงทำให้แจ้งด้วยมรรคญาณ ๔ เป็นอารมณ์ของมรรคและผล เรียกว่า นิพพาน เพราะออกไปจากตัณหาอันเรียกว่า วานะ (เครื่องร้อยรัด). 63. තදෙතං සභාවතො එකවිධම්පි සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතු අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු චෙති දුවිධං හොති කාරණපරියායෙන. ๖๓. นิพพานนั้น แม้โดยสภาวะมีอย่างเดียว ย่อมมี ๒ อย่าง โดยปริยายแห่งเหตุ คือ สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ และอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. 64. තථා [Pg.46] සුඤ්ඤතං අනිමිත්තං අප්පණිහිතඤ්චෙති තිවිධං හොති ආකාරභෙදෙන. ๖๔. อนึ่ง (นิพพานนั้น) ย่อมมี ๓ อย่าง คือ สุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ โดยความต่างแห่งอาการ 65. පදමච්චුතමච්චන්තං, අසඞ්ඛතමනුත්තරං. ๖๕. บทอันไม่เคลื่อน เป็นธรรมส่วนสุด เป็นอสังขตะ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า නිබ්බානමිති භාසන්ති, වානමුත්තා මහෙසයො. พระมหามุนีทั้งหลายผู้พ้นแล้วจากตัณหาเครื่องร้อยรัด ย่อมกล่าวเรียก (บทนั้น) ว่า นิพพาน ඉති චිත්තං චෙතසිකං, රූපං නිබ්බානමිච්චපි; පරමත්ථං පකාසෙන්ති, චතුධාව තථාගතා. พระตถาคตทั้งหลาย ย่อมทรงประกาศปรมัตถธรรมเป็น ๔ อย่าง คือ จิต เจตสิก รูป และนิพพาน ด้วยประการฉะนี้ ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ රූපසඞ්ගහවිභාගො නාම ในอภิธัมมัตถสังคหะ นี้ชื่อว่า รูปสังคหวิภาค ඡට්ඨො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๖ 7. සමුච්චයපරිච්ඡෙදො ๗. สมุจจยปริจเฉท 1. ද්වාසත්තතිවිධා වුත්තා, වත්ථුධම්මා සලක්ඛණා. ๑. วัตถุธรรมทั้งหลายพร้อมด้วยลักษณะของตน ๗๒ ประการ ท่านกล่าวไว้แล้ว තෙසං දානි යථායොගං, පවක්ඛාමි සමුච්චයං. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงการประมวล (สมุจจัย) แห่งธรรมเหล่านั้นตามที่ประกอบกัน 2. අකුසලසඞ්ගහො මිස්සකසඞ්ගහො බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො සබ්බසඞ්ගහො චෙති සමුච්චයසඞ්ගහො චතුබ්බිධො වෙදිතබ්බො. ๒. สมุจจยสังคหะ พึงทราบว่ามี ๔ อย่าง คือ อกุศลสังคหะ มิสสกสังคหะ โพธิปักขิยสังคหะ และสัพพสังคหะ අකුසලසඞ්ගහො อกุศลสังคหะ 3. කථං? අකුසලසඞ්ගහෙ තාව චත්තාරො ආසවා – කාමාසවො භවාසවො දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො. ๓. อย่างไร? ในอกุศลสังคหะก่อน อาสวะ ๔ คือ กามาสวะ ภวาสวะ ทิฏฐาสวะ อวิชชาสวะ 4. චත්තාරො ඔඝා – කාමොඝො භවොඝො දිට්ඨොඝො අවිජ්ජොඝො. ๔. โอฆะ ๔ คือ กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะ 5. චත්තාරො යොගා – කාමයොගො භවයොගො දිට්ඨියොගො අවිජ්ජායොගො. ๕. โยคะ ๔ คือ กามโยคะ ภวโยคะ ทิฏฐิโยคะ อวิชชาโยคะ 6. චත්තාරො ගන්ථා – අභිජ්ඣාකායගන්ථො, බ්‍යාපාදො කායගන්ථො, සීලබ්බතපරාමාසො කායගන්ථො, ඉදංසච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථො. ๖. คันถะ ๔ คือ อภิชฌากายคันถะ พยาบาทกายคันถะ สีลัพพตปรามาสกายคันถะ อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ 7. චත්තාරො [Pg.47] උපාදානා – කාමුපාදානං දිට්ඨුපාදානං සීලබ්බතුපාදානං අත්තවාදුපාදානං. ๗. อุปาทาน ๔ คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน 8. ඡ නීවරණානි – කාමච්ඡන්දනීවරණං බ්‍යාපාදනීවරණං ථිනමිද්ධනීවරණං උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං විචිකිච්ඡානීවරණං අවිජ්ජානීවරණං. ๘. นิวรณ์ ๖ คือ กามฉันทนิวรณ์ พยาบาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ วิจิกิจฉานิวรณ์ อวิชชานิวรณ์ 9. සත්ත අනුසයා – කාමරාගානුසයො භවරාගානුසයො පටිඝානුසයො මානානුසයො දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයො අවිජ්ජානුසයො. ๙. อนุสัย ๗ คือ กามราคานุสัย ภวราคานุสัย ปฏิฆานุสัย มานานุสัย ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย อวิชชานุสัย 10. දස සංයොජනානි – කාමරාගසංයොජනං රූපරාගසංයොජනං අරූපරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං මානසංයොජනං දිට්ඨිසංයොජනං සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං විචිකිච්ඡාසංයොජනං උද්ධච්චසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජනං සුත්තන්තෙ. ๑๐. สังโยชน์ ๑๐ ในพระสูตร คือ กามราคสังโยชน์ รูปราคสังโยชน์ อรูปราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ มานสังโยชน์ ทิฏฐิสังโยชน์ สีลัพพตปรามาสสังโยชน์ วิจิกิจฉาสังโยชน์ อุทธัจจสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์ 11. අපරානිපි දස සංයොජනානි – කාමරාගසංයොජනං භවරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං මානසංයොජනං දිට්ඨිසංයොජනං සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං විචිකිච්ඡාසංයොජනං ඉස්සාසංයොජනං මච්ඡරියසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජනං අභිධම්මෙ (විභ. 969). ๑๑. สังโยชน์ ๑๐ อีกอย่างหนึ่ง ในพระอภิธรรม (วิภังค์ ๙๖๙) คือ กามราคสังโยชน์ ภวราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์ มานสังโยชน์ ทิฏฐิสังโยชน์ สีลัพพตปรามาสสังโยชน์ วิจิกิจฉาสังโยชน์ อิสสาสังโยชน์ มัจฉริยสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์ 12. දස කිලෙසා – ලොභො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි විචිකිච්ඡා ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පං. ๑๒. กิเลส ๑๐ คือ โลภะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ อโนตตัปปะ 13. ආසවාදීසු පනෙත්ථ කාමභවනාමෙන තබ්බත්ථුකා තණ්හා අධිප්පෙතා, සීලබ්බතපරාමාසො ඉදංසච්චාභිනිවෙසො අත්තවාදුපාදො ච තථාපවත්තං දිට්ඨිගතමෙව පවුච්චති. ๑๓. ในบรรดาธรรมมีอาสวะเป็นต้นเหล่านี้ ตัณหาที่มีกามและภพเป็นที่ตั้ง ท่านประสงค์เอาด้วยชื่อว่า กามะ และ ภวะ ส่วนสีลัพพตปรามาส อิทังสัจจาภินิเวส และอัตตวาทุปาทาน ท่านเรียกว่าเป็นตัวทิฏฐิที่เกิดขึ้นในอาการนั้นๆ นั่นเอง 14. ආසවොඝා ච යොගා ච, ๑๔. อาสวะ โอฆะ และโยคะ තයො ගන්ථා ච වත්ථුතො; උපාදානා දුවෙ වුත්තා,අට්ඨ නීවරණා සියුං. (โดยสภาวะมีอย่างละ ๓) คันถะโดยสภาวะมี ๓ อุปาทานกล่าวไว้ ๒ นิวรณ์พึงมี ๘ ඡළෙවානුසයා [Pg.48] හොන්ති, නව සංයොජනා මතා; කිලෙසා දස වුත්තොයං, නවධා පාපසඞ්ගහො. อนุสัยมี ๖ สังโยชน์พึงทราบว่ามี ๙ กิเลสมี ๑๐ นี้คือการประมวลธรรมฝ่ายบาป (ปาปสังคหะ) ๙ หมวดที่กล่าวไว้แล้ว මිස්සකසඞ්ගහො มิสสกสังคหะ 15. මිස්සකසඞ්ගහෙ ඡ හෙතූ – ලොභො දොසො මොහො අලොභො අදොසො අමොහො. ๑๕. ในมิสสกสังคหะ เหตุ ๖ คือ โลภะ โทสะ โมหะ อโลภะ อโทสะ อโมหะ 16. සත්ත ඣානඞ්ගානි – විතක්කො විචාරො පීති එකග්ගතා සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛා. ๑๖. องค์ฌาน ๗ คือ วิตก วิจาร ปีติ เอกัคคตา โสมนัส โทมนัส อุเบกขา 17. ද්වාදස මග්ගඞ්ගානි – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාසඞ්කප්පො මිච්ඡාවායාමො මිච්ඡාසමාධි. ๑๗. องค์มรรค ๑๒ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ มิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสมาธิ 18. බාවීසතින්ද්‍රියානි – චක්ඛුන්ද්‍රියං සොතින්ද්‍රියං ඝානින්ද්‍රියං ජිව්හින්ද්‍රියං කායින්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රියං සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. ๑๘. อินทรีย์ ๒๒ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ มนินทรีย์ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์ อัญญาตาวินทรีย์ 19. නව බලානි – සද්ධාබලං වීරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං හිරිබලං ඔත්තප්පබලං අහිරිකබලං අනොත්තප්පබලං. ๑๙. พละ ๙ คือ สัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ หิริพละ โอตตัปปพละ อหิริกพละ อโนตตัปปพละ. 20. චත්තාරො අධිපතී – ඡන්දාධිපති වීරියාධිපති චිත්තාධිපති වීමංසාධිපති. ๒๐. อธิบดี ๔ คือ ฉันทาธิบดี วิริยาธิบดี จิตตาธิบดี วิมังสาธิบดี. 21. චත්තාරො ආහාරා – කබළීකාරො ආහාරො, ඵස්සො දුතියො, මනොසඤ්චෙතනා තතියා, විඤ්ඤාණං චතුත්ථං. ๒๑. อาหาร ๔ คือ กวฬิงการาหาร ผัสสะเป็นที่สอง มโนสัญเจตนาเป็นที่สาม วิญญาณเป็นที่สี่. 22. ඉන්ද්‍රියෙසු [Pg.49] පනෙත්ථ සොතාපත්තිමග්ගඤාණං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. ๒๒. ในบรรดาอินทรีย์เหล่านั้น โสดาปัตติมรรคญาณเป็นอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์. 23. අරහත්තඵලඤාණං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. ๒๓. อรหัตตผลญาณเป็นอัญญาตาวินทรีย์. 24. මජ්ඣෙ ඡ ඤාණානි අඤ්ඤින්ද්‍රියානීති පවුච්චන්ති. ๒๔. ญาณ ๖ ในระหว่างนั้น เรียกว่า อัญญินทรีย์. 25. ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච රූපාරූපවසෙන දුවිධං හොති. ๒๕. และชีวิตินทรีย์มี ๒ อย่าง โดยเป็นรูปและอรูป. 26. පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු ඣානඞ්ගානි, අවීරියෙසු බලානි, අහෙතුකෙසු මග්ගඞ්ගානි න ලබ්භන්ති. ๒๖. ในปัญจวิญญาณ องค์ฌานย่อมไม่ได้ ในธรรมที่ไม่มีความเพียร พละย่อมไม่ได้ ในธรรมที่ไม่มีเหตุ องค์มรรคย่อมไม่ได้. 27. තථා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ එකග්ගතා මග්ගින්ද්‍රියබලභාවං න ගච්ඡති. ๒๗. เช่นเดียวกัน เอกัคคตาในจิตที่มีวิจิกิจฉา ย่อมไม่ถึงความเป็นมรรคินทรีย์และพละ. 28. ද්විහෙතුකතිහෙතුකජවනෙස්වෙව යථාසම්භවං අධිපති එකොව ලබ්භතීති. ๒๘. อธิบดีพึงได้เพียงอย่างเดียวในชวนะที่เป็นทวิเหตุกะและติเหตุกะเท่านั้น ตามสมควร. 29. ඡ හෙතූ පඤ්ච ඣානඞ්ගා, මග්ගඞ්ගා නව වත්ථුතො. ๒๙. เหตุ ๖ องค์ฌาน ๕ องค์มรรค ๙ โดยสภาวะ. සොළසින්ද්‍රියධම්මා ච, බලධම්මා නවෙරිතා. และอินทรียธรรม ๑๖ พลธรรม ๙ กล่าวไว้แล้ว. චත්තාරොධිපති වුත්තා, තථාහාරාති සත්තධා; කුසලාදිසමාකිණ්ණො, වුත්තොමිස්සකසඞ්ගහො. อธิบดี ๔ กล่าวไว้แล้ว อาหาร ๔ เช่นกัน รวมเป็น ๗ หมวด มิสสกสังคหะที่ปะปนด้วยกุศลเป็นต้น กล่าวไว้แล้ว. බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො โพธิปักขิยสังคหะ. 30. බොධිපක්ඛියසඞ්ගහෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං. ๓๐. ในโพธิปักขิยสังคหะ สติปัฏฐาน ๔ คือ กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน. 31. චත්තාරො සම්මප්පධානා උප්පන්නානං පාපකානං පහානාය වායාමො, අනුප්පන්නානං පාපකානං අනුප්පාදාය වායාමො, අනුප්පන්නානං කුසලානං උප්පාදාය වායාමො, උප්පන්නානං කුසලානං භිය්‍යොභාවාය වායාමො. ๓๑. สัมมัปปธาน ๔ คือ ความเพียรเพื่อละบาปอกุศลที่เกิดขึ้นแล้ว ความเพียรเพื่อไม่ให้บาปอกุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้น ความเพียรเพื่อยังกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ความเพียรเพื่อยังกุศลที่เกิดขึ้นแล้วให้เจริญยิ่งขึ้น. 32. චත්තාරො [Pg.50] ඉද්ධිපාදා – ඡන්දිද්ධිපාදො වීරියිද්ධිපාදො චිත්තිද්ධිපාදො වීමංසිද්ධිපාදො. ๓๒. อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทิทธิบาท วิริยิทธิบาท จิตติทธิบาท วิมังสิทธิบาท. 33. පඤ්චින්ද්‍රියානි – සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං. ๓๓. อินทรีย์ ๕ คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์. 34. පඤ්ච බලානි – සද්ධාබලං වීරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං. ๓๔. พละ ๕ คือ สัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ. 35. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා – සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. ๓๕. โพชฌงค์ ๗ คือ สติสัมโพชฌงค์ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิริยสัมโพชฌงค์ ปีติสัมโพชฌงค์ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ สมาธิสัมโพชฌงค์ อุเบกขาสัมโพชฌงค์. 36. අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි. ๓๖. องค์มรรค ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ. 37. එත්ථ පන චත්තාරො සතිපට්ඨානාති සම්මාසති එකාව පවුච්චති. ๓๗. ในที่นี้ สติปัฏฐาน ๔ กล่าวว่าเป็นสัมมาสติอย่างเดียว. 38. තථා චත්තාරො සම්මප්පධානාති ච සම්මාවායාමො. ๓๘. เช่นเดียวกัน และสัมมัปปธาน ๔ เป็นสัมมาวายามะ. 39. ඡන්දො චිත්තමුපෙක්ඛා ච, සද්ධාපස්සද්ධිපීතියො. ๓๙. ฉันทะ จิต อุเบกขา ศรัทธา ปัสสัทธิ ปีติ. සම්මාදිට්ඨි ච සඞ්කප්පො, වායාමො විරතිත්තයං. และสัมมาทิฏฐิ สังกัปปะ วายามะ วิรตี ๓. සම්මාසති සමාධීති, චුද්දසෙතෙ සභාවතො; සත්තතිංසප්පභෙදෙන, සත්තධා තත්ථ සඞ්ගහො. สัมมาสติ สมาธิ ธรรมเหล่านี้ ๑๔ โดยสภาวะ การสงเคราะห์ในธรรมเหล่านั้นมี ๗ อย่าง โดยจำแนกเป็น ๓๗. 40. සඞ්කප්පපස්සද්ධි ච පීතුපෙක්ඛා, ๔๐. สังกัปปะ ปัสสัทธิ ปีติ อุเบกขา. ඡන්දො ච චිත්තං විරතිත්තයඤ්ච; නවෙකඨානා විරියං නවට්ඨ,සතී සමාධී චතු පඤ්ච පඤ්ඤා; සද්ධා දුඨානුත්තමසත්තතිංස-ධම්මානමෙසො පවරො විභාගො. ฉันทะ จิต และวิรตี ๓ เป็นธรรมที่มีในฐานะเดียว ๙ อย่าง, วิริยะ ๙, สติ ๘, สมาธิ ๔, ปัญญา ๕, ศรัทธา ๒ ฐานะ, นี้คือการจำแนกธรรม ๓๗ ประการอันประเสริฐ. 41. සබ්බෙ [Pg.51] ලොකුත්තරෙ හොන්ති, න වා සඞ්කප්පපීතියො. ๔๑. ธรรมทั้งหมดเป็นโลกุตตระได้ หรือไม่มีสังกัปปะและปีติ. ලොකියෙපි යථායොගං, ඡබ්බිසුද්ධිපවත්තියං. แม้ในโลกิยะก็เป็นไปตามสมควร ในการเป็นไปแห่งวิสุทธิ ๖. සබ්බසඞ්ගහො การสงเคราะห์ธรรมทั้งปวง 42. සබ්බසඞ්ගහෙ පඤ්චක්ඛන්ධා – රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. ๔๒. ในการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวง มีขันธ์ ๕ คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ 43. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා – රූපුපාදානක්ඛන්ධො වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ๔๓. อุปาทานขันธ์ ๕ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ 44. ද්වාදසායතනානි – චක්ඛායතනං සොතායතනං ඝානායතනං ජිව්හායතනං කායායතනං මනායතනං රූපායතනං සද්දායතනං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං ධම්මායතනං. ๔๔. อายตนะ ๑๒ คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ มนายตนะ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ ธัมมายตนะ 45. අට්ඨාරස ධාතුයො – චක්ඛුධාතු සොතධාතු ඝානධාතු ජිව්හාධාතු කායධාතු රූපධාතු සද්දධාතු ගන්ධධාතු රසධාතු ඵොට්ඨබ්බධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු සොතවිඤ්ඤාණධාතු ඝානවිඤ්ඤාණධාතු ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු කායවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතු ධම්මධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතු. ๔๕. ธาตุ ๑๘ คือ จักขุธาตุ โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวหาธาตุ กายธาตุ รูปธาตุ สัททธาตุ คันธธาตุ รสธาตุ โผฏฐัพพธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ 46. චත්තාරි අරියසච්චානි – දුක්ඛං අරියසච්චං, දුක්ඛසමුදයො අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධො අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං. ๔๖. อริยสัจ ๔ คือ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ 47. එත්ථ පන චෙතසිකසුඛුමරූපනිබ්බානවසෙන එකූනසත්තති ධම්මා ධම්මායතනධම්මධාතූති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. ๔๗. อนึ่ง ในที่นี้ ธรรม ๖๙ อย่าง คือ เจตสิก รูปละเอียด และนิพพาน ย่อมถึงการนับว่าเป็นธัมมายตนะและธัมมธาตุ 48. මනායතනමෙව සත්තවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන භිජ්ජති. ๔๘. มนายตนะนั่นแหละ ย่อมแยกออกเป็นวิญญาณธาตุ ๗ 49. රූපඤ්ච වෙදනා සඤ්ඤා, සෙසචෙතසිකා තථා. ๔๙. รูป เวทนา สัญญา และเจตสิกที่เหลือก็เช่นกัน විඤ්ඤාණමිති පඤ්චෙතෙ, පඤ්චක්ඛන්ධාති භාසිතා. วิญญาณ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ ท่านกล่าวว่าเป็นขันธ์ ๕ 50. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාති[Pg.52], තථා තෙභූමකා මතා. ๕๐. อุปาทานขันธ์ ๕ ก็เช่นกัน ท่านถือว่าเป็นธรรมที่อยู่ในภูมิ ๓ භෙදාභාවෙන නිබ්බානං, ඛන්ධසඞ්ගහනිස්සටං. นิพพานพ้นจากการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ เพราะไม่มีความต่างกัน 51. ද්වාරාරම්මණභෙදෙන, භවන්තායතනානි ච. ๕๑. อายตนะทั้งหลายย่อมมีขึ้นโดยความต่างแห่งทวารและอารมณ์ ද්වාරාලම්බතදුප්පන්න-පරියායෙන ධාතුයො. ธาตุทั้งหลายย่อมมีขึ้นโดยนัยแห่งทวาร อารมณ์ และวิญญาณที่เกิดจากทวารและอารมณ์นั้น 52. දුක්ඛං තෙභූමකං වට්ටං, තණ්හා සමුදයො භවෙ. ๕๒. ทุกข์คือวัฏฏะในภูมิ ๓ ตัณหาเป็นสมุทัย නිරොධො නාම නිබ්බානං, මග්ගො ලොකුත්තරො මතො. นิโรธคือนิพพาน มรรคท่านถือว่าเป็นโลกุตตระ 53. මග්ගයුත්තා ඵලා චෙව, චතුසච්චවිනිස්සටා. ๕๓. ส่วนผลจิตที่ประกอบด้วยมรรค ย่อมพ้นจากอริยสัจ ๔ ඉති පඤ්චප්පභෙදෙන, පවුත්තො සබ්බසඞ්ගහො. ด้วยประการฉะนี้ การสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงจึงถูกกล่าวโดยความต่างกัน ๕ อย่าง ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ සමුච්චයසඞ්ගහවිභාගො නාම จบสมุจจยสังคหวิภาค ในอภิธัมมัตถสังคหะ සත්තමො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๗ 8. පච්චයපරිච්ඡෙදො ๘. ปริจเฉทว่าด้วยปัจจัย 1. යෙසං සඞ්ඛතධම්මානං, යෙ ධම්මා පච්චයා යථා. ๑. ธรรมเหล่าใดเป็นปัจจัยแก่สังขตธรรมเหล่าใด โดยประการใด තං විභාගමිහෙදානි, පවක්ඛාමි යථාරහං. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวการจำแนกปัจจัยนั้นตามสมควรในที่นี้ 2. පටිච්චසමුප්පාදනයො පට්ඨානනයො චෙති පච්චයසඞ්ගහො දුවිධො වෙදිතබ්බො. ๒. การสงเคราะห์ปัจจัยพึงทราบว่ามี ๒ อย่าง คือ ปฏิจจสมุปปาทนัย และปัฏฐานนัย 3. තත්ථ තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතො පටිච්චසමුප්පාදනයො, පට්ඨානනයො පන ආහච්චපච්චයට්ඨිතිමාරබ්භ පවුච්චති, උභයං පන වොමිස්සෙත්වා පපඤ්චෙන්ති ආචරියා. ๓. ในบรรดานัยทั้งสองนั้น ปฏิจจสมุปปาทนัยมีลักษณะเพียงการกำหนดอาการที่เมื่อธรรมนี้มี ธรรมนี้จึงมี ส่วนปัฏฐานนัยท่านกล่าวโดยมุ่งหมายถึงความตั้งอยู่แห่งปัจจัยโดยตรง แต่อาจารย์ทั้งหลายย่อมแสดงโดยพิสดารทั้งสองนัยนั้น පටිච්චසමුප්පාදනයො ปฏิจจสมุปปาทนัย 4. තත්ථ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො[Pg.53], භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතීති අයමෙත්ථ පටිච්චසමුප්පාදනයො. ๔. ในปฏิจจสมุปปาทนัยนั้น อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขาร สังขารเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ วิญญาณเป็นปัจจัยแก่นามรูป นามรูปเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ สฬายตนะเป็นปัจจัยแก่ผัสสะ ผัสสะเป็นปัจจัยแก่เวทนา เวทนาเป็นปัจจัยแก่ตัณหา ตัณหาเป็นปัจจัยแก่อุปาทาน อุปาทานเป็นปัจจัยแก่ภพ ภพเป็นปัจจัยแก่ชาติ ชาติเป็นปัจจัยแก่ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้ กองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมเกิดขึ้น นี้คือปฏิจจสมุปปาทนัยในที่นี้ 5. තත්ථ තයො අද්ධා ද්වාදසඞ්ගානි වීසතාකාරා තිසන්ධි චතුසඞ්ඛෙපා තීණි වට්ටානි ද්වෙ මූලානි ච වෙදිතබ්බානි. ๕. ในปฏิจจสมุปบาทนั้น พึงทราบว่ามี ๓ กาล มี ๑๒ องค์ มี ๒๐ อาการ มี ๓ สนธิ มี ๔ สังเขป มี ๓ วัฏฏะ และมี ๒ มูล 6. කථං? අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා අතීතො අද්ධා, ජාතිජරාමරණං අනාගතො අද්ධා, මජ්ඣෙ අට්ඨ පච්චුප්පන්නො අද්ධාති තයො අද්ධා. ๖. อย่างไร? อวิชชาและสังขารเป็นอดีตกาล ชาติ ชรา และมรณะเป็นอนาคตกาล องค์ ๘ ในท่ามกลางเป็นปัจจุบันกาล ด้วยประการฉะนี้ จึงมี ๓ กาล 7. අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං නාමරූපං සළායතනං ඵස්සො වෙදනා තණ්හා උපාදානං භවො ජාති ජරාමරණන්ති ද්වාදසඞ්ගානි. ๗. อวิชชา สังขาร วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ตัณหา อุปาทาน ภพ ชาติ ชราและมรณะ เหล่านี้คือองค์ ๑๒ 8. සොකාදිවචනං පනෙත්ථ නිස්සන්දඵලනිදස්සනං. ๘. คำว่าโสกะเป็นต้นในที่นี้ เป็นการแสดงนิสสันทผล. 9. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙන පනෙත්ථ තණ්හුපාදානභවාපි ගහිතා භවන්ති, තථා තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා, ජාතිජරාමරණග්ගහණෙන ච විඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකමෙව ගහිතන්ති කත්වා – ๙. ในที่นี้ ด้วยการถือเอาอวิชชาและสังขาร ตัณหา อุปาทาน และภพ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย, เช่นเดียวกัน ด้วยการถือเอาตัณหา อุปาทาน และภพ อวิชชาและสังขารก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย, และด้วยการถือเอาชาติ ชรา และมรณะ พึงทราบว่าผล ๕ มีวิญญาณเป็นต้นเท่านั้น เป็นอันถูกถือเอาแล้วด้วย – 10. අතීතෙ හෙතවො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකං. ๑๐. ในอดีตมีเหตุ ๕, ในปัจจุบันมีผล ๕. ඉදානි හෙතවො පඤ්ච, ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති; වීසතාකාරා තිසන්ධි, චතුසඞ්ඛෙපා ච භවන්ති. ในปัจจุบันมีเหตุ ๕, ในอนาคตมีผล ๕; มีอาการ ๒๐ มี ๓ สนธิ และมี ๔ สังเขป. 11. අවිජ්ජාතණ්හුපාදානා ච කිලෙසවට්ටං, කම්මභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසො සඞ්ඛාරා ච කම්මවට්ටං, උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසො අවසෙසා ච විපාකවට්ටන්ති තීණි වට්ටානි. ๑๑. อวิชชา ตัณหา และอุปาทาน เป็นกิเลสวัฏ, สังขารและส่วนหนึ่งของภพที่เรียกว่ากรรมภพ เป็นกรรมวัฏ, ส่วนหนึ่งของภพที่เรียกว่าอุปปัตติภพและที่เหลือ เป็นวิปากวัฏ รวมเป็นวัฏฏะ ๓. 12. අවිජ්ජාතණ්හාවසෙන ද්වෙ මූලානි ච වෙදිතබ්බානි. ๑๒. พึงทราบมูล ๒ โดยอำนาจแห่งอวิชชาและตัณหา. 13. තෙසමෙව [Pg.54] ච මූලානං, නිරොධෙන නිරුජ්ඣති. ๑๓. และด้วยการดับมูลเหล่านั้นนั่นเอง ย่อมดับไป. ජරාමරණමුච්ඡාය, පීළිතානමභිණ්හසො; ආසවානං සමුප්පාදා, අවිජ්ජා ච පවත්තති. อวิชชาก็ย่อมเป็นไป เพราะอาสวะเกิดขึ้น ด้วยความมัวเมาในชราและมรณะ ของสัตว์ผู้ถูกบีบคั้นอยู่เนืองๆ. වට්ටමාබන්ධමිච්චෙවං, තෙභූමකමනාදිකං; පටිච්චසමුප්පාදොති, පට්ඨපෙසි මහාමුනි. พระมหามุนีทรงตั้งวัฏฏะที่ผูกพันกันอยู่อย่างนี้ อันเป็นไตรภูมิและไม่มีเบื้องต้น ว่าปฏิจจสมุปบาท. පට්ඨානනයො นัยแห่งปัฏฐาน 14. හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො අධිපතිපච්චයො අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො සහජාතපච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො නිස්සයපච්චයො උපනිස්සයපච්චයො පුරෙජාතපච්චයො පච්ඡාජාතපච්චයො ආසෙවනපච්චයො කම්මපච්චයො විපාකපච්චයො ආහාරපච්චයො ඉන්ද්‍රියපච්චයො ඣානපච්චයො මග්ගපච්චයො සම්පයුත්තපච්චයො විප්පයුත්තපච්චයො අත්ථිපච්චයො නත්ථිපච්චයො විගතපච්චයො අවිගතපච්චයොති අයමෙත්ථ පට්ඨානනයො. ๑๔. เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย อธิปติปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย ปัจฉาชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย กรรมปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย ฌานปัจจัย มรรคปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย อวิคตปัจจัย นี้เป็นนัยแห่งปัฏฐานในที่นี้. 15. ඡධා නාමං තු නාමස්ස, පඤ්චධා නාමරූපිනං. ๑๕. นามเป็นปัจจัยแก่นาม ๖ อย่าง, นามเป็นปัจจัยแก่นามรูป ๕ อย่าง. එකධා පුන රූපස්ස, රූපං නාමස්ස චෙකධා. อีกอย่างหนึ่ง นามเป็นปัจจัยแก่รูป ๑ อย่าง, และรูปเป็นปัจจัยแก่นาม ๑ อย่าง. පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි, නාමස්ස දුවිධා ද්වයං; ද්වයස්ස නවධා චෙති, ඡබ්බිධා පච්චයා කථං. บัญญัติและนามรูป เป็นปัจจัยแก่นาม ๒ อย่าง, และเป็นปัจจัยแก่ทั้งสอง (นามรูป) ๙ อย่าง, ปัจจัย ๖ อย่างนี้เป็นอย่างไร. 16. අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පටුප්පන්නානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං අනන්තරසමනන්තරනත්ථිවිගතවසෙන, පුරිමානි ජවනානි පච්ඡිමානං ජවනානං ආසෙවනවසෙන, සහජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්පයුත්තවසෙනෙති ච ඡධා නාමං නාමස්ස පච්චයො හොති. ๑๖. จิตและเจตสิกธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น เป็นปัจจัยแก่จิตและเจตสิกธรรมที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน โดยอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย, ชวนะก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่ชวนะหลังๆ โดยอาเสวนปัจจัย, และจิตและเจตสิกธรรมที่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยแก่กันและกัน โดยสัมปยุตตปัจจัย, นามเป็นปัจจัยแก่นาม ๖ อย่าง. 17. හෙතුඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි සහජාතානං නාමරූපානං හෙතාදිවසෙන, සහජාතා චෙතනා සහජාතානං නාමරූපානං, නානාක්ඛණිකා චෙතනා කම්මාභිනිබ්බත්තානං නාමරූපානං කම්මවසෙන, විපාකක්ඛන්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතානං රූපානං විපාකවසෙනෙති [Pg.55] ච පඤ්චධා නාමං නාමරූපානං පච්චයො හොති. ๑๗. เหตุ องค์ฌาน และองค์มรรค เป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกัน โดยเหตุปัจจัยเป็นต้น, เจตนาที่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกัน, เจตนาที่ต่างขณะกัน เป็นปัจจัยแก่นามรูปที่กรรมทำให้เกิด โดยกรรมปัจจัย, และวิบากขันธ์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่กันและกันและแก่รูปที่เกิดพร้อมกัน โดยวิปากปัจจัย, นามเป็นปัจจัยแก่นามรูป ๕ อย่าง. 18. පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතවසෙනෙති එකධාව නාමං රූපස්ස පච්චයො හොති. ๑๘. จิตและเจตสิกธรรมที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตปัจจัย, นามเป็นปัจจัยแก่รูป ๑ อย่าง. 19. ඡ වත්ථූනි පවත්තියං සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං පඤ්චාරම්මණානි ච පඤ්චවිඤ්ඤාණවීථියා පුරෙජාතවසෙනෙති එකධාව රූපං නාමස්ස පච්චයො හොති. ๑๙. วัตถุ ๖ ในปวัตติกาล เป็นปัจจัยแก่วิญญาณธาตุ ๗, และอารมณ์ ๕ เป็นปัจจัยแก่ปัญจวิญญาณวิถี โดยปุเรชาตปัจจัย, รูปเป็นปัจจัยแก่นาม ๑ อย่าง. 20. ආරම්මණවසෙන උපනිස්සයවසෙනෙති ච දුවිධා පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි නාමස්සෙව පච්චයා හොන්ති. ๒๐. บัญญัติและนามรูป ๒ อย่าง เป็นปัจจัยแก่นามเท่านั้น โดยอารัมมณปัจจัยและโดยอุปนิสสยปัจจัย. 21. තත්ථ රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධං හොති ආරම්මණං. ๒๑. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น อารมณ์มี ๖ อย่าง โดยมีรูปเป็นต้น. 22. උපනිස්සයො පන තිවිධො හොති – ආරම්මණූපනිස්සයො අනන්තරූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො චෙති. ๒๒. แต่อุปนิสสยะมี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยะ อนันตรูปนิสสยะ และปกตูปนิสสยะ. 23. තත්ථ ආරම්මණමෙව ගරුකතං ආරම්මණූපනිස්සයො. ๒๓. ในบรรดาอุปนิสสยะเหล่านั้น อารมณ์ที่ถูกกระทำโดยเคารพเท่านั้น เป็นอารัมมณูปนิสสยะ. 24. අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අනන්තරූපනිස්සයො. ๒๔. จิตและเจตสิกธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น เป็นอนันตรูปนิสสยะ. 25. රාගාදයො පන ධම්මා සද්ධාදයො ච සුඛං දුක්ඛං පුග්ගලො භොජනං උතුසෙනාසනඤ්ච යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච කුසලාදිධම්මානං, කම්මං විපාකානන්ති ච බහුධා හොති පකතූපනිස්සයො. ๒๕. แต่ธรรมทั้งหลายมีราคะเป็นต้น และมีศรัทธาเป็นต้น, สุข ทุกข์ บุคคล อาหาร อุตุและเสนาสนะ ตามสมควร ทั้งภายในและภายนอก เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมเป็นต้น, และกรรมเป็นปัจจัยแก่วิบากทั้งหลาย, ปกตูปนิสสยะมีหลายอย่าง. 26. අධිපතිසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයආහාරඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙනෙති යථාරහං නවධා නාමරූපානි නාමරූපානං පච්චයා භවන්ති. ๒๖. นามรูปเป็นปัจจัยแก่นามรูป ๙ อย่าง ตามสมควร โดยอธิปติปัจจัย สหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย. 27. තත්ථ ගරුකතමාරම්මණං ආරම්මණාධිපතිවසෙන නාමානං, සහජාතාධිපති චතුබ්බිධොපි සහජාතවසෙන සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච දුවිධො හොති අධිපතිපච්චයො. ๒๗. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น อารมณ์ที่ถูกกระทำโดยเคารพ เป็นปัจจัยแก่นามทั้งหลายโดยอารัมมณาธิปติปัจจัย, และสหชาตาธิปติทั้ง ๔ อย่าง เป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกันโดยสหชาตปัจจัย, อธิปติปัจจัยมี ๒ อย่าง. 28. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා [Pg.56] අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතරූපානඤ්ච, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං උපාදාරූපානඤ්ච, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ච තිවිධො හොති සහජාතපච්චයො. ๒๘. จิตและเจตสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่กันและกันและแก่รูปที่เกิดพร้อมกัน, มหาภูตรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกันและแก่อุปาทายรูป, และวัตถุและวิบากในขณะปฏิสนธิเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, สหชาตปัจจัยมี ๓ อย่าง. 29. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ච තිවිධො හොති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො. ๒๙. จิตและเจตสิกธรรมเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, มหาภูตรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, และวัตถุและวิบากในขณะปฏิสนธิเป็นปัจจัยแก่กันและกัน, อัญญมัญญปัจจัยมี ๓ อย่าง. 30. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතරූපානඤ්ච, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං උපාදාරූපානඤ්ච, ඡ වත්ථූනි සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනන්ති ච තිවිධො හොති නිස්සයපච්චයො. ๓๐. จิตและเจตสิกธรรมเป็นปัจจัยแก่กันและกันและแก่รูปที่เกิดพร้อมกัน, มหาภูตรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกันและแก่อุปาทายรูป, และวัตถุ ๖ เป็นปัจจัยแก่วิญญาณธาตุ ๗, นิสสยปัจจัยมี ๓ อย่าง. 31. කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස, අරූපිනො ආහාරා සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච දුවිධො හොති ආහාරපච්චයො. ๓๑. อาหารคือคำข้าวเป็นปัจจัยแก่กายนี้, และอาหารที่เป็นอรูปเป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกัน, อาหารปัจจัยมี ๒ อย่าง. 32. පඤ්ච පසාදා පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං, රූපජීවිතින්ද්‍රියං උපාදින්නරූපානං, අරූපිනො ඉන්ද්‍රියා සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච තිවිධො හොති ඉන්ද්‍රියපච්චයො. ๓๒. ประสาทรูป ๕ เป็นปัจจัยแก่วิญญาณ ๕, รูปชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่รูปที่กรรมยึดครอง (อุปาทินนรูป), อินทรีย์ที่เป็นอรูป เป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกัน ด้วยประการฉะนี้ อินทริยปัจจัยจึงมี ๓ อย่าง 33. ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථු විපාකානං, චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සහජාතරූපානං සහජාතවසෙන, පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතවසෙන ඡ වත්ථූනි පවත්තියං සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං පුරෙජාතවසෙනෙති ච තිවිධො හොති විප්පයුත්තපච්චයො. ๓๓. วัตถุในขณะปฏิสนธิ เป็นปัจจัยแก่นามวิบาก, จิตและเจตสิกธรรม เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดพร้อมกัน โดยสหชาตปัจจัย, จิตและเจตสิกธรรมที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน โดยปัจฉาชาตปัจจัย, วัตถุ ๖ ในปวัตติกาล เป็นปัจจัยแก่วิญญาณธาตุ ๗ โดยปุเรชาตปัจจัย ด้วยประการฉะนี้ วิปปยุตตปัจจัยจึงมี ๓ อย่าง 34. සහජාතං පුරෙජාතං, පච්ඡාජාතඤ්ච සබ්බථා. ๓๔. สหชาตปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย และปัจฉาชาตปัจจัย โดยประการทั้งปวง කබළීකාරො ආහාරො, රූපජීවිතමිච්චයන්ති. – กพฬิงการาหาร และรูปชีวิตินทรีย์ ดังนี้ පඤ්චවිධො හොති අත්ථිපච්චයො අවිගතපච්චයො ච. อัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย มี ๕ อย่าง 35. ආරම්මණූපනිස්සයකම්මත්ථිපච්චයෙසු ච සබ්බෙපි පච්චයා සමොධානං ගච්ඡන්ති. ๓๕. และปัจจัยทั้งปวงย่อมรวมลงในอารัมมณปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย กรรมปัจจัย และอัตถิปัจจัย 36. සහජාතරූපන්ති [Pg.57] පනෙත්ථ සබ්බත්ථාපි පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං, පටිසන්ධියං කටත්තාරූපානඤ්ච වසෙන දුවිධං හොතීති වෙදිතබ්බං. ๓๖. ในคำว่า “รูปที่เกิดพร้อมกัน” นี้ พึงทราบว่ามี ๒ อย่าง คือ รูปที่เกิดจากจิตในปวัตติกาลทุกแห่ง และรูปที่เกิดจากกรรมในปฏิสนธิกาล 37. ඉති තෙකාලිකා ධම්මා, කාලමුත්තා ච සම්භවා. ๓๗. ธรรมที่เป็นไปในกาลทั้ง ๓ และธรรมที่พ้นจากกาล ย่อมมีได้ (โดยประการดังนี้) අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, සඞ්ඛතාසඞ්ඛතා තථා; පඤ්ඤත්තිනාමරූපානං, වසෙන තිවිධා ඨිතා; පච්චයා නාම පට්ඨානෙ, චතුවීසති සබ්බථා. ทั้งภายในและภายนอก ทั้งสังขตธรรมและอสังขตธรรม ตั้งอยู่โดยความเป็นบัญญัติ นาม และรูป เป็น ๓ อย่าง ปัจจัยในปัฏฐานมี ๒๔ อย่าง โดยประการทั้งปวง 38. තත්ථ රූපධම්මා රූපක්ඛන්ධොව, චිත්තචෙතසිකසඞ්ඛාතා චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා, නිබ්බානඤ්චෙති පඤ්චවිධම්පි අරූපන්ති ච නාමන්ති ච පවුච්චති. ๓๘. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น รูปธรรมก็คือรูปขันธ์นั่นเอง ขันธ์ที่เป็นอรูป ๔ ที่นับว่าเป็นจิตและเจตสิก และนิพพาน รวม ๕ อย่างนี้ เรียกว่า อรูป และเรียกว่า นาม පඤ්ඤත්තිභෙදො การจำแนกบัญญัติ 39. තතො අවසෙසා පඤ්ඤත්ති පන පඤ්ඤාපියත්තා පඤ්ඤත්ති, පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්තීති ච දුවිධා හොති. ๓๙. ส่วนบัญญัติที่เหลือจากนั้น มี ๒ อย่าง คือ บัญญัติเพราะเป็นสิ่งที่ถูกบัญญัติ (อัตถบัญญัติ) และบัญญัติเพราะเป็นสิ่งที่บัญญัติ (นามบัญญัติ) 40. කථං? තංතංභූතවිපරිණාමාකාරමුපාදාය තථා තථා පඤ්ඤත්තා භූමිපබ්බතාදිකා, සම්භාරසන්නිවෙසාකාරමුපාදාය ගෙහරථසකටාදිකා, ඛන්ධපඤ්චකමුපාදාය පුරිසපුග්ගලාදිකා, චන්දාවට්ටනාදිකමුපාදාය දිසාකාලාදිකා, අසම්ඵුට්ඨාකාරමුපාදාය කූපගුහාදිකා, තංතංභූතනිමිත්තං භාවනාවිසෙසඤ්ච උපාදාය කසිණනිමිත්තාදිකා චෙති එවමාදිප්පභෙදා පන පරමත්ථතො අවිජ්ජමානාපි අත්ථච්ඡායාකාරෙන චිත්තුප්පාදානමාරම්මණභූතා තං තං උපාදාය උපනිධාය කාරණං කත්වා තථා තථා පරිකප්පියමානා සඞ්ඛායති සමඤ්ඤායති වොහරීයති පඤ්ඤාපීයතීති පඤ්ඤත්තීති පවුච්චති. අයං පඤ්ඤත්ති පඤ්ඤාපියත්තා පඤ්ඤත්ති නාම. ๔๐. อย่างไร? บัญญัติมีแผ่นดินและภูเขาเป็นต้น ที่ถูกบัญญัติไปต่างๆ โดยอาศัยอาการแปรปรวนของมหาภูตรูปนั้นๆ, บัญญัติมีเรือน รถ และเกวียนเป็นต้น โดยอาศัยอาการประกอบรวมกันของส่วนประกอบ, บัญญัติมีบุรุษและบุคคลเป็นต้น โดยอาศัยขันธ์ ๕, บัญญัติมีทิศและกาลเป็นต้น โดยอาศัยการหมุนเวียนของดวงจันทร์เป็นต้น, บัญญัติมีบ่อและถ้ำเป็นต้น โดยอาศัยอาการที่ไม่ถูกสัมผัส (ช่องว่าง), และบัญญัติมีกสิณนิมิตเป็นต้น โดยอาศัยนิมิตของมหาภูตรูปนั้นๆ และการเจริญภาวนาพิเศษ บัญญัติมีประเภทดังกล่าวมานี้ แม้ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ แต่เป็นอารมณ์ของจิตตุปบาทโดยอาการที่เป็นเงาของอรรถ ถูกกำหนดหมายไปต่างๆ โดยอาศัยสิ่งนั้นๆ โดยการเปรียบเทียบ โดยทำเป็นเหตุ จึงถูกนับ ถูกเรียก ถูกพูด ถูกบัญญัติว่า บัญญัติ บัญญัตินี้ชื่อว่า บัญญัติเพราะเป็นสิ่งที่ถูกบัญญัติ 41. පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති පන නාමනාමකම්මාදිනාමෙන පරිදීපිතා, සා විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, විජ්ජමානෙන [Pg.58] අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති චෙති ඡබ්බිධා හොති. ๔๑. ส่วนบัญญัติเพราะเป็นสิ่งที่บัญญัติ ที่แสดงไว้ด้วยชื่อว่า นามและนามกรรมเป็นต้นนั้น มี ๖ อย่าง คือ วิชชมานบัญญัติ, อวิชชมานบัญญัติ, วิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ, อวิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ, วิชชมาเนนวิชชมานบัญญัติ และอวิชชมาเนนอวิชชมานบัญญัติ 42. තත්ථ යදා පන පරමත්ථතො විජ්ජමානං රූපවෙදනාදිං එතාය පඤ්ඤාපෙන්ති, තදායං විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. යදා පන පරමත්ථතො අවිජ්ජමානං භූමිපබ්බතාදිං එතාය පඤ්ඤාපෙන්ති, තදායං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති පවුච්චති. උභින්නං පන වොමිස්සකවසෙන සෙසා යථාක්කමං ඡළභිඤ්ඤො, ඉත්ථිසද්දො, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, රාජපුත්තොති ච වෙදිතබ්බා. ๔๒. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น เมื่อใดบัญญัติรูป เวทนาเป็นต้น ที่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยบัญญัตินี้ เมื่อนั้นบัญญัตินี้ชื่อว่า วิชชมานบัญญัติ เมื่อใดบัญญัติแผ่นดิน ภูเขาเป็นต้น ที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ด้วยบัญญัตินี้ เมื่อนั้นบัญญัตินี้ชื่อว่า อวิชชมานบัญญัติ ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยลำดับว่า ฉฬภิญโญ (ผู้มีอภิญญา ๖), อิตถีสัทโท (เสียงหญิง), จักขุวิญญาณ และราชบุตร โดยการผสมกันของทั้งสองอย่าง 43. වචීඝොසානුසාරෙන, සොතවිඤ්ඤාණවීථියා. ๔๓. โดยอาศัยเสียงพูด ในโสตวิญญาณวิถี පවත්ථානන්තරුප්පන්න-මනොද්වාරස්ස ගොචරා. เป็นอารมณ์ของมโนทวารวิถีที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งปวัตติ (คือโสตวิญญาณวิถี) අත්ථා යස්සානුසාරෙන, විඤ්ඤායන්ති තතො පරං; සායං පඤ්ඤත්ති විඤ්ඤෙය්‍යා, ලොකසඞ්කෙතනිම්මිතා. อรรถทั้งหลายย่อมรู้ได้โดยอาศัยบัญญัตินั้นในภายหลัง บัญญัตินั้นพึงทราบว่าเป็นสิ่งที่โลกสมมติขึ้น ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ පච්චයසඞ්ගහවිභාගො නාම จบปัจจัยสังคหวิภาค ในอภิธัมมัตถสังคหะ අට්ඨමො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๘ 9. කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදො ๙. กัมมัฏฐานสังคหวิภาค (ปริจเฉทว่าด้วยกรรมฐาน) 1. සමථවිපස්සනානං, භාවනානමිතො පරං. ๑. ต่อจากนี้ไป จักกล่าวถึงการเจริญสมถะและวิปัสสนา කම්මට්ඨානං පවක්ඛාමි, දුවිධම්පි යථාක්කමං. จักกล่าวถึงกรรมฐาน ทั้งสองอย่างโดยลำดับ සමථකම්මට්ඨානං สมถกรรมฐาน 2. තත්ථ සමථසඞ්ගහෙ තාව දස කසිණානි, දස අසුභා, දස අනුස්සතියො, චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො, එකා සඤ්ඤා, එකං වවත්ථානං, චත්තාරො ආරුප්පා චෙති සත්තවිධෙන සමථකම්මට්ඨානසඞ්ගහො. ๒. ในสมถสังคหะนั้น มีสมถกรรมฐานสังคหะ ๗ หมวด คือ กสิณ ๑๐, อสุภะ ๑๐, อนุสสติ ๑๐, อัปปมัญญา ๔, อาหาเรปฏิกูลสัญญา ๑, จตุธาตุววัตถาน ๑, และอรูป ๔ චරිතභෙදො การจำแนกจริต 3. රාගචරිතා [Pg.59] දොසචරිතා මොහචරිතා සද්ධාචරිතා බුද්ධිචරිතා විතක්කචරිතා චෙති ඡබ්බිධෙන චරිතසඞ්ගහො. ๓. จริตสังคหะมี ๖ อย่าง คือ ราคจริต โทสจริต โมหจริต สัทธาจริต พุทธิจริต และวิตกจริต භාවනාභෙදො การจำแนกภาวนา 4. පරිකම්මභාවනා උපචාරභාවනා අප්පනාභාවනා චෙති තිස්සො භාවනා. ๔. ภาวนามี ๓ อย่าง คือ ปริกรรมภาวนา อุปจารภาวนา และอัปปนาภาวนา නිමිත්තභෙදො การจำแนกนิมิต 5. පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තං පටිභාගනිමිත්තඤ්චෙති තීණි නිමිත්තානි ච වෙදිතබ්බානි. ๕. บริกรรมนิมิต อุคคหนิมิต และปฏิภาคนิมิต นิมิต ๓ เหล่านี้ พึงทราบ. 6. කථං? පථවීකසිණං ආපොකසිණං තෙජොකසිණං වායොකසිණං නීලකසිණං පීතකසිණං ලොහිතකසිණං ඔදාතකසිණං ආකාසකසිණං ආලොකකසිණඤ්චෙති ඉමානි දස කසිණානි නාම. ๖. อย่างไร? ปฐวีกสิณ อาโปกสิณ เตโชกสิณ วาโยกสิณ นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ อากาสกสิณ และอาโลกกสิณ กสิณ ๑๐ เหล่านี้ ชื่อว่ากสิณ. 7. උද්ධුමාතකං විනීලකං විපුබ්බකං විච්ඡිද්දකං වික්ඛායිතකං වික්ඛිත්තකං හතවික්ඛිත්තකං ලොහිතකං පුළවකං අට්ඨිකඤ්චෙති ඉමෙ දස අසුභා නාම. ๗. อุทธุมาตกะ วินีลกะ วิปุพพกะ วิฉิททกะ วิกขายิตกะ วิกขิตตกะ หตวิกขิตตกะ โลหิตกะ ปุฬวกะ และอัฏฐิกะ อสุภ ๑๐ เหล่านี้ ชื่อว่าอสุภ. 8. බුද්ධානුස්සති ධම්මානුස්සති සංඝානුස්සති සීලානුස්සති චාගානුස්සති දෙවතානුස්සති උපසමානුස්සති මරණානුස්සති කායගතාසති ආනාපානස්සති චෙති ඉමා දස අනුස්සතියො නාම. ๘. พุทธานุสสติ ธัมมานุสสติ สังฆานุสสติ สีลานุสสติ จาคานุสสติ เทวตานุสสติ อุปสมานุสสติ มรณานุสสติ กายคตาสติ และอานาปานัสสติ อนุสสติ ๑๐ เหล่านี้ ชื่อว่าอนุสสติ. 9. මෙත්තා කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛා චෙති ඉමා චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො නාම, බ්‍රහ්මවිහාරොති ච පවුච්චති. ๙. เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา อัปปมัญญา ๔ เหล่านี้ ชื่อว่าอัปปมัญญา และเรียกว่าพรหมวิหาร. 10. ආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤා එකා සඤ්ඤා නාම. ๑๐. อาหาเรปฏิกูลสัญญา สัญญา ๑ ชื่อว่าสัญญา. 11. චතුධාතුවවත්ථානං එකං වවත්ථානං නාම. ๑๑. จตุธาตุววัฏฐาน ววัฏฐาน ๑ ชื่อว่าววัฏฐาน. 12. ආකාසානඤ්චායතනාදයො [Pg.60] චත්තාරො ආරුප්පා නාමාති සබ්බථාපි සමථනිද්දෙසෙ චත්තාලීස කම්මට්ඨානානි භවන්ති. ๑๒. อรูป ๔ มีอากาสานัญจายตนะเป็นต้น ชื่อว่าอรูป โดยประการทั้งปวง กรรมฐาน ๔๐ ย่อมมีในสมถนิทเทส. සප්පායභෙදො การจำแนกความเหมาะสม 13. චරිතාසු පන දස අසුභා කායගතාසතිසඞ්ඛාතා කොට්ඨාසභාවනා ච රාගචරිතස්ස සප්පායා. ๑๓. ในจริตทั้งหลายนั้น อสุภ ๑๐ และโกฏฐาสภาวนาที่เรียกว่ากายคตาสติ เหมาะสมแก่ผู้มีราคะจริต. 14. චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො නීලාදීනි ච චත්තාරි කසිණානි දොසචරිතස්ස. ๑๔. อัปปมัญญา ๔ และกสิณ ๔ มีนีลกสิณเป็นต้น เหมาะสมแก่ผู้มีโทสจริต. 15. ආනාපානං මොහචරිතස්ස විතක්කචරිතස්ස ච, ๑๕. อานาปานสติ เหมาะสมแก่ผู้มีโมหจริตและผู้มีวิตกจริต. 16. බුද්ධානුස්සතිආදයො ඡ සද්ධාචරිතස්ස. ๑๖. อนุสสติ ๖ มีพุทธานุสสติเป็นต้น เหมาะสมแก่ผู้มีศรัทธาจริต. 17. මරණඋපසමසඤ්ඤාවවත්ථානානි බුද්ධිචරිතස්ස. ๑๗. มรณานุสสติ อุปสมานุสสติ สัญญา และววัฏฐาน เหมาะสมแก่ผู้มีพุทธิจริต. 18. සෙසානි පන සබ්බානිපි කම්මට්ඨානානි සබ්බෙසම්පි සප්පායානි, තත්ථාපි කසිණෙසු පුථුලං මොහචරිතස්ස, ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්සෙවාති. ๑๘. ส่วนกรรมฐานที่เหลือทั้งหมด เหมาะสมแก่ชนทุกจำพวก ในกรรมฐานเหล่านั้น กสิณใหญ่เหมาะสมแก่ผู้มีโมหจริต กสิณเล็กเหมาะสมแก่ผู้มีวิตกจริตเท่านั้น. අයමෙත්ථ සප්පායභෙදො. นี้คือการจำแนกความเหมาะสมในกรรมฐานเหล่านั้น. භාවනාභෙදො การจำแนกภาวนา 19. භාවනාසු සබ්බත්ථාපි පරිකම්මභාවනා ලබ්භතෙව, බුද්ධානුස්සතිආදීසු අට්ඨසු සඤ්ඤාවවත්ථානෙසු චාති දසසුකම්මට්ඨානෙසු උපචාරභාවනාව සම්පජ්ජති, නත්ථි අප්පනා. ๑๙. ในภาวนาทั้งหลายทุกแห่ง ย่อมได้บริกรรมภาวนาเท่านั้น ในอนุสสติ ๘ มีพุทธานุสสติเป็นต้น และในสัญญาและววัฏฐาน กรรมฐาน ๑๐ เหล่านี้ ย่อมสำเร็จเพียงอุปจารภาวนาเท่านั้น ไม่มีอัปปนา. 20. සෙසෙසු පන සමතිංසකම්මට්ඨානෙසු අප්පනාභාවනාපි සම්පජ්ජති. ๒๐. ส่วนในกรรมฐานที่เหลือ ๓๐ อย่าง ย่อมสำเร็จอัปปนาภาวนาด้วย. 21. තත්ථාපි දස කසිණානි ආනාපානඤ්ච පඤ්චකජ්ඣානිකානි. ๒๑. ในกรรมฐานเหล่านั้น กสิณ ๑๐ และอานาปานสติ เป็นกรรมฐานที่ยังปัญจมฌานให้เกิด. 22. දස [Pg.61] අසුභා කායගතාසති ච පඨමජ්ඣානිකා. ๒๒. อสุภ ๑๐ และกายคตาสติ เป็นกรรมฐานที่ยังปฐมฌานให้เกิด. 23. මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකා. ๒๓. เมตตาเป็นต้น ๓ อย่าง เป็นกรรมฐานที่ยังจตุตถฌานให้เกิด. 24. උපෙක්ඛා පඤ්චමජ්ඣානිකාති ඡබ්බීසති රූපාවචරජ්ඣානිකානි කම්මට්ඨානානි. ๒๔. อุเบกขา เป็นกรรมฐานที่ยังปัญจมฌานให้เกิด กรรมฐาน ๒๖ อย่างเหล่านี้ เป็นกรรมฐานที่ยังรูปาวจรฌานให้เกิด. 25. චත්තාරො පන ආරුප්පා ආරුප්පජ්ඣානිකාති. ๒๕. ส่วนอรูป ๔ เป็นกรรมฐานที่ยังอรูปฌานให้เกิด. අයමෙත්ථ භාවනාභෙදො. นี้คือการจำแนกภาวนาในกรรมฐานเหล่านั้น. ගොචරභෙදො การจำแนกโคจร 26. නිමිත්තෙසු පන පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තඤ්ච සබ්බත්ථාපි යථාරහං පරියායෙන ලබ්භන්තෙව. ๒๖. ส่วนในนิมิตทั้งหลาย บริกรรมนิมิตและอุคคหนิมิต ย่อมได้โดยปริยายตามสมควรในทุกแห่งเท่านั้น. 27. පටිභාගනිමිත්තං පන කසිණාසුභකොට්ඨාසආනාපානෙස්වෙව ලබ්භති, තත්ථ හි පටිභාගනිමිත්තමාරබ්භ උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි ච පවත්තන්ති. ๒๗. ส่วนปฏิภาคนิมิต ย่อมได้เฉพาะในกสิณ อสุภ โกฏฐาสะ และอานาปานะเท่านั้น เพราะในกรรมฐานเหล่านั้น อุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ ย่อมเป็นไปอาศัยปฏิภาคนิมิต. 28. කථං? ආදිකම්මිකස්ස හි පථවීමණ්ඩලාදීසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්ස තමාරම්මණං පරිකම්මනිමිත්තන්ති පවුච්චති, සා ච භාවනා පරිකම්මභාවනා නාම. ๒๘. อย่างไร? แท้จริงแก่ผู้เริ่มบำเพ็ญ เมื่อกำหนดนิมิตในปฐวีกสิณมณฑลเป็นต้น อารมณ์นั้นเรียกว่าบริกรรมนิมิต และภาวนานั้นชื่อว่าบริกรรมภาวนา. 29. යදා පන තං නිමිත්තං චිත්තෙන සමුග්ගහිතං හොති, චක්ඛුනා පස්සන්තස්සෙව මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගතං, තදා තමෙවාරම්මණං උග්ගහනිමිත්තං නාම, සා ච භාවනා සමාධියති. ๒๙. แต่เมื่อใด นิมิตนั้นอันจิตกำหนดได้แล้ว เหมือนเห็นด้วยตา มาสู่คลองแห่งมโนทวาร เมื่อนั้น อารมณ์นั้นนั่นแหละชื่อว่าอุคคหนิมิต และภาวนานั้นย่อมตั้งมั่น. 30. තථා සමාහිතස්ස පනෙතස්ස තතො පරං තස්මිං උග්ගහනිමිත්තෙ පරිකම්මසමාධිනා භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස යදා තප්පටිභාගං වත්ථුධම්මවිමුච්චිතං පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං භාවනාමයමාරම්මණං චිත්තෙ සන්නිසන්නං සමප්පිතං හොති, තදා තං පටිභාගනිමිත්තං සමුප්පන්නන්ති පවුච්චති. ๓๐. อนึ่ง เมื่อโยคีนั้นผู้มีจิตตั้งมั่นแล้วอย่างนั้น บำเพ็ญภาวนาด้วยบริกรรมสมาธิในอุคคหนิมิตนั้นต่อไป เมื่อใดปฏิภาคนิมิตอันเป็นอารมณ์ที่เกิดจากภาวนา ซึ่งพ้นจากวัตถุธรรม และนับว่าเป็นบัญญัติ ได้ตั้งมั่นและแนบสนิทในจิตแล้ว เมื่อนั้นปฏิภาคนิมิตนั้นชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว. 31. තතො පට්ඨාය පරිපන්ථවිප්පහීනා කාමාවචරසමාධිසඞ්ඛාතා උපචාරභාවනා නිප්ඵන්නා නාම හොති. ๓๑. นับแต่นั้นไป อุปจารภาวนาอันนับว่าเป็นกามวจรสมาธิ ซึ่งปราศจากธรรมเครื่องขัดขวาง ชื่อว่าสำเร็จแล้ว. 32. තතො [Pg.62] පරං තමෙව පරිභාගනිමිත්තං උපචාරසමාධිනා සමාසෙවන්තස්ස රූපාවචරපඨමජ්ඣානමප්පෙති. ๓๒. จากนั้น เมื่อเสพปฏิภาคนิมิตนั้นนั่นแลด้วยอุปจารสมาธิ ย่อมบรรลุถึงปฐมฌานอันเป็นรูปาวจร. 33. තතො පරං තමෙව පඨමජ්ඣානං ආවජ්ජනං සමාපජ්ජනං අධිට්ඨානං වුට්ඨානං පච්චවෙක්ඛණා චෙති ඉමාහි පඤ්චහි වසිතාහි වසීභූතං කත්වා විතක්කාදිකමොළාරිකඞ්ගං පහානාය විචාරාදිසුඛුමඞ්ගුපත්තියා පදහතො යථාක්කමං දුතියජ්ඣානාදයො යථාරහමප්පෙන්ති. ๓๓. จากนั้น เมื่อทำปฐมฌานนั้นนั่นแลให้เป็นผู้ชำนาญด้วยวสี ๕ ประการเหล่านี้ คือ อาวัชชนะ สมาปัชชนะ อธิษฐานะ วุฏฐานะ และปัจจเวกขณะ และเมื่อเพียรพยายามเพื่อละองค์หยาบมีวิตกเป็นต้น และเพื่อบรรลุองค์ละเอียดมีวิจารเป็นต้น ทุติยฌานเป็นต้นย่อมบรรลุถึงตามลำดับตามสมควร. 34. ඉච්චෙවං පථවීකසිණාදීසු ද්වාවීසතිකම්මට්ඨානෙසු පටිභාගනිමිත්තමුපලබ්භති. ๓๔. ด้วยประการฉะนี้ ปฏิภาคนิมิตย่อมมีได้ในกัมมัฏฐาน ๒๒ ประการ มีปฐวีกสิณเป็นต้น. 35. අවසෙසෙසු පන අප්පමඤ්ඤා සත්තපඤ්ඤත්තියං පවත්තන්ති. ๓๕. ส่วนในกัมมัฏฐานที่เหลือ อัปปมัญญาทั้งหลายย่อมเป็นไปในสัตตบัญญัติ. 36. ආකාසවජ්ජිතකසිණෙසු පන යං කිඤ්චි කසිණං උග්ඝාටෙත්වා ලද්ධමාකාසං අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්ස පඨමාරුප්පමප්පෙති. ๓๖. อนึ่ง ในกสิณทั้งหลายที่เว้นอากาศกสิณ เมื่อเพิกกสิณอย่างใดอย่างหนึ่งออกแล้ว ทำบริกรรมในอากาศที่ได้มาโดยความเป็นอนันต์ ย่อมบรรลุอรูปฌานที่ ๑. 37. තමෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්ස දුතියාරුප්පමප්පෙති. ๓๗. เมื่อทำบริกรรมในวิญญาณอันเป็นอรูปฌานที่ ๑ นั้นนั่นแลโดยความเป็นอนันต์ ย่อมบรรลุอรูปฌานที่ ๒. 38. තමෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවං පන ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති පරිකම්මං කරොන්තස්ස තතියාරුප්පමප්පෙති. ๓๘. ส่วนเมื่อทำบริกรรมในความไม่มีแห่งวิญญาณอันเป็นอรูปฌานที่ ๑ นั้นนั่นแลว่า 'ไม่มีอะไรน้อยหนึ่ง' ย่อมบรรลุอรูปฌานที่ ๓. 39. තතියාරුප්පං ‘‘සන්තමෙතං, පණීතමෙත’’න්ති පරිකම්මං කරොන්තස්ස චතුත්ථාරුප්පමප්පෙති. ๓๙. เมื่อทำบริกรรมในอรูปฌานที่ ๓ ว่า 'นั่นสงบ นั่นประณีต' ย่อมบรรลุอรูปฌานที่ ๔. 40. අවසෙසෙසු ච දසසු කම්මට්ඨානෙසු බුද්ධගුණාදිකමාරම්මණමාරබ්භ පරිකම්මං කත්වා තස්මිං නිමිත්තෙ සාධුකමුග්ගහිතෙ තත්ථෙව පරිකම්මඤ්ච සමාධියති, උපචාරො ච සම්පජ්ජති. ๔๐. และในกัมมัฏฐานที่เหลือ ๑๐ ประการ เมื่อปรารภอารมณ์มีพุทธคุณเป็นต้นแล้วทำบริกรรม และเมื่อนิมิตนั้นอันโยคีเรียนถือเอาดีแล้ว บริกรรมย่อมตั้งมั่นและอุปจาระย่อมสำเร็จในนิมิตนั้นนั่นเอง. 41. අභිඤ්ඤාවසෙන [Pg.63] පවත්තමානං පන රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානං අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා අධිට්ඨෙය්‍යාදිකමාවජ්ජෙත්වා පරිකම්මං කරොන්තස්ස රූපාදීසු ආරම්මණෙසු යථාරහමප්පෙති. ๔๑. ส่วนรูปาวจรปัญจมฌานที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งอภิญญา เมื่อออกจากปัญจมฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาแล้ว นึกถึงสิ่งที่พึงอธิษฐานเป็นต้นแล้วทำบริกรรม ย่อมบรรลุในอารมณ์มีรูปเป็นต้นตามสมควร. 42. අභිඤ්ඤා ච නාම – ๔๒. และอภิญญา ชื่อว่า — ඉද්ධිවිධං දිබ්බසොතං, පරචිත්තවිජානනා; පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛූති පඤ්චධා. มี ๕ ประการ คือ อิทธิวิธี ทิพยโสต เจโตปริยญาณ บุพเพนิวาสานุสสติ และทิพยจักษุ. අයමෙත්ථ ගොචරභෙදො. นี้คือความต่างกันแห่งโคจรในอธิการนี้. නිට්ඨිතො ච සමථකම්මට්ඨානනයො. และนัยแห่งสมถกัมมัฏฐาน จบเพียงเท่านี้. විපස්සනාකම්මට්ඨානං วิปัสสนากัมมัฏฐาน විසුද්ධිභෙදො ประเภทแห่งวิสุทธิ 43. විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ පන සීලවිසුද්ධි චිත්තවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි ඤාණදස්සනවිසුද්ධි චෙති සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහො. ๔๓. อนึ่ง ในวิปัสสนากัมมัฏฐาน มีการสงเคราะห์วิสุทธิโดย ๗ ประการ คือ สีลวิสุทธิ จิตตวิสุทธิ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ และญาณทัสสนวิสุทธิ. 44. අනිච්චලක්ඛණං දුක්ඛලක්ඛණං අනත්තලක්ඛණඤ්චෙති තීණි ලක්ඛණානි. ๔๔. ลักษณะ ๓ ประการ คือ อนิจจลักษณะ ทุกขลักษณะ และอนัตตลักษณะ. 45. අනිච්චානුපස්සනා දුක්ඛානුපස්සනා අනත්තානුපස්සනා චෙති තිස්සො අනුපස්සනා. ๔๕. อนุปัสสนา ๓ ประการ คือ อนิจจานุปัสสนา ทุกขานุปัสสนา และอนัตตานุปัสสนา. 46. සම්මසනඤාණං උදයබ්බයඤාණං භඞ්ගඤාණං භයඤාණං ආදීනවඤාණං නිබ්බිදාඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං අනුලොමඤාණඤ්චෙති දස විපස්සනාඤාණානි. ๔๖. วิปัสสนาญาณ ๑๐ ประการ คือ สัมมสนญาณ อุทยัพพยญาณ ภังคญาณ ภยญาณ อาทีนวญาณ นิพพิทาญาณ มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขาญาณ สังขารุเปกขาญาณ และอนุโลมญาณ. 47. සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො, අනිමිත්තො විමොක්ඛො, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො චෙති තයො විමොක්ඛා. ๔๗. วิโมกข์ ๓ ประการ คือ สุญญตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ และอัปปณิหิตวิโมกข์. 48. සුඤ්ඤතානුපස්සනා [Pg.64] අනිමිත්තානුපස්සනා අප්පණිහිතානුපස්සානා චෙති තීණි විමොක්ඛමුඛානි ච වෙදිතබ්බානි. ๔๘. และพึงทราบวิโมกขมุข ๓ ประการ คือ สุญญตานุปัสสนา อนิมิตตานุปัสสนา และอัปปณิหิตานุปัสสนา. 49. කථං? පාතිමොක්ඛසංවරසීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලඤ්චෙති චතුපාරිසුද්ධිසීලං සීලවිසුද්ධි නාම. ๔๙. อย่างไร? ศีล ๔ ประการ คือ ปาติโมกขสังวรศีล อินทริยสังวรศีล อาชีวปาริสุทธิศีล และปัจจัยสันนิสสิตศีล รวมเรียกว่า จตุปาริสุทธิศีล ชื่อว่า สีลวิสุทธิ. 50. උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි චෙති දුවිධොපි සමාධි චිත්තවිසුද්ධි නාම. ๕๐. สมาธิแม้ทั้งสองประการ คือ อุปจารสมาธิ และอัปปนาสมาธิ ชื่อว่า จิตตวิสุทธิ. 51. ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන නාමරූප පරිග්ගහො දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම. ๕๑. การกำหนดนามและรูปโดยอำนาจแห่งลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐาน ชื่อว่า ทิฏฐิวิสุทธิ. 52. තෙසමෙව ච නාමරූපානං පච්චයපරිග්ගහො කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම. ๕๒. การกำหนดปัจจัยแห่งนามและรูปเหล่านั้นนั่นแล ชื่อว่า กังขาวิตรณวิสุทธิ. 53. තතො පරං පන තථාපරිග්ගහිතෙසු සප්පච්චයෙසු තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ කලාපවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනා’’ති අද්ධානවසෙන සන්තතිවසෙන ඛණවසෙන වා සම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස තෙස්වෙව පච්චයවසෙන ඛණවසෙන ච උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ච – ๕๓. จากนั้น เมื่อย่อสังขารทั้งหลายในภูมิ ๓ อันมีปัจจัยและถูกกำหนดแล้วอย่างนั้น ซึ่งจำแนกออกเป็นอดีตเป็นต้น โดยปรารภนัยมีขันธ์เป็นต้นแล้วรวบรวมเข้าเป็นกลุ่มก้อน พิจารณาลักษณะ ๓ ด้วยสัมมสนญาณว่า 'ไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป เป็นทุกข์โดยอรรถว่าน่ากลัว เป็นอนัตตาโดยอรรถว่าไม่มีแก่นสาร' โดยอำนาจแห่งอัทธา โดยอำนาจแห่งสันตติ หรือโดยอำนาจแห่งขณะ และเมื่อพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในสังขารเหล่านั้นนั่นแล โดยอำนาจแห่งปัจจัยและโดยอำนาจแห่งขณะด้วยอุทยัพพยญาณ และเมื่อ — ‘‘ඔභාසො පීති පස්සද්ධි, අධිමොක්ඛො ච පග්ගහො; සුඛං ඤාණමුපට්ඨානමුපෙක්ඛා ච නිකන්ති චෙ’’ති. – 'โอภาส ปีติ ปัสสัทธิ อธิโมกข์ ปัคคาหะ สุข ญาณ อุปัฏฐาน อุเบกขา และนิกกันติ' — ඔභාසාදිවිපස්සනුපක්කිලෙසපරිපන්ථපරිග්ගහවසෙන මග්ගාමග්ගලක්ඛණවවත්ථානං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. การกำหนดลักษณะแห่งมรรคและมิใช่มรรค ด้วยอำนาจการกำหนดรู้ธรรมที่เป็นอุปสรรคคืออุปกิเลสแห่งวิปัสสนา มีโอภาสเป็นต้น ชื่อว่า มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ. 54. තථා පරිපන්ථවිමුත්තස්ස පන තස්ස උදයබ්බයඤාණතො පට්ඨාය යා වානුලොමා තිලක්ඛණං විපස්සනාපරම්පරාය පටිපජ්ජන්තස්ස නව විපස්සනාඤාණානි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. ๕๔. อนึ่ง วิปัสสนาญาณ ๙ อย่าง ของผู้ปฏิบัติผู้พ้นจากอุปสรรคแล้วนั้น ตั้งแต่อุทยัพพยญาณเป็นต้นไป จนถึงอนุโลมญาณ ตามลำดับแห่งวิปัสสนาที่ปรารภไตรลักษณ์ ชื่อว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ. 55. තස්සෙවං පටිපජ්ජන්තස්ස [Pg.65] පන විපස්සනාපරිපාකමාගම්ම ‘‘ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං වොච්ඡිජ්ජිත්වා උප්පන්නමනොද්වාරාවජ්ජනානන්තරං ද්වෙ තීණි විපස්සනාචිත්තානි යං කිඤ්චි අනිච්චාදිලක්ඛණමාරබ්භ පරිකම්මොපචාරානුලොමනාමෙන පවත්තන්ති. ๕๕. อนึ่ง เมื่อผู้ปฏิบัตินั้นปฏิบัติอยู่อย่างนี้ เพราะความที่วิปัสสนาแก่กล้า ภวังค์ย่อมขาดสายลง (ด้วยมนสิการว่า) 'บัดนี้ อัปปนาจักเกิดขึ้น' ต่อจากมโนทวาราวัชชนะที่เกิดขึ้นแล้ว วิปัสสนาจิต ๒ หรือ ๓ ดวง ปรารภลักษณะอย่างใดอย่างหนึ่งมีอนิจจลักษณะเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยชื่อว่า บริกรรม อุปจาร และอนุโลม. 56. යා සිඛාප්පත්තා, සා සානුලොමා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාති ච පවුච්චති. ๕๖. วิปัสสนาใดถึงยอดแล้ว วิปัสสนานั้นพร้อมทั้งอนุโลมญาณ ย่อมถูกเรียกว่า สังขารุเบกขาญาณ และวุฏฐานคามินีวิปัสสนา. 57. තතො පරං ගොත්‍රභුචිත්තං නිබ්බානමාලම්බිත්වා පුථුජ්ජනගොත්තමභිභවන්තං, අරියගොත්තමභිසම්භොන්තඤ්ච පවත්තති. ๕๗. หลังจากนั้น โคตรภูจิตมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ ครอบงำโคตรปุถุชน และบรรลุถึงโคตรพระอริยะ ย่อมเป็นไป. 58. තස්සානන්තරමෙව මග්ගො දුක්ඛසච්චං පරිජානන්තො සමුදයසච්චං පජහන්තො, නිරොධසච්චං සච්ඡිකරොන්තො, මග්ගසච්චං භාවනාවසෙන අප්පනාවීථිමොතරති. ๕๘. ในลำดับแห่งโคตรภูจิตนั้นเอง มรรคเมื่อกำหนดรู้ทุกขสัจ ละสมุทัยสัจ ทำให้แจ้งนิโรธสัจ และเจริญมรรคสัจ ย่อมหยั่งลงสู่อัปปนาวิถี. 59. තතො පරං ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතොව හොති, පුන භවඞ්ගං වොච්ඡින්දිත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණානි පවත්තන්ති. ๕๙. หลังจากนั้น ผลจิต ๒ หรือ ๓ ดวงเป็นไปแล้ว ย่อมตกภวังค์ ต่อจากนั้น เมื่อตัดภวังค์อีกครั้งหนึ่ง ปัจจเวกขณญาณทั้งหลายย่อมเป็นไป. 60. මග්ගං ඵලඤ්ච නිබ්බානං, පච්චවෙක්ඛති පණ්ඩිතො. ๖๐. บัณฑิตย่อมพิจารณามรรค ผล และนิพพาน. හීනෙ කිලෙසෙ සෙසෙ ච, පච්චවෙක්ඛති වාන වා. ย่อมพิจารณากิเลสที่ละได้แล้ว และกิเลสที่ยังเหลืออยู่ หรือไม่พิจารณาก็ได้. ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනෙවං, භාවෙතබ්බො චතුබ්බිධො; ඤාණදස්සනවිසුද්ධි, නාම මග්ගො පවුච්චති. มรรค ๔ ประการที่พึงเจริญโดยลำดับแห่งวิสุทธิ ๖ อย่างนี้ ท่านเรียกว่า ญาณทัสสนวิสุทธิ. අයමෙත්ථ විසුද්ධිභෙදො. นี้คือการจำแนกวิสุทธิในเรื่องนี้. විමොක්ඛභෙදො การจำแนกวิโมกข์. 61. තත්ථ අනත්තානුපස්සනා අත්තාභිනිවෙසං මුඤ්චන්තී සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොති. ๖๑. ในวิโมกข์นั้น อนัตตานุปัสสนาที่สลัดทิ้งอัตตาภินิเวส (ความยึดมั่นในอัตตา) ชื่อว่า สุญญตานุปัสสนา เป็นวิโมกข์มุข. 62. අනිච්චානුපස්සනා [Pg.66] විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී අනිමිත්තානුපස්සනා නාම. ๖๒. อนิจจานุปัสสนาที่สลัดทิ้งวิปัลลาสนิมิต (นิมิตแห่งความคลาดเคลื่อน) ชื่อว่า อนิมิตตานุปัสสนา. 63. දුක්ඛානුපස්සනා තණ්හාපණිධිං මුඤ්චන්තී අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම. ๖๓. ทุกขานุปัสสนาที่สลัดทิ้งตัณหาปณิธิ (ความตั้งความปรารถนาด้วยตัณหา) ชื่อว่า อัปปณิหิตานุปัสสนา. 64. තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති, සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො නාම හොති මග්ගො. ๖๔. เพราะฉะนั้น หากวุฏฐานคามินีวิปัสสนาพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา มรรคย่อมชื่อว่า สุญญตวิโมกข์. 65. යදි අනිච්චතො විපස්සති, අනිමිත්තො විමොක්ඛො නාම. ๖๕. หากพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนิจจัง มรรคย่อมชื่อว่า อนิมิตตวิโมกข์. 66. යදි දුක්ඛතො විපස්සති, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො නාමාති ච මග්ගො විපස්සනාගමනවසෙන තීණි නාමානි ලභති, තථා ඵලඤ්ච මග්ගාගමනවසෙන මග්ගවීථියං. ๖๖. หากพิจารณาเห็นโดยความเป็นทุกข์ มรรคย่อมชื่อว่า อัปปณิหิตวิโมกข์ มรรคย่อมได้ชื่อ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งการดำเนินไปของวิปัสสนา แม้ผลในมรรควิถีก็ย่อมได้ชื่ออย่างนั้นด้วยอำนาจแห่งการดำเนินไปของมรรค. 67. ඵලසමාපත්තිවීථියං පන යථාවුත්තනයෙන විපස්සන්තානං යථාසකඵලමුප්පජ්ජමානම්පි විපස්සනාගමනවසෙනෙව සුඤ්ඤතාදිවිමොක්ඛොති ච පවුච්චති, ආරම්මණවසෙන පන සරසවසෙන ච නාමත්තයං සබ්බත්ථ සබ්බෙසම්පි සමමෙව ච. ๖๗. อนึ่ง ในผลสมาบัติวิถี สำหรับผู้เจริญวิปัสสนาโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว แม้ผลของตนๆ ที่เกิดขึ้น ก็ย่อมถูกเรียกว่า สุญญตวิโมกข์ เป็นต้น ตามอำนาจแห่งการดำเนินไปของวิปัสสนาเท่านั้น แต่โดยอำนาจแห่งอารมณ์และโดยอำนาจแห่งรส ชื่อทั้ง ๓ นั้น ย่อมเหมือนกันในที่ทั้งปวงแก่บุคคลทั้งปวง. අයමෙත්ථ විමොක්ඛභෙදො. นี้คือการจำแนกวิโมกข์ในเรื่องนี้. පුග්ගලභෙදො การจำแนกบุคคล. 68. එත්ථ පන සොතාපත්තිමග්ගං භාවෙත්වා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාපහානෙන පහීනාපායගමනො සත්තක්ඛත්තුපරමො සොතාපන්නො නාම හොති. ๖๘. ในเรื่องนี้ บุคคลผู้เจริญโสดาปัตติมรรคแล้ว เพราะละทิฏฐิและวิจิกิจฉาได้ จึงเป็นผู้ละการไปสู่อบายได้ มีการเกิดอีกอย่างมากเพียง ๗ ครั้ง ชื่อว่า พระโสดาบัน. 69. සකදාගාමිමග්ගං භාවෙත්වා රාගදොසමොහානං තනුකරත්තා සකදාගාමී නාම හොති සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා. ๖๙. บุคคลผู้เจริญสกทาคามิมรรคแล้ว เพราะทำราคะ โทสะ และโมหะให้เบาบางลง จะกลับมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียว ชื่อว่า พระสกทาคามี. 70. අනාගාමිමග්ගං [Pg.67] භාවෙත්වා කාමරාගබ්‍යාපාදානමනවසෙසප්පහානෙන අනාගාමී නාම හොති අනාගන්ත්වා ඉත්ථත්තං. ๗๐. บุคคลผู้เจริญอนาคามิมรรคแล้ว เพราะละกามราคะและพยาบาทได้โดยไม่เหลือ ไม่กลับมาสู่ความเป็นอย่างนี้อีก ชื่อว่า พระอนาคามี. 71. අරහත්තමග්ගං භාවෙත්වා අනවසෙසකිලෙසප්පහානෙන අරහා නාම හොති ඛීණාසවො ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යොති. ๗๑. บุคคลผู้เจริญอรหัตตมรรคแล้ว เพราะละกิเลสได้โดยไม่เหลือ ชื่อว่า พระอรหันต์ เป็นผู้สิ้นอาสวะ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันเลิศในโลก. අයමෙත්ථ පුග්ගලභෙදො. นี้คือการจำแนกบุคคลในเรื่องนี้. සමාපත්තිභෙදො การจำแนกสมาบัติ. 72. ඵලසමාපත්තිවීථියං පනෙත්ථ සබ්බෙසම්පි යථාසකඵලවසෙන සාධාරණාව. ๗๒. อนึ่ง ในผลสมาบัติวิถีนั้น ย่อมเป็นของทั่วไปแก่พระอริยบุคคลทั้งปวง ตามอำนาจแห่งผลของตนๆ. 73. නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනං පන අනාගාමීනඤ්චෙව අරහන්තානඤ්ච ලබ්භති, තත්ථ යථාක්කමං පඨමජ්ඣානාදිමහග්ගතසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ ගතෙ සඞ්ඛාරධම්මෙ තත්ථ තත්ථෙව විපස්සන්තො යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වා තතො පරං අධිට්ඨෙය්‍යාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජති, තස්ස ද්වින්නං අප්පනාජවනානං පරතො වොච්ඡිජ්ජති චිත්තසන්තති, තතො නිරොධසමාපන්නො නාම හොති. ๗๓. อนึ่ง การเข้าถึงนิโรธสมาบัติ ย่อมมีได้เฉพาะพระอนาคามีและพระอรหันต์เท่านั้น ในการเข้านิโรธสมาบัตินั้น บุคคลเข้าถึงมหัคคตสมาบัติมีปฐมฌานเป็นต้นตามลำดับ ออกจากฌานนั้นแล้ว พิจารณาสังขารธรรมที่อยู่ในฌานนั้นๆ ในที่นั้นๆ เอง จนถึงอากิญจัญญายตนะ หลังจากนั้น ทำบุพกิจมีอธิษฐานเป็นต้นแล้ว ย่อมเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ ต่อจากอัปปนาชวนะ ๒ ดวง จิตสันดานของบุคคลนั้นย่อมขาดสายลง จากนั้นจึงชื่อว่า ผู้เข้านิโรธสมาบัติ. 74. වුට්ඨානකාලෙ පන අනාගාමිනො අනාගාමිඵලචිත්තං, අරහතො අරහත්තඵලචිත්තං එකවාරමෙව පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතො හොති, තතො පරං පච්චවෙක්ඛණඤාණං පවත්තති. ๗๔. อนึ่ง ในเวลาออกจากนิโรธสมาบัติ อนาคามิผลจิตของพระอนาคามี หรืออรหัตตผลจิตของพระอรหันต์ ย่อมเป็นไปเพียงครั้งเดียวแล้วตกภวังค์ หลังจากนั้น ปัจจเวกขณญาณย่อมเป็นไป. අයමෙත්ථ සමාපත්තිභෙදො. นี้คือการจำแนกสมาบัติในเรื่องนี้. නිට්ඨිතො ච විපස්සනාකම්මට්ඨානනයො. และนัยแห่งวิปัสสนากัมมัฏฐาน จบลงแล้ว. උය්‍යොජනං การชักชวน. 75. භාවෙතබ්බං [Pg.68] පනිච්චෙවං, භාවනාද්වයමුත්තමං. ๗๕. ก็ภาวนา ๒ อย่างอันสูงสุดนี้ พึงเจริญด้วยประการฉะนี้แล. පටිපත්තිරසස්සාදං, පත්ථයන්තෙන සාසනෙති. โดยผู้ปรารถนาจะเสวยรสแห่งปฏิบัติในพระศาสนา. ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ කම්මට්ඨානසඞ්ගහවිභාගො නාම ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่ากัมมัฏฐานสังคหวิภาคะ ในอภิธัมมัตถสังคหะ. නවමො පරිච්ඡෙදො. ปริจเฉทที่ ๙. නිගමනං บทสรุป. (ක) චාරිත්තසොභිතවිසාලකුලොදයෙන,සද්ධාභිවුඩ්ඪපරිසුද්ධගුණොදයෙන; නම්පව්හයෙන පණිධාය පරානුකම්පං,යං පත්ථිතං පකරණං පරිනිට්ඨිතං තං. (ก) ปกรณ์ใดอันข้าพเจ้าผู้มีตระกูลอันไพบูลย์รุ่งเรืองด้วยจริยาวัตร ผู้มีคุณอันบริสุทธิ์รุ่งเรืองด้วยศรัทธาอันเจริญยิ่ง นามว่าอนุรุทธะ ตั้งความปรารถนาเพื่ออนุเคราะห์ผู้อื่นแล้ว ปกรณ์นั้นสำเร็จแล้ว. (ඛ) පුඤ්ඤෙන තෙන විපුලෙන තු මූලසොමං; ධඤ්ඤාධිවාසමුදිතොදිතමායුකන්තං; පඤ්ඤාවදාතගුණසොභිතලජ්ජිභික්ඛූ,මඤ්ඤන්තු පුඤ්ඤවිභවොදයමඞ්ගලාය. (ข) ด้วยบุญอันไพบูลย์นั้น ขอพระเถระนามว่ามูลโสม ผู้พำนักอยู่ในเมืองธัญญะ ผู้มีความยินดีเพิ่มพูนขึ้นและมีอายุยืนนาน และเหล่าภิกษุผู้มีหิริโอตตัปปะผู้รุ่งเรืองด้วยคุณคือปัญญาอันบริสุทธิ์ จงสำคัญ (ปกรณ์นี้) เพื่อความเจริญแห่งบุญและโภคทรัพย์อันเป็นมงคล. ඉති අනුරුද්ධාචරියෙන රචිතං ด้วยประการฉะนี้ อันพระอาจารย์อนุรุทธะรจนาแล้ว. අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං නාම පකරණං. ปกรณ์ชื่อว่าอภิธัมมัตถสังคหะ. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. අභිධම්මත්ථවිභාවිනීටීකා อภิธัมมัตถวิภาวินีฎีกา. ගන්ථාරම්භකථා คำปรารภคัมภีร์. (ක) විසුද්ධකරුණාඤාණං[Pg.69], බුද්ධං සම්බුද්ධපූජිතං; ධම්මං සද්ධම්මසම්භූතං, නත්වා සංඝං නිරඞ්ගණං. (ก) ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้มีพระญาณและพระกรุณาอันบริสุทธิ์ ผู้เป็นที่บูชาของพระสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย, พระธรรมอันเกิดจากพระสัทธรรม และพระสงฆ์ผู้ปราศจากมลทิน. (ඛ) සාරිපුත්තං මහාථෙරං, පරියත්තිවිසාරදං; වන්දිත්වා සිරසා ධීරං, ගරුං ගාරවභාජනං. (ข) ข้าพเจ้าขอไหว้ด้วยเศียรเกล้า ซึ่งพระมหาเถระสารีบุตร ผู้เป็นปราชญ์ ผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ ผู้เป็นครู และเป็นที่ตั้งแห่งความเคารพ. (ග) වණ්ණයිස්සං සමාසෙන, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං; ආභිධම්මිකභික්ඛූනං, පරං පීතිවිවඩ්ඪනං. (ค) ข้าพเจ้าจักพรรณนาอภิธัมมัตถสังคหะโดยย่อ อันเป็นเครื่องยังปีติอย่างยิ่งให้เจริญแก่ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นอภิธรรมิกะ. (ඝ) පොරාණෙහි අනෙකාපි, කතා යා පන වණ්ණනා; න තාහි සක්කා සබ්බත්ථ, අත්ථො විඤ්ඤාතවෙ ඉධ. (ฆ) อนึ่ง คำพรรณนาแม้มากที่พระอาจารย์โบราณทั้งหลายได้ทำไว้แล้ว แต่เนื้อความในปกรณ์นี้ไม่อาจรู้ได้โดยตลอดด้วยคำพรรณนาเหล่านั้น. (ඞ) තස්මා ලීනපදානෙත්ථ, සාධිප්පායමහාපයං; විභාවෙන්තො සමාසෙන, රචයිස්සාමි වණ්ණනන්ති. (ง) เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าเมื่อจะทำบทที่ลี้ลับในปกรณ์นี้ให้แจ่มแจ้ง พร้อมทั้งอรรถาธิบายอันเป็นทางใหญ่ จักรจนาคำพรรณนาโดยย่อ. ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා คำพรรณนาคำปรารภคัมภีร์. 1. පරමවිචිත්තනයසමන්නාගතං සකසමයසමයන්තරගහනවිග්ගාහණසමත්ථං සුවිමලවිපුලපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියජනනං පකරණමිදමාරභන්තොයමාචරියො පඨමං තාව රතනත්තයපණාමාභිධෙය්‍ය කරණප්පකාරපකරණාභිධානපයොජනානි දස්සෙතුං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ත්‍යාදිමාහ. ๑. พระอาจารย์นี้เมื่อเริ่มปกรณ์นี้ อันประกอบด้วยนัยอันวิจิตรยิ่ง สามารถเพื่อจะหยั่งลงสู่ห้วงลึกแห่งลัทธิของตนและลัทธิอื่น เป็นเครื่องยังความฉลาดแห่งปัญญาอันบริสุทธิ์และไพบูลย์ให้เกิด ก่อนอื่นเพื่อแสดงถึงการนอบน้อมพระรัตนตรัย อภิเธยยะ วิธีการกระทำ ชื่อปกรณ์ และประโยชน์ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สัมมาสัมพุทธะ". එත්ථ [Pg.70] හි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ…පෙ… අභිවාදියා’’ති ඉමිනා රතනත්තයපණාමො වුත්තො, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහ’’න්ති එතෙන අභිධෙය්‍යකරණප්පකාරපකරණාභිධානානි අභිධම්මත්ථානං ඉධ සඞ්ගහෙතබ්බභාවදස්සනෙන තෙසං ඉමිනා සමුදිතෙන පටිපාදෙතබ්බභාවදීපනතො, එකත්ථ සඞ්ගය්හ කථනාකාරදීපනතො, අත්ථානුගතසමඤ්ඤාපරිදීපනතො ච. පයොජනං පන සඞ්ගහපදෙන සාමත්ථියතො දස්සිතමෙව අභිධම්මත්ථානං එකත්ථ සඞ්ගහෙ සති තදුග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙන තෙසං සරූපාවබොධස්ස, තම්මූලිකාය ච දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථසිද්ධියා අනායාසෙන සංසිජ්ඣනතො. ในคัมภีร์นี้แล ด้วยบทมีอาทิว่า "สัมมาสัมพุทธะ...เป...อภิวาทิยา" นี้ การนอบน้อมพระรัตนตรัยอันท่านกล่าวแล้ว. ด้วยบทว่า "อภิธัมมัตถสังคหะ" นี้ อภิเธยยะ วิธีการกระทำ และชื่อปกรณ์ (อันท่านกล่าวแล้ว) ด้วยการแสดงว่าอภิธรรมและอรรถทั้งหลายพึงสังคหะในคัมภีร์นี้ ด้วยการแสดงว่าอภิธรรมและอรรถเหล่านั้นอันปกรณ์นี้พึงแสดงโดยรวมกัน ด้วยการแสดงลักษณะแห่งการกล่าวโดยสังคหะไว้ในที่เดียวกัน และด้วยการแสดงชื่ออันสมควรแก่อรรถ. ส่วนประโยชน์ อันบทว่า "สังคหะ" แสดงไว้แล้วโดยสามารถนั่นแล เพราะเมื่ออภิธรรมและอรรถทั้งหลายมีการสังคหะไว้ในที่เดียวกัน การรู้แจ้งซึ่งลักษณะของอภิธรรมและอรรถเหล่านั้นโดยอาศัยการเรียน การสอบถามเป็นต้น และความสำเร็จแห่งประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพอันมีอภิธรรมและอรรถเหล่านั้นเป็นมูล ย่อมสำเร็จได้โดยไม่ยาก. තත්ථ රතනත්තයපණාමප්පයොජනං තාව බහුධා පපඤ්චෙන්ති ආචරියා, විසෙසතො පන අන්තරායනිවාරණං පච්චාසීසන්ති. තථා හි වුත්තං සඞ්ගහකාරෙහි ‘‘තස්සානුභාවෙන හතන්තරායො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා). රතනත්තයපණාමො හි අත්ථතො පණාමකිරියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා, සා ච වන්දනෙය්‍යවන්දකානං ඛෙත්තජ්ඣාසයසම්පදාහි දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස කම්මස්ස අනුබලප්පදානවසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිපාකසන්තතියා අන්තරායකරානි උපපීළකඋපච්ඡෙදකකම්මානි පටිබාහිත්වා තන්නිදානානං යථාධිප්පෙතසිද්ධිවිබන්ධකානං රොගාදිඅන්තරායානමප්පවත්තිං සාධෙති. තස්මා පකරණාරම්භෙ රතනත්තයපණාමකරණං යථාරද්ධපකරණස්ස අනන්තරායෙන පරිසමාපනත්ථඤ්චෙව සොතූනඤ්ච වන්දනාපුබ්බඞ්ගමාය පටිපත්තියා අනන්තරායෙන උග්ගහණධාරණාදිසංසිජ්ඣනත්ථඤ්ච. අභිධෙය්‍යකථනං පන විදිතාභිධෙය්‍යස්සෙව ගන්ථස්ස විඤ්ඤූහි උග්ගහණාදිවසෙන පටිපජ්ජිතබ්බභාවතො. කරණප්පකාරප්පයොජනසන්දස්සනානි ච සොතුජනසමුස්සාහජනනත්ථං. අභිධානකථනං පන වොහාරසුඛත්ථන්ති අයමෙත්ථ සමුදායත්ථො. අයං පන අවයවත්ථො [Pg.71] – සසද්ධම්මගණුත්තමං අතුලං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදිය අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං භාසිස්සන්ති සම්බන්ධො. ในบรรดาประโยชน์เหล่านั้น ประโยชน์แห่งการนอบน้อมพระรัตนตรัยก่อนอื่น พระอาจารย์ทั้งหลายย่อมแสดงโดยพิสดารหลายนัย แต่โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ย่อมมุ่งหวังการป้องกันอันตราย. เพราะเหตุนั้นแล พระสังคหกาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวไว้ว่า "ด้วยอานุภาพแห่งการนอบน้อมนั้น อันตรายทั้งหลายย่อมถูกกำจัด" ดังนี้ (ปรมัตถทีปนี อรรถกถาปรมัตถสังคหะ ๑. คำปรารภคัมภีร์). อนึ่ง การนอบน้อมพระรัตนตรัย โดยอรรถคือเจตนาที่เป็นกุศลอันยังการกระทำคือนอบน้อมให้สำเร็จ และเจตนานั้นเป็นกรรมที่ให้ผลในปัจจุบันได้ ด้วยความสมบูรณ์แห่งเขต (คือผู้ควรไหว้) และอัธยาศัย (คือผู้ไหว้) ด้วยการให้กำลังแก่กรรมอันเป็นนิมิตแห่งความสำเร็จที่ได้มาแล้ว ย่อมขจัดกรรมที่เป็นอันตราย กรรมที่บีบคั้น และกรรมที่ตัดรอน ซึ่งเกิดขึ้นในวิบากสันดานนั้น ย่อมยังความไม่เกิดขึ้นแห่งอันตรายมีโรคเป็นต้น อันเป็นเครื่องขัดขวางความสำเร็จตามที่มุ่งหมาย อันมีกรรมเหล่านั้นเป็นเหตุ ให้สำเร็จ. เพราะเหตุนั้น การกระทำซึ่งการนอบน้อมพระรัตนตรัยในเวลาเริ่มปกรณ์ ก็เพื่อความสำเร็จแห่งปกรณ์ที่เริ่มแล้วโดยไม่มีอันตราย และเพื่อความสำเร็จแห่งการเรียน การทรงจำเป็นต้นของชนผู้ฟังโดยไม่มีอันตราย ด้วยปฏิปทาอันมีการนอบน้อมเป็นเบื้องหน้า. ส่วนการกล่าวอภิเธยยะ (เนื้อหา) ก็เพราะคัมภีร์อันมีอภิเธยยะที่รู้แล้วเท่านั้น อันวิญญูชนพึงปฏิบัติโดยอาศัยการเรียนเป็นต้น. และการแสดงวิธีการกระทำและประโยชน์ ก็เพื่อยังความอุตสาหะของชนผู้ฟังให้เกิด. ส่วนการกล่าวชื่อ ก็เพื่อความสะดวกในการเรียกขาน ดังนี้ อรรถรวมในคัมภีร์นี้. ส่วนอรรถแยกคือ ความสัมพันธ์ว่า "ไหว้แล้วซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีใครเปรียบ พร้อมทั้งพระสัทธรรมและหมู่สงฆ์ผู้ประเสริฐสุด จักกล่าวอภิธัมมัตถสังคหะ" ดังนี้. තත්ථ සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මෙ අභිසම්බුද්ධොති සම්මා සම්බුද්ධො, භගවා. සො හි සඞ්ඛතාසඞ්ඛතභෙදං සකලම්පි ධම්මජාතං යාථාවසරසලක්ඛණපටිවෙධවසෙන සම්මා සයං විචිතොපචිතපාරමිතාසම්භූතෙන සයම්භූඤාණෙන සාමං බුජ්ඣි අඤ්ඤාසි. යථාහ ‘‘සයං අභිඤ්ඤාය කමුද්දිසෙය්‍ය’’න්ති (මහාව. 11; ම. නි. 1.285; 2.341; ධ. ප. 353), අථ වා බුධධාතුස්ස ජාගරණවිකසනත්ථෙසුපි පවත්තනතො සම්මා සාමඤ්ච පටිබුද්ධො අනඤ්ඤපටිබොධිතො හුත්වා සයමෙව සවාසනසම්මොහනිද්දාය අච්චන්තං විගතො, දිනකරකිරණසමාගමෙන පරමරුචිරසිරිසොභග්ගප්පත්තියා විකසිතමිව පදුමං අග්ගමග්ගඤාණසමාගමෙන අපරිමිතගුණගණාලඞ්කතසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පත්තියා සම්මා සයමෙව විකසිතො විකාසමනුප්පත්තොත්‍යත්ථො. යථාවුත්තවචනත්ථයොගෙපි සම්මාසම්බුද්ධසද්දස්ස භගවති සමඤ්ඤාවසෙන පවත්තත්තා ‘‘අතුල’’න්ති ඉමිනා විසෙසෙති. තුලාය සම්මිතො තුල්‍යො, සොයෙව තුලො යකාරලොපවසෙන. අථ වා සම්මිතත්ථෙ අකාරපච්චයවසෙන තුලාය සම්මිතො තුලො, න තුලො අතුලො, සීලාදීහි ගුණෙහි කෙනචි අසදිසො, නත්ථි එතස්ස වා තුලො සදිසොති අතුලො සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලභාවතො. යථාහ ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90). ในบรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าสัมมาสัมพุทธะ เพราะทรงตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบและด้วยพระองค์เอง. อนึ่ง พระองค์ทรงตรัสรู้ คือทรงทราบธรรมชาติทั้งปวง มีสังขตธรรมและอสังขตธรรมเป็นประเภท โดยชอบด้วยพระองค์เอง ด้วยพระสยัมภูญาณอันเกิดจากการสั่งสมบารมีอันวิจิตร โดยการแทงตลอดลักษณะและรสตามความเป็นจริง. สมดังที่ตรัสไว้ว่า "เมื่อรู้ยิ่งด้วยตนเองแล้ว จะพึงชี้บอกใครเล่า" ดังนี้ (มหาวัคค์ ๑๑; ม.ม. ๑.๒๘๕; ม.อุ. ๒.๓๔๑; ธ.ป. ๓๕๓). อีกอย่างหนึ่ง เพราะธาตุ "พุธ" ย่อมเป็นไปในอรรถว่าตื่นและบาน พระองค์จึงทรงตื่นด้วยพระองค์เองโดยชอบ ไม่ได้ถูกผู้อื่นปลุกให้ตื่น ทรงพ้นจากนิทราคือโมหะพร้อมด้วยวาสนาโดยสิ้นเชิง. มีอรรถว่า ทรงบานด้วยพระองค์เองโดยชอบ คือทรงถึงความบาน ด้วยการบรรลุพระสัพพัญญุตญาณอันประดับด้วยหมู่แห่งพระคุณอันประมาณมิได้ ด้วยการบรรลุอริยมรรคญาณ เหมือนดอกบัวบานด้วยการสัมผัสรัศมีพระอาทิตย์ ถึงความงามและความรุ่งเรืองอันสูงสุด. แม้เมื่อความประกอบแห่งอรรถแห่งบทที่กล่าวมาแล้วนั้นมีอยู่ แต่เพราะบทว่า "สัมมาสัมพุทธะ" ย่อมเป็นไปโดยเป็นชื่อเฉพาะในพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงทรงแสดงความพิเศษด้วยบทว่า "อตุละ" นี้. ผู้เสมอด้วยเครื่องชั่ง ชื่อว่าตุลยะ, นั่นแหละชื่อว่าตุละ ด้วยการลบ ย การันต์. อีกอย่างหนึ่ง ผู้เสมอด้วยเครื่องชั่ง ชื่อว่าตุละ ด้วยการลง อ ปัจจัย ในอรรถว่าเสมอ, ผู้ไม่เสมอชื่อว่าอตุละ, คือผู้ไม่เหมือนใครด้วยคุณมีศีลเป็นต้น, หรือผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน ชื่อว่าอตุละ เพราะความเป็นบุคคลสูงสุดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก. สมดังที่ตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายไม่มีเท้าบ้าง มีสองเท้าบ้าง มีสี่เท้าบ้าง...เป...พระตถาคตเจ้าอันโลกกล่าวว่าเป็นยอดของสัตว์เหล่านั้น" ดังนี้เป็นต้น (อ.จตุกกนิบาต ๔.๓๔; อ.ปัญจกนิบาต ๕.๓๒; อิติวุตตกะ ๙๐). එත්තාවතා ච හෙතුඵලසත්තූපකාරසම්පදාවසෙන තීහාකාරෙහි භගවතො ථොමනා කතා හොති. තත්ථ හෙතුසම්පදා නාම මහාකරුණාසමායොගො බොධිසම්භාරසම්භරණඤ්ච[Pg.72]. ඵලසම්පදා පන ඤාණපහානආනුභාවරූපකායසම්පදාවසෙන චතුබ්බිධා. තත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං මග්ගඤාණං, තම්මූලකානි ච දසබලාදිඤාණානි ඤාණසම්පදා. සවාසනසකලසංකිලෙසානමච්චන්තමනුප්පාදධම්මතාපාදනං පහානසම්පදා. යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ ආධිපච්චං ආනුභාවසම්පදා. සකලලොකනයනාභිසෙකභූතා පන ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතා අත්තභාවසම්පත්ති රූපකායසම්පදා නාම. සත්තූපකාරො පන ආසයපයොගවසෙන දුවිධො. තත්ථ දෙවදත්තාදීසු විරොධිසත්තෙසුපි නිච්චං හිතජ්ඣාසයතා, අපරිපාකගතින්ද්‍රියානං ඉන්ද්‍රියපරිපාකකාලාගමනඤ්ච ආසයො නාම. තදඤ්ඤසත්තානං පන ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛචිත්තස්ස යානත්තයමුඛෙන සබ්බදුක්ඛනිය්‍යානිකධම්මදෙසනා පයොගො නාම. ด้วยเหตุนี้ การสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงสำเร็จด้วยอาการ ๓ อย่าง คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งเหตุ ความถึงพร้อมแห่งผล และความถึงพร้อมแห่งการอนุเคราะห์สัตว์. ในบรรดาอาการเหล่านั้น ความถึงพร้อมแห่งเหตุ ได้แก่ การประกอบด้วยมหากรุณา และการสั่งสมพระโพธิสมภาร. ส่วนความถึงพร้อมแห่งผล มี ๔ อย่าง คือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งญาณ ความถึงพร้อมแห่งการละ ความถึงพร้อมแห่งอานุภาพ และความถึงพร้อมแห่งรูปกาย. ในบรรดา ๔ อย่างนั้น มรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ และญาณมีทศพลญาณเป็นต้นอันมีมรรคญาณนั้นเป็นมูล ชื่อว่าความถึงพร้อมแห่งญาณ. การยังกิเลสทั้งปวงพร้อมทั้งวาสนาให้เป็นธรรมดาที่ไม่เกิดขึ้นอีกโดยเด็ดขาด ชื่อว่าความถึงพร้อมแห่งการละ. ความเป็นใหญ่ในการยังสิ่งที่ปรารถนาให้สำเร็จ ชื่อว่าความถึงพร้อมแห่งอานุภาพ. ส่วนความถึงพร้อมแห่งอัตภาพอันประดับด้วยลักษณะและอนุพยัญชนะ ซึ่งเป็นดุจการอภิเษกแก่ดวงตาของโลกทั้งปวง ชื่อว่าความถึงพร้อมแห่งรูปกาย. ส่วนการอนุเคราะห์สัตว์ มี ๒ อย่าง คือ ด้วยอำนาจอัธยาศัยและด้วยอำนาจการประกอบ. ในบรรดา ๒ อย่างนั้น ความมีอัธยาศัยเกื้อกูลเป็นนิตย์แม้ในสัตว์ผู้เป็นปฏิปักษ์มีพระเทวทัตเป็นต้น และการรอคอยกาลที่อินทรีย์จะแก่กล้าของสัตว์ผู้มีอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า ชื่อว่าอัธยาศัย. ส่วนการแสดงธรรมที่นำสัตว์ออกจากทุกข์ทั้งปวงโดยทางแห่งยาน ๓ แก่สัตว์เหล่าอื่น ด้วยจิตที่ไม่หวังลาภสักการะเป็นต้น ชื่อว่าการประกอบ. තත්ථ පුරිමා ද්වෙ ඵලසම්පදා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති ඉමිනා දස්සිතා, ඉතරා පන ද්වෙ, තථා සත්තූපකාරසම්පදා ච ‘‘අතුල’’න්ති එතෙන, තදුපායභූතා පන හෙතුසම්පදා ද්වීහිපි සාමත්ථියතො දස්සිතා තථාවිධහෙතුබ්‍යතිරෙකෙන තදුභයසම්පත්තීනමසම්භවතො, අහෙතුකත්තෙ ච සබ්බත්ථ තාසං සම්භවප්පසඞ්ගතො. ในบรรดาความถึงพร้อมเหล่านั้น ความถึงพร้อมแห่งผล ๒ อย่างแรก แสดงด้วยบทว่า "สัมมาสัมพุทธะ" นี้, ส่วนอีก ๒ อย่าง และความถึงพร้อมแห่งการอนุเคราะห์สัตว์ แสดงด้วยบทว่า "อตุละ" นี้, ส่วนความถึงพร้อมแห่งเหตุอันเป็นอุบายแห่งความถึงพร้อมทั้งสองนั้น แสดงด้วยความสามารถของบททั้งสอง เพราะความถึงพร้อมทั้งสองนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้หากปราศจากเหตุเช่นนั้น, และเพราะหากไม่มีเหตุแล้ว ความถึงพร้อมเหล่านั้นก็พึงเกิดขึ้นได้ในทุกที่. තදෙවං තිවිධාවත්ථාසඞ්ගහිතථොමනාපුබ්බඞ්ගමං බුද්ධරතනං වන්දිත්වා ඉදානි සෙසරතනානම්පි පණාමමාරභන්තො ආහ ‘‘සසද්ධම්මගණුත්තම’’න්ති. ගුණීභූතානම්පි හි ධම්මසංඝානං අභිවාදෙතබ්බභාවො සහයොගෙන විඤ්ඤායති යථා ‘‘සපුත්තදාරො ආගතොති පුත්තදාරස්සාපි ආගමන’’න්ති. ครั้นไหว้พระพุทธรัตนะอันมีการสรรเสริญที่สงเคราะห์ด้วยอาการ ๓ อย่างดังกล่าวมาแล้วเป็นเบื้องหน้าแล้ว บัดนี้ เมื่อจะเริ่มการนอบน้อมพระรัตนะที่เหลือ จึงกล่าวว่า "สสทฺธมฺมคณุตฺตมํ" (พร้อมด้วยพระสัทธรรมและพระสงฆ์ผู้ประเสริฐ) ดังนี้. อนึ่ง ความที่พระธรรมและพระสงฆ์ผู้มีคุณเป็นที่พึงไหว้ ย่อมทราบได้ด้วยการประกอบคำว่า "ส" (พร้อม) เหมือนอย่างที่ว่า "มาพร้อมด้วยบุตรภรรยา" ก็ย่อมหมายถึงบุตรภรรยามาด้วย. තත්ථ අත්තානං ධාරෙන්තෙ චතූසු අපායෙසු, වට්ටදුක්ඛෙසු ච අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති ධම්මො, චතුමග්ගඵලනිබ්බානවසෙන නවවිධො, පරියත්තියා සහ දසවිධො වා ධම්මො. ධාරණඤ්ච පනෙතස්ස අපායාදිනිබ්බත්තකකිලෙසවිද්ධංසනං, තං අරියමග්ගස්ස කිලෙසසමුච්ඡෙදකභාවතො, නිබ්බානස්ස ච [Pg.73] ආරම්මණභාවෙන තස්ස තදත්ථසිද්ධිහෙතුතාය නිප්පරියායතො ලබ්භති, ඵලස්ස පන කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනවසෙන මග්ගානුකූලප්පවත්තිතො, පරියත්තියා ච තදධිගමහෙතුතායාති උභින්නම්පි පරියායතොති දට්ඨබ්බං. සතං සප්පුරිසානං අරියපුග්ගලානං, සන්තො වා සංවිජ්ජමානො න තිත්ථියපරිකප්පිතො අත්තා විය පරමත්ථතො අවිජ්ජමානො සන්තො වා පසත්ථො ස්වාක්ඛාතතාදිගුණයොගතො න බාහිරකධම්මො විය එකන්තනින්දිතො ධම්මොති සද්ධම්මො, ගණො ච සො අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං සමූහභාවතො උත්තමො ච සුප්පටිපන්නතාදිගුණවිසෙසයොගතො, ගණානං, ගණෙසු වා දෙවමනුස්සාදි සමූහෙසු උත්තමො යථාවුත්තගුණවසෙනාති ගණුත්තමො, සහ සද්ධම්මෙන, ගණුත්තමෙන චාති සසද්ධම්මගණුත්තමො, තං සසද්ධම්මගණුත්තමං. ในบรรดาบทเหล่านั้น ธรรมที่ทรงไว้ซึ่งบุคคล (ผู้ทรงธรรม) คือทำให้ไม่ตกไปในอบาย ๔ และในทุกข์แห่งวัฏฏะ ชื่อว่า ธรรม. ธรรมนั้นมี ๙ อย่าง โดยเป็นมรรค ๔ ผล ๔ และนิพพาน ๑ หรือมี ๑๐ อย่าง พร้อมด้วยปริยัติ. ส่วนการทรงไว้ซึ่งธรรมนั้น คือการทำลายกิเลสอันเป็นเหตุให้เกิดในอบายเป็นต้น. การทำลายกิเลสนั้น ย่อมได้โดยไม่เป็นปริยาย (โดยตรง) เพราะอริยมรรคมีสภาพเป็นเครื่องตัดขาดกิเลส และเพราะนิพพานเป็นอารมณ์ จึงเป็นเหตุให้สำเร็จประโยชน์นั้น. ส่วนผล ย่อมเป็นไปโดยอนุโลมแก่มรรคด้วยการระงับกิเลส และปริยัติเป็นเหตุแห่งการบรรลุธรรมนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าทั้งสองอย่างนี้เป็นปริยาย (โดยอ้อม). ธรรมของสัตบุรุษคืออริยบุคคลทั้งหลาย หรือธรรมที่มีอยู่จริง ไม่ใช่ไม่มีอยู่จริงโดยปรมัตถ์เหมือนอัตตาที่พวกเดียรถีย์คิดขึ้น หรือธรรมที่น่าสรรเสริญเพราะประกอบด้วยคุณมีการตรัสไว้ดีแล้วเป็นต้น ไม่ใช่ธรรมภายนอกที่ถูกตำหนิโดยส่วนเดียว ชื่อว่า สัทธรรม. และหมู่ (สงฆ์) นั้นเป็นหมู่แห่งอริยบุคคล ๘ จำพวก และเป็นผู้ประเสริฐเพราะประกอบด้วยคุณวิเศษมีการปฏิบัติดีแล้วเป็นต้น. หรือเป็นผู้ประเสริฐกว่าหมู่ทั้งหลาย หรือในหมู่ทั้งหลายมีหมู่เทวดาและมนุษย์เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งคุณที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่า คณุตตมะ. พร้อมด้วยพระสัทธรรม และพร้อมด้วยพระสงฆ์ผู้ประเสริฐกว่าหมู่ ชื่อว่า สสัทธัมมคณุตตมะ, (ข้าพเจ้าขอนอบน้อม) ซึ่งพระสัทธรรมและพระสงฆ์ผู้ประเสริฐกว่าหมู่นั้น. අභිවාදියාති විසෙසතො වන්දිත්වා, භයලාභකුලාචාරාදිවිරහෙන සක්කච්චං ආදරෙන කායවචීමනොද්වාරෙහි වන්දිත්වාත්‍යත්ථො. භාසිස්සන්ති කථෙස්සාමි. නිබ්බත්තිතපරමත්ථභාවෙන අභි විසිට්ඨා ධම්මා එත්ථාතිආදිනා අභිධම්මො, ධම්මසඞ්ගණීආදිසත්තපකරණං අභිධම්මපිටකං, තත්ථ වුත්තා අත්ථා අභිධම්මත්ථා, තෙ සඞ්ගය්හන්ති එත්ථ, එතෙනාති වා අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං. บทว่า อภิวาทิย ความว่า ไหว้โดยพิเศษ คือไหว้ด้วยความเคารพอย่างยิ่ง ด้วยความเอื้อเฟื้อ ด้วยกาย วาจา ใจ โดยปราศจากความกลัว ความหวังลาภ หรือธรรมเนียมตระกูลเป็นต้น. บทว่า ภาสิสฺสนฺติ ความว่า จักกล่าว. ธรรมทั้งหลายที่ยิ่งหรือวิเศษโดยความเป็นปรมัตถธรรมในคัมภีร์นี้ ชื่อว่า อภิธรรม. อภิธรรมปิฎก คือพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ มีพระธรรมสังคณีเป็นต้น. อรรถที่กล่าวไว้ในอภิธรรมนั้น ชื่อว่า อภิธัมมัตถะ. อภิธัมมัตถ์เหล่านั้นถูกสงเคราะห์ไว้ในคัมภีร์นี้ หรือด้วยคัมภีร์นี้ ชื่อว่า อภิธัมมัตถสังคหะ. පරමත්ථධම්මවණ්ණනා การพรรณนาปรมัตถธรรม 2. එවං තාව යථාධිප්පෙතප්පයොජනනිමිත්තං රතනත්තයපණාමාදිකං විධාය ඉදානි යෙසං අභිධම්මත්ථානං සඞ්ගහණවසෙන ඉදං පකරණං පට්ඨපීයති, තෙ තාව සඞ්ඛෙපතො උද්දිසන්තො ආහ ‘‘තත්ථ වුත්තා’’ත්‍යාදි. තත්ථ තස්මිං අභිධම්මෙ සබ්බථා කුසලාදිවසෙන, ඛන්ධාදිවසෙන ච වුත්තා අභිධම්මත්ථා පරමත්ථතො සම්මුතිං ඨපෙත්වා නිබ්බත්තිතපරමත්ථවසෙන චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, චෙතසිකං වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං, රූපං [Pg.74] භූතුපාදායභෙදභින්නො රූපක්ඛන්ධො, නිබ්බානං මග්ගඵලානමාරම්මණභූතො අසඞ්ඛතධම්මොති එවං චතුධා චතූහාකාරෙහි ඨිතාති යොජනා. තත්ථ පරමො උත්තමො අවිපරීතො අත්ථො, පරමස්ස වා උත්තමස්ස ඤාණස්ස අත්ථො ගොචරොති පරමත්ථො. ๒. เมื่อได้กระทำปณามรัตนตรัยเป็นต้น อันเป็นนิมิตแห่งประโยชน์ที่มุ่งหมายไว้แล้วอย่างนี้ก่อน บัดนี้ เมื่อจะแสดงอภิธัมมัตถ์ทั้งหลายที่คัมภีร์นี้ตั้งขึ้นโดยการสงเคราะห์โดยย่อ จึงกล่าวว่า "อภิธัมมัตถ์ที่กล่าวไว้ในอภิธรรมนั้น" เป็นต้น. อภิธัมมัตถ์ที่กล่าวไว้ในอภิธรรมนั้น โดยประการทั้งปวง คือโดยกุศลเป็นต้น และโดยขันธ์เป็นต้น โดยปรมัตถ์ เว้นสมมติบัญญัติแล้ว โดยความเป็นปรมัตถธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว คือ จิตเป็นวิญญาณขันธ์, เจตสิกเป็นขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น, รูปเป็นรูปขันธ์อันต่างโดยภูตรูปและอุปาทายรูป, นิพพานเป็นอสังขตธรรมอันเป็นอารมณ์ของมรรคและผล ดังนี้ ย่อมตั้งอยู่ด้วยอาการ ๔ อย่าง. ในบรรดาบทเหล่านั้น อรรถอันสูงสุด ประเสริฐ ไม่วิปริต หรืออรรถอันเป็นอารมณ์ของญาณอันสูงสุด ชื่อว่า ปรมัตถ์. චින්තෙතීති චිත්තං, ආරම්මණං විජානාතීති අත්ථො. යථාහ ‘‘විසයවිජානනලක්ඛණං චිත්ත’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුදෙසවාරඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා). සතිපි හි නිස්සයසමනන්තරාදිපච්චයෙන විනා ආරම්මණෙන චිත්තමුප්පජ්ජතීති තස්ස තංලක්ඛණතා වුත්තා, එතෙන නිරාරම්මණවාදිමතං පටික්ඛිත්තං හොති. චින්තෙන්ති වා එතෙන කරණභූතෙන සම්පයුත්තධම්මාති චිත්තං. අථ වා චින්තනමත්තං චිත්තං. යථාපච්චයං හි පවත්තිමත්තමෙව යදිදං සභාවධම්මො නාම. එවඤ්ච කත්වා සබ්බෙසම්පි පරමත්ථධම්මානං භාවසාධනමෙව නිප්පරියායතො ලබ්භති, කත්තුකරණවසෙන පන නිබ්බචනං පරියායකථාති දට්ඨබ්බං. සකසකකිච්චෙසු හි ධම්මානං අත්තප්පධානතාසමාරොපනෙන කත්තුභාවො ච, තදනුකූලභාවෙන සහජාතධම්මසමූහෙ කත්තුභාවසමාරොපනෙන පටිපාදෙතබ්බධම්මස්ස කරණත්තඤ්ච පරියායතොව ලබ්භති, තථානිදස්සනං පන ධම්මසභාවවිනිමුත්තස්ස කත්තාදිනො අභාවපරිදීපනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. විචිත්තකරණාදිතොපි චිත්තසද්දත්ථං පපඤ්චෙන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහො – ธรรมชาติที่คิด ชื่อว่า จิต หมายถึงธรรมชาติที่รู้อารมณ์. เหมือนที่กล่าวไว้ว่า "จิตมีลักษณะคือการรู้อารมณ์" (อรรถกถาธรรมสังคณี ๑, วรรณนาผัสสปัญจมกะในธรรมเทศนาวาระ). เพราะถึงแม้จะมีปัจจัยมีนิสสยปัจจัยและสมนันตรปัจจัยเป็นต้น แต่จิตก็ไม่เกิดขึ้นโดยปราศจากอารมณ์ ดังนั้น จึงกล่าวลักษณะของจิตนั้นไว้อย่างนั้น ด้วยเหตุนี้ ความเห็นของพวกที่กล่าวว่าจิตไม่มีอารมณ์จึงถูกปฏิเสธ. หรือธรรมที่สัมปยุตต์ทั้งหลายย่อมคิดด้วยจิตนี้อันเป็นเครื่องกระทำ ชื่อว่า จิต. อีกอย่าง การคิดเท่านั้น ชื่อว่า จิต. อนึ่ง ธรรมชาติที่มีสภาพเป็นของตน ย่อมเป็นเพียงการเป็นไปตามปัจจัยเท่านั้น. เมื่อเป็นเช่นนี้ การสำเร็จโดยภาวะเท่านั้น ย่อมได้โดยตรงแก่ปรมัตถธรรมทั้งปวง. ส่วนการวิเคราะห์โดยความเป็นผู้กระทำและเครื่องกระทำ พึงทราบว่าเป็นคำกล่าวโดยอ้อม. ความเป็นผู้กระทำของธรรมทั้งหลายในกิจของตนๆ ย่อมมีได้โดยการยกตนเป็นประธาน และความเป็นเครื่องกระทำของธรรมที่พึงให้สำเร็จ ย่อมมีได้โดยการยกหมู่แห่งธรรมที่เกิดร่วมกันอันเป็นไปตามกันนั้นเป็นผู้กระทำ ซึ่งมีได้โดยอ้อมเท่านั้น. ส่วนการแสดงเช่นนั้น พึงทราบว่าเพื่อแสดงความไม่มีอยู่ของตัวการเป็นต้นที่แยกต่างหากจากสภาวะของธรรม. ท่านยังได้ขยายความอรรถของคำว่า "จิต" แม้โดยการทำให้วิจิตรเป็นต้นด้วย. การสงเคราะห์ในเรื่องนี้มีดังนี้ – ‘‘විචිත්තකරණා චිත්තං, අත්තනො චිත්තතාය වා; චිතං කම්මකිලෙසෙහි, චිතං තායති වා තථා; චිනොති අත්තසන්තානං, විචිත්තාරම්මණන්ති චා’’ති. ชื่อว่า จิต เพราะทำให้วิจิตร หรือเพราะความวิจิตรของตน หรือเพราะถูกสั่งสมไว้ด้วยกรรมและกิเลส หรือเพราะรักษาไว้ซึ่งสิ่งที่สั่งสมไว้ หรือเพราะสั่งสมสันดานของตน และเพราะมีอารมณ์อันวิจิตร. චෙතසි භවං තදායත්තවුත්තිතායාති චෙතසිකං. න හි තං චිත්තෙන විනා ආරම්මණග්ගහණසමත්ථං අසති චිත්තෙ සබ්බෙන සබ්බං අනුප්පජ්ජනතො, චිත්තං පන කෙනචි චෙතසිකෙන විනාපි [Pg.75] ආරම්මණෙ පවත්තතීති තං චෙතසිකමෙව චිත්තායත්තවුත්තිකං නාම. තෙනාහ භගවා ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2), එතෙන සුඛාදීනං අචෙතනත්තනිච්චත්තාදයො විප්පටිපත්තියොපි පටික්ඛිත්තා හොන්ති. චෙතසි නියුත්තං වා චෙතසිකං. ธรรมชาติที่เกิดในใจ เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยใจนั้น ชื่อว่า เจตสิก. เพราะเจตสิกนั้นไม่สามารถรับอารมณ์ได้หากปราศจากจิต และเพราะเมื่อไม่มีจิตแล้ว เจตสิกก็ไม่เกิดขึ้นโดยประการทั้งปวง. ส่วนจิตย่อมเป็นไปในอารมณ์ได้แม้ปราศจากเจตสิกบางอย่าง เพราะฉะนั้น เจตสิกนั้นแล ชื่อว่ามีจิตเป็นที่อาศัยเป็นไป. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า" (ธ.ป. ๑-๒). ด้วยเหตุนี้ ความเห็นผิดเป็นต้นว่า สุขเป็นต้นไม่มีเจตนาและเป็นของเที่ยง ก็ถูกปฏิเสธ. หรือธรรมชาติที่ประกอบในใจ ชื่อว่า เจตสิก. රුප්පතීති රූපං, සීතුණ්හාදිවිරොධිපච්චයෙහි විකාරමාපජ්ජති, ආපාදීයතීති වා අත්ථො. තෙනාහ භගවා ‘‘සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පතී’’ත්‍යාදි (සං. නි. 3.79), රුප්පනඤ්චෙත්ථ සීතාදිවිරොධිපච්චයසමවායෙ විසදිසුප්පත්තියෙව. යදි එවං අරූපධම්මානම්පි රූපවොහාරො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති සීතාදිග්ගහණසාමත්ථියතො විභූතතරස්සෙව රුප්පනස්සාධිප්පෙතත්තා. ඉතරථා හි ‘‘රුප්පතී’’ති අවිසෙසවචනෙනෙව පරියත්තන්ති කිං සීතාදිග්ගහණෙන, තං පන සීතාදිනා ඵුට්ඨස්ස රුප්පනං විභූතතරං, තස්මා තදෙවෙත්ථාධිප්පෙතන්ති ඤාපනත්ථං සීතාදිග්ගහණං කතං. යදි එවං කථං බ්‍රහ්මලොකෙ රූපවොහාරො, න හි තත්ථ උපඝාතකා සීතාදයො අත්ථීති? කිඤ්චාපි උපඝාතකා නත්ථි, අනුග්ගාහකා පන අත්ථි, තස්මා තංවසෙනෙත්ථ රුප්පනං සම්භවතීති, අථ වා තංසභාවානතිවත්තනතො තත්ථ රූපවොහාරොති අලමතිප්පපඤ්චෙන. ธรรมชาติที่สลายไป ชื่อว่า รูป คือย่อมถึงความแปรปรวนด้วยปัจจัยที่เป็นข้าศึกมีเย็นและร้อนเป็นต้น หรือมีความหมายว่า ย่อมถูกทำให้แปรปรวน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมสลายเพราะความเย็นบ้าง ย่อมสลายเพราะความร้อนบ้าง" เป็นต้น (สํ. ขนฺธ. ๑๗/๑๕๙). และความสลายในที่นี้ คือการเกิดขึ้นที่ผิดแผกไปในเมื่อปัจจัยที่เป็นข้าศึกมีเย็นเป็นต้นมาประชุมกัน. หากเป็นเช่นนั้น แม้อรูปธรรมทั้งหลายก็ควรเรียกว่ารูปด้วยมิใช่หรือ? ไม่ควรเรียก เพราะประสงค์เอาความสลายที่ปรากฏชัดเจนยิ่งกว่าเท่านั้น ด้วยสามารถแห่งการกระทบของเย็นเป็นต้น. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่นไซร้ เพียงคำทั่วไปว่า "ย่อมสลาย" ก็เพียงพอแล้ว จะระบุถึงความเย็นเป็นต้นไปทำไม? แต่ความสลายของผู้ที่ถูกความเย็นเป็นต้นกระทบนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งกว่า เพราะฉะนั้น การระบุถึงความเย็นเป็นต้นจึงทำไว้เพื่อแสดงว่าประสงค์เอาความสลายนั้นนั่นแหละในที่นี้. หากเป็นเช่นนั้น ในพรหมโลกมีการเรียกว่ารูปได้อย่างไร เพราะในพรหมโลกนั้นไม่มีปัจจัยที่ทำลายมีเย็นเป็นต้น? แม้ปัจจัยที่ทำลายจะไม่มี แต่ปัจจัยที่อุปถัมภ์มีอยู่ เพราะฉะนั้น ความสลายในที่นี้จึงมีได้ด้วยอำนาจของปัจจัยนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะไม่ล่วงพ้นสภาวะของรูปนั้น จึงมีการเรียกว่ารูปในพรหมโลกนั้น พอแล้วสำหรับการขยายความที่มากเกินไป. භවාභවං විනනතො සංසිබ්බනතො වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තං, නිබ්බාති වා එතෙන රාගග්ගිආදිකොති නිබ්බානං. ชื่อว่า นิพพาน เพราะออกไปจากตัณหาที่ชื่อว่า วานะ เพราะอรรถว่าร้อยรัดภพน้อยและภพใหญ่เข้าไว้ หรือว่า ไฟมีราคะเป็นต้นย่อมดับไปด้วยธรรมชาติชื่อนี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า นิพพาน. 1. චිත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා ๑. พรรณนาการกำหนดจิต. භූමිභෙදචිත්තවණ්ණනා พรรณนาจิตจำแนกตามภูมิ. 3. ඉදානි යස්මා විභාගවන්තානං ධම්මානං සභාවවිභාවනං විභාගෙන විනා න හොති, තස්මා යථාඋද්දිට්ඨානං අභිධම්මත්ථානං උද්දෙසක්කමෙන විභාගං දස්සෙතුං චිත්තං තාව භූමිජාතිසම්පයොගාදිවසෙන [Pg.76] විභජිත්වා නිද්දිසිතුමාරභන්තො ආහ ‘‘තත්ථ චිත්තං තාවා’’ත්‍යාදි. තාව-සද්දො පඨමන්ති එතස්සත්ථෙ. යථාඋද්දිට්ඨෙසු චතූසු අභිධම්මත්ථෙසු පඨමං චිත්තං නිද්දිසීයතීති අයඤ්හෙත්ථත්ථො. චත්තාරො විධා පකාරා අස්සාති චතුබ්බිධං. යස්මා පනෙතෙ චතුභුම්මකා ධම්මා අනුපුබ්බපණීතා, තස්මා හීනුක්කට්ඨුක්කට්ඨතරතමානුක්කමෙන තෙසං නිද්දෙසො කතො. තත්ථ කාමෙතීති කාමො, කාමතණ්හා, සා එත්ථ අවචරති ආරම්මණකරණවසෙනාති කාමාවචරං. කාමීයතීති වා කාමො, එකාදසවිධො කාමභවො, තස්මිං යෙභුය්‍යෙන අවචරතීති කාමාවචරං. යෙභුය්‍යෙන චරණස්ස හි අධිප්පෙතත්තා රූපාරූපභවෙසු පවත්තස්සාපි ඉමස්ස කාමාවචරභාවො උපපන්නො හොති. කාමභවොයෙව වා කාමො එත්ථ අවචරතීති කාමාවචරො, තත්ථ පවත්තම්පි චිත්තං නිස්සිතෙ නිස්සයවොහාරෙන කාමාවචරං ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ත්‍යාදීසු වියාති අලමතිවිසාරණියා කථාය. හොති චෙත්ථ – ๓. บัดนี้ เพราะการแสดงสภาวะของธรรมทั้งหลายที่มีการจำแนก ย่อมไม่มีได้หากปราศจากการจำแนก เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงการจำแนกอภิธรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้ตามลำดับแห่งการยกขึ้นแสดง จึงเริ่มแสดงจิตโดยจำแนกตามภูมิ ชาติ และสัมปยุตเป็นต้น แล้วกล่าวว่า "ในบรรดาอภิธรรมเหล่านั้น จิตก่อน" เป็นต้น. คำว่า "ตาวะ" (ก่อน) ในที่นี้มีความหมายว่า "เป็นอันดับแรก". ความหมายในที่นี้คือ ในอภิธรรม ๔ อย่างที่กล่าวไว้ จิตถูกแสดงเป็นอันดับแรก. มีประเภท ๔ อย่าง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า มี ๔ อย่าง. แต่เพราะธรรมทั้งหลายที่เป็นไปในภูมิ ๔ เหล่านี้ประณีตขึ้นไปโดยลำดับ เพราะฉะนั้น การแสดงธรรมเหล่านั้นจึงกระทำไปตามลำดับจากต่ำไปสูง สูงยิ่งขึ้น และสูงที่สุด. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น สิ่งที่ใคร่ ชื่อว่า กาม คือ กามตัณหา, กามตัณหานั้นย่อมเที่ยวไปในที่นี้โดยความเป็นอารมณ์ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า กามาวจร. หรือว่า สิ่งที่ถูกใคร่ ชื่อว่า กาม คือ กามภพ ๑๑ อย่าง, จิตย่อมเที่ยวไปโดยมากในกามภพนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า กามาวจร. เพราะความหมายที่ทรงประสงค์คือการเที่ยวไปโดยมาก เพราะฉะนั้น แม้จิตที่เกิดขึ้นในรูปภพและอรูปภพ ก็ย่อมสมควรเป็นกามาวจรได้. หรือว่า กามภพเท่านั้น ชื่อว่า กาม, จิตย่อมเที่ยวไปในกามภพนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า กามาวจร, แม้จิตที่เกิดขึ้นในกามภพนั้น ก็เป็นกามาวจรด้วยการเรียกขานสิ่งที่อาศัยว่าที่อาศัย เหมือนในประโยคว่า "เตียงส่งเสียงโห่ร้อง" เป็นต้น ดังนี้ ไม่ต้องขยายความมากเกินไป. และในที่นี้มีคาถาว่า – ‘‘කාමොවචරතීත්‍යෙත්ථ, කාමෙවචරතීති වා; ඨානූපචාරතො වාපි, තං කාමාවචරං භවෙ’’ති. "ในคำว่า กามาวจรนี้ จิตย่อมเที่ยวไปในกาม หรือย่อมเที่ยวไปในกามภพ หรือเป็นกามาวจรด้วยการเรียกขานโดยอุปจาระแห่งสถานที่" ดังนี้. රූපාරූපාවචරෙසුපි එසෙව නයො යථාරහං දට්ඨබ්බො. උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතලොකතො උත්තරති අනාසවභාවෙනාති ලොකුත්තරං, මග්ගචිත්තං. ඵලචිත්තං පන තතො උත්තිණ්ණන්ති ලොකුත්තරං. උභයම්පි වා සහ නිබ්බානෙන ලොකතො උත්තරං අධිකං යථාවුත්තගුණවසෙනෙවාති ලොකුත්තරං. แม้ในรูปาวจรและอรูปาวจร ก็พึงทราบโดยนัยนี้ตามสมควร. ย่อมข้ามพ้นโลกอันได้แก่ขันธ์เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ด้วยความเป็นอนาสวะ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โลกุตตระ คือ มรรคจิต. ส่วนผลจิต ย่อมข้ามพ้นจากโลกนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โลกุตตระ. หรือว่า ทั้งสองอย่าง (มรรคและผล) พร้อมด้วยนิพพาน ย่อมยิ่งกว่าโลก คือประเสริฐกว่าโลก ด้วยอำนาจแห่งคุณที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โลกุตตระ. භූමිභෙදචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาจิตจำแนกตามภูมิ จบแล้ว. අකුසලචිත්තවණ්ණනා พรรณนาอกุศลจิต. 4. ඉමෙසු පන චතූසු චිත්තෙසු කාමාවචරචිත්තස්ස කුසලාකුසලවිපාකකිරියභෙදෙන චතුබ්බිධභාවෙපි පාපාහෙතුකවජ්ජානං එකූනසට්ඨියා, එකනවුතියා වා චිත්තානං සොභනනාමෙන වොහාරකරණත්ථං ‘‘පාපාහෙතුකමුත්තානි [Pg.77] ‘සොභනානී’ති වුච්චරෙ’’ති එවං වක්ඛමානනයස්ස අනුරූපතො පාපාහෙතුකෙයෙව පඨමං දස්සෙන්තො, තෙසු ච භවෙසු ගහිතපටිසන්ධිකස්ස සත්තස්ස ආදිතො වීථිචිත්තවසෙන ලොභසහගතචිත්තුප්පාදානමෙව සම්භවතො තෙයෙව පඨමං දස්සෙත්වා තදනන්තරං ද්විහෙතුකභාවසාමඤ්ඤෙන දොමනස්සසහගතෙ, තදනන්තරං එකහෙතුකෙ ච දස්සෙතුං ‘‘සොමනස්සසහගත’’න්ත්‍යාදිනා ලොභමූලං තාව වෙදනාදිට්ඨිසඞ්ඛාරභෙදෙන අට්ඨධා විභජිත්වා දස්සෙති. ๔. ในบรรดาจิต ๔ อย่างเหล่านี้ แม้ว่ากามาวจรจิตจะมี ๔ ชนิด โดยจำแนกเป็นกุศล อกุศล วิบาก และกิริยา. แต่เพื่อจะเรียกจิต ๕๙ หรือ ๙๑ ดวงที่เว้นจากอกุศลและอเหตุกะว่า "โสภณะ" ตามนัยที่จักกล่าวต่อไปว่า "จิตที่พ้นจากอกุศลและอเหตุกะ ชื่อว่า โสภณะ" จึงแสดงอกุศลและอเหตุกะก่อน. และเพราะในภพเหล่านั้น การเกิดขึ้นของจิตที่ประกอบด้วยโลภะเท่านั้นที่เป็นไปได้ในเบื้องต้นโดยเป็นวิถีจิตของสัตว์ผู้ปฏิสนธิแล้ว จึงแสดงจิตเหล่านั้นก่อน. หลังจากนั้น เพื่อแสดงจิตที่ประกอบด้วยโทมนัสโดยความเป็นทวิเหตุกะโดยทั่วไป และหลังจากนั้น เพื่อแสดงจิตที่เป็นเอกเหตุกะ จึงเริ่มแสดงโลภมูลจิตโดยจำแนกเป็น ๘ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งเวทนา ทิฏฐิ และสังขารเป็นต้น ด้วยคำว่า "โสมนัสสหคต" เป็นต้น. තත්ථ සුන්දරං මනො, තං වා එතස්ස අත්ථීති සුමනො, චිත්තං, තංසමඞ්ගිපුග්ගලො වා, තස්ස භාවො තස්මිං අභිධානබුද්ධීනං පවත්තිහෙතුතායාති සොමනස්සං, මානසිකසුඛවෙදනායෙතං අධිවචනං, තෙන සහගතං එකුප්පාදාදිවසෙන සංසට්ඨං, තෙන සහ එකුප්පාදාදිභාවං ගතන්ති වා සොමනස්සසහගතං. මිච්ඡා පස්සතීති දිට්ඨි. සාමඤ්ඤවචනස්සපි හි අත්ථප්පකරණාදිනා විසෙසවිසයතා හොතීති ඉධ මිච්ඡාදස්සනමෙව ‘‘දිට්ඨී’’ති වුච්චති. දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං ‘‘සඞ්ඛාරගතං ථාමගත’’න්ත්‍යාදීසු විය ගත-සද්දස්ස තබ්භාවවුත්තිත්තා. ද්වාසට්ඨියා වා දිට්ඨීසු ගතං අන්තොගතං, දිට්ඨියා වා ගමනමත්තං න එත්ථ ගන්තබ්බො අත්තාදිකො කොචි අත්ථීති දිට්ඨිගතං, ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති පවත්තො අත්තත්තනියාදිඅභිනිවෙසො, තෙන සමං එකුප්පාදාදීහි පකාරෙහි යුත්තන්ති දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං. සඞ්ඛරොති චිත්තං තික්ඛභාවසඞ්ඛාතමණ්ඩනවිසෙසෙන සජ්ජෙති, සඞ්ඛරීයති වා තං එතෙන යථාවුත්තනයෙන සජ්ජීයතීති සඞ්ඛාරො, තත්ථ තත්ථ කිච්චෙ සංසීදමානස්ස චිත්තස්ස අනුබලප්පදානවසෙන අත්තනො වා පරෙසං වා පවත්තපුබ්බප්පයොගො, සො පන අත්තනො පුබ්බභාගප්පවත්තෙ චිත්තසන්තානෙ චෙව පරසන්තානෙ ච පවත්තතීති තන්නිබ්බත්තිතො චිත්තස්ස තික්ඛභාවසඞ්ඛාතො විසෙසොවිධ සඞ්ඛාරො, සො යස්ස නත්ථි තං අසඞ්ඛාරං[Pg.78], තදෙව අසඞ්ඛාරිකං. සඞ්ඛාරෙන සහිතං සසඞ්ඛාරිකං. තථා ච වදන්ති – ในบรรดาธรรมเหล่านั้น มโนที่งาม หรือว่า มโนนั้นมีแก่บุคคลนี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า สุมนะ คือ จิต หรือบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตนั้น, ภาวะของจิตนั้นเป็นเหตุให้ความรู้ความเข้าใจดำเนินไปในจิตนั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โสมนัส, คำนี้เป็นชื่อของสุขเวทนาทางใจ. ประกอบด้วยโสมนัส คือระคนกันโดยความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้น หรือว่า ถึงความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้นกับโสมนัส เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า โสมนัสสหคต. สิ่งที่เห็นผิด ชื่อว่า ทิฏฐิ. เพราะแม้คำทั่วไปก็ย่อมมีขอบเขตเฉพาะเจาะจงด้วยอำนาจแห่งเนื้อความและบริบทเป็นต้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้ การเห็นผิดเท่านั้นจึงเรียกว่า "ทิฏฐิ". ทิฏฐินั่นแหละ ชื่อว่า ทิฏฐิคตะ เหมือนในคำว่า "สังขารคตะ ถามคตะ" เป็นต้น เพราะคำว่า "คตะ" ในที่นี้มีความหมายว่า "ภาวะนั้น". หรือว่า สิ่งที่เข้าไปอยู่ในทิฏฐิ ๖๒ อย่าง คือสิ่งที่รวมอยู่ในทิฏฐิ, หรือว่า การดำเนินไปของทิฏฐิเท่านั้น ไม่มีอัตตาเป็นต้นใดๆ ที่พึงดำเนินไปในที่นี้ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ทิฏฐิคตะ. ความยึดมั่นในอัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาเป็นต้นที่เกิดขึ้นว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเป็นโมฆะ" ประกอบด้วยทิฏฐินั้นโดยความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ทิฏฐิคตสัมปยุต. สิ่งที่ปรุงแต่งจิตให้ประดับประดาด้วยลักษณะพิเศษที่เรียกว่าความคมกล้า หรือว่า จิตถูกปรุงแต่งด้วยสิ่งนี้โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า สังขาร. คือการประกอบความเพียรเบื้องต้นที่เกิดขึ้นแก่ตนเองหรือผู้อื่น เพื่อเสริมกำลังแก่จิตที่กำลังท้อถอยในกิจนั้นๆ. แต่สังขารนั้นย่อมเกิดขึ้นในสันดานจิตของตนเองที่ดำเนินไปในส่วนเบื้องต้น และในสันดานของผู้อื่น เพราะฉะนั้น ลักษณะพิเศษของจิตที่เรียกว่าความคมกล้าที่เกิดจากสังขารนั้น จึงชื่อว่า สังขารในที่นี้. สิ่งที่ไม่มีสังขารนั้น ชื่อว่า อสังขาร, สิ่งนั้นเอง ชื่อว่า อสังขาริก. สิ่งที่พร้อมด้วยสังขาร ชื่อว่า สสังขาริก. และท่านทั้งหลายกล่าวไว้ดังนี้ – ‘‘පුබ්බප්පයොගසම්භූතො, විසෙසො චිත්තසම්භවී; සඞ්ඛාරො තංවසෙනෙත්ථ, හොත්‍යාසඞ්ඛාරිකාදිතා’’ති. "ลักษณะพิเศษที่เกิดจากความเพียรเบื้องต้น ซึ่งเกิดขึ้นในจิต ชื่อว่า สังขารในที่นี้ ความเป็นอสังขาริกะเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยอำนาจของสังขารนั้น" ดังนี้. අථ වා ‘‘සසඞ්ඛාරිකං අසඞ්ඛාරික’’න්ති චෙතං කෙවලං සඞ්ඛාරස්ස භාවාභාවං සන්ධාය වුත්තං, න තස්ස සහප්පවත්තිසබ්භාවාභාවතොති භින්නසන්තානප්පවත්තිනොපි සඞ්ඛාරස්ස ඉදමත්ථිතාය තංවසෙන නිබ්බත්තං චිත්තං සඞ්ඛාරො අස්ස අත්ථීති සසඞ්ඛාරිකං ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’ත්‍යාදීසු විය සහ-සද්දස්ස විජ්ජමානත්ථපරිදීපනතො. තබ්බිපරීතං පන තදභාවතො වුත්තනයෙන අසඞ්ඛාරිකං. දිට්ඨිගතෙන විප්පයුත්තං විසංසට්ඨන්ති දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං. උපපත්තිතො යුත්තිතො ඉක්ඛති අනුභවති වෙදයමානාපි මජ්ඣත්තාකාරසණ්ඨිතියාති උපෙක්ඛා. සුඛදුක්ඛානං වා උපෙතා යුත්තා අවිරුද්ධා ඉක්ඛා අනුභවනන්ති උපෙක්ඛා. සුඛදුක්ඛාවිරොධිතාය හෙසා තෙසං අනන්තරම්පි පවත්තති. උපෙක්ඛාසහගතන්ති ඉදං වුත්තනයමෙව. อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'สสังขาริก' และ 'อสังขาริก' นี้ กล่าวหมายถึงเพียงการมีอยู่และไม่มีอยู่ของสังขารเท่านั้น มิใช่หมายถึงการมีอยู่และไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นพร้อมกันกับสังขารนั้น เพราะฉะนั้น แม้สังขารที่เกิดขึ้นในสันดานอื่น เมื่อมีความมีอยู่แห่งสังขารนั้นเป็นปัจจัย จิตที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสังขารนั้น ชื่อว่ามีสังขารอยู่ จึงเป็น 'สสังขาริก' เหมือนในคำว่า 'สโลมกะ' (มีขน) 'สปักขกะ' (มีปีก) เป็นต้น เพราะ ส-ศัพท์ แสดงความหมายว่ามีอยู่. ส่วนคำที่ตรงกันข้าม เพราะไม่มีสังขารนั้น จึงชื่อว่า 'อสังขาริก' ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า 'ทิฏฐิคตวิปปยุตต์' คือ ไม่ระคนด้วยทิฏฐิ. ชื่อว่า 'อุเบกขา' เพราะเพ่งดู คือเสวยอารมณ์โดยอาการตั้งอยู่เป็นกลางตามความสมควรและตามเหตุผล แม้กำลังเสวยอารมณ์อยู่ก็ตาม. หรือชื่อว่า 'อุเบกขา' เพราะเป็นการเพ่งดู คือการเสวยอารมณ์ที่เข้ากันได้ คือเหมาะสม ไม่ขัดแย้งกับสุขและทุกข์ เพราะความที่อุเบกขานั้นไม่ขัดแย้งกับสุขและทุกข์ จึงเกิดขึ้นได้แม้ในลำดับแห่งสุขและทุกข์เหล่านั้น. คำว่า 'อุเบกขาสหคต' นี้ ก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. කස්මා පනෙත්ථ අඤ්ඤෙසුපි ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු සොමනස්සසහගතාදිභාවොව වුත්තොති? සොමනස්සාදීනමෙව අසාධාරණභාවතො. ඵස්සාදයො හි කෙචි සබ්බචිත්තසාධාරණා, කෙචි කුසලාදිසාධාරණා, මොහාදයො ච සබ්බාකුසලසාධාරණාති න තෙහි සක්කා චිත්තං විසෙසෙතුං, සොමනස්සාදයො පන කත්ථචි චිත්තෙ හොන්ති, කත්ථචි න හොන්තීති පාකටොව තංවසෙන චිත්තස්ස විසෙසො. කස්මා පනෙතෙ කත්ථචි හොන්ති, කත්ථචි න හොන්තීති? කාරණස්ස සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවතො. කිං පන නෙසං කාරණන්ති? වුච්චතෙසභාවතො, පරිකප්පතො වා හි ඉට්ඨාරම්මණං, සොමනස්සපටිසන්ධිකතා, අගම්භීරසභාවතා ච ඉධ සොමනස්සස්ස [Pg.79] කාරණං, ඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණං, උපෙක්ඛාපටිසන්ධිකතා, ගම්භීරසභාවතා ච උපෙක්ඛාය, දිට්ඨිවිපන්නපුග්ගලසෙවනා, සස්සතුච්ඡෙදාසයතා ච දිට්ඨියා, බලවඋතුභොජනාදයො පන පච්චයා අසඞ්ඛාරිකභාවස්සාති. තස්මා අත්තනො අනුරූපකාරණවසෙන නෙසං උප්පජ්ජනතො කත්ථචි චිත්තෙයෙව සම්භවොති සක්කා එතෙහි චිත්තස්ස විසෙසො පඤ්ඤාපෙතුන්ති. එවඤ්ච කත්වා නෙසං සතිපි මොහහෙතුකභාවෙ ලොභසහගතභාවොව නිගමනෙ වුත්තො. ก็เพราะเหตุไรในที่นี้ เมื่อธรรมที่สัมปยุตอื่นๆ เช่น ผัสสะ เป็นต้น มีอยู่ จึงกล่าวถึงแต่ความเป็นโสมนัสสหคตเป็นต้นเล่า? ตอบว่า เพราะโสมนัสเป็นต้นเท่านั้นมีภาวะไม่ทั่วไป. จริงอยู่ ผัสสะเป็นต้นบางอย่างเป็นสาธารณะแก่จิตทั้งปวง บางอย่างเป็นสาธารณะแก่กุศลเป็นต้น และโมหะเป็นต้นก็เป็นสาธารณะแก่อกุศลทั้งปวง จึงไม่สามารถจำแนกจิตด้วยธรรมเหล่านั้นได้ แต่โสมนัสเป็นต้นย่อมมีในจิตบางดวง ไม่ใช่มีในจิตทุกดวง ความพิเศษของจิตโดยอาศัยโสมนัสเป็นต้นนั้นจึงปรากฏชัด. ก็เพราะเหตุไร โสมนัสเป็นต้นเหล่านี้จึงมีในจิตบางดวง ไม่มีในจิตบางดวงเล่า? ตอบว่า เพราะความที่เหตุมีอยู่และไม่มีอยู่. ก็อะไรเป็นเหตุของธรรมเหล่านั้นเล่า? ตอบว่า อารมณ์ที่น่าปรารถนาโดยสภาวะหรือโดยการนึกคิด การปฏิสนธิด้วยโสมนัส และความเป็นผู้มีสภาวะไม่ลึกซึ้ง เป็นเหตุของโสมนัสในที่นี้, อารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง การปฏิสนธิด้วยอุเบกขา และความเป็นผู้มีสภาวะลึกซึ้ง เป็นเหตุของอุเบกขา, การคบหาบุคคลผู้มีทิฏฐิวิบัติ และความเป็นผู้มีอัธยาศัยในสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ เป็นเหตุของทิฏฐิ, ส่วนปัจจัยทั้งหลายมีอุตุและโภชนะที่กำลังแรงเป็นต้น เป็นปัจจัยของความเป็นอสังขาริก. เพราะฉะนั้น เพราะความที่ธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งเหตุที่เหมาะสมแก่ตน จึงมีได้ในจิตบางดวงเท่านั้น และสามารถประกาศความพิเศษของจิตด้วยธรรมเหล่านี้ได้. และเมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ธรรมเหล่านั้นจะมีโมหะเป็นเหตุ แต่ในบทสรุปท่านก็กล่าวถึงความเป็นโลภสหคตเท่านั้น. ඉමෙසං පන අට්ඨන්නම්පි අයමුප්පත්තික්කමො වෙදිතබ්බො. යදා හි ‘‘නත්ථි කාමෙසු ආදීනවො’’ත්‍යාදිනා නයෙන මිච්ඡාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා හට්ඨතුට්ඨො කාමෙ වා පරිභුඤ්ජති, දිට්ඨමඞ්ගලාදීනි වා සාරතො පච්චෙති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා පඨමං අකුසලචිත්තමුප්පජ්ජති. යදා පන මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා දුතියං. යදා පන මිච්ඡාදිට්ඨිං අපුරක්ඛත්වා කෙවලං හට්ඨතුට්ඨො මෙථුනං වා සෙවති, පරසම්පත්තිං වා අභිජ්ඣායති, පරභණ්ඩං වා හරති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා තතියං. යදා පන මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා චතුත්ථං. යදා පන කාමානං වා අසම්පත්තිං ආගම්ම, අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවෙන චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. අට්ඨපීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන වක්ඛමානනයෙන අකුසලකම්මපථෙසු නෙසං ලබ්භමානකම්මපථානුරූපතො පවත්තිභෙදං කාලදෙසසන්තානාරම්මණාදිභෙදෙන අනෙකවිධතම්පි සඞ්ගණ්හාති. อนึ่ง พึงทราบลำดับการเกิดขึ้นของอกุศลจิตแม้ทั้ง ๘ ดวงนี้ดังนี้. คือ เมื่อใด บุคคลมีความเห็นผิดเป็นประธานโดยนัยเป็นต้นว่า 'โทษในกามทั้งหลายไม่มี' แล้วร่าเริงยินดีบริโภคกาม หรือยึดถือมงคลที่เห็นแล้วเป็นต้นว่าเป็นสาระ ด้วยจิตที่กล้าแข็งโดยสภาวะนั่นเอง ไม่มีการชักชวน เมื่อนั้น อกุศลจิตดวงที่ ๑ ย่อมเกิดขึ้น. เมื่อใด เกิดขึ้นด้วยจิตที่อ่อนกำลัง มีการชักชวน เมื่อนั้น เป็นดวงที่ ๒. เมื่อใด บุคคลไม่มีความเห็นผิดเป็นประธาน เพียงแต่ร่าเริงยินดีเสพเมถุน หรือเพ่งเล็งสมบัติของผู้อื่น หรือลักทรัพย์ของผู้อื่น ด้วยจิตที่กล้าแข็งโดยสภาวะนั่นเอง ไม่มีการชักชวน เมื่อนั้น เป็นดวงที่ ๓. เมื่อใด เกิดขึ้นด้วยจิตที่อ่อนกำลัง มีการชักชวน เมื่อนั้น เป็นดวงที่ ๔. แต่เมื่อใด บุคคลอาศัยความไม่สมหวังในกาม หรือเพราะไม่มีเหตุแห่งโสมนัสอื่นๆ จึงไม่มีโสมนัสในประเภททั้ง ๔ นั้น เมื่อนั้น จิตที่เหลืออีก ๔ ดวงที่เป็นอุเบกขาสหคตย่อมเกิดขึ้น. ในคำว่า 'อัฏฐปิ' นี้ ปิ-ศัพท์ มีความหมายว่ารวบรวม ด้วย ปิ-ศัพท์นั้น ท่านรวบรวมความต่างแห่งความเป็นไปของจิตเหล่านั้นในอกุศลกรรมบถทั้งหลาย ตามสมควรแก่กรรมบถที่ได้ในจิตเหล่านั้น แม้จะมีหลายอย่างโดยความต่างแห่งกาล เทศะ สันดาน และอารมณ์เป็นต้น ตามนัยที่จะกล่าวต่อไป. 5. දුට්ඨු මනො, තං වා එතස්සාති දුම්මනො, තස්ස භාවො දොමනස්සං, මානසිකදුක්ඛවෙදනායෙතං අධිවචනං, තෙන [Pg.80] සහගතන්ති දොමනස්සසහගතං. ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤතීති පටිඝො, දොසො. චණ්ඩික්කසභාවතාය හෙස ආරම්මණං පටිහනන්තො විය පවත්තති. දොමනස්සසහගතස්ස වෙදනාවසෙන අභෙදෙපි අසාධාරණධම්මවසෙන චිත්තස්ස උපලක්ඛණත්ථං දොමනස්සග්ගහණං, පටිඝසම්පයුත්තභාවො පන උභින්නං එකන්තසහචාරිතා දස්සනත්ථං වුත්තොති දට්ඨබ්බං. දොමනස්සඤ්චෙත්ථ අනිට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණො වෙදනාක්ඛන්ධපරියාපන්නො එකො ධම්මො, පටිඝො චණ්ඩික්කසභාවො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො එකො ධම්මොති අයමෙතෙසං විසෙසො. එත්ථ ච යං කිඤ්චි අනිට්ඨාරම්මණං, නවවිධආඝාතවත්ථූනි ච දොමනස්සස්ස කාරණං, පටිඝස්ස කාරණඤ්චාති දට්ඨබ්බං. ද්වින්නං පන නෙසං චිත්තානං පාණාතිපාතාදීසු තික්ඛමන්දප්පවත්තිකාලෙ උප්පත්ති වෙදිතබ්බා. එත්ථාපි නිගමනෙ පි-සද්දස්ස අත්ථො වුත්තනයානුසාරෙන දට්ඨබ්බො. ๕. ใจชั่ว หรือใจของผู้นี้ชั่ว ชื่อว่า 'ทุมมนัส' ภาวะแห่งทุมมนัส ชื่อว่า 'โทมนัส' คำนี้เป็นชื่อของทุกขเวทนาทางใจ จิตที่ไปพร้อมด้วยโทมนัสนั้น ชื่อว่า 'โทมนัสสหคต'. ธรรมชาติที่กระทบในอารมณ์ ชื่อว่า 'ปฏิฆะ' ได้แก่ โทสะ. จริงอยู่ ปฏิฆะนี้ย่อมเป็นไปเหมือนกระทบอารมณ์เพราะมีสภาวะดุร้าย. แม้โทมนัสสหคตจิตจะไม่มีความต่างกันโดยเวทนา แต่การระบุถึงโทมนัสก็เพื่อเป็นเครื่องกำหนดจิตด้วยอำนาจแห่งธรรมที่ไม่ทั่วไป ส่วนการกล่าวถึงความเป็นปฏิฆสัมปยุตต์ พึงทราบว่ากล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นธรรมที่ต้องเกิดร่วมกันโดยส่วนเดียวของธรรมทั้งสองนั้น. ในคำนี้ โทมนัสเป็นธรรมอย่างหนึ่ง มีลักษณะเสวยอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา นับเนื่องในเวทนาขันธ์ ส่วนปฏิฆะเป็นธรรมอย่างหนึ่ง มีสภาวะดุร้าย นับเนื่องในสังขารขันธ์ นี้คือความต่างกันของธรรมทั้งสองนี้. และในที่นี้ พึงทราบว่า อารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอย่างใดอย่างหนึ่ง และอาฆาตวัตถุ ๙ ประการ เป็นเหตุของโทมนัสและเป็นเหตุของปฏิฆะ. ส่วนการเกิดขึ้นของจิต ๒ ดวงนั้น พึงทราบว่าเกิดขึ้นในเวลาที่เป็นไปอย่างกล้าแข็งและอ่อนกำลังในปาณาติบาตเป็นต้น. แม้ในที่นี้ ความหมายของ ปิ-ศัพท์ ในบทสรุป ก็พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. 6. සභාවං විචිනන්තො තාය කිච්ඡති කිලමතීති විචිකිච්ඡා. අථ වා චිකිච්ඡිතුං දුක්කරතාය විගතා චිකිච්ඡා ඤාණප්පටිකාරො ඉමිස්සාති විචිකිච්ඡා, තාය සම්පයුත්තං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං. උද්ධතස්ස භාවො උද්ධච්චං. උද්ධච්චස්ස සබ්බාකුසලසාධාරණභාවෙපි ඉධ සම්පයුත්තධම්මෙසු පධානං හුත්වා පවත්තතීති ඉදමෙව තෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා ධම්මුද්දෙසපාළියං සෙසාකුසලෙසු උද්ධච්චං යෙවාපනකවසෙන වුත්තං, ඉධ පන ‘‘උද්ධච්චං උප්පජ්ජතී’’ති සරූපෙනෙව දෙසිතං. හොන්ති චෙත්ථ – ๖. ชื่อว่า 'วิจิกิจฉา' เพราะบุคคลเมื่อแสวงหาสภาวะ ย่อมลำบาก ย่อมเหน็ดเหนื่อยด้วยวิจิกิจฉานั้น. หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า 'วิจิกิจฉา' เพราะการเยียวยาคือญาณเครื่องแก้ไขปราศไปจากวิจิกิจฉานี้ เพราะเหตุที่วิจิกิจฉานั้นเยียวยาได้ยาก. จิตที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉานั้น ชื่อว่า 'วิจิกิจฉาสัมปยุตต์'. ภาวะแห่งจิตที่ฟุ้งซ่าน ชื่อว่า 'อุทธัจจะ'. แม้อุทธัจจะจะเป็นสาธารณะแก่อกุศลทั้งปวง แต่ในที่นี้อุทธัจจะนั้นเป็นประธานในบรรดาสัมปยุตตธรรมทั้งหลายแล้วเป็นไป จึงกล่าวจำแนกจิตนี้ด้วยอุทธัจจะนั้นเอง. และเพราะเหตุนั้น ในพระบาลีหมวดธัมมุทเทส ท่านจึงกล่าวถึงอุทธัจจะในอกุศลที่เหลือโดยนัยแห่งเยวาปนกธรรม แต่ในที่นี้ ท่านแสดงไว้โดยรูปของตนเองทีเดียวว่า 'อุทธัจจะย่อมเกิดขึ้น'. ในข้อนี้ มีคำประพันธ์ดังนี้ - ‘‘සබ්බාකුසලයුත්තම්පි, උද්ධච්චං අන්තමානසෙ; බලවං ඉති තංයෙව, වුත්තමුද්ධච්චයොගතො. “แม้ว่าอุทธัจจะจะประกอบกับอกุศลทั้งปวง แต่อุทธัจจะนั้นมีกำลังในจิตดวงสุดท้าย (โมหะมูลจิต) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงอุทธัจจะนั้นโดยความเป็นอุทธัจจสัมปยุตต์” ‘‘තෙනෙව හි මුනින්දෙන, යෙවාපනකනාමතො; වත්වා සෙසෙසු එත්ථෙව, තං සරූපෙන දෙසිත’’න්ති. “เพราะเหตุนั้น พระมุนินทร์จึงตรัสอุทธัจจะในอกุศลอื่น ๆ โดยชื่อว่าเยวาปนกะ แต่ในที่นี้ตรัสโดยสภาพของมันเอง” ඉමානි [Pg.81] පන ද්වෙ චිත්තානි මූලන්තරවිරහතො අතිසම්මූළ්හතාය, සංසප්පනවික්ඛිපනවසෙන පවත්තවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසමායොගෙන චඤ්චලතාය ච සබ්බත්ථාපි රජ්ජනදුස්සනරහිතානි උපෙක්ඛාසහගතානෙව පවත්තන්ති, තතොයෙව ච සභාවතික්ඛතාය උස්සාහෙතබ්බතාය අභාවතො සඞ්ඛාරභෙදොපි නෙසං නත්ථි. හොන්ති චෙත්ථ – อนึ่ง จิต ๒ ดวงนี้ เพราะไม่มีมูลอื่น (คือไม่มีโลภะ โทสะ) จึงเป็นโมหะที่มืดมิดอย่างยิ่ง และเพราะความไม่มั่นคงอันเกิดจากการประกอบด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะที่เกิดขึ้นโดยอาการเลื่อนลอยและฟุ้งซ่าน จึงเป็นจิตที่ปราศจากความกำหนัดและความขัดเคืองในทุกกรณี และย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยอุเบกขาเท่านั้น และเพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่มีความแตกต่างกันโดยสังขาร (คือไม่มีสสังขาริก อสังขาริก) เพราะไม่มีสภาพที่แรงกล้าและไม่มีสภาพที่ต้องชักชวน ในที่นี้มีคาถาว่า – ‘‘මූළ්හත්තා චෙව සංසප්ප-වික්ඛෙපා චෙකහෙතුකං; සොපෙක්ඛං සබ්බදා නො ච, භින්නං සඞ්ඛාරභෙදතො. “เพราะเป็นโมหะ และเพราะความเลื่อนลอยฟุ้งซ่าน จึงมีเหตุเดียว (คือโมหะ) ย่อมเป็นอุเบกขาสหคตเสมอ และไม่มีความแตกต่างกันโดยสังขาร” ‘‘න හි තස්ස සභාවෙන, තික්ඛතුස්සාහනීයතා; අත්ථි සංසප්පමානස්ස, වික්ඛිපන්තස්ස සබ්බදා’’ති. “เพราะสภาพของจิตที่เลื่อนลอยและฟุ้งซ่านอยู่เสมอ ย่อมไม่มีความแรงกล้าและไม่มีสภาพที่ต้องชักชวน” මොහෙන මුය්හන්ති අතිසයෙන මුය්හන්ති මූලන්තරවිරහතොති මොමූහානි. “โมมูหะ” คือ หลงผิดอย่างยิ่ง หลงผิดอย่างมาก เพราะไม่มีมูลอื่น (คือไม่มีโลภะ โทสะ) 7. ඉච්චෙවන්ත්‍යාදි යථාවුත්තානං ද්වාදසාකුසලචිත්තානං නිගමනං. තත්ථ ඉති-සද්දො වචනවචනීයසමුදායනිදස්සනත්ථො. එවං-සද්දො වචනවචනීයපටිපාටිසන්දස්සනත්ථො. නිපාතසමුදායො වා එස වචනවචනීයනිගමනාරම්භෙ. ඉච්චෙවං යථාවුත්තනයෙන සබ්බථාපි සොමනස්සුපෙක්ඛාදිට්ඨිසම්පයොගාදිනා පටිඝසම්පයොගාදිනා විචිකිච්ඡුද්ධච්චයොගෙනාති සබ්බෙනාපි සම්පයොගාදිආකාරෙන ද්වාදස අකුසලචිත්තානි සමත්තානි පරිනිට්ඨිතානි, සඞ්ගහෙත්වා වා අත්තානි ගහිතානි, වුත්තානීත්‍යත්ථො. තත්ථ කුසලපටිපක්ඛානි අකුසලානි මිත්තප්පටිපක්ඛො අමිත්තො විය, පටිපක්ඛභාවො ච කුසලාකුසලානං යථාක්කමං පහායකපහාතබ්බභාවෙන වෙදිතබ්බො. ๗. คำว่า อิจเจวันตฺยาทิ เป็นการสรุปอกุศลจิต ๑๒ ดวงที่กล่าวมาแล้ว ในคำเหล่านั้น คำว่า อิติ มีความหมายว่า เป็นการแสดงถึงหมู่แห่งคำพูดและสิ่งที่ควรพูด คำว่า เอวํ มีความหมายว่า เป็นการแสดงถึงลำดับแห่งคำพูดและสิ่งที่ควรพูด หรือว่า เป็นหมู่แห่งนิบาตในเบื้องต้นของการสรุปคำพูดและสิ่งที่ควรพูด ด้วยประการฉะนี้ ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้ว อกุศลจิต ๑๒ ดวงนั้น โดยอาการแห่งการประกอบกันเป็นต้นทั้งหมด เช่น การประกอบด้วยโสมนัส อุเบกขา ทิฏฐิ เป็นต้น การประกอบด้วยปฏิฆะ เป็นต้น การประกอบด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ เป็นต้น โดยอาการแห่งการประกอบกันเป็นต้นทั้งหมดนี้ ได้สำเร็จแล้ว บริบูรณ์แล้ว หรือว่า ได้รวบรวมไว้แล้ว ได้กล่าวไว้แล้ว ดังนี้ ในคำเหล่านั้น อกุศลทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์ต่อกุศล เหมือนมิตรเป็นปฏิปักษ์ต่ออมิตร และความเป็นปฏิปักษ์ของกุศลและอกุศลนั้น พึงทราบโดยความเป็นสภาวะผู้ละและสภาวะที่พึงละตามลำดับ 8. අට්ඨධාත්‍යාදි සඞ්ගහගාථා. ලොභො ච සො සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙන මූලසදිසත්තා මූලඤ්ච, කං එතෙසන්ති ලොභමූලානි චිත්තානි වෙදනාදිභෙදතො අට්ඨධා සියුං[Pg.82]. තථා දොසමූලානි සඞ්ඛාරභෙදතො ද්විධා. මොහමූලානි සුද්ධො මොහොයෙව මූලමෙතෙසන්ති මොහමූලසඞ්ඛාතානි සම්පයොගභෙදතො ද්වෙ චාති අකුසලා ද්වාදස සියුන්ත්‍යත්ථො. ๘. คำว่า อฏฺฐธาตฺยาทิ เป็นคาถาสังคหะ โลภะนั้นเป็นมูลด้วย เพราะเป็นเหมือนรากไม้ด้วยการยังภาวะที่ตั้งมั่นดีให้สำเร็จ และอะไรเป็นมูลของจิตเหล่านี้ จิตที่มีโลภะเป็นมูล ย่อมมี ๘ อย่าง โดยความต่างแห่งเวทนาเป็นต้น ฉันใด จิตที่มีโทสะเป็นมูล ย่อมมี ๒ อย่าง โดยความต่างแห่งสังขาร ฉันนั้น และจิตที่มีโมหะเป็นมูล คือ โมหะบริสุทธิ์เท่านั้นเป็นมูลของจิตเหล่านี้ จึงชื่อว่ามีโมหะเป็นมูล มี ๒ อย่าง โดยความต่างแห่งการประกอบกัน ดังนี้ อกุศลจิตจึงมี ๑๒ อย่าง ดังนี้ අකුසලචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอกุศลจิต จบแล้ว අහෙතුකචිත්තවණ්ණනා อรรถกถาอเหตุกจิต 9. එවං මූලභෙදතො තිවිධම්පි අකුසලං සම්පයොගාදිභෙදතො ද්වාදසධා විභජිත්වා ඉදානි අහෙතුකචිත්තානි නිද්දිසන්තො තෙසං අකුසලවිපාකාදිවසෙන තිවිධභාවෙපි අකුසලානන්තරං අකුසලවිපාකෙයෙව චක්ඛාදිනිස්සයසම්පටිච්ඡනාදිකිච්චභෙදෙන සත්තධා විභජිතුං ‘‘උපෙක්ඛාසහගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ චක්ඛති විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය හොතීති චක්ඛු. අථ වා චක්ඛති රූපං අස්සාදෙන්තං විය හොතීති චක්ඛු. චක්ඛතීති හි අයං සද්දො ‘‘මධුං චක්ඛති, බ්‍යඤ්ජනං චක්ඛතී’’ත්‍යාදීසු විය අස්සාදනත්ථො හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘චක්ඛුං ඛො පන, මාගණ්ඩිය, රූපාරාමං රූපරතං රූපසම්මුදිත’’න්ත්‍යාදි. යදි එවං ‘‘සොතං ඛො, මාගණ්ඩිය, සද්දාරාමං සද්දරතං සද්දසම්මුදිත’’න්ත්‍යාදිවචනතො (ම. නි. 2.209) සොතාදීනම්පි සද්දාදිඅස්සාදනං අත්ථීති තෙසම්පි චක්ඛුසද්දාභිධෙය්‍යතා ආපජ්ජෙය්‍යාති? නාපජ්ජති නිරුළ්හත්තා, නිරුළ්හො හෙස චක්ඛු-සද්දො දට්ඨුකාමතානිදානකම්මජභූතප්පසාදලක්ඛණෙ චක්ඛුප්පසාදෙයෙව මයූරාදිසද්දා විය සකුණවිසෙසාදීසු, චක්ඛුනා සහවුත්තියා පන භමුකට්ඨිපරිච්ඡින්නො මංසපිණ්ඩොපි ‘‘චක්ඛූ’’ති වුච්චති. අට්ඨකථායං පන අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං චක්ඛති-සද්දස්ස විභාවනත්ථතාපි සම්භවතීති ‘‘චක්ඛති රූපං විභාවෙතීති චක්ඛූ’’ති (විසුද්ධි. 2.510) වුත්තං. චක්ඛුස්මිං [Pg.83] විඤ්ඤාණං තන්නිස්සිතත්ථාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තථා හෙතං ‘‘චක්ඛුසන්නිස්සිතරූපවිජානනලක්ඛණ’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 431; විසුද්ධි. 2.454) වුත්තං. ๙. เมื่ออกุศลจิตซึ่งมี ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งมูล ได้ถูกจำแนกเป็น ๑๒ อย่าง โดยความต่างแห่งการประกอบกันเป็นต้นแล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงอเหตุกจิตทั้งหลาย แม้ว่าอเหตุกจิตเหล่านั้นจะมี ๓ อย่าง โดยความต่างแห่งอกุศลวิบากเป็นต้น แต่ในลำดับแห่งอกุศลจิตนั้น ก็จะจำแนกอกุศลวิบากออกเป็น ๗ อย่าง โดยความต่างแห่งที่อาศัยมีจักขุเป็นต้น และกิจมีสัมปฏิจฉนะเป็นต้น จึงกล่าวคำว่า “อุเปกขาสหคตํ จกฺขุวิญฺญาณํ” เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า จกฺขุ (ตา) คือ สิ่งที่ตั้งอยู่ด้วยวิญญาณแล้ว ย่อมแสดงสิ่งที่เสมอกันและไม่เสมอกัน เหมือนกับว่ากำลังชี้บอก หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า จกฺขุ คือ สิ่งที่เหมือนกับกำลังลิ้มรสรูป เพราะคำว่า จกฺขติ นี้ มีความหมายว่า ลิ้มรส เหมือนในประโยคว่า “ลิ้มรสน้ำผึ้ง ลิ้มรสกับข้าว” เป็นต้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนมาคัณฑิยะ จักขุนั้นแล ย่อมยินดีในรูป ย่อมเพลิดเพลินในรูป ย่อมบันเทิงในรูป” เป็นต้น ถ้าเป็นเช่นนั้น จากพระดำรัสว่า “ดูก่อนมาคัณฑิยะ โสตนั้นแล ย่อมยินดีในเสียง ย่อมเพลิดเพลินในเสียง ย่อมบันเทิงในเสียง” เป็นต้น (ม.อุ. ๑๔/๒๐๙) โสตเป็นต้นก็ย่อมมีการลิ้มรสเสียงเป็นต้นด้วย และโสตเป็นต้นเหล่านั้นก็พึงถูกเรียกว่า จักขุ ด้วยหรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเป็นคำที่นิยมใช้แล้ว คำว่า จักขุ นี้ ย่อมเป็นที่นิยมใช้เฉพาะในจักขุปสาท ซึ่งมีลักษณะเป็นปสาทรูปที่เกิดจากมหาภูตรูปอันเกิดจากกรรมที่มีความใคร่เพื่อจะเห็นเป็นเหตุ เหมือนคำว่า นกยูง เป็นต้น ในนกชนิดพิเศษทั้งหลาย แต่ก้อนเนื้อที่ถูกคิ้วและกระดูกจำกัดไว้ ซึ่งเป็นไปพร้อมกับจักขุ ก็ถูกเรียกว่า “จักขุ” ด้วย ในอรรถกถา กล่าวว่า เพราะธาตุมีหลายความหมาย ความหมายของคำว่า จกฺขติ ว่า “ทำให้ปรากฏ” ก็เป็นไปได้ จึงกล่าวว่า “จักขุ คือ สิ่งที่ทำให้รูปปรากฏ” (วิสุทธิ. ๒/๕๑๐) วิญญาณที่อาศัยอยู่ในจักขุ คือ วิญญาณที่อาศัยจักขุ จึงเรียกว่า จักขุวิญญาณ ดังที่กล่าวไว้ว่า “มีลักษณะรู้รูปที่อาศัยจักขุ” (อภิ.อ. ๔๓๑; วิสุทธิ. ๒/๔๕๔)” එවං සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා උපෙක්ඛාසහගතභාවං අතිදිසති. විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා සුණාතීති සොතං. ඝායති ගන්ධොපාදානං කරොතීති ඝානං. ජීවිතනිමිත්තං රසො ජීවිතං, තං අව්හායති තස්මිං නින්නතායාති ජිව්හා නිරුත්තිනයෙන. කුච්ඡිතානං පාපධම්මානං ආයො පවත්තිට්ඨානන්ති කායො. කායින්ද්‍රියඤ්හි ඵොට්ඨබ්බග්ගහණසභාවත්තා තදස්සාදවසප්පවත්තානං, තම්මූලකානඤ්ච පාපධම්මානං විසෙසකාරණන්ති තෙසං පවත්තිට්ඨානං විය ගය්හති. සසම්භාරකායො වා කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො. තංසහචරිතත්තා පන පසාදකායොපි තථා වුච්චති. දු කුච්ඡිතං හුත්වා ඛනති කායිකසුඛං, දුක්ඛමන්ති වා දුක්ඛං. දුක්කරමොකාසදානං එතස්සාති දුක්ඛ’’න්තිපි අපරෙ. පඤ්චවිඤ්ඤාණග්ගහිතං රූපාදිආරම්මණං සම්පටිච්ඡති තදාකාරප්පවත්තියාති සම්පටිච්ඡනං. සම්මා තීරෙති යථාසම්පටිච්ඡිතං රූපාදිආරම්මණං වීමංසතීති සන්තීරණං. අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං කුසලාකුසලානං පාකාති විපාකා, විපක්කභාවමාපන්නානං අරූපධම්මානමෙතං අධිවචනං. එවඤ්ච කත්වා කුසලාකුසලකම්මසමුට්ඨානානම්පි කටත්තාරූපානං නත්ථි විපාකවොහාරො. අකුසලස්ස විපාකචිත්තානි අකුසලවිපාකචිත්තානි. พึงทราบโดยนัยที่สมควรในโสตวิญญาณเป็นต้นด้วย คำว่า “ตถา” นี้ ย่อมแสดงถึงภาวะที่ประกอบด้วยอุเบกขา โสต (หู) ชื่อว่าโสต เพราะอรรถว่า อันวิญญาณอาศัยแล้วย่อมฟัง ฆานะ (จมูก) ชื่อว่าฆานะ เพราะอรรถว่า ย่อมดม คือย่อมทำการถือเอาซึ่งกลิ่น ชิวหา (ลิ้น) โดยนัยแห่งนิรุกติว่า รสที่เป็นเหตุแห่งชีวิต ชื่อว่าชีวิต ชิวหาย่อมเรียกหาชีวิตนั้น เพราะความที่ชิวหานั้นน้อมไปในชีวิต (รสนั้น) กาย (กาย) ชื่อว่ากาย เพราะเป็นที่มา คือเป็นที่เกิดแห่งอกุศลธรรมทั้งหลายอันน่าเกลียด เพราะกายินทรีย์มีสภาพเป็นที่รับโผฏฐัพพะ จึงเป็นเหตุพิเศษแห่งอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นเพราะความยินดีในสัมผัสและมีสัมผัสเป็นมูล จึงถูกถือว่าเป็นที่เกิดแห่งอกุศลธรรมเหล่านั้น หรือว่า กายที่มีองค์ประกอบ (สสัมภารกาย) ชื่อว่ากาย เพราะเป็นที่มาแห่งสิ่งน่าเกลียดมีผมเป็นต้น แต่เพราะกายปสาทเป็นสิ่งที่เกิดร่วมกับกายนั้น จึงถูกเรียกว่า กาย ด้วยเช่นกัน ชื่อว่า ทุกข์ เพราะอรรถว่า ย่อมขุด คือย่อมทำลายซึ่งความสุขทางกาย โดยความเป็นของน่าเกลียด หรือว่า ชื่อว่า ทุกข์ เพราะอรรถว่า ทนได้ยาก อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ทุกข์ เพราะอรรถว่า ให้โอกาสได้ยาก สัมปฏิจฉนะ (การรับอารมณ์) ชื่อว่าสัมปฏิจฉนะ เพราะอรรถว่า ย่อมรับอารมณ์มีรูปเป็นต้นที่ปัญจวิญญาณรับไว้แล้ว โดยความเป็นไปตามอาการนั้น สันตีรณะ (การพิจารณา) ชื่อว่าสันตีรณะ เพราะอรรถว่า ย่อมพิจารณา คือย่อมไตร่สวนอารมณ์มีรูปเป็นต้นที่รับไว้แล้วโดยชอบ ชื่อว่า วิบาก เพราะเป็นผลของกุศลและอกุศลที่ขัดแย้งกันและกัน นี้เป็นชื่อเรียกของอรูปธรรมที่ถึงภาวะแห่งผล และเมื่อเป็นเช่นนี้ แม้กตัตตารูปทั้งหลายที่มีกุศลกรรมและอกุศลกรรมเป็นสมุฏฐาน ก็ไม่มีชื่อเรียกว่าวิบาก จิตที่เป็นวิบากของอกุศล ชื่อว่า อกุศลวิบากจิต 10. සුඛයති කායචිත්තං, සුට්ඨු වා ඛනති කායචිත්තාබාධං, සුඛෙන ඛමිතබ්බන්ති වා සුඛං. ‘‘සුකරමොකාසදානං එතස්සාති සුඛ’’න්ති අපරෙ. කස්මා පන යථා අකුසලවිපාකසන්තීරණං එකමෙව වුත්තං, එවමවත්වා කුසලවිපාකසන්තීරණං ද්විධා වුත්තන්ති? ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන වෙදනාභෙදසම්භවතො. යදි එවං තත්ථාපි අනිට්ඨඅනිට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන වෙදනාභෙදෙන භවිතබ්බන්ති? නයිදමෙවං අනිට්ඨාරම්මණෙ [Pg.84] උප්පජ්ජිතබ්බස්සපි දොමනස්සස්ස පටිඝෙන විනා අනුප්පජ්ජනතො, පටිඝස්ස ච එකන්තාකුසලසභාවස්ස අබ්‍යාකතෙසු අසම්භවතො. න හි භින්නජාතිකො ධම්මො භින්නජාතිකෙසු උපලබ්භති, තස්මා අත්තනා සමානයොගක්ඛමස්ස අසම්භවතො අකුසලවිපාකෙසු දොමනස්සං න සම්භවතීති තස්ස තංසහගතතා න වුත්තා. අථ වා යථා කොචි බලවතා පොථියමානො දුබ්බලපුරිසො තස්ස පටිප්පහරිතුං අසක්කොන්තො තස්මිං උපෙක්ඛකොව හොති, එවමෙව අකුසලවිපාකානං පරිදුබ්බලභාවතො අනිට්ඨාරම්මණෙපි දොමනස්සුප්පාදො නත්ථීති සන්තීරණං උපෙක්ඛාසහගතමෙව. ๑๐. ชื่อว่า สุข เพราะอรรถว่า ย่อมทำให้กายและจิตเป็นสุข หรือว่า ย่อมขุด คือย่อมทำลายซึ่งความป่วยไข้ทางกายและจิตโดยชอบ หรือว่า อันบุคคลพึงอดทนได้โดยง่าย อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สุข เพราะอรรถว่า ให้โอกาสได้ง่าย แต่เหตุใด สันตีรณะที่เป็นอกุศลวิบากจึงกล่าวไว้เพียงอย่างเดียว แต่สันตีรณะที่เป็นกุศลวิบากกลับกล่าวไว้ ๒ อย่าง ไม่เหมือนกัน? เพราะความต่างกันแห่งเวทนาสามารถมีได้ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ที่น่าปรารถนา (อิฏฐารมณ์) และอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง (อิฏฐมัชฌัตตารมณ์) ถ้าเป็นเช่นนั้น ในอกุศลวิบากนั้น ก็ควรมีความต่างกันแห่งเวทนาด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา (อนิฏฐารมณ์) และอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาปานกลาง (อนิฏฐมัชฌัตตารมณ์) มิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะแม้โทมนัสที่ควรจะเกิดขึ้นในอนิฏฐารมณ์ ก็ไม่เกิดขึ้นหากปราศจากปฏิฆะ และปฏิฆะซึ่งมีสภาพเป็นอกุศลโดยส่วนเดียว ก็ไม่สามารถมีอยู่ในอัพยากตธรรมได้ เพราะธรรมต่างชาติกัน ย่อมไม่มีในธรรมต่างชาติกัน เพราะฉะนั้น เพราะความไม่มีแห่งธรรมที่มีความเสมอกันกับตน โทมนัสจึงไม่สามารถมีอยู่ในอกุศลวิบากได้ จึงไม่ได้กล่าวถึงความที่อกุศลวิบากนั้นเป็นโทมนัสสหคต หรืออีกนัยหนึ่ง เหมือนกับว่า บุรุษผู้ทุพพลภาพถูกบุรุษผู้มีกำลังทุบตี เมื่อไม่สามารถโต้ตอบได้ ก็ย่อมเป็นผู้วางเฉย (อุเบกขา) ต่อบุรุษผู้มีกำลังนั้น ฉันใด เพราะความที่อกุศลวิบากทั้งหลายมีความอ่อนแออย่างยิ่ง แม้ในอนิฏฐารมณ์ โทมนัสก็ไม่เกิดขึ้น ฉันนั้น สันตีรณะจึงเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้น චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි පන චත්තාරි උභයවිපාකානිපි වත්ථාරම්මණඝට්ටනාය දුබ්බලභාවතො අනිට්ඨෙ ඉට්ඨෙපි ච ආරම්මණෙ උපෙක්ඛාසහගතානෙව. තෙසඤ්හි චතුන්නම්පි වත්ථුභූතානි චක්ඛාදීනි උපාදාරූපානෙව, තථා ආරම්මණභූතානිපි රූපාදීනි, උපාදාරූපකෙන ච උපාදාරූපකස්ස සඞ්ඝට්ටනං අතිදුබ්බලං පිචුපිණ්ඩකෙන පිචුපිණ්ඩකස්ස ඵුසනං විය, තස්මා තානි සබ්බථාපි උපෙක්ඛාසහගතානෙව. කායවිඤ්ඤාණස්ස පන ඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතභූතත්තයමෙව ආරම්මණන්ති තං කායප්පසාදෙ සඞ්ඝට්ටිතම්පි තං අතික්කමිත්වා තන්නිස්සයෙසු මහාභූතෙසු පටිහඤ්ඤති. භූතරූපෙහි ච භූතරූපානං සඞ්ඝට්ටනං බලවතරං අධිකරණිමත්ථකෙ පිචුපිණ්ඩකං ඨපෙත්වා කූටෙන පහටකාලෙ කූටස්ස පිචුපිණ්ඩකං අතික්කමිත්වා අධිකරණිග්ගහණං විය, තස්මා වත්ථාරම්මණඝට්ටනාය බලවභාවතො කායවිඤ්ඤාණං අනිට්ඨෙ දුක්ඛසහගතං, ඉට්ඨෙ සුඛසහගතන්ති. සම්පටිච්ඡනයුගළ්හං පන අත්තනා අසමානනිස්සයානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනමනන්තරං උප්පජ්ජතීති සමානනිස්සයතො අලද්ධානන්තරපච්චයතාය සභාගූපත්ථම්භරහිතො විය පුරිසො නාතිබලවං සබ්බථාපි විසයරසමනුභවිතුං න සක්කොතීති සබ්බථාපි උපෙක්ඛාසහගතමෙව. වුත්තවිපරියායතො කුසලවිපාකසන්තීරණං ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණෙසු [Pg.85] සුඛොපෙක්ඛාසහගතන්ති. යදි එවං ආවජ්ජනද්වයස්ස උපෙක්ඛාසම්පයොගං කස්මා වක්ඛති, නනු තම්පි සමානනිස්සයානන්තරං පවත්තතීති? සච්චං, තත්ථ පන පුරිමං පුබ්බෙ කෙනචි අග්ගහිතෙයෙව ආරම්මණෙ එකවාරමෙව පවත්තති, පච්ඡිමම්පි විසදිසචිත්තසන්තානපරාවත්තනවසෙන බ්‍යාපාරන්තරසාපෙක්ඛන්ති න සබ්බථාපි විසයරසමනුභවිතුං සක්කොති, තස්මා මජ්ඣත්තවෙදනාසම්පයුත්තමෙවාති. හොන්ති චෙත්ථ – ส่วนวิญญาณ ๔ มีจักขุวิญญาณเป็นต้น แม้จะเป็นวิบากทั้งสอง (กุศลวิบากและอกุศลวิบาก) แต่เพราะความที่การกระทบกันระหว่างวัตถุกับอารมณ์อ่อนกำลัง จึงเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้น ทั้งในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาและที่น่าปรารถนา ด้วยว่า วัตถุของวิญญาณทั้ง ๔ นั้น คือ จักขุเป็นต้น เป็นเพียงอุปาทารูปเท่านั้น แม้อารมณ์มีรูปเป็นต้นก็เช่นกัน และการกระทบกันระหว่างอุปาทารูปกับอุปาทารูปนั้นอ่อนกำลังอย่างยิ่ง เหมือนการสัมผัสกันของก้อนสำลีกับก้อนสำลี ฉะนั้น จิตเหล่านั้นจึงเป็นอุเบกขาสหคตโดยประการทั้งปวง ส่วนภูตรูป ๓ ที่เรียกว่าโผฏฐัพพะเท่านั้น เป็นอารมณ์ของกายวิญญาณ โผฏฐัพพะนั้นแม้กระทบที่กายปสาทแล้ว ก็ก้าวล่วงกายปสาทนั้นไปกระทบมหาภูตทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของกายปสาทนั้น และการกระทบกันของภูตรูปกับภูตรูปนั้นมีกำลังมาก เหมือนเมื่อวางก้อนสำลีไว้บนทั่งแล้วใช้ค้อนตี ค้อนนั้นย่อมล่วงเลยก้อนสำลีไปกระทบทั่ง ฉะนั้น เพราะความที่การกระทบกันระหว่างวัตถุกับอารมณ์มีกำลัง กายวิญญาณจึงเป็นทุกขสหคตในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา และเป็นสุขสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ส่วนสัมปฏิจฉนะคู่ (๒ ดวง) เกิดขึ้นในลำดับแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น ซึ่งมีที่อาศัยไม่เสมอกันกับตน ฉะนั้น เพราะไม่ได้อนันตรปัจจัยอันมีที่อาศัยเสมอกัน จึงเป็นผู้ไม่มีกำลัง ไม่สามารถจะเสวยรสแห่งอารมณ์ได้โดยประการทั้งปวง เหมือนบุรุษผู้ปราศจากการอุปถัมภ์ของพวกพ้อง ฉะนั้น จึงเป็นอุเบกขาสหคตเท่านั้นโดยประการทั้งปวง ส่วนกุศลวิบากสันตีรณะ โดยนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้ว จึงเป็นสุขสหคตและอุเบกขาสหคตในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและที่น่าปรารถนาปานกลาง ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนท่านจึงจะกล่าวความประกอบด้วยอุเบกขาแห่งอาวัชชนะทั้งสองเล่า มิใช่หรือว่า แม้อาวัชชนะนั้นก็ย่อมเป็นไปในลำดับแห่งที่อาศัยที่เสมอกัน? จริงอยู่ แต่อาวัชชนะดวงแรก (ปัญจทวาราวัชชนะ) นั้น ย่อมเป็นไปเพียงครั้งเดียวในอารมณ์ที่ยังไม่มีใครรับรู้มาก่อนเลย ส่วนอาวัชชนะดวงหลัง (มโนทวาราวัชชนะ) ก็มีความต้องการด้วยกิจอื่น โดยอำนาจแห่งการเปลี่ยนกระแสจิตที่ไม่เสมอกัน จึงไม่สามารถเสวยรสของอารมณ์ได้โดยประการทั้งปวง ฉะนั้น จึงประกอบด้วยมัชฌัตตเวทนาเท่านั้น และในเรื่องนี้มีคาถาว่า ‘‘වත්ථාලම්බසභාවානං, භූතිකානඤ්හි ඝට්ටනං; දුබ්බලං ඉති චක්ඛාදි-චතුචිත්තමුපෙක්ඛකං. การกระทบกันของวัตถุและอารมณ์ที่เป็นอุปาทารูป (รูปที่อาศัยมหาภูตรูป) อ่อนกำลัง เพราะฉะนั้น จิต ๔ ดวงมีจักขุวิญญาณเป็นต้น จึงเป็นอุเบกขา ‘‘කායනිස්සයඵොට්ඨබ්බ-භූතානං ඝට්ටනාය තු; බලවත්තා න විඤ්ඤාණං, කායික මජ්ඣවෙදනං. แต่เพราะการกระทบกันของมหาภูตรูปที่เป็นโผฏฐัพพะและมหาภูตรูปที่เป็นที่อาศัยแห่งกายมีกำลัง กายวิญญาณจึงไม่เป็นมัชฌัตตเวทนา ‘‘සමානනිස්සයො යස්මා, නත්ථානන්තරපච්චයො; තස්මා දුබ්බලමාලම්බෙ, සොපෙක්ඛං සම්පටිච්ඡන’’න්ති. เพราะเหตุที่ไม่มีอนันตรปัจจัยอันมีที่อาศัยเสมอกัน สัมปฏิจฉนะนั้นจึงอ่อนกำลังในอารมณ์ จึงเป็นไปกับด้วยอุเบกขา කුසලස්ස විපාකානි, සම්පයුත්තහෙතුවිරහතො අහෙතුකචිත්තානි චාති කුසලවිපාකාහෙතුකචිත්තානි. නිබ්බත්තකහෙතුවසෙන නිප්ඵන්නානිපි හෙතානි සම්පයුත්තහෙතුවසෙනෙව අහෙතුකවොහාරං ලභන්ති, ඉතරථා මහාවිපාකෙහි ඉමෙසං නානත්තාසම්භවතො. කිං පනෙත්ථ කාරණං යථා ඉධෙවං අකුසලවිපාකනිගමනෙ අහෙතුකග්ගහණං න කතන්ති? බ්‍යභිචාරාභාවතො. සති හි සම්භවෙ, බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනං සාත්ථකං සියා. අකුසලවිපාකානං පන ලොභාදිසාවජ්ජධම්මවිපාකභාවෙන තබ්බිධුරෙහි, අලොභාදීහි සම්පයොගායොගතො, සයං අබ්‍යාකතනිරවජ්ජසභාවානං ලොභාදිඅකුසලධම්මසම්පයොගවිරොධතො ච නත්ථි කදාචිපි සහෙතුකතාය සම්භවොති අහෙතුකභාවාබ්‍යභිචාරතො [Pg.86] න තානි අහෙතුකසද්දෙන විසෙසිතබ්බානි. วิบากของกุศลทั้งหลาย และจิตที่เป็นอเหตุกะเพราะปราศจากสัมปยุตตเหตุ ชื่อว่ากุศลวิปากอเหตุกจิต แม้จิตเหล่านี้แม้จะเกิดขึ้นด้วยอำนาจของนิพพัตตกเหตุ ก็ยังได้ชื่อว่าอเหตุกะด้วยอำนาจของสัมปยุตตเหตุเท่านั้น เพราะถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ความแตกต่างของจิตเหล่านี้กับมหาวิบากทั้งหลายก็ย่อมมีไม่ได้ ก็ในเรื่องนี้ อะไรเป็นเหตุที่ท่านไม่ทำการระบุคำว่าอเหตุกะไว้ในการสรุปอกุศลวิบากเหมือนในที่นี้? เพราะไม่มีความคลาดเคลื่อน เพราะเมื่อมีความเป็นไปได้และมีความคลาดเคลื่อน บทวิเศษณ์จึงจะมีประโยชน์ ส่วนอกุศลวิบากทั้งหลายนั้น เพราะเป็นวิบากของธรรมที่มีโทษมีโลภะเป็นต้น จึงไม่ประกอบกับอโลภะเป็นต้นซึ่งเป็นธรรมที่ตรงกันข้ามกับอกุศลธรรมเหล่านั้น และเพราะตนเองมีสภาวะเป็นอัพยากตะและไม่มีโทษ จึงขัดแย้งกับการประกอบกับอกุศลธรรมมีโลภะเป็นต้น ความเป็นสเหตุกะจึงไม่มีทางเป็นไปได้ในกาลไหนๆ เลย ดังนั้น เพราะไม่มีความคลาดเคลื่อนจากความเป็นอเหตุกะ จิตเหล่านั้นจึงไม่จำต้องระบุด้วยคำว่าอเหตุกะ 11. ඉදානි අහෙතුකාධිකාරෙ අහෙතුකකිරියචිත්තානිපි කිච්චභෙදෙන තිධා දස්සෙතුං ‘‘උපෙක්ඛාසහගත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. චක්ඛාදිපඤ්චද්වාරෙ ඝට්ටිතමාරම්මණං ආවජ්ජෙති තත්ථ ආභොගං කරොති, චිත්තසන්තානං වා භවඞ්ගවසෙන පවත්තිතුං අදත්වා වීථිචිත්තභාවාය පරිණාමෙතීති පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං, කිරියාහෙතුකමනොධාතුචිත්තං. ආවජ්ජනස්ස අනන්තරපච්චයභූතං භවඞ්ගචිත්තං මනොද්වාරං වීථිචිත්තානං පවත්තිමුඛභාවතො. තස්මිං දිට්ඨසුතමුතාදිවසෙන ආපාථමාගතමාරම්මණං ආවජ්ජෙති, වුත්තනයෙන වා චිත්තසන්තානං පරිණාමෙතීති මනොද්වාරාවජ්ජනං, කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුඋපෙක්ඛාසහගතචිත්තං. ඉදමෙව ච පඤ්චද්වාරෙ යථාසන්තීරිතං ආරම්මණං වවත්ථපෙතීති වොට්ඨබ්බනන්ති ච වුච්චති. හසිතං උප්පාදෙතීති හසිතුප්පාදං, ඛීණාසවානං අනොළාරිකාරම්මණෙසු පහට්ඨාකාරමත්තහෙතුකං කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුසොමනස්සසහගතචිත්තං. ๑๑. บัดนี้ ในอเหตุกาธิการ เพื่อแสดงอเหตุกกิริยาจิตแม้ ๓ ดวง โดยประเภทแห่งกิจ จึงกล่าวคำว่า 'อุเปกขาสหคตัง' เป็นต้น จิตที่คำนึงถึงอารมณ์ที่กระทบในปัญจทวารมีจักขุเป็นต้น คือกระทำการเอาใจใส่ในอารมณ์นั้น หรือไม่ปล่อยให้กระแสจิตเป็นไปโดยความเป็นภวังค์ แต่ให้น้อมไปเพื่อความเป็นวิถีจิต ชื่อว่าปัญจทวาราวัจชนะ เป็นกิริยาอเหตุกมโนธาตุจิต ภวังคจิตอันเป็นอนันตรปัจจัยแก่อาวัชชนะ ชื่อว่ามโนทวาร เพราะเป็นทางเกิดขึ้นแห่งวิถีจิตทั้งหลาย จิตที่คำนึงถึงอารมณ์ที่มาสู่คลองโดยอำนาจแห่งสิ่งที่เห็น ได้ยิน และทราบเป็นต้นในมโนทวารนั้น หรือน้อมกระแสจิตไปโดยนัยที่กล่าวแล้ว ชื่อว่ามโนทวาราวัจชนะ เป็นกิริยาอเหตุกมโนวิญญาณธาตุอุเบกขาสหคตจิต และจิตนี้เอง เมื่อทำหน้าที่กำหนดอารมณ์ตามที่สันตีรณะแล้วในปัญจทวาร ก็เรียกว่า โวฏฐัพพนะ จิตที่ยังการยิ้มแย้มให้เกิดขึ้น ชื่อว่าหสิตุปปาทะ เป็นกิริยาอเหตุกมโนวิญญาณธาตุโสมนัสสหคตจิต อันมีเหตุเพียงอาการที่ร่าเริงในอารมณ์ที่ไม่หยาบของพระขีณาสพทั้งหลาย 12. සබ්බථාපීති අකුසලවිපාකකුසලවිපාකකිරියභෙදෙන. අට්ඨාරසාති ගණනපරිච්ඡෙදො. අහෙතුකචිත්තානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. ๑๒. คำว่า 'สัพพถาปิ' หมายถึง โดยประเภทแห่งอกุศลวิบาก กุศลวิบาก และกิริยา คำว่า 'อัฏฐารสะ' เป็นการกำหนดจำนวน คำว่า 'อเหตุกจิตตานิ' เป็นการแสดงธรรมที่ถูกกำหนดไว้ අහෙතුකචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จบอเหตุกจิตตวัณณนา සොභනචිත්තවණ්ණනා โสภณจิตตวัณณนา 14. එවං ද්වාදසාකුසලඅහෙතුකාට්ඨාරසවසෙන සමතිංස චිත්තානි දස්සෙත්වා ඉදානි තබ්බිනිමුත්තානං සොභනවොහාරං ඨපෙතුං ‘‘පාපාහෙතුකමුත්තානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. අත්තනා අධිසයිතස්ස අපායාදිදුක්ඛස්ස පාපනතො පාපෙහි[Pg.87], හෙතුසම්පයොගාභාවතො අහෙතුකෙහි ච මුත්තානි චතුවීසතිකාමාවචරපඤ්චතිංසමහග්ගතලොකුත්තරවසෙන එකූනසට්ඨිපරිමාණානි, අථ වා අට්ඨ ලොකුත්තරානි ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන පච්චෙකං පඤ්චධා කත්වා එකනවුතිපි චිත්තානි සොභනගුණාවහනතො, අලොභාදිඅනවජ්ජහෙතුසම්පයොගතො ච සොභනානීති වුච්චරෙ කථීයන්ති. ๑๔. เมื่อแสดงจิต ๓๐ ดวง โดยประเภทแห่งอกุศล ๑๒ และอเหตุกะ ๑๘ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะตั้งชื่อว่าโสภณะแก่จิตที่พ้นจากจิตเหล่านั้น จึงกล่าวคำว่า 'ปาปาเหตุกมุตตานิ' เป็นต้น จิตที่พ้นจากบาป (อกุศลจิต) เพราะยังสัตว์ให้ถึงทุกข์มีอบายเป็นต้นที่ตนครอบงำไว้ และพ้นจากอเหตุกจิต เพราะไม่มีการประกอบด้วยเหตุ มีจำนวน ๕๙ ดวง โดยประเภทแห่งกามาวจร ๒๔ มหัคคตะและโลกุตตระ ๓๕ หรือว่าจิต ๙๑ ดวง โดยการทำโลกุตตระ ๘ ให้เป็นอย่างละ ๕ ตามประเภทแห่งการประกอบด้วยองค์ฌาน ท่านเรียกว่า 'โสภณะ' เพราะนำมาซึ่งคุณอันงาม และเพราะประกอบด้วยเหตุอันไม่มีโทษมีอโลภะเป็นต้น කාමාවචරසොභනචිත්තවණ්ණනා กามวจรโสภณจิตตวัณณนา 15. ඉදානි සොභනෙසු කාමාවචරානමෙව පඨමං උද්දිට්ඨත්තා තෙසුපි අබ්‍යාකතානං කුසලපුබ්බකත්තා පඨමං කාමාවචරකුසලං, තතො තබ්බිපාකං, තදනන්තරං තදෙකභූමිපරියාපන්නං කිරියචිත්තඤ්ච පච්චෙකං වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන අට්ඨධා දස්සෙතුං ‘‘සොමනස්සසහගත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ ජානාති යථාසභාවං පටිවිජ්ඣතීති ඤාණං. සෙසං වුත්තනයමෙව. එත්ථ ච බලවසද්ධාය දස්සනසම්පත්තියා පච්චයපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තියාති එවමාදීහි කාරණෙහි සොමනස්සසහගතතා, පඤ්ඤාසංවත්තනිකකම්මතො, අබ්‍යාපජ්ජලොකූපපත්තිතො, ඉන්ද්‍රියපරිපාකතො, කිලෙසදූරීභාවතො ච ඤාණසම්පයුත්තතා, තබ්බිපරියායෙන උපෙක්ඛාසහගතතා චෙව ඤාණවිප්පයුත්තතා ච, ආවාසසප්පායාදිවසෙන කායචිත්තානං කල්ලභාවතො, පුබ්බෙ දානාදීසු කතපරිචයතාදීහි ච අසඞ්ඛාරිකතා, තබ්බිපරියායෙන සසඞ්ඛාරිකතා ච වෙදිතබ්බා. ๑๕. บัดนี้ ในบรรดาโสภณจิตทั้งหลาย เพราะกามวจรจิตถูกยกขึ้นแสดงก่อน และในบรรดากามวจรจิตเหล่านั้น เพราะจิตที่เป็นอัพยากตะมีกุศลเป็นเบื้องหน้า ท่านจึงกล่าวคำว่า 'โสมนัสสหคตัง' เป็นต้น เพื่อแสดงกามวจรกุศลก่อน จากนั้นจึงแสดงวิบากของกุศลนั้น และลำดับต่อไปจึงแสดงกิริยาจิตที่นับเนื่องในภูมิเดียวกันนั้น โดยแบ่งเป็นอย่างละ ๘ ตามประเภทแห่งเวทนา ญาณ และสังขาร ในบทเหล่านั้น ธรรมชาติใดที่รู้ คือแทงตลอดตามสภาวะ ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ญาณ ส่วนที่เหลือมีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง และในที่นี้ พึงทราบว่า ความเป็นโสมนัสสหคตะมีเหตุมาจากศรัทธาอันมีกำลัง ความถึงพร้อมแห่งทัศนะ ความถึงพร้อมแห่งปัจจัยและผู้รับเป็นต้น ความเป็นญาณสัมปยุตต์มีเหตุมาจากกรรมที่นำไปสู่ปัญญา การอุบัติในโลกที่ไม่มีความเบียดเบียน ความแก่รอบแห่งอินทรีย์ และความห่างไกลจากกิเลส ความเป็นอุเบกขาสหคตะและความเป็นญาณวิปปยุตต์ พึงทราบโดยนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมานั้น ความเป็นอสังขาริกมีเหตุมาจากความพร้อมมูลแห่งกายและจิตด้วยอำนาจแห่งอาวาสสัปปายะเป็นต้น และความที่ตนเคยชินในการให้ทานเป็นต้นในกาลก่อน ความเป็นสสังขาริก พึงทราบโดยนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวมานั้น තත්ථ යදා පන යො දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තිං, අඤ්ඤං වා සොමනස්සහෙතුං ආගම්ම හට්ඨපහට්ඨො ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තං සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා මුත්තචාගතාදිවසෙන අසංසීදන්තො අනුස්සාහිතො පරෙහි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොති, තදාස්ස චිත්තං සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකං හොති. යදා පන වුත්තනයෙනෙව හට්ඨතුට්ඨො සම්මාදිට්ඨිං [Pg.88] පුරක්ඛත්වාපි අමුත්තචාගතාදිවසෙන සංසීදමානො පරෙහි වා උස්සාහිතො කරොති, තදාස්ස තදෙව චිත්තං සසඞ්ඛාරිකං හොති. යදා පන ඤාතිජනස්ස පටිපත්තිදස්සනෙන ජාතපරිචයා බාලදාරකා භික්ඛූ දිස්වා සොමනස්සජාතා සහසා කිඤ්චිදෙව හත්ථගතං දදන්ති වා වන්දන්ති වා, තදා තෙසං තතියං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන ‘‘දෙථ, වන්දථා’’ති ඤාතීහි උස්සාහිතා එවං පටිපජ්ජන්ති, තදා චතුත්ථං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදීනං අසම්පත්තිං, අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවං ආගම්ම චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. අට්ඨපීති පි-සද්දෙන දසපුඤ්ඤකිරියාදිවසෙන අනෙකවිධතං සම්පිණ්ඩෙති. තථා හි වදන්ති – ในบรรดาจิตเหล่านั้น ในกาลใด บุคคลใดอาศัยความถึงพร้อมแห่งไทยธรรมและผู้รับเป็นต้น หรืออาศัยเหตุแห่งโสมนัสอย่างอื่น เป็นผู้ร่าเริงยินดี มีสัมมาทิฏฐิที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า 'ทานที่ให้แล้วมีผล' เป็นประธาน ไม่ท้อถอยด้วยความเป็นผู้มีจาคะอันสละแล้วเป็นต้น ไม่ถูกผู้อื่นชักชวน กระทำบุญมีทานเป็นต้น ในกาลนั้น จิตของเขาย่อมเป็นโสมนัสสหคต ญาณสัมปยุตต์ อสังขาริก แต่ในกาลใด บุคคลนั้นร่าเริงยินดีโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ แม้จะมีสัมมาทิฏฐิเป็นประธาน แต่ท้อถอยด้วยความเป็นผู้มีจาคะอันยังไม่สละเป็นต้น หรือถูกผู้อื่นชักชวนแล้วจึงกระทำ ในกาลนั้น จิตดวงนั้นของเขาย่อมเป็นสสังขาริก แต่ในกาลใด พวกเด็กเล็กๆ ผู้มีความคุ้นเคยเพราะเห็นการปฏิบัติของหมู่ญาติ เห็นภิกษุทั้งหลายแล้วเกิดโสมนัส พลันถวายสิ่งของบางอย่างที่อยู่ในมือ หรือไหว้ ในกาลนั้น จิตดวงที่สามย่อมเกิดขึ้นแก่เด็กเหล่านั้น แต่ในกาลใด เด็กเหล่านั้นถูกพวกญาติชักชวนว่า 'จงให้ จงไหว้' แล้วปฏิบัติอย่างนั้น ในกาลนั้น จิตดวงที่สี่ก็ย่อมเกิดขึ้น แต่ในกาลใด บุคคลทั้งหลายอาศัยความไม่ถึงพร้อมแห่งไทยธรรมและผู้รับเป็นต้น หรืออาศัยความไม่มีแห่งเหตุแห่งโสมนัสอย่างอื่น เป็นผู้ปราศจากโสมนัสในวิกัปทั้ง ๔ นั้น ในกาลนั้น จิตที่เหลืออีก ๔ ดวงที่เป็นอุเบกขาสหคตย่อมเกิดขึ้น บทว่า 'อัฏฐปิ' นี้ ด้วยศัพท์ว่า 'ปิ' ย่อมรวบรวมความเป็นไปหลายอย่างโดยนัยมีบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า - ‘‘කමෙන පුඤ්ඤවත්ථූහි, ගොචරාධිපතීහි ච; කම්මහීනාදිතො චෙව, ගණෙය්‍ය නයකොවිදො’’ති. ผู้ฉลาดในนัยพึงนับ (จิต) โดยลำดับ ด้วยบุญกิริยาวัตถุทั้งหลาย ด้วยอารมณ์และอธิบดี และด้วยกรรมและความหย่อนเป็นต้น ඉමානි හි අට්ඨ චිත්තානි දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙන පවත්තනතො පච්චෙකං දස දසාති කත්වා අසීති චිත්තානි හොන්ති, තානි ච ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තනතො පච්චෙකං ඡග්ගුණිතානි සාසීතිකානි චත්තාරි සතානි හොන්ති, අධිපතිභෙදෙන පන ඤාණවිප්පයුත්තානං චත්තාලීසාධිකද්විසතපරිමාණානං වීමංසාධිපතිසම්පයොගාභාවතො තානි තිණ්ණං අධිපතීනං වසෙන තිගුණිතානි වීසාධිකානි සත්තසතානි, තථා ඤාණසම්පයුත්තානි ච චතුන්නං අධිපතීනං වසෙන චතුග්ගුණිතානි සසට්ඨිකානි නව සතානීති එවං අධිපතිවසෙන සහස්සං සාසීතිකානි ච ඡ සතානි හොන්ති, තානි කායවචීමනොකම්මසඞ්ඛාතකම්මත්තිකවසෙන තිගුණිතානි චත්තාලීසාධිකානි පඤ්ච සහස්සානි හොන්ති, තානි ච හීනමජ්ඣිමපණීතභෙදතො තිගුණිතානි වීසසතාධිකපන්නරසසහස්සානි හොන්ති. යං පන වුත්තං ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙන – จริงอยู่ จิต ๘ ดวงเหล่านี้ ย่อมเป็น ๘๐ ดวง โดยความเป็นไปตามอำนาจแห่งบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ โดยทำแต่ละดวงให้เป็นอย่างละ ๑๐. และจิตเหล่านั้น ย่อมเป็น ๔๘๐ ดวง เพราะความเป็นไปในอารมณ์ ๖ โดยคูณแต่ละดวงด้วย ๖. แต่โดยความต่างแห่งอธิบดี จิตที่ญาณวิปปยุตต์มีประมาณ ๒๔๐ ดวงนั้น ย่อมเป็น ๗๒๐ ดวง โดยคูณด้วย ๓ ตามอำนาจแห่งอธิบดี ๓ เพราะไม่มีวิมังสาธิปติสัมปยุตต์. ส่วนจิตที่ญาณสัมปยุตต์ ย่อมเป็น ๙๖๐ ดวง โดยคูณด้วย ๔ ตามอำนาจแห่งอธิบดี ๔ อย่างนี้ โดยอำนาจแห่งอธิบดี ย่อมเป็น ๑,๖๘๐ ดวง. จิตเหล่านั้น ย่อมเป็น ๕,๐๔๐ ดวง โดยคูณด้วย ๓ ตามอำนาจแห่งกรรมติกะที่เรียกว่า กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม. และจิตเหล่านั้น ย่อมเป็น ๑๕,๑๒๐ ดวง โดยคูณด้วย ๓ ตามความต่างแห่งชั้นทราม (หีน) ชั้นกลาง (มัชฌิม) และชั้นประณีต (ปณีต). ส่วนคำที่พระอาจารย์พุทธทัตตเถระกล่าวไว้ว่า - ‘‘සත්තරස [Pg.89] සහස්සානි, ද්වෙ සතානි අසීති ච; කාමාවචරපුඤ්ඤානි, භවන්තීති විනිද්දිසෙ’’ති. พึงแสดงว่า กามาวจรกุศลทั้งหลาย ย่อมมี ๑๗,๒๘๐ ดวง. තං අධිපතිවසෙන ගණනපරිහානිං අනාදියිත්වා සොතපතිතවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, කාලදෙසාදිභෙදෙන පන නෙසං භෙදො අප්පමෙය්‍යොව. พึงทราบว่า คำนั้นท่านกล่าวไว้ตามกระแส (การนับทั่วไป) โดยไม่ถือเอาความลดหย่อนแห่งการนับโดยอำนาจแห่งอธิบดี. แต่ความต่างแห่งจิตเหล่านั้น โดยความต่างแห่งกาลและเทศะเป็นต้น ย่อมประมาณมิได้เลย. කුච්ඡිතෙ (ධ. ස. අට්ඨ. 1) පාපධම්මෙ සලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්ති අපගමෙන්තීති වා කුසලානි. අථ වා කුච්ඡිතාකාරෙන සන්තානෙ සයනතො පවත්තනතො කුසසඞ්ඛාතෙ පාපධම්මෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලානි. අථ වා කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සානතො තනුකරණතො ඔසානකරණතො වා කුසසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන, සද්ධාදිධම්මජාතෙන වා ලාතබ්බානි සහජාතඋපනිස්සයභාවෙන යථාරහං පවත්තෙතබ්බානීති කුසලානි, තානෙව යථාවුත්තත්ථෙන කාමාවචරානි කුසලචිත්තානි චාති කාමාවචරකුසලචිත්තානි. ธรรมทั้งหลายที่ยังบาปธรรมอันน่ารังเกียจให้หวั่นไหว ให้สั่นสะเทือน ให้กำจัด หรือให้ถอยไป ชื่อว่า กุศล. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่ตัดบาปธรรมที่ชื่อว่า 'กุสะ' เพราะนอนเนื่องอยู่ในสันดานโดยอาการอันน่ารังเกียจ ชื่อว่า กุศล. อีกอย่างหนึ่ง ธรรมทั้งหลายที่พึงถือเอาด้วยญาณที่ชื่อว่า 'กุสะ' หรือด้วยธรรมที่มีศรัทธาเป็นต้น เพราะยังบาปธรรมอันน่ารังเกียจให้เบาบาง หรือให้สิ้นสุดไป หรือที่พึงให้เป็นไปโดยความเป็นสหชาตูปนิสสัยตามสมควร ชื่อว่า กุศล. จิตเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า กามาวจรกุศลจิต เพราะเป็นกามาวจรและเป็นกุศลจิตโดยอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว. 16. යථා පනෙතානි පුඤ්ඤකිරියවසෙන, කම්මද්වාරවසෙන, කම්මවසෙන, අධිපතිවසෙන ච පවත්තන්ති, නෙවං විපාකානි දානාදිවසෙන අප්පවත්තනතො, විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපනාභාවතො, අවිපාකසභාවතො, ඡන්දාදීනි පුරක්ඛත්වා අප්පවත්තිතො ච, තස්මා තංවසෙන පරිහාපෙත්වා යථාරහං ගණනභෙදො යොජෙතබ්බො. ඉමානිපි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන යථාක්කමං සොමනස්සුපෙක්ඛාසහිතානි. පටිසන්ධාදිවසප්පවත්තියං කම්මස්ස බලවාබලවභාවතො, තදාරම්මණප්පවත්තියං යෙභුය්‍යෙන ජවනානුරූපතො, කදාචි තත්ථාපි කම්මානුරූපතො ච ඤාණසම්පයුත්තානි, ඤාණවිප්පයුත්තානි ච හොන්ති. යථාපයොගං විනා සප්පයොගඤ්ච යථාඋපට්ඨිතෙහි කම්මාදිපච්චයෙහි උතුභොජනාදිසප්පායාසප්පායවසෙන අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකානි. ๑๖. แต่จิตวิบากทั้งหลายย่อมไม่เป็นไปอย่างนั้น เพราะไม่เป็นไปโดยอำนาจแห่งทานเป็นต้น เพราะไม่มีการยังวิญญัติให้ตั้งขึ้น เพราะมีสภาวะที่ไม่ให้ผล (คือไม่เป็นเหตุ) และเพราะไม่เป็นไปโดยกระทำฉันทะเป็นต้นให้เป็นประธาน. เพราะฉะนั้น พึงประกอบความต่างแห่งการนับตามสมควร โดยเว้นความต่างนั้นเสีย. แม้จิตเหล่านี้ ก็เป็นโสมนัสสหคตและอุเบกขาสหคตตามลำดับ ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ที่น่าปรารถนา น่าปรารถนายิ่ง และที่เป็นกลาง. ในความเป็นไปแห่งปฏิสนธิเป็นต้น ย่อมเป็นญาณสัมปยุตต์และญาณวิปปยุตต์ เพราะความที่กรรมมีกำลังและไม่มีกำลัง. ในความเป็นไปแห่งตทารัมมณะ ย่อมเป็นไปตามชวนะเป็นส่วนมาก และบางครั้งในที่นั้นก็เป็นไปตามกรรมด้วย. และย่อมเป็นอสังขาริกและสสังขาริก ตามความสบายและไม่สบายมีอุตุและโภชนะเป็นต้น ด้วยปัจจัยมีกรรมเป็นต้นที่ปรากฏตามสมควรแก่การประกอบและไม่ประกอบ. 17. කිරියචිත්තානම්පි [Pg.90] කුසලෙ වුත්තනයෙන යථාරහං සොමනස්සසහගතාදිතා වෙදිතබ්බා. ๑๗. แม้ในกิริยาจิตทั้งหลาย ก็พึงทราบความเป็นโสมนัสสหคตเป็นต้นตามสมควร โดยนัยที่กล่าวไว้ในกุศลนั่นแล. 18. සහෙතුකකාමාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානීති එත්ථ සහෙතුකග්ගහණං විපාකකිරියාපෙක්ඛං විසෙසනං කුසලස්ස එකන්තසහෙතුකත්තා. හොති හි යථාලාභයොජනා, ‘‘සක්ඛරකථලම්පි මච්ඡගුම්බම්පි චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පී’’ත්‍යාදීසු (දී. නි. 1.249) විය සක්ඛරකථලස්ස චරණායොගතො මච්ඡගුම්බාපෙක්ඛාය චරණකිරියා යොජීයතීති. ๑๘. ในบทว่า 'สาเหตุกกามาวจรกุสลวิปากกิริยาจิต' นี้ การระบุบทว่า 'สาเหตุกะ' เป็นวิเสสนะที่มุ่งถึงวิบากและกิริยา เพราะกุศลเป็นสาเหตุกะโดยส่วนเดียวอยู่แล้ว. การประกอบย่อมมีตามที่ได้มา เหมือนในบทมีอาทิว่า 'แม้ก้อนกรวดและก้อนหิน แม้ฝูงปลาที่ว่ายไปและหยุดอยู่' (ที. สี. ๑/๒๔๙) การกริยาว่าว่ายไป ย่อมประกอบโดยมุ่งถึงฝูงปลา เพราะก้อนกรวดและก้อนหินไม่สามารถว่ายไปได้. 19. සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤපාකකිරියා වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන පච්චෙකං වෙදනාභෙදතො දුවිධත්තා, ඤාණභෙදතො චතුබ්බිධත්තා, සඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධත්තා ච සම්පිණ්ඩෙත්වා චතුවීසති මතාති යොජනා. නනු ච වෙදනාභෙදො තාව යුත්තො තාසං භින්නසභාවත්තා. ඤාණසඞ්ඛාරභෙදො පන කථන්ති? ඤාණසඞ්ඛාරානං භාවාභාවකතොපි භෙදො ඤාණසඞ්ඛාරකතොව යථා වස්සකතො සුභික්ඛො දුබ්භික්ඛොති, තස්මා ඤාණසඞ්ඛාරකතො භෙදො ඤාණසඞ්ඛාරභෙදොති න එත්ථ කොචි විරොධොති. ๑๙. มีการประกอบความว่า สาเหตุกกามาวจรกุศล วิบาก และกิริยา ท่านถือว่ามี ๒๔ ดวง โดยประมวลความต่างแห่งเวทนา ญาณ และสังขารเข้าด้วยกัน คือ โดยความต่างแห่งเวทนาเป็นอย่างละ ๒ โดยความต่างแห่งญาณเป็นอย่างละ ๔ และโดยความต่างแห่งสังขารเป็นอย่างละ ๘. จริงอยู่ ความต่างแห่งเวทนานั้นสมควรแล้ว เพราะเวทนาเหล่านั้นมีสภาวะต่างกัน. แต่ความต่างแห่งญาณและสังขารเป็นอย่างไร? แม้ความต่างโดยความมีอยู่และไม่มีอยู่แห่งญาณและสังขาร ก็จัดเป็นความต่างที่เกิดจากญาณและสังขารนั่นเอง เหมือนความอุดมสมบูรณ์และความอดอยากที่เกิดจากฝน. เพราะฉะนั้น ความต่างที่เกิดจากญาณและสังขาร จึงชื่อว่าความต่างแห่งญาณและสังขาร ในเรื่องนี้จึงไม่มีข้อขัดแย้งแต่อยอย่างใด. 20. ඉදානි සබ්බානිපි කාමාවචරචිත්තානි සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කාමෙ තෙවීසා’’ත්‍යාදි වුත්තං. කාමෙ භවෙ සත්ත අකුසලවිපාකානි, සහෙතුකාහෙතුකානි සොළස කුසලවිපාකානීති එවං තෙවීසති විපාකානි ද්වාදස අකුසලානි, අට්ඨ කුසලානීති පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි වීසති අහෙතුකා තිස්සො සහෙතුකා අට්ඨාති එකාදස කිරියා චාති සබ්බථාපි කුසලාකුසලවිපාකකිරියානං අන්තොගධභෙදෙන චතුපඤ්ඤාසෙව කාලදෙසසන්තානාදිභෙදෙන අනෙකවිධභාවෙපීත්‍යත්ථො. ๒๐. บัดนี้ เพื่อจะแสดงกามาวจรจิตทั้งหมดโดยประมวลเข้าด้วยกัน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ในกามมี ๒๓' ดังนี้. ในกามภพ มีอกุศลวิบาก ๗ ดวง, กุศลวิบากที่เป็นสาเหตุกะและอเหตุกะ ๑๖ ดวง รวมเป็นวิบาก ๒๓ ดวง. อกุศล ๑๒ ดวง, กุศล ๘ ดวง รวมเป็นบุญและบาป ๒๐ ดวง. อเหตุกกิริยา ๓ ดวง, สาเหตุกกิริยา ๘ ดวง รวมเป็นกิริยา ๑๑ ดวง. โดยประการทั้งปวง แม้จะมีความหลากหลายโดยความต่างแห่งกาล เทศะ และสันดานเป็นต้น แต่โดยความต่างที่สงเคราะห์เข้าในกุศล อกุศล วิบาก และกิริยา ก็มีเพียง ๕๔ ดวงเท่านั้น. කාමාවචරසොභනචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนากามาวจรโสภณจิต จบแล้ว. රූපාවචරචිත්තවණ්ණනා การพรรณนารูปาวจรจิต 21. ඉදානි [Pg.91] තදනන්තරුද්දිට්ඨස්ස රූපාවචරස්ස නිද්දෙසක්කමො අනුප්පත්තොති තස්ස ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන පඤ්චධා විභාගං දස්සෙතුං ‘‘විතක්ක…පෙ… සහිත’’න්ත්‍යාදිමාහ. විතක්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ්ච එකග්ගතා චාති ඉමෙහි සහිතං විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං. තත්ථ ආරම්මණං විතක්කෙති සම්පයුත්තධම්මෙ අභිනිරොපෙතීති විතක්කො, සො සහජාතානං ආරම්මණාභිනිරොපනලක්ඛණො, යථා හි කොචි ගාමවාසී පුරිසො රාජවල්ලභං සම්බන්ධිනං මිත්තං වා නිස්සාය රාජගෙහං අනුපවිසති, එවං විතක්කං නිස්සාය චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති. යදි එවං කථං අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං ආරොහතීති? තම්පි විතක්කබලෙනෙව අභිනිරොහති. යථා හි සො පුරිසො පරිචයෙන තෙන විනාපි නිරාසඞ්කො රාජගෙහං පවිසති, එවං පරිචයෙන විතක්කෙන විනාපි අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං අභිනිරොහති. පරිචයොති චෙත්ථ සවිතක්කචිත්තස්ස සන්තානෙ අභිණ්හප්පවත්තිවසෙන නිබ්බත්තා චිත්තභාවනා. අපි චෙත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණං අවිතක්කම්පි වත්ථාරම්මණසඞ්ඝට්ටනබලෙන, දුතියජ්ඣානාදීනි ච හෙට්ඨිමභාවනාබලෙන අභිරොහන්ති. ๒๑. บัดนี้ ถึงลำดับแห่งการแสดงรูปาวจรที่ระบุไว้ในลำดับถัดจากนั้นแล้ว เพื่อแสดงการจำแนกรูปาวจรนั้นเป็น ๕ อย่างโดยความต่างแห่งการประกอบด้วยองค์ฌาน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'วิตก...เป...ประกอบด้วย' (วิตกฺก...เป...สหิตํ) ชื่อว่า วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ เพราะประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา ในบรรดาองค์ฌานเหล่านั้น ธรรมที่ตรึกถึงอารมณ์ คือยกสัมปยุตตธรรมขึ้นสู่อารมณ์ ชื่อว่า วิตก วิตกนั้นมีการยกสัมปยุตตธรรมที่เกิดร่วมกันขึ้นสู่อารมณ์เป็นลักษณะ เปรียบเหมือนบุรุษชาวบ้านบางคนอาศัยญาติหรือมิตรผู้เป็นที่โปรดปรานของพระราชาแล้วเข้าไปสู่พระราชนิเวศน์ ฉันใด จิตก็อาศัยวิตกแล้วขึ้นสู่อารมณ์ ฉันนั้น หากเป็นเช่นนั้น จิตที่ไม่มีวิตกจะขึ้นสู่อารมณ์ได้อย่างไร? แม้จิตนั้นก็ขึ้นสู่อารมณ์ด้วยกำลังแห่งวิตกนั่นเอง เหมือนบุรุษนั้น เพราะความคุ้นเคย แม้ไม่มีญาติหรือมิตรนั้น ก็เข้าไปสู่พระราชนิเวศน์ได้โดยปราศจากความระแวง ฉันใด จิตที่ไม่มีวิตกก็ขึ้นสู่อารมณ์ได้ด้วยความคุ้นเคย ฉันนั้น คำว่า ความคุ้นเคย ในที่นี้ หมายถึง จิตตภาวนาที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความเป็นไปบ่อยๆ ในกระแสแห่งจิตที่มีวิตก อนึ่ง ในที่นี้ ปัญจวิญญาณแม้ไม่มีวิตก ก็ขึ้นสู่อารมณ์ได้ด้วยกำลังแห่งการกระทบกันระหว่างวัตถุกับอารมณ์ ส่วนทุติยฌานเป็นต้น ก็ขึ้นสู่อารมณ์ได้ด้วยกำลังแห่งภาวนาในเบื้องต่ำ ආරම්මණෙ තෙන චිත්තං විචරතීති විචාරො. සො ආරණනුමජ්ජනලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘අනුසන්ධානතා’’ති (ධ. ස. 8) නිද්දිට්ඨො. එත්ථ ච විචාරතො ඔළාරිකට්ඨෙන, තස්සෙව පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ච පඨමඝණ්ටාභිඝාතො විය චෙතසො පඨමාභිනිපාතො විතක්කො, අනුරවො විය අනුසඤ්චරණං විචාරො. විප්ඵාරවාචෙත්ථ විතක්කො චිත්තස්ස පරිප්ඵන්දනභූතො, ආකාසෙ උප්පතිතුකාමස්ස සකුණස්ස පක්ඛවික්ඛෙපො විය, පදුමාභිමුඛපාතො විය ච ගන්ධානුබන්ධචෙතසා භමරස්ස, සන්තවුත්ති විචාරො චිත්තස්ස නාතිපරිප්ඵන්දනභූතො, ආකාසෙ උප්පතිතස්ස [Pg.92] සකුණස්ස පක්ඛප්පසාරණං විය, පදුමස්ස උපරිභාගෙ පරිබ්භමනං විය ච පදුමාභිමුඛපතිතස්ස භමරස්ස. จิตย่อมเที่ยวไปในอารมณ์ด้วยธรรมนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิจาร วิจารนั้นมีการลูบคลำอารมณ์เป็นลักษณะ ด้วยเหตุนั้น วิจารนี้จึงถูกระบุไว้ว่า 'อนุสันธนา' (ความสืบต่อ) ในพระธรรมสังคณี (ข้อ ๘) และในที่นี้ วิตกคือการที่จิตพุ่งเข้าสู่อารมณ์เป็นครั้งแรก เปรียบเหมือนการตีระฆังครั้งแรก เพราะอรรถว่าหยาบกว่าวิจาร และเพราะอรรถว่าเป็นเบื้องต้นของวิจารนั้น ส่วนวิจารคือการเที่ยวไปตามอารมณ์ เปรียบเหมือนเสียงกังวาน ในที่นี้ วิตกมีอาการแผ่ไป เป็นสภาพที่จิตไหวตัว เปรียบเหมือนการกระพือปีกของนกที่ต้องการจะบินขึ้นไปในอากาศ และเหมือนการพุ่งเข้าหาดอกบัวของภมรที่มีใจผูกพันในกลิ่น ส่วนวิจารมีอาการสงบ เป็นสภาพที่จิตไม่ไหวตัวมากนัก เปรียบเหมือนการกางปีกของนกที่บินขึ้นไปในอากาศแล้ว และเหมือนการบินวนอยู่เหนือดอกบัวของภมรที่พุ่งเข้าหาดอกบัวแล้ว පිනයති කායචිත්තං තප්පෙති, වඩ්ඪෙතීති වා පීති, සා සම්පියායනලක්ඛණා, ආරම්මණං කල්ලතො ගහණලක්ඛණාති වුත්තං හොති, සම්පයුත්තධම්මෙ සුඛයතීති සුඛං, තං ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණං සුභොජනරසස්සාදකො රාජා විය. තත්ථ ආරම්මණප්පටිලාභෙ පීතියා විසෙසො පාකටො කන්තාරඛින්නස්ස වනන්තොදකදස්සනෙ විය, යථාලද්ධස්ස අනුභවනෙ සුඛස්ස විසෙසො පාකටො යථාදිට්ඨඋදකස්ස පානාදීසු වියාති. නානාරම්මණවික්ඛෙපාභාවෙන එකං ආරම්මණං අග්ගං ඉමස්සාති එකග්ගං, චිත්තං, තස්ස භාවො එකග්ගතා, සමාධි. සො අවික්ඛෙපලක්ඛණො. තස්ස හි වසෙන සසම්පයුත්තං චිත්තං අවික්ඛිත්තං හොති. ธรรมที่ยังกายและจิตให้อิ่มเอิบ ให้เอิบอาบ หรือให้เจริญ ชื่อว่า ปีติ ปีตินั้นมีความรักใคร่เป็นลักษณะ หรือกล่าวได้ว่า มีการรับอารมณ์อย่างกระปรี้กระเปร่าเป็นลักษณะ ธรรมที่ยังสัมปยุตตธรรมให้เป็นสุข ชื่อว่า สุข สุขนั้นมีการเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นลักษณะ เหมือนพระราชาผู้เสวยรสอาหารอันเลิศ ในบรรดาองค์ฌานเหล่านั้น ความต่างของปีติย่อมปรากฏชัดในการได้อารมณ์ เหมือนการเห็นน้ำในชายป่าของคนเดินทางผู้เหน็ดเหนื่อยในทางกันดาร ส่วนความต่างของสุขย่อมปรากฏชัดในการเสวยอารมณ์ที่ได้มาแล้ว เหมือนการดื่มน้ำที่เห็นแล้วเป็นต้น จิตที่มีอารมณ์เดียวเป็นเลิศ เพราะไม่มีความฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ชื่อว่า เอกัคคะ ภาวะของจิตนั้นชื่อว่า เอกัคคตา คือ สมาธิ สมาธินั้นมีการไม่ฟุ้งซ่านเป็นลักษณะ เพราะด้วยอำนาจสมาธินั้น จิตพร้อมทั้งสัมปยุตตธรรมย่อมไม่ฟุ้งซ่าน පඨමඤ්ච දෙසනාක්කමතො චෙව උප්පත්තික්කමතො ච ආදිභූතත්තා තං ඣානඤ්ච ආරම්මණූපනිජ්ඣානතො, පච්චනීකඣාපනතො චාති පඨමජ්ඣානං, විතක්කාදිපඤ්චකං. ඣානඞ්ගසමුදායෙ යෙව හි ඣානවොහාරො නෙමිආදිඅඞ්ගසමුදායෙ රථවොහාරො විය, තථා හි වුත්තං විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 569). පඨමජ්ඣානෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං. และชื่อว่า ปฐมฌาน เพราะเป็นเบื้องต้นโดยลำดับแห่งการแสดงและโดยลำดับแห่งการเกิดขึ้น และเพราะเป็นฌานด้วยอรรถว่าเพ่งอารมณ์ และเผาผลาญธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ ปฐมฌานนั้นคือหมวด ๕ มีวิตกเป็นต้น เพราะคำว่า ฌาน ย่อมใช้ในหมู่แห่งองค์ฌานนั่นเอง เหมือนคำว่า รถ ย่อมใช้ในหมู่แห่งส่วนประกอบมีกำเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในวิภังค์ว่า 'ฌาน ได้แก่ วิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตาแห่งจิต' (วิภังค์ ข้อ ๕๖๙) กุศลจิตที่สัมปยุตต์ด้วยปฐมฌาน ชื่อว่า ปฐมฌานกุศลจิต කස්මා පන අඤ්ඤෙසු ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගවසෙන වුත්තාති? වුච්චතෙ – උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච. විතක්කො හි ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති. විචාරො අනුප්පබන්ධෙති, පීති චස්ස පීනනං, සුඛඤ්ච උපබ්‍රූහනං කරොති, අථ නං සසම්පයුත්තධම්මං එතෙහි අභිනිරොපනානුප්පබන්ධනපීනනඋපබ්‍රූහනෙහි අනුග්ගහිතා එකග්ගතා සමාධානකිච්චෙන [Pg.93] අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තී එකත්තාරම්මණෙ සමං, සම්මා ච ආධියති. ඉන්ද්‍රියසමතාවසෙන සමං පටිපක්ඛධම්මානං දූරීභාවෙන ලීනුද්ධච්චාභාවෙන සම්මා ච ඨපෙතීති එවමෙතෙ සමෙව උපනිජ්ඣානකිච්චං ආවෙණිකං. කාමච්ඡන්දාදිපටිපක්ඛභාවෙ පන සමාධි කාමච්ඡන්දස්ස පටිපක්ඛො රාගප්පණිධියා උජුපච්චනීකභාවතො. කාමච්ඡන්දවසෙන හි නානාරම්මණෙහි පලොභිතස්ස පරිබ්භමන්තස්ස චිත්තස්ස සමාධානං එකග්ගතාය හොති. පීති බ්‍යාපාදස්ස පාමොජ්ජසභාවත්තා. විතක්කො ථිනමිද්ධස්ස යොනිසො සඞ්කප්පනවසෙන සවිප්ඵාරප්පවත්තිතො සුඛං අවූපසමානුතාපසභාවස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස වූපසන්තසීතලසභාවත්තා. විචාරො විචිකිච්ඡාය ආරම්මණෙ අනුමජ්ජනවසෙන පඤ්ඤාපතිරූපසභාවත්තා. එවං උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගභාවෙන වවත්ථිතාති. යථාහු – ก็เพราะเหตุไร เมื่อสัมปยุตตธรรมอื่นๆ มีผัสสะเป็นต้นมีอยู่ จึงกล่าวถึงธรรม ๕ อย่างนี้เท่านั้นโดยความเป็นองค์ฌาน? ตอบว่า เพราะมีกิจคือการเพ่งอารมณ์ และเพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อกามฉันทะเป็นต้น ด้วยว่า วิตกย่อมยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ วิจารย่อมประคองไว้ ปีติย่อมยังจิตนั้นให้อิ่มเอิบ และสุขย่อมยังจิตนั้นให้เจริญ ลำดับนั้น เอกัคคตาที่ได้รับการอุดหนุนด้วยการยกขึ้น การประคอง การทำให้อิ่มเอิบ และการทำให้เจริญเหล่านี้ ย่อมยังตนพร้อมทั้งสัมปยุตตธรรมให้เป็นไปตามด้วยกิจคือการตั้งมั่น ย่อมตั้งมั่นในอารมณ์อันเดียวโดยสม่ำเสมอและโดยชอบ คือตั้งมั่นโดยสม่ำเสมอด้วยอำนาจความสม่ำเสมอแห่งอินทรีย์ และตั้งมั่นโดยชอบด้วยการที่ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์อยู่ห่างไกล และด้วยความไม่มีถีนมิทธะและอุทธัจจะ ด้วยประการฉะนี้ องค์ฌานเหล่านี้จึงมีกิจคือการเพ่งอารมณ์ร่วมกันเป็นลักษณะเฉพาะ ส่วนในความเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะเป็นต้นนั้น สมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อกามฉันทะ เพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อความปรารถนาด้วยอำนาจราคะ ด้วยว่า การตั้งมั่นของจิตที่ถูกกามฉันทะล่อลวงให้เที่ยวไปในอารมณ์ต่างๆ ย่อมมีได้ด้วยเอกัคคตา ปีติเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท เพราะมีสภาพเป็นความร่าเริง วิตกเป็นปฏิปักษ์ต่อถีนมิทธะ เพราะเป็นไปพร้อมด้วยการแผ่ไปโดยอำนาจการดำริโดยแยบคาย สุขเป็นปฏิปักษ์ต่ออุทธัจจกุกกุจจะที่มีสภาพไม่สงบและเร่าร้อน เพราะมีสภาพสงบและเย็น วิจารเป็นปฏิปักษ์ต่อวิจิกิจฉา เพราะมีสภาพลูบคลำอารมณ์โดยการพิจารณาอันเป็นปฏิรูปแห่งปัญญา ด้วยประการฉะนี้ เพราะมีกิจคือการเพ่งอารมณ์ และเพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อกามฉันทะเป็นต้น ธรรม ๕ อย่างนี้เท่านั้นจึงกำหนดไว้โดยความเป็นองค์ฌาน ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ‘‘උපනිජ්ඣානකිච්චත්තා, කාමාදිපටිපක්ඛතො; සන්තෙසුපි ච අඤ්ඤෙසු, පඤ්චෙව ඣානසඤ්ඤිතා’’ති. 'เพราะมีกิจคือการเพ่งอารมณ์ และเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อกามเป็นต้น แม้ธรรมอื่นๆ จะมีอยู่ แต่ธรรม ๕ อย่างเท่านั้นที่ชื่อว่าองค์ฌาน' උපෙක්ඛා පනෙත්ත සන්තවුත්තිසභාවත්තා සුඛෙව අන්තොගධාති දට්ඨබ්බං. තෙනාහු – ส่วนอุเบกขาในที่นี้ พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าในสุขนั่นเอง เพราะมีสภาพเป็นไปอย่างสงบ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า ‘‘උපෙක්ඛා සන්තවුත්තිත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති. (විභ. අට්ඨ. 232; විසුද්ධි. 2.644); "อุเบกขาเพราะมีสภาพเป็นความสงบ จึงตรัสว่าเป็นสุขนั่นเอง" (วิภังคอรรถกถา ๒๓๒; วิสุทธิมรรค ๒.๖๔๔) පහානඞ්ගාදිවසෙන පනස්ස විසෙසො උපරි ආවි භවිස්සති, තථා අරූපාවචරලොකුත්තරෙසුපි ලබ්භමානකවිසෙසො. අථෙත්ථ කාමාවචරකුසලෙසු විය සඞ්ඛාරභෙදො කස්මා න ගහිතො. ඉදම්පි හි කෙවලං සමථානුයොගවසෙන පටිලද්ධං සසඞ්ඛාරිකං, මග්ගාධිගමවසෙන පටිලද්ධං අසඞ්ඛාරිකන්ති සක්කා වත්තුන්ති? නයිදමෙවං මග්ගාධිගමවසෙනසත්තිතො පටිලද්ධස්සාපි අපරභාගෙ පරිකම්මවසෙනෙව උප්පජ්ජනතො, තස්මා සබ්බස්සපි ඣානස්ස පරිකම්මසඞ්ඛාතපුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙන [Pg.94] විනා කෙවලං අධිකාරවසෙන අනුප්පජ්ජනතො ‘‘අසඞ්ඛාරික’’න්තිපි, අධිකාරෙන ච විනා කෙවලං පරිකම්මාභිසඞ්ඛාරෙනෙව අනුප්පජ්ජනතො ‘‘සසඞ්ඛාරික’’න්තිපි න සක්කා වත්තුන්ති. අථ වා පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙනෙව උප්පජ්ජමානස්ස න කදාචි අසඞ්ඛාරිකභාවො සම්භවතීති ‘‘අසඞ්ඛාරික’’න්ති ච බ්‍යභිචාරාභාවතො ‘‘සසඞ්ඛාරික’’න්ති ච න වුත්තන්ති. ส่วนความพิเศษของฌานนั้นโดยอำนาจแห่งองค์ที่ควรละเป็นต้น จักปรากฏในเบื้องบน เช่นเดียวกับความพิเศษที่พึงได้แม้ในอรูปาวจรและโลกุตตระ อนึ่ง ในที่นี้ เพราะเหตุไร จึงไม่ถือเอาความต่างแห่งสังขาร เหมือนในกามาวจรกุศล ก็ฌานนี้ ที่ได้มาด้วยอำนาจแห่งการประกอบสมถะเท่านั้น ชื่อว่า สสังขาริก และที่ได้มาด้วยอำนาจแห่งการบรรลุมรรค ชื่อว่า อสังขาริก ดังนี้ ควรกล่าวได้หรือไม่? ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น เพราะแม้ฌานที่ได้มาด้วยอำนาจแห่งการบรรลุมรรค ก็ย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งบริกรรมในภายหลังนั่นเอง เพราะฉะนั้น เพราะฌานทั้งหมด ย่อมไม่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งอธิการเท่านั้น โดยปราศจากบุพสังขารที่ชื่อว่าบริกรรม จึงไม่ควรกล่าวว่า "อสังขาริก" และเพราะฌานทั้งหมด ย่อมไม่เกิดขึ้นด้วยบุพสังขารที่ชื่อว่าบริกรรมเท่านั้น โดยปราศจากอธิการ จึงไม่ควรกล่าวว่า "สสังขาริก" อีกอย่างหนึ่ง เพราะฌานที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งบุพสังขารเท่านั้น ย่อมไม่มีความเป็นอสังขาริกในกาลไหนๆ จึงไม่กล่าวว่า "อสังขาริก" และเพราะไม่มีความคลาดเคลื่อน จึงไม่กล่าวว่า "สสังขาริก" පි-සද්දෙන චෙත්ථ චතුක්කපඤ්චකනයවසෙන සුද්ධිකනවකො, තඤ්ච දුක්ඛප්පටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදුක්ඛප්පටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤාසුඛප්පටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාසුඛප්පටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤාවසෙන පටිපදාචතුක්කෙන යොජෙත්වා දෙසිතත්තා චත්තාරො නවකා, පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණං, අප්පමාණං පරිත්තාරම්මණං, අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණන්ති ආරම්මණචතුක්කෙන යොජිතත්තා චත්තාරො නවකා, ‘‘දුක්ඛප්පටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, දුක්ඛප්පටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණ’’න්ත්‍යාදිනා ආරම්මණප්පටිපදාමිස්සකනයවසෙන සොළස නවකාති පඤ්චවීසති නවකාති එවමාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති. ด้วยบทว่า "ปิ" ในที่นี้ ย่อมสงเคราะห์นวกะที่เป็นสุทธกะโดยนัยแห่งจตุกกะและปัญจกะ และนวกะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยประกอบกับปฏิปทาจตุกกะ คือ ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา, สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา จึงมี ๔ นวกะ และทรงแสดงโดยประกอบกับอารัมมณจตุกกะ คือ ปริตตะ ปริตตารัมมณะ, ปริตตะ อัปปมาณารัมมณะ, อัปปมาณะ ปริตตารัมมณะ, อัปปมาณะ อัปปมาณารัมมณะ จึงมี ๔ นวกะ และโดยนัยแห่งอารัมมณปฏิปทามิสสกะ (ปฏิปทาและอารมณ์ผสมกัน) มี ๑๖ นวกะ มีอาทิว่า "ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปริตตะ ปริตตารัมมณะ, ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปริตตะ อัปปมาณารัมมณะ" เป็นต้น รวมเป็น ๒๕ นวกะ ย่อมสงเคราะห์ความแตกต่างมีประมาณเท่านี้. 22. ඣානවිසෙසෙන නිබ්බත්තිතවිපාකො එකන්තතො තංතංඣානසදිසොවාති විපාකං ඣානසදිසමෙව විභත්තං. ඉමමෙව හි අත්ථං දීපෙතුං භගවතා විපාකනිද්දෙසෙපි කුසලං උද්දිසිත්වාව තදනන්තරං මහග්ගතලොකුත්තරවිපාකා විභත්තා. ๒๒. วิบากที่เกิดขึ้นด้วยฌานพิเศษ ย่อมเหมือนกับฌานนั้นๆ โดยส่วนเดียว เพราะฉะนั้น วิบากจึงถูกจำแนกเหมือนกับฌานนั่นเอง เพื่อแสดงอรรถนี้แล พระผู้มีพระภาคจึงทรงจำแนกวิบากที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระไว้ภายหลังจากการทรงแสดงกุศลในวิปากนิทเทส (การแสดงวิบาก) 25. රූපාවචරමානසං ඣානභෙදෙන පඤ්චහි චතූහි තීහි ද්වීහි පුන ද්වීහි ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගභෙදෙන පඤ්චධා පඤ්චඞ්ගිකං චතුරඞ්ගිකං තිවඞ්ගිකං දුවඞ්ගිකං පුන දුවඞ්ගිකන්ති පඤ්චවිධං හොති අවිසෙසෙන, පුන තං පුඤ්ඤපාකකිරියානං පච්චෙකං පඤ්චන්නං පඤ්චන්නං භෙදා පඤ්චදසධා භවෙත්‍යත්ථො. ๒๕. มโนที่เป็นรูปาวจร ย่อมมี ๕ อย่างโดยไม่จำกัด คือ ปัญจังคิกะ (มีองค์ ๕), จตุรังคิกะ (มีองค์ ๔), ติอังคิกะ (มีองค์ ๓), ทุอังคิกะ (มีองค์ ๒), และทุอังคิกะ (มีองค์ ๒) อีกครั้ง โดยความแตกต่างแห่งการประกอบด้วยองค์ฌาน ๕, ๔, ๓, ๒, และ ๒ ตามลำดับ โดยความแตกต่างแห่งฌาน อนึ่ง มโนนั้นย่อมมี ๑๕ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งกุศล วิบาก และกิริยา อย่างละ ๕ อย่าง රූපාවචරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาจิตที่เป็นรูปาวจร จบลงแล้ว. අරූපාවචරචිත්තවණ්ණනා การพรรณนาจิตที่เป็นอรูปาวจร 26. ඉදානි [Pg.95] අරූපාවචරං ආරම්මණභෙදෙන චතුධා විභජිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආකාසානඤ්චායතනා’’තිආදි. තත්ථ උප්පාදාදිඅන්තරහිතතාය නාස්ස අන්තොති අනන්තං, ආකාසඤ්ච තං අනන්තඤ්චාති ආකාසානන්තං, කසිණුග්ඝාටිමාකාසො. ‘‘අනන්තාකාස’’න්ති ච වත්තබ්බෙ ‘‘අග්‍යාහිතො’’ත්‍යාදීසු විය විසෙසනස්ස පරනිපාතවසෙන ‘‘ආකාසානන්ත’’න්ති වුත්තං. ආකාසානන්තමෙව ආකාසානඤ්චං සකත්ථෙ භාවපච්චයවසෙන. ආකාසානඤ්චමෙව ආයතනං සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස අධිට්ඨානට්ඨෙන දෙවානං දෙවායතනං වියාති ආකාසානඤ්චායතනං. තස්මිං අප්පනාප්පත්තං පඨමාරුප්පජ්ඣානම්පි ඉධ ‘‘ආකාසානඤ්චායතන’’න්ති වුත්තං යථා පථවීකසිණාරම්මණං ඣානං ‘‘පථවීකසිණ’’න්ති. අථ වා ආකාසානඤ්චං ආයතනං අස්සාති ආකාසානඤ්චායතනං, ඣානං, තෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තං. ๒๖. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจำแนกอรูปาวจรออกเป็น ๔ อย่างโดยความแตกต่างแห่งอารมณ์ แล้วทรงแสดงว่า "อากาสานัญจายตนะ" เป็นต้น ในบรรดาอรูปาวจรเหล่านั้น อากาศไม่มีที่สุด เพราะปราศจากที่สุดคือความเกิดขึ้นเป็นต้น จึงชื่อว่าอนันตะ (ไม่มีที่สุด) อากาศนั้นไม่มีที่สุดด้วย จึงชื่อว่าอากาสานันตะ (อากาศไม่มีที่สุด) คืออากาศที่เกิดจากการเพิกกสิณ และพึงกล่าวว่า "อนันตากาสะ" แต่กลับกล่าวว่า "อากาสานันตะ" โดยการวางวิเสสนะไว้ข้างหลัง เหมือนในคำว่า "อัคยาหิตะ" เป็นต้น อากาสานันตะนั่นแหละ ชื่อว่าอากาสานัญจะ โดยภาวปัจจัยในอรรถของตน อากาสานัญจะนั่นแหละ ชื่อว่าอายตนะ โดยเป็นที่ตั้งแห่งฌานอันเป็นธรรมที่ประกอบกับตน เหมือนเทวายตนะของเหล่าเทพ ฉะนั้น จึงชื่อว่าอากาสานัญจายตนะ แม้ปฐมอรูปฌานที่ถึงอัปปนาในอากาสานัญจะนั้น ก็ถูกเรียกว่า "อากาสานัญจายตนะ" ในที่นี้ เหมือนฌานที่มีปฐวีกสิณเป็นอารมณ์ ถูกเรียกว่า "ปฐวีกสิณ" ฉะนั้น อีกนัยหนึ่ง ฌานที่มีอากาสานัญจะเป็นอายตนะ ก็ชื่อว่าอากาสานัญจายตนะ จิตที่เป็นกุศลที่ประกอบด้วยฌานนั้น ก็ชื่อว่าอากาสานัญจายตนกุศลจิต. විඤ්ඤාණමෙව අනන්තං විඤ්ඤාණානන්තං, පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි උප්පාදාදිඅන්තවන්තම්පි අනන්තාකාසෙ පවත්තනතො අත්තානං ආරබ්භ පවත්තාය භාවනාය උප්පාදාදිඅන්තං අග්ගහෙත්වා අනන්තතො ඵරණවසෙන පවත්තනතො ච ‘‘අනන්ත’’න්ති වුච්චති. විඤ්ඤාණානන්තමෙව විඤ්ඤාණඤ්චං ආකාරස්ස රස්සත්තං, න-කාරස්ස ලොපඤ්ච කත්වා. දුතියාරුප්පවිඤ්ඤාණෙන වා අඤ්චිතබ්බං පාපුණිතබ්බන්ති විඤ්ඤාණඤ්චං, තදෙව ආයතනං දුතියාරුප්පස්ස අධිට්ඨානත්තාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. සෙසං පුරිමසමං. วิญญาณนั่นแหละไม่มีที่สุด ชื่อว่าวิญญาณานันตะ คือปฐมอรูปวิญญาณ วิญญาณนั้น แม้มีที่สุดคือความเกิดขึ้นเป็นต้น แต่ก็ชื่อว่า "อนันตะ" เพราะเป็นไปในอากาศอันไม่มีที่สุด และเพราะเป็นไปโดยแผ่ไปโดยไม่มีที่สุด โดยไม่ยึดถือที่สุดคือความเกิดขึ้นเป็นต้น ด้วยภาวนาที่ดำเนินไปโดยปรารภตน วิญญาณานันตะนั่นแหละ ชื่อว่าวิญญาณัญจะ โดยการทำสระอาให้เป็นสระอะ และลบพยัญชนะนะ อีกนัยหนึ่ง สิ่งที่พึงถึงหรือพึงบรรลุด้วยทุติยอรูปวิญญาณ ก็ชื่อว่าวิญญาณัญจะ วิญญาณัญจะนั้นแหละเป็นอายตนะ โดยเป็นที่ตั้งของทุติยอรูปฌาน จึงชื่อว่าวิญญาณัญจายตนะ ที่เหลือเหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. නාස්ස [Pg.96] පඨමාරුප්පස්ස කිඤ්චනං අප්පමත්තකං අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි අවසිට්ඨං අත්ථීති අකිඤ්චනං, තස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං, පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවො. තදෙව ආයතනන්ත්‍යාදි පුරිමසදිසං. ไม่มีอะไรเหลืออยู่เลยแม้แต่น้อยนิด แม้เพียงความแตกดับของปฐมอรูปฌานนั้น จึงชื่อว่าอากิญจนะ (ไม่มีอะไร) ภาวะของอากิญจนะนั้น ชื่อว่าอากิญจัญญะ คือความไม่มีปฐมอรูปวิญญาณ อากิญจัญญะนั้นแหละเป็นอายตนะ เป็นต้น เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว. ඔළාරිකාය සඤ්ඤාය අභාවතො, සුඛුමාය ච සඤ්ඤාය අත්ථිතාය නෙවස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස සඤ්ඤා අත්ථි, නාපි අසඤ්ඤං අවිජ්ජමානසඤ්ඤන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤං, චතුත්ථාරුප්පජ්ඣානං. දීඝං කත්වා පන ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤමෙව ආයතනං මනායතනධම්මායතනපරියාපන්නත්තාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. අථ වා සඤ්ඤාව විපස්සනාය ගොචරභාවං ගන්ත්වා නිබ්බෙදජනනසඞ්ඛාතස්ස පටුසඤ්ඤාකිච්චස්ස අභාවතො නෙවසඤ්ඤා ච උණ්හොදකෙ තෙජොධාතු විය සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා න අසඤ්ඤාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා, සා එව ආයතනං ඉමස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස නිස්සයාදිභාවතොති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. සඤ්ඤාවසෙන චෙත්ථ ඣානූපලක්ඛණං නිදස්සනමත්තං. වෙදනාදයොපි හි තස්මිං ඣානෙ නෙවවෙදනානාවෙදනාදිකායෙවාති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලචිත්තං. පි-සද්දෙන චෙත්ථ ආරම්මණප්පටිපදාමිස්සකනයවසෙන සොළසක්ඛත්තුකදෙසනං (ධ. ස. 265-268), අඤ්ඤම්පි ච පාළියං ආගතනයභෙදං සඞ්ගණ්හාති. เพราะไม่มีสัญญาหยาบ และเพราะมีสัญญาละเอียดอยู่ สัญญาของธรรมที่สัมปยุตด้วยตนจึงไม่มี และก็ไม่ใช่ไม่มีสัญญา คือไม่ใช่สัญญาที่ไม่มีอยู่ จึงชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญา คือจตุตถอรูปฌาน แต่กล่าวว่า "เนวสัญญานาสัญญา" โดยทำให้เสียงยาว เนวสัญญานาสัญญานั่นแหละเป็นอายตนะ เพราะสงเคราะห์เข้าในมนายตนะและธัมมายตนะ จึงชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญายตนะ อีกนัยหนึ่ง สัญญานั่นแหละไม่เป็นสัญญา เพราะไม่มีกิจของสัญญาที่คมชัด คือการทำให้เกิดการแทงตลอดโดยการเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา และก็ไม่ใช่ไม่มีสัญญา เพราะยังคงมีอยู่โดยภาวะที่ละเอียดอันเป็นส่วนที่เหลือของสังขาร เหมือนเตโชธาตุในน้ำอุ่น ฉะนั้น จึงชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญา สัญญานั้นแหละเป็นอายตนะ โดยเป็นที่อาศัยเป็นต้นของฌานอันเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยตน จึงชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญายตนะ ในที่นี้ การกำหนดฌานโดยสัญญาเป็นเพียงการแสดงตัวอย่างเท่านั้น เพราะแม้เวทนาเป็นต้นในฌานนั้น ก็เป็นเนวเวทนานาเวทนาเป็นต้นนั่นเอง จิตที่เป็นกุศลที่ประกอบด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนะ ก็ชื่อว่าเนวสัญญานาสัญญายตนกุศลจิต ด้วยบทว่า "ปิ" ในที่นี้ ย่อมสงเคราะห์การแสดง ๑๖ ครั้ง โดยนัยแห่งอารัมมณปฏิปทามิสสกะ (ธ.ส. ๒๖๕-๒๖๘) และความแตกต่างแห่งนัยอื่นๆ ที่มาในบาลีด้วย 30. ආරම්මණානං අතික්කමිතබ්බානං, කසිණාකාසවිඤ්ඤාණතදභාවසඞ්ඛාතානං ආලම්බිතබ්බානඤ්ච ආකාසාදිචතුන්නං ගොචරානං පභෙදෙන ආරුප්පමානසං චතුබ්බිධං හොති. තඤ්හි යථාක්කමං පඤ්චමජ්ඣානාරම්මණං කසිණනිමිත්තං අතික්කම්ම තදුග්ඝාටෙන ලද්ධං ආකාසමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තත්ථ පවත්තං විඤ්ඤාණමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තදභාවභූතං අකිඤ්චනභාවමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තත්ථ පවත්තං තතියාරුප්පවිඤ්ඤාණමාලම්බිත්වා [Pg.97] පවත්තති, න පන රූපාවචරකුසලං විය පුරිමපුරිමඅඞ්ගාතික්කමවසෙන පුරිමපුරිමස්සාපි ආරම්මණං ගහෙත්වා. තෙනාහු ආචරියා – ๓๐. มโนที่เป็นอรูปาวจรย่อมมี ๔ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งอารมณ์ ๔ อย่าง มีอากาศเป็นต้น ที่พึงก้าวล่วงไป และที่พึงอาศัย คือ กสิณ อากาศ วิญญาณ และความไม่มีวิญญาณนั้น มโนนั้นย่อมเป็นไปโดยลำดับ คือ ก้าวล่วงกสิณนิมิตอันเป็นอารมณ์ของปัญจมฌาน แล้วอาศัยอากาศที่ได้จากการเพิกกสิณนั้น ก้าวล่วงอากาศนั้นแล้วอาศัยวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาศนั้น ก้าวล่วงวิญญาณนั้นแล้วอาศัยภาวะที่ไม่มีวิญญาณนั้น คืออากิญจนะ ก้าวล่วงอากิญจนะนั้นแล้วอาศัยตติยอรูปวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากิญจนะนั้น แต่ไม่เหมือนรูปาวจรกุศลที่ยึดถืออารมณ์ของฌานก่อนๆ โดยการก้าวล่วงองค์ฌานก่อนๆ เพราะเหตุนั้น อาจารย์ทั้งหลายจึงกล่าวว่า – ‘‘ආරම්මණාතික්කමතො, චතස්සොපි භවන්තිමා; අඞ්ගාතික්කමමෙතාසං, න ඉච්ඡන්ති විභාවිනො’’ති; (ධ. ස. අට්ඨ. 268); "อรูปฌานเหล่านี้มี ๔ อย่าง เพราะก้าวล่วงอารมณ์ แต่ผู้รู้ทั้งหลายไม่ประสงค์การก้าวล่วงองค์ฌานของอรูปฌานเหล่านี้" (ธ.ส. อรรถกถา ๒๖๘) අරූපාවචරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาจิตที่เป็นอรูปาวจร จบลงแล้ว. සොභනචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาจิตที่เป็นโสภณ จบลงแล้ว. ලොකුත්තරචිත්තවණ්ණනා การพรรณนาจิตที่เป็นโลกุตตระ 31. ඉදානි ලොකුත්තරකුසලං චතුමග්ගයොගතො, ඵලඤ්ච තදනුරූපප්පවත්තියා චතුධා විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සොතාපත්තිමග්ගචිත්ත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. නිබ්බානං පතිසවනතො උපගමනතො, නිබ්බානමහාසමුද්දනින්නතාය සොතසදිසත්තා වා ‘‘සොතො’’ති වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, තස්ස ආපත්ති ආදිතො පජ්ජනං පාපුණනං පඨමසමන්නාගමො සොතාපත්ති ආ-උපසග්ගස්ස ආදිකම්මනි පවත්තනතො. නිබ්බානං මග්ගෙති, නිබ්බානත්ථිකෙහි වා මග්ගීයති, කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති වා මග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං මග්ගචිත්තං, සොතාපත්තියා ලද්ධං මග්ගචිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං. අථ වා අරියමග්ගසොතස්ස ආදිතො පජ්ජනං එතස්සාති සොතාපත්ති, පුග්ගලො, තස්ස මග්ගො සොතාපත්තිමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං. ๓๑. บัดนี้ เพื่อแสดงโลกุตตรกุศลโดยการประกอบด้วยมรรค ๔ และผลโดยการเป็นไปตามนั้น ๔ อย่าง จึงกล่าวว่า "โสตาปัตติมรรคจิต" เป็นต้น อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า "โสตะ" เพราะไหลไปสู่พระนิพพาน เพราะเข้าถึงพระนิพพาน หรือเพราะมีความลาดเอียงไปสู่พระนิพพานมหาสมุทร เหมือนกระแสธาร การถึงโสตะนั้น คือการเข้าถึง การบรรลุ การประกอบพร้อมเป็นครั้งแรก ชื่อว่าโสตาปัตติ เพราะอุปสัค "อา" เป็นไปในอรรถว่า "เริ่มแรก" มรรคย่อมแสวงหาพระนิพพาน หรือถูกผู้ปรารถนาพระนิพพานแสวงหา หรือย่อมไปโดยฆ่ากิเลส จึงชื่อว่ามรรค จิตที่ประกอบด้วยมรรคนั้น ชื่อว่ามรรคจิต มรรคจิตที่ได้ด้วยโสตาปัตติ ชื่อว่าโสตาปัตติมรรคจิต อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้มีการเข้าถึงกระแสแห่งอริยมรรคเป็นครั้งแรก ชื่อว่าโสตาปัตติ มรรคของบุคคลนั้น ชื่อว่าโสตาปัตติมรรค จิตที่ประกอบด้วยมรรคนั้น ชื่อว่าโสตาปัตติมรรคจิต. සකිං එකවාරං පටිසන්ධිවසෙන ඉමං මනුස්සලොකං ආගච්ඡතීති සකදාගාමී, ඉධ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී, ඉධ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, ඉධ පත්වා තත්ථ නිබ්බත්තිත්වා ඉධ පරිනිබ්බායීති පඤ්චසු සකදාගාමීසු පඤ්චමකො ඉධාධිප්පෙතො. සො හි ඉතො [Pg.98] ගන්ත්වා පුන සකිං ඉධ ආගච්ඡතීති. තස්ස මග්ගො සකදාගාමිමග්ගො. කිඤ්චාපි මග්ගසමඞ්ගිනො තථාගමනාසම්භවතො ඵලට්ඨොයෙව සකදාගාමී නාම, තස්ස පන කාරණභූතො පුරිමුප්පන්නො මග්ගො මග්ගන්තරාවච්ඡෙදනත්ථං ඵලට්ඨෙන විසෙසෙත්වා වුච්චති ‘‘සකදාගාමිමග්ගො’’ති. එවං අනාගාමිමග්ගොති. සකදාගාමිමග්ගෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සකදාගාමිමග්ගචිත්තං. ผู้ที่มาสู่โลกมนุษย์นี้โดยอาศัยปฏิสนธิเพียงครั้งเดียวชื่อว่าสกทาคามี ในบรรดาสกทาคามี ๕ จำพวก คือ ผู้บรรลุในโลกนี้แล้วปรินิพพานในโลกนี้ ๑, ผู้บรรลุในโลกอื่นแล้วปรินิพพานในโลกอื่น ๑, ผู้บรรลุในโลกนี้แล้วไปปรินิพพานในโลกอื่น ๑, ผู้บรรลุในโลกอื่นแล้วมาปรินิพพานในโลกนี้ ๑, ผู้บรรลุในโลกนี้แล้วไปบังเกิดในโลกอื่นแล้วกลับมาปรินิพพานในโลกนี้ ๑ ในที่นี้ประสงค์เอาสกทาคามีจำพวกที่ ๕ นั้น เพราะว่าเขาไปจากโลกนี้แล้วกลับมาสู่โลกนี้อีกครั้งหนึ่ง มรรคของท่านนั้นชื่อว่าสกทาคามิมรรค ถึงแม้ว่าผู้ประกอบด้วยมรรคจะไม่มีการมาอย่างนั้นได้ และชื่อว่าสกทาคามีนั้นเป็นชื่อของผู้ตั้งอยู่ในผลเท่านั้น แต่ว่ามรรคที่เกิดขึ้นก่อนซึ่งเป็นเหตุของผลนั้น เพื่อตัดมรรคอื่นออกไป จึงกล่าวโดยจำแนกด้วยผู้ตั้งอยู่ในผลว่า "สกทาคามิมรรค" ดังนี้ อนาคามิมรรคก็เช่นกัน จิตที่ประกอบด้วยสกทาคามิมรรคชื่อว่าสกทาคามิมรรคจิต. පටිසන්ධිවසෙන ඉමං කාමධාතුං න ආගච්ඡතීති අනාගාමී, තස්ස මග්ගො අනාගාමිමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අනාගාමිමග්ගචිත්තං. අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන පූජාවිසෙසං අරහතීති අරහා, අථ වා කිලෙසසඞ්ඛාතා අරයො, සංසාරචක්කස්ස වා අරා කිලෙසා හතා අනෙනාති අරහා, පාපකරණෙ රහාභාවතො වා අරහා, අට්ඨමකො අරියපුග්ගලො, තස්ස භාවො අරහත්තං, චතුත්ථඵලස්සෙතං අධිවචනං, තස්ස ආගමනභූතො මග්ගො අරහත්තමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අරහත්තමග්ගචිත්තං. ผู้ที่ไม่มาสู่กามธาตุนี้โดยอาศัยปฏิสนธิอีกชื่อว่าอนาคามี มรรคของท่านนั้นชื่อว่าอนาคามิมรรค จิตที่ประกอบด้วยอนาคามิมรรคชื่อว่าอนาคามิมรรคจิต ผู้ที่ควรแก่การบูชาพิเศษโดยความเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันยอดเยี่ยมชื่อว่าอรหันต์ อีกนัยหนึ่ง อริคือข้าศึกอันได้แก่กิเลส หรือซี่ล้อแห่งสังสารจักรคือ กิเลส อันท่านผู้นี้ฆ่าแล้ว ชื่อว่าอรหันต์ หรือเพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป ชื่อว่าอรหันต์ เป็นอริยบุคคลจำพวกที่ ๘ ภาวะของท่านนั้นชื่อว่าอรหัตต์ คำนี้เป็นชื่อของผลที่ ๔ มรรคที่เป็นที่มาของผลนั้นชื่อว่าอรหัตตมรรค จิตที่ประกอบด้วยอรหัตตมรรคชื่อว่าอรหัตตมรรคจิต. පි-සද්දෙන එකෙකස්ස මග්ගස්ස නයසහස්සවසෙන චතුන්නං චතුසහස්සභෙදං සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 206; විභ. අට්ඨ. 206-214) ආගතං සට්ඨිසහස්සභෙදං නයං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන අනෙකවිධත්තම්පි සඞ්ගණ්හාති. තත්ථායං නයසහස්සමත්තපරිදීපනා, කථං? සොතාපත්තිමග්ගො තාව ඣානනාමෙන පටිපදාභෙදං අනාමසිත්වා කෙවලං සුඤ්ඤතො අප්පණිහිතොති ද්විධා විභත්තො, පුන පටිපදාචතුක්කෙන යොජෙත්වා පච්චෙකං චතුධා විභත්තොති එවං ඣානනාමෙන දසධා විභත්තො. තථා මග්ගසතිපට්ඨානසම්මප්පධානඉද්ධිපාදඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගසච්චසමථධම්මඛන්ධආයතනධාතුආහාරඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාචිත්තනාමෙහිපි පච්චෙකං දසදසාකාරෙහි විභත්තො තථා තථා බුජ්ඣනකානං පුග්ගලානං වසෙන. තස්මා [Pg.99] ඣානවසෙන දසමග්ගාදීනං එකූනවීසතියා වසෙන දස දසාති වීසතියා ඨානෙසු ද්වෙ නයසතානි හොන්ති. පුන තානි චතූහි අධිපතීහි යොජෙත්වා පච්චෙකං චතුධා විභත්තානීති එවං අධිපතීහි අමිස්සෙත්වා ද්වෙ සතානි, මිස්සෙත්වා අට්ඨ සතානීති සොතාපත්තිමග්ගෙ නයසහස්සං හොති, තථා සකදාගාමිමග්ගාදීසුපි. ด้วยปิ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์นัยอันมีประการต่างๆ แม้มี ๖๐,๐๐๐ นัยที่มาในสัจจวิภังค์ (วิภังค์ ๒๐๖; อรรถกถา วิภังค์ ๒๐๖-๒๑๔) อันเป็น ๔,๐๐๐ นัย โดยนัย ๑,๐๐๐ ของมรรคแต่ละอย่าง ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อน. ในที่นี้เป็นการแสดงนัยเพียง ๑,๐๐๐ อย่างนั้น, อย่างไร? โสดาปัตติมรรคก่อนอื่น ไม่กล่าวถึงความแตกต่างแห่งปฏิปทาโดยชื่อแห่งฌาน ย่อมจำแนกเป็น ๒ อย่าง คือ โดยความเป็นสุญญตะและอัปปณิหิตะเท่านั้น, ต่อมา เมื่อประกอบด้วยปฏิปทา ๔ ย่อมจำแนกเป็นอย่างละ ๔ อย่าง, ด้วยประการฉะนี้ ย่อมจำแนกเป็น ๑๐ อย่างโดยชื่อแห่งฌาน. เช่นเดียวกัน ย่อมจำแนกเป็นอย่างละ ๑๐ อย่าง โดยชื่อแห่งมรรค สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ สัจจะ สมถะ ธรรมขันธ์ อายตนะ ธาตุ อาหาร ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา และจิต ตามบุคคลผู้ตรัสรู้ในลักษณะนั้นๆ. เพราะฉะนั้น โดยฌาน ๑๐ อย่าง และโดยมรรคเป็นต้น ๑๙ อย่าง ย่อมมีอย่างละ ๑๐ รวมเป็น ๒๐๐ นัยใน ๒๐ ฐาน. ต่อมา เมื่อประกอบด้วยอธิบดี ๔ ย่อมจำแนกเป็นอย่างละ ๔ อย่าง, ด้วยประการฉะนี้ เมื่อไม่รวมกับอธิบดี ย่อมมี ๒๐๐ นัย, เมื่อรวมแล้ว ย่อมมี ๘๐๐ นัย, ในโสดาปัตติมรรค ย่อมมี ๑,๐๐๐ นัย, แม้ในสกทาคามิมรรคเป็นต้นก็เช่นกัน. 32. සොතාපත්තියා ලද්ධං, සොතාපත්තිස්ස වා ඵලචිත්තං විපාකභූතං චිත්තං සොතාපත්තිඵලචිත්තං. අරහත්තඤ්ච තං ඵලචිත්තඤ්චාති අරහත්තඵලචිත්තං. ๓๒. จิตที่ได้มาโดยโสดาปัตติ หรือจิตที่เป็นผลของโสดาปัตติ อันเป็นจิตที่เป็นวิบาก ชื่อว่าโสดาปัตติผลจิต. อรหัตต์และจิตที่เป็นผลนั้น ชื่อว่าอรหัตตผลจิต. 34. චතුමග්ගප්පභෙදෙනාති ඉන්ද්‍රියානං අපාටවපාටවතරතමභෙදෙන භින්නසාමත්ථියතාය සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසානං නිරවසෙසප්පහානං කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුභාවාපාදනං තෙසමෙව නිරවසෙසප්පහානං රූපාරූපරාගමානුද්ධච්චාවිජ්ජානං අනවසෙසප්පහානන්ති එවං සංයොජනප්පහානවසෙන චතුබ්බිධානං සොතාපත්තිමග්ගාදීනං අට්ඨඞ්ගිකමග්ගානං සම්පයොගභෙදෙන චතුමග්ගසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරකුසලං චතුධා හොති, විපාකං පන තස්සෙව කුසලස්ස ඵලත්තා තදනුරූපතො තථා චතුධාති එවං අනුත්තරං අත්තනො උත්තරිතරාභාවෙන අනුත්තරසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරං චිත්තං අට්ඨධා මතන්ති යොජනා. ๓๔. ด้วยความแตกต่างแห่งมรรค ๔ อย่าง คือ ด้วยความที่อินทรีย์มีความสามารถต่างกันโดยความไม่เฉียบคม เฉียบคม และเฉียบคมยิ่ง การละสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส โดยไม่เหลือ การทำให้กามราคะและพยาบาทเบาบางลง การละกามราคะและพยาบาทเหล่านั้นโดยไม่เหลือ การละรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา โดยไม่เหลือ ด้วยประการฉะนี้ โลกุตตรกุศลอันนับว่าเป็นมรรค ๔ อย่าง โดยความแตกต่างแห่งการประกอบกันของอัฏฐังคิกมรรคอันมีโสดาปัตติมรรคเป็นต้น ๔ อย่าง โดยการละสังโยชน์ ย่อมมี ๔ อย่าง, ส่วนวิบากนั้นเป็นผลของกุศลนั้น ย่อมมี ๔ อย่างเช่นกันตามสมควร, ด้วยประการฉะนี้ โลกุตตรจิตอันนับว่าเป็นอนุตตระ โดยความเป็นจิตที่ไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า ย่อมมี ๘ อย่าง ดังนี้เป็นความเชื่อมโยง. කිරියානුත්තරස්ස පන අසම්භවතො ද්වාදසවිධතා න වුත්තා. කස්මා පන තස්ස අසම්භවොති? මග්ගස්ස එකචිත්තක්ඛණිකත්තා. යදි හි මග්ගචිත්තං පුනප්පුනං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තදුප්පත්තියා කිරියභාවො සක්කා වත්තුං. තං පන කිලෙසසමුච්ඡෙදකවසෙනෙව උපලභිතබ්බතො එකවාරප්පවත්තෙනෙව ච තෙන අසනිසම්පාතෙන විය තරුආදීනං සමූලවිද්ධංසනස්ස තංතංකිලෙසානං අච්චන්තං අප්පවත්තියා සාධිතත්තා පුන උප්පජ්ජමානෙපි කාතබ්බාභාවතො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථඤ්ච ඵලසමාපත්තියා එව [Pg.100] නිබ්බානාරම්මණවසෙන පවත්තනතො න කදාචි සෙක්ඛානං අසෙක්ඛානං වා උප්පජ්ජති. තස්මා නත්ථි සබ්බථාපි ලොකුත්තරකිරියචිත්තන්ති. ส่วนโลกุตตรกิริยาจิตไม่มี จึงไม่ได้กล่าวถึงความเป็น ๑๒ อย่าง. เหตุไฉนจึงไม่มี? เพราะมรรคเป็นจิตที่เกิดขึ้นเพียงขณะเดียว. หากมรรคจิตเกิดขึ้นซ้ำๆ กันอีก ก็อาจกล่าวได้ว่าการเกิดขึ้นนั้นเป็นกิริยา. แต่มรรคจิตนั้นพึงได้โดยความเป็นเครื่องตัดกิเลสโดยสิ้นเชิง และเมื่อเกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว ก็สามารถทำลายกิเลสเหล่านั้นให้หมดสิ้นไปอย่างถอนรากถอนโคน เหมือนฟ้าผ่าต้นไม้เป็นต้น ทำให้กิเลสเหล่านั้นไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปอย่างเด็ดขาด, แม้จะเกิดขึ้นอีกก็ไม่มีกิจที่จะต้องทำ, และเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันชาติ ก็ย่อมดำเนินไปโดยมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ด้วยผลสมาบัติเท่านั้น จึงไม่เกิดขึ้นแก่พระเสกขะหรือพระอเสกขะเลย. เพราะฉะนั้น โลกุตตรกิริยาจิตจึงไม่มีในทุกกรณี. ලොකුත්තරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาโลกุตตรจิต จบ. චිත්තගණනසඞ්ගහවණ්ණනා พรรณนาการสงเคราะห์นับจำนวนจิต 35. ‘‘ද්වාදසාකුසලානෙව’’න්ත්‍යාදි යථාවුත්තානං චතුභූමිකචිත්තානං ගණනසඞ්ගහො. ๓๕. บทว่า “ทวาทสากุสลานิเยวะ” เป็นต้น เป็นการสงเคราะห์นับจำนวนจิต ๔ ภูมิที่กล่าวมาแล้ว. 36. එවං ජාතිවසෙන සඞ්ගහං දස්සෙත්වා පුන භූමිවසෙන දස්සෙතුං ‘‘චතුපඤ්ඤාසධා කාමෙ’’ත්‍යාදි වුත්තං. කාමෙ භවෙ චිත්තානි චතුපඤ්ඤාසධා ඊරයෙ, රූපෙ භවෙ පන්නරස ඊරයෙ, ආරුප්පෙ භවෙ ද්වාදස ඊරයෙ, අනුත්තරෙ පන නවවිධෙ ධම්මසමුදායෙ චිත්තානි අට්ඨධා ඊරයෙ, කථෙය්‍යාත්‍යත්ථො. එත්ථ ච කාමතණ්හාදිවිසයභාවෙන කාමභවාදිපරියාපන්නානි චිත්තානි සකසකභූමිතො අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානානිපි කාමභවාදීසු චිත්තානීති වුත්තානි, යථා මනුස්සිත්ථියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තොපි තිරච්ඡානගතො තිරච්ඡානයොනිපරියාපන්නත්තා තිරච්ඡානෙස්වෙව සඞ්ගය්හති. කත්ථචි අපරියාපන්නානි නවවිධලොකුත්තරධම්මසමූහෙකදෙසභූතානි ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ත්‍යාදීසු විය අනුත්තරෙ චිත්තානීති වුත්තානි. අථ වා ‘‘කාමෙ, රූපෙ’’ති ච උත්තරපදලොපනිද්දෙසො. අරූපෙ භවානි ආරුප්පානි. නත්ථි එතෙසං උත්තරං චිත්තන්ති අනුත්තරානීති උපයොගබහුවචනවසෙන කාමෙ කාමාවචරානි චිත්තානි චතුපඤ්ඤාසධා ඊරයෙ, රූපෙ රූපාවචරානි චිත්තානි පන්නරස ඊරයෙ, ආරුප්පෙ ආරුප්පානි චිත්තානි ද්වාදස ඊරයෙ. අනුත්තරෙ ලොකුත්තරානි චිත්තානි අට්ඨධා ඊරයෙති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො. ๓๖. เมื่อแสดงการสงเคราะห์โดยชาติอย่างนี้แล้ว เพื่อจะแสดงโดยภูมิอีก จึงกล่าวบทว่า “จะตุปัญญาสธา กาเม” เป็นต้น. พึงกล่าวจิตในกามภพ ๕๔ อย่าง, พึงกล่าวจิตในรูปภพ ๑๕ อย่าง, พึงกล่าวจิตในอรูปภพ ๑๒ อย่าง, ส่วนในอนุตตระอันเป็นกองธรรม ๙ อย่าง พึงกล่าวจิต ๘ อย่าง, อธิบายว่า พึงกล่าว. ในที่นี้ จิตทั้งหลายที่จัดอยู่ในกามภพเป็นต้น โดยความเป็นอารมณ์แห่งกามตัณหาเป็นต้น แม้จะเกิดขึ้นในภูมิอื่นจากภูมิของตน ก็เรียกว่าจิตในกามภพเป็นต้น, เหมือนสัตว์เดรัจฉานที่เกิดในครรภ์ของหญิงมนุษย์ ก็ยังสงเคราะห์เข้าในพวกเดรัจฉานเท่านั้น เพราะจัดอยู่ในเดรัจฉานโยนิ. ในบางแห่ง จิตทั้งหลายที่ไม่ได้จัดอยู่ในภูมิใดๆ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกองโลกุตตรธรรม ๙ อย่าง ก็เรียกว่าจิตในอนุตตระ เหมือนคำว่า “กิ่งไม้” เป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า “กาเม, รูเป” เป็นการแสดงการลบอุตตรบท. จิตที่เกิดในอรูปภพชื่อว่าอรูป. จิตที่ไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าจิตเหล่านี้ชื่อว่าอนุตตระ, ด้วยการใช้พหูพจน์ว่า “กาเม” พึงกล่าวจิตที่เป็นกามาวจร ๕๔ อย่าง, ด้วยคำว่า “รูเป” พึงกล่าวจิตที่เป็นรูปาวจร ๑๕ อย่าง, ด้วยคำว่า “อารุปเป” พึงกล่าวจิตที่เป็นอรูปาวจร ๑๒ อย่าง. ด้วยคำว่า “อนุตตเร” พึงกล่าวจิตที่เป็นโลกุตตระ ๘ อย่าง, ความสัมพันธ์ในที่นี้พึงเห็นอย่างนี้. 37. ඉත්ථං [Pg.101] යථාවුත්තෙන ජාතිභෙදභින්නචතුභූමිකචිත්තභෙදවසෙන එකූනනවුතිප්පභෙදං කත්වා මානසං චිත්තං විචක්ඛණා විසෙසෙන අත්ථචක්ඛණසභාවා පණ්ඩිතා විභජන්ති. අථ වා එකවීසසතං එකුත්තරවීසාධිකං සතං විභජන්ති. ๓๗. ด้วยประการฉะนี้ บัณฑิตผู้มีปัญญา ผู้มีลักษณะแห่งการพิจารณาอรรถเป็นพิเศษ ย่อมจำแนกจิตอันเป็นมโน โดยความแตกต่างแห่งจิต ๔ ภูมิที่ต่างกันโดยชาติที่กล่าวมาแล้ว ให้มี ๘๙ อย่าง. อีกนัยหนึ่ง ย่อมจำแนก ๑๒๑ อย่าง คือ ๑๐๐ กับ ๒๑. චිත්තගණනසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาการสงเคราะห์นับจำนวนจิต จบ. විත්ථාරගණනවණ්ණනා พรรณนาการนับจำนวนโดยพิสดาร 38. ඣානඞ්ගවසෙන පඨමජ්ඣානසදිසත්තා පඨමජ්ඣානඤ්ච තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තඤ්චෙති පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං. පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානපුග්ගලජ්ඣාසයෙසුපි, හි අඤ්ඤතරවසෙන තංතංඣානසදිසත්තා විතක්කාදිඅඞ්ගපාතුභාවෙන චත්තාරොපි මග්ගා පඨමජ්ඣානාදිවොහාරං ලභන්තා පච්චෙකං පඤ්චධා විභජන්ති. තෙනාහ ‘‘ඣානඞ්ගයොගභෙදෙනා’’ත්‍යාදි, තත්ථ පඨමජ්ඣානාදීසු යං යං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා පවත්තා, තං පාදකජ්ඣානං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය පදට්ඨානභාවතො. යං යං ඣානං සම්මසන්තස්ස සා පවත්තා, තං සම්මසිතජ්ඣානං. ‘‘අහො වත මෙ පඨමජ්ඣානසදිසො මග්ගො පඤ්චඞ්ගිකො, දුතියජ්ඣානාදීසු වා අඤ්ඤතරසදිසො චතුරඞ්ගාදිභෙදො මග්ගො භවෙය්‍යා’’ති එවං යොගාවචරස්ස උප්පන්නජ්ඣාසයො පුග්ගලජ්ඣාසයො නාම. ๓๘. เพราะมีความคล้ายคลึงกับปฐมฌานโดยองค์ฌาน และปฐมฌานนั้นคือโสดาปัตติมรรคจิต จึงเรียกว่าปฐมฌานโสดาปัตติมรรคจิต. แม้ในปาทกฌาน (ฌานที่เป็นบาท) สัมมสิตฌาน (ฌานที่พิจารณา) และปุคคลัชฌาสัย (อัธยาศัยของบุคคล) ก็เพราะมีความคล้ายคลึงกับฌานนั้นๆ โดยอย่างใดอย่างหนึ่ง และโดยการปรากฏแห่งองค์มีวิตกเป็นต้น มรรคทั้ง ๔ จึงได้ชื่อว่าปฐมฌานเป็นต้น และจำแนกออกเป็นอย่างละ ๕. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "โดยความต่างแห่งการประกอบด้วยองค์ฌาน" เป็นต้น. ในปฐมฌานเป็นต้น ฌานใดๆ ที่บุคคลเข้าถึงแล้ว ออกจากฌานนั้นๆ พิจารณาสังขาร วิปัสสนาที่ถึงการออกจากฌานย่อมเป็นไป ฌานนั้นชื่อว่าปาทกฌาน เพราะเป็นที่ตั้งแห่งวิปัสสนาที่ถึงการออกจากฌาน. ฌานใดๆ ที่บุคคลพิจารณาแล้ววิปัสสนานั้นย่อมเป็นไป ฌานนั้นชื่อว่าสัมมสิตฌาน. อัธยาศัยที่เกิดขึ้นแก่โยคาวจรอย่างนี้ว่า "โอหนอ มรรคของเราพึงมี ๕ องค์คล้ายปฐมฌาน หรือมรรคพึงมี ๔ องค์เป็นต้นคล้ายฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในทุติยฌานเป็นต้น" ชื่อว่าปุคคลัชฌาสัย. තත්ථ යෙන පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තස්ස සො මග්ගො පඨමජ්ඣානාදීසු තංතංපාදකජ්ඣානසදිසො හොති. සචෙ පන විපස්සනාපාදකං කිඤ්චි ඣානං නත්ථි, කෙවලං පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරං ඣානං සම්මසිත්වා [Pg.102] මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තස්ස සො සම්මසිතජ්ඣානසදිසො හොති. යදා පන යං කිඤ්චි ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය අඤ්ඤතරං සම්මසිත්වා මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තදා පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන ද්වීසු අඤ්ඤතරසදිසො හොති. සචෙ පන පුග්ගලස්ස තථාවිධො අජ්ඣාසයො නත්ථි, හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො වුට්ඨාය උපරූපරිඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො පාදකජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා සම්මසිතජ්ඣානසදිසො හොති. උපරූපරිඣානතො පන වුට්ඨාය හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො සම්මසිතජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා පාදකජ්ඣානසදිසො හොති. හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො හි උපරූපරිඣානං බලවතරන්ති. වෙදනානියමො පන සබ්බත්ථාපි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනානියමෙන හොති. තථා සුක්ඛවිපස්සකස්ස සකලජ්ඣානඞ්ගනියමො. තස්ස හි පාදකජ්ඣානාදීනං අභාවෙන තෙසං වසෙන නියමාභාවතො විපස්සනානියමෙන පඤ්චඞ්ගිකොව මග්ගො හොතීති. අපිච සමාපත්තිලාභිනොපි ඣානං පාදකං අකත්වා පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගොපි විපස්සනානියමෙනෙව පඤ්චඞ්ගිකොව හොතීති අයමෙත්ථ අට්ඨකථාදිතො උද්ධටො විනිච්ඡයසාරො. ථෙරවාදදස්සනාදිවසප්පවත්තො පන පපඤ්චො අට්ඨකථාදීසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බත්ථාපි විත්ථාරනයො තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො. ගන්ථභීරුකජනානුග්ගහත්ථං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපකථා අධිප්පෙතා. ในบรรดาฌานเหล่านั้น บุคคลใดเข้าถึงฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้น ออกจากฌานนั้น พิจารณาสังขารอันกระจัดกระจายแล้ว มรรคย่อมเกิดขึ้น มรรคนั้นของบุคคลนั้นย่อมคล้ายกับปาทกฌานนั้นๆ ในปฐมฌานเป็นต้น. แต่ถ้าฌานที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนาไม่มีเลย เพียงแต่พิจารณาฌานอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้นแล้ว มรรคย่อมเกิดขึ้น มรรคนั้นของบุคคลนั้นย่อมคล้ายกับสัมมสิตฌาน. แต่เมื่อใดบุคคลเข้าถึงฌานอย่างใดอย่างหนึ่ง ออกจากฌานนั้นแล้วพิจารณาฌานอย่างอื่น มรรคย่อมเกิดขึ้น เมื่อนั้นมรรคย่อมคล้ายกับอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้นโดยอัธยาศัยของบุคคล. แต่ถ้าบุคคลไม่มีอัธยาศัยเช่นนั้น ออกจากฌานที่ต่ำกว่าๆ แล้วพิจารณาธรรมที่เป็นฌานที่สูงขึ้นไปๆ มรรคที่เกิดขึ้นย่อมคล้ายกับสัมมสิตฌานโดยไม่คำนึงถึงปาทกฌาน. แต่เมื่อออกจากฌานที่สูงขึ้นไปๆ แล้วพิจารณาธรรมที่เป็นฌานที่ต่ำกว่าๆ มรรคที่เกิดขึ้นย่อมคล้ายกับปาทกฌานโดยไม่คำนึงถึงสัมมสิตฌาน. เพราะฌานที่สูงขึ้นไปๆ ย่อมมีกำลังกว่าฌานที่ต่ำกว่าๆ. ส่วนการกำหนดเวทนาในที่ทั้งปวง ย่อมเป็นไปโดยการกำหนดวิปัสสนาที่ถึงการออกจากฌาน. เช่นนั้นแหละ การกำหนดองค์ฌานทั้งหมดของบุคคลผู้เจริญสุขวิปัสสนา. เพราะปาทกฌานเป็นต้นของบุคคลนั้นไม่มี เพราะไม่มีการกำหนดโดยฌานเหล่านั้น มรรคย่อมมี ๕ องค์เท่านั้นโดยการกำหนดวิปัสสนา. อนึ่ง แม้บุคคลผู้ได้สมาบัติ ไม่กระทำฌานให้เป็นบาท พิจารณาสังขารอันกระจัดกระจายแล้ว มรรคที่เกิดขึ้น ย่อมมี ๕ องค์เท่านั้นโดยการกำหนดวิปัสสนา นี้เป็นสาระแห่งวินิจฉัยที่ยกมาจากอรรถกถาเป็นต้นในเรื่องนี้. ส่วนความพิสดารที่ดำเนินไปโดยทัศนะของพระเถระเป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเป็นต้น. ในที่นี้เป็นฉันใด ในที่ทั้งปวงก็ฉันนั้น พึงถือเอานัยแห่งความพิสดารโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ. ในที่นี้ประสงค์จะกล่าวโดยย่อ เพื่ออนุเคราะห์แก่ชนผู้เกรงกลัวคัมภีร์. 42. යථා රූපාවචරං චිත්තං පඨමාදිපඤ්චවිධඣානභෙදෙන ගය්හති ‘‘පඨමජ්ඣාන’’න්ත්‍යාදිනා වුච්චති, තථා අනුත්තරම්පි චිත්තං ‘‘පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්ත’’න්ත්‍යාදිනා ගය්හති. ආරුප්පඤ්චාපි උපෙක්ඛෙකග්ගතායොගෙන අඞ්ගසමතාය පඤ්චමජ්ඣානෙ ගය්හති, පඤ්චමජ්ඣානවොහාරං ලභතීත්‍යත්ථො. අථ වා [Pg.103] රූපාවචරං චිත්තං අනුත්තරඤ්ච පඨමාදිඣානභෙදෙ ‘‘පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං, පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තන්ත්‍යාදිනා යථා ගය්හති, තථා ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ඣානෙ ගය්හතීති යොජනා. ආචරියස්සාපි හි අයමෙව යොජනා අධිප්පෙතාති දිස්සති නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ උජුකමෙව තථා වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හි තත්ථ – ๔๒. จิตที่เป็นรูปาวจรย่อมสงเคราะห์เข้าในฌาน ๕ ชนิดมีปฐมฌานเป็นต้น และถูกเรียกว่า "ปฐมฌาน" เป็นต้นฉันใด จิตที่เป็นอนุตตระก็ย่อมสงเคราะห์เข้าใน "ปฐมฌานโสดาปัตติมรรคจิต" เป็นต้นฉันนั้น. แม้อรูปฌานก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในปัญจมฌาน โดยการประกอบด้วยอุเบกขาและเอกัคคตาซึ่งมีองค์เท่ากัน ย่อมได้ซึ่งโวหารว่าปัญจมฌาน ดังนี้เป็นอรรถ. อีกนัยหนึ่ง จิตที่เป็นรูปาวจรและอนุตตระ ย่อมสงเคราะห์เข้าในฌานมีปฐมฌานเป็นต้น โดยชื่อว่า "ปฐมฌานกุศลจิต, ปฐมฌานโสดาปัตติมรรคจิต" เป็นต้นฉันใด แม้อรูปฌานก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในปัญจมฌานฉันนั้น ดังนี้เป็นโยชนา. เพราะโยชนานี้แลเป็นที่ประสงค์ของอาจารย์ ย่อมปรากฏเพราะกล่าวไว้อย่างตรงไปตรงมาในนามรูปปริจเฉท. เพราะในนามรูปปริจเฉทนั้นกล่าวไว้ว่า – ‘‘රූපාවචරචිත්තානි, ගය්හන්තානුත්තරානි ච; පඨමාදිඣානභෙදෙ, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ’’ති. (නාම. පරි. 24); "จิตที่เป็นรูปาวจรและอนุตตระ ย่อมสงเคราะห์เข้าในฌานมีปฐมฌานเป็นต้น แม้อรูปฌานก็สงเคราะห์เข้าในปัญจมฌาน." (นามรูปปริจเฉท หน้า ๒๔) තස්මාති යස්මා රූපාවචරං විය අනුත්තරම්පි පඨමාදිඣානභෙදෙ ගය්හති, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ගය්හති, යස්මා වා ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන එකෙකං පඤ්චධා කත්වා අනුත්තරං චිත්තං චත්තාලීසවිධන්ති වුච්චති, රූපාවචරලොකුත්තරානි විය ච පඨමාදිඣානභෙදෙ, තථා ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ගය්හති, තස්මා පඨමාදිකමෙකෙකං ඣානං ලොකියං තිවිධං, ලොකුත්තරං අට්ඨවිධන්ති එකාදසවිධං. අන්තෙ තු ඣානං තෙවීසතිවිධං තිවිධරූපාවචරද්වාදසවිධඅරූපාවචරඅට්ඨලොකුත්තරවසෙනාත්‍යත්ථො. เพราะเหตุนั้น เพราะว่าจิตที่เป็นอนุตตระก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในฌานมีปฐมฌานเป็นต้นเหมือนรูปาวจร และแม้อรูปฌานก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในปัญจมฌาน หรือเพราะว่า โดยความต่างแห่งการประกอบด้วยองค์ฌาน กระทำอย่างละ ๕ จิตที่เป็นอนุตตระจึงถูกเรียกว่ามี ๔๐ ชนิด และรูปาวจรโลกุตตระก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในฌานมีปฐมฌานเป็นต้น แม้อรูปฌานก็ย่อมสงเคราะห์เข้าในปัญจมฌานฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ฌานอย่างละอย่างมีปฐมฌานเป็นต้น โลกียะมี ๓ ชนิด โลกุตตระมี ๘ ชนิด จึงรวมเป็น ๑๑ ชนิด. ในที่สุด ฌานมี ๒๓ ชนิด โดยรูปาวจร ๓ ชนิด อรูปาวจร ๑๒ ชนิด และโลกุตตระ ๘ ชนิด ดังนี้เป็นอรรถ. 43. පාදකජ්ඣානාදිවසෙන ගණනවුඩ්ඪි කුසලවිපාකෙස්වෙව සම්භවතීති තෙසමෙව ගණනං එකවීසසතගණනාය අඞ්ගභාවෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සත්තතිංසා’’ත්‍යාදි. ๔๓. การเพิ่มจำนวนโดยปาทกฌานเป็นต้น ย่อมมีได้เฉพาะในกุศลและวิบากเท่านั้น การนับจำนวนของฌานเหล่านั้นเท่านั้น แสดงโดยเป็นส่วนหนึ่งของการนับ ๑๒๑ จึงกล่าวว่า "๓๗" เป็นต้น. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය อภิธัมมัตถวิภาวินีชื่อว่าอภิธัมมัตถสังคหวัณณนา ดังนี้ චිත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. จิตตปริจเฉทวัณณนา จบแล้ว. 2. චෙතසිකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා ๒. เจตสิกปริจเฉทวัณณนา සම්පයොගලක්ඛණවණ්ණනා สัมปโยคลักขณวัณณนา 1. එවං [Pg.104] තාව චිත්තං භූමිජාතිසම්පයොගසඞ්ඛාරඣානාරම්මණමග්ගභෙදෙන යථාරහං විභජිත්වා ඉදානි චෙතසිකවිභාගස්ස අනුප්පත්තත්තා පඨමං තාව චතුබ්බිධසම්පයොගලක්ඛණසන්දස්සනවසෙන චෙතසිකලක්ඛණං ඨපෙත්වා, තදනන්තරං අඤ්ඤසමානඅකුසලසොභනවසෙන තීහි රාසීහි චෙතසිකධම්මෙ උද්දිසිත්වා, තෙසං සොළසහාකාරෙහි සම්පයොගං, තෙත්තිංසවිධෙන සඞ්ගහඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එකුප්පාදනිරොධා චා’’ත්‍යාදි ආරද්ධං. චිත්තෙන සහ එකතො උප්පාදො ච නිරොධො ච යෙසං තෙ එකුප්පාදනිරොධා. එකං ආලම්බණඤ්ච වත්ථු ච යෙසං තෙ එකාලම්බණවත්ථුකා. එවං චතූහි ලක්ඛණෙහි චෙතොයුත්තා චිත්තෙන සම්පයුත්තා ද්විපඤ්ඤාස ලක්ඛණා ධාරණතො ධම්මා නියතයොගිනො, අනියතයොගිනො ච චෙතසිකා මතා. ๑. ในเบื้องต้นนี้ จำแนกจิตโดยความต่างแห่งภูมิ ชาติ สัมปโยค สังขาร ฌาน อารมณ์ และมรรค ตามสมควรแล้ว บัดนี้ เพราะถึงวาระแห่งการจำแนกเจตสิก จึงตั้งลักษณะของเจตสิกโดยการแสดงลักษณะสัมปโยค ๔ อย่างไว้ก่อน หลังจากนั้น แสดงธรรมที่เป็นเจตสิกโดยหมวด ๓ คือ อัญญสมานะ อกุศล และโสภณะ และเพื่อแสดงการประกอบของเจตสิกเหล่านั้นโดย ๑๖ อาการ และการสงเคราะห์โดย ๓๓ ประการ จึงเริ่มกล่าวว่า "เอกุปปาทนิโรธา จ" เป็นต้น ธรรมเหล่าใดมีการเกิดขึ้นและการดับไปพร้อมกับจิต ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าเอกุปปาทนิโรธะ ธรรมเหล่าใดมีอารมณ์และวัตถุเป็นอันเดียวกัน ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าเอกาลัมพณวัตถุกะ ธรรมที่ประกอบกับจิตโดยลักษณะ ๔ อย่างนี้ ธรรม ๕๒ ประการที่ทรงลักษณะไว้ เจตสิกที่ประกอบแน่นอนและไม่แน่นอน พึงทราบว่าเป็นเจตสิก තත්ථ යදි එකුප්පාදමත්තෙනෙව චෙතොයුත්තාති අධිප්පෙතා, තදා චිත්තෙන සහ උප්පජ්ජමානානං රූපධම්මානම්පි චෙතොයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති එකනිරොධග්ගහණං. එවම්පි චිත්තානුපරිවත්තිනො විඤ්ඤත්තිද්වයස්ස පසඞ්ගො නසක්කා නිවාරෙතුං, තථා ‘‘එකතො උප්පාදො වා නිරොධො වා එතෙසන්ති එකුප්පාදනිරොධා’’ති පරිකප්පෙන්තස්ස පුරෙතරමුප්පජ්ජිත්වා චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ නිරුජ්ඣමානානම්පි රූපධම්මානන්ති එකාලම්බණග්ගහණං. යෙ එවං තිවිධලක්ඛණා, තෙ නියමතො එකවත්ථුයෙවාතිදස්සනත්ථං එකවත්ථුකග්ගහණන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන. ในบรรดาเจตสิกเหล่านั้น หากประสงค์ว่าธรรมที่ประกอบกับจิตเพียงแค่เกิดขึ้นพร้อมกันเท่านั้น เมื่อนั้น แม้รูปธรรมที่เกิดขึ้นพร้อมกับจิตก็พึงถึงความเป็นธรรมที่ประกอบกับจิตด้วย เพราะเหตุนั้นจึงมีการถือเอาเอกนิโรธ (การดับพร้อมกัน) แม้อย่างนี้ ก็ไม่สามารถห้ามการพลอยถูกนับเข้าด้วยแห่งวิญญัติ ๒ ที่เป็นไปตามจิตได้ เช่นนั้นแหละ สำหรับผู้ที่สันนิษฐานว่า "ธรรมเหล่านี้มีการเกิดขึ้นหรือการดับไปพร้อมกัน จึงชื่อว่าเอกุปปาทนิโรธะ" แม้รูปธรรมที่เกิดขึ้นก่อนแล้วดับไปในขณะที่จิตแตกดับ ก็พึงถูกนับเข้าด้วย เพราะเหตุนั้นจึงมีการถือเอาเอกาลัมพณะ (การมีอารมณ์เดียวกัน) ธรรมเหล่าใดมีลักษณะ ๓ อย่างนี้ เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่านั้นมีวัตถุเป็นอันเดียวกันโดยแน่นอน จึงมีการถือเอาเอกวัตถุกะ (การมีวัตถุเดียวกัน) พอแล้วด้วยความพิสดารเกินไป සම්පයොගලක්ඛණවණ්ණනා නිට්ඨිතා. สัมปโยคลักขณวัณณนา จบแล้ว අඤ්ඤසමානචෙතසිකවණ්ණනා อัญญสมานเจตสิกวัณณนา 2. කථන්ති [Pg.105] සරූපසම්පයොගාකාරානං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. ඵුසතීති ඵස්සො (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුදෙසවාරඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා), ස්වායං ඵුසනලක්ඛණො. අයඤ්හි අරූපධම්මොපි සමානො ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙනෙව පවත්තති, සා චස්ස ඵුසනාකාරප්පවත්ති අම්බිලඛාදකාදීනං පස්සන්තස්ස පරස්ස ඛෙළුප්පාදාදි විය දට්ඨබ්බා. වෙදයති ආරම්මණරසං අනුභවතීති වෙදනා, සා වෙදයිතලක්ඛණා. ආරම්මණරසානුභවනඤ්හි පත්වා සෙසසම්පයුත්තධම්මා එකදෙසමත්තෙනෙව රසං අනුභවන්ති, එකංසතො පන ඉස්සරවතාය වෙදනාව අනුභවති. තථා හෙසා ‘‘සුභොජනරසානුභවනකරාජා වියා’’ති වුත්තා. සුඛාදිවසෙන පනස්සා භෙදං සයමෙව වක්ඛති. නීලාදිභෙදං ආරම්මණං සඤ්ජානාති සඤ්ඤං කත්වා ජානාතීති සඤ්ඤා, සා සඤ්ජානනලක්ඛණා. සා හි උප්පජ්ජමානා දාරුආදීසු වඩ්ඪකිආදීනං සඤ්ඤාණකරණං විය පච්ඡා සඤ්ජානනස්ස කාරණභූතං ආකාරං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති. නිමිත්තකාරිකාය තාවෙතං යුජ්ජති, නිමිත්තෙන සඤ්ජානන්තියා පන කථන්ති? සාපි පුන අපරාය සඤ්ඤාය සඤ්ජානනස්ස නිමිත්තං ආකාරං ගහෙත්වා උප්පජ්ජතීති න එත්ථ කොචි අසම්භවො. ๒. คำว่า "อย่างไร" (กถํ) เป็นคำถามด้วยความประสงค์จะกล่าวถึงสภาวะและอาการแห่งสัมปโยค ชื่อว่าผัสสะ เพราะอรรถว่าถูกต้อง ผัสสะนั้นมีลักษณะคือการถูกต้อง ผัสสะนี้แม้เป็นอรูปธรรม ก็ย่อมเป็นไปโดยอาการแห่งการถูกต้องอารมณ์นั่นเอง และการเป็นไปโดยอาการแห่งการถูกต้องนั้น พึงเห็นเหมือนการที่น้ำลายเป็นต้นย่อมเกิดแก่ผู้อื่นผู้เห็นคนกินของเปรี้ยวเป็นต้น ชื่อว่าเวทนา เพราะอรรถว่าเสวยรสแห่งอารมณ์ เวทนานั้นมีลักษณะคือการเสวย เมื่อถึงการเสวยรสแห่งอารมณ์แล้ว สัมปยุตตธรรมที่เหลือย่อมเสวยรสเพียงบางส่วนเท่านั้น แต่โดยส่วนเดียวแล้ว เวทนาเท่านั้นย่อมเสวยโดยความเป็นใหญ่ เพราะเหตุนั้น เวทนานั้นจึงถูกกล่าวว่า "เหมือนพระราชาผู้เสวยรสอาหารอันประณีต" ส่วนความแตกต่างของเวทนานั้นโดยประเภทมีสุขเป็นต้น ท่านจักกล่าวเองในภายหลัง ชื่อว่าสัญญา เพราะอรรถว่าจำอารมณ์มีสีเขียวเป็นต้นได้ คือทำเครื่องหมายแล้วรู้ สัญญานั้นมีลักษณะคือการจำได้หมายรู้ สัญญานั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถือเอาอาการที่เป็นเหตุแห่งการจำได้หมายรู้ในภายหลังแล้วเกิดขึ้น เหมือนการทำเครื่องหมายของพวกช่างไม้เป็นต้นในไม้เป็นต้น การทำเครื่องหมายนั้นย่อมสมควรแก่สัญญาที่ทำเครื่องหมาย แต่สัญญาที่จำได้ด้วยเครื่องหมายเล่า จะเป็นอย่างไร? สัญญานั้นก็ย่อมถือเอาอาการที่เป็นเครื่องหมายแห่งการจำได้หมายรู้ของสัญญาอื่นอีกแล้วเกิดขึ้น ดังนั้นในเรื่องนี้จึงไม่มีอะไรที่เป็นไปไม่ได้ චෙතෙති අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණෙ අභිසන්දහති, සඞ්ඛතාභිසඞ්ඛරණෙ වා බ්‍යාපාරමාපජ්ජතීති චෙතනා. තථා හි අයමෙව අභිසඞ්ඛරණෙ පධානත්තා විභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනියෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං විභජන්තෙන ‘‘සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා’’ති (සං. නි. 3.79) වත්වා ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනා’’ත්‍යාදිනා (විභ. 21) නිද්දිට්ඨා. සා චෙතයිතලක්ඛණා, ජෙට්ඨසිස්සමහාවඩ්ඪකිආදයො විය සකිච්චපරකිච්චසාධිකාති දට්ඨබ්බං. එකග්ගතාවිතක්කවිචාරපීතීනං සරූපවිභාවනං හෙට්ඨා ආගතමෙව. ชื่อว่าเจตนา เพราะอรรถว่าย่อมปรุงแต่งธรรมที่สัมปยุตต์กับตนในอารมณ์ หรือย่อมประกอบการงานในการปรุงแต่งสังขตธรรม เพราะเหตุนั้น เจตนานี้เองเป็นประธานในการปรุงแต่ง ในวิภังค์ สุตตันตภาชนีย์ เมื่อจำแนกสังขารขันธ์ ท่านจึงกล่าวว่า "ธรรมที่ปรุงแต่งสังขตธรรม ชื่อว่าสังขาร" (สํ. นิ. ๓.๗๙) แล้วแสดงด้วยบทว่า "เจตนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส" เป็นต้น (วิภ. ๒๑) เจตนานั้นมีลักษณะคือการปรุงแต่ง พึงเห็นว่ายังกิจของตนและกิจของผู้อื่นให้สำเร็จ เหมือนศิษย์ผู้ใหญ่และนายช่างไม้ใหญ่เป็นต้น ส่วนการแสดงสภาวะของเอกัคคตา วิตก วิจาร และปีติ ได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว ජීවන්ති [Pg.106] තෙන සම්පයුත්තධම්මාති ජීවිතං, තදෙව සහජාතානුපාලනෙ ආධිපච්චයොගෙන ඉන්ද්‍රියන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං, තං අනුපාලනලක්ඛණං උප්පලාදිඅනුපාලකං උදකං විය. කරණං කාරො, මනස්මිං කාරො මනසිකාරො, සො චෙතසො ආරම්මණෙ සමන්නාහාරලක්ඛණො. විතක්කො හි සහජාතධම්මානං ආරම්මණෙ අභිනිරොපනසභාවත්තා තෙ තත්ථ පක්ඛිපන්තො විය හොති, චෙතනා අත්තනා ආරම්මණග්ගහණෙන යථාරුළ්හෙ ධම්මෙපි තත්ථ තත්ථ නියොජෙන්තී බලනායකො විය හොති, මනසිකාරො තෙ ආරම්මණාභිමුඛං පයොජනතො ආජානීයානං පයොජනකසාරථි වියාති අයමෙතෙසං විසෙසො. ධම්මානඤ්හි තං තං යාථාවසරසලක්ඛණං සභාවතො පටිවිජ්ඣිත්වා භගවතා තෙ තෙ ධම්මා විභත්තාති භගවති සද්ධාය ‘‘එවං විසෙසා ඉමෙ ධම්මා’’ති ඔකප්පෙත්වා උග්ගහණපරිපුච්ඡාදිවසෙන තෙසං සභාවසමධිගමාය යොගො කරණීයො, න පන තත්ථ තත්ථ විප්පටිපජ්ජන්තෙහි සම්මොහො ආපජ්ජිතබ්බොති අයමෙත්ථ ආචරියානං අනුසාසනී. සබ්බෙසම්පි එකූනනවුතිචිත්තානං සාධාරණා නියමතො තෙසු උප්පජ්ජනතොති සබ්බචිත්තසාධාරණා නාම. ชื่อว่าชีวิต เพราะธรรมที่สัมปยุตต์ย่อมเป็นอยู่ด้วยชีวิตนั้น ชีวิตนั้นเองเมื่อประกอบด้วยความเป็นใหญ่ในการอนุบาลธรรมที่เกิดร่วมกัน ชื่อว่าชีวิตินทรีย์ ชีวิตินทรีย์นั้นมีลักษณะคือการอนุบาล เหมือนน้ำที่อนุบาลดอกบัวเป็นต้น การกระทำ ชื่อว่าการ การกระทำในใจ ชื่อว่ามนสิการ มนสิการนั้นมีลักษณะคือการนำใจไปสู่อารมณ์ วิตกนั้นมีสภาพคือการยกธรรมที่เกิดร่วมกันขึ้นสู่อารมณ์ จึงเหมือนการนำธรรมเหล่านั้นไปวางไว้ในอารมณ์ เจตนาเมื่อยึดอารมณ์ด้วยตนเอง ย่อมจัดแจงธรรมที่ขึ้นสู่อารมณ์นั้นๆ เหมือนนายกอง มนสิการย่อมชักนำธรรมเหล่านั้นให้มุ่งตรงต่ออารมณ์ เหมือนสารถีผู้ชักนำม้าอาชาไนย นี่คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้ เพราะพระผู้มีพระภาคทรงแทงตลอดลักษณะและรสอันเป็นสภาวะที่แท้จริงของธรรมนั้นๆ โดยสภาวะแล้ว จึงทรงจำแนกธรรมเหล่านั้นไว้ เพราะฉะนั้น พึงประกอบความเพียรเพื่อเข้าถึงสภาวะของธรรมเหล่านั้น โดยการน้อมใจเชื่อในพระผู้มีพระภาคว่า "ธรรมเหล่านี้มีความพิเศษอย่างนี้" แล้วศึกษาและสอบถามเป็นต้น ไม่พึงถึงความหลงผิดด้วยการปฏิบัติผิดในเรื่องนั้นๆ นี่คือคำสั่งสอนของพระอาจารย์ในเรื่องนี้ ชื่อว่าสัพพจิตตสาธารณะ เพราะเป็นธรรมที่ทั่วไปแก่จิต ๘๙ ดวงทั้งหมด คือย่อมเกิดขึ้นในจิตเหล่านั้นโดยแน่นอน 3. අධිමුච්චනං අධිමොක්ඛො, සො සන්නිට්ඨානලක්ඛණො, ආරම්මණෙ නිච්චලභාවෙන ඉන්දඛීලො විය දට්ඨබ්බො. වීරානං භාවො, කම්මං, විධිනා ඊරයිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති වා වීරියං, උස්සාහො, සො සහජාතානං උපත්ථම්භනලක්ඛණො. වීරියවසෙන හි තෙසං ඔලීනවුත්තිතා න හොති. එවඤ්ච කත්වා ඉමස්ස විතක්කාදීහි විසෙසො සුපාකටො හොති. ඡන්දනං ඡන්දො, ආරම්මණෙන අත්ථිකතා, සො කත්තුකාමතාලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘ආරම්මණග්ගහණෙ චෙතසො හත්ථප්පසාරණං වියා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 යෙවාපනකවණ්ණනා) වුච්චති. දානවත්ථුවිස්සජ්ජනවසෙන [Pg.107] පවත්තකාලෙපි චෙස විස්සජ්ජිතබ්බෙන තෙන අත්ථිකොව ඛිපිතබ්බඋසූනං ගහණෙ අත්ථිකො ඉස්සාසො විය. සොභනෙසු තදිතරෙසු ච පකාරෙන කිණ්ණා විප්පකිණ්ණාති පකිණ්ණකා. ๓. การตัดสินใจ ชื่อว่าอธิโมกข์, อธิโมกข์นั้นมีลักษณะคือการปักใจตกลง, พึงเห็นเหมือนเสาเขื่อนที่มั่นคงในอารมณ์. ภาวะของคนกล้า, การงาน, หรือสิ่งที่พึงชักนำให้เป็นไปโดยวิธี ชื่อว่าวิริยะ คือความเพียร, วิริยะนั้นมีลักษณะคือการอุปถัมภ์ธรรมที่เกิดร่วมกัน. เพราะอาศัยวิริยะ การเป็นไปที่ท้อถอยของธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มี. เมื่อเป็นเช่นนี้ ความแตกต่างของวิริยะนี้กับวิตกเป็นต้นจึงปรากฏชัดเจน. ความพอใจ ชื่อว่าฉันทะ, ความต้องการในอารมณ์, ฉันทะนั้นมีลักษณะคือความอยากจะทำ. เพราะเหตุนั้น ฉันทะนั้นจึงถูกกล่าวว่า “เหมือนการเหยียดมือของใจในการยึดอารมณ์” (อรรถกถาธรรมสังคณี 1 คำอธิบายเยปนกะ). แม้ในเวลาที่ฉันทะเป็นไปโดยการสละวัตถุทาน ฉันทะนั้นก็ยังเป็นผู้ต้องการวัตถุที่พึงสละนั้น เหมือนนายขมังธนูผู้ต้องการลูกศรที่พึงยิง. ธรรมที่กระจัดกระจายไปในโสภณธรรมและอโสภณธรรมโดยประการต่างๆ ชื่อว่าปกิณณกะ. 4. සොභනාපෙක්ඛාය ඉතරෙ, ඉතරාපෙක්ඛාය සොභනා ච අඤ්ඤෙ නාම, තෙසං සමානා න උද්ධච්චසද්ධාදයො විය අකුසලාදිසභාවායෙවාති අඤ්ඤසමානා. ๔. ธรรมที่เหลือเมื่อเทียบกับโสภณธรรม, และโสภณธรรมเมื่อเทียบกับธรรมที่เหลือ ชื่อว่าอัญญะ, ธรรมที่เสมอกับธรรมเหล่านั้น ไม่ใช่มีสภาวะเป็นอกุศลเป็นต้น เหมือนอุทธัจจะและศรัทธาเป็นต้น, เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าอัญญสมานะ. අඤ්ඤසමානචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเจตสิกหมวดอัญญสมานะ จบแล้ว. අකුසලචෙතසිකවණ්ණනා คำอธิบายอกุศลเจตสิก. 5. එවං තාව සබ්බචිත්තසාධාරණවසෙන, පකිණ්ණකවසෙන ච සොභනෙතරසභාවෙ තෙරස ධම්මෙ උද්දිසිත්වා ඉදානි හෙට්ඨා චිත්තවිභාගෙ නිද්දිට්ඨානුක්කමෙන අකුසලධම්මපරියාපන්නෙ පඨමං, තතො සොභනධම්මපරියාපන්නෙ ච දස්සෙතුං ‘‘මොහො’’ත්‍යාදි වුත්තං. අහෙතුකා පන ආවෙණිකධම්මා නත්ථීති න තෙ විසුං වුත්තා. ආරම්මණෙ මුය්හතීති මොහො, අඤ්ඤාණං, සො ආරම්මණසභාවච්ඡාදනලක්ඛණො. ආරම්මණග්ගහණවසප්පවත්තොපි හෙස තස්ස යථාසභාවප්පටිච්ඡාදනාකආරෙනෙව පවත්තති. න හිරීයති න ලජ්ජතීති අහිරිකො, පුග්ගලො, ධම්මසමූහො වා. අහිරිකස්ස භාවො අහිරික්කං, තදෙව අහිරිකං. න ඔත්තප්පතීති අනොත්තප්පං. තත්ථ ගූථතො ගාමසූකරො විය කායදුච්චරිතාදිතො අජිගුච්ඡනලක්ඛණං අහිරිකං, අග්ගිතො සලභො විය තතො අනුත්තාසලක්ඛණං අනොත්තප්පං. තෙනාහු පොරාණා – ๕. เมื่อแสดงธรรม 13 อย่างที่มีสภาวะเป็นโสภณและอโสภณ โดยเป็นสัพพจิตตสาธารณะและปกิณณกะแล้ว, บัดนี้ เพื่อจะแสดงธรรมที่สงเคราะห์เข้าในอกุศลธรรมก่อน แล้วจึงแสดงธรรมที่สงเคราะห์เข้าในโสภณธรรม ตามลำดับที่แสดงไว้ในจิตตวิภาคข้างล่าง จึงได้กล่าวคำว่า “โมหะ” เป็นต้น. ส่วนอเหตุกธรรมไม่มีธรรมเฉพาะตน จึงไม่ได้กล่าวแยกไว้ต่างหาก. ชื่อว่าโมหะ เพราะอรรถว่าย่อมหลงในอารมณ์ คืออวิชชา, โมหะนั้นมีลักษณะคือการปิดบังลักษณะของอารมณ์. โมหะนี้แม้เป็นไปโดยอำนาจการยึดอารมณ์ ก็ย่อมเป็นไปโดยอาการปิดบังลักษณะตามความเป็นจริงของอารมณ์นั้น. ชื่อว่าอหิริกะ เพราะอรรถว่าไม่ละอาย ไม่กระดาก, คือบุคคล หรือหมู่แห่งธรรม. ภาวะของอหิริกะ ชื่อว่าอหิริกะ, อหิริกะนั้นเองคืออหิริกะ. ชื่อว่าอโนตตัปปะ เพราะอรรถว่าไม่สะดุ้งกลัว. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อหิริกะมีลักษณะคือการไม่รังเกียจกายทุจริตเป็นต้น เหมือนสุกรบ้านไม่รังเกียจคูถ, อโนตตัปปะมีลักษณะคือการไม่สะดุ้งกลัวจากสิ่งเหล่านั้น เหมือนตั๊กแตนไม่สะดุ้งกลัวไฟ. เพราะเหตุนั้น บัณฑิตโบราณจึงกล่าวว่า – ‘‘ජිගුච්ඡති නාහිරිකො, පාපා ගූථාව සූකරො; න භායති අනොත්තප්පී, සලභො විය පාවකා’’ති. “อหิริกะย่อมไม่รังเกียจบาป เหมือนสุกรไม่รังเกียจคูถ; อโนตตัปปีย่อมไม่สะดุ้งกลัว เหมือนตั๊กแตนไม่สะดุ้งกลัวไฟ”. උද්ධතස්ස [Pg.108] භාවො උද්ධච්චං, තං චිත්තස්ස අවූපසමලක්ඛණං පාසාණාභිඝාතසමුද්ධතභස්මං විය. ලුබ්භතීති ලොභො, සො ආරම්මණෙ අභිසඞ්ගලක්ඛණො මක්කටාලෙපො විය. චිත්තස්ස ආලම්බිතුකාමතාමත්තං ඡන්දො, ලොභො තත්ථ අභිගිජ්ඣනන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති මිච්ඡාභිනිවෙසලක්ඛණා දිට්ඨි. ඤාණඤ්හි ආරම්මණං යථාසභාවතො ජානාති, දිට්ඨි යථාසභාවං විජහිත්වා අයාථාවතො ගණ්හාතීති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ත්‍යාදිනා මඤ්ඤතීති මානො, සො උණ්ණතිලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘කෙතුකම්‍යතාපච්චුපට්ඨානො’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 400) වුත්තො. දුස්සතීති දොසො, සො චණ්ඩික්කලක්ඛණො පහටාසීවිසො විය, ඉස්සතීති ඉස්සා, සා පරසම්පත්තිඋසූයනලක්ඛණා. මච්ඡරස්ස භාවො මච්ඡරියං, ‘‘මා ඉදං අච්ඡරියං අඤ්ඤෙසං හොතු, මය්හමෙව හොතූ’’ති පවත්තං වා මච්ඡරියං, තං අත්තසම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණං. කුච්ඡිතං කතන්ති කුකතං. කතාකතදුච්චරිතසුචරිතං. අකතම්පි හි කුකත’’න්ති වොහරන්ති ‘‘යං මයා අකතං. තං කුකත’’න්ති. ඉධ පන කතාකතං ආරබ්භ උප්පන්නො විප්පටිසාරචිත්තුප්පාදො කුකතං, තස්ස භාවො කුක්කුච්චං, තං කතාකතදුච්චරිතසුචරිතානුසොචනලක්ඛණං. ථිනනං ථිනං, අනුස්සාහනාවසංසීදනවසෙන සංහතභාවො. මිද්ධනං මිද්ධං, විගතසාමත්ථියතා, අසත්තිවිඝාතො වා, තත්ථ ථිනං චිත්තස්ස අකම්මඤ්ඤතාලක්ඛණං, මිද්ධං වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්සාති අයමෙතෙසං විසෙසො. තථා හි පාළියං (ධ. ස. 1162-1163) ‘‘තත්ථ කතමං ථිනං? යා චිත්තස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා. තත්ථ කතමං මිද්ධං? යා කායස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා’’ත්‍යාදිනා ඉමෙසං නිද්දෙසො පවත්තො. නනු ච ‘‘කායස්සා’’ති වචනතො රූපකායස්සපි අකම්මඤ්ඤතා මිද්ධන්ති තස්ස රූපභාවොපි ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, තත්ථ තත්ථ ආචරියෙහි ආනීතකාරණවසෙනෙවස්ස [Pg.109] පටික්ඛිත්තත්තා. තථා හි මිද්ධවාදිමතප්පටික්ඛෙපනත්ථං තෙසං වාදනික්ඛෙපපුබ්බකං අට්ඨකථාදීසු බහුධා විත්ථාරෙන්ති ආචරියා. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහො – อุทธัจจะ คือ ภาวะที่ฟุ้งซ่าน, มีลักษณะคือความไม่สงบแห่งจิต เหมือนเถ้าที่ฟุ้งขึ้นเพราะการกระทบหิน. โลภะ คือความติดใจ, มีลักษณะคือความข้องในอารมณ์ เหมือนยางเหนียวที่ติดลิง. ฉันทะ คือความอยากจะยึดหน่วงอารมณ์ของจิตเท่านั้น, ส่วนโลภะคือความอยากได้ในอารมณ์นั้นอย่างยิ่ง นี้คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้. ทิฏฐิ คือความยึดมั่นผิด มีลักษณะว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเป็นโมฆะ". ญาณย่อมรู้แจ้งอารมณ์ตามความเป็นจริง, ส่วนทิฏฐิย่อมละทิ้งความเป็นจริงแล้วยึดถือไปโดยไม่เป็นจริง นี้คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้. มานะ คือความสำคัญตนว่า "เราดีกว่า" เป็นต้น, มีลักษณะคือความยกตน. อนึ่ง มานะนั้นท่านกล่าวไว้ว่า "มีอาการอยากเป็นธงชัยเป็นปัจจุปัฏฐาน" (อรรถกถาธรรมสังคณี 400). โทสะ คือความประทุษร้าย, มีลักษณะคือความดุร้าย เหมือนงูพิษที่ถูกตี. อิสสา คือความริษยา, มีลักษณะคือความอิจฉาริษยาในสมบัติของผู้อื่น. มัจฉริยะ คือภาวะแห่งความตระหนี่, หรือมัจฉริยะที่เกิดขึ้นว่า "ขอสิ่งอันน่าอัศจรรย์นี้อย่ามีแก่ผู้อื่นเลย ขอจงมีแก่เราเท่านั้น", มีลักษณะคือการปกปิดสมบัติของตน. กุกตะ คือสิ่งที่ทำไม่ดี ได้แก่ ทุจริตและสุจริตที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ. อนึ่ง แม้สิ่งที่ยังไม่ได้ทำ ท่านก็เรียกว่ากุกตะ โดยกล่าวว่า "สิ่งใดที่ข้าพเจ้ายังไม่ได้ทำ สิ่งนั้นชื่อว่ากุกตะ". แต่ในที่นี้ จิตตุปบาทคือความเดือดร้อนใจที่เกิดขึ้นปรารภสิ่งที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ ชื่อว่ากุกตะ, ภาวะของกุกตะนั้นชื่อว่ากุกกุจจะ, กุกกุจจะนั้นมีลักษณะคือความเดือดร้อนใจในทุจริตและสุจริตที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ. ถีนะ คือความหดหู่, ภาวะที่รวมกันโดยความไม่กระตือรือร้นและจมดิ่งลง. มิทธะ คือความง่วงเหงา, ความที่ปราศจากความสามารถ, หรือความขัดขวางกำลัง. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ถีนะมีลักษณะคือความไม่ควรแก่การงานของจิต, ส่วนมิทธะมีลักษณะคือความไม่ควรแก่การงานของขันธ์สามมีเวทนาเป็นต้น นี้คือความแตกต่างของธรรมเหล่านี้. ดังที่ปรากฏในพระบาลี (ธรรมสังคณี 1162-1163) ว่า "ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ถีนะเป็นไฉน? คือความไม่คล่องแคล่ว ความไม่ควรแก่การงานของจิต. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น มิทธะเป็นไฉน? คือความไม่คล่องแคล่ว ความไม่ควรแก่การงานของกาย" เป็นต้น การแสดงธรรมเหล่านี้ได้ดำเนินไปแล้ว. ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น ด้วยบทว่า "ของกาย" ความไม่ควรแก่การงานของรูปกายก็เป็นมิทธะด้วย ดังนั้นภาวะที่เป็นรูปของมิทธะก็พึงเกิดขึ้นด้วยหรือ? ไม่เกิดขึ้น, เพราะว่าอาจารย์ทั้งหลายได้ปฏิเสธไว้แล้วโดยเหตุที่นำมาแสดงในที่นั้นๆ. ดังนั้น เพื่อปฏิเสธทัศนะของผู้ที่กล่าวว่ามิทธะเป็นรูป อาจารย์ทั้งหลายจึงได้อธิบายไว้โดยพิสดารหลายประการในอรรถกถาเป็นต้น โดยมีการแสดงทัศนะของพวกเขาก่อน. ในเรื่องนี้มีบทสรุปดังนี้ – ‘‘කෙචි මිද්ධම්පි රූපන්ති, වදන්තෙතං න යුජ්ජති; පහාතබ්බෙසු වුත්තත්තා, කාමච්ඡන්දාදයො විය. "บางพวกกล่าวว่ามิทธะเป็นรูป ข้อนั้นไม่สมควร เพราะมิทธะถูกกล่าวไว้ในบรรดานิวรณ์ที่พึงละ เหมือนกามฉันทะเป็นต้น." ‘‘පහාතබ්බෙසු අක්ඛාත-මෙතං නීවරණෙසු හි; රූපන්තු න පහාතබ්බ-මක්ඛාතං දස්සනාදිනා. "อนึ่ง มิทธะนี้ถูกกล่าวไว้ในบรรดานิวรณ์ซึ่งเป็นธรรมที่พึงละ, ส่วนรูปไม่ถูกกล่าวว่าเป็นธรรมที่พึงละโดยการเห็นเป็นต้น." ‘‘‘න තුම්හං භික්ඛවෙ රූපං, පජහෙථා’ති පාඨතො; පහෙය්‍යභාවලෙසොපි, යත්ථ රූපස්ස දිස්සති. "เพราะมีบทบาลีว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของพวกเธอ พวกเธอจงละรูปนั้นเสีย', แม้เพียงส่วนน้อยแห่งภาวะที่พึงละของรูปก็ปรากฏในที่นั้น." ‘‘තත්ථ තබ්බිසයච්ඡන්ද-රාගහානි පකාසිතා; වුත්තඤ්හි තත්ථ යො ඡන්ද-රාගක්ඛෙපොතිආදිකං. "ในที่นั้น ท่านแสดงการละฉันทราคะในอารมณ์นั้น, เพราะในที่นั้นท่านกล่าวไว้ว่า 'การละฉันทราคะใด' เป็นต้น." ‘‘රූපාරූපෙසු මිද්ධෙසු, අරූපං තත්ථ දෙසිතං; ඉති චෙ නත්ථි තං තත්ථ, අවිසෙසෙන පාඨතො. "ถ้ากล่าวว่า 'ในบรรดามิทธะที่เป็นรูปและอรูป, อรูปถูกแสดงไว้ในที่นั้น', ข้อนั้นไม่มีในที่นั้น เพราะบทบาลีไม่ได้ระบุความแตกต่าง." ‘‘සක්කා හි අනුමාතුං යං, මිද්ධං රූපන්ති චින්තිතං; තම්පි නීවරණං මිද්ධ-භාවතො ඉතරං විය. "อนึ่ง มิทธะใดที่คิดว่าเป็นรูป ก็สามารถอนุมานได้ว่า มิทธะนั้นก็เป็นนิวรณ์เหมือนธรรมที่เหลือ (ถีนะ) เพราะความเป็นมิทธะ." ‘‘සම්පයොගාභිධානා ච, න තං රූපන්ති නිච්ඡයො; අරූපීනඤ්හි ඛන්ධානං, සම්පයොගො පවුච්චති. "และด้วยการกล่าวถึงสัมปยุตต์ จึงเป็นที่แน่นอนว่ามิทธะไม่ใช่รูป เพราะสัมปยุตต์ย่อมกล่าวถึงขันธ์ที่เป็นอรูปเท่านั้น." ‘‘තථාරුප්පෙ සමුප්පත්ති, පාඨතො නත්ථි රූපතා; නිද්දා ඛීණාසවානන්තු, කායගෙලඤ්ඤතො සියා’’ති. "และด้วยบทบาลีว่า 'การเกิดขึ้นในอรูป' ภาวะที่เป็นรูปก็ไม่มี ส่วนการหลับของพระขีณาสพทั้งหลายย่อมมีได้เพราะความป่วยไข้ทางกาย." අකුසලචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอกุศลเจตสิกจบลงแล้ว. සොභනචෙතසිකවණ්ණනා คำอธิบายโสภณเจตสิก 6. සද්දහතීති සද්ධා, බුද්ධාදීසු පසාදො, සා සම්පයුත්තධම්මානං පසාදනලක්ඛණා උදකප්පසාදකමණි විය. සරණං [Pg.110] සති, අසම්මොසො, සා සම්පයුත්තධම්මානං සාරණලක්ඛණා. හිරීයති කායදුච්චරිතාදීහි ජිගුච්ඡතීති හිරී, සා පාපතො ජිගුච්ඡනලක්ඛණා. ඔත්තප්පතීති ඔත්තප්පං, තං පාපතො උත්තාසලක්ඛණං. අත්තගාරවවසෙන පාපතො ජිගුච්ඡනතො කුලවධූ විය හිරී, පරගාරවවසෙන පාපතො උත්තාසනතො වෙසියා විය ඔත්තප්පං. ලොභප්පටිපක්ඛො අලොභො, සො ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අලග්ගතාලක්ඛණො මුත්තභික්ඛු විය. දොසප්පටිපක්ඛො අදොසො, සො අචණ්ඩික්කලක්ඛණො අනුකූලමිත්තො විය. තෙසු ධම්මෙසු මජ්ඣත්තතා තත්‍රමජ්ඣත්තතා, සා චිත්තචෙතසිකානං අජ්ඣුපෙක්ඛනලක්ඛණා සමප්පවත්තානං අස්සානං අජ්ඣුපෙක්ඛකො සාරථි විය. ๖. ศรัทธา คือความเชื่อ ความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเป็นต้น มีลักษณะคือการยังธรรมที่สัมปยุตต์ให้ผ่องใส เหมือนแก้วมณีที่ทำให้น้ำใส. สติ คือความระลึกได้ ความไม่หลงลืม มีลักษณะคือการทำให้ธรรมที่สัมปยุตต์ระลึกถึง. หิริ คือความละอาย ความรังเกียจในการประพฤติทุจริตทางกายเป็นต้น มีลักษณะคือความรังเกียจบาป. โอตตัปปะ คือความสะดุ้งกลัว มีลักษณะคือความสะดุ้งกลัวต่อบาป. หิริคือความรังเกียจบาปโดยเคารพตน เหมือนหญิงสาวผู้มีตระกูล โอตตัปปะคือความสะดุ้งกลัวต่อบาปโดยเคารพผู้อื่น เหมือนหญิงแพศยา. อโลภะ คือธรรมตรงข้ามกับโลภะ มีลักษณะคือความไม่ติดข้องแห่งจิตในอารมณ์ เหมือนภิกษุผู้หลุดพ้น. อโทสะ คือธรรมตรงข้ามกับโทสะ มีลักษณะคือความไม่ดุร้าย เหมือนมิตรผู้ปรารถนาดี. ตัตรมัชฌัตตตา คือความเป็นกลางในธรรมเหล่านั้น มีลักษณะคือการเพ่งดูจิตและเจตสิกที่ดำเนินไปสม่ำเสมอ เหมือนสารถีผู้เพ่งดูม้าที่วิ่งไปสม่ำเสมอ. කායස්ස පස්සම්භනං කායප්පස්සද්ධි. චිත්තස්ස පස්සම්භනං චිත්තප්පස්සද්ධි. උභොපි චෙතා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස ලහුභාවො කායලහුතා. තථා චිත්තලහුතා. තා කායචිත්තගරුභාවවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස මුදුභාවො කායමුදුතා. තථා චිත්තමුදුතා. තා කායචිත්තථද්ධභාවවූපසමලක්ඛණා. කම්මනි සාධු කම්මඤ්ඤං, තස්ස භාවො කම්මඤ්ඤතා, කායස්ස කම්මඤ්ඤතා කායකම්මඤ්ඤතා. තථා චිත්තකම්මඤ්ඤතා. තා කායචිත්තඅකම්මඤ්ඤභාවවූපසමලක්ඛණා. පගුණස්ස භාවො පාගුඤ්ඤං, තදෙව පාගුඤ්ඤතා, කායස්ස පාගුඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා. තථා චිත්තපාගුඤ්ඤතා. තා කායචිත්තානං ගෙලඤ්ඤවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස උජුකභාවො කායුජුකතා. තථා චිත්තුජුකතා. තා කායචිත්තානං අජ්ජවලක්ඛණා. යථාක්කමං පනෙතා කායචිත්තානං සාරම්භාදිකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානා, කායොති චෙත්ථ වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්ස ගහණං. යස්මා චෙතෙ ද්වෙ ද්වෙ ධම්මාව එකතො හුත්වා යථාසකං පටිපක්ඛධම්මෙ හනන්ති, තස්මා ඉධෙව [Pg.111] දුවිධතා වුත්තා, න සමාධිආදීසු. අපිච චිත්තප්පස්සද්ධිආදීහි චිත්තස්සෙව පස්සද්ධාදිභාවො හොති, කායප්පස්සද්ධිආදීහි පන රූපකායස්සපි තංසමුට්ඨානපණීතරූපඵරණවසෙනාති තදත්ථසන්දස්සනත්ථඤ්චෙත්ථ දුවිධතා වුත්තා. සොභනානං සබ්බෙසම්පි සාධාරණා නියමෙන තෙසු උප්පජ්ජනතොති සොභනසාධාරණා. กายปัสสัทธิ คือความสงบระงับแห่งกาย. จิตตปัสสัทธิ คือความสงบระงับแห่งจิต. ธรรมทั้งสองนี้มีลักษณะคือการระงับความกระวนกระวายแห่งกายและจิต. กายลหุตา คือความเบาแห่งกาย. เช่นเดียวกับจิตตลหุตา. ธรรมทั้งสองนี้มีลักษณะคือการระงับภาวะที่หนักแห่งกายและจิต. กายมุทุตา คือความอ่อนแห่งกาย. เช่นเดียวกับจิตตมุทุตา. ธรรมทั้งสองนี้มีลักษณะคือการระงับภาวะที่แข็งกระด้างแห่งกายและจิต. กัมมัญญะ คือสิ่งที่ควรแก่การงาน ภาวะของกัมมัญญะคือกัมมัญญตา กายกัมมัญญตา คือความควรแก่การงานแห่งกาย. เช่นเดียวกับจิตตกัมมัญญตา. ธรรมทั้งสองนี้มีลักษณะคือการระงับภาวะที่ไม่ควรแก่การงานแห่งกายและจิต. ปาคุญญะ คือภาวะที่คล่องแคล่ว นั่นคือปาคุญญตา กายปาคุญญตา คือความคล่องแคล่วแห่งกาย. เช่นเดียวกับจิตตปาคุญญตา. ธรรมทั้งสองนี้มีลักษณะคือการระงับความป่วยไข้แห่งกายและจิต. กายุชุกตา คือความซื่อตรงแห่งกาย. เช่นเดียวกับจิตตุชุกตา. ธรรมทั้งสองนี้มีลักษณะคือความซื่อตรงแห่งกายและจิต. อนึ่ง ธรรมเหล่านี้ตามลำดับมีปัจจัยเกิดขึ้นเป็นปฏิปักษ์ต่อการกำเริบของธาตุมีสารัมภะเป็นต้น ในที่นี้คำว่า 'กาย' หมายถึงการถือเอาขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น. และเพราะธรรมเหล่านี้สองอย่างๆ รวมกันแล้วย่อมทำลายธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ของตนๆ ฉะนั้นจึงกล่าวถึงความเป็นสองอย่างในที่นี้เท่านั้น ไม่ได้กล่าวในสมาธิเป็นต้น. อีกประการหนึ่ง ด้วยจิตตปัสสัทธิเป็นต้น ภาวะที่สงบเป็นต้นย่อมมีแก่จิตเท่านั้น แต่ด้วยกายปัสสัทธิเป็นต้น ภาวะนั้นย่อมมีแก่รูปกายด้วยโดยการแผ่รูปที่ประณีตซึ่งมีธรรมเหล่านั้นเป็นสมุฏฐาน ฉะนั้นจึงกล่าวถึงความเป็นสองอย่างในที่นี้เพื่อแสดงความหมายนั้น. ชื่อว่าโสภณสาธารณะ เพราะเป็นธรรมที่ทั่วไปแก่โสภณจิตทั้งหมด เพราะเกิดขึ้นในโสภณจิตเหล่านั้นโดยแน่นอน. 7. සම්මා වදන්ති එතායාති සම්මාවාචා, වචීදුච්චරිතවිරති. සා චතුබ්බිධා මුසාවාදා වෙරමණි, පිසුණවාචා වෙරමණි, ඵරුසවාචා වෙරමණි, සම්ඵප්පලාපා වෙරමණීති. කම්මමෙව කම්මන්තො සුත්තන්තවනන්තාදයො විය. සම්මා පවත්තො කම්මන්තො සම්මාකම්මන්තො, කායදුච්චරිතවිරති. සා තිවිධා පාණාතිපාතා වෙරමණි, අදින්නාදානා වෙරමණි, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණීති. සම්මා ආජීවන්ති එතෙනාති සම්මාආජීවො, මිච්ඡාජීවවිරති. සො පන ආජීවහෙතුකකායවචීදුච්චරිතතො විරමණවසෙන සත්තවිධො, කුහනලපනාදිමිච්ඡාජීවවිරමණවසෙන බහුවිධො වා. තිවිධාපි පනෙතා පච්චෙකං සම්පත්තසමාදානසමුච්ඡෙදවිරතිවසෙන තිවිධා විරතියො නාම යථාවුත්තදුච්චරිතෙහි විරමණතො. ๗. ที่ชื่อว่า สัมมาวาจา เพราะบัณฑิตทั้งหลายกล่าวโดยชอบด้วยวาจานั้น คือการงดเว้นจากวจีทุจริต สัมมาวาจานั้นมี ๔ อย่าง คือ เจตนางดเว้นจากการพูดเท็จ เจตนางดเว้นจากการพูดส่อเสียด เจตนางดเว้นจากการพูดคำหยาบ เจตนางดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ. กรรมนั่นแหละเป็นกรรมันตะ เหมือนคำว่า สุตตันตะและวนันตะเป็นต้น. กรรมันตะที่ดำเนินไปโดยชอบ ชื่อว่า สัมมากัมมันตะ คือการงดเว้นจากกายทุจริต สัมมากัมมันตะนั้นมี ๓ อย่าง คือ เจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เจตนางดเว้นจากการลักทรัพย์ เจตนางดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม. ที่ชื่อว่า สัมมาอาชีวะ เพราะบัณฑิตทั้งหลายเลี้ยงชีพโดยชอบด้วยอาชีวะนั้น คือการงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะ สัมมาอาชีวะนั้นมี ๗ อย่าง โดยการงดเว้นจากกายทุจริตและวจีทุจริตอันเป็นเหตุแห่งอาชีวะ หรือมีหลายอย่าง โดยการงดเว้นจากมิจฉาอาชีวะมีการหลอกลวงและการพูดประจบเป็นต้น. วิรติ ๓ อย่างเหล่านี้แต่ละอย่าง ชื่อว่า วิรติ ๓ อย่าง โดยการงดเว้นจากทุจริตที่กล่าวมาแล้ว โดยอำนาจแห่งสัมปัตตวิรัติ สมาทานวิรัติ และสมุจเฉทวิรัติ. 8. කරොති පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයඛෙදං ජනෙති, කිරති වා වික්ඛිපති පරදුක්ඛං, කිණාති වා තං හිංසති, කිරියති වා දුක්ඛිතෙසු පසාරියතීති කරුණා, සා පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා. තාය හි පරදුක්ඛං අපනීයතු වා, මා වා, තදාකාරෙනෙව සා පවත්තති. මොදන්ති එතායාති මුදිතා, සා පරසම්පත්තිඅනුමොදනලක්ඛණා, අප්පමාණසත්තාරම්මණත්තා අප්පමාණා, තා එව අප්පමඤ්ඤා. නනු ච ‘‘චතස්සො අප්පමඤ්ඤා’’ති වක්ඛති, කස්මා පනෙත්ථ ද්වෙයෙව වුත්තාති? අදොසතත්‍රමජ්ඣත්තතාහි මෙත්තුපෙක්ඛානං ගහිතත්තා. අදොසොයෙව හි සත්තෙසු හිතජ්ඣාසයවසප්පවත්තො [Pg.112] මෙත්තා නාම. තත්‍රමජ්ඣත්තතායෙව තෙසු පටිඝානුනයවූපසමප්පවත්තා උපෙක්ඛා නාම. තෙනාහු පොරාණා – ๘. ที่ชื่อว่า กรุณา เพราะกระทำความเศร้าหมองแห่งใจของสัตบุรุษทั้งหลาย เมื่อทุกข์ของผู้อื่นมีอยู่ หรือเพราะขจัดทุกข์ของผู้อื่น หรือเพราะเบียดเบียนทุกข์นั้น หรือเพราะถูกแผ่ไปในสัตว์ผู้เป็นทุกข์ กรุณานั้นมีลักษณะคือความปรารถนาจะนำทุกข์ของผู้อื่นออกไป ด้วยกรุณานั้น ทุกข์ของผู้อื่นจะถูกนำออกไปหรือไม่ก็ตาม กรุณานั้นย่อมเป็นไปโดยอาการนั้นเอง. ที่ชื่อว่า มุทิตา เพราะธรรมชาติที่บัณฑิตทั้งหลายย่อมยินดีด้วยมุทิตานั้น มุทิตานั้นมีลักษณะคือความยินดีในสมบัติของผู้อื่น เพราะมีสัตว์หาประมาณมิได้เป็นอารมณ์ จึงชื่อว่า อัปปมาณา (หาประมาณมิได้) อัปปมาณาเหล่านั้นนั่นแหละคือ อัปปมัญญา. ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าจักตรัสว่า อัปปมัญญา ๔ อย่าง เหตุไฉนในที่นี้จึงตรัสไว้เพียง ๒ อย่างเล่า? เพราะเมตตาและอุเบกขาถูกสงเคราะห์เข้าด้วยอโทสะและตัตรมัชฌัตตตา. อโทสะนั่นแหละที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งความตั้งใจดีในสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตา. ตัตรมัชฌัตตตานั่นแหละที่ดำเนินไปโดยความสงบระงับความขัดเคืองและความยินดีในสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า อุเบกขา. เพราะเหตุนั้น บัณฑิตทั้งหลายในกาลก่อนจึงกล่าวว่า – ‘‘අබ්‍යාපාදෙන මෙත්තා හි, තත්‍රමජ්ඣත්තතාය ච; උපෙක්ඛා ගහිතා යස්මා, තස්මා න ගහිතා උභො’’ති. (අභිධ. 70); "เพราะเมตตาถูกสงเคราะห์ด้วยอัพยาบาท และอุเบกขาถูกสงเคราะห์ด้วยตัตรมัชฌัตตตา เพราะเหตุนั้น ธรรมทั้งสองจึงไม่ถูกยกขึ้นแสดง (ในที่นี้) ดังนี้." (อภิ. ๗๐) පකාරෙන ජානාති අනිච්චාදිවසෙන අවබුජ්ඣතීති පඤ්ඤා, සා එව යථාසභාවාවබොධනෙ ආධිපච්චයොගතො ඉන්ද්‍රියන්ති පඤ්ඤින්ද්‍රියං. අථ සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණපඤ්ඤානං කිං නානාකරණන්ති? සඤ්ඤා තාව නීලාදිවසෙන සඤ්ජානනමත්තං කරොති, ලක්ඛණප්පටිවෙධං කාතුං න සක්කොති. විඤ්ඤාණං ලක්ඛණප්පටිවෙධම්පි සාධෙති, උස්සක්කිත්වා පන මග්ගං පාපෙතුං න සක්කොති. පඤ්ඤා පන තිවිධම්පි කරොති, බාලගාමිකහෙරඤ්ඤිකානං කහාපණාවබොධනමෙත්ථ නිදස්සනන්ති. ඤාණවිප්පයුත්තසඤ්ඤාය චෙත්ථ ආකාරග්ගහණවසෙන උප්පජ්ජනකාලෙ විඤ්ඤාණං අබ්බොහාරිකං, සෙසකාලෙ බලවං. ඤාණසම්පයුත්තා පන උභොපි තදනුගතිකා හොන්ති. සබ්බථාපි පඤ්චවීසතීති සම්බන්ධො. ที่ชื่อว่า ปัญญา เพราะรู้โดยประการต่างๆ คือรู้แจ้งโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ปัญญานั้นนั่นแหละเป็นอินทรีย์ เพราะประกอบด้วยความเป็นใหญ่ในการรู้แจ้งตามสภาพที่เป็นจริง จึงชื่อว่า ปัญญินทรีย์ ก็ความแตกต่างกันของสัญญา วิญญาณ และปัญญา มีอะไรบ้าง? สัญญานั้นย่อมทำเพียงการจำได้หมายรู้โดยความเป็นสีเขียวเป็นต้น ไม่สามารถจะทำความแทงตลอดลักษณะได้ วิญญาณย่อมยังความแทงตลอดลักษณะให้สำเร็จได้ แต่ไม่สามารถจะยกขึ้นสู่มรรคได้ ส่วนปัญญาย่อมทำได้ทั้ง ๓ อย่าง การรู้แจ้งกหาปณะของเด็ก ชาวบ้าน และนายเหรัญญิก เป็นอุทาหรณ์ในเรื่องนี้ ในที่นี้ วิญญาณในขณะที่เกิดขึ้นโดยการรับอารมณ์โดยอาการแห่งสัญญาที่ปราศจากญาณ ย่อมไม่นับว่ามีอยู่ ส่วนในเวลาที่เหลือย่อมมีกำลัง ส่วนสัญญาและวิญญาณที่ประกอบด้วยญาณ ทั้งสองอย่างย่อมเป็นไปตามญาณนั้น โดยประการทั้งปวงก็มี ๒๕ อย่าง ดังนี้ เป็นการเชื่อมโยง. 9. ‘‘තෙරසඤ්ඤසමානා’’ත්‍යාදි තීහි රාසීහි වුත්තානං සඞ්ගහො. ๙. คำว่า “เจตสิก ๑๓ ดวงที่เสมอกันกับเจตสิกเหล่าอื่น” เป็นต้น เป็นการสงเคราะห์เจตสิกที่กล่าวไว้ในกอง ๓ กอง. සොභනචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาโสภณเจตสิก จบแล้ว. සම්පයොගනයවණ්ණනා พรรณนานัยแห่งการประกอบ. 10. චිත්තෙන සහ අවියුත්තා චිත්තාවියුත්තා, චෙතසිකාති වුත්තං හොති. උප්පජ්ජතීති උප්පාදො, චිත්තමෙව උප්පාදො චිත්තුප්පාදො[Pg.113]. අඤ්ඤත්ථ පන සසම්පයුත්තං චිත්තං චිත්තුප්පාදොති වුච්චති ‘‘උප්පජ්ජති චිත්තං එතෙනාති උප්පාදො, ධම්මසමූහො, චිත්තඤ්ච තං උප්පාදො චාති චිත්තුප්පාදො’’ති කත්වා. සමාහාරද්වන්දෙපි හි පුල්ලිඞ්ගං කත්ථචි සද්දවිදූ ඉච්ඡන්ති. තෙසං චිත්තාවියුත්තානං චිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං සම්පයොගො ඉතො පරං යථායොගං පවුච්චතීති සම්බන්ධො. ๑๐. เจตสิกทั้งหลายชื่อว่า จิตตาวิกยุต เพราะไม่แยกจากจิต คือกล่าวว่า เจตสิก ที่ชื่อว่า อุปปาทะ เพราะเกิดขึ้น จิตนั่นแหละเป็นอุปปาทะ ชื่อว่า จิตตุปปาทะ แต่ในที่อื่น จิตที่ประกอบกันนั้น ชื่อว่า จิตตุปปาทะ เพราะทำบทว่า “จิตย่อมเกิดขึ้นด้วยอุปปาทะนั้น” และ “ธรรมทั้งหลายรวมกัน จิตนั้นเป็นอุปปาทะด้วย” จึงชื่อว่า จิตตุปปาทะ อนึ่ง ในสมาหารทวันทวสมาส นักปราชญ์ทางไวยากรณ์บางท่านก็ประสงค์ให้เป็นปุงลิงค์ การประกอบกันของเจตสิกเหล่านั้นที่ไม่แยกจากจิต ในจิตตุปปาทะแต่ละอย่าง จะกล่าวต่อไปตามสมควร ดังนี้ เป็นการเชื่อมโยง. අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා พรรณนาการประกอบกันแห่งอัญญสมานเจตสิก. 13. සභාවෙන අවිතක්කත්තා ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි වජ්ජිතානි එතෙහි, තෙහි වා එතානි වජ්ජිතානීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතානි, චතුචත්තාලීස කාමාවචරචිත්තානි. තෙසු චෙව එකාදසසු පඨමජ්ඣානචිත්තෙසු ච විතක්කො ජායති සෙසානං භාවනාබලෙන අවිතක්කත්තාති අධිප්පායො. ๑๓. ทวิปัญจวิญญาณ ๑๐ ดวง เว้นจากวิตก เพราะโดยสภาพแล้วไม่มีวิตก หรือวิตกเหล่านั้นเว้นจากทวิปัญจวิญญาณ ๑๐ ดวง จิตกามาวจร ๔๔ ดวง วิตกย่อมเกิดขึ้นในจิตเหล่านั้นนั่นแหละ และในปฐมฌานจิต ๑๑ ดวง ส่วนจิตที่เหลือไม่มีวิตก เพราะกำลังแห่งภาวนา ดังนี้เป็นอธิบาย. 14. තෙසු චෙව පඤ්චපඤ්ඤාසසවිතක්කචිත්තෙසු, එකාදසසු දුතියජ්ඣානචිත්තෙසු චාති ඡසට්ඨිචිත්තෙසු විචාරො ජායති. ๑๔. วิจารย่อมเกิดขึ้นในจิต ๖๖ ดวง คือในจิตที่มีวิตก ๕๕ ดวงเหล่านั้นนั่นแหละ และในทุติยฌานจิต ๑๑ ดวง. 15. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි, විචිකිච්ඡාසහගතෙන චාති එකාදසහි වජ්ජිතෙසු අට්ඨසත්තතිචිත්තෙසු අධිමොක්ඛො ජායති. ๑๕. อธิโมกข์ย่อมเกิดขึ้นในจิต ๗๘ ดวง ที่เว้นจากทวิปัญจวิญญาณ ๑๐ ดวง และวิจิกิจฉาสัมปยุตตจิต ๑ ดวง รวมเป็น ๑๑ ดวง. 16. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනෙන, ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි, සම්පටිච්ඡනද්වයෙන, සන්තීරණත්තයෙන චාති සොළසහි වජ්ජිතෙසු තෙසත්තතියා චිත්තෙසු වීරියං ජායති. ๑๖. วิริยะย่อมเกิดขึ้นในจิต ๗๓ ดวง ที่เว้นจากปัญจทวาราวัชชนจิต ๑ ดวง, ทวิปัญจวิญญาณ ๑๐ ดวง, สัมปฏิจฉันนจิต ๒ ดวง และสันตีรณจิต ๓ ดวง รวมเป็น ๑๖ ดวง. 17. දොමනස්සසහගතෙහිද්වීහි, උපෙක්ඛාසහගතෙහි පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙහි, කායවිඤ්ඤාණද්වයෙන, එකාදසහි චතුත්ථජ්ඣානෙහි චාති සත්තතිචිත්තෙහි වජ්ජිතෙසු එකපඤ්ඤාසචිත්තෙසු පීති ජායති. ๑๗. ปีติย่อมเกิดขึ้นในจิต ๕๑ ดวง ที่เว้นจากโทมนัสสสัมปยุตตจิต ๒ ดวง, อุเบกขาสัมปยุตตจิต ๕๕ ดวง, กายวิญญาณ ๒ ดวง และจตุตถฌานจิต ๑๑ ดวง รวมเป็น ๗๐ ดวง. 18. අහෙතුකෙහි [Pg.114] අට්ඨාරසහි, මොමූහෙහි ද්වීහි චාති වීසතියා චිත්තෙහි වජ්ජිතෙසු එකූනසත්තතිචිත්තෙසු ඡන්දො ජායති. ๑๘. ฉันทะย่อมเกิดขึ้นในจิต ๖๙ ดวง ที่เว้นจากอเหตุกจิต ๑๘ ดวง และโมหมูลจิต ๒ ดวง รวมเป็น ๒๐ ดวง. 19. තෙ පනාති පකිණ්ණකවිවජ්ජිතා තංසහගතා ච. යථාක්කමන්ති විතක්කාදිඡපකිණ්ණකවජ්ජිතතංසහිතකමානුරූපතො. ‘‘ඡසට්ඨි පඤ්චපඤ්ඤාසා’’ත්‍යාදි එකවීසසතගණනවසෙන, එකූනනවුතිගණනවසෙන ච යථාරහං යොජෙතබ්බං. ๑๙. คำว่า “เต ปะนะ” (ส่วนปะกิณณกะเหล่านั้น) หมายถึงเว้นจากปะกิณณกะ และประกอบด้วยปะกิณณกะเหล่านั้น ตามลำดับ หมายถึงตามความเหมาะสมของการเว้นจากปะกิณณกะ ๖ อย่าง มีวิตกเป็นต้น และการประกอบด้วยปะกิณณกะเหล่านั้น คำว่า “๖๖, ๕๕” เป็นต้น พึงประกอบให้เหมาะสมโดยการนับ ๑๒๑ และโดยการนับ ๘๙. අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาการประกอบกันแห่งอัญญสมานเจตสิก จบแล้ว. අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා พรรณนาการประกอบกันแห่งอกุศลเจตสิก. 20. ‘‘සබ්බාකුසලසාධාරණා’’ති වත්වා තදෙව සමත්ථෙතුං ‘‘සබ්බෙසුපී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යො හි කොචි පාණාතිපාතාදීසු පටිපජ්ජති, සො සබ්බොපි මොහෙන තත්ථ අනාදීනවදස්සාවී අහිරිකෙන තතො අජිගුච්ඡන්තො, අනොත්තප්පෙන අනොත්තප්පන්තො, උද්ධච්චෙන අවූපසන්තො ච හොති, තස්මා තෙ සබ්බාකුසලෙසු උපලබ්භන්ති. ๒๐. เมื่อกล่าวว่า “อกุศลเจตสิกที่ทั่วไปแก่อกุศลทั้งปวง” เพื่อจะยืนยันคำนั้น จึงกล่าวคำว่า “ในอกุศลจิตทั้งปวง” เป็นต้น บุคคลใดก็ตามที่ประพฤติในปาณาติบาตเป็นต้น บุคคลนั้นทั้งหมด ย่อมไม่เห็นโทษในปาณาติบาตเป็นต้นนั้นด้วยโมหะ ย่อมไม่อับอายจากปาณาติบาตเป็นต้นนั้นด้วยอหิริกะ ย่อมไม่สะดุ้งกลัวด้วยอโนตตัปปะ และย่อมไม่สงบระงับด้วยอุทธัจจะ เพราะเหตุนั้น เจตสิกเหล่านั้นจึงปรากฏในอกุศลจิตทั้งปวง. 21. ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙවාති එව-කාරො අධිකාරත්ථායපි හොතීති ‘‘දිට්ඨිසහගතචිත්තෙසූ’’තිආදීසුපි අවධාරණං දට්ඨබ්බං. සක්කායාදීසු හි අභිනිවිසන්තස්ස තත්ථ මමායනසම්භවතො දිට්ඨි ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙව ලබ්භති. මානොපි අහංමානවසෙන පවත්තනතො දිට්ඨිසදිසොව පවත්තතීති දිට්ඨියා සහ එකචිත්තුප්පාදෙන පවත්තති කෙසරසීහො විය අපරෙන තථාවිධෙන සහ එකගුහායං, න චාපි දොසමූලාදීසු උප්පජ්ජති අත්තසිනෙහසන්නිස්සයභාවෙන එකන්තලොභපදට්ඨානත්තාති සො දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙස්වෙව ලබ්භති. ๒๑. คำว่า “ในโลภมูลจิตเท่านั้น” บทว่า “เอวะ” (เท่านั้น) ย่อมเป็นไปเพื่ออธิการ (การกำหนด) ด้วย เพราะฉะนั้น พึงเห็นการกำหนดในบทว่า “ในทิฏฐิสัมปยุตตจิต” เป็นต้นด้วย เพราะเมื่อบุคคลยึดมั่นในสักกายะเป็นต้น ย่อมมีความยึดมั่นถือมั่นในสิ่งนั้น ทิฏฐิจึงปรากฏในโลภมูลจิตเท่านั้น มานะก็ย่อมเป็นไปเหมือนทิฏฐิ เพราะเป็นไปโดยความเป็นมานะว่า “เรา” (แต่) ไม่เป็นไปพร้อมกับทิฏฐิในจิตตุปปาทะเดียวกัน เหมือนราชสีห์ย่อมไม่อยู่ร่วมกับราชสีห์อีกตัวหนึ่งในถ้ำเดียวกัน และมานะย่อมไม่เกิดขึ้นในโทสมูลจิตเป็นต้น เพราะมานะมีอัตตสิเนหะ (ความรักตน) เป็นที่อาศัย และเป็นที่ตั้งแห่งโลภะโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น มานะจึงปรากฏในทิฏฐิวิปปยุตตจิตเท่านั้น. 24. තථා [Pg.115] පරසම්පත්තිං උසූයන්තස්ස, අත්තසම්පත්තියා ච පරෙහි සාධාරණභාවං අනිච්ඡන්තස්ස, කතාකතදුච්චරිතසුචරිතෙ අනුසොචන්තස්ස ච තත්ථ තත්ථ පටිහනනවසෙනෙව පවත්තනතො ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පටිඝචිත්තෙස්වෙව. ๒๔. อนึ่ง อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ ย่อมปรากฏในปฏิฆมูลจิตเท่านั้น เพราะเป็นไปโดยอาการแห่งความกระทบกระทั่งในที่นั้นๆ คือเมื่อบุคคลริษยาสมบัติของผู้อื่น, ไม่ปรารถนาความเป็นของทั่วไปแห่งสมบัติของตนกับผู้อื่น, และย่อมเดือดร้อนในทุจริตและสุจริตที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ. 25. අකම්මඤ්ඤතාපකතිකස්ස තථා සභාවතික්ඛෙසු අසඞ්ඛාරිකෙසු පවත්තනායොගතො ථිනමිද්ධං සසඞ්ඛාරිකෙස්වෙව ලබ්භති. ๒๕. อนึ่ง ถีนมิทธะ ย่อมปรากฏในสสังขาริกจิตเท่านั้น เพราะไม่ควรแก่การเป็นไปในอสังขาริกจิต ซึ่งเป็นจิตที่ก้าวล่วงสภาพแห่งความไม่ควรแก่การงาน. 27. සබ්බාපුඤ්ඤෙස්වෙව චත්තාරො චෙතසිකා ගතා, ලොභමූලෙයෙව යථාසම්භවං තයො ගතා, දොසමූලෙස්වෙව ද්වීසු චත්තාරො ගතා, තථා සසඞ්ඛාරෙයෙව ද්වයන්ති යොජනා. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ චාති ච-සද්දො අවධාරණෙ. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාචිත්තෙයෙවාති සම්බන්ධො. ๒๗. เจตสิก ๔ ดวง ย่อมไปในอกุศลจิตทั้งปวงนั่นเทียว, เจตสิก ๓ ดวง ย่อมไปในโลภมูลจิตนั่นเทียวตามสมควร, เจตสิก ๔ ดวง ย่อมไปในโทสมูลจิต ๒ ดวงนั่นเทียว, อีกอย่างหนึ่ง พึงประกอบในสสังขาริกจิต ๒ ดวงนั่นเทียว. บทว่า "วิจิกิจฉา วิจิกิจฉาจิตเต จ" นั้น ศัพท์ว่า "จ" เป็นบทกำหนด. พึงประกอบความว่า "วิจิกิจฉา ย่อมมีในวิจิกิจฉาจิตเท่านั้น". අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาการประกอบอกุศลเจตสิกโดยนัยแห่งสัมปยุตต์ จบแล้ว. සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා พรรณนาการประกอบโสภณเจตสิกโดยนัยแห่งสัมปยุตต์ 29. ලොකුත්තරචිත්තෙසු පාදකජ්ඣානාදිවසෙන කදාචි සම්මාසඞ්කප්පවිරහො සියා, න පන විරතීනං අභාවො මග්ගස්ස කායදුච්චරිතාදීනං සමුච්ඡෙදවසෙන, ඵලස්ස ච තදනුකූලවසෙන පවත්තනතොති වුත්තං ‘‘විරතියො පනා’’ත්‍යාදි. සබ්බථාපීති සබ්බෙහිපි තංතංදුච්චරිතදුරාජීවානං විධමනවසප්පවත්තෙහි ආකාරෙහි. න හි එතාසං ලොකියෙසු විය ලොකුත්තරෙසුපි මුසාවාදාදීනං විසුං විසුං පහානවසෙන පවත්ති හොති සබ්බෙසමෙව දුච්චරිතදුරාජීවානං තෙන තෙන මග්ගෙන කෙසඤ්චි සබ්බසො, කෙසඤ්චි අපායගමනීයාදිඅවත්ථාය පහානවසෙන එකක්ඛණෙ සමුච්ඡින්දනතො. නනු චායමත්ථො ‘‘එකතොවා’’ති ඉමිනාව සිද්ධොති? තං න, තිස්සන්නං එකතොවුත්තිපරිදීපනමත්තෙන චතුබ්බිධවචීදුච්චරිතාදීනං පටිපක්ඛාකාරප්පවත්තියා අදීපිතත්තා. කෙචි පන ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වාව [Pg.116] ‘‘‘සබ්බථාපී’ති ඉදං අතිරිත්ත’’න්ති වදන්ති, තත්ථ තෙසං අඤ්ඤාණමෙව කාරණං. ‘‘නියතා’’ති ඉමිනාපි ලොකියෙසු විය කදාචි සම්භවං නිවාරෙති. තථා හෙතා ලොකියෙසු යෙවාපනකවසෙන දෙසිතා, ඉධ පන සරූපෙනෙව. කාමාවචරකුසලෙස්වෙවාති අවධාරණෙන කාමාවචරවිපාකකිරියෙසු මහග්ගතෙසු ච සම්භවං නිවාරෙති. තථා චෙව උපරි වක්ඛති. කදාචීති මුසාවාදාදිඑකෙකදුච්චරිතෙහි පටිවිරමණකාලෙ. කදාචි උප්පජ්ජන්තාපි න එකතො උප්පජ්ජන්ති වීතික්කමිතබ්බවත්ථුසඞ්ඛාතානං අත්තනො ආරම්මණානං සම්භවාපෙක්ඛත්තාති වුත්තං ‘‘විසුං විසු’’න්ති. ๒๙. ในโลกุตตรจิตทั้งหลาย บางครั้งสัมมาสังกัปปะอาจไม่มีได้ โดยเป็นบาทแห่งฌานเป็นต้น แต่การที่วิรตีทั้งหลายไม่มีนั้นหามิได้ เพราะมรรคย่อมเป็นไปโดยการตัดขาดกายทุจริตเป็นต้น และผลย่อมเป็นไปโดยอนุโลมตามนั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ส่วนวิรตีทั้งหลาย" เป็นต้น. บทว่า "สัพพถาปิ" (โดยประการทั้งปวง) คือ โดยอาการทั้งปวงที่ยังทุจริตและทุรอาชีวะเหล่านั้นๆ ให้พินาศไป. ก็วิรตีเหล่านั้น ย่อมไม่เป็นไปโดยการละมุสาวาทเป็นต้นทีละอย่างๆ ในโลกุตตรจิตทั้งหลาย เหมือนในโลกิยจิตทั้งหลาย เพราะมรรคแต่ละอย่างย่อมตัดขาดทุจริตและทุรอาชีวะทั้งปวงของบางคนโดยสิ้นเชิง และของบางคนโดยการละสภาวะที่ยังสัตว์ให้ไปสู่อบายเป็นต้น ในขณะเดียว. ก็ข้อนี้สำเร็จด้วยบทว่า "เอกโตวา" (หรือพร้อมกัน) นี้เท่านั้นมิใช่หรือ? ข้อนั้นไม่ใช่ เพราะบทนั้นเพียงแสดงการกล่าวถึงวิรตี ๓ พร้อมกันเท่านั้น ยังมิได้แสดงการเป็นไปโดยเป็นปฏิปักษ์ต่อวจีทุจริต ๔ เป็นต้น. แต่อาจารย์บางพวกไม่พิจารณาเนื้อความนี้แล้วกล่าวว่า "บทว่า 'สัพพถาปิ' นี้เกินมา" ในข้อนั้น ความไม่รู้ของท่านเหล่านั้นนั่นแหละเป็นเหตุ. ด้วยบทว่า "นิยตา" (แน่นอน) นี้ ย่อมห้ามการเกิดขึ้นได้บางครั้ง เหมือนในโลกิยจิตทั้งหลาย. อีกอย่างหนึ่ง วิรตีเหล่านั้นในโลกิยจิตทั้งหลาย ตรัสแสดงโดยเป็นเยาวปนกะ (ไม่แน่นอน) แต่ในโลกุตตรจิตนี้ ตรัสแสดงโดยสภาวะของตนเอง. ด้วยบทกำหนดว่า "กามวจรกุศลจิตเท่านั้น" ย่อมห้ามการเกิดขึ้นในกามวจรวิบากจิต กิริยาจิต และมหัคคตจิต. และจักกล่าวไว้ข้างบนอย่างนั้นนั่นแหละ. บทว่า "บางครั้ง" คือ ในเวลาที่งดเว้นจากทุจริตแต่ละอย่างมีมุสาวาทเป็นต้น. แม้เมื่อเกิดขึ้นบางครั้ง ก็ไม่เกิดขึ้นพร้อมกัน เพราะวิรตีเหล่านั้นย่อมขึ้นอยู่กับการมีอยู่ของอารมณ์ของตน ซึ่งได้แก่สิ่งที่พึงล่วงละเมิด เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ทีละอย่างๆ". 30. අප්පනාප්පත්තානං අප්පමඤ්ඤානං න කදාචි සොමනස්සරහිතා පවත්ති අත්ථීති ‘‘පඤ්චම…පෙ… චිත්තෙසු චා’’ති වුත්තං. විනීවරණාදිතාය මහත්තං ගතානි, මහන්තෙහි වා ඣායීහි ගතානි පත්තානීති මහග්ගතානි. නානා හුත්වාති භින්නාරම්මණත්තා අත්තනො ආරම්මණභූතානං දුක්ඛිතසුඛිතසත්තානං ආපාථගමනාපෙක්ඛතාය විසුං විසුං හුත්වා. එත්ථාති ඉමෙසු කාමාවචරකුසලචිත්තෙසු, කරුණාමුදිතාභාවනාකාලෙ අප්පනාවීථිතො පුබ්බෙ පරිචයවසෙන උපෙක්ඛාසහගතචිත්තෙහිපි පරිකම්මං හොති, යථා තං පගුණගන්ථං සජ්ඣායන්තස්ස කදාචි අඤ්ඤවිහිතස්සපි සජ්ඣායනං, යථා ච පගුණවිපස්සනාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස කදාචි පරිචයබලෙන ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙහිපි සම්මසනන්ති උපෙක්ඛාසහගතකාමාවචරෙසු කරුණාමුදිතානං අසම්භවවාදො කෙචිවාදො කතො. අප්පනාවීථියං පන තාසං එකන්තතො සොමනස්සසහගතෙස්වෙව සම්භවො දට්ඨබ්බො භින්නජාතිකස්ස විය භින්නවෙදනස්සපි ආසෙවනපච්චයාභාවතො. ๓๐. อัปปมัญญาที่ถึงอัปปนา ย่อมไม่มีการเป็นไปที่ปราศจากโสมนัสในบางครั้ง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ในปัญจมฌานจิต...เป็นต้น". จิตที่ถึงความเป็นใหญ่เพราะปราศจากนิวรณ์เป็นต้น หรือจิตที่บรรลุแล้วโดยผู้บำเพ็ญฌานผู้ยิ่งใหญ่ ชื่อว่า มหัคคตะ. บทว่า "นานา หุตฺวา" (เป็นต่างๆ กัน) คือ เป็นทีละอย่างๆ เพราะมีอารมณ์ต่างกัน และเพราะขึ้นอยู่กับการมาสู่คลองแห่งอารมณ์ของตน ซึ่งได้แก่สัตว์ผู้เป็นทุกข์และสัตว์ผู้เป็นสุข. บทว่า "ในที่นี้" คือ ในกามวจรกุศลจิตเหล่านี้ ในเวลาเจริญกรุณาและมุทิตา ก่อนอัปปนาวิถี ย่อมมีการบริกรรมด้วยอุเบกขาสหคตจิตได้โดยอาศัยความคุ้นเคย เหมือนการสาธยายคัมภีร์ที่ชำนาญของบุคคลผู้มีใจส่งไปในที่อื่นในบางครั้ง และเหมือนการพิจารณาสังขารด้วยวิปัสสนาที่ชำนาญของบุคคลผู้พิจารณาด้วยญาณวิปปยุตตจิตได้บางครั้งโดยกำลังแห่งความคุ้นเคย เพราะเหตุนั้น จึงมีวาทะของบางพวกที่กล่าวว่า กรุณาและมุทิตาไม่มีในกามวจรจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา. แต่ในอัปปนาวิถี พึงเห็นว่ากรุณาและมุทิตาย่อมเกิดขึ้นในจิตที่สหรคตด้วยโสมนัสเท่านั้นโดยส่วนเดียว เพราะไม่มีอาเสวนปัจจัยแม้แก่เวทนาที่ต่างกัน เหมือนแก่ชาติที่ต่างกัน. 32. තයො සොළසචිත්තෙසූති සම්මාවාචාදයො තයො ධම්මා අට්ඨලොකුත්තරකාමාවචරකුසලවසෙන සොළසචිත්තෙසු ජායන්ති. ๓๒. บทว่า "ตโย โสฬสจิตเตสุ" (ธรรม ๓ ในจิต ๑๖) คือ ธรรม ๓ อย่างมีสัมมาวาจาเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นในจิต ๑๖ ดวง โดยเป็นโลกุตตรจิต ๘ และกามวจรกุศลจิต ๘. 33. එවං [Pg.117] නියතානියතසම්පයොගවසෙන වුත්තෙසු අනියතධම්මෙ එකතො දස්සෙත්වා සෙසානං නියතභාවං දීපෙතුං ‘‘ඉස්සාමච්ඡෙරා’’ත්‍යාදි වුත්තං. ඉස්සාමච්ඡෙරකුක්කුච්චවිරතිකරුණාදයො නානා කදාචි ජායන්ති, මානො ච කදාචි ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ත්‍යාදිවසප්පවත්තියං ජායති. ථිනමිද්ධං තථා කදාචි අකම්මඤ්ඤතාවසප්පවත්තියං සහ අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිප්පයොගිවසෙන ජායතීති යොජනා. අථ වා මානො චාති එත්ථ ච-සද්දං ‘‘සහා’’ති එත්ථාපි යොජෙත්වා ථිනමිද්ධං තථා කදාචි සහ ච සසඞ්ඛාරිකපටිඝෙ, දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකෙසු ච ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චෙහි, මානෙන ච සද්ධිං, කදාචි තදිතරසසඞ්ඛාරිකචිත්තසම්පයොගකාලෙ, තංසම්පයොගකාලෙපි වා නානා ච ජායතීති යොජනා දට්ඨබ්බා. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘මානො ච ථිනමිද්ධඤ්ච තථා කදාචි නානා කදාචි සහ ච ජායතී’’ති එත්තකමෙව යොජෙසුං. ๓๓. เมื่อแสดงธรรมที่ไม่แน่นอนที่กล่าวไว้โดยนัยแห่งสัมปยุตต์ที่เป็นนิยตะและอนิยตะพร้อมกันแล้ว เพื่อแสดงความเป็นนิยตะของธรรมที่เหลือ จึงตรัสว่า "อิสสา มัจฉริยะ" เป็นต้น. อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ วิรตี กรุณา เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นต่างกันในบางครั้ง, ส่วนมานะ ย่อมเกิดขึ้นในบางครั้งโดยเป็นไปในลักษณะว่า "เราดีกว่าเขา" เป็นต้น. ถีนมิทธะ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันโดยไม่แยกจากกันในบางครั้ง โดยเป็นไปในลักษณะที่จิตไม่ควรแก่การงาน พึงประกอบความดังนี้. อีกนัยหนึ่ง พึงประกอบความว่า ศัพท์ว่า "จ" ในบทว่า "มาโน จ" นี้ พึงประกอบในบทว่า "สหา" ด้วยว่า ถีนมิทธะ ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับสสังขาริกปฏิฆจิตในบางครั้ง, และพร้อมกับอิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ ในทิฏฐิคตวิปปยุตตสสังขาริกจิต, และพร้อมกับมานะในบางครั้ง, หรือในเวลาที่ประกอบกับสสังขาริกจิตอื่นจากนั้น, หรือในเวลาที่ประกอบกับจิตนั้น ก็ย่อมเกิดขึ้นต่างกันด้วย. แต่อาจารย์บางพวกประกอบความเพียงเท่านี้ว่า "มานะและถีนมิทธะ ย่อมเกิดขึ้นต่างกันในบางครั้ง และเกิดขึ้นพร้อมกันในบางครั้ง". 34. සෙසාති යථාවුත්තෙහි එකාදසහි අනියතෙහි ඉතරෙ එකචත්තාලීස. කෙචි පන ‘‘යථාවුත්තෙහි අනියතයෙවාපනකෙහි සෙසා නියතයෙවාපනකා’’ති වණ්ණෙන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, ඉධ යෙවාපනකනාමෙන කෙසඤ්චි අනුද්ධටත්තා. කෙවලඤ්හෙත්ථ නියතානියතවසෙන චිත්තුප්පාදෙසු යථාරහං ලබ්භමානචෙතසිකමත්තසන්දස්සනං ආචරියෙන කතං, න යෙවාපනකනාමෙන කෙචි උද්ධටාති. ๓๔. บทว่า "ที่เหลือ" คือ เจตสิก ๔๑ ดวงที่เหลือจากอนิยตะ ๑๑ ดวงที่กล่าวมาแล้ว. แต่อาจารย์บางพวกพรรณนาว่า "ที่เหลือจากเยาวปนกะที่เป็นอนิยตะที่กล่าวมาแล้ว เป็นเยาวปนกะที่เป็นนิยตะ" ข้อนั้นเป็นเพียงความเห็นของท่านเหล่านั้น เพราะในที่นี้ไม่ได้ยกเยาวปนกะบางอย่างขึ้นมาโดยชื่อ. ในที่นี้ อาจารย์เพียงแสดงเจตสิกที่พึงได้ตามสมควรในจิตตุปบาททั้งหลาย โดยเป็นนิยตะและอนิยตะเท่านั้น ไม่ได้ยกเยาวปนกะบางอย่างขึ้นมาโดยชื่อ. එවං තාව ‘‘ඵස්සාදීසු අයං ධම්මො එත්තකෙසු චිත්තෙසු උපලබ්භතී’’ති චිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන සම්පයොගං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘ඉමස්මිං චිත්තුප්පාදෙ එත්තකා චෙතසිකා’’ති චෙතසිකරාසිපරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ගහඤ්චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. เมื่อแสดงสัมปยุตต์โดยการกำหนดจิตว่า "ธรรมนี้ย่อมมีในจิตเท่านี้" ในผัสสะเป็นต้น อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงสังคหะโดยการกำหนดกองเจตสิกว่า "ในจิตตุปบาทนี้มีเจตสิกเท่านี้" จึงตรัสว่า "สังคหะด้วย" เป็นต้น. සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาการประกอบโสภณเจตสิกโดยนัยแห่งสัมปยุตต์ จบแล้ว. සම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาโดยนัยแห่งสัมปยุตต์ จบแล้ว. සඞ්ගහනයවණ්ණනා พรรณนาโดยนัยแห่งสังคหะ 35. ‘‘ඡත්තිංසා’’ත්‍යාදි [Pg.118] තත්ථ තත්ථ යථාරහං ලබ්භමානකධම්මවසෙන ගණනසඞ්ගහො. ๓๕. บทว่า "๓๖" เป็นต้น เป็นการสงเคราะห์โดยการนับตามธรรมที่พึงได้ในที่นั้นๆ ตามสมควร. 36. පඨමජ්ඣානෙ නියුත්තානි චිත්තානි, තං වා එතෙසං අත්ථීති පඨමජ්ඣානිකචිත්තානි. අප්පමඤ්ඤානං සත්තාරම්මණත්තා, ලොකුත්තරානඤ්ච නිබ්බානාරම්මණත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා’’ති. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤසමානා, අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා සොභනචෙතසිකා ච සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති ආකඩ්ඪති. උපෙක්ඛාසහගතාති විතක්කවිචාරපීතිසුඛවජ්ජා සුඛට්ඨානං පවිට්ඨඋපෙක්ඛාය සහගතා. පඤ්චකජ්ඣානවසෙනාති විතක්කවිචාරෙ විසුං විසුං අතික්කමිත්වා භාවෙන්තස්ස නාතිතික්ඛඤාණස්ස වසෙන දෙසිතස්ස ඣානපඤ්චකස්ස වසෙන. තෙ පන එකතො අතික්කමිත්වා භාවෙන්තස්ස තික්ඛඤාණස්ස වසෙන දෙසිතචතුක්කජ්ඣානවසෙන දුතියජ්ඣානිකෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජිතානං සම්භවතො චතුධා එව සඞ්ගහො හොතීති අධිප්පායො. ๓๖. จิตที่ประกอบในปฐมฌาน หรือจิตที่มีปฐมฌานนั้น ชื่อว่า ปฐมฌานิกจิต เพราะอัปปมัญญามีสัตว์เป็นอารมณ์ และโลกุตตรจิตมีนิพพานเป็นอารมณ์ จึงตรัสว่า "เว้นอัปปมัญญา" ด้วยบทว่า "ตถา" (เช่นนั้น) นี้ ย่อมดึงเอาอัญญสมานเจตสิก และโสภณเจตสิกที่เว้นอัปปมัญญา ให้สงเคราะห์เข้าด้วยกัน บทว่า "อุเบกขาสหคตา" (สหรคตด้วยอุเบกขา) คือ เว้นวิตก วิจาร ปีติ สุข และสหรคตด้วยอุเบกขาที่เข้าถึงฐานะแห่งสุข บทว่า "โดยนัยแห่งปัญจกฌาน" คือ โดยนัยแห่งปัญจกฌานที่ตรัสแสดงไว้สำหรับบุคคลผู้มีญาณไม่เฉียบแหลม ผู้เจริญฌานโดยก้าวล่วงวิตกและวิจารไปทีละอย่างๆ ส่วนการสงเคราะห์ย่อมมี ๔ อย่างเท่านั้น เพราะวิตกและวิจารที่เว้นแล้ว ย่อมมีในทุติยฌานิกจิต โดยนัยแห่งจตุกกฌานที่ตรัสแสดงไว้สำหรับบุคคลผู้มีญาณเฉียบแหลม ผู้เจริญฌานโดยก้าวล่วงวิตกและวิจารไปพร้อมกัน ดังนี้เป็นอัธยาศัย 37. තෙත්තිංසද්වයං චතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානචිත්තෙසු. ๓๗. เจตสิก ๓๓ ดวง ย่อมมีในจตุตถฌานจิตและปัญจมฌานจิต මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා พรรณนาโดยนัยแห่งการสงเคราะห์มหัคคตจิต 38. තීසූති කුසලවිපාකකිරියවසෙන තිවිධෙසු සීලවිසුද්ධිවසෙන සුවිසොධිතකායවචීපයොගස්ස කෙවලං චිත්තසමාධානමත්තෙන මහග්ගතජ්ඣානානි පවත්තන්ති, න පන කායවචීකම්මානං විසොධනවසෙන, නාපි දුච්චරිතදුරාජීවානං සමුච්ඡින්දනපටිප්පස්සම්භනවසෙනාති වුත්තං ‘‘විරතිවජ්ජිතා’’ති. පච්චෙකමෙවාති විසුං විසුංයෙව. පන්නරසසූති රූපාවචරවසෙන තීසු, ආරුප්පවසෙන ද්වාදසසූති පන්නරසසු. අප්පමඤ්ඤායො න ලබ්භන්තීති එත්ථ කාරණං වුත්තමෙව. ๓๘. ใน ๓ อย่าง คือ โดยนัยแห่งกุศล วิบาก และกิริยา สำหรับผู้ที่มีการประกอบทางกายและวาจาที่ชำระบริสุทธิ์ดีแล้วด้วยความบริสุทธิ์แห่งศีล มหัคคตฌานทั้งหลายย่อมเป็นไปเพียงด้วยการตั้งมั่นแห่งจิตเท่านั้น หาใช่ด้วยอำนาจแห่งการชำระกายกรรมและวจีกรรมให้บริสุทธิ์ไม่ และไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งการตัดขาดหรือการสงบระงับทุจริตและทุราชีวะ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เว้นวิรตี" คำว่า "เฉพาะแต่ละอย่าง" คือ แยกกันไปแต่ละอย่าง ใน ๑๕ อย่าง คือ ในรูปาวจรจิต ๓ และในอรูปาวจรจิต ๑๒ รวมเป็น ๑๕ เหตุที่ว่า "อัปปมัญญาไม่พึงได้" นั้น ได้กล่าวไว้แล้วในที่นี้ මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการสงเคราะห์จิตที่เป็นมหัคคตะจบลงแล้ว කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා คำอธิบายการสงเคราะห์กามโสภณจิต 40. පච්චෙකමෙවාති [Pg.119] එකෙකායෙව. අප්පමඤ්ඤානං හි සත්තාරම්මණත්තා, විරතීනඤ්ච වීතක්කමිතබ්බවත්ථුවිසයත්තා නත්ථි තාසං එකචිත්තුප්පාදෙ සම්භවොති ලොකියවිරතීනං එකන්තකුසලසභාවත්තා නත්ථි අබ්‍යාකතෙසු සම්භවොති වුත්තං ‘‘විරතිවජ්ජිතා’’ති. තෙනාහ ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදා කුසලායෙවා’’ති (විභ. 715). ඉතරථා සද්ධාසතිආදයො විය ‘‘සියා කුසලා, සියා අබ්‍යාකතා’’ති වදෙය්‍ය. ඵලස්ස පන මග්ගපටිබිම්බභූතත්තා, දුච්චරිතදුරාජීවානං පටිප්පස්සම්භනතො ච න ලොකුත්තරවිරතීනං එකන්තකුසලතා යුත්තාති තාසං තත්ථ අග්ගහණං. කාමාවචරවිපාකානම්පි එකන්තපරිත්තාරම්මණත්තා, අප්පමඤ්ඤානඤ්ච සත්තාරම්මණත්තා, විරතීනම්පි එකන්තකුසලත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමඤ්ඤාවිරතිවජ්ජිතා’’ති. ๔๐. คำว่า "เฉพาะแต่ละอย่าง" คือ แต่ละอย่างเท่านั้น เพราะอัปปมัญญามีสัตว์เป็นอารมณ์ และเพราะวิรตีมีวัตถุที่พึงก้าวล่วงเป็นอารมณ์ จึงไม่มีการเกิดขึ้นพร้อมกันในจิตดวงเดียว และเพราะวิรตีที่เป็นโลกีย์มีสภาพเป็นกุศลโดยส่วนเดียว จึงไม่มีการเกิดขึ้นในอัพยากตะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เว้นวิรตี" เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "สิกขาบท ๕ เป็นกุศลเท่านั้น" (วิภังค์ ๗๑๕) มิฉะนั้นแล้ว ก็พึงกล่าวเหมือนศรัทธาและสติเป็นต้นว่า "บางทีเป็นกุศล บางทีเป็นอัพยากตะ" แต่เพราะผลเป็นดุจเงาของมรรค และเพราะเป็นการสงบระงับทุจริตและทุราชีวะ ความเป็นกุศลโดยส่วนเดียวของโลกุตตรวิรตีจึงไม่ถูกต้อง เพราะเหตุนั้นจึงไม่ถือเอาวิรตีเหล่านั้นในที่นั้น และเพราะกามวิบากมีอารมณ์เป็นปริตตะโดยส่วนเดียว และเพราะอัปปมัญญามีสัตว์เป็นอารมณ์ และเพราะวิรตีมีสภาพเป็นกุศลโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า "เว้นอัปปมัญญาและวิรตี" නනු ච පඤ්ඤත්තාදිආරම්මණම්පි කාමාවචරකුසලං හොතීති තස්ස විපාකෙනපි කුසලසදිසාරම්මණෙන භවිතබ්බං යථා තං මහග්ගතලොකුත්තරවිපාකෙහීති? නයිදමෙවං, කාමතණ්හාධීනස්ස ඵලභූතත්තා. යථා හි දාසියා පුත්තො මාතරා ඉච්ඡිතං කාතුං අසක්කොන්තො සාමිකෙනෙව ඉච්ඡිතිච්ඡිතං කරොති, එවං කාමතණ්හායත්තතාය දාසිසදිසස්ස කාමාවචරකම්මස්ස විපාකභූතං චිත්තං තෙන ගහිතාරම්මණං අග්ගහෙත්වා කාමතණ්හාරම්මණමෙව ගණ්හාතීති. ද්වාදසධාති කුසලවිපාකකිරියභෙදෙසු පච්චෙකං චත්තාරො චත්තාරො දුකාති කත්වා තීසු ද්වාදසධා. ก็กามกุศลย่อมมีอารมณ์เป็นบัญญัติเป็นต้นมิใช่หรือ วิบากของกามกุศลนั้นก็ควรมีอารมณ์คล้ายกุศลนั้น เหมือนอย่างวิบากของมหัคคตะและโลกุตตระมิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเป็นผลที่อยู่ใต้อำนาจของกามตัณหา เหมือนบุตรของทาสี เมื่อไม่สามารถทำสิ่งที่มารดาปรารถนาได้ ก็ย่อมทำสิ่งที่นายปรารถนาตามที่ต้องการ ฉันใด จิตที่เป็นวิบากของกามกรรมซึ่งเปรียบเหมือนทาสี เพราะอยู่ใต้อำนาจของกามตัณหา ก็ย่อมยึดอารมณ์ของกามตัณหาเท่านั้น ไม่ยึดอารมณ์ที่กรรมนั้นยึดไว้ ฉันนั้น คำว่า "มี ๑๒ อย่าง" คือ ในกุศล วิบาก และกิริยา แต่ละอย่างมี ๔ คู่ รวมเป็น ๑๒ อย่างใน ๓ ประเภทนั้น 42. ඉදානි ඉමෙසු පඨමජ්ඣානිකාදීහි දුතියජ්ඣානිකාදීනං භෙදකරධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘අනුත්තරෙ ඣානධම්මා’’ත්‍යාදි වුත්තං. අනුත්තරෙ චිත්තෙ විතක්කවිචාරපීතිසුඛවසෙන ඣානධම්මා විසෙසකා භෙදකා. මජ්ඣිමෙ මහග්ගතෙ අප්පමඤ්ඤා, ඣානධම්මා [Pg.120] ච. පරිත්තෙසු කාමාවචරෙසු විරතී, ඤාණපීතී ච අප්පමඤ්ඤා ච විසෙසකා, තත්ථ විරතී කුසලෙහි විපාකකිරියානං විසෙසකා, අප්පමඤ්ඤා කුසලකිරියෙහි විපාකානං, ඤාණපීතී පන තීසු පඨමයුගළාදීහි දුතියයුගළාදීනන්ති දට්ඨබ්බං. ๔๒. บัดนี้ เพื่อแสดงธรรมที่ทำให้เกิดความแตกต่างของทุติยฌานิกะเป็นต้น จากปฐมฌานิกะเป็นต้นในจิตเหล่านี้ จึงกล่าวคำว่า "ในโลกุตตรจิต ฌานธรรม" เป็นต้น ในโลกุตตรจิต ฌานธรรมเป็นเครื่องจำแนกให้ต่างกัน โดยมีวิตก วิจาร ปีติ สุข เป็นต้น ในมหัคคตะที่เป็นกลาง อัปปมัญญาและฌานธรรมเป็นเครื่องจำแนก ในกามวจรที่เป็นปริตตะ วิรตี ญาณ ปีติ และอัปปมัญญาเป็นเครื่องจำแนก ในบรรดาธรรมเหล่านั้น วิรตีเป็นเครื่องจำแนกวิบากและกิริยาออกจากกุศล อัปปมัญญาเป็นเครื่องจำแนกวิบากออกจากกุศลและกิริยา ส่วนญาณและปีติ พึงทราบว่าเป็นเครื่องจำแนกคู่ที่สองเป็นต้นออกจากคู่ที่หนึ่งเป็นต้นใน ๓ ประเภทนั้น කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการสงเคราะห์กามโสภณจิตจบลงแล้ว අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා คำอธิบายการสงเคราะห์อกุศลจิต 44. දුතියෙ අසඞ්ඛාරිකෙති දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ ලොභමානෙන තථෙව අඤ්ඤසමානා, අකුසලසාධාරණා ච එකූනවීසති ධම්මාති සම්බන්ධො. ๔๔. ในดวงที่สองที่เป็นอสังขาริก คือ ในโลภะที่วิปปยุตจากทิฏฐิและเป็นอสังขาริก ด้วยอำนาจแห่งโลภะและมานะ เช่นนั้นเหมือนกัน อัญญสมานเจตสิก และอกุศลสาธารณเจตสิก รวมเป็นธรรม ๑๙ อย่าง พึงประกอบความกันดังนี้ 45. තතියෙති උපෙක්ඛාසහගතදිට්ඨිසම්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ. ๔๕. "ในดวงที่สาม" คือ ในโลภะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิและเป็นอสังขาริกที่สหรคตด้วยอุเบกขา 46. චතුත්ථෙති දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ. ๔๖. "ในดวงที่สี่" คือ ในโลภะที่วิปปยุตจากทิฏฐิและเป็นอสังขาริก 47. ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බානි භින්නාරම්මණත්තායෙවාති අධිප්පායො. ๔๗. อิสสา มัจฉริยะ และกุกกุจจะ ในที่นี้พึงประกอบเฉพาะแต่ละอย่างเท่านั้น เพราะมีอารมณ์ต่างกัน นั่นคือความหมาย 50. අධිමොක්ඛස්ස නිච්ඡයාකාරප්පවත්තිතො ද්වෙළ්හකසභාවෙ විචිකිච්ඡාචිත්තෙ සම්භවො නත්ථීති ‘‘අධිමොක්ඛවිරහිතා’’ති වුත්තං. ๕๐. เพราะอธิโมกข์ย่อมเป็นไปโดยอาการแห่งการตัดสินใจ จึงไม่มีการเกิดขึ้นในวิจิกิจฉาจิตที่มีสภาพเป็นสองแง่สองง่าม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ปราศจากอธิโมกข์" 51. එකූනවීසති පඨමදුතියඅසඞ්ඛාරිකෙසු, අට්ඨාරස තතියචතුත්ථඅසඞ්ඛාරිකෙසු, වීස පඤ්චමෙ අසඞ්ඛාරිකෙ, එකවීස පඨමදුතියසසඞ්ඛාරිකෙසු, වීසති තතියචතුත්ථසසඞ්ඛාරිකෙසු, ද්වාවීස පඤ්චමෙ සසඞ්ඛාරිකෙ, පන්නරස මොමූහද්වයෙති එවං අකුසලෙ සත්තධා ඨිතාති යොජනා. ๕๑. ๑๙ ในอสังขาริกดวงที่หนึ่งและสอง, ๑๘ ในอสังขาริกดวงที่สามและสี่, ๒๐ ในอสังขาริกดวงที่ห้า, ๒๑ ในสสังขาริกดวงที่หนึ่งและสอง, ๒๐ ในสสังขาริกดวงที่สามและสี่, ๒๒ ในสสังขาริกดวงที่ห้า, ๑๕ ในโมหะ ๒ ดวง พึงประกอบความว่า อกุศลตั้งอยู่ ๗ อย่างดังนี้ 52. සාධාරණාති [Pg.121] අකුසලානං සබ්බෙසමෙව සාධාරණභූතා චත්තාරො සමානා ච ඡන්දපීතිඅධිමොක්ඛවජ්ජිතා අඤ්ඤසමානා අපරෙ දසාති එතෙ චුද්දස ධම්මා සබ්බාකුසලයොගිනොති පවුච්චන්තීති යොජනා. ๕๒. คำว่า "สาธารณะ" คือ ธรรม ๔ อย่างที่เป็นสาธารณะแก่อกุศลทั้งปวง และอัญญสมานเจตสิกอีก ๑๐ อย่างที่เหลือ เว้นฉันทะ ปีติ และอธิโมกข์ พึงประกอบความว่า ธรรม ๑๔ อย่างเหล่านี้เรียกว่าประกอบกับอกุศลทั้งปวง අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการสงเคราะห์อกุศลจิตจบลงแล้ว අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා คำอธิบายการสงเคราะห์อเหตุกจิต 54. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤසමානෙ පච්චාමසති. ๕๔. ด้วยคำว่า "เช่นนั้น" นี้ ย่อมหมายถึงอัญญสมานเจตสิก 56. මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා විය විසිට්ඨමනනකිච්චායොගතො මනනමත්තා ධාතූති මනොධාතු. අහෙතුකපටිසන්ධියුගළෙති උපෙක්ඛාසන්තීරණද්වයෙ. ๕๖. มโนธาตุ คือ ธาตุที่เพียงแต่รู้อารมณ์ เพราะไม่ประกอบด้วยกิจคือการรู้อารมณ์ที่วิเศษเหมือนมโนวิญญาณธาตุ. คำว่า ในปฏิสนธิคู่ที่เป็นอเหตุกะ คือ ในอุเบกขาสันตีรณะ ๒ ดวง. 58. ද්වාදස හසනචිත්තෙ, එකාදස වොට්ඨබ්බනසුඛසන්තීරණෙසු, දස මනොධාතුත්තිකාහෙතුකපටිසන්ධියුගළවසෙන පඤ්චසු, සත්ත ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසූති අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු චිත්තුප්පාදෙසු සඞ්ගහො චතුබ්බිධො හොතීති යොජනා. ๕๘. ๑๒ (เจตสิก) ในหสิตุปปาทจิต, ๑๑ ในโวฏฐัพพนะและสุขสันตีรณะ, ๑๐ ในจิต ๕ ดวง คือมโนธาตุ ๓ และปฏิสนธิคู่ที่เป็นอเหตุกะ, ๗ ในทวิปัญจวิญญาณ พึงประกอบความว่า การสงเคราะห์ในอเหตุกจิตตุปบาท ๑๘ ดวง มี ๔ อย่าง ดังนี้. 59. තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහොති අනුත්තරෙ පඤ්ච, තථා මහග්ගතෙ, කාමාවචරසොභනෙ ද්වාදස, අකුසලෙ සත්ත, අහෙතුකෙ චත්තාරොති තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහො. ๕๙. คำว่า การสงเคราะห์ ๓๓ อย่าง คือ ในโลกุตตระ ๕, ในมหัคคตะก็เช่นนั้น, ในกามาวจรโสภณะ ๑๒, ในอกุศล ๗, ในอเหตุกะ ๔ รวมเป็นการสงเคราะห์ ๓๓ อย่าง. 60. ඉත්ථං යථාවුත්තනයෙන චිත්තාවියුත්තානං චෙතසිකානං චිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං සම්පයොගඤ්ච චෙතසිකරාසිපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං සඞ්ගහඤ්ච ඤත්වා යථායොගං චිත්තෙන සමං භෙදං උද්දිසෙ ‘‘සබ්බචිත්තසාධාරණා තාව සත්ත එකූනනවුතිචිත්තෙසු උප්පජ්ජනතො පච්චෙකං එකූනනවුතිවිධා, පකිණ්ණකෙසු [Pg.122] විතක්කො පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙසු උප්පජ්ජනතො පඤ්චපඤ්ඤාසවිධො’’ත්‍යාදිනා කථෙය්‍යාති අත්ථො. ๖๐. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทราบสัมปโยคนัยที่กล่าวโดยการจำแนกจิตของเจตสิกที่แยกจากจิตไม่ได้ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว และสังคหนัยที่กล่าวโดยการจำแนกหมวดเจตสิกแล้ว พึงแสดงความต่างกันพร้อมกับจิตตามสมควร คือพึงกล่าวว่า 'เจตสิกที่เป็นสัพพจิตตสาธารณะ ๗ อย่าง ย่อมเกิดขึ้นในจิต ๘๙ ดวง จึงมีอย่างละ ๘๙ ชนิด, ในบรรดาปกิณณกเจตสิก วิตกย่อมเกิดขึ้นในจิต ๕๕ ดวง จึงมี ๕๕ ชนิด' เป็นต้น ดังนี้ คือความหมาย. අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาอเหตุกจิตตสังคหนัย จบแล้ว. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය ในอภิธัมมัตถวิภาวินี อันเป็นคำอธิบายอภิธัมมัตถสังคหะนี้ චෙතසිකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาเจตสิกปริจเฉท จบแล้ว. 3. පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා ๓. การพรรณนาปกิณณกปริจเฉท 1. ඉදානි යථාවුත්තානං චිත්තචෙතසිකානං වෙදනාදිවිභාගතො, තංතංවෙදනාදිභෙදභින්නචිත්තුප්පාදවිභාගතො ච පකිණ්ණකසඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘සම්පයුත්තා යථායොග’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. යථායොගං සම්පයුත්තා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සභාවතො අත්තනො අත්තනො සභාවවසෙන එකූනනවුතිවිධම්පි චිත්තං ආරම්මණවිජානනසභාවසාමඤ්ඤෙන එකවිධං, සබ්බචිත්තසාධාරණො ඵස්සො ඵුසනසභාවෙන එකවිධොත්‍යාදිනා තෙපඤ්ඤාස හොන්ති. ๑. บัดนี้ เพื่อแสดงปกิณณกสังคหะของจิตและเจตสิกที่กล่าวมาแล้ว โดยการจำแนกเวทนาเป็นต้น และโดยการจำแนกจิตตุปบาทที่ต่างกันด้วยความต่างแห่งเวทนาเป็นต้นนั้นๆ จึงเริ่มคำว่า 'ธรรมที่ประกอบกันตามสมควร' เป็นต้น. ธรรมคือจิตและเจตสิกที่ประกอบกันตามสมควร โดยสภาวะแล้ว จิตแม้มี ๘๙ ชนิดตามสภาวะของตนๆ ก็เป็นอย่างเดียวโดยสามัญสภาวะคือการรู้อารมณ์, ผัสสะที่เป็นสัพพจิตตสาธารณะก็เป็นอย่างเดียวโดยสภาวะที่กระทบ เป็นต้น รวมเป็น ๕๓ อย่าง. 2. ඉදානි තෙසං ධම්මානං යථාරහං වෙදනා…පෙ… වත්ථුතො සඞ්ගහො නාම වෙදනාසඞ්ගහාදිනාමකො පකිණ්ණකසඞ්ගහො චිත්තුප්පාදවසෙනෙව තංතංවෙදනාදිභෙදභින්නචිත්තුප්පාදානං වසෙනෙව න කත්ථචි තංවිරහෙන නීයතෙ උපනීයතෙ, ආහරීයතීත්‍යත්ථො. ๒. บัดนี้ การสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นตามสมควรโดยเวทนา...เป...โดยวัตถุ ชื่อว่าปกิณณกสังคหะ มีชื่อว่าเวทนาสังคหะเป็นต้น ย่อมดำเนินไปโดยอำนาจแห่งจิตตุปบาทเท่านั้น คือโดยอำนาจแห่งจิตตุปบาทที่ต่างกันด้วยความต่างแห่งเวทนาเป็นต้นนั้นๆ เท่านั้น ไม่ได้ดำเนินไปโดยปราศจากจิตตุปบาทนั้นในที่ใดๆ เลย คำว่า นียเต อุปนียเต มีความหมายว่า อาหรียติ (ย่อมนำมา). වෙදනාසඞ්ගහවණ්ණනා การพรรณนาเวทนาสังคหะ 3. තත්ථාති තෙසු ඡසු සඞ්ගහෙසු. සුඛාදිවෙදනානං, තංසහගතචිත්තුප්පාදානඤ්ච විභාගවසෙන සඞ්ගහො වෙදනාසඞ්ගහො. දුක්ඛතො, සුඛතො ච අඤ්ඤා අදුක්ඛමසුඛා ම-කාරාගමවසෙන. නනු ච ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා’’ති (සං. නි. 4.267) වචනතො ද්වෙ එව වෙදනාති? සච්චං, තං පන අනවජ්ජපක්ඛිකං [Pg.123] අදුක්ඛමසුඛං සුඛවෙදනායං, සාවජ්ජපක්ඛිකඤ්ච දුක්ඛවෙදනායං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං. යම්පි කත්ථචි සුත්තෙ ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතමිදමෙත්ථ දුක්ඛස්සා’’ති (සං. නි. 4.259) වචනං, තං සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය සබ්බවෙදනානං දුක්ඛසභාවත්තා වුත්තං. යථාහ – ‘‘සඞ්ඛාරානිච්චතං, ආනන්ද, මයා සන්ධාය භාසිතං සඞ්ඛාරවිපරිණාමතඤ්ච යං කිඤ්චිවෙදයිතමිදමෙත්ථ දුක්ඛස්සා’’ති (සං. නි. 4.259; ඉතිවු. අට්ඨ. 52). තස්මා තිස්සොයෙව වෙදනාති දට්ඨබ්බා. තෙනාහ භගවා – ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා අදුක්ඛමසුඛා චා’’ති (ඉතිවු. 52-53; සං. නි. 4.249-251). එවං තිවිධාපි පනෙතා ඉන්ද්‍රියදෙසනායං ‘‘සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රිය’’න්ති (විභ. 219) පඤ්චධා දෙසිතාති තංවසෙනපෙත්ථ විභාගං දස්සෙතුං ‘‘සුඛං දුක්ඛ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. කායිකමානසිකසාතාසාතභෙදතො හි සුඛං දුක්ඛඤ්ච පච්චෙකං ද්විධා විභජිත්වා ‘‘සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රිය’’න්ති (විභ. 219) දෙසිතා, උපෙක්ඛා පන භෙදාභාවතො උපෙක්ඛින්ද්‍රියන්ති එකධාව. යථා හි සුඛදුක්ඛානි අඤ්ඤථා කායස්ස අනුග්ගහමුපඝාතඤ්ච කරොන්ති, අඤ්ඤථා මනසො, නෙවං උපෙක්ඛා, තස්මා සා එකධාව දෙසිතා, තෙනාහු පොරාණා – ๓. ในบรรดาสังคหะ ๖ อย่างเหล่านั้น การสงเคราะห์โดยการจำแนกเวทนามีสุขเป็นต้น และจิตตุปบาทที่เกิดร่วมกับเวทนานั้น ชื่อว่าเวทนาสังคหะ. เวทนาที่ต่างจากทุกข์และสุข ชื่อว่า อทุกขมสุข โดยมีการลง ม อาคม. ถามว่า ก็เวทนามีเพียง ๒ อย่างเท่านั้นมิใช่หรือ คือ สุขและทุกข์ ตามพระดำรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๒ อย่างนี้ คือ สุขและทุกข์' (สํ. สฬา. ๔/๒๖๗)? ตอบว่า จริงอยู่ แต่พระองค์ตรัสอย่างนั้นโดยทรงสงเคราะห์อทุกขมสุขฝ่ายที่ไม่มีโทษเข้าในสุขเวทนา และทรงสงเคราะห์ฝ่ายที่มีโทษเข้าในทุกขเวทนา. แม้คำที่ตรัสไว้ในพระสูตรบางแห่งว่า 'เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เสวยแล้ว สิ่งนั้นรวมอยู่ในทุกข์' (สํ. สฬา. ๔/๒๕๙) นั้น ตรัสไว้โดยมุ่งถึงสังขารทุกข์ เพราะเวทนาทั้งปวงมีสภาวะเป็นทุกข์. ดังที่พระองค์ตรัสว่า 'ดูกรอานนท์ ตถาคตกล่าวหมายถึงความไม่เที่ยงแห่งสังขาร และความแปรปรวนแห่งสังขารว่า เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่งที่เสวยแล้ว สิ่งนั้นรวมอยู่ในทุกข์' (สํ. สฬา. ๔/๒๕๙; อิติ. อ. ๕๒). เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าเวทนามี ๓ อย่างเท่านั้น. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุข ทุกข์ และอทุกขมสุข' (อิติ. ๕๒-๕๓; สํ. สฬา. ๔/๒๔๙-๒๕๑). อนึ่ง เวทนาแม้ทั้ง ๓ อย่างนี้ ในอินทรียเทสนาทรงแสดงไว้ ๕ อย่างว่า 'สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเบกขินทรีย์' (วิภงฺค. ๒๑๙) เพื่อจะแสดงการจำแนกในที่นี้ตามนัยแห่งอินทรียเทสนั้น จึงตรัสคำว่า 'สุข ทุกข์' เป็นต้น. แท้จริง สุขและทุกข์นั้น ทรงจำแนกออกเป็นอย่างละ ๒ โดยความต่างแห่งความสบายและไม่สบายทางกายและทางใจ จึงทรงแสดงไว้ว่า 'สุขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์' (วิภงฺค. ๒๑๙) ส่วนอุเบกขาไม่มีความต่างกัน จึงทรงแสดงเป็นอุเบกขินทรีย์อย่างเดียว. เพราะว่าสุขและทุกข์ย่อมทำความอนุเคราะห์และเบียดเบียนแก่กายอย่างหนึ่ง แก่ใจอย่างหนึ่ง แต่อุเบกขาไม่เป็นเช่นนั้น เพราะฉะนั้น อุเบกขาจึงทรงแสดงไว้เป็นอย่างเดียว. ด้วยเหตุนั้น พระโบราณาจารย์จึงกล่าวว่า - ‘‘කායිකං මානසං දුක්ඛං, සුඛඤ්චොපෙක්ඛවෙදනා; එකං මානසමෙවෙති, පඤ්චධින්ද්‍රියභෙදතො’’ති. (ස. ස. 74); “ทุกข์ทางกายและทางใจ สุข (ทางกายและทางใจ) และอุเบกขาเวทนา ซึ่งมีเพียงทางใจอย่างเดียว รวมเป็น ๕ อย่าง โดยการจำแนกเป็นอินทรีย์” (ส. ส. ๗๔); තත්ථ ඉට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං සුඛං. අනිට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං දුක්ඛං. සභාවතො, පරිකප්පතො වා ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණං සොමනස්සං. තථා අනිට්ඨානුභවනලක්ඛණං දොමනස්සං. මජ්ඣත්තානුභවනලක්ඛණා උපෙක්ඛා. ในบรรดาเวทนาเหล่านั้น สุขมีลักษณะเสวยโผฏฐัพพะที่น่าปรารถนา. ทุกข์มีลักษณะเสวยโผฏฐัพพะที่ไม่น่าปรารถนา. โสมนัสมีลักษณะเสวยอารมณ์ที่น่าปรารถนาโดยสภาวะหรือโดยการนึกคิด. โทมนัสก็มีลักษณะเสวยอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาเช่นนั้น. อุเบกขามีลักษณะเสวยอารมณ์ที่เป็นกลาง. 5. චතුචත්තාලීස පච්චෙකං ලොකියලොකුත්තරභෙදෙන එකාදසවිධත්තා. ๕. ๔๔ อย่าง เพราะแต่ละอย่างมี ๑๑ ชนิด โดยความต่างแห่งโลกิยะและโลกุตตระ. 7. සෙසානීති [Pg.124] සුඛදුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සසහගතෙහි අවසෙසානි අකුසලතො ඡ, අහෙතුකතො චුද්දස, කාමාවචරසොභනතො ද්වාදස, පඤ්චමජ්ඣානිකානි තෙවීසාති සබ්බානිපි පඤ්චපඤ්ඤාස. ๗. คำว่า ที่เหลือ คือจิตที่เหลือจากจิตที่เกิดร่วมกับสุข ทุกข์ โสมนัส และโทมนัส ได้แก่ อกุศล ๖, อเหตุกะ ๑๔, กามาวจรโสภณะ ๑๒, จิตที่เป็นปัญจมฌาน ๒๓ รวมทั้งหมดเป็น ๕๕ ดวง. වෙදනාසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาเวทนาสังคหะ จบแล้ว. හෙතුසඞ්ගහවණ්ණනා การพรรณนาเหตุสังคหะ 10. ලොභාදිහෙතූනං විභාගවසෙන, තංසම්පයුත්තවසෙන ච සඞ්ගහො හෙතුසඞ්ගහො. හෙතවො නාම ඡබ්බිධා භවන්තීති සම්බන්ධො. හෙතුභාවො පන නෙසං සම්පයුත්තානං සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනසඞ්ඛාතො මූලභාවො. ලද්ධහෙතුපච්චයා හි ධම්මා විරුළ්හමූලා විය පාදපා ථිරා හොන්ති, න අහෙතුකා විය ජලතලෙ සෙවාලසදිසා. එවඤ්ච කත්වා එතෙ මූලසදිසතාය ‘‘මූලානී’’ති ච වුච්චන්ති. අපරෙ පන ‘‘කුසලාදීනං කුසලාදිභාවසාධනං හෙතුභාවො’’ති වදන්ති, එවං සති හෙතූනං අත්තනො කුසලාදිභාවසාධනො අඤ්ඤො හෙතු මග්ගිතබ්බො සියා. අථ සෙසසම්පයුත්තහෙතුපටිබද්ධො තෙසං කුසලාදිභාවො, එවම්පි මොමූහචිත්තසම්පයුත්තස්ස හෙතුනො අකුසලභාවො අප්පටිබද්ධො සියා. අථ තස්ස සභාවතො අකුසලභාවොපි සියා, එවං සති සෙසහෙතූනම්පි සභාවතොව කුසලාදිභාවොති තෙසං විය සම්පයුත්තධම්මානම්පි සො හෙතුපටිබද්ධො න සියා. යදි ච හෙතුපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො, තදා අහෙතුකානං අබ්‍යාකතභාවො න සියාති අලමතිනිප්පීළනෙන. කුසලාදිභාවො පන කුසලාකුසලානං යොනිසොඅයොනිසොමනසිකාරප්පටිබද්ධො. යථාහ – ‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතො අනුප්පන්නා [Pg.125] චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’’ත්‍යාදි (අ. නි. 1.67), අබ්‍යාකතානං පන අබ්‍යාකතභාවො නිරනුසයසන්තානප්පටිබද්ධො කම්මප්පටිබද්ධො අවිපාකභාවප්පටිබද්ධො චාති දට්ඨබ්බං. ๑๐. การสงเคราะห์โดยจำแนกเหตุมีโลภะเป็นต้น และโดยจำแนกธรรมที่เกิดพร้อมกับเหตุเหล่านั้น ชื่อว่าเหตุสังคหะ. พึงประกอบความว่า เหตุทั้งหลายมี ๖ อย่าง. ส่วนความเป็นเหตุนั้น คือความเป็นรากเหง้าอันนับว่าเป็นเครื่องยังความตั้งมั่นดีของสัมปยุตตธรรมเหล่านั้น. เพราะธรรมทั้งหลายที่ได้เหตุเป็นปัจจัย ย่อมมั่นคงเหมือนต้นไม้ที่มีรากงอกงาม ไม่เหมือนสาหร่ายที่อยู่บนผิวน้ำซึ่งไม่มีเหตุ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “มูล” เพราะมีความคล้ายคลึงกับราก. แต่บางพวกกล่าวว่า “ความเป็นเหตุคือความเป็นเครื่องยังกุศลเป็นต้นให้เป็นกุศลเป็นต้น” ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุอื่นที่ยังเหตุทั้งหลายให้เป็นกุศลเป็นต้นของตน ก็พึงต้องแสวงหา. ถ้าความเป็นกุศลเป็นต้นของเหตุเหล่านั้นขึ้นอยู่กับเหตุที่เกิดพร้อมกับเหตุที่เหลือ แม้ความเป็นอกุศลของเหตุที่เกิดพร้อมกับจิตที่หลงงมงาย ก็พึงไม่ขึ้นอยู่กับเหตุ. ถ้าความเป็นอกุศลของเหตุนั้นเป็นไปโดยสภาพของมันเอง ถ้าเป็นเช่นนั้น ความเป็นกุศลเป็นต้นของเหตุที่เหลือก็พึงเป็นไปโดยสภาพของมันเองเช่นกัน และความเป็นกุศลเป็นต้นนั้นก็พึงไม่ขึ้นอยู่กับเหตุของธรรมที่เกิดพร้อมกับเหตุเหล่านั้น. และถ้าความเป็นกุศลเป็นต้นขึ้นอยู่กับเหตุแล้ว ความเป็นอัพยากฤตของธรรมที่ไม่มีเหตุ ก็พึงไม่มี. พอแล้วด้วยการบีบคั้นเกินไป. ส่วนความเป็นกุศลเป็นต้นของกุศลและอกุศลนั้น ขึ้นอยู่กับการมนสิการโดยแยบคายและไม่แยบคาย. ดังที่พระองค์ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมนสิการโดยแยบคาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเจริญยิ่งขึ้น” เป็นต้น (องฺ. เอกก. ๑/๖๗). ส่วนความเป็นอัพยากฤตของอัพยากฤตนั้น พึงเห็นว่าขึ้นอยู่กับกระแสที่ไม่มีอนุสัย ขึ้นอยู่กับกรรม และขึ้นอยู่กับความเป็นอวิบาก. 16. ඉදානි හෙතූනං ජාතිභෙදං දස්සෙතුං ‘‘ලොභො දොසො චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. ๑๖. บัดนี้ เพื่อแสดงความต่างแห่งชาติของเหตุ จึงตรัสคำว่า “โลภะ โทสะ” เป็นต้น. හෙතුසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเหตุสังคหะ จบแล้ว. කිච්චසඞ්ගහවණ්ණනා คำอธิบายกิจสังคหะ 18. පටිසන්ධාදීනං කිච්චානං විභාගවසෙන, තංකිච්චවන්තානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහො කිච්චසඞ්ගහො. භවතො භවස්ස පටිසන්ධානං පටිසන්ධිකිච්චං. අවිච්ඡෙදප්පවත්තිහෙතුභාවෙන භවස්ස අඞ්ගභාවො භවඞ්ගකිච්චං. ආවජ්ජනකිච්චාදීනි හෙට්ඨා වුත්තවචනත්ථානුසාරෙන යථාරහං යොජෙතබ්බානි. ආරම්මණෙ තංතංකිච්චසාධනවසෙන අනෙකක්ඛත්තුං, එකක්ඛත්තුං වා ජවමානස්ස විය පවත්ති ජවනකිච්චං. තංතංජවනග්ගහිතාරම්මණස්ස ආරම්මණකරණං තදාරම්මණකිච්චං. නිබ්බත්තභවතො පරිගළ්හනං චුතිකිච්චං. ๑๘. การสงเคราะห์โดยจำแนกกิจมีปฏิสนธิเป็นต้น และโดยกำหนดธรรมที่มีกิจเหล่านั้น ชื่อว่ากิจสังคหะ. การสืบต่อภพจากภพหนึ่ง ชื่อว่าปฏิสนธิกิจ. ความเป็นองค์แห่งภพโดยเป็นเหตุให้ภพดำเนินไปไม่ขาดสาย ชื่อว่าภวังคกิจ. กิจมีอาวัชชนกิจเป็นต้น พึงประกอบตามความแห่งคำที่กล่าวไว้ข้างล่างตามสมควร. การดำเนินไปเหมือนการแล่นไปหลายครั้งหรือครั้งเดียว เพื่อยังกิจนั้นๆ ให้สำเร็จในอารมณ์ ชื่อว่าชวนกิจ. การทำอารมณ์ที่ชวนะนั้นๆ รับไว้แล้วให้เป็นอารมณ์ ชื่อว่าตทาลัมพณกิจ. การเคลื่อนจากภพที่เกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่าจุติกิจ. 19. ඉමානි පන කිච්චානි ඨානවසෙන පාකටානි හොන්තීති තං දානි පභෙදතො දස්සෙතුං ‘‘පටිසන්ධී’’ත්‍යාදි වුත්තං, තත්ථ පටිසන්ධියා ඨානං පටිසන්ධිඨානං. කාමං පටිසන්ධිවිනිමුත්තං ඨානං නාම නත්ථි, සුඛග්ගහණත්ථං පන ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ත්‍යාදීසු විය අභෙදෙපි භෙදපරිකප්පනාති දට්ඨබ්බං. එවං සෙසෙසුපි. දස්සනාදීනං පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං ඨානං පඤ්චවිඤ්ඤාණඨානං. ආදි-සද්දෙන සම්පටිච්ඡනඨානාදීනං සඞ්ගහො. ๑๙. อนึ่ง กิจเหล่านี้ย่อมปรากฏโดยฐานะ บัดนี้ เพื่อแสดงกิจนั้นโดยความต่าง จึงตรัสคำว่า “ปฏิสนธิ” เป็นต้น. ในบรรดากิจเหล่านั้น ฐานะของปฏิสนธิ ชื่อว่าปฏิสนธิฐานะ. อันที่จริง ฐานะที่พ้นจากปฏิสนธิไม่มี แต่เพื่อความเข้าใจง่าย พึงเห็นว่าเป็นการสมมติความต่างกันแม้ในสิ่งที่ไม่ต่างกัน เหมือนในคำว่า “ร่างกายของลูกหิน” เป็นต้น. แม้ในกิจที่เหลือก็เช่นกัน. ฐานะของวิญญาณ ๕ อย่าง มีทัสสนะเป็นต้น ชื่อว่าปัญจวิญญาณฐานะ. ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์สัมปฏิจฉนฐานะเป็นต้น. තත්ථ [Pg.126] චුතිභවඞ්ගානං අන්තරා පටිසන්ධිඨානං. පටිසන්ධිආවජ්ජනානං, ජවනාවජ්ජනානං, තදාරම්මණාවජ්ජනානං, වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනානං, කදාචි ජවනචුතීනං, තදාරම්මණචුතීනඤ්ච අන්තරා භවඞ්ගඨානං. භවඞ්ගපඤ්චවිඤ්ඤාණානං, භවඞ්ගජවනානඤ්ච අන්තරා ආවජ්ජනඨානං. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසම්පටිච්ඡනානමන්තරා පඤ්චවිඤ්ඤාණඨානං. පඤ්චවිඤ්ඤාණසන්තීරණානමන්තරා සම්පටිච්ඡනඨානං. සම්පටිච්ඡනවොට්ඨබ්බනානමන්තරා සන්තීරණඨානං. සන්තීරණජවනානං, සන්තීරණභවඞ්ගානඤ්ච අන්තරා වොට්ඨබ්බනඨානං. වොට්ඨබ්බනතදාරම්මණානං, වොට්ඨබ්බනභවඞ්ගානං, වොට්ඨබ්බනචුතීනං, මනොද්වාරාවජ්ජනතදාරම්මණානං, මනොද්වාරාවජ්ජනභවඞ්ගානං, මනොද්වාරාවජ්ජනචුතීනඤ්ච අන්තරා ජවනඨානං. ජවනභවඞ්ගානං, ජවනචුතීනඤ්ච අන්තරා තදාරම්මණඨානං. ජවනපටිසන්ධීනං, තදාරම්මණපටිසන්ධීනං, භවඞ්ගපටිසන්ධීනං වා අන්තරා චුතිඨානං නාම. ในบรรดาฐานะเหล่านั้น ปฏิสนธิฐานะมีในระหว่างจุติและภวังค์. ภวังคฐานะมีในระหว่างปฏิสนธิกับอาวัชชนะ, ชวนะกับอาวัชชนะ, ตทาลัมพณะกับอาวัชชนะ, โวฏฐัพพนะกับอาวัชชนะ, และในบางคราว ในระหว่างชวนะกับจุติ และตทาลัมพณะกับจุติ. อาวัชชนฐานะมีในระหว่างภวังค์กับปัญจวิญญาณ และภวังค์กับชวนะ. ปัญจวิญญาณฐานะมีในระหว่างปัญจทวาราวัจชนะกับสัมปฏิจฉนะ. สัมปฏิจฉนฐานะมีในระหว่างปัญจวิญญาณกับสันตีรณะ. สันตีรณฐานะมีในระหว่างสัมปฏิจฉนะกับโวฏฐัพพนะ. โวฏฐัพพนฐานะมีในระหว่างสันตีรณะกับชวนะ และสันตีรณะกับภวังค์. ชวนฐานะมีในระหว่างโวฏฐัพพนะกับตทาลัมพณะ, โวฏฐัพพนะกับภวังค์, โวฏฐัพพนะกับจุติ, มโนทวาราวัจชนะกับตทาลัมพณะ, มโนทวาราวัจชนะกับภวังค์ และมโนทวาราวัจชนะกับจุติ. ตทาลัมพณฐานะมีในระหว่างชวนะกับภวังค์ และชวนะกับจุติ. ชื่อว่าจุติฐานะมีในระหว่างชวนะกับปฏิสนธิ, ตทาลัมพณะกับปฏิสนธิ หรือภวังค์กับปฏิสนธิ. 20. ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණානි සුඛසන්තීරණස්ස පටිසන්ධිවසප්පවත්තිභාවාභාවතොතිඅධිප්පායො. එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ ‘‘උපෙක්ඛාසහගතං ධම්මං පටිච්ච උපෙක්ඛාසහගතො ධම්මො උප්පජ්ජති න හෙතුපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 4.13.179) එවමාගතස්ස උපෙක්ඛාසහගතපදස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘අහෙතුකං උපෙක්ඛාසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, අහෙතුකපටිසන්ධික්ඛණෙ උපෙක්ඛාසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො’’ති (පට්ඨා. 4.13.179) එවං පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන පටිච්චනයො උද්ධටො, පීතිසහගතසුඛසහගතපදවිභඞ්ගෙ පන ‘‘අහෙතුකං පීතිසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්චතයො ඛන්ධා…පෙ… ද්වෙ ඛන්ධා. අහෙතුකං සුඛසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා …පෙ… එකො ඛන්ධො’’ති (පට්ඨා. 4.13.144, 167) පවත්තිවසෙනෙව උද්ධටො, න පන ‘‘අහෙතුකපටිසන්ධික්ඛණෙ’’ත්‍යාදිනා පටිසන්ධිවසෙන, තස්මා යථාධම්මසාසනෙ අවචනම්පි අභාවමෙව දීපෙතීති න තස්ස පටිසන්ධිවසෙන පවත්ති [Pg.127] අත්ථි. යත්ථ පන ලබ්භමානස්සපි කස්සචි අවචනං, තත්ථ කාරණං උපරි ආවි භවිස්සති. ๒๐. สันตีรณจิตที่สหรคตด้วยอุเบกขา ๒ ดวงนั้น มีอธิบายว่า เพราะความมีอยู่ (ของอุเบกขาสันตีรณะ) และความไม่มี (ของสุขสันตีรณะ) แห่งการเป็นไปโดยปฏิสนธิวาระ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในปัฏฐานที่กล่าวว่า "ธรรมที่สหรคตด้วยอุเบกขา อาศัยธรรมที่สหรคตด้วยอุเบกขาเกิดขึ้น โดยนเหตุปัจจัย" (ปัฏฐาน 4.13.179) ในวิภังค์ของบทว่า "อุเบกขาสหคต" ที่มาเช่นนี้ ได้ยกปฏิจจนัยขึ้นแสดงโดยปวัตติวาระและปฏิสนธิวาระว่า "ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยอุเบกขาอันเป็นอเหตุกะ อาศัยขันธ์สองเกิดขึ้น, ขันธ์สองอาศัยขันธ์หนึ่งเกิดขึ้น, ในขณะปฏิสนธิอันเป็นอเหตุกะ ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยอุเบกขาอาศัยขันธ์สองเกิดขึ้น, ขันธ์สองอาศัยขันธ์หนึ่งเกิดขึ้น" (ปัฏฐาน 4.13.179). แต่ในวิภังค์ของบทว่า "ปีติสหคต" และ "สุขสหคต" ได้ยกขึ้นแสดงโดยปวัตติวาระเท่านั้นว่า "ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยปีติอันเป็นอเหตุกะ อาศัยขันธ์สามเกิดขึ้น...เป็นต้น...ขันธ์สอง. ขันธ์หนึ่งที่สหรคตด้วยสุขอันเป็นอเหตุกะ อาศัยขันธ์สองเกิดขึ้น...เป็นต้น...ขันธ์หนึ่ง" (ปัฏฐาน 4.13.144, 167) ไม่ได้ยกขึ้นแสดงโดยปฏิสนธิวาระด้วยบทว่า "ในขณะปฏิสนธิอันเป็นอเหตุกะ" เป็นต้น. เพราะฉะนั้น การไม่กล่าวถึงในพระธรรมวินัยก็ย่อมแสดงถึงความไม่มีนั่นเอง จึงไม่มีการเป็นไปโดยปฏิสนธิวาระของจิตนั้น. ส่วนในที่ใดมีการไม่กล่าวถึงบางอย่างที่พึงมีได้ เหตุผลนั้นจะปรากฏในภายหลัง. 25. මනොද්වාරාවජ්ජනස්ස පරිත්තාරම්මණෙ ද්වත්තික්ඛත්තුං පවත්තමානස්සපි නත්ථි ජවනකිච්චං තස්ස ආරම්මණරසානුභවනාභාවතොති වුත්තං ‘‘ආවජ්ජනද්වයවජ්ජිතානී’’ති. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘ජවනට්ඨානෙ ඨත්වා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා). ඉතරථා ‘‘ජවනං හුත්වා’’ති වත්තබ්බං සියාති. කුසලාකුසලඵලකිරියචිත්තානීති එකවීසති ලොකියලොකුත්තරකුසලානි, ද්වාදස අකුසලානි, චත්තාරි ලොකුත්තරඵලචිත්තානි, අට්ඨාරස තෙභූමකකිරියචිත්තානි. එකචිත්තක්ඛණිකම්පි හි ලොකුත්තරමග්ගාදිකං තංසභාවවන්තතාය ජවනකිච්චං නාම, යථා එකෙකගොචරවිසයම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සකලවිසයාවබොධනසාමත්ථියයොගතො න කදාචි තංනාමං විජහතීති. ๒๕. แม้มโนทวาราวัจชนจิตจะเกิดขึ้นสองหรือสามขณะในอารมณ์เล็กน้อย ก็ไม่มีชวนกิจ เพราะไม่มีการเสวยรสแห่งอารมณ์ จึงกล่าวว่า "เว้นอาวัชชนจิตสอง". และเมื่อเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวในอรรถกถาว่า "ตั้งอยู่ในฐานะแห่งชวนะ" (ธ.ส.อ. 498 วิปากุทธารกถา). หากมิใช่เช่นนั้น ก็พึงกล่าวว่า "เป็นชวนะแล้ว". คำว่า กุสล อกุสล ผล กิริยาจิตทั้งหลาย ได้แก่ กุศลจิตที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ ๒๑ ดวง, อกุศลจิต ๑๒ ดวง, โลกุตตรผลจิต ๔ ดวง, และกิริยาจิตที่เป็นไปในภูมิ ๓ จำนวน ๑๘ ดวง. แม้มรรคจิตเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระซึ่งมีเพียงขณะจิตเดียว ก็ชื่อว่าชวนกิจ เพราะมีสภาพเช่นนั้น, เหมือนอย่างพระสัพพัญญุตญาณ แม้มีอารมณ์เป็นโคจรทีละอย่าง ก็ไม่เคยละชื่อนั้นไป เพราะประกอบด้วยความสามารถในการรู้แจ้งอารมณ์ทั้งหมด. 27. එවං කිච්චභෙදෙන වුත්තානෙව යථාසකං ලබ්භමානකිච්චගණනවසෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තෙසු පනා’’ත්‍යාදි වුත්තං. ๒๗. เพื่อแสดงการรวบรวมจิตเหล่านั้นที่กล่าวโดยจำแนกกิจแล้ว โดยการนับจำนวนกิจที่พึงได้ตามของตนๆ จึงกล่าวคำว่า "ในบรรดาจิตเหล่านั้น" เป็นต้น. 33. පටිසන්ධාදයො චිත්තුප්පාදා නාමකිච්චභෙදෙන පටිසන්ධාදීනං නාමානං, කිච්චානඤ්ච භෙදෙන, අථ වා පටිසන්ධාදයො නාම තන්නාමකා චිත්තුප්පාදා පටිසන්ධාදීනං කිච්චානං භෙදෙන චුද්දස, ඨානභෙදෙන පටිසන්ධාදීනංයෙව ඨානානං භෙදෙන දසධා පකාසිතාති යොජනා. එකකිච්චඨානද්විකිච්චඨානතිකිච්චඨානචතුකිච්චඨානපඤ්චකිච්චඨානානි චිත්තානි යථාක්කමං අට්ඨසට්ඨි, තථා ද්වෙ ච නව ච අට්ඨ ච ද්වෙ චාති නිද්දිසෙති සම්බන්ධො. ๓๓. การประกอบความว่า จิตตุปบาทมีปฏิสนธิเป็นต้น ชื่อว่าปฏิสนธิเป็นต้นนั้น จำแนกโดยชื่อและกิจของปฏิสนธิเป็นต้น หรืออีกนัยหนึ่ง จิตตุปบาทที่มีชื่อว่าปฏิสนธิเป็นต้นนั้น จำแนกโดยกิจของปฏิสนธิเป็นต้นได้ ๑๔ อย่าง, และจำแนกโดยฐานะของปฏิสนธิเป็นต้นนั้นเองได้ ๑๐ อย่าง. จิตที่มีฐานะแห่งกิจเดียว, จิตที่มีฐานะแห่งสองกิจ, จิตที่มีฐานะแห่งสามกิจ, จิตที่มีฐานะแห่งสี่กิจ, จิตที่มีฐานะแห่งห้ากิจ ตามลำดับมี ๖๘ ดวง, และสอง, เก้า, แปด, สอง ดวงตามลำดับ เป็นการแสดงความสัมพันธ์. කිච්චසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเรื่องกิจสังคหะจบลงแล้ว. ද්වාරසඞ්ගහවණ්ණනා คำอธิบายเรื่องทวารสังคหะ. 35. ද්වාරානං[Pg.128], ද්වාරප්පවත්තචිත්තානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහො ද්වාරසඞ්ගහො. ආවජ්ජනාදීනං අරූපධම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ද්වාරානි වියාති ද්වාරානි. ๓๕. การรวบรวมโดยการกำหนดทวารและจิตที่เกิดขึ้นทางทวารนั้น ชื่อว่าทวารสังคหะ. ทวารทั้งหลาย ชื่อว่าทวาร เพราะเป็นดุจประตูแห่งการเกิดขึ้นของอรูปธรรมมีอาวัชชนจิตเป็นต้น โดยความเป็นปากทางแห่งการเป็นไป. 36. චක්ඛුමෙවාති පසාදචක්ඛුමෙව. ๓๖. คำว่า "จักขุเท่านั้น" หมายถึง จักขุประสาทเท่านั้น. 37. ආවජ්ජනාදීනං මනානං, මනොයෙව වා ද්වාරන්ති මනොද්වාරං. භවඞ්ගන්ති ආවජ්ජනානන්තරං භවඞ්ගං. තෙනාහු පොරාණා – ๓๗. มโนทวาร คือ มโนที่เป็นประตูแห่งอาวัชชนจิตเป็นต้น หรือมโนเท่านั้นที่เป็นประตู. คำว่า "ภวังค์" หมายถึง ภวังคจิตในลำดับแห่งอาวัชชนจิต. เพราะเหตุนั้น บัณฑิตทั้งหลายในกาลก่อนจึงกล่าวว่า – ‘‘සාවජ්ජනං භවඞ්ගන්තු, මනොද්වාරන්ති වුච්චතී’’ති; “ภวังคจิตพร้อมทั้งอาวัชชนจิต ย่อมถูกเรียกว่ามโนทวาร”. 39. තත්ථාති තෙසු චක්ඛාදිද්වාරෙසු චක්ඛුද්වාරෙ ඡචත්තාලීස චිත්තානි යථාරහමුප්පජ්ජන්තීති සම්බන්ධො. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනමෙකං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි උභයවිපාකවසෙන සත්ත, වොට්ඨබ්බනමෙකං, කාමාවචරජවනානි ච කුසලාකුසලනිරාවජ්ජනකිරියවසෙන එකූනතිංස, තදාරම්මණානි ච අග්ගහිතග්ගහණෙන අට්ඨෙවාති ඡචත්තාලීස. යථාරහන්ති ඉට්ඨාදිආරම්මණෙ යොනිසොඅයොනිසොමනසිකාරනිරනුසයසන්තානාදීනං අනුරූපවසෙන. සබ්බථාපීති ආවජ්ජනාදිතදාරම්මණපරියොසානෙන සබ්බෙනපි පකාරෙන කාමාවචරානෙවාති යොජනා. සබ්බථාපි චතුපඤ්ඤාස චිත්තානීති වා සම්බන්ධො. සබ්බථාපි තංතංද්වාරිකවසෙන ඨිතානි අග්ගහිතග්ගහණෙන චක්ඛුද්වාරිකෙසු ඡචත්තාලීසචිත්තෙසු සොතවිඤ්ඤාණාදීනං චතුන්නං යුගළානං පක්ඛෙපෙන චතුපඤ්ඤාසපීත්‍යත්ථො. ๓๙. คำว่า "ในทวารเหล่านั้น" มีความสัมพันธ์ว่า จิต ๔๖ ดวงย่อมเกิดขึ้นในจักขุทวารตามสมควร. คือ ปัญจทวาราวัจชนจิต ๑ ดวง, จักขุวิญญาณเป็นต้น ๗ ดวง (คือ จักขุวิญญาณ ๒, สัมปฏิจฉนะ ๒, สันตีรณะ ๓) โดยเป็นวิบากทั้งสอง, โวฏฐัพพนจิต ๑ ดวง, กามาวจรชวนจิต ๒๙ ดวงโดยเป็นกุศล อกุศล และกิริยาจิตที่เว้นอาวัชชนจิต, และตทาลัมพณจิต ๘ ดวงโดยการนับรวมที่ยังไม่ได้นับ จึงรวมเป็น ๔๖ ดวง. คำว่า "ตามสมควร" หมายถึง ตามความเหมาะสมกับอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น, โยนิโสมนสิการ, อโยนิโสมนสิการ, และสันดานที่ไม่มีอนุสัยเป็นต้น. คำว่า "โดยประการทั้งปวง" มีการประกอบความว่า โดยประการทั้งปวงตั้งแต่จิตอาวัชชนจิตจนถึงตทาลัมพณจิต เป็นกามาวจรจิตเท่านั้น. หรือมีความสัมพันธ์ว่า จิต ๕๔ ดวงโดยประการทั้งปวง. ความหมายคือ จิต ๕๔ ดวงโดยประการทั้งปวง โดยการนับรวมคู่ของโสตวิญญาณเป็นต้น ๔ คู่ เข้าไปในจิต ๔๖ ดวงในจักขุทวารที่ตั้งอยู่โดยเป็นทวาริกะของทวารนั้นๆ โดยการนับรวมที่ยังไม่ได้นับ. 41. චක්ඛාදිද්වාරෙසු අප්පවත්තනතො, මනොද්වාරසඞ්ඛාතභවඞ්ගතො ආරම්මණන්තරග්ගහණවසෙන අප්පවත්තිතො ච පටිසන්ධාදිවසෙන පවත්තානි එකූනවීසති ද්වාරවිමුත්තානි. ๔๑. จิต ๑๙ ดวงที่เกิดขึ้นโดยปฏิสนธิเป็นต้น เป็นทวารวิมุตติ เพราะไม่เกิดขึ้นในจักขุทวารเป็นต้น และไม่เกิดขึ้นโดยการรับอารมณ์อื่นจากภวังคจิตอันนับว่าเป็นมโนทวาร. 42. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි [Pg.129] සකසකද්වාරෙ, ඡබ්බීසති මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි මනොද්වාරෙයෙව උප්පජ්ජනතො ඡත්තිංස චිත්තානි යථාරහං සකසකද්වාරානුරූපං එකද්වාරිකචිත්තානි. ๔๒. ปัญจวิญญาณ ๑๐ ดวงในทวารของตนๆ, และชวนจิตที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระ ๒๖ ดวงที่เกิดขึ้นในมโนทวารเท่านั้น, รวมเป็นจิต ๓๖ ดวง เป็นเอกทวาริกจิตตามความเหมาะสมกับทวารของตนๆ. 45. පඤ්චද්වාරෙසු සන්තීරණතදාරම්මණවසෙන, මනොද්වාරෙ ච තදාරම්මණවසෙන පවත්තනතො ඡද්වාරිකානි චෙව පටිසන්ධාදිවසප්පවත්තියා ද්වාරවිමුත්තානි ච. ๔๕. จิตที่เป็นฉทวาริกะ เพราะเกิดขึ้นโดยความเป็นสันตีรณะและตทาลัมพนะในปัญจทวาร, และโดยความเป็นตทาลัมพนะในมโนทวาร, และเป็นทวารวิมุตติเพราะเกิดขึ้นโดยปฏิสนธิเป็นต้น. 47. පඤ්චද්වාරිකානි ච ඡද්වාරිකානි ච පඤ්චඡද්වාරිකානි. ඡද්වාරිකානි ච තානි කදාචි ද්වාරවිමුත්තානි චාති ඡද්වාරිකවිමුත්තානි. අථ වා ඡද්වාරිකානි ච ඡද්වාරිකවිමුත්තානි චාති ඡද්වාරිකවිමුත්තානීති එකදෙසසරූපෙකසෙසො දට්ඨබ්බො. ๔๗. จิตที่เป็นปัญจทวาริกะและฉทวาริกะ ชื่อว่าปัญจฉทวาริกะ. จิตที่เป็นฉทวาริกะและบางครั้งเป็นทวารวิมุตติ ชื่อว่าฉทวาริกวิมุตติ. หรืออีกนัยหนึ่ง พึงเห็นว่าเป็นการทำเอกเทสสรูปเอกเสสว่า ฉทวาริกะและฉทวาริกวิมุตติ ชื่อว่าฉทวาริกวิมุตติ. ද්වාරසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายเรื่องทวารสังคหะจบลงแล้ว. ආලම්බණසඞ්ගහවණ්ණනා คำอธิบายเรื่องอารัมมณสังคหะ. 48. ආරම්මණානං සරූපතො, විභාගතො, තංවිසයචිත්තතො ච සඞ්ගහො ආලම්බණසඞ්ගහො. වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං රූපයති හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති රූපං, තදෙව දුබ්බලපුරිසෙන දණ්ඩාදි විය චිත්තචෙතසිකෙහි ආලම්බීයති, තානි වා ආගන්ත්වා එත්ථ රමන්තීති ආරම්මණන්ති රූපාරම්මණං. සද්දීයතීති සද්දො, සොයෙව ආරම්මණන්ති සද්දාරම්මණං. ගන්ධයති අත්තනො වත්ථුං සූචෙති ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං කරොන්තං විය හොතීති ගන්ධො, සොයෙව ආරම්මණං ගන්ධාරම්මණං. රසන්ති තං සත්තා අස්සාදෙන්තීති රසො, සොයෙව ආරම්මණං රසාරම්මණං. ඵුසීයතීති ඵොට්ඨබ්බං, තදෙව ආරම්මණං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං. ධම්මොයෙව ආරම්මණං ධම්මාරම්මණං. ๔๘. การสงเคราะห์อารมณ์โดยสภาพ โดยการจำแนก และโดยจิตที่มีอารมณ์นั้นเป็นวิสัย ชื่อว่า อาลัมพณสังคหะ. สิ่งใดถึงความแปรปรวนแห่งวรรณะ (สี) ย่อมแสดงภาวะที่เข้าไปถึงใจ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า รูป. รูปนั้นแล อันจิตและเจตสิกยึดหน่วงไว้ เหมือนไม้เท้าเป็นต้นอันคนผู้มีกำลังน้อยถือไว้ หรือว่าจิตและเจตสิกเหล่านั้นมาแล้วย่อมยินดีในรูปนี้ เพราะเหตุนั้น รูปนั้นชื่อว่า อารมณ์ (รูปารมณ์). สิ่งใดอันเขาเปล่งเสียงได้ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า เสียง (สัททะ), เสียงนั้นแลเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า สัททารมณ์. สิ่งใดส่งกลิ่น ย่อมบอกวัตถุของตนว่า "สิ่งนี้มีอยู่ในที่นี้" ประหนึ่งว่าทำความส่อเสียด เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า กลิ่น (คันธะ), กลิ่นนั้นแลเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า คันธารมณ์. สัตว์ทั้งหลายย่อมลิ้มรสสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า รส (ระสะ), รสนั้นแลเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า รสารมณ์. สิ่งใดอันเขาถูกต้องได้ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า โผฏฐัพพะ, โผฏฐัพพะนั้นแลเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า โผฏฐัพพารมณ์. ธรรมนั่นเองเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า ธัมมารมณ์. 49. තත්ථාති [Pg.130] තෙසු රූපාදිආරම්මණෙසු, රූපමෙවාති වණ්ණායතනසඞ්ඛාතං රූපමෙව. සද්දාදයොති සද්දායතනාදිසඞ්ඛාතා සද්දාදයො, ආපොධාතුවජ්ජිතභූතත්තයසඞ්ඛාතං ඵොට්ඨබ්බායතනඤ්ච. ๔๙. คำว่า "ตตฺถ" (ในอารมณ์เหล่านั้น) คือ ในอารมณ์มีรูปเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า "รูปเมว" (รูปเท่านั้น) คือ รูปเท่านั้นอันนับว่าเป็นวรรณายตนะ. คำว่า "สัททาทโย" (เสียงเป็นต้น) คือ เสียงเป็นต้นอันนับว่าเป็นสัททายตนะเป็นต้น และโผฏฐัพพายตนะอันนับว่าเป็นมหาภูตรูป ๓ เว้นอาโปธาตุ. 50. පඤ්චාරම්මණපසාදානි ඨපෙත්වා සෙසානි සොළස සුඛුමරූපානි. ๕๐. เว้นอารมณ์ ๕ และปสาทรูป ๕ แล้ว รูปละเอียด ๑๖ ที่เหลือ (เป็นธัมมารมณ์). 51. පච්චුප්පන්නන්ති වත්තමානං. ๕๑. คำว่า "ปจฺจุปฺปนฺนํ" (ปัจจุบัน) คือ กำลังเป็นไป. 52. ඡබ්බිධම්පීති රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධම්පි. විනාසාභාවතො අතීතාදිකාලවසෙන නවත්තබ්බත්තා නිබ්බානං, පඤ්ඤත්ති ච කාලවිමුත්තං නාම. යථාරහන්ති කාමාවචරජවනඅභිඤ්ඤාසෙසමහග්ගතාදිජවනානං අනුරූපතො. කාමාවචරජවනානඤ්හි හසිතුප්පාදවජ්ජානං ඡබ්බිධම්පි තිකාලිකං, කාලවිමුත්තඤ්ච ආරම්මණං හොති. හසිතුප්පාදස්ස තිකාලිකමෙව. තථා හිස්ස එකන්තපරිත්තාරම්මණතං වක්ඛති. දිබ්බචක්ඛාදිවසප්පවත්තස්ස පන අභිඤ්ඤාජවනස්ස යථාරහං ඡබ්බිධම්පි තිකාලිකං, කාලවිමුත්තඤ්ච ආරම්මණං හොති. විභාගො පනෙත්ථ නවමපරිච්ඡෙදෙ ආවි භවිස්සති. සෙසානං පන කාලවිමුත්තං, අතීතඤ්ච යථාරහමාරම්මණං හොති. ๕๒. คำว่า "ฉพฺพิธมฺปิ" (แม้ ๖ อย่าง) คือ แม้ ๖ อย่างโดยมีรูปเป็นต้น. พระนิพพานและบัญญัติชื่อว่า กาลวิมุตติ เพราะไม่มีความพินาศ และเพราะไม่พึงกล่าวโดยอำนาจแห่งกาลมีอดีตเป็นต้น. คำว่า "ยถารหํ" (ตามสมควร) คือ ตามสมควรแก่ชวนะที่เป็นกามวจร ชวนะอภิญญา และชวนะที่เป็นมหัคคตะที่เหลือเป็นต้น. ก็ชวนะที่เป็นกามวจร เว้นหสิตุปปาทะ ย่อมมีอารมณ์ ๖ อย่าง ทั้งที่เป็นไตรกาลและกาลวิมุตติ. ส่วนหสิตุปปาทะมีอารมณ์เป็นไตรกาลเท่านั้น. อนึ่ง ท่านจักกล่าวความเป็นอารมณ์ที่เป็นปริตตะโดยส่วนเดียวของหสิตุปปาทะ. ส่วนชวนะอภิญญาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจทิพยจักษุเป็นต้น ย่อมมีอารมณ์ ๖ อย่าง ทั้งที่เป็นไตรกาลและกาลวิมุตติ ตามสมควร. การจำแนกในเรื่องนี้จักปรากฏในปริจเฉทที่ ๙. ส่วนชวนะที่เหลือ ย่อมมีกาลวิมุตติและอดีตเป็นอารมณ์ตามสมควร. 53. ද්වාර…පෙ… සඞ්ඛාතානං ඡබ්බිධම්පි ආරම්මණං හොතීති සම්බන්ධො, තං පන නෙසං ආරම්මණං න ආවජ්ජනස්ස විය කෙනචි අග්ගහිතමෙව ගොචරභාවං ගච්ඡති, න ච පඤ්චද්වාරිකජවනානං විය එකන්තපච්චුප්පන්නං, නාපි මනොද්වාරිකජවනානං විය තිකාලිකමෙව, අවිසෙසෙන කාලවිමුත්තං වා, නාපි මරණාසන්නතො පුරිමභාගජවනානං විය කම්මකම්මනිමිත්තාදිවසෙන ආගමසිද්ධිවොහාරවිනිමුත්තන්ති ආහ ‘‘යථාසම්භවං…පෙ… සම්මත’’න්ති. තත්ථ යථාසම්භවන්ති තංතංභූමිකපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනං තංතංද්වාරග්ගහිතාදිවසෙන සම්භවානුරූපතො. කාමාවචරානඤ්හි [Pg.131] පටිසන්ධිභවඞ්ගානං තාව රූපාදිපඤ්චාරම්මණං ඡද්වාරග්ගහිතං යථාරහං පච්චුප්පන්නමතීතඤ්ච කම්මනිමිත්තසම්මතමාරම්මණං හොති, තථා චුතිචිත්තස්ස අතීතමෙව. ධම්මාරම්මණං පන තෙසං තිණ්ණන්නම්පි මනොද්වාරග්ගහිතමෙව අතීතං කම්මකම්මනිමිත්තසම්මතං, තථා රූපාරම්මණං එකමෙව මනොද්වාරග්ගහිතං එකන්තපච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තසම්මතන්ති එවං කාමාවචරපටිසන්ධාදීනං යථාසම්භවං ඡද්වාරග්ගහිතං පච්චුප්පන්නමතීතඤ්ච කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තසම්මතමාරම්මණං හොති. ๕๓. ความสัมพันธ์คือ อารมณ์ ๖ อย่าง ย่อมเป็นอารมณ์ของจิตที่นับว่าเป็นทวาร...เป็นต้น. แต่อารมณ์นั้นของจิตเหล่านั้น ไม่ได้เป็นอารมณ์ที่ไม่มีใครยึดหน่วงไว้เลย เหมือนอารมณ์ของอาวัชชนจิต. และไม่เป็นปัจจุบันโดยส่วนเดียว เหมือนอารมณ์ของชวนะทางปัญจทวาร. และไม่เป็นไตรกาลเท่านั้น หรือเป็นกาลวิมุตติโดยไม่จำกัด เหมือนอารมณ์ของชวนะทางมโนทวาร. และไม่พ้นจากโวหารที่สำเร็จด้วยอาคมโดยมีกรรมและกรรมนิมิตเป็นต้น เหมือนอารมณ์ของชวนะในส่วนก่อนใกล้ตาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยถาสมฺภวํ...เป็นต้น...สมฺมตํ" (ตามที่บังเกิด...เป็นต้น...ที่สมมติ). ในคำนั้น คำว่า "ยถาสมฺภวํ" (ตามที่บังเกิด) คือ ตามความเหมาะสมแห่งการบังเกิดโดยการยึดหน่วงทางทวารนั้นๆ ของปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติในภูมิเหล่านั้น. ก็ปฏิสนธิและภวังค์ที่เป็นกามวจร ย่อมมีอารมณ์ ๕ มีรูปเป็นต้น ที่ยึดหน่วงทางทวาร ๖ ทั้งที่เป็นปัจจุบันและอดีต อันสมมติว่าเป็นกรรมนิมิตตามสมควร, และจุติจิตก็มีอารมณ์ที่เป็นอดีตเท่านั้น. ส่วนธัมมารมณ์ของจิตทั้ง ๓ นั้น ย่อมเป็นอดีตที่ยึดหน่วงทางมโนทวารเท่านั้น อันสมมติว่าเป็นกรรมและกรรมนิมิต. และรูปารมณ์อย่างเดียวที่ยึดหน่วงทางมโนทวาร ย่อมเป็นปัจจุบันโดยส่วนเดียว อันสมมติว่าเป็นคตินิมิต. ด้วยประการฉะนี้ ปฏิสนธิเป็นต้นที่เป็นกามวจร ย่อมมีอารมณ์ที่ยึดหน่วงทางทวาร ๖ ทั้งที่เป็นปัจจุบันและอดีต อันสมมติว่าเป็นกรรม กรรมนิมิต และคตินิมิต ตามที่บังเกิด. මහග්ගතපටිසන්ධාදීසු පන රූපාවචරානං, පඨමතතියාරුප්පානඤ්ච ධම්මාරම්මණමෙව මනොද්වාරග්ගහිතං පඤ්ඤත්තිභූතං කම්මනිමිත්තසම්මතං, තථා දුතියචතුත්ථාරුප්පානං අතීතමෙවාති එවං මහග්ගතපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනං මනොද්වාරග්ගහිතං පඤ්ඤත්තිභූතං, අතීතං වා කම්මනිමිත්තසම්මතමෙව ආරම්මණං හොති. ส่วนในปฏิสนธิเป็นต้นที่เป็นมหัคคตะ ของรูปาวจร และอรูปาวจรภูมิที่ ๑ และ ๓ ย่อมมีธัมมารมณ์เท่านั้น ที่ยึดหน่วงทางมโนทวาร เป็นบัญญัติ อันสมมติว่าเป็นกรรมนิมิต. และของอรูปาวจรภูมิที่ ๒ และ ๔ ย่อมเป็นอดีตเท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติที่เป็นมหัคคตะ ย่อมมีอารมณ์ที่ยึดหน่วงทางมโนทวาร เป็นบัญญัติ หรือเป็นอดีต อันสมมติว่าเป็นกรรมนิมิตเท่านั้น. යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡද්වාරග්ගහිතන්ති බාහුල්ලෙන අතීතානන්තරභවෙ මරණාසන්නප්පවත්තඡද්වාරිකජවනෙහි ගහිතං. අසඤ්ඤීභවතො චුතානඤ්හි පටිසන්ධිවිසයස්ස අනන්තරාතීතභවෙ න කෙනචි ද්වාරෙන ගහණං අත්ථීති තදෙවෙත්ථ යෙභුය්‍යග්ගහණෙන බ්‍යභිචාරිතං. කෙවලඤ්හි කම්මබලෙනෙව තෙසං පටිසන්ධියා කම්මනිමිත්තාදිකමාරම්මණං උපට්ඨාති. තථා හි සච්චසඞ්ඛෙපෙ අසඤ්ඤීභවතො චුතස්ස පටිසන්ධිනිමිත්තං පුච්ඡිත්වා – คำว่า "เยภุยฺเยน ภวนฺตเร ฉทฺทฺวารคฺคหิตํ" (ส่วนมากยึดหน่วงทางทวาร ๖ ในภพอื่น) คือ อันชวนะทางทวาร ๖ ที่เกิดขึ้นใกล้ตายในภพที่ล่วงไปแล้วโดยไม่ขาดสาย ยึดหน่วงไว้โดยมาก. ก็อารมณ์ของปฏิสนธิของสัตว์ที่จุติจากอสัญญีภพ ย่อมไม่มีการยึดหน่วงทางทวารใดๆ ในภพที่ล่วงไปแล้วโดยไม่ขาดสาย เพราะเหตุนั้น คำว่า "เยภุยฺยคฺคหเณน" (โดยการยึดหน่วงโดยมาก) ในที่นี้จึงเป็นข้อยกเว้น. ก็อารมณ์มีกรรมนิมิตเป็นต้นของปฏิสนธิของสัตว์เหล่านั้น ย่อมปรากฏด้วยกำลังแห่งกรรมเท่านั้น. ดังที่ท่านกล่าวไว้ในสัจจสังเขป เมื่อถามถึงปฏิสนธินิมิตของสัตว์ที่จุติจากอสัญญีภพว่า – ‘‘භවන්තරකතං කම්මං, යමොකාසං ලභෙ තතො; හොති සා සන්ධි තෙනෙව, උපට්ඨාපිතගොචරෙ’’ති. (ස. ස. 171) – “กรรมที่ทำไว้ในภพอื่น ได้โอกาสจากกรรมใด ปฏิสนธินั้นย่อมมีในอารมณ์ที่กรรมนั้นเองทำให้ปรากฏ.” (สัจจสังเขป ๑๗๑) – කෙවලං කම්මබලෙනෙව පටිසන්ධිගොචරස්ස උපට්ඨානං වුත්තං. ඉතරථා හි ජවනග්ගහිතස්සපි ආරම්මණස්ස කම්මබලෙනෙව උපට්ඨාපියමානත්තා ‘‘තෙනෙවා’’ති සාවධාරණවචනස්ස අධිප්පායසුඤ්ඤතා [Pg.132] ආපජ්ජෙය්‍යාති. නනු ච තෙසම්පි පටිසන්ධිගොචරො කම්මභවෙ කෙනචි ද්වාරෙන ජවනග්ගහිතො සම්භවතීති? සච්චං සම්භවති කම්මකම්මනිමිත්තසම්මතො, ගතිනිමිත්තසම්මතො පන සබ්බෙසම්පි මරණකාලෙයෙව උපට්ඨාතීති කුතො තස්ස කම්මභවෙ ගහණසම්භවො. අපිචෙත්ථ මරණාසන්නපවත්තජවනෙහි ගහිතමෙව සන්ධාය ‘‘ඡද්වාරග්ගහිත’’න්ති වුත්තං, එවඤ්ච කත්වා ආචරියෙන ඉමස්මිංයෙව අධිකාරෙ පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං – ท่านกล่าวการปรากฏของอารมณ์ปฏิสนธิด้วยกำลังแห่งกรรมเท่านั้น. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น อารมณ์ที่ชวนะยึดหน่วงไว้ก็ถูกกรรมทำให้ปรากฏด้วยกำลังแห่งกรรมเท่านั้น คำว่า "เตเนว" (ด้วยกรรมนั้นเอง) ที่เป็นวจนะมีอวธารณะ (การจำกัดความ) ก็จะไม่มีความหมาย. ก็อารมณ์ปฏิสนธิของสัตว์เหล่านั้น ย่อมเป็นไปได้ว่าชวนะยึดหน่วงไว้ทางทวารใดทวารหนึ่งในภพที่เป็นกรรมมิใช่หรือ? จริงอยู่ ย่อมเป็นไปได้ในฐานะที่สมมติว่าเป็นกรรมและกรรมนิมิต, แต่ในฐานะที่สมมติว่าเป็นคตินิมิต ย่อมปรากฏแก่สัตว์ทั้งปวงในเวลาใกล้ตายเท่านั้น เพราะเหตุนั้น การยึดหน่วงอารมณ์นั้นในภพที่เป็นกรรมจะมีได้อย่างไร? อนึ่ง ในที่นี้ คำว่า "ฉทฺทฺวารคฺคหิตํ" (ยึดหน่วงทางทวาร ๖) ท่านกล่าวหมายถึงอารมณ์ที่ชวนะที่เกิดขึ้นใกล้ตายยึดหน่วงไว้เท่านั้น. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านอาจารย์จึงกล่าวไว้ในปรมัตถวินิจฉัยในอธิการนี้เองว่า – ‘‘මරණාසන්නසත්තස්ස, යථොපට්ඨිතගොචරං; ඡද්වාරෙසු තමාරබ්භ, පටිසන්ධි භවන්තරෙ’’ති. (පරම. වි. 89); “ปฏิสนธิในภพอื่น ย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภอารมณ์ที่ปรากฏตามเป็นจริงในทวาร ๖ ของสัตว์ผู้ใกล้ตาย.” (ปรมัตถวินิจฉัย ๘๙); ‘‘පච්චුප්පන්න’’න්ත්‍යාදිනා අනාගතස්ස පටිසන්ධිගොචරභාවං නිවාරෙති. න හි තං අතීතකම්මකම්මනිමිත්තානි විය අනුභූතං, නාපි පච්චුප්පන්නකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානි විය ආපාථගතඤ්ච හොතීති, කම්මකම්මනිමිත්තාදීනඤ්ච සරූපං සයමෙව වක්ඛති. ด้วยคำว่า "ปจฺจุปฺปนฺนํ" เป็นต้น ท่านย่อมห้ามความเป็นอารมณ์แห่งปฏิสนธิของอารมณ์ที่เป็นอนาคต. เพราะอารมณ์ที่เป็นอนาคตนั้น ไม่ได้ถูกเสวยแล้วเหมือนกรรมและกรรมนิมิตที่เป็นอดีต และไม่ได้มาสู่คลอง (อาปาถะ) เหมือนกรรมนิมิตและคตินิมิตที่เป็นปัจจุบัน. และท่านจักกล่าวถึงรูปพรรณสัณฐานของกรรมและกรรมนิมิตเป็นต้นด้วยตนเอง. 54. තෙසූති රූපාදිපච්චුප්පන්නාදිකම්මාදිආරම්මණෙසු විඤ්ඤාණෙසු. රූපාදීසු එකෙකං ආරම්මණං එතෙසන්ති රූපාදිඑකෙකාරම්මණානි. ๕๔. คำว่า "เตสุ" คือ ในวิญญาณทั้งหลายที่มีอารมณ์มีรูปเป็นต้น มีปัจจุบันเป็นต้น และมีกรรมเป็นต้น. อารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดารูปเป็นต้น เป็นอารมณ์ของวิญญาณเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น วิญญาณเหล่านี้จึงชื่อว่า รูปาทิเอกเอการมณ์ (มีอารมณ์อย่างใดอย่างหนึ่งมีรูปเป็นต้น). 55. රූපාදිකං පඤ්චවිධම්පි ආරම්මණමෙතස්සාති රූපාදිපඤ්චාරම්මණං. ๕๕. อารมณ์แม้ทั้ง ๕ อย่างมีรูปเป็นต้น เป็นอารมณ์ของวิญญาณนี้ เพราะเหตุนั้น วิญญาณนี้จึงชื่อว่า รูปาทิปัญจารมณ์ (มีอารมณ์ ๕ อย่างมีรูปเป็นต้น). 56. සෙසානීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනෙහි අවසෙසානි එකාදස කාමාවචරවිපාකානි. සබ්බථාපි කාමාවචරාරම්මණානීති සබ්බෙනපි ඡද්වාරිකද්වාරවිමුත්තඡළාරම්මණවසප්පවත්තාකාරෙන නිබ්බත්තානිපි එකන්තකාමාවචරසභාවඡළාරම්මණගොචරානි. එත්ථ හි විපාකානි තාව සන්තීරණාදිවසෙන රූපාදිපඤ්චාරම්මණෙ, පටිසන්ධාදිවසෙන ඡළාරම්මණසඞ්ඛාතෙ කාමාවචරාරම්මණෙයෙව පවත්තන්ති. ๕๖. คำว่า "เสสานิ" คือ กามวจรวิบาก ๑๑ ดวงที่เหลือจากทวิปัญจวิญญาณและสัมปฏิจฉนะ. คำว่า "สพฺพถาปิ กามาวจรารมฺมณานิ" คือ แม้จิตที่เกิดขึ้นโดยอาการที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์ ๖ ทั้งที่เป็นไปในทวาร ๖ และที่พ้นจากทวาร ก็มีอารมณ์ ๖ ที่มีสภาวะเป็นกามวจรโดยส่วนเดียวเป็นอารมณ์. ด้วยว่าในที่นี้ วิบากทั้งหลายย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๕ มีรูปเป็นต้นโดยอำนาจแห่งสันตีรณะเป็นต้น และย่อมเป็นไปในกามวจรอารมณ์อันนับว่าเป็นอารมณ์ ๖ โดยอำนาจแห่งปฏิสนธิเป็นต้น. හසනචිත්තම්පි [Pg.133] පධානසාරුප්පට්ඨානං දිස්වා තුස්සන්තස්ස රූපාරම්මණෙ, භණ්ඩභාජනට්ඨානෙ මහාසද්දං සුත්වා ‘‘එවරූපා ලොලුප්පතණ්හා මෙ පහීනා’’ති තුස්සන්තස්ස සද්දාරම්මණෙ, ගන්ධාදීහි චෙතියපූජනකාලෙ තුස්සන්තස්ස ගන්ධාරම්මණෙ, රසසම්පන්නං පිණ්ඩපාතං සබ්‍රහ්මචාරීහි භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජනකාලෙ තුස්සන්තස්ස රසාරම්මණෙ, ආභිසමාචාරිකවත්තපරිපූරණකාලෙ තුස්සන්තස්ස ඵොට්ඨබ්බාරම්මණෙ, පුබ්බෙනිවාසඤාණාදීහි ගහිතකාමාවචරධම්මං ආරබ්භ තුස්සන්තස්ස ධම්මාරම්මණෙති එවං පරිත්තධම්මපරියාපන්නෙස්වෙව ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තති. แม้หสิตุปปาทจิตก็ย่อมเป็นไปในอารมณ์ ๖ ที่นับเนื่องในปริตตธรรมเท่านั้นอย่างนี้ คือ ในรูปารมณ์ของพระอรหันต์ผู้ยินดีเมื่อเห็นสถานที่อันสมควรแก่การบำเพ็ญเพียร, ในสัททารมณ์ของพระอรหันต์ผู้ยินดีเมื่อได้ยินเสียงดังในที่เก็บภาชนะแล้วคิดว่า "ตัณหาที่โลเลเห็นปานนี้เราละได้แล้ว", ในคันธารมณ์ของพระอรหันต์ผู้ยินดีในเวลาบูชาเจดีย์ด้วยของหอมเป็นต้น, ในรสารมณ์ของพระอรหันต์ผู้ยินดีในเวลาแบ่งปันบิณฑบาตอันสมบูรณ์ด้วยรสแก่เพื่อนพรหมจารีแล้วบริโภค, ในโผฏฐัพพารมณ์ของพระอรหันต์ผู้ยินดีในเวลาบำเพ็ญอาภิสมาจาริกวัตรให้บริบูรณ์, และในธัมมารมณ์ของพระอรหันต์ผู้ยินดีเมื่อปรารภกามวจรธรรมที่กำหนดได้ด้วยบุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น. 57. ද්වාදසාකුසලඅට්ඨඤාණවිප්පයුත්තජවනවසෙන වීසති චිත්තානි අත්තනො ජළභාවතො ලොකුත්තරධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිතුං න සක්කොන්තීති නවවිධලොකුත්තරධම්මෙ වජ්ජෙත්වා තෙභූමකානි, පඤ්ඤත්තිඤ්ච ආරබ්භ පවත්තන්තීති ආහ ‘‘අකුසලානි චෙවා’’ත්‍යාදි. ඉමෙසු හි අකුසලතො චත්තාරො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදා පරිත්තධම්මෙ ආරබ්භ පරාමසනඅස්සාදනාභිනන්දනකාලෙ කාමාවචරාරම්මණා, තෙනෙවාකාරෙන සත්තවීසති මහග්ගතධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තියං මහග්ගතාරම්මණා, සම්මුතිධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තියං පඤ්ඤත්තාරම්මණා. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදාපි තෙයෙව ධම්මෙ ආරබ්භ කෙවලං අස්සාදනාභිනන්දනවසෙන පවත්තියං, පටිඝසම්පයුත්තා ච දුස්සනවිප්පටිසාරවසෙන, විචිකිච්ඡාසහගතො අනිට්ඨඞ්ගමනවසෙන, උද්ධච්චසහගතො වික්ඛිපනවසෙන, අවූපසමවසෙන ච පවත්තියං පරිත්තමහග්ගතපඤ්ඤත්තාරම්මණො, කුසලතො චත්තාරො, කිරියතො චත්තාරොති අට්ඨ ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදා සෙක්ඛපුථුජ්ජනඛීණාසවානං අසක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මස්සවනාදීසු පරිත්තධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිකාලෙ කාමාවචරාරම්මණා, අතිපගුණජ්ඣානපච්චවෙක්ඛණකාලෙ [Pg.134] මහග්ගතාරම්මණා, කසිණනිමිත්තාදීසු පරිකම්මාදිකාලෙ පඤ්ඤත්තාරම්මණාති දට්ඨබ්බං. ๕๗. จิต ๒๐ ดวง คือ อกุศล ๑๒ และญาณวิปปยุตตชวนะ ๘ ไม่สามารถเป็นไปในโลกุตตรธรรมได้เพราะความที่ตนเป็นสภาพเขลา จึงเว้นโลกุตตรธรรม ๙ อย่างเสียแล้ว เป็นไปในธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ และบัญญัติ ดังที่กล่าวว่า "อกุศลทั้งหลาย" เป็นต้น. ในบรรดาจิตเหล่านั้น อกุศลจิตที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ ๔ ดวง เมื่อปรารภปริตตธรรมในเวลาที่ลูบคลำ เพลิดเพลิน และยินดี ย่อมมีกามวจรเป็นอารมณ์, เมื่อปรารภมหาคตธรรม ๒๗ ด้วยอาการอย่างนั้นนั่นแหละ ย่อมมีมหาคตเป็นอารมณ์, เมื่อปรารภสมมติธรรม ย่อมมีบัญญัติเป็นอารมณ์. แม้จิตที่วิปปยุตจากทิฏฐิก็เป็นไปในธรรมเหล่านั้นด้วยอำนาจการเพลิดเพลินและยินดีเท่านั้น, จิตที่สัมปยุตด้วยปฏิฆะเป็นไปด้วยอำนาจการประทุษร้ายและเดือดร้อน, จิตที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาเป็นไปด้วยอำนาจการไม่ตกลงใจ, จิตที่สหรคตด้วยอุทธัจจะเป็นไปด้วยอำนาจการฟุ้งซ่านและไม่สงบ ย่อมมีปริตตะ มหาคตะ และบัญญัติเป็นอารมณ์. พึงทราบว่า จิตที่วิปปยุตจากญาณ ๘ ดวง คือ กุศล ๔ และกิริยา ๔ ของพระเสกขะ ปุถุชน และพระขีณาสพ เมื่อปรารภปริตตธรรมในเวลาให้ทานโดยไม่เคารพ พิจารณาธรรม และฟังธรรมเป็นต้น ย่อมมีกามวจรเป็นอารมณ์, ในเวลาพิจารณาฌานที่คล่องแคล่วอย่างยิ่ง ย่อมมีมหาคตเป็นอารมณ์, ในเวลาทำบริกรรมเป็นต้นในกสิณนิมิตเป็นต้น ย่อมมีบัญญัติเป็นอารมณ์. 58. අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි සෙක්ඛපුථුජ්ජනසන්තානෙස්වෙව පවත්තනතො. සෙක්ඛාපි හි ඨපෙත්වා ලොකියචිත්තං අරහතො මග්ගඵලසඞ්ඛාතං පාටිපුග්ගලිකචිත්තං ජානිතුං න සක්කොන්ති අනධිගතත්තා, තථා පුථුජ්ජනාදයොපි සොතාපන්නාදීනං, සෙක්ඛානං පන අත්තනො අත්තනො මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණෙසු පරසන්තානගතමග්ගඵලාරම්මණාය අභිඤ්ඤාය පරිකම්මකාලෙ, අභිඤ්ඤාචිත්තෙනෙව මග්ගඵලානං පරිච්ඡින්දනකාලෙ ච අත්තනො අත්තනො සමානානං, හෙට්ඨිමානඤ්ච මග්ගඵලධම්මෙ ආරබ්භ කුසලජවනානං පවත්ති අත්ථීති අරහත්තමග්ගඵලස්සෙව පටික්ඛෙපො කතො. කාමාවචරමහග්ගතපඤ්ඤත්තිනිබ්බානානි පන සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං සක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මස්සවනසඞ්ඛාරසම්මසනකසිණපරිකම්මාදීසු තංතදාරම්මණිකාභිඤ්ඤානං පරිකම්මකාලෙ, ගොත්‍රභුවොදානකාලෙ, දිබ්බචක්ඛාදීහි රූපවිජානනාදිකාලෙ ච කුසලජවනානං ගොචරභාවං ගච්ඡන්ති. ๕๘. เพราะอารมณ์ทั้งปวงเว้นอรหัตตมรรคและอรหัตตผล ย่อมเป็นไปในสันดานของพระเสกขะและปุถุชนเท่านั้น. ด้วยว่าแม้พระเสกขะก็ไม่สามารถรู้จิตเฉพาะบุคคลอันนับว่าเป็นมรรคและผลของพระอรหันต์ได้ นอกจากโลกิยจิต เพราะตนยังไม่ได้บรรลุ ฉันใด แม้พวกปุถุชนเป็นต้นก็ไม่สามารถรู้มรรคและผลของพระโสดาบันเป็นต้นได้ ฉันนั้น. แต่ในเวลาที่พระเสกขะพิจารณามรรคและผลของตนๆ, ในเวลาทำบริกรรมเพื่ออภิญญาที่มีมรรคและผลในสันดานของผู้อื่นเป็นอารมณ์, และในเวลาที่กำหนดมรรคและผลด้วยอภิญญาจิตนั่นเอง ย่อมมีการเป็นไปของกุศลชวนะที่ปรารภมรรคและผลธรรมที่เสมอกันและที่ต่ำกว่าของตนๆ ฉะนั้น ท่านจึงทำการปฏิเสธเฉพาะอรหัตตมรรคและอรหัตตผลเท่านั้น. ส่วนกามวจร มหาคตะ บัญญัติ และนิพพาน ย่อมถึงความเป็นอารมณ์ของกุศลชวนะของพระเสกขะและปุถุชน ในเวลาให้ทานโดยเคารพ, พิจารณาธรรม, ฟังธรรม, พิจารณาสังขาร, ทำบริกรรมกสิณเป็นต้น, ในเวลาทำบริกรรมอภิญญาที่มีอารมณ์นั้นๆ, ในเวลาโคตรภูและโวทาน, และในเวลาที่รู้รูปด้วยทิพยจักษุเป็นต้น. 59. සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානීති කාමාවචරමහග්ගතසබ්බලොකුත්තරපඤ්ඤත්තිවසෙන සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානි, න පන අකුසලාදයො විය සප්පදෙසසබ්බාරම්මණානීත්‍යත්ථො. කිරියජවනානඤ්හි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිවසප්පවත්තියං, වොට්ඨබ්බනස්ස ච තංතංපුරෙචාරිකවසප්පවත්තියං න ච කිඤ්චි අගොචරං නාම අත්ථි. ๕๙. คำว่า "สพฺพถาปิ สพฺพารมฺมณานิ" (เป็นสัพพารมณ์โดยประการทั้งปวง) ความว่า เป็นสัพพารมณ์โดยประการทั้งปวงโดยความเป็นกามวจร มหาคตะ โโลกุตตระทั้งหมด และบัญญัติ แต่ไม่ใช่เป็นสัพพารมณ์เพียงบางส่วนเหมือนพวกอกุศลเป็นต้น. เพราะว่าในการเป็นไปของกิริยาชวนะด้วยอำนาจสัพพัญญุตญาณเป็นต้น และในการเป็นไปของโวฏฐัพพนะด้วยอำนาจการเป็นไปนำหน้าของจิตนั้นๆ ย่อมไม่มีอารมณ์ใดๆ ที่ไม่เป็นโคจรเลย. 60. පඨමතතියාරුප්පාරම්මණත්තා ආරුප්පෙසු දුතියචතුත්ථානි මහග්ගතාරම්මණානි. ๖๐. อรูปฌานที่ ๒ และที่ ๔ ในบรรดาอรูปฌานทั้งหลาย ย่อมเป็นมหาคตารมณ์ เพราะมีอรูปฌานที่ ๑ และที่ ๓ เป็นอารมณ์. 61. සෙසානි…පෙ… පඤ්ඤත්තාරම්මණානීති පන්නරස රූපාවචරානි, පඨමතතියාරුප්පානි චාති එකවීසති කසිණාදිපඤ්ඤත්තීසු පවත්තනතො පඤ්ඤත්තාරම්මණානි. ๖๑. คำว่า "เสสานิ...เป... ปญฺญตฺตารมฺมณานิ" (ที่เหลือ... เป็นบัญญัติอารมณ์) คือ รูปาวจรจิต ๑๕ และอรูปฌานที่ ๑ และที่ ๓ รวมเป็น ๒๑ ดวง ย่อมเป็นบัญญัติอารมณ์ เพราะเป็นไปในกสิณบัญญัติเป็นต้น. 63. තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකපඤ්චද්වාරාවජ්ජනහසනවසෙන [Pg.135] පඤ්චවීසති චිත්තානි පරිත්ථම්හි කාමාවචරාරම්මණෙ යෙව භවන්ති. කාමාවචරඤ්හි මහග්ගතාදයො උපාදාය මන්දානුභාවතාය පරිසමන්තතො අත්තං ඛණ්ඩිතං වියාති පරිත්තං. ‘‘ඡ චිත්තානි මහග්ගතෙයෙවා’’ත්‍යාදිනා සබ්බත්ථ සාවධාරණයොජනා දට්ඨබ්බා. ๖๓. จิต ๒๕ ดวง คือ กามาวจรวิบาก ๒๓ ปัญจทวาราวัชชนะ ๑ และหสิตุปปาทะ ๑ ย่อมเป็นไปในกามาวจรารมณ์อันเป็นปริตตธรรมเท่านั้น เพราะว่ากามาวจรธรรมนั้น เมื่อเทียบกับมหาคตธรรมเป็นต้น ย่อมมีอานุภาพน้อย จึงชื่อว่าปริตตะ (น้อย) เหมือนถูกตัดขาดโดยรอบ พึงทราบการประกอบความที่ระบุแน่นอนในที่ทั้งปวงด้วยบทว่า "จิต ๖ ดวงเป็นไปในมหาคตธรรมเท่านั้น" เป็นต้น ආලම්බණසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายอาลัมพณสังคหะจบแล้ว වත්ථුසඞ්ගහවණ්ණනා คำอธิบายวัตถุสังคหะ 64. වත්ථුවිභාගතො, තබ්බත්ථුකචිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන ච සඞ්ගහො වත්ථුසඞ්ගහො. වසන්ති එතෙසු චිත්තචෙතසිකා තන්නිස්සයත්තාති වත්ථූනි. ๖๔. การสงเคราะห์วัตถุนั้น ชื่อว่า วัตถุสังคหะ โดยการจำแนกวัตถุ และโดยการกำหนดจิตที่มีวัตถุนั้นเป็นที่ตั้ง จิตและเจตสิกย่อมอาศัยอยู่ในสิ่งเหล่านี้ เพราะเป็นที่อาศัยของจิตและเจตสิก ฉะนั้นสิ่งเหล่านี้จึงชื่อว่า วัตถุ 65. තානි කාමලොකෙ සබ්බානිපි ලබ්භන්ති පරිපුණ්ණින්ද්‍රියස්ස තත්ථෙව උපලබ්භනතො. පි-සද්දෙන පන අන්ධබධිරාදිවසෙන කෙසඤ්චි අසම්භවං දීපෙති. ๖๕. วัตถุเหล่านั้นทั้งหมดมีได้ในกามโลก เพราะบุคคลผู้มีอินทรีย์บริบูรณ์ย่อมมีได้ในกามโลกนั้นเอง แต่ด้วยคำว่า "ปิ" (ก็) ย่อมแสดงถึงการไม่มีวัตถุบางอย่างในบุคคลบางจำพวก เช่น คนตาบอด คนหูหนวก เป็นต้น 66. ඝානාදිත්තයං නත්ථි බ්‍රහ්මානං කාමවිරාගභාවනාවසෙන ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බෙසු විරත්තතාය තබ්බිසයප්පසාදෙසුපි විරාගසභාවතො. බුද්ධදස්සනධම්මස්සවනාදිඅත්ථං පන චක්ඛුසොතෙසු අවිරත්තභාවතො චක්ඛාදිද්වයං තත්ථ උපලබ්භති. ๖๖. ฆานะเป็นต้น ๓ อย่างไม่มีแก่พรหมทั้งหลาย เพราะความที่พรหมเหล่านั้นคลายกำหนัดในกามด้วยการเจริญกามวิราคภาวนา จึงคลายกำหนัดในกลิ่น รส และโผฏฐัพพะ และในปสาทะอันเป็นที่รับอารมณ์เหล่านั้นด้วย แต่เพื่อประโยชน์ในการเห็นพระพุทธเจ้าและการฟังธรรมเป็นต้น ย่อมมีจักขุและโสตะ ๒ อย่างในพรหมโลกนั้น เพราะความที่พรหมเหล่านั้นยังไม่คลายกำหนัดในจักขุและโสตะ 67. අරූපලොකෙ සබ්බානිපි ඡ වත්ථූනි න සංවිජ්ජන්ති අරූපීනං රූපවිරාගභාවනාබලෙන තත්ථ සබ්බෙන සබ්බං රූපප්පවත්තියා අභාවතො. ๖๗. ในอรูปโลก วัตถุทั้ง ๖ อย่างทั้งหมดไม่ปรากฏ เพราะกำลังแห่งการเจริญรูปวิราคภาวนาของอรูปพรหม ทำให้ไม่มีการเป็นไปของรูปโดยประการทั้งปวงในอรูปโลกนั้น 68. පඤ්චවිඤ්ඤාණානෙව නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුයොති පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයො. ๖๘. วิญญาณ ๕ เท่านั้น ชื่อว่า ปัญจวิญญาณธาตุ เพราะเป็นธาตุโดยความเป็นสภาพที่ปราศจากสัตว์และชีวิต 69. මනනමත්තා ධාතු මනොධාතු. ๖๙. ธาตุที่สักแต่ว่านึกคิด ชื่อว่า มโนธาตุ 70. මනොයෙව [Pg.136] විසිට්ඨවිජානනකිච්චයොගතො විඤ්ඤාණං නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතු චාති මනොවිඤ්ඤාණධාතු. මනසො විඤ්ඤාණධාතූති වා මනොවිඤ්ඤාණධාතු. සා හි මනතොයෙව අනන්තරපච්චයතො සම්භූයමනසොයෙව අනන්තරපච්චයභූතාති මනසො සම්බන්ධිනී හොති. සන්තීරණත්තයස්ස, අට්ඨමහාවිපාකානං, පටිඝද්වයස්ස, පඨමමග්ගස්ස, හසිතුප්පාදස්ස, පන්නරසරූපාවචරානඤ්ච වසෙන පවත්තා යථාවුත්තමනොධාතුපඤ්චවිඤ්ඤාණධාතූහි අවසෙසා මනොවිඤ්ඤාණධාතු සඞ්ඛාතා ච තිංස ධම්මා න කෙවලං මනොධාතුයෙව, තථා හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්තීති සම්බන්ධො. ๗๐. มโนนั่นเอง ชื่อว่า มโนวิญญาณธาตุ เพราะประกอบด้วยกิจคือการรู้แจ้งที่วิเศษ และเป็นวิญญาณธาตุโดยความเป็นสภาพที่ปราศจากสัตว์และชีวิต หรือชื่อว่า มโนวิญญาณธาตุ เพราะเป็นวิญญาณธาตุของมโน เพราะมโนวิญญาณธาตุนั้นเกิดขึ้นจากมโนนั่นเองโดยอนันตรปัจจัย และเป็นอนันตรปัจจัยแก่มโนนั่นเอง จึงเป็นของที่เกี่ยวข้องกับมโน ธรรม ๓๐ ประการที่เหลือจากมโนธาตุและปัญจวิญญาณธาตุที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งนับว่าเป็นมโนวิญญาณธาตุ ได้แก่ สันตีรณะ ๓ มหาวิบาก ๘ ปฏิฆะ ๒ ปฐมมรรค ๑ หสิตุปปาทะ ๑ และรูปาวจร ๑๕ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุเท่านั้น เช่นเดียวกับมโนธาตุ ดังนี้คือความเกี่ยวข้อง සන්තීරණමහාවිපාකානි හි එකාදස ද්වාරාභාවතො, කිච්චාභාවතො ච ආරුප්පෙ න උප්පජ්ජන්ති. පටිඝස්ස අනීවරණාවත්ථස්ස අභාවතො තංසහගතං චිත්තද්වයං රූපලොකෙපි නත්ථි, පගෙව ආරුප්පෙ. පඨමමග්ගොපි පරතොඝොසපච්චයාභාවෙ සාවකානං අනුප්පජ්ජනතො, බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානඤ්ච මනුස්සලොකතො අඤ්ඤත්ථ අනිබ්බත්තනතො, හසනචිත්තඤ්ච කායාභාවතො, රූපාවචරානි අරූපීනං රූපවිරාගභාවනාවසෙන තදාරම්මණෙසු ඣානෙසුපි විරත්තභාවතො අරූපභවෙ න උප්පජ්ජන්තීති සබ්බානිපි එතානි තෙත්තිංස චිත්තානි හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්ති. จริงอยู่ สันตีรณมหาวิบาก ๑๑ ดวง ย่อมไม่เกิดขึ้นในอรูปภพ เพราะไม่มีทวารและไม่มีกิจ จิต ๒ ดวงที่เกิดร่วมกับปฏิฆะ ย่อมไม่มีแม้ในรูปโลก เพราะไม่มีอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาอันเป็นที่ตั้งแห่งปฏิฆะ จะกล่าวไปไยในอรูปภพเล่า ปฐมมรรคก็ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่พระสาวก เพราะไม่มีปัจจัยคือเสียงจากผู้อื่น และย่อมไม่เกิดขึ้นแก่พระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าในที่อื่นนอกจากมนุษยโลก หสนจิตก็ย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะไม่มีกาย รูปาวจรจิตทั้งหลาย ย่อมไม่เกิดขึ้นในอรูปภพ เพราะอรูปบุคคลทั้งหลายย่อมคลายกำหนัดในรูป โดยการเจริญรูปวิราคภาวนา แม้ในฌานที่เป็นอารมณ์นั้น จิต ๓๓ ดวงเหล่านี้ทั้งหมด ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุเท่านั้น 71. පඤ්චරූපාවචරකුසලතො අවසෙසානි ද්වාදස ලොකියකුසලානි, පටිඝද්වයතො අවසෙසානි දස අකුසලානි, පඤ්චද්වාරාවජ්ජනහසනරූපාවචරකිරියෙහි අවසෙසානි තෙරස කිරියචිත්තානි, පඨමමග්ගතො අවසෙසානි සත්ත අනුත්තරානි චාති ඉමෙසං වසෙන ද්වෙචත්තාලීසවිධා මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතා ධම්මා පඤ්චවොකාරභවවසෙන හදයං නිස්සාය වා, චතුවොකාරභවවසෙන අනිස්සායවා පවත්තන්ති. ๗๑. โลกียกุศล ๑๒ ดวงที่เหลือจากรูปาวจรกุศล ๕, อกุศล ๑๐ ดวงที่เหลือจากปฏิฆะ ๒, กิริยาจิต ๑๓ ดวงที่เหลือจากปัญจทวาราวัชชนะ หสนะ และรูปาวจรกิริยา, และอนุตตรจิต ๗ ดวงที่เหลือจากปฐมมรรค ธรรมทั้งหลายที่นับว่าเป็นมโนวิญญาณธาตุ ๔๒ ประเภท โดยนัยแห่งจิตเหล่านี้ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยหทัยวัตถุในปัญจโวการภพ หรือโดยไม่อาศัยในจตุโวการภพ 73. කාමෙ [Pg.137] භවෙ ඡවත්ථුං නිස්සිතා සත්ත විඤ්ඤාණධාතුයො, රූපෙ භවෙ තිවත්ථුං නිස්සිතා ඝානවිඤ්ඤාණාදිත්තයවජ්ජිතා චතුබ්බිධා විඤ්ඤාණධාතුයො, ආරුප්පෙ භවෙ අනිස්සිතා එකා මනොවිඤ්ඤාණධාතු මතාති යොජනා. ๗๓. ในกามภพ วิญญาณธาตุ ๗ ย่อมอาศัยวัตถุ ๖ ในรูปภพ วิญญาณธาตุ ๔ ประเภท เว้นฆานวิญญาณเป็นต้น ๓ ย่อมอาศัยวัตถุ ๓ ในอรูปภพ มโนวิญญาณธาตุ ๑ ย่อมไม่อาศัยวัตถุ ดังนี้คือการประกอบความ 74. කාමාවචරවිපාකපඤ්චද්වාරාවජ්ජනපටිඝද්වයහසනවසෙන සත්තවීසති කාමාවචරානි, පන්නරස රූපාවචරානි, පඨමමග්ගොති තෙචත්තාලීස නිස්සායෙව ජායරෙ, තතොයෙව අවසෙසා ආරුප්පවිපාකවජ්ජිතා ද්වෙචත්තාලීස නිස්සාය ච අනිස්සාය ච ජායරෙ, පාකාරුප්පා චත්තාරො අනිස්සිතායෙවාති සම්බන්ධො. ๗๔. กามาวจรจิต ๒๗ ดวง โดยนัยแห่งกามาวจรวิบาก ปัญจทวาราวัชชนะ ปฏิฆะ ๒ และหสนะ, รูปาวจรจิต ๑๕ ดวง, และปฐมมรรค รวมเป็น ๔๓ ดวง ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุเท่านั้น จิตที่เหลือจากนั้น ๔๒ ดวง เว้นอรูปวิบาก ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุบ้าง และไม่อาศัยวัตถุบ้าง อรูปวิบาก ๔ ดวง ย่อมไม่อาศัยวัตถุเท่านั้น ดังนี้คือความเกี่ยวข้อง වත්ථුසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. วัตถุสังคหวัณณนา จบแล้ว ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය ดังนี้ ในอภิธัมมัตถสังคหวัณณนา ชื่อว่า อภิธัมมัตถวิภาวินี පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ปกิณณกปริจเฉทวัณณนา จบแล้ว 4. වීථිපරිච්ඡෙදවණ්ණනා ๔. วีถีปริจเฉทวัณณนา 1. ඉච්චෙවං යථාවුත්තනයෙන චිත්තුප්පාදානං චතුන්නං ඛන්ධානං උත්තරං වෙදනාසඞ්ගහාදිවිභාගතො උත්තමං පභෙදසඞ්ගහං කත්වා පුන කාමාවචරාදීනං තිණ්ණං භූමීනං, ද්විහෙතුකාදිපුග්ගලානඤ්ච භෙදෙන ලක්ඛිතං ‘‘ඉදං එත්තකෙහි පරං, ඉමස්ස අනන්තරං එත්තකානි චිත්තානී’’ති එවං පුබ්බාපරචිත්තෙහි නියාමිතං පටිසන්ධිපවත්තීසු චිත්තුප්පාදානං පවත්තිසඞ්ගහං නාම තන්නාමකං සඞ්ගහං යථාසම්භවතො සමාසෙන පවක්ඛාමීති යොජනා. ๑. ด้วยประการฉะนี้ หลังจากได้ทำปเภทสังคหะอันยอดเยี่ยม ซึ่งเป็นส่วนที่ยิ่งกว่าการจำแนกสังคหะมีเวทนาสังคหะเป็นต้น ของนามขันธ์ ๔ คือจิตตุปบาท ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว อีกทั้งได้กำหนดโดยความแตกต่างแห่งภูมิ ๓ มีกามาวจรภูมิเป็นต้น และแห่งบุคคลมีทวิเหตุกบุคคลเป็นต้น ซึ่งถูกกำหนดด้วยจิตก่อนและหลังว่า "จิตนี้เกิดต่อจากจิตมีประมาณเท่านี้, จิตมีประมาณเท่านี้เกิดในลำดับแห่งจิตนี้" ดังนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวปวัตติสังคหะชื่อนั้น ซึ่งเป็นการรวบรวมการเป็นไปของจิตตุปบาทในการปฏิสนธิและปวัตติกาล โดยย่อตามสมควร ดังนี้คือการประกอบความ 2. වත්ථුද්වාරාරම්මණසඞ්ගහා හෙට්ඨා කථිතාපි පරිපුණ්ණං කත්වා පවත්තිසඞ්ගහං දස්සෙතුං පුන නික්ඛිත්තා. ๒. วัตถุ ทวาร และอารัมมณสังคหะ แม้ได้กล่าวไว้ในตอนก่อนแล้ว ก็ได้นำมาตั้งไว้อีกครั้ง เพื่อทำให้บริบูรณ์และเพื่อแสดงปวัตติสังคหะ 3. විසයානං ද්වාරෙසු, විසයෙසු ච චිත්තානං පවත්ති විසයප්පවත්ති. ๓. การเป็นไปของจิตในทวารทั้งหลายของอารมณ์ และในอารมณ์ทั้งหลาย ชื่อว่า วิสยัปปวัตติ 4. තත්ථාති තෙසු ඡසු ඡක්කෙසු. ๔. คำว่า "ในนั้น" (ตตฺถ) นั้น หมายถึง ในหมวด ๖ ทั้ง ๖ เหล่านั้น වීථිඡක්කවණ්ණනා วีถีฉักกวัณณนา 6. ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ [Pg.138] පවත්තා වීථි චිත්තපරම්පරා චක්ඛුද්වාරවීථී’’ත්‍යාදිනා ද්වාරවසෙන, ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්බන්ධිනී වීථි තෙන සහ එකාරම්මණඑකද්වාරිකතාය සහචරණභාවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථී’’ත්‍යාදිනා විඤ්ඤාණවසෙන වා වීථීනං නාම යොජනා කාතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුද්වාරවීථී’’ත්‍යාදි වුත්තං. ๖. เพื่อแสดงว่า การประกอบชื่อของวิถีพึงทำโดยนัยแห่งทวาร เช่น "วิถีคือลำดับแห่งจิตที่เกิดขึ้นในจักขุทวาร ชื่อว่า จักขุทวารวิถี" เป็นต้น, หรือโดยนัยแห่งวิญญาณ เช่น "วิถีที่เกี่ยวข้องกับจักขุวิญญาณ เพราะมีภาวะเป็นไปพร้อมกันด้วยความเป็นอารมณ์เดียวกันและทวารเดียวกันกับจักขุวิญญาณ ชื่อว่า จักขุวิญญาณวิถี" เป็นต้น, จึงได้กล่าวคำว่า "จักขุทวารวิถี" เป็นต้น. වීථිඡක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා. วีถีฉักกวัณณนา จบแล้ว. වීථිභෙදවණ්ණනා วีถีเภทวัณณนา 7. ‘‘අතිමහන්ත’’න්ත්‍යාදීසු එකචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා ආපාථාගතං සොළසචිත්තක්ඛණායුකං අතිමහන්තං නාම. ද්විතිචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා පන්නරසචුද්දසචිත්තක්ඛණායුකං මහන්තං නාම. චතුචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව නවචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා තෙරසචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව අට්ඨචිත්තක්ඛණායුතං පරිත්තං නාම. දසචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව පන්නරසචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා සත්තචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව ද්විචිත්තක්ඛණායුකං අතිපරිත්තං නාම. එවඤ්ච කත්වා වක්ඛති ‘‘එකචිත්තක්ඛණාතීතානී’’ත්‍යාදි. විභූතං පාකටං. අවිභූතං අපාකටං. ๗. ในบรรดาคำว่า "อติมหันตะ" เป็นต้น, อารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว 1 ขณะจิต และมาสู่คลอง มีอายุ 16 ขณะจิต ชื่อว่า อติมหันตะ. อารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว 2-3 ขณะจิต มีอายุ 15-14 ขณะจิต ชื่อว่า มหันตะ. อารมณ์ที่ล่วงไปแล้วตั้งแต่ 4 ขณะจิต จนถึง 9 ขณะจิต มีอายุตั้งแต่ 13 ขณะจิต จนถึง 8 ขณะจิต ชื่อว่า ปริตตะ. อารมณ์ที่ล่วงไปแล้วตั้งแต่ 10 ขณะจิต จนถึง 15 ขณะจิต มีอายุตั้งแต่ 7 ขณะจิต จนถึง 2 ขณะจิต ชื่อว่า อติปริตตะ. เมื่อทำอย่างนี้แล้ว ท่านจักกล่าวว่า "อารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว 1 ขณะจิต" เป็นต้น. วิภูตะ คือ ปรากฏชัด. อวิภูตะ คือ ไม่ปรากฏชัด. වීථිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. วีถีเภทวัณณนา จบแล้ว. පඤ්චද්වාරවීථිවණ්ණනා ปัญจทวารวิถีวัณณนา 8. කථන්ති කෙන පකාරෙන අතිමහන්තාදිවසෙන විසයවවත්ථානන්ති පුච්ඡිත්වා චිත්තක්ඛණවසෙන තං පකාසෙතුං ‘‘උප්පාදඨිතී’’ත්‍යාදි ආරද්ධං. උප්පජ්ජනං උප්පාදො, අත්තපටිලාභො. භඤ්ජනං භඞ්ගො, සරූපවිනාසො. උභින්නං වෙමජ්ඣෙ භඞ්ගාභිමුඛප්පවත්ති ඨිති නාම. කෙචි පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං පටිසෙධෙන්ති. අයඤ්හි නෙසං අධිප්පායො – චිත්තයමකෙ (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා; යම. 2.චිත්තයමක.81, 102) ‘‘උප්පන්නං උප්පජ්ජමාන’’න්ති එවමාදිපදානං විභඞ්ගෙ ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පන්නං[Pg.139], නො ච උප්පජ්ජමානං, උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නඤ්චෙව උප්පජ්ජමානඤ්චා’’ත්‍යාදිනා (යම. 2.චිත්තයමක.81, 102) භඞ්ගුප්පාදාව කථිතා, න ඨිතික්ඛණො. යදි ච චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණොපි අත්ථි, ‘‘ඨිතික්ඛණෙ භඞ්ගක්ඛණෙ චා’’ති වත්තබ්බං සියා. අථ මතං ‘‘උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති (අ. නි. 3.47) සුත්තන්තපාඨතො ඨිතික්ඛණො අත්ථී’’ති, තත්ථපි එකස්මිං ධම්මෙ අඤ්ඤථත්තස්ස අනුප්පජ්ජනතො, පඤ්ඤාණවචනතො ච පබන්ධඨිතියෙව අධිප්පෙතා, න ච ඛණඨිති, න ච අභිධම්මෙ ලබ්භමානස්ස අවචනෙ කාරණං අත්ථි, තස්මා යථාධම්මසාසනෙ අවචනම්පි අභාවමෙව දීපෙතීති. තත්ථ වුච්චතෙ යථෙව හි එකධම්මාධාරභාවෙපි උප්පාදභඞ්ගානං අඤ්ඤො උප්පාදක්ඛණො, අඤ්ඤො භඞ්ගක්ඛණොති උප්පාදාවත්ථාය භින්නා භඞ්ගාවත්ථා ඉච්ඡිතා. ඉතරථා හි ‘‘අඤ්ඤොයෙව ධම්මො උප්පජ්ජති, අඤ්ඤො නිරුජ්ඣතී’’ති ආපජ්ජෙය්‍ය, එවමෙව උප්පාදභඞ්ගාවත්ථාහි භින්නා භඞ්ගාභිමුඛාවත්ථාපි ඉච්ඡිතබ්බා, සා ඨිති නාම. පාළියං පන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධතො නයදස්සනවසෙන සා න වුත්තා. අභිධම්මදෙසනාපි හි කදාචි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තති, යථා රූපස්ස උප්පාදො උපචයො සන්තතීති ද්විධා භින්දිත්වා දෙසිතො, සුත්තෙ ච ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’’ති එවං සඞ්ඛතධම්මස්සෙව ලක්ඛණදස්සනත්ථං උප්පාදාදීනං වුත්තත්තා න සක්කා පබන්ධස්ස පඤ්ඤත්තිසභාවස්ස අසඞ්ඛතස්ස ඨිති තත්ථ වුත්තාති විඤ්ඤාතුං. උපසග්ගස්ස ච ධාත්වත්ථෙයෙව පවත්තනතො ‘‘පඤ්ඤායතී’’ති එතස්ස විඤ්ඤායතීති අත්ථො. තස්මා න එත්තාවතා චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණො පටිබාහිතුං යුත්තොති සුවුත්තමෙතං ‘‘උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙනා’’ති. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං අට්ඨකථායම්පි ‘‘එකෙකස්ස [Pg.140] උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙන තයො තයො ඛණා’’ති (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා). ๘. เมื่อถามว่า การกำหนดขอบเขตของอารมณ์นั้นเป็นอย่างไร ด้วยประการใด โดยความเป็นของใหญ่ยิ่งเป็นต้น เพื่อจะประกาศสิ่งนั้นโดยอาศัยขณะแห่งจิต บทว่า "อุปปาทฐิติ" เป็นต้น จึงเริ่มขึ้น. การเกิดขึ้น คือ อุปปาทะ (การได้ภาวะของตน). การแตกสลาย คือ ภังคะ (การพินาศไปแห่งสภาพของตน). การเป็นไปมุ่งหน้าสู่ความแตกสลายในท่ามกลางของทั้งสองนั้น ชื่อว่า ฐิติ. แต่บางพวกย่อมปฏิเสธฐิติขณะของจิต อธิบายของพวกเขานั้นคือ ในจิตยมก (อภิ. วิ. อรรถกถาฎีกา 20 ปกีรณกถาวัณณนา; ยมก 2. จิตตยมก 81, 102) ในวิภังค์แห่งบทมี "อุปปันนัง อุปปัชชะมานัง" เป็นต้น ด้วยบทมี "เกิดขึ้นแล้วในภังคขณะ แต่ไม่กำลังเกิดขึ้น, เกิดขึ้นแล้วด้วย กำลังเกิดขึ้นด้วยในอุปปาทขณะ" เป็นต้น ภังคะและอุปปาทะเท่านั้นที่กล่าวไว้ ไม่ใช่ฐิติขณะ. และถ้าฐิติขณะของจิตก็มีอยู่ พึงกล่าวว่า "ในฐิติขณะและในภังคขณะ". หากมีความเห็นว่า "อุปปาทะปรากฏ, วยะปรากฏ, ความเป็นอย่างอื่นของสิ่งที่ตั้งอยู่ปรากฏ" (อ. อังคุตตรนิกาย 3.47) เพราะพระสูตรนี้ ฐิติขณะจึงมีอยู่ แม้ในที่นั้น เพราะความเป็นอย่างอื่นไม่เกิดขึ้นในธรรมอันเดียว และเพราะคำว่า "ปรากฏ" ฐิติที่เป็นไปอย่างต่อเนื่องเท่านั้นที่ประสงค์ ไม่ใช่ฐิติที่เป็นขณะ และไม่มีเหตุผลในการไม่กล่าวถึงสิ่งที่พึงได้ในอภิธรรม เพราะฉะนั้น การไม่กล่าวถึงในพระธรรมวินัยก็ย่อมแสดงถึงความไม่มีนั่นเอง. ในเรื่องนั้น พึงกล่าวว่า เหมือนอย่างที่แม้ในภาวะที่เป็นที่ตั้งของธรรมอันเดียว อุปปาทขณะของอุปปาทะและภังคะเป็นอย่างหนึ่ง, ภังคขณะเป็นอย่างหนึ่ง ภาวะแห่งภังคะที่ต่างจากภาวะแห่งอุปปาทะเป็นที่ปรารถนา หากเป็นอย่างอื่น พึงถึงซึ่งการกล่าวว่า "ธรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้น, ธรรมอีกอย่างหนึ่งดับไป" เช่นนั้นเหมือนกัน ภาวะที่มุ่งหน้าสู่ความแตกสลายที่ต่างจากภาวะแห่งอุปปาทะและภังคะก็เป็นที่ปรารถนา สิ่งนั้นชื่อว่า ฐิติ. แต่ในพระบาลี สิ่งนั้นไม่ได้กล่าวไว้โดยอาศัยการแสดงนัย เพราะคล้อยตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล การแสดงอภิธรรมก็ย่อมเป็นไปโดยคล้อยตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคลในบางครั้ง เหมือนอย่างที่อุปปาทะ อุปจยะ และสันตติของรูป ถูกแบ่งเป็นสองอย่างแล้วแสดงไว้ และในพระสูตร เพราะอุปปาทะเป็นต้นถูกกล่าวไว้เพื่อแสดงลักษณะของสังขตธรรมเท่านั้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย สังขตลักษณะของสังขตธรรม 3 อย่างเหล่านี้มีอยู่ 3 อย่างอะไรบ้าง? อุปปาทะปรากฏ, วยะปรากฏ, ความเป็นอย่างอื่นของสิ่งที่ตั้งอยู่ปรากฏ" จึงไม่สามารถรู้ได้ว่า ฐิติของปพันธะ (ความต่อเนื่อง) ซึ่งมีสภาพเป็นบัญญัติและเป็นอสังขตะ ถูกกล่าวไว้ในที่นั้น. และเพราะอุปสรรคย่อมเป็นไปในอรรถของธาตุเท่านั้น คำว่า "ปัญญาติ" นี้ มีความหมายว่า "วิญญาติ" (รู้แจ้ง) เพราะฉะนั้น การปฏิเสธฐิติขณะของจิตด้วยเหตุเพียงเท่านี้จึงไม่สมควร คำว่า "โดยอาศัยอุปปาทะ ฐิติ และภังคะ" นี้ จึงกล่าวไว้ดีแล้ว. และเมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ในอรรถกถาก็กล่าวไว้ว่า "แต่ละอย่างมีขณะสามๆ โดยอาศัยอุปปาทะ ฐิติ และภังคะ" (อภิ. วิ. อรรถกถา 26 ปกีรณกถา). 9. අරූපං ලහුපරිණාමං, රූපං ගරුපරිණාමං ගාහකගාහෙතබ්බභාවස්ස තංතංඛණවසෙන උප්පජ්ජනතොති ආහ ‘‘තානී’’ත්‍යාදි. තානීති තාදිසානි. සත්තරසන්නං චිත්තානං ඛණානි විය ඛණානි සත්තරසචිත්තක්ඛණානි, තානි චිත්තක්ඛණානි සත්තරසාති වා සම්බන්ධො. විසුං විසුං පන එකපඤ්ඤාස චිත්තක්ඛණානි හොන්ති. රූපධම්මානන්ති විඤ්ඤත්තිලක්ඛණරූපවජ්ජානං රූපධම්මානං. විඤ්ඤත්තිද්වයඤ්හි එකචිත්තක්ඛණායුකං. තථා හි තං චිත්තානුපරිවත්තිධම්මෙසු වුත්තං. ලක්ඛණරූපෙසු ච ජාති චෙව අනිච්චතා ච චිත්තස්ස උප්පාදභඞ්ගක්ඛණෙහි සමානායුකා, ජරතා පන එකූනපඤ්ඤාසචිත්තක්ඛණායුකා. එවඤ්ච කත්වා වදන්ති – ๙. อรูปมีการเปลี่ยนแปลงเร็ว, รูปมีการเปลี่ยนแปลงช้า เพราะมีการเกิดขึ้นตามขณะนั้นๆ ของภาวะผู้รับและสิ่งที่ถูกรับ จึงกล่าวว่า "ตานิ" เป็นต้น. คำว่า "ตานิ" คือ รูปเช่นนั้น. 17 จิตตขณะ คือ ขณะที่เหมือนกับขณะของจิต 17 ขณะ หรือเชื่อมโยงว่า จิตตขณะเหล่านั้นมี 17. แต่เมื่อแยกกันแล้ว ย่อมมี 51 ขณะ. คำว่า "แห่งรูปธรรมทั้งหลาย" คือ แห่งรูปธรรมทั้งหลายเว้นวิญญัติรูปและลักขณรูป. ด้วยว่า วิญญัติ 2 มีอายุเท่ากับ 1 จิตตขณะ. เพราะเหตุนั้น วิญญัตินั้นจึงถูกกล่าวไว้ในบรรดาธรรมที่หมุนเวียนตามจิต. และในบรรดาลักขณรูป ชาติและอนิจจตา มีอายุเท่ากับอุปปาทขณะและภังคขณะของจิต, ส่วนชรตา มีอายุเท่ากับ 49 ขณะ. เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านจึงกล่าวว่า – ‘‘තං සත්තරසචිත්තායු, විනා විඤ්ඤත්තිලක්ඛණ’’න්ති (ස. ස. 60); "รูปนั้นมีอายุเท่ากับจิต 17 ขณะ เว้นวิญญัติและลักขณรูป" (สังคหะ 60); කෙචි (විභ. මූලටී. 20) පන ‘‘පටිච්චසමුප්පාදට්ඨකථායං ‘එත්තාවතා එකාදස චිත්තක්ඛණා අතීතා හොන්ති, අථාවසෙසපඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ’ති (විසුද්ධි. 2.623; විභ. අට්ඨ. 227) වචනතො සොළසචිත්තක්ඛණානි රූපධම්මානමායූ. උප්පජ්ජමානමෙව හි රූපං භවඞ්ගචලනස්ස පච්චයො හොතී’’ති වදන්ති, තයිදමසාරං ‘‘පටිසන්ධිචිත්තෙන සහුප්පන්නං කම්මජරූපං තතො පට්ඨාය සත්තරසමෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣති, පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතික්ඛණෙ උප්පන්නං අට්ඨාරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙ නිරුජ්ඣතී’’ත්‍යාදිනා (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) අට්ඨකථායමෙව සත්තරසචිත්තක්ඛණස්ස ආගතත්තා. යත්ථ පන සොළසචිත්තක්ඛණානෙව පඤ්ඤායන්ති, තත්ථ චිත්තප්පවත්තියා පච්චයභාවයොග්‍යක්ඛණවසෙන නයො නීතො. හෙට්ඨිමකොටියා හි එකචිත්තක්ඛණම්පි [Pg.141] අතික්කන්තස්සෙව රූපස්ස ආපාථාගමනසාමත්ථියන්ති අලමතිවිත්ථාරෙන. แต่บางพวก (วิภังคมูลฎีกา 20) กล่าวว่า "ในปฏิจจสมุปปาทอรรถกถา กล่าวว่า 'ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จิตตขณะ 11 ขณะล่วงไปแล้ว, ส่วนที่เหลือมีอายุ 5 จิตตขณะ' (วิสุทธิ. 2.623; วิภังคอรรถกถา 227) เพราะฉะนั้น รูปธรรมทั้งหลายจึงมีอายุ 16 จิตตขณะ เพราะรูปที่กำลังเกิดขึ้นเท่านั้น ย่อมเป็นปัจจัยแห่งภวังคจลนะ" คำกล่าวนั้นไม่มีสาระ เพราะในอรรถกถาเองก็ได้ระบุถึง 17 จิตตขณะไว้แล้ว ด้วยบทมีเป็นต้นว่า "กัมมชรูปที่เกิดขึ้นพร้อมกับปฏิสนธิจิต ย่อมดับไปพร้อมกับจิตที่ 17 นับจากนั้น, รูปที่เกิดขึ้นในฐิติขณะของปฏิสนธิจิต ย่อมดับไปในอุปปาทขณะของจิตที่ 18" (วิภังคอรรถกถา 26 ปกีรณกถา) ส่วนในที่ใดที่ปรากฏเพียง 16 จิตตขณะ ในที่นั้น ท่านนำนัยไปโดยอาศัยขณะที่สมควรแก่ความเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปของจิต เพราะโดยกำหนดอย่างต่ำ รูปที่ล่วงเลยไปแม้เพียง 1 จิตตขณะเท่านั้น ก็มีความสามารถที่จะมาสู่คลองอารมณ์ได้ พอเพียงแล้วด้วยการขยายความเกินไป 10. එකචිත්තස්ස ඛණං විය ඛණං එකචිත්තක්ඛණං, තං අතීතං එතෙසං, එතානි වා තං අතීතානීති එකචිත්තක්ඛණාතීතානි. ආපාථමාගච්ඡන්තීති රූපසද්දාරම්මණානි සකසකට්ඨානෙ ඨත්වාව ගොචරභාවං ගච්ඡන්තීති ආභොගානුරූපං අනෙකකලාපගතානි ආපාථං ආගච්ඡන්ති, සෙසානි පන ඝානාදිනිස්සයෙසු අල්ලීනානෙව විඤ්ඤාණුප්පත්තිකාරණානීති එකෙකකලාපගතානිපි. එකෙකකලාපගතාපි හි පසාදා විඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවං ගච්ඡන්ති, තෙ පන භවඞ්ගචලනස්ස අනන්තරපච්චයභූතෙන භවඞ්ගෙන සද්ධිං උප්පන්නා. ‘‘ආවජ්ජනෙන සද්ධිං උප්පන්නා’’ති අපරෙ. ๑๐. ขณะที่เหมือนกับขณะแห่งจิตดวงเดียว ชื่อว่า เอกจิตตขณะ, ขณะนั้นล่วงเลยไปแล้วสำหรับอารมณ์เหล่านี้ หรืออารมณ์เหล่านี้ล่วงเลยขณะนั้นไปแล้ว ชื่อว่า เอกจิตตขณะล่วงไปแล้ว (อตีตภวังค์) คำว่า "ย่อมมาสู่คลองอารมณ์" คือ รูปารมณ์และสัททารมณ์เป็นต้น ตั้งอยู่ในที่ของตนๆ นั่นเองแล้วถึงความเป็นอารมณ์ คือ มาสู่คลองอารมณ์โดยประกอบด้วยกลาปะหลายอย่างตามสมควรแก่ความใส่ใจ ส่วนอารมณ์ที่เหลือ (คันธารมณ์เป็นต้น) เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของวิญญาณที่อาศัยอยู่ในฆานปสาทเป็นต้นเท่านั้น แม้จะประกอบด้วยกลาปะอย่างละหนึ่งก็ตาม เพราะแม้ปสาทะที่ประกอบด้วยกลาปะอย่างละหนึ่ง ก็ย่อมถึงความเป็นที่ตั้งของวิญญาณได้ แต่ปสาทะเหล่านั้นเกิดขึ้นพร้อมกับภวังค์ซึ่งเป็นอนันตรปัจจัยของภวังคจลนะ ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า "เกิดขึ้นพร้อมกับอาวัชชนะ" ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙති විසදිසවිඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුභාවසඞ්ඛාතභවඞ්ගචලනවසෙන පුරිමග්ගහිතාරම්මණස්මිංයෙව ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ පවත්තෙ. පඤ්චසු හි පසාදෙසු යොග්‍යදෙසාවත්ථානවසෙන ආරම්මණෙ ඝට්ටිතෙ පසාදඝට්ටනානුභාවෙන භවඞ්ගසන්තති වොච්ඡිජ්ජමානා සහසා අනොච්ඡිජ්ජිත්වා යථා වෙගෙන ධාවන්තො ඨාතුකාමොපි පුරිසො එකද්විපදවාරෙ අතික්කමිත්වාව තිට්ඨති, එවං ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වාව ඔච්ඡිජ්ජති. තත්ථ පඨමචිත්තං භවඞ්ගසන්තතිං චාලෙන්තං විය උප්පජ්ජතීති භවඞ්ගචලනං, දුතියං තස්ස ඔච්ඡිජ්ජනාකාරෙන උප්පජ්ජනතො භවඞ්ගුපච්ඡෙදොති වොහරන්ති. ඉධ පන අවිසෙසෙන වුත්තං ‘‘ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙ’’ති. คำว่า "เมื่อภวังค์ไหวสองครั้ง" คือ เมื่อภวังค์เป็นไปสองครั้งในอารมณ์ที่เคยยึดถือมาก่อนนั่นเอง โดยอำนาจแห่งภวังคจลนะที่นับว่าเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของวิญญาณที่ต่างประเภทกัน เพราะเมื่ออารมณ์กระทบที่ปสาทะทั้งห้าโดยอาศัยการตั้งอยู่ในฐานะที่เหมาะสม ด้วยอานุภาพแห่งการกระทบปสาทะ ภวังคสันตติที่กำลังจะขาดไป ย่อมไม่ขาดไปในทันที เหมือนอย่างบุรุษผู้กำลังวิ่งมาด้วยความเร็ว แม้ปรารถนาจะหยุด ก็ย่อมหยุดได้หลังจากก้าวเลยไปหนึ่งหรือสองก้าว ฉันใด ภวังค์ก็ฉันนั้น ย่อมเกิดขึ้นสองครั้งแล้วจึงขาดไป ในบรรดาภวังค์สองครั้งนั้น จิตดวงแรกย่อมเกิดขึ้นเหมือนยังภวังคสันตติให้ไหว ท่านจึงเรียกว่า ภวังคจลนะ จิตดวงที่สองย่อมเกิดขึ้นโดยอาการที่ภวังค์นั้นจะขาดไป ท่านจึงเรียกว่า ภวังคุปัจเฉทะ แต่ในที่นี้ท่านกล่าวโดยไม่จำแนกไว้ว่า "เมื่อภวังค์ไหวสองครั้ง" නනු ච රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තන්නිස්සිතස්සෙව චලනං යුත්තං, කථං පන හදයවත්ථුනිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්සාති? සන්තතිවසෙන එකාබද්ධත්තා. යථා හි භෙරියා එකස්මිං තලෙ ඨිතසක්ඛරාය මක්ඛිකාය නිසින්නාය අපරස්මිං තලෙ දණ්ඩාදිනා පහටෙ අනුක්කමෙන භෙරිචම්මවරත්තාදීනං චලනෙන සක්ඛරාය [Pg.142] චලිතාය මක්ඛිකාය උප්පතිත්වා ගමනං හොති, එවමෙව රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තන්නිස්සයෙසු මහාභූතෙසු චලිතෙසු අනුක්කමෙන තංසම්බන්ධානං සෙසරූපානම්පි චලනෙන හදයවත්ථුම්හි චලිතෙ තන්නිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්ස චලනාකාරෙන පවත්ති හොති. වුත්තඤ්ච – ก็มิใช่หรือว่า เมื่อปสาทะถูกกระทบด้วยรูปารมณ์เป็นต้น การไหวของสิ่งที่อาศัยปสาทะนั้นย่อมสมควร แต่ภวังค์ที่อาศัยหทัยวัตถุเล่า (ไหวได้อย่างไร)? (ตอบว่า) เพราะมีความผูกพันเป็นอันเดียวกันโดยกระแสสืบต่อ เปรียบเหมือนเมื่อแมลงวันเกาะอยู่บนก้อนกรวดที่วางอยู่บนหน้ากลองด้านหนึ่ง เมื่อหน้ากลองอีกด้านหนึ่งถูกตีด้วยไม้เป็นต้น การไหวของหนังกลองและสายหนังกลองเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นตามลำดับ เมื่อก้อนกรวดไหว แมลงวันก็บินหนีไป ฉันใด เมื่อปสาทะถูกกระทบด้วยรูปารมณ์เป็นต้น มหาภูตรูปที่อาศัยปสาทะนั้นไหว เมื่อรูปที่เหลือที่เกี่ยวข้องกับมหาภูตรูปนั้นไหวตามลำดับ จนหทัยวัตถุไหว ภวังค์ที่อาศัยหทัยวัตถุนั้นก็ย่อมเป็นไปโดยอาการไหว ฉันนั้นเหมือนกัน และคำกล่าวว่า ‘‘ඝට්ටිතෙ අඤ්ඤවත්ථුම්හි, අඤ්ඤනිස්සිතකම්පනං; එකාබද්ධෙන හොතීති, සක්ඛරොපමයා වදෙ’’ති. (ස. ස. 176); “เมื่อวัตถุอื่นถูกกระทบ การไหวของสิ่งที่อาศัยวัตถุอื่น ย่อมมีได้เพราะความผูกพันเป็นอันเดียวกัน พึงกล่าวโดยอุปมาด้วยก้อนกรวด” ดังนี้ (สํ. สํ. 176) භවඞ්ගසොතන්ති භවඞ්ගප්පවාහං. ආවජ්ජන්තන්ති ‘‘කිං නාමෙත’’න්ති වදන්තං විය ආභොගං කුරුමානං. පස්සන්තන්ති පච්චක්ඛතො පෙක්ඛන්තං. නනු ච ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා’’ති (දී. නි. 1.213; අ. නි. 3.62; විභ. 517) වචනතො චක්ඛුන්ද්‍රියමෙව දස්සනකිච්චං සාදෙති, න විඤ්ඤාණන්ති? නයිදමෙවං, රූපස්ස අන්ධභාවෙන රූපදස්සනෙ අසමත්ථභාවතො. යදි ච තං රූපං පස්සති, තථා සති අඤ්ඤවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනොපි රූපදස්සනප්පසඞ්ගො සියා. යදි එවං විඤ්ඤාණස්ස තං කිච්චං සාධෙති, විඤ්ඤාණස්ස අප්පටිබන්ධත්තා අන්තරිතරූපස්සපි දස්සනං සියා. හොතු අන්තරිතස්සපි දස්සනං, යස්ස ඵලිකාදිතිරොහිතස්ස ආලොකපටිබන්ධො නත්ථි, යස්ස පන කුට්ටාදිඅන්තරිතස්ස අලොකපටිබන්ධො අත්ථි. තත්ථ පච්චයාභාවතො විඤ්ඤාණං නුප්පජ්ජතීති න තස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන ගහණං හොති. ‘‘චක්ඛුනා’’ති පනෙත්ථ තෙන ද්වාරෙන කරණභූතෙනාති අධිප්පායො. අථ වා නිස්සිතකිරියා නිස්සයප්පටිබද්ධා වුත්තා යථා ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති. คำว่า ภวังคโสต หมายถึง กระแสภวังค์ คำว่า อาวัชชันตะ หมายถึง การกระทำความใส่ใจ เหมือนกับกำลังกล่าวว่า “นี่ชื่ออะไร” คำว่า ปัสสันตะ หมายถึง การเห็นโดยประจักษ์ ก็มิใช่หรือว่า ตามพุทธพจน์ที่ว่า “เห็นรูปด้วยตา” (ที. สี. 1.213; อํ. ติก. 3.62; วิภงฺค. 517) จักขุนทรีย์เท่านั้นย่อมทำกิจการเห็น ไม่ใช่วิญญาณหรือ? ข้อนี้ไม่เป็นอย่างนั้น เพราะรูปเป็นสภาพที่บอด (ไม่รู้อารมณ์) จึงไม่สามารถเห็นรูปได้ และหากว่ารูป (จักขุปสาท) นั้นเห็นรูปได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ผู้ที่ประกอบด้วยวิญญาณอื่น (เช่น โสตวิญญาณ) ก็พึงเห็นรูปได้ด้วย หากวิญญาณทำกิจนั้นได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะวิญญาณไม่มีเครื่องกั้น ก็พึงเห็นรูปที่ถูกกั้นไว้ได้ ขอให้เห็นรูปที่ถูกกั้นไว้ได้เถิด สำหรับรูปที่ถูกแก้วผลึกเป็นต้นบังไว้ ซึ่งไม่มีเครื่องกั้นแสงสว่าง แต่สำหรับรูปที่ถูกกำแพงเป็นต้นกั้นไว้ ซึ่งมีเครื่องกั้นแสงสว่าง ในที่นั้น เพราะไม่มีปัจจัย วิญญาณจึงไม่เกิดขึ้น ดังนั้น จักขุวิญญาณจึงไม่สามารถรับรู้อารมณ์นั้นได้ ในคำว่า “ด้วยตา” นี้ มีอธิบายว่า “ด้วยทวารนั้นซึ่งเป็นเครื่องมือ” อีกอย่างหนึ่ง กิริยาที่อาศัยวัตถุถูกกล่าวโดยผูกพันกับวัตถุที่อาศัย เหมือนคำว่า “เตียงทั้งหลายโห่ร้อง” (ซึ่งหมายถึงคนที่อยู่บนเตียง) සම්පටිච්ඡන්තන්ති තමෙව රූපං පටිග්ගණ්හන්තං විය. සන්තීරයමානන්ති තමෙව රූපං වීමංසන්තං විය. වවත්ථපෙන්තන්ති තමෙව රූපං සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙන්තං විය. යොනිසොමනසිකාරාදිවසෙන ලද්ධො පච්චයො එතෙනාති ලද්ධපච්චයං. යං කිඤ්චි ජවනන්ති සම්බන්ධො. මුච්ඡාමරණාසන්නකාලෙසු ච ඡප්පඤ්චපි ජවනානි පවත්තන්තීති ආහ [Pg.143] ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති. ජවනානුබන්ධානීති පටිසොතගාමිනාවං නදීසොතො විය කිඤ්චි කාලං ජවනං අනුගතානි. තස්ස ජවනස්ස ආරම්මණං ආරම්මණමෙතෙසන්ති තදාරම්මණානි ‘‘බ්‍රහ්මස්සරො’’ත්‍යාදීසු විය මජ්ඣෙපදලොපවසෙන, තදාරම්මණානි ච තානි පාකානි චාති තදාරම්මණපාකානි. යථාරහන්ති ආරම්මණජවනසත්තානුරූපං. තථා පවත්තිං පන සයමෙව පකාසයිස්සති, භවඞ්ගපාතොති වීථිචිත්තවසෙන අප්පවත්තිත්වා චිත්තස්ස භවඞ්ගපාතො විය, භවඞ්ගවසෙන උප්පත්තීති වුත්තං හොති. එත්ථ ච වීථිචිත්තප්පවත්තියා සුඛග්ගහණත්ථං අම්බොපමාදිකං ආහරන්ති, තත්‍රිදං අම්බොපමාමත්තං (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) – එකො කිර පුරිසො ඵලිතම්බරුක්ඛමූලෙ සසීසං පාරුපිත්වා නිද්දායන්තො ආසන්නෙ පතිතස්ස එකස්ස අම්බඵලස්ස සද්දෙන පබුජ්ඣිත්වා සීසතො වත්ථං අපනෙත්වා චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා දිස්වා ච තං ගහෙත්වා මද්දිත්වා උපසිඞ්ඝිත්වා පක්කභාවං ඤත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා මුඛගතං සහ සෙම්හෙන අජ්ඣොහරිත්වා පුන තත්ථෙව නිද්දායති. තත්ථ පුරිසස්ස නිද්දායනකාලො විය භවඞ්ගකාලො, ඵලස්ස පතිතකාලො විය ආරම්මණස්ස පසාදඝට්ටනකාලො, තස්ස සද්දෙන පබුද්ධකාලො විය ආවජ්ජනකාලො, උම්මීලෙත්වා ඔලොකිතකාලො විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණප්පවත්තිකාලො, ගහිතකාලො විය සම්පටිච්ඡනකාලො, මද්දනකාලො විය සන්තීරණකාලො, උපසිඞ්ඝනකාලො විය වොට්ඨබ්බනකාලො, පරිභොගකාලො විය ජවනකාලො, මුඛගතං සහ සෙම්හෙන අජ්ඣොහරණකාලො විය තදාරම්මණකාලො, පුන නිද්දායනකාලො විය පුන භවඞ්ගකාලො. คำว่า สัมปฏิจฉันตะ หมายถึง เหมือนกำลังรับรูปนั้นนั่นเองไว้. คำว่า สันตีรยมานะ หมายถึง เหมือนกำลังพิจารณารูปนั้นนั่นเอง. คำว่า ววัตถเปนตะ หมายถึง เหมือนกำลังกำหนดหมายรูปนั้นนั่นเองอย่างดี. คำว่า ลัทธปัจจัย หมายถึง ปัจจัยที่ได้แล้วด้วยอำนาจแห่งโยนิโสมนสิการเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ (จึงชื่อว่าลัทธปัจจัย). บทว่า Yaṃ kiñci javanaṃ มีความสัมพันธ์ (กับบทอื่น). และในกาลใกล้ตายและในกาลสลบ ชวนะแม้ ๕ หรือ ๖ ก็ย่อมเป็นไป เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยมาก' (เยภุยเยนะ). คำว่า ชวนานุพันธานิ หมายถึง (จิตที่) ติดตามชวนะไปชั่วระยะหนึ่ง เหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำ (พัดพา) เรือที่ทวนน้ำไป. คำว่า ตทาลัมพนะ หมายถึง จิตที่มีอารมณ์ของชวนะนั้นเป็นอารมณ์ โดยการลบพจน์กลาง (มัชเฌปทโลป) เหมือนในคำว่า 'พรหมสฺสโร' เป็นต้น และจิตเหล่านั้นเป็นวิบากด้วย จึงชื่อว่า ตทาลัมพนวิบาก. คำว่า ยถาอรหัง หมายถึง ตามสมควรแก่อารมณ์ ชวนะ และสัตว์. ส่วนความเป็นไปเช่นนั้น (ท่าน) จักประกาศเอง. คำว่า ภวังคปาตะ หมายถึง การเกิดขึ้นด้วยอำนาจภวังค์ เหมือนการตกลงสู่ภวังค์ของจิตโดยไม่เป็นไปด้วยอำนาจวิถีจิต. และในที่นี้ เพื่อให้เข้าใจความเป็นไปของวิถีจิตได้ง่าย (ท่าน) จึงนำอุปมามีอุปมาด้วยมะม่วงเป็นต้นมาแสดง ในอุปมาเหล่านั้น นี้คืออุปมาด้วยมะม่วง (อัฏฐสาลินี ๔๙๘ วิปากุทธารกถา) คือ ได้ยินว่า บุรุษคนหนึ่งคลุมศีรษะนอนหลับอยู่แทบโคนต้นมะม่วงที่มีผล ตื่นขึ้นเพราะเสียงมะม่วงผลหนึ่งที่ตกลงมาใกล้ๆ เปิดผ้าออกจากศีรษะ ลืมตาขึ้นดู เห็นแล้วจึงหยิบมะม่วงนั้นมาคลึง ดมดู รู้ว่าเป็นผลสุกแล้วจึงบริโภค กลืนสิ่งที่อยู่ในปากพร้อมกับน้ำลายแล้วกลับไปนอนหลับ ณ ที่นั้นเองอีก. ในอุปมานั้น เวลาที่บุรุษนอนหลับ เปรียบเหมือนกาลแห่งภวังค์, เวลาที่ผลมะม่วงตก เปรียบเหมือนกาลที่อารมณ์กระทบประสาท, เวลาที่เขาตื่นขึ้นเพราะเสียงนั้น เปรียบเหมือนกาลแห่งอาวัชชนะ, เวลาที่ลืมตาขึ้นดู เปรียบเหมือนกาลเป็นไปแห่งจักขุวิญญาณ, เวลาที่หยิบมะม่วง เปรียบเหมือนกาลแห่งสัมปฏิจฉนะ, เวลาที่คลึงมะม่วง เปรียบเหมือนกาลแห่งสันตีรณะ, เวลาที่ดมมะม่วง เปรียบเหมือนกาลแห่งโวฏฐัพพนะ, เวลาที่บริโภค เปรียบเหมือนกาลแห่งชวนะ, เวลาที่กลืนสิ่งที่อยู่ในปากพร้อมกับน้ำลาย เปรียบเหมือนกาลแห่งตทาลัมพนะ, เวลาที่กลับไปนอนหลับอีก เปรียบเหมือนกาลแห่งภวังค์อีกครั้ง. ඉමාය ච උපමාය කිං දීපිතං හොති? ආරම්මණස්ස පසාදඝට්ටනමෙව කිච්චං, ආවජ්ජනස්ස විසයාභුජනමෙව, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස දස්සනමත්තමෙව, සම්පටිච්ඡනාදීනඤ්ච පටිග්ගණ්හනාදිමත්තමෙව[Pg.144], ජවනස්සෙව පන ආරම්මණරසානුභවනං, තදාරම්මණස්ස ච තෙන අනුභූතස්සෙව අනුභවනන්ති එවං කිච්චවසෙන ධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංකිණ්ණතා දීපිතා හොති. එවං පවත්තමානං පන චිත්තං ‘‘ආවජ්ජනං නාම හුත්වා භවඞ්ගානන්තරං හොති, ත්වං දස්සනාදීසු අඤ්ඤතරං හුත්වා ආවජ්ජනානන්තර’’න්ත්‍යාදිනා නියුඤ්ජකෙ කාරකෙ අසතිපි උතුබීජනියාමාදි (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) විය චිත්තනියාමවසෙනෙව පවත්තතීති වෙදිතබ්බං. ก็ด้วยอุปมานี้ อะไรถูกแสดงไว้? (ตอบว่า) ความไม่ปะปนกันแห่งธรรมทั้งหลายโดยอำนาจแห่งกิจถูกแสดงไว้ ดังนี้ว่า การกระทบประสาทเป็นกิจของอารมณ์เท่านั้น, การน้อมไปสู่อารมณ์เป็นกิจของอาวัชชนะเท่านั้น, การเห็นสักว่าเห็นเป็นกิจของจักขุวิญญาณเท่านั้น, และการรับเป็นต้นเป็นกิจของสัมปฏิจฉนะเป็นต้นเท่านั้น, แต่การเสวยรสแห่งอารมณ์เป็นกิจของชวนะเท่านั้น, และการเสวยอารมณ์ที่ชวนะนั้นเสวยแล้วนั่นเองเป็นกิจของตทาลัมพนะ. อนึ่ง พึงทราบว่า จิตที่เป็นไปอยู่อย่างนี้ แม้จะไม่มีตัวการผู้สั่งบังคับว่า 'เจ้าจงเป็นอาวัชชนะเกิดขึ้นในลำดับแห่งภวังค์, เจ้าจงเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งมีการเห็นเป็นต้นเกิดขึ้นในลำดับแห่งอาวัชชนะ' ดังนี้เป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปตามอำนาจแห่งจิตตนิยามนั่นเอง เหมือนอุตุนิยามและพืชนิยามเป็นต้น (อัฏฐสาลินี ๔๙๘ วิปากุทธารกถา). 11. එත්තාවතා සත්තරස චිත්තක්ඛණානි පරිපූරෙන්තීති සම්බන්ධො. ๑๑. บทว่า Ettāvatā มีความสัมพันธ์ว่า 'ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จิต ๑๗ ขณะย่อมบริบูรณ์'. 12. අප්පහොන්තාතීතකන්ති අප්පහොන්තං හුත්වා අතීතං. නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති චුද්දසචිත්තක්ඛණායුකෙ තාව ආරම්මණස්ස නිරුද්ධත්තාව තදාරම්මණං නුප්පජ්ජති. න හි එකවීථියං කෙසුචි පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු කානිචි අතීතාරම්මණානි හොන්ති. පන්නරසචිත්තක්ඛණායුකෙසුපි ජවනුප්පත්තිතො පරං එකමෙව චිත්තක්ඛණං අවසිට්ඨන්ති ද්වික්ඛත්තුං තදාරම්මණුප්පත්තියා අප්පහොනකභාවතො නත්ථි දුතියතදාරම්මණස්ස උප්පත්තීති පඨමම්පි නුප්පජ්ජති. ද්වික්ඛත්තුමෙව හි තදාරම්මණුප්පත්ති පාළියං නියමිතා චිත්තප්පවත්තිගණනායං සබ්බවාරෙසු ‘‘තදාරම්මණානි ද්වෙ’’ති (විභ. අට්ඨ. 227) ද්වින්නමෙව චිත්තවාරානං ආගතත්තා. යං පන පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං – ๑๒. คำว่า อัปปโหนตาตีตกะ หมายถึง เป็นอารมณ์ที่ล่วงไปแล้วโดยไม่เพียงพอ (ที่จะให้ตทาลัมพนะเกิด). บทว่า Natthi tadārammaṇuppādo ความว่า ในอารมณ์ที่มีอายุ ๑๔ จิตขณะก่อน เพราะอารมณ์ดับไปแล้วนั่นเอง ตทาลัมพนะจึงไม่เกิดขึ้น. เพราะว่าในวิถีเดียวกัน เมื่ออารมณ์บางอย่างเป็นปัจจุบัน อารมณ์บางอย่างจะเป็นอดีตไปไม่ได้. แม้ในอารมณ์ที่มีอายุ ๑๕ จิตขณะ หลังจากชวนะเกิดขึ้นแล้ว เหลือเพียงจิตขณะเดียวเท่านั้น เพราะความที่อารมณ์ไม่เพียงพอสำหรับการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะ ๒ ครั้ง เมื่อไม่มีการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะครั้งที่สอง แม้ครั้งแรกก็ไม่เกิดขึ้น. เพราะว่าการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะ ๒ ครั้งเท่านั้นถูกกำหนดไว้ในพระบาลี เพราะในวาระทั้งปวงในการนับความเป็นไปของจิต ท่านกล่าวว่า 'ตทาลัมพนะ ๒' (สัมโมหวิโนทนี ๒๒๗) โดยมาถึงเพียง ๒ จิตวาระเท่านั้น. ส่วนคำใดที่กล่าวไว้ในปรมัตถวินิจฉัยว่า - ‘‘සකිං ද්වෙ වා තදාලම්බං, සකිමාවජ්ජනාදයො’’ති (පරම. වි. 116), තං මජ්ඣිමභාණකමතානුසාරෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යස්මා පන මජ්ඣිමභාණකානං වාදො හෙට්ඨා වුත්තපාළියා අසංසන්දනතො සම්මොහවිනොදනීයං (විභ. අට්ඨ. 227) පටික්ඛිත්තොව, තස්මා ආචරියෙනපි අත්තනා අනධිප්පෙතත්තායෙව ඉධ චෙව නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ ච සකිං තදාරම්මණුප්පත්ති න වුත්තා. 'ตทาลัมพนะเกิดครั้งเดียวหรือสองครั้ง อาวัชชนะเป็นต้นเกิดครั้งเดียว' (ปรมัตถวินิจฉัย ๑๑๖) พึงทราบว่า คำนั้นกล่าวตามมติของพระมัชฌิมภาณกะ. แต่เพราะวาทะของพระมัชฌิมภาณกะไม่สอดคล้องกับพระบาลีที่กล่าวไว้ข้างต้น จึงถูกคัดค้านไว้ในสัมโมหวิโนทนี (๒๒๗) ฉะนั้น แม้พระอาจารย์เองก็ไม่ประสงค์ (วาทะนั้น) จึงไม่ได้กล่าวถึงการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะครั้งเดียวไว้ทั้งในที่นี้และในนามรูปปริจเฉท. 13. වොට්ඨබ්බනුප්පාදතො [Pg.145] පරං ඡචිත්තක්ඛණාවසිට්ඨායුකම්පි ආරම්මණං අප්පායුකභාවෙන පරිදුබ්බලත්තා ජවනුප්පත්තියා පච්චයො න හොති. ජවනඤ්හි උප්පජ්ජමානං නියමෙන සත්තචිත්තක්ඛණායුකෙයෙව උප්පජ්ජතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ජවනම්පි අනුප්පජ්ජිත්වා’’ති. හෙතුම්හි චායං ත්වාපච්චයො, ජවනස්සපි අනුප්පත්තියාති අත්ථො. ඉතරථා හි අපරකාලකිරියාය සමානකත්තුකතා න ලබ්භතීති. ද්වත්තික්ඛත්තුන්ති ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා. කෙචි පන ‘‘තික්ඛත්තු’න්ති ඉදං වචනසිලිට්ඨතාමත්තප්පයොජන’’න්ති වදන්ති, තං පන තෙසං අභිනිවෙසමත්තං. න හි ‘‘ද්වික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනමෙව පරිවත්තතී’’ති වුත්තෙපි වචනස්ස අසිලිට්ඨභාවො අත්ථි, න ච තික්ඛත්තුං පවත්තියා බාධකං කිඤ්චි වචනං අට්ඨකථාදීසු අත්ථි. එවඤ්ච කත්වා තත්ථ තත්ථ සීහළසංවණ්ණනාකාරාපි ‘‘ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා’’ඉච්චෙව වණ්ණෙන්ති. වොට්ඨබ්බනමෙව පරිවත්තතීති වොට්ඨබ්බනමෙව පුනප්පුනං උප්පජ්ජති. තං පන අප්පත්වා අන්තරා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ඨත්වා චිත්තප්පවත්තියා නිවත්තනං නත්ථි. ๑๓. หลังจากโวฏฐัพพนะเกิดขึ้นแล้ว อารมณ์ที่มีอายุเหลืออยู่ ๖ ขณะจิต ก็ไม่เป็นปัจจัยแก่การเกิดขึ้นของชวนะ เพราะมีความอ่อนกำลังมากด้วยความเป็นผู้มีอายุสั้น. เพราะว่าชวนะเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นโดยมีอายุ ๗ ขณะจิตเท่านั้น โดยนัยนี้จึงกล่าวว่า “ชวนะก็ไม่เกิดขึ้น”. และตฺวาปัจจัยนี้เป็นเหตุ มีความหมายว่า เพราะชวนะไม่เกิดขึ้น. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น ความเป็นผู้มีกัตตุการกเสมอกันกับกิริยาในภายหลังย่อมไม่ได้. คำว่า “สองหรือสามครั้ง” หมายถึง สองครั้ง หรือสามครั้ง. แต่บางท่านกล่าวว่า “คำว่า ‘สามครั้ง’ นี้เป็นเพียงประโยชน์ในการทำให้ถ้อยคำสละสลวย” แต่ความเห็นนั้นเป็นเพียงความยึดมั่นของพวกเขาเท่านั้น. เพราะแม้เมื่อกล่าวว่า “โวฏฐัพพนะเท่านั้นหมุนเวียนสองครั้ง” ก็ไม่มีความไม่สละสลวยของถ้อยคำ และไม่มีถ้อยคำใดๆ ในอรรถกถาเป็นต้น ที่ขัดขวางการเกิดขึ้นสามครั้ง. และเมื่อเป็นเช่นนี้ แม้คำอธิบายในภาษาสิงหลในที่นั้นๆ ก็อธิบายว่า “สองครั้ง หรือสามครั้ง” นั่นเอง. คำว่า “โวฏฐัพพนะเท่านั้นหมุนเวียน” หมายถึง โวฏฐัพพนะเท่านั้นเกิดขึ้นซ้ำๆ. แต่การที่จิตไม่ดำเนินไปโดยไม่ถึงโวฏฐัพพนะนั้น แล้วหยุดอยู่ระหว่างจักขุวิญญาณเป็นต้น ย่อมไม่มี. ආනන්දාචරියො පනෙත්ථ (ධ. ස. මූලටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) ‘‘ආවජ්ජනා කුසලාකුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417) ආවජ්ජනාය කුසලාකුසලානං අනන්තරපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනානඤ්ච අත්ථන්තරාභාවතො සති උප්පත්තියං වොට්ඨබ්බනං කාමාවචරකුසලාකුසලකිරියජවනානං එකන්තතො අනන්තරපච්චයභාවෙනෙව පවත්තෙය්‍ය, නො අඤ්ඤථාති මුච්ඡාකාලාදීසු මන්දීභූතවෙගතාය ජවනපාරිපූරියා පරිත්තාරම්මණං නියමිතබ්බං, න වොට්ඨබ්බනස්ස ද්වත්තික්ඛත්තුං පවත්තියාති දීපෙති. කිඤ්චාපි එවං දීපෙති, තිහෙතුකවිපාකානි පන අනන්තරපච්චයභාවෙන වුත්තානෙව. ඛීණාසවානං චුතිවසෙන පවත්තානි න කස්සචි අනන්තරපච්චයභාවං ගච්ඡන්තීති තානි විය වොට්ඨබ්බනම්පි පච්චයවෙකල්ලතො කුසලාකුසලාදීනං අනන්තරපච්චයො [Pg.146] න හොතීති න න සක්කා වත්තුං, තස්මා අට්ඨකථාසු ආගතනයෙනෙවෙත්ථ පරිත්තාරම්මණං නියමිතන්ති. ในเรื่องนี้ ท่านอาจารย์อานันทะ (ในมูลฎีกา ธ.ส. ๔๙๘ คำอธิบายเรื่องวิบากุทธาระ) แสดงว่า “เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของอาวัชชนะต่อขันธ์ที่เป็นกุศลและอกุศลว่า ‘อาวัชชนะเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นกุศลและอกุศล’ (ปัฏฐาน ๑.๑.๔๑๗) และเพราะโวฏฐัพพนะกับอาวัชชนะไม่มีความแตกต่างกันในความหมาย เมื่อมีการเกิดขึ้น โวฏฐัพพนะย่อมเป็นไปโดยความเป็นอนันตรปัจจัยแก่ชวนะที่เป็นกุศล อกุศล และกิริยาที่เป็นกามาวจรโดยส่วนเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น” ดังนั้น จึงควรกำหนดอารมณ์ที่เล็กน้อย (ปริตตารมณ์) เพื่อความสมบูรณ์ของชวนะที่มีความเร็วอ่อนกำลังลงในเวลาเป็นลมเป็นต้น ไม่ใช่เพื่อการเกิดขึ้นของโวฏฐัพพนะสองหรือสามครั้ง. แม้จะแสดงอย่างนี้ แต่ไตรเหตุวิบากก็ถูกกล่าวถึงโดยความเป็นอนันตรปัจจัยอยู่แล้ว. จิตที่เกิดขึ้นโดยความเป็นจุติของพระขีณาสพย่อมไม่ถึงความเป็นอนันตรปัจจัยแก่ใครๆ ดังนั้น จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า โวฏฐัพพนะก็ไม่เป็นอนันตรปัจจัยแก่กุศล อกุศลเป็นต้น เพราะขาดปัจจัย เหมือนจิตเหล่านั้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงกำหนดปริตตารมณ์ตามนัยที่มาในอรรถกถา. 14. නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො උපරිමකොටියා සත්තචිත්තක්ඛණායුකස්සපි ද්වත්තික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනුප්පත්තියා අප්පහොනකභාවතො වීථිචිත්තානං උප්පාදො නත්ථි, භවඞ්ගපාතොව හොතීති අධිප්පායො. භවඞ්ගචලනමෙවාති අවධාරණඵලං දස්සෙතුං ‘‘නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො’’ති වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘නත්ථි භවඞ්ගුපච්ඡෙදො’’ති අවධාරණඵලං දස්සෙන්ති, තං පන වීථිචිත්තුප්පාදාභාවවචනෙනෙව සිද්ධං. සති හි වීථිචිත්තුප්පාදෙ භවඞ්ගං උපච්ඡිජ්ජති. භවඞ්ගුපච්ඡෙදනාමෙන පන හෙට්ඨාපි විසුං අවුත්තත්තා ඉධ අවිසෙසෙන වුත්තං. ๑๔. ไม่มีการเกิดขึ้นของวิถีจิต เพราะการเกิดขึ้นของโวฏฐัพพนะสองหรือสามครั้งไม่เพียงพอ แม้สำหรับอารมณ์ที่มีอายุสูงสุด ๗ ขณะจิต ก็ไม่มีการเกิดขึ้นของวิถีจิต มีแต่ภวังคปาตะเท่านั้น นี่คือความหมาย. เพื่อแสดงผลของการกำหนดว่า “มีแต่ภวังคจลนะเท่านั้น” จึงกล่าวว่า “ไม่มีการเกิดขึ้นของวิถีจิต”. แต่บางท่านแสดงผลของการกำหนดว่า “ไม่มีภวังคุปัจเฉทะ” ซึ่งความนั้นก็สำเร็จได้ด้วยการกล่าวว่าไม่มีการเกิดขึ้นของวิถีจิตนั่นเอง. เพราะเมื่อมีการเกิดขึ้นของวิถีจิต ภวังค์ย่อมขาดไป. แต่ในที่นี้กล่าวโดยไม่จำเพาะเจาะจง เพราะไม่ได้กล่าวถึงชื่อภวังคุปัจเฉทะแยกต่างหากในเบื้องล่าง. 15. සබ්බසො වීථිචිත්තුප්පත්තියා අභාවතො පච්ඡිමවාරොවිධමොඝවාරවසෙන වුත්තො, අඤ්ඤත්ථ (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) පන දුතියතතියවාරාපි තදාරම්මණජවනෙහි සුඤ්ඤත්තා ‘‘මොඝවාරා’’ති වුත්තා. ආරම්මණභූතාති විසයභූතා, පච්චයභූතා ච. පච්චයොපි හි ‘‘ආරම්මණ’’න්ති වුච්චති ‘‘න ලච්ඡති මාරො ඔතාරං, න ලච්ඡති මාරො ආරම්මණ’’න්ත්‍යාදීසු (දී. නි. 3.80) විය. තෙනෙවෙත්ථ මොඝවාරස්සපි ආරම්මණභූතා විසයප්පවත්තීති සිද්ධං. අතිපරිත්තාරම්මණඤ්හි මොඝවාරපඤ්ඤාපනස්ස පච්චයො හොති. ඉතරථා හි භවඞ්ගචලනස්ස සකසකගොචරෙයෙව පවත්තනතො පච්ඡිමවාරස්ස අතිපරිත්තාරම්මණෙ පවත්ති නත්ථීති ‘‘චතුන්නං වාරානං ආරම්මණභූතා’’ති වචනං දුරුපපාදනං සියාති. ๑๕. เพราะไม่มีการเกิดขึ้นของวิถีจิตโดยประการทั้งปวง จึงกล่าวถึงวาระสุดท้ายว่าเป็นโมฆวาระ (วาระเปล่า) แต่ในที่อื่น (อรรถกถา ธ.ส. ๔๙๘ วิปากุทธารกถา) วาระที่สองและสามก็ถูกเรียกว่า “โมฆวาระ” เพราะว่างจากตทาลัมพนะและชวนะ. คำว่า “เป็นอารมณ์” หมายถึง เป็นวิสัย และเป็นปัจจัยด้วย. เพราะปัจจัยก็ถูกเรียกว่า “อารมณ์” เหมือนในประโยคว่า “มารย่อมไม่ได้ช่อง มารย่อมไม่ได้อารมณ์” เป็นต้น (ที.นิ. ๓.๘๐). ด้วยเหตุนี้ จึงสำเร็จว่า การดำเนินไปของวิสัยเป็นอารมณ์ของโมฆวาระในที่นี้ด้วย. เพราะอารมณ์ที่เล็กน้อยอย่างยิ่งย่อมเป็นปัจจัยในการบัญญัติโมฆวาระ. เพราะถ้าเป็นอย่างอื่น การดำเนินไปของภวังคจลนะย่อมเป็นไปในโคจรของตนๆ เท่านั้น และการดำเนินไปของวาระสุดท้ายในอารมณ์ที่เล็กน้อยอย่างยิ่งย่อมไม่มี ดังนั้น คำกล่าวว่า “เป็นอารมณ์ของวาระทั้งสี่” ก็จะอธิบายได้ยาก. 16. පඤ්චද්වාරෙ යථාරහං තංතංද්වාරානුරූපං, තංතංපච්චයානුරූපං, තංතංආරම්මණාදිඅනුරූපඤ්ච උප්පජ්ජමානානි වීථිචිත්තානි ආවජ්ජනදස්සනාදිසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණවසෙන අවිසෙසතො සත්තෙව හොන්ති. චිත්තුප්පාදා චිත්තානං [Pg.147] විසුං විසුං උප්පත්තිවසෙන උප්පජ්ජමානචිත්තානියෙව වා චතුද්දස ආවජ්ජනාදිපඤ්චකසත්තජවනතදාරම්මණද්වයවසෙන. විත්ථාරා පන චතුපඤ්ඤාස සබ්බෙසමෙව කාමාවචරානං යථාසම්භවං තත්ථ උප්පජ්ජනතො, ๑๖. ในปัญจทวาร วิถีจิตที่เกิดขึ้นตามความเหมาะสมกับทวารนั้นๆ ปัจจัยนั้นๆ และอารมณ์เป็นต้นนั้นๆ โดยไม่จำเพาะเจาะจง ย่อมมี ๗ ดวงเท่านั้น คือ อาวัชชนะ, ทัสสนะเป็นต้น, สัมปฏิจฉนะ, สันตีรณะ, โวฏฐัพพนะ, ชวนะ, และตทาลัมพนะ. หรือจิตที่เกิดขึ้นโดยการเกิดขึ้นของจิตแต่ละดวงแยกกัน ย่อมมี ๑๔ ดวง คือ อาวัชชนะ, ปัญจวิญญาณ (๕), ชวนะ ๗, และตทาลัมพนะ ๒. แต่โดยพิสดารมี ๕๔ ดวง เพราะกามาวจรจิตทั้งหมดเกิดขึ้นในที่นั้นตามสมควร. එත්ථාති විසයප්පවත්තිසඞ්ගහෙ. คำว่า “ในที่นี้” หมายถึง ในวิสยัปปวัตติสังคหะ. පඤ්චද්වාරවීථිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปัญจทวารวิถีจบลงแล้ว. මනොද්වාරවීථි มโนทวารวิถี පරිත්තජවනවාරවණ්ණනා คำอธิบายปริตตชวนวาระ 17. මනොද්වාරිකචිත්තානං අතීතානාගතම්පි ආරම්මණං හොතීති තෙසං අතිමහන්තාදිවසෙන විසයවවත්ථානං කාතුං න සක්කාති විභූතාවිභූතවසෙනෙවෙතං නියමෙතුං ‘‘යදි විභූතමාරම්මණ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. ๑๗. เพราะอารมณ์ของมโนทวาริกจิตย่อมเป็นได้ทั้งอดีตและอนาคต จึงไม่สามารถกำหนดวิสัยของจิตเหล่านั้นโดยความเป็นอติมหันต์เป็นต้นได้ ดังนั้น เพื่อกำหนดสิ่งนี้โดยความเป็นวิภูตะและอวิภูตะ จึงกล่าวว่า “ถ้าอารมณ์เป็นวิภูตะ” เป็นต้น. 19. එත්ථාති මනොද්වාරෙ. එකචත්තාලීස පඤ්චද්වාරාවෙණිකානං ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතුත්තයවසෙන තෙරසචිත්තානං තත්ථ අප්පවත්තනතො. ๑๙. คำว่า “ในที่นี้” หมายถึง ในมโนทวาร. มี ๔๑ ดวง เพราะจิต ๑๓ ดวง คือ ทวิปัญจวิญญาณ และมโนธาตุ ๓ ซึ่งเป็นจิตเฉพาะปัญจทวาร ย่อมไม่เกิดขึ้นในที่นั้น. පරිත්තජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปริตตชวนวาระจบลงแล้ว. අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා คำอธิบายอัปปนาชวนวาระ 20. විභූතාවිභූතභෙදො නත්ථි ආරම්මණස්ස විභූතකාලෙයෙව අප්පනාසම්භවතො. ๒๐. ไม่มีความแตกต่างกันโดยความเป็นวิภูตะและอวิภูตะ เพราะอัปปนาย่อมเป็นไปได้เฉพาะในเวลาที่อารมณ์เป็นวิภูตะเท่านั้น. 21. තත්ථ හි ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු යං කිඤ්චි ජවනං අප්පනාවීථිමොතරතීති සම්බන්ධො. පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙන යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්දෙති [Pg.148] යොජනා. පඨමචිත්තඤ්හි අප්පනාය පරිකම්මත්තා පටිසඞ්ඛාරකභූතත්තා පරිකම්මං. දුතියං සමීපචාරිත්තා උපචාරං. නාච්චාසන්නොපි හි නාතිදූරප්පවත්ති සමීපචාරී නාම හොති, අප්පනං උපෙච්ච චරතීති වා උපචාරං. තතියං පුබ්බභාගෙ පරිකම්මානං, උපරිඅප්පනාය ච අනුකූලත්තා අනුලොමං. චතුත්ථං පරිත්තගොත්තස්ස, පුථුජ්ජනගොත්තස්ස ච අභිභවනතො, මහග්ගතගොත්තස්ස, ලොකුත්තරගොත්තස්ස ච භාවනතො වඩ්ඪනතො ගොත්‍රභු, ඉමානි චත්තාරි නාමානි චතුක්ඛත්තුං පවත්තියං අනවසෙසතො ලබ්භන්ති, තික්ඛත්තුං පවත්තියං පන උපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙනෙව ලබ්භන්ති. අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.804) පන පුරිමානං තිණ්ණං, ද්වින්නං වා අවිසෙසෙනපි පරිකම්මාදිනාමං වුත්තං, චතුක්ඛත්තුං, තික්ඛත්තුමෙව වා පඤ්චමං, චතුත්ථං වා උප්පජ්ජිතබ්බඅප්පනානුරූපතොති අධිප්පායො. පරිකම්මාදිනාමානං අනවසෙසතො ලබ්භමානවාරදස්සනත්ථං ‘‘චතුක්ඛත්තු’’න්ති ආදිතො වුත්තං, ගණනපටිපාටිවසෙන පන ‘‘පඤ්චමං වා’’ති ඔසානෙ වුත්තං. ๒๑. ในที่นั้น ความสัมพันธ์มีว่า ชวนะใดชวนะหนึ่งในมหัคคตชวนะและโลกุตตรชวนะ ๒๖ ดวง ย่อมลงสู่อัปปนาวิถี. การประกอบความ (แห่งบท) คือ จิตเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นและดับไปตามลำดับด้วยชื่อว่า ปริกัมมะ อุปจาระ อนุโลม โคตรภู. จริงอยู่ จิตดวงแรกชื่อว่า ปริกัมมะ เพราะเป็นบริกรรมของอัปปนา และเพราะเป็นสภาพผู้ตระเตรียม. ดวงที่สองชื่อว่า อุปจาระ เพราะดำเนินไปใกล้. จริงอยู่ แม้การดำเนินไปที่ไม่ใกล้เกินไปและไม่ไกลเกินไป ก็ชื่อว่า สมีปจารี หรือชื่อว่า อุปจาระ เพราะดำเนินเข้าไปใกล้อัปปนา. ดวงที่สามชื่อว่า อนุโลม เพราะอนุโลมแก่ปริกัมมะทั้งหลายในส่วนเบื้องต้น และแก่อัปปนาในส่วนเบื้องบน. ดวงที่สี่ชื่อว่า โคตรภู เพราะข่มโคตรฝ่ายปริตตะและโคตรของปุถุชน และเพราะเจริญคือทำให้งอกงามซึ่งโคตรฝ่ายมหัคคตะและโคตรฝ่ายโลกุตตระ ชื่อทั้งสี่นี้ย่อมได้โดยไม่เหลือในวาระที่เกิดขึ้น ๔ ครั้ง แต่ในวาระที่เกิดขึ้น ๓ ครั้ง ย่อมได้ด้วยชื่อว่า อุปจาระ อนุโลม โคตรภูเท่านั้น. แต่ในอรรถกถา (วิสุทธิ. ๒.๘๐๔) ท่านกล่าวชื่อว่าปริกัมมะเป็นต้น แม้แก่จิต ๓ ดวง หรือ ๒ ดวงเบื้องต้น โดยไม่แปลกกัน อธิบายว่า จิตดวงที่ ๕ หรือดวงที่ ๔ พึงเกิดขึ้นตามสมควรแก่อัปปนาที่จะเกิดขึ้น ๔ ครั้ง หรือ ๓ ครั้งนั่นเอง. ท่านกล่าวคำว่า “๔ ครั้ง” ไว้ในเบื้องต้น เพื่อแสดงวาระที่ชื่อว่าปริกัมมะเป็นต้นย่อมได้โดยไม่เหลือ แต่กล่าวคำว่า “หรือดวงที่ ๕” ไว้ในตอนท้าย ตามลำดับแห่งการนับ. යථාරහන්ති ඛිප්පාභිඤ්ඤදන්ධාභිඤ්ඤානුරූපං. ඛිප්පාභිඤ්ඤස්ස හි තික්ඛත්තුං පවත්තකාමාවචරජවනානන්තරං චතුත්ථං අප්පනාචිත්තමුප්පජ්ජති. දන්ධාභිඤ්ඤස්ස චතුක්ඛත්තුං පවත්තජවනානන්තරං පඤ්චමං අප්පනා උප්පජ්ජති, යස්මා පන අලද්ධාසෙවනං අනුලොමං ගොත්‍රභුං උප්පාදෙතුං න සක්කොති, ලද්ධාසෙවනම්පි ච ඡට්ඨං සත්තමං භවඞ්ගස්ස ආසන්නභාවෙන පපාතාසන්නපුරිසො විය අප්පනාවසෙන පතිට්ඨාතුං න සක්කොති, තස්මා චතුත්ථතො ඔරං, පඤ්චමතො පරං වා අප්පනා න හොතීති දට්ඨබ්බං. යථාභිනීහාරවසෙනාති රූපාරූපලොකුත්තරමග්ගඵලානුරූපසමථවිපස්සනාභාවනාචිත්තාභිනීහරණානුරූපතො, අප්පනාය වීථි අප්පනාවීථි. ‘‘තතො පරං භවඞ්ගපාතොව හොතී’’ති එත්තකෙයෙව වුත්තෙ චතුත්ථං, පඤ්චමං වා ඔතිණ්ණඅප්පනාතො [Pg.149] පරං භවඞ්ගපාතොව හොති, න මග්ගානන්තරං ඵලචිත්තං, සමාපත්තිවීථියඤ්ච ඣානඵලචිත්තානි පුනප්පුනන්ති ගණ්හෙය්‍යුන්ති පුන ‘‘අප්පනාවසානෙ’’ති වුත්තං. නිකායන්තරියා කිර ලොකියප්පනාසු පඨමකප්පනාතො පරං සත්තමජවනපූරණත්ථං ද්වත්තික්ඛත්තුං කාමාවචරජවනානම්පි පවත්තිං වණ්ණෙන්තීති තෙසං මතිනිසෙධනත්ථං ‘‘භවඞ්ගපාතොවා’’ති සාවධාරණං වුත්තං. คำว่า ตามสมควร คือ ตามสมควรแก่ผู้มีขิปปาภิญญาและทันธาภิญญา. จริงอยู่ สำหรับผู้มีขิปปาภิญญา อัปปนาจิตที่ ๔ ย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งกามาวจรชวนะที่เกิดขึ้น ๓ ครั้ง. สำหรับผู้มีทันธาภิญญา อัปปนาที่ ๕ ย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งชวนะที่เกิดขึ้น ๔ ครั้ง, แต่เพราะเหตุที่ชวนะที่ยังไม่ได้รับอาเสวนะ ย่อมไม่อาจยังอนุโลมและโคตรภูให้เกิดขึ้นได้ และแม้ชวนะที่ได้รับอาเสวนะแล้ว (คือดวงที่ ๖ และ ๗) ก็ไม่อาจตั้งมั่นโดยความเป็นอัปปนาได้ เพราะความเป็นสภาพใกล้ต่อภวังค์ เหมือนบุรุษผู้ยืนอยู่ใกล้เหว ฉะนั้น พึงทราบว่า อัปปนาจะมีก่อนลำดับที่ ๔ หรือหลังลำดับที่ ๕ ไปไม่ได้. คำว่า ตามการอภินิหาร คือ ตามความเหมาะสมแห่งการน้อมจิตไปด้วยอำนาจสมถะและวิปัสสนาอันสมควรแก่รูปมรรค อรูปมรรค โลกุตตรมรรคและผล, วิถีแห่งอัปปนา ชื่อว่า อัปปนาวิถี. เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า “หลังจากนั้น ย่อมเป็นภวังคปาตเท่านั้น” เมื่ออัปปนาที่ลงสู่ (วิถี) เป็นดวงที่ ๔ หรือดวงที่ ๕ แล้ว หลังจากนั้นย่อมเป็นภวังคปาตเท่านั้น (ผู้ฟัง) พึงยึดถือเอาว่า ผลจิตในลำดับแห่งมรรคไม่มี และในสมาปัตติวิถี ฌานจิตและผลจิตทั้งหลายย่อมเกิดซ้ำๆ กันไม่ได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมื่ออัปปนาสิ้นสุดลง” อีกครั้งหนึ่ง. ได้ยินว่า นิกายอื่นย่อมพรรณนาการเกิดขึ้นแม้แห่งกามาวจรชวนะ ๒-๓ ครั้ง เพื่อให้บริบูรณ์แห่งชวนะที่ ๗ หลังจากอัปปนาแรกในโลกิยอัปปนาทั้งหลาย เพราะฉะนั้น เพื่อปฏิเสธมติของนิกายเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวคำที่มีอวธารณะว่า “เป็นภวังคปาตเท่านั้น”. 22. තත්ථාති තෙසු අට්ඨඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරජවනෙසු, තෙසු ච ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු. තත්ථාති වා තස්මිං අප්පනාවාරෙ. සොමනස්සසහගතජවනානන්තරන්ති සොමනස්සසහගතානං චතුන්නං කුසලකිරියජවනානං අනන්තරං. සොමනස්සසහගතාවාති චතුක්කජ්ඣානස්ස, සුක්ඛවිපස්සකාදීනං මග්ගඵලස්ස ච වසෙන සොමනස්සසහගතාව, න පන උපෙක්ඛාසහගතා භින්නවෙදනානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසෙවනපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. පාටිකඞ්ඛිතබ්බාති පසංසිතබ්බා, ඉච්ඡිතබ්බාති වුත්තං හොති. තත්ථාපීති තස්මිං එකවෙදනජවනවාරෙපි. කුසලජවනානන්තරන්ති චතුබ්බිධඤාණසම්පයුත්තකුසලජවනානන්තරං කුසලජවනමප්පෙති, න කිරියජවනං භින්නසන්තානෙ නිබ්බත්තනතො. හෙට්ඨිමඤ්ච ඵලත්තයමප්පෙති සමාපත්තිවීථියන්ත්‍යධිප්පායො. ๒๒. คำว่า ในที่นั้น คือ ในบรรดามหากุศลชวนะ ๔ และมหากิริยาชวนะ ๔ ที่ประกอบด้วยญาณเหล่านั้น และในบรรดามหัคคตชวนะและโลกุตตรชวนะ ๒๖ ดวงเหล่านั้น. หรือคำว่า ในที่นั้น คือ ในวาระแห่งอัปปนานั้น. คำว่า ในลำดับแห่งชวนะที่สัมปยุตด้วยโสมนัส คือ ในลำดับแห่งกุศลชวนะและกิริยาชวนะ ๔ ดวงที่สัมปยุตด้วยโสมนัส. คำว่า ที่สัมปยุตด้วยโสมนัสเท่านั้น คือ ที่สัมปยุตด้วยโสมนัสเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งจตุกกฌาน และมรรคผลของสุขวิปัสสกะเป็นต้น แต่ไม่ใช่ที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา เพราะความเป็นอาเสวนปัจจัยแห่งเวทนาที่ต่างกันแก่กันและกัน ท่านไม่ได้ยกขึ้นแสดง. คำว่า พึงหวัง คือ พึงสรรเสริญ อธิบายว่า พึงปรารถนา. คำว่า แม้ในที่นั้น คือ แม้ในวาระแห่งชวนะที่มีเวทนาเดียว (เหมือนกัน) นั้น. คำว่า ในลำดับแห่งกุศลชวนะ คือ ย่อมยังกุศลชวนะให้ถึงอัปปนาในลำดับแห่งกุศลชวนะที่ประกอบด้วยญาณ ๔ อย่าง ไม่ใช่ยังกิริยาชวนะ (ให้ถึงอัปปนา) เพราะเกิดขึ้นในสันดานที่ต่างกัน. อธิบายว่า และย่อมยังผล ๓ เบื้องต่ำให้ถึงอัปปนาในสมาปัตติวิถี. 23. සුඛපුඤ්ඤම්හා සොමනස්සසහගතතිහෙතුකකුසලද්වයතො පරං අග්ගඵලවිපාකකිරියවජ්ජිතලොකියලොකුත්තරචතුක්කජ්ඣානජවනවසෙන ද්වත්තිංස, උපෙක්ඛකා තිහෙතුකකුසලද්වයතො පරං තථෙව පඤ්චමජ්ඣානානි ද්වාදස, සුඛිතක්‍රියතො තිහෙතුකද්වයතො පරං කිරියජ්ඣානචතුක්කස්ස, අග්ගඵලචතුක්කස්ස ච වසෙන අට්ඨ, උපෙක්ඛකා තිහෙතුකද්වයතො පරං උපෙක්ඛාසහගතරූපාරූපකිරියපඤ්චකස්ස, අග්ගඵලස්ස ච වසෙන ඡ අප්පනා සම්භොන්ති. ๒๓. อัปปนา ๓๒ ดวง ย่อมมีได้ ด้วยอำนาจแห่งชวนะในจตุกกฌานฝ่ายโลกิยะและโลกุตตระ เว้นพระอรหัตผล วิบาก และกิริยา ในลำดับแห่งกุศลติเหตุกะ ๒ ดวงที่สัมปยุตด้วยโสมนัสจากสุขบุญ, ปัญจมฌาน ๑๒ ดวง ย่อมมีได้ในลำดับแห่งกุศลติเหตุกะ ๒ ดวงที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา เช่นนั้นเหมือนกัน, อัปปนา ๘ ดวง ย่อมมีได้ ด้วยอำนาจแห่งกิริยาจตุกกฌาน และพระอรหัตผล ๔ ในลำดับแห่งกิริยาติเหตุกะ ๒ ดวงที่สัมปยุตด้วยสุข, อัปปนา ๖ ดวง ย่อมมีได้ ด้วยอำนาจแห่งรูปกิริยาและอรูปกิริยาปัญจกะที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา และพระอรหัตผล ในลำดับแห่งกิริยาติเหตุกะ ๒ ดวงที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา. 24. එත්ථාති වීථිසඞ්ගහාධිකාරෙ. ๒๔. คำว่า ในที่นี้ คือ ในอธิการว่าด้วยวิถีสังคหะ අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาวาระแห่งอัปปนาชวนะ จบแล้ว මනොද්වාරවීථිවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนามโนทวารวิถี จบแล้ว අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาวาระแห่งอัปปนาชวนะ จบแล้ว තදාරම්මණනියමවණ්ණනා พรรณนากฎแห่งตทาลัมพนะ 25. සබ්බත්ථාපීති [Pg.150] පඤ්චද්වාරමනොද්වාරෙපි. ๒๕. คำว่า แม้ในที่ทั้งปวง คือ แม้ในปัญจทวารและมโนทวาร 26. ඉට්ඨෙති ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ. අතිඉට්ඨාරම්මණඤ්හි විසුං වක්ඛති. කුසලවිපාකානි පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණානීති සම්බන්ධො. ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ සන්තීරණතදාරම්මණානි උපෙක්ඛාසහගතානෙවාති ආහ ‘‘අතිඉට්ඨෙ පන සොමනස්සසහගතානෙවා’’ති. විපාකස්ස හි කම්මානුභාවතො පවත්තමානස්ස ආදාසෙ මුඛනිමිත්තං විය නිබ්බිකප්පතාය පකප්පෙත්වා ගහණාභාවතො යථාරම්මණමෙව වෙදනායොගො හොති, කුසලාකුසලානං පන අප්පහීනවිපල්ලාසෙසු සන්තානෙසු පවත්තියා අතිඉට්ඨෙපි ඉට්ඨමජ්ඣත්තඅනිට්ඨාකාරතො, අනිට්ඨෙපි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාකාරතො ගහණං හොති. තථා හි අස්සද්ධාදීනං බුද්ධාදීසු අතිඉට්ඨාරම්මණෙසුපි උපෙක්ඛාජවනං හොති, තිත්ථියාදීනඤ්ච දොමනස්සජවනං, ගම්භීරපකතිකාදීනඤ්ච පටික්කූලාරම්මණෙ උපෙක්ඛාජවනං, සුනඛාදීනඤ්ච තත්ථ සොමනස්සජවනං, පුරිමපච්ඡාභාගප්පවත්තානි පන විපාකානි යථාවත්ථුකානෙව. අපිච අසුචිදස්සනෙ සුමනායමානානං සුනඛාදීනන්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පන අතිඉට්ඨානිට්ඨෙසු පවත්තමානානම්පි උපෙක්ඛාසහගතභාවෙ කාරණං හෙට්ඨා කථිතමෙව. ๒๖. คำว่า "อิฏฐะ" คือในอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง เพราะอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่ง จะกล่าวแยกต่างหาก ความสัมพันธ์คือ กุศลวิบาก ได้แก่ ปัญจวิญญาณ สัมปฏิจฉันนะ สันตีรณะ และตทาลัมพนะ ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาปานกลาง สันตีรณะและตทาลัมพนะย่อมประกอบด้วยอุเบกขาเท่านั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ส่วนในอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่ง ย่อมประกอบด้วยโสมนัสเท่านั้น" เพราะวิบากที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งกรรม ย่อมมีการประกอบเวทนาตามอารมณ์เท่านั้น เพราะไม่มีการยึดถือโดยการดำริเนื่องจากความไม่มีวิกัป เหมือนเงาหน้าในกระจก ส่วนกุศลและอกุศลที่เกิดขึ้นในสันดานที่ยังไม่ละวิปลาส ย่อมมีการรับรู้ในอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่ง โดยอาการที่น่าปรารถนาปานกลางและไม่น่าปรารถนาได้ และในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา โดยอาการที่น่าปรารถนาและน่าปรารถนาปานกลางได้ เช่นนั้นแล ชวนะอุเบกขาย่อมเกิดขึ้นแม้ในอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่ง เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น สำหรับผู้ไม่มีศรัทธาเป็นต้น และชวนะโทมนัสสำหรับพวกเดียรถีย์เป็นต้น และชวนะอุเบกขาในอารมณ์ที่น่ารังเกียจสำหรับผู้มีปกติสุขุมเป็นต้น และชวนะโสมนัสในที่นั้นสำหรับสุนัขเป็นต้น ส่วนวิบากที่เกิดขึ้นในส่วนหน้าและส่วนหลัง ย่อมเป็นไปตามวัตถุเท่านั้น อนึ่ง สำหรับสุนัขเป็นต้นที่ยินดีในการเห็นสิ่งปฏิกูล ส่วนเหตุที่จักขุวิญญาณเป็นต้น แม้เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนายิ่งและไม่น่าปรารถนา ก็ยังคงประกอบด้วยอุเบกขา ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว 27. තත්ථාපීති තදාරම්මණෙසුපි. සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙති සහෙතුකාහෙතුකසුඛසහගතකිරියපඤ්චකාවසානෙ. ඛීණාසවානං චිත්තවිපල්ලාසාභාවෙන කිරියජවනානිපි යථාරම්මණමෙව පවත්තන්තීති වුත්තං ‘‘සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ’’ත්‍යාදි. කෙචි පන ආචරියා ‘‘පට්ඨානෙ (ධ. ස. මූලටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) ‘කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො [Pg.151] තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’ති (පට්ඨා. 3.1.98) කුසලාකුසලානමෙවානන්තරං තදාරම්මණං වුත්තන්ති නත්ථි කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණුප්පාදො’’ති වදන්ති. තත්ථ වුච්චතෙ – යදි අබ්‍යාකතානන්තරම්පි තදාරම්මණං වුච්චෙය්‍ය. පරිත්තාරම්මණෙ වොට්ඨබ්බනානන්තරම්පි තස්ස පවත්තිං මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණං න වුත්තං, න පන අලබ්භනතො. ලබ්භමානස්සපි හි කෙනචි අධිප්පායෙන කත්ථචි අවචනං දිස්සති, යථා තං ධම්මසඞ්ගහෙ ලබ්භමානම්පි හදයවත්ථු දෙසනාභෙදපරිහාරත්ථං න වුත්තන්ති. ๒๗. คำว่า "แม้ในที่นั้น" คือแม้ในตทาลัมพนะทั้งหลาย คำว่า "เมื่อชวนะกิริยาที่ประกอบด้วยโสมนัสสิ้นสุดลง" คือเมื่อกิริยาปัญจกะที่ประกอบด้วยสุขอันเป็นสเหตุกะและอเหตุกะสิ้นสุดลง เพราะพระขีณาสพไม่มีจิตวิปลาส ชวนะกิริยาก็ย่อมเป็นไปตามอารมณ์เท่านั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า "เมื่อชวนะกิริยาที่ประกอบด้วยโสมนัสสิ้นสุดลง" เป็นต้น แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า "ในปัฏฐาน (ธ.ส. มูลฏีกา ๔๙๘ พรรณนาวิบากุทธารกถา) กล่าวว่า 'เมื่อกุศลและอกุศลดับไป วิบากย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพนะ' (ปัฏฐาน ๓.๑.๙๘) ตทาลัมพนะกล่าวไว้หลังจากกุศลและอกุศลเท่านั้น ไม่มีการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะหลังจากชวนะกิริยา" ในที่นั้น พึงกล่าวว่า – หากตทาลัมพนะจะกล่าวไว้หลังจากอัพยากตะด้วย ก็จะพึงเข้าใจว่า การเกิดขึ้นของตทาลัมพนะนั้นมีหลังจากโวฏฐัพพนะในอารมณ์เล็กน้อยด้วย เพราะฉะนั้น ตทาลัมพนะจึงไม่ได้กล่าวไว้หลังจากชวนะกิริยา ไม่ใช่เพราะไม่มี เพราะแม้สิ่งที่พึงได้ ก็ยังปรากฏว่าไม่ได้กล่าวไว้ในบางแห่งด้วยอัธยาศัยบางอย่าง เช่น หทัยวัตถุที่พึงได้ในธรรมสังคณี ก็ไม่ได้กล่าวไว้เพื่อหลีกเลี่ยงความแตกต่างในการแสดง 28. දොමනස්ස…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතානෙව භවන්ති, න සොමනස්සසහගතානි අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධසභාවත්තා. තෙනෙව හි පට්ඨානෙ දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සං, තදනන්තරඤ්ච දොමනස්සං අනුද්ධටං. තථා හි ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.2.45) සුඛදුක්ඛවෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා අත්තනො අත්තනො සමානවෙදනාසම්පයුත්තානං අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය සම්පයුත්තකානඤ්ච අනන්තරපච්චයභාවෙන ද්වීසු ද්වීසු වාරෙසු වුත්තා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය සම්පයුත්තකා පන සමානවෙදනාසම්පයුත්තානං, ඉතරවෙදනාද්වයසම්පයුත්තානඤ්ච ධම්මානං අනන්තරපච්චයභාවෙන තීසු වාරෙසූති එවං වෙදනාත්තිකෙ සත්තෙව අනන්තරපච්චයවාරා වුත්තා. යදි ච දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සං, සොමනස්සානන්තරං වා දොමනස්සං උප්පජ්ජෙය්‍ය, සුඛදුක්ඛවෙදනාසම්පයුත්තානම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං අනන්තරපච්චයවසෙන ද්වෙ වාරෙ වඩ්ඪෙත්වා නව වාරා වත්තබ්බා සියුං, න පනෙවං වුත්තා. තස්මා න තෙසං තදනන්තරං උප්පත්ති අත්ථි. එත්ථ ච ‘‘සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ’’ත්‍යාදිනා අයම්පි නියමො අනුඤ්ඤාතො – ๒๘. โทมนัส...เปเธียล...ย่อมเป็นไปกับด้วยอุเบกขาเท่านั้น ไม่เป็นไปกับด้วยโสมนัส เพราะมีสภาพเป็นปฏิปักษ์กันและกัน ด้วยเหตุนั้นแล ในปัฏฐาน โสมนัสก็ดี โทมนัสก็ดี ไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงว่าเกิดต่อจากโทมนัส หรือเกิดต่อจากโสมนัส เหมือนอย่างที่ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 1.2.45) ได้กล่าวไว้ว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา ด้วยอนันตรปัจจัย" เป็นต้น ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาและทุกขเวทนา ได้ถูกกล่าวไว้ในวาระ 2 วาระ โดยความเป็นอนันตรปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนาเสมอกันของตนๆ และแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา ส่วนธรรมที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา ได้ถูกกล่าวไว้ใน 3 วาระ โดยความเป็นอนันตรปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนาเสมอกัน และแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนา 2 อย่างที่เหลือ ด้วยประการฉะนี้ วาระแห่งอนันตรปัจจัย 7 วาระเท่านั้น ได้ถูกกล่าวไว้ในเวทนาติกะ หากว่าโสมนัสจะพึงเกิดขึ้นต่อจากโทมนัส หรือโทมนัสจะพึงเกิดขึ้นต่อจากโสมนัสแล้ว พึงกล่าวเพิ่มวาระอีก 2 วาระ โดยความเป็นอนันตรปัจจัยแก่กันและกันของธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาและทุกขเวทนา เป็น 9 วาระ แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้เช่นนั้น เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นต่อจากกันและกันของธรรมเหล่านั้นจึงไม่มี ในที่นี้ กฎนี้ก็ถูกอนุญาตไว้แล้วว่า "เมื่อกิริยาชวนะที่สหรคตด้วยโสมนัสสิ้นสุดลง" เป็นต้น ‘‘පරිත්තකුසලාදොස-පාපසාතක්‍රියාජවා; පඤ්චස්වෙකං තදාලම්බං, සුඛිතෙසු යථාරහං. "ชวนะที่เป็นกามาวจรกุศล อกุศล และกิริยาชวนะที่สหรคตด้วยโสมนัส ในอารมณ์ ๕ อย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมมีตทาลัมพนะอย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีโสมนัส ตามสมควร" ‘‘පාපාකාමසුභා [Pg.152] චෙව, සොපෙක්ඛා ච ක්‍රියාජවා; සොපෙක්ඛෙසු තදාලම්බං, ඡස්වෙකමනුරූපතො’’ති. "ชวนะที่เป็นอกุศล กามาวจรกุศล และกิริยาชวนะที่สหรคตด้วยอุเบกขา ในอารมณ์ ๖ อย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมมีตทาลัมพนะอย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีอุเบกขา ตามสมควร" අයඤ්හි ජවනෙන තදාරම්මණනියමො අබ්‍යභිචාරී. ‘‘ඤාණසම්පයුත්තජවනතො ඤාණසම්පයුත්තතදාරම්මණ’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තො පන අනෙකන්තිකො. යෙභුය්‍යෙන හි අකුසලජවනෙසු පරිචිතස්ස කදාචි කුසලජවනෙසු ජවිතෙසු, කුසලජවනෙසු වා පරිචිතස්ස කදාචි අකුසලජවනෙසු ජවිතෙසු අකුසලානන්තරං පවත්තපරිචයෙන තිහෙතුකජවනතොපි පරං අහෙතුකතදාරම්මණං හොති, තථා කුසලානන්තරං පවත්තපරිචයෙන අකුසලජවනතො පරං තිහෙතුකතදාරම්මණම්පි, පටිසන්ධිනිබ්බත්තකකම්මතො පන අඤ්ඤකම්මෙන තදාරම්මණප්පවත්තියං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තථා ච වුත්තං පට්ඨානෙ ‘‘අහෙතුකෙ ඛන්ධෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්ති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ අහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ සහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 3.1.98). กฎแห่งตทาลัมพนะกับชวนะนี้ไม่คลาดเคลื่อน ส่วนการเป็นไปตามนัยที่ว่า "ตทาลัมพนะที่สัมปยุตด้วยญาณ ย่อมเกิดจากชวนะที่สัมปยุตด้วยญาณ" เป็นต้น นั้นไม่แน่นอน เพราะว่าโดยมากแล้ว สำหรับผู้ที่คุ้นเคยกับอกุศลชวนะ เมื่อบางครั้งกุศลชวนะเกิดขึ้น หรือสำหรับผู้ที่คุ้นเคยกับกุศลชวนะ เมื่อบางครั้งอกุศลชวนะเกิดขึ้น ตทาลัมพนะที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นต่อจากชวนะที่เป็นติเหตุกะ โดยอาศัยความคุ้นเคยที่เกิดขึ้นต่อจากอกุศลชวนะ และตทาลัมพนะที่เป็นติเหตุกะก็ย่อมเกิดขึ้นต่อจากอกุศลชวนะ โดยอาศัยความคุ้นเคยที่เกิดขึ้นต่อจากกุศลชวนะ ส่วนการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะด้วยกรรมอื่นจากกรรมที่ทำให้เกิดปฏิสนธินั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย เหมือนอย่างที่ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 3.1.98) ได้กล่าวไว้ว่า "เมื่อบุคคลเห็นขันธ์ที่เป็นอเหตุกะโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เมื่อกุศลและอกุศลดับไป วิบากที่เป็นอเหตุกะย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพนะ เมื่อกุศลและอกุศลดับไป วิบากที่เป็นสเหตุกะย่อมเกิดขึ้นเป็นตทาลัมพนะ" තස්මාති යස්මා දොමනස්සජවනාවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති. තස්මා දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘සොමනස්සපටිසන්ධිකස්සා’ති ඉමිනාව භවඞ්ගපාතාභාවො දීපිතොව හොති දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සාභාවතොති තං අවත්වා තදාරම්මණාභාවමෙව පරිකප්පෙන්තො ආහ ‘‘යදි තදාරම්මණසම්භවො නත්ථී’’ති. සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස තිත්ථියාදිනො බුද්ධාදිඅතිඉට්ඨාරම්මණෙ පි පටිහතචිත්තස්ස දොමනස්සජවනෙ ජවිතෙ වුත්තනයෙන සොමනස්සතදාරම්මණස්ස අතිඉට්ඨාරම්මණෙ ච උපෙක්ඛාසහගතතදාරම්මණස්ස අනුප්පජ්ජනතො, කෙනචි වා අසප්පායෙන පරිහීනලොකියජ්ඣානං ආරබ්භ ‘‘පණීතධම්මො මෙ නට්ඨො’’ති විප්පටිසාරං [Pg.153] ජනෙන්තස්ස දොමනස්සජවනෙ සති අකාමාවචරාරම්මණෙ තදාරම්මණාභාවතො යදි තදාරම්මණස්ස උප්පත්තිසම්භවො නත්ථීති අධිප්පායො. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' หมายถึง เพราะเมื่อโทมนัสชวนะสิ้นสุดลง ย่อมเป็นไปกับด้วยอุเบกขาเท่านั้น เพราะฉะนั้น สันตีรณะที่สหรคตด้วยอุเบกขาจึงเกิดขึ้นเมื่อโทมนัสชวนะสิ้นสุดลง ดังนี้เป็นความสัมพันธ์กัน ด้วยคำว่า 'สำหรับผู้มีปฏิสนธิด้วยโสมนัส' นี้เอง การไม่มีภวังคปาตะก็ถูกแสดงไว้แล้ว เพราะไม่มีโสมนัสเกิดขึ้นต่อจากโทมนัส ดังนั้น เมื่อไม่กล่าวถึงสิ่งนั้น จึงคาดคะเนถึงการไม่มีตทาลัมพนะเท่านั้น แล้วกล่าวว่า 'หากไม่มีการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะ' ความหมายคือ สำหรับเดียรถีย์เป็นต้น ผู้มีปฏิสนธิด้วยโสมนัส แม้มีจิตขัดเคืองในอารมณ์ที่น่าปรารถนาอย่างยิ่ง เช่น พระพุทธเจ้าเป็นต้น เมื่อโทมนัสชวนะเกิดขึ้น ตทาลัมพนะที่เป็นโสมนัสก็ไม่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนาอย่างยิ่ง และตทาลัมพนะที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็ไม่เกิดขึ้น หรือสำหรับผู้ที่โลกิยฌานเสื่อมไปเพราะเหตุที่ไม่เหมาะสมบางอย่าง แล้วเกิดความเดือดร้อนใจว่า 'ธรรมอันประณีตของเราเสื่อมไปแล้ว' เมื่อโทมนัสชวนะเกิดขึ้น ก็ไม่มีตทาลัมพนะในอารมณ์ที่ไม่ใช่กามาวจร ดังนั้น หากไม่มีการเกิดขึ้นของตทาลัมพนะ පරිචිතපුබ්බන්ති පුබ්බෙ පරිචිතං, තස්මිං භවෙ යෙභුය්‍යෙන ගහිතපුබ්බං. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජති නිරාවජ්ජනම්පි. යථා තං නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස ඵලචිත්තන්ත්‍යධිප්පායො. යථාහු – คำว่า 'ที่เคยคุ้นมาก่อน' หมายถึง ที่เคยคุ้นมาแล้วในกาลก่อน ที่เคยยึดถือมาแล้วโดยมากในภพนั้น สันตีรณะที่สหรคตด้วยอุเบกขา ย่อมเกิดขึ้นแม้โดยไม่มีอาวัชชนะ อธิบายว่า เหมือนผลจิตของผู้ที่ออกจากนิโรธสมาบัติ เหมือนอย่างที่ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘නිරාවජ්ජං කථං චිත්තං, හොති නෙතඤ්හි සම්මතං; නියමො න විනාවජ්ජං, නිරොධා ඵලදස්සනා’’ති. 'จิตที่ไม่มีอาวัชชนะจะมีได้อย่างไร เพราะนั่นไม่เป็นที่ยอมรับกัน กฎที่ว่า (จิต) จะไม่มีอาวัชชนะนั้นไม่มี เว้นแต่การเห็นผลจิตจากการออกจากนิโรธ' කෙන පන කිච්චෙන ඉදං චිත්තං පවත්තතීති? තදාරම්මණකිච්චෙන තාව න පවත්තති ජවනාරම්මණස්ස අග්ගහණතො, නාපි සන්තීරණකිච්චෙන යථාසම්පටිච්ඡිතස්ස සන්තීරණවසෙන අප්පවත්තනතො, පටිසන්ධිචුතීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි, පාරිසෙසතො පන භවස්ස අඞ්ගභාවතො භවඞ්ගකිච්චෙනාති යුත්තං සියා. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙනපි (ධ. ස. අනුටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) හි අයමත්ථො දස්සිතොව. යං පන පටිසන්ධිභවඞ්ගානං ධම්මතො, ආරම්මණතො ච සමානතං වක්ඛති, තං යෙභුය්‍යතොති දට්ඨබ්බං. න හි ඉදමෙකං ඨානං වජ්ජෙත්වා පටිසන්ධිභවඞ්ගානං විසදිසතා අත්ථි. තමනන්තරිත්වාති තං අත්තනො අනන්තරං අබ්‍යවහිතං කත්වා, තදනන්තරන්ත්‍යත්ථො. จิตนี้ย่อมเป็นไปด้วยกิจอะไรเล่า? โดยกิจแห่งตทาลัมพนะนั้น ย่อมไม่เป็นไป เพราะไม่รับอารมณ์ของชวนะ และโดยกิจแห่งสันตีรณะก็ไม่เป็นไป เพราะไม่เป็นไปโดยการสันตีรณะอารมณ์ที่รับมาแล้ว ส่วนในปฏิสนธิและจุตินั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย แต่โดยส่วนที่เหลือแล้ว พึงกล่าวว่าย่อมเป็นไปด้วยกิจแห่งภวังค์ เพราะเป็นส่วนหนึ่งของภพ แม้พระอาจารย์ธัมมปาลเถระก็ได้แสดงอรรถนี้ไว้แล้ว (ในอนุฏีกาธรรมสังคณี 498 ว่าด้วยวิบากุทธารกถา) ส่วนที่ท่านจะกล่าวถึงความเสมอกันของปฏิสนธิและภวังค์ โดยธรรมและอารมณ์นั้น พึงเห็นว่าเป็นโดยมาก เพราะว่าไม่มีความไม่เสมอกันของปฏิสนธิและภวังค์ เว้นที่นี้แห่งเดียว คำว่า 'โดยไม่คั่น' หมายถึง ทำให้สิ่งนั้นเป็นของไม่คั่นต่อจากตนเอง คือมีความหมายว่าต่อจากสิ่งนั้น 29. කාමාවචර…පෙ… ඉච්ඡන්තීති එත්ථ කාමාවචරජවනාවසානෙයෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති කාමතණ්හානිදානකම්මනිබ්බත්තත්තා. න හි තං කාමතණ්හාහෙතුකෙන කම්මුනා ජනිතං අතංසභාවස්ස රූපාරූපාවචරලොකුත්තරජවනස්ස අනන්තරං උප්පජ්ජති. කිංකාරණා? අජනකත්තා, ජනකසමානත්තාභාවතො ච. යථා හි ගෙහතො බහි නික්ඛමිතුකාමො බාලකො ජනකං, තංසදිසං වා අඞ්ගුලියං ගහෙත්වා නික්ඛමති, නාඤ්ඤං රාජපුරිසාදිං, එවං භවඞ්ගවිසයතො [Pg.154] අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානං තදාරම්මණං ජනකං කාමාවචරකුසලාකුසලං, තංසදිසං වා කාමාවචරකිරියජවනං අනුබන්ධති, න පන තස්ස විසදිසානි මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි. තථා කාමාවචරසත්තානමෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති, න බ්‍රහ්මානං තදාරම්මණූපනිස්සයස්ස කාමාවචරපටිසන්ධිබීජස්සාභාවතො. තථා කාමාවචරධම්මෙස්වෙව ආරම්මණභූතෙසු ඉච්ඡන්ති. න ඉතරෙසු අපරිචිතත්තා. යථා හි සො බාලකො ජනකං, තංසදිසං වා අනුගච්ඡන්තොපි අරඤ්ඤාදිඅපරිචිතට්ඨානං ගච්ඡන්තං අනනුබන්ධිත්වා පමුඛඞ්ගණාදිම්හි පරිචිතට්ඨානෙයෙව අනුබන්ධති, එවමිදම්පි රූපාවචරාදිඅපරිචිතාරම්මණං ආරබ්භ පවත්තන්තං නානුබන්ධති. අපිච කාමතණ්හායත්තකම්මජනිතත්තාපි එතං කාමතණ්හාරම්මණෙසු පරිත්තධම්මෙස්වෙව පවත්තතීති වුත්තොවායමත්ථො. හොන්ති චෙත්ථ – ๒๙. คำว่า 'กามาวจร...เป็นต้น...ย่อมปรารถนา' ในที่นี้ หมายถึง ย่อมปรารถนาตทาลัมพนะเมื่อกามาวจรชวนะสิ้นสุดลงเท่านั้น เพราะตทาลัมพนะนั้นเกิดจากกรรมที่มีกามตัณหาเป็นเหตุ ตทาลัมพนะนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นต่อจากรูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตรชวนะ ซึ่งมีสภาพไม่เหมือนกัน เพราะเหตุไร? เพราะไม่เป็นผู้ให้เกิด และเพราะไม่มีสภาพเหมือนผู้ให้เกิด เหมือนอย่างที่เด็กที่ต้องการจะออกจากบ้าน ย่อมจับนิ้วของบิดาหรือผู้ที่เหมือนบิดาออกไป ไม่จับนิ้วของราชบุรุษเป็นต้น ฉันใด ตทาลัมพนะที่กำลังเป็นไปในอารมณ์อื่นจากอารมณ์ของภวังค์ ก็ย่อมติดตามกามาวจรกุศลและอกุศลที่เป็นผู้ให้เกิด หรือกามาวจรกิริยาชวนะที่เหมือนผู้ให้เกิด ไม่ติดตามมหัคคตะและโลกุตตรชวนะที่แตกต่างกันของสิ่งนั้น ฉันนั้น เหมือนอย่างที่ย่อมปรารถนาตทาลัมพนะแก่สัตว์ในกามาวจรเท่านั้น ไม่ปรารถนาแก่พรหม เพราะไม่มีพืชแห่งปฏิสนธิที่เป็นกามาวจร ซึ่งเป็นอุปนิสัยของตทาลัมพนะ เหมือนอย่างที่ย่อมปรารถนาในธรรมที่เป็นกามาวจรเท่านั้น ซึ่งเป็นอารมณ์ ไม่ปรารถนาในธรรมอื่น เพราะไม่คุ้นเคย เหมือนอย่างที่เด็กนั้น แม้จะติดตามบิดาหรือผู้ที่เหมือนบิดาไป ก็ไม่ติดตามไปในที่ที่ไม่คุ้นเคย เช่น ป่าเป็นต้น แต่ย่อมติดตามไปในที่ที่คุ้นเคย เช่น ลานหน้าบ้านเป็นต้น ฉันใด ตทาลัมพนะนี้ก็ไม่ติดตามไปในอารมณ์ที่ไม่คุ้นเคย เช่น รูปาวจรเป็นต้น ที่กำลังเป็นไป ฉันนั้น อนึ่ง อรรถนี้ก็ถูกกล่าวไว้แล้วว่า เพราะตทาลัมพนะนี้เกิดจากกรรมที่อาศัยกามตัณหา จึงย่อมเป็นไปในธรรมที่เป็นกามาวจร ซึ่งเป็นอารมณ์ของกามตัณหาเท่านั้น และในที่นี้มีคาถาว่า – ‘‘ජනකං තංසමානං වා, ජවනං අනුබන්ධති; න තු අඤ්ඤං තදාලම්බං, බාලදාරකලීලයා. 'ตทาลัมพนะย่อมติดตามชวนะที่เป็นผู้ให้เกิด หรือชวนะที่เหมือนผู้ให้เกิด แต่ไม่ติดตามชวนะอื่น ด้วยอาการของเด็กอ่อน' ‘‘බීජස්සාභාවතො නත්ථි, බ්‍රහ්මානම්පි ඉමස්ස හි; පටිසන්ධිමනො බීජං, කාමාවචරසඤ්ඤිතං. 'เพราะไม่มีพืช (แห่งปฏิสนธิที่เป็นกามาวจร) ตทาลัมพนะนี้จึงไม่มีแก่พรหม เพราะพืชคือปฏิสนธิจิตที่ชื่อว่ากามาวจร' ‘‘ඨානෙ පරිචිතෙයෙව, තං ඉදං බාලකො විය; අනුයාතීති නාඤ්ඤත්ථ, හොති තණ්හාවසෙන වා’’ති. 'ในฐานะที่คุ้นเคยแล้วเท่านั้น สิ่งนี้ย่อมติดตามไปเหมือนเด็กอ่อน ไม่ใช่ที่อื่น ย่อมมีเพราะอำนาจแห่งตัณหา' නනු ච ‘‘කාමාවචරපටිසන්ධිබීජාභාවතො’’ති වුත්තං, තථා ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනම්පි අභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති ඉන්ද්‍රියප්පවත්තිආනුභාවතො, ද්වාරවීථිභෙදෙ චිත්තනියමතො ච. ก็มิใช่หรือที่กล่าวว่า 'เพราะไม่มีพืชแห่งปฏิสนธิในกามภพ' และอย่างนั้นจักขุวิญญาณเป็นต้นก็ย่อมไม่มีด้วยหรือ? หาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะอานุภาพแห่งการเป็นไปของอินทรีย์ และเพราะความแน่นอนของจิตในการจำแนกทวารวิถี තදාරම්මණනියමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาความแน่นอนแห่งตทาลัมพนะ จบแล้ว ජවනනියමවණ්ණනා พรรณนาความแน่นอนแห่งชวนะ 32. මන්දප්පවත්තියන්ති [Pg.155] මරණාසන්නකාලෙ වත්ථුදුබ්බලතාය මන්දීභූතවෙගත්තා මන්දං හුත්වා පවත්තියං. මරණකාලාදීසූති ආදි-සද්දෙන මුච්ඡාකාලං සඞ්ගණ්හාති. ๓๒. คำว่า 'มันทัปปวัตติยัง' คือ ในเวลาใกล้ตาย เพราะวัตถุอ่อนกำลัง จึงมีกำลังอ่อนลง เป็นไปอย่างอ่อนๆ คำว่า 'ในเวลาใกล้ตายเป็นต้น' นั้น ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์เวลาสลบ 33. භගවතො…පෙ… වදන්තීති භගවතො යමකපාටිහාරියකාලාදීසු උදකක්ඛන්ධඅග්ගික්ඛන්ධප්පවත්තනාදිඅත්ථං විසුං විසුං පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය ඣානධම්මෙ විසුං විසුං ආවජ්ජෙන්තස්ස ආවජ්ජනවසිතාය මත්ථකප්පත්තියා ආවජ්ජනතප්පරොව චිත්තාභිනීහාරො හොතීති යථාවජ්ජිතඣානඞ්ගාරම්මණානි චත්තාරි, පඤ්චවා පච්චවෙක්ඛණජවනචිත්තානි පවත්තන්තීති වදන්ති (විසුද්ධි. 1.78) අට්ඨකථාචරියා. ‘‘භගවතො’’ති ච ඉදං නිදස්සනමත්තං අඤ්ඤෙසම්පි ධම්මසෙනාපතිආදීනං එවරූපෙ අච්චායිකකාලෙ අපරිපුණ්ණජවනානං පවත්තනතො. තථා ච වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘අයඤ්ච මත්ථකප්පත්තා වසිතා භගවතො යමකපාටිහාරියකාලෙ අඤ්ඤෙසං වා එවරූපෙ කාලෙ’’ති (විසුද්ධි. 1.78). ‘‘චත්තාරි පඤ්ච වා’’ති ච පනෙතං තික්ඛින්ද්‍රියමුදින්ද්‍රියවසෙන ගහෙතබ්බන්ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (විසුද්ධි. මහා. 1.78) වුත්තං, තස්මා භගවතො චත්තාරි, අඤ්ඤෙසං පඤ්චපීති යුත්තං විය දිස්සති. ๓๓. คำว่า "ของพระผู้มีพระภาคเจ้า...เป็นต้น...ย่อมกล่าว" คือ อาจารย์อรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "ในเวลาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์เป็นต้น เพื่อประโยชน์ในการยังกองน้ำและกองไฟเป็นต้นให้เป็นไป ทรงเข้าปาทกฌานต่างหากๆ แล้วเสด็จออกจากฌานนั้น ทรงมนสิการธรรมอันเป็นฌานต่างหากๆ เมื่อความชำนาญในการมนสิการถึงที่สุดแล้ว จิตย่อมโน้มไปในการมนสิการนั้นเท่านั้น ดังนั้น ชวนะจิตสำหรับพิจารณามี ๔ หรือ ๕ ดวง ย่อมเป็นไปตามอารมณ์ขององค์ฌานที่มนสิการแล้ว" (วิสุทธิ. ๑.๗๘) และคำว่า "ของพระผู้มีพระภาคเจ้า" นี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะชวนะที่ไม่บริบูรณ์ย่อมเป็นไปแก่บุคคลอื่นมีพระธรรมเสนาบดีเป็นต้น ในเวลาฉุกเฉินเช่นนี้ด้วย ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า "ความชำนาญที่ถึงที่สุดนี้ ย่อมมีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าในเวลายมกปาฏิหาริย์ หรือแก่บุคคลอื่นในเวลาเช่นนี้" (วิสุทธิ. ๑.๗๘) และคำว่า "๔ หรือ ๕" นี้ ท่านอาจารย์ธัมมปาลเถระกล่าวว่า "พึงถือเอาโดยนัยแห่งผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและผู้มีอินทรีย์อ่อน" (วิสุทธิ. มหา. ๑.๗๘) เพราะฉะนั้น จึงดูเหมือนสมควรว่า "ของพระผู้มีพระภาคเจ้ามี ๔ ของบุคคลอื่นมี ๕" 34. ආදිකම්මිකස්සාති ආදිතො කතයොගකම්මස්ස. පඨමං නිබ්බත්තා අප්පනා පඨමකප්පනා. අභිඤ්ඤාජවනානම්පි ‘‘පඨමකප්පනායා’’ති අධිකාරො සියාති ආහ ‘‘සබ්බදාපී’’ති, පඨමුප්පත්තිකාලෙ, චිණ්ණවසීකාලෙ ච පඤ්චාභිඤ්ඤාජවනානි එකවාරමෙව ජවන්තීත්‍යත්ථො. ๓๔. คำว่า "ของอาทิกัมมิกะ" คือ ผู้กระทำโยคกรรมตั้งแต่ต้น อัปปนาที่เกิดขึ้นครั้งแรกคือปฐมกัปปนา คำว่า "ปฐมกัปปนา" พึงเป็นบทที่เกี่ยวข้องกับอภิญญาชวนะด้วยหรือ? จึงกล่าวว่า "แม้ในกาลทั้งปวง" คือ ในเวลาที่เกิดขึ้นครั้งแรก และในเวลาที่ได้บำเพ็ญความชำนาญแล้ว อภิญญาชวนะ ๕ ดวง ย่อมแล่นไปเพียงครั้งเดียวเท่านั้น 35. මග්ගායෙව උප්පජ්ජනතො මග්ගුප්පාදා. යථාරහන්ති පඤ්චමං වා චතුත්ථං වා උප්පන්නමග්ගානුරූපං. සත්තජවනපරමත්තා හි එකාවජ්ජනවීථියා [Pg.156] චතුත්ථං උප්පන්නමග්ගතො පරං තීති ඵලචිත්තානි, පඤ්චමං උප්පන්නමග්ගතො පරං ද්වෙ වා හොන්ති. ๓๕. เพราะเกิดขึ้นจากมรรคเท่านั้น จึงเป็นมรรคุปปาทะ คำว่า "ตามสมควร" คือ ตามสมควรแก่มรรคที่เกิดขึ้นเป็นดวงที่ ๕ หรือดวงที่ ๔ เพราะว่าในวิถีอาวัชชนะหนึ่ง ชวนะมีที่สุด ๗ ดวง จิตที่เป็นผลย่อมมี ๓ ดวง หลังจากมรรคที่เกิดขึ้นเป็นดวงที่ ๔ หรือมี ๒ ดวง หลังจากมรรคที่เกิดขึ้นเป็นดวงที่ ๕ 36. නිරොධසමාපත්තිකාලෙති නිරොධස්ස පුබ්බභාගෙ. චතුත්ථාරුප්පජවනන්ති කුසලකිරියානං අඤ්ඤතරං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනජවනං. අනාගාමිඛීණාසවායෙව නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති, න සොතාපන්නසකදාමිනොති වුත්තං ‘‘අනාගාමිඵලං වා අරහත්තඵලං වා’’ති. විභත්තිවිපල්ලාසො චෙත්ථ දට්ඨබ්බො ‘‘අනාගාමිඵලෙ වා අරහත්තඵලෙ වා’’ති. තෙනාහ ‘‘නිරුද්ධෙ’’ති. යථාරහන්ති තංතංපුග්ගලානුරූපං. ๓๖. คำว่า "ในเวลานิโรธสมาบัติ" คือ ในส่วนเบื้องต้นแห่งนิโรธ คำว่า "จตุตถอรูปชวนะ" คือ ชวนะเนวสัญญานาสัญญายตนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากุศลและกิริยา อนาคามีและพระขีณาสพเท่านั้นย่อมเข้านิโรธสมาบัติ ไม่ใช่พระโสดาบันและพระสกทาคามี ดังที่กล่าวว่า "อนาคามิผล หรืออรหัตตผล" และพึงเห็นวิภัตติวิปลาสในที่นี้ว่า "ในอนาคามิผล หรือในอรหัตตผล" เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อดับแล้ว" คำว่า "ตามสมควร" คือ ตามสมควรแก่บุคคลนั้นๆ 38. සබ්බත්ථාපි සමාපත්තිවීථියන්ති සකලායපි ඣානසමාපත්තිවීථියං, ඵලසමාපත්තිවීථියඤ්ච. ๓๘. คำว่า "ในสมาบัติวิถีทั้งปวง" คือ ในฌานสมาบัติวิถีทั้งหมด และในผลสมาบัติวิถีด้วย 39. පරිත්තානි ජවනානි සත්තක්ඛත්තුං මතානි උක්කංසකොටියා. මග්ගාභිඤ්ඤා පන සකිං එකවාරමෙව මතා. අවසෙසානි අභිඤ්ඤාමග්ගවජ්ජිතානි මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි බහූනිපි ලබ්භන්ති සමාපත්තිවීථියං අහොරත්තම්පි පවත්තනතො. අපි-සද්දෙන ලොකියජ්ඣානානි පඨමකප්පනායං, අන්තිමඵලද්වයඤ්ච නිරොධානන්තරං එකවාරං, ඵලචිත්තානි මග්ගානන්තරං ද්වත්තික්ඛත්තුම්පීති සම්පිණ්ඩෙති. ๓๙. ชวนะที่เป็นปริตตะถือว่ามี ๗ ครั้งเป็นที่สุด มรรคและอภิญญาถือว่ามีเพียงครั้งเดียวเท่านั้น ส่วนชวนะที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระที่เว้นจากอภิญญาและมรรค ย่อมมีได้มากมายในสมาบัติวิถี เพราะเป็นไปได้ตลอดวันตลอดคืน ด้วยคำว่า "แม้" ย่อมรวบรวมว่า ฌานโลกีย์ในปฐมกัปปนา, ผลสองอย่างสุดท้ายหลังจากนิโรธมีครั้งเดียว, และผลจิตหลังจากมรรคมีสองหรือสามครั้ง ජවනනියමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาความแน่นอนแห่งชวนะ จบแล้ว පුග්ගලභෙදවණ්ණනා พรรณนาการจำแนกบุคคล 40. ඉදානි දුහෙතුකාහෙතුකාපායිකාහෙතුකතිහෙතුකවසෙන චතුබ්බිධානං පුථුජ්ජනානං, මග්ගට්ඨඵලට්ඨවසෙන අට්ඨවිධානං අරියානන්ති ද්වාදසන්නං පුග්ගලානං උප්පජ්ජනකවීථිචිත්තපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං පඨමං තාව තෙසං වජ්ජිතබ්බචිත්තානි දස්සෙතුමාහ ‘‘දුහෙතුකානමහෙතුකානඤ්චා’’ත්‍යාදි. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතාලොභාදොසවසෙන ද්වෙ හෙතූ [Pg.157] ඉමෙසන්ති ද්විහෙතුකා. තාදිසානං හෙතූනං අභාවතො අහෙතුකා. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අප්පනාජවනානි න ලබ්භන්ති විපාකාවරණසබ්භාවතො. ද්විහෙතුකාහෙතුකපටිසන්ධි හි ‘‘විපාකාවරණ’’න්ති වුච්චති. අප්පනාජවනාභාවතොයෙව අරහත්තං නත්ථීති කිරියජවනානි න ලබ්භන්ති. ๔๐. บัดนี้ เพื่อแสดงการกำหนดจิตในวิถีที่เกิดขึ้นของบุคคล ๑๒ จำพวก คือ ปุถุชน ๔ จำพวก โดยนัยแห่งทวิเหตุกะ อเหตุกะ อบายิกอเหตุกะ และติเหตุกะ และอริยะ ๘ จำพวก โดยนัยแห่งมรรคัฏฐะและผลัฏฐะ ก่อนอื่นจึงกล่าวว่า "ของทวิเหตุกะและอเหตุกะ" เป็นต้น เพื่อแสดงจิตที่พึงเว้นของบุคคลเหล่านั้น บุคคลเหล่านี้มีเหตุ ๒ อย่าง คือ อโลภะและอโทสะที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณ จึงเรียกว่า ทวิเหตุกะ บุคคลที่ไม่มีเหตุเช่นนั้นเรียกว่า อเหตุกะ อักษร "ม" เป็นตัวเชื่อมบท อัปปนาชวนะย่อมไม่มี เพราะมีวิปากาวรณะอยู่ ปฏิสนธิแบบทวิเหตุกะและอเหตุกะนั่นแหละเรียกว่า "วิปากาวรณะ" เพราะไม่มีอัปปนาชวนะนั่นเอง จึงไม่มีอรหัตตผล ดังนั้น กิริยาชวนะจึงไม่มี 41. ‘‘සහෙතුකං (පට්ඨා. 3.1.102) භවඞ්ගං අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති පාඨතො අහෙතුකානම්පි නානාකම්මෙන ද්විහෙතුකතදාරම්මණං සම්භවති, ද්විහෙතුකානං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. මූලසන්ධියා පන ජළභාවතො උභින්නම්පි නත්ථි තිහෙතුකතදාරම්මණන්ති ආහ ‘‘තථා ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානි චා’’ති. ආචරියජොතිපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘සහෙතුකං භවඞ්ග’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අහෙතුකානම්පි තිහෙතුකතදාරම්මණං වත්වා ඉධ ඤාණසම්පයුත්තවිපාකාභාවවචනස්ස පරිහාසවසෙන ‘‘සො එව පුච්ඡිතබ්බො, යො තස්ස කත්තා’’ති වුත්තං, තං පන පරිහාසවසෙන වුත්තම්පි ආචරියං පුච්ඡිත්වාව විජානනත්ථං වුත්තවචනං විය ඨිතං. තථා හි ආචරියෙනෙවෙත්ථ කාරණං පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං – ๔๑. จากบทว่า "ภวังค์ที่เป็นสเหตุกะ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) เป็นปัจจัยแก่อเหตุกภวังค์ด้วยอนันตรปัจจัย" ย่อมเป็นไปได้ว่า ตทาลัมพนะที่เป็นทวิเหตุกะย่อมเกิดขึ้นแก่อเหตุกบุคคลด้วยกรรมต่างๆ ส่วนทวิเหตุกบุคคลนั้นไม่ต้องกล่าวถึงเลย แต่เพราะความทึบของมูลสนธิ ตทาลัมพนะที่เป็นติเหตุกะย่อมไม่มีแก่บุคคลทั้งสอง จึงกล่าวว่า "และวิบากที่สัมปยุตด้วยญาณก็เช่นกัน" ส่วนท่านอาจารย์โชติปาลเถระนั้น เพราะกล่าวว่า "ภวังค์ที่เป็นสเหตุกะ" โดยไม่จำกัด จึงกล่าวว่า ตทาลัมพนะที่เป็นติเหตุกะย่อมมีแก่อเหตุกบุคคลด้วย แล้วกล่าวถึงการไม่มีวิบากที่สัมปยุตด้วยญาณในที่นี้โดยนัยแห่งการเย้ยหยันว่า "พึงถามผู้ที่กระทำสิ่งนั้นเอง" คำนั้นแม้กล่าวโดยนัยแห่งการเย้ยหยัน ก็ดูเหมือนเป็นคำที่กล่าวไว้เพื่อให้รู้โดยการถามอาจารย์นั่นเอง ดังที่อาจารย์ได้กล่าวเหตุผลไว้ในปรมัตถวินิจฉัยว่า – ‘‘ඤාණපාකා න වත්තන්ති, ජළත්තා මූලසන්ධියා’’ති; (පරම. වි. 271); “ญาณวิบากย่อมไม่เป็นไป เพราะความทึบของมูลสนธิ” (ปรมัตถวินิจฉัย ๒๗๑) අපරෙ පන ‘‘යථා අහෙතුකානං සහෙතුකතදාරම්මණං හොති, එවං ද්විහෙතුකානං තිහෙතුකතදාරම්මණම්පී’’ති වණ්ණෙන්ති, තෙසං මතානුරොධෙන ච ඉධාපි ඤාණසම්පයුත්තවිපාකපටික්ඛෙපො අහෙතුකෙයෙව සන්ධායාති වදන්ති. තත්ථ පන පමාණපාඨාභාවතො ආචරියෙන උභින්නම්පි සාධාරණවසෙන ඤාණසම්පයුත්තවිපාකාභාවෙ කාරණං වත්වා සමකමෙව චිත්තපරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා තෙසං වචනං වීමංසිත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බං. අහෙතුකාපෙක්ඛාය චෙත්ථ [Pg.158] ‘‘සුගතිය’’න්ති වචනං, තං පන අත්ථතො අනුඤ්ඤාතද්විහෙතුකවිපාකානං තත්ථෙව සම්භවදස්සනපරං. තෙනාහ ‘‘දුග්ගතියං පනා’’ත්‍යාදි. ส่วนอาจารย์พวกอื่นพรรณนาว่า 'ตทาลัมพนะที่เป็นสเหตุกะย่อมมีแก่อเหตุกบุคคลฉันใด ตทาลัมพนะที่เป็นติเหตุกะย่อมมีแก่ทวิเหตุบุคคลฉันนั้น' และตามความเห็นของท่านเหล่านั้น การปฏิเสธวิบากที่สัมปยุตด้วยญาณในที่นี้ก็มุ่งหมายถึงอเหตุกบุคคลเท่านั้น พวกเขากล่าวอย่างนั้น แต่ในที่นั้น เพราะไม่มีพระบาลีเป็นหลักฐาน และเพราะพระอาจารย์ได้กล่าวเหตุผลในการไม่มีวิบากที่สัมปยุตด้วยญาณแก่บุคคลทั้งสองโดยทั่วไป และได้แสดงการกำหนดจิตไว้พร้อมกันทีเดียว คำกล่าวของท่านเหล่านั้นจึงพึงพิจารณาแล้วจึงรับเอา คำว่า 'ในสุคติ' ในที่นี้มุ่งหมายถึงอเหตุกบุคคล แต่โดยอรรถแล้ว คำนั้นมุ่งแสดงการเกิดขึ้นแห่งวิบากที่เป็นทวิเหตุกะที่ยอมรับกันแล้วในสุคตินั้นเอง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนในทุคติ' เป็นต้น 43. තිහෙතුකෙසූති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතාලොභාදොසාමොහවසෙන තිහෙතුකෙසු පුථුජ්ජාදීසූ නවවිධපුග්ගලෙසු. ๔๓. คำว่า 'ในติเหตุกบุคคล' คือ ในบุคคล ๙ จำพวก มีปุถุชนเป็นต้น ที่เป็นติเหตุกะด้วยอำนาจแห่งอโลภะ อโทสะ และอโมหะ ที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณ 45. දිට්ඨී…පෙ… සෙක්ඛානන්ති සික්ඛාය අපරිපූරකාරිතාය සික්ඛනසීලතාය ‘‘සෙක්ඛා’’ති ලද්ධනාමානං සොතාපන්නසකදාගාමීනං පුග්ගලානං පඨමමග්ගෙනෙව සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං පහීනත්තා තංසහගතජවනානි චෙව ච-සද්දෙන ආකඩ්ඪිතානි ඛීණාසවාවෙණිකානි කිරියජවනානි ච න ලබ්භන්ති. ๔๕. คำว่า ทิฏฐิ...เป...ของพระเสกขะ คือ ของบุคคลผู้ได้ชื่อว่า 'เสกขะ' คือ พระโสดาบันและพระสกทาคามี เพราะความเป็นผู้กระทำข้อปฏิบัติยังไม่บริบูรณ์และเพราะความเป็นผู้มีปกติศึกษา เพราะสักกายทิฏฐิและวิจิกิจฉาถูกละได้ด้วยปฐมมรรคเท่านั้น ชวนะที่เกิดพร้อมกับทิฏฐินั้น และกิริยาชวนะอันเป็นอเวณิกธรรมของพระขีณาสพที่ถูกดึงมาด้วยจะศัพท์ ย่อมไม่มี 46. පටිඝජවනානි චාති දොමනස්සජවනානි චෙව දිට්ඨිසම්පයුත්තවිචිකිච්ඡාසහගතකිරියජවනානි ච. ๔๖. คำว่า และปฏิฆชวนะทั้งหลาย คือ โทมนัสชวนะทั้งหลาย และกิริยาชวนะ (ของพระขีณาสพ) กับชวนะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิและสหรคตด้วยวิจิกิจฉา (ที่ถูกดึงมาด้วยจะศัพท์) 47. ලොකුත්තර…පෙ… සමුප්පජ්ජන්තීති චතුන්නං මග්ගානං එකචිත්තක්ඛණිකභාවෙන පුග්ගලන්තරෙසු අසම්භවතො, හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමානඤ්ච උපරූපරිසමාපත්තියා අනධිගතත්තා, උපරූපරිපුග්ගලානඤ්ච අසමුග්ඝාටිතකම්මකිලෙසනිරොධෙන පුථුජ්ජනෙහි විය සොතාපන්නානං සොතාපන්නාදීහි පුග්ගලන්තරභාවූපගමනෙන පටිප්පස්සද්ධත්තා ච අට්ඨපි ලොකුත්තරජවනානි යථාසකං මග්ගඵලට්ඨානං අරියානමෙව සමුප්පජ්ජන්ති. ๔๗. คำว่า โลกุตตระ...เป...ย่อมเกิดขึ้น ความว่า เพราะมรรคทั้ง ๔ มีความเป็นจิตขณะเดียว จึงไม่เกิดในบุคคลอื่น, และเพราะพระอริยบุคคลชั้นต่ำๆ ยังไม่บรรลุสมาบัติชั้นสูงๆ, และเพราะ (โลกุตตรธรรมชั้นต่ำๆ) เป็นธรรมที่สงบระงับไปแล้วในพระอริยบุคคลชั้นสูงๆ ด้วยการดับกิเลสและกรรมที่ถูกถอนขึ้นได้แล้ว เหมือนพวกปุถุชน (ที่สงบระงับไป) เพราะการเข้าถึงความเป็นบุคคลอื่นมีพระโสดาบันเป็นต้น, โลกุตตรชวนะทั้ง ๘ จึงย่อมเกิดขึ้นแก่พระอริยบุคคลทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผลของตนๆ เท่านั้น 48. ඉදානි තෙසං තෙසං පුග්ගලානං යථාපටික්ඛිත්තජවනානි වජ්ජෙත්වා පාරිසෙසතො ලබ්භමානජවනානි සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අසෙක්ඛාන’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තිවිධසික්ඛාය පරිපූරකාරිභාවතො අසෙක්ඛානං ඛීණාසවානං තෙත්තිංසවිධකුසලාකුසලස්ස, හෙට්ඨිමඵලත්තයස්ස, වීථිමුත්තානඤ්ච නවමහග්ගතවිපාකානං වසෙන පඤ්චචත්තාලීසවජ්ජිතානි සෙසානි [Pg.159] තෙවීසතිකආමාවචරවිපාකවීසතිකිරියඅරහත්තඵලවසෙන චතුචත්තාලීස වීථිචිත්තානි සම්භවා යථාලාභං කාමභවෙ ඨිතානං වසෙන උද්දිසෙ. ๔๘. บัดนี้ เพื่อแสดงชวนะที่พึงได้โดยส่วนที่เหลือ โดยเว้นชวนะที่ปฏิเสธแล้วตามสมควรแก่บุคคลเหล่านั้นๆ โดยรวบรวมเข้าด้วยกัน จึงกล่าวคำว่า 'ของพระอเสกขะ' เป็นต้น ของพระอเสกขะ คือพระขีณาสพผู้กระทำไตรสิกขาให้บริบูรณ์แล้ว โดยเว้นกุศลและอกุศล ๓๓ อย่าง, ผลเบื้องต่ำ ๓ อย่าง, และวิถีมุตตะคือวิบากมหัคคตะ ๙ อย่าง รวมเป็น ๔๕ อย่าง ที่เหลือคือวิบากกามาวจร ๒๓, กิริยา ๒๐, อรหัตตผล ๑ รวมเป็นวิถีจิต ๔๔ อย่าง พึงแสดงโดยความเป็นไปได้ตามที่พึงได้ โดยความเป็นผู้ตั้งอยู่ในกามภพ සෙක්ඛානං අට්ඨාරසකිරියජවනදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසහගතපඤ්චකඅග්ගඵලමහග්ගතවිපාකවසෙන තෙත්තිංස වජ්ජෙත්වා තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකආවජ්ජනද්වයඑකවීසතිකුසලසත්තාකුසලහෙට්ඨිමඵලත්තයවසෙන ඡප්පඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි යථාසම්භවං උද්දිසෙ අවිසෙසතො. විසෙසතො පන සොතාපන්නසකදාගාමීනං එකපඤ්ඤාස, අනාගාමීනං එකූනපඤ්ඤාස, අවසෙසානං චතුන්නං පුථුජ්ජනානං අට්ඨාරසකිරියජවනසබ්බලොකුත්තරමහග්ගතවිපාකවසෙන පඤ්චතිංස වජ්ජෙත්වා අවසෙසානි කාමාවචරවිපාකආවජ්ජනද්වයලොකියකුසලාකුසලවසෙන චතුපඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි යථාසම්භවතො උද්දිසෙ අවිසෙසතො. විසෙසතො පන තිහෙතුකානං චතුපඤ්ඤාසෙව ලබ්භන්ති, ද්විහෙතුකාහෙතුකානං ඤාණසම්පයුත්තවිපාකඅප්පනාජවනවජ්ජිතානි එකචත්තාලීස, ආපායිකානං තානෙව ද්විහෙතුකවිපාකවජ්ජිතානි සත්තතිංස වීථිචිත්තානීති දට්ඨබ්බං. ของพระเสกขะ โดยเว้นกิริยาชวนะ ๑๘, ชวนะ ๕ ที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิและสหรคตด้วยวิจิกิจฉา, อรหัตตผล ๑, วิบากมหัคคตะ ๙ รวมเป็น ๓๓ อย่าง ที่เหลือคือวิบากกามาวจร ๒๓, อาวัชชนะ ๒, กุศล ๒๑, อกุศล ๗, ผลเบื้องต่ำ ๓ รวมเป็นวิถีจิต ๕๖ อย่าง พึงแสดงโดยความเป็นไปได้โดยไม่จำแนก แต่โดยจำแนกแล้ว ของพระโสดาบันและพระสกทาคามี ๕๑ อย่าง, ของพระอนาคามี ๔๙ อย่าง ของปุถุชน ๔ จำพวกที่เหลือ โดยเว้นกิริยาชวนะ ๑๘, โลกุตตรชวนะทั้งหมด ๘, วิบากมหัคคตะ ๙ รวมเป็น ๓๕ อย่าง ที่เหลือคือวิบากกามาวจร ๒๓, อาวัชชนะ ๒, กุศลโลกีย์ ๒๑, อกุศล ๑๒ รวมเป็นวิถีจิต ๕๔ อย่าง พึงแสดงโดยความเป็นไปได้โดยไม่จำแนก แต่โดยจำแนกแล้ว ของปุถุชนผู้มีไตรเหตุ ๕๔ อย่างเท่านั้นที่พึงได้ ของปุถุชนผู้มีทวิเหตุและอเหตุ ๔๑ อย่าง โดยเว้นวิบากที่ประกอบด้วยญาณและอัปปนาชวนะ ของสัตว์ในอบาย ๓๗ วิถีจิต โดยเว้นวิบากทวิเหตุเหล่านั้นนั่นเอง พึงทราบดังนี้ පුග්ගලානං වසෙන චිත්තප්පවත්තිභෙදො පුග්ගලභෙදො. ความแตกต่างแห่งการเป็นไปของจิตโดยบุคคล ชื่อว่า ความแตกต่างแห่งบุคคล පුග්ගලභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาความแตกต่างแห่งบุคคล จบแล้ว භූමිවිභාගවණ්ණනා พรรณนาการจำแนกภูมิ 49. සබ්බානිපි වීථිචිත්තානි උපලබ්භන්ති ඡන්නං ද්වාරානං, සබ්බෙසඤ්ච පුග්ගලානං තත්ථ සම්භවතො. යථාරහන්ති තංතංභවානුරූපං, තංතංපුග්ගලානුරූපඤ්ච. ๔๙. วิถีจิตทั้งปวงย่อมปรากฏในทวารทั้ง ๖ และแก่บุคคลทั้งปวง เพราะความเป็นไปได้ในทวารนั้นๆ พึงทราบตามสมควรแก่ภพนั้นๆ และตามสมควรแก่บุคคลนั้นๆ 52. ත්‍යාදිනා [Pg.160] ඝානවිඤ්ඤාණාදීනම්පි පටික්ඛෙපො හෙස්සතීති රූපාවචරභූමියං පටිඝජවනතදාරම්මණානෙව පටික්ඛිත්තානි. සබ්බත්ථාපීති කාමභවෙ, රූපභවෙ, අරූපභවෙ ච. ๕๒. ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' นั้น การปฏิเสธฆานวิญญาณเป็นต้นก็จะมี ในรูปาวจรภูมิ ปฏิฆชวนะและตทาลัมพนะเท่านั้นที่ถูกปฏิเสธ คำว่า 'ในที่ทั้งปวง' คือในกามภพ ในรูปภพ และในอรูปภพ 54. කාමභවෙ යථාරහං වීථිමුත්තවජ්ජානි අසීති වීථිචිත්තානි, රූපභවෙ පටිඝද්වයඅට්ඨතදාරම්මණඝානාදිවිඤ්ඤාණඡක්කවීථිමුත්තකවසෙන පඤ්චවීසති වජ්ජෙත්වා සෙසානි ආවජ්ජනද්වයනවඅහෙතුකවිපාකතෙපඤ්ඤාසජවනවසෙන චතුසට්ඨි, අරූපෙ භවෙ තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකපඨමමග්ගපඤ්චදසරූපාවචරපටිඝද්වයආරුප්පවිපාකකිරියමනොධාතුහසනවසෙන සත්තචත්තාලීස වජ්ජෙත්වා සෙසානි ඡබ්බීසති පරිත්තජවනඅට්ඨආරුප්පජවනසත්තලොකුත්තරජවනමනොද්වාරාවජ්ජනවසෙන ද්වෙචත්තාලීස චිත්තානි ලබ්භරෙ උපලබ්භන්ති. ๕๔. ในกามภพ วิถีจิต ๘๐ อย่าง โดยเว้นวิถีมุตตะตามสมควร ในรูปภพ โดยเว้นปฏิฆะ ๒, ตทาลัมพนะ ๘, วิญญาณ ๖ มีฆานวิญญาณเป็นต้น และวิถีมุตตะ รวมเป็น ๒๕ อย่าง ที่เหลือคืออาวัชชนะ ๒, อเหตุกวิบาก ๙, ชวนะ ๕๓ รวมเป็น ๖๔ อย่าง ในอรูปภพ โดยเว้นวิบากกามาวจร ๒๓, ปฐมมรรค ๑, รูปาวจร ๑๕, ปฏิฆะ ๒, อรูปวิบาก ๔, กิริยามโนธาตุ ๑, หสิตุปปาทะ ๑ รวมเป็น ๔๗ อย่าง ที่เหลือคือชวนะที่เป็นปริตตะ ๒๖, อรูปชวนะ ๘, โลกุตตรชวนะ ๗, มโนทวาราวัชชนะ ๑ รวมเป็น ๔๒ อย่าง ย่อมได้ ย่อมปรากฏ කෙචි පන ‘‘රූපභවෙ අනිට්ඨාරම්මණාභාවතො ඉධාගතානංයෙව බ්‍රහ්මානං අකුසලවිපාකසම්භවොති තානි පරිහාපෙත්වා පඤ්චපරිත්තවිපාකෙහි සද්ධිං රූපභවෙ සට්ඨියෙව වීථිචිත්තානී’’ති වදන්ති. ඉධ පන තත්ථ ඨත්වාපි ඉමං ලොකං පස්සන්තානං අනිට්ඨාරම්මණස්ස අසම්භවො න සක්කා වත්තුන්ති තෙහි සද්ධිංයෙව තත්ථ චතුසට්ඨි වුත්තානි. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ධම්මානුසාරණියං ‘‘යදා බ්‍රහ්මානො කාමාවචරං අනිට්ඨාරම්මණං ආලම්බන්ති, තදා තං සුගතියම්පි අකුසලවිපාකචක්ඛුසොතවිඤ්ඤාණමනොධාතුසන්තීරණානං උප්පත්ති සම්භවතී’’ති. แต่บางท่านกล่าวว่า "เพราะไม่มีอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาในรูปภพ อกุศลวิบากจึงมีได้เฉพาะแก่พรหมที่มาเกิดในกามภพนี้เท่านั้น ดังนั้น เมื่อเว้นอกุศลวิบากเหล่านั้นแล้ว วิถีจิตในรูปภพจึงมีเพียง ๖๐ อย่างเท่านั้น พร้อมด้วยวิบากที่เป็นปริตตะ ๕" แต่ในคัมภีร์นี้ ไม่อาจกล่าวได้ว่าไม่มีอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาสำหรับพรหมเหล่านั้นที่แม้สถิตอยู่ในรูปภพนั้นแล้วมองเห็นโลกนี้อยู่ ดังนั้น จึงกล่าวว่าวิถีจิตในรูปภพนั้นมี ๖๔ อย่างพร้อมด้วยอกุศลวิบากเหล่านั้นนั่นเอง เมื่อเป็นเช่นนี้ ในคัมภีร์ธรรมานุสารณีจึงกล่าวว่า "เมื่อพรหมทั้งหลายหน่วงเอาอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาที่เป็นกามาวจร เมื่อนั้น การเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ มโนธาตุ และสันตีรณะที่เป็นอกุศลวิบาก ย่อมเป็นไปได้แม้ในสุคติภูมิ" භූමිවසෙන විභාගො භූමිවිභාගො. การจำแนกโดยประเภทแห่งภูมิ ชื่อว่า ภูมิวิภาค භූමිවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาภูมิวิภาค จบแล้ว 55. යථාසම්භවන්ති තංතංද්වාරෙසු, තංතංභවෙසු වා සම්භවානුරූපතො. යාවතායුකන්ති පටිසන්ධිතො පරං භවනිකන්තිවසෙන පවත්තමනොද්වාරිකචිත්තවීථිතො පට්ඨාය චුතිචිත්තාවසානං[Pg.161], තතො පුබ්බෙ පවත්තභවඞ්ගාවසානං වා අබ්බොච්ඡින්නා අසති නිරොධසමාපත්තියන්ති අධිප්පායො. ๕๕. คำว่า ตามที่พึงเป็นไปได้ (Yathāsambhavanti) คือ ตามความเหมาะสมแห่งการเกิดขึ้นในทวารนั้นๆ หรือในภพนั้นๆ คำว่า ตลอดอายุ (Yāvatāyukanti) มีอธิบายว่า ความเป็นไปอย่างไม่ขาดสาย หากไม่มีนิโรธสมาบัติ นับตั้งแต่มโนทวารวิถีจิตที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งความใคร่ในภพภายหลังต่อจากปฏิสนธิจิตเป็นต้นไป จนถึงที่สุดแห่งจุติจิต หรือจนถึงที่สุดแห่งภวังคจิตที่เกิดก่อนจุติจิตนั้น ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය การพรรณนาอภิธัมมัตถสังคหะ ชื่อว่า อภิธัมมัตถวิภาวินี ดังนี้ වීථිපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาวิถีปริจเฉท จบแล้ว 5. වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා ๕. การพรรณนาวิถีมุตตปริจเฉท 1. එත්තාවතා වීථිසඞ්ගහං දස්සෙත්වා ඉදානි වීථිමුත්තසඞ්ගහං දස්සෙතුමාරභන්තො ආහ ‘‘වීථිචිත්තවසෙනෙව’’න්ත්‍යාදි. එවං යථාවුත්තනයෙන වීථිචිත්තවසෙන පවත්තියං පටිසන්ධිතො අපරභාගෙ චුතිපරියොසානං පවත්තිසඞ්ගහො නාම සඞ්ගහො උදීරිතො, ඉදානි තදනන්තරං සන්ධියං පටිසන්ධිකාලෙ, තදාසන්නතාය තංගහණෙනෙව ගහිතචුතිකාලෙ ච පවත්තිසඞ්ගහො වුච්චතීති යොජනා. ๑. เมื่อแสดงวิถีสังคหะมาเพียงเท่านี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะเริ่มแสดงวิถีมุตตสังคหะ จึงกล่าวคำว่า "โดยอำนาจแห่งวิถีจิตนั่นเอง" เป็นต้น มีการประกอบความว่า สังคหะที่ชื่อว่าปวัตติสังคหะ คือความเป็นไปโดยอำนาจแห่งวิถีจิตตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ในกาลแห่งความเป็นไปภายหลังต่อจากปฏิสนธิจิตจนถึงที่สุดแห่งจุติจิต ท่านกล่าวไว้แล้ว บัดนี้ จะกล่าวถึงปวัตติสังคหะในปฏิสนธิกาลซึ่งเป็นรอยต่อถัดจากนั้น และในจุติกาลที่ถูกรวมเข้าด้วยกันเพราะความเป็นกาลที่ใกล้ชิดกับปฏิสนธินั้น භූමිචතුක්කවණ්ණනා การพรรณนาภูมิหมวด ๔ 3. පුඤ්ඤසම්මතා අයා යෙභුය්‍යෙන අපගතොති අපායො, සොයෙව භූමි භවන්ති එත්ථ සත්තාති අපායභූමි. අනෙකවිධසම්පත්තිඅධිට්ඨානතාය සොභනා ගන්තබ්බතො උපපජ්ජිතබ්බතො ගතීති සුගති, කාමතණ්හාසහචරිතා සුගති කාමසුගති, සායෙව භූමීති කාමසුගතිභූමි. එවං සෙසෙසුපි. ๓. ชื่อว่า อบาย (apāyo) เพราะปราศจากความเจริญที่นับถือกันว่าเป็นบุญโดยส่วนมาก ภูมิที่สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปในอบายนั้น ชื่อว่า อบายภูมิ ชื่อว่า สุคติ (sugati) เพราะเป็นคติที่งดงาม เนื่องจากเป็นที่ตั้งแห่งสมบัติหลายประการ และเป็นที่ที่พึงไปหรือพึงเข้าถึง สุคติที่สหรคตด้วยกามตัณหา ชื่อว่า กามสุคติ สุคตินั้นนั่นเองเป็นภูมิ ชื่อว่า กามสุคติภูมิ ในภูมิที่เหลือก็มีนัยเช่นเดียวกัน 4. අයතො සුඛතො නිග්ගතොති නිරයො. තිරො අඤ්චිතාති තිරච්ඡානා, තෙසං යොනි තිරච්ඡානයොනි. යවන්ති තාය සත්තා අමිස්සිතාපි සමානජාතිතාය මිස්සිතා විය හොන්තීති යොනි. සා පන අත්ථතො ඛන්ධානං පවත්තිවිසෙසො. පකට්ඨෙන සුඛතො ඉතා ගතාති පෙතා, නිජ්ඣාමතණ්හිකාදිභෙදානං පෙතානං විසයො පෙත්තිවිසයො[Pg.162]. එත්ථ පන තිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයග්ගහණෙන ඛන්ධානංයෙව ගහණං තෙසං තාදිසස්ස පරිච්ඡින්නොකාසස්ස අභාවතො. යත්ථ වා තෙ අරඤ්ඤපබ්බතපාදාදිකෙ නිබද්ධවාසං වසන්ති, තාදිසස්ස ඨානස්ස වසෙන ඔකාසොපි ගහෙතබ්බො. න සුරන්ති ඉස්සරියකීළාදීහි න දිබ්බන්තීති අසුරා, පෙතාසුරා. ඉතරෙ පන න සුරා සුරප්පටිපක්ඛාති අසුරා, ඉධ ච පෙතාසුරානමෙව ගහණං ඉතරෙසං තාවතිංසෙසු ගහණස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තථා හි වුත්තං ආචරියෙන – ๔. ชื่อว่า นิรยะ (nirayo) เพราะออกไปจากความเจริญและความสุข ชื่อว่า เดรัจฉาน (tiracchānā) เพราะไปโดยส่วนขวาง กำเนิดของสัตว์เหล่านั้น ชื่อว่า เดรัจฉานโยนิ ชื่อว่า โยนิ (yoni) เพราะเป็นเหตุให้สัตว์ทั้งหลายแม้ไม่ปะปนกัน ก็เป็นเหมือนปะปนกันด้วยความเป็นชาติเดียวกัน แต่โดยอรรถแล้ว โยนิคือความพิเศษแห่งความเป็นไปของขันธ์ทั้งหลาย ชื่อว่า เปรต (petā) เพราะไปจากความสุขโดยส่วนยิ่ง วิสัยของเปรตทั้งหลายที่มีประเภทต่างๆ เช่น นิชฌามตัณหิกเปรต เป็นต้น ชื่อว่า เปตติวิสัย ในที่นี้ การถือเอาเดรัจฉานโยนิและเปตติวิสัย เป็นการถือเอาขันธ์ทั้งหลายเท่านั้น เพราะไม่มีโอกาส (สถานที่) ที่กำหนดไว้เฉพาะสำหรับสัตว์เหล่านั้น หรือพึงถือเอาโอกาสโดยอำนาจแห่งสถานที่ที่สัตว์เหล่านั้นอาศัยอยู่เป็นประจำ เช่น ป่า และเชิงเขา เป็นต้น ชื่อว่า อสุระ (asurā) เพราะไม่รุ่งเรือง หรือไม่เล่นด้วยความเป็นใหญ่และการเล่นเป็นต้น ได้แก่ เปรตอสุระ ส่วนอสุระเหล่าอื่น ชื่อว่า อสุระ เพราะไม่ใช่เทวดา หรือเป็นปฏิปักษ์ต่อเทวดา แต่ในที่นี้ประสงค์เอาเฉพาะเปรตอสุระเท่านั้น เพราะประสงค์จะรวมอสุระเหล่าอื่นไว้ในชั้นดาวดึงส์ ดังที่พระอาจารย์กล่าวไว้ว่า – ‘‘තාවතිංසෙසු දෙවෙසු, වෙපචිත්තාසුරා ගතා’’ති; (නාම. පරි. 438); "เวปจิตติอสุระทั้งหลาย ถูกนับเข้าในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์" 5. සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණෙහි උක්කට්ඨමනතාය මනො උස්සන්නං එතෙසන්ති මනුස්සා. තථා හි පරමසතිනෙපක්කාදිප්පත්තා බුද්ධාදයොපි මනුස්සභූතායෙව. ජම්බුදීපවාසිනො චෙත්ථ නිප්පරියායතො මනුස්සා. තෙහි පන සමානරූපාදිතාය සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි ‘‘මනුස්සා’’ති වුච්චන්ති. ලොකියා පන ‘‘මනුනො ආදිඛත්තියස්ස අපච්චං පුත්තාති මනුස්සා’’ති වදන්ති. මනුස්සානං නිවාසභූතා භූමි ඉධ මනුස්සා. එවං සෙසෙසුපි. ๕. ชื่อว่า มนุษย์ (manussā) เพราะเป็นผู้มีใจสูงด้วยคุณธรรมมีสติ ความเป็นผู้กล้า และความเหมาะสมแก่พรหมจรรย์เป็นต้น ด้วยว่า แม้พระพุทธเจ้าเป็นต้น ผู้ถึงความเป็นผู้มีสติและปัญญาเครื่องรักษาตนอย่างยิ่งเป็นต้น ก็เป็นมนุษย์นั่นเอง และในที่นี้ ผู้ที่อาศัยอยู่ในชมพูทวีป ชื่อว่า มนุษย์ โดยตรง แต่เพราะมีความเป็นผู้มีรูปเป็นต้นเสมอกับมนุษย์เหล่านั้น พร้อมกับผู้ที่อาศัยอยู่ในทวีปน้อยทั้งหลาย แม้ผู้ที่อาศัยอยู่ในมหาทวีปเหล่าอื่น ก็ถูกเรียกว่า มนุษย์ ส่วนชาวโลกกล่าวว่า ชื่อว่า มนุษย์ เพราะเป็นเหล่ากอหรือเป็นบุตรของพระเจ้ามนูผู้เป็นปฐมกษัตริย์ ในที่นี้ ภูมิอันเป็นที่อยู่อาศัยของมนุษย์ ชื่อว่า มนุษย์ แม้ในภูมิที่เหลือก็มีนัยเช่นเดียวกัน චතූසු මහාරාජෙසු භත්ති එතෙසං, චතුන්නං වා මහාරාජානං නිවාසට්ඨානභූතෙ චාතුමහාරාජෙ භවාති චාතුමහාරාජිකා. මාඝෙන මාණවෙන සද්ධිං තෙත්තිංස සහපුඤ්ඤකාරිනො එත්ථ නිබ්බත්තාති තංසහචරිතට්ඨානං තෙත්තිංසං, තදෙව තාවතිංසං, තංනිවාසො එතෙසන්ති තාවතිංසාති වදන්ති. යස්මා පන ‘‘සහස්සං චාතුමහාරාජිකානං සහස්සං තාවතිංසාන’’න්ති (අ. නි. 3.81) වචනතො සෙසචක්කවාළෙසුපි ඡකාමාවචරදෙවලොකා අත්ථි, තස්මා නාමමත්තමෙව එතං තස්ස දෙවලොකස්සාති ගහෙතබ්බං. දුක්ඛතො යාතා අපයාතාති [Pg.163] යාමා. අත්තනො සිරිසම්පත්තියා තුසං පීතිං ඉතා ගතාති තුසිතා. නිම්මානෙ රති එතෙසන්ති නිම්මානරතිනො. පරනිම්මිතෙසු භොගෙසු අත්තනො වසං වත්තෙන්තීති පරනිම්මිතවසවත්තිනො. ชื่อว่า จาตุมหาราชิกา (cātumahārājikā) เพราะมีความภักดีในท้าวมหาราชทั้ง ๔ หรือเพราะเกิดในชั้นจาตุมหาราชอันเป็นที่อยู่ของท้าวมหาราชทั้ง ๔ ผู้ทำบุญร่วมกัน ๓๓ คน พร้อมด้วยมาฆมาณพ เกิดในที่นี้ สถานที่ที่เกี่ยวข้องกับบุคคล ๓๓ คนนั้น ชื่อว่า ตัตติงสะ ตัตติงสะนั่นเองคือ ตาวติงสะ ท่านกล่าวว่า ชื่อว่า ตาวติงสะ เพราะเป็นที่อยู่ของเทพเหล่านั้น แต่เพราะมีพระพุทธพจน์ว่า "จาตุมหาราชิกาพันหนึ่ง ดาวดึงส์พันหนึ่ง" (องฺ. ติก. ๓.๘๑) จึงมีเทวโลกชั้นกามาวจร ๖ แม้ในจักรวาลที่เหลือ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าชื่อนี้เป็นเพียงชื่อของเทวโลกนั้นเท่านั้น ชื่อว่า ยามา (yāmā) เพราะไปแล้ว คือไปพ้นแล้วจากทุกข์ ชื่อว่า ดุสิตา (tusitā) เพราะถึงแล้วซึ่งความยินดีและความอิ่มเอิบด้วยสิริสมบัติของตน ชื่อว่า นิมมานรดี (nimmānaratino) เพราะมีความยินดีในการเนรมิตของตน ชื่อว่า ปรนิมมิตวสวัตดี (paranimmitavasavattino) เพราะยังอำนาจของตนให้เป็นไปในโภคะที่ผู้อื่นเนรมิตให้ 7. මහාබ්‍රහ්මානං පරිචාරිකත්තා තෙසං පරිසති භවාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා. තෙසං පුරොහිතට්ඨානෙ ඨිතත්තා බ්‍රහ්මපුරොහිතා. තෙහි තෙහි ඣානාදීහි ගුණවිසෙසෙහි බ්‍රූහිතා පරිවුද්ධාති බ්‍රහ්මානො, වණ්ණවන්තතාය චෙව දීඝායුකතාදීහි ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදීහි මහන්තා බ්‍රහ්මානොති මහාබ්‍රහ්මානො. තයොපෙතෙ පණීතරතනපභාවභාසිතසමානතලවාසිනො. ๗. ชื่อว่า พรหมปาริสัชชา (brahmapārisajjā) เพราะเป็นผู้รับใช้ของมหาพรหมทั้งหลาย หรือเพราะเกิดในบริษัทของมหาพรหมเหล่านั้น ชื่อว่า พรหมปุโรหิตา (brahmapurohitā) เพราะตั้งอยู่ในฐานะปุโรหิตของมหาพรหมเหล่านั้น ชื่อว่า พรหม (brahmāno) เพราะเจริญแล้วด้วยคุณวิเศษมีฌานเป็นต้นนั้นๆ และชื่อว่า มหาพรหม (mahābrahmāno) เพราะเป็นพรหมที่ยิ่งใหญ่กว่าพรหมปาริสัชชาเป็นต้น ด้วยความเป็นผู้มีวรรณะและมีอายุยืนเป็นต้น พรหมทั้ง ๓ จำพวกนี้ เป็นผู้มีภูมิที่อยู่เสมอกัน อันรุ่งเรืองด้วยรัตนประภาอันประณีต 8. උපරිමෙහි පරිත්තා ආභා එතෙසන්ති පරිත්තාභා. අප්පමාණා ආභා එතෙසන්ති අප්පමාණාභා. වලාහකතො විජ්ජු විය ඉතො චිතො ච ආභා සරති නිස්සරති එතෙසං සප්පීතිකජ්ඣානනිබ්බත්තක්ඛන්ධසන්තානත්තාති ආභස්සරා. දණ්ඩදීපිකාය වා අච්චි විය එතෙසං සරීරතො ආභා ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්තී විය සරති නිස්සරතීති ආභස්සරා. යථාවුත්තාය වා පභාය ආභාසනසීලාති ආභස්සරා. එතෙපි තයො පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො. ๘. พรหมเหล่านี้มีรัศมีน้อยกว่าพรหมเบื้องบนทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปริตตาภา. พรหมเหล่านี้มีรัศมีหาประมาณมิได้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปมาณาภา. เพราะความที่ขันธสันดานเกิดจากฌานที่ประกอบด้วยปีติ รัศมีจึงซ่านไปและพุ่งออกจากสรีระของพรหมเหล่านี้ในที่นั้นๆ เหมือนสายฟ้าจากก้อนเมฆ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาภัสสรา. อีกอย่างหนึ่ง รัศมีจากสรีระของพรหมเหล่านี้ซ่านไปและพุ่งออกไปประหนึ่งว่าขาดเป็นท่อนๆ แล้วตกลงมา เหมือนเปลวไฟจากคบเพลิง เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาภัสสรา. อีกอย่างหนึ่ง พรหมเหล่านี้มีปกติส่องสว่างด้วยรัศมีตามที่กล่าวมาแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาภัสสรา. พรหมทั้ง ๓ เหล่านี้ แม้ทั้งหมดก็เป็นผู้อยู่ในชั้นเดียวกันอันรุ่งเรืองด้วยรัตนประภาอันประณีต. 9. සුභාති එකග්ඝනා අචලා සරීරාභා වුච්චති, සා උපරිබ්‍රහ්මෙහි පරිත්තා එතෙසන්ති පරිත්තසුභා. අප්පමාණා සුභා එතෙසන්ති අප්පමාණසුභා. පභාසමුදයසඞ්ඛාතෙහි සුභෙහි කිණ්ණා ආකිණ්ණාති සුභකිණ්හා. ‘‘සුභාකිණ්ණා’’ති ච වත්තබ්බෙ ආ-සද්දස්ස රස්සත්තං, අන්තිමණ-කාරස්ස ච හ-කාරං කත්වා ‘‘සුභකිණ්හා’’ති වුත්තං. එතෙපි පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො. ๙. รัศมีกายที่หนาแน่นเป็นอันหนึ่งอันเดียวและไม่หวั่นไหว ท่านเรียกว่า สุภา. รัศมีนั้นของพรหมเหล่านี้มีน้อยกว่าพรหมเบื้องบนทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปริตตสุภา. พรหมเหล่านี้มีรัศมีงามหาประมาณมิได้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัปปมาณสุภา. พรหมเหล่านี้เกลื่อนกล่น คือดาดาษไปด้วยรัศมีทั้งหลายอันชื่อว่าสุภา ซึ่งได้แก่หมู่แห่งแสงสว่าง เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุภกิณหา. และเมื่อควรจะกล่าวว่า 'สุภากิณณา' ท่านก็ทำสระ อา ให้เป็นรัสสะ และทำ ณ อักษรตัวสุดท้ายให้เป็น ห อักษร จึงเรียกว่า 'สุภกิณหา'. พรหมเหล่านี้แม้ทั้งหมดก็เป็นผู้อยู่ในชั้นเดียวกันอันรุ่งเรืองด้วยรัตนประภาอันประณีต. 10. ඣානප්පභාවනිබ්බත්තං [Pg.164] විපුලං ඵලමෙතෙසන්ති වෙහප්ඵලා. සඤ්ඤාවිරාගභාවනානිබ්බත්තරූපසන්තතිමත්තත්තා නත්ථි සඤ්ඤා, තංමුඛෙන වුත්තාවසෙසා අරූපක්ඛන්ධා ච එතෙසන්ති අසඤ්ඤා. තෙයෙව සත්තාති අසඤ්ඤසත්තා. එතෙපි පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො. සුද්ධානං අනාගාමිඅරහන්තානමෙව ආවාසාති සුද්ධාවාසා. අනුනයපටිඝාභාවතො වා සුද්ධො ආවාසො එතෙසන්ති සුද්ධාවාසා, තෙසං නිවාසභූමිපි සුද්ධාවාසා. ๑๐. พรหมเหล่านี้มีผลอันไพบูลย์ที่เกิดจากอานุภาพแห่งฌาน เหตุนั้นจึงชื่อว่า เวหัปผลา. เพราะความเป็นเพียงรูปสันดานที่เกิดจากการเจริญสัญญาวิราคะ (ความคลายกำหนัดในสัญญา) สัญญาจึงไม่มีแก่พรหมเหล่านี้ และอรูปขันธ์ที่เหลือซึ่งตรัสไว้โดยทางแห่งสัญญานั้นก็ไม่มีแก่พรหมเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อสัญญา. พรหมเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสัตว์ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อสัญญีสัตว์. พรหมเหล่านี้แม้ทั้งหมดก็เป็นผู้อยู่ในชั้นเดียวกันอันรุ่งเรืองด้วยรัตนประภาอันประณีต. ภูมิเป็นที่อยู่ของท่านผู้บริสุทธิ์ทั้งหลาย คือพระอนาคามีและพระอรหันต์เท่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุทธาวาส. อีกอย่างหนึ่ง ภูมิเป็นที่อยู่ซึ่งบริสุทธิ์เพราะไม่มีอนุนัย (ความยินดี) และปฏิฆะ (ความยินร้าย) ของพรหมเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุทธาวาส แม้ภูมิที่เป็นที่อยู่ของพรหมเหล่านั้นก็ชื่อว่า สุทธาวาส. 11. ඉමෙසු පන පඨමතලවාසිනො අප්පකෙන කාලෙන අත්තනො ඨානං න විජහන්තීති අවිහා. දුතියතලවාසිනො න කෙනචි තප්පන්තීති අතප්පා. තතියතලවාසිනො පරමසුන්දරරූපත්තා සුඛෙන දිස්සන්තීති සුදස්සා. චතුත්ථතලවාසිනො සුපරිසුද්ධදස්සනත්තා සුඛෙන පස්සන්තීති සුදස්සිනො. පඤ්චමතලවාසිනො පන උක්කට්ඨසම්පත්තිකත්තා නත්ථි එතෙසං කනිට්ඨභාවොති අකනිට්ඨා. ๑๑. แต่ในบรรดาพรหมเหล่านี้ พรหมผู้อยู่ในชั้นที่ ๑ ไม่ละที่อยู่ของตนโดยกาลเพียงเล็กน้อย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อวิหา. พรหมผู้อยู่ในชั้นที่ ๒ ไม่เดือดร้อนด้วยเหตุใดๆ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อตัปปา. พรหมผู้อยู่ในชั้นที่ ๓ เพราะมีรูปงามอย่างยิ่ง ใครๆ จึงเห็นได้โดยง่าย เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุทัสสา. พรหมผู้อยู่ในชั้นที่ ๔ เพราะมีการเห็นที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง จึงเห็นได้โดยง่าย เหตุนั้นจึงชื่อว่า สุทัสสี. ส่วนพรหมผู้อยู่ในชั้นที่ ๕ เพราะมีความถึงพร้อมอันยอดเยี่ยม ความเป็นผู้น้อยที่สุดย่อมไม่มีแก่พรหมเหล่านี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อกนิฏฐา. 12. ආකාසානඤ්චායතනෙ පවත්තා පඨමාරුප්පවිපාකභූතචතුක්ඛන්ධා එව, තෙහි පරිච්ඡින්නඔකාසො වා ආකාසානඤ්චායතනභූමි. එවං සෙසෙසුපි. ๑๒. อรูปขันธ์ ๔ นั่นเองที่เป็นวิบากของอรูปฌานที่ ๑ ซึ่งเป็นไปในอากาสานัญจายตนะ หรือโอกาสที่ถูกกำหนดด้วยอรูปขันธ์เหล่านั้น ชื่อว่า อากาสานัญจายตนภูมิ. ในภูมิที่เหลือก็มีนัยเช่นนี้. 13. පුථුජ්ජනා, සොතාපන්නා ච සකදාගාමිනො චාපි පුග්ගලා සුද්ධාවාසෙසු සබ්බථා න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො. පුථුජ්ජනාදීනඤ්ච පටික්ඛෙපෙන අනාගාමිඅරහන්තානමෙව තත්ථ ලාභො වුත්තො හොති. ๑๓. ความสัมพันธ์แห่งคำว่า ปุถุชน พระโสดาบัน และแม้พระสกทาคามีบุคคล ย่อมไม่มีในสุทธาวาสโดยประการทั้งปวง. และด้วยการห้ามปุถุชนเป็นต้น ท่านย่อมกล่าวถึงการได้เฉพาะพระอนาคามีและพระอรหันต์เท่านั้นในสุทธาวาสนั้น. 14. සෙසට්ඨානෙසූති සුද්ධාවාසඅපායඅසඤ්ඤිවජ්ජිතෙසු සෙසට්ඨානෙසු අරියා, අනරියාපි ච ලබ්භන්ති. ๑๔. คำว่า ในที่ที่เหลือ ความว่า ในที่ที่เหลือเว้นสุทธาวาส อบาย และอสัญญีสัตว์ ย่อมได้ทั้งพระอริยะและอนาริยะ. භූමිචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาภูมิหมวด ๔ จบแล้ว. පටිසන්ධිචතුක්කවණ්ණනා การพรรณนาปฏิสนธิหมวด ๔ 16. ඔක්කන්තික්ඛණෙති [Pg.165] පටිසන්ධික්ඛණෙ. ๑๖. คำว่า ในขณะแห่งการหยั่งลง ความว่า ในขณะแห่งปฏิสนธิ. 17. ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො. කිඤ්චාපි ජාතික්ඛණෙ අණ්ඩජජලාබුජා සබ්බෙපි අචක්ඛුකාව. තථාපි චක්ඛාදිඋප්පජ්ජනාරහකාලෙපි චක්ඛුප්පත්තිවිබන්ධකකම්මප්පටිබාහිතසාමත්ථියෙන දින්නපටිසන්ධිනා, ඉතරෙනපි වා කම්මෙන අනුප්පාදෙතබ්බචක්ඛුකො සත්තො ජච්චන්ධො නාම. අපරෙ පන ‘‘ජච්චන්ධොති පසූතියංයෙව අන්ධො, මාතුකුච්ඡියං අන්ධො හුත්වා නික්ඛන්තොති අත්ථො, තෙන දුහෙතුකතිහෙතුකානං මාතුකුච්ඡියං චක්ඛුස්ස අවිපජ්ජනං සිද්ධ’’න්ති වදන්ති. ජච්චන්ධාදීනන්ති එත්ථ ආදිග්ගහණෙන ජච්චබධිරජච්චමූගජච්චජළජච්චුම්මත්තකපණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකනපුංසකමම්මාදීනං සඞ්ගහො. අපරෙ පන ‘‘එකච්චෙ අහෙතුකපටිසන්ධිකා අවිකලින්ද්‍රියා හුත්වා ථොකං විචාරණපකතිකා හොන්ති, තාදිසානම්පි ආදිසද්දෙන සඞ්ගහො’’ති වදන්ති. භුම්මදෙවෙ සිතා නිස්සිතා තග්ගතිකත්තාති භුම්මස්සිතා. සුඛසමුස්සයතො විනිපාතාති විනිපාතිකා. ๑๗. ผู้บอดโดยกำเนิด ชื่อว่า จัจจันธะ (บอดแต่กำเนิด). แม้ว่าในขณะเกิด สัตว์ที่เกิดในไข่และเกิดในครรภ์ทั้งหมดจะยังไม่มีจักษุก็ตาม ถึงกระนั้น สัตว์ที่มีจักษุอันกรรมไม่พึงให้เกิด ด้วยปฏิสนธิที่ให้โดยความสามารถที่ถูกขัดขวางด้วยกรรมที่เป็นอุปสรรคต่อการเกิดจักษุ แม้ในเวลาที่ควรจะเกิดจักษุเป็นต้น หรือด้วยกรรมอื่น ชื่อว่า จัจจันธะ. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า 'จัจจันธะ คือผู้บอดในการคลอดนั่นเอง อธิบายว่า เป็นผู้บอดมาแต่อยู่ในครรภ์มารดาแล้วจึงคลอดออกไป ด้วยคำนั้น ความที่จักษุไม่พินาศในครรภ์มารดาของสัตว์ผู้เป็นทวิเหตุกะและติเหตุกะจึงเป็นอันสำเร็จ'. ในคำว่า จัจจันธาทีนัง นี้ ด้วยการรับเอา อาทิ ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์เอาคนหูหนวกแต่กำเนิด คนใบ้แต่กำเนิด คนปัญญาอ่อนแต่กำเนิด คนบ้าแต่กำเนิด บัณเฑาะก์ อุภโตพยัญชนกะ นปุงสกะ และคนพิการเป็นต้น. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า 'สัตว์บางพวกที่มีอเหตุกปฏิสนธิ มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง มีปกติพิจารณาได้เล็กน้อย สัตว์แม้เช่นนั้นก็สงเคราะห์เข้าด้วย อาทิ ศัพท์'. เทพที่อาศัย คือพึ่งพิงภุมมเทวดา เพราะมีคติอย่างเดียวกัน เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภุมมัสสิตะ. สัตว์ที่ตกไปจากกองแห่งความสุข เหตุนั้นจึงชื่อว่า วินิปาติกะ. 18. සබ්බත්ථාපි කාමසුගතියන්ති දෙවමනුස්සවසෙන සත්තවිධායපි කාමසුගතියං. ๑๘. คำว่า ในกามสุคติทุกแห่ง ความว่า ในกามสุคติทั้ง ๗ ประการ โดยประเภทแห่งเทวดาและมนุษย์. 21. තෙසූති යථාවුත්තපටිසන්ධියුත්තෙසු පුග්ගලෙසු, අපායාදීසු වා. ආයුප්පමාණගණනාය නියමො නත්ථි කෙසඤ්චි චිරායුකත්තා, කෙසඤ්චි චිරතරායුකත්තා ච. තථාචාහු – ๒๑. คำว่า ในสัตว์เหล่านั้น ความว่า ในบุคคลผู้ประกอบด้วยปฏิสนธิที่กล่าวมาแล้ว หรือในอบายภูมิเป็นต้น. การกำหนดด้วยการนับประมาณอายุย่อมไม่มี เพราะสัตว์บางพวกมีอายุยืน และบางพวกมีอายุยืนยิ่งกว่า. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า – ‘‘ආපායිකමනුස්සායු-පරිච්ඡෙදො න විජ්ජති; තථා හි කාලො මන්ධාතා,යක්ඛා කෙචි චිරායුනො’’ති. – การกำหนดอายุของสัตว์ในอบายและมนุษย์ย่อมไม่มี เพราะว่าพระเจ้ามันธาตุราช และยักษ์บางพวกมีอายุยืนยาวตลอดกาลนาน. අපායෙසු [Pg.166] හි කම්මමෙව පමාණං, තත්ථ නිබ්බත්තානං යාව කම්මං නඛීයති. තාව චවනාභාවතො, තථා භුම්මදෙවානං. තෙසුපි හි නිබ්බත්තා කෙචි සත්තාහාදිකාලං තිට්ඨන්ති, කෙචි කප්පමත්තම්පි, තථා මනුස්සානම්පි කදාචි තෙසම්පි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකත්තා කදාචි දසවස්සායුකත්තා. ‘‘යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං ජීවති, අප්පං වා භිය්‍යො (දී. නි. 2.7; සං. නි. 1.145; අ. නි. 7.74), දුතියං වස්සසතං න පාපුණාතී’’ති ඉදං පන අජ්ජතනකාලිකෙ සන්ධාය වුත්තං. จริงอยู่ ในอบายทั้งหลาย กรรมนั่นแหละเป็นประมาณ เพราะสัตว์ที่เกิดในอบายเหล่านั้นย่อมไม่มีการจุติไปตราบเท่าที่กรรมยังไม่สิ้นไป แม้ในภุมมเทวดาทั้งหลายก็มีนัยเช่นนั้น. ด้วยว่าสัตว์ที่เกิดในภุมมเทวดาเหล่านั้นบางพวกดำรงอยู่ตลอดกาลมี ๗ วันเป็นต้น บางพวกก็ดำรงอยู่ตลอดกัปหนึ่งก็มี แม้ในมนุษย์ทั้งหลายก็มีนัยเช่นนั้น เพราะบางสมัยมนุษย์เหล่านั้นมีอายุเป็นอสงไขย บางสมัยก็มีอายุเพียง ๑๐ ปี. ส่วนคำว่า 'ผู้ใดมีอายุยืน ผู้นั้นก็มีอายุร้อยปี หรือเกินกว่านั้นไปเล็กน้อย ย่อมไม่ถึงร้อยปีที่สอง' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมนุษย์ในกาลปัจจุบัน. 22. දිබ්බානි පඤ්චවස්සසතානීති මනුස්සානං පඤ්ඤාස වස්සානි එකදිනං, තදනුරූපතො මාසසංවච්ඡරෙ පරිච්ඡින්දිත්වා දිබ්බප්පමාණානි පඤ්චවස්සසතානි ආයුප්පමාණං හොති. වුත්තම්පි චෙතං – ๒๒. คำว่า ๕๐๐ ปีทิพย์ ความว่า ๕๐ ปีของมนุษย์เป็น ๑ วัน (ของสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา) เมื่อกำหนดเดือนและปีตามส่วนนั้น ประมาณอายุจึงเป็น ๕๐๐ ปีทิพย์. ข้อนี้ท่านก็กล่าวไว้ว่า – ‘‘යානි පඤ්ඤාස වස්සානි, මනුස්සානං දිනො තහිං; තිංසරත්තිදිවො මාසො, මාසා ද්වාදස සංවච්ඡරං; තෙන සංවච්ඡරෙනායු, දිබ්බං පඤ්චසතං මත’’න්ති. ๕๐ ปีใดของมนุษย์ เป็น ๑ วันในสวรรค์ชั้นนั้น, ๓๐ วันคืนเป็น ๑ เดือน, ๑๒ เดือนเป็น ๑ ปี, อายุ ๕๐๐ ปีทิพย์ ท่านนับด้วยปีนั้น. මනුස්සගණනායාති මනුස්සානං සංවච්ඡරගණනාය. තතො චතුග්ගුණන්ති චාතුමහාරාජිකානං පඤ්ඤාසමානුස්සකවස්සපරිමිතං දිවසං, දිබ්බානි ච පඤ්චවස්සසතානි දිගුණං කත්වා දිබ්බවස්සසහස්සානි තාවතිංසානං සම්භවතීති එවං දිවසසංවච්ඡරදිගුණවසෙන චතුග්ගුණං, තං පන දිබ්බගණනාය වස්සසහස්සං, මනුස්සගණනාය සට්ඨිවස්සසතසහස්සාධිකතිකොටිප්පමාණං හොති. තතො චතුග්ගුණං යාමානන්ති තාවතිංසානමායුප්පමාණතො වුත්තනයෙන චතුග්ගුණං, දිබ්බගණනාය ද්විසහස්සං, මනුස්සගණනාය චත්තාලීසවස්සසතසහස්සාධිකා චුද්දස වස්සකොටියො හොන්ති. තතො චතුග්ගුණං තුසිතානන්ති දිබ්බානි චත්තාරි වස්සසහස්සානි, මනුස්සගණනාය සට්ඨිවස්සසතසහස්සාධිකා සත්තපඤ්ඤාස [Pg.167] වස්සකොටියො. තතො චතුග්ගුණං නිම්මානරතීනන්ති දිබ්බානි අට්ඨවස්සසහස්සානි, මනුස්සගණනාය ද්වෙ වස්සකොටිසතානි චත්තාලීසවස්සසතසහස්සාධිකා තිංස වස්සකොටියො ච. තතො චතුග්ගුණං පරනිම්මිතවසවත්තීනන්ති දිබ්බානි සොළස වස්සසහස්සානි. คำว่า โดยการนับของมนุษย์ คือ โดยการนับปีของมนุษย์. คำว่า สี่เท่าจากนั้น คือ วันหนึ่งของเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา มีประมาณ ๕๐ ปีมนุษย์ และ ๕๐๐ ปีทิพย์นั้น เมื่อทำให้เป็น ๒ เท่า ย่อมเป็น ๑,๐๐๐ ปีทิพย์ของเทวดาชั้นดาวดึงส์ ด้วยประการฉะนี้ จึงเป็น ๔ เท่าโดยความเป็น ๒ เท่าของวันและปี แต่ปีนั้น โดยการนับของทิพย์ เป็น ๑,๐๐๐ ปี โดยการนับของมนุษย์ มีประมาณ ๓ โกฏิ ๖๐ แสนปี. คำว่า สี่เท่าจากนั้นของเทวดาชั้นยามา คือ เป็น ๔ เท่าจากประมาณอายุของเทวดาชั้นดาวดึงส์ โดยนัยที่กล่าวแล้ว โดยการนับของทิพย์ เป็น ๒,๐๐๐ ปี โดยการนับของมนุษย์ เป็น ๑๔ โกฏิ ๔๐ แสนปี. คำว่า สี่เท่าจากนั้นของเทวดาชั้นดุสิต คือ เป็น ๔,๐๐๐ ปีทิพย์ โดยการนับของมนุษย์ เป็น ๕๗ โกฏิ ๖๐ แสนปี. คำว่า สี่เท่าจากนั้นของเทวดาชั้นนิมมานรดี คือ เป็น ๘,๐๐๐ ปีทิพย์ โดยการนับของมนุษย์ เป็น ๒๓๐ โกฏิ ๔๐ แสนปี. คำว่า สี่เท่าจากนั้นของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี คือ เป็น ๑๖,๐๐๐ ปีทิพย์. 23. මනුස්සගණනං පන සයමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නවසතඤ්චා’’ත්‍යාදි. වස්සානං සම්බන්ධි නවසතං එකවීස කොටියො, තථා සට්ඨි ච වස්සසතසහස්සානි වසවත්තීසු ආයුප්පමාණන්ති සම්බන්ධො. ๒๓. แต่เมื่อจะแสดงการนับของมนุษย์ด้วยตนเอง จึงกล่าวว่า “เก้าร้อยด้วย” เป็นต้น. มีความสัมพันธ์ว่า ๙๒๑ โกฏิอันเนื่องด้วยปี และ ๖๐ แสนปี ย่อมเป็นประมาณอายุในเทวดาชั้นวสวัตดี ดังนี้. 25. දුතියජ්ඣානභූමියන්ති චතුක්කනයවසෙන වුත්තං. තතො පරං පවත්තියං, චවනකාලෙ ච තථාරූපමෙව භවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣතීති යොජනා. ๒๕. คำว่า ในภูมิแห่งทุติยฌาน ท่านกล่าวโดยนัยแห่งจตุกกะ. มีการประกอบความว่า หลังจากนั้น ในกาลเป็นไป และในกาลจุติ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นภวังค์และจุติมีรูปอย่างนั้นนั่นแลแล้วย่อมดับไป. 29. තෙසූති තාහි ගහිතපටිසන්ධිකෙසු බ්‍රහ්මෙසු. කප්පස්සාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස. න හි බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදීනං තිණ්ණං මහාකප්පවසෙන ආයුපරිච්ඡෙදො සම්භවති එකකප්පෙපි තෙසං අවිනාසාභාවෙන පරිපුණ්ණකප්පෙ අසම්භවතො. තථා හෙස (විසුද්ධි. 2.409) ලොකො සත්තවාරෙසු අග්ගිනා විනස්සති, අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙන, පුන සත්තවාරෙසු අග්ගිනා, අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙනාති එවං අට්ඨසු අට්ඨකෙසු පරිපුණ්ණෙසු පච්ඡිමෙ වාරෙ වාතෙන විනස්සති. තත්ථ පඨමජ්ඣානතලං උපාදාය අග්ගිනා, දුතියතතියජ්ඣානතලං උපාදාය උදකෙන, චතුත්ථජ්ඣානතලං උපාදාය වාතෙන විනස්සති. වුත්තම්පි චෙතං – ๒๙. คำว่า ในพรหมเหล่านั้น คือ ในพรหมทั้งหลายผู้ถือปฏิสนธิด้วยวิบากเหล่านั้น. คำว่า แห่งกัป คือ แห่งอสงไขยกัป. จริงอยู่ การกำหนดอายุของพรหม ๓ พวกมีพรหมปาริสัชชาเป็นต้น โดยมหากัป ย่อมไม่เป็นไปได้ เพราะความไม่มีแห่งความไม่พินาศของพรหมเหล่านั้นแม้ในกัปเดียว (คือต้องพินาศ) จึงไม่เป็นไปได้ในกัปที่บริบูรณ์. ด้วยว่าโลกนี้ย่อมพินาศด้วยไฟ ๗ ครั้ง ในครั้งที่ ๘ ย่อมพินาศด้วยน้ำ, ย่อมพินาศด้วยไฟอีก ๗ ครั้ง ในครั้งที่ ๘ ย่อมพินาศด้วยน้ำ ด้วยประการฉะนี้ เมื่ออัฏฐกะ (หมวด ๘) ๘ หมวดบริบูรณ์แล้ว ในครั้งสุดท้ายย่อมพินาศด้วยลม. ในการพินาศนั้น โลกย่อมพินาศด้วยไฟรวมถึงปฐมฌานภูมิ ย่อมพินาศด้วยน้ำรวมถึงทุติยฌานภูมิและตติยฌานภูมิ ย่อมพินาศด้วยลมรวมถึงจตุตถฌานภูมิ. ข้อนี้แม้ท่านก็กล่าวไว้แล้วว่า – ‘‘සත්ත සත්තග්ගිනා වාරා, අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ දකා; චතුසට්ඨි යදා පුණ්ණා, එකො වායුවරො සියා. “ไฟ ๗ รอบ รอบละ ๗ ครั้ง, ในครั้งที่ ๘ ครั้งที่ ๘ เป็นน้ำ; เมื่อ ๖๔ บริบูรณ์แล้ว ครั้งหนึ่งย่อมเป็นวาระของลม.” ‘‘අග්ගිනාභස්සරා [Pg.168] හෙට්ඨා, ආපෙන සුභකිණ්හතො; වෙහප්ඵලතො වාතෙන, එවං ලොකො විනස්සතී’’ති. – “โลกย่อมพินาศด้วยไฟถึงชั้นต่ำกว่าอาภัสสรา, ด้วยน้ำถึงชั้นต่ำกว่าสุภกิณหา, ด้วยลมถึงชั้นต่ำกว่าเวหัปผลา ด้วยประการฉะนี้.” තස්මා තිණ්ණම්පි පඨමජ්ඣානතලානං එකකප්පෙපි අවිනාසාභාවතො සකලකප්පෙ තෙසං සම්භවො නත්ථීති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙන තෙසං ආයුපරිච්ඡෙදො දට්ඨබ්බො. දුතියජ්ඣානාදිතලතො පට්ඨාය පන පරිපුණ්ණස්ස මහාකප්පස්ස වසෙන, න අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙන. අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පොති ච යොජනායාමවිත්ථාරතො සෙතසාසපරාසිතො වස්සසතවස්සසතච්චයෙන එකෙකබීජස්ස හරණෙන සාසපරාසිනො පරික්ඛයෙපි අක්ඛයසභාවස්ස මහාකප්පස්ස චතුත්ථභාගො. සො පන සත්ථරොගදුබ්භික්ඛානං අඤ්ඤතරසංවට්ටෙන බහූසු විනාසමුපගතෙසු අවසිට්ඨසත්තසන්තානප්පවත්තකුසලකම්මානුභාවෙන දසවස්සතො පට්ඨාය අනුක්කමෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකප්පමාණෙසු සත්තෙසු පුන අසද්ධම්මසමාදානවසෙන කමෙන පරිහායිත්වා දසවස්සායුකෙසු ජාතෙසු රොගාදීනං අඤ්ඤතරසංවට්ටෙන සත්තානං විනාසප්පත්තියාව ‘‘අයමෙකො අන්තරකප්පො’’ති එවං පරිච්ඡින්නස්ස අන්තරකප්පස්ස වසෙන චතුසට්ඨිඅන්තරකප්පප්පමාණො හොති, ‘‘වීසතිඅන්තරකප්පප්පමාණො’’ති ච වදන්ති. เพราะฉะนั้น เมื่อปฐมฌานภูมิทั้ง ๓ แม้ในกัปเดียวก็ยังมีความพินาศ การที่ภูมิเหล่านั้นจะดำรงอยู่ตลอดกัปทั้งหมดจึงไม่มี พึงเห็นการกำหนดอายุของภูมิเหล่านั้นโดยอสงไขยกัป. แต่ตั้งแต่ทุติยฌานภูมิเป็นต้นไป พึงเห็นโดยมหากัปที่บริบูรณ์ ไม่ใช่อสงไขยกัป. และอสงไขยกัปนั้น คือส่วนที่ ๔ ของมหากัปที่มีสภาพไม่สิ้นสุด แม้เมื่อกองเมล็ดพันธุ์ผักกาดขาวที่เต็มในภาชนะขนาด ๑ โยชน์ทั้งยาวและกว้าง สิ้นไปแล้วด้วยการนำเมล็ดพันธุ์ไปทีละเมล็ดทุกๆ ๑๐๐ ปี. แต่อสงไขยกัปนั้น มีประมาณ ๖๔ อันตรกัป โดยอันตรกัปที่กำหนดไว้ว่า “นี้เป็นอันตรกัปหนึ่ง” ด้วยการที่สัตว์ทั้งหลายถึงความพินาศด้วยสังวัฏฏะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาสัตถันตรกัป โรคันตรกัป และทุพภิกขันตรกัป เมื่อสัตว์จำนวนมากถึงความพินาศแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งกุศลกรรมที่ยังสัตว์ที่เหลือให้สืบต่อเป็นไป ตั้งแต่ ๑๐ ปีเป็นต้นไป สัตว์ทั้งหลายมีอายุเพิ่มขึ้นจนถึงอสงไขยปีโดยลำดับ แล้วเมื่อสัตว์ทั้งหลายเสื่อมไปโดยลำดับด้วยการถือเอาอสัทธรรมจนมีอายุ ๑๐ ปีอีกครั้ง ด้วยการที่สัตว์ทั้งหลายถึงความพินาศด้วยสังวัฏฏะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโรคเป็นต้น และบางอาจารย์กล่าวว่า “มีประมาณ ๒๐ อันตรกัป”. 45. ආකාසානඤ්චායතනං උපගච්ඡන්තීති ආකාසානඤ්චායතනූපගා. ๔๕. คำว่า ย่อมเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ คือ ผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ. 49. එකමෙවාති භූමිතො, ජාතිතො, සම්පයුත්තධම්මතො, සඞ්ඛාරතො ච සමානමෙව. එකජාතියන්ති එකස්මිං භවෙ. ๔๙. คำว่า อย่างเดียวกันนั่นแล คือ เป็นอย่างเดียวกันโดยภูมิ โดยชาติ โดยธรรมที่สัมปยุต และโดยสังขาร. คำว่า ในชาติเดียว คือ ในภพเดียว. පටිසන්ධිචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปฏิสนธิจตุกกะ จบแล้ว. කම්මචතුක්කවණ්ණනා การพรรณนากัมมจตุกกะ 50. ඉදානි [Pg.169] කම්මචතුක්කං චතූහාකාරෙහි දස්සෙතුං ‘‘ජනක’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං, ජනයතීති ජනකං. උපත්ථම්භෙතීති උපත්ථම්භකං. උපගන්ත්වා පීළෙතීති උපපීළකං. උපගන්ත්වා ඝාතෙතීති උපඝාතකං. ๕๐. บัดนี้ เพื่อจะแสดงกัมมจตุกกะโดยอาการ ๔ อย่าง จึงเริ่มคำว่า “ชนกะ” เป็นต้น. ชื่อว่า ชนกะ เพราะยังวิบากให้เกิด. ชื่อว่า อุปัตถัมภกะ เพราะอุปถัมภ์. ชื่อว่า อุปปีฬกะ เพราะเข้าไปบีบคั้น. ชื่อว่า อุปฆาตกะ เพราะเข้าไปฆ่า. තත්ථ පටිසන්ධිපවත්තීසු විපාකකටත්තාරූපානං නිබ්බත්තකා කුසලාකුසලචෙතනා ජනකං නාම. සයං විපාකං නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තම්පි කම්මන්තරස්ස චිරතරවිපාකනිබ්බත්තනෙ පච්චයභූතං, විපාකස්සෙව වා සුඛදුක්ඛභූතස්ස විච්ඡෙදපච්චයානුප්පත්තියා, උපබ්‍රූහනපච්චයුප්පත්තියා ච ජනකසාමත්ථියානුරූපං චිරතරප්පවත්තිපච්චයභූතං කුසලාකුසලකම්මං උපත්ථම්භකං නාම. කම්මන්තරජනිතවිපාකස්ස බ්‍යාධිධාතුසමතාදිනිමිත්තවිබාධනෙන චිරතරප්පවත්තිවිනිබන්ධකං යං කිඤ්චි කම්මං උපපීළකං නාම. දුබ්බලස්ස පන කම්මස්ස ජනකසාමත්ථියං උපහච්ච විච්ඡෙදකපච්චයුප්පාදනෙන තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා සයං විපාකනිබ්බත්තකකම්මං උපඝාතකං නාම. ในบรรดากรรมเหล่านั้น เจตนาที่เป็นกุศลและอกุศลที่ยังวิบากและกัมมชรูปให้เกิดในปฏิสนธิและปวัตติ ชื่อว่า ชนกกรรม. กุศลและอกุศลกรรมที่ตนเองไม่สามารถยังวิบากให้เกิดได้ แต่เป็นปัจจัยในการยังวิบากของกรรมอื่นให้เป็นไปได้นานขึ้น หรือเป็นปัจจัยให้วิบากอันเป็นสุขและทุกข์เป็นไปได้นานขึ้นตามสมควรแก่กำลังของชนกกรรม ด้วยการไม่เกิดแห่งปัจจัยที่ตัดรอน และด้วยการเกิดแห่งปัจจัยที่ส่งเสริม ชื่อว่า อุปัตถัมภกกรรม. กรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่ขัดขวางการเป็นไปได้นานของวิบากที่กรรมอื่นให้เกิดแล้ว ด้วยการเบียดเบียนนิมิตมีความสม่ำเสมอแห่งธาตุเป็นต้นให้เกิดอาพาธ ชื่อว่า อุปปีฬกกรรม. ส่วนกรรมที่ทำลายกำลังของชนกกรรมที่อ่อนกำลัง ด้วยการยังปัจจัยที่ตัดรอนให้เกิดแล้วขัดขวางวิบากของกรรมนั้นเสีย แล้วตนเองยังวิบากให้เกิด ชื่อว่า อุปฆาตกกรรม. ජනකොපඝාතකානඤ්හි අයං විසෙසො – ජනකං කම්මන්තරස්ස විපාකං අනුපච්ඡින්දිත්වාව විපාකං ජනෙති, උපඝාතකං උපච්ඡෙදනපුබ්බකන්ති ඉදං තාව අට්ඨකථාසු (විසුද්ධි. 2.687; අ. නි. අට්ඨ. 2.3.34) සන්නිට්ඨානං. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘උපපීළකකම්මං බහ්වාබාධතාදිපච්චයොපසංහාරෙන කම්මන්තරස්ස විපාකං අන්තරන්තරා විබාධති. උපඝාතකං පන තං සබ්බසො උපච්ඡින්දිත්වා අඤ්ඤස්ස ඔකාසං දෙති, න පන සයං විපාකනිබ්බත්තකං. එවඤ්හි ජනකතො ඉමස්ස විසෙසො සුපාකටො’’ති වදන්ති. කිච්චවසෙනාති ජනනඋපත්ථම්භනඋපපීළනඋපච්ඡෙදනකිච්චවසෙන. ก็ความพิเศษของชนกกรรมและอุปฆาตกกรรมนี้ คือ ชนกกรรมย่อมยังวิบากให้เกิดโดยไม่ตัดรอนวิบากของกรรมอื่น ส่วนอุปฆาตกกรรมย่อมยังวิบากให้เกิดโดยมีการตัดรอนก่อน นี้เป็นข้อสรุปในอรรถกถา. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “อุปปีฬกกรรมย่อมขัดขวางวิบากของกรรมอื่นเป็นครั้งคราว ด้วยการนำมาซึ่งปัจจัยมีอาพาธมากเป็นต้น. ส่วนอุปฆาตกกรรมย่อมตัดรอนวิบากนั้นโดยสิ้นเชิงแล้วเปิดโอกาสให้กรรมอื่น ไม่ใช่กรรมที่ตนเองยังวิบากให้เกิด. ด้วยประการฉะนี้ ความพิเศษของกรรมนี้จากชนกกรรมจึงปรากฏชัดเจน” ดังนี้. คำว่า โดยหน้าที่ คือ โดยหน้าที่ของการยังให้เกิด การอุปถัมภ์ การบีบคั้น และการตัดรอน. 51. ගරුකන්ති මහාසාවජ්ජං, මහානුභාවඤ්ච අඤ්ඤෙන කම්මෙන පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යකම්මං. ආසන්නන්ති මරණකාලෙ අනුස්සරිතං, තදා කතඤ්ච. ආචිණ්ණන්ති අභිණ්හසො කතං[Pg.170], එකවාරං කත්වාපි වා අභිණ්හසො සමාසෙවිතං. කටත්තාකම්මන්ති ගරුකාදිභාවං අසම්පත්තං කතමත්තතොයෙව කම්මන්ති වත්තබ්බකම්මං. ๕๑. กรรมหนัก คือ กรรมที่มีโทษมาก มีอานุภาพมาก และเป็นกรรมที่กรรมอื่นไม่อาจขัดขวางได้. กรรมใกล้ตาย คือ กรรมที่ระลึกได้ในเวลาใกล้ตาย และกรรมที่ทำในเวลานั้น. กรรมที่ทำเป็นประจำ คือ กรรมที่ทำบ่อยๆ หรือกรรมที่ทำเพียงครั้งเดียวแต่เสพคุ้นบ่อยๆ. กตัตตากรรม คือ กรรมที่ยังไม่ถึงความเป็นกรรมหนักเป็นต้น เป็นกรรมที่พึงกล่าวว่า เป็นกรรมสักว่าทำเท่านั้น. තත්ථ කුසලං වා හොතු අකුසලං වා, ගරුකාගරුකෙසු යං ගරුකං අකුසලපක්ඛෙ මාතුඝාතකාදිකම්මං, කුසලපක්ඛෙ මහග්ගතකම්මං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති සතිපි ආසන්නාදිකම්මෙ පරිත්තං උදකං ඔත්ථරිත්වා ගච්ඡන්තො මහොඝො විය. තථා හි තං ‘‘ගරුක’’න්ති වුච්චති. තස්මිං අසති දූරාසන්නෙසු යං ආසන්නං මරණකාලෙ අනුස්සරිතං, තදෙව පඨමං විපච්චති, ආසන්නකාලෙ කතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තස්මිම්පි අසති ආචිණ්ණානාචිණ්ණෙසු ච යං ආචිණ්ණං සුසීල්‍යං වා, දුස්සීල්‍යං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති. කටත්තාකම්මං පන ලද්ධාසෙවනං පුරිමානං අභාවෙන පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪතීති ගරුකං සබ්බපඨමං විපච්චති. ගරුකෙ අසති ආසන්නං, තස්මිම්පි අසති ආචිණ්ණං, තස්මිම්පි අසති කටත්තාකම්මං. තෙනාහ ‘‘පාකදානපරියායෙනා’’ති, විපාකදානානුක්කමෙනාත්‍යත්ථො. අභිධම්මාවතාරාදීසු පන ආසන්නතො ආචිණ්ණං පඨමං විපච්චන්තං කත්වා වුත්තං. යථා පන ගොගණපරිපුණ්ණස්ස වජස්ස ද්වාරෙ විවටෙ අපරභාගෙ දම්මගවබලවගවෙසු සන්තෙසුපි යො වජද්වාරස්ස ආසන්නො හොති, අන්තමසො දුබ්බලජරග්ගවොපි, සොයෙව පඨමතරං නික්ඛමති, එවං ගරුකතො අඤ්ඤෙසු කුසලාකුසලෙසු සන්තෙසුපි මරණකාලස්ස ආසන්නත්තා ආසන්නමෙව පඨමං විපාකං දෙතීති ඉධ තං පඨමං වුත්තං. ในบรรดากรรมนั้น ไม่ว่าจะเป็นกุศลหรืออกุศล ในบรรดากรรมหนักและไม่หนัก กรรมใดเป็นกรรมหนัก คือในฝ่ายอกุศลเป็นกรรมฆ่ามารดาเป็นต้น หรือในฝ่ายกุศลเป็นมหัคคตกุศล กรรมนั้นย่อมให้ผลก่อน แม้มีกรรมใกล้ตายเป็นต้นอยู่ก็ตาม เปรียบเหมือนห้วงน้ำใหญ่ที่ไหลท่วมน้ำเพียงเล็กน้อยไป ฉันใด เพราะเหตุนั้น กรรมนั้นจึงชื่อว่า "กรรมหนัก" เมื่อกรรมหนักนั้นไม่มี ในบรรดากรรมไกลและใกล้ กรรมใดเป็นกรรมใกล้ คือกรรมที่ระลึกได้ในเวลาใกล้ตาย กรรมนั้นย่อมให้ผลก่อน ส่วนกรรมที่ทำในเวลาใกล้ตาย ไม่ต้องกล่าวถึงเลย เมื่อกรรมใกล้ตายนั้นไม่มี ในบรรดากรรมที่ทำเป็นประจำและไม่เป็นประจำ กรรมใดเป็นกรรมที่ทำเป็นประจำ ไม่ว่าจะเป็นสุจริตหรือทุจริต กรรมนั้นย่อมให้ผลก่อน ส่วนกตัตตากรรมนั้น เมื่อกรรมก่อนๆ ไม่มี ย่อมดึงปฏิสนธิมาได้ เพราะฉะนั้น กรรมหนักย่อมให้ผลก่อนเป็นอันดับแรก เมื่อกรรมหนักไม่มี กรรมใกล้ตายย่อมให้ผล เมื่อกรรมใกล้ตายไม่มี กรรมที่ทำเป็นประจำย่อมให้ผล เมื่อกรรมที่ทำเป็นประจำไม่มี กตัตตากรรมย่อมให้ผล ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยลำดับแห่งการให้ผล" คือ โดยลำดับแห่งการให้วิบากนั่นเอง แต่ในอภิธัมมาวตารเป็นต้น กล่าวว่า กรรมที่ทำเป็นประจำย่อมให้ผลก่อนกรรมใกล้ตาย เปรียบเหมือนเมื่อประตูคอกโคที่เต็มไปด้วยฝูงโคเปิดออก แม้จะมีโคที่ฝึกแล้ว โคแข็งแรง และโคมีกำลังอยู่ในส่วนหลัง แต่โคตัวใดที่อยู่ใกล้ประตูคอก แม้จะเป็นโคแก่ที่อ่อนแอที่สุด โคตัวนั้นย่อมออกไปก่อน ฉันใด แม้จะมีกุศลและอกุศลอื่นๆ นอกจากกรรมหนักอยู่ก็ตาม แต่เพราะความใกล้ต่อเวลาตาย กรรมใกล้ตายย่อมให้ผลก่อน ฉันนั้น จึงกล่าวถึงกรรมใกล้ตายไว้ก่อนในที่นี้. 52. දිට්ඨධම්මො පච්චක්ඛභූතො පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, තත්ථ වෙදිතබ්බං විපාකානුභවනවසෙනාති දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. දිට්ඨධම්මතො අනන්තරං උපපජ්ජිත්වා වෙදිතබ්බං උපපජ්ජවෙදනීයං. අපරෙ අපරෙ දිට්ඨධම්මතො අඤ්ඤස්මිං යත්ථ කත්ථචි අත්තභාවෙ වෙදිතබ්බං කම්මං අපරාපරියවෙදනීයං. අහොසි එව කම්මං[Pg.171], න තස්ස විපාකො අහොසි, අත්ථි, භවිස්සති චාති එවං වත්තබ්බකම්මං අහොසිකම්මං. ๕๒. ทิฏฐธรรม คือ อัตภาพปัจจุบันที่ปรากฏเฉพาะหน้า กรรมที่พึงเสวยวิบากในอัตภาพนั้น ชื่อว่า ทิฏฐธัมมเวทนียกรรม. กรรมที่พึงเสวยวิบากในอัตภาพที่เกิดต่อจากทิฏฐธรรม ชื่อว่า อุปปัชชเวทนียกรรม. กรรมที่พึงเสวยวิบากในอัตภาพอื่นใดๆ ที่ไม่ใช่ทิฏฐธรรม ชื่อว่า อปราปริยเวทนียกรรม. กรรมที่พึงกล่าวว่า "กรรมนั้นมีอยู่แล้ว แต่ผลของกรรมนั้นไม่มี ไม่เป็นอยู่ และจักไม่มี" ชื่อว่า อโหสิกรรม. තත්ථ පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය, පච්චයවිසෙසෙන පටිලද්ධවිසෙසතාය ච බලවභාවප්පත්තා තාදිසස්ස පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස වසෙන සාතිසයා හුත්වා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵලදායිනී පඨමජවනචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයං නාම. සා හි වුත්තප්පකාරෙන බලවජනසන්තානෙ ගුණවිසෙසයුත්තෙසු උපකාරානුපකාරවසප්පවත්තියා, ආසෙවනාලාභෙන අප්පවිපාකතාය ච ඉතරද්වයං විය පවත්තසන්තානුපරමාපෙක්ඛං, ඔකාසලාභාපෙක්ඛඤ්ච කම්මං න හොතීති ඉධෙව පුප්ඵමත්තං විය පවත්තිවිපාකමත්තං අහෙතුකඵලං දෙති. අත්ථසාධිකා පන සත්තමජවනචෙතනා සන්නිට්ඨාපකචෙතනාභූතා වුත්තනයෙන පටිලද්ධවිසෙසා අනන්තරත්තභාවෙ විපාකදායිනී උපපජ්ජවෙදනීයං නාම. සා ච පටිසන්ධිං දත්වාව පවත්තිවිපාකං දෙති. පටිසන්ධියා පන අදින්නාය පවත්තිවිපාකං දෙතීති නත්ථි. චුති අනන්තරඤ්හි උපපජ්ජවෙදනීයස්ස ඔකාසො. පටිසන්ධියා පන දින්නාය ජාතිසතෙපි පවත්තිවිපාකං දෙතීති ආචරියා. යථාවුත්තකආරණවිරහතො දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදිභාවං අසම්පත්තා ආදිපරියොසානචෙතනානං මජ්ඣෙ පවත්තා පඤ්ච චෙතනා විපාකදානසභාවස්ස අනුපච්ඡින්නත්තා යදා කදාචි ඔකාසලාභෙ සති පටිසන්ධිපවත්තීසු විපාකං අභිනිප්ඵාදෙන්තී අපරාපරියවෙදනියං නාම. සකසකකාලාතීතං පන පුරිමකම්මද්වයං, තතියම්පි ච සංසාරප්පවත්තියා වොච්ඡින්නාය අහොසිකම්මං නාම. ในบรรดากรรมนั้น เจตนาชวนะที่ ๑ ที่ไม่ถูกข่มด้วยปฏิปักษ์ และถึงความเป็นผู้มีกำลังเพราะได้ความพิเศษด้วยปัจจัยพิเศษ เป็นไปอย่างยิ่งด้วยอำนาจแห่งบุพพาภิสังขารอันเป็นเช่นนั้น และให้ผลในอัตภาพนั้นเอง ชื่อว่า ทิฏฐธัมมเวทนียกรรม. เพราะเจตนานั้น เป็นไปโดยการอุปการะและไม่อุปการะในบุคคลผู้มีคุณวิเศษในสันดานอันมีกำลังตามที่กล่าวมาแล้ว และเพราะไม่ได้เสพคุ้น จึงมีวิบากน้อย ไม่เป็นกรรมที่มุ่งหวังความไม่ขาดสายแห่งสันดานที่ดำเนินไป และไม่มุ่งหวังการได้โอกาสเหมือนกรรมสองอย่างที่เหลือ จึงให้ผลเป็นอเหตุกผลเพียงวิบากที่ดำเนินไป เหมือนดอกไม้ในอัตภาพนี้เอง. ส่วนเจตนาชวนะที่ ๗ ซึ่งเป็นเจตนาที่สำเร็จประโยชน์ เป็นเจตนาที่ตัดสินใจ ได้ความพิเศษโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว และให้วิบากในอัตภาพถัดไป ชื่อว่า อุปปัชชเวทนียกรรม. เจตนานั้นย่อมให้ปวัตติวิบากก็ต่อเมื่อให้ปฏิสนธิแล้วเท่านั้น แต่เมื่อยังไม่ให้ปฏิสนธิ ย่อมไม่มีการให้ปวัตติวิบาก เพราะโอกาสของอุปปัชชเวทนียกรรมย่อมมีต่อจากจุติ แต่เมื่อให้ปฏิสนธิแล้ว แม้ร้อยชาติก็ย่อมให้ปวัตติวิบาก ดังที่อาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้. เจตนา ๕ ดวงที่เกิดขึ้นในระหว่างเจตนาต้นและเจตนาสุดท้าย ซึ่งยังไม่ถึงความเป็นทิฏฐธัมมเวทนียกรรมเป็นต้น เพราะปราศจากเหตุที่กล่าวมาแล้ว และเพราะความเป็นผู้ให้วิบากไม่ขาดสาย เมื่อได้โอกาสเมื่อใด ย่อมยังวิบากให้สำเร็จในปฏิสนธิและปวัตติ ชื่อว่า อปราปริยเวทนียกรรม. ส่วนกรรมสองอย่างแรกที่ล่วงเลยกาลของตนไปแล้ว และกรรมที่สามเมื่อการดำเนินไปแห่งสังสารวัฏขาดไปแล้ว ชื่อว่า อโหสิกรรม. පාකකාලවසෙනාති පච්චුප්පන්නෙ, තදනන්තරෙ, යදා කදාචීති එවං පුරිමානං තිණ්ණං යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන, ඉතරස්ස තංකාලාභාවවසෙන ච. අහොසිකම්මස්ස හි කාලාතික්කමතොව තං වොහාරො. โดยอาศัยกาลแห่งการให้ผล คือ โดยอาศัยกาลที่กำหนดไว้ของกรรมสามอย่างแรก คือ ในปัจจุบัน ในภพถัดไป และเมื่อใดก็ตาม และโดยอาศัยการไม่มีกาลนั้นของกรรมที่เหลือ (อโหสิกรรม). เพราะอโหสิกรรมนั้น ชื่อนั้นย่อมมีเพราะกาลล่วงเลยไปแล้ว. 53. පාකඨානවසෙනාති [Pg.172] පටිසන්ධියා විපච්චනභූමිවසෙන. ๕๓. โดยอาศัยภูมิแห่งการให้ผล คือ โดยอาศัยภูมิที่ปฏิสนธิย่อมให้ผล. 54. ඉදානි අකුසලාදිකම්මානං කායකම්මද්වාරාදිවසෙන පවත්තිං, තංනිද්දෙසමුඛෙන ච තෙසං පාණාතිපාතාදිවසෙන දසවිධාදිභෙදඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ අකුසල’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. කායද්වාරෙ පවත්තං කම්මං කායකම්මං. එවං වචීකම්මාදීනි. ๕๔. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นไปของอกุศลกรรมเป็นต้น โดยอำนาจแห่งกายกรรมและทวารเป็นต้น และเพื่อแสดงความต่างกัน ๑๐ ประการเป็นต้นของกรรมเหล่านั้น โดยมุขคือการแสดงกรรมเหล่านั้นมีปาณาติบาตเป็นต้น จึงเริ่มคำว่า 'tattha akusalaṃ' (ในบรรดาอกุศลกรรมนั้น) เป็นต้น กรรมที่เกิดขึ้นในกายทวาร ชื่อว่า กายกรรม วจีกรรมเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน 55. පාණස්ස සණිකං පතිතුං අදත්වා අතීව පාතනං පාණාතිපාතො. කායවාචාහි අදින්නස්ස ආදානං අදින්නාදානං. මෙථුනවීතික්කමසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මිච්ඡා චරණං කාමෙසු මිච්ඡාචාරො. ๕๕. การยังสัตว์ไม่ให้ตกลงไปช้าๆ แต่ทำให้ตกลงไปอย่างยิ่ง (คือให้ตายไป) ชื่อว่า ปาณาติบาต การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ด้วยกายหรือวาจา ชื่อว่า อทินนาทาน การประพฤติผิดในกามทั้งหลายอันนับว่าเป็นการล่วงละเมิดเมถุนธรรม ชื่อว่า กาเมสุมิจฉาจาร තත්ථ පාණොති වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. තස්මිං පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකප්පයොගසමුට්ඨාපිකා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. පරභණ්ඩෙ තථාසඤ්ඤිනො තදාදායකප්පයොගසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. අසද්ධම්මසෙවනවසෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගන්තබ්බට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසුමිච්ඡාචාරො නාම. සුරාපානම්පි එත්ථෙව සඞ්ගය්හතීති වදන්ති රසසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මිච්ඡාචාරභාවතො. කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ කායද්වාරෙති කායෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනතො, සයඤ්ච කායෙන විඤ්ඤෙය්‍යත්තා කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ අභික්කමාදිජනකචිත්තජවායොධාත්වාධිකකලාපස්ස විකාරභූතෙ සන්ථම්භනාදීනං සහකාරීකාරණභූතෙ චොපනකායභාවතො, කම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ච කායද්වාරසඞ්ඛාතෙ කම්මද්වාරෙ. ในบรรดากรรมเหล่านั้น คำว่า ปาณะ โดยโวหารหมายถึงสัตว์ โดยปรมัตถ์หมายถึงชีวิตินทรีย์ เจตนาฆ่าที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามตัดชีวิตินทรีย์ในสัตว์นั้น โดยความสำคัญว่าเป็นสัตว์ ชื่อว่า ปาณาติบาต เจตนาลักทรัพย์ที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามถือเอาทรัพย์นั้นในทรัพย์ของผู้อื่น โดยความสำคัญว่าเป็นทรัพย์ของผู้อื่น ชื่อว่า อทินนาทาน เจตนาล่วงละเมิดในสถานที่ไม่ควรไปซึ่งเป็นไปทางกายทวารด้วยอำนาจการเสพอสัทธรรม ชื่อว่า กาเมสุมิจฉาจาร แม้การดื่มสุราท่านก็กล่าวว่าสงเคราะห์เข้าในข้อนี้เหมือนกัน เพราะความเป็นมิจฉาจารในกามคือกามรส ในกรรมทวารอันนับว่าเป็นกายทวาร เพราะเหตุที่แสดงความประสงค์ด้วยกาย และเพราะตนเองเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยกาย จึงชื่อว่ากายวิญญัติ อันเป็นวิการแห่งกลุ่มที่มีวาโยธาตุเป็นประธานซึ่งเกิดจากจิตที่ทำให้เกิดการก้าวไปเป็นต้น เป็นสหการีปัจจัยแห่งอาการมีการตึงเป็นต้น เพราะความเป็นกายที่ไหวได้ และเพราะความเป็นมุขคือทางเป็นไปแห่งกรรมทั้งหลาย කිඤ්චාපි හි තංතංකම්මසහගතචිත්තුප්පාදෙනෙව සා විඤ්ඤත්ති ජනීයති. තථාපි තස්සා තථා පවත්තමානාය තංසමුට්ඨාපකකම්මස්ස කායකම්මාදිවොහාරො හොතීති සා තස්සෙව පවත්තිමුඛභාවෙන වත්තුං ලබ්භති. ‘‘කායද්වාරෙ වුත්තිතො’’ති [Pg.173] එත්තකෙයෙව වුත්තෙ ‘‘යදි එවං කම්මද්වාරවවත්ථානං න සියා. කායද්වාරෙ හි පවත්තං ‘කායකම්ම’න්ති වුච්චති, කායකම්මස්ස ච පවත්තිමුඛභූතං ‘කායද්වාර’න්ති. පාණාතිපාතාදිකං පන වාචාය ආණාපෙන්තස්ස කායකම්මං වචීද්වාරෙපි පවත්තතීති ද්වාරෙන කම්මවවත්ථානං න සියා, තථා මුසාවාදාදිං කායවිකාරෙන කරොන්තස්ස වචීකම්මං කායද්වාරෙපි පවත්තතීති කම්මෙන ද්වාරවවත්ථානම්පි න සියා’’ති අයං චොදනා පච්චුපට්ඨෙය්‍යාති බාහුල්ලවුත්තියා වවත්ථානං දස්සෙතුං ‘‘බාහුල්ලවුත්තිතො’’ති වුත්තං. කායකම්මඤ්හි කායද්වාරෙයෙව බහුලං පවත්තති, අප්පං වචීද්වාරෙ, තස්මා කායද්වාරෙයෙව බහුලං පවත්තනතො කායකම්මභාවො සිද්ධො වනචරකාදීනං වනචරකාදිභාවො විය. තථා කායකම්මමෙව යෙභුය්‍යෙන කායද්වාරෙ පවත්තති, න ඉතරානි, තස්මා කායකම්මස්ස යෙභුය්‍යෙන එත්ථෙව පවත්තනතො කායකම්මද්වාරභාවො සිද්ධො බ්‍රාහ්මණගාමාදීනං බ්‍රාහ්මණගාමාදිභාවො වියාති නත්ථි කම්මද්වාරවවත්ථානෙ කොචි විබන්ධොති අයමෙත්ථාධිප්පායො. จริงอยู่ แม้วิญญัตินั้นจะถูกผลิตขึ้นด้วยจิตตุปบาทที่เกิดร่วมกับกรรมนั้นๆ ก็ตาม แต่ถึงกระนั้น เมื่อวิญญัตินั้นเป็นไปอยู่อย่างนั้น กรรมที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งวิญญัตินั้น ย่อมมีชื่อเรียกว่า กายกรรม เป็นต้น ดังนั้น วิญญัตินั้นจึงควรกล่าวได้ว่าเป็นมุขคือทางเป็นไปแห่งกรรมนั้นนั่นเอง เมื่อกล่าวเพียงว่า 'เพราะกล่าวไว้ในกายทวาร' คำคัดค้านนี้พึงเกิดขึ้นว่า 'ถ้าอย่างนั้น การกำหนดกรรมและทวารก็จะไม่พึงมี เพราะกรรมที่เกิดขึ้นในกายทวารเรียกว่า กายกรรม และกายทวารก็เป็นมุขคือทางเป็นไปแห่งกายกรรม แต่กายกรรมมีปาณาติบาตเป็นต้นของผู้ที่สั่งด้วยวาจา ย่อมเป็นไปแม้ในวจีทวาร ดังนั้น การกำหนดกรรมด้วยทวารก็จะไม่พึงมี ในทำนองเดียวกัน วจีกรรมมีมุสาวาทเป็นต้นของผู้ที่ทำด้วยกายวิการ ย่อมเป็นไปแม้ในกายทวาร ดังนั้น การกำหนดทวารด้วยกรรมก็จะไม่พึงมี' เพื่อจะแสดงการกำหนดโดยความเป็นไปโดยมาก ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะความเป็นไปโดยมาก' (bāhullavuttito) ด้วยว่า กายกรรมย่อมเป็นไปในกายทวารนั่นเองเป็นส่วนมาก เป็นไปในวจีทวารน้อย เพราะฉะนั้น ความเป็นกายกรรมจึงสำเร็จได้เพราะความเป็นไปในกายทวารเป็นส่วนมาก เหมือนความเป็นพรานป่าของพวกพรานป่าเป็นต้น ในทำนองเดียวกัน กายกรรมนั่นเองย่อมเป็นไปในกายทวารโดยส่วนมาก ไม่ใช่กรรมอื่น เพราะฉะนั้น ความเป็นกายทวารแห่งกายกรรมจึงสำเร็จได้เพราะกายกรรมเป็นไปในทวารนี้โดยส่วนมาก เหมือนความเป็นหมู่บ้านพราหมณ์ของหมู่บ้านพราหมณ์เป็นต้น ดังนั้น จึงไม่มีอุปสรรคใดๆ ในการกำหนดกรรมและทวาร นี้คืออธิบายในข้อนี้ 56. මුසාති අභූතං වත්ථු, තං තච්ඡතො වදන්ති එතෙනාති මුසාවාදො. පිසති සාමග්ගිං සඤ්චුණ්ණෙති වික්ඛිපති, පියභාවං සුඤ්ඤං කරොතීති වා පිසුණා. අත්තානම්පි පරම්පි ඵරුසං කරොති, කකචො විය ඛරසම්ඵස්සාති වා ඵරුසා. සං සුඛං, හිතඤ්ච ඵලති විසරති විනාසෙතීති සම්ඵං, අත්තනො, පරෙසඤ්ච අනුපකාරං යං කිඤ්චි, තං පලපති එතෙනාති සම්ඵප්පලාපො. ๕๖. คำว่า มุสา คือ เรื่องไม่จริง บุคคลย่อมกล่าวเรื่องไม่จริงนั้นโดยทำให้เหมือนเป็นเรื่องจริงด้วยคำนี้ เหตุนั้น คำนั้นจึงชื่อว่า มุสาวาท คำว่า ปิสุณา คือ ย่อมบดขยี้ คือทำลายความสามัคคีให้กระจัดกระจายไป หรืออีกนัยหนึ่ง ย่อมทำให้ความเป็นที่รักว่างเปล่า คำว่า ผรุสา คือ ย่อมทำให้ตนเองและผู้อื่นหยาบคาย หรืออีกนัยหนึ่ง มีสัมผัสหยาบเหมือนเลื่อย คำว่า สัมผะ คือ ย่อมทำลาย ย่อมทำให้กระจัดกระจาย ย่อมทำให้ความสุขและความดีงามพินาศ บุคคลย่อมพูดพล่ามสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ตนเองและผู้อื่นด้วยคำนี้ เหตุนั้น คำนั้นจึงชื่อว่า สัมผัปปลาปะ තත්ථ අභූතං වත්ථුං භූතතො පරං විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථා විඤ්ඤාපනප්පයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. සො පරස්ස අත්ථභෙදකරොව කම්මපථො හොති, ඉතරො [Pg.174] කම්මමෙව. පරෙසං භෙදකාමතාය, අත්තප්පියකාමතාය වා පරභෙදකරවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා සංකිලිට්ඨචෙතනා පිසුණවාචා, සාපි ද්වීසු භින්නෙසුයෙව කම්මපථො. පරස්ස මම්මච්ඡෙදකරවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා එකන්තඵරුසචෙතනා ඵරුසවාචා. න හි චිත්තසණ්හතාය සති ඵරුසවාචා නාම හොති. සීතාහරණාදිඅනත්ථවිඤ්ඤාපනප්පයොගසමුට්ඨාපිකා සංකිලිට්ඨචෙතනා සම්ඵප්පලාපො, සො පන පරෙහි තස්මිං අනත්ථෙ ගහිතෙයෙව කම්මපථො. වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීද්වාරෙති වාචාය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච වාචාය විඤ්ඤායතීති වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීභෙදකරප්පයොගසමුට්ඨාපකචිත්තසමුට්ඨානපථවීධාත්වාධිකකලාපස්ස විකාරභූතෙ චොපනවාචාභාවතො, කම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ච වචීද්වාරසඞ්ඛාතෙ කම්මද්වාරෙ. බාහුල්ලවුත්තිතොති ඉදං වුත්තනයමෙව. ในบรรดากรรมเหล่านั้น เจตนาที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามเพื่อยังผู้อื่นให้รู้แจ้งเรื่องไม่จริงโดยความเป็นเรื่องจริง ชื่อว่า มุสาวาท มุสาวาทนั้นย่อมเป็นกรรมบถเมื่อทำลายประโยชน์ของผู้อื่นเท่านั้น นอกนั้นเป็นเพียงกรรม เจตนาที่เศร้าหมองที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามทางวาจาอันทำลายความสามัคคีของผู้อื่น ด้วยความใคร่จะให้ผู้อื่นแตกกัน หรือด้วยความใคร่จะให้ตนเป็นที่รัก ชื่อว่า ปิสุณาวาจา แม้ปิสุณาวาจานั้นก็เป็นกรรมบถเมื่อคนทั้งสองแตกกันแล้วเท่านั้น เจตนาที่หยาบคายโดยส่วนเดียวที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามทางวาจาอันตัดขั้วหัวใจของผู้อื่น ชื่อว่า ผรุสาวาจา เพราะเมื่อจิตอ่อนโยนอยู่ ผรุสาวาจาย่อมไม่มี เจตนาที่เศร้าหมองที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามเพื่อยังผู้อื่นให้รู้แจ้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์มีการนำนางสีดาไปเป็นต้น ชื่อว่า สัมผัปปลาปะ แต่สัมผัปปลาปะนั้นเป็นกรรมบถเมื่อผู้อื่นรับเอาสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้นแล้วเท่านั้น ในกรรมทวารอันนับว่าเป็นวจีทวาร เพราะเหตุที่แสดงความประสงค์ด้วยวาจา และเพราะตนเองเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยวาจา จึงชื่อว่าวจีวิญญัติ อันเป็นวิการแห่งกลุ่มที่มีปฐวีธาตุเป็นต้นซึ่งเกิดจากจิตที่เป็นตัวตั้งต้นแห่งความพยายามเปล่งวาจา เพราะความเป็นวาจาที่ไหวได้ และเพราะความเป็นมุขคือทางเป็นไปแห่งกรรมทั้งหลาย คำว่า 'เพราะความเป็นไปโดยมาก' นี้ ก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง 57. පරසම්පත්තිං අභිමුඛං ඣායති ලොභවසෙන චින්තෙතීති අභිජ්ඣා. බ්‍යාපජ්ජති හිතසුඛං එතෙනාති බ්‍යාපාදො. මිච්ඡා විපරීතතො පස්සතීති මිච්ඡාදිට්ඨි. ๕๗. ธรรมชาติที่ย่อมเพ่งเล็งสมบัติของผู้อื่นโดยมุ่งตรง คือคิดด้วยอำนาจโลภะ ชื่อว่า อภิชฌา ธรรมชาติที่ยังประโยชน์และความสุขให้พินาศด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า พยาบาท ธรรมชาติที่ย่อมเห็นผิดไปโดยอาการวิปริต ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิ තත්ථ ‘‘අහො වත ඉදං මම සියා’’ති එවං පරභණ්ඩාභිජ්ඣායනං අභිජ්ඣා, සා පරභණ්ඩස්ස අත්තනො නාමනෙනෙව කම්මපථො හොති. ‘‘අහො වතායං සත්තො විනස්සෙය්‍යා’’ති එවං මනොපදොසො බ්‍යාපාදො. ‘‘නත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනා නයෙන විපරීතදස්සනං මිච්ඡාදිට්ඨි. එත්ථ පන නත්ථිකඅහෙතුකඅකිරියදිට්ඨීහියෙව කම්මපථභෙදො. ඉමෙසං පන අඞ්ගාදිවවත්ථානවසෙන පපඤ්චො තත්ථ තත්ථ (දී. නි. අට්ඨ. 1.8; ධ. ස. අට්ඨ. 1 අකුසලකම්මපථකථා; පාරා. අට්ඨ. 2.172) ආගතනයෙන දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤත්‍රාපි විඤ්ඤත්තියාති කායවචීවිඤ්ඤත්තිං විනාපි, තං අසමුට්ඨාපෙත්වාපීත්‍යත්ථො. විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකචිත්තසම්පයුත්තා චෙත්ථ අභිජ්ඣාදයො චෙතනාපක්ඛිකාව හොන්ති. ในบรรดาอกุศลกรรมบถเหล่านั้น การเพ่งเล็งทรัพย์สมบัติของผู้อื่นว่า "โอหนอ ขอสิ่งนี้จงเป็นของเราเถิด" อย่างนี้ ชื่อว่า อภิชฌา อภิชฌานั้นย่อมเป็นกรรมบถด้วยการตั้งชื่อทรัพย์สมบัติของผู้อื่นว่าเป็นของตนเท่านั้น มโนประทุษร้ายว่า "โอหนอ ขอสัตว์นี้จงพินาศเถิด" อย่างนี้ ชื่อว่า พยาบาท การเห็นผิดไปจากความเป็นจริงด้วยนัยมีว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นต้น ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิ ในที่นี้ การจำแนกกรรมบถย่อมมีด้วยนัตถิกทิฏฐิ อเหตุกทิฏฐิ และอกิริยทิฏฐิเท่านั้น ส่วนความพิสดารของการกำหนดองค์ประกอบเป็นต้นของอกุศลกรรมบถเหล่านี้ พึงทราบตามนัยที่มาในอรรถกถาต่างๆ (ที.นิ.อ. 1.8; ธ.ส.อ. 1 อกุศลกรรมบถกถา; ปา.อ. 2.172) คำว่า "แม้ในที่อื่นจากวิญญัติ" หมายถึง แม้ปราศจากกายวิญญัติและวจีวิญญัติ หรือแม้ไม่ยังวิญญัตินั้นให้เกิดขึ้น ในที่นี้ อภิชฌาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยจิตที่ยังวิญญัติให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นฝ่ายเจตนาเท่านั้น 58. දොසමූලෙන [Pg.175] ජායන්තීති සහජාතාදිපච්චයෙන දොසසඞ්ඛාතමූලෙන, දොසමූලකචිත්තෙන වා ජායන්ති, න ලොභමූලාදීහි. හසමානාපි හි රාජානො දොසචිත්තෙනෙව පාණවධං ආණාපෙන්ති, තථා ඵරුසවාචාබ්‍යාපාදෙසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. මිච්ඡාදස්සනස්ස අභිනිවිසිතබ්බවත්ථූසු ලොභපුබ්බඞ්ගමමෙව අභිනිවිසනතො ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි ච ලොභමූලෙනා’’ති. සෙසානි චත්තාරිපි ද්වීහි මූලෙහි සම්භවන්තීති යො තාව අභිමතං වත්ථුං, අනභිමතං වා අත්තබන්ධුපරිත්තාණාදිප්පයොජනං සන්ධාය හරති, තස්ස අදින්නාදානං ලොභමූලෙන හොති. වෙරනිය්‍යාතනත්ථං හරන්තස්ස දොසමූලෙන. නීතිපාඨකප්පමාණතො දුට්ඨනිග්ගහණත්ථං පරසන්තකං හරන්තානං රාජූනං, බ්‍රාහ්මණානඤ්ච ‘‘සබ්බමිදං බ්‍රාහ්මණානං රාජූහි දින්නං, තෙසං පන සබ්බදුබ්බලභාවෙන අඤ්ඤෙ පරිභුඤ්ජන්ති, අත්තසන්තකමෙව බ්‍රාහ්මණා පරිභුඤ්ජන්තී’’ත්‍යාදීනි වත්වා සකසඤ්ඤාය එවං යං කිඤ්චි හරන්තානං, කම්මඵලසම්බන්ධාපවාදීනඤ්ච මොහමූලෙන. එවං මුසාවාදාදීසුපි යථාරහං යොජෙතබ්බං. ๕๘. คำว่า "ย่อมเกิดด้วยโทสมูล" หมายถึง ย่อมเกิดด้วยมูลอันนับว่าเป็นโทสะ ด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น หรือด้วยจิตที่มีโทสะเป็นมูล ไม่ใช่ด้วยโลภมูลเป็นต้น เพราะแม้พระราชาทั้งหลายผู้ทรงหัวเราะอยู่ ก็ยังสั่งให้ประหารชีวิตด้วยจิตที่มีโทสะเท่านั้น เช่นเดียวกัน พึงทราบในผรุสาวาจาและพยาบาทตามสมควร เพราะการยึดมั่นในวัตถุที่พึงยึดมั่นของมิจฉาทิฏฐิ ย่อมมีโลภะเป็นเบื้องหน้าเท่านั้น จึงกล่าวว่า "มิจฉาทิฏฐิก็มีโลภะเป็นมูล" อกุศลกรรมบถที่เหลืออีกสี่อย่างย่อมเกิดขึ้นด้วยมูลสองอย่าง คือ ผู้ใดถือเอาวัตถุที่พึงปรารถนาหรือไม่พึงปรารถนา โดยอาศัยประโยชน์มีเพื่อรักษาตนเองและญาติเป็นต้น อทินนาทานของผู้นั้นย่อมมีโลภะเป็นมูล ของผู้ที่ถือเอาเพื่อแก้แค้น ย่อมมีโทสะเป็นมูล ของพระราชาและพราหมณ์ทั้งหลายผู้ถือเอาทรัพย์ของผู้อื่นเพื่อปราบปรามคนชั่วตามประมาณของนักนิติศาสตร์ และของผู้ที่ถือเอาสิ่งใดๆ ด้วยความสำคัญว่าเป็นของตนเอง โดยกล่าวว่า "สิ่งทั้งหมดนี้พระราชาได้ประทานแก่พราหมณ์ทั้งหลาย แต่เพราะพราหมณ์เหล่านั้นอ่อนแอที่สุด คนอื่นจึงบริโภค พราหมณ์ทั้งหลายย่อมบริโภคของของตนเองเท่านั้น" เป็นต้น และของผู้ที่ปฏิเสธความสัมพันธ์ของกรรมและผล ย่อมมีโมหะเป็นมูล พึงประกอบในมุสาวาทเป็นต้นอย่างนี้ตามสมควร 63. ඡසු ආරම්මණෙසු තිවිධකම්මවසෙන උප්පජ්ජමානම්පෙතං තිවිධනියමෙන උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘තථා දානසීලභාවනාවසෙනා’’ති. දසධා නිද්දිසියමානානං හි ද්වින්නං, පුන ද්වින්නං, තිණ්ණඤ්ච යථාක්කමං දානාදීසු තීස්වෙව සඞ්ගහො. කාරණං පනෙත්ථ පරතො වක්ඛාම. ඡළාරම්මණෙසු පන තිවිධකම්මද්වාරෙසු ච නෙසං පවත්තියොජනා අට්ඨකථාදීසු (ධ. ස. අට්ඨ. 156-159) ආගතනයෙන ගහෙතබ්බා. ๖๓. บุญกิริยาวัตถุนี้แม้เกิดขึ้นในอารมณ์ ๖ โดยอำนาจแห่งกรรม ๓ อย่าง ก็ย่อมเกิดขึ้นด้วยกฎ ๓ อย่าง จึงกล่าวว่า "เช่นเดียวกัน โดยอำนาจแห่งทาน ศีล และภาวนา" เพราะบุญกิริยาวัตถุที่แสดงไว้ ๑๐ อย่างนั้น สองอย่าง สองอย่าง และสามอย่าง ย่อมสงเคราะห์เข้าในทานเป็นต้นสามอย่างตามลำดับ ส่วนเหตุผลในที่นี้ เราจักกล่าวในภายหลัง ส่วนการประกอบความเป็นไปของบุญกิริยาวัตถุเหล่านั้นในอารมณ์ ๖ และในกรรมทวาร ๓ พึงทราบตามนัยที่มาในอรรถกถาเป็นต้น (ธ.ส.อ. 156-159) 65. දීයති එතෙනාති දානං, පරිච්චාගචෙතනා. එවං සෙසෙසුපි. සීලතීති සීලං, කායවචීකම්මානි සමාදහති, සම්මා ඨපෙතීත්‍යත්ථො, සීලයති වා උපධාරෙතීති සීලං[Pg.176], උපධාරණං පනෙත්ථ කුසලානං අධිට්ඨානභාවො. තථා හි වුත්තං ‘‘සීලෙ පතිට්ඨායා’’ත්‍යාදි (සං. නි. 1.23, 192). භාවෙති කුසලෙ ධම්මෙ ආසෙවති වඩ්ඪෙති එතායාති භාවනා. අපචායති පූජාවසෙන සාමීචිං කරොති එතෙනාති අපචායනං. තංතංකිච්චකරණෙ බ්‍යාවටස්ස භාවො වෙය්‍යාවච්චං. අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තා පත්ති දීයති එතෙනාති පත්තිදානං. පත්තිං අනුමොදති එතායාති පත්තානුමොදනා. ධම්මං සුණන්ති එතෙනාති ධම්මස්සවනං. ධම්මං දෙසෙන්ති එතායාති ධම්මදෙසනා. දිට්ඨියා උජුකරණං දිට්ඨිජුකම්මං. ๖๕. สภาวะที่เป็นเครื่องให้ ชื่อว่า ทาน คือ เจตนาในการบริจาค ในข้อที่เหลือก็เช่นกัน สภาวะที่ชื่อว่า ศีล เพราะอรรถว่าย่อมตั้งไว้ คือ การตั้งกายกรรมและวจีกรรมไว้โดยชอบ หมายความว่า ตั้งไว้โดยชอบ หรือว่า สภาวะที่ชื่อว่า ศีล เพราะอรรถว่าย่อมทรงไว้ การทรงไว้ในที่นี้คือความเป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรม ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ตั้งอยู่ในศีล’ เป็นต้น สภาวะที่บุคคลอบรมกุศลธรรม เสพ และเจริญด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ภาวนา สภาวะที่บุคคลกระทำความเคารพโดยการบูชาด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อปจายนะ ความเป็นผู้ขวนขวายในการทำกิจนั้นๆ ชื่อว่า เวยยาวัจจะ บุญที่เกิดขึ้นในสันดานของตนที่บุคคลให้ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปัตติทาน สภาวะที่บุคคลอนุโมทนาบุญด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ปัตตานุโมทนา สภาวะที่บุคคลฟังธรรมด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ธัมมัสสวนะ สภาวะที่บุคคลแสดงธรรมด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า ธัมมเทสนา การทำทิฏฐิให้ตรง ชื่อว่า ทิฏฐุชุกรรม තත්ථ සානුසයසන්තානවතො පරෙසං පූජානුග්ගහකාමතාය අත්තනො විජ්ජමානවත්ථුපරිච්චජනවසප්පවත්තචෙතනා දානං නාම, දානවත්ථුපරියෙසනවසෙන, දින්නස්ස සොමනස්සචිත්තෙන අනුස්සරණවසෙන ච පවත්තා පුබ්බපච්ඡාභාගචෙතනා එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡන්ති. එවං සෙසෙසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. නිච්චසීලාදිවසෙන පඤ්ච, අට්ඨ, දස වා සීලානි සමාදියන්තස්ස, පරිපූරෙන්තස්ස, අසමාදියිත්වාපි සම්පත්තකායවචීදුච්චරිතතො විරමන්තස්ස, පබ්බජන්තස්ස, උපසම්පදමාළකෙ සංවරං සමාදියන්තස්ස, චතුපාරිසුද්ධිසීලං පරිපූරෙන්තස්ස ච පවත්තචෙතනා සීලං නාම. චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු, ඛන්ධාදීසු ච භූමීසු පරිකම්මසම්මසනවසප්පවත්තා අප්පනං අප්පත්තා ගොත්‍රභුපරියොසානචෙතනා භාවනා නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිපරියාපුණනචෙතනාපි එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡති. ในบรรดาบุญกิริยาวัตถุเหล่านั้น เจตนาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการบริจาควัตถุที่มีอยู่ของตน ด้วยความปรารถนาจะบูชาและอนุเคราะห์ผู้อื่น ของผู้มีสันดานพร้อมด้วยอนุสัย ชื่อว่า ทาน เจตนาส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลายที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการแสวงหาวัตถุทาน และโดยอำนาจการระลึกถึงสิ่งที่ให้แล้วด้วยจิตที่โสมนัส ย่อมสงเคราะห์เข้าในทานนี้เอง ในข้อที่เหลือก็พึงทราบโดยสมควรอย่างนี้ เจตนาที่เกิดขึ้นของผู้สมาทานศีล ๕, ๘, หรือ ๑๐ โดยอำนาจศีลเป็นนิตย์เป็นต้น, ของผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์, ของผู้เว้นจากกายทุจริตและวจีทุจริตที่ถึงพร้อมแล้ว แม้ไม่ได้สมาทาน, ของผู้บวช, ของผู้สมาทานสังวรในอุปสัมปทามณฑล, และของผู้บำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์ ชื่อว่า ศีล เจตนาที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการบริกรรมและการพิจารณาในกรรมฐาน ๔๐ อย่าง และในภูมิทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้น ซึ่งยังไม่ถึงอัปปนาสมาธิ มีโคตรภูเป็นที่สุด ชื่อว่า ภาวนา เจตนาในการเล่าเรียนวิชาที่ไม่มีโทษเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในภาวนานี้เอง වයසා, ගුණෙහි ච ජෙට්ඨානං චීවරාදීසු පච්චාසාරහිතෙන අසංකිලිට්ඨජ්ඣාසයෙන පච්චුට්ඨානආසනාභිනීහාරාදිවිධිනා බහුමානකරණචෙතනා අපචායනං නාම. තෙසමෙව, ගිලානානඤ්ච යථාවුත්තජ්ඣාසයෙන තංතංකිච්චකරණචෙතනා වෙය්‍යාවච්චං නාම. අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තස්ස පුඤ්ඤස්ස පරෙහි [Pg.177] සාධාරණභාවං පච්චාසීසනචෙතනා පත්තිදානං නාම. පරෙහි දින්නස්ස, අදින්නස්සපි වා පුඤ්ඤස්ස මච්ඡෙරමලවිනිස්සටෙන චිත්තෙන අබ්භානුමොදනචෙතනා පත්තානුමොදනා නාම. එවමිමං ධම්මං සුත්වා තත්ථ වුත්තනයෙන පටිපජ්ජන්තො ‘‘ලොකියලොකුත්තරගුණවිසෙසස්ස භාගී භවිස්සාමි, බහුස්සුතො වා හුත්වා පරෙසං ධම්මදෙසනාදීහි අනුග්ගණ්හිස්සාමී’’ති එවං අත්තනො, පරෙසං වා හිතඵරණවසප්පවත්තෙන අසංකිලිට්ඨජ්ඣාසයෙන හිතූපදෙසසවනචෙතනා ධම්මස්සවනං නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිසවනචෙතනාපි එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛතාය යොනිසො මනසි කරොතො හිතූපදෙසචෙතනා ධම්මදෙසනා නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිඋපදිසනචෙතනාපි එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡති. ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තසම්මාදස්සනවසෙන දිට්ඨියා උජුකරණං දිට්ඨිජුකම්මං නාම. เจตนาในการกระทำความเคารพด้วยวิธีมีการลุกขึ้นรับและการจัดอาสนะเป็นต้น ด้วยอัธยาศัยที่ไม่เศร้าหมอง ปราศจากความหวังในจีวรเป็นต้น ต่อท่านผู้เป็นผู้ใหญ่โดยวัยและโดยคุณ ชื่อว่า อปจายนะ เจตนาในการกระทำกิจนั้นๆ ด้วยอัธยาศัยที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง ต่อท่านเหล่านั้นและต่อคนไข้ ชื่อว่า เวยยาวัจจะ เจตนาในการปรารถนาให้บุญที่เกิดขึ้นในสันดานของตนเป็นของสาธารณะแก่ผู้อื่น ชื่อว่า ปัตติทาน เจตนาในการอนุโมทนาบุญที่ผู้อื่นให้แล้ว หรือแม้ที่ยังไม่ได้ให้ ด้วยจิตที่ปราศจากมลทินคือความตระหนี่ ชื่อว่า ปัตตานุโมทนา เจตนาในการฟังคำแนะนำที่เป็นประโยชน์ ด้วยอัธยาศัยที่ไม่เศร้าหมอง ซึ่งเป็นไปโดยอำนาจการแผ่ประโยชน์แก่ตนหรือผู้อื่นอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้มีส่วนแห่งคุณวิเศษทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ หรือจักเป็นพหูสูตแล้วอนุเคราะห์ผู้อื่นด้วยการแสดงธรรมเป็นต้น’ เมื่อฟังธรรมนี้แล้วประพฤติตามนัยที่กล่าวไว้ในธรรมนั้น ชื่อว่า ธัมมัสสวนะ เจตนาในการฟังวิชาที่ไม่มีโทษเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในธัมมัสสวนะนี้เอง เจตนาในการแนะนำที่เป็นประโยชน์ ของผู้กระทำไว้ในใจโดยแยบคาย โดยไม่หวังลาภสักการะเป็นต้น ชื่อว่า ธัมมเทสนา เจตนาในการแนะนำวิชาที่ไม่มีโทษเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าในธัมมเทสนานี้เอง การทำทิฏฐิให้ตรงโดยอำนาจการเห็นชอบที่เกิดขึ้นตามนัยว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล’ เป็นต้น ชื่อว่า ทิฏฐุชุกรรม යදි එවං ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදස්ස දිට්ඨිජුකම්මපුඤ්ඤකිරියභාවො න ලබ්භතීති? නො න ලබ්භති පුරිමපච්ඡිමචෙතනානම්පි තංතංපුඤ්ඤකිරියාස්වෙව සඞ්ගණ්හනතො. කිඤ්චාපි හි උජුකරණවෙලායං ඤාණසම්පයුත්තමෙව චිත්තං හොති, පුරිමපච්ඡාභාගෙ පන ඤාණවිප්පයුත්තම්පි සම්භවතීති තස්සපි දිට්ඨිජුකම්මභාවො උපපජ්ජතීති අලමතිප්පපඤ්චෙන. ถ้าเป็นเช่นนั้น ความเป็นบุญกิริยาวัตถุคือทิฏฐุชุกรรมของจิตตุปบาทที่ปราศจากญาณก็ไม่พึงได้ใช่ไหม? ไม่ใช่ว่าจะไม่ได้ เพราะเจตนาส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลายก็สงเคราะห์เข้าในบุญกิริยาวัตถุนั้นๆ ได้ ถึงแม้ว่าในขณะที่ทำทิฏฐิให้ตรง จิตจะเป็นญาณสัมปยุตต์เท่านั้น แต่ในส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลายก็อาจเป็นญาณวิปปยุตต์ได้ ดังนั้น ความเป็นทิฏฐุชุกรรมของจิตนั้นก็ย่อมสมควรแล้ว ไม่ต้องขยายความมากไปกว่านี้ ඉමෙසු පන දසසු පත්තිදානානුමොදනා දානෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති තංසභාවත්තා. දානම්පි හි ඉස්සාමච්ඡෙරානං පටිපක්ඛං, එතෙපි. තස්මා සමානප්පටිපක්ඛතාය එකලක්ඛණත්තා තෙ දානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථුම්හි සඞ්ගය්හන්ති. අපචායනවෙය්‍යාවච්චාසීලමයපුඤ්ඤෙව සඞ්ගය්හන්ති චාරිත්තසීලභාවතො. දෙසනාසවනදිට්ඨිජුකා පන කුසලධම්මාසෙවනභාවතො භාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති (දී. නි. ටී. 3.305) ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘දෙසෙන්තො, සුණන්තො ච දෙසනානුසාරෙන ඤාණං [Pg.178] පෙසෙත්වා ලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣ පටිවිජ්ඣ දෙසෙති, සුණාති ච, තානි ච දෙසනාසවනානි පටිවෙධමෙවාහරන්තීති දෙසනාසවනාභාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තී’’ති වදන්ති. ධම්මදානසභාවතො දෙසනා දානමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීතිපි සක්කා වත්තුං. තථා හි වුත්තං ‘‘සබ්බදානං ධම්මදානං ජිනාතී’’ති (ධ. ප. 354). තථා දිට්ඨිජුකම්මං සබ්බත්ථාපි සබ්බෙසං නියමනලක්ඛණත්තා. දානාදීසු හි යං කිඤ්චි ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියා විසොධිතං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං, එවඤ්ච කත්වා දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.305; ධ. ස. අට්ඨ. 156-159 පුඤ්ඤාකිරියවත්ථාදිකථා) ‘‘දිට්ඨිජුකම්මං සබ්බෙසං නියමලක්ඛණ’’න්ති වුත්තං. එවං දානසීලභාවනාවසෙන තීසු ඉතරෙසං සඞ්ගණ්හනතො සඞ්ඛෙපතො තිවිධමෙව පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොතීති දට්ඨබ්බං, තථා චෙව ආචරියෙන හෙට්ඨා දස්සිතං. ในบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ ประการนี้ ปัตติทานและปัตตานุโมทนา ย่อมสงเคราะห์เข้าในทาน เพราะมีสภาพอย่างเดียวกัน เพราะทานเป็นปฏิปักษ์ต่อความริษยาและความตระหนี่ แม้บุญกิริยาวัตถุทั้งสองนี้ก็เป็นเช่นนั้น เพราะฉะนั้น เพราะมีปฏิปักษ์เสมอกัน และมีลักษณะอย่างเดียวกัน บุญกิริยาวัตถุทั้งสองนั้นจึงสงเคราะห์เข้าในทานมยบุญกิริยาวัตถุ อปจายนะและเวยยาวัจจะ ย่อมสงเคราะห์เข้าในสีลมยบุญกิริยาวัตถุ เพราะเป็นจาริตตศีล ส่วนธัมมเทสนา ธัมมัสสวนะ และทิฏฐุชุกรรม ย่อมสงเคราะห์เข้าในภาวนามยบุญกิริยาวัตถุ เพราะเป็นสภาพแห่งการเสพกุศลธรรม ดังที่พระเถระชื่ออาจริยธัมมปาละกล่าวไว้ (ที.นิ.ฎีกา ๓.๓๐๕) แต่บางท่านกล่าวว่า ‘เมื่อแสดงและฟังธรรม ย่อมส่งญาณไปตามการแสดงธรรม แล้วแทงตลอดลักษณะซ้ำๆ และการแสดงธรรมและการฟังธรรมเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งการแทงตลอดธรรม ดังนั้น ธัมมเทสนาและธัมมัสสวนะจึงสงเคราะห์เข้าในภาวนามยบุญกิริยาวัตถุ’ ธัมมเทสนา ก็อาจกล่าวได้ว่าสงเคราะห์เข้าในทานมยบุญกิริยาวัตถุ เพราะมีสภาพเป็นธรรมทาน ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘การให้ธรรมทานย่อมชนะการให้ทั้งปวง’ (ธ.ป. ๓๕๔) อนึ่ง ทิฏฐุชุกรรมก็เป็นลักษณะที่ควบคุมของบุญกิริยาวัตถุทั้งปวงในทุกที่ เพราะสิ่งใดสิ่งหนึ่งในทานเป็นต้น ที่ชำระให้บริสุทธิ์แล้วด้วยสัมมาทิฏฐิที่เกิดขึ้นตามนัยว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล’ เป็นต้น ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก และด้วยเหตุนี้เอง ในอรรถกถาฑีฆนิกาย (ที.นิ.อ. ๓.๓๐๕; ธ.ส.อ. ๑๕๖-๑๕๙ เรื่องบุญกิริยาวัตถุเป็นต้น) จึงกล่าวไว้ว่า ‘ทิฏฐุชุกรรมเป็นลักษณะที่ควบคุมของบุญกิริยาวัตถุทั้งปวง’ ดังนั้น พึงทราบว่า บุญกิริยาวัตถุโดยย่อมี ๓ อย่างเท่านั้น คือ ทาน ศีล และภาวนา เพราะบุญกิริยาวัตถุที่เหลือย่อมสงเคราะห์เข้าใน ๓ อย่างนี้ และอาจารย์ก็ได้แสดงไว้ข้างต้นแล้วเช่นกัน 67. මනොකම්මමෙව විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තාභාවෙන කායද්වාරාදීසු අප්පවත්තනතො. තඤ්ච රූපාවචරකුසලං භාවනාමයං දානාදිවසෙන අප්පවත්තනතො. අප්පනාප්පත්තං පුබ්බභාගප්පවත්තානං කාමාවචරභාවතො. ඣානඞ්ගභෙදෙනාති පටිපදාදිභෙදතො අනෙකවිධත්තෙපි අඞ්ගාතික්කමවසෙන නිබ්බත්තජ්ඣානඞ්ගභෙදතො පඤ්චවිධං හොති. ๖๗. เป็นมโนกรรมเท่านั้น เพราะไม่เป็นไปในกายทวารเป็นต้น เนื่องจากไม่มีความเป็นเครื่องยังวิญญัติให้เกิดขึ้น และกุศลที่เป็นรูปาวจรนั้น เป็นภาวนามัย เพราะไม่เป็นไปโดยอำนาจทานเป็นต้น เพราะจิตที่เกิดขึ้นในส่วนเบื้องต้นที่ยังไม่ถึงอัปปนาสมาธิ เป็นกามาวจร โดยความต่างแห่งองค์ฌาน หมายถึง แม้จะมีความหลากหลายโดยความต่างแห่งปฏิปทาเป็นต้น แต่ก็มี ๕ อย่าง โดยความต่างแห่งองค์ฌานที่เกิดขึ้นโดยอำนาจการก้าวล่วงองค์ฌาน 68. ආරම්මණභෙදෙනාති කසිණුග්ඝාටිමාකාසං, ආකාසවිසයං මනො, තදභාවො, තදාලම්බං විඤ්ඤාණන්ති චතුබ්බිධන්ති ඉමෙසං චතුන්නං ආරම්මණානං භෙදෙන. ๖๘. โดยความต่างแห่งอารมณ์ หมายถึง โดยความต่างแห่งอารมณ์ ๔ อย่างเหล่านี้ คือ อากาศที่เปิดออกจากการเพิกกสิณ, มโนที่กำหนดอากาศนั้นเป็นอารมณ์, ความไม่มีอากาศนั้น, และวิญญาณที่กำหนดความไม่มีอากาศนั้นเป็นอารมณ์ 69. එත්ථාති ඉමෙසු පාකට්ඨානවසෙන චතුබ්බිධෙසු කම්මෙසු. උද්ධච්චරහිතන්ති උද්ධච්චසහගතචෙතනාරහිතං එකාදසවිධං අකුසලකම්මං. කිං පනෙත්ථ කාරණං අධිමොක්ඛවිරහෙන සබ්බදුබ්බලම්පි විචිකිච්ඡාසහගතං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති, අධිමොක්ඛසම්පයොගෙන තතො බලවන්තම්පි උද්ධච්චසහගතං නාකඩ්ඪතීති[Pg.179]? පටිසන්ධිදානසභාවාභාවතො. බලවං ආකඩ්ඪති, දුබ්බලං නාකඩ්ඪතීති හි අයං විචාරණා පටිසන්ධිදානසභාවෙසුයෙව. යස්ස පන පටිසන්ධිදානසභාවොයෙව නත්ථි, න තස්ස බලවභාවො පටිසන්ධිආකඩ්ඪනෙ කාරණං. ๖๙. ในที่นี้ หมายถึง ในกรรม ๔ อย่างเหล่านี้โดยอำนาจแห่งฐานะที่ปรากฏ ปราศจากอุทธัจจะ หมายถึง อกุศลกรรม ๑๑ อย่างที่ปราศจากเจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ อะไรเป็นเหตุในที่นี้ว่า แม้วิจิกิจฉาสหรคตจิตที่อ่อนแอที่สุดเพราะปราศจากอธิโมกข์ ก็ยังดึงปฏิสนธิมาได้ แต่อุทธัจจสหรคตจิตที่แข็งแรงกว่านั้นเพราะประกอบด้วยอธิโมกข์ กลับดึงปฏิสนธิมาไม่ได้? เพราะไม่มีสภาพเป็นเครื่องให้ปฏิสนธิ เพราะการพิจารณาว่า ‘กรรมที่แข็งแรงย่อมดึงมาได้ กรรมที่อ่อนแอไม่ดึงมาได้’ นี้ ย่อมมีได้เฉพาะในกรรมที่มีสภาพเป็นเครื่องให้ปฏิสนธิเท่านั้น ส่วนกรรมใดไม่มีสภาพเป็นเครื่องให้ปฏิสนธิเลย ความเป็นกรรมที่แข็งแรงของกรรมนั้นก็ไม่เป็นเหตุในการดึงปฏิสนธิมาได้ කථං පනෙතං විඤ්ඤාතබ්බං උද්ධච්චසහගතස්ස පටිසන්ධිදානසභාවො නත්ථීති? දස්සනෙනපහාතබ්බෙසු අනාගතත්තා. තිවිධා හි අකුසලා දස්සනෙන පහාතබ්බා, භාවනාය පහාතබ්බා, සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සියා භාවනාය පහාතබ්බාති. තත්ථ දිට්ඨිසහගතවිචිකිච්ඡාසහගතචිත්තුප්පාදා දස්සනෙන පහාතබ්බා නාම පඨමං නිබ්බානදස්සනවසෙන ‘‘දස්සන’’න්ති ලද්ධනාමෙන සොතාපත්තිමග්ගෙන පහාතබ්බත්තා. උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදො භාවනාය පහාතබ්බො නාම අග්ගමග්ගෙන පහාතබ්බත්තා. උපරිමග්ගත්තයඤ්හි පඨමමග්ගෙන දිට්ඨනිබ්බානෙ භාවනාවසෙන පවත්තනතො ‘‘භාවනා’’ති වුච්චති. දිට්ඨිවිප්පයුත්තදොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදා පන සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සියා භාවනාය පහාතබ්බා තෙසං අපායනිබ්බත්තකාවත්ථාය පඨමමග්ගෙන, සෙසබහලාබහලාවත්ථාය උපරිමග්ගෙහි පහීයමානත්තා. තත්ථ සියා දස්සනෙන පහාතබ්බම්පි දස්සනෙන පහාතබ්බසාමඤ්ඤෙන ඉධ ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බ’’න්ති වොහරන්ති. จะพึงทราบได้อย่างไรว่า อุทธัจจสหคตจิตไม่มีสภาพให้ปฏิสนธิ? เพราะไม่สงเคราะห์เข้าในธรรมที่พึงละด้วยการเห็น (ทัสสนปหาน). ด้วยว่า อกุศลธรรมมี ๓ อย่าง คือ พึงละด้วยการเห็น, พึงละด้วยการเจริญ, และบางอย่างพึงละด้วยการเห็น บางอย่างพึงละด้วยการเจริญ. ในบรรดาอกุศลธรรมเหล่านั้น จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยทิฏฐิและสหรคตด้วยวิจิกิจฉา ชื่อว่าพึงละด้วยการเห็น เพราะพึงละด้วยโสดาปัตติมรรค ซึ่งได้ชื่อว่า 'การเห็น' โดยอาศัยการเห็นพระนิพพานเป็นครั้งแรก. จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ ชื่อว่าพึงละด้วยการเจริญ เพราะพึงละด้วยอรหัตตมรรค. ด้วยว่า มรรคเบื้องบน ๓ ชื่อว่า 'การเจริญ' เพราะเป็นไปโดยการเจริญพระนิพพานที่เห็นแล้วด้วยมรรคแรก. ส่วนจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโทมนัสที่วิปปยุตจากทิฏฐิ บางอย่างพึงละด้วยการเห็น บางอย่างพึงละด้วยการเจริญ เพราะถูกละด้วยมรรคแรกในสภาวะที่ยังอบายให้เกิด และถูกละด้วยมรรคเบื้องบนในสภาวะที่เหลือที่มีกำลังมากและมีกำลังน้อย. ในที่นี้ แม้ธรรมที่บางอย่างพึงละด้วยการเห็น ก็เรียกโดยส่วนรวมว่า 'พึงละด้วยการเห็น' යදි ච උද්ධච්චසහගතං පටිසන්ධිං දදෙය්‍ය, තදා අකුසලපටිසන්ධියා සුගතියං අසම්භවතො අපායෙස්වෙව දදෙය්‍ය. අපායගමනීයඤ්ච අවස්සං දස්සනෙන පහාතබ්බං සියා. ඉතරථා අපායගමනීයස්ස අප්පහීනත්තා සෙක්ඛානං අපායුප්පත්ති ආපජ්ජති, න ච පනෙතං යුත්තං ‘‘චතූහපායෙහි ච විප්පමුත්තො (ඛු. පා. 6.11; සු. නි. 234), අවිනිපාතධම්මො’’ති (පාරා. 21; සං. නි. 5.998) ආදිවචනෙහි සහ විරුජ්ඣනතො. සති ච පනෙතස්ස දස්සනෙන පහාතබ්බභාවෙ ‘‘සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා’’ති ඉමස්ස විභඞ්ගෙ වත්තබ්බං සියා, න ච පනෙතං වුත්තන්ති[Pg.180]. අථ සියා ‘‘අපායගාමිනියො රාගො දොසො මොහො තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’’ති එවං දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු වුත්තත්තා උද්ධච්චසහගතචෙතනාය තත්ථ සඞ්ගහො සක්කා වත්තුන්ති. තං න, තස්ස එකන්තතො භාවනාය පහාතබ්බභාවෙන වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘කතමෙ ධම්මා භාවනාය පහාතබ්බා? උද්ධච්චසහගතො චිත්තුප්පාදො’’ති (ධ. ස. 1406), තස්මා දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු අවචනං ඉමස්ස පටිසන්ධිදානාභාවං සාධෙති. නනු ච පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ – และหากอุทธัจจสหคตจิตให้ปฏิสนธิไซร้ เมื่อปฏิสนธิที่เป็นอกุศลเป็นไปไม่ได้ในสุคติ ก็พึงให้ปฏิสนธิในอบายเท่านั้น. และธรรมที่นำไปสู่อบายพึงเป็นธรรมที่พึงละด้วยการเห็นโดยแน่นอน. มิฉะนั้นแล้ว เมื่อธรรมที่นำไปสู่อบายยังไม่ถูกละ การอุบัติในอบายย่อมประสบแก่พระเสกขะทั้งหลาย และข้อนี้ไม่สมควร เพราะขัดแย้งกับพระพุทธพจน์มีอาทิว่า 'พ้นแล้วจากอบายทั้ง ๔' (ขุ. ปา. ๖.๑๑; สุ. นิ. ๒๓๔) และ 'มีธรรมไม่ตกต่ำ' (ปารา. ๒๑; สํ. นิ. ๕.๙๙๘). และหากอุทธัจจสหคตจิตนี้มีสภาพที่พึงละด้วยการเห็น ก็พึงกล่าวไว้ในวิภังค์แห่งธรรมที่ 'บางอย่างพึงละด้วยการเห็น' แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้. อนึ่ง อาจมีผู้กล่าวว่า 'ราคะ โทสะ โมหะ ที่นำไปสู่อบาย และกิเลสที่ตั้งอยู่ร่วมกับกิเลสเหล่านั้น' ได้ถูกกล่าวไว้ในธรรมที่พึงละด้วยการเห็น ดังนั้น เจตนาที่สหรคตด้วยอุทธัจจะจึงอาจถูกสงเคราะห์เข้าไว้ในนั้นได้. ข้อนั้นไม่จริง เพราะอุทธัจจสหคตจิตถูกกล่าวไว้ว่ามีสภาพที่พึงละด้วยการเจริญโดยส่วนเดียว. ด้วยว่า พระบาลีกล่าวไว้ว่า—'ธรรมเหล่าไหนพึงละด้วยการเจริญ? จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะ' (ธ. ส. ๑๔๐๖) ดังนั้น การไม่กล่าวไว้ในธรรมที่พึงละด้วยการเห็น จึงเป็นเครื่องพิสูจน์ว่าจิตนี้ไม่มีการให้ปฏิสนธิ. ก็ในปฏิสัมภิทาวิภังค์มิได้กล่าวไว้หรือว่า— ‘‘යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා, යං යං වා පනාරබ්භ තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා. ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 730-731) – 'ในสมัยใด อกุศลจิตเกิดขึ้น สหรคตด้วยอุเบกขา สัมปยุตด้วยอุทธัจจะ มีรูปารมณ์เป็นอารมณ์ หรือ... หรือมีธัมมารมณ์เป็นอารมณ์, หรือปรารภอารมณ์ใดๆ ในสมัยนั้นมีผัสสะ... มีอวิกเขปะ, ธรรมเหล่านี้เป็นอกุศล. ความรู้ในธรรมเหล่านี้เป็นธัมมปฏิสัมภิทา, ความรู้ในวิบากของธรรมเหล่านั้นเป็นอัตถปฏิสัมภิทา' (วิภงฺค. ๗๓๐-๗๓๑) — එවං උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදං උද්ධරිත්වා තස්ස විපාකොපි උද්ධටොති කථමස්ස පටිසන්ධිදානාභාවො සම්පටිච්ඡිතබ්බොති? නායං පටිසන්ධිදානං සන්ධාය උද්ධටො. අථ ඛො පවත්තිවිපාකං සන්ධාය. පට්ඨානෙ පන – เมื่อยกจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยอุทธัจจะขึ้นแสดงอย่างนี้ แม้วิบากของจิตตุปบาทนั้นก็ถูกยกขึ้นแสดงด้วย จะพึงยอมรับได้อย่างไรว่าจิตนี้ไม่มีการให้ปฏิสนธิ? ข้อนี้ไม่ได้ยกขึ้นแสดงโดยหมายถึงการให้ปฏิสนธิ. แต่ยกขึ้นแสดงโดยหมายถึงปวัตติวิบาก. ส่วนในปัฏฐาน— ‘‘සහජාතා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො, නානාක්ඛණිකා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා විපාකානං ඛන්ධානං, කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.8.89) – 'เจตนาที่พึงละด้วยการเห็นที่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิตโดยกรรมปัจจัย, เจตนาที่พึงละด้วยการเห็นที่เกิดต่างขณะกัน เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่เป็นวิบาก และรูปที่เกิดจากกรรมโดยกรรมปัจจัย' (ปฏฺฐา. ๒.๘.๘๙) — දස්සනෙන පහාතබ්බචෙතනාය එව සහජාතනානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවං උද්ධරිත්වා ‘‘සහජාතා භාවනාය පහාතබ්බා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති [Pg.181] (පට්ඨා. 2.8.89) භාවනාය පහාතබ්බචෙතනාය සහජාතකම්මපච්චයභාවොව උද්ධටො, න පන නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො, න ච නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයං විනා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනං අත්ථි, තස්මා නත්ථි තස්ස සබ්බථාපි පටිසන්ධිදානන්ති. යං පනෙකෙ වදන්ති ‘‘උද්ධච්චචෙතනා උභයවිපාකම්පි න දෙති පට්ඨානෙ නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා’’ති, තං තෙසං මතිමත්තං පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ උද්ධච්චසහගතානම්පි පවත්තිවිපාකස්ස උද්ධටත්තා, පට්ඨානෙ ච පටිසන්ධිවිපාකභාවමෙව සන්ධාය නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. යදි හි පවත්තිවිපාකං සන්ධාය නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො වුච්චෙය්‍ය, තදා පටිසන්ධිවිපාකම්පිස්ස මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති ලබ්භමානස්සපි පවත්තිවිපාකස්ස වසෙන නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො න වුත්තො, තස්මා න සක්කා තස්ස පවත්තිවිපාකං නිවාරෙතුං. තෙනාහ ‘‘පවත්තියං පනා’’ත්‍යාදි. ආචරියබුද්ධමිත්තාදයො පන අත්ථි උද්ධච්චසහගතං භාවනාය පහාතබ්බම්පි. අත්ථි න භාවනාය පහාතබ්බම්පි, තෙසු භාවනාය පහාතබ්බං සෙක්ඛසන්තානප්පවත්තං, ඉතරං පුථුජ්ජනසන්තානප්පවත්තං, ඵලදානඤ්ච පුථුජ්ජනසන්තානප්පවත්තස්සෙව න ඉතරස්සාති එවං උද්ධච්චසහගතං ද්විධා විභජිත්වා එකස්ස උභයවිපාකදානං, එකස්ස සබ්බථාපි විපාකාභාවං වණ්ණෙන්ති. යො පනෙත්ථ තෙසං විනිච්ඡයො, යඤ්ච තස්ස නිරාකරණං, යඤ්ච සබ්බථාපි විපාකාභාවවාදීනං මතපටික්ඛෙපනං ඉධ අවුත්තං, තං සබ්බං පරමත්ථමඤ්ජූසාදීසු, විසෙසතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියා නාම අභිධම්මාවතාරසංවණ්ණනායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. เมื่อยกสภาวะแห่งกรรมปัจจัยที่เกิดพร้อมกันและเกิดต่างขณะกันของเจตนาที่พึงละด้วยการเห็นขึ้นแสดงแล้ว ก็ยกขึ้นแสดงแต่สภาวะแห่งกรรมปัจจัยที่เกิดพร้อมกันของเจตนาที่พึงละด้วยการเจริญว่า "เจตนาที่พึงละด้วยการเจริญที่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยโดยกรรมปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน" (ปฏฺฐา. ๒.๘.๘๙) คือยกขึ้นแสดงแต่สภาวะแห่งสหชาตกรรมปัจจัยของเจตนาที่พึงละด้วยการเจริญเท่านั้น แต่ไม่ได้ยกสภาวะแห่งนานักขณิกกรรมปัจจัยขึ้นแสดง และเมื่อไม่มีนานักขณิกกรรมปัจจัย ก็ไม่มีการชักนำปฏิสนธิ ดังนั้น เจตนานั้นจึงไม่มีการให้ปฏิสนธิโดยประการทั้งปวง ส่วนที่บางพวกกล่าวว่า "อุทธัจจเจตนาไม่ให้วิบากแม้ทั้งสองอย่าง เพราะสภาวะแห่งนานักขณิกกรรมปัจจัยไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงในปัฏฐาน" ข้อนั้นเป็นเพียงมติของพวกเขา เพราะในปฏิสัมภิทาวิภังค์ ปวัตติวิบากของเจตนาที่สัมปยุตด้วยอุทธัจจะก็ถูกยกขึ้นแสดง และในปัฏฐาน สภาวะแห่งนานักขณิกกรรมปัจจัยก็ไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงโดยหมายถึงความเป็นปฏิสนธิวิบากเท่านั้น เพราะหากนานักขณิกกรรมปัจจัยถูกกล่าวโดยหมายถึงปวัตติวิบากไซร้ เมื่อนั้นพวกเขาก็อาจเข้าใจว่าเจตนานั้นให้ปฏิสนธิวิบากด้วย แม้ปวัตติวิบากจะมีอยู่ แต่ท่านก็ไม่ได้กล่าวถึงสภาวะแห่งนานักขณิกกรรมปัจจัยโดยอาศัยปวัตติวิบากนั้น ดังนั้น จึงไม่สามารถห้ามปวัตติวิบากของเจตนานั้นได้ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แต่ในปวัตติกาล" เป็นต้น ส่วนพระอาจารย์พุทธมิตตะเป็นต้นกล่าวว่า อุทธัจจสหคตที่พึงละด้วยการเจริญก็มี ที่ไม่พึงละด้วยการเจริญก็มี ในบรรดาอุทธัจจสหคตเหล่านั้น ที่พึงละด้วยการเจริญเป็นไปในสันดานของพระเสกขะ ส่วนอีกอย่างหนึ่งเป็นไปในสันดานของปุถุชน และการให้ผลเป็นของอุทธัจจสหคตที่เกิดในสันดานของปุถุชนเท่านั้น ไม่ใช่ของอีกอย่างหนึ่ง ท่านจำแนกอุทธัจจสหคตออกเป็น ๒ อย่างอย่างนี้แล้วพรรณนาว่า อย่างหนึ่งให้วิบากทั้งสองอย่าง อีกอย่างหนึ่งไม่มีวิบากโดยประการทั้งปวง วินิจฉัยของท่านเหล่านั้นในเรื่องนี้เป็นอย่างไร การคัดค้านวินิจฉัยนั้นเป็นอย่างไร และการคัดค้านมติของพวกที่กล่าวว่าไม่มีวิบากโดยประการทั้งปวงที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้เป็นอย่างไร ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในปรมัตถมัญชูสาเป็นต้น และโดยเฉพาะในอภิธัมมัตถวิกาสินีอันเป็นอภิธัมมาวตารสังวัณณนา සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙති සුගතිදුග්ගතිවසෙන සබ්බස්මිම්පි කාමලොකෙ. යථාරහන්ති ද්වාරාරම්මණානුරූපං. අපායෙසුපි යං නාගසුපණ්ණාදීනං මහාසම්පත්තිවිසයං විපාකවිඤ්ඤාණං, යඤ්ච නිරයවාසීනං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරදස්සනාදීසු උප්පජ්ජති විපාකවිඤ්ඤාණං[Pg.182], තං කුසලකම්මස්සෙව ඵලං. න හි අකුසලස්ස ඉට්ඨවිපාකො සම්භවති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං අකුසලස්ස කම්මස්ස ඉට්ඨො කන්තො විපාකො සංවිජ්ජතී’’ති (ම. නි. 3.131; අ. නි. 1.284-286; විභ. 809), තස්මා කුසලකම්මං අපායෙසුපි අහෙතුකවිපාකානි ජනෙති. අඤ්ඤභූමිකස්ස ච කම්මස්ස අඤ්ඤභූමිකවිපාකාභාවතො කාමවිරාගභාවනාය කාමතණ්හාවිසයවිඤ්ඤාණුප්පාදනායොගතො එකන්තසදිසවිපාකත්තා ච මහග්ගතානුත්තරකුසලානං රූපාවචරකම්මෙන අහෙතුකවිපාකුප්පත්තියා අභාවතො රූපලොකෙපි යථාරහං රූපාදිවිසයානි තානි අභිනිප්ඵාදෙතීති වුත්තං ‘‘සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ’’ත්‍යාදි. คำว่า "ในกามโลกทั้งปวง" คือในกามโลกทั้งหมดโดยอำนาจแห่งสุคติและทุคติ คำว่า "ตามสมควร" คือตามความเหมาะสมแก่ทวารและอารมณ์ แม้ในอบาย วิบากวิญญาณที่เป็นวิสัยแห่งสมบัติอันยิ่งใหญ่ของพวกนาคและครุฑเป็นต้น และวิบากวิญญาณที่เกิดขึ้นแก่สัตว์นรกในกาลที่เห็นพระมหาโมคคัลลานเถระเป็นต้นนั้น เป็นผลของกุศลกรรมเท่านั้น เพราะวิบากที่น่าปรารถนาย่อมไม่มีแก่อกุศลกรรม สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส คือวิบากที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ จะพึงมีแก่อกุศลกรรม" (ม. นิ. ๓.๑๓๑; อ. นิ. ๑.๒๘๔-๒๘๖; วิภงฺค. ๘๐๙) ดังนั้น กุศลกรรมจึงยังอเหตุกวิบากให้เกิดขึ้นได้แม้ในอบาย และเพราะกรรมของภูมิหนึ่งไม่มีวิบากของอีกภูมิหนึ่ง เพราะการเจริญกามวิราคะไม่ควรแก่การยังวิญญาณอันเป็นวิสัยแห่งกามตัณหาให้เกิดขึ้น และเพราะมหัคคตกุศลและอนุตตรกุศลมีวิบากที่เหมือนกันโดยส่วนเดียว และเพราะไม่มีการเกิดขึ้นแห่งอเหตุกวิบากด้วยรูปาวจรกรรม ดังนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ในกามโลกทั้งปวง" เป็นต้น ว่ากุศลกรรมเหล่านั้นยังวิบากที่มีรูปารมณ์เป็นต้นเป็นวิสัยให้เกิดขึ้นตามสมควรแม้ในรูปโลก 71. එවං පන විපච්චන්තං කම්මං සොළසකද්වාදසකඅට්ඨකවසෙන තිධා විපච්චතීති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථාපි’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථාපීති එවං විපච්චමානෙපි කුසලකම්මෙ. උක්කට්ඨන්ති කුසලපරිවාරලාභතො, පච්ඡා ආසෙවනප්පවත්තියා වා විසිට්ඨං. යඤ්හි කම්මං අත්තනො පවත්තිකාලෙ පුරිමපච්ඡාභාගප්පවත්තෙහි කුසලකම්මෙහි පරිවාරිතං, පච්ඡා වා ආසෙවනලාභෙන සමුදාචිණ්ණං. තං උක්කට්ඨං. යං පන කරණකාලෙ අකුසලකම්මෙහි පරිවාරිතං, පච්ඡා වා ‘‘දුක්කටමෙතං මයා’’ති විප්පටිසාරුප්පාදනෙන පරිභාවිතං, තං ඔමකන්ති දට්ඨබ්බං. ๗๑. เพื่อแสดงว่ากรรมที่ให้ผลอย่างนี้ ย่อมให้ผลเป็น ๓ ส่วน โดยอำนาจแห่งหมวด ๑๖ หมวด ๑๒ และหมวด ๘ ท่านจึงกล่าวคำว่า "แม้ในกรรมนั้น" เป็นต้น คำว่า "แม้ในกรรมนั้น" คือ แม้ในกุศลกรรมที่ให้ผลอยู่อย่างนี้ คำว่า "อุกกัฏฐะ" คือ กรรมที่วิเศษเพราะได้กุศลแวดล้อม หรือเพราะความเป็นไปแห่งอาเสวนะในภายหลัง กรรมใดแลในกาลที่ตนเป็นไป ถูกแวดล้อมด้วยกุศลกรรมที่เกิดในส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลาย หรือสั่งสมไว้ด้วยการได้อาเสวนะในภายหลัง กรรมนั้นชื่อว่าอุกกัฏฐะ ส่วนกรรมใดในกาลที่ทำ ถูกแวดล้อมด้วยอกุศลกรรม หรือในภายหลังถูกทำให้เศร้าหมองด้วยการเกิดความเดือดร้อนใจว่า "เราทำไม่ดีแล้ว" กรรมนั้นพึงทราบว่าเป็นโอมกะ පටිසන්ධින්ති එකමෙව පටිසන්ධිං. න හි එකෙන කම්මෙන අනෙකාසු ජාතීසු පටිසන්ධි හොති, පවත්තිවිපාකො පන ජාතිසතෙපි ජාතිසහස්සෙපි හොති. යථාහ ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති (ම. නි. 3.379). යස්මා පනෙත්ථ ඤාණං ජච්චන්ධාදිවිපත්තිනිමිත්තස්ස මොහස්ස, සබ්බාකුසලස්සෙව වා පටිපක්ඛං, තස්මා තංසම්පයුත්තං කම්මං ජච්චන්ධාදිවිපත්තිපච්චයං න හොතීති තිහෙතුකං අතිදුබ්බලම්පි සමානං [Pg.183] දුහෙතුකපටිසන්ධිමෙව ආකඩ්ඪති, නාහෙතුකං. දුහෙතුකඤ්ච කම්මං ඤාණසම්පයොගාභාවතො ඤාණඵලුප්පාදනෙ අසමත්ථං, යථා තං අලොභසම්පයොගාභාවතො අලොභඵලුප්පාදනෙ අසමත්ථං අකුසලකම්මන්ති තං අතිඋක්කට්ඨම්පි සමානං දුහෙතුකමෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති, න තිහෙතුකන්ති වුත්තං ‘‘තිහෙතුකමොමකං දුහෙතුකමුක්කට්ඨඤ්චා’’ත්‍යාදි. คำว่า "ปฏิสนธิ" คือ ปฏิสนธิเดียวเท่านั้น เพราะปฏิสนธิย่อมไม่มีในหลายชาติด้วยกรรมเดียว ส่วนปวัตติวิบากย่อมมีได้แม้ในร้อยชาติหรือพันชาติ สมดังที่ตรัสว่า "ให้ทานในสัตว์เดรัจฉาน พึงหวังผลได้ร้อยเท่า" (ม. นิ. ๓.๓๗๙) อนึ่ง เพราะในที่นี้ ญาณเป็นปฏิปักษ์ต่อโมหะอันเป็นนิมิตแห่งความวิบัติมีตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้น หรือเป็นปฏิปักษ์ต่ออกุศลทั้งปวงนั่นเอง ฉะนั้น กรรมที่สัมปยุตด้วยญาณนั้นจึงไม่เป็นปัจจัยแห่งความวิบัติมีตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้น ดังนั้น ติเหตุกกรรมแม้จะอ่อนกำลังมาก ก็ย่อมชักนำปฏิสนธิที่เป็นทุเหตุกะเท่านั้น ไม่ชักนำอเหตุกะ ส่วนทุเหตุกกรรมเพราะไม่มีการสัมปยุตด้วยญาณ จึงไม่สามารถให้เกิดผลคือญาณได้ เหมือนอกุศลกรรมที่ไม่สามารถให้เกิดผลคืออโลภะได้เพราะไม่มีการสัมปยุตด้วยอโลภะ ฉะนั้น กรรมนั้นแม้จะเป็นอุกกัฏฐะอย่างยิ่ง ก็ย่อมชักนำปฏิสนธิที่เป็นทุเหตุกะเท่านั้น ไม่ชักนำติเหตุกะ ดังที่ท่านกล่าวว่า "ติเหตุกโอมกกรรม และทุเหตุกอุกกัฏฐกรรม" เป็นต้น එත්ථ සියා – යථා පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණසම්පයුත්තෙ අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති (පටි. ම. 1.231) කුසලස්ස කම්මස්ස ජවනක්ඛණෙ තිණ්ණං, නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං, පටිසන්ධික්ඛණෙ තිණ්ණඤ්ච හෙතූනං වසෙන අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා ඤාණසම්පයුත්තූපපත්ති, තථා ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති (පටි. ම. 1.233) ජවනක්ඛණෙ ද්වින්නං, නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං, පටිසන්ධික්ඛණෙ ද්වින්නඤ්ච හෙතූනං වසෙන ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා ඤාණවිප්පයුත්තූපපත්ති වුත්තා, එවං ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති තිහෙතුකකම්මෙන දුහෙතුකපටිසන්ධියා අවුත්තත්තා නත්ථි තිහෙතුකස්ස දුහෙතුකපටිසන්ධිආකඩ්ඪනන්ති? නයිදමෙවං දුහෙතුකොමකකම්මෙන අහෙතුකපටිසන්ධියා විය තිහෙතුකොමකකම්මෙන සාමත්ථියානුරූපතො දුහෙතුකපටිසන්ධියාව දාතබ්බත්තා, කම්මසරික්ඛකවිපාකදස්සත්ථං පන මහාථෙරෙන සාවසෙසො පාඨො කතො. ඉතරථා ‘‘චතුන්නං හෙතූනං පච්චයා’’ති වචනාභාවතො දුහෙතුකකම්මෙන අහෙතුකූපපත්තියාපිඅභාවො ආපජ්ජති, තස්මා යථා සුගතියං ජච්චන්ධබධිරාදිවිපත්තියා අහෙතුකූපපත්තිං වජ්ජෙත්වා ගතිසම්පත්තියා සහෙතුකූපපත්තිදස්සනත්ථං දුහෙතුකූපපත්ති එව උද්ධටා, න අහෙතුකූපපත්ති, එවං කම්මසරික්ඛකවිපාකදස්සනත්ථං තිහෙතුකකම්මෙන [Pg.184] තිහෙතුකූපපත්ති එව උද්ධටා, න දුහෙතුකූපපත්ති, න පන අලබ්භනතොති දට්ඨබ්බං. ในที่นี้พึงมีคำถามว่า – เหมือนในปฏิสัมภิทามรรคที่กล่าวว่า “ความอุบัติที่ประกอบด้วยญาณย่อมมีเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๘ อย่าง ในความถึงพร้อมแห่งคติ” (ปฏิ. ม. ๑/๒๓๑) คือ ความอุบัติที่ประกอบด้วยญาณย่อมมีเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๘ อย่าง โดยเป็นเหตุ ๓ อย่างในขณะชวนะ, ๒ อย่างในขณะนิกันติ, และ ๓ อย่างในขณะปฏิสนธิของกุศลกรรมนั้น และเหมือนที่กล่าวว่า “ความอุบัติที่ไม่ประกอบด้วยญาณย่อมมีเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๖ อย่าง ในความถึงพร้อมแห่งคติ” (ปฏิ. ม. ๑/๒๓๓) คือ ความอุบัติที่ไม่ประกอบด้วยญาณย่อมมีเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๖ อย่าง โดยเป็นเหตุ ๒ อย่างในขณะชวนะ, ๒ อย่างในขณะนิกันติ, และ ๒ อย่างในขณะปฏิสนธิ ดังนี้แล้ว เมื่อไม่ได้กล่าวถึงปฏิสนธิที่เป็นทุเหตุกะด้วยติเหตุกกรรมในคำว่า “ความอุบัติที่ไม่ประกอบด้วยญาณย่อมมีเพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๗ อย่าง ในความถึงพร้อมแห่งคติ” (ปฏิ. ม. ๑/๒๓๓) ก็แสดงว่าไม่มีการดึงดูดปฏิสนธิที่เป็นทุเหตุกะของติเหตุกกรรมใช่หรือไม่? ข้อนี้ไม่เป็นอย่างนั้น เพราะติเหตุกกรรมที่เป็นโอมกะพึงให้ปฏิสนธิที่เป็นทุเหตุกะเท่านั้นตามสมควรแก่กำลัง เหมือนทุเหตุกกรรมที่เป็นโอมกะให้ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะ แต่พระมหาเถระได้กล่าวบทที่ยังมีส่วนเหลือไว้เพื่อแสดงผลที่คล้ายคลึงกับกรรม ถ้าเป็นอย่างอื่นแล้ว เมื่อไม่มีคำว่า “เพราะปัจจัยแห่งเหตุ ๔ อย่าง” ก็จะพึงเกิดการไม่มีอเหตุกูปปัตติด้วยทุเหตุกกรรมได้ เพราะฉะนั้น เหมือนในสุคติ เพื่อแสดงความอุบัติที่เป็นสเหตุกะในความถึงพร้อมแห่งคติ โดยเว้นความอุบัติที่เป็นอเหตุกะอันเป็นความวิบัติมีตาบอดหูหนวกแต่กำเนิดเป็นต้น จึงยกเอาทุเหตุกูปปัตติมาแสดงเท่านั้น ไม่ได้ยกอเหตุกูปปัตติมาแสดง ฉันใด เพื่อแสดงผลที่คล้ายคลึงกับกรรม จึงยกเอาติเหตุกูปปัตติมาแสดงด้วยติเหตุกกรรมเท่านั้น ไม่ได้ยกทุเหตุกูปปัตติมาแสดง ฉันนั้น แต่ก็พึงทราบว่าไม่ใช่ว่าจะไม่มี 74. එවං එකාය චෙතනාය සොළස විපාකානි එත්ථෙව ද්වාදසකමග්ගො අහෙතුකට්ඨකම්පීති පවත්තස්ස තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදස්ස වසෙන විපාකප්පවත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි එකාය චෙතනාය ද්වාදස විපාකානි එත්ථෙව දසකමග්ගො අහෙතුකට්ඨකම්පීති ආගතස්ස මොරවාපීවාසීමහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරවාදස්සපි වසෙන දස්සෙතුං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරවිපාකානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යථා මුඛෙ චලිතෙ ආදාසතලෙ මුඛනිමිත්තං චලති, එවං අසඞ්ඛාරකුසලස්ස අසඞ්ඛාරවිපාකොව හොති, න සසඞ්ඛාරොති එවං ආගමනතොව සඞ්ඛාරභෙදොති අයමෙත්ථාධිප්පායො. යස්මා පන විපාකස්ස සඞ්ඛාරභෙදො පච්චයවසෙන ඉච්ඡිතො, න කම්මවසෙන, තස්මා එස කෙචිවාදො කතො. ๗๔. เมื่อแสดงการเกิดขึ้นแห่งวิบากตามวาทะของพระติปิฏกจูฬนาคเถระที่กล่าวว่า “เจตนาเดียวมีวิบาก ๑๖ อย่าง และในที่นี้มีกรรมมรรค ๑๒ และอเหตุกะ ๘ ด้วย” แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงตามวาทะของพระมหาธรรมรักขิตเถระผู้อยู่ในโมรวาปีที่กล่าวว่า “เจตนาเดียวมีวิบาก ๑๒ อย่าง และในที่นี้มีกรรมมรรค ๑๐ และอเหตุกะ ๘ ด้วย” จึงกล่าวคำว่า “วิบากที่เป็นอสังขาริกและสสังขาริก” เป็นต้น เหมือนเมื่อปากขยับ รูปปากก็ขยับในแผ่นกระจก ฉันใด อสังขาริกกุศลก็มีอสังขาริกวิบากเท่านั้น ไม่ใช่สสังขาริก ฉันนั้น ความต่างแห่งสังขารจึงมีตามคัมภีร์นั่นเอง นี่คือความหมายในที่นี้ แต่เพราะความต่างแห่งสังขารของวิบากเป็นที่ต้องการโดยอาศัยปัจจัย ไม่ใช่อาศัยกรรม เพราะฉะนั้น จึงมีวาทะของอาจารย์บางพวกนี้เกิดขึ้น තෙසන්ති තෙසං එවංවාදීනං. යථාක්කමන්ති තිහෙතුකුක්කට්ඨාදීනං අනුක්කමෙන. ද්වාදස විපාකානීති තිහෙතුකුක්කට්ඨඅසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකකම්මස්ස වසෙන යථාක්කමං සසඞ්ඛාරිකචතුක්කවජ්ජිතානි, අසඞ්ඛාරිකචතුක්කවජ්ජිතානි ච ද්වාදස විපාකානි, තථා තිහෙතුකොමකස්ස, දුහෙතුකුක්කට්ඨස්ස ච කම්මස්ස වසෙන දුහෙතුකසසඞ්ඛාරද්වයවජ්ජිතානි, දුහෙතුකාසඞ්ඛාරද්වයවජ්ජිතානි ච දස විපාකානි, දුහෙතුකොමකස්ස වසෙන දුහෙතුකද්වයවජ්ජිතානි ච අට්ඨ විපාකානි යථාවුත්තස්ස ‘‘තිහෙතුකමුක්කට්ඨ’’න්ත්‍යාදිනා වුත්තනයස්ස අනුසාරෙන අනුස්සරණෙන යථාසම්භවං තස්ස තස්ස සම්භවානුරූපතො උද්දිසෙ. คำว่า ของท่านเหล่านั้น คือ ของท่านผู้มีวาทะอย่างนั้น. คำว่า ตามลำดับ คือ ตามลำดับของติเหตุกะที่เป็นอุกกัฏฐะเป็นต้น. คำว่า วิบาก ๑๒ อย่าง คือ พึงแสดงวิบาก ๑๒ อย่างที่เว้นสสังขาริก ๔ และที่เว้นอสังขาริก ๔ ตามลำดับ โดยอาศัยกรรมที่เป็นติเหตุกะอุกกัฏฐะอสังขาริกและสสังขาริก, และพึงแสดงวิบาก ๑๐ อย่างที่เว้นทุเหตุกะสสังขาริก ๒ และที่เว้นทุเหตุกะอสังขาริก ๒ โดยอาศัยกรรมที่เป็นติเหตุกะโอมกะและทุเหตุกะอุกกัฏฐะ, และพึงแสดงวิบาก ๘ อย่างที่เว้นทุเหตุกะ ๒ โดยอาศัยกรรมที่เป็นทุเหตุกะโอมกะ ตามการระลึกถึงตามนัยที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ติเหตุกะอุกกัฏฐะ” เป็นต้น ตามความเหมาะสมแห่งการเกิดขึ้นของสิ่งนั้นๆ 75. පරිතො අත්තං ඛණ්ඩිතං විය අප්පානුභාවන්ති පරිත්තං. පකට්ඨභාවං නීතන්ති පණීතං, උභින්නං මජ්ඣෙ භවං මජ්ඣිමං. තත්ථ ‘‘පටිලද්ධමත්තං [Pg.185] අනාසෙවිතං පරිත්ත’’න්ති අවිසෙසතොව අට්ඨකථායං වුත්තං, තථා ‘‘නාතිසුභාවිතං අපරිපුණ්ණවසීභාවං මජ්ඣිමං. අතිවිය සුභාවිතං පන සබ්බසො පරිපුණ්ණවසීභාවං පණීත’’න්ති. ආචරියෙන පනෙත්ථ පරිත්තම්පි ඊසකං ලද්ධාසෙවනමෙවාධිප්පෙතන්ති දිස්සති. තථා හානෙන නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ – ๗๕. คำว่า ปริตตะ (น้อย) คือ มีอานุภาพน้อย เหมือนถูกตัดขาดโดยรอบ. คำว่า ปณีตะ (ประณีต) คือ ทำให้ถึงความเป็นเลิศ, ส่วนที่อยู่ระหว่างสองอย่างนั้นคือ มัชฌิมะ (ปานกลาง). ในอรรถกถาได้กล่าวไว้โดยไม่จำกัดว่า “ปริตตะ คือ ได้มาแล้วแต่ยังไม่ได้เสพ” และกล่าวว่า “มัชฌิมะ คือ ยังไม่ได้อบรมดี ยังไม่ถึงความชำนาญสมบูรณ์ ส่วนปณีตะ คือ อบรมดีแล้ว ถึงความชำนาญสมบูรณ์โดยประการทั้งปวง”. ในที่นี้ปรากฏว่าอาจารย์ประสงค์เอาปริตตะว่า “ได้เสพมาบ้างเล็กน้อย”. เหมือนในนามรูปปริจเฉทด้วยการละว่า – ‘‘සමානාසෙවනෙ ලද්ධෙ, විජ්ජමානෙ මහබ්බලෙ; අලද්ධා තාදිසං හෙතුං, අභිඤ්ඤා න විපච්චතී’’ති. (නාම. පරි. 474); “เมื่อได้การเสพที่เสมอกัน มีกำลังมากอยู่ แต่ไม่ได้เหตุเช่นนั้น อภิญญาย่อมไม่ให้ผล” (นามรูปปริจเฉท ๔๗๔) සමානභූමිකතොව ආසෙවනලාභෙන බලවභාවතො මහග්ගතධම්මානං විපාකදානං වත්වා තදභාවතො අභිඤ්ඤාය අවිපච්චනං වුත්තං. හීනෙහි ඡන්දචිත්තවීරියවීමංසාහි නිබ්බත්තිතං වා පරිත්තං. මජ්ඣිමෙහි ඡන්දාදීහි මජ්ඣිමං. පණීතෙහි පණීතන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන. เมื่อกล่าวถึงการให้ผลของธรรมที่เป็นมหัคคตะเพราะการได้เสพในภูมิเสมอกันทำให้มีกำลังแล้ว ก็กล่าวถึงการที่อภิญญาไม่ให้ผลเพราะไม่มีสิ่งนั้น. หรือปริตตะคือสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยฉันทะ จิต วิริยะ วิมังสาที่เลวทราม, มัชฌิมะคือสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยฉันทะเป็นต้นที่ปานกลาง, ปณีตะคือสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยฉันทะเป็นต้นที่ประณีต. พอแล้วด้วยการขยายความมากเกินไป 84. පඤ්චමජ්ඣානං භාවෙත්වාති අභිඤ්ඤාභාවං අසම්පත්තං පඤ්චමජ්ඣානං තිවිධම්පි භාවෙත්වා. අභිඤ්ඤාභාවප්පත්තස්ස පන අවිපාකභාවො ‘‘අලද්ධා තාදිස’’න්ත්‍යාදිනා (නාම. පරි. 474) ආචරියෙන සාධිතො. මූලටීකාකාරාදයො පන අඤ්ඤථාපි තං සාධෙන්ති. තං පන සඞ්ඛෙපතො, තත්ථ තත්ථ විත්ථාරතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං. සඤ්ඤාවිරාගං භාවෙත්වාති ‘‘සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො’’ත්‍යාදිනා, ‘‘ධී චිත්තං ධිබ්බතං චිත්ත’’න්ත්‍යාදිනා වා නයෙන අරූපප්පවත්තියා ආදීනවදස්සනෙන තදභාවෙ ච පණීතභාවසන්නිට්ඨානෙන වායොකසිණෙ කෙසඤ්චි මතෙන පරිච්ඡින්නාකාසකසිණෙ වා භාවනාබලෙන තෙන පටිලභිතබ්බභාවෙ අරූපස්ස අනිබ්බත්තිසභාවාපාදනවසෙන අරූපවිරාගභාවනං භාවෙත්වා අඤ්ඤසත්තෙසු උප්පජ්ජන්ති කම්මකිරියවාදිනො තිත්ථියා එවාත්‍යධිප්පායො[Pg.186]. තෙ පන යෙන ඉරියාපථෙන ඉධ මරන්ති. තෙනෙව තත්ථ නිබ්බත්තන්තීති දට්ඨබ්බං. ๘๔. “การเจริญปัญจมฌาน” หมายถึง การเจริญปัญจมฌาน 3 อย่าง ที่ยังไม่ถึงความเป็นอภิญญา ส่วนความเป็นอวิบากของผู้ถึงความเป็นอภิญญา อาจารย์ได้แสดงไว้แล้วด้วยบทว่า “อลทฺธา ตาทิสํ” เป็นต้น (นาม. ปริ. 474) ส่วนพระฎีกาจารย์เป็นต้น ก็แสดงความนั้นไว้โดยนัยอื่น ส่วนความนั้น พึงเห็นโดยย่อและโดยพิสดารในที่นั้นๆ ตามนัยที่กล่าวไว้ในอภิธัมมัตถวิกาสินี “การเจริญสัญญาวิราคะ” หมายถึง ด้วยนัยแห่งบทว่า “สัญญาเป็นโรค สัญญาเป็นฝี” เป็นต้น หรือด้วยนัยแห่งบทว่า “น่าเกลียดจริงหนอจิต จิตนี้น่ารังเกียจ” เป็นต้น ด้วยการเห็นโทษในการเป็นไปของอรูป หรือด้วยการกำหนดความเป็นของประณีตในความไม่มีของอรูปนั้น ด้วยการเจริญอรูปวิราคะ โดยการทำให้เกิดสภาพที่อรูปไม่บังเกิด ในความเป็นสิ่งที่พึงได้ด้วยกำลังแห่งภาวนาในกสิณลม หรือในกสิณอากาสที่กำหนดแล้วตามความเห็นของบางท่าน มีอัธยาศัยว่า พวกเดียรถีย์ผู้กล่าวกรรมกิริยา ย่อมไปเกิดในหมู่สัตว์เหล่าอื่น (อสัญญสัตว์) เท่านั้น ส่วนพวกเขานั้น พึงเห็นว่า ย่อมไปเกิดในภพนั้นๆ ด้วยอิริยาบถใดที่ตายในโลกนี้ 86. අනාගාමිනො පන සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්තීති අනාගාමිනොයෙව අරියා පුථුජ්ජනාදිකාලෙ, පච්ඡාපි වා පඤ්චමජ්ඣානං තිවිධම්පි භාවෙත්වා සද්ධාදිඉන්ද්‍රියවෙමත්තතානුක්කමෙන පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්ති. ๘๖. “ส่วนพระอนาคามี ย่อมไปเกิดในสุทธาวาส” หมายถึง พระอริยะผู้เป็นอนาคามีเท่านั้น ในกาลที่เป็นปุถุชนเป็นต้น หรือแม้ในภายหลัง ได้เจริญปัญจมฌาน 3 อย่างแล้ว ย่อมไปเกิดในสุทธาวาส 5 ชั้น ตามลำดับแห่งความแตกต่างกันของอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น 87. යථාක්කමං භාවෙත්වා යථාක්කමං ආරුප්පෙසු උප්පජ්ජන්තීති යොජනා යථාක්කමන්ති ච පඨමාරුප්පාදිඅනුක්කමෙන. සබ්බම්පි චෙතං තස්ස තස්සෙව ඣානස්ස ආවෙණිකභූමිවසෙන වුත්තං. නිකන්තියා පන සති පුථුජ්ජනාදයො යථාලද්ධජ්ඣානස්ස භූමිභූතෙසු සුද්ධාවාසවජ්ජිතෙසු යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්ති, තථා කාමභවෙපි කාමාවචරකම්මබලෙන. ‘ඉජ්ඣති, භික්ඛවෙ, සීලවතො චෙතොපණිධි විසුද්ධත්තා’ති (අ. නි. 8.35) හි වුත්තං. අනාගාමිනො පන කාමරාගස්ස සබ්බසො පහීනත්තා කාමභවෙසු නිකන්තිං න උප්පාදෙන්තීති කාමලොකවජ්ජිතෙ යථාලද්ධජ්ඣානභූමිභූතෙ යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්ති. සුද්ධාවාසෙසු හි අනාගාමිනොයෙව නිබ්බත්තන්තීති නියමො අත්ථි. තෙ පන අඤ්ඤත්ථ න නිබ්බත්තන්තීති නියමො නත්ථි. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ආචරියෙන – ๘๗. การประกอบความว่า “เจริญตามลำดับแล้ว ย่อมไปเกิดในอรูปภพตามลำดับ” นั้น “ตามลำดับ” หมายถึง ตามลำดับแห่งอรูปฌานที่ 1 เป็นต้น ทั้งหมดนี้กล่าวไว้โดยความเป็นภูมิเฉพาะของฌานนั้นๆ ส่วนเมื่อมีความใคร่ (ตัณหา) ปุถุชนเป็นต้น ย่อมไปเกิดในภพใดภพหนึ่งที่เป็นภูมิของฌานที่ตนได้แล้ว เว้นสุทธาวาส แม้ในกามภพก็ด้วยกำลังแห่งกามาวจรกรรม เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความตั้งความปรารถนาแห่งใจของบุคคลผู้มีศีล ย่อมสำเร็จ เพราะความบริสุทธิ์” (อ. อัฏฐก. 8.35) ส่วนพระอนาคามี เพราะละกามราคะได้โดยสิ้นเชิง จึงไม่ยังความใคร่ให้เกิดขึ้นในกามภพ ดังนั้น ย่อมไปเกิดในภพใดภพหนึ่งที่เป็นภูมิของฌานที่ตนได้แล้ว เว้นกามโลก เพราะมีกฎว่า “ในสุทธาวาส พระอนาคามีเท่านั้นย่อมไปเกิด” แต่ไม่มีกฎว่า “พวกท่านเหล่านั้นย่อมไม่ไปเกิดในที่อื่น” และเมื่อเป็นเช่นนี้ อาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า – ‘‘සුද්ධාවාසෙස්වනාගාමි-පුග්ගලාවොපපජ්ජරෙ; කාමධාතුම්හි ජායන්ති, අනාගාමිවිවජ්ජිතා’’ති. (පරම. වි. 205); “ในสุทธาวาส บุคคลผู้อนาคามีย่อมไปเกิด ในกามธาตุ บุคคลเว้นอนาคามีย่อมเกิด” (ปรมัตถวิ. 205) සුක්ඛවිපස්සකාපි පනෙතෙ මරණකාලෙ එකන්තෙනෙව සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙන්ති සමාධිම්හි පරිපූරකාරීභාවතොති දට්ඨබ්බං. ‘‘ඉත්ථියොපි පන අරියා වා අනරියා වා අට්ඨසමාපත්තිලාභිනියො බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසුයෙව නිබ්බත්තන්තී’’ති අට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 809; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.279 ආදයො; ම. නි. අට්ඨ. 3.130) වුත්තං. අපිචෙත්ථ වෙහප්ඵලඅකනිට්ඨචතුත්ථාරුප්පභවානං සෙට්ඨභවභාවතො [Pg.187] තත්ථ නිබ්බත්තා අරියා අඤ්ඤත්ථ නුප්පජ්ජන්ති, තථා අවසෙසෙසු උපරූපරි බ්‍රහ්මලොකෙසු නිබ්බත්තා හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමෙසු. වුත්තඤ්හෙතං ආචරියෙන – ส่วนพระสุขวิปัสสกะเหล่านี้ พึงเห็นว่า ย่อมยังสมาบัติให้เกิดขึ้นอย่างแน่นอนในเวลาใกล้ตาย เพราะความเป็นผู้กระทำสมาธิให้บริบูรณ์ อนึ่ง ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “แม้สตรีผู้เป็นอริยะหรืออนารยะ ผู้ได้อัฏฐสมาบัติ ย่อมไปเกิดในพรหมปาริสัชชะเท่านั้น” (วิภงฺค. อฏฺฐ. 809; อ. อฏฺฐก. 1.1.279 เป็นต้น; ม. อุปริ. 3.130) อนึ่ง ในเรื่องนี้ เพราะความเป็นภพอันประเสริฐของภพเวหัปผลา อกนิฏฐา และเนวสัญญานาสัญญายตนภพ พระอริยะที่ไปเกิดในภพเหล่านั้น ย่อมไม่ไปเกิดในที่อื่น เช่นเดียวกัน พระอริยะที่ไปเกิดในพรหมโลกเบื้องบนขึ้นไปในภพที่เหลือ ย่อมไม่ไปเกิดในภพเบื้องล่างลงมา อาจารย์ได้กล่าวเรื่องนี้ไว้ว่า – ‘‘වෙහප්ඵලෙ අකනිට්ඨෙ, භවග්ගෙ ච පතිට්ඨිතා; න පුනාඤ්ඤත්ථ ජායන්ති, සබ්බෙ අරියපුග්ගලා; බ්‍රහ්මලොකගතා හෙට්ඨා, අරියා නොපපජ්ජරෙ’’ති. (නාම. පරි. 452-453); “บุคคลผู้ตั้งอยู่ในภพเวหัปผลา อกนิฏฐา และภวัคคภพ พระอริยบุคคลทั้งปวง ย่อมไม่เกิดในที่อื่นอีก พระอริยะที่ไปสู่พรหมโลก ย่อมไม่ไปเกิดในภพเบื้องล่าง” (นาม. ปริ. 452-453) කම්මචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำพรรณนากรรม 4 จบลงแล้ว චුතිපටිසන්ධික්කමවණ්ණනා คำพรรณนาลำดับแห่งจุติและปฏิสนธิ 89. ‘‘ආයුක්ඛයෙනා’’ත්‍යාදීසු සතිපි කම්මානුභාවෙ තංතංගතීසු යථාපරිච්ඡින්නස්ස ආයුනො පරික්ඛයෙන මරණං ආයුක්ඛයමරණං. සතිපි තත්ථ තත්ථ පරිච්ඡින්නායුසෙසෙ ගතිකාලාදිපච්චයසාමග්ගියඤ්ච තංතංභවසාධකස්ස කම්මුනො පරිනිට්ඨිතවිපාකත්තා මරණං කම්මක්ඛයමරණං. ආයුකම්මානං සමකමෙව පරික්ඛීණත්තා මරණං උභයක්ඛයමරණං. සතිපි තස්මිං දුවිමෙ පුරිමභවසිද්ධස්ස කස්සචි උපච්ඡෙදකකම්මුනො බලෙන සත්ථහරණාදීහි උපක්කමෙහි උපච්ඡිජ්ජමානසන්තානානං, ගුණමහන්තෙසු වා කතෙන කෙනචි උපක්කමෙන ආයූහිතඋපච්ඡෙදකකම්මුනා පටිබාහිතසාමත්ථියස්ස කම්මස්ස තංතංඅත්තභාවප්පවත්තනෙ අසමත්ථභාවතො දුසිමාරකලාබුරාජාදීනං විය තඞ්ඛණෙයෙව ඨානාචාවනවසෙන පවත්තමරණං උපච්ඡෙදකමරණං නාම. ඉදං පන නෙරයිකානං උත්තරකුරුවාසීනං කෙසඤ්චි දෙවානඤ්ච න හොති. තෙනාහු – ๘๙. ในบทว่า “ด้วยความสิ้นอายุ” เป็นต้น แม้เมื่อมีอานุภาพแห่งกรรมอยู่ การตายด้วยความสิ้นอายุที่กำหนดไว้ในภพภูมินั้นๆ ชื่อว่า อายุขยมรณะ แม้เมื่อมีอายุที่เหลืออยู่ และมีปัจจัยพร้อม เช่น คติและกาลในที่นั้นๆ การตายเพราะกรรมที่ยังภพภูมินั้นๆ ให้สำเร็จสิ้นวิบากแล้ว ชื่อว่า กรรมขยมรณะ การตายเพราะอายุและกรรมสิ้นไปพร้อมกัน ชื่อว่า อุภยขยมรณะ แม้เมื่อมีมรณะ 2 อย่างนั้นอยู่ การตายที่เกิดขึ้นโดยการเคลื่อนจากฐานะ (ตาย) ในขณะนั้นเอง เหมือนทุสสีมารและพระเจ้ากลาพุเป็นต้น เพราะกรรมที่ยังอัตภาพนั้นๆ ให้เป็นไป ไม่มีกำลัง เพราะถูกกรรมอุปัจเฉทกะที่สั่งสมไว้ด้วยอุบายบางอย่างที่กระทำในบุคคลผู้มีคุณมาก หรือกรรมอุปัจเฉทกะบางอย่างที่สำเร็จในภพก่อน ด้วยกำลังแห่งอุบายมีเครื่องประหารเป็นต้น ที่ตัดกระแสแห่งชีวิต ชื่อว่า อุปัจเฉทกมรณะ ส่วนมรณะนี้ ย่อมไม่มีแก่สัตว์นรก ชาวอุตตรกุรุ และเทพบางพวก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า – ‘‘උපක්කමෙන වා කෙසඤ්චුපච්ඡෙදකකම්මුනා’’ති. (ස. ස. 62); “หรือด้วยกรรมอุปัจเฉทกะของบางคนด้วยอุบาย” (ส. สํ. 62) මරණස්ස උප්පත්ති පවත්ති මරණුප්පත්ති. การเกิดขึ้น การเป็นไปของมรณะ ชื่อว่า มรณุปปัตติ 90. මරණකාලෙති [Pg.188] මරණාසන්නකාලෙ. යථාරහන්ති තංතංගතීසු උප්පජ්ජනකසත්තානුරූපං, කත්ථචි පන අනුප්පජ්ජමානස්ස ඛීණාසවස්ස යථොපට්ඨිතං නාමරූපධම්මාදිකමෙව චුතිපරියොසානානං ගොචරභාවං ගච්ඡති, න කම්මකම්මනිමිත්තාදයො. උපලද්ධපුබ්බන්ති චෙතියදස්සනාදිවසෙන පුබ්බෙ උපලද්ධං. උපකරණභූතන්ති පුප්ඵාදිවසෙන උපකරණභූතං. උපලභිතබ්බන්ති අනුභවිතබ්බං. උපභොගභූතන්ති අච්ඡරාවිමානකප්පරුක්ඛනිරයග්ගිආදිකං උපභුඤ්ජිතබ්බං. අච්ඡරාවිමානකප්පරුක්ඛමාතුකුච්ඡිආදිගතං හි රූපායතනං සුගතිනිමිත්තං. නිරයග්ගිනිරයපාලාදිගතං දුග්ගතිනිමිත්තං. ගතියා නිමිත්තං ගතිනිමිත්තං. ๙๐. “ในเวลาใกล้ตาย” หมายถึง ในเวลาใกล้จะตาย “ตามสมควร” หมายถึง ตามสมควรแก่สัตว์ที่จะไปเกิดในภพภูมินั้นๆ แต่ในบางกรณี สำหรับพระขีณาสพผู้ไม่ไปเกิดอีก นามรูปธรรมเป็นต้นที่ปรากฏขึ้นเท่านั้น ย่อมเป็นอารมณ์ของจุติอันเป็นที่สุด ไม่ใช่กรรมหรือกรรมนิมิตเป็นต้น “ที่เคยได้เห็นมาก่อน” หมายถึง ที่เคยได้เห็นมาก่อนด้วยการเห็นเจดีย์เป็นต้น “ที่เป็นเครื่องอุปกรณ์” หมายถึง ที่เป็นเครื่องอุปกรณ์ด้วยดอกไม้เป็นต้น “ที่พึงได้” หมายถึง ที่พึงเสวย “ที่เป็นเครื่องบริโภค” หมายถึง ที่พึงบริโภค เช่น นางอัปสร วิมาน ต้นกัลปพฤกษ์ ไฟนรก เป็นต้น เพราะรูปายตนะที่ปรากฏในนางอัปสร วิมาน ต้นกัลปพฤกษ์ ครรภ์มารดาเป็นต้น เป็นสุคตินิมิต ที่ปรากฏในไฟนรก นายสัตตานรกเป็นต้น เป็นทุคคตินิมิต นิมิตแห่งคติ ชื่อว่า คตินิมิต කම්මබලෙනාති පටිසන්ධිනිබ්බත්තකස්ස කුසලාකුසලකම්මස්ස ආනුභාවෙන. ඡන්නං ද්වාරානන්ති වක්ඛමානනයෙන යථාසම්භවං ඡන්නං උපපත්තිද්වාරානං, යදි කුසලකම්මං විපච්චති, තදා පරිසුද්ධං කුසලචිත්තං පවත්තති, අථ අකුසලකම්මං, තදා උපක්කිලිට්ඨං අකුසලචිත්තන්ති ආහ ‘‘විපච්චමානක…පෙ… කිලිට්ඨං වා’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘නිමිත්තස්සාදගධිතං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨති, අනුබ්‍යඤ්ජනස්සාදගධිතං වා, තස්මිං චෙ සමයෙ කාලං කරොති, ඨානමෙතං විජ්ජති, යං ද්වින්නං ගතීනං අඤ්ඤතරං ගතිං උපපජ්ජෙය්‍ය නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා’’ති (සං. නි. 4.235). තත්ථොණතං වාති තස්මිං උපපජ්ජිතබ්බභවෙ ඔණතං විය, තත්ථොණතං එවාති වා පදච්ඡෙදො. ‘‘බාහුල්ලෙනා’’ති එත්ථ අධිප්පායො ‘‘යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. අථ වා ‘‘යථාරහ’’න්ති ඉමිනාව සො සක්කා සඞ්ගහෙතුන්ති ‘‘බාහුල්ලෙනා’’ති ඉමිනා සහසා ඔච්ඡිජ්ජමානජීවිතානං සණිකං මරන්තානං විය න අභික්ඛණමෙවාති දීපිතන්ති විඤ්ඤායති. අභිනවකරණවසෙනාති තඞ්ඛණෙ කරියමානං විය අත්තානං අභිනවකරණවසෙන. "ด้วยกำลังแห่งกรรม" หมายถึง ด้วยอานุภาพแห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรมอันยังปฏิสนธิให้เกิด "แห่งทวารทั้ง ๖" หมายถึง แห่งทวารเป็นที่อุบัติทั้ง ๖ ตามสมควร โดยนัยที่จักกล่าวต่อไป ถ้ากุศลกรรมให้ผล จิตที่เป็นกุศลบริสุทธิ์ก็เป็นไป ถ้าอกุศลกรรมให้ผล จิตที่เป็นอกุศลเศร้าหมอง ดังที่กล่าวว่า "เมื่อกรรมให้ผล...หรือเศร้าหมอง" เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณที่ตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ด้วยความติดใจในนิมิต หรือติดใจในอนุพยัญชนะ ถ้าหากบุคคลนั้นทำกาละในสมัยนั้น ข้อนี้เป็นฐานะที่มีอยู่ คือเขาพึงเข้าถึงคติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคติ ๒ อย่าง คือ นรก หรือกำเนิดเดรัจฉาน" (สํ. นิ. 4.235) คำว่า "ตัตโถณตัง" (โน้มไปในภพนั้น) หมายถึง โน้มไปในภพที่พึงอุบัตินั้น เหมือนโน้มลงไป หรือเป็นบทตัดว่า "ตัตโถณตัง เอวะ" (โน้มไปในภพนั้นนั่นเอง) ในคำว่า "โดยมาก" นี้ พึงเห็นอัธยาศัยโดยนัยที่กล่าวไว้ในคำว่า "โดยมากในภพอื่น" อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "โดยสมควร" นี้ก็สามารถสงเคราะห์ได้ ดังนั้นจึงพึงทราบว่า คำว่า "โดยมาก" นี้แสดงว่า ไม่ใช่บ่อยๆ เหมือนผู้ที่ชีวิตขาดไปโดยพลัน หรือผู้ที่กำลังตายอย่างช้าๆ "โดยความเป็นของใหม่" หมายถึง โดยความเป็นของใหม่แก่ตน เหมือนกำลังทำอยู่ในขณะนั้น 91. පච්චාසන්නමරණස්සාති [Pg.189] එකවීථිප්පමාණායුකවසෙන, තතො වා කිඤ්චි අධිකායුකවසෙන සමාසන්නමරණස්ස. වීථිචිත්තාවසානෙති තදාරම්මණපරියොසානානං, ජවනපරියොසානානං වා වීථිචිත්තානං අවසානෙ. තත්ථ ‘‘කාමභවතො චවිත්වා තත්ථෙව උප්පජ්ජමානානං තදාරම්මණපරියොසානානි, සෙසානං ජවනපරියොසානානී’’ති ධම්මානුසාරණියං වුත්තං. භවඞ්ගක්ඛයෙවාති යදි එකජවනවීථිතො අධිකතරායුසෙසො සියා, තදා භවඞ්ගාවසානෙ වා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. අථ එකචිත්තක්ඛණායුසෙසො සියා, තදා වීථිචිත්තාවසානෙ, තඤ්ච අතීතකම්මාදිවිසයමෙව. ‘‘තස්සානන්තරමෙවා’’ති ඉමිනා අන්තරාභවවාදිමතං පටික්ඛිපති. ๙๑. "ของผู้ใกล้ตาย" หมายถึง ของผู้ใกล้ตายโดยมีอายุประมาณเท่ากับวิถีจิตหนึ่ง หรือมีอายุมากกว่านั้นเล็กน้อย "เมื่อวิถีจิตสิ้นสุดลง" หมายถึง เมื่อวิถีจิตที่สิ้นสุดด้วยตทาลัมพณะ หรือสิ้นสุดด้วยชวนะ ในเรื่องนั้น มีกล่าวไว้ในธัมมานุสารณีว่า "สำหรับผู้ที่จุติจากกามภพแล้วอุบัติในกามภพนั้นเอง วิถีจิตย่อมสิ้นสุดด้วยตทาลัมพณะ ส่วนที่เหลือย่อมสิ้นสุดด้วยชวนะ" "เมื่อภวังค์สิ้นสุดลง" หมายถึง ถ้ามีอายุเหลือมากกว่าวิถีชวนะหนึ่ง วิถีจิตนั้นย่อมเกิดขึ้นแล้วดับไปเมื่อภวังค์สิ้นสุดลง ถ้ามีอายุเหลือเพียงขณะจิตเดียว วิถีจิตนั้นย่อมเกิดขึ้นแล้วดับไปเมื่อวิถีจิตสิ้นสุดลง และวิถีจิตนั้นมีอารมณ์เป็นอดีตกรรมเป็นต้นเท่านั้น ด้วยคำว่า "ต่อจากนั้นทันที" นี้ ย่อมปฏิเสธทัศนะของผู้กล่าวเรื่องอันตรภพ යථාරහන්ති කම්මකරණකාලස්ස, විපාකදානකාලස්ස ච අනුරූපවසෙන. අථ වා විපච්චමානකකම්මානුරූපං අනුසයවසෙන, ජවනසහජාතවසෙන වා පවත්තිඅනුරූපතොත්‍යත්ථො. නනු ච ‘‘අවිජ්ජානුසයපරික්ඛිත්තෙනා’’ත්‍යාදි වුත්තං. ජවනසහජාතානඤ්ච කථං අනුසයභාවොති? නායං දොසො අනුසයසදිසතාය තාසම්පි අනුසයවොහාරභාවතො. ඉතරථා අකුසලකම්මසහජාතානං භවතණ්හාසහජාතානං වා චුතිආසන්නජවනසහජාතානඤ්ච සඞ්ගහො න සියා. අවිජ්ජාව අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයනතො පවත්තනතො අනුසයො, තෙන පරික්ඛිත්තෙන පරිවාරිතෙන. තණ්හානුසයොව මූලං පධානං සහකාරීකාරණභූතං ඉමස්සාති තණ්හානුසයමූලකො. සඞ්ඛාරෙනාති කුසලාකුසලකම්මෙන කම්මසහජාතඵස්සාදිධම්මසමුදායෙන චුතිආසන්නජවනසහජාතෙන වා, තෙන ජනියමානං. අවිජ්ජාය හි පටිච්ඡන්නාදීනවවිසයෙ තණ්හා නාමෙති, ඛිපනකසඞ්ඛාරසම්මතා යථාවුත්තසඞ්ඛාරා ඛිපන්ති, යථාහු – "โดยสมควร" หมายถึง โดยเหมาะสมแก่กาลแห่งการทำกรรม และกาลแห่งการให้ผล อีกอย่างหนึ่ง หมายถึง โดยเหมาะสมแก่การเป็นไปตามกรรมที่กำลังให้ผล โดยอนุสัย หรือโดยชวนะที่เกิดร่วมกัน ก็มีกล่าวไว้ว่า "อันอนุสัยคืออวิชชาห่อหุ้มไว้" เป็นต้น แล้วชวนะที่เกิดร่วมกันจะเป็นอนุสัยได้อย่างไร? ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะแม้ธรรมเหล่านั้นก็มีโวหารว่าเป็นอนุสัย เพราะมีความคล้ายคลึงกับอนุสัย มิฉะนั้น การสงเคราะห์ชวนะที่เกิดร่วมกับอกุศลกรรม หรือชวนะที่เกิดร่วมกับภวตัณหา หรือชวนะที่เกิดร่วมกับจุติใกล้ตาย ก็จะไม่มี อวิชชานั่นแหละเป็นอนุสัย เพราะยังไม่ถูกละ จึงนอนเนื่องอยู่และเป็นไป ด้วยอวิชชานั้นที่ห่อหุ้มไว้ อนุสัยคือตัณหานั่นแหละเป็นรากเหง้า เป็นประธาน เป็นเหตุร่วมกันของสิ่งนี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่ามีอนุสัยคือตัณหาเป็นมูล "ด้วยสังขาร" หมายถึง ด้วยกุศลกรรมและอกุศลกรรม หรือด้วยหมู่แห่งธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่เกิดร่วมกับกรรม หรือด้วยชวนะที่เกิดร่วมกับจุติใกล้ตาย อันวิญญาณนั้นถูกสังขารนั้นทำให้เกิด เพราะในอารมณ์ที่อวิชชาปกปิดโทษไว้ ตัณหาย่อมโน้มน้อมไป และสังขารที่กล่าวมาแล้วนั้น ซึ่งนับว่าเป็นสังขารที่เหวี่ยงไป ย่อมเหวี่ยงไป ดังที่กล่าวไว้ว่า – ‘‘අවිජ්ජාතණ්හාසඞ්ඛාර-සහජෙහි අපායිනං; විසයාදීනවච්ඡාදිනමනක්ඛිපකෙහි තු. "ด้วยอวิชชา ตัณหา และสังขารที่เกิดร่วมกัน ของเหล่าสัตว์ผู้จะไปสู่อบาย แต่ด้วยธรรมทั้งหลายที่ปกปิดโทษของอารมณ์ โน้มน้อมไป และเหวี่ยงไป" ‘‘අප්පහීනෙහි [Pg.190] සෙසානං, ඡාදනං නමනම්පි ච; ඛිපකා පන සඞ්ඛාරා, කුසලාව භවන්තිහා’’ති. (ස. ස. 164-165); "ด้วยธรรมที่ยังไม่ถูกละ ของสัตว์ที่เหลือ ย่อมมีการปกปิดและการโน้มน้อมไป ส่วนสังขารที่เหวี่ยงไป ย่อมเป็นกุศลเท่านั้นในโลกนี้" (สา. สา. 164-165) සම්පයුත්තෙහි පරිග්ගය්හමානන්ති අත්තනා සම්පයුත්තෙහි ඵස්සාදීහි ධම්මෙහි සම්පයුත්තපච්චයාදිනා පරිවාරෙත්වා ගය්හමානං, සහජාතානමධිට්ඨානභාවෙන පුබ්බඞ්ගමභූතන්ති අත්තනා සහජාතානං පතිට්ඨානභාවෙන පධානභූතං. ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2) හි වුත්තං. භවන්තරපටිසන්ධානවසෙනාති පුරිමභවන්තරස්ස, පච්ඡිමභවන්තරස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤං එකාබද්ධං විය පටිසන්දහනවසෙන උප්පජ්ජමානමෙව පතිට්ඨාති, න ඉතො ගන්ත්වාත්‍යධිප්පායො. න හි පුරිමභවපරියාපන්නො කොචි ධම්මො භවන්තරං සඞ්කමති, නාපි පුරිමභවපරියාපන්නහෙතූහි විනා උප්පජ්ජති පටිඝොසපදීපමුද්දා වියාති අලමතිප්පපඤ්චෙන. "อันธรรมที่สัมปยุตต์ด้วยตนยึดถือไว้" หมายถึง อันธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตต์ด้วยตนแวดล้อมไว้ด้วยสัมปยุตตปัจจัยเป็นต้นแล้วยึดถือไว้ "เป็นประธานโดยความเป็นที่ตั้งของธรรมที่เกิดร่วมกัน" หมายถึง เป็นประธานโดยความเป็นที่ตั้งของธรรมที่เกิดร่วมกับตน เพราะมีกล่าวไว้ว่า "ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า" (ธ.ป. 1-2) "โดยความเป็นเครื่องสืบต่อภพ" หมายถึง โดยความเป็นเครื่องสืบต่อภพก่อนและภพหลังให้เป็นอันเดียวกัน เหมือนผูกติดกันไว้ ย่อมตั้งอยู่โดยเกิดขึ้นเท่านั้น มิใช่ไปจากภพนี้ เพราะธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่นับเนื่องในภพก่อน ย่อมไม่ข้ามไปสู่ภพอื่น และก็ไม่ได้เกิดขึ้นโดยปราศจากเหตุที่นับเนื่องในภพก่อน เหมือนเสียงสะท้อน แสงประทีป และตราประทับ ฉะนั้น ไม่ต้องขยายความมากไปกว่านี้ 92. මන්දං හුත්වා පවත්තානි මන්දප්පවත්තානි. පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු මනොද්වාරෙ ගතිනිමිත්තවසෙන, පඤ්චද්වාරෙ කම්මනිමිත්තවසෙනාත්‍යධිප්පායො. පටිසන්ධිභවඞ්ගානම්පි පච්චුප්පන්නාරම්මණතා ලබ්භතීති මනොද්වාරෙ තාව පටිසන්ධියා චතුන්නං භවඞ්ගානඤ්ච, පඤ්චද්වාරෙ පන පටිසන්ධියාව පච්චුප්පන්නාරම්මණභාවො ලබ්භති. තථා හි කස්සචි මනොද්වාරෙ ආපාථමාගතං පච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තං ආරබ්භ උප්පන්නාය තදාරම්මණපරියොසානාය චිත්තවීථියා අනන්තරං චුතිචිත්තෙ උප්පන්නෙ තදනන්තරං පඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ ආරම්මණෙ පවත්තාය පටිසන්ධියා චතුන්නං භවඞ්ගානං, පඤ්චද්වාරෙ ච ඤාතකාදීහි උපට්ඨාපිතෙසු දෙය්‍යධම්මෙසු වණ්ණාදිකෙ ආරබ්භ යථාරහං පවත්තාය චිත්තවීථියා චුතිචිත්තස්ස ච අනන්තරං එකචිත්තක්ඛණායුකෙ ආරම්මණෙ පවත්තාය පටිසන්ධියා පච්චුප්පන්නාරම්මණෙ පවත්ති උපලබ්භතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො [Pg.191] පන විසුද්ධිමග්ගෙ(විසුද්ධි. 2.620 ආදයො) විභඞ්ගට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 227) වා සඞ්ඛාරපච්චයාවිඤ්ඤාණපදවණ්ණනායං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. ඡද්වාරග්ගහිතන්ති කම්මනිමිත්තං ඡද්වාරග්ගහිතං, ගතිනිමිත්තං ඡට්ඨද්වාරග්ගහිතන්ති යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. අපරෙ පන අවිසෙසතො වණ්ණෙන්ති. සච්චසඞ්ඛෙපෙපි තෙනෙවාධිප්පායෙන ඉදං වුත්තං – ๙๒. ชื่อว่า มีความเป็นไปอย่างอ่อน เพราะเป็นไปอย่างอ่อน. มีอธิบายว่า ในอารมณ์ปัจจุบันทั้งหลายที่มาสู่คลองทวาร ในมโนทวารโดยอำนาจแห่งคตินิมิต ในปัญจทวารโดยอำนาจแห่งกรรมนิมิต. แม้ความเป็นอารมณ์ปัจจุบันของปฏิสนธิจิตและภวังคจิตทั้งหลายก็ย่อมมีได้. ด้วยเหตุนั้น ในมโนทวารก่อน ความเป็นไปในอารมณ์ปัจจุบันย่อมมีได้แก่ปฏิสนธิจิตและภวังคจิต ๔ ขณะ, ส่วนในปัญจทวาร ความเป็นอารมณ์ปัจจุบันย่อมมีได้แก่ปฏิสนธิจิตเท่านั้น. จริงอย่างนั้น การเป็นไปในอารมณ์ปัจจุบันย่อมปรากฏแก่ปฏิสนธิจิตและภวังคจิต ๔ ขณะ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์ที่มีอายุเหลือ ๕ ขณะจิต ในลำดับแห่งจุติจิตที่เกิดขึ้นต่อจากวิถีจิตที่มีตทาลัมพณะเป็นที่สุด ซึ่งเกิดขึ้นปรารภคตินิมิตที่เป็นปัจจุบันซึ่งมาสู่คลองในมโนทวารของใครคนหนึ่ง, และในปัญจทวาร การเป็นไปในอารมณ์ปัจจุบันย่อมปรากฏแก่ปฏิสนธิจิตซึ่งเป็นไปในอารมณ์ที่มีอายุเหลือ ๑ ขณะจิต ในลำดับแห่งวิถีจิตและจุติจิตที่ดำเนินไปตามสมควร ปรารภวัณณะเป็นต้นในไทยธรรมทั้งหลายที่พวกญาติเป็นต้นนำมาตั้งไว้. นี้เป็นความย่อในเรื่องนี้, ส่วนความพิสดาร พึงดูโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๒/๖๒๐ เป็นต้น) หรือในสัมโมหวิโนทนีอรรถกถาวิภังค์ (วิภงฺค. อฏฺฐ. ๒๒๗) ในการพรรณนาบทว่า สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ. คำว่า 'อันทวาร ๖ ยึดถือแล้ว' พึงประกอบตามสมควรว่า กรรมนิมิตอันทวาร ๖ ยึดถือแล้ว คตินิมิตอันทวารที่ ๖ ยึดถือแล้ว. ส่วนอาจารย์พวกอื่นพรรณนาไว้โดยไม่แปลกกัน. แม้ในคัมภีร์สัจจสังเขป ท่านก็กล่าวคำนี้ไว้ด้วยอัธยาศัยนั้นนั่นแลว่า - ‘‘පඤ්චද්වාරෙ සියා සන්ධි, විනා කම්මං ද්විගොචරෙ’’ති; (ස. ස. 173); "ปฏิสนธิในปัญจทวารพึงมีได้ ในอารมณ์ ๒ อย่าง โดยเว้นจากกรรม" (สจฺจ. ๑๗๓) අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.624-625; විභ. අට්ඨ. 227) පන ‘‘ගතිනිමිත්තං මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡතී’’ති වුත්තත්තා, තදාරම්මණාය ච පඤ්චද්වාරිකපටිසන්ධියා අදස්සිතත්තා, මූලටීකාදීසු ච ‘‘කම්මබලෙන උපට්ඨාපිතං වණ්ණායතනං සුපිනං පස්සන්තස්ස විය දිබ්බචක්ඛුස්ස විය ච මනොද්වාරෙයෙව ගොචරභාවං ගච්ඡතී’’ති (විසුද්ධි. මහා. 2.623) නියමෙත්වා වුත්තත්තා තෙසං වචනං න සම්පටිච්ඡන්ති ආචරියා. ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්චා’’ති එත්ථ ගතිනිමිත්තං තාව පච්චුප්පන්නාරම්මණං යුජ්ජති, කම්මනිමිත්තං පන පටිසන්ධිජනකකම්මස්සෙව නිමිත්තභූතං අධිප්පෙතන්ති කථං තස්ස චුතිආසන්නජවනෙහි ගහිතස්ස පච්චුප්පන්නභාවො සම්භවති. න හි තදෙව ආරම්මණුපට්ඨාපකං, තදෙව පටිසන්ධිජනකං භවෙය්‍ය උපචිතභාවාභාවතො අනස්සාදිතත්තා ච. ‘‘කතත්තා උපචිතත්තා’’ති (ධ. ස. 431) හි වචනතො පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනමෙව කම්මං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති. පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.232) ච නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං හෙතූනං පච්චයාපි සහෙතුකපටිසන්ධියා වුත්තත්තාකතූපචිතම්පි කම්මං තණ්හාය අස්සාදිතමෙව විපාකං අභිනිප්ඵාදෙති, තදා ච පටිසන්ධියා සමානවීථියං විය පවත්තමානානි චුතිආසන්නජවනානි කථං පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනානි සියුං, කථඤ්ච තානි තදා කණ්හාය පරාමට්ඨානි. අපිච පච්චුප්පන්නං කම්මනිමිත්තං චුතිආසන්නප්පවත්තානං පඤ්චද්වාරිකජවනානං ආරම්මණං හොති. ‘‘පඤ්චද්වාරිකකම්මඤ්ච පටිසන්ධිනිමිත්තකං න [Pg.192] හොති පරිදුබ්බලභාවතො’’ති අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.620; විභ. අට්ඨ. 227) වුත්තන්ති සච්චමෙතං. ඤාතකාදීහි උපට්ඨාපිතෙසු පන පුප්ඵාදීසු සන්නිහිතෙස්වෙව මරණසම්භවතො තත්ථ වණ්ණාදිකං ආරබ්භ චුතිආසන්නවීථිතො පුරිමභාගප්පවත්තානං පටිසන්ධිජනනසමත්ථානං මනොද්වාරිකජවනානං ආරම්මණභූතෙන සහ සමානත්තා තදෙකසන්තතිපතිතං චුතිආසන්නජවනග්ගහිතම්පි පච්චුප්පන්නං වණ්ණාදිකං කම්මනිමිත්තභාවෙන වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ආනන්දාචරියෙන ‘‘පඤ්චද්වාරෙ ච ආපාථමාගච්ඡන්තං පච්චුප්පන්නං කම්මනිමිත්තං ආසන්නකතකම්මාරම්මණසන්තතියං උප්පන්නං, තංසදිසඤ්ච දට්ඨබ්බ’’න්ති (විභ. මූලටී. 227; විසුද්ධි. මහා. 2.623). แต่เพราะในอรรถกถา (วิสุทธิ. ๒/๖๒๔-๖๒๕; วิภงฺค. อฏฺฐ. ๒๒๗) ท่านกล่าวไว้ว่า 'คตินิมิตย่อมมาสู่คลองในมโนทวาร' และเพราะไม่ได้แสดงปฏิสนธิทางปัญจทวารที่มีคตินิมิตนั้นเป็นอารมณ์ไว้, และเพราะในมูลฎีกาเป็นต้น ท่านกล่าวจำกัดไว้ว่า 'วัณณายตนะที่กรรมพลวัตให้ปรากฏ ย่อมถึงความเป็นอารมณ์ในมโนทวารเท่านั้น เหมือนของบุคคลผู้เห็นความฝันและเหมือนของบุคคลผู้มีทิพยจักษุ' (วิสุทธิ. มหา. ๒/๖๒๓), พระอาจารย์ทั้งหลายจึงไม่ยอมรับคำกล่าวของอาจารย์พวกนั้น. ในคำว่า 'และที่เป็นปัจจุบัน' นี้ คตินิมิตก่อน ย่อมควรเป็นอารมณ์ปัจจุบันได้, แต่กรรมนิมิตท่านประสงค์เอาสิ่งที่เป็นนิมิตของกรรมที่ยังปฏิสนธิให้เกิดเท่านั้น, ความเป็นปัจจุบันของกรรมนิมิตนั้นที่ถูกชวนะใกล้จุติยึดถือแล้ว จะมีได้อย่างไร? เพราะกรรมนั้นนั่นเองจะเป็นทั้งสิ่งที่ทำให้อารมณ์ปรากฏ และเป็นทั้งสิ่งที่ยังปฏิสนธิให้เกิดไม่ได้ เพราะไม่มีภาวะที่สั่งสมไว้และเพราะยังไม่ได้เสพเสวย. จริงอยู่ เพราะพระบาลีว่า 'เพราะเป็นกรรมที่ทำไว้ เพราะเป็นกรรมที่สั่งสมไว้' (ธ. ส. ๔๓๑) กรรมที่ได้การเสพคุ้นซ้ำๆ เท่านั้น จึงจะฉุดคร่าปฏิสนธิมา. และในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. ๑/๒๓๒) ท่านกล่าวถึงปัจจัยแห่งเหตุ ๒ ในขณะแห่งนิกันติ (ความยินดี) แม้แก่ปฏิสนธิที่มีเหตุ, กรรมที่ทำและสั่งสมไว้แล้วที่ถูกตัณหาเสพเสวยแล้วเท่านั้น จึงจะยังวิบากให้เกิดขึ้นได้, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ชวนะใกล้จุติทั้งหลายที่กำลังเป็นไปเหมือนอยู่ในวิถีเดียวกันกับปฏิสนธินั้น จะเป็นสภาพที่ได้การเสพคุ้นซ้ำๆ ได้อย่างไร และชวนะเหล่านั้นจะถูกตัณหาในขณะนั้นถูกต้องได้อย่างไร? อีกอย่างหนึ่ง กรรมนิมิตที่เป็นปัจจุบัน ย่อมเป็นอารมณ์ของปัญจทวาริกชวนะที่ดำเนินไปในเวลาใกล้จุติ. คำที่กล่าวไว้ในอรรถกถา (วิสุทธิ. ๒/๖๒๐; วิภงฺค. อฏฺฐ. ๒๒๗) ว่า 'และกรรมทางปัญจทวารไม่เป็นนิมิตแห่งปฏิสนธิ เพราะความเป็นสภาพที่อ่อนกำลังยิ่งนัก' ดังนี้ นี้เป็นความจริง. แต่เพราะเมื่อดอกไม้เป็นต้นที่พวกญาติเป็นต้นนำมาตั้งไว้มีอยู่พร้อมนั่นแล ความตายย่อมมีได้, ในกรณีนั้น วัณณะ (สี) เป็นต้นที่เป็นปัจจุบันซึ่งถูกชวนะใกล้จุติยึดถือแล้ว ท่านจึงกล่าวโดยความเป็นกรรมนิมิต เพราะความเป็นอารมณ์ที่เสมอกันกับอารมณ์ของมโนทวาริกชวนะทั้งหลายที่ดำเนินไปในส่วนก่อนจากวิถีใกล้จุติซึ่งสามารถยังปฏิสนธิให้เกิดได้ ปรารภวัณณะเป็นต้นนั้น และเพราะตกอยู่ในกระแสสันตติเดียวกัน. และพระอาจารย์อานันทะอาศัยเหตุนี้จึงกล่าวไว้ว่า 'และกรรมนิมิตที่เป็นปัจจุบันที่มาสู่คลองในปัญจทวาร เกิดขึ้นในกระแสแห่งอารมณ์ของกรรมที่ทำไว้ในเวลาใกล้ตาย และพึงเห็นว่ากรรมนิมิตนั้นเป็นเช่นเดียวกับอารมณ์นั้น' (วิภงฺค. มูลฏี. ๒๒๗; วิสุทธิ. มหา. ๒/๖๒๓). 94. යථාරහන්ති දුතියචතුත්ථපඨමතතියානං පටිසන්ධීනං අනුරූපතො. ๙๔. คำว่า ตามสมควร คือ โดยสมควรแก่ปฏิสนธิจิตที่ ๒ ที่ ๔ ที่ ๑ และที่ ๓. 98. ආරුප්පචුතියා පරං හෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතා ආරුප්පපටිසන්ධියො හොන්ති උපරූපරිඅරූපීනං හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමකම්මස්ස අනායූහනතො, උපචාරජ්ඣානස්ස පන බලවභාවතො තස්ස විපාකභූතා කාමතිහෙතුකා පටිසන්ධියො හොන්ති. රූපාවචරචුතියා පරං අහෙතුකරහිතා උපචාරජ්ඣානානුභාවෙනෙව දුහෙතුකතිහෙතුකපටිසන්ධියො සියුං, කාමතිහෙතුම්හා චුතිතො පරං සබ්බා එව කාමරූපාරූපභවපරියාපන්නා යථාරහං අහෙතුකාදිපටිසන්ධියො සියුං. ඉතරො දුහෙතුකාහෙතුකචුතිතො පරං කාමෙස්වෙව භවෙසු තිහෙතුකාදිපටිසන්ධියො සියුං. ๙๘. ภายหลังแต่จุติจากอรูปภพ ปฏิสนธิในอรูปภพทั้งหลายย่อมมีได้ เว้นอรูปภพเบื้องต่ำ เพราะอรูปพรหมชั้นสูงๆ ไม่มีการสั่งสมกรรมในชั้นที่ต่ำกว่าๆ, แต่เพราะความที่อุปจารฌานเป็นสภาพมีกำลัง ปฏิสนธิจิตที่เป็นกามติเหตุกะซึ่งเป็นวิบากของอุปจารฌานนั้นย่อมมีได้. ภายหลังแต่จุติจากรูปาวจรภพ ปฏิสนธิจิตที่เป็นทวิเหตุกะและติเหตุกะพึงมีได้ด้วยอานุภาพแห่งอุปจารฌานนั่นแล โดยเว้นจากอเหตุกปฏิสนธิ. ภายหลังแต่จุติจากกามติเหตุกภพ ปฏิสนธิจิตทั้งหลายมีอเหตุกปฏิสนธิเป็นต้นที่นับเนื่องในกามภพ รูปภพ และอรูปภพทั้งหมด พึงมีได้ตามสมควร. ส่วนภายหลังแต่จุติจากกามทวิเหตุกภพและอเหตุกภพที่เหลือ ปฏิสนธิจิตทั้งหลายมีติเหตุกปฏิสนธิเป็นต้น พึงมีได้ในกามภพทั้งหลายเท่านั้น. චුතිපටිසන්ධික්කමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาลำดับแห่งจุติและปฏิสนธิจบแล้ว. 99. පටිසන්ධියා [Pg.193] නිරොධස්ස අනන්තරතො පටිසන්ධිනිරොධානන්තරතො. තදෙව චිත්තන්ති තංසදිසතාය තබ්බොහාරප්පවත්තත්තා තදෙව චිත්තං යථා ‘‘තානියෙව ඔසධානී’’ති. අසති වීථිචිත්තුප්පාදෙති අන්තරන්තරා වීථිචිත්තානං උප්පාදෙ අසති, චුතිචිත්තං හුත්වා නිරුජ්ඣති තදෙව චිත්තන්ති සම්බන්ධො. ๙๙. คำว่า “หลังจากความดับแห่งปฏิสนธิ” คือหลังจากความดับแห่งปฏิสนธิโดยไม่คั่น คำว่า “จิตดวงนั้นนั่นเอง” คือจิตดวงนั้นนั่นเอง เพราะมีการใช้คำเรียกนั้นโดยความคล้ายคลึงกัน เหมือนคำว่า “ยาเหล่านั้นนั่นเอง” คำว่า “เมื่อไม่มีการเกิดขึ้นแห่งวิถีจิต” คือเมื่อไม่มีการเกิดขึ้นแห่งวิถีจิตคั่นกลาง ความสัมพันธ์คือ “จิตดวงนั้นนั่นเอง” ย่อมเป็นจุติจิตแล้วดับไป 101. පරිවත්තන්තා පවත්තන්ති යාව වට්ටමූලසමුච්ඡෙදාත්‍යධිප්පායො. ๑๐๑. คำว่า “ย่อมเป็นไปหมุนเวียน” มีความหมายว่า ย่อมเป็นไปจนกว่าจะถึงการตัดรากเหง้าของวัฏฏะ 102. යථා ඉහ භවෙපටිසන්ධි චෙව භවඞ්ගඤ්ච වීථියො ච චුති ච, තථා පුන භවන්තරෙ පටිසන්ධිභවඞ්ගන්ති එවමාදිකා අයං චිත්තසන්තති පරිවත්තතීති යොජනා. කෙචි පන ඉමස්මිං පරිච්ඡෙදෙ වීථිමුත්තසඞ්ගහස්සෙව දස්සිතත්තා පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනමෙව ඉධ ගහණං යුත්තන්ත්‍යාධිප්පායෙන ‘‘පටිසන්ධිභවඞ්ගවීථියො’’ති ඉමස්ස පටිසන්ධිභවඞ්ගප්පවාහාති අත්ථං වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං පවත්තිසඞ්ගහදස්සනාවසානෙ තත්ථ සඞ්ගහිතානං සබ්බෙසමෙව නිගමනස්ස අධිප්පෙතත්තා. එවඤ්හි සති ‘‘පටිසඞ්ඛාය පනෙතමද්ධුව’’න්ති එත්ථ සබ්බෙසමෙව එත-සද්දෙන පරාමසනං සුට්ඨු උපපන්නං හොති. එතං යථාවුත්තං වට්ටපවත්තං අද්ධුවං අනිච්චං පලොකධම්මං පටිසඞ්ඛාය පච්චවෙක්ඛිත්වා බුධා පණ්ඩිතා චිරාය චිරකාලං සුබ්බතා හුත්වා අච්චුතං ධුවං අචවනධම්මං පදං නිබ්බානං අධිගන්ත්වා මග්ගඵලඤාණෙන සච්ඡිකත්වා තතොයෙව සුට්ඨු සමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා සමං නිරුපධිසෙසනිබ්බානධාතුං එස්සන්ති පාපුණිස්සන්ති. ๑๐๒. การเชื่อมโยงความหมายคือ สันดานแห่งจิตนี้ย่อมหมุนเวียนไป เช่นเดียวกับในภพนี้มีปฏิสนธิ ภวังค์ วิถี และจุติฉันใด ในภพอื่นก็มีปฏิสนธิ ภวังค์ เป็นต้นฉันนั้น อาจารย์บางท่านในปริจเฉทนี้มีความเห็นว่า ในที่นี้ควรกล่าวถึงเฉพาะปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติเท่านั้น เพราะแสดงเฉพาะการสงเคราะห์วิถีมุตติ จึงกล่าวอธิบายคำว่า “ปฏิสนธิภวังควิถี” ว่าหมายถึง “กระแสแห่งปฏิสนธิและภวังค์” ซึ่งเป็นเพียงความเห็นของท่านเหล่านั้น เพราะในตอนท้ายของการแสดงการสงเคราะห์ปวัตติ มีความประสงค์จะสรุปทั้งหมดที่สงเคราะห์ไว้ในนั้น เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ การอ้างถึงทั้งหมดด้วยคำว่า “เอตัง” ในคำว่า “ปฏิสังขายะ ปเนตมัทธุวัง” ย่อมสมเหตุสมผลอย่างยิ่ง คำว่า “เอตัง” คือวัฏฏะที่กล่าวมาแล้วนี้ เป็นสิ่งไม่เที่ยง เป็นอนิจจะ มีความเสื่อมไป บัณฑิตทั้งหลายพิจารณาเห็นแล้วว่าเป็นเช่นนั้น จึงเป็นผู้ประพฤติดีมาเป็นเวลานาน และบรรลุบทอันไม่เคลื่อน ไม่หวั่นไหว คือพระนิพพาน ทำให้แจ้งด้วยมรรคผลญาณ และจากนั้นก็เป็นผู้มีเครื่องผูกคือความรักใคร่ถูกตัดขาดอย่างดีแล้ว ย่อมเข้าถึงพระนิพพานธาตุอันไม่มีอุปธิเหลืออยู่โดยสิ้นเชิง ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය ดังนี้ คำอธิบายอภิธัมมัตถสังคหะ ชื่ออภิธัมมัตถวิภาวินี වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายวิถีมุตติปริจเฉทจบลงแล้ว 6. රූපපරිච්ඡෙදවණ්ණනා ๖. คำอธิบายรูปปริจเฉท 1. එවං [Pg.194] තාව චිත්තචෙතසිකවසෙන දුවිධං අභිධම්මත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි රූපං, තදනන්තරඤ්ච නිබ්බානං දස්සෙතුමාරභන්තො ආහ ‘‘එත්තාවතා’’ත්‍යාදි. සප්පභෙදප්පවත්තිකා උද්දෙසනිද්දෙසපටිනිද්දෙසවසෙන තීහි පරිච්ඡෙදෙහි වුත්තප්පභෙදවන්තො, පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන ද්වීහි පරිච්ඡෙදෙහි වුත්තප්පවත්තිවන්තො ච චිත්තචෙතසිකා ධම්මා එත්තාවතා පඤ්චහි පරිච්ඡෙදෙහි විභත්තා හි යස්මා, ඉදානි යථානුප්පත්තං රූපං පවුච්චතීති යොජනා. ๑. เมื่อแสดงอภิธรรมธรรมะ 2 อย่าง คือ จิตและเจตสิก โดยนัยดังกล่าวมาแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงรูป และพระนิพพานต่อจากนั้น จึงกล่าวว่า “เอตตาวตา” เป็นต้น การเชื่อมโยงความหมายคือ เพราะเหตุว่า จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลาย ซึ่งมีประเภทและปวัตติพร้อมด้วยส่วนย่อย คือมีประเภทที่กล่าวไว้ใน 3 ปริจเฉท โดยนัยแห่งอุทเทส นิทเทส และปฏินิทเทส และมีปวัตติที่กล่าวไว้ใน 2 ปริจเฉท โดยนัยแห่งปวัตติและปฏิสนธิ ได้ถูกจำแนกไว้แล้วด้วย 5 ปริจเฉทเพียงเท่านี้ บัดนี้ รูปย่อมถูกกล่าวไปตามลำดับที่มาถึง 2. ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතරූපවිභාගත්ථං මාතිකං ඨපෙතුං ‘‘සමුද්දෙසා’’ත්‍යාදි වුත්තං. සඞ්ඛෙපතො උද්දිසනං සමුද්දෙසො. එකවිධාදිවසෙන විභජනං විභාගො, සමුට්ඨාති එතස්මා ඵලන්ති සමුට්ඨානං, කම්මාදයො රූපජනකපච්චයා. චක්ඛුදසකාදයො කලාපා. පවත්තික්කමතො චෙති භවකාලසත්තභෙදෙන රූපානං උප්පත්තික්කමතො. ๒. บัดนี้ เพื่อจะวางมาติกาสำหรับการจำแนกรูปตามที่รับรองไว้ จึงกล่าวคำว่า “สมุทเทสา” เป็นต้น การแสดงโดยย่อคือสมุทเทส การจำแนกโดยนัยแห่งเอกวิธะเป็นต้นคือวิภาค สิ่งที่ยังผลให้เกิดขึ้นคือสมุฏฐาน ปัจจัยที่ยังรูปให้เกิดมีกรรมเป็นต้น กลาปะมีจักขุทสกะเป็นต้น และโดยลำดับแห่งปวัตติ คือโดยลำดับแห่งการเกิดขึ้นของรูปโดยแบ่งเป็นกาลแห่งภพ 7 อย่าง රූපසමුද්දෙසවණ්ණනා คำอธิบายรูปสมุทเทส 3. උපාදින්නානුපාදින්නසන්තානෙසු සසම්භාරධාතුවසෙන මහන්තා හුත්වා භූතා පාතුභූතාති මහාභූතා (ධ. ස. අට්ඨ. 584). අථවා අනෙකවිධඅබ්භුතවිසෙසදස්සනෙන, අනෙකාභූතදස්සනෙන වා මහන්තානි අබ්භුතානි, අභූතානි වා එතෙසූති මහාභූතා, මායාකාරාදයො. තෙහි සමානා සයං අනීලාදිසභාවානෙව නීලාදිඋපාදායරූපදස්සනාදිතොති මහාභූතා. මනාපවණ්ණසණ්ඨානාදීහි වා සත්තානං වඤ්චිකා යක්ඛිනිආදයො විය මනාපඉත්ථිපුරිසරූපදස්සනාදිනා සත්තානං වඤ්චකත්තා මහන්තානි අභූතානි එතෙසූති මහාභූතා. වුත්තම්පි හෙතං – ๓. มหาภูตรูป (ธ.ส.อ. 584) เพราะเป็นใหญ่แล้วปรากฏขึ้นในขันธสันดานที่มีอุปาทินและอนุปาทินโดยความเป็นธาตุที่มีองค์ประกอบ อีกอย่างหนึ่ง เพราะสิ่งที่อัศจรรย์หรือสิ่งที่ไม่จริงเป็นใหญ่ในสิ่งเหล่านี้ ด้วยการเห็นความอัศจรรย์อันแปลกประหลาดหลายชนิด หรือด้วยการเห็นสิ่งที่ไม่จริงหลายอย่าง เช่นพวกนักมายากล จึงชื่อว่ามหาภูตรูป เสมอด้วยสิ่งเหล่านั้น ตนเองไม่มีสภาพเป็นสีเขียวเป็นต้น แต่ปรากฏเป็นอุปาทายรูปมีสีเขียวเป็นต้น จึงชื่อว่ามหาภูตรูป หรือเพราะสิ่งที่ไม่จริงเป็นใหญ่ในสิ่งเหล่านี้ ด้วยวรรณะและสัณฐานที่น่าพอใจเป็นต้น เหมือนพวกยักษิณีเป็นต้นที่หลอกลวงสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการปรากฏเป็นรูปหญิงชายที่น่าพอใจเป็นต้น เพราะหลอกลวงสัตว์ทั้งหลาย จึงชื่อว่ามหาภูตรูป แม้คำนี้ก็ตรัสไว้ว่า – ‘‘මහන්තා [Pg.195] පාතුභූතාති, මහාභූතසමාති වා; වඤ්චකත්තා අභූතෙන, ‘මහාභූතා’ති සම්මතා’’ති. (අභිධ. 626); “เพราะเป็นใหญ่แล้วปรากฏขึ้น หรือเพราะเสมอด้วยมหาภูต เพราะหลอกลวงด้วยสิ่งที่ไม่จริง จึงชื่อว่า ‘มหาภูตรูป’ (อภิธา. 626)” අථ වා මහන්තපාතුභාවතො මහන්තානි භවන්ති එතෙසු උපාදාරූපානි, භූතානි චාති මහාභූතානි. මහාභූතෙ උපාදාය පවත්තං රූපං උපාදායරූපං. යදි එවං ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තතො මහාභූතා’’ත්‍යාදිවචනතො (පට්ඨා. 1.1.53) එකෙකමහාභූතා සෙසමහාභූතානං නිස්සයා හොන්තීති තෙසම්පි උපාදායරූපතාපසඞ්ගොති? නයිදමෙවං උපාදායෙව පවත්තරූපානං තංසමඤ්ඤාසිද්ධිතො. යඤ්හි මහාභූතෙ උපාදියති, සයඤ්ච අඤ්ඤෙහි උපාදීයති. න තං උපාදායරූපං. යං පන උපාදීයතෙව, න කෙනචි උපාදීයති, තදෙව උපාදායරූපන්ති නත්ථි භූතානං තබ්බොහාරප්පසඞ්ගො. අපිච චතුන්නං මහාභූතානං උපාදායරූපන්ති උපාදායරූපලක්ඛණන්ති නත්ථි තයො උපාදාය පවත්තානං උපාදායරූපතාති. อีกอย่างหนึ่ง เพราะการปรากฏขึ้นอย่างใหญ่หลวง อุปาทายรูปและภูตรูปทั้งหลายย่อมเป็นใหญ่ในสิ่งเหล่านี้ จึงชื่อว่ามหาภูตรูป รูปที่อาศัยมหาภูตรูปเกิดขึ้น ชื่อว่าอุปาทายรูป ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะพระดำรัสว่า ‘มหาภูตรูปทั้งหลายอาศัยมหาภูตรูปหนึ่ง’ เป็นต้น (ปฏฺฐา. 1.1.53) มหาภูตรูปแต่ละอย่างย่อมเป็นที่อาศัยของมหาภูตรูปที่เหลือ ก็จะพึงถึงความเป็นอุปาทายรูปของมหาภูตรูปเหล่านั้นด้วยมิใช่หรือ? ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะรูปที่อาศัยเกิดขึ้นเท่านั้น ย่อมสำเร็จชื่อนั้น รูปใดอาศัยมหาภูตรูป และตนเองก็ถูกรูปอื่นอาศัย รูปนั้นไม่ใช่อุปาทายรูป ส่วนรูปใดถูกอาศัยเท่านั้น ไม่ถูกรูปอื่นใดอาศัย รูปนั้นแหละชื่อว่าอุปาทายรูป จึงไม่มีการถึงซึ่งการเรียกขานนั้นของภูตรูปทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ลักษณะของอุปาทายรูปคือรูปที่อาศัยมหาภูตรูปทั้งสี่ จึงไม่มีความเป็นอุปาทายรูปของรูปที่อาศัยมหาภูตรูปสามอย่างเกิดขึ้น 4. පථනට්ඨෙන පථවී, තරුපබ්බතාදීනං පකතිපථවී විය සහජාතරූපානං පතිට්ඨානභාවෙන පක්ඛායති, උපට්ඨාතීති වුත්තං හොති, පථවී එව ධාතු සලක්ඛණධාරණාදිතො නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන සරීරසෙලාවයවධාතුසදිසත්තා චාති පථවීධාතු. ආපෙති සහජාතරූපානි පත්ථරති, ආපායති වා බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙතීති ආපො. තෙජෙති පරිපාචෙති, නිසෙති වා තික්ඛභාවෙන සෙසභූතත්තයං උස්මාපෙතීති තෙජො. වායති දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන භූතසඞ්ඝාතං පාපෙතීති වායො. චතස්සොපි පනෙතා යථාක්කමං කථිනත්තදවත්තඋණ්හත්තවිත්ථම්භනත්තලක්ඛණාති දට්ඨබ්බං. ๔. ปฐวีธาตุ เพราะแผ่ไป กล่าวคือย่อมแผ่ไป ย่อมตั้งอยู่โดยความเป็นที่ตั้งของรูปที่เกิดร่วมกัน เหมือนแผ่นดินที่เป็นธรรมชาติของต้นไม้ภูเขาเป็นต้น ปฐวีธาตุ เพราะทรงไว้ซึ่งลักษณะของตนเป็นต้น และเพราะเหมือนธาตุที่เป็นส่วนของร่างกายและภูเขาโดยความเป็นสิ่งไม่มีสัตว์ไม่มีชีวิต อาโปธาตุ เพราะแผ่ซ่านรูปที่เกิดร่วมกัน หรือเพราะทำให้เจริญ ทำให้งอกงาม เตโชธาตุ เพราะทำให้สุกงอม หรือเพราะทำให้ร้อนด้วยความเป็นของร้อนแก่ภูตรูปที่เหลือสามอย่าง วาโยธาตุ เพราะพัดไปโดยความเป็นเหตุให้เกิดในที่อื่น และเพราะยังหมู่ภูตรูปให้ถึง ธาตุทั้งสี่นี้ตามลำดับ พึงทราบว่ามีลักษณะคือความแข็ง ความเอิบอาบ ความร้อน และความพยุงไว้ 5. චක්ඛාදීනං වචනත්ථො හෙට්ඨා කථිතොව. පසාදරූපං නාම චතුන්නං මහාභූතානං පසන්නභාවහෙතුකත්තා. තං [Pg.196] පන යථාක්කමං දට්ඨුකාමතාසොතුකාමතාඝායිතුකාමතාසායිතුකාමතාඵුසිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණං. තත්ථ චක්ඛු තාව මජ්ඣෙ කණ්හමණ්ඩලස්ස ඌකාසිරප්පමාණෙ අභිමුඛෙ ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිපදෙසෙ තෙලමිව පිචුපටලානි සත්තක්ඛිපටලානි බ්‍යාපෙත්වා ධාරණනහාපනමණ්ඩනබීජනකිච්චාහි චතූහි ධාතීහි විය ඛත්තියකුමාරො සන්ධාරණබන්ධනපරිපාචනසමුදීරණකිච්චාහි චතූහි ධාතූහි කතූපකාරං උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං ආයුනා පරිපාලියමානං වණ්ණාදීහි පරිවාරිතං යථායොගං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථුද්වාරභාවං සධෙන්තං පවත්තති, ඉතරං ‘‘සසම්භාරචක්ඛූ’’ති වුච්චති. එවං සොතාදයොපි යථාක්කමං සොතබිලබ්භන්තරෙ අඞ්ගුලිවෙධනාකාරං උපචිතතනුතම්බලොමං, නාසිකබ්භන්තරෙ අජපදසණ්ඨානං, ජිව්හාමජ්ඣෙ උප්පලදලග්ගසණ්ඨානං පදෙසං අභිබ්‍යාපෙත්වා පවත්තන්ති, ඉතරං පන ඨපෙත්වා කම්මජතෙජස්ස පතිට්ඨානට්ඨානං කෙසග්ගලොමග්ගනඛග්ගසුක්ඛචම්මානි ච අවසෙසං සකලසරීරං ඵරිත්වා පවත්තති. එවං සන්තෙපි ඉතරෙහි තස්ස සඞ්කරො න හොති භින්නනිස්සයලක්ඛණත්තා. එකනිස්සයානිපි හි රූපරසාදීනි ලක්ඛණභෙදතො අසංකිණ්ණාති කිං පන භින්නනිස්සයා පසාදා. ๕. อรรถแห่งคำว่าจักขุเป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในตอนต้น ชื่อว่าปสาทรูป เพราะเป็นเหตุแห่งความผ่องใสของมหาภูตรูปทั้ง ๔ ปสาทรูปนั้นตามลำดับ มีลักษณะเป็นความผ่องใสของภูตรูปที่มีกรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความอยากเห็น อยากฟัง อยากดม อยากลิ้ม และอยากถูกต้องเป็นเหตุเกิด ในบรรดานั้น จักขุปสาท ย่อมเป็นไปในส่วนที่เกิดแห่งสัณฐานของร่างกายที่ตั้งอยู่ตรงหน้า ในท่ามกลางตาดำ มีประมาณเท่าศีรษะของเหา แผ่ไปทั่วชั้นแห่งตา ๗ ชั้น เหมือนน้ำมันแผ่ไปในปุยฝ้าย ได้รับอุปการะจากธาตุ ๔ คือ การทรงไว้ การผูกพัน การทำให้สุกงอม และการพัดพา เหมือนกษัตริย์กุมารที่ได้รับการบำรุงจากพี่เลี้ยง ๔ คน คือ การประคองไว้ การอาบน้ำ การประดับ และการพัดวี ได้รับการอุปถัมภ์จากอุตุ จิต และอาหาร ได้รับการรักษาจากชีวิตินทรีย์ แวดล้อมด้วยวรรณะเป็นต้น ยังความเป็นวัตถุและทวารของจักขุวิญญาณเป็นต้นให้สำเร็จตามสมควร ส่วนที่เหลือเรียกว่า ‘สสัมภารจักขุ’ โสตปสาทเป็นต้นก็เช่นกัน ย่อมเป็นไปโดยแผ่ไปทั่วบริเวณตามลำดับ คือ ในช่องหู มีสัณฐานเหมือนวงแหวนที่ดาดด้วยขนละเอียดสีแดง ในช่องจมูก มีสัณฐานเหมือนกีบแพะ ในท่ามกลางลิ้น มีสัณฐานเหมือนปลายกลีบดอกบัว ส่วนกายปสาทนั้น เว้นที่ตั้งของกรรมชเตโชธาตุ ปลายผม ปลายขน ปลายเล็บ และหนังแห้งเสียแล้ว ย่อมแผ่ไปทั่วร่างกายที่เหลือทั้งหมด แม้เป็นเช่นนั้น ปสาทรูปนั้นก็ไม่ปะปนกับรูปอื่น เพราะมีลักษณะที่อาศัยต่างกัน แม้รูปและรสเป็นต้นที่มีที่อาศัยเดียวกัน ก็ยังไม่ปะปนกันเพราะลักษณะต่างกัน ไฉนเล่าปสาทรูปที่มีที่อาศัยต่างกันจะไม่ปะปนกัน 6. ආපොධාතුයා සුඛුමභාවෙන ඵුසිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘ආපොධාතු විවජ්ජිතං භූතත්තයසඞ්ඛාත’’න්ති. කිඤ්චාපි හි සීතතා ඵුසිත්වා ගය්හති, සා පන තෙජොයෙව. මන්දෙ හි උණ්හත්තෙ සීතබුද්ධි සීතතාසඞ්ඛාතස්ස කස්සචි ගුණස්ස අභාවතො. තයිදං සීතබුද්ධියා අනවට්ඨිතභාවතො විඤ්ඤායති පාරාපාරෙ විය. තථා හි ඝම්මකාලෙ ආතපෙ ඨත්වා ඡායං පවිට්ඨානං සීතබුද්ධි හොති, තත්ථෙව චිරකාලං ඨිතානං උණ්හබුද්ධි. යදි ච ආපොධාතු සීතතා සියා, උණ්හභාවෙන සහ එකස්මිං කලාපෙ [Pg.197] උපලබ්භෙය්‍ය, න චෙවං උපලබ්භති, තස්මා විඤ්ඤායති ‘‘න ආපොධාතු සීතතා’’ති. යෙ පන ‘‘දවතා ආපොධාතු, සා ච ඵුසිත්වා ගය්හතී’’ති වදන්ති, තෙ වත්තබ්බා ‘‘දවතා නාම ඵුසිත්වා ගය්හතීති ඉදං ආයස්මන්තානං අභිමානමත්තං සණ්ඨානෙ වියා’’ති. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි – ๖. เพราะอาโปธาตุมีความละเอียด ไม่สามารถถูกต้องได้ จึงกล่าวว่า ‘โผฏฐัพพะคือภูตรูป ๓ อย่าง เว้นอาโปธาตุ’ ถึงแม้ความเย็นจะถูกถูกต้องได้ แต่ความเย็นนั้นก็คือเตโชธาตุเท่านั้น เพราะเมื่อความร้อนอ่อนลง ย่อมมีความรู้สึกว่าเป็นความเย็น เพราะไม่มีคุณสมบัติใดๆ ที่ชื่อว่าความเย็นโดยเฉพาะ ความรู้สึกว่าเป็นความเย็นนี้ พึงทราบว่าไม่คงที่ เหมือนฝั่งโน้นและฝั่งนี้ เช่นนั้นแหละ ในฤดูร้อน ผู้ที่ยืนอยู่กลางแดดแล้วเข้าไปในร่ม ย่อมมีความรู้สึกว่าเป็นความเย็น แต่เมื่ออยู่ในที่นั้นนานๆ ย่อมมีความรู้สึกว่าเป็นความร้อน ถ้าอาโปธาตุเป็นความเย็น ก็จะพึงปรากฏพร้อมกับความร้อนในกลาปเดียวกัน แต่ก็ไม่ปรากฏเช่นนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ‘อาโปธาตุไม่ใช่ความเย็น’ ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า ‘ความเอิบอาบคืออาโปธาตุ และความเอิบอาบนั้นถูกถูกต้องได้’ ชนเหล่านั้นพึงถูกย้อนว่า ‘ที่ว่าความเอิบอาบถูกถูกต้องได้นั้น เป็นเพียงความสำคัญเอาเองของท่านทั้งหลาย เหมือนในเรื่องสัณฐาน’ ดังที่ท่านผู้รู้แต่ก่อนกล่าวไว้ว่า – ‘‘දවතාසහවුත්තීනි, තීණි භූතානි සම්ඵුසං; දවතං සම්ඵුසාමීති, ලොකොයමභිමඤ්ඤති. “เมื่อถูกต้องภูตรูป ๓ อย่างที่เกิดร่วมกับความเอิบอาบ โลกนี้ย่อมสำคัญเอาเองว่า ‘เราถูกต้องความเอิบอาบ’” ‘‘භූතෙ ඵුසිත්වා සණ්ඨානං, මනසා ගණ්හතො යථා; පච්චක්ඛතො ඵුසාමීති, විඤ්ඤෙය්‍යා දවතා තථා’’ති. “เหมือนเมื่อถูกต้องภูตรูปแล้วกำหนดสัณฐานด้วยใจ ย่อมสำคัญว่า ‘เราถูกต้องสัณฐานโดยตรง’ ความเอิบอาบก็พึงทราบเช่นนั้น” ගොචරරූපං නාම පඤ්චවිඤ්ඤාණවිසයභාවතො. ගාවො ඉන්ද්‍රියානි චරන්ති එත්ථාති ගොචරන්ති හි ආරම්මණස්සෙතං නාමං. තං පනෙතං පඤ්චවිධම්පි යථාක්කමං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ගොචරභාවලක්ඛණං, චක්ඛාදිපටිහනනලක්ඛණං වා. ชื่อว่าโคจรรูป เพราะเป็นอารมณ์ของปัญจวิญญาณ ๕ คำว่า โคจร เป็นชื่อของอารมณ์ เพราะเป็นที่ที่อินทรีย์ทั้งหลายเที่ยวไป โคจรรูปทั้ง ๕ อย่างนั้นตามลำดับ มีลักษณะเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณเป็นต้น หรือมีลักษณะกระทบกับจักขุประสาทเป็นต้น 7. ඉත්ථියා භාවො ඉත්ථත්තං (ධ. ස. අට්ඨ. 632). පුරිසස්ස භාවො පුරිසත්තං. තත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පහෙතුභාවලක්ඛණං ඉත්ථත්තං, පුරිසලිඞ්ගාදිහෙතුභාවලක්ඛණං පුරිසත්තං. තත්ථ ඉත්ථීනං අඞ්ගජාතං ඉත්ථිලිඞ්ගං. සරාධිප්පායා ඉත්ථිනිමිත්තං ‘‘ඉත්ථී’’ති සඤ්ජානනස්ස පච්චයභාවතො. අවිසදඨානගමනනිසජ්ජාදි ඉත්ථිකුත්තං. ඉත්ථිසණ්ඨානං ඉත්ථාකප්පො. පුරිසලිඞ්ගාදීනිපි වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බානි. අට්ඨකථායං පන අඤ්ඤථා ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනි වණ්ණිතානි. තං පන එවං සඞ්ගහෙත්වා වදන්ති – ๗. ความเป็นหญิง ชื่อว่าอิตถัตตะ (ธ.ส.อ. 632) ความเป็นชาย ชื่อว่าปุริสัตตะ ในบรรดานั้น อิตถัตตะมีลักษณะเป็นเหตุแห่งอิตถีลิงค์ นิมิต กุตตะ และอากัปปะ ปุริสัตตะมีลักษณะเป็นเหตุแห่งปุริสลิงค์เป็นต้น ในบรรดานั้น อวัยวะเพศหญิงชื่อว่าอิตถีลิงค์ นิมิตของหญิงคือเสียงและอาการเป็นต้นที่เป็นปัจจัยแห่งการรู้ว่า ‘หญิง’ กุตตะของหญิงคือการยืน การเดิน และการนั่งเป็นต้นที่ไม่ฉะฉาน (คืออ่อนช้อย) อากัปปะของหญิงคือสัณฐานของหญิง ปุริสลิงค์เป็นต้นก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่อรรถกถาได้พรรณนาอิตถีลิงค์เป็นต้นไว้เป็นอย่างอื่น บัณฑิตทั้งหลายรวบรวมคำนั้นแล้วกล่าวว่า – ‘‘ලිඞ්ගං හත්ථාදිසණ්ඨානං, නිමිත්තං මිහිතාදිකං; කුත්තං සුප්පාදිනා කීළා, ආකප්පො ගමනාදික’’න්ති. “ลิงค์คือสัณฐานมือเป็นต้น นิมิตคือการยิ้มเป็นต้น กุตตะคือการเล่นด้วยเครื่องเล่นมีถาดเป็นต้น อากัปปะคือการเดินเป็นต้น” භාවරූපං නාම භවති එතෙන ඉත්ථාදිඅභිධානං, බුද්ධි චාති කත්වා. තං පනෙතං කායින්ද්‍රියං විය සකලසරීරං ඵරිත්වා තිට්ඨති. ชื่อว่าภาวรูป เพราะเป็นเหตุให้เกิดการเรียกขานและความรู้ว่าเป็นหญิงเป็นต้น ภาวรูปนั้นเหมือนกายินทรีย์ คือตั้งอยู่แผ่ไปทั่วร่างกายทั้งหมด 8. හදයමෙව [Pg.198] මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං නිස්සයත්තා වත්ථු චාති හදයවත්ථු. තථා හි තං ධාතුද්වයනිස්සයභාවලක්ඛණං, තඤ්ච හදයකොසබ්භන්තරෙ අඩ්ඪපසතමත්තං ලොහිතං නිස්සාය පවත්තති. රූපකණ්ඩෙ අවුත්තස්සපි පනෙතස්ස ආගමතො, යුත්තිතො ච අත්ථිභාවො දට්ඨබ්බො. තත්ථ, තං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති ‘‘යං රූපං මනොධාතුයා ච මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ච තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.8) එවමාගතං පට්ඨානවචනං ආගමො. යුත්ති පනෙවං දට්ඨබ්බා – ๘. หทัยนั่นแหละเป็นวัตถุ เพราะเป็นที่อาศัยของมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ จึงชื่อว่า หทัยวัตถุ แท้จริง หทัยวัตถุนั้นมีลักษณะเป็นที่อาศัยของธาตุ ๒ อย่างนั้น และหทัยวัตถุนั้นอาศัยโลหิตประมาณกึ่งฟายมือ ซึ่งอยู่ในภายในโพรงหัวใจย่อมเป็นไป อนึ่ง แม้หทัยวัตถุนี้ไม่ได้กล่าวไว้ในรูปกัณฑ์ แต่ก็พึงทราบว่ามีอยู่โดยอาคมและโดยยุติ ในบรรดาหทัยวัตถุนั้น มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุย่อมเป็นไปโดยอาศัยรูปนั้น คำในปัฏฐานที่มาอย่างนี้ว่า 'รูปใดเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุและธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุนั้น ด้วยนิสสยปัจจัย' (ปัฏฐาน 1.1.8) นี้เป็นอาคม ส่วนยุติพึงเห็นอย่างนี้ว่า – ‘‘නිප්ඵන්නභූතිකාධාරා, ද්වෙ ධාතූ කාමරූපිනං; රූපානුබන්ධවුත්තිත්තා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො විය. “ธาตุ ๒ อย่าง (มโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ) ของสัตว์ผู้มีรูปในกามภพ มีที่อาศัยเป็นรูปที่สำเร็จแล้ว เพราะเป็นไปเนื่องด้วยรูป เหมือนจักขุวิญญาณเป็นต้น” ‘‘චක්ඛාදිනිස්සිතානෙතා, තස්සඤ්ඤාධාරභාවතො; නාපි රූපාදිකෙ තෙසං, බහිද්ධාපි පවත්තිතො. “ธาตุเหล่านั้นมิได้อาศัยจักขุเป็นต้น เพราะมีที่อาศัยอื่นจากจักขุเป็นต้นนั้น และธาตุเหล่านั้นก็มิได้อาศัยรูปารมณ์เป็นต้น เพราะเป็นไปในภายนอกด้วย” ‘‘න චාපි ජීවිතං තස්ස, කිච්චන්තරනියුත්තිතො; න ච භාවද්වයං තස්මිං, අසන්තෙපි පවත්තිතො. “ชีวิตินทรีย์ก็ไม่ใช่ที่อาศัยของธาตุนั้น เพราะชีวิตินทรีย์ถูกกำหนดให้มีกิจอื่น และภาวะ ๒ อย่าง (อิตถีภาวะ, ปุริสภาวะ) ก็ไม่ใช่ที่อาศัยของธาตุนั้น เพราะธาตุนั้นย่อมเป็นไปได้แม้เมื่อภาวะ ๒ อย่างนั้นไม่มี” ‘‘තස්මා තදඤ්ඤං වත්ථු තං, භූතිකන්ති විජානියං; වත්ථාලම්බදුකානන්තු, දෙසනාභෙදතො ඉදං; ධම්මසඞ්ගණිපාඨස්මිං, න අක්ඛාතං මහෙසිනා’’ති. “เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าวัตถุนั้นเป็นรูปที่สำเร็จแล้วอย่างอื่นจากที่กล่าวมา ส่วนวัตถุนี้พระมหามุนีมิได้ตรัสไว้ในพระบาลีธรรมสังคณี เพราะความแตกต่างแห่งการแสดงในหมวดวัตถุและอารมณ์” 9. ජීවන්ති තෙනාති ජීවිතං, තදෙව කම්මජරූපපරිපාලනෙ ආධිපච්චයොගතො ඉන්ද්‍රියන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං. තථා හෙතං කම්මජරූපපරිපාලනලක්ඛණං. යථාසකං ඛණමත්තට්ඨායීනම්පි හි සහජාතානං පවත්තිහෙතුභාවෙනෙව අනුපාලකං. න හි තෙසං කම්මංයෙව ඨිතිකාරණං හොති ආහාරජාදීනං ආහාරාදි විය කම්මස්ස තඞ්ඛණාභාවතො. ඉදං පන සහ පාචනග්ගිනා අනවසෙසඋපාදින්නකායං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති. ๙. สัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นอยู่ด้วยสิ่งนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ชีวิต. ชีวิตนั้นนั่นแหละเป็นอินทรีย์ เพราะประกอบด้วยความเป็นใหญ่ในการบำรุงรักษากัมมชรูป จึงชื่อว่า ชีวิตินทรีย์. แท้จริง ชีวิตินทรีย์นั้นมีลักษณะเป็นการบำรุงรักษากัมมชรูป. ชีวิตินทรีย์นั้นเป็นเครื่องบำรุงรักษารูปที่เกิดพร้อมกัน แม้ซึ่งตั้งอยู่เพียงขณะเดียวตามสมควร โดยความเป็นเหตุแห่งการเป็นไป. เพราะกรรมไม่ใช่เหตุแห่งการตั้งอยู่ของรูปเหล่านั้น เหมือนอาหารเป็นต้นไม่ใช่เหตุแห่งการตั้งอยู่ของรูปที่เกิดจากอาหารเป็นต้น เพราะกรรมไม่มีในขณะนั้น. ส่วนชีวิตินทรีย์นี้ย่อมเป็นไปแผ่ไปทั่วร่างกายที่กรรมยึดถือไว้ทั้งหมด พร้อมด้วยไฟธาตุ (ไฟย่อยอาหาร). 10. කබළං [Pg.199] කත්වා අජ්ඣොහරීයතීති කබළීකාරො ආහාරො, ඉදඤ්ච සවත්ථුකං කත්වා ආහාරං දස්සෙතුං වුත්තං. සෙන්ද්‍රියකායොපත්ථම්භනහෙතුභූතා පන අඞ්ගමඞ්ගානුසාරී රසහරසඞ්ඛාතා අජ්ඣොහරිතබ්බාහාරසිනෙහභූතා ඔජා ඉධ ආහාරරූපං නාම. තථා හෙතං සෙන්ද්‍රියකායොපත්ථම්භනහෙතුභාවලක්ඛණං, ඔජට්ඨමකරූපාහරණලක්ඛණං වා. ๑๐. อาหารที่บุคคลกลืนกินโดยทำเป็นคำๆ ชื่อว่า กพฬิงการาหาร. และคำนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงอาหารโดยมีวัตถุ (สาระ) ด้วย. ส่วนโอชาอันเป็นเหตุแห่งการค้ำจุนร่างกายที่มีอินทรีย์ เป็นสาระแห่งอาหารที่พึงกลืนกิน ซึ่งชื่อว่า รสหระ (นำรสไป) ที่ซึมซาบไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ ในที่นี้ชื่อว่า อาหารรูป. แท้จริง อาหารรูปนั้นมีลักษณะเป็นเหตุแห่งการค้ำจุนร่างกายที่มีอินทรีย์ หรือมีลักษณะเป็นการนำรูปมีโอชาเป็นที่ ๘ มาให้. 11. කක්ඛළත්තාදිනා අත්තනො අත්තනො සභාවෙන උපලබ්භනතො සභාවරූපං නාම. උප්පාදාදීහි, අනිච්චතාදීහි වා ලක්ඛණෙහි සහිතන්ති සලක්ඛණං. පරිච්ඡෙදාදිභාවං විනා අත්තනො සභාවෙනෙව කම්මාදීහි පච්චයෙහි නිප්ඵන්නත්තා නිප්ඵරූපං නාම. රුප්පනසභාවො රූපං, තෙන යුත්තම්පි රූපං, යථා ‘‘අරිසසො, නීලුප්පල’’න්ති, ස්වායං රූප-සද්දො රුළ්හියා අතංසභාවෙපි පවත්තතීති අපරෙන රූප-සද්දෙන විසෙසෙත්වා ‘‘රූපරූප’’න්ති වුත්තං යථා ‘‘දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති. පරිච්ඡෙදාදිභාවං අතික්කමිත්වා සභාවෙනෙව උපලබ්භනතො ලක්ඛණත්තයාරොපනෙන සම්මසිතුං අරහත්තා සම්මසනරූපං. ๑๑. รูปที่บุคคลพึงรู้ได้ด้วยสภาวะของตนๆ มีความแข็งกระด้างเป็นต้น ชื่อว่า สภาวรูป. รูปที่ประกอบด้วยลักษณะมีการเกิดขึ้นเป็นต้น หรือมีความไม่เที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า สลักขณะ (รูปที่มีลักษณะ). รูปที่สำเร็จแล้วด้วยปัจจัยมีกรรมเป็นต้น ด้วยสภาวะของตนเอง โดยปราศจากความเป็นส่วนที่ถูกกำหนดเป็นต้น ชื่อว่า นิปผันนรูป. สภาวะที่แตกสลายไป ชื่อว่า รูป. รูปที่ประกอบด้วยสภาวะนั้นก็ชื่อว่า รูป เหมือนคำว่า "โรคริดสีดวง" "นิลุบล" (อุบลสีน้ำเงิน). คำว่า "รูป" นี้ย่อมเป็นไปในสิ่งที่ไม่ใช่สภาวะนั้นโดยรูฬหิ (โดยความนิยม) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวแยกแยะด้วยคำว่า "รูป" อีกคำหนึ่งว่า "รูปรูป" เหมือนคำว่า "ทุกขทุกข์". รูปที่พึงพิจารณา เพราะพึงพิจารณาโดยการยกขึ้นซึ่งลักษณะ ๓ อย่าง โดยที่รูปนั้นพึงรู้ได้ด้วยสภาวะของตนเอง โดยล่วงพ้นความเป็นส่วนที่ถูกกำหนดเป็นต้น ชื่อว่า สัมมสนรูป. 12. න කස්සතීති අකාසො. අකාසොයෙව ආකාසො, නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතු චාති ආකාසධාතු. චක්ඛුදසකාදිඑකෙකකලාපගතරූපානං කලාපන්තරෙහි අසංකිණ්ණභාවාපාදනවසෙන පරිච්ඡෙදකං, තෙහි වා පරිච්ඡිජ්ජමානං, තෙසං පරිච්ඡෙදමත්තං වා රූපං පරිච්ඡෙදරූපං. තඤ්හි තං තං රූපකලාපං පරිච්ඡින්දන්තං විය හොති. විජ්ජමානෙපි ච කලාපන්තරභූතෙහි කලාපන්තරභූතානං සම්ඵුට්ඨභාවෙ තංතංරූපවිවිත්තතා රූපපරියන්තො ආකාසො. යෙසඤ්ච සො පරිච්ඡෙදො, තෙහි සයං අසම්ඵුට්ඨොයෙව. අඤ්ඤථා පරිච්ඡින්නතා න සියා තෙසං රූපානං බ්‍යාපීභාවාපත්තිතො. අබ්‍යාපිතා [Pg.200] හි අසම්ඵුට්ඨතා. තෙනාහ භගවා ‘‘අසම්ඵුට්ඨං චතූහි මහාභූතෙහී’’ති (ධ. ස. 637). ๑๒. สิ่งที่ไม่ขัดขวาง ชื่อว่า อากาสะ. อากาสะนั่นแหละเป็นอากาสะ และเป็นธาตุโดยความเป็นของไม่มีชีวิต จึงชื่อว่า อากาสธาตุ. รูปที่เป็นเครื่องกำหนดโดยการทำให้รูปที่อยู่ในแต่ละกลาปมีจักขุทสกะเป็นต้น ไม่ปะปนกับกลาปอื่น หรือรูปที่ถูกกลาปเหล่านั้นกำหนด หรือรูปที่เป็นเพียงการกำหนดของกลาปเหล่านั้น ชื่อว่า ปริจเฉทรูป. แท้จริง ปริจเฉทรูปนั้นย่อมเป็นเหมือนเครื่องกำหนดกลาปรูปนั้นๆ. แม้เมื่อกลาปอื่นมีอยู่ และกลาปอื่นเหล่านั้นสัมผัสกันอยู่ ความว่างเปล่าจากรูปนั้นๆ คืออากาสะที่เป็นขอบเขตของรูป. และอากาสะที่เป็นเครื่องกำหนดนั้น ย่อมไม่สัมผัสกับรูปเหล่านั้นด้วยตนเอง. มิฉะนั้น ความเป็นส่วนที่ถูกกำหนดก็จักไม่มี เพราะรูปเหล่านั้นจักแผ่ซ่านไป. แท้จริง ความไม่แผ่ซ่านไป คือความไม่สัมผัส. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อากาสธาตุไม่สัมผัสกับมหาภูตรูป ๔" (ธ.ส. 637). 13. චලමානකායෙන අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච තෙන විඤ්ඤායතීති කායවිඤ්ඤත්ති. සවිඤ්ඤාණකසද්දසඞ්ඛාතවාචාය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච තාය විඤ්ඤායතීති වචීවිඤ්ඤත්ති. තත්ථ අභික්කමාදිජනකචිත්තසමුට්ඨානවායොධාතුයා සහජාතරූපසන්ථම්භනසන්ධාරණචලිතෙසු සහකාරීකාරණභූතො ඵන්දමානකායඵන්දනතංහෙතුකවායොධාතුවිනිමුත්තො මහන්තං පාසාණං උක්ඛිපන්තස්ස සබ්බථාමෙන ගහණකාලෙ උස්සාහනවිකාරො විය රූපකායස්ස පරිඵන්දනපච්චයභාවෙන උපලබ්භමානො විකාරො කායවිඤ්ඤත්ති. සා හි ඵන්දමානකායෙන අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති. න හි විඤ්ඤත්තිවිකාරරහිතෙසු රුක්ඛචලනාදීසු ‘‘ඉදමෙස කාරෙතී’’ති අධිප්පායග්ගහණං දිට්ඨන්ති. හත්ථචලනාදීසු ච ඵන්දමානකායග්ගහණානන්තරං අවිඤ්ඤායමානන්තරෙහි මනොද්වාරජවනෙහි ගය්හමානත්තා සයඤ්ච කායෙන විඤ්ඤායති. ๑๓. รูปที่แสดงความประสงค์ด้วยกายที่ไหว และตนเองก็ถูกรู้ด้วยกายนั้น ชื่อว่า กายวิญญัติ. รูปที่แสดงความประสงค์ด้วยวาจาอันเป็นเสียงที่มีวิญญาณ และตนเองก็ถูกรู้ด้วยวาจานั้น ชื่อว่า วจีวิญญัติ. ในบรรดากายวิญญัติและวจีวิญญัตินั้น กายวิญญัติคืออาการที่ปรากฏโดยความเป็นปัจจัยแห่งการไหวของรูปกาย เหมือนอาการที่แสดงความพยายามเมื่อยกก้อนหินใหญ่ด้วยกำลังทั้งหมด ซึ่งเป็นปัจจัยร่วมในการทรงไว้ การค้ำจุน และการไหวของรูปที่เกิดพร้อมกับวาโยธาตุที่เกิดจากจิตที่ทำให้เกิดการก้าวไปเป็นต้น และเป็นอาการที่พ้นจากวาโยธาตุที่เป็นเหตุแห่งการไหวของกายที่ไหว. แท้จริง กายวิญญัตินั้นย่อมแสดงความประสงค์ด้วยกายที่ไหว. เพราะการรับรู้ความประสงค์ว่า "สิ่งนี้ทำให้สิ่งนั้น" ย่อมไม่ปรากฏในอาการที่ไม่มีวิญญัติ เช่น การไหวของต้นไม้เป็นต้น. และในอาการไหวของมือเป็นต้น กายวิญญัติก็ถูกรู้ด้วยกายเอง เพราะถูกรับรู้ด้วยมโนทวารชวนะที่รู้ได้ในลำดับหลังจากรับรู้กายที่ไหว. කථං පන විඤ්ඤත්තිවසෙන හත්ථචලනාදයො හොන්තීති? වුච්චතෙ – එකාවජ්ජනවීථියං සත්තසු ජවනෙසු සත්තමජවනසමුට්ඨානවායොධාතු විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතාව පඨමජවනාදිසමුට්ඨානාහි වායොධාතූහි ලද්ධොපත්ථම්භා දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන චලයති චිත්තජං, පුරිමජවනාදිසම්භූතා පන සන්ථම්භනසන්ධාරණමත්තකරා තස්ස උපකාරාය හොන්තීති. යථා හි සත්තහි යුගෙහි ආකඩ්ඪිතබ්බසකටෙ සත්තමයුගයුත්තායෙව ගොණා හෙට්ඨා ඡසු යුගෙසු යුත්තගොණෙහි ලද්ධූපත්ථම්භා සකටං චාලෙන්ති, පඨමයුගාදියුත්තා පන උපත්ථම්භනසන්ධාරණමත්තමෙව සාධෙන්තා තෙසං උපකාරාය හොන්ති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. ก็การไหวของมือเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยความเป็นวิญญัติได้อย่างไร? กล่าวคือ ในชวนะ ๗ ขณะในอาวัชชนวิถีหนึ่ง วาโยธาตุที่เกิดจากชวนะที่ ๗ พร้อมด้วยอาการวิญญัติ ได้รับการค้ำจุนจากวาโยธาตุที่เกิดจากชวนะที่ ๑ เป็นต้น ย่อมทำให้รูปที่เกิดจากจิตไหว โดยความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นในที่อื่น. ส่วนวาโยธาตุที่เกิดจากชวนะก่อนๆ เป็นต้น ย่อมเป็นเพียงเครื่องค้ำจุนและทรงไว้ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่รูปนั้น. เปรียบเหมือนโคที่เทียมแอกที่ ๗ ในเกวียนที่พึงลากด้วยแอก ๗ อัน ได้รับการค้ำจุนจากโคที่เทียมแอก ๖ อันข้างล่าง ย่อมทำให้เกวียนเคลื่อนไป ส่วนโคที่เทียมแอกที่ ๑ เป็นต้น ย่อมเป็นเพียงเครื่องค้ำจุนและทรงไว้ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่โคเหล่านั้น ฉันใด ข้อนี้ก็พึงเห็นฉันนั้น. දෙසන්තරුප්පත්තියෙව [Pg.201] චෙත්ථ චලනං උප්පන්නදෙසතො කෙසග්ගමත්තම්පි ධම්මානං සඞ්කමනාභාවතො. ඉතරථා නෙසං අබ්‍යාපාරකතා, ඛණිකතා ච න සියා. දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවොති ච යථා අත්තනා සහජරූපානි හෙට්ඨිමජවනසමුට්ඨිතරූපෙහි පතිට්ඨිතට්ඨානතො අඤ්ඤත්ථ උප්පජ්ජන්ති, එවං තෙහි සහ තත්ථ උප්පත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං, එත්ථ පන චිත්තජෙ චලිතෙ තංසම්බන්ධෙන ඉතරම්පි චලති නදීසොතෙ පක්ඛිත්තසුක්ඛගොමයපිණ්ඩං විය. තථා චලයිතුං අසක්කොන්ති යොපි පඨමජවනාදිසමුට්ඨානවායොධාතුයො විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතායෙව යෙන දිසාභාගෙන අයං අභික්කමාදීනි පවත්තෙතුකාමො, තදභිමුඛභාවවිකාරසම්භවතො. එවඤ්ච කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තං වක්ඛති. වචීභෙදකරචිත්තසමුට්ඨානපථවීධාතුයා අක්ඛරුප්පත්තිට්ඨානගතඋපාදින්නරූපෙහි සහ ඝට්ටනපච්චයභූතො එකො විකාරො වචීවිඤ්ඤත්ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං කායවිඤ්ඤත්තියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං. การเกิดขึ้นในที่อื่นนั่นแหละเป็นความไหวในที่นี้ เพราะธรรมทั้งหลายไม่มีการเคลื่อนย้ายไปแม้เท่าปลายผมจากที่ที่เกิดขึ้น มิฉะนั้น ความไม่ประกอบกิจและความเป็นของชั่วขณะของธรรมเหล่านั้นก็จักไม่มี และพึงทราบว่า ความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นในที่อื่นนั้น คือการเกิดขึ้นในที่นั้นพร้อมกับรูปเหล่านั้นนั่นเอง เหมือนรูปที่เกิดพร้อมกับตนย่อมเกิดขึ้นในที่อื่นจากที่ตั้งซึ่งเกิดจากรูปที่เกิดจากชวนะเบื้องต่ำ แต่ในที่นี้ เมื่อรูปที่เกิดจากจิตไหว รูปอื่นก็ไหวด้วยความเกี่ยวข้องกับรูปนั้น เหมือนก้อนมูลโคแห้งที่ถูกทิ้งลงในกระแสน้ำ อนึ่ง ธาตุลมที่เกิดจากชวนะแรกเป็นต้น แม้ไม่สามารถทำให้ไหวได้ ก็ย่อมประกอบด้วยวิญญัติวิการนั่นเอง เพราะความที่วิการแห่งความเป็นผู้มีหน้าเฉพาะต่อทิศที่บุคคลนี้ประสงค์จะก้าวไปเป็นต้นนั้นย่อมมี เมื่อเป็นเช่นนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจักตรัสว่า มโนทวาราวัชชนะก็เป็นเหตุให้เกิดวิญญัติ วิการอย่างหนึ่งซึ่งเป็นปัจจัยแห่งการกระทบพร้อมกับรูปที่ถูกยึดมั่นซึ่งตั้งอยู่ในที่เกิดแห่งอักษรของปฐวีธาตุที่เกิดจากจิตที่ทำให้วาจาแตกออกนั้น คือวจีวิญญัติ สิ่งใดพึงกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในกายวิญญัติ අයං පන විසෙසො – යථා තත්ථ ‘‘ඵන්දමානකායග්ගහණානන්තර’’න්ති වුත්තං, එවමිධ ‘‘සුය්‍යමානසද්දසවනානන්තර’’න්ති යොජෙතබ්බං. ඉධ ච සන්ථම්භනාදීනං අභාවතො සත්තමජවනසමුට්ඨිතාත්‍යාදිනයො න ලබ්භති. ඝට්ටනෙන හි සද්ධිංයෙව සද්දො උප්පජ්ජති. ඝට්ටනඤ්ච පඨමජවනාදීසුපි ලබ්භතෙව. එත්ථ ච යථා උස්සාපෙත්වා බද්ධගොසීසතාලපණ්ණාදිරූපානි දිස්වා තදනන්තරප්පවත්තාය අවිඤ්ඤායමානන්තරාය මනොද්වාරවීථියා ගොසීසාදීනං උදකසහචාරිතප්පකාරං සඤ්ඤාණං ගහෙත්වා උදකග්ගහණං හොති, එවං විප්ඵන්දමානසමුච්චාරියමානකායසද්දෙ ගහෙත්වා තදනන්තරප්පවත්තාය අවිඤ්ඤායමානන්තරාය මනොද්වාරවීථියා පුරිමසිද්ධසම්බන්ධූපනිස්සයාය සාධිප්පායවිකාරග්ගහණං හොතීති අයං ද්වින්නං සාධාරණා උපමා. แต่ข้อแตกต่างนี้คือ ในที่นั้นกล่าวว่า "หลังจากรับรู้กายที่ไหว" ฉันใด ในที่นี้ก็พึงประกอบว่า "หลังจากได้ยินเสียงที่กำลังถูกฟัง" ฉันนั้น และในที่นี้ เพราะไม่มีการยึดมั่นเป็นต้น จึงไม่พึงถือเอานัยที่ว่า "เกิดจากชวนะที่ ๗" เป็นต้น เพราะเสียงย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการกระทบ และการกระทบก็ย่อมมีได้แม้ในชวนะแรกเป็นต้น ในที่นี้ เหมือนเมื่อเห็นรูปของไม้จันทน์โคศีหรือใบตาลเป็นต้นที่ถูกยกขึ้นผูกไว้ แล้วรับรู้ลักษณะการอยู่ร่วมกับน้ำของไม้จันทน์โคศีเป็นต้น ด้วยมโนทวารวิถีที่เกิดขึ้นในลำดับถัดมาซึ่งไม่รู้แจ้งในระหว่าง แล้วจึงมีการรับน้ำ ฉันใด การรับรู้ซึ่งวิการที่มีเจตนา โดยอาศัยความสัมพันธ์ที่เคยสำเร็จมาแล้ว ด้วยมโนทวารวิถีที่เกิดขึ้นในลำดับถัดมาซึ่งไม่รู้แจ้งในระหว่าง หลังจากรับรู้เสียงกายที่กำลังไหวและเปล่งออกมา ก็ย่อมมีฉันนั้น นี้เป็นอุปมาที่เสมอกันของทั้งสอง 14. ලහුභාවො [Pg.202] ලහුතා. මුදුභාවො මුදුතා. කම්මඤ්ඤභාවො කම්මඤ්ඤතා. යථාක්කමඤ්චෙතා අරොගිනො විය රූපානං අගරුතා සුපරිමද්දිතචම්මස්ස විය අකථිනතා සුධන්තසුවණ්ණස්ස විය සරීරකිරියානං අනුකූලභාවොති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිජහන්තස්සපි හි ලහුතාදිත්තයස්ස තංතංවිකාරාධිකරූපෙහි නානත්තං වුච්චති, දන්ධත්තකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො හි රූපවිකාරො ලහුතා. ථද්ධත්තකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො මුදුතා. සරීරකිරියානං අනනුකූලභාවකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො කම්මඤ්ඤතාති. ๑๔. ความเป็นของเบา คือ ลหุตา ความเป็นของอ่อน คือ มุทุตา ความเป็นของควรแก่การงาน คือ กัมมัญญตา และพึงทราบว่า ธรรมเหล่านี้โดยลำดับ คือ ความไม่หนักของรูปเหมือนคนไม่มีโรค, ความไม่แข็งของรูปเหมือนหนังที่นวดดีแล้ว, ความเป็นของควรแก่การงานของรูปเหมือนทองที่หลอมดีแล้ว แม้ลหุตาเป็นต้น ๓ อย่างนี้ ไม่ทิ้งกันและกัน ก็ยังกล่าวว่ามีความต่างกันโดยรูปที่อาศัยวิการนั้นๆ เพราะวิการของรูปที่เกิดจากปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความกำเริบของธาตุที่ทำให้เชื่องช้า คือ ลหุตา วิการของรูปที่เกิดจากปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความกำเริบของธาตุที่ทำให้แข็งกระด้าง คือ มุทุตา วิการของรูปที่เกิดจากปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์ต่อความกำเริบของธาตุที่ทำให้การงานของร่างกายไม่เป็นที่สบาย คือ กัมมัญญตา 15. උපචයනං උපචයො, පඨමචයොත්‍යත්ථො ‘‘උපඤ්ඤත්ත’’න්ත්‍යාදීසු විය උප-සද්දස්ස පඨමත්ථජොතනතො. සන්තානො සන්තති, පබන්ධොත්‍යත්ථො. තත්ථ පටිසන්ධිතො පට්ඨාය යාව චක්ඛාදිදසකානං උප්පත්ති, එත්ථන්තරෙ රූපුප්පාදො උපචයො නාම. තතො පරං සන්තති නාම. යථාසකං ඛණමත්තට්ඨායීනං රූපානං නිරොධාභිමුඛභාවවසෙන ජීරණං ජරා, සායෙව ජරතා, නිච්චධුවභාවෙන න ඉච්චං අනුපගන්තබ්බන්ති අනිච්චං, තස්ස භාවො අනිච්චතා, රූපපරිභෙදො. ලක්ඛණරූපං නාම ධම්මානං තංතංඅවත්ථාවසෙන ලක්ඛණහෙතුත්තා. ๑๕. การสั่งสม คือ อุปจยะ, อธิบายว่า การสั่งสมครั้งแรก เหมือนในคำว่า "อุปปัญญัตติ" เป็นต้น เพราะอุปสรรค "อุป" แสดงความหมายว่า "แรก" การสืบต่อ คือ สันตติ, อธิบายว่า การสืบเนื่อง ในบรรดานั้น การเกิดขึ้นของรูปในระหว่างตั้งแต่ปฏิสนธิจนถึงการเกิดขึ้นของจักขุทสกะเป็นต้น ชื่อว่า อุปจยะ หลังจากนั้น ชื่อว่า สันตติ ความแก่ชราของรูปที่ตั้งอยู่เพียงขณะของตนๆ โดยความเป็นผู้มุ่งหน้าต่อความดับ คือ ชรา, ชรานั้นแหละ คือ ชรตา สิ่งที่ไม่พึงถึงซึ่งความเป็นของเที่ยงแท้ยั่งยืน ชื่อว่า อนิจจะ, ความเป็นของอนิจจะนั้น คือ อนิจจตา, การแตกสลายของรูป รูปที่เป็นลักษณะ ชื่อว่า ลักขณรูป เพราะเป็นเหตุแห่งลักษณะโดยภาวะนั้นๆ ของธรรมทั้งหลาย 16. ජාතිරූපමෙවාති පටිසන්ධිතො පට්ඨාය රූපානං ඛණෙ ඛණෙ උප්පත්තිභාවතො ජාතිසඞ්ඛාතං රූපුප්පත්තිභාවෙන චතුසන්තතිරූපප්පටිබද්ධවුත්තිත්තා රූපසම්මතඤ්ච ජාතිරූපමෙව උපචයසන්තතිභාවෙන පවුච්චති පඨමුපරිනිච්චත්තසඞ්ඛාතප්පවත්තිආකාරභෙදතො වෙනෙය්‍යවසෙන ‘‘උපචයො සන්තතී’’ති (ධ. ස. 642) විභජිත්වා වුත්තත්තා. එවඤ්ච කත්වා තාසං නිද්දෙසෙ අත්ථතො අභෙදං දස්සෙතුං ‘‘යො ආයතනානං ආචයො, සො රූපස්ස උපචයො. යො රූපස්ස උපචයො, සා [Pg.203] රූපස්ස සන්තතී’’ති (ධ. ස. 641-642) වුත්තං. එකාදසවිධම්පීති සභාගසඞ්ගහවසෙන එකාදසප්පකාරම්පි. ๑๖. รูปที่เป็นชาติเท่านั้น เพราะรูปทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นทีละขณะตั้งแต่ปฏิสนธิเป็นต้น จึงชื่อว่าชาติ และเพราะมีความเป็นไปผูกพันกับรูปที่เป็นจตุสันตติโดยภาวะแห่งการเกิดขึ้นของรูป และรูปที่สมมติว่าเป็นชาติรูปนั้นเอง ย่อมถูกกล่าวโดยภาวะแห่งอุปจยะและสันตติ เพราะความต่างกันแห่งอาการของความเป็นไปที่เรียกว่าความสั่งสมเบื้องต้นและเบื้องหลัง และเพราะถูกจำแนกกล่าวไว้ว่า "อุปจยะ สันตติ" (ธ.ส. ๖๔๒) โดยนัยแห่งเวไนยบุคคล เมื่อเป็นเช่นนี้ เพื่อแสดงความไม่ต่างกันโดยอรรถในการแสดงธรรมเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "การสั่งสมของอายตนะใด นั่นคืออุปจยะของรูป. อุปจยะของรูปใด นั่นคือสันตติของรูป" (ธ.ส. ๖๔๑-๖๔๒) แม้ ๑๑ อย่าง คือ แม้ ๑๑ ประเภทโดยการสงเคราะห์ตามส่วน 17. චත්තාරො භූතා, පඤ්ච පසාදා, චත්තාරො විසයා, දුවිධො භාවො, හදයරූපමිච්චපි ඉදං ජීවිතාහාරරූපෙහි ද්වීහි සහ අට්ඨාරසවිධං, තථා පරිච්ඡෙදො ච දුවිධා විඤ්ඤත්ති, තිවිධො විකාරො, චතුබ්බිධං ලක්ඛණන්ති රූපානං පරිච්ඡෙදවිකාරාදිභාවං විනා විසුං පච්චයෙහි අනිබ්බත්තත්තා ඉමෙ අනිප්ඵන්නා දස චෙති අට්ඨවීසතිවිධං භවෙ. ๑๗. ภูตรูป ๔, ปสาทรูป ๕, วิสยรูป ๔, ภาวรูป ๒, หทัยรูป ๑ รวมกับชีวิตรูปและอาหารรูป ๒ อย่างนี้ เป็น ๑๘ อย่าง อนึ่ง ปริจเฉทรูป ๑, วิญญัติรูป ๒, วิการรูป ๓, ลักขณรูป ๔ รวมเป็น ๑๐ อย่างเหล่านี้ เป็นอนิปผันนรูป เพราะไม่เกิดขึ้นด้วยปัจจัยต่างหาก เว้นภาวะแห่งปริจเฉทและวิการเป็นต้นของรูป จึงรวมเป็น ๒๘ อย่าง රූපසමුද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายการแสดงรูปโดยย่อ จบแล้ว රූපවිභාගවණ්ණනා คำอธิบายการจำแนกรูป 18. ඉදානි යථාඋද්දිට්ඨරූපානං එකවිධාදිනයදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බඤ්ච පනෙත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. සම්පයුත්තස්ස අලොභාදිහෙතුනො අභාවා අහෙතුකං. යථාසකං පච්චයවන්තතාය සප්පච්චයං. අත්තානං ආරබ්භ පවත්තෙහි කාමාසවාදීහි සහිතත්තා සාසවං. පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතං. උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙ ලොකෙ නියුත්තතාය ලොකියං. කාමතණ්හාය අවචරිතත්තා කාමාවචරං. අරූපධම්මානං විය කස්සචි ආරම්මණස්ස අග්ගහණතො නාස්ස ආරම්මණන්ති අනාරම්මණං. තදඞ්ගාදිවසෙන පහාතබ්බතාභාවතො අප්පහාතබ්බං. ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ‘‘අබ්‍යාකත’’න්ත්‍යාදිකං සබ්බං එකවිධනයං සඞ්ගණ්හාති. ๑๘. บัดนี้ เพื่อแสดงนัยมีอย่างเดียวเป็นต้นของรูปที่แสดงโดยย่อไว้แล้ว จึงกล่าวคำว่า "รูปทั้งหมดนี้" เป็นต้น เพราะไม่มีอโลภะเป็นต้นที่เป็นเหตุที่สัมปยุตต์ จึงเป็นอเหตุกะ (ไม่มีเหตุ) เพราะความเป็นสภาพมีปัจจัยตามสมควรแก่ตน จึงเป็นสัปปัจจัย (มีปัจจัย) เพราะประกอบด้วยกามอาสวะเป็นต้นที่เกิดขึ้นปรารภตน จึงเป็นสาสวะ (มีอาสวะ) เพราะปัจจัยปรุงแต่ง จึงเป็นสังขตะ (ถูกปรุงแต่ง) เพราะประกอบอยู่ในโลกที่ชื่อว่าอุปาทานขันธ์ จึงเป็นโลกิยะ (เป็นของโลก) เพราะกามตัณหาแผ่ไปทั่ว จึงเป็นกามาวจร (อยู่ในภูมิแห่งกาม) เพราะไม่มีอารมณ์แก่รูปนั้น เพราะไม่รับอารมณ์ใดๆ เหมือนอรูปธรรม จึงเป็นอนารัมมณะ (ไม่มีอารมณ์) เพราะไม่มีความพึงละโดยการละองค์เป็นต้น จึงเป็นอัปปหาตัพพะ (ไม่พึงละ) คำว่า "อิติ" เป็นคำแสดงประเภท ด้วยคำนั้น ย่อมสงเคราะห์นัยมีอย่างเดียวทั้งหมดมี "อัพยากตะ" เป็นต้น 19. අජ්ඣත්තිකරූපං අත්තභාවසඞ්ඛාතං අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තත්තා. කාමං අඤ්ඤෙපි හි අජ්ඣත්තසම්භූතා අත්ථි, රුළ්හීවසෙන පන චක්ඛාදිකංයෙව අජ්ඣත්තිකං. අථ වා ‘‘යදි මයං න හොම, ත්වං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමො භවිස්සසී’’ති වදන්තා විය අත්තභාවස්ස [Pg.204] සාතිසයං උපකාරත්තා චක්ඛාදීනෙව විසෙසතො අජ්ඣත්තිකානි නාම. අත්තසඞ්ඛාතං වා චිත්තං අධිකිච්ච තස්ස ද්වාරභාවෙන පවත්තතීති අජ්ඣත්තං, තදෙව අජ්ඣත්තිකං. තතො බහිභූතත්තා ඉතරං තෙවීසතිවිධං බාහිරරූපං. ๑๙. อัชฌัตติกรูป คือรูปที่นับว่าอัตภาพ เพราะเป็นไปโดยปรารภและเจาะจงตน แม้รูปอื่นที่เกิดภายในก็มีอยู่ แต่โดยความนิยมแล้ว จักขุเป็นต้นเท่านั้นเป็นอัชฌัตติกะ อีกอย่างหนึ่ง จักขุเป็นต้นเท่านั้นชื่อว่าอัชฌัตติกะโดยเฉพาะ เพราะเป็นอุปการะแก่อัตภาพอย่างยิ่ง เหมือนพวกเขากล่าวว่า "ถ้าพวกเราไม่มี ท่านก็จักเป็นเหมือนท่อนไม้" หรือรูปที่ปรารภจิตที่ชื่อว่าตน และเป็นไปโดยเป็นทวารของจิตนั้น ชื่อว่าอัชฌัตตะ รูปนั้นแหละคืออัชฌัตติกะ รูปอื่น ๒๓ อย่าง เป็นพาหิรรูป เพราะเป็นสภาพภายนอกจากอัชฌัตติกรูปนั้น 20. ඉතරං බාවීසතිවිධං අවත්ථුරූපං. ๒๐. รูปอื่น ๒๒ อย่าง เป็นอวัตถุรูป 22. අට්ඨවිධම්පි ඉන්ද්‍රියරූපං පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු ලිඞ්ගාදීසු සහජරූපපරිපාලනෙ ච ආධිපච්චයොගතො. පසාදරූපස්ස හි පඤ්චවිධස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ආධිපච්චං අත්තනො පටුමන්දාදිභාවෙන තෙසම්පි පටුමන්දාදිභාවාපාදනතො. භාවද්වයස්සාපි ඉත්ථිලිඞ්ගාදීසු ආධිපච්චං යථාසකං පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානානම්පි තෙසං යෙභුය්‍යෙන සභාවකසන්තානෙයෙව තංතදාකාරෙන උප්පජ්ජනතො, න පන ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවතො. ජීවිතස්ස ච කම්මජපරිපාලනෙ ආධිපච්චං තෙසං යථාසකං ඛණට්ඨානස්ස ජීවිතින්ද්‍රියප්පටිබද්ධත්තා. සයඤ්ච අත්තනා ඨපිතධම්මසම්බන්ධෙනෙව පවත්තති නාවිකො විය. ๒๒. รูปอินทรีย์แม้ทั้ง ๘ อย่าง (ชื่อว่าอินทรีย์) เพราะประกอบด้วยความเป็นอธิบดีในปัญจวิญญาณ ในเพศเป็นต้น และในการรักษารูปที่เกิดร่วมกัน ความเป็นอธิบดีของรูปปสาท ๕ อย่าง ในจักขุวิญญาณเป็นต้น (มีอยู่) เพราะการทำให้วิญญาณเหล่านั้นเป็นสภาพคมหรือทื่อตามความคมหรือทื่อของตน ความเป็นอธิบดีของภาวะทั้ง ๒ แม้ในอิตถีลิงค์เป็นต้น (มีอยู่) เพราะรูปเหล่านั้นแม้จะเกิดขึ้นด้วยปัจจัยของตนๆ แต่โดยมากย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการนั้นๆ ในสันดานแห่งสภาวะของตนๆ เท่านั้น มิใช่โดยความเป็นอินทรียปัจจัย ความเป็นอธิบดีของชีวิตรูปในการรักษากัมมชรูป (มีอยู่) เพราะการตั้งอยู่ในขณะของกัมมชรูปเหล่านั้นตามสมควรแก่ตน เนื่องด้วยชีวิตินทรีย์ และชีวิตรูปนั้นเองย่อมเป็นไปโดยความเกี่ยวข้องกับธรรมที่ตนประคองไว้ เหมือนนายท้ายเรือฉะนั้น 23. විසයවිසයිභාවප්පත්තිවසෙන ථූලත්තා ඔළාරිකරූපං. තතොයෙව ගහණස්ස සුකරත්තා සන්තිකෙරූපං ආසන්නරූපං නාම. යො සයං, නිස්සයවසෙන ච සම්පත්තානං, අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං, සො පටිඝො වියාති පටිඝො. යථා හි පටිඝාතෙ සති දුබ්බලස්ස චලනං හොති, එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිමුඛභාවෙ සති අරූපසභාවත්තා දුබ්බලස්ස භවඞ්ගස්ස චලනං හොති. පටිඝො යස්ස අත්ථි තං සප්පටිඝං. තත්ථ සයං සම්පත්ති ඵොට්ඨබ්බස්ස, නිස්සයවසෙන සම්පත්ති ඝානජිව්හාකායගන්ධරසානං, උභයථාපි අසම්පත්ති චක්ඛුසොතරූපසද්දානන්ති දට්ඨබ්බං. ඉතරං සොළසවිධං ඔළාරිකතාදිසභාවාභාවතො සුඛුමරූපාදිකං. ๒๓. ชื่อว่าโอฬาริกรูป (รูปหยาบ) เพราะเป็นสภาพหยาบโดยการถึงความเป็นอารมณ์และผู้รับอารมณ์ ชื่อว่าสันติเกรูป (รูปใกล้) เพราะรับได้ง่ายเพราะเหตุนั้นเอง ภาวะที่ประจันหน้ากัน คือการกระทบกันและกัน ของรูปที่ถึงพร้อมโดยตนเองและโดยอาศัย และของรูปที่ไม่ถึงพร้อมใด ภาวะนั้นชื่อว่าปฏิฆะ เพราะเหมือนการกระทบกัน เหมือนเมื่อมีการกระทบกัน ย่อมมีการไหวของสิ่งที่อ่อนแอ ฉันใด เมื่อมีการประจันหน้ากันและกัน ย่อมมีการไหวของภวังค์ที่อ่อนแอ เพราะมีสภาวะเป็นอรูป ฉันนั้น รูปใดมีการกระทบ รูปนั้นชื่อว่า สัปปฏิฆะ ในรูปเหล่านั้น พึงทราบว่า การถึงพร้อมด้วยตนเองเป็นของโผฏฐัพพะ การถึงพร้อมด้วยอาศัยเป็นของฆานะ ชิวหา กาย คันธะ รส และการไม่ถึงพร้อมทั้งสองอย่างเป็นของจักขุ โสตะ รูป เสียง รูปที่เหลือ ๑๖ อย่าง เป็นสุขุมรูปเป็นต้น เพราะไม่มีสภาวะเป็นรูปหยาบเป็นต้น 24. කම්මතො [Pg.205] ජාතං අට්ඨාරසවිධං උපාදින්නරූපං තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතෙන කම්මුනා අත්තනො ඵලභාවෙන ආදින්නත්තා ගහිතත්තා. ඉතරං අග්ගහිතග්ගහණෙනදසවිධං අනුපාදින්නරූපං. ๒๔. รูปที่เกิดจากกรรม ๑๘ อย่าง ชื่อว่า อุปาทินนรูป เพราะกรรมที่ประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิ ยึดถือเอาไว้แล้วโดยความเป็นผลของตน รูปที่เหลือ ๑๐ อย่าง ชื่อว่า อนุปาทินนรูป โดยการถือเอา (รูป) ที่ไม่ถูกยึดถือ 25. දට්ඨබ්බභාවසඞ්ඛාතෙන නිදස්සනෙන සහ වත්තතීති සනිදස්සනං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණගොචරභාවො හි නිදස්සනන්ති වුච්චති තස්ස ච රූපායතනතො අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි තං විසෙසෙතුං අඤ්ඤං විය කත්වා වත්තුං වට්ටතීති සහ නිදස්සනෙන සනිදස්සනන්ති. ධම්මභාවසාමඤ්ඤෙන හි එකීභූතෙසු ධම්මෙසු යො නානත්තකරො විසෙසො, සො අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතුං යුත්තො. එවඤ්හි අත්ථවිසෙසාවබොධො හොති. ๒๕. ชื่อว่าสนิทัสสนะ เพราะเป็นไปพร้อมด้วยนิทัสสนะ (เครื่องแสดง) อันนับว่าภาวะที่พึงเห็น จริงอยู่ ความเป็นโคจรของจักขุวิญญาณ เรียกว่านิทัสสนะ และแม้ว่านิทัสสนะนั้นจะไม่ต่างจากรูปายตนะ แต่เพื่อจะจำแนกรูปายตนะนั้นจากธรรมอื่นๆ จึงควรกล่าวโดยทำเหมือนเป็นอย่างอื่นว่า "สนิทัสสนะ" คือเป็นไปพร้อมด้วยนิทัสสนะ เพราะในธรรมทั้งหลายที่รวมเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นธรรมดา ความพิเศษที่ทำให้เกิดความต่างกัน ควรนำมาใช้โดยทำเหมือนเป็นสิ่งอื่น เพราะเมื่อทำเช่นนี้ การรู้แจ้งความพิเศษของเนื้อความจึงจะมีได้ 26. අසම්පත්තවසෙනාති අත්තානං අසම්පත්තස්ස ගොචරස්ස වසෙන, අත්තනා විසයප්පදෙසං වා අසම්පත්තවසෙන. චක්ඛුසොතානි හි රූපසද්දෙහි අසම්පත්තානි, සයං වා තානි අසම්පත්තානෙව ආරම්මණං ගණ්හන්ති. තෙනෙතං වුච්චති – ๒๖. โดยไม่ถึงพร้อม คือโดยอารมณ์ที่ไม่ถึงพร้อมแก่ตน หรือโดยตนไม่ถึงพร้อมซึ่งประเทศแห่งอารมณ์ จักขุและโสตะย่อมไม่ถึงพร้อมด้วยรูปและเสียง หรือจักขุและโสตะเหล่านั้นเองก็รับอารมณ์โดยไม่ถึงพร้อม เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า – ‘‘චක්ඛුසොතං පනෙතෙසු, හොතාසම්පත්තගාහකං; විඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුත්තා, සන්තරාධිකගොචරෙ. ในบรรดาอินทรีย์เหล่านั้น จักขุและโสตะย่อมเป็นสภาพรับอารมณ์โดยไม่ถึงพร้อม เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของวิญญาณในอารมณ์ที่มีระยะห่างและไกลออกไป ‘‘තථා හි දූරදෙසට්ඨං, ඵලිකාදිතිරොහිතං; මහන්තඤ්ච නගාදීනං, වණ්ණං චක්ඛු උදික්ඛති. อนึ่ง จักขุย่อมเห็นสีของภูเขาเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่ในที่ไกล ถูกบังด้วยแก้วผลึกเป็นต้น และมีขนาดใหญ่ ‘‘ආකාසාදිගතො කුච්ඡි-චම්මානන්තරිකොපි ච; මහන්තො ච ඝණ්ටාදීනං, සද්දො සොතස්ස ගොචරො. เสียงของระฆังเป็นต้น ซึ่งอยู่ในอากาศเป็นต้น หรืออยู่ภายในท้องและหนัง และมีขนาดใหญ่ ย่อมเป็นอารมณ์ของโสตะ ‘‘ගන්ත්වා විසයදෙසං තං, ඵරිත්වා ගණ්හතීති චෙ; අධිට්ඨානවිධානෙපි, තස්ස සො ගොචරො සියා. หากกล่าวว่า (จักขุและโสตะ) ไปยังประเทศแห่งอารมณ์นั้นแล้วแผ่ไปรับเอาไซร้ แม้ในการจัดตั้งอธิษฐาน อารมณ์นั้นก็พึงเป็นโคจรของมัน ‘‘භූතප්පබන්ධතො සො චෙ, යාති ඉන්ද්‍රියසන්නිධිං; කම්මචිත්තොජසම්භූතො, වණ්ණො සද්දො ච චිත්තජො. หากกล่าวว่า (สีและเสียง) นั้นมาสู่ที่ใกล้แห่งอินทรีย์โดยความสืบต่อแห่งภูตรูปไซร้ สีที่เกิดจากกรรม จิต และโอชะ และเสียงที่เกิดจากจิต (ก็พึงเป็นอารมณ์ได้) ‘‘න තෙසං ගොචරා හොන්ති, න හි සම්භොන්ති තෙ බහි; වුත්තා ච අවිසෙසෙන, පාඨෙ තංවිසයාව තෙ. สีและเสียงเหล่านั้นย่อมไม่เป็นโคจรของอินทรีย์เหล่านั้น เพราะสีและเสียงเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้นภายนอก และในพระบาลีก็กล่าวไว้โดยไม่เจาะจงว่า สีและเสียงเหล่านั้นเป็นอารมณ์ของอินทรีย์เหล่านั้น ‘‘යදි [Pg.206] චෙතං ද්වයං අත්තසමීපංයෙව ගණ්හති; අක්ඛිවණ්ණං තථා මූලං, පස්සෙය්‍ය භමුකස්ස ච. หากว่าอินทรีย์ทั้งสองนี้รับอารมณ์ที่อยู่ใกล้ตนเท่านั้น ก็พึงเห็นสีของตาและรากของคิ้วด้วย ‘‘දිසාදෙසවවත්ථානං, සද්දස්ස න භවෙය්‍ය ච; සියා ච සරවෙධිස්ස, සකණ්ණෙ සරපාතන’’න්ති. และการกำหนดทิศและสถานที่ของเสียงก็จะไม่พึงมี และสำหรับนักยิงธนูตามเสียง ลูกศรก็พึงตกที่หูของตนเอง ගොචරග්ගාහිකරූපං විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා තංතංගොචරග්ගහණසභාවත්තා. ඉතරං තෙවීසතිවිධං අගොචරග්ගාහිකරූපං ගොචරග්ගහණාභාවතො. ชื่อว่าโคจรัคคาหิรูป (รูปที่รับอารมณ์) เพราะมีสภาวะรับอารมณ์นั้นๆ โดยมีวิญญาณเป็นที่ตั้ง รูปที่เหลือ ๒๓ อย่าง ชื่อว่าอโคจรัคคาหิรูป เพราะไม่มีการรับอารมณ์ 27. වණ්ණිතබ්බො දට්ඨබ්බොති වණ්ණො. අත්තනො උදයානන්තරං රූපං ජනෙතීති ඔජා. අවිනිබ්භොගරූපං කත්ථචිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං විනිභුඤ්ජනස්ස විසුං විසුං පවත්තියා අභාවතො. රූපලොකෙ ගන්ධාදීනං අභාවවාදිමතම්පි හි තත්ථ තත්ථ (විභ. මූලටී. 227; විභ. අනුටී. 227) ආචරියෙහි පටික්ඛිත්තමෙව. ๒๗. สิ่งที่พึงพรรณนาและพึงเห็น ชื่อว่า วรรณะ. สิ่งที่ยังรูปให้เกิดในลำดับแห่งความเกิดขึ้นของตน ชื่อว่า โอชะ. ชื่อว่า อวินิพโภครูป เพราะไม่มีการแยกออกจากกันและกันเพื่อเป็นไปต่างหากในที่ไหนๆ. แม้ความเห็นของผู้กล่าวว่าไม่มีกลิ่นเป็นต้นในรูปโลก ก็ถูกอาจารย์ทั้งหลายปฏิเสธไว้ในที่นั้นๆ (มูลฎีกาและอนุฎีกาแห่งวิภังค์) แล้ว. 28. ඉච්චෙවන්ති එත්ථපි ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ඉධ අනාගතම්පි සබ්බං දුකතිකාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති. ๒๘. ในคำว่า 'อิจเจวัง' นี้ แม้ศัพท์ว่า 'อิติ' ก็มีอรรถว่าประการ ด้วยเหตุนั้น จึงสงเคราะห์เอาความจำแนกทั้งหมดมีทุกะและติกะเป็นต้นที่ยังไม่ได้มาในที่นี้ด้วย. රූපවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาการจำแนกรูป จบแล้ว. රූපසමුට්ඨානනයවණ්ණනා การพรรณนาเรื่องนัยแห่งสมุฏฐานของรูป. 29. කානි පන තානි කම්මාදීනි, කථං, කත්ථ, කදා ච රූපසමුට්ඨානානීති ආහ ‘‘තත්ථා’’ත්‍යාදි. පටිසන්ධිමුපාදායාති පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණං උපාදාය. ඛණෙ ඛණෙති එකෙකස්ස චිත්තස්ස තීසු තීසු ඛණෙසු, නිරන්තරමෙවාති වුත්තං හොති. අපරෙ පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා), භඞ්ගක්ඛණෙ ච රූපුප්පාදං (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා) පටිසෙධෙන්ති. තත්ථ කිඤ්චාපි ඨිතික්ඛණාභාවෙ තෙසං උපපත්ති චෙව තත්ථ වත්තබ්බඤ්ච හෙට්ඨා කථිතමෙව, ඉධාපි [Pg.207] පන භඞ්ගක්ඛණෙ රූපුප්පාදාභාවෙ උපපත්තියා තත්ථ වත්තබ්බෙන ච සහ සුඛග්ගහණත්ථං සඞ්ගහෙත්වා වුච්චති – ๒๙. ก็กรรมเป็นต้นเหล่านั้นคืออะไร เป็นสมุฏฐานของรูปอย่างไร ในที่ไหน และเมื่อไร? เพื่อจะตอบคำถามนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตตฺถ' เป็นต้น. คำว่า 'นับแต่ปฏิสนธิ' คือนับแต่ขณะเกิดขึ้นของปฏิสนธิจิต. คำว่า 'ในขณะๆ' คือในขณะทั้งสามของจิตแต่ละดวง อธิบายว่า อย่างต่อเนื่องนั่นเอง. แต่อาจารย์พวกอื่นย่อมปฏิเสธขณะตั้งอยู่ของจิต และการเกิดขึ้นของรูปในขณะแตกดับ. ในเรื่องนั้น แม้ความไม่มีอยู่แห่งขณะตั้งอยู่ และเหตุผลประกอบในเรื่องนั้นจะได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้วก็ตาม แต่ในที่นี้ เพื่อให้เข้าใจง่าย ท่านจึงรวบรวมเอาความไม่มีอยู่แห่งการเกิดขึ้นของรูปในขณะแตกดับพร้อมกับเหตุผลประกอบในเรื่องนั้นมากล่าวไว้ว่า - ‘‘උප්පන්නුප්පජ්ජමානන්ති, විභඞ්ගෙ එවමාදිනං; භඞ්ගක්ඛණස්මිං උප්පන්නං, නො ච උප්පජ්ජමානකං. ในพระวิภังค์ คำว่า 'อุปปันนุปปัชชมานัง' เป็นต้น หมายถึง สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วในขณะแตกดับ แต่ไม่ใช่สิ่งที่กำลังเกิดขึ้น. ‘‘උප්පජ්ජමානමුප්පාදෙ, උප්පන්නඤ්චාතිආදිනා; භඞ්ගුප්පාදාව අක්ඛාතා, න චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණො. ด้วยคำว่า 'อุปปัชชมานัง อุปปาเท อุปปันนัญจะ' เป็นต้น ท่านกล่าวไว้เฉพาะขณะเกิดและขณะแตกดับเท่านั้น ไม่ใช่ขณะตั้งอยู่ของจิต. ‘‘‘උප්පාදො ච වයො චෙව, අඤ්ඤථත්තං ඨිතස්ස ච; පඤ්ඤායතී’ති (අ. නි. 3.47) වුත්තත්තා, ඨිති අත්ථීති චෙ මතං. หากมีความเห็นว่า ขณะตั้งอยู่มีอยู่ เพราะมีพระดำรัสตรัสไว้ว่า 'ความเกิดขึ้น ความเสื่อมไป และความแปรปรวนของสิ่งที่ตั้งอยู่ ย่อมปรากฏ' (องฺ. ติก. ๓/๔๗). ‘‘අඤ්ඤථත්තස්ස එකස්මිං, ධම්මෙ අනුපලද්ධිතො; පඤ්ඤාණවචනා චෙව, පබන්ධට්ඨිති තත්ථපි. เพราะไม่พบความแปรปรวนในธรรมดวงเดียว และเพราะคำว่า 'ปรากฏ' ในที่นั้น หมายถึงการตั้งอยู่แห่งสืบต่อ (สันตติ) เท่านั้น. ‘‘වුත්තා තස්මා න චිත්තස්ස, ඨිති දිස්සති පාළියං; අභිධම්මෙ අභාවොපි, නිසෙධොයෙව සබ්බථා. เพราะเหตุนั้น ขณะตั้งอยู่ของจิตจึงไม่ปรากฏในพระบาลี แม้ความไม่มีอยู่ในพระอภิธรรม ก็เป็นการปฏิเสธโดยประการทั้งปวงนั่นเอง. ‘‘යදා සමුදයො යස්ස, නිරුජ්ඣති තදාස්ස කිං; දුක්ඛමුප්පජ්ජතීත්‍යෙත්ථ, පඤ්හෙ නොති නිසෙධතො. ในปัญหาว่า 'เมื่อใดสมุทัยของบุคคลใดดับไป เมื่อนั้นทุกข์ของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้นหรือ?' เพราะมีการปฏิเสธว่า 'ไม่' (โน). ‘‘රූපුප්පාදො න භඞ්ගස්මිං, තස්මා සබ්බෙපි පච්චයා; උප්පාදෙයෙව චිත්තස්ස, රූපහෙතූති කෙචන. การเกิดขึ้นของรูปไม่มีในขณะแตกดับ เพราะเหตุนั้น อาจารย์บางพวกจึงกล่าวว่า ปัจจัยทั้งปวงเป็นเหตุแห่งรูปในขณะเกิดของจิตเท่านั้น. ‘‘වුච්චතෙ තත්ථ එකස්මිං, ධම්මෙයෙව යථා මතා; උප්පාදාවත්ථතො භින්නා, භඞ්ගාවත්ථා තථෙව තු. ในเรื่องนั้น มีคำกล่าวว่า ภาวะแห่งการแตกดับย่อมต่างจากภาวะแห่งการเกิดในธรรมดวงเดียวกันนั่นเอง ตามที่ยอมรับกันฉันใด. ‘‘භඞ්ගස්සාභිමුඛාවත්ථා, ඉච්ඡිතබ්බා අයං ඨිති; නයදස්සනතො එසා, විභඞ්ගෙ න තු දෙසිතා. ภาวะที่มุ่งหน้าสู่การแตกดับนี้ พึงประสงค์ว่าเป็นขณะตั้งอยู่ (ฐิติ) แต่ภาวะนี้ท่านไม่ได้แสดงไว้ในพระวิภังค์โดยการแสดงนัย. ‘‘ලක්ඛණං සඞ්ඛතස්සෙව, වත්තුමුප්පාදආදිනං; දෙසිතත්තා න තත්ථාපි, පබන්ධස්ස ඨිතීරිතා. เพราะท่านแสดงลักษณะของสังขตธรรมเท่านั้นด้วยคำว่า 'ความเกิดขึ้น' เป็นต้น ในที่นั้นจึงไม่ได้กล่าวถึงการตั้งอยู่แห่งสืบต่อ. ‘‘උපසග්ගස්ස ධාතූනමත්ථෙයෙව පවත්තිතො; පඤ්ඤායතීති චෙතස්ස, අත්ථො විඤ්ඤායතෙ ඉති. เพราะอุปสรรคย่อมเป็นไปในอรรถของธาตุเท่านั้น อรรถของคำว่า 'ปญฺญายติ' นี้ จึงทราบได้ว่า 'ย่อมรู้แจ้ง' (วิญฺญายติ). ‘‘භඞ්ගෙ [Pg.208] රූපස්ස නුප්පාදො, චිත්තජානං වසෙන වා; ආරුප්පංවාභිසන්ධාය, භාසිතො යමකස්ස හි. ความที่รูปไม่เกิดขึ้นในขณะแตกดับ ท่านกล่าวไว้ในคัมภีร์ยมก โดยมุ่งหมายถึงจิตตชรูป หรือมุ่งหมายถึงอรูปภพ. ‘‘සභාවොයං යථාලාභ-යොජනාති තතො නහි; න චිත්තට්ඨිති භඞ්ගෙ ච, න රූපස්ස අසම්භවො’’ති. สภาวะนี้เป็นการประกอบตามที่ได้มา เพราะเหตุนั้น จึงไม่ใช่ว่าขณะตั้งอยู่ของจิตไม่มี และไม่ใช่ว่าการเกิดขึ้นของรูปในขณะแตกดับจะไม่มี. 31. රූපවිරාගභාවනානිබ්බත්තත්තා හෙතුනො තබ්බිධුරතාය, අනොකාසතාය ච අරූපවිපාකා, රූපජනනෙ විසෙසපච්චයෙහි ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගාභාවතො ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි චාති චුද්දස චිත්තානි රූපං න සමුට්ඨාපෙන්තීති වුත්තං ‘‘ආරුප්පවිපාකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිත’’න්ති. පටිසන්ධිචිත්තං, පන චුතිචිත්තඤ්ච එකූනවීසති භවඞ්ගස්සෙව අන්තොගධත්තා චිත්තන්තරං න හොතීති න තස්ස වජ්ජනං කතං. කිඤ්චාපි න කතං, පච්ඡාජාතපච්චයරහිතං, පන ආහාරාදීහි ච අනුපත්ථද්ධං දුබ්බලවත්ථුං නිස්සාය පවත්තත්තා, අත්තනො ච ආගන්තුකතාය කම්මජරූපෙහි චිත්තසමුට්ඨානරූපානං ඨානං ගහෙත්වා ඨිතත්තා ච පටිසන්ධිචිත්තං රූපසමුට්ඨාපකං න හොති. චුතිචිත්තෙ පන අට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 636; විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) තාව ‘‘වූපසන්තවට්ටමූලස්මිං සන්තානෙ සාතිසයං සන්තවුත්තිතාය ඛීණාසවස්සෙව චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතී’’ති (ධ. ස. මූලටී. 636) වුත්තං. ආනන්දාචරියාදයො පන ‘‘සබ්බෙසම්පි චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතී’’ති වදන්ති. විනිච්ඡයො පන නෙසං සඞ්ඛෙපතො මූලටීකාදීසු, විත්ථාරතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. පඨමභවඞ්ගමුපාදායාති පටිසන්ධියා අනන්තරනිබ්බත්තපඨමභවඞ්ගතො පට්ඨාය. ජායන්තමෙව සමුට්ඨාපෙති, න පන ඨිතං, භිජ්ජමානං වා අනන්තරාදිපච්චයලාභෙන උප්පාදක්ඛණෙයෙව ජනකසාමත්ථියයොගතො. ๓๑. เพราะเหตุ (คืออรูปฌาน) เกิดจากการเจริญวิราคภาวนาในรูป เพราะความปราศจากรูปนั้น และเพราะอรูปวิบากไม่มีโอกาส (ที่จะยังรูปให้เกิด) และเพราะทวิปัญจวิญญาณไม่มีการประกอบด้วยองค์ฌานอันเป็นปัจจัยพิเศษในการยังรูปให้เกิด จิต ๑๔ ดวงจึงไม่ยังรูปให้ตั้งขึ้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เว้นอรูปวิบากและทวิปัญจวิญญาณ'. ส่วนปฏิสนธิจิตและจุติจิต เพราะสงเคราะห์เข้าในภวังคจิต ๑๙ นั่นเอง จึงไม่นับเป็นจิตอื่น ท่านจึงไม่ได้เว้นไว้. ถึงแม้จะไม่ได้เว้นไว้ แต่เพราะปฏิสนธิจิตปราศจากปัจฉาชาตปัจจัย และไม่ได้รับการอุปถัมภ์จากอาหารเป็นต้น ทั้งเกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุที่ยังอ่อนแอ และเพราะความเป็นอาคันตุกะของตน และเพราะตั้งอยู่โดยการยึดเอาที่ตั้งของรูปที่เกิดจากกรรมแทนที่รูปที่เกิดจากจิต ปฏิสนธิจิตจึงไม่เป็นจิตที่ยังรูปให้เกิดขึ้น. ส่วนในจุติจิต ในอรรถกถา (ธ.ส.อ. ๖๓๖; วิภ.อ. ๒๖ ปกิณณกถา) ได้กล่าวไว้ว่า 'ในสันดานที่รากเหง้าแห่งวัฏฏะสงบแล้ว จุติจิตของพระขีณาสพเท่านั้นไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น เพราะมีความเป็นไปที่สงบอย่างยิ่ง' (ธ.ส.มูลฎีกา ๖๓๖). แต่อาจารย์อานันทะเป็นต้นกล่าวว่า 'จุติจิตของสัตว์ทั้งปวงไม่ยังรูปให้เกิดขึ้น'. ส่วนการวินิจฉัยของท่านเหล่านั้น โดยย่อพึงดูในมูลฎีกาเป็นต้น และโดยพิสดารพึงดูตามนัยที่กล่าวไว้ในอภิธัมมัตถวิกาสินี. คำว่า 'นับตั้งแต่ภวังค์แรก' หมายถึง นับตั้งแต่ภวังค์แรกที่เกิดขึ้นต่อจากปฏิสนธิ. จิตย่อมยังรูปที่กำลังเกิดเท่านั้นให้ตั้งขึ้น ไม่ใช่รูปที่ตั้งอยู่หรือกำลังแตกดับ เพราะประกอบด้วยความสามารถในการยังรูปให้เกิดในขณะเกิดขึ้นเท่านั้น โดยการได้ปัจจัยมีอนันตรปัจจัยเป็นต้น. 32. ඉරියාය කායිකකිරියාය පවත්තිපථභාවතො ඉරියාපථො, ගමනාදි, අත්ථතො තදවත්ථා රූපප්පවත්ති. තම්පි [Pg.209] සන්ධාරෙති යථාපවත්තං උපත්ථම්භෙති. යථා හි වීථිචිත්තෙහි අබ්බොකිණ්ණෙ භවඞ්ගෙ පවත්තමානෙ අඞ්ගානි ඔසීදන්ති, න එවමෙතෙසු ද්වත්තිංසවිධෙසු, වක්ඛමානෙසු ච ඡබ්බීසතියා ජාගරණචිත්තෙසු පවත්තමානෙසු. තදා පන අඞ්ගානි උපත්ථද්ධානි යථාපවත්තඉරියාපථභාවෙනෙව පවත්තන්ති. ๓๒. ชื่อว่า อิริยาบถ เพราะเป็นทางแห่งความเป็นไปของกายิกกิริยาคืออิริยา มีการเดินเป็นต้น โดยอรรถคือความเป็นไปของรูปในภาวะนั้นๆ. จิตนั้นย่อมทรงอิริยาบถนั้นไว้ คือค้ำจุนไว้ตามที่เป็นไป. ด้วยว่า เมื่อภวังค์เป็นไปโดยไม่ถูกวิถีจิตคั่น อวัยวะทั้งหลายย่อมทรุดลง แต่เมื่อจิต ๓๒ ประการเหล่านี้ และจิตที่ทำให้ตื่น ๒๖ ประการที่จะกล่าวถึงต่อไปเป็นไป ไม่เป็นอย่างนั้น. ในเวลานั้น อวัยวะทั้งหลายย่อมถูกค้ำจุนไว้ และเป็นไปโดยความเป็นอิริยาบถตามที่เป็นไปนั่นเอง. 33. විඤ්ඤත්තිම්පි සමුට්ඨාපෙන්ති, න කෙවලං රූපිරියාපථානෙව. අවිසෙසවචනෙපි පනෙත්ථ මනොද්වාරප්පවත්තානෙව වොට්ඨබ්බනජවනානි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකානි, තථා හාසජනකානි ච පඤ්චද්වාරප්පවත්තානං පරිදුබ්බලභාවතොති දට්ඨබ්බං. කාමඤ්චෙත්ථ රූපවිනිමුත්තො ඉරියාපථො, විඤ්ඤත්ති වා නත්ථි, තථාපි න සබ්බං රූපසමුට්ඨාපකං චිත්තං ඉරියාපථූපත්ථම්භකං, විඤ්ඤත්තිවිකාරජනකඤ්ච හොති. යං පන චිත්තං විඤ්ඤත්තිජනකං, තං එකංසතො ඉරියාපථූපත්ථම්භකං ඉරියාපථස්ස විඤ්ඤත්තියා සහ අවිනාභාවතො. ඉරියාපථූපත්ථම්භකඤ්ච රූපජනකන්ති ඉමස්ස විසෙසදස්සනත්ථං රූපතො ඉරියාපථවිඤ්ඤත්තීනං විසුං ගහණං. ๓๓. ยังวิญญัติให้เกิดขึ้นด้วย ไม่ใช่เฉพาะรูปและอิริยาบถเท่านั้น พึงทราบว่า แม้ในคำที่ไม่ได้ระบุเจาะจง แต่โวฏฐัพพนชวนะที่เกิดในมโนทวารเท่านั้น และจิตที่ยังการหัวเราะให้เกิดเท่านั้น เป็นจิตที่ยังวิญญัติให้เกิดขึ้น เพราะจิตที่เกิดในปัญจทวารมีความอ่อนแออย่างยิ่ง ถึงแม้ในที่นี้จะไม่มีอิริยาบถหรือวิญญัติที่แยกออกจากรูป ถึงกระนั้น จิตที่ยังรูปให้เกิดขึ้นทั้งหมดก็ไม่ได้เป็นจิตที่ค้ำจุนอิริยาบถและยังวิญญัติวิการให้เกิด ส่วนจิตใดที่ยังวิญญัติให้เกิด จิตนั้นย่อมค้ำจุนอิริยาบถโดยส่วนเดียว เพราะอิริยาบถกับวิญญัติเป็นสิ่งที่แยกจากกันไม่ได้ การแยกอิริยาบถและวิญญัติออกจากรูป ก็เพื่อแสดงความพิเศษของจิตที่ค้ำจุนอิริยาบถและยังรูปให้เกิดนี้ 34. තෙරසාති කුසලතො චත්තාරි, අකුසලතො චත්තාරි, කිරියතො පඤ්චාති තෙරස. තෙසු හි පුථුජ්ජනා අට්ඨහි කුසලාකුසලෙහි හසන්ති, සෙක්ඛා දිට්ඨිසහගතවජ්ජිතෙහි, අසෙක්ඛා පන පඤ්චහි කිරියචිත්තෙහි, තත්ථාපි බුද්ධා චතූහි සහෙතුකකිරියචිත්තෙහෙව හසන්ති, න අහෙතුකෙන ‘‘අතීතංසාදීසු අප්පටිහතඤාණං පත්වා ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තී’’ති වචනතො (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5). න හි විචාරණපඤ්ඤාරහිතස්ස හසිතුප්පාදස්ස බුද්ධානං පවත්ති යුත්තාති වදන්ති. හසිතුප්පාදචිත්තෙන පන පවත්තියමානම්පි තෙසං සිතකරණං පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙවාති. එවඤ්ච කත්වා අට්ඨකථායං [Pg.210] (ධ. ස. අට්ඨ. 568) ‘‘තෙසං ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං හාසයමානං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්මා න තස්ස බුද්ධානං පවත්ති සක්කා නිවාරෙතුං. ๓๔. คำว่า “๑๓” คือ กุศล ๔, อกุศล ๔, กิริยา ๕ รวมเป็น ๑๓ ในจิตเหล่านั้น ปุถุชนย่อมหัวเราะด้วยกุศลและอกุศล ๘ ดวง พระเสกขะย่อมหัวเราะด้วยจิตที่เว้นทิฏฐิสัมปยุต ส่วนพระอเสกขะย่อมหัวเราะด้วยกิริยาจิต ๕ ดวง แม้ในจิตเหล่านั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมหัวเราะด้วยกิริยาจิตที่มีเหตุ ๔ ดวงเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยจิตที่ไม่มีเหตุ ตามพระดำรัสที่ว่า “กายกรรมทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า ผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้ คือทรงบรรลุญาณอันไม่ติดขัดในอดีตเป็นต้น ย่อมมีญาณเป็นประธาน มีญาณเป็นไปตาม” (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวกปุจฉานิเทศ ๘๕; ปฏิ.ม. ๓.๕) ท่านทั้งหลายกล่าวว่า การเกิดขึ้นแห่งการหัวเราะที่ปราศจากปัญญาพิจารณา ไม่สมควรแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย แต่การกระทำซึ่งการยิ้มของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แม้จะเกิดขึ้นด้วยจิตที่ยังการหัวเราะให้เกิด ก็ย่อมเป็นไปตามญาณนั่นเอง เพราะเป็นไปตามญาณในบุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ และสัพพัญญุตญาณ เมื่อเป็นเช่นนี้ ในอรรถกถา (ธ.ส.อ. ๕๖๘) จึงกล่าวไว้ว่า “จิตนี้ย่อมเกิดขึ้นโดยยังการหัวเราะให้เกิดในที่สุดแห่งการประพฤติของญาณเหล่านั้น” เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถห้ามการเกิดขึ้นของจิตนั้นในพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ 35. පච්ඡාජාතාදිපච්චයූපත්ථම්භලාභෙන ඨිතික්ඛණෙයෙව උතුඔජානං බලවභාවොති වුත්තං ‘‘තෙජොධාතු ඨිතිප්පත්තා’’ත්‍යාදි. ๓๕. โดยอาศัยการได้รับอุปถัมภ์จากปัจจัยมีปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น โอชะและอุตุย่อมมีกำลังในขณะตั้งอยู่เท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ว่า “เตโชธาตุถึงความตั้งอยู่” เป็นต้น 37. තත්ථ හදයඉන්ද්‍රියරූපානි නව කම්මතොයෙව ජාතත්තා කම්මජානෙව. යඤ්හි ජාතං, ජායති, ජායිස්සති ච, තං ‘‘කම්මජ’’න්ති වුච්චති යථා දුද්ධන්ති. ๓๗. ในรูปเหล่านั้น หทัยรูปและอินทริยรูป ๙ เพราะเกิดจากกรรมเท่านั้น จึงเป็นกรรมชรูปเท่านั้น สิ่งใดที่เกิดแล้ว กำลังเกิด และจักเกิด สิ่งนั้นเรียกว่า “กรรมชะ” เหมือนนมฉะนั้น 40. පච්චුප්පන්නපච්චයාපෙක්ඛත්තා ලහුතාදිත්තයං කම්මජං න හොති, ඉතරථා සබ්බදාභාවීහි භවිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘ලහුතාදිත්තයං උතුචිත්තාහාරෙහි සම්භොතී’’ති. ๔๐. เพราะอาศัยปัจจัยปัจจุบัน ลหุตาทิรูป ๓ จึงไม่เป็นกรรมชะ ถ้าเป็นอย่างอื่น ก็จะต้องมีอยู่ตลอดเวลา ดังที่กล่าวไว้ว่า “ลหุตาทิรูป ๓ ย่อมเกิดจากอุตุ จิต และอาหาร” 43. එකන්තකම්මජානි නව, චතුජෙසු කම්මජානි නවාති අට්ඨාරස කම්මජානි, පඤ්චවිකාරරූපසද්දඅවිනිබ්භොගරූපආකාසවසෙන පන්නරස චිත්තජානි, සද්දො, ලහුතාදිත්තයං, අවිනිබ්භොගාකාසරූපානි නවාති තෙරස උතුජානි, ලහුතාදිත්තයඅවිනිබ්භොගාකාසවසෙන ද්වාදස ආහාරජානි. ๔๓. กรรมชรูปโดยส่วนเดียว ๙ กรรมชรูปในรูปที่เกิดจากปัจจัย ๔ มี ๙ รวมเป็นกรรมชรูป ๑๘ จิตตชรูป ๑๕ โดยอำนาจปัญจวิการรูป เสียง อวินิพโภครูปและอากาศรวมเป็น ๙ อุตุชรูป ๑๓ คือ เสียง ลหุตาทิรูป ๓ อวินิพโภครูปและอากาศรวมเป็น ๙ อาหารชรูป ๑๒ โดยอำนาจลหุตาทิรูป ๓ อวินิพโภครูปและอากาศรวมเป็น ๙ 44. කෙවලං ජායමානාදිරූපානං ජායමානපරිපච්චමානභිජ්ජමානරූපානං සභාවත්තා සභාවමත්තං විනා අත්තනො ජාතිආදිලක්ඛණාභාවතො ලක්ඛණානි කෙහිචි පච්චයෙහි න ජායන්තීති පකාසිතං. උප්පාදාදියුත්තානඤ්හි චක්ඛාදීනං ජාතිආදීනි ලක්ඛණානි විජ්ජන්ති, න එවං ජාතිආදීනං. යදි තෙසම්පි ජාතිආදීනි සියුං, එවං අනවත්ථානමෙව ආපජ්ජෙය්‍ය. යං පන ‘‘රූපායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරො. ඉමෙ ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානා’’ත්‍යාදීසු (ධ. ස. 1201) ජාතියා කුතොචිජාතත්තං අනුඤ්ඤාතං[Pg.211], තම්පි රූපජනකපච්චයානං රූපුප්පාදනං පති අනුපරතබ්‍යාපාරානං පච්චයභාවූපගමනක්ඛණෙ ජායමානධම්මවිකාරභාවෙන උපලබ්භමානතං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං. යම්පි ‘‘ජාති, භික්ඛවෙ, අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. ජරාමරණං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්න’’න්ති වචනං (සං. නි. 2.20), තත්ථාපි පටිච්චසමුප්පන්නානං ලක්ඛණභාවතොති අයමෙත්ථාභිසන්ධි. තෙනාහු පොරාණා – ๔๔. ได้ประกาศไว้ว่า ลักษณะทั้งหลายย่อมไม่เกิดจากปัจจัยใดๆ เพราะรูปที่กำลังเกิดเป็นต้น มีสภาพเป็นรูปที่กำลังเกิด กำลังแก่ และกำลังแตกดับ ปราศจากสภาพของตนเอง คือไม่มีลักษณะมีการเกิดเป็นต้น เพราะลักษณะมีการเกิดเป็นต้น ย่อมมีอยู่ในจักขุเป็นต้นที่ประกอบด้วยการเกิดขึ้นเป็นต้น แต่ไม่เป็นเช่นนั้นในลักษณะมีการเกิดเป็นต้น หากลักษณะมีการเกิดเป็นต้นมีอยู่ในสิ่งเหล่านั้นด้วย ก็จะเกิดภาวะที่ไม่สิ้นสุด (อนวสถา) ส่วนที่อนุญาตว่าการเกิดย่อมเกิดจากสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ในคำว่า “รูปายตนะ...เป็นต้น...กวฬิงการาหาร. ธรรมเหล่านี้เกิดจากจิต” (ธ.ส. ๑๒๐๑) พึงทราบว่าหมายถึงการที่ธรรมที่กำลังเกิดปรากฏเป็นวิการในขณะที่ปัจจัยที่ยังรูปให้เกิดยังไม่หยุดการกระทำต่อการยังรูปให้เกิด และเข้าถึงความเป็นปัจจัย ส่วนพระดำรัสที่ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชาติเป็นของไม่เที่ยง เป็นสังขตะ เกิดจากปัจจัย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชราและมรณะเป็นของไม่เที่ยง เป็นสังขตะ เกิดจากปัจจัย” (สํ.นิ. ๒.๒๐) ในที่นั้นก็มีอภิปรายว่า เป็นลักษณะของสิ่งที่เกิดจากปัจจัย เพราะเหตุนั้น บัณฑิตโบราณจึงกล่าวว่า – ‘‘පාඨෙ කුතොචි ජාතත්තං, ජාතියා පරියායතො; සඞ්ඛතානං සභාවත්තා, තීසු සඞ්ඛතතොදිතා’’ති. ในพระบาลี การเกิดย่อมเกิดจากสิ่งใดสิ่งหนึ่ง โดยปริยายแห่งชาติ เพราะมีสภาพเป็นสังขตะ จึงกล่าวว่าเป็นสังขตะในลักษณะ ๓ ประการ රූපසමුට්ඨානනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายวิธีที่รูปเกิดขึ้น จบลงแล้ว කලාපයොජනාවණ්ණනා คำอธิบายการประกอบเป็นกลุ่ม (กลาป) 45. යස්මා පනෙතානි රූපානි කම්මාදිතො උප්පජ්ජමානානිපි න එකෙකං සමුට්ඨහන්ති, අථ ඛො පිණ්ඩතොව. තස්මා පිණ්ඩානං ගණනපරිච්ඡෙදං, සරූපඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එකුප්පාදා’’ත්‍යාදි වුත්තං. සහවුත්තිනොති විසුං විසුං කලාපගතරූපවසෙන සහවුත්තිනො, න සබ්බකලාපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සහුප්පත්තිවසෙන. ๔๕. เพราะว่ารูปเหล่านี้แม้เกิดขึ้นจากกรรมเป็นต้น ก็มิได้เกิดขึ้นทีละอย่าง แต่เกิดขึ้นเป็นกลุ่มก้อน เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงการกำหนดนับกลุ่มก้อนและลักษณะของกลุ่มก้อน จึงกล่าวคำว่า “เกิดขึ้นพร้อมกัน” เป็นต้น คำว่า “เกิดขึ้นพร้อมกัน” หมายถึงเกิดขึ้นพร้อมกันโดยเป็นรูปที่อยู่ในกลาปะต่าง ๆ กัน ไม่ใช่เกิดขึ้นพร้อมกันโดยกลาปะทั้งหมดเกิดขึ้นพร้อมกันและกัน 46. දස පරිමාණා අස්සාති දසකං, සමුදායස්සෙතං නාමං, චක්ඛුනා උපලක්ඛිතං, තප්පධානං වා දසකං චක්ඛුදසකං. එවං සෙසෙසුපි. ๔๖. มีประมาณสิบ จึงเรียกว่า ทสกะ (กลุ่มสิบ) นี้เป็นชื่อของหมู่ ทสกะที่มีจักขุเป็นเครื่องหมาย หรือมีจักขุเป็นประธาน เรียกว่า จักขุทสกะ แม้ในที่เหลือก็เช่นกัน 47. වචීවිඤ්ඤත්තිග්ගහණෙන සද්දොපි සඞ්ගහිතො හොති තස්සා තදවිනාභාවතොති වුත්තං ‘‘වචීවිඤ්ඤත්තිදසක’’න්ති. ๔๗. ด้วยการถือเอาวจีวิญญัติ เสียงก็สงเคราะห์เข้าด้วย เพราะเสียงนั้นแยกจากวจีวิญญัติไม่ได้ จึงกล่าวว่า “วจีวิญญัตติทสกะ” 50. කිං [Pg.212] පනෙතෙ එකවීසති කලාපා සබ්බෙපි සබ්බත්ථ හොන්ති, උදාහු කෙචි කත්ථචීති ආහ ‘‘තත්ථා’’ත්‍යාදි. ๕๐. ก็กลาปะ ๒๑ เหล่านี้ทั้งหมดมีอยู่ทุกหนทุกแห่ง หรือบางอย่างมีอยู่ในบางที่ จึงกล่าวคำว่า “ในบรรดากลาปะเหล่านั้น” เป็นต้น කලාපයොජනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาการจัดกลาปะจบลงแล้ว රූපපවත්තික්කමවණ්ණනා การพรรณนาลำดับการเป็นไปของรูป 52. ඉදානි නෙසං සම්භවවසෙන, පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන, යොනිවසෙන ච පවත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බානිපි පනෙතානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යථාරහන්ති සභාවකපරිපුණ්ණායතනානං අනුරූපතො. ๕๒. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นไปของรูปเหล่านั้นโดยความเป็นไปแห่งการเกิด โดยความเป็นไปแห่งปฏิสนธิ และโดยกำเนิด จึงกล่าวคำว่า “รูปเหล่านี้ทั้งหมด” เป็นต้น คำว่า “ตามสมควร” หมายถึงตามความเหมาะสมของอายตนะที่บริบูรณ์โดยสภาพ 53. කමලකුහරගබ්භමලාදිසංසෙදට්ඨානෙසු ජාතා සංසෙදජා. උපපාතො නෙසං අත්ථීති ඔපපාතිකා, උක්කංසගතිපරිච්ඡෙදවසෙන චෙත්ථ විසිට්ඨඋපපාතො ගහිතො යථා ‘‘අභිරූපස්ස කඤ්ඤා දාතබ්බා’’ති. සත්ත දසකානි පාතුභවන්ති පරිපුණ්ණායතනභාවෙන උපලබ්භනතො. කදාචි න ලබ්භන්ති ජච්චන්ධජච්චබධිරජච්චාඝානනපුංසකආදිකප්පිකානං වසෙන. තත්ථ සුගතියං මහානුභාවෙන කම්මුනා නිබ්බත්තමානානං ඔපපාතිකානං ඉන්ද්‍රියවෙකල්ලායොගතො චක්ඛුසොතඝානාලාභො සංසෙදජානං, භාවාලාභො පඨමකප්පිකඔපපාතිකානං වසෙනපි. දුග්ගතියං පන චක්ඛුසොතභාවාලාභො ද්වින්නම්පි වසෙන, ඝානාලාභො සංසෙදජානමෙව වසෙන, න ඔපපාතිකානං වසෙනාති දට්ඨබ්බං. තථා හි ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්සචි එකාදසායතනානි පාතුභවන්ති, කස්සචි දස, කස්සචි අපරානිපි දස, කස්සචි නව, කස්සචි සත්තා’’ති (විභ. 1007) වචනතො පරිපුණ්ණින්ද්‍රියස්ස ඔපපාතිකස්ස සද්දායතනවජ්ජිතානි එකාදසායතනානි වුත්තානි. අන්ධස්ස චක්ඛායතනවජ්ජිතානි [Pg.213] දස, තථා බධිරස්ස සොතායතනවජ්ජිතානි, අන්ධබධිරස්ස තදුභයවජ්ජිතානි නව, ගබ්භසෙය්‍යකස්ස චක්ඛුසොතඝානජිව්හාසද්දායතනවජ්ජිතානිසත්තායතනානි වුත්තානි. යදි පන අඝානකොපි ඔපපාතිකො සියා, අන්ධබධිරාඝානකානං වසෙන තික්ඛත්තුං දස, අන්ධබධිරඅන්ධාඝානකබධිරාඝානකානං වසෙන තික්ඛත්තුං නව, අන්ධබධිරාඝානකස්ස වසෙන ච අට්ඨ ආයතනානි වත්තබ්බානි සියුං, න පනෙවං වුත්තානි. තස්මා නත්ථි ඔපපාතිකස්ස ඝානවෙකල්ලන්ති. තථා ච වුත්තං යමකට්ඨකථායං ‘‘අඝානකො ඔපපාතිකො නත්ථි. යදි භවෙය්‍ය, කස්සචි අට්ඨායතනානීති වදෙය්‍යා’’ති (යම. අට්ඨ. ආයතනයමක. 18-21). ๕๓. สังเสทชะ คือสัตว์ที่เกิดในที่ชื้นแฉะ เช่น ในโพรงดอกบัว ในของโสโครก และในที่หมักหมมเป็นต้น อุปปาติกะ คือสัตว์ที่มีการเกิดแบบโอปปาติกะ ในที่นี้หมายถึงการเกิดแบบโอปปาติกะที่พิเศษ โดยการกำหนดขอบเขตของคติอันยอดเยี่ยม เหมือนคำว่า “พึงให้ธิดาแก่ผู้มีรูปงาม” ทสกะ ๗ อย่างย่อมปรากฏ เพราะปรากฏโดยความเป็นอายตนะที่บริบูรณ์ บางครั้งก็ไม่ปรากฏ เพราะเป็นไปตามบุคคลผู้ตาบอดแต่กำเนิด หูหนวกแต่กำเนิด ไม่มีจมูกแต่กำเนิด หรือเป็นกะเทย เป็นต้น ในสุคติภูมิ การไม่ได้จักขุ โสตะ ฆานะ ย่อมมีแก่สังเสทชะ เพราะโอปปาติกะที่เกิดด้วยกรรมมีอานุภาพมาก ย่อมไม่มีอินทรีย์พิการ และการไม่ได้ภาวะ ย่อมมีแก่โอปปาติกะในปฐมกัป ส่วนในทุคติภูมิ การไม่ได้จักขุ โสตะ ภาวะ ย่อมมีแก่สัตว์ทั้งสองจำพวก (สังเสทชะและโอปปาติกะ) และการไม่ได้ฆานะ ย่อมมีแก่สังเสทชะเท่านั้น ไม่ใช่แก่โอปปาติกะ พึงทราบอย่างนี้ ดังที่กล่าวไว้ในธัมมหทัยวิภังค์ว่า “ในขณะปฏิสนธิในกามธาตุ อายตนะ ๑๑ ย่อมปรากฏแก่บางคน, อายตนะ ๑๐ ย่อมปรากฏแก่บางคน, อายตนะ ๑๐ อื่น ๆ ย่อมปรากฏแก่บางคน, อายตนะ ๙ ย่อมปรากฏแก่บางคน, อายตนะ ๗ ย่อมปรากฏแก่บางคน” (วิภังค์ ๑๐๐๗) ด้วยเหตุนี้ อายตนะ ๑๑ ที่เว้นสัททายตนะ จึงกล่าวไว้สำหรับโอปปาติกะผู้มีอินทรีย์บริบูรณ์ สำหรับคนตาบอด อายตนะ ๑๐ ที่เว้นจักขายตนะ, สำหรับคนหูหนวกก็เช่นกัน อายตนะ ๑๐ ที่เว้นโสตายตนะ, สำหรับคนตาบอดและหูหนวก อายตนะ ๙ ที่เว้นทั้งสองอย่างนั้น, สำหรับสัตว์ในครรภ์ อายตนะ ๗ ที่เว้นจักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา และสัททายตนะ หากว่าโอปปาติกะผู้ไม่มีฆานะพึงมี อายตนะ ๑๐ ก็พึงกล่าวถึง ๓ ครั้ง โดยเป็นไปตามคนตาบอด หูหนวก และไม่มีฆานะ, อายตนะ ๙ ก็พึงกล่าวถึง ๓ ครั้ง โดยเป็นไปตามคนตาบอดหูหนวก, คนตาบอดไม่มีฆานะ, คนหูหนวกไม่มีฆานะ, และอายตนะ ๘ ก็พึงกล่าวถึงโดยเป็นไปตามคนตาบอดหูหนวกไม่มีฆานะ แต่ก็มิได้กล่าวไว้เช่นนั้น เพราะฉะนั้น โอปปาติกะจึงไม่มีฆานะพิการ ดังที่กล่าวไว้ในยมกอรรถกถาว่า “โอปปาติกะผู้ไม่มีฆานะไม่มีอยู่ หากมีอยู่ ก็พึงกล่าวว่าอายตนะ ๘ แก่บางคน” (ยมกอรรถกถา อายตนยมกะ ๑๘-๒๑) සංසෙදජානං පන ඝානාභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ’’ත්‍යාදිපාළියා (විභ. 1007) ඔපපාතිකයොනිමෙව සන්ධාය, සත්තායතනග්ගහණස්ස ච අඤ්ඤෙසං අසම්භවතො ගබ්භසෙය්‍යකමෙව සන්ධාය වුත්තත්තා. යං පන ‘‘සංසෙදජයොනිකා පරිපුණ්ණායතනභාවෙන ඔපපාතිකසඞ්ගහං කත්වා වුත්තා’’ති අට්ඨකථාවචනං, තම්පි පරිපුණ්ණායතනංයෙව සංසෙදජානං ඔපපාතිකෙසු සඞ්ගහවසෙන වුත්තං. අපරෙ පන යමකෙ ඝානජිව්හානං සහචාරිතා වුත්තාති අජිව්හස්ස අසම්භවතො අඝානකස්සපි අභාවමෙව වණ්ණෙන්ති, තත්ථාපි යථා චක්ඛුසොතානි රූපභවෙ ඝානජිව්හාහි විනා පවත්තන්ති, න එවං ඝානජිව්හා අඤ්ඤමඤ්ඤං විනා පවත්තන්ති ද්වින්නම්පි රූපභවෙ අනුප්පජ්ජනතොති එවං විසුං විසුං කාමභවෙ අප්පවත්තිවසෙන තෙසං සහචාරිතා වුත්තාති න න සක්කා වත්තුන්ති. ส่วนการไม่มีฆานะของสังเสทชะนั้น ไม่สามารถปฏิเสธได้ เพราะพระบาลีที่ว่า “ในขณะปฏิสนธิในกามธาตุ” เป็นต้น (วิภังค์ ๑๐๐๗) มุ่งหมายถึงกำเนิดโอปปาติกะเท่านั้น และการระบุถึงอายตนะ ๗ ก็กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงสัตว์ในครรภ์เท่านั้น เพราะอายตนะ ๗ นั้นไม่สามารถมีแก่สัตว์อื่นได้ ส่วนคำในอรรถกถาที่ว่า “สัตว์ที่เกิดในกำเนิดสังเสทชะ ท่านกล่าวสงเคราะห์เข้าในโอปปาติกะโดยความเป็นผู้มีอายตนะบริบูรณ์” นั้น ก็กล่าวไว้โดยสงเคราะห์สังเสทชะผู้มีอายตนะบริบูรณ์เข้าในโอปปาติกะเท่านั้น แต่อาจารย์บางพวกพรรณนาว่า ในยมกะ ท่านกล่าวถึงความเป็นไปร่วมกันของฆานะและชิวหา เพราะฉะนั้น เมื่อไม่มีชิวหา ก็ย่อมไม่มีฆานะด้วย แม้ในที่นั้น จักขุและโสตะย่อมเป็นไปได้โดยปราศจากฆานะและชิวหาในรูปภพ แต่ฆานะและชิวหาไม่เป็นไปโดยปราศจากกันและกัน เพราะทั้งสองอย่างไม่เกิดขึ้นในรูปภพ ดังนั้น การที่กล่าวว่าทั้งสองอย่างเป็นสิ่งที่เกิดร่วมกันนั้น ก็เพราะไม่เป็นไปแยกกันในกามภพ จึงไม่ใช่ว่าจะกล่าวไม่ได้ 54. ගබ්භෙ මාතුකුච්ඡියං සෙන්තීති ගබ්භසෙය්‍යකා, තෙයෙව රූපාදීසු සත්තතාය සත්තාති ගබ්භසෙය්‍යකසත්තා. එතෙ [Pg.214] අණ්ඩජජලාබුජා. තීණි දසකානි පාතුභවන්ති, යානි ‘‘කලලරූප’’න්ති වුච්චන්ති, පරිපිණ්ඩිතානි ච තානි ජාතිඋණ්ණාය එකස්ස අංසුනො පසන්නතිලතෙලෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධටස්ස පග්ඝරිත්වා අග්ගෙ ඨිතබින්දුමත්තානි අච්ඡානි විප්පසන්නානි. කදාචි න ලබ්භති අභාවකසත්තානං වසෙන. තතො පරන්ති පටිසන්ධිතො පරං. පවත්තිකාලෙති සත්තමෙ සත්තාහෙ, ටීකාකාරමතෙන එකාදසමෙ සත්තාහෙ වා. කමෙනාති චක්ඛුදසකපාතුභාවතො සත්තාහාතික්කමෙන සොතදසකං, තතො සත්තාහාතික්කමෙන ඝානදසකං, තතො සත්තාහාතික්කමෙන ජිව්හාදසකන්ති එවං අනුක්කමෙන. අට්ඨකථායම්පි හි අයමත්ථො දස්සිතොව. ๕๔. สัตว์ที่นอนอยู่ในครรภ์มารดา เรียกว่า คัพภเสยยกะ สัตว์เหล่านั้นเองชื่อว่าสัตว์เพราะข้องอยู่ในรูปเป็นต้น จึงเรียกว่า คัพภเสยยกสัตว์ สัตว์เหล่านี้คือ อัณฑชะ (เกิดในไข่) และ ชลาพุชะ (เกิดในครรภ์) ทสกะ ๓ อย่างย่อมปรากฏ ซึ่งเรียกว่า “กลละรูป” และกลละรูปเหล่านั้นรวมกันแล้ว มีขนาดเท่าหยดน้ำมันงาใสบริสุทธิ์ที่หยดลงบนปลายขนเจ่าเส้นเดียวแล้วสลัดออก เหลือติดอยู่ที่ปลายขนเพียงนิดเดียว มีลักษณะใสบริสุทธิ์ บางครั้งก็ไม่ปรากฏ เพราะเป็นไปตามสัตว์ที่ไม่มี (อินทรีย์) คำว่า “หลังจากนั้น” หมายถึงหลังจากปฏิสนธิ คำว่า “ในกาลเป็นไป” หมายถึงในสัปดาห์ที่ ๗ หรือตามความเห็นของฎีกาจารย์คือในสัปดาห์ที่ ๑๑ คำว่า “โดยลำดับ” หมายถึงหลังจากจักขุทสกะปรากฏแล้ว ๗ วัน โสตทสกะก็ปรากฏ, หลังจากนั้น ๗ วัน ฆานทสกะก็ปรากฏ, หลังจากนั้น ๗ วัน ชิวหาทสกะก็ปรากฏ เป็นลำดับไปอย่างนี้ ความหมายนี้ก็แสดงไว้ในอรรถกถาแล้ว 55. ඨිතිකාලන්ති පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතිකාලං. පටිසන්ධිචිත්තසහජාතා හි උතු ඨානප්පත්තා තස්ස ඨිතික්ඛණෙ සුද්ධට්ඨකං සමුට්ඨාපෙති, තදා උප්පන්නා භඞ්ගක්ඛණෙත්‍යාදිනා අනුක්කමෙන උතු රූපං ජනෙති. ඔජාඵරණමුපාදායාති ගබ්භසෙය්‍යකස්ස මාතු අජ්ඣොහටාහාරතො සංසෙදජොපපාතිකානඤ්ච මුඛගතසෙම්හාදිතො ඔජාය රසහරණීඅනුසාරෙන සරීරෙ ඵරණකාලතො පට්ඨාය. ๕๕. คำว่า “กาลเป็นที่ตั้ง” หมายถึงกาลเป็นที่ตั้งของปฏิสนธิจิต เพราะอุตุที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิจิต เมื่อถึงฐานะแล้ว ย่อมยังสุทธัฏฐกะให้เกิดขึ้นในขณะที่ตั้งอยู่ของปฏิสนธิจิตนั้น และอุตุที่เกิดขึ้นในขณะนั้น ย่อมยังรูปให้เกิดโดยลำดับในขณะแห่งการแตกดับเป็นต้น คำว่า “อาศัยการแผ่ไปแห่งโอชะ” หมายถึงนับตั้งแต่กาลที่โอชะแผ่ไปในร่างกายตามทางเดินของรสอาหาร จากอาหารที่มารดากินเข้าไปของสัตว์ในครรภ์ และจากเสมหะที่อยู่ในปากเป็นต้นของสังเสทชะและโอปปาติกะ 56. චුතිචිත්තං උපරිමං එතස්සාති චුතිචිත්තොපරි. කම්මජරූපානි න උප්පජ්ජන්ති තදුප්පත්තියං මරණාභාවතො. කම්මජරූපවිච්ඡෙදෙ හි ‘‘මතො’’ති වුච්චති. යථාහ – ๕๖. จุติจิตเป็นเบื้องบนของสิ่งนี้ จึงเรียกว่า “จุติจิตเป็นเบื้องบน” กรรมชรูปย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเมื่อรูปเหล่านั้นเกิดขึ้น ความตายย่อมไม่มี เพราะเมื่อกรรมชรูปขาดไป จึงเรียกว่า “ตายแล้ว” ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘‘ආයු උස්මා ච විඤ්ඤාණං, යදා කායං ජහන්තිමං; අපවිද්ධො තදා සෙති, නිරත්ථංව කලිඞ්ගර’’න්ති. (සං. නි. 3.95 ථොකං විසදිසං); “เมื่อใด อายุ ไออุ่น และวิญญาณ ละกายนี้ไปแล้ว เมื่อนั้น กายนี้ก็ถูกทอดทิ้ง นอนอยู่เหมือนท่อนไม้ที่ไร้ประโยชน์” (สํ. นิ. ๓.๙๕ มีความแตกต่างเล็กน้อย) පුරෙතරන්ති සත්තරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙ. තතොපරං චිත්තජාහාරජරූපඤ්ච වොච්ඡිජ්ජතීති අජීවකසන්තානෙ තෙසං උප්පත්තියා [Pg.215] අභාවතො යථානිබ්බත්තං චිත්තජං, ආහාරජඤ්ච තතො පරං කිඤ්චි කාලං පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣති. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘චිත්තජරූපං චුතිචිත්තතො පුරෙතරමෙව වොච්ඡිජ්ජතී’’ති වණ්ණෙන්ති. คำว่า “ก่อนหน้า” หมายถึงในขณะที่เกิดของจิตดวงที่ ๑๗ หลังจากนั้น จิตตชรูปและอาหารชรูปก็ย่อมขาดไป เพราะไม่มีการเกิดขึ้นของรูปเหล่านั้นในสันดานที่ไม่มีชีวิต จิตตชรูปและอาหารชรูปที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นไปอยู่ชั่วระยะหนึ่งหลังจากนั้นแล้วก็ดับไป แต่อาจารย์บางพวกพรรณนาว่า “จิตตชรูปย่อมขาดไปก่อนจุติจิตทีเดียว” 58. රූපලොකෙ ඝානජිව්හාකායානං අභාවෙ කාරණං වුත්තමෙව. භාවද්වයං පන බහලකාමරාගූපනිස්සයත්තා බ්‍රහ්මානඤ්ච තදභාවතො තත්ථ න පවත්තති. ආහාරජකලාපානි ච න ලබ්භන්ති අජ්ඣොහටාහාරාභාවෙන සරීරගතස්සපි ආහාරස්ස රූපසමුට්ඨාපනාභාවතො. බාහිරඤ්හි උතුං, ආහාරඤ්ච උපනිස්සයං ලභිත්වා උතුආහාරා රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති. ජීවිතනවකන්ති කායාභාවතො කායදසකට්ඨානියං ජීවිතනවකං. ๕๘. ในรูปโลก เหตุที่ไม่มีฆานะ ชิวหา และกาย ได้กล่าวไว้แล้ว. ส่วนภาวะ 2 (อิตถีภาวะ, ปุริสภาวะ) นั้น ไม่เป็นไปในรูปโลก เพราะภาวะทั้งสองนั้นมีกามราคะอันหนาแน่นเป็นอุปนิสัย และเพราะพรหมทั้งหลายไม่มีกามราคะนั้น. และอาหารชกลาปทั้งหลายก็หาไม่ได้ เพราะไม่มีอาหารที่กลืนกิน และเพราะแม้แต่อาหารที่ไปสู่ร่างกายก็ไม่สามารถยังรูปให้ตั้งขึ้นได้. เพราะว่าอุตุและอาหารย่อมอาศัยอุตุและอาหารภายนอกเป็นอุปนิสัยแล้วยังรูปให้ตั้งขึ้น. ที่ชื่อว่า ชีวิตนวกะ เพราะไม่มีกาย จึงเป็นชีวิตนวกะที่ตั้งอยู่ในฐานะแห่งกายทสกะ. 59. අතිරිච්ඡති සෙසබ්‍රහ්මානං පටිසන්ධියං, පවත්තෙ ච උපලභිතබ්බරූපතො අවසිට්ඨං හොති, මරණකාලෙ පන බ්‍රහ්මානං සරීරනික්ඛෙපාභාවතො සබ්බෙසම්පි තිසමුට්ඨානානි, ද්විසමුට්ඨානානි ච සහෙව නිරුජ්ඣන්ති. ๕๙. รูปที่เหลือย่อมเหลืออยู่จากรูปที่พึงได้ในปฏิสนธิและในปวัตติกาลของพรหมที่เหลือทั้งหลาย, แต่ในเวลาตายของพรหมทั้งหลาย เพราะไม่มีการทอดทิ้งร่างกาย รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน 3 และรูปที่เกิดจากสมุฏฐาน 2 ทั้งหมด ย่อมดับไปพร้อมกันทีเดียว. 61. රූපෙසු තෙවීසති ඝානජිව්හාකායභාවද්වයවසෙන පඤ්චන්නං අභාවතො. කෙචි පන ‘‘ලහුතාදිත්තයම්පි තෙසු නත්ථි දන්ධත්තකරාදිධාතුක්ඛොභාභාවතො’’ති වදන්ති, තං අකාරණං. න හි වූපසමෙතබ්බාපෙක්ඛා තබ්බිරොධිධම්මප්පවත්ති තථා සති සහෙතුකකිරියචිත්තෙසු ලහුතාදීනං අභාවප්පසඞ්ගතො. ‘‘සද්දො විකාරො’’ත්‍යාදි සබ්බෙසම්පි සාධාරණවසෙන වුත්තං. ๖๑. ในรูปทั้งหลายมี 23 รูป เพราะไม่มีรูป 5 อย่าง คือ ฆานะ ชิวหา กาย และภาวะ 2. แต่ชนบางพวกกล่าวว่า 'แม้ลหุตาทิตติกะ (รูป 3 มีลหุตาเป็นต้น) ก็ไม่มีในรูปเหล่านั้น เพราะไม่มีความกำเริบแห่งธาตุที่มีปกติทำให้เชื่องช้าเป็นต้น' คำนั้นไม่มีเหตุผล. เพราะว่าการเกิดขึ้นแห่งธรรมที่ตรงกันข้ามกับความเชื่องช้านั้น ไม่ได้มุ่งหมายถึงสิ่งที่พึงสงบระงับ (ความเชื่องช้า) เท่านั้น เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะกลายเป็นว่าไม่มีลหุตาเป็นต้นในสเหตุกกิริยาจิตทั้งหลาย. คำว่า 'สัททะ วิการะ' เป็นต้น ตรัสไว้โดยส่วนทั่วไปแก่รูปทั้งหมด. රූපපවත්තික්කමවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาลำดับแห่งรูปปวัตติ จบแล้ว. නිබ්බානභෙදවණ්ණනා พรรณนาประเภทแห่งนิพพาน. 62. එත්තාවතා [Pg.216] චිත්තචෙතසිකරූපානි විභාගතො නිද්දිසිත්වා ඉදානි නිබ්බානං නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘නිබ්බානං පනා’’ත්‍යාදි. ‘‘චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා නිබ්බානස්ස තංතංඅරියපුග්ගලානං පච්චක්ඛසිද්ධතං දස්සෙති. ‘‘මග්ගඵලානමාරම්මණභූත’’න්ති ඉමිනා කල්‍යාණපුථුජ්ජනානං අනුමානසිද්ධතං. සඞ්ඛතධම්මාරම්මණඤ්හි, පඤ්ඤත්තාරම්මණං වා ඤාණං කිලෙසානං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සම්භනෙ අසමත්ථං, අත්ථි ච ලොකෙ කිලෙසසමුච්ඡෙදාදි. තස්මා අත්ථි සඞ්ඛතසම්මුතිධම්මවිපරීතො කිලෙසානං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිකරානං මග්ගඵලානං ආරම්මණභූතො නිබ්බානං නාම එකො ධම්මොති සිද්ධං. පච්චක්ඛානුමානසිද්ධතාසන්දස්සනෙන ච අභාවමත්තං නිබ්බානන්ති විප්පටිපන්නානං වාදං නිසෙධෙතීති අලමතිප්පපඤ්චෙන. ඛන්ධාදිභෙදෙ තෙභූමකධම්මෙ හෙට්ඨුපරියවසෙන විනනතො සංසිබ්බනතො වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා විසයාතික්කමවසෙන අතීතත්තා. ๖๒. โดยประมาณเท่านี้ ได้แสดงจิต เจตสิก และรูปโดยจำแนกแล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงนิพพาน จึงกล่าวคำว่า 'nibbānaṃ pana' เป็นต้น. ด้วยคำว่า 'พึงทำให้แจ้งด้วยมรรคญาณ 4' นี้ ท่านแสดงความสำเร็จโดยประจักษ์แห่งนิพพานแก่พระอริยบุคคลนั้นๆ. ด้วยคำว่า 'เป็นอารมณ์แห่งมรรคและผล' นี้ ท่านแสดงความสำเร็จโดยการอนุมานแก่กัลยาณปุถุชนทั้งหลาย. เพราะว่าญาณที่มีสังขตธรรมเป็นอารมณ์ หรือมีบัญญัติเป็นอารมณ์ ไม่สามารถในการสมุจเฉทและปฏิปัสสัทธิกิเลสได้ และในโลกนี้มีการสมุจเฉทกิเลสเป็นต้นอยู่. เพราะฉะนั้น จึงสำเร็จความว่า มีธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่านิพพาน ซึ่งตรงกันข้ามกับสังขตธรรมและสมมติธรรม เป็นอารมณ์แห่งมรรคและผลที่ทำให้เกิดการสมุจเฉทและปฏิปัสสัทธิกิเลส. และด้วยการแสดงความสำเร็จโดยประจักษ์และการอนุมานนี้ ท่านย่อมคัดค้านวาทะของผู้เห็นผิดว่านิพพานเป็นเพียงความไม่มีเท่านั้น พอแล้วด้วยการอธิบายที่เกินความจำเป็น. (ที่ชื่อว่านิพพาน) เพราะออกไปแล้วจากตัณหาที่ชื่อว่า 'วานะ' เพราะร้อยรัด คือเย็บไว้ซึ่งธรรมในภูมิ 3 มีขันธ์เป็นต้น โดยส่วนเบื้องล่างและเบื้องบน เพราะล่วงพ้นวิสัยไป. 63. සභාවතොති අත්තනො සන්තිලක්ඛණෙන. උපාදීයති කාමුපාදාදීහීති උපාදි, පඤ්චක්ඛන්ධස්සෙතං අධිවචනං, උපාදියෙව සෙසො කිලෙසෙහීති උපාදිසෙසො, තෙන සහ වත්තතීති සඋපාදිසෙසා, සා එව නිබ්බානධාතූති සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතු. කාරණපරියායෙනාති සඋපාදිසෙසාදිවසෙන පඤ්ඤාපනෙ කාරණභූතස්ස උපාදිසෙස භාවාභාවස්ස ලෙසෙන. ๖๓. โดยสภาวะ คือด้วยลักษณะแห่งความสงบของตน. ธรรมที่ถูกยึดมั่นด้วยกามุปาทานเป็นต้น ชื่อว่า อุปาทิ นี้เป็นชื่อของเบญจขันธ์, อุปาทินั่นแหละเป็นส่วนที่เหลือจากกิเลสทั้งหลาย ชื่อว่า อุปาทิเสส, นิพพานธาตุที่ยังเป็นไปพร้อมด้วยอุปาทิเสสนั้น ชื่อว่า สอุปาทิเสสนิพพานธาตุ. คำว่า 'โดยปริยายแห่งเหตุ' คือโดยส่วนแห่งความมีอยู่และความไม่มีแห่งอุปาทิเสสอันเป็นเหตุในการบัญญัติโดยอำนาจแห่งสอุปาทิเสสเป็นต้น. 64. ආරම්මණතො, සම්පයොගතො ච රාගදොසමොහෙහි සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤං, සුඤ්ඤමෙව සුඤ්ඤතං, තථා රාගාදිනිමිත්තරහිතත්තා අනිමිත්තං. රාගාදිපණිධිරහිතත්තා අප්පණිහිතං. සබ්බසඞ්ඛාරෙහි වා සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤතං. සබ්බසඞ්ඛාරනිමිත්තාභාවතො [Pg.217] අනිමිත්තං. තණ්හාපණිධියා අභාවතො අප්පණිහිතං. ๖๔. ชื่อว่า สุญญะ (ว่าง) เพราะว่างจากราคะ โทสะ และโมหะ โดยอารมณ์และโดยสัมปยุต, สุญญะนั่นแหละชื่อว่า สุญญตะ. ชื่อว่า อนิมิตตะ (ไม่มีนิมิต) เพราะปราศจากนิมิตมีราคะเป็นต้น. ชื่อว่า อัปปณิหิตะ (ไม่มีความปรารถนา) เพราะปราศจากความปรารถนามีราคะเป็นต้น. หรือชื่อว่า สุญญตะ เพราะว่างจากสังขารทั้งปวง. ชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะไม่มีนิมิตแห่งสังขารทั้งปวง. ชื่อว่า อัปปณิหิตะ เพราะไม่มีความปรารถนาคือตัณหา. 65. චවනාභාවතො අච්චුතං. අන්තස්ස පරියොසානස්ස අතික්කන්තත්තා අච්චන්තං. පච්චයෙහි අසඞ්ඛතත්තා අසඞ්ඛතං. අත්තනො උත්තරිතරස්ස අභාවතො, සහධම්මෙන වත්තබ්බස්ස උත්තරස්ස වා අභාවතො අනුත්තරං. වානතො තණ්හාතො මුත්තත්තා සබ්බසො අපගතත්තා වානමුත්තා. මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදිකෙ එසන්ති ගවෙසන්තීති මහෙසයො. ‘‘ඉති චිත්ත’’න්ත්‍යාදි ඡහි පරිච්ඡෙදෙහි විභත්තානං චිත්තාදීනං නිගමනං. ๖๕. ชื่อว่า อัจจุตะ เพราะไม่มีความเคลื่อน. ชื่อว่า อัจจันตะ เพราะก้าวล่วงที่สุดคือความจบสิ้น. ชื่อว่า อสังขตะ เพราะปัจจัยทั้งหลายไม่ปรุงแต่ง. ชื่อว่า อนุตตระ เพราะไม่มีธรรมอื่นที่ยิ่งไปกว่าตน หรือเพราะไม่มีธรรมที่ยิ่งกว่าซึ่งพึงกล่าวได้โดยธรรมที่เสมอกัน. ชื่อว่า วานมุตตะ เพราะพ้นแล้วจากวานะคือตัณหา หรือเพราะปราศจากไปโดยประการทั้งปวง. ท่านผู้แสวงหาศีลขันธ์อันยิ่งใหญ่เป็นต้น ชื่อว่า มเหสี. คำว่า 'Iti cittaṃ' เป็นต้น เป็นบทสรุปของจิตเป็นต้นที่จำแนกไว้ด้วย 6 ปริจเฉท. නිබ්බානභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาประเภทแห่งนิพพาน จบแล้ว. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය พรรณนาอภิธัมมัตถสังคหะ ชื่อว่า อภิธัมมัตถวิภาวินี ดังนี้. රූපපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนารูปปริจเฉท จบแล้ว. 7. සමුච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා ๗. พรรณนาสมุจจยปริจเฉท. 1. සලක්ඛණා චින්තනාදිසලක්ඛණා චිත්තචෙතසිකනිප්ඵන්නරූපනිබ්බානවසෙන ද්වාසත්තතිපභෙදා වත්ථුධම්මා සභාවධම්මා වුත්තා, ඉදානි තෙසං යථායොගං සභාවධම්මානං එකෙකසමුච්චයවසෙන යොගානුරූපතො අකුසලසඞ්ගහාදිභෙදං සමුච්චයං රාසිං පවක්ඛාමීති යොජනා. ๑. วัตถุธรรมคือสภาวธรรม 72 ประเภท โดยจำแนกเป็นจิต เจตสิก นิพพรรณรูป และนิพพาน ซึ่งมีลักษณะเฉพาะของตน มีการคิดเป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้ว. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวสมุจจัย คือหมวดหมู่แห่งสภาวธรรมเหล่านั้น โดยการรวบรวมทีละอย่างตามความเหมาะสม และตามความควรแก่การประกอบกัน โดยจำแนกเป็นอกุศลสังคหะเป็นต้น ดังนี้เป็นความเชื่อมโยง. 2. අකුසලානමෙව සභාගධම්මවසෙන සඞ්ගහො අකුසලසඞ්ගහො. කුසලාදිවසෙන මිස්සකානං සඞ්ගහො මිස්සකසඞ්ගහො, සච්චාභිසම්බොධිසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස පක්ඛෙ භවානං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං සතිපට්ඨානාදිභෙදානං සභාගවත්ථුවසෙන සඞ්ගහො බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො. ඛන්ධාදිවසෙන සබ්බෙසං සඞ්ගහො සබ්බසඞ්ගහො. ๒. การสงเคราะห์อกุศลธรรมทั้งหลายโดยส่วนแห่งธรรมที่เสมอกัน ชื่อว่า อกุศลสังคหะ. การสงเคราะห์ธรรมที่ระคนกันโดยส่วนแห่งกุศลเป็นต้น ชื่อว่า มิสสกสังคหะ. การสงเคราะห์โพธิปักขิยธรรมทั้งหลายมีสติปัฏฐานเป็นต้น ซึ่งเป็นฝ่ายแห่งอริยมรรคอันชื่อว่าการตรัสรู้สัจจะ โดยส่วนแห่งวัตถุที่เสมอกัน ชื่อว่า โพธิปักขิยสังคหะ. การสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงโดยส่วนแห่งขันธ์เป็นต้น ชื่อว่า สัพพสังคหะ. අකුසලසඞ්ගහවණ්ණනා พรรณนาอกุศลสังคหะ. 3. පුබ්බකොටියා [Pg.218] අපඤ්ඤායනතො චිරපාරිවාසියට්ඨෙන, වණතො වා විස්සන්දමානයූසා විය චක්ඛාදිතො විසයෙසු විස්සන්දනතො ආසවා. අථ වා භවතො ආභවග්ගං ධම්මතො ආගොත්‍රභුං සවන්ති පවත්තන්තීති ආසවා. අවධිඅත්ථො චෙත්ථ ආ-කාරො, අවධි ච මරියාදාභිවිධිවසෙන දුවිධො. තත්ථ ‘‘ආපාටලිපුත්තං වුට්ඨො දෙවො’’ත්‍යාදීසු විය කිරියං බහි කත්වා පවත්තො මරියාදො. ‘‘ආභවග්ගං සද්දො අබ්භුග්ගතො’’ත්‍යාදීසු විය කිරියං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තො අභිවිධි. ඉධ පන අභිවිධිම්හි දට්ඨබ්බො. තථා හෙතෙ නිබ්බත්තිට්ඨානභූතෙ ච භවග්ගෙ, ගොත්‍රභුම්හි ච ආරම්මණභූතෙ පවත්තන්ති. විජ්ජමානෙසු ච අඤ්ඤෙසු ආභවග්ගං, ආගොත්‍රභුඤ්ච සවන්තෙසු මානාදීසු අත්තත්තනියග්ගහණවසෙන අභිබ්‍යාපනතො මදකරණට්ඨෙන ආසවසදිසතාය ච එතෙයෙව ආසවභාවෙන නිරුළ්හාති දට්ඨබ්බං. කාමොයෙව ආසවො කාමාසවො, කාමරාගො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො භවාසවො. ඣානනිකන්තිසස්සතදිට්ඨිසහගතො ච රාගො එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. තත්ථ පඨමො උපපත්තිභවෙසු රාගො, දුතියො කම්මභවෙ, තතියො භවදිට්ඨිසහගතො. ද්වාසට්ඨිවිධා දිට්ඨි දිට්ඨාසවො. දුක්ඛාදීසු චතූසු සච්චෙසු, පුබ්බන්තෙ, අපරන්තෙ, පුබ්බාපරන්තෙ, පටිච්චසමුප්පාදෙසු චාති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජාසවො. ๓. ชื่อว่า อาสวะ เพราะอรรถว่าหมักหมมนาน เนื่องจากไม่ปรากฏเบื้องต้น หรือเพราะไหลไปในอารมณ์ทั้งหลายมีจักขุเป็นต้น เหมือนน้ำเหลืองไหลออกจากแผล อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า อาสวะ เพราะไหลไป คือเป็นไปจากภพจนถึงภวัคคะ และจากธรรมจนถึงโคตรภู ในที่นี้ อักษร อา มีอรรถว่าเขตกำหนด และเขตกำหนดนั้นมี ๒ อย่าง คือ ด้วยอำนาจแห่งเขตจำกัด (มริยาท) และเขตครอบคลุม (อภิวิธิ) ใน ๒ อย่างนั้น เขตจำกัด คือการเป็นไปโดยยกเว้นกิริยาไว้ภายนอก ดังในประโยคเป็นต้นว่า 'ฝนตกตลอดถึงเมืองปาฏลีบุตร' ส่วนเขตครอบคลุม คือการเป็นไปโดยครอบคลุมกิริยาไว้ด้วย ดังในประโยคเป็นต้นว่า 'เสียงกระฉ่อนไปจนถึงภวัคคภพ' แต่ในที่นี้ พึงทราบว่าหมายถึงเขตครอบคลุม ด้วยว่าอาสวะเหล่านี้ย่อมเป็นไปในภวัคคภพอันเป็นที่บังเกิด และในโคตรภูธรรมอันเป็นอารมณ์ และพึงทราบว่า เมื่อกิเลสอื่นๆ มีมานะเป็นต้นที่ยังมีอยู่ ย่อมไหลไปจนถึงภวัคคภพและจนถึงโคตรภู กิเลสเหล่านี้เท่านั้นที่ท่านเรียกว่าอาสวะโดยความหมายที่หยั่งลง เพราะครอบคลุมด้วยอำนาจการยึดถือว่าเป็นตัวตนและของตน และเพราะมีความคล้ายคลึงกับน้ำเมาโดยอรรถว่าทำให้มึนเมา กามนั่นแหละเป็นอาสวะ ชื่อว่า กามสวะ ได้แก่ กามราคะ ความพอใจรักใคร่ในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่า ภวาสวะ และราคะที่ประกอบด้วยความยินดีในฌานและสัสสตทิฏฐิ ก็สงเคราะห์เข้าในภวาสวะนี้เอง ในบรรดาราคะเหล่านั้น ราคะแรกเป็นราคะในอุปปัตติภพ ราคะที่สองเป็นราคะในกรรมภพ ราคะที่สามเป็นราคะที่ประกอบด้วยภวทิฏฐิ ทิฏฐิ ๖๒ ประการ ชื่อว่า ทิฏฐาสวะ ความไม่รู้ในฐานะ ๘ คือ ในอริยสัจ ๔ มีทุกข์เป็นต้น ในส่วนอดีต ในส่วนอนาคต ในส่วนทั้งอดีตและอนาคต และในปฏิจจสมุปบาท ชื่อว่า อวิชชาสวะ 4. ඔත්ථරිත්වා හරණතො, ඔහනනතො වා හෙට්ඨා කත්වා හනනතො ඔසීදාපනතො ‘‘ඔඝො’’ති වුච්චති ජලප්පවාහො, එතෙ ච සත්තෙ ඔත්ථරිත්වා හනන්තා වට්ටස්මිං සත්තෙ ඔසීදාපෙන්තා විය හොන්තීති ඔඝසදිසතාය ඔඝා[Pg.219], ආසවායෙව පනෙත්ථ යථාවුත්තට්ඨෙන ‘‘ඔඝා’’ති ච වුච්චන්ති. ๔. กระแสน้ำที่ชื่อว่า โอฆะ เพราะอรรถว่าท่วมทับแล้วพัดไป หรือเพราะอรรถว่ากำจัด คือทำให้อยู่เบื้องล่างแล้วทำลายเสีย หรือทำให้จมลง และกิเลสเหล่านี้เมื่อท่วมทับทำลายสัตว์ทั้งหลาย ก็เป็นเหมือนทำให้สัตว์ทั้งหลายจมลงในวัฏฏะ จึงชื่อว่า โอฆะ เพราะความที่คล้ายกับห้วงน้ำ อนึ่ง อาสวะนั่นแหละ ในที่นี้ท่านเรียกว่า โอฆะ เพราะอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว 5. වට්ටස්මිං, භවයන්තකෙ වා සත්තෙ කම්මවිපාකෙන භවන්තරාදීහි, දුක්ඛෙන වා සත්තෙ යොජෙන්තීති යොගා, හෙට්ඨා වුත්තධම්මාව. ๕. ธรรมที่ชื่อว่า โยคะ เพราะอรรถว่าประกอบสัตว์ไว้ในวัฏฏะ หรือในเครื่องยนต์คือภพ ด้วยกรรมและวิบาก ด้วยภพน้อยภพใหญ่เป็นต้น หรือประกอบสัตว์ไว้ด้วยทุกข์ ธรรมเหล่านั้นก็คือธรรมที่กล่าวมาแล้วข้างต้นนั่นเอง 6. නාමකායෙන රූපකායං, පච්චුප්පන්නකායෙන වා අනාගතකායං ගන්ථෙන්ති දුප්පමුඤ්චං වෙඨෙන්තීති කායගන්ථා. ගොසීලාදිනා සීලෙන, වතෙන, තදුභයෙන ච සුද්ධීති එවං පරතො අසභාවතො ආමසනං පරාමාසො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිසනං දළ්හග්ගාහො ඉදං සච්චාභිනිවෙසො. ๖. ชื่อว่า กายคันถะ เพราะอรรถว่าผูกรูปกายไว้ด้วยนามกาย หรือผูกกายในอนาคตไว้ด้วยกายในปัจจุบัน คือพันผูกไว้ให้หลุดออกได้ยาก การลูบคลำโดยความเป็นสภาวะอื่นจากความเป็นจริงว่า ความบริสุทธิ์มีได้ด้วยศีลมีโคศีลเป็นต้น ด้วยวัตร หรือด้วยศีลและวัตรทั้งสองอย่างนั้น ชื่อว่า ปรามาส การยึดมั่นอย่างเหนียวแน่นด้วยความตั้งมั่นผิดว่า 'สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า' นี้ชื่อว่า อิทังสัจจาภินิเวส 7. මණ්ඩූකං පන්නගො විය භුසං දළ්හං ආරම්මණං ආදියන්තීති උපාදානානි. කාමොයෙව උපාදානං, කාමෙ උපාදියතීති වා කාමුපාදානං. ‘‘ඉමිනා මෙ සීලවතාදිනා සංසාරසුද්ධී’’ති එවං සීලවතාදීනං ගහණං සීලබ්බතුපාදානං. වදන්ති එතෙනාති වාදො, ඛන්ධෙහි බ්‍යතිරිත්තාබ්‍යතිරිත්තවසෙන වීසති පරිකප්පිතස්ස අත්තනො වාදො අත්තවාදො. සොයෙව උපාදානන්ති අත්තවාදුපාදානං. ๗. ชื่อว่า อุปาทาน เพราะอรรถว่ายึดอารมณ์ไว้อย่างมั่นคงรุนแรง เหมือนงูคาบกบ กามนั่นแหละเป็นอุปาทาน หรือการยึดมั่นในกาม ชื่อว่า กามุปาทาน การยึดถือศีลและวัตรเป็นต้นอย่างนี้ว่า 'ความบริสุทธิ์ในสังสารวัฏของเราจะมีได้ด้วยศีลและวัตรนี้' ชื่อว่า สีลัพพตุปาทาน ชื่อว่า วาทะ เพราะเป็นเหตุกล่าว วาทะถึงอัตตาที่กำหนดขึ้น ๒๐ อย่าง โดยความเป็นสภาพต่างจากขันธ์และไม่ต่างจากขันธ์ ชื่อว่า อัตตวาทะ อัตตวาทะนั้นแหละเป็นอุปาทาน ชื่อว่า อัตตวาทุปาทาน 8. ඣානාදිවසෙන උප්පජ්ජනකකුසලචිත්තං නිසෙධෙන්ති තථා තස්ස උප්පජ්ජිතුං න දෙන්තීති නීවරණානි, පඤ්ඤාචක්ඛුනො වා ආවරණට්ඨෙන නීවරණා. පඤ්චසු කාමගුණෙසු අධිමත්තරාගසඞ්ඛාතො කාමොයෙව ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො චාති කාමච්ඡන්දො. සොයෙව නීවරණන්ති කාමච්ඡන්දනීවරණං. බ්‍යාපජ්ජති විනස්සති එතෙන චිත්තන්ති බ්‍යාපාදො, ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’ත්‍යාදිනයප්පවත්තනවවිධආඝාතවත්ථුපදට්ඨානතාය නවවිධො, අට්ඨානකොපෙන සහ දසවිධො වා දොසො, සොයෙව [Pg.220] නීවරණන්ති බ්‍යාපාදනීවරණං. ථිනමිද්ධමෙව නීවරණං ථිනමිද්ධනීවරණං. තථා උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං. කස්මා පනෙතෙ භින්නධම්මා ද්වෙ ද්වෙ එකනීවරණභාවෙන වුත්තාති? කිච්චාහාරපටිපක්ඛානං සමානභාවතො. ථිනමිද්ධානඤ්හි චිත්තුප්පාදස්ස ලයාපාදනකිච්චං සමානං, උද්ධච්චකුක්කුච්චානං අවූපසන්තභාවකාරණං. තථා පුරිමානං ද්වින්නං තන්දීවිජම්භිතා ආහාරො, හෙතූත්‍යත්ථො, පච්ඡිමානං ඤාතිබ්‍යසනාදිවිතක්කනං. පුරිමානඤ්ච ද්වින්නං වීරියං පටිපක්ඛභූතං, පච්ඡිමානං සමථොති, තෙනාහු පොරාණා – ๘. ชื่อว่า นิวรณ์ เพราะอรรถว่ายับยั้งกุศลจิตที่กำลังจะเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งฌานเป็นต้น และไม่ยอมให้กุศลจิตนั้นเกิดขึ้น หรือชื่อว่า นิวรณ์ เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องกั้นปัญญาจักษุ กามนั่นแหละคือความกำหนัดยินดีอย่างแรงกล้าในกามคุณ ๕ และเป็นฉันทะโดยอรรถว่าความพอใจ ชื่อว่า กามฉันทะ กามฉันทะนั้นแหละเป็นนิวรณ์ ชื่อว่า กามฉันทนิวรณ์ จิตย่อมพินาศ ย่อมฉิบหายด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า พยาบาท ได้แก่ โทสะ ๙ อย่างที่มีอาฆาตวัตถุ ๙ อย่างเป็นเหตุใกล้ ซึ่งเป็นไปโดยนัยว่า 'เขาได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา' เป็นต้น หรือโทสะ ๑๐ อย่างรวมกับความโกรธในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ โทสะนั้นแหละเป็นนิวรณ์ ชื่อว่า พยาปาทนิวรณ์ ถีนมิทธะนั่นแหละเป็นนิวรณ์ ชื่อว่า ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ก็เช่นเดียวกัน แต่เพราะเหตุไร ธรรมที่ต่างกันเหล่านี้จึงตรัสไว้เป็นนิวรณ์อย่างละคู่? เพราะความเป็นผู้เสมอกันด้วยกิจ อาหาร และปฏิปักษ์ จริงอยู่ กิจในการทำให้จิตเกิดความหดหู่ของถีนมิทธะเสมอกัน ความเป็นเหตุให้จิตไม่สงบของอุทธัจจกุกกุจจะเสมอกัน อีกอย่างหนึ่ง อาหาร (คือเหตุ) ของธรรม ๒ อย่างแรก คือความเกียจคร้านและความบิดขี้เกียจเป็นต้น ของธรรม ๒ อย่างหลัง คือการตรึกถึงความวิบัติของญาติเป็นต้น และวิริยะเป็นปฏิปักษ์ของธรรม ๒ อย่างแรก สมถะเป็นปฏิปักษ์ของธรรม ๒ อย่างหลัง เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า - ‘‘කිච්චාහාරවිපක්ඛානං, එකත්තා එකමෙත්ථ හි; කතමුද්ධච්චකුක්කුච්චං, ථිනමිද්ධඤ්ච තාදිනා. เพราะความเป็นอย่างเดียวกันแห่งกิจ อาหาร และปฏิปักษ์ ในที่นี้ ท่านผู้คงที่จึงจัดอุทธัจจกุกกุจจะไว้เป็นหนึ่ง และจัดถีนมิทธะไว้เป็นหนึ่ง ‘‘ලීනතාසන්තතා කිච්චං, තන්දී ඤාතිවිතක්කනං; හෙතු වීරියසමථා, ඉමෙ තෙසං විරොධිනො’’ති. ความหดหู่และความไม่สงบเป็นกิจ ความเกียจคร้านและการตรึกถึงญาติเป็นเหตุ วิริยะและสมถะเป็นปฏิปักษ์ของธรรมเหล่านั้น 9. අප්පහීනට්ඨෙන අනු අනු සන්තානෙ සෙන්තීති අනුසයා, අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීත්‍යත්ථො. අප්පහීනා හි කිලෙසා කාරණලාභෙ සති උපජ්ජනාරහා සන්තානෙ අනු අනු සයිතා විය හොන්තීති තදවත්ථා ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. තෙ පන නිප්පරියායතො අනාගතා කිලෙසා, අතීතපච්චුප්පන්නාපි තංසභාවත්තා තථා වුච්චන්ති. න හි කාලභෙදෙන ධම්මානං සභාවභෙදො අත්ථි, යදි අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයා, නනු සබ්බෙපි කිලෙසා අප්පහීනා අනුසයා භවෙය්‍යුන්ති? න මයං අප්පහීනතාමත්තෙන ‘‘අනුසයා’’ති වදාම, අථ ඛො අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතා කිලෙසා අනුසයාති. ථාමගමනඤ්ච අනඤ්ඤසාධාරණො කාමරාගාදීනමෙව ආවෙණිකො සභාවොති අලං විවාදෙන. කාමරාගොයෙව අනුසයො කාමරාගානුසයො. ๙. ชื่อว่า อนุสัย เพราะอรรถว่านอนเนื่องอยู่ในสันดานตามๆ กันไปเพราะยังละไม่ได้ ความหมายคือ เมื่อได้เหตุที่เหมาะสมก็เกิดขึ้น จริงอยู่ กิเลสที่ยังละไม่ได้ เมื่อมีการได้เหตุ ย่อมควรแก่การเกิดขึ้น ย่อมเป็นเสมือนนอนเนื่องอยู่ในสันดานตามๆ กันไป สภาวะเช่นนั้นจึงเรียกว่า อนุสัย ก็อนุสัยเหล่านั้น โดยนิปปริยาย (โดยตรง) คือกิเลสในอนาคต แม้กิเลสในอดีตและปัจจุบันก็เรียกว่าอนุสัยเช่นนั้นเพราะมีสภาวะอย่างนั้น เพราะสภาวะของธรรมทั้งหลายย่อมไม่มีความต่างกันด้วยความต่างแห่งกาล หากถามว่า ถ้าชื่อว่าอนุสัยเพราะอรรถว่ายังละไม่ได้ กิเลสทั้งหมดที่ยังละไม่ได้ก็ควรเป็นอนุสัยมิใช่หรือ? ตอบว่า เรามิได้กล่าวว่าชื่อว่าอนุสัยเพียงเพราะความเป็นธรรมที่ยังละไม่ได้ แต่กิเลสที่ยังละไม่ได้และถึงความมีกำลังต่างหากที่ชื่อว่าอนุสัย และการถึงความมีกำลังนั้นเป็นสภาวะเฉพาะตัวของกามราคะเป็นต้นที่ไม่ทั่วไปแก่กิเลสอื่น ดังนั้นจึงไม่จำเป็นต้องโต้แย้งกัน กามราคะนั่นแหละเป็นอนุสัย ชื่อว่า กามราคานุสัย 10. සංයොජෙන්ති බන්ධන්තීති සංයොජනානි. ๑๐. ชื่อว่า สังโยชน์ เพราะอรรถว่าผูกไว้ คือมัดไว้ 12. චිත්තං [Pg.221] කිලිස්සති උපතප්පති, බාධීයති වා එතෙහීති කිලෙසා. ๑๒. ชื่อว่า กิเลส เพราะอรรถว่า เป็นเครื่องทำให้จิตเศร้าหมอง เร่าร้อน หรือบีบคั้น 13. කාමභවනාමෙනාති කාමභවසඞ්ඛාතානං ආරම්මණානං නාමෙන. තථාපවත්තන්ති සීලබ්බතාදීනං පරතො ආමසනාදිවසෙන පවත්තං. ๑๓. โดยชื่อว่ากามภพ คือโดยชื่อของอารมณ์ที่นับว่าเป็นกามภพ. เป็นไปอย่างนั้น คือเป็นไปโดยการลูบคลำศีลวัตรเป็นต้นจากผู้อื่น. 14. ආසවා ච ඔඝා ච යොගා ච ගන්ථා ච වත්ථුතො ධම්මතො වුත්තනයෙන තයො. තථා උපාදානා දුවෙ වුත්තා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන. නීවරණා අට්ඨ සියුං ථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චානං විසුං ගහණතො. අනුසයා ඡළෙව හොන්ති කාමරාගභවරාගානුසයානං තණ්හාසභාවෙන එකතො ගහිතත්තා. නව සංයොජනා මතා උභයත්ථ වුත්තානං තණ්හාසභාවානං, දිට්ඨිසභාවානඤ්ච එකෙකං සඞ්ගහිතත්තා. කිලෙසා පන සුත්තන්තවසෙන, අභිධම්මවසෙනපි දස. ඉති එවං පාපානං අකුසලානං සඞ්ගහො නවධා වුත්තො. එත්ථ ච – ๑๔. อาสวะ โอฆะ โยคะ และคันถะ โดยสภาวธรรมมี 3 อย่าง ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. อนึ่ง อุปาทานกล่าวไว้ 2 อย่าง โดยตัณหาและทิฏฐิ. นิวรณ์มี 8 อย่าง เพราะถีนมิทธะและอุทธัจจกุกกุจจะถูกแยกนับต่างหาก. อนุสัยมี 6 อย่างเท่านั้น เพราะกามราคานุสัยและภวราคานุสัยถูกรวมเข้าเป็นอันเดียวกันโดยมีตัณหาเป็นสภาวะ. สังโยชน์มี 9 อย่าง เพราะสภาวะแห่งตัณหาและสภาวะแห่งทิฏฐิที่กล่าวไว้ในทั้งสองแห่งถูกรวมเข้าเป็นอย่างละหนึ่ง. ส่วนกิเลสมี 10 อย่าง ทั้งโดยนัยแห่งพระสูตรและโดยนัยแห่งพระอภิธรรม. การสงเคราะห์อกุศลธรรมที่เป็นบาปจึงกล่าวไว้ 9 อย่าง ด้วยประการฉะนี้. ในที่นี้ – නවාට්ඨසඞ්ගහා ලොභ-දිට්ඨියො සත්තසඞ්ගහා; අවිජ්ජා පටිඝො පඤ්ච-සඞ්ගහො චතුසඞ්ගහා; කඞ්ඛා තිසඞ්ගහා මානුද්ධච්චා ථිනං ද්විසඞ්ගහං. โลภะสงเคราะห์ได้ 9 อย่าง, ทิฏฐิ 8 อย่าง, อวิชชา 7 อย่าง, ปฏิฆะ 5 อย่าง, กังขา 4 อย่าง, มานะและอุทธัจจะ 3 อย่าง, ถีนะ 2 อย่าง. කුක්කුච්චමිද්ධාහිරිකා-නොත්තප්පිස්සා නිගූහනා; එකසඞ්ගහිතා පාපා, ඉච්චෙවං නවසඞ්ගහා. กุกกุจจะ มิทธะ อหิริกะ อโนตตัปปะ อิสสา และการปกปิดบาป เป็นบาปที่สงเคราะห์ได้อย่างละ 1 อย่าง, การสงเคราะห์บาป 9 อย่าง ด้วยประการฉะนี้. අකුසලසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาการสงเคราะห์อกุศลจบแล้ว. මිස්සකසඞ්ගහවණ්ණනා พรรณนาการสงเคราะห์ธรรมหมวดเบ็ดเตล็ด. 15. හෙතූසු වත්තබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ๑๕. สิ่งที่ควรกล่าวในเหตุทั้งหลาย ได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว. 16. ආරම්මණං උපගන්ත්වා චින්තනසඞ්ඛාතෙන උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන යථාරහං පච්චනීකධම්මඣාපනට්ඨෙන ච ඣානානි ච තානි අඞ්ගානි ච සමුදිතානං [Pg.222] අවයවභාවෙන අඞ්ගීයන්ති ඤායන්තීති ඣානඞ්ගානි. අවයවවිනිමුත්තස්ස ච සමුදායස්ස අභාවෙපි සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය විසුං විසුං අඞ්ගභාවෙන වුච්චන්ති එකතො හුත්වා ඣානභාවෙන. දොමනස්සඤ්චෙත්ථ අකුසලඣානඞ්ගං, සෙසානි කුසලාකුසලාබ්‍යාකතඣානඞ්ගානි. ๑๖. ฌานทั้งหลาย คือธรรมที่พิจารณาอารมณ์โดยความเป็นอุปนิชฌานะ (การเพ่งพินิจ) อันนับว่าเป็นการตรึกตรอง และธรรมที่เผาผลาญธรรมที่เป็นปฏิปักษ์โดยสมควร และองค์ธรรมเหล่านั้นย่อมถูกนับว่าเป็นองค์ประกอบของธรรมที่รวมกัน ฉะนั้นจึงชื่อว่าฌานังคะ (องค์ของฌาน). แม้ไม่มีหมู่ธรรมที่ปราศจากองค์ประกอบ ก็ยังถูกเรียกว่าเป็นองค์ประกอบแต่ละอย่างๆ เหมือนองค์ประกอบของกองทัพและองค์ประกอบของรถเป็นต้น โดยความเป็นฌานเมื่อรวมกัน. ในฌานังคะเหล่านั้น โทมนัสเป็นอกุศลฌานังคะ, ส่วนที่เหลือเป็นกุศล อกุศล และอัพยากตฌานังคะ. 17. සුගතිදුග්ගතීනං, නිබ්බානස්ස ච අභිමුඛං පාපනතො මග්ගා, තෙසං පථභූතානි අඞ්ගානි, මග්ගස්ස වා අට්ඨඞ්ගිකස්ස අඞ්ගානි මග්ගඞ්ගානි. සම්මා අවිපරීතතො පස්සතීති සම්මාදිට්ඨි. සා පන ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිවසෙන දසවිධා, පරිඤ්ඤාදිකිච්චවසෙන චතුබ්බිධා වා. සම්මා සඞ්කප්පෙන්ති එතෙනාති සම්මාසඞ්කප්පො. සො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පඅබ්‍යාපාදසඞ්කප්පඅවිහිංසාසඞ්කප්පවසෙන තිවිධො. සම්මාවාචාදයො හෙට්ඨා විභාවිතාව. සම්මා වායමන්ති එතෙනාති සම්මාවායාමො. සම්මා සරන්ති එතායාති සම්මාසති. ඉමෙසං පන භෙදං උපරි වක්ඛති. සම්මා සාමඤ්ච ආධීයති එතෙන චිත්තන්ති සම්මාසමාධි, පඨමජ්ඣානාදිවසෙන පඤ්චවිධා එකග්ගතා. මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො දුග්ගතිමග්ගත්තා මග්ගඞ්ගානි. ๑๗. มรรคทั้งหลาย คือธรรมที่นำไปสู่สุคติ ทุคติ และพระนิพพาน, องค์ธรรมที่เป็นทางของมรรคเหล่านั้น หรือองค์ธรรมของอัฏฐังคิกมรรค ฉะนั้นจึงชื่อว่ามรรคังคะ (องค์ของมรรค). ย่อมเห็นโดยชอบ ไม่ผิดเพี้ยน ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ. สัมมาทิฏฐินั้นมี 10 อย่าง โดยนัยว่า "ทานที่ให้แล้วมีผล" เป็นต้น หรือมี 4 อย่าง โดยกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น. ย่อมดำริโดยชอบด้วยสิ่งนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาสังกัปโป. สัมมาสังกัปปะนั้นมี 3 อย่าง โดยเนกขัมมสังกัปปะ อัพยาปาทสังกัปปะ และอวิหิงสาสังกัปปะ. สัมมาวาจาเป็นต้น ได้อธิบายไว้ข้างต้นแล้ว. ย่อมพยายามโดยชอบด้วยสิ่งนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาวายาโม. ย่อมระลึกโดยชอบด้วยสิ่งนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาสติ. แต่ความแตกต่างของธรรมเหล่านี้จะกล่าวไว้ในภายหลัง. จิตย่อมตั้งมั่นโดยชอบและโดยสม่ำเสมอด้วยสิ่งนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่าสัมมาสมาธิ, เอกัคคตา (ความมีอารมณ์เป็นหนึ่ง) มี 5 อย่าง โดยปฐมฌานเป็นต้น. มิจฉาทิฏฐิเป็นต้น เป็นองค์ของมรรค เพราะเป็นทางไปสู่ทุคติ. 18. දස්සනාදීසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි, යෙභුය්‍යෙන තංසහිතසන්තානප්පවත්තියං ලිඞ්ගාදීහි, ජීවනෙ ජීවන්තෙහි කම්මජරූපසම්පයුත්තධම්මෙහි, මනනෙ ජානනෙ සම්පයුත්තධම්මෙහි, සුඛිතාදිභාවෙ සුඛිතාදීහි සහජාතෙහි, සද්දහනාදීසු සද්දහනාදිවසප්පවත්තෙහි තෙහෙව, ‘‘අනඤ්ඤාතං ඤස්සාමී’’ති පවත්තියං තථාපවත්තෙහි සහජාතෙහි, ආජානනෙ අඤ්ඤභාවිභාවෙ ච ආජානනාදිවසප්පවත්තෙහි සහජාතෙහි අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තා ධම්මා ඉස්සරට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියානි නාමාති ආහ ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රිය’’න්ත්‍යාදි. අට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 219; විසුද්ධි. 2.525) පන අපරෙපි ඉන්දලිඞ්ගට්ඨාදයො ඉන්ද්‍රියට්ඨා වුත්තා. ජීවිතින්ද්‍රියන්ති රූපාරූපවසෙන දුවිධං ජීවිතින්ද්‍රියං. ‘‘අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනඤ්ඤාතං [Pg.223] අමතං පදං, චතුසච්චධම්මමෙව වා ඤස්සාමී’’ති එවමජ්ඣාසයෙන පටිපන්නස්ස ඉන්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. ආජානාති පඨමමග්ගෙන දිට්ඨමරියාදං අනතික්කමිත්වා ජානාති ඉන්ද්‍රියඤ්චාති අඤ්ඤින්ද්‍රියං. අඤ්ඤාතාවිනො චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතස්ස අරහතො ඉන්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. ධම්මසරූපවිභාවනත්ථඤ්චෙත්ථ පඤ්ඤින්ද්‍රියග්ගහණං, පුග්ගලජ්ඣාසයකිච්චවිසෙසවිභාවනත්ථං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීනං ගහණං. ๑๘. ธรรมทั้งหลายที่ยังตนให้เป็นไปตามนั้น ชื่อว่าอินทรีย์โดยความเป็นใหญ่ ดังนี้ จึงตรัสว่า "จักขุนทรีย์" เป็นต้น คือ ในการเห็นเป็นต้น ด้วยจักขุวิญญาณเป็นต้น, โดยมาก ในการเป็นไปแห่งสันดานที่พร้อมด้วยสิ่งนั้น ด้วยเพศเป็นต้น, ในการเป็นอยู่ ด้วยธรรมทั้งหลายที่ประกอบด้วยรูปอันเกิดจากกรรมที่กำลังเป็นอยู่, ในการคิด ในการรู้ ด้วยธรรมทั้งหลายที่ประกอบกัน, ในความเป็นผู้มีความสุขเป็นต้น ด้วยธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับความสุขเป็นต้น, ในการเชื่อเป็นต้น ด้วยธรรมทั้งหลายเหล่านั้นเองที่เป็นไปตามอำนาจแห่งการเชื่อเป็นต้น, ในการเป็นไปว่า "เราจักรู้ธรรมที่ยังไม่รู้" ด้วยธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับความเป็นไปอย่างนั้น, และในการรู้ยิ่ง ในความเป็นผู้รู้ยิ่ง ด้วยธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับความเป็นไปตามอำนาจแห่งการรู้ยิ่งเป็นต้น. ส่วนในอรรถกถา (วิภังคอรรถกถา 219; วิสุทธิมรรค 2.525) ได้กล่าวถึงอรรถแห่งอินทรีย์อื่น ๆ มีอรรถว่าเครื่องหมายของพระอินทร์เป็นต้นไว้ด้วย. คำว่า ชีวิตินทรีย์ คือ ชีวิตินทรีย์ 2 อย่าง โดยเป็นรูปและอรูป. อินทรีย์ของผู้ปฏิบัติด้วยอัธยาศัยอย่างนี้ว่า "เราจักรู้บทอันไม่ตายที่ยังไม่รู้ในสงสารอันมีที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายอันรู้ไม่ได้ หรือจักรู้ธรรมคืออริยสัจ 4 เท่านั้น" ชื่อว่า อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์. อินทรีย์ที่รู้ยิ่ง คือรู้โดยไม่ล่วงเลยขอบเขตที่เห็นแล้วด้วยมรรคเบื้องต้น ชื่อว่า อัญญินทรีย์. อินทรีย์ของพระอรหันต์ผู้ตั้งอยู่ด้วยการแทงตลอดอริยสัจ 4 ผู้รู้ยิ่งแล้ว ชื่อว่า อัญญาตาวินทรีย์. ในที่นี้ การถือเอาปัญญินทรีย์ก็เพื่อแสดงลักษณะของธรรม และการถือเอาอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้น ก็เพื่อแสดงกิจพิเศษอันเป็นอัธยาศัยของบุคคล එත්ථ ච සත්තපඤ්ඤත්තියා විසෙසනිස්සයත්තා අජ්ඣත්තිකායතනානි ආදිතො වුත්තානි, මනින්ද්‍රියං පන අජ්ඣත්තිකායතනභාවසාමඤ්ඤෙන එත්ථෙව වත්තබ්බම්පි අරූපින්ද්‍රියෙහි සහ එකතො දස්සනත්ථං ජීවිතින්ද්‍රියානන්තරං වුත්තං, සායං පඤ්ඤත්ති ඉමෙසං වසෙන ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති විභාගං ගච්ඡතීති දස්සනත්ථං තදනන්තරං භාවද්වයං, තයිමෙ උපාදින්නධම්මා ඉමස්ස වසෙන තිට්ඨන්තීති දස්සනත්ථං තතො පරං ජීවිතින්ද්‍රියං, සත්තසඤ්ඤිතො ධම්මපුඤ්ජො පබන්ධවසෙන පවත්තමානො ඉමාහි වෙදනාහි සංකිලිස්සතීති දස්සනත්ථං තතො වෙදනාපඤ්චකං, තාහි පන විසුද්ධිකාමානං වොදානසම්භාරදස්සනත්ථං තතො සද්ධාදිපඤ්චකං, සම්භූතවොදානසම්භාරා ච ඉමෙහි විසුජ්ඣන්තීති විසුද්ධිප්පත්තා, නිට්ඨිතකිච්චා ච හොන්තීති දස්සනත්ථං අන්තෙ තීණි වුත්තානි. එත්තාවතා අධිප්පෙතත්ථසිද්ධීති අඤ්ඤෙසං අග්ගහණන්ති ඉදමෙතෙසං අනුක්කමෙන දෙසනාය කාරණන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන. ในที่นี้ อายตนะภายในทั้งหลายถูกกล่าวไว้ในเบื้องต้น เพราะเป็นที่อาศัยพิเศษแห่งสัตตบัญญัติ. ส่วนมนินทรีย์ แม้จะควรกล่าวในที่นี้โดยความเป็นอายตนะภายในโดยทั่วไป แต่ก็ถูกกล่าวไว้หลังชีวิตินทรีย์ เพื่อแสดงร่วมกับอรูปินทรีย์. เพื่อแสดงว่าบัญญัตินั้นย่อมถึงความจำแนกเป็น "หญิง ชาย" โดยอาศัยสิ่งเหล่านี้ จึงกล่าวภาวะ 2 อย่างนั้นต่อจากนั้น. เพื่อแสดงว่าธรรมอันกรรมยึดถือแล้ว 3 อย่างเหล่านี้ ย่อมตั้งอยู่โดยอาศัยสิ่งนี้ จึงกล่าวชีวิตินทรีย์ต่อจากนั้น. เพื่อแสดงว่ากองแห่งธรรมที่ชื่อว่าสัตว์ เมื่อเป็นไปโดยความเป็นไปต่อเนื่อง ย่อมเศร้าหมองด้วยเวทนาเหล่านี้ จึงกล่าวเวทนา 5 ต่อจากนั้น. ส่วนเพื่อแสดงสัมภาระแห่งความบริสุทธิ์ของผู้ใคร่ความบริสุทธิ์จากเวทนาเหล่านั้น จึงกล่าวศรัทธา 5 เป็นต้นต่อจากนั้น. และเพื่อแสดงว่าผู้มีสัมภาระแห่งความบริสุทธิ์เกิดขึ้นแล้ว ย่อมบริสุทธิ์ด้วยสิ่งเหล่านี้ จึงถึงความบริสุทธิ์ และย่อมมีกิจสำเร็จแล้ว จึงกล่าว 3 อย่างในที่สุด. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความสำเร็จแห่งอรรถที่มุ่งหมายย่อมมีได้ การไม่ถือเอาสิ่งอื่น ๆ จึงเป็นเหตุแห่งการแสดงสิ่งเหล่านี้โดยลำดับ ดังนี้ พอแล้วด้วยการขยายความมากเกินไป 19. අසද්ධියකොසජ්ජපමාදඋද්ධච්චඅවිජ්ජාඅහිරිකඅනොත්තප්පසඞ්ඛාතෙහි පටිපක්ඛධම්මෙහි අකම්පියට්ඨෙන, සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙන ච සද්ධාදීනි සත්ත බලානි, අහිරිකානොත්තප්පද්වයං පන සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙනෙව. ๑๙. ศรัทธาเป็นต้น 7 อย่าง ชื่อว่า พละ ด้วยอรรถว่าไม่หวั่นไหวด้วยธรรมที่เป็นข้าศึก คือ อสัทธิยะ (ความไม่เชื่อ) โกสัชชะ (ความเกียจคร้าน) ปมาทะ (ความประมาท) อุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) อวิชชา (ความไม่รู้) อหิริกะ (ความไม่ละอายบาป) อโนตตัปปะ (ความไม่สะดุ้งกลัวบาป) และด้วยความเป็นสภาพมั่นคงในธรรมที่ประกอบกัน. ส่วนอหิริกะและอโนตตัปปะ 2 อย่างนั้น ด้วยความเป็นสภาพมั่นคงในธรรมที่ประกอบกันเท่านั้น 20. අත්තාධීනප්පවත්තීනං පතිභූතා ධම්මා අධිපතී. ‘‘ඡන්දවතො කිංනාම න සිජ්ඣතී’’ත්‍යාදිකං හි පුබ්බාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයං ලභිත්වා [Pg.224] උප්පජ්ජමානෙ චිත්තෙ ඡන්දාදයො ධුරභූතා සයං සම්පයුත්තධම්මෙ සාධයමානා හුත්වා පවත්තන්ති, තෙ ච තෙසං වසෙන පවත්තන්ති, තෙන තෙ අත්තාධීනානං පතිභාවෙන පවත්තන්ති. අඤ්ඤෙසං අධිපතිධම්මානං අධිපතිභාවනිවාරණවසෙන ඉස්සරියං අධිපතිතා. සන්තෙසුපි ඉන්ද්‍රියන්තරෙසු කෙවලං දස්සනාදීසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි අනුවත්තාපනමත්තං ඉන්ද්‍රියතාති අයං අධිපතිඉන්ද්‍රියානං විසෙසො. ๒๐. ธรรมทั้งหลายที่เป็นใหญ่เหนือธรรมที่ดำเนินไปตามอำนาจของตน ชื่อว่า อธิปติ. เพราะว่าเมื่อจิตเกิดขึ้นโดยอาศัยบุพพสังขารเป็นปัจจัย เช่น “ผู้มีฉันทะแล้ว อะไรเล่าจะไม่สำเร็จ” ฉันทะเป็นต้นย่อมเป็นไปโดยเป็นประธาน ยังธรรมที่ประกอบกันให้สำเร็จเอง และธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นไปตามอำนาจของฉันทะเป็นต้นนั้น ด้วยเหตุนั้น ฉันทะเป็นต้นจึงเป็นไปโดยเป็นใหญ่เหนือธรรมที่ดำเนินไปตามอำนาจของตน. ความเป็นใหญ่คืออธิปไตย คือความเป็นใหญ่โดยการห้ามความเป็นใหญ่ของอธิปติธรรมอื่น ๆ. แม้อินทรีย์อื่น ๆ มีอยู่ แต่ความเป็นอินทรีย์เป็นเพียงการยังธรรมให้เป็นไปตามด้วยจักขุวิญญาณเป็นต้นในการเห็นเป็นต้นเท่านั้น นี้คือความพิเศษของอธิปติและอินทรีย์ 21. ඔජට්ඨමකරූපාදයො ආහරන්තීති ආහාරා. කබළීකාරාහාරො හි ඔජට්ඨමකරූපං ආහරති, ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා, මනොසඤ්චෙතනාහාරසඞ්ඛාතං කුසලාකුසලකම්මං තීසු භවෙසු පටිසන්ධිං. විඤ්ඤාණාහාරසඞ්ඛාතං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං සහජාතනාමරූපෙආහරති, කිඤ්චාපි සකසකපච්චයුප්පන්නෙ ආහරන්තා අඤ්ඤෙපි අත්ථි. අජ්ඣත්තිකසන්තතියා පන විසෙසපච්චයත්තා ඉමෙයෙව චත්තාරො ‘‘ආහාරා’’ති වුත්තා. ๒๑. ธรรมทั้งหลายที่นำมาซึ่งโอชัฏฐมกรูปเป็นต้น ชื่อว่า อาหาร. เพราะกพฬิงการาหารย่อมนำมาซึ่งโอชัฏฐมกรูป, ผัสสาหารย่อมนำมาซึ่งเวทนา 3, มโนสัญเจตนาหารอันเป็นกุศลกรรมและอกุศลกรรม ย่อมนำมาซึ่งปฏิสนธิในภพ 3, วิญญาณาหารอันเป็นปฏิสนธิวิญญาณ ย่อมนำมาซึ่งนามรูปที่เกิดพร้อมกัน. ถึงแม้จะมีสิ่งอื่น ๆ ที่นำมาซึ่งธรรมที่เกิดจากปัจจัยของตน ๆ แต่เพราะเป็นปัจจัยพิเศษแห่งสันดานภายใน อาหาร 4 อย่างเหล่านี้เท่านั้นจึงถูกเรียกว่า “อาหาร” කබළීකාරාහාරභක්ඛානඤ්හි සත්තානං රූපකායස්ස කබළීකාරාහාරො විසෙසපච්චයො කම්මාදිජනිතස්සපි තස්ස කබළීකාරාහාරූපත්ථම්භබලෙනෙව දසවස්සාදිප්පවත්තිසම්භවතො. තථා හෙස ‘‘ධාති විය කුමාරස්ස, උපත්ථම්භනකයන්තං විය ගෙහස්සා’’ති වුත්තො. ඵස්සොපි සුඛාදිවත්ථුභූතං ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව සුඛාදිවෙදනාපවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොති. මනොසඤ්චෙතනා කුසලාකුසලකම්මවසෙන ආයූහමානායෙව භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොති. විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙව නාමරූපප්පවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොතීති එවමෙතෙයෙව අජ්ඣත්තසන්තානස්ස විසෙසපච්චයත්තා ‘‘ආහාරා’’ති වුත්තා, ඵස්සාදීනං දුතියාදිභාවො දෙසනාක්කමතො, න උප්පත්තික්කමතො. เพราะกพฬิงการาหารเป็นปัจจัยพิเศษแก่รูปกายของสัตว์ทั้งหลายผู้บริโภคกพฬิงการาหาร แม้รูปกายนั้นจะเกิดจากกรรมเป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปได้ถึง 10 ปีเป็นต้น ด้วยกำลังแห่งการอุปถัมภ์ของกพฬิงการาหารเท่านั้น. อนึ่ง กพฬิงการาหารนั้นถูกกล่าวไว้ว่า “เหมือนแม่นมของเด็ก เหมือนเครื่องค้ำจุนของเรือน”. ผัสสะก็เป็นปัจจัยแห่งการดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการเป็นไปแห่งสุขเวทนาเป็นต้น โดยการถูกต้องอารมณ์อันเป็นวัตถุแห่งสุขเป็นต้นเท่านั้น. มโนสัญเจตนาเป็นปัจจัยแห่งการดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการยังมูลแห่งภพให้สำเร็จ โดยการสั่งสมกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลเท่านั้น. วิญญาณเป็นปัจจัยแห่งการดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยการเป็นไปแห่งนามรูป โดยการรู้อารมณ์เท่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ อาหาร 4 อย่างเหล่านี้เท่านั้นจึงถูกเรียกว่า “อาหาร” เพราะเป็นปัจจัยพิเศษแห่งสันดานภายใน. ส่วนความเป็นที่สองเป็นต้นของผัสสะเป็นต้นนั้น เป็นไปตามลำดับแห่งการแสดง ไม่ใช่ตามลำดับแห่งการเกิดขึ้น 26. පඤ්චවිඤ්ඤාණානං [Pg.225] විතක්කවිරහෙන ආරම්මණෙසු අභිනිපාතමත්තත්තා තෙසු විජ්ජමානානිපි උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛානි උපනිජ්ඣානාකාරස්ස අභාවතො ඣානඞ්ගභාවෙන න උද්ධටානි. ‘‘විතක්කපච්ඡිමකං හි ඣානඞ්ග’’න්ති වුත්තං. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතුත්තිකසන්තීරණත්තිකවසෙන සොළසචිත්තෙසු වීරියාභාවතො තත්ථ විජ්ජමානොපි සමාධි බලභාවං න ගච්ඡති. ‘‘වීරියපච්ඡිමකං බල’’න්ති හි වුත්තං. තථා අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු හෙතුවිරහතො මග්ගඞ්ගානි න ලබ්භන්ති. ‘‘හෙතුපච්ඡිමකං මග්ගඞ්ග’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 438) හි වුත්තන්ති ඉමමත්ථං මනසි නිධායාහ ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසූ’’ත්‍යාදි. ඣානඞ්ගානි න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො. ๒๖. เพราะปัญจวิญญาณทั้งหลายปราศจากวิตก เป็นเพียงการเข้าไปสู่อารมณ์เท่านั้น แม้อุเบกขาสุขทุกข์ที่มีอยู่ในปัญจวิญญาณเหล่านั้น ก็ไม่ถูกยกขึ้นเป็นองค์ฌาน เพราะไม่มีอาการแห่งการเพ่งพิจารณา. เพราะองค์ฌานถูกกล่าวไว้ว่า “มีวิตกเป็นที่สุด”. ในจิต 16 ดวง โดยเป็นทวิปัญจวิญญาณ มโนธาตุ 3 และสันตีรณะ 3 เพราะไม่มีวิริยะ แม้สมาธิที่มีอยู่ในจิตเหล่านั้น ก็ไม่ถึงความเป็นพละ. เพราะพละถูกกล่าวไว้ว่า “มีวิริยะเป็นที่สุด”. อนึ่ง ในอเหตุกจิต 18 ดวง เพราะปราศจากเหตุ องค์มรรคทั้งหลายย่อมไม่มี. เพราะองค์มรรคถูกกล่าวไว้ว่า “มีเหตุเป็นที่สุด” (ธัมมสังคณีอรรถกถา 438) พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวคำว่า “ในทวิปัญจวิญญาณทั้งหลาย” เป็นต้น โดยระลึกถึงอรรถนี้. ความสัมพันธ์คือ “องค์ฌานทั้งหลายย่อมไม่มี” 27. අධිමොක්ඛවිරහතො විචිකිච්ඡාචිත්තෙ එකග්ගතා චිත්තට්ඨිතිමත්තං, න පන මිච්ඡාසමාධිසමාධින්ද්‍රියසමාධිබලවොහාරං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘තථා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ’’ත්‍යාදි. ๒๗. เพราะปราศจากอธิโมกข์ เอกัคคตาในวิจิกิจฉาจิตจึงเป็นเพียงความตั้งมั่นแห่งจิตเท่านั้น ไม่ถึงการเรียกขานว่ามิจฉาสมาธิ สมาธินทรีย์ หรือสมาธิพละ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “อนึ่ง ในวิจิกิจฉาจิต” เป็นต้น 28. ද්විහෙතුකතිහෙතුකග්ගහණෙන එකහෙතුකෙසු අධිපතීනං අභාවං දස්සෙති. ජවනෙස්වෙවාති අවධාරණං ලොකියවිපාකෙසු අධිපතීනං අසම්භවදස්සනත්ථං. න හි තෙ ඡන්දාදීනි පුරක්ඛත්වා පවත්තන්ති. වීමංසාධිපතිනො ද්විහෙතුකජවනෙසු අසම්භවතො චිත්තාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයස්ස ච සම්භවානුරූපතො ලබ්භමානතං සන්ධායාහ ‘‘යථාසම්භව’’න්ති. එකොව ලබ්භති, ඉතරථා අධිපතිභාවායොගතො, තෙනෙව හි භගවතා ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.1) හෙතුපච්චයනිද්දෙසෙ විය ‘‘අධිපතී අධිපතිසම්පයුත්තකාන’’න්ත්‍යාදිනා අවත්වා ‘‘ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.3) එකෙකාධිපතිවසෙනෙව අධිපතිපච්චයො උද්ධටො. ๒๘. การถือเอาทวิเหตุกะและติเหตุกะ ย่อมแสดงถึงการไม่มีอธิบดีในเอกเหตุกะ การกำหนดว่า “เฉพาะในชวนะเท่านั้น” ก็เพื่อแสดงถึงการเป็นไปไม่ได้ของอธิบดีในโลกิยวิบาก เพราะวิบากเหล่านั้นย่อมไม่เป็นไปโดยมีฉันทะเป็นต้นเป็นประธาน เพราะวิมังสาธิปติเป็นไปไม่ได้ในทวิเหตุกชวนะ และเพราะการได้มาซึ่งจิตตสังขารูปนิสสัยเป็นไปตามความเหมาะสม จึงตรัสว่า “ตามสมควร” ย่อมได้เพียงอย่างเดียวเท่านั้น เพราะมิฉะนั้นแล้วก็ไม่สมควรแก่อธิปติภาวะ ด้วยเหตุนั้นแล พระผู้มีพระภาคจึงไม่ตรัสว่า “อธิบดีเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยอธิบดี” เป็นต้น เหมือนในเหตุปัจจยนิทเทสที่ตรัสว่า “เหตุเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุด้วยปัจจัยคือเหตุ” เป็นต้น (ปฏฺฐา. 1.1.1) แต่ทรงยกอธิปติปัจจัยขึ้นแสดงโดยอาศัยอธิบดีแต่ละอย่างเท่านั้นว่า “ฉันทาธิปติเป็นปัจจัยแก่ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยฉันทะ” เป็นต้น (ปฏฺฐา. 1.1.3) 29. වත්ථුතො [Pg.226] ධම්මවසෙන හෙතුධම්මා ඡ, ඣානඞ්ගානි පඤ්ච සොමනස්සදොමනස්සුපෙක්ඛානං වෙදනාවසෙන එකතො ගහිතත්තා, මග්ගඞ්ගා නව මිච්ඡාසඞ්කප්පවායාමසමාධීනං විතක්කවීරියචිත්තෙකග්ගතාසභාවෙන සම්මාසඞ්කප්පාදීහි එකතො ගහිතත්තා. ඉන්ද්‍රියධම්මා සොළස පඤ්චන්නං වෙදනින්ද්‍රියානං වෙදනාසාමඤ්ඤෙන, තිණ්ණං ලොකුත්තරින්ද්‍රියානං පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස ච ඤාණසාමඤ්ඤෙන එකතො ගහිතත්තා, රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානඤ්ච විසුං ගහිතත්තා, බලධම්මා පන යථාවුත්තනයෙනෙව නව ඊරිතා, අධිපතිධම්මා චත්තාරො වුත්තා, ආහාරා තථා චත්තාරො වුත්තාති කුසලාදීහි තීහි සමාකිණ්ණො තතොයෙව මිස්සකසඞ්ගහො එවංනාමකො සඞ්ගහො සත්තධා වුත්තො. එත්ථ ච – ๒๙. โดยเนื้อแท้แล้ว เหตุธรรมมี 6 โดยธรรม องค์ฌานมี 5 เพราะเวทนาคือโสมนัส โทมนัส และอุเบกขาถูกรวมเข้าเป็นอันเดียวกันโดยเวทนา องค์มรรคมี 9 เพราะมิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวายามะ และมิจฉาสมาธิ มีสภาพเป็นวิตก วิริยะ และจิตเตกัคคตา จึงถูกรวมเข้าเป็นอันเดียวกันกับสัมมาสังกัปปะเป็นต้น อินทริยธรรมมี 16 เพราะเวทนินทรีย์ 5 ถูกรวมเข้าเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นเวทนาสามัญ โลกุตตรินทรีย์ 3 และปัญญินทรีย์ถูกรวมเข้าเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นญาณสามัญ และรูปชีวิตินทรีย์ อรูปชีวิตินทรีย์ถูกถือเอาต่างหาก ส่วนพลธรรม 9 ได้กล่าวไว้แล้วตามนัยที่กล่าวมา อธิปติธรรม 4 ได้กล่าวไว้แล้ว อาหารก็ 4 ได้กล่าวไว้แล้ว ดังนั้น การสงเคราะห์ที่ชื่อว่า “มิสสกสังคหะ” ซึ่งปะปนด้วยกุศลเป็นต้น 3 อย่าง จึงกล่าวไว้ 7 อย่าง ในสังคหะนี้ – පඤ්චසඞ්ගහිතා පඤ්ඤා, වායාමෙකග්ගතා පන; චතුසඞ්ගහිතා චිත්තං, සති චෙව තිසඞ්ගහා. ปัญญาถูกสงเคราะห์ 5 อย่าง ส่วนวิริยะและเอกัคคตา จิตถูกสงเคราะห์ 4 อย่าง และสติถูกสงเคราะห์ 3 อย่าง සඞ්කප්පො වෙදනා සද්ධා, දුකසඞ්ගහිතා මතා; එකෙකසඞ්ගහා සෙසා, අට්ඨවීසති භාසිතා. สังกัปปะ เวทนา ศรัทธา ถือว่าถูกสงเคราะห์ 2 อย่าง ที่เหลือ 28 อย่าง กล่าวว่าถูกสงเคราะห์อย่างละ 1 อย่าง මිස්සකසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายมิสสกสังคหะจบลงแล้ว බොධිපක්ඛියසඞ්ගහවණ්ණනා คำอธิบายโพธิปักขิยสังคหะ 30. පට්ඨාතීති පට්ඨානං, අසුභග්ගහණාදිවසෙන අනුපවිසිත්වා කායාදිආරම්මණෙ පවත්තතීත්‍යත්ථො, සතියෙව පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. තං පන කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තාකාරග්ගහණවසෙන, සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤාවිපල්ලාසප්පහානවසෙන ච චතුබ්බිධන්ති වුත්තං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති. කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො, සරීරං, අස්සාසපස්සාසානං වා සමූහො කායො[Pg.227], තස්ස අනුපස්සනා පරිකම්මවසෙන, විපස්සනාවසෙන ච සරණං කායානුපස්සනා. දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛභූතානං වෙදනානං වසෙන අනුපස්සනා වෙදනානුපස්සනා. තථා සරාගමහග්ගතාදිවසෙන සම්පයොගභූමිභෙදෙන භින්නස්සෙව චිත්තස්ස අනුපස්සනා චිත්තානුපස්සනා. සඤ්ඤාසඞ්ඛාරානං ධම්මානං භින්නලක්ඛණානමෙව අනුපස්සනා ධම්මානුපස්සනා. ๓๐. “ปฏฺฐาติ” (ย่อมตั้งมั่น) จึงเป็น “ปฏฺฐานะ” (ที่ตั้งมั่น) หมายความว่า เข้าไปตั้งมั่นในอารมณ์มีกายเป็นต้น โดยการถือเอาอสุภะเป็นต้น สตินั่นแหละคือที่ตั้งมั่น จึงเป็นสติปัฏฐาน สติปัฏฐานนั้นแล กล่าวว่ามี ๔ อย่าง คือ โดยการถือเอาอาการเป็นอสุภะ ทุกข์ อนิจจะ อนัตตา ในกาย เวทนา จิต ธรรม และโดยการละวิปลาสในสัญญาว่า สุภะ สุข นิจจะ อัตตา จึงตรัสว่า “สติปัฏฐาน ๔” “กาย” คือที่รวมของสิ่งปฏิกูลมีผมเป็นต้น คือร่างกาย หรือกายคือหมู่แห่งลมหายใจเข้าออก การตามเห็นกายนั้น โดยเป็นปริกรรมภาวนาและวิปัสสนาภาวนา คือกายานุปัสสนา การตามเห็นเวทนาโดยเป็นทุกข์ ทุกข์เพราะความแปรปรวน และทุกข์เพราะสังขาร คือเวทนานุปัสสนา เช่นเดียวกัน การตามเห็นจิตที่แตกต่างกันโดยการประกอบและภูมิ โดยมีราคะและเป็นมหัคคตะเป็นต้น คือจิตตานุปัสสนา การตามเห็นธรรมทั้งหลายคือสัญญาและสังขารที่มีลักษณะต่างกัน คือธัมมานุปัสสนา 31. සම්මා පදහන්ති එතෙනාති සම්මප්පධානං, වායාමො. සො ච කිච්චභෙදෙන චතුබ්බිධොති ආහ ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා’’ත්‍යාදි. අසුභමනසිකාරකම්මට්ඨානානුයුඤ්ජනාදිවසෙන වායමනං වායාමො. භිය්‍යොභාවායාති අභිවුද්ධියා. ๓๑. “ย่อมเพียรพยายามโดยชอบด้วยสิ่งนี้” จึงเป็นสัมมัปปธานะ คือความเพียร และสัมมัปปธานนั้นมี ๔ อย่างโดยจำแนกตามกิจ จึงตรัสว่า “สัมมัปปธาน ๔” เป็นต้น ความเพียรคือการพยายามโดยการประกอบในอสุภมนสิการกรรมฐานเป็นต้น “เพื่อความเป็นไปยิ่งขึ้น” คือเพื่อความเจริญ 32. ඉජ්ඣති අධිට්ඨානාදිකං එතායාහි ඉද්ධි, ඉද්ධිවිධඤාණං ඉද්ධියා පාදො ඉද්ධිපාදො, ඡන්දොයෙව ඉද්ධිපාදො ඡන්දිද්ධිපාදො. ๓๒. “ย่อมสำเร็จอธิษฐานเป็นต้นด้วยสิ่งนี้” จึงเป็นอิทธิ (ความสำเร็จ) ญาณในอิทธิวิธะเป็นบาทแห่งอิทธิ จึงเป็นอิทธิบาท ฉันทะนั่นแหละคืออิทธิบาท จึงเป็นฉันทิทธิบาท 35. බුජ්ඣතීති බොධි, ආරද්ධවිපස්සකතො පට්ඨාය යොගාවචරො. යාය වා සො සතිආදිකාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣති සච්චානි පටිවිජ්ඣති, කිලෙසනිද්දාතො වා වුට්ඨාති, කිලෙසසඞ්කොචාභාවතො වා මග්ගඵලප්පත්තියා විකසති, සා ධම්මසාමග්ගී බොධි, තස්ස බොධිස්ස, තස්සා වා බොධියා අඞ්ගභූතා කාරණභූතාති බොජ්ඣඞ්ගා, තෙ පන ධම්මවසෙන සත්තවිධාති ආහ ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ත්‍යාදි. සතියෙව සුන්දරො බොජ්ඣඞ්ගො, සුන්දරස්ස වා බොධිස්ස, සුන්දරාය වා බොධියා අඞ්ගොති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. ධම්මෙ විචිනාති උපපරික්ඛතීති ධම්මවිචයො, විපස්සනාපඤ්ඤා. උපෙක්ඛාති ඉධ තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා. ๓๕. “ย่อมรู้แจ้ง” จึงเป็นโพธิ (ความรู้แจ้ง) คือโยคาวจรผู้เริ่มวิปัสสนา หรือธรรมสามัคคีมีสติเป็นต้นใดที่บุคคลนั้นรู้แจ้งอริยสัจ หรือตื่นขึ้นจากกิเลสนิทรา หรือเบ่งบานด้วยการบรรลุมรรคผลเพราะไม่มีความหดหู่แห่งกิเลส ธรรมสามัคคีนั้นคือโพธิ ธรรมทั้งหลายที่เป็นองค์ประกอบ เป็นเหตุแห่งโพธินั้น จึงเป็นโพชฌงค์ โพชฌงค์เหล่านั้นมี ๗ อย่างโดยธรรม จึงตรัสว่า “สติสัมโพชฌงค์” เป็นต้น สตินั่นแหละเป็นโพชฌงค์ที่งดงาม หรือเป็นองค์ประกอบแห่งโพธิที่งดงาม จึงเป็นสติสัมโพชฌงค์ “ย่อมเลือกเฟ้น ย่อมพิจารณาธรรม” จึงเป็นธัมมวิจยะ คือวิปัสสนาปัญญา “อุเบกขา” ในที่นี้คือตัตรมัชฌัตตุเบกขา 40. ‘‘සත්තධා [Pg.228] තත්ථ සඞ්ගහො’’ති වත්වාන පුන තං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්කප්පපස්සද්ධි චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ වීරියං නවට්ඨානං සම්මප්පධානචතුක්කවීරියිද්ධිපාදවීරියින්ද්‍රියවීරියබලසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාවායාමවසෙන නවකිච්චත්තා, සති අට්ඨට්ඨානා සතිපට්ඨානචතුක්කසතින්ද්‍රියසතිබලසතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාසතිවසෙන අට්ඨකිච්චත්තා. සමාධි චතුට්ඨානො සමාධින්ද්‍රියසමාධිබලසමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාසමාධිවසෙන චතුකිච්චත්තා, පඤ්ඤා පඤ්චට්ඨානා වීමංසිද්ධිපාදපඤ්ඤින්ද්‍රියපඤ්ඤාබලධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාදිට්ඨිවසෙන පඤ්චකිච්චත්තා, සද්ධා ද්විට්ඨානා සද්ධින්ද්‍රියසද්ධාබලවසෙන ද්විකිච්චත්තා. එසො උත්තමානං බොධිපක්ඛියභාවෙන විසිට්ඨානං සත්තතිංස ධම්මානං පවරො උත්තමො විභාගො. ๔๐. ครั้นกล่าวว่า “การสงเคราะห์ในที่นั้นมี ๗ อย่าง” แล้ว เพื่อแสดงสิ่งนั้นอีก จึงกล่าวว่า “สังกัปปะและปัสสัทธิ” เป็นต้น ในบรรดาธรรมเหล่านั้น วิริยะมี ๙ ฐานะ เพราะมีกิจ ๙ อย่าง คือ สัมมัปปธาน ๔, วิริยิทธิบาท, วิริยินทรีย์, วิริยพละ, วิริยสัมโพชฌงค์, สัมมาวายามะ สติมี ๘ ฐานะ เพราะมีกิจ ๘ อย่าง คือ สติปัฏฐาน ๔, สตินทรีย์, สติพละ, สติสัมโพชฌงค์, สัมมาสติ สมาธิมี ๔ ฐานะ เพราะมีกิจ ๔ อย่าง คือ สมาธินทรีย์, สมาธิพละ, สมาธิสัมโพชฌงค์, สัมมาสมาธิ ปัญญามี ๕ ฐานะ เพราะมีกิจ ๕ อย่าง คือ วิมังสิทธิบาท, ปัญญินทรีย์, ปัญญาพละ, ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์, สัมมาทิฏฐิ ศรัทธามี ๒ ฐานะ เพราะมีกิจ ๒ อย่าง คือ สัทธินทรีย์, สัทธาพละ นี้คือการจำแนกอันประเสริฐสูงสุดของธรรม ๓๗ ประการที่ประเสริฐยิ่งโดยความเป็นโพธิปักขิยธรรม 41. ලොකුත්තරෙ අට්ඨවිධෙපි සබ්බෙ සත්තතිංස ධම්මා හොන්ති, සඞ්කප්පපීතියො න වා හොන්ති, දුතියජ්ඣානිකෙ සඞ්කප්පස්ස, චතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානිකෙ පීතියා ච අසම්භවතො න හොන්ති වා, ලොකියෙපි චිත්තෙ සීලවිසුද්ධාදි ඡබ්බිසුද්ධිපවත්තියං යථායොගං තංතංකිච්චස්ස අනුරූපවසෙන කෙචි කත්ථචි විසුං විසුං හොන්ති, කත්ථචි න වා හොන්ති. ๔๑. ในโลกุตตรธรรม ๘ อย่าง ธรรม ๓๗ ประการทั้งหมดก็มีอยู่ สังกัปปะและปีติอาจไม่มีก็ได้ เพราะสังกัปปะเป็นไปไม่ได้ในทุติยฌาน และปีติเป็นไปไม่ได้ในจตุตถฌานและปัญจมฌาน แม้ในโลกิยจิต ในการเป็นไปของวิสุทธิ ๖ มีสีลวิสุทธิเป็นต้น ธรรมบางอย่างก็มีอยู่ต่างหากในบางที่ตามความเหมาะสมและตามกิจของธรรมนั้นๆ บางที่ก็ไม่มี බොධිපක්ඛියසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายโพธิปักขิยสังคหะจบลงแล้ว සබ්බසඞ්ගහවණ්ණනා คำอธิบายสัพพสังคหะ 42. අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාදිභෙදභින්නා තෙ තෙ සභාගධම්මා එකජ්ඣං රාසට්ඨෙන ඛන්ධා. තෙනාහ භගවා – ‘‘තදෙකජ්ඣං අභිසංයූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි (විභ. 2), තෙ පනෙතෙ ඛන්ධා භාජනභොජනබ්‍යඤ්ජනභත්තකාරකභුඤ්ජකවිකප්පවසෙන පඤ්චෙව වුත්තාති ආහ ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි[Pg.229]. රූපඤ්හි වෙදනානිස්සයත්තා භාජනට්ඨානියං, වෙදනා භුඤ්ජිතබ්බත්තා භොජනට්ඨානියා, සඤ්ඤා වෙදනාස්සාදලාභහෙතුත්තා බ්‍යඤ්ජනට්ඨානියා, සඞ්ඛාරා අභිසඞ්ඛරණතො භත්තකාරකට්ඨානියා, විඤ්ඤාණං උපභුඤ්ජකත්තා භුඤ්ජකට්ඨානියං. එත්තාවතා ච අධිප්පෙතත්ථසිද්ධීති පඤ්චෙව වුත්තා. දෙසනාක්කමෙපි ඉදමෙව කාරණං යත්ථ භුඤ්ජති, යඤ්ච භුඤ්ජති, යෙන ච භුඤ්ජති, යො ච භොජකො, යො ච භුඤ්ජිතා, තෙසං අනුක්කමෙන දස්සෙතුකාමත්තා. ๔๒. ธรรมทั้งหลายที่มีส่วนเสมอกันซึ่งแตกต่างกันโดยอดีต อนาคต ปัจจุบันเป็นต้น เมื่อรวมเข้าเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นกอง จึงเป็นขันธ์ ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ธรรมเหล่านั้นเมื่อรวมเข้าเป็นอันเดียวกัน รวบรวมเข้าเป็นอันเดียวกัน นี้เรียกว่ารูปขันธ์” เป็นต้น (วิภังค์ ๒) ขันธ์เหล่านั้นแล กล่าวว่ามี ๕ อย่างเท่านั้น โดยเปรียบเทียบกับภาชนะ อาหาร เครื่องปรุง ผู้ปรุงอาหาร และผู้บริโภค จึงตรัสว่า “รูปขันธ์” เป็นต้น เพราะรูปเป็นที่อาศัยของเวทนา จึงเปรียบเหมือนภาชนะ เวทนาเป็นสิ่งที่พึงเสวย จึงเปรียบเหมือนอาหาร สัญญาเป็นเหตุให้ได้รสเวทนา จึงเปรียบเหมือนเครื่องปรุง สังขารปรุงแต่ง จึงเปรียบเหมือนผู้ปรุงอาหาร วิญญาณเป็นผู้เสวย จึงเปรียบเหมือนผู้บริโภค และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความหมายที่มุ่งหมายก็สำเร็จ จึงกล่าวไว้ ๕ อย่างเท่านั้น แม้ในลำดับการแสดงก็มีเหตุผลนี้ คือทรงประสงค์จะแสดงโดยลำดับของที่เสวย สิ่งที่เสวย สิ่งที่ใช้เสวย ผู้ปรุง และผู้บริโภค 43. උපාදානානං ගොචරා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා, තෙ පන උපාදානවිසයභාවෙන ගහිතා රූපාදයො පඤ්චෙවාති වුත්තං ‘‘රූපුපාදානක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි. සබ්බසභාගධම්මසඞ්ගහත්ථං හි සාසවා, අනාසවාපි ධම්මා අවිසෙසතො ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති දෙසිතා. විපස්සනාභූමිසන්දස්සනත්ථං පන සාසවාව ‘‘උපාදානක්ඛන්ධා’’ති. යථා පනෙත්ථ වෙදනාදයො සාසවා, අනාසවා ච, න එවං රූපං, එකන්තකාමාවචරත්තා. සභාගරාසිවසෙන පන තං ඛන්ධෙසු දෙසිතං, උපාදානියභාවෙන, පන රාසිවසෙන ච උපාදානක්ඛන්ධෙසූති දට්ඨබ්බං. ๔๓. ขันธ์ทั้งหลายเป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน ชื่อว่าอุปาทานขันธ์ ก็ขันธ์เหล่านั้นอันถูกยึดถือโดยความเป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน มีรูปเป็นต้นห้าอย่างเท่านั้น ดังที่กล่าวว่า “รูปูปาทานขันธ์” เป็นต้น แท้จริง เพื่อประสงค์จะสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงที่มีส่วนเสมอกัน ธรรมทั้งหลายที่เป็นสาสวะและอนาสวะก็ถูกแสดงโดยไม่จำแนกไว้ว่า “ปัญจขันธ์” แต่เพื่อประสงค์จะแสดงภูมิแห่งวิปัสสนา ธรรมที่เป็นสาสวะเท่านั้นถูกเรียกว่า “อุปาทานขันธ์” ในอุปาทานขันธ์นี้ เวทนาเป็นต้นเป็นสาสวะและอนาสวะก็จริง แต่รูปไม่เป็นเช่นนั้น เพราะเป็นกามวจรโดยส่วนเดียว แต่พึงทราบว่า รูปนั้นถูกแสดงไว้ในขันธ์ทั้งหลายโดยความเป็นกองที่มีส่วนเสมอกัน และถูกแสดงไว้ในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายโดยความเป็นสภาพที่ถูกยึดถือ และโดยความเป็นกอง 44. ආයතන්ති එත්ථ තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා තෙන තෙන කිච්චෙන ඝට්ටෙන්ති වායමන්ති, ආයභූතෙ වා තෙ ධම්මෙ එතානි තනොන්ති විත්ථාරෙන්ති, ආයතං වා සංසාරදුක්ඛං නයන්ති පවත්තෙන්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං කාරණභූතානීති වා ආයතනානි. අපිච ලොකෙ නිවාසආකරසමොසරණසඤ්ජාතිට්ඨානං ‘‘ආයතන’’න්ති වුච්චති, තස්මා එතෙපි තංතංද්වාරිකානං, තංතදාරම්මණානඤ්ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං නිවාසට්ඨානතාය, තෙසමෙව ආකිණ්ණභාවෙන පවත්තානං ආකරට්ඨානතාය, ද්වාරාරම්මණතො සමොසරන්තානං සමොසරණට්ඨානතාය, තත්ථෙව උප්පජ්ජන්තානං සඤ්ජාතිට්ඨානතාය ච ආයතනානි. තානි පන ද්වාරභූතානි අජ්ඣත්තිකායතනානි [Pg.230] ඡ, ආරම්මණභූතානි ච බාහිරායතනානි ඡාති ද්වාදසවිධානීති ආහ ‘‘චක්ඛායතන’’න්ත්‍යාදි. චක්ඛු ච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං. එවං සෙසෙසුපි. ๔๔. ในคำว่า อายตนะ นี้ จิตและเจตสิกอันมีทวารและอารมณ์นั้นๆ ย่อมกระทบ ย่อมพยายามด้วยกิจนั้นๆ หรืออายตนะเหล่านี้ย่อมแผ่ขยาย ย่อมทำให้พิสดารซึ่งธรรมเหล่านั้นอันเป็นที่มา (อายะ) หรือย่อมนำไป ย่อมยังทุกข์ในสังสารวัฏอันยืดยาวให้เป็นไป หรืออายตนะทั้งหลายคือสภาพที่เป็นเหตุแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น ชื่อว่าอายตนะ อนึ่ง ในโลก สถานที่อยู่อาศัย บ่อเกิด ที่ประชุม และที่เกิด ย่อมถูกเรียกว่า “อายตนะ” เพราะเหตุนั้น อายตนะเหล่านี้ก็เป็นสถานที่อยู่อาศัยแห่งจักขุวิญญาณเป็นต้น อันมีทวารนั้นๆ และอารมณ์นั้นๆ เป็นบ่อเกิดแห่งวิญญาณเหล่านั้นเองที่ดำเนินไปโดยความเป็นของเกลื่อนกล่น เป็นสถานที่ประชุมแห่งวิญญาณที่ประชุมมาจากทวารและอารมณ์ และเป็นสถานที่เกิดแห่งวิญญาณที่เกิดขึ้นในที่นั้นนั่นเอง ก็อายตนะเหล่านั้นมี ๑๒ อย่าง คือ อายตนะภายใน ๖ อันเป็นทวาร และอายตนะภายนอก ๖ อันเป็นอารมณ์ ดังที่กล่าวว่า “จักขายตนะ” เป็นต้น จักขุด้วย อายตนะนั้นด้วย ชื่อว่าจักขายตนะ แม้ในอายตนะที่เหลือก็พึงทราบอย่างนี้ එත්ථ අජ්ඣත්තිකායතනෙසු සනිදස්සනසප්පටිඝාරම්මණත්තා චක්ඛායතනං විභූතන්ති තං පඨමං වුත්තං, තදනන්තරං අනිදස්සනසප්පටිඝාරම්මණානි ඉතරානි, තත්ථාපි අසම්පත්තග්ගාහකසාමඤ්ඤෙන චක්ඛායතනානන්තරං සොතායතනං වුත්තං, ඉතරෙසු සීඝතරං ආරම්මණග්ගහණසමත්ථත්තා ඝානායතනං පඨමං වුත්තං. පුරතො ඨපිතමත්තස්ස හි භොජනාදිකස්ස ගන්ධො වාතානුසාරෙන ඝානෙ පටිහඤ්ඤති, තදනන්තරං පන පදෙසවුත්තිසාමඤ්ඤෙන ජිව්හායතනං වුත්තං, තතො සබ්බට්ඨානිකං කායායතනං, තතො පඤ්චන්නම්පි ගොචරග්ගහණසමත්ථං මනායතනං, යථාවුත්තානං පන අනුක්කමෙන තෙසං තෙසං ආරම්මණානි රූපායතනාදීනි වුත්තානි. ในอายตนะภายในเหล่านี้ จักขายตนะถูกกล่าวไว้ก่อน เพราะความที่มีอารมณ์ที่เห็นได้และกระทบได้ จึงเป็นของปรากฏชัด หลังจากนั้น อายตนะที่เหลือมีอารมณ์ที่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้ ในอายตนะเหล่านั้น โสตายตนะถูกกล่าวไว้ถัดจากจักขายตนะโดยความเป็นผู้รับอารมณ์ที่ไม่ถึงกันโดยทั่วไป ในอายตนะที่เหลือ ฆานายตนะถูกกล่าวไว้ก่อน เพราะสามารถรับอารมณ์ได้เร็วกว่า แท้จริง กลิ่นของอาหารเป็นต้นที่วางไว้ข้างหน้า ย่อมกระทบฆานะตามกระแสลม หลังจากนั้น ชิวหายตนะถูกกล่าวไว้โดยความเป็นผู้มีการเป็นไปในบางส่วนโดยทั่วไป จากนั้น กายายตนะซึ่งมีอยู่ทุกที่ จากนั้น มนายตนะซึ่งสามารถรับอารมณ์ของอายตนะทั้งห้าได้ ส่วนอารมณ์ของอายตนะเหล่านั้นตามที่กล่าวมาแล้ว คือ รูปายตนะเป็นต้น ถูกกล่าวไว้ตามลำดับ 45. අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො. අථ වා යථාසම්භවං අනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති, භාරහාරෙහි විය ච භාරො සත්තෙහි ධීයන්ති ධාරියන්ති, අවසවත්තනතො දුක්ඛවිධානමත්තමෙව චෙතා, සත්තෙහි ච සංසාරදුක්ඛං අනුවිධීයති එතාහි, තථාවිහිතඤ්ච එතාස්වෙව මීයති ඨපියති, රසසොණිතාදිසරීරාවයවධාතුයො විය, හරිතාලමනොසිලාදිසෙලාවයවධාතුයො විය ච ඤෙය්‍යාවයවභූතා චාති ධාතුයො. යථාහු – ๔๕. ธรรมทั้งหลายที่ทรงไว้ซึ่งสภาพของตน ชื่อว่าธาตุ อีกอย่างหนึ่ง ธาตุทั้งหลายย่อมจัดแจงทุกข์ในสังสารวัฏอันมีประการต่างๆ ตามสมควร และย่อมถูกสัตว์ทั้งหลายทรงไว้ แบกไว้ เหมือนภาระที่ถูกคนแบกภาระแบกไว้ และธาตุเหล่านี้เป็นเพียงการจัดแจงทุกข์ เพราะไม่เป็นไปในอำนาจ และทุกข์ในสังสารวัฏย่อมถูกสัตว์ทั้งหลายจัดแจงตามธาตุเหล่านี้ และทุกข์ที่จัดแจงไว้อย่างนั้นย่อมถูกเก็บไว้ ตั้งไว้ในธาตุเหล่านี้เอง และธาตุทั้งหลายคือสภาพที่เป็นส่วนประกอบที่พึงรู้ เหมือนธาตุที่เป็นส่วนประกอบของร่างกายมีน้ำเหลืองและเลือดเป็นต้น เหมือนธาตุที่เป็นส่วนประกอบของภูเขามีหรดาลและมโนศิลาเป็นต้น ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘විදහති විධානඤ්ච, ධීයතෙ ච විධීයතෙ; එතාය ධීයතෙ එත්ථ, ඉති වා ධාතුසම්මතා; සරීරසෙලාවයව-ධාතුයො විය ධාතුයො’’ති. “ย่อมจัดแจงและการจัดแจง และย่อมถูกทรงไว้ ย่อมถูกจัดแจง หรือสัตว์ย่อมทรงไว้ด้วยธาตุนี้ ในธาตุนี้ ย่อมถูกนับว่าเป็นธาตุ เหมือนธาตุที่เป็นส่วนประกอบของร่างกายและภูเขา” තා පන මනායතනං සත්තවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන සත්තධා භින්දිත්වා අවසෙසෙහි එකාදසායතනෙහි සහ අට්ඨාරසධාතූ [Pg.231] වුත්තාති ආහ ‘‘චක්ඛුධාතූ’’ත්‍යාදි. කමකාරණං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං. ก็ธาตุเหล่านั้นถูกกล่าวว่ามี ๑๘ อย่าง โดยจำแนกมนายตนะออกเป็น ๗ อย่าง โดยความเป็นสัตตวิญญาณธาตุ และรวมกับอายตนะที่เหลือ ๑๑ อย่าง ดังที่กล่าวว่า “จักขุธาตุ” เป็นต้น พึงทราบเหตุแห่งลำดับโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว 46. අරියකරත්තා අරියානි, තච්ඡභාවතො සච්චානීති අරියසච්චානි. ඉමානි හි චත්තාරො පටිපන්නකෙ, චත්තාරො ඵලට්ඨෙති අට්ඨඅරියපුග්ගලෙ සාධෙන්ති අසති සච්චප්පටිවෙධෙ තෙසං අරියභාවානුපගමනතො, සති ච තස්මිං එකන්තෙන තබ්භාවූපගමනතො ච. දුක්ඛසමුදයනිරොධමග්ගානමෙව පන යථාක්කමං බාධකත්තං පභවත්තං නිස්සරණත්තං නිය්‍යානිකත්තං, නාඤ්ඤෙසං, බාධකාදිභාවොයෙව ච දුක්ඛාදීනං, න අබාධකාදිභාවො, තස්මා අඤ්ඤත්ථාභාවතත්ථබ්‍යාපිතාසඞ්ඛාතෙන ලක්ඛණෙන එතානි තච්ඡානි. තෙනාහු පොරාණා – ๔๖. ธรรมทั้งหลายที่ทำให้เป็นอริยะ ชื่อว่าอริยะ และเป็นสัจจะเพราะความเป็นของจริง ชื่อว่าอริยสัจ แท้จริง อริยสัจเหล่านี้ย่อมยังอริยบุคคล ๘ จำพวก คือ ผู้ปฏิบัติ ๔ และผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ ให้สำเร็จ เพราะเมื่อไม่มีการแทงตลอดสัจจะ บุคคลเหล่านั้นย่อมไม่ถึงความเป็นอริยะ และเมื่อมีการแทงตลอดสัจจะ บุคคลเหล่านั้นย่อมถึงความเป็นอริยะโดยส่วนเดียว ก็ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค เท่านั้น ที่เป็นสภาพบีบคั้น เป็นสภาพเกิด เป็นสภาพออกไป เป็นสภาพนำออกไป ตามลำดับ ไม่ใช่ของอื่น และความเป็นสภาพบีบคั้นเป็นต้นนั้นเป็นลักษณะของทุกข์เป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ความเป็นสภาพไม่บีบคั้นเป็นต้น เพราะเหตุนั้น อริยสัจเหล่านี้จึงเป็นของจริงโดยลักษณะที่ชื่อว่าความไม่เป็นอย่างอื่นและความแผ่ไปในความจริงนั้น เพราะเหตุนั้น บัณฑิตโบราณจึงกล่าวไว้ว่า – ‘‘බොධානුරූපං චත්තාරො, ඡින්දන්තෙ චතුරො මලෙ; ඛීණදොසෙ ච චත්තාරො, සාධෙන්තාරියපුග්ගලෙ. “อริยสัจ ๔ ย่อมตัดมลทิน ๔ อย่าง ตามสมควรแก่การตรัสรู้ และย่อมยังอริยบุคคล ๔ ผู้มีโทษสิ้นแล้วให้สำเร็จ” ‘‘අඤ්ඤත්ථ බාධකත්තාදි, න හි එතෙහි ලබ්භති; නාබාධකත්තමෙතෙසං, තච්ඡානෙතානිවෙතතො’’ති. “แท้จริง ความเป็นสภาพบีบคั้นเป็นต้น ย่อมไม่ได้ในที่อื่นด้วยอริยสัจเหล่านี้ และความเป็นสภาพไม่บีบคั้นเป็นต้น ย่อมไม่มีแก่อริยสัจเหล่านี้ เพราะเหตุที่อริยสัจเหล่านี้เป็นของจริง” අරියානං වා සච්චානි තෙහි පටිවිජ්ඣිතබ්බත්තා, අරියස්ස වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සච්චානි තෙන දෙසිතත්තාති අරියසච්චානි. තානි පන සංකිලිට්ඨාසංකිලිට්ඨඵලහෙතුවසෙන චතුබ්බිධානීති ආහ ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානී’’ත්‍යාදි. තත්ථ කුච්ඡිතත්තා, තුච්ඡත්තා ච දුක්ඛං. කම්මාදිපච්චයසන්නිට්ඨානෙ දුක්ඛුප්පත්තිනිමිත්තතාය සමුදයො සමුදෙති එතස්මා දුක්ඛන්ති කත්වා, දුක්ඛස්ස සමුදයො දුක්ඛසමුදයො. දුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධො එත්ථ, එතෙනාති වා දුක්ඛනිරොධො. දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, පටිපජ්ජන්ති ච තං එතායාති දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදා. หรือสัจจะทั้งหลายของพระอริยะ เพราะพระอริยะพึงแทงตลอดสัจจะเหล่านั้น หรือสัจจะทั้งหลายของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอริยะ เพราะพระองค์ทรงแสดงสัจจะเหล่านั้น ชื่อว่าอริยสัจ ก็อริยสัจเหล่านั้นมี ๔ อย่าง โดยความเป็นผลและเหตุที่เศร้าหมองและไม่เศร้าหมอง ดังที่กล่าวว่า “อริยสัจ ๔” เป็นต้น ในอริยสัจเหล่านั้น ทุกข์เพราะความเป็นของน่าเกลียดและเป็นของว่างเปล่า สมุทัยคือเหตุเกิดแห่งทุกข์ เพราะเป็นนิมิตแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์ในที่ตั้งแห่งปัจจัยมีกรรมเป็นต้น โดยความหมายว่าทุกข์ย่อมเกิดขึ้นจากสมุทัยนี้ นิโรธคือความดับทุกข์ เพราะความดับไม่เกิดขึ้นแห่งทุกข์มีอยู่ในนิโรธนี้ หรือด้วยนิโรธนี้ ปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับทุกข์ เพราะย่อมถึงความดับทุกข์ และย่อมปฏิบัติความดับทุกข์ด้วยปฏิปทานี้ 47. චෙතසිකානං, සොළසසුඛුමරූපානං, නිබ්බානස්ස ච වසෙන එකූනසත්තති ධම්මා ආයතනෙසු ධම්මායතනං, ධාතූසු ධම්මධාතූති ච සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. ๔๗. ธรรม ๖๙ อย่าง โดยความเป็นเจตสิก รูปละเอียด ๑๖ และนิพพาน ย่อมถึงการนับว่าเป็นธัมมายตนะในอายตนะทั้งหลาย และเป็นธรรมธาตุในธาตุทั้งหลาย 49. සෙසා [Pg.232] චෙතසිකාති වෙදනාසඤ්ඤාහි සෙසා පඤ්ඤාස චෙතසිකා. කස්මා පන වෙදනාසඤ්ඤා විසුං කතාති? වට්ටධම්මෙසු අස්සාදතදුපකරණභාවතො. තෙභූමකධම්මෙසු හි අස්සාදවසප්පවත්තා වෙදනා, අසුභෙ සුභාදිසඤ්ඤාවිපල්ලාසවසෙන ච තස්සා තදාකාරප්පවත්තීති තදුපකරණභූතා සඤ්ඤා, තස්මා සංසාරස්ස පධානහෙතුතාය එතා විනිභුජ්ජිත්වා දෙසිතාති. වුත්තඤ්හෙතං ආචරියෙන – ๔๙. เจตสิกที่เหลือ คือ เจตสิก ๕๐ ที่เหลือจากเวทนาและสัญญา ก็เพราะเหตุไร เวทนาและสัญญาจึงถูกแยกไว้ต่างหาก? เพราะความเป็นอัสสาทะและเป็นเครื่องอุปการะแก่อัสสาทะนั้นในธรรมที่เป็นวัฏฏะ แท้จริง ในธรรมที่เป็นไตรภูมิ เวทนาย่อมเป็นไปตามอำนาจแห่งอัสสาทะ และสัญญาย่อมเป็นเครื่องอุปการะแก่เวทนานั้น เพราะเวทนานั้นย่อมเป็นไปในอาการนั้นโดยความเป็นวิปลาสแห่งสัญญาว่าสวยงามเป็นต้นในสิ่งที่ไม่สวยงาม เพราะเหตุนั้น เวทนาและสัญญาเหล่านี้จึงถูกจำแนกแสดงไว้ เพราะเป็นเหตุสำคัญของสังสารวัฏ อนึ่ง ข้อนี้พระอาจารย์ได้กล่าวไว้ว่า – ‘‘වට්ටධම්මෙසු අස්සාදං, තදස්සාදුපසෙවනං; විනිභුජ්ජ නිදස්සෙතුං, ඛන්ධද්වයමුදාහට’’න්ති. (නාම. පරි. 649); “เพื่อแสดงอัสสาทะในธรรมที่เป็นวัฏฏะ และการเสพอัสสาทะนั้น โดยจำแนกออก ขันธ์สองอย่างจึงถูกยกขึ้นแสดง” (นาม. ปริ. ๖๔๙) 50. නනු ච ආයතනධාතූසු නිබ්බානං සඞ්ගහිතං, ඛන්ධෙසු කස්මා න සඞ්ගහිතන්ති ආහ ‘‘භෙදාභාවෙනා’’ත්‍යාදි. අතීතාදිභෙදභින්නානඤ්හි රාසට්ඨෙන ඛන්ධවොහාරොති නිබ්බානං භෙදාභාවතො ඛන්ධසඞ්ගහතො නිස්සටං, විනිමුත්තන්ත්‍යත්ථො. ๕๐. ก็ไฉนนิพพานถูกสงเคราะห์ในอายตนะและธาตุ แต่ไม่ถูกสงเคราะห์ในขันธ์เล่า? ท่านตอบว่า 'เพราะไม่มีความต่าง' เป็นต้น. แท้จริง การเรียกชื่อว่าขันธ์นั้น มีได้ด้วยอรรถว่าเป็นกองแห่งธรรมที่แยกออกด้วยประเภทมีอดีตเป็นต้น. เพราะฉะนั้น นิพพานจึงพ้นจากการสงเคราะห์ในขันธ์ เพราะไม่มีความต่าง คือพ้นแล้วนั่นเอง. 51. ඡන්නං ද්වාරානං, ඡන්නං ආරම්මණානඤ්ච භෙදෙන ආයතනානි ද්වාදස භවන්ති, ඡන්නං ද්වාරානං ඡන්නං ආරම්මණානං තදුභයං නිස්සාය උප්පන්නානං තත්තකානමෙව විඤ්ඤාණානං පරියායෙන කමෙන ධාතුයො අට්ඨාරස භවන්ති. ๕๑. อายตนะทั้งหลายมี ๑๒ อย่าง โดยความต่างแห่งทวาร ๖ และอารมณ์ ๖. ธาตุทั้งหลายมี ๑๘ อย่าง โดยลำดับแห่งปริยายของวิญญาณเหล่านั้นนั่นเองที่เกิดขึ้นอาศัยทวาร ๖ และอารมณ์ ๖ ทั้งสองอย่างนั้น. 52. තිස්සො භූමියො ඉමස්සාති තිභූමං, තිභූමංයෙව තෙභූමකං. වත්තති එත්ථ කම්මං, තබ්බිපාකො චාති වට්ටං. තණ්හාති කාමතණ්හාදිවසෙන තිවිධා, පුන ඡළාරම්මණවසෙන අට්ඨාරසවිධා, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නවසෙන චතුපඤ්ඤාසවිධා, අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන අට්ඨසතප්පභෙදා තණ්හා. කස්මා පන අඤ්ඤෙසුපි දුක්ඛහෙතූසු සන්තෙසු තණ්හායෙව සමුදයොති වුත්තාති? පධානකාරණත්තා. කම්මවිචිත්තතාහෙතුභාවෙන, හි කම්මසහායභාවූපගමනෙන ච දුක්ඛවිචිත්තතාකාරණත්තා තණ්හා දුක්ඛස්ස විසෙසකාරණන්ති[Pg.233]. මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදානාමෙන වුත්තො මග්ගො ලොකුත්තරො මතොති මග්ගොති පුන මග්ගග්ගහණං යොජෙතබ්බං. ๕๒. ภูมิ ๓ มีแก่สิ่งนี้ เพราะฉะนั้น สิ่งนี้ชื่อว่าติภูมิ, ติภูมินั่นเองชื่อว่าเตภูมกะ. กรรมย่อมเป็นไปในที่นี้ และวิบากของกรรมนั้นด้วย เพราะฉะนั้น ที่นี้จึงชื่อว่าวัฏฏะ. ตัณหาจำแนกเป็น ๓ อย่าง โดยเป็นกามตัณหาเป็นต้น, อีกอย่างหนึ่ง จำแนกเป็น ๑๘ อย่าง โดยอารมณ์ ๖, จำแนกเป็น ๕๔ อย่าง โดยอดีต อนาคต และปัจจุบัน, ตัณหาจึงมีประเภท ๑๐๘ โดยเป็นภายในและภายนอก. ก็เพราะเหตุไร เมื่อมีเหตุแห่งทุกข์อื่น ๆ อยู่ ตัณหาเท่านั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็นสมุทัย? เพราะเป็นเหตุประธาน. เพราะเป็นเหตุแห่งความวิจิตรของกรรม และเพราะเข้าถึงความเป็นสหายของกรรม จึงเป็นเหตุแห่งความวิจิตรของทุกข์ ตัณหาจึงเป็นเหตุพิเศษของทุกข์. มรรคที่กล่าวโดยชื่อว่าปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับทุกข์นั้น มรรคอันเป็นโลกุตตระพึงทราบว่ามรรค, พึงประกอบการถือเอาบทว่า มรรค อีกครั้งหนึ่ง. 53. මග්ගයුත්තා අට්ඨඞ්ගිකවිනිමුත්තා සෙසා මග්ගසම්පයුත්තා ඵස්සාදයො ඵලඤ්චෙව සසම්පයුත්තන්ති එතෙ චතූහි සච්චෙහි විනිස්සටා විනිග්ගතා නිප්පරියායතො, පරියායතො පන අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියනිද්දෙසෙපි ‘‘මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්න’’න්ති (ධ. ස. 555) වුත්තත්තා ඵලධම්මෙසු සම්මාදිට්ඨාදීනං මග්ගසච්චෙ, ඉතරෙසඤ්ච මග්ගඵලසම්පයුත්තානං සඞ්ඛාරදුක්ඛසාමඤ්ඤෙන දුක්ඛසච්චෙ සඞ්ගහො සක්කා කාතුං. එවඤ්හි සති සච්චදෙසනායපි සබ්බසඞ්ගාහිකතා උපපන්නා හොති. කස්මා පනෙතෙ ඛන්ධාදයො බහූ ධම්මා වුත්තාති? භගවතාපි තථෙව දෙසිතත්තා. භගවතාපි කස්මා තථා දෙසිතාති? තිවිධසත්තානුග්ගහස්ස අධිප්පෙතත්තා. නාමරූපතදුභයසම්මුළ්හවසෙන හි තික්ඛනාභිතික්ඛමුදින්ද්‍රියවසෙන, සඞ්ඛිත්තමජ්ඣිමවිත්ථාරරුචිවසෙන ච තිවිධා සත්තා. තෙසු නාමසම්මුළ්හානං ඛන්ධග්ගහණං නාමස්ස තත්ථ චතුධා විභත්තත්තා, රූපසම්මුළ්හානං ආයතනග්ගහණං රූපස්ස තත්ථ අඩ්ඪෙකාදසධා විභත්තත්තා, උභයමුළ්හානං ධාතුග්ගහණං උභයෙසම්පි තත්ථ විත්ථාරතො විභත්තත්තා, තථා තික්ඛින්ද්‍රියානං, සඞ්ඛිත්තරුචිකානඤ්ච ඛන්ධාග්ගහණන්ත්‍යාදි යොජෙතබ්බං. තං පනෙතං තිවිධම්පි පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතුවසෙන දිට්ඨමෙව උපකාරාවහං. නො අඤ්ඤථාති සච්චග්ගහණන්ති දට්ඨබ්බං. ๕๓. ธรรมที่ประกอบด้วยมรรคที่เหลือจากองค์ ๘ มีผัสสะเป็นต้น และผลพร้อมทั้งธรรมที่ประกอบด้วยผลเหล่านี้ ย่อมพ้นไป ย่อมหลุดพ้นจากอริยสัจ ๔ โดยตรง (โดยไม่เป็นปริยาย). แต่โดยปริยายนั้น แม้ในการแสดงอนัญญาตัญญัสสามินทรีย์ ก็มีการกล่าวไว้ว่า 'องค์มรรคเป็นส่วนหนึ่งของมรรค' (ธ.ส. ๕๕๕) เพราะฉะนั้น จึงสามารถสงเคราะห์สัมมาทิฏฐิเป็นต้นในผลธรรมให้เข้าในมรรคสัจ และสงเคราะห์ธรรมที่ประกอบด้วยมรรคและผลที่เหลือให้เข้าในทุกขสัจ โดยความเป็นสังขารทุกข์ทั่วไปได้. เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้การแสดงสัจจะก็ย่อมเป็นไปเพื่อสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงได้. ก็เพราะเหตุไร ธรรมมีขันธ์เป็นต้นเหล่านี้จึงถูกกล่าวไว้มากมาย? เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงแสดงไว้เช่นนั้น. ก็เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงไว้เช่นนั้น? เพราะทรงมุ่งอนุเคราะห์สัตว์ ๓ ประเภท. สัตว์ทั้งหลายมี ๓ ประเภท คือ ผู้หลงในนาม ผู้หลงในรูป และผู้หลงในทั้งสองอย่างนั้น, โดยความเป็นผู้มีอินทรีย์แก่กล้า อินทรีย์ปานกลาง และอินทรีย์อ่อน, และโดยความเป็นผู้ชอบโดยย่อ โดยปานกลาง และโดยพิสดาร. ในสัตว์เหล่านั้น พึงประกอบความว่า การถือเอาขันธ์สำหรับผู้หลงในนาม เพราะนามถูกจำแนกไว้ ๔ อย่างในขันธ์นั้น, การถือเอาอายตนะสำหรับผู้หลงในรูป เพราะรูปถูกจำแนกไว้ ๑๐ อย่างครึ่งในอายตนะนั้น, การถือเอาธาตุสำหรับผู้หลงในทั้งสองอย่าง เพราะทั้งสองอย่างถูกจำแนกไว้โดยพิสดารในธาตุนั้น, และการถือเอาขันธ์เป็นต้นสำหรับผู้มีอินทรีย์แก่กล้าและผู้ชอบโดยย่อเป็นต้น. อนึ่ง การกล่าวถึงธรรม ๓ อย่างนี้ ย่อมนำมาซึ่งประโยชน์ที่เห็นได้ชัด โดยความเป็นเหตุแห่งความเป็นไป ความเป็นเหตุแห่งความไม่เป็นไป และความเป็นเหตุแห่งทั้งสองอย่างนั้น. ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น จึงพึงทราบว่าเป็นการถือเอาสัจจะ. සබ්බසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาการสงเคราะห์ทั้งหมด จบแล้ว. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය ดังนี้ ในการพรรณนาอภิธัมมัตถสังคหะ ชื่อว่า อภิธัมมัตถวิภาวินี සමුච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาสมุจจยปริจเฉท จบแล้ว. 8. පච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා ๘. การพรรณนาปัจจัยปริจเฉท 1. ඉදානි [Pg.234] යථාවුත්තනාමරූපධම්මානං පටිච්චසමුප්පාදපට්ඨානනයවසෙන පච්චයෙ දස්සෙතුං ‘‘යෙස’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. යෙසං පච්චයෙහි සඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතානං පච්චයුප්පන්නධම්මානං යෙ පච්චයධම්මා යථා යෙනාකාරෙන පච්චයා ඨිතියා, උප්පත්තියා ච උපකාරකා, තං විභාගං තෙසං පච්චයුප්පන්නානං, තෙසං පච්චයානං, තස්ස ච පච්චයාකාරස්ස පභෙදං ඉහ ඉමස්මිං සමුච්චයසඞ්ගහානන්තරෙ ඨානෙ යථාරහං තංතංපච්චයුප්පන්නධම්මෙ සති තංතංපච්චයානං තංතංපච්චයභාවාකාරානුරූපං ඉදානි පවක්ඛාමීති යොජනා. ๑. บัดนี้ เพื่อแสดงปัจจัยของนามรูปธรรมที่กล่าวมาแล้ว โดยนัยแห่งปฏิจจสมุปบาทและปัฏฐาน จึงเริ่มคำว่า 'เยสํ' เป็นต้น. การประกอบความว่า: บัดนี้ เราจักกล่าวถึงการจำแนกธรรมที่เกิดจากปัจจัยเหล่านั้น ของธรรมที่เกิดจากปัจจัยอันเป็นสังขตะซึ่งถูกปรุงแต่งด้วยปัจจัยทั้งหลาย, และจักกล่าวถึงปัจจัยธรรมเหล่าใดที่เป็นปัจจัยโดยอาการใด เป็นเครื่องอุปการะในการตั้งอยู่และการเกิดขึ้น, และจักกล่าวถึงความต่างของธรรมที่เกิดจากปัจจัยเหล่านั้น ของปัจจัยเหล่านั้น และของอาการแห่งปัจจัยนั้น ในที่นี้คือในที่ถัดจากสมุจจยสังคหะนี้ ตามสมควร เมื่อมีธรรมที่เกิดจากปัจจัยนั้นๆ อยู่ ตามอาการแห่งความเป็นปัจจัยของปัจจัยนั้นๆ. 2. තත්ථ පච්චයසාමග්ගිං පටිච්ච සමං ගන්ත්වා ඵලානං උප්පාදො එතස්මාති පටිච්චසමුප්පාදො, පච්චයාකාරො. නානප්පකාරානි ඨානානි පච්චයා එත්ථාත්‍යාදිනා පට්ඨානං, අනන්තනයසමන්තපට්ඨානමහාපකරණං, තත්ථ දෙසිතනයො පට්ඨානනයො. ๒. ในบรรดาบทเหล่านั้น ปฏิจจสมุปบาท คือ การเกิดขึ้นแห่งผลทั้งหลาย โดยอาศัยความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยแล้วเกิดขึ้นพร้อมกัน เป็นอาการแห่งปัจจัย. ปัฏฐาน คือ ที่มีปัจจัยเป็นที่ตั้งหลายประการเป็นต้น เป็นมหาปกรณ์คือสมันตปัฏฐานที่มีนัยหาที่สุดมิได้ นัยที่แสดงไว้ในปัฏฐานนั้นเรียกว่า ปัฏฐานนัย. 3. තත්ථාති තෙසු ද්වීසු නයෙසු. තස්ස පච්චයධම්මස්ස භාවෙන භවනසීලස්ස භාවො තබ්භාවභාවීභාවො, සොයෙව ආකාරමත්තං, තෙන උපලක්ඛිතො තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතො. එතෙනෙව තදභාවාභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතතාපි අත්ථතො දස්සිතා හොති. අන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙන හි පච්චයලක්ඛණං දස්සෙතබ්බං. තෙනාහ භගවා – ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදමුප්පජ්ජති. ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති (ම. නි. 1.404, 406; සං. නි. 2.21; උදා. 1, 2). පටිච්ච ඵලං එති එතස්මාති පච්චයො. තිට්ඨති ඵලං එත්ථ තදායත්තවුත්තිතායාති ඨිති, ආහච්ච විසෙසෙත්වා පවත්තා පච්චයසඞ්ඛාතා ඨිති ආහච්චපච්චයට්ඨිති. පටිච්චසමුප්පාදනයො හි තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තං උපාදාය පවත්තත්තා හෙතාදිපච්චයනියමවිසෙසං අනපෙක්ඛිත්වා [Pg.235] අවිසෙසතොව පවත්තති, අයං පන හෙතාදිතංතංපච්චයානං තස්ස තස්ස ධම්මන්තරස්ස තංතංපච්චයභාවසාමත්ථියාකාරවිසෙසං උපාදාය විසෙසෙත්වා පවත්තොති ආහච්චපච්චයට්ඨිතිමාරබ්භ පවුච්චතීති. කෙචි පන ‘‘ආහච්ච කණ්ඨතාලුආදීසු පහරිත්වා වුත්තා ඨිති ආහච්චපච්චයට්ඨිතී’’ති වණ්ණෙන්ති. තං පන සවනමත්තෙනෙව තෙසං අවහසිතබ්බවචනතං පකාසෙති. න හි පටිච්චසමුප්පාදනයො, අඤ්ඤො වා කොචි නයො කණ්ඨතාලුආදීසු අනාහච්ච දෙසෙතුං සක්කාති. වොමිස්සෙත්වාති පට්ඨානනයම්පි පටිච්චසමුප්පාදෙයෙව පක්ඛිපිත්වා තබ්භාවභාවීභාවෙන හෙතාදිපච්චයවසෙන ච මිස්සෙත්වා ආචරියා සඞ්ගහකාරාදයො පපඤ්චෙන්ති විත්ථාරෙන්ති, මයං පන විසුං විසුංයෙව දස්සයිස්සාමාත්‍යධිප්පායො. ๓. ในบรรดานัยทั้งสองนั้น. ความเป็นภาวะที่มีขึ้นเพราะความมีอยู่แห่งปัจจัยธรรมนั้น ชื่อว่า ตัพภาวภาวีภาวะ, ตัพภาวภาวีภาวะนั้นนั่นแหละเป็นเพียงอาการ, ถูกกำหนดด้วยอาการนั้น ชื่อว่า ตัพภาวภาวีภาวอาการมัตตุปลักขิตะ. ด้วยเหตุนี้ แม้ความเป็นเพียงอาการที่ถูกกำหนดด้วยความไม่มีแห่งปัจจัยนั้น ก็เป็นอันท่านแสดงแล้วโดยอรรถ. เพราะว่าลักษณะของปัจจัยพึงแสดงโดยนัยแห่งความสอดคล้อง (อนุวายะ) และความย้อนกลับ (พยติเรกะ). เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า 'เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้ย่อมมี, เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้ย่อมเกิดขึ้น. เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้ย่อมไม่มี, เพราะสิ่งนี้ดับไป สิ่งนี้ย่อมดับไป' (ม.นิ. ๑.๔๐๔, ๔๐๖; สํ.นิ. ๒.๒๑; อุ. ๑, ๒). ปัจจัย คือ สิ่งที่ผลย่อมอาศัยสิ่งนี้แล้วเกิดขึ้น. ฐิติ (การตั้งอยู่) คือ ผลย่อมตั้งอยู่ในปัจจัยนี้ เพราะความเป็นไปที่เนื่องด้วยปัจจัยนั้น, ฐิติที่ชื่อว่าปัจจัยซึ่งดำเนินไปโดยเจาะจงและจำแนกไว้ ชื่อว่า อาหัจจปัจจัยฐิติ. เพราะว่าปฏิจจสมุปบาทนัย ย่อมเป็นไปโดยอาศัยเพียงอาการแห่งตัพภาวภาวีภาวะ จึงเป็นไปโดยไม่จำเพาะเจาะจง ไม่ต้องคำนึงถึงความพิเศษแห่งข้อกำหนดปัจจัยมีเหตุเป็นต้น, ส่วนนัยนี้ ย่อมเป็นไปโดยจำเพาะเจาะจง โดยอาศัยความพิเศษแห่งอาการคือความสามารถในการเป็นปัจจัยนั้นๆ ของปัจจัยมีเหตุเป็นต้นต่อธรรมอื่นนั้นๆ จึงถูกกล่าวโดยปรารภอาหัจจปัจจัยฐิติ. แต่บางท่านอธิบายว่า 'ฐิติที่กล่าวโดยกระทบในลำคอและเพดานปากเป็นต้น ชื่อว่า อาหัจจปัจจัยฐิติ'. แต่คำอธิบายนั้น ย่อมแสดงถึงความเป็นคำที่ควรหัวเราะเยาะเพียงแค่ได้ยิน. เพราะว่าปฏิจจสมุปบาทนัย หรือนัยอื่นใด ก็ไม่สามารถแสดงได้โดยไม่กระทบในลำคอและเพดานปากเป็นต้น. คำว่า 'โวมิสเสตฺวา' (ผสมกัน) คือ อาจารย์ผู้รวบรวมปกรณ์เป็นต้น ย่อมขยายความโดยการรวมปัฏฐานนัยเข้าไว้ในปฏิจจสมุปบาทนัยนั่นเอง และผสมกันโดยความเป็นตัพภาวภาวีภาวะและโดยความเป็นปัจจัยมีเหตุเป็นต้น, แต่ความประสงค์ของเราคือจักแสดงแยกกันต่างหาก. පටිච්චසමුප්පාදනයවණ්ණනා คำอธิบายปฏิจจสมุปบาทนัย 4. න විජානාතීති අවිජ්ජා, අවින්දියං වා කායදුච්චරිතාදිං වින්දති පටිලභති, වින්දියං වා කායසුචරිතාදිං න වින්දති, වෙදිතබ්බං වා චතුසච්චාදිකං න විදිතං කරොති, අවිජ්ජමානෙ වා ජවාපෙති, විජ්ජමානෙ වා න ජවාපෙතීති අවිජ්ජා, චතූසු අරියසච්චෙසු පුබ්බන්තාදීසු චතූසු අඤ්ඤාණස්සෙතං නාමං. අවිජ්ජා එව පච්චයො අවිජ්ජාපච්චයො. තතො අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා, කුසලාකුසලකම්මානි. තෙ තිවිධා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති. තත්ථකාමරූපාවචරා තෙරස කුසලචෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, ද්වාදස අකුසලචෙතනා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, චතස්සො ආරුප්පචෙතනා ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති එවමෙතා එකූනතිංස චෙතනා සඞ්ඛාරා නාම. පටිසන්ධිවසෙන එකූනවීසතිවිධං, පවත්තිවසෙන ද්වත්තිංසවිධං විපාකචිත්තං විඤ්ඤාණං නාම. නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපං. තත්ථ නාමං ඉධ වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං, රූපං පන භූතුපාදායභෙදතො දුවිධං [Pg.236] කම්මසමුට්ඨානරූපං, තදුභයම්පි ඉධ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතන්ති දට්ඨබ්බං. නාමරූපපච්චයාති එත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපන්ති සරූපෙකසෙසො වෙදිතබ්බො. චක්ඛාදීනි ඡ අජ්ඣත්තිකායතනානි, කෙසඤ්චි මතෙන රූපාදීනි ඡ බාහිරායතනානිපි වා ආයතනං නාම. ඡ ආයතනානි ච ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනං. චක්ඛුසම්ඵස්සාදිවසෙන ඡද්වාරිකො ඵස්සො ඵස්සො නාම. සුඛදුක්ඛුපෙක්ඛාවසෙන තිවිධා වෙදනා. ๔. ไม่รู้แจ้งจึงชื่อว่าอวิชชา หรือย่อมได้ ย่อมถึงกายทุจริตเป็นต้นอันไม่ควรได้ หรือย่อมไม่ได้กายสุจริตเป็นต้นอันควรได้ หรือย่อมไม่กระทำให้แจ้งซึ่งจตุราริยสัจเป็นต้นอันควรรู้ หรือย่อมกระทำให้แล่นไปในสิ่งที่ไม่มี หรือย่อมไม่กระทำให้แล่นไปในสิ่งที่มี จึงชื่อว่าอวิชชา อวิชชานี้เป็นชื่อของความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ และในส่วนอดีตเป็นต้น ๔ อย่าง. อวิชชานั่นแหละเป็นปัจจัย ชื่อว่าอวิชชาปัจจัย. จากอวิชชาปัจจัยนั้น สังขารทั้งหลายย่อมปรุงแต่งสังขตะ จึงชื่อว่าสังขาร คือกุศลกรรมและอกุศลกรรม. สังขารเหล่านั้นมี ๓ อย่าง คือ ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อาเนญชาภิสังขาร. ในสังขารเหล่านั้น เจตนาที่เป็นกุศล ๑๓ ดวง อันเป็นกามาวจรและรูปาวจร ชื่อว่าปุญญาภิสังขาร เจตนาที่เป็นอกุศล ๑๒ ดวง ชื่อว่าอปุญญาภิสังขาร เจตนาที่เป็นอรูปาวจร ๔ ดวง ชื่อว่าอาเนญชาภิสังขาร ด้วยประการฉะนี้ เจตนา ๒๙ ดวงเหล่านี้ ชื่อว่าสังขาร. วิบากจิต ๑๙ อย่าง โดยปฏิสนธิ และ ๓๒ อย่าง โดยปวัตติ ชื่อว่าวิญญาณ. นามและรูป ชื่อว่านามรูป. ในนามรูปนั้น นามในที่นี้คือขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น ส่วนรูปเป็น ๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นมหาภูตรูปและอุปาทายรูป คือรูปที่เกิดจากกรรม พึงทราบว่าทั้งสองอย่างนั้นในที่นี้เป็นไปพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณ. ในคำว่า นามรูปปัจจัย พึงทราบว่า นามและรูป และนามรูป และนามรูป เป็นสรูปเอกเสส. อายตนะภายใน ๖ มีตาเป็นต้น หรือตามความเห็นของบางท่าน อายตนะภายนอก ๖ มีรูปเป็นต้น ก็ชื่อว่าอายตนะ. อายตนะ ๖ และอายตนะที่ ๖ ชื่อว่าสฬายตนะ. ผัสสะที่เกิดทางทวาร ๖ มีจักขุสัมผัสเป็นต้น ชื่อว่าผัสสะ. เวทนามี ๓ อย่าง โดยสุข ทุกข์ และอุเบกขา. කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හාති තිවිධා තණ්හා. ඡළාරම්මණාදිවසෙන පන අට්ඨසතප්පභෙදා හොන්ති කාමුපාදානාදිවසෙන චත්තාරි උපාදානානි. එත්ථ ච දුබ්බලා තණ්හා තණ්හා නාම, බලවතී උපාදානං. අසම්පත්තවිසයපත්ථනා වා තණ්හා තමසි චොරානං හත්ථප්පසාරණං විය, සම්පත්තවිසයග්ගහණං උපාදානං චොරානං හත්ථප්පත්තස්ස ගහණං විය. අප්පිච්ඡතාපටිපක්ඛා තණ්හා, සන්තොසප්පටිපක්ඛං උපාදානං. පරියෙසනදුක්ඛමූලං තණ්හා, ආරක්ඛදුක්ඛමූලං උපාදානන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. කම්මභවො උපපත්තිභවොති දුවිධො භවො. තත්ථ පඨමො භවති එතස්මා ඵලන්ති භවො, සො කාමාවචරකුසලාකුසලාදිවසෙන එකූනතිංසවිධො. දුතියො පන භවතීති භවො, සො කාමභවාදිවසෙන නවවිධො. උපාදානපච්චයා භවොති චෙත්ථ උපපත්තිභවොපි අධිප්පෙතො. භවපච්චයා ජාතීති කම්මභවොව. සො හි ජාතියා පච්චයො හොති, න ඉතරො. සො හි පඨමාභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධසභාවො ජාතියෙව, න ච තදෙව තස්ස කාරණං යුත්තං. තෙසං තෙසං සත්තානං තංතංගතිආදීසු අත්තභාවපටිලාභො ජාති. තථානිබ්බත්තස්ස ච අත්තභාවස්ස පුරාණභාවො ජරා. එතස්සෙව එකභවපරිච්ඡින්නස්ස පරියොසානං මරණං. ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස චිත්තසන්තාපො සොකො. තස්සෙව වචීපලාපො පරිදෙවො. කායිකදුක්ඛවෙදනා [Pg.237] දුක්ඛං. මානසිකදුක්ඛවෙදනා දොමනස්සං. ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස අධිමත්තචෙතොදුක්ඛප්පභාවිතො භුසො ආයාසො උපායාසො. ตัณหามี ๓ อย่าง คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา. ส่วนตัณหามี ๑๐๘ อย่าง โดยจำแนกเป็นอารมณ์ ๖ เป็นต้น. อุปาทานมี ๔ อย่าง โดยจำแนกเป็นกามุปาทานเป็นต้น. ในอุปาทานนี้ ตัณหาที่อ่อนกำลัง ชื่อว่าตัณหา ส่วนตัณหาที่แก่กล้า ชื่อว่าอุปาทาน. หรือตัณหาคือความปรารถนาในอารมณ์ที่ยังไม่ถึง เหมือนการเหยียดมือของโจรในที่มืด อุปาทานคือการยึดถืออารมณ์ที่ถึงแล้ว เหมือนการยึดถือสิ่งที่อยู่ในมือของโจร. ตัณหาเป็นปฏิปักษ์ต่อความมักน้อย อุปาทานเป็นปฏิปักษ์ต่อความสันโดษ. ตัณหาเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ในการแสวงหา อุปาทานเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ในการรักษา นี้คือความแตกต่างของตัณหาและอุปาทาน. ภพมี ๒ อย่าง คือ กรรมภพ และอุปปัตติภพ. ในภพทั้งสองนั้น ภพแรกคือภพที่ย่อมเกิดผลจากกรรมนั้น ภพนั้นมี ๒๙ อย่าง โดยจำแนกเป็นกุศลและอกุศลที่เป็นกามาวจรเป็นต้น. ส่วนภพที่สองคือภพที่ย่อมเกิด ภพนั้นมี ๙ อย่าง โดยจำแนกเป็นกามภพเป็นต้น. ในคำว่า อุปาทานเป็นปัจจัยแห่งภพนี้ อุปปัตติภพก็เป็นที่ประสงค์ด้วย. ในคำว่า ภพเป็นปัจจัยแห่งชาติ คือกรรมภพนั่นเอง. เพราะกรรมภพนั่นแหละเป็นปัจจัยแห่งชาติ ไม่ใช่ภพอื่น. เพราะว่าชาตินั้นมีสภาวะเป็นขันธ์ที่บังเกิดขึ้นครั้งแรกนั่นเอง และไม่ควรที่ชาตินั้นจะเป็นเหตุของชาตินั้นเอง. การได้อัตภาพในคติเป็นต้นของสัตว์เหล่านั้นๆ ชื่อว่าชาติ. ความแก่ของอัตภาพที่เกิดขึ้นแล้วนั้น ชื่อว่าชรา. ความสิ้นสุดของอัตภาพที่ถูกจำกัดด้วยภพเดียวนี้ ชื่อว่ามรณะ. ความเร่าร้อนแห่งจิตของผู้ถูกกระทบด้วยความพินาศของญาติเป็นต้น ชื่อว่าโสกะ. การรำพันด้วยวาจาของผู้นั้น ชื่อว่าปริเทวะ. เวทนาที่เป็นทุกข์ทางกาย ชื่อว่าทุกข์. เวทนาที่เป็นทุกข์ทางใจ ชื่อว่าโทมนัส. ความคับแค้นใจอย่างยิ่งที่เกิดจากความทุกข์ทางใจอย่างมากของผู้ถูกกระทบด้วยความพินาศของญาติเป็นต้น ชื่อว่าอุปายาสะ. එත්ථ ච සතිපි වත්ථාරම්මණාදිකෙ පච්චයන්තරෙ අවිජ්ජාදිඑකෙකපච්චයග්ගහණං පධානභාවතො, පාකටභාවතො චාති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච අවිජ්ජානුසයිතෙයෙව සන්තානෙ සඞ්ඛාරානං විපාකධම්මභාවෙන පවත්තනතො අවිජ්ජාපච්චයාසඞ්ඛාරාසම්භවන්ති, විඤ්ඤාණඤ්ච සඞ්ඛාරජනිතං හුත්වා භවන්තරෙ පතිට්ඨාති. න හි ජනකාභාවෙ තස්සුප්පත්ති සියා, තස්මා සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං. නාමරූපඤ්ච පුබ්බඞ්ගමාධිට්ඨානභූතවිඤ්ඤාණුපත්ථද්ධං පටිසන්ධිපවත්තීසු පතිට්ඨහතීති විඤ්ඤාණපච්චයානාමරූපං, සළායතනඤ්ච නාමරූපනිස්සයමෙව ඡබ්බිධඵස්සස්ස ද්වාරභාවෙන යථාරහං පවත්තති, නො අඤ්ඤථාති නාමරූපපච්චයා සළායතනං. ඵස්සො ච සළායතනසම්භවෙයෙව ආරම්මණං ඵුසති. න හි ද්වාරාභාවෙ තස්සුප්පත්ති සියාති සළායතනපච්චයා ඵස්සො. ඉට්ඨානිට්ඨමජ්ඣත්තඤ්ච ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව වෙදනං වෙදයති, නො අඤ්ඤථාති ඵස්සපච්චයා වෙදනා. වෙදනීයෙසු ච ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො වෙදනාහෙතුකා තණ්හා සමුට්ඨාතීති වෙදනාපච්චයා තණ්හා. තණ්හාසිනෙහපිපාසිතායෙව ච උපාදානියෙසු ධම්මෙසු උපාදාය දළ්හභාවාය සංවත්තන්ති. තණ්හාය හි රූපාදීනි අස්සාදෙත්වා අස්සාදෙත්වා කාමෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්තීති තණ්හා කාමුපාදානස්ස පච්චයො. තථා රූපාදිභෙදෙගධිතො ‘‘නත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනා මිච්ඡාදස්සනං සංසාරතො මුච්චිතුකාමො අසුද්ධිමග්ගෙ සුද්ධිමග්ගපරාමාසං ඛන්ධෙසු අත්තත්තනියගාහභූතං අත්තවාදදස්සනද්වයඤ්ච ගණ්හාති, තස්මා දිට්ඨුපාදාදීනම්පි පච්චයොති තණ්හාපච්චයා උපාදානං. යථාරහං සම්පයොගානුසයවසෙන උපාදානපතිට්ඨිතායෙව සත්තා කම්මායූහනාය සංවත්තන්තීති උපාදානං භවස්ස පච්චයො. උපපත්තිභවසඞ්ඛාතා ච ජාති කම්මභවහෙතුකායෙව[Pg.238]. බීජතො අඞ්කුරො විය තත්ථ තත්ථ සමුපලබ්භතීති භවො ජාතියා පච්චයො නාම. සති ච ජාතියා එව ජරාමරණසම්භවො. න හි අජාතානං ජරාමරණසම්භවො හොතීති ජාති ජරාමරණානං පච්චයොති එවමෙතෙසං තබ්භාවභාවීභාවො දට්ඨබ්බො. ในที่นี้ พึงทราบว่า แม้จะมีปัจจัยอื่น เช่น วัตถุและอารมณ์เป็นต้น ก็ยังมีการระบุปัจจัยแต่ละอย่าง เช่น อวิชชา เป็นต้น เพราะความเป็นประธานและเพราะความเป็นที่ปรากฏ ในที่นี้ สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นจากอวิชชาเป็นปัจจัย เพราะสังขารทั้งหลายย่อมเป็นไปโดยความเป็นธรรมที่มีวิบากในสันดานที่อวิชชาอนุสัยนอนเนื่องอยู่ และวิญญาณก็เกิดจากสังขารแล้วย่อมตั้งมั่นในภพอื่น เพราะเมื่อไม่มีผู้ให้เกิด การเกิดขึ้นของวิญญาณก็ย่อมไม่มี ฉะนั้น สังขารจึงเป็นปัจจัยแก่วิญญาณ และนามรูปก็ย่อมตั้งมั่นในปฏิสนธิและปวัตติ โดยได้รับการอุปถัมภ์จากวิญญาณซึ่งเป็นประธานและเป็นที่ตั้ง ฉะนั้น วิญญาณจึงเป็นปัจจัยแก่นามรูป และสฬายตนะก็อาศัยนามรูปนั่นแหละ ย่อมเป็นไปโดยเป็นทวารแห่งผัสสะ ๖ อย่างตามสมควร ไม่เป็นไปอย่างอื่น ฉะนั้น นามรูปจึงเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ และผัสสะก็ย่อมถูกต้องอารมณ์เมื่อสฬายตนะมีอยู่เท่านั้น เพราะเมื่อไม่มีทวาร การเกิดขึ้นของผัสสะก็ย่อมไม่มี ฉะนั้น สฬายตนะจึงเป็นปัจจัยแก่ผัสสะ และเมื่อถูกต้องอารมณ์อันเป็นที่น่าพอใจ ไม่น่าพอใจ และเป็นกลางนั่นแหละ ย่อมเสวยเวทนา ไม่เป็นอย่างอื่น ฉะนั้น ผัสสะจึงเป็นปัจจัยแก่เวทนา และเมื่อพิจารณาเห็นความเพลินในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่เสวย ตัณหาที่เกิดจากเวทนาย่อมเกิดขึ้น ฉะนั้น เวทนาจึงเป็นปัจจัยแก่ตัณหา และสัตว์ทั้งหลายผู้กระหายด้วยความรักใคร่ในตัณหา ย่อมยึดมั่นในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน เพื่อความมั่นคง เพราะตัณหาย่อมเสวยอารมณ์มีรูปเป็นต้นซ้ำๆ แล้วย่อมถึงความเป็นผู้ควรดื่มกินในกามทั้งหลาย ฉะนั้น ตัณหาจึงเป็นปัจจัยแห่งกามุปาทาน อนึ่ง สัตว์ผู้ติดอยู่ในความแตกต่างของรูปเป็นต้น ย่อมยึดถือมิจฉาทิฏฐิมี "ทานไม่มี" เป็นต้น ผู้ปรารถนาจะพ้นจากสังสารวัฏ ย่อมยึดถือการลูบคลำทางบริสุทธิ์ในทางที่ไม่บริสุทธิ์ และย่อมยึดถือทิฏฐิ ๒ อย่างคืออัตตวาทะและทิฏฐิอันเป็นความยึดมั่นว่า "อัตตาและของอัตตา" ในขันธ์ทั้งหลาย ฉะนั้น ตัณหาจึงเป็นปัจจัยแห่งทิฏฐุปาทานเป็นต้น สัตว์ทั้งหลายผู้ตั้งมั่นอยู่ในอุปาทานโดยการประกอบและอนุสัยตามสมควร ย่อมเป็นไปเพื่อการสั่งสมกรรม ฉะนั้น อุปาทานจึงเป็นปัจจัยแห่งภพ และชาติที่ชื่อว่าอุปปัตติภพ ย่อมมีกรรมภพเป็นเหตุเท่านั้น เหมือนหน่อไม้จากเมล็ด ย่อมปรากฏในที่นั้นๆ ฉะนั้น ภพจึงชื่อว่าเป็นปัจจัยแห่งชาติ และเมื่อชาติมีอยู่เท่านั้น ความเกิดแห่งชราและมรณะก็ย่อมมี เพราะความเกิดแห่งชราและมรณะย่อมไม่มีแก่สัตว์ที่ยังไม่เกิด ฉะนั้น ชาติจึงเป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะ พึงทราบความเป็นไปตามเหตุปัจจัยของสิ่งเหล่านี้ด้วยประการฉะนี้ එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතීති යථාවුත්තෙන පච්චයපරම්පරවිධිනා, න පන ඉස්සරනිම්මානාදීහි එතස්ස වට්ටසඞ්ඛාතස්ස කෙවලස්ස සුඛාදීහි අසම්මිස්සස්ස, සකලස්ස වා දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස දුක්ඛරාසිස්ස න සුඛසුභාදීනං සමුදයො නිබ්බත්ති හොති. එත්ථ ඉමස්මිං පච්චයසඞ්ගහාධිකාරෙ. ด้วยประการฉะนี้ กองทุกข์ล้วนๆ นี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยวิธีแห่งปัจจัยสืบต่อกันดังที่กล่าวมาแล้ว แต่กองทุกข์ล้วนๆ ที่ชื่อว่าวัฏฏะนี้ ซึ่งไม่ปะปนด้วยสุขเป็นต้น หรือกองทุกข์ทั้งหมดนี้ ไม่ได้เกิดขึ้นด้วยการสร้างของพระผู้เป็นเจ้าเป็นต้น และไม่ได้เป็นที่เกิดแห่งสุขหรือสิ่งที่ดีงามเป็นต้น ในอธิการว่าด้วยการสงเคราะห์ปัจจัยนี้ 5. අතති සතතං ගච්ඡති පවත්තතීති අද්ධා, කාලො. ๕. ย่อมไป ย่อมเป็นไปอย่างต่อเนื่อง จึงชื่อว่าอัทธา คือกาล 6. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා අතීතො අද්ධා අතීතභවපරියාපන්නහෙතූනමෙවෙත්ථ අධිප්පෙතත්තා, අද්ධාග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාදීනං ධම්මානමෙව ගහණං තබ්බිනිමුත්තස්ස කස්සචි කාලස්ස අනුපලබ්භනතො. නිරුද්ධානුප්පාදා එව හි ධම්මා අතීතානාගතකාලවසෙන උප්පාදාදික්ඛණත්තයපරියාපන්නා ච පච්චුප්පන්නකාලවසෙන වොහරීයන්ති. ජාතිජරාමරණං අනාගතො අද්ධා පච්චුප්පන්නහෙතුතො අනාගතෙ නිබ්බත්තනතො. මජ්ඣෙ පච්චුප්පන්නො අද්ධා අතීතහෙතුතො ඉධ නිබ්බත්තනකඵලසභාවත්තා, අනාගතඵලස්ස ඉධ හෙතුසභාවත්තා ච මජ්ඣෙ විඤ්ඤාණාදීනි අට්ඨඞ්ගානි පච්චුප්පන්නො අද්ධා. ๖. อวิชชาและสังขารเป็นอดีตกาล เพราะในที่นี้มุ่งหมายเอาเหตุทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในภพอดีตเท่านั้น และด้วยการถือเอาซึ่งกาล ก็คือการถือเอาซึ่งธรรมทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้นนั่นเอง เพราะไม่ปรากฏกาลอื่นใดที่พ้นไปจากธรรมเหล่านั้น แท้จริง ธรรมทั้งหลายที่ดับไปแล้วและยังไม่เกิด ย่อมถูกเรียกโดยอดีตกาลและอนาคตกาล และธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในขณะ ๓ มีอุปปาทขณะเป็นต้น ย่อมถูกเรียกโดยปัจจุบันกาล ชาติ ชรา มรณะ เป็นอนาคตกาล เพราะเกิดในอนาคตจากเหตุในปัจจุบัน ส่วนในท่ามกลาง วิญญาณเป็นต้น ๘ องค์ เป็นปัจจุบันกาล เพราะมีสภาพเป็นผลที่เกิดในปัจจุบันจากเหตุในอดีต และเพราะมีสภาพเป็นเหตุของผลในอนาคตในปัจจุบัน 8. නනු සොකපරිදෙවාදයොපි අඞ්ගභාවෙන වත්තබ්බාති ආහ ‘‘සොකාදිවචන’’න්ත්‍යාදි. සොකාදිවචනං ජාතියා නිස්සන්දස්ස අමුඛ්‍යඵලමත්තස්ස නිදස්සනං, න පන විසුං අඞ්ගදස්සනන්ත්‍යත්ථො. ๘. ถามว่า โสกะ ปริเทวะเป็นต้น ก็ควรกล่าวว่าเป็นองค์ด้วยมิใช่หรือ? จึงตอบว่า "คำว่าโสกะเป็นต้น" ดังนี้ คำว่าโสกะเป็นต้น เป็นเพียงการแสดงผลพลอยได้ที่ไม่ใช่ผลหลักของชาติเท่านั้น ไม่ใช่การแสดงองค์แยกต่างหาก 9. තණ්හුපාදානභවාපි [Pg.239] ගහිතා හොන්තීති කිලෙසභාවසාමඤ්ඤතො අවිජ්ජාග්ගහණෙන තණ්හුපාදානානි, කම්මභවසාමඤ්ඤතො සඞ්ඛාරග්ගහණෙන කම්මභවො ගහිතො. තථා තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා ගහිතාති සම්බන්ධො. එත්ථාපි වුත්තනයෙන තෙසං ගහණෙන තෙසං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො, විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනානං ජාතිජරාභඞ්ගාව ජාතිජරාමරණන්ති ච වුත්තාති ආහ ‘‘ජාතිජරාමරණග්ගහණෙනා’’ත්‍යාදි. ๙. ตัณหา อุปาทาน ภพ ก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วย เพราะความเป็นกิเลสเหมือนกัน ตัณหาและอุปาทานจึงถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาอวิชชา เพราะความเป็นกรรมภพเหมือนกัน กรรมภพจึงถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาสังขาร ความสัมพันธ์คือ อวิชชาและสังขารก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาตัณหา อุปาทาน และภพเช่นกัน ในที่นี้ก็พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นด้วยการถือเอาธรรมเหล่านั้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว และพึงทราบว่า ความเกิด ความแก่ และความแตกสลายของวิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ และเวทนานั่นเอง ที่เรียกว่า ชาติ ชรา มรณะ จึงกล่าวว่า "ด้วยการถือเอาชาติ ชรา มรณะ" เป็นต้น 10. අතීතෙ හෙතවො පඤ්චාති සරූපතො වුත්තානං ද්වින්නං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං, සඞ්ගහවසෙන ගහිතානං තිණ්ණං තණ්හුපාදානභවානඤ්ච වසෙන පච්චුප්පන්නඵලස්ස පච්චයා අතීතභවෙ නිබ්බත්තා හෙතවො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකන්ති අතීතහෙතුපච්චයා ඉධ පච්චුප්පන්නෙ නිබ්බත්තං විඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකං. ඉදානි හෙතවො පඤ්චාති සරූපතො වුත්තානං තණ්හාදීනං තිණ්ණං, සඞ්ගහතො ලද්ධානං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං ද්වින්නඤ්ච වසෙන ආයතිං ඵලස්ස පච්චයා ඉදානි හෙතවො පඤ්ච. ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති ජාතිජරාමරණග්ගහණෙන වුත්තං පච්චුප්පන්නහෙතුපච්චයා අනාගතෙ නිබ්බත්තනකවිඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකන්ති එවං වීසති අතීතාදීසු තත්ථ තත්ථ ආකිරියන්තීති ආකාරා. ๑๐. เหตุ ๕ ในอดีต คือ เหตุ ๕ ที่เกิดในภพอดีต เป็นปัจจัยของผลในปัจจุบัน โดยนัยแห่งอวิชชาและสังขาร ๒ ที่กล่าวไว้โดยระบุชื่อ และตัณหา อุปาทาน ภพ ๓ ที่สงเคราะห์เข้าด้วย ผล ๕ ในปัจจุบัน คือ ผล ๕ มีวิญญาณเป็นต้น ที่เกิดในปัจจุบันนี้จากปัจจัยคือเหตุในอดีต เหตุ ๕ ในปัจจุบัน คือ เหตุ ๕ ที่เป็นปัจจัยของผลในอนาคต โดยนัยแห่งตัณหาเป็นต้น ๓ ที่กล่าวไว้โดยระบุชื่อ และอวิชชา สังขาร ๒ ที่ได้มาโดยการสงเคราะห์ ผล ๕ ในอนาคต คือ ผล ๕ มีวิญญาณเป็นต้น ที่จะเกิดในอนาคตจากปัจจัยคือเหตุในปัจจุบัน ซึ่งกล่าวไว้ด้วยการถือเอาชาติ ชรา มรณะ ด้วยประการฉะนี้ อาการ ๒๐ ย่อมกระจายอยู่ในอดีตเป็นต้นในที่นั้นๆ අතීතහෙතූනං, ඉදානි ඵලපඤ්චකස්ස ච අන්තරා එකො සන්ධි, ඉදානි ඵලපඤ්චකස්ස, ඉදානි හෙතූනඤ්ච අන්තරා එකො, ඉදානි හෙතූනං, ආයතිං ඵලස්ස ච අන්තරා එකොති එවං තිසන්ධි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානමන්තරා එකො, වෙදනාතණ්හානමන්තරා එකො, භවජාතීනමන්තරා එකො සන්ධී’’ති. එත්ථ හි හෙතුතොඵලස්ස අවිච්ඡෙදප්පවත්තිභාවතො හෙතුඵලසම්බන්ධභූතො පඨමො සන්ධි, තථා තතියො, දුතියො පන ඵලතො හෙතුනො අවිච්ඡෙදප්පවත්තිභාවතො ඵලහෙතුසම්බන්ධභූතො. ඵලභූතොපි හි [Pg.240] ධම්මො අඤ්ඤස්ස හෙතුසභාවස්ස ධම්මස්ස පච්චයොති. සඞ්ඛිපීයන්ති එත්ථ අවිජ්ජාදයො, විඤ්ඤාණාදයො චාති සඞ්ඛෙපො, අතීතහෙතු, එතරහි විපාකො, එතරහි හෙතු ආයතිං විපාකොති චත්තාරො සඞ්ඛෙපාති චතුසඞ්ඛෙපා. ระหว่างเหตุในอดีตกับผล ๕ ในปัจจุบัน มีสนธิ ๑ ระหว่างผล ๕ ในปัจจุบันกับเหตุในปัจจุบัน มีสนธิ ๑ ระหว่างเหตุในปัจจุบันกับผลในอนาคต มีสนธิ ๑ ด้วยประการฉะนี้ จึงมีสนธิ ๓ ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ระหว่างสังขารกับวิญญาณมีสนธิ ๑, ระหว่างเวทนากับตัณหามีสนธิ ๑, ระหว่างภพกับชาติมีสนธิ ๑" ในที่นี้ สนธิที่ ๑ เป็นสนธิที่สัมพันธ์กับเหตุและผล เพราะมีการดำเนินไปไม่ขาดสายจากเหตุไปสู่ผล และสนธิที่ ๓ ก็เช่นกัน ส่วนสนธิที่ ๒ เป็นสนธิที่สัมพันธ์กับผลและเหตุ เพราะมีการดำเนินไปไม่ขาดสายจากผลไปสู่เหตุ แท้จริง ธรรมที่มีสภาพเป็นผลก็เป็นปัจจัยของธรรมอื่นที่มีสภาพเป็นเหตุได้ ในที่นี้ อวิชชาเป็นต้นและวิญญาณเป็นต้น ย่อมถูกรวบรวมเข้าด้วยกัน จึงเรียกว่าสังเขป เหตุในอดีต, วิบากในปัจจุบัน, เหตุในปัจจุบัน, วิบากในอนาคต ด้วยประการฉะนี้ จึงมีสังเขป ๔ เรียกว่า จตุสังเขป 11. කම්මභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසොති එත්ථ ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා භවො නාම, පුරිමකම්මභවස්මිං ඉධ පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බා. අවසෙසා චාති විඤ්ඤාණාදිපඤ්චකජාතිජරාමරණවසෙන සත්තවිධා පච්චුප්පන්නඵලවසෙන වුත්තධම්මා. උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසොති පන අනාගතපරියාපන්නා වෙදිතබ්බා. භව-සද්දෙන කම්මභවස්සපි වුච්චමානත්තා භවෙකදෙස-සද්දො වුත්තො. ๑๑. ในที่นี้ คำว่า "ส่วนหนึ่งของภพที่นับว่าเป็นกรรมภพ" เจตนาที่เป็นปัจจัยของการปฏิสนธิในอนาคต ชื่อว่า ภพ ส่วนเจตนาที่เป็นปัจจัยของการปฏิสนธิในปัจจุบันนี้ในกรรมภพก่อน พึงทราบว่าเป็นสังขาร และธรรมที่เหลือ ๗ อย่าง คือ วิญญาณเป็นต้น ๕ ชาติ ชรา มรณะ ซึ่งกล่าวโดยเป็นผลในปัจจุบัน ส่วนคำว่า "ส่วนหนึ่งของภพที่นับว่าเป็นอุปปัตติภพ" พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าในอนาคต เพราะคำว่า "ภพ" ก็ถูกกล่าวถึงกรรมภพด้วย จึงกล่าวคำว่า "ส่วนหนึ่งของภพ" 12. පුබ්බන්තස්ස අවිජ්ජා මූලං. අපරන්තස්ස තණ්හා මූලන්ති ආහ අවිජ්ජාතණ්හාවසෙන ද්වෙ මූලානී’’ති. ๑๒. อวิชชาเป็นมูลของส่วนเบื้องต้น (อดีต) ตัณหาเป็นมูลของส่วนเบื้องปลาย (อนาคต) จึงกล่าวว่า "มีมูล ๒ อย่าง คือ อวิชชาและตัณหา" 13. තෙසමෙව අවිජ්ජාතණ්හාසඞ්ඛාතානං වට්ටමූලානං නිරොධෙන අනුප්පාදධම්මතාපත්තියා සච්චප්පටිවෙධතො සිද්ධාය අප්පවත්තියා වට්ටං නිරුජ්ඣති. අභිණ්හසො අභික්ඛණං ජරාමරණසඞ්ඛාතාය මුච්ඡාය පීළිතානං සත්තානං සොකාදිසමප්පිතානං කාමාසවාදිආසවානං සමුප්පාදතො පුන අවිජ්ජා ච පවත්තති. ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) හි වුත්තං. එතෙන අවිජ්ජායපි පච්චයො දස්සිතො හොති, ඉතරථා පටිච්චසමුප්පාදචක්කං අබද්ධං සියාති. ඉච්චෙවං වුත්තනයෙන ආබද්ධං අවිච්ඡින්නං අනාදිකං ආදිරහිතං තිභූමකපරියාපන්නත්තා තෙභූමකං කිලෙසකම්මවිපාකවසෙන තිවට්ටභූතං පටිච්චසමුප්පාදොති පට්ඨපෙසි පඤ්ඤපෙසි මහාමුනි සම්මාසම්බුද්ධො. ๑๓. ด้วยการดับไปแห่งมูลของวัฏฏะทั้งสองนั้นเอง คืออวิชชาและตัณหา และด้วยการบรรลุสัจจะอันเป็นเหตุให้ถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดอีก วัฏฏะย่อมดับไปโดยความไม่เป็นไปที่สำเร็จแล้ว เพราะการเกิดขึ้นแห่งอาสวะทั้งหลายมีกามสวะเป็นต้น ซึ่งประกอบด้วยโสกะเป็นต้น ของสัตว์ทั้งหลายที่ถูกบีบคั้นด้วยความมัวเมาที่นับว่าเป็นชราและมรณะอยู่เนืองๆ อวิชชาย่อมดำเนินไปอีก แท้จริง พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "เพราะอาสวะเกิดขึ้น อวิชชาจึงเกิดขึ้น" (ม. อุ. ๑.๑๐๓) ด้วยเหตุนี้ ปัจจัยของอวิชชาก็ได้แสดงไว้แล้ว มิฉะนั้น ปฏิจจสมุปบาทจักรก็จะไม่ผูกพันกัน ด้วยประการฉะนี้ พระมหามุนีสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงทรงตั้งไว้ ทรงบัญญัติไว้ซึ่งปฏิจจสมุปบาทที่ผูกพันกัน ไม่ขาดสาย ไม่มีเบื้องต้น ไม่มีที่เริ่มต้น เป็นไตรภูมิเพราะสงเคราะห์เข้าในภูมิ ๓ เป็นไตรวัฏฏะเพราะเป็นไปโดยกิเลส กรรม และวิบาก පටිච්චසමුප්පාදනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปฏิจจสมุปบาทนัย จบลงแล้ว පට්ඨානනයවණ්ණනා การพรรณนาปัฏฐานนัย 14. එවං [Pg.241] පටිච්චසමුප්පාදනයං විභාගතො දස්සෙත්වා ඉදානි පට්ඨානනයං දස්සෙතුං ‘‘හෙතුපච්චයො’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ හිනොති පතිට්ඨාති එතෙනාති හෙතු. අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දානං හි-සද්දො ඉධ පතිට්ඨත්ථොති දට්ඨබ්බො. හිනොති වා එතෙන කම්මනිදානභූතෙන උද්ධං ඔජං අභිහරන්තෙන මූලෙන විය පාදපො තප්පච්චයං ඵලං ගච්ඡති පවත්තති වුද්ධිං විරූළ්හිං ආපජ්ජතීති හෙතු. හෙතු ච සො පච්චයො චාති හෙතුපච්චයො. හෙතු හුත්වා පච්චයො, හෙතුභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොති. මූලට්ඨෙන හෙතු, උපකාරට්ඨෙන පච්චයොති සඞ්ඛෙපතො මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයො. සො පන පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං, පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං උභයත්ථ සම්පයුත්තානං නාමධම්මානඤ්ච රුක්ඛස්ස මූලානි විය සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනසඞ්ඛාතමූලට්ඨෙන උපකාරකා ඡ ධම්මාති දට්ඨබ්බං. ๑๔. เมื่อแสดงปฏิจจสมุปบาทนัยโดยการจำแนกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัฏฐานนัย จึงกล่าวคำว่า "เหตุปัจจัย" เป็นต้น ในคำนั้น ธรรมใดที่บุคคลย่อมตั้งอยู่ได้ด้วยธรรมนั้น ธรรมนั้นชื่อว่า เหตุ พึงทราบว่า คำว่า "หิ" ในที่นี้มีความหมายว่า "ตั้งอยู่" เพราะศัพท์ธาตุมีหลายความหมาย หรือว่า ธรรมใดที่บุคคลย่อมนำโอชะขึ้นไปข้างบนด้วยธรรมนั้น อันเป็นมูลเหตุแห่งกรรม เหมือนต้นไม้ที่นำโอชะขึ้นไปข้างบนด้วยรากของมัน ธรรมนั้นย่อมถึงผลที่เป็นปัจจัยของมัน ย่อมเป็นไป ย่อมถึงความเจริญงอกงาม ธรรมนั้นชื่อว่า เหตุ ธรรมนั้นเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัย จึงชื่อว่า เหตุปัจจัย หมายความว่า เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ เป็นปัจจัยโดยสภาพแห่งเหตุ โดยย่อ ธรรมที่เกื้อกูลโดยความเป็นมูลเหตุ ชื่อว่า เหตุปัจจัย พึงทราบว่า ธรรม ๖ อย่างนั้น เป็นธรรมที่เกื้อกูลโดยความเป็นมูลเหตุ อันนับว่าเป็นการทำให้ตั้งมั่นดี เหมือนรากของต้นไม้ แก่รูปทั้งหลายที่เกิดจากจิตในปวัตติกาล และที่เกิดจากกรรมในปฏิสนธิกาล และแก่นามธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตต์ในทั้งสองกาล ආලම්බීයති දුබ්බලෙන විය දණ්ඩාදිකං චිත්තචෙතසිකෙහි ගය්හතීති ආරම්මණං. චිත්තචෙතසිකා හි යං යං ධම්මං ආරබ්භ පවත්තන්ති, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං ආරම්මණපච්චයො නාම. න හි සො ධම්මො අත්ථි, යො චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණපච්චයභාවං න ගච්ඡෙය්‍ය. අත්තාධීනප්පවත්තීනං පතිභූතො පච්චයො අධිපතිපච්චයො. อารมณ์ คือสิ่งที่จิตและเจตสิกยึดถือ เหมือนคนอ่อนแอที่ยึดถือไม้เท้าเป็นต้น แท้จริง จิตและเจตสิกย่อมเป็นไปอาศัยธรรมใดๆ ธรรมเหล่านั้นชื่อว่า อารัมมณปัจจัยของธรรมเหล่านั้น แท้จริง ไม่มีธรรมใดที่ไม่เป็นอารัมมณปัจจัยของจิตและเจตสิก ปัจจัยที่เป็นประธานของธรรมที่ดำเนินไปโดยขึ้นอยู่กับตน ชื่อว่า อธิปติปัจจัย න විජ්ජති පච්චයුප්පන්නෙන සහ අන්තරං එතස්ස පච්චයස්සාති අනන්තරපච්චයො. සණ්ඨානාභාවෙන සුට්ඨු අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො. අත්තනො අත්තනො අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදජනනසමත්ථො පුරිමපුරිමනිරුද්ධො ධම්මො ‘‘අනන්තරපච්චයො’’, ‘‘සමනන්තරපච්චයො’’ති ච වුච්චති. බ්‍යඤ්ජනමත්තෙනෙව හි නෙසං විසෙසො. අත්ථතො පන උභයම්පි සමනන්තරනිරුද්ධස්සෙවාධිවචනං. න හි තෙසං අත්ථතො භෙදො උපලබ්භති[Pg.242]. යං පන කෙචි වදන්ති ‘‘අත්ථානන්තරතාය අනන්තරපච්චයො, කාලානන්තරතාය සමනන්තරපච්චයො’’ති, තං ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා සමනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදීහි (පට්ඨා. 1.1.417) විරුජ්ඣති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං හි සත්තාහාදිකාලං නිරුද්ධං ඵලසමාපත්තියා සමනන්තරපච්චයො, තස්මා අභිනිවෙසං අකත්වා බ්‍යඤ්ජනමත්තතොවෙත්ථ නානාකරණං පච්චෙතබ්බං, න අත්ථතො. පුබ්බධම්මනිරොධස්ස හි පච්ඡාජාතධම්මුප්පාදනස්ස ච අන්තරාභාවෙන උප්පාදනසමත්ථතාය නිරොධො අනන්තරපච්චයතා, ‘‘ඉදමිතො උද්ධං, ඉදං හෙට්ඨා, ඉදං සමන්තතො’’ති අත්තනා එකත්තං උපනෙත්වා විය සුට්ඨු අනන්තරභාවෙන උප්පාදෙතුං සමත්ථං හුත්වා නිරොධො සමනන්තරපච්චයතාති එවං බ්‍යඤ්ජනමත්තතොව භෙදො. නිරොධපච්චයස්සපි හි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස අසඤ්ඤුප්පත්තියා පුරිමස්ස ච චුතිචිත්තස්ස කාලන්තරෙපි උප්පජ්ජන්තානං ඵලපටිසන්ධීනං අන්තරා සමානජාතියෙන අරූපධම්මෙන බ්‍යවධානාභාවතො භින්නජාතිකානඤ්ච රූපධම්මානං බ්‍යවධානකරණෙ අසමත්ථතාය නිරන්තරුප්පාදනෙ එකත්තං උපනෙත්වා විය උප්පාදනෙ ච සමත්ථතා අත්ථීති තෙසම්පි අනන්තරසමනන්තරපච්චයතා ලබ්භති, තස්මා ධම්මතො අවිසෙසෙපි තථා තථා බුජ්ඣනකානං වෙනෙය්‍යානං වසෙන උපසග්ගත්ථවිසෙසමත්තතොව භෙදො පච්චෙතබ්බොති. อนันตรปัจจัย คือปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่นระหว่างปัจจัยนี้กับปัจจยุปบัน สมนันตรปัจจัย คืออนันตรปัจจัยที่ไม่มีระหว่างคั่นอย่างดียิ่งเพราะไม่มีช่องว่าง ธรรมที่ดับไปก่อนๆ ซึ่งสามารถยังจิตตุปบาทที่เหมาะสมให้เกิดขึ้นได้โดยไม่มีระหว่างคั่นของตนๆ ชื่อว่าอนันตรปัจจัย และสมนันตรปัจจัย เพราะความแตกต่างของปัจจัยเหล่านั้นมีเพียงโดยพยัญชนะเท่านั้น แต่โดยอรรถแล้ว ทั้งสองปัจจัยเป็นชื่อของธรรมที่ดับไปก่อนหน้าโดยไม่มีระหว่างคั่นนั่นเอง เพราะความแตกต่างโดยอรรถของปัจจัยเหล่านั้นย่อมไม่ปรากฏ ส่วนที่บางท่านกล่าวว่า 'อนันตรปัจจัยคือความไม่มีระหว่างคั่นโดยอรรถ, สมนันตรปัจจัยคือความไม่มีระหว่างคั่นโดยกาล' นั้น ย่อมขัดแย้งกับข้อความว่า 'เนวสัญญานาสัญญายตนะของผู้ที่ออกจากนิโรธสมาบัติ ย่อมเป็นปัจจัยโดยสมนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ' เป็นต้น (ปัฏฐาน 1.1.417) เพราะเนวสัญญานาสัญญายตนะที่ดับไปตลอดกาลมี 7 วันเป็นต้น ย่อมเป็นสมนันตรปัจจัยแก่ผลสมาบัติ เพราะฉะนั้น โดยไม่พึงยึดมั่นในคำกล่าวนั้น พึงทราบความแตกต่างในปัจจัยนี้ว่ามีเพียงโดยพยัญชนะเท่านั้น ไม่ใช่โดยอรรถ เพราะความดับของธรรมก่อนๆ มีความสามารถในการยังธรรมที่เกิดภายหลังให้เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น ความดับนั้นจึงเป็นอนันตรปัจจัย และความดับมีความสามารถในการยังธรรมให้เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นอย่างดียิ่ง ประหนึ่งว่านำเข้าสู่ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับตนว่า 'สิ่งนี้อยู่ข้างบนของสิ่งนี้, สิ่งนี้อยู่ข้างล่าง, สิ่งนี้อยู่โดยรอบ' ความดับนั้นจึงเป็นสมนันตรปัจจัย ความแตกต่างจึงมีเพียงโดยพยัญชนะเท่านั้น เพราะแม้เนวสัญญานาสัญญายตนะที่เป็นนิโรธปัจจัย แก่การเกิดขึ้นในอสัญญีภพ และจุติจิตก่อนหน้า แก่ผลสมาบัติและปฏิสนธิจิตที่เกิดขึ้นแม้ในกาลอื่น ก็มีความสามารถในการยังธรรมให้เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง และยังธรรมให้เกิดขึ้นประหนึ่งว่านำเข้าสู่ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เพราะไม่มีอรูปธรรมที่เป็นประเภทเดียวกันมาคั่นในระหว่าง และเพราะรูปธรรมซึ่งต่างประเภทกันไม่สามารถจะทำการคั่นได้ ปัจจัยเหล่านั้นจึงได้ชื่อว่าเป็นอนันตรปัจจัยและสมนันตรปัจจัย เพราะฉะนั้น แม้โดยสภาวธรรมจะไม่มีความแตกต่างกัน ก็พึงทราบความแตกต่างเพียงโดยอรรถพิเศษของอุปสรรคเท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์ผู้จะพึงตรัสรู้ด้วยประการนั้นๆ අත්තනො අනුප්පත්තියා සහුප්පන්නානම්පි අනුප්පත්තිතො පකාසස්ස පදීපො විය සහුප්පන්නානං සහුප්පාදභාවෙන පච්චයො සහජාතපච්චයො, අරූපිනො චතුක්ඛන්ධා, චත්තාරො මහාභූතා, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා ච ධම්මා. สหชาตปัจจัย คือปัจจัยที่ช่วยอุปการะโดยความเป็นผู้ยังธรรมให้เกิดขึ้นพร้อมกัน เหมือนประทีปแก่แสงสว่าง เพราะเมื่อตนไม่เกิดขึ้น ธรรมที่เกิดพร้อมกันก็ไม่เกิดขึ้น ได้แก่ นามขันธ์ 4, มหาภูตรูป 4, และวัตถุกับวิบากธรรมในขณะปฏิสนธิ අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භයමානං තිදණ්ඩං විය අත්තනො උපකාරකධම්මානං උපත්ථම්භකභාවෙන පච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො. අඤ්ඤමඤ්ඤතාවසෙනෙව [Pg.243] ච උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, න සහජාතමත්තෙනාති අයමෙතෙසං ද්වින්නං විසෙසො. තථා හි සහජාතපච්චයභාවීයෙව කොචි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති චිත්තජරූපානං සහජාතපච්චයභාවිනො නාමස්ස උපාදාරූපානං සහජාතපච්චයභාවීනං මහාභූතානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. යදි හි සහජාතභාවෙනෙව අත්තනො උපකාරකානං උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා සියා, තදා සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙහි සමානෙහි භවිතබ්බන්ති. อัญญมัญญปัจจัย คือปัจจัยที่ช่วยอุปการะโดยความเป็นที่พึ่งพิงกันและกัน เหมือนไม้สามขาที่ค้ำจุนกันและกัน เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอุปการะของตนด้วยความเป็นผู้อุปถัมภ์ และความเป็นผู้อุปการะด้วยอำนาจแห่งความเป็นซึ่งกันและกันเท่านั้น เป็นอัญญมัญญปัจจัย ไม่ใช่ด้วยความเป็นสหชาติเท่านั้น นี้คือความแตกต่างของปัจจัยทั้งสองนี้ ด้วยว่า ธรรมบางอย่างที่เป็นสหชาตปัจจัยเท่านั้น ย่อมไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัย เพราะไม่ได้ยกนามธรรมที่เป็นสหชาตปัจจัยแก่จิตตชรูป และมหาภูตรูปที่เป็นสหชาตปัจจัยแก่อุปาทายรูป ขึ้นเป็นอัญญมัญญปัจจัย หากความเป็นผู้อุปการะแก่ธรรมที่เป็นอุปการะของตน เป็นอัญญมัญญปัจจัยด้วยความเป็นสหชาติเท่านั้นไซร้ เมื่อนั้นสหชาตปัจจัยและอัญญมัญญปัจจัยก็พึงเป็นปัจจัยที่เหมือนกัน චිත්තකම්මස්ස පටො විය සහජාතනාමරූපානං නිස්සයභූතා චතුක්ඛන්ධා, තරුපබ්බතාදීනං පථවී විය ආධාරණතොයෙව සහජාතරූපසත්තවිඤ්ඤාණධාතූනං යථාක්කමං නිස්සයා භූතරූපං, වත්ථු චාති ඉමෙ නිස්සයපච්චයො නාම නිස්සීයති නිස්සිතකෙහීති කත්වා, බලවභාවෙන නිස්සයො පච්චයො උපනිස්සයපච්චයො උප-සද්දස්ස අතිසයජොතකත්තා, තස්ස පන භෙදං වක්ඛති. นิสสยปัจจัย คือนามขันธ์ 4 ซึ่งเป็นที่อาศัยของนามรูปที่เกิดพร้อมกัน เหมือนผืนผ้าของงานจิตรกรรม และมหาภูตรูปกับวัตถุ ซึ่งเป็นที่อาศัยของรูปที่เกิดพร้อมกันและวิญญาณธาตุ 7 ตามลำดับ ด้วยความเป็นที่รองรับนั่นเอง เหมือนแผ่นดินเป็นที่รองรับของต้นไม้และภูเขาเป็นต้น เหล่านี้ชื่อว่านิสสยปัจจัย เพราะอรรถว่าอันธรรมที่อาศัยทั้งหลายย่อมอาศัย นิสสยปัจจัยที่มีกำลัง ชื่อว่าอุปนิสสยปัจจัย เพราะอุปสรรค 'อุป' แสดงถึงความพิเศษ (ยิ่งใหญ่) ส่วนความต่างของปัจจัยนั้นจะกล่าวต่อไป ඡ වත්ථූනි, ඡ ආරම්මණානි චාති ඉමෙ පච්චයුප්පන්නතො පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පවත්තමානභාවෙන උපකාරකො පුරෙජාතපච්චයො. පච්ඡාජාතපච්චයෙ අසති සන්තානට්ඨිතිහෙතුභාවං ආගච්ඡන්තස්ස කායස්ස උපත්ථම්භනභාවෙන උපකාරකා පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පච්ඡාජාතපච්චයො. සො ගිජ්ඣපොතකසරීරානං ආහාරාසා චෙතනා විය දට්ඨබ්බො. ปุเรชาตปัจจัย คือวัตถุ 6 และอารมณ์ 6 เหล่านี้ เป็นปัจจัยที่ช่วยอุปการะโดยความเป็นธรรมที่เกิดขึ้นก่อนปัจจยุปบันแล้วดำรงอยู่ ปัจฉาชาตปัจจัย คือจิตและเจตสิกธรรมที่เกิดภายหลัง เป็นปัจจัยที่ช่วยอุปการะโดยความเป็นผู้อุปถัมภ์แก่กายที่ถึงความเป็นเหตุแห่งการดำรงอยู่ของสันตติ แม้ในกาลที่ปัจจัยที่เกิดภายหลังไม่มีอยู่ ปัจจัยนั้นพึงเห็นเหมือนเจตนาคือความปรารถนาในอาหารของร่างกายลูกแร้ง පුරිමපුරිමපරිචිතගන්ථො විය උත්තරඋත්තරගන්ථස්ස කුසලාදිභාවෙන අත්තසදිසස්ස පගුණබලවභාවවිසිට්ඨඅත්තසමානජාතියතාගාහණං ආසෙවනං, තෙන පච්චයා සජාතියධම්මානං සජාතියධම්මාව ආසෙවනපච්චයො. භින්නජාතිකා හි භින්නජාතිකෙහි ආසෙවනපගුණෙන පගුණබලවභාවවිසිට්ඨං කුසලාදිභාවසඞ්ඛාතං අත්තනො ගතිං [Pg.244] ගාහාපෙතුං න සක්කොන්ති, න ච සයං තතො ගණ්හන්ති, තෙ පන අනන්තරාතීතානි ලොකියකුසලාකුසලානි චෙව අනාවජ්ජනකිරියජවනානි චාති දට්ඨබ්බං. චිත්තප්පයොගසඞ්ඛාතකිරියාභාවෙන සහජාතානං නානාක්ඛණිකානං විපාකානං, කටත්තාරූපානඤ්ච උපකාරිකා චෙතනා කම්මපච්චයො. อาเสวนะ คือการรับเอาความเป็นประเภทเดียวกันกับตนที่พิเศษด้วยความเป็นผู้ชำนาญและมีกำลัง ในความเป็นกุศลเป็นต้นที่เหมือนกับตนของคัมภีร์ที่เกิดภายหลังๆ เหมือนคัมภีร์ที่เคยศึกษามาแล้วก่อนๆ ด้วยเหตุนั้น ธรรมที่เป็นประเภทเดียวกันเท่านั้น เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นประเภทเดียวกัน ชื่อว่าอาเสวนปัจจัย เพราะธรรมที่ต่างประเภทกัน ย่อมไม่สามารถยังธรรมที่ต่างประเภทกันให้รับเอาคติของตนที่เรียกว่าความเป็นกุศลเป็นต้น ซึ่งพิเศษด้วยความเป็นผู้ชำนาญและมีกำลังด้วยความชำนาญในการเสพได้ และตนเองก็ไม่รับเอาจากธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่านั้นพึงเห็นว่าเป็นโลกียกุศลและอกุศลที่ล่วงไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น และกิริยาชวนะที่เว้นอาวัชชนะ กรรมปัจจัย คือเจตนาที่เป็นผู้อุปการะแก่วิบากที่เกิดพร้อมกันและที่เกิดต่างขณะกัน และกัมมชรูป ด้วยความเป็นกิริยาที่เรียกว่าความพยายามของจิต අත්තනො නිරුස්සාහසන්තභාවෙන සහජාතනාමරූපානං නිරුස්සාහසන්තභාවාය උපකාරකා විපාකචිත්තචෙතසිකා විපාකපච්චයො. තෙ හි පයොගෙන අසාධෙතබ්බතාය කම්මස්ස කටත්තා නිප්ඵජ්ජමානමත්තතො නිරුස්සාහසන්තභාවා හොන්ති, න කිලෙසවූපසමසන්තභාවා. තථා සන්තභාවතොයෙව හි භවඞ්ගාදයො දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යා. අභිනිපාතසම්පටිච්ඡනසන්තීරණමත්තා පන විපාකා දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යාව. ජවනප්පවත්තියාව නෙසං රූපාදිග්ගහිතතා විඤ්ඤායති. วิปากปัจจัย คือวิบากจิตและเจตสิกที่เป็นผู้อุปการะแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกัน เพื่อความเป็นผู้ไม่มีความพยายามและสงบของนามรูปเหล่านั้น ด้วยความเป็นผู้ไม่มีความพยายามและสงบของตน เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ไม่มีความพยายามและสงบ ด้วยความเป็นเพียงผู้สำเร็จจากกรรมที่ทำแล้ว ไม่ใช่ด้วยความเป็นผู้สงบระงับกิเลส เพราะไม่ควรทำให้สำเร็จด้วยความพยายาม เพราะความเป็นผู้สงบอย่างนั้นนั่นเอง ภวังค์เป็นต้นจึงยากที่จะรู้ได้ ส่วนวิบากที่เป็นเพียงการกระทบ การรับ และการไต่สวน ย่อมยากที่จะรู้ได้ ความที่วิบากเหล่านั้นยึดถือรูปเป็นต้น ย่อมรู้ได้ด้วยการเกิดขึ้นของชวนะเท่านั้น රූපාරූපානං උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකා චත්තාරො ආහාරා ආහාරපච්චයො. සතිපි හි ජනකභාවෙ උපත්ථම්භකත්තමෙව ආහාරස්ස පධානකිච්චං. ජනයන්තොපි ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපත්ථම්භෙන්තො ව ජනෙතීති උපත්ථම්භකභාවො ව ආහාරභාවො. තෙසු තෙසු කිච්චෙසු පච්චයුප්පන්නධම්මෙහි අත්තානං අනුවත්තාපනසඞ්ඛාතාධිපතියට්ඨෙන පච්චයො ඉන්ද්‍රියපච්චයො. อาหารปัจจัย คืออาหาร 4 เป็นผู้อุปการะแก่รูปและอรูป ด้วยความเป็นผู้อุปถัมภ์ แม้จะมีความเป็นผู้ให้เกิด แต่อุปถัมภ์นั่นแหละเป็นกิจสำคัญของอาหาร แม้อาหารที่ให้เกิด ก็ย่อมให้เกิดโดยอุปถัมภ์อย่างไม่ขาดสาย เพราะฉะนั้น ความเป็นผู้อุปถัมภ์นั่นแหละคือความเป็นอาหาร อินทริยปัจจัย คือปัจจัยที่ยังธรรมที่เป็นปัจจยุปบันให้เป็นไปตามตนในกิจนั้นๆ ด้วยความเป็นอธิปติที่ชื่อว่าการยังตนให้เป็นไปตาม ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණූපනිජ්ඣානවසෙන උපගන්ත්වා ආරම්මණනිජ්ඣානකා විතක්කාදයො ඣානපච්චයො. සුගතිතො පුඤ්ඤතො, දුග්ගහිතො පාපතො වා නිය්‍යානට්ඨෙන උපකාරකා සම්මාදිට්ඨාදයො මග්ගපච්චයො. ฌานปัจจัย คือวิตกเป็นต้น ที่เข้าไปพิจารณาอารมณ์ด้วยความเป็นผู้พิจารณาอารมณ์ และพิจารณาลักษณะด้วยความเป็นผู้พิจารณาลักษณะ มัคคปัจจัย คือสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ที่เป็นผู้อุปการะด้วยความเป็นผู้เป็นทางออกไปจากสุคติเพราะบุญ หรือจากทุคติเพราะบาป පරමත්ථතො භින්නාපි එකීභාවගතා විය එකුප්පාදාදිභාවසඞ්ඛාතසම්පයොගලක්ඛණෙන උපකාරකා නාමධම්මා ව සම්පයුත්තපච්චයො. අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධතාය යුත්තාපි සමානා විප්පයුත්තභාවෙන [Pg.245] විසංසට්ඨතාය නානත්තුපගමනෙන උපකාරකා වත්ථුචිත්තචෙතසිකා විප්පයුත්තපච්චයො. สัมปยุตตปัจจัย คือนามธรรมเท่านั้น ที่เป็นผู้อุปการะด้วยลักษณะแห่งสัมปยุตต์ที่ชื่อว่าความเป็นผู้เกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น เหมือนถึงความเป็นอันเดียวกัน แม้จะต่างกันโดยปรมัตถ์ วิปปยุตตปัจจัย คือวัตถุ จิต และเจตสิก ที่เป็นผู้อุปการะด้วยการถึงความต่างกัน ด้วยความเป็นผู้ไม่ปะปนกัน ด้วยความเป็นวิปปยุตต์ แม้จะประกอบด้วยความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน පච්චුප්පන්නසභාවසඞ්ඛාතෙන අත්ථිභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකා ‘‘සහජාතං පුරෙජාත’’න්ත්‍යාදිනා වක්ඛමානධම්මා අත්ථිපච්චයො. සතිපි හි ජනකත්තෙ ඨිතියංයෙව සාතිසයො අත්ථිපච්චයානං බ්‍යාපාරොති උපත්ථම්භකතාව තෙසං ගහිතා. එකස්මිං ඵස්සාදිසමුදායෙ පවත්තමානෙ දුතියස්ස අභාවතො අත්තනො ඨිතියා ඔකාසං අලභන්තානං අනන්තරමුප්පජ්ජමානකචිත්තචෙතසිකානං ඔකාසදානවසෙන උපකාරකා අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා නත්ථිපච්චයො. ธรรมทั้งหลายที่จะกล่าวต่อไปมีสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น เป็นอุปการะโดยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของธรรมนั้นนั่นเอง ด้วยความเป็นอยู่ซึ่งนับว่าเป็นสภาพปัจจุบัน ชื่อว่า อัตถิปัจจัย ถึงแม้ว่าจะเป็นผู้ให้เกิด แต่การกระทำของอัตถิปัจจัยทั้งหลายก็มีส่วนยิ่งในความตั้งอยู่เท่านั้น เพราะฉะนั้นความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของปัจจัยเหล่านั้นจึงถูกถือเอา จิตและเจตสิกทั้งหลายที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่าง เป็นอุปการะโดยการให้โอกาสแก่จิตและเจตสิกทั้งหลายที่เกิดขึ้นต่อจากนั้น ซึ่งไม่ได้รับโอกาสในการตั้งอยู่ของตน เพราะไม่มีจิตและเจตสิกดวงที่สองเมื่อผัสสะเป็นต้นหมู่หนึ่งกำลังเป็นไปอยู่ ชื่อว่า นัตถิปัจจัย අත්තනො සභාවාවිගමනෙන අප්පවත්තමානානං විගතභාවෙන උපකාරකායෙව ධම්මා විගතපච්චයො. නිරොධානුපගමනවසෙන උපකාරකා අත්ථිපච්චයා ව අවිගතපච්චයො. සසභාවතාමත්තෙන උපකාරකතා අත්ථිපච්චයතා, නිරොධානුපගමනවසෙන උපකාරකතා අවිගතපච්චයතාති පච්චයතාවිසෙසො නෙසං ධම්මාවිසෙසෙපි දට්ඨබ්බො. ධම්මානඤ්හි සමත්ථතාවිසෙසං සබ්බාකාරෙන ඤත්වා භගවතා චතුවීසතිපච්චයා දෙසිතාති භගවති සද්ධාය ‘‘එවං විසෙසා එතෙ ධම්මා’’ති සුතමයඤාණං උප්පාදෙත්වා චින්තාභාවනාමයඤාණෙහි තදභිසමයාය යොගො කරණීයො. අවිසෙසෙපි හි ධම්මසාමග්ගියස්ස තථා තථා විනෙතබ්බපුග්ගලානං වසෙන හෙට්ඨා වුත්තොපි පච්චයො පුන පකාරන්තෙන වුච්චති අහෙතුකදුකං වත්වාපි හෙතුවිප්පයුත්තදුකං වියාති දට්ඨබ්බං. ธรรมทั้งหลายที่เป็นอุปการะโดยความเป็นสภาพที่ล่วงไปแล้ว ซึ่งไม่เป็นไปโดยความเป็นสภาพของตนที่ไม่ล่วงไป ชื่อว่า วิคตปัจจัย อัตถิปัจจัยทั้งหลายที่เป็นอุปการะโดยความเป็นสภาพที่ไม่ถึงความดับไปนั่นเอง ชื่อว่า อวิคตปัจจัย ความเป็นอุปการะด้วยความเป็นสภาพของตนเท่านั้น ชื่อว่า อัตถิปัจจยตา ความเป็นอุปการะโดยความเป็นสภาพที่ไม่ถึงความดับไป ชื่อว่า อวิคตปัจจยตา พึงเห็นความพิเศษแห่งปัจจัยเหล่านั้นแม้ในความไม่ต่างกันแห่งธรรมทั้งหลาย เพราะพระผู้มีพระภาคทรงทราบความพิเศษแห่งความสามารถของธรรมทั้งหลายโดยประการทั้งปวง จึงทรงแสดงปัจจัย 24 อย่าง เพราะฉะนั้น พึงประกอบความเพียรเพื่อการตรัสรู้ธรรมเหล่านั้น ด้วยการยังสุตมยญาณให้เกิดขึ้นว่า "ธรรมเหล่านี้มีความพิเศษอย่างนี้" ด้วยศรัทธาในพระผู้มีพระภาค แล้วจึงประกอบด้วยจินตามยญาณและภาวนามยญาณ พึงเห็นว่า แม้ในความไม่ต่างกันแห่งความพร้อมเพรียงแห่งธรรม ปัจจัยที่กล่าวไว้ข้างล่างก็ถูกกล่าวซ้ำด้วยประการอื่นอีก โดยอาศัยบุคคลที่พึงแนะนำอย่างนั้นๆ เหมือนกล่าวอเหตุกทุกะแล้วก็กล่าวเหตุกวิปปยุตตทุกะฉะนั้น 15. නාමං චතුක්ඛන්ධසඞ්ඛාතං නාමං තාදිසස්සෙව නාමස්ස ඡධා ඡහාකාරෙහි පච්චයො හොති, තදෙව නාමරූපීනං සමුදිතානං [Pg.246] පඤ්චධා පච්චයො හොති, රූපස්ස පුන භූතුපාදායභෙදස්ස එකධා පච්චයො හොති, රූපඤ්ච නාමස්ස එකධා පච්චයො, පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි නාමස්ස ද්විධා ද්විප්පකාරා පච්චයා හොන්ති, ද්වයං පන නාමරූපද්වයං සමුදිතං ද්වයස්ස තාදිසස්සෙව නාමරූපද්වයස්ස නවධා පච්චයො චෙති එවං පච්චයා ඡබ්බිධා ඨිතා. ๑๕. นามอันนับว่าเป็นขันธ์ 4 เป็นปัจจัยแก่นามนั้นนั่นเอง 6 อย่าง ด้วยอาการ 6 นามนั้นนั่นเอง เป็นปัจจัยแก่นามรูปที่รวมกัน 5 อย่าง ส่วนรูปอันต่างโดยภูตรูปและอุปาทายรูป เป็นปัจจัยอย่างเดียว รูปก็เป็นปัจจัยแก่นามอย่างเดียว บัญญัตินามรูปทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่นาม 2 อย่าง 2 ประการ ส่วนนามรูปทั้งสองที่รวมกัน เป็นปัจจัยแก่นามรูปทั้งสองนั้นนั่นเอง 9 อย่าง ด้วยประการฉะนี้ ปัจจัยทั้งหลายจึงตั้งอยู่ 6 อย่าง 16. විපාකබ්‍යාකතං කම්මවසෙන විපාකභාවප්පත්තං කම්මවෙගක්ඛිත්තපතිතං විය හුත්වා පවත්තමානං අත්තනො සභාවං ගාහෙත්වා පරිභාවෙත්වා නෙව අඤ්ඤං පවත්තෙති, න ච පුරිමවිපාකානුභාවං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති. ‘‘න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ එක’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.221) වචනතො ච අහෙතුකකිරියෙසු හසිතුප්පාදස්සෙව ආසෙවනතාඋද්ධරණෙන ආවජ්ජනද්වයං ආසෙවනපච්චයො න හොති, තස්මා ජවනානෙව ආසෙවනපච්චයභාවං ගච්ඡන්තීති ආහ ‘‘පුරිමානි ජවනානී’’ත්‍යාදි. අවිසෙසවචනෙපෙත්ථ ලොකියකුසලාකුසලාබ්‍යාකතජවනානෙව දට්ඨබ්බානි ලොකුත්තරජවනානං ආසෙවනභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. ๑๖. วิบากอัพยากฤตที่ถึงความเป็นวิบากโดยอำนาจกรรม เป็นไปโดยความเป็นเหมือนถูกแรงกรรมเหวี่ยงให้ตกไป ย่อมไม่ถือเอาและอบรมสภาวะของตนแล้วยังธรรมอื่นให้เป็นไป และไม่เกิดขึ้นโดยถือเอาอานุภาพของวิบากก่อนๆ และด้วยบทว่า "มรรคปัจจัยไม่มีในอาเสวนะอย่างหนึ่ง" (ปฏฺฐา. 1.1.221) และด้วยการยกเอาหสิตุปปาทะในอเหตุกกิริยามาเป็นอาเสวนะ อาวัชชนจิต 2 จึงไม่เป็นอาเสวนปัจจัย เพราะฉะนั้น ชวนจิตทั้งหลายเท่านั้นย่อมถึงความเป็นอาเสวนปัจจัย ดังที่กล่าวว่า "ชวนจิตดวงก่อนๆ" เป็นต้น แม้ในคำที่ไม่ได้ระบุเฉพาะเจาะจงในที่นี้ พึงเห็นว่าหมายถึงโลกียกุศล อกุศล และอัพยากตชวนะเท่านั้น เพราะความเป็นอาเสวนะของโลกุตตรชวนะยังไม่ได้ถูกยกขึ้นมากล่าว එවඤ්ච කත්වා වුත්තං පට්ඨානට්ඨකථායං (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.12) ‘‘ලොකුත්තරො පන ආසෙවනපච්චයො නාම නත්ථී’’ති. තත්ථ හි කුසලං භින්නජාතිකස්ස පුරෙචරත්තා න තෙන ආසෙවනගුණං ගණ්හාපෙති, ඵලචිත්තානි ච ජවනවසෙන උප්පජ්ජමානානිපි විපාකාබ්‍යාකතෙ වුත්තනයෙන ආසෙවනං න ගණ්හන්ති, න ච අඤ්ඤං ගාහාපෙන්ති. යම්පි ‘‘ආසෙවනවිනිමුත්තං ජවනං නත්ථී’’ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං, තම්පි යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති විඤ්ඤායති. ඉතරථා ආචරියස්ස අසමපෙක්ඛිතාභිධායකත්තප්පසඞ්ගො සියා. මග්ගො පන ගොත්‍රභුතො ආසෙවනං න ගණ්හාතීති නත්ථි භූමිආදිවසෙන නානාජාතිතාය අනධිප්පෙතත්තා. තථා හි වුත්තං පට්ඨානෙ ‘‘ගොත්‍රභු [Pg.247] මග්ගස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො, වොදානං මග්ගස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.426). එකුප්පාදාදිචතුබ්බිධසම්පයොගලක්ඛණාභාවතො සහුප්පන්නානම්පි රූපධම්මානං සම්පයුත්තපච්චයතා නත්ථීති වුත්තං ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති. และเมื่อเป็นเช่นนี้ จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาปัฏฐาน (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๑๒) ว่า "โลกุตตรอาเสวนปัจจัยไม่มี" ในที่นั้น กุศลย่อมไม่ยังคุณแห่งอาเสวนะให้ถือเอาด้วยกุศลนั้น เพราะกุศลเป็นธรรมที่เกิดก่อนของธรรมต่างชาติกัน และผลจิตทั้งหลายแม้เกิดขึ้นโดยอาศัยชวนะ ก็ไม่ถือเอาอาเสวนะด้วยนัยที่กล่าวไว้ในวิบากอัพยากฤต และไม่ยังธรรมอื่นให้ถือเอา แม้คำที่พระอาจารย์ธัมมปาลเถระกล่าวไว้ว่า "ชวนะที่พ้นจากอาเสวนะไม่มี" นั้น ก็พึงทราบว่ากล่าวโดยส่วนมาก มิฉะนั้น พึงมีข้อที่อาจารย์กล่าวโดยไม่พิจารณา ส่วนที่ว่า มรรคไม่รับอาเสวนะจากโคตรภูนั้น หามีไม่ เพราะไม่ได้ประสงค์ความเป็นธรรมต่างชาติกันโดยอาศัยภูมิเป็นต้น ดังที่กล่าวไว้ในปัฏฐานว่า "โคตรภูเป็นปัจจัยแก่มรรคด้วยอาเสวนปัจจัย, โวทานเป็นปัจจัยแก่มรรคด้วยอาเสวนปัจจัย" (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๖) เพราะไม่มีลักษณะแห่งสัมปยุตต์ ๔ อย่าง มีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น จึงไม่มีสัมปยุตตปัจจัยของรูปธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ดังที่กล่าวว่า "จิตและเจตสิกธรรมทั้งหลายซึ่งกันและกัน" 17. හෙතුඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි සහජාතානං නාම රූපානන්ති තයොපෙතෙ පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානං, පවත්තියං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං, උභයත්ථ සහජාතානං නාමානඤ්ච හෙතාදිපච්චයෙන පච්චයා හොන්ති. ‘‘සහජාතරූපන්ති හි සබ්බත්ථ පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානං, පවත්තියං චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති වක්ඛති. සහජාතා චෙතනාති අන්තමසො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහිපි සහජාතචෙතනා. සහජාතානං නාම රූපානන්ති සබ්බාපි චෙතනා නාමානං, පටිසන්ධිසහගතා චෙතනා කම්මසමුට්ඨානරූපානං, පවත්තියං රූපසමුට්ඨාපකචිත්තසහගතා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච. නානාක්ඛණිකා චෙතනාති විපාකක්ඛණතො නානාක්ඛණෙ අතීතභවාදීසු නිබ්බත්තා කුසලාකුසලචෙතනා. නාමරූපානන්ති උභයත්ථාපි නාමරූපානං. විපාකක්ඛන්ධාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණාදිකා විපාකා අරූපක්ඛන්ධා. කම්මසමුට්ඨානම්පි හි රූපං විපාකවොහාරං න ලභති අරූපධම්මභාවෙන, සාරම්මණභාවෙන ච කම්මසදිසෙසු අරූපධම්මෙස්වෙව විපාක-සද්දස්ස නිරුළ්හත්තා. ๑๗. เหตุ องค์ฌาน และองค์มรรค ทั้งสามนี้ เป็นปัจจัยแก่นามและรูปที่เกิดพร้อมกัน คือเป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากกรรมในปฏิสนธิ และรูปที่เกิดจากจิตในปวัตติกาล และเป็นปัจจัยแก่นามที่เกิดพร้อมกันในทั้งสองกาล ด้วยเหตุปัจจัยเป็นต้น เพราะจะกล่าวต่อไปว่า "รูปที่เกิดพร้อมกันในที่ทั้งปวง คือรูปที่เกิดจากกรรมในปฏิสนธิ และรูปที่เกิดจากจิตในปวัตติกาล" เจตนาที่เกิดพร้อมกัน คือเจตนาที่เกิดพร้อมกับจักขุวิญญาณเป็นต้นแม้ในที่สุด แก่นามและรูปที่เกิดพร้อมกัน คือเจตนาทั้งหมดเป็นปัจจัยแก่นาม เจตนาที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิเป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากกรรม เจตนาที่เกิดพร้อมกับจิตที่ยังรูปให้เกิดในปวัตติกาลเป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิต เจตนาที่ต่างขณะกัน คือกุศลเจตนาและอกุศลเจตนาที่เกิดขึ้นในภพก่อนเป็นต้น ในขณะที่ต่างจากขณะแห่งวิบาก แก่นามรูปทั้งหลาย คือแก่นามรูปในที่ทั้งสอง วิบากขันธ์ทั้งหลาย คืออรูปขันธ์ที่เป็นวิบาก มีปฏิสนธิวิญญาณเป็นต้น เพราะรูปที่เกิดจากกรรมก็ไม่ได้รับชื่อว่า "วิบาก" เพราะไม่มีความเป็นอรูปธรรม และไม่มีความเป็นอารมณ์ เพราะคำว่า "วิบาก" นี้ สำเร็จ (ใช้กันมา) เฉพาะในอรูปธรรมที่คล้ายกับกรรมเท่านั้น 18. පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්සාති පච්චයධම්මතො පුරෙ උප්පන්නස්ස ඉමස්ස රූපකායස්ස. කථං පන පච්චයුප්පන්නස්ස පුරෙ නිබ්බත්තියං පච්ඡාජාතස්ස පච්චයතාති? නනු වුත්තං ‘‘පච්ඡාජාතපච්චයෙ අසති සන්තානට්ඨිතිහෙතුකභාවං ආගච්ඡන්තස්සා’’ති, තස්මා සන්තානප්පවත්තස්ස හෙතුභාවුපත්ථම්භනෙ ඉමස්ස බ්‍යාපාරොති න කොචි විරොධො. ๑๘. แก่กายนี้ที่เกิดก่อน คือแก่รูปกายนี้ที่เกิดขึ้นก่อนปัจจัยธรรม. ก็เมื่อปัจจยุบปันธรรมเกิดขึ้นก่อน ปัจจัยที่เกิดภายหลังจะเป็นปัจจัยได้อย่างไร? มิใช่ได้กล่าวไว้หรือว่า "เมื่อปัจจัยที่เกิดภายหลังไม่มี (กายนี้) ย่อมไม่ถึงความเป็นเหตุแห่งความตั้งอยู่ของสันตติ" ดังนั้น กิจของปัจจัยนี้ในการอุปถัมภ์ความเป็นเหตุของสันตติที่ดำเนินไปอยู่ จึงไม่มีความขัดแย้งกันแต่อย่างใด 19. පටිසන්ධියං [Pg.248] චක්ඛාදිවත්ථූනං අසම්භවතො, සති ච සම්භවෙ තංතංවිඤ්ඤාණානං පච්චයභාවානුපගමනතො, හදයවත්ථුනො ච පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සහුප්පන්නස්ස පුරෙජාතකතාභාවතො වුත්තං ‘‘ඡවත්ථූනි පවත්තිය’’න්ති. ‘‘පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චවිඤ්ඤාණවීථියා’’ති ච ඉදං ආරම්මණපුරෙජාතනිද්දෙසෙ ආගතං සන්ධාය වුත්තං. පඤ්හාවාරෙ පන ‘‘සෙක්ඛා වා පුථුජ්ජනා වා චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තී’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.424) අවිසෙසෙන පච්චුප්පන්නචක්ඛාදීනම්පි ගහිතත්තා ධම්මාරම්මණම්පි ආරම්මණපුරෙජාතං මනොවිඤ්ඤාණවීථියා ලබ්භති. අත්ථතො හෙතං සිද්ධං, යං පච්චුප්පන්නධම්මාරම්මණං ගහෙත්වා මනොද්වාරිකවීථි පවත්තති, තං තස්ස ආරම්මණපුරෙජාතං හොතීති. ๑๙. เพราะในปฏิสนธิกาล วัตถุมีจักขุวัตถุเป็นต้นไม่มี และถึงแม้จะมีอยู่ ก็ไม่ถึงความเป็นปัจจัยแก่ปัญจวิญญาณนั้นๆ และเพราะหทัยวัตถุที่เกิดพร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณไม่มีความเป็นปุเรชาตะ จึงกล่าวว่า "วัตถุ ๖ ในปวัตติกาล". ส่วนคำว่า "อารมณ์ ๕ แก่ปัญจวิญญาณวิถี" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงข้อความที่มาในอารัมมณปุเรชาตนิทเทส. แต่ในปัญหาวาระ เพราะมีการถือเอาจักขุเป็นต้นที่เป็นปัจจุบันโดยไม่เจาะจงว่า "พระเสกขะหรือปุถุชนย่อมพิจารณาเห็นจักขุโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" เป็นต้น (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๔) แม้ธรรมารมณ์ก็ย่อมได้ความเป็นอารัมมณปุเรชาตะในมโนวิญญาณวิถี. โดยอรรถแล้ว ข้อนี้ย่อมสำเร็จว่า มโนทวารวิถีที่ดำเนินไปโดยยึดเอาธรรมารมณ์ที่เป็นปัจจุบันใด ธรรมารมณ์นั้นย่อมเป็นอารัมมณปุเรชาตะแก่มโนทวารวิถีนั้น 22. පකතියා එව පච්චයන්තරරහිතෙන අත්තනො සභාවෙනෙව උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. ආරම්මණානන්තරෙහි අසංමිස්සො පුථගෙව කොචි උපනිස්සයොති වුත්තං හොති. අථ වා පකතො උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. පකතොති චෙත්ථ ප-කාරො උපසග්ගො, සො අත්තනො ඵලස්ස උප්පාදනසමත්ථභාවෙන සන්තානෙ නිප්ඵාදිතභාවං, ආසෙවිතභාවඤ්ච දීපෙති, තස්මා අත්තනො සන්තානෙ නිප්ඵන්නො රාගාදි, සද්ධාදි, උපසෙවිතො වා උතුභොජනාදි පකතූපනිස්සයො. තථා චෙව නිද්දිසති. ๒๒. อุปนิสัยที่เป็นไปโดยสภาวะของตนเองนั่นเอง โดยปราศจากปัจจัยอื่น ชื่อว่า ปกตูปนิสัย. อธิบายว่า คืออุปนิสัยอย่างใดอย่างหนึ่งที่แยกต่างหาก ไม่ปะปนกับอารัมมณปัจจัยและอนันตรปัจจัย. อีกนัยหนึ่ง อุปนิสัยที่ทำไว้แล้ว (ปกติ) ชื่อว่า ปกตูปนิสัย. ในคำว่า ปกโต นี้ บทหน้าคือ ป-อุปสัค แสดงถึงความเป็นสิ่งที่ทำให้สำเร็จแล้วในสันดาน และความเป็นสิ่งที่เสพไว้แล้ว ด้วยความสามารถในการยังผลของตนให้เกิดขึ้น. เพราะฉะนั้น ราคะเป็นต้น ศรัทธาเป็นต้น ที่ทำให้เกิดขึ้นแล้วในสันดานของตน หรืออุตุและอาหารเป็นต้นที่เสพแล้ว ชื่อว่า ปกตูปนิสัย. ท่านแสดงไว้เช่นนั้นแล 23. ගරුකතන්ති ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛිතං. තථා හි ‘‘දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛතී’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.413) දානසීලඋපොසථකම්මපුබ්බෙකතසුචිණ්ණඣානගොත්‍රභුවොදානමග්ගාදීනි ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛණවසෙන අස්ස නිද්දෙසො පවත්තො. ๒๓. คำว่า ครุกตะ คือ การพิจารณาโดยให้ความสำคัญ (กระทำให้นัก). ด้วยเหตุนั้น การแสดงนิทเทสแห่งปัจจัยนี้จึงเป็นไปโดยอำนาจการพิจารณาโดยให้ความสำคัญ ซึ่งทาน ศีล อุโบสถกรรม ฌานที่เคยประพฤติมาดีแล้วในก่อน โคตรภู โวทาน และมรรค เป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า "ให้ทานแล้ว สมาทานศีลแล้ว ทำอุโบสถกรรมแล้ว พิจารณาโดยให้ความสำคัญซึ่งกรรมนั้น" เป็นต้น (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๓) 24. ‘‘පුරිමා [Pg.249] පුරිමා කුසලා ඛන්ධා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ඛන්ධානං උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.423) නයෙන අනන්තරපච්චයෙන සද්ධිං නානත්තං අකත්වා අනන්තරූපනිස්සයස්ස ආගතත්තා වුත්තං ‘‘අනන්තරනිරුද්ධා’’ත්‍යාදි. එවං සන්තෙපි අත්තනො අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදවසෙන අනන්තරපච්චයො, බලවකාරණවසෙන අනන්තරූපනිස්සයපච්චයොති අයමෙතෙසං විසෙසො. ๒๔. ด้วยนัยมีอาทิว่า "กุศลขันธ์ที่เกิดก่อนๆ เป็นปัจจัยแก่กุศลขันธ์ที่เกิดหลังๆ ด้วยอุปนิสสยปัจจัย" (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๓) ท่านจึงกล่าวคำว่า "อนันตรนิรุทธา" (ดับไปในลำดับ) เป็นต้น เพราะอนันตรูปนิสัยมาในนัยที่ไม่ทำให้แตกต่างจากอนันตรปัจจัย. ถึงกระนั้น ความแตกต่างของปัจจัยเหล่านี้คือ เป็นอนันตรปัจจัยโดยอำนาจการเกิดขึ้นของจิตที่เหมาะสมในลำดับของตน และเป็นอนันตรูปนิสสยปัจจัยโดยอำนาจความเป็นเหตุที่มีกำลัง 25. යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච රාගාදයො…පෙ… සෙනාසනඤ්චාති යොජනා. රාගාදයො හි අජ්ඣත්තං නිප්ඵාදිතා, පුග්ගලාදයො බහිද්ධා සෙවිතා. තථා හි වුත්තං ආචරියෙන – ๒๕. การประกอบความว่า ราคะเป็นต้น...เป...และเสนาสนะ ทั้งภายในและภายนอกตามสมควร. เพราะว่า ราคะเป็นต้นนั้นทำให้เกิดขึ้นภายใน ส่วนบุคคลเป็นต้นนั้นเสพภายนอก. ดังที่พระอาจารย์กล่าวไว้ว่า - ‘‘රාගසද්ධාදයො ධම්මා, අජ්ඣත්තමනුවාසිතා; සත්තසඞ්ඛාරධම්මා ච, බහිද්ධොපනිසෙවිතා’’ති. (නාම. පරි. 827); "ธรรมคือราคะและศรัทธาเป็นต้น อันอบรมแล้วภายใน และธรรมคือสัตว์และสังขาร อันเสพแล้วภายนอก" (นาม. ปริ. 827); අථ වා අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච කුසලාදිධම්මානන්ති යථාඨිතවසෙනෙව යොජනා අත්තනො හි රාගාදයො ච අත්තනො කුසලාදිධම්මානං කල්‍යාණමිත්තස්ස සද්ධාදිකෙ නිස්සාය කුසලං කරොන්තානං පරෙසඤ්ච නිස්සයා හොන්ති. อีกนัยหนึ่ง การประกอบความว่า 'ธรรมมีกุศลเป็นต้น ทั้งภายในและภายนอก' เป็นไปตามที่ตั้งอยู่ตามจริงนั่นเอง เพราะว่าราคะเป็นต้นของตน ย่อมเป็นที่อาศัยแก่กุศลธรรมเป็นต้นของตน และ [ศรัทธาเป็นต้นของกัลยาณมิตร] ย่อมเป็นที่อาศัยแก่คนอื่นทั้งหลายผู้ทำกุศลโดยอาศัยศรัทธาเป็นต้นของกัลยาณมิตรนั้น. තත්ථ කාමරාගාදයො නිස්සාය කාමභවාදීසු නිබ්බත්තනත්ථං, රාගාදිවූපසමත්ථඤ්ච දානසීලඋපොසථජ්ඣානාභිඤ්ඤාවිපස්සනාමග්ගභාවනා, රාගාදිහෙතුකා ච උපරූපරිරාගාදයො හොන්තීති යථාරහං දට්ඨබ්බං. යං යඤ්හි නිස්සාය යස්ස යස්ස සම්භවො, තං තං තස්ස තස්ස පකතූපනිස්සයො හොති. පච්චයමහාපදෙසො හෙස, යදිදං ‘‘උපනිස්සයපච්චයො’’ති වුත්තං. තථා චාහ ‘‘බහුධා හොති පකතූපනිස්සයො’’ති. සද්ධාදයොති සීලසුතචාගපඤ්ඤා. අත්තනො සද්ධාදිකඤ්හි උපනිස්සාය අත්තනො දානසීලාදයො, තථා කල්‍යාණමිත්තානං සද්ධාදයො උපනිස්සාය පරෙසඤ්ච දානසීලාදයො [Pg.250] හොන්තීති පාකටමෙතං. සුඛං දුක්ඛන්ති කායිකං සුඛං දුක්ඛං. පුග්ගලොති කල්‍යාණමිත්තාදිපුග්ගලො. භොජනන්ති සප්පායාදිභොජනං, උතුපි තාදිසොව. ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น พึงทราบตามสมควรว่า การอาศัยกามราคะเป็นต้นเพื่อเกิดในกามภพเป็นต้นก็ดี การเจริญทาน ศีล อุโบสถ ฌาน อภิญญา วิปัสสนา และมรรค เพื่อสงบระงับราคะเป็นต้นก็ดี และราคะเป็นต้นที่ยิ่งๆ ขึ้นไปอันมีราคะเป็นต้นนั้นเองเป็นเหตุก็ดี ย่อมมีได้. ด้วยว่าสิ่งใดอาศัยสิ่งใดแล้วเกิดขึ้น สิ่งนั้นย่อมเป็นปกตูปนิสัยของสิ่งนั้น. นี้เป็นมหาประเทศแห่งปัจจัย คือที่เรียกว่า 'อุปนิสสยปัจจัย' นี้เอง. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'ปกตูปนิสัยมีหลายอย่าง'. คำว่า ศรัทธาเป็นต้น ได้แก่ ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา. ข้อที่ว่า เพราะอาศัยศรัทธาเป็นต้นของตน ทานและศีลเป็นต้นของตนจึงมี และเพราะอาศัยศรัทธาเป็นต้นของกัลยาณมิตร ทานและศีลเป็นต้นของคนอื่นจึงมี ดังนี้ เป็นเรื่องที่ชัดเจนอยู่แล้ว. คำว่า สุข ทุกข์ คือ สุขทางกายและทุกข์ทางกาย. คำว่า บุคคล คือ บุคคลมีกัลยาณมิตรเป็นต้น. คำว่า โภชนะ คือ โภชนะที่สัปปายะเป็นต้น แม้ฤดูก็เช่นเดียวกันนั้น. 27. ‘‘අධිපති…පෙ… පච්චයා හොන්තී’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙතුං ‘‘තත්ථ ගරුකතමාරම්මණ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. ගරුකතමාරම්මණන්ති පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදාදිනා ගරුකතං ආරම්මණං. තඤ්හි ඣානමග්ගඵලවිපස්සනානිබ්බානාදිභෙදං පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදාදිමග්ගඵලාදිධම්මෙ අත්තාධීනෙ කරොතීති ආරම්මණාධිපති නාම. ගරුකාතබ්බතාමත්තෙන ආරම්මණාධිපති. ගරුකතොපි බලවකාරණට්ඨෙන ආරම්මණූපනිස්සයොති අයමෙතෙසං විසෙසො. සහජාතා…පෙ… නාමරූපානන්ති ඡන්දචිත්තවීරියවීමංසානං, වසෙන චතුබ්බිධොපි සහජාතාධිපති යථාරහං සහජාතනාමරූපානං පවත්තියංයෙව සහජාතාධිපතිවසෙන පච්චයො. ๒๗. เพื่อขยายความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า 'อธิปติ...เป...เป็นปัจจัย' จึงกล่าวคำว่า 'ในบรรดาปัจจัยเหล่านั้น อารมณ์ที่กระทำให้หนักแน่น' เป็นต้น. คำว่า อารมณ์ที่กระทำให้หนักแน่น คือ อารมณ์ที่กระทำให้หนักแน่นด้วยการพิจารณาและการยินดีเป็นต้น. เพราะว่าอารมณ์นั้น ซึ่งมีประเภทเป็นฌาน มรรค ผล วิปัสสนา และนิพพานเป็นต้น ย่อมทำธรรมมีมรรคและผลเป็นต้นที่เกี่ยวกับการพิจารณาและการยินดีเป็นต้น ให้เป็นไปในอำนาจของตน ฉะนั้น จึงชื่อว่า อารัมมณาธิปติ. เป็นอารัมมณาธิปติเพียงด้วยความเป็นสิ่งที่พึงกระทำให้หนักแน่นเท่านั้น. แต่ที่เป็นอารัมมณูปนิสัย เพราะอรรถว่าเป็นเหตุที่มีกำลังแม้จะกระทำให้หนักแน่นแล้วก็ตาม นี้คือความต่างกันของปัจจัยเหล่านี้. คำว่า สหชาต...เป...นามรูป คือ สหชาตาธิปติแม้ทั้ง ๔ ประเภท โดยอำนาจแห่งฉันทะ จิต วิริยะ และวิมังสา ย่อมเป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกันตามสมควร ในปวัตติกาลนั่นเอง โดยอำนาจแห่งสหชาตาธิปติ. 28. රූපධම්මස්ස අරූපධම්මං පති සහජාතපච්චයතා පටිසන්ධියං වත්ථුවසෙන වුත්තාති ආහ ‘‘වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති – ๒๘. ความเป็นสหชาตปัจจัยของรูปธรรมต่ออรูปธรรม ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นวัตถุในปฏิสนธิกาล เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วัตถุและวิบากเป็นปัจจัยแก่กันและกัน' ดังนี้ - 30. යස්මා පන අඤ්ඤමඤ්ඤුපත්ථම්භනවසෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, න සහජාතමත්තතොති පවත්තියං රූපං නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති. තථා උපාදාරූපානි ච භූතරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා න හොන්තීති වුත්තං ‘‘මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති. ๓๐. แต่เพราะความเป็นอัญญมัญญปัจจัย ย่อมมีได้ด้วยอำนาจการอุดหนุนซึ่งกันและกันเท่านั้น มิใช่เพียงสักว่าเกิดพร้อมกันเท่านั้น ดังนั้น ในปวัตติกาล รูปจึงไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่นามทั้งหลาย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จิตและเจตสิกธรรมเป็นปัจจัยแก่กันและกัน'. ในทำนองเดียวกัน อุปาทารูปทั้งหลายก็ไม่เป็นอัญญมัญญปัจจัยแก่มหาภูตรูปทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวว่า 'มหาภูตรูปเป็นปัจจัยแก่กันและกัน'. 31. නනු ච ‘‘අරූපිනො ආහාරා සහජාතානං නාමරූපාන’’න්ති වුත්තං, එවඤ්ච සති අසඤ්ඤීනං සහජාතාහාරස්ස අසම්භවතො ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති කථමිදං නීයතීති? වුච්චතෙ – මනොසඤ්චෙතනාහාරවසප්පවත්තස්ස කම්මස්ස[Pg.251], තංසහගතානම්පි වා සෙසාහාරානං කම්මූපනිස්සයපච්චයෙහි පච්චයත්තපරියායං ගහෙත්වා සබ්බසත්තානං ආහාරට්ඨිතිකතා වුත්තා, න ආහාරපච්චයභාවතොති. ๓๑. ก็มิใช่หรือว่า ท่านกล่าวไว้ว่า 'อรูปอาหารเป็นปัจจัยแก่นามรูปที่เกิดพร้อมกัน' เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะความไม่มีแห่งสหชาตอาหารแก่พวกอสัญญีสัตว์ คำว่า 'สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร' นี้ จะพึงนำไปใช้อย่างไร? แก้ว่า - ความที่สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหารนั้น ท่านกล่าวโดยถือเอาปริยายแห่งความเป็นปัจจัยด้วยกรรมปัจจัยและอุปนิสสยปัจจัยของกรรมที่เป็นไปโดยอำนาจมโนสัญเจตนาหาร หรือของอาหารที่เหลือที่เกิดพร้อมกับกรรมนั้น มิใช่กล่าวโดยความเป็นอาหารปัจจัย. 32. ‘‘පඤ්ච පසාදා’’ත්‍යාදීසු නනු ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියා න ගහිතාති? සච්චං න ගහිතා. යදිපි තෙසං ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා අත්ථි, සා පන න පච්චයභාවතො. යථා හි ජීවිතාහාරා යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙසං අනුපාලකා උපත්ථම්භකා අත්ථි, අවිගතපච්චයභූතා ච හොන්ති, න එවං ඉත්ථිපුරිසභාවා ලිඞ්ගාදීනං කෙනචි උපකාරෙන උපකාරා හොන්ති. කෙවලං පන යථාසකෙහෙව කම්මාදිපච්චයෙහි පවත්තමානං ලිඞ්ගාදීනං යථා ඉත්ථාදිග්ගහණස්ස පච්චයභාවො හොති, තතො අඤ්ඤෙනාකාරෙන තං-සහිතසන්තානෙ අප්පවත්තිතො ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා, ඉන්ද්‍රියතා ච නෙසං වුච්චති, තස්මා න තෙසං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවො වුත්තො. ๓๒. ในคำว่า 'ปสาทรูป ๕' เป็นต้นนั้น มิใช่ว่าอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ไม่ได้ถูกถือเอาหรือ? จริงอยู่ ไม่ได้ถูกถือเอา. แม้ว่าอินทรีย์เหล่านั้นจะมีความเป็นไปตามเพศเป็นต้นก็ตาม แต่ความที่อินทรีย์เหล่านั้นเป็นไปตามเพศเป็นต้นนั้น ก็มิใช่โดยความเป็นปัจจัย. ด้วยว่า ชีวิตินทรีย์และอาหารเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่าใด ย่อมเป็นผู้ตามรักษาและอุดหนุนธรรมเหล่านั้น และเป็นอวิคตปัจจัยด้วย แต่ภาวะแห่งความเป็นหญิงและชายมิได้เป็นผู้อุปการะแก่เพศเป็นต้นด้วยการอุปการะอย่างใดอย่างหนึ่งเลย. แต่เพียงว่า เพศเป็นต้นที่ดำเนินไปด้วยปัจจัยมีกรรมเป็นต้นของตนๆ ย่อมเป็นปัจจัยแก่การถือเอาว่าเป็นหญิงเป็นต้นอย่างไร และเพราะไม่เป็นไปในสันดานที่ประกอบด้วยเพศเป็นต้นนั้นด้วยอาการอื่น ความเป็นไปตามเพศเป็นต้นและความเป็นอินทรีย์ของอินทรีย์เหล่านั้นจึงถูกกล่าวไว้ เพราะฉะนั้น ความเป็นอินทรียปัจจัยของอินทรีย์เหล่านั้นจึงมิได้กล่าวไว้. 33. යෙසං නාමානං චක්ඛාදීනං අබ්භන්තරතො නික්ඛමන්තානං විය පවත්තානං, යෙසඤ්ච රූපානං නාමසන්නිස්සයෙනෙව උප්පජ්ජමානානං සම්පයොගාසඞ්කා හොති, තෙසමෙව විප්පයුත්තපච්චයතා. රූපානං පන රූපෙහි සාසඞ්කා නත්ථි. වත්ථුසන්නිස්සයෙනෙව ජායන්තානං විසයභාවමත්තං ආරම්මණන්ති තෙනාපි තෙසං සම්පයොගාසඞ්කා නත්ථීති යෙසං සම්පයොගාසඞ්කා අත්ථි, තෙසමෙව විප්පයුත්තපච්චයතාපි වුත්තාති ආහ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථූ’’ත්‍යාදි. ๓๓. ความเป็นวิปปยุตตปัจจัย ย่อมมีแก่เฉพาะนามธรรมทั้งหลายที่เป็นไปประหนึ่งว่าซ่านออกมาจากภายในของจักขุเป็นต้น และแก่รูปธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยอาศัยนามธรรมนั่นเอง ซึ่งอาจมีความหลงผิดว่าจะประกอบกันได้ (สัมปโยคสังกะ). ส่วนรูปธรรมกับรูปธรรมไม่มีความหลงผิดเช่นนั้น. และแม้สำหรับนามธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยอาศัยวัตถุ อารมณ์ก็เป็นเพียงภาวะแห่งอารมณ์เท่านั้น แม้ด้วยอารมณ์นั้น ความหลงผิดว่าจะประกอบกันได้ของนามธรรมเหล่านั้นก็ไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวความเป็นวิปปยุตตปัจจัยไว้เฉพาะแก่ธรรมที่มีความหลงผิดว่าจะประกอบกันได้เท่านั้น ดังที่กล่าวว่า 'วัตถุในขณะหยั่งลงสู่ครรภ์' เป็นต้น. 34. සබ්බථා සබ්බාකාරෙන යථාරහං නාමවසෙන වුත්තං තිවිධං සහජාතං, දුවිධං පුරෙජාතං, එකවිධං පච්ඡාජාතඤ්ච පච්චයජාතං, ආහාරෙසු කබළීකාරො ආහාරො, රූපජීවිතින්ද්‍රියන්ති අයං පඤ්චවිධොපි අත්ථිපච්චයො, අවිගතපච්චයො ච හොති. පච්චුප්පන්නසභාවෙන අත්ථිභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස [Pg.252] උපත්ථම්භකත්තා අත්ථිභාවාභාවෙන අනුපකාරකානමෙව අත්ථිභාවෙන උපකාරකතා අත්ථිපච්චයභාවොති නත්ථි නිබ්බානස්ස සබ්බදා භාවිනො අත්ථිපච්චයතා, අවිගතපච්චයතා ච. උප්පාදාදියුත්තානං වා නත්ථිභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො, විගතභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො ච උපකාරකභාවො අත්ථිපච්චයතාදිකාති න තස්ස තප්පච්චයත්තප්පසඞ්ගො. රූපජීවිතින්ද්‍රියඤ්චෙත්ථ ඔජා විය ඨිතික්ඛණෙව උපකාරකත්තා සහජාතපච්චයෙසු න ගය්හතීති විසුං වුත්තං. ๓๔. ปัจจัยที่เกิดพร้อม ๓ อย่าง, ปัจจัยที่เกิดก่อน ๒ อย่าง, และปัจจัยที่เกิดหลัง ๑ อย่าง ที่กล่าวโดยชื่อตามสมควร โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง, กวฬิงการาหารในบรรดาอาหารทั้งหลาย, และรูปชีวิตินทรีย์, อัตถิปัจจัยแม้ทั้ง ๕ ประการนี้ ย่อมเป็นทั้งอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย. เพราะความเป็นเครื่องอุปถัมภ์แก่ธรรมเช่นนั้นนั่นเอง ด้วยความเป็นสภาวะที่มีอยู่ในปัจจุบัน ด้วยความเป็นอัตถิภาวะ (ความมีอยู่), ความเป็นอัตถิปัจจัย คือความเป็นเครื่องอุปการะโดยความเป็นของมีอยู่แก่ธรรมทั้งหลายที่ไม่อาจอุปการะได้เพราะความไม่มีอยู่. นิพพานซึ่งมีอยู่ตลอดกาล ย่อมไม่มีความเป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัย. หรือว่า ความเป็นเครื่องอุปการะที่ขัดแย้งกับความเป็นเครื่องอุปการะโดยความไม่มีอยู่ และขัดแย้งกับความเป็นเครื่องอุปการะโดยความปราศไป ของธรรมทั้งหลายที่ประกอบด้วยความเกิดขึ้นเป็นต้น ชื่อว่าความเป็นอัตถิปัจจัยเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงไม่มีการสงเคราะห์ว่านิพพานเป็นปัจจัยนั้น. อนึ่ง ในที่นี้ รูปชีวิตินทรีย์เป็นเครื่องอุปการะในขณะตั้งอยู่เท่านั้น เหมือนโอชา จึงไม่สงเคราะห์เข้าในสหชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวแยกไว้ต่างหาก. 35. ඉදානි සබ්බෙපි පච්චයා සඞ්ඛෙපතොපි චතුධායෙවාති දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණූ…පෙ… ගච්ඡන්තී’’ති වුත්තං. න හි සො කොචි පච්චයො අත්ථි, යො චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණභාවං න ගච්ඡෙය්‍ය, සකසකපච්චයුප්පන්නස්ස ච උපනිස්සයභාවං න ගච්ඡති, කම්මහෙතුකත්තා ච ලොකප්පවත්තියා ඵලහෙතූපචාරවසෙන සබ්බෙපි කම්මසභාවං නාතිවත්තන්ති, තෙ ච පරමත්ථතො ලොකසම්මුතිවසෙන ච විජ්ජමානායෙවාති සබ්බෙපි චතූසු සමොධානං ගච්ඡන්ති. ๓๕. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าปัจจัยทั้งปวงโดยย่อก็มี ๔ อย่างเท่านั้น จึงกล่าวคำว่า 'อารัมมณู...เป็นต้น...ย่อมถึง'. ไม่มีปัจจัยใดเลย ที่จะไม่ถึงความเป็นอารมณ์ของจิตและเจตสิก และไม่ถึงความเป็นอุปนิสัยของปัจจัยธรรมที่เกิดขึ้นของตนๆ. และเพราะโลกเป็นไปโดยมีกรรมเป็นเหตุ ปัจจัยทั้งปวงจึงไม่ล่วงเลยสภาพแห่งกรรมโดยอุปจาระแห่งผลและเหตุ. และปัจจัยเหล่านั้นมีอยู่โดยปรมัตถ์และโดยโลกสมมติ เพราะฉะนั้น ปัจจัยทั้งปวงจึงสงเคราะห์เข้าใน ๔ อย่าง. 36. ඉදානි යං වුත්තං තත්ථ තත්ථ ‘‘සහජාතරූප’’න්ති, තං සබ්බං න අවිසෙසතො දට්ඨබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘සහජාතරූප’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. පටිසන්ධියඤ්හි චිත්තසමුට්ඨානරූපාභාවතො පවත්තියං කම්මසමුට්ඨානානඤ්ච චිත්තචෙතසිකෙහි සහුප්පත්තිනියමාභාවතො සහජාතරූපන්ති සබ්බත්ථාපි පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං, පටිසන්ධියං කටත්තාරූපසඞ්ඛාතකම්මජරූපානඤ්ච වසෙන දුවිධං හොති. කම්මස්ස කතත්තා නිබ්බත්තමානානි රූපානි කටත්තාරූපානි. ๓๖. บัดนี้ เพื่อแสดงว่ารูปที่เกิดพร้อมที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ ทั้งหมดนั้นไม่พึงเห็นโดยไม่จำแนก จึงกล่าวคำว่า 'รูปที่เกิดพร้อม' เป็นต้น. เพราะในปฏิสนธิไม่มีรูปที่เกิดจากจิต และในปวัตติกาล รูปที่เกิดจากกรรมก็ไม่มีกฎเกณฑ์ว่าจะต้องเกิดพร้อมกับจิตและเจตสิก. รูปที่เกิดพร้อมจึงมี ๒ อย่าง คือ รูปที่เกิดจากจิตในปวัตติกาลทุกแห่ง และรูปที่เกิดจากกรรมที่เรียกว่ากตัตตารูปในปฏิสนธิ. รูปทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะกรรมทำไว้ ชื่อว่า กตัตตารูป. 37. ඉති එවං වුත්තනයෙන සම්භවා යථාසම්භවං තෙකාලිකා අනන්තරසමනන්තරආසෙවනනත්ථිවිගතවසෙන පඤ්චන්නං අතීතකාලිකානං, කම්මපච්චයස්ස අතීතවත්තමානවසෙන ද්විකාලිකස්ස, ආරම්මණඅධිපතිඋපනිස්සයපච්චයානං තිකාලිකානං[Pg.253], ඉතරෙසං පන්නරසන්නං පච්චුප්පන්නකාලිකානඤ්ච වසෙන කාලත්තයවන්තො, නිබ්බානපඤ්ඤත්තිවසෙන කාලවිමුත්තා ච, චක්ඛාදිරාගාදිසද්ධාදිවසෙන අජ්ඣත්තිකා ච, පුග්ගලඋතුභොජනාදිවසෙන තතො බහිද්ධා ච, පච්චයුප්පන්නභාවෙන සඞ්ඛතා ච, කථා තප්පටිපක්ඛභාවෙන අසඞ්ඛතා ච ධම්මා පඤ්ඤත්තිනාමරූපානං වසෙන සඞ්ඛෙපතො තිවිධා ඨිතා සබ්බථා පට්ඨානෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ පකරණෙ චතුවීසතිසඞ්ඛාතා පච්චයා නාමාති යොජනා. ๓๗. ด้วยประการฉะนี้ ปัจจัยทั้งหลายที่เกิดขึ้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้วตามสมควร มีกาล ๓ คือ ปัจจัย ๕ อย่าง ได้แก่ อนันตรปัจจัย, สมนันตรปัจจัย, อาเสวนปัจจัย, นัตถิปัจจัย, และวิคตปัจจัย เป็นอดีตกาล; กรรมปัจจัยมี ๒ กาล คือ อดีตและปัจจุบัน; อารัมมณปัจจัย, อธิปติปัจจัย, และอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ กาล; และปัจจัยที่เหลือ ๑๕ อย่าง เป็นปัจจุบันกาล. และพ้นจากกาลโดยความเป็นนิพพานและบัญญัติ. และเป็นภายในโดยความเป็นจักขุเป็นต้น ราคะเป็นต้น และศรัทธาเป็นต้น. และเป็นภายนอกโดยความเป็นบุคคล ฤดู และอาหารเป็นต้น. และเป็นสังขตธรรมโดยความเป็นปัจจัยและปัจจัยธรรมที่เกิดขึ้น. และธรรมที่เป็นอสังขตธรรมโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อสังขตธรรมนั้น ตั้งอยู่โดยย่อ ๓ อย่าง โดยความเป็นบัญญัติ นาม และรูป. ชื่อว่าปัจจัย ๒๔ อย่าง ในปัฏฐานปกรณ์อันมีนัยไม่สิ้นสุดและครอบคลุมทุกอย่าง โดยประการทั้งปวง ดังนี้ เป็นการเชื่อมความ. 38. තත්ථාති තෙසු පඤ්ඤත්තිනාමරූපෙසු. ๓๘. ในคำว่า 'ตตฺถ' นั้น หมายถึง ในบัญญัติ นาม และรูปเหล่านั้น. පට්ඨානනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. คำอธิบายปัฏฐานนัย จบแล้ว. පඤ්ඤත්තිභෙදවණ්ණනා คำอธิบายประเภทแห่งบัญญัติ. 39. වචනීයවාචකභෙදා දුවිධා පඤ්ඤත්තීති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපියත්තා’’ත්‍යාදි. පඤ්ඤාපියත්තාති තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපෙතබ්බත්තා, ඉමිනා රූපාදිධම්මානං සමූහසන්තානාදිඅවත්ථාවිසෙසාදිභෙදා සම්මුතිසච්චභූතා උපාදාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතා අත්ථපඤ්ඤත්ති වුත්තා. සා හි නාමපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපීයති. පඤ්ඤාපනතොති පකාරෙහි අත්ථපඤ්ඤත්තියා ඤාපනතො. ඉමිනා හි පඤ්ඤාපෙතීති ‘‘පඤ්ඤත්තී’’ති ලද්ධනාමානං අත්ථානං අභිධානසඞ්ඛාතා නාමපඤ්ඤත්ති වුත්තා. ๓๙. บัญญัติมี ๒ อย่าง คือ สิ่งที่พึงให้รู้แจ้ง (อรรถบัญญัติ) และสิ่งที่ใช้ให้รู้แจ้ง (นามบัญญัติ) ดังนี้ จึงกล่าวคำว่า 'เพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้แจ้ง' เป็นต้น. คำว่า 'ปัญญาปิยัตตา' คือ เพราะเป็นสิ่งที่พึงให้รู้แจ้งด้วยอาการนั้นๆ. ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงอรรถบัญญัติที่เรียกว่าอุปาทาบัญญัติ ซึ่งเป็นสมมติสัจจะ มีประเภทต่างๆ เช่น สภาพพิเศษของหมู่และสันตานะเป็นต้น ของธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น. อรรถบัญญัตินั้นย่อมถูกให้รู้แจ้งด้วยนามบัญญัติ. คำว่า 'ปัญญาปนโต' คือ เพราะเป็นเครื่องให้รู้แจ้งอรรถบัญญัติด้วยอาการต่างๆ. ด้วยคำนี้ ท่านกล่าวถึงนามบัญญัติที่เรียกว่าอภิธาน ซึ่งได้ชื่อว่า 'บัญญัติ' เพราะเป็นเครื่องให้รู้แจ้งอรรถทั้งหลาย. 40. භූතපරිණාමාකාරමුපාදායාති පථවාදිකානං මහාභූතානං පබන්ධවසෙන පවත්තමානානං පත්ථටසඞ්ගහතාදිආකාරෙන පරිණාමාකාරං පරිණතභාවසඞ්ඛාතං ආකාරං උපාදාය නිස්සයං කත්වා. තථා තථාති භූමාදිවසෙන. භූමිපබ්බතාදිකාති භූමිපබ්බතරුක්ඛාදිකා සන්තානපඤ්ඤත්ති. සම්භාරසන්නිවෙසාකාරන්ති දාරුමත්තිකාතන්තාදීනං සම්භාරානං උපකරණානං [Pg.254] සන්නිවෙසාකාරං රචනාදිවිසිට්ඨතංතංසණ්ඨානාදිආකාරං. රථසකටාදිකාති රථසකටගාමඝටපටාදිකා සමූහපඤ්ඤත්ති. චන්දාවට්ටනාදිකන්ති චන්දිමසූරියනක්ඛත්තානං සිනෙරුං පදක්ඛිණවසෙන උදයාදිආවට්ටනාකාරං. දිසාකාලාදිකාති පුරත්ථිමදිසාදිකා දිසාපඤ්ඤත්ති, පුබ්බණ්හාදිකා කාලපඤ්ඤත්ති, මාසොතුවෙසාඛමාසාදිකා තංතංනාමවිසිට්ඨා මාසාදිපඤ්ඤත්ති ච. අසම්ඵුට්ඨාකාරන්ති තංතංරූපකලාපෙහි අසම්ඵුට්ඨං සුසිරාදිආකාරං. කූපගුහාදිකා ති කූපගුහඡිද්දාදිකා ආකාසපඤ්ඤත්ති. තංතංභූතනිමිත්තන්ති පථවීකසිණාදිතංතංභූතනිමිත්තං. භාවනාවිසෙසන්ති පරිකම්මාදිභෙදං භාවනාය පබන්ධවිසෙසං. කසිණනිමිත්තාදිකාති කසිණාසුභනිමිත්තාදිභෙදා යොගීනං උපට්ඨිතා උග්ගහපටිභාගාදිභෙදා නිමිත්තපඤ්ඤත්ති. එවමාදිප්පභෙදාති කසිණුග්ඝාටිමාකාසනිරොධකසිණාදිභෙදා ච. අත්ථච්ඡායාකාරෙනාති පරමත්ථධම්මස්ස ඡායාකාරෙන පටිභාගාකාරෙන. ๔๐. คำว่า 'ภูตปริณามาการมุปาทาย' คือ อาศัยอาการที่แปรสภาพไป โดยทำอาการที่แปรสภาพไป คือ สภาพที่แปรสภาพไปแล้ว ด้วยอาการที่มีการแผ่ไปและรวบรวมเป็นต้น ของมหาภูตทั้งหลายมีปฐวีเป็นต้น ที่เป็นไปโดยความสืบต่อ ให้เป็นที่อาศัย. คำว่า 'ตถา ตถา' คือ โดยความเป็นพื้นดินเป็นต้น. คำว่า 'ภูมิปัพพตาทิกา' คือ สันตานบัญญัติ มีพื้นดิน ภูเขา และต้นไม้เป็นต้น. คำว่า 'สัมภารสันนิเวสาการัง' คือ อาการที่ตั้งอยู่ของสัมภาระทั้งหลาย คือ อุปกรณ์ทั้งหลายมีไม้ ดิน และด้ายเป็นต้น ซึ่งมีความพิเศษคือการจัดวางและสัณฐานนั้นๆ เป็นต้น. คำว่า 'รถสกฏาทิกา' คือ สมูหบัญญัติ มีรถ เกวียน บ้าน หม้อ และผ้าเป็นต้น. คำว่า 'จันทาวฏฺฏนาทิกัง' คือ อาการที่หมุนเวียนไปมีอุบัติขึ้นเป็นต้น โดยการทำประทักษิณภูเขาสิเนรุของพระจันทร์ พระอาทิตย์ และหมู่ดาวนักษัตร. คำว่า 'ทิสากาลาทิกา' คือ ทิสสบัญญัติ มีทิศตะวันออกเป็นต้น, กาลบัญญัติ มีเวลาเช้าเป็นต้น, และมาสบัญญัติเป็นต้น ที่มีความพิเศษด้วยชื่อนั้นๆ เช่น เดือนวิสาขะเป็นต้น. คำว่า 'อสัมผุฏฐาการัง' คือ อาการที่เป็นช่องว่างเป็นต้น ที่ไม่ถูกสัมผัสด้วยรูปกลาปนั้นๆ. คำว่า 'กูปคูหาทิกา' คือ อากาสบัญญัติ มีบ่อ ถ้ำ และช่องว่างเป็นต้น. คำว่า 'ตํตํภูตนิมิตฺตํ' คือ นิมิตของภูตนั้นๆ มีปฐวีกสิณเป็นต้น. คำว่า 'ภาวนาวิเสสํ' คือ ความพิเศษแห่งความสืบต่อของการเจริญภาวนาที่มีประเภทต่างๆ มีบริกรรมเป็นต้น. คำว่า 'กสิณนิมิตฺตาทิกา' คือ นิมิตบัญญัติที่ปรากฏแก่โยคี มีประเภทต่างๆ เช่น กสิณนิมิตและอสุภนิมิตเป็นต้น และมีประเภทต่างๆ เช่น อุคคหนิมิตและปฏิภาคนิมิตเป็นต้น. คำว่า 'เอวมาทิปฺปเภทา' คือ มีประเภทต่างๆ เช่น กสิณุคฆาฏิมาอากาสและนิโรธกสิณเป็นต้น. คำว่า 'อัตถัจฉายาการะ' คือ โดยอาการที่เป็นเงาของปรมัตถธรรม คือโดยอาการที่เป็นปฏิภาค. 41. නාමනාමකම්මාදිනාමෙනාති නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනං අභිලාපොති ඉමෙහි ඡහි නාමෙහි. තත්ථ අත්ථෙසු නමතීති නාමං. තං අන්වත්ථරුළ්හීවසෙන දුවිධං, සාමඤ්ඤගුණකිරියායදිච්ඡාවසෙන චතුබ්බිධං. නාමමෙව නාමකම්මං. තථා නාමධෙය්‍යං. අක්ඛරද්වාරෙන අත්ථං නීහරිත්වා උත්ති කථනං නිරුත්ති, අත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං. අභිලපතීති අභිලාපො, සද්දගතඅක්ඛරසන්නිවෙසක්කමො. සා පනායං නාමපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානඅවිජ්ජමානතදුභයසංයොගවසෙන ඡබ්බිධා හොතීති දස්සෙතුං ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ත්‍යාදි වුත්තං, එතාය පඤ්ඤාපෙන්තීති ‘‘රූපවෙදනා’’ත්‍යාදිනා පකාසෙන්ති. ๔๑. คำว่า "นามนามกัมมาทินาเมน" คือ ด้วยชื่อ ๖ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ นาม, นามกรรม, นามเธยยะ, นิรุตติ, พยัญชนะ, อภิลาปะ. ในบรรดาชื่อเหล่านั้น คำว่า "นาม" คือ สิ่งที่น้อมไปในอรรถทั้งหลาย. นามนั้นมี ๒ อย่างโดยความเป็นไปตามอรรถและโดยความนิยม, มี ๔ อย่างโดยความเป็นสามาญญะ, คุณ, กิริยา, และยทิจฉา. นามนั่นแหละคือนามกรรม. เช่นเดียวกันคือนามเธยยะ. คำว่า "นิรุตติ" คือ การกล่าวถ้อยคำโดยนำอรรถออกมาทางอักษร. คำว่า "พยัญชนะ" คือ สิ่งที่แสดงอรรถ. คำว่า "อภิลาปะ" คือ สิ่งที่กล่าวถึง, เป็นลำดับการประกอบอักษรที่อยู่ในเสียง. อนึ่ง นามบัญญัตินั้นมี ๖ อย่างโดยการประกอบกันของสิ่งที่มีอยู่, สิ่งที่ไม่มีอยู่, และทั้งสองอย่างนั้น เพื่อแสดงสิ่งนี้ จึงกล่าวคำว่า "วิชชมานบัญญัติ" เป็นต้น. ด้วยนามบัญญัตินี้ ย่อมรู้แจ้ง คือ ย่อมประกาศด้วยคำว่า "รูป เวทนา" เป็นต้น. 42. උභින්නන්ති විජ්ජමානාවිජ්ජමානානං ද්වින්නං. පඤ්චාභිඤ්ඤා, ආසවක්ඛයඤාණන්ති ඡ අභිඤ්ඤා අස්සාති ඡළභිඤ්ඤො. එත්ථ [Pg.255] ච අභිඤ්ඤානං විජ්ජමානත්තා, තප්පටිලාභිනො පුග්ගලස්ස අවිජ්ජමානත්තා ච අයං විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. තථා ඉත්ථියා අවිජ්ජමානත්තා, සද්දස්ස ච විජ්ජමානත්තා ඉත්ථිසද්දොති අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. පසාදචක්ඛුනො, තන්නිස්සිතවිඤ්ඤාණස්ස ච විජ්ජමානත්තා චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. රඤ්ඤො ච පුත්තස්ස ච සම්මුතිසච්චභූතත්තා රාජපුත්තොති අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. ๔๒. คำว่า "อุภินนัง" คือ ของ ๒ อย่าง คือ สิ่งที่มีอยู่และสิ่งที่ไม่มีอยู่. คำว่า "ฉฬภิญโญ" คือ ผู้มีอภิญญา ๖ อย่าง ได้แก่ อภิญญา ๕ และอาสวักขยญาณ. ในที่นี้ เพราะอภิญญามีอยู่ และบุคคลผู้ได้อภิญญานั้นไม่มีอยู่ บัญญัตินี้จึงชื่อว่า "วิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ" (บัญญัติโดยสิ่งที่มีอยู่กับสิ่งที่ไม่มีอยู่). เช่นเดียวกัน เพราะหญิงไม่มีอยู่ และเสียงมีอยู่ คำว่า "อิตถีสัทโท" จึงเป็น "อวิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ" (บัญญัติโดยสิ่งที่ไม่มีอยู่กับสิ่งที่มีอยู่). เพราะปสาทจักขุมีอยู่ และวิญญาณที่อาศัยปสาทจักขุนั้นมีอยู่ คำว่า "จักขุวิญญาณ" จึงเป็น "วิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ" (บัญญัติโดยสิ่งที่มีอยู่กับสิ่งที่มีอยู่). เพราะพระราชาและพระโอรสเป็นสมมติสัจจะ คำว่า "ราชบุตร" จึงเป็น "อวิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ" (บัญญัติโดยสิ่งที่ไม่มีอยู่กับสิ่งที่ไม่มีอยู่). 43. වචීඝොසානුසාරෙනාති භූමිපබ්බතරූපවෙදනාදිවචීමයසද්දස්ස අනුසාරෙන අනුගමනෙන අනුස්සරණෙන ආරම්මණකරණෙන පවත්තාය සොතවිඤ්ඤාණවීථියා පවත්තිතො අනන්තරං උප්පන්නස්ස මනොද්වාරස්ස නාමචින්තනාකාරප්පවත්තස්ස මනොද්වාරිකවිඤ්ඤාණසන්තානස්ස ‘‘ඉදමීදිසස්ස අත්ථස්ස නාම’’න්ති පුබ්බෙයෙව ගහිතසඞ්කෙතොපනිස්සයස්ස ගොචරා ආරම්මණභූතා තතො නාමග්ගහණතො පරං යස්සා සම්මුතිපරමත්ථවිසයාය නාමපඤ්ඤත්තියා අනුසාරෙන අනුගමනෙන අත්ථා සම්මුතිපරමත්ථභෙදා විඤ්ඤායන්ති, සායං භූමිපබ්බතරූපවෙදනාදිකා පඤ්ඤාපෙතබ්බත්ථපඤ්ඤාපිකා ලොකසඞ්කෙතෙන නිම්මිතා ලොකවොහාරෙන සිද්ධා, මනොද්වාරග්ගහිතා අක්ඛරාවලිභූතා පඤ්ඤත්ති විඤ්ඤෙය්‍යා පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතා නාමපඤ්ඤත්තීති විඤ්ඤෙය්‍යා. ๔๓. คำว่า “โดยการคล้อยตามเสียงพูด” หมายถึง โดยการคล้อยตาม การติดตาม การระลึกถึง การทำเป็นอารมณ์ ซึ่งเสียงพูดอันเป็นไปกับแผ่นดิน ภูเขา รูป เวทนา เป็นต้น หลังจากวิถีโสตวิญญาณดำเนินไปแล้ว มโนทวารที่เกิดขึ้น และกระแสแห่งมโนทวารวิญญาณที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งการคิดชื่อนั้น เป็นอารมณ์ เป็นโคจรแห่งผู้ที่เคยถือเอาเครื่องหมายอุปนิสัยว่า “สิ่งนี้เป็นชื่อของอรรถเช่นนี้” มาก่อนแล้ว หลังจากมีการถือเอาชื่อนั้นแล้ว โดยการคล้อยตาม การติดตามแห่งนามบัญญัติอันเป็นไปในอารมณ์สมมติและปรมัตถ์ใด อรรถทั้งหลายอันมีสมมติและปรมัตถ์เป็นประเภท ย่อมรู้แจ้ง นามบัญญัตินั้น อันมีแผ่นดิน ภูเขา รูป เวทนา เป็นต้น เป็นเครื่องแสดงอรรถที่ควรแสดง อันโลกสมมติขึ้น อันสำเร็จด้วยโลกโวหาร บัญญัติอันมโนทวารถือเอาแล้ว อันเป็นไปกับอักขระทั้งหลาย พึงทราบว่าเป็นนามบัญญัติ อันนับว่าเป็นบัญญัติเพราะเป็นเครื่องแสดง. එත්ථ ච සොතවිඤ්ඤාණවීථියා අනන්තරභාවිනිං මනොද්වාරිකවීථිම්පි සොතවිඤ්ඤාණවීථිග්ගහණෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ‘‘සොතවිඤ්ඤාණවීථියා’’ති වුත්තං. ඝටාදිසද්දඤ්හි සුණන්තස්ස එකමෙකං සද්දං ආරබ්භ පච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණවසෙන ද්වෙ ද්වෙ ජවනවාරා, බුද්ධියා ගහිතනාමපණ්ණත්තිභූතං අක්ඛරාවලිමාරබ්භ එකොති එවං සොතවිඤ්ඤාණවීථියා අනන්තරාය අතීතසද්දාරම්මණාය [Pg.256] ජවනවීථියා අනන්තරං නාමපඤ්ඤත්තියා ගහණං, තතො පරං අත්ථාවබොධොති ආචරියා. ในที่นี้ แม้วิถีมโนทวารอันมีอยู่ถัดจากวิถีโสตวิญญาณ ก็สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาวิถีโสตวิญญาณนั่นเอง จึงกล่าวว่า “ด้วยวิถีโสตวิญญาณ” แท้จริง เมื่อบุคคลได้ยินเสียงหม้อเป็นต้น ย่อมมีชวนวาระสองสองวาระ โดยเป็นอารมณ์ปัจจุบันและอดีต อาศัยเสียงแต่ละเสียง และมีหนึ่งวาระ อาศัยอักขระทั้งหลายอันเป็นนามบัญญัติที่ปัญญาถือเอาแล้ว อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า “ดังนี้ การถือเอานามบัญญัติย่อมมีขึ้นหลังจากวิถีชวนะอันมีเสียงในอดีตเป็นอารมณ์ ซึ่งอยู่ถัดจากวิถีโสตวิญญาณ และหลังจากนั้นจึงมีการรู้แจ้งอรรถ”. පඤ්ඤත්තිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาประเภทแห่งบัญญัติ จบแล้ว. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය ด้วยประการฉะนี้ แห่งอภิธัมมัตถสังคหะวรรณนา ชื่อว่า อภิธัมมัตถวิภาวินี. පච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาปริจเฉทว่าด้วยปัจจัย จบแล้ว. 9. කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදවණ්ණනා ๙. การพรรณนาปริจเฉทว่าด้วยกรรมฐาน. 1. ඉතො පච්චයනිද්දෙසතො පරං නීවරණානං සමනට්ඨෙන සමථසඞ්ඛාතානං, අනිච්චාදිවිවිධාකාරතො දස්සනට්ඨෙන විපස්සනාසඞ්ඛාතානඤ්ච ද්වින්නං භාවනානං දුවිධම්පි කම්මට්ඨානං දුවිධභාවනාකම්මස්ස පවත්තිට්ඨානතාය කම්මට්ඨානභූතමාරම්මණං උත්තරුත්තරයොගකම්මස්ස පදට්ඨානතාය කම්මට්ඨානභූතං භාවනාවීථිඤ්ච යථාක්කමං සමථවිපස්සනානුක්කමෙන පවක්ඛාමීති යොජනා. ๑. หลังจากนิเทศปัจจัยนี้แล้ว การประกอบความว่า “จักกล่าวถึงกรรมฐานทั้งสองอย่าง คือ อารมณ์อันเป็นกรรมฐานเพราะเป็นที่ตั้งแห่งกรรมคือภาวนาสองอย่าง อันนับว่าเป็นสมถะเพราะเป็นเครื่องสงบระงับนิวรณ์ทั้งหลาย และอันนับว่าเป็นวิปัสสนาเพราะเป็นเครื่องเห็นโดยอาการต่างๆ มีอนิจจะ เป็นต้น และวิถีภาวนาอันเป็นกรรมฐานเพราะเป็นที่ตั้งแห่งกรรมคือโยคะอันยิ่งขึ้นไป โดยลำดับสมถะและวิปัสสนาตามลำดับ”. සමථකම්මට්ඨානං กรรมฐานคือสมถะ. චරිතභෙදවණ්ණනා การพรรณนาประเภทแห่งจริต. 3. රාගො ව චරිතා පකතීති රාගචරිතා. එවං දොසචරිතාදයොපි. චරිතසඞ්ගහොති මූලචරිතවසෙන පුග්ගලසඞ්ගහො, සංසග්ගවසෙන පන තෙසට්ඨි චරිතා හොන්ති. වුත්තඤ්හි – ๓. ราคะนั่นแหละเป็นจริต เป็นปกติ จึงเรียกว่า ราคจริต แม้โทสจริตเป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน การสงเคราะห์จริตนั้น เป็นการสงเคราะห์บุคคลโดยอาศัยจริตที่เป็นมูล แต่โดยอาศัยการผสมกันแล้ว จริตมี ๖๓ อย่าง ดังที่กล่าวไว้ว่า – ‘‘රාගාදිකෙ තිකෙ සත්ත, සත්ත සද්ධාදිකෙ තිකෙ; එකද්විතිකමූලම්හි, මිස්සතො සත්තසත්තක’’න්ති. “ในหมวดสามมีราคะเป็นต้น มี ๗ อย่าง, ในหมวดสามมีศรัทธาเป็นต้น มี ๗ อย่าง; ในมูลที่มีหนึ่ง สอง และสาม เมื่อผสมกันแล้ว มี ๔๙ อย่าง”. එත්ථ හි රාගචරිතා දොසචරිතා මොහචරිතා රාගදොසචරිතා රාගමොහචරිතා දොසමොහචරිතා රාගදොසමොහචරිතාති [Pg.257] එවං රාගාදිකෙ තිකෙ සත්තකමෙකං. තථා සද්ධාචරිතා බුද්ධිචරිතා විතක්කචරිතා සද්ධාබුද්ධිචරිතා සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතා බුද්ධිවිතක්කචරිතා සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතාති සද්ධාදිකෙපි තිකෙ එකන්ති එවං ද්වෙ තිකෙ අමිස්සෙත්වා චුද්දස චරිතා හොන්ති. රාගාදිතිකෙ පන එකද්විතිකමූලවසෙන සද්ධාදිතිකෙන සහ යොජිතෙ රාගසද්ධාචරිතා රාගබුද්ධිචරිතා රාගවිතක්කචරිතා රාගසද්ධාබුද්ධිචරිතා රාගසද්ධාවිතක්කචරිතා රාගබුද්ධිවිතක්කචරිතා රාගසද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතාති රාගමූලනයෙ එකං සත්තකං, තථා ‘‘දොසසද්ධාචරිතා දොසබුද්ධිචරිතා දොසවිතක්කචරිතා’’ත්‍යාදිනා දොසමූලනයෙපි එකං, ‘‘මොහසද්ධාචරිතා’’ත්‍යාදිනා මොහමූලනයෙපි එකන්ති එවං එකමූලනයෙ සත්තකත්තයං හොති. යථා චෙත්ථ, එවං ද්විමූලකනයෙපි ‘‘රාගදොසසද්ධාචරිතා රාගදොසබුද්ධිචරිතා රාගදොසවිතක්කචරිතා’’ත්‍යාදිනා සත්තකත්තයං. තිමූලකනයෙ පන ‘‘රාගදොසමොහසද්ධාචරිතා’’ත්‍යාදිනා එකං සත්තකන්ති එවං මිස්සතො සත්තසත්තකවසෙන එකූනපඤ්ඤාස චරිතා හොන්ති. ඉති ඉමා එකූනපඤ්ඤාස, පුරිමා ච චුද්දසාති තෙසට්ඨි චරිතා දට්ඨබ්බා. කෙචි පන දිට්ඨියා සද්ධිං ‘‘චතුසට්ඨී’’ති වණ්ණෙන්ති. ในที่นี้ แท้จริง จริต ๗ คือ ราคจริต โทสจริต โมหจริต ราคโทสจริต ราคโมหจริต โทสโมหจริต ราคโทสโมหจริต ดังนี้ เป็นหมวด ๗ หมวดหนึ่ง ในหมวด ๓ มีราคะเป็นต้น. เช่นเดียวกัน จริตในหมวด ๓ มีศรัทธาเป็นต้น คือ ศรัทธาจริต พุทธิจริต วิตกจริต ศรัทธาพุทธิจริต ศรัทธาพุทธวิตกจริต พุทธวิตกจริต ศรัทธาพุทธวิตกจริต ดังนี้ ก็เป็นหมวดหนึ่ง ดังนี้ เมื่อไม่ผสมกัน จริตจึงมี ๑๔ อย่าง. แต่เมื่อนำหมวด ๓ มีราคะเป็นต้น ไปประกอบกับหมวด ๓ มีศรัทธาเป็นต้น โดยอำนาจแห่งมูล ๑ มูล ๒ และมูล ๓ ก็จะมีหมวด ๗ หมวดหนึ่งในนัยที่มีราคะเป็นมูล คือ ราคศรัทธาจริต ราคพุทธิจริต ราควิตกจริต ราคศรัทธาพุทธิจริต ราคศรัทธาวิตกจริต ราคพุทธวิตกจริต ราคศรัทธาพุทธวิตกจริต. เช่นเดียวกัน ในนัยที่มีโทสะเป็นมูล ก็มีหมวดหนึ่ง โดยนัยมี 'โทสศรัทธาจริต โทสพุทธิจริต โทสวิตกจริต' เป็นต้น. ในนัยที่มีโมหะเป็นมูล ก็มีหมวดหนึ่ง โดยนัยมี 'โมหศรัทธาจริต' เป็นต้น ดังนี้ ในนัยที่มีมูลเดียว จึงมีหมวด ๗ อยู่ ๓ หมวด. ในนัยที่มีมูล ๒ ก็มีหมวด ๗ อยู่ ๓ หมวด โดยนัยมี 'ราคโทสศรัทธาจริต ราคโทสพุทธิจริต ราคโทสวิตกจริต' เป็นต้น เช่นเดียวกับในที่นี้. ส่วนในนัยที่มีมูล ๓ ก็มีหมวด ๗ อยู่ ๑ หมวด โดยนัยมี 'ราคโทสโมหศรัทธาจริต' เป็นต้น ดังนี้ เมื่อผสมกันแล้ว จริตจึงมี ๔๙ อย่าง โดยอำนาจแห่งหมวด ๗ จำนวน ๗ หมวด. รวมจริต ๔๙ อย่างเหล่านี้ กับ ๑๔ อย่างก่อนหน้านี้ พึงทราบว่ามี ๖๓ อย่าง. แต่บางท่านพรรณนาว่ามี '๖๔' โดยรวมทิฏฐิจริตเข้าด้วย. චරිතභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาประเภทแห่งจริต จบแล้ว. භාවනාභෙදවණ්ණනා การพรรณนาประเภทแห่งภาวนา. 4. භාවනාය පටිසඞ්ඛාරකම්මභූතා, ආදිකම්මභූතා වා පුබ්බභාගභාවනා පරිකම්මභාවනා නාම. නීවරණවික්ඛම්භනතො පට්ඨාය ගොත්‍රභූපරියොසානා කාමාවචරභාවනා උපචාරභාවනා නාම. අප්පනාය සමීපචාරිත්තා ගාමූපචාරාදයො විය. මහග්ගතභාවප්පත්තා අප්පනාභාවනා නාම අප්පනාසඞ්ඛාතවිතක්කපමුඛත්තා[Pg.258]. සම්පයුත්තධම්මෙහි ආරම්මණෙ අප්පෙන්තො විය පවත්තතීති විතක්කො අප්පනා. තථා හි සො ‘‘අප්පනා බ්‍යප්පනා’’ති (ධ. ස. 7) නිද්දිට්ඨො. තප්පමුඛතාවසෙන පන සබ්බෙපි මහග්ගතානුත්තරඣානධම්මා ‘‘අප්පනා’’ති වුච්චන්ති. ๔. ภาวนาที่เป็นการตระเตรียม หรือเป็นเบื้องต้น อันเป็นภาวนาในส่วนเบื้องต้น ชื่อว่า ปริกรรมภาวนา. ภาวนาที่เป็นกามาวจร ตั้งแต่การข่มนิวรณ์เป็นต้นไปจนถึงโคตรภู ชื่อว่า อุปจารภาวนา เพราะประพฤติใกล้ต่ออัปปนา เหมือนอุปจารหมู่บ้านเป็นต้น. ภาวนาที่ถึงความเป็นมหัคคตะ ชื่อว่า อัปปนาภาวนา เพราะมีวิตกอันนับว่าอัปปนาเป็นประธาน. วิตกชื่อว่า อัปปนา เพราะเป็นไปประหนึ่งว่าแนบแน่นสัมปยุตตธรรมไว้ในอารมณ์. ด้วยว่า วิตกนั้นถูกระบุไว้ว่า 'อัปปนา พยัปปนา' (ธ. ส. ๗). แต่เพราะความเป็นประธานของวิตกนั้น ธรรมที่เป็นมหัคคตฌานและอนุตตรฌานทั้งหมด จึงถูกเรียกว่า 'อัปปนา'. භාවනාභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาประเภทแห่งภาวนา จบแล้ว. නිමිත්තභෙදවණ්ණනා การพรรณนาประเภทแห่งนิมิต. 5. පරිකම්මස්ස නිමිත්තං ආරම්මණත්තාති පරිකම්මනිමිත්තං, කසිණමණ්ඩලාදි. තදෙව චක්ඛුනා දිට්ඨං විය මනසා උග්ගහෙතබ්බං නිමිත්තං, උග්ගණ්හන්තස්ස වා නිමිත්තන්ති උග්ගහනිමිත්තං. තප්පටිභාගං වණ්ණාදිකසිණදොසරහිතං නිමිත්තං උපචාරප්පනානං ආරම්මණත්තාති පටිභාගනිමිත්තං. ๕. นิมิตที่เป็นอารมณ์ของปริกรรม ชื่อว่า ปริกรรมนิมิต ได้แก่ กสิณมณฑลเป็นต้น. นิมิตนั้นนั่นแหละที่พึงถือเอาด้วยใจเหมือนที่เห็นด้วยตา หรือนิมิตของผู้ที่กำลังถือเอา ชื่อว่า อุคคหนิมิต. นิมิตที่คล้ายคลึงกับอุคคหนิมิตนั้น อันปราศจากโทษของกสิณมีสีเป็นต้น เพราะเป็นอารมณ์ของอุปจารภาวนาและอัปปนาภาวนา ชื่อว่า ปฏิภาคนิมิต. 6. පථවීයෙව කසිණං එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනන්තස්ස ඵරිතබ්බතාය සකලට්ඨෙනාති පථවීකසිණං, කසිණමණ්ඩලං. පටිභාගනිමිත්තං, තදාරම්මණඤ්ච ඣානං ‘පථවීකසිණ’න්ති වුච්චති. තථා ආපොකසිණාදීසුපි. තත්ථ පථවාදීනි චත්තාරි භූතකසිණානි. නීලාදීනි චත්තාරි වණ්ණකසිණානි, පරිච්ඡින්නාකාසො ආකාසකසිණං, චන්දාදිආලොකො ආලොකකසිණන්ති දට්ඨබ්බං. ๖. ปฐวีกสิณ คือแผ่นดินนั่นแหละเป็นกสิณ โดยความหมายว่าทั้งหมด เพราะพึงแผ่ไปได้หาที่สุดมิได้ โดยไม่ตั้งอยู่เพียงส่วนเดียว ได้แก่ กสิณมณฑล. แม้ปฏิภาคนิมิต และฌานที่มีปฏิภาคนิมิตนั้นเป็นอารมณ์ ก็เรียกว่า 'ปฐวีกสิณ'. ในอาโปกสิณเป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน. ในกสิณเหล่านั้น พึงทราบว่า กสิณคือภูตรูป ๔ มีปฐวีกสิณเป็นต้น, กสิณคือสี ๔ มีนีลกสิณเป็นต้น, อากาศที่ถูกกำหนด (ช่องว่าง) คือ อากาสกสิณ, แสงสว่างมีแสงจันทร์เป็นต้น คือ อาโลกกสิณ. 7. උද්ධං ධුමාතං සූනං ඡවසරීරං උද්ධුමාතං, තදෙව කුච්ඡිතට්ඨෙනඋද්ධුමාතකං. එවං සෙසෙසුපි. සෙතරත්තාදිනා විමිස්සිතං යෙභුය්‍යෙන නීලවණ්ණං ඡවසරීරං විනීලකං විසෙසතො නීලකන්ති කත්වා. විස්සවන්තපුබ්බකං විපුබ්බකං. මජ්ඣෙ ද්විධා ඡින්නං විච්ඡිද්දකං. සොණසිඞ්ගාලාදීහි විවිධාකාරෙන ඛායිතං [Pg.259] වික්ඛායිතකං. සොණසිඞ්ගාලාදීහි විවිධෙනාකාරෙන ඛණ්ඩිත්වා තත්ථ තත්ථ ඛිත්තං වික්ඛිත්තකං. කාකපදාදිආකාරෙන සත්ථෙන හනිත්වා විවිධං ඛිත්තං හතවික්ඛිත්තකං. ලොහිතපග්ඝරණකං ලොහිතකං. කිමිකුලපග්ඝරණකං පුළවකං. අන්තමසො එකම්පි අට්ඨි අට්ඨිකං. ๗. ซากศพที่พองขึ้นอืด ชื่อว่า อุทธุมาตะ, ซากศพนั้นนั่นแหละ โดยความหมายว่าน่าเกลียด ชื่อว่า อุทธุมาตกะ. ในอสุภะที่เหลือก็เช่นเดียวกัน. ซากศพที่มีสีเขียวคล้ำโดยมาก เพราะระคนด้วยสีขาวและสีแดงเป็นต้น ชื่อว่า วินีลกะ เพราะกระทำความหมายว่าเขียวคล้ำเป็นพิเศษ. ซากศพที่มีหนองไหลเยิ้ม ชื่อว่า วิปุพพกะ. ซากศพที่ขาดเป็นสองท่อนในท่ามกลาง ชื่อว่า วิฉิททกะ. ซากศพที่ถูกสัตว์มีสุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นกัดกินโดยอาการต่างๆ ชื่อว่า วิกขายิตกะ. ซากศพที่ถูกสัตว์มีสุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้นกัดทึ้งแล้วทิ้งไว้ในที่นั้นๆ ชื่อว่า วิกขิตตกะ. ซากศพที่ถูกฟันด้วยศัสตราเป็นต้นโดยอาการเหมือนรอยเท้ากาแล้วทิ้งไว้กระจัดกระจาย ชื่อว่า หตวิกขิตตกะ. ซากศพที่มีเลือดไหลออก ชื่อว่า โลหิตกะ. ซากศพที่มีหมู่หนอนไชชอน ชื่อว่า ปุฬุวกะ. แม้กระดูกเพียงชิ้นเดียว ชื่อว่า อัฏฐิกะ. 8. අනු අනු සරණං අනුස්සති, අරහතාදිබුද්ධගුණාරම්මණා අනුස්සති බුද්ධානුස්සති. ස්වාක්ඛාතතාදිධම්මගුණාරම්මණා අනුස්සති ධම්මානුස්සති. සුප්පටිපන්නතාදිසංඝගුණාරම්මණා අනුස්සති සංඝානුස්සති. අඛණ්ඩතාදිනා සුපරිසුද්ධස්ස අත්තනො සීලගුණස්ස අනුස්සරණං සීලානුස්සති. විගතමලමච්ඡෙරතාදිවසෙන අත්තනො චාගානුස්සරණං චාගානුස්සති. ‘‘යෙහි සද්ධාදීහි සමන්නාගතා දෙවා දෙවත්තං ගතා, තාදිසා ගුණා මයි සන්තී’’ති එවං දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණානුස්සරණං දෙවතානුස්සති. සබ්බදුක්ඛූපසමභූතස්ස නිබ්බානස්ස ගුණානුස්සරණං උපසමානුස්සති. ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදභූතස්ස මරණස්ස අනුස්සරණං මරණානුස්සති. කෙසාදිකායකොට්ඨාසෙ ගතා පවත්තා සති කායගතාසති. ආනඤ්ච අපානඤ්ච ආනාපානං, අස්සාසපස්සාසා, තදාරම්මණා සති ආනාපානස්සති. ๘. การระลึกเนืองๆ ชื่อว่า อนุสสติ. อนุสสติที่มีพระพุทธคุณมีอรหันตคุณเป็นอารมณ์ ชื่อว่า พุทธานุสสติ. อนุสสติที่มีพระธรรมคุณมีสวากขาตธรรมเป็นอารมณ์ ชื่อว่า ธัมมานุสสติ. อนุสสติที่มีพระสังฆคุณมีสุปฏิปันนคุณเป็นอารมณ์ ชื่อว่า สังฆานุสสติ. การระลึกถึงคุณแห่งศีลของตนที่บริสุทธิ์ยิ่งด้วยความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้น ชื่อว่า สีลานุสสติ. การระลึกถึงคุณแห่งจาคะของตนด้วยอำนาจความเป็นผู้มีมลทินคือความตระหนี่ไปปราศแล้วเป็นต้น ชื่อว่า จาคานุสสติ. การระลึกถึงคุณมีศรัทธาเป็นต้นของตน โดยตั้งเทวดาไว้ในฐานะพยานว่า 'เทวดาทั้งหลายประกอบด้วยคุณมีศรัทธาเป็นต้นเหล่าใด จึงถึงความเป็นเทวดา คุณเช่นนั้นมีอยู่ในเรา' ดังนี้ ชื่อว่า เทวตานุสสติ. การระลึกถึงคุณแห่งพระนิพพานอันเป็นที่สงบระงับทุกข์ทั้งปวง ชื่อว่า อุปสมานุสสติ. การระลึกถึงความตายอันเป็นการขาดแห่งชีวิตินทรีย์ ชื่อว่า มรณานุสสติ. สติที่ตั้งมั่นอยู่ในส่วนแห่งกายมีผมเป็นต้น ชื่อว่า กายคตาสติ. ลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ชื่อว่า อานาปานะ คือ อัสสาสะและปัสสาสะ, สติที่มีอานาปานะนั้นเป็นอารมณ์ ชื่อว่า อานาปานัสสติ. 9. මිජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්තා, මිත්තෙසු භවාති වා මෙත්තා, සා සත්තානං හිතසුඛූපසංහරණලක්ඛණා. පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා කරුණා. පරසම්පත්තිපමොදලක්ඛණා මුදිතා. ඉට්ඨානිට්ඨෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛා. අප්පමාණසත්තාරම්මණත්තා අප්පමඤ්ඤා. උත්තමවිහාරභාවතො, උත්තමානං වා විහාරභාවතො බ්‍රහ්මවිහාරො. ๙. ธรรมชาติที่รักใคร่ หรือธรรมชาติที่สนิทสนม ชื่อว่า เมตตา เพราะมีอยู่ในมิตร, เมตตานั้นมีการนำเข้าไปซึ่งประโยชน์และความสุขแก่สัตว์ทั้งหลายเป็นลักษณะ. กรุณามีความปรารถนาจะถอนขึ้นซึ่งทุกข์ของผู้อื่นเป็นลักษณะ. มุทิตามีความบันเทิงในสมบัติของผู้อื่นเป็นลักษณะ. อุเบกขามีการดำเนินไปโดยอาการเป็นกลางในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาเป็นลักษณะ. ชื่อว่า อัปปมัญญา เพราะมีสัตว์หาประมาณมิได้เป็นอารมณ์. ชื่อว่า พรหมวิหาร เพราะเป็นเครื่องอยู่ชั้นเลิศ หรือเพราะเป็นเครื่องอยู่ของท่านผู้ประเสริฐ. 10. ගමනපරියෙසනපරිභොගාදිපච්චවෙක්ඛණවසෙන [Pg.260] කබළීකාරාහාරෙ පටිකූලන්ති පවත්තා සඤ්ඤා ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා. ๑๐. สัญญาที่ดำเนินไปโดยความเป็นของปฏิกูลในกวฬิงการาหาร โดยการพิจารณาการไป การแสวงหา และการบริโภคเป็นต้น ชื่อว่า อาหาเรปฏิกูลสัญญา. 11. පථවීධාතුආදීනං චතුන්නං ධාතූනං සලක්ඛණතො කෙසාදිසසම්භාරාදිතො ච වවත්ථානං චතුධාතුවවත්ථානං. ๑๑. การกำหนดธาตุ ๔ มีปฐวีธาตุเป็นต้น โดยลักษณะเฉพาะของตน และโดยส่วนประกอบมีผมเป็นต้น ชื่อว่า จตุธาตุววัตถาน. 12. අරූපෙ ආරම්මණෙ පවත්තා ආරුප්පා. ๑๒. ภาวะที่ดำเนินไปในอารมณ์อันเป็นอรูป ชื่อว่า อารุปปะ. නිමිත්තභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความต่างแห่งนิมิต จบแล้ว. සප්පායභෙදවණ්ණනා การพรรณนาความต่างแห่งสัปปายะ. 13. ඉදානි තස්ස තස්ස පුග්ගලස්ස චරිතානුකූලකම්මට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘චරිතාසු පනා’’ත්‍යාදිමාහ. රාගො ව චරිතං පකති එතස්සාති රාගචරිතො, රාගබහුලො පුග්ගලො, රාගස්ස උජුවිපච්චනීකභාවතො අසුභකම්මට්ඨානං තස්ස සප්පායං. ආනාපානං මොහචරිතස්ස, විතක්කචරිතස්ස ච සප්පායං බුද්ධිවිසයභාවෙන මොහප්පටිපක්ඛත්තා, විතක්කසන්ධාවනස්ස නිවාරකත්තා ච. ඡ බුද්ධානුස්සතිආදයො සද්ධාචරිතස්ස සප්පායා සද්ධාවුද්ධිහෙතුභාවතො. ๑๓. บัดนี้ เพื่อแสดงกรรมฐานที่เหมาะสมกับจริตของบุคคลนั้นๆ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "caritāsu pana" (ก็ในจริตทั้งหลายนั้น). ราคะนั่นแหละเป็นจริต เป็นปกติของบุคคลนั้น ชื่อว่า ราคจริต คือบุคคลผู้มีราคะมาก กรรมฐานอสุภะเป็นสัปปายะแก่บุคคลนั้น เพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อราคะ. อานาปานะเป็นสัปปายะแก่โมหจริตและวิตกจริต เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อโมหะโดยความเป็นอารมณ์ของปัญญา และเพราะเป็นเครื่องห้ามการซัดส่ายแห่งวิตก. อนุสสติ ๖ มีพุทธานุสสติเป็นต้น เป็นสัปปายะแก่สัทธาจริต เพราะเป็นเหตุแห่งความเจริญของศรัทธา. 17. මරණඋපසමසඤ්ඤාවවත්ථානානි බුද්ධිචරිතස්ස සප්පායානි ගම්භීරභාවතො බුද්ධියා එව විසයත්තා. ๑๗. มรณานุสสติ อุปสมานุสสติ สัญญา และววัตถาน เป็นสัปปายะแก่พุทธิจริต เพราะมีความลึกซึ้ง และเพราะเป็นอารมณ์ของปัญญาเท่านั้น. 18. සෙසානීති චතුබ්බිධභූතකසිණආකාසආලොකකසිණආරුප්පචතුක්කවසෙන දසවිධානි. තත්ථාපීති තෙසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු. පුථුලං මොහචරිතස්ස සප්පායං සම්බාධෙ ඔකාසෙ චිත්තස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය සම්මුය්හනතො. ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්ස සප්පායං මහන්තාරම්මණස්ස විතක්කසන්ධාවනපච්චයත්තා. උජුවිපච්චනීකතො චෙව අතිසප්පායතාය [Pg.261] චෙතං වුත්තං. රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා, සද්ධාදීනං වා අනුපකාරිකා කසිණාදිභාවනා නාම නත්ථි. ๑๘. ที่เหลือ คือ กสิณธาตุ ๔ อากาสกสิณ อาโลกกสิณ และอรูป ๔ รวมเป็น ๑๐ อย่าง. แม้ในกรรมฐาน ๑๐ อย่างเหล่านั้น กสิณที่กว้างขวางเป็นสัปปายะแก่โมหจริต เพราะจิตย่อมหลงใหลมากยิ่งขึ้นในที่คับแคบ. กสิณที่เล็กเป็นสัปปายะแก่วิตกจริต เพราะอารมณ์ที่ใหญ่เป็นปัจจัยแห่งการซัดส่ายของวิตก. คำนี้กล่าวไว้โดยความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงและโดยความเป็นสัปปายะอย่างยิ่ง. แต่การเจริญกสิณเป็นต้น ที่ไม่ข่มราคะเป็นต้น หรือไม่เป็นอุปการะแก่ศรัทธาเป็นต้นนั้น ไม่มี. සප්පායභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความต่างแห่งสัปปายะ จบแล้ว. භාවනාභෙදවණ්ණනා การพรรณนาความต่างแห่งภาวนา. 19. සබ්බත්ථාපීති චත්තාලීසකම්මට්ඨානෙසුපි නත්ථි අප්පනා, බුද්ධගුණාදීනං පරමත්ථභාවතො, අනෙකවිධත්තා, එකස්සපි ගම්භීරභාවතො ච. බුද්ධානුස්සතිආදීසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු අප්පනාවසෙන සමාධිස්ස පතිට්ඨාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අප්පනාභාවං අප්පත්වා සමාධි උපචාරභාවෙන පතිට්ඨාති. ලොකුත්තරසමාධි, පන දුතියචතුත්ථාරුප්පසමාධි ච සභාවධම්මෙපි භාවනාවිසෙසවසෙන අප්පනං පාපුණාති. විසුද්ධිභාවනානුක්කමවසෙන හි ලොකුත්තරො අප්පනං පාපුණාති. ආරම්මණසමතික්කමභාවනාවසෙන ආරුප්පසමාධි. අප්පනාප්පත්තස්සෙව හි චතුත්ථජ්ඣානසමාධිනො ආරම්මණසමතික්කමනමත්තං හොති. ๑๙. แม้ในกรรมฐานทั้ง ๔๐ อย่าง (ในกรรมฐาน ๑๐ อย่างเหล่านี้) ก็ไม่มีอัปปนา เพราะพระพุทธคุณเป็นต้นเป็นปรมัตถธรรม มีหลายชนิด และแม้ชนิดเดียวก็ลึกซึ้ง. ในกรรมฐาน ๑๐ อย่าง มีพุทธานุสสติเป็นต้น สมาธิไม่สามารถตั้งมั่นโดยเป็นอัปปนาได้ เพราะฉะนั้น สมาธิจึงตั้งมั่นโดยเป็นอุปจาระ โดยไม่ถึงความเป็นอัปปนา. แต่โลกุตตรสมาธิ และอรูปสมาธิที่ ๒ และที่ ๔ ย่อมถึงอัปปนาแม้ในสภาวธรรม โดยภาวนาพิเศษ. โลกุตตรสมาธินั้น ย่อมถึงอัปปนาโดยลำดับแห่งวิสุทธิภาวนา. อรูปสมาธิ ย่อมถึงอัปปนาโดยภาวนาที่ก้าวล่วงอารมณ์. การก้าวล่วงอารมณ์นั้น ย่อมมีแก่จตุตถฌานสมาธิที่ถึงอัปปนาแล้วเท่านั้น. 21. පඤ්චපි ඣානානි එතෙසමත්ථි, තත්ථ නියුත්තානීති වා පඤ්චකජ්ඣානිකානි. ๒๑. ฌานทั้ง ๕ มีอยู่ในกรรมฐานเหล่านี้ หรือกรรมฐานเหล่านี้ประกอบด้วยฌานทั้ง ๕ จึงชื่อว่า ปัญจกฌานิกะ. 22. අසුභභාවනාය පටිකූලාරම්මණත්තා චණ්ඩසොතාය නදියා අරිත්තබලෙන නාවා විය විතක්කබලෙනෙව තත්ථ චිත්තං පවත්තතීති අසුභකම්මට්ඨානෙ අවිතක්කජ්ඣානාසම්භවතො ‘‘පඨමජ්ඣානිකා’’ති වුත්තං. ๒๒. เพราะอสุภภาวนามีอารมณ์เป็นปฏิกูล จิตย่อมดำเนินไปในอสุภะด้วยกำลังแห่งวิตกเท่านั้น เหมือนเรือที่แล่นไปในแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยวด้วยกำลังแห่งหางเสือ ฉะนั้น เพราะอวิตักกฌานเป็นไปไม่ได้ในอสุภกรรมฐาน จึงกล่าวว่า "ปฐมฌานิกะ". 23. මෙත්තාකරුණාමුදිතානං දොමනස්සසහගතබ්‍යාපාදවිහිංසානභිරතීනං පහායකත්තා දොමනස්සප්පටිපක්ඛෙන සොමනස්සෙනෙව සහගතතා යුත්තාති ‘‘මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකා’’ති වුත්තා. ๒๓. เพราะเมตตา กรุณา มุทิตา เป็นเครื่องละพยาบาท วิหิงสา และความไม่ยินดีที่สหรคตด้วยโทมนัส และเพราะความเป็นไปพร้อมด้วยโสมนัสเท่านั้น เป็นปฏิปักษ์ต่อโทมนัส จึงสมควร จึงกล่าวว่า "เมตตาเป็นต้น ๓ อย่าง เป็นจตุกกฌานิกะ". 24. ‘‘සබ්බෙ [Pg.262] සත්තා සුඛිතා හොන්තු, දුක්ඛා මුච්චන්තු, ලද්ධසුඛසම්පත්තිතො මා විගච්ඡන්තූ’’ති මෙත්තාදිවසප්පවත්තබ්‍යාපාරත්තයං පහාය කම්මස්සකතාදස්සනෙන සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තභාවනානිබ්බත්තාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය බලවතරත්තා උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස සුඛසහගතාසම්භවතො ‘‘උපෙක්ඛා පඤ්චමජ්ඣානිකා’’ති වුත්තා. ๒๔. เพราะอุเบกขาพรหมวิหารไม่มีสุขสหรคต และเพราะอุเบกขาในสัตว์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากการเจริญภาวะที่เป็นกลาง โดยการเห็นกรรมัสสกตาธรรม ละการกระทำ ๓ อย่างที่ดำเนินไปตามอำนาจเมตตาเป็นต้นว่า "ขอสัตว์ทั้งหลายจงเป็นสุขเถิด จงพ้นจากทุกข์เถิด อย่าได้พรากจากสุขสมบัติที่ได้แล้วเถิด" จึงมีกำลังกว่า จึงกล่าวว่า "อุเบกขาเป็นปัญจมฌานิกะ". භාවනාභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาความต่างแห่งภาวนา จบแล้ว. ගොචරභෙදවණ්ණනා การพรรณนาความต่างแห่งโคจร. 26. යථාරහන්ති තංතංආරම්මණානුරූපතො. කස්සචි ආරම්මණස්ස අපරිබ්‍යත්තතාය ‘‘පරියායෙනා’’ති වුත්තං. ๒๖. ตามสมควร คือตามความเหมาะสมแก่อารมณ์นั้นๆ. เพราะอารมณ์บางอย่างไม่ปรากฏชัด จึงกล่าวว่า "โดยปริยาย". 27. කසිණාසුභකොට්ඨාසානාපානස්සතීස්වෙව හි පරිබ්‍යත්තනිමිත්තසම්භවොති. ๒๗. เพราะนิมิตที่ปรากฏชัด ย่อมมีได้ในกสิณ อสุภะ ส่วนแห่งกาย และอานาปานัสสติเท่านั้น. 28. පථවීමණ්ඩලාදීසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාති ආදිම්හි තාව චතුපාරිසුද්ධිසීලං විසොධෙත්වා දසවිධං පලිබොධං උපච්ඡින්දිත්වා පියගරුභාවනීයාදිගුණසමන්නාගතං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො චරියානුකූලං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අට්ඨාරසවිධං අනනුරූපවිහාරං පහාය පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතෙ අනුරූපවිහාරෙ විහරන්තස්ස කෙසනඛහරණාදිඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා කසිණමණ්ඩලාදීනි පුරතො කත්වා ආනාපානකොට්ඨාසාදීසු චිත්තං ඨපෙත්වා නිසීදිත්වා ‘‘පථවී පථවී’’ත්‍යාදිනා තංතංභාවනානුක්කමෙන පථවීකසිණාදීසු තංතදාරම්මණෙසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්ස. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන භාවනා විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 1.54 ආදයො) ගහෙතබ්බා. දුවිධම්පි හි භාවනාවිධානං ඉධ ආචරියෙන [Pg.263] අතිසඞ්ඛෙපතො වුත්තං, තදත්ථදස්සනත්ථඤ්ච විත්ථාරනයෙ ආහරියමානෙ අතිප්පපඤ්චො සියාති මයම්පි තං න විත්ථාරෙස්සාම. යදා පන තං නිමිත්තං චිත්තෙන සමුග්ගහිතන්ති එවං පවත්තානුපුබ්බභාවනාවසෙන යදා තං පරිකම්මනිමිත්තං චිත්තෙන සම්මා උග්ගහිතං හොති. මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගතන්ති චක්ඛුං නිම්මීලෙත්වා, අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා වා මනසි කරොන්තස්ස කසිණමණ්ඩලසදිසමෙව හුත්වා මනොද්වාරිකජවනානං ආපාථං ආගතං හොති. ๒๘. สำหรับผู้ที่กำลังยกนิมิตขึ้นในปฐวีกสิณเป็นต้นนั้น ในเบื้องต้น พึงชำระศีล ๔ ประการให้บริสุทธิ์ ตัดปลิโพธ ๑๐ อย่างเสีย เข้าไปหาบัณฑิตมิตรผู้ประกอบด้วยคุณมีน่ารัก น่าเคารพ น่าเจริญเป็นต้น ถือเอากรรมฐานที่เหมาะสมกับจริตของตน ละวิหารที่ไม่เหมาะสม ๑๘ อย่างแล้ว อยู่ในวิหารที่เหมาะสมประกอบด้วยองค์ ๕ ทำการตัดปลิโพธเล็กน้อยมีผมและเล็บเป็นต้นเสีย ตั้งกสิณมณฑลเป็นต้นไว้ข้างหน้า ตั้งจิตไว้ในส่วนแห่งอานาปานะเป็นต้น นั่งลงแล้วยกนิมิตขึ้นในอารมณ์นั้นๆ ในปฐวีกสิณเป็นต้น โดยลำดับแห่งภาวนานั้นๆ ด้วยคำว่า "ปฐวี ปฐวี" เป็นต้น. นี้เป็นความย่อในเรื่องนี้. ส่วนภาวนาโดยพิสดาร พึงถือเอาจากวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๕๔ เป็นต้น). เพราะว่า วิธีการภาวนาทั้ง ๒ อย่างนี้ อาจารย์กล่าวไว้โดยย่ออย่างยิ่งในที่นี้ และหากจะนำมาแสดงโดยพิสดารเพื่อแสดงอรรถนั้น ก็จะพึงเป็นความฟุ่มเฟือยเกินไป เราจึงจะไม่พรรณนาเรื่องนั้นโดยพิสดาร. แต่เมื่อใดนิมิตนั้นอันจิตยกขึ้นพร้อมแล้ว คือเมื่อใดปริกรรมนิมิตนั้นอันจิตยกขึ้นพร้อมดีแล้ว โดยลำดับแห่งภาวนาที่ดำเนินไปอย่างนี้. ถึงคลองแห่งมโนทวาร คือเมื่อหลับตา หรือไปที่อื่นแล้วมนสิการ นิมิตนั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับกสิณมณฑล มาถึงคลองแห่งมโนทวารชวนะ. 29. සමාධියතීති විසෙසතො චිත්තෙකග්ගතාපත්තියා සමාහිතා හොති. ๒๙. ชื่อว่าตั้งมั่นแล้ว เพราะเป็นจิตที่ตั้งมั่นแล้วด้วยการถึงซึ่งความมีอารมณ์เป็นอันเดียวแห่งจิตโดยพิเศษ 30. චිත්තසමාධානවසෙන පුග්ගලොපි සමාහිතොයෙවාති වුත්තං ‘‘තථා සමාහිතස්සා’’ති. තප්පටිභාගන්ති උග්ගහනිමිත්තසදිසං, තතොයෙව හි තං ‘‘පටිභාගනිමිත්ත’’න්ති වුච්චති. තං පන උග්ගහනිමිත්තතො අතිපරිසුද්ධං හොති. වත්ථුධම්මවිමුච්චිතන්ති පරමත්ථධම්මතො විමුත්තං, වත්ථුධම්මතො වා කසිණමණ්ඩලගතකසිණදොසතො විනිමුත්තං. භාවනාය නිබ්බත්තත්තා භාවනාමයං. සමප්පිතන්ති සුට්ඨු අප්පිතං. ๓๐. แม้บุคคลก็ชื่อว่าตั้งมั่นแล้วโดยการตั้งมั่นแห่งจิต ดังที่ตรัสไว้ว่า "แก่บุคคลผู้ตั้งมั่นแล้วอย่างนั้น" คำว่า "ปฏิภาคนิมิตนั้น" คือเหมือนกับอุคคหนิมิต เพราะเหตุนั้นแล นิมิตนั้นจึงชื่อว่า "ปฏิภาคนิมิต" แต่นิมิตนั้นย่อมบริสุทธิ์ยิ่งกว่าอุคคหนิมิต คำว่า "พ้นจากวัตถุธรรม" คือพ้นจากปรมัตถธรรม หรือพ้นจากโทษของกสิณที่อยู่ในกสิณมณฑลอันเป็นวัตถุธรรม ชื่อว่า "ภาวนามัย" เพราะเกิดขึ้นด้วยภาวนา คำว่า "สมัปปิตะ" คือตั้งไว้ดีแล้ว 31. තතො පට්ඨායාති පටිභාගනිමිත්තුප්පත්තිතො පට්ඨාය. ๓๑. คำว่า "แต่นั้นเป็นต้นไป" คือตั้งแต่ปฏิภาคนิมิตเกิดขึ้นเป็นต้นไป 33. පඤ්චසු ඣානඞ්ගෙසු එකෙකාරම්මණෙ උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං චතුපඤ්චජවනකතිපයභවඞ්ගතො පරං අගන්ත්වා අපරාපරං ඣානඞ්ගාවජ්ජනසමත්ථතා ආවජ්ජනවසිතා නාම. සමාපජ්ජිතුකාමතානන්තරං කතිපයභවඞ්ගතො පරං අගන්ත්වා උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං සමාපජ්ජිතුං සමත්ථතා සමාපජ්ජනවසිතා නාම. සෙතු විය සීඝසොතාය නදියා ඔඝං භවඞ්ගවෙගං උපච්ඡින්දිත්වා යථාපරිච්ඡින්නකාලං ඣානං ඨපෙතුං සමත්ථතා භවඞ්ගපාතතො රක්ඛණයොග්‍යතා අධිට්ඨානවසිතා නාම. යථා පරිච්ඡින්නකාලං අනතික්කමිත්වා ඣානතො වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතා නාම. අථ වා යථාපරිච්ඡින්නකාලතො උද්ධං ගන්තුං අදත්වා ඨපනසමත්ථතා අධිට්ඨානවසිතා [Pg.264] නාම. යථාපරිච්ඡින්නකාලතො අන්තො අවුට්ඨහිත්වා යථාකාලවසෙනෙව වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතා නාමාති අලමතිප්පපඤ්චෙන. පච්චවෙක්ඛණවසිතා පන ආවජ්ජනවසිතාය එව සිද්ධා. ආවජ්ජනානන්තරජවනානෙව හි පච්චවෙක්ඛණජවනානි නාම. විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගං පහානායාති දුතියජ්ඣානාදීහි විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගානං ඣානක්ඛණෙ අනුප්පාදාය. පදහතොති පරිකම්මං කරොන්තස්ස. තස්ස පන උපචාරභාවනා නිප්ඵන්නා නාම හොති විතක්කාදීසු නිකන්තිවික්ඛම්භනතො පට්ඨායාති දට්ඨබ්බං. යථාරහන්ති තංතංඣානිකකසිණාදිආරම්මණානුරූපං. ๓๓. ความสามารถในการน้อมนึกองค์ฌานซ้ำๆ กัน โดยไม่ล่วงเลยภวังค์เพียงเล็กน้อยอันมีชวนะ ๔-๕ ขณะไป หลังจากอาวัชชนะเกิดขึ้นในอารมณ์แต่ละอย่างในองค์ฌาน ๕ ชื่อว่า อาวัชชนวสี ความสามารถในการเข้าฌานหลังจากอาวัชชนะเกิดขึ้น โดยไม่ล่วงเลยภวังค์เพียงเล็กน้อยไป หลังจากความปรารถนาจะเข้าฌาน ชื่อว่า สมาปัชชนวสี ความสามารถในการดำรงฌานไว้ตามกำหนดเวลา โดยตัดกระแสภวังค์อันเชี่ยวกรากเหมือนเขื่อนกั้นกระแสน้ำในแม่น้ำที่ไหลเชี่ยว และความเหมาะสมในการป้องกันจากการตกภวังค์ ชื่อว่า อธิฏฐานวสี ความสามารถในการออกจากฌานโดยไม่ล่วงเลยกำหนดเวลา ชื่อว่า วุฏฐานวสี อีกนัยหนึ่ง ความสามารถในการดำรงไว้โดยไม่ให้ล่วงเลยกำหนดเวลา ชื่อว่า อธิฏฐานวสี ความสามารถในการออกจากฌานตามกำหนดเวลา โดยไม่ออกก่อนกำหนดเวลา ชื่อว่า วุฏฐานวสี ดังนี้ ไม่ต้องขยายความมากไปกว่านี้ ส่วนปัจจเวกขณวสีนั้นสำเร็จได้ด้วยอาวัชชนวสีนั่นเอง เพราะชวนะที่เกิดต่อจากอาวัชชนะนั่นแหละ ชื่อว่า ปัจจเวกขณชวนะ คำว่า "เพื่อละองค์ฌานอันหยาบมีวิตกเป็นต้น" คือเพื่อไม่ให้องค์ฌานอันหยาบมีวิตกเป็นต้นเกิดขึ้นในขณะแห่งฌานด้วยทุติยฌานเป็นต้น คำว่า "ย่อมเพียรพยายาม" คือแก่บุคคลผู้กระทำบริกรรม พึงทราบว่า ภาวนาที่เป็นอุปจาระของเขานั้นชื่อว่าสำเร็จแล้ว ตั้งแต่การข่มความพอใจในวิตกเป็นต้น คำว่า "ตามสมควร" คือตามสมควรแก่อารมณ์มีกสิณเป็นต้นอันเป็นของฌานนั้นๆ 36. ආකාසකසිණස්ස උග්ඝාටෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘ආකාසවජ්ජිතෙසූ’’ති. කසිණන්ති කසිණපටිභාගනිමිත්තං. උග්ඝාටෙත්වාති අමනසිකාරවසෙන උද්ධරිත්වා. අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්සාති ‘‘අනන්තං ආකාසං, අනන්තං ආකාස’’න්ති ආකාසං ආරබ්භ පරිකම්මං කරොන්තස්ස, න පන කෙවලං ‘‘අනන්තං අනන්ත’’න්ති. එවං විඤ්ඤාණඤ්චායතනෙපි. ‘‘අනන්ත’’න්ති අවත්වාපි ‘‘ආකාසො ආකාසො (විසුද්ධි. 1.276), විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණ’’න්ති (විසුද්ධි. 1.281) මනසි කාතුං වට්ටතීති ආචරියා. ๓๖. เพราะอากาสกสิณไม่สามารถเพิกออกได้ จึงตรัสว่า "เว้นอากาสกสิณ" คำว่า "กสิณ" คือปฏิภาคนิมิตของกสิณ คำว่า "เพิกออกแล้ว" คือถอนออกแล้วด้วยอำนาจการไม่ใส่ใจ คำว่า "แก่บุคคลผู้กระทำบริกรรมโดยความเป็นอนันตะ" คือแก่บุคคลผู้กระทำบริกรรมปรารภอากาศว่า "อากาศหาที่สุดมิได้, อากาศหาที่สุดมิได้" ไม่ใช่เพียงแค่ "หาที่สุดมิได้, หาที่สุดมิได้" แม้วิญญาณัญจายตนะก็เช่นกัน อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า แม้ไม่กล่าวว่า "หาที่สุดมิได้" ก็ควรใส่ใจว่า "อากาศ อากาศ" (วิสุทธิ. 1.276), "วิญญาณ วิญญาณ" (วิสุทธิ. 1.281) 39. ‘‘සන්තමෙතං, පණීතමෙත’’න්ති පරිකම්මං කරොන්තස්සාති අභාවමත්තාරම්මණතාය ‘‘එතං සන්තං, එතං පණීත’’න්ති භාවෙන්තස්ස. ๓๙. คำว่า "แก่บุคคลผู้กระทำบริกรรมว่า 'สิ่งนี้สงบ, สิ่งนี้ประณีต'" คือแก่บุคคลผู้เจริญภาวนาว่า "สิ่งนี้สงบ, สิ่งนี้ประณีต" โดยมีอารมณ์เป็นเพียงความไม่มีอยู่ 40. අවසෙසෙසු චාති කසිණාදීහි සහ අප්පනාවහකම්මට්ඨානතො අවසෙසෙසු බුද්ධානුස්සතිආදීසු අට්ඨසු[Pg.265], සඤ්ඤාවවත්ථානෙසු චාති දසසු කම්මට්ඨානෙසු. පරිකම්මං කත්වාති ‘‘සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො’’ත්‍යාදිනා (විසුද්ධි. 1.124) වුත්තවිධානෙන පරිකම්මං කත්වා. සාධුකමුග්ගහිතෙති බුද්ධාදිගුණනින්නපොණපබ්භාරචිත්තතාවසෙන සුට්ඨු උග්ගහිතෙ. පරිකම්මඤ්ච සමාධියතීති පරිකම්මභාවනා සමාහිතා නිප්ඵජ්ජති. උපචාරො ච සම්පජ්ජතීති නීවරණානි වික්ඛම්භෙන්තො උපචාරසමාධි ච උප්පජ්ජති. ๔๐. คำว่า "และในกัมมัฏฐานที่เหลือ" คือในกัมมัฏฐาน ๘ มีพุทธานุสสติเป็นต้นที่เหลือจากกัมมัฏฐานที่นำไปสู่อัปปนาพร้อมด้วยกสิณเป็นต้น และในกัมมัฏฐาน ๑๐ คือสัญญาและววัฏฐาน คำว่า "กระทำบริกรรมแล้ว" คือกระทำบริกรรมแล้วด้วยวิธีที่กล่าวไว้ว่า "พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์อย่างนี้ เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอย่างนี้" เป็นต้น (วิสุทธิ. 1.124) คำว่า "เรียนเอาดีแล้ว" คือเรียนเอาไว้ดีแล้วด้วยอำนาจความเป็นจิตที่น้อมไป โน้มไป โอนไปในคุณของพระพุทธเจ้าเป็นต้น คำว่า "และบริกรรมย่อมตั้งมั่น" คือบริกรรมภาวนาย่อมสำเร็จเป็นสมาธิ คำว่า "และอุปจาระย่อมสำเร็จ" คืออุปจารสมาธิย่อมเกิดขึ้นโดยข่มนิวรณ์ไว้ได้ 41. අභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානන්ති අභිවිසෙසතො ජානනට්ඨෙන අභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ඉද්ධිවිධාදිපඤ්චලොකියාභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානං, අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වාති කසිණානුලොමාදීහි චුද්දසහාකාරෙහි (විසුද්ධි. 2.365) චිත්තං පරිදමෙත්වා අභිනීහාරක්ඛමං කත්වා උපෙක්ඛෙකග්ගතායොගතො අනුරූපත්තා ච රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානමෙව අභිඤ්ඤානං පාදකං පතිට්ඨාභූතං පථවාදිකසිණාරම්මණං පඤ්චමජ්ඣානං, තං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය. අධිට්ඨෙය්‍යාදිකමාවජ්ජෙත්වාති ඉද්ධිවිධඤාණස්ස පරිකම්මකාලෙ අධිට්ඨාතබ්බං විකුබ්බනීයං සතාදිකං කොමාරරූපාදිකං, දිබ්බසොතස්ස පරිකම්මකාලෙ ථූලසුඛුමභෙදං සද්දං, චෙතොපරියඤාණස්ස පරිකම්මකාලෙ පරස්ස හදයඞ්ගතවණ්ණදස්සනෙන සරාගාදිභෙදං චිත්තං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පරිකම්මසමයෙ පුරිමභවෙසු චුතිචිත්තාදිභෙදං පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධං, දිබ්බචක්ඛුස්ස පරිකම්මසමයෙ ඔභාසඵරිතට්ඨානගතං රූපං වා ආවජ්ජෙත්වා. ๔๑. คำว่า "เป็นไปโดยอภิญญา" คือเป็นไปโดยโลกิยอภิญญา ๕ มีอิทธิวิธีเป็นต้น อันชื่อว่าอภิญญาโดยอรรถว่ารู้ยิ่งโดยพิเศษ คำว่า "ออกจากปัญจมฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาแล้ว" คือออกจากปัญจมฌานอันเป็นบาท เป็นที่ตั้งแห่งอภิญญา ซึ่งเป็นปัญจมฌานที่มีปฐวีกสิณเป็นต้นเป็นอารมณ์ อันเป็นรูปาวจรปัญจมฌานนั่นเอง เพราะเหมาะสมด้วยการประกอบด้วยอุเบกขาและเอกัคคตา โดยฝึกจิตด้วยอาการ ๑๔ มีกสิณานุโลมเป็นต้น (วิสุทธิ. 2.365) ให้ควรแก่การน้อมไป โดยเข้าฌานนั้นแล้วออกจากฌานนั้น คำว่า "น้อมนึกถึงสิ่งที่ควรอธิษฐานเป็นต้นแล้ว" คือน้อมนึกถึงสิ่งที่ควรอธิษฐาน สิ่งที่ควรเนรมิต มีร้อยเป็นต้น มีรูปเด็กเป็นต้น ในเวลาบริกรรมอิทธิวิธีญาณ, น้อมนึกถึงเสียงที่หยาบและละเอียดในเวลาบริกรรมทิพยโสต, น้อมนึกถึงจิตที่มีราคะเป็นต้นโดยการเห็นสีที่อยู่ในใจของผู้อื่นในเวลาบริกรรมเจโตปริยญาณ, น้อมนึกถึงขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในภพก่อนๆ มีจุติจิตเป็นต้นในเวลาบริกรรมปุพเพนิวาสานุสสติญาณ, หรือน้อมนึกถึงรูปที่อยู่ในสถานที่ที่แผ่รัศมีไปแล้วในเวลาบริกรรมทิพยจักษุ පරිකම්මං කරොන්තස්සාති ‘‘සතං හොමි, සහස්සං හොමී’’ත්‍යාදිනා පරිකම්මං කරොන්තස්ස. රූපාදීසූති පරිකම්මවිසයභූතෙසු රූපපාදකජ්ඣානසද්දපරචිත්තපුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධාදිභෙදෙසු ආරම්මණෙසු. එත්ථ හි ඉද්ධිවිධඤාණස්ස තාව පාදකජ්ඣානං, කායො, රූපාදිඅධිට්ඨානෙ රූපාදීනි චාති ඡ ආරම්මණානි[Pg.266]. තත්ථ පාදකජ්ඣානං අතීතමෙව, කායො පච්චුප්පන්නො, ඉතරං පච්චුප්පන්නමනාගතං වා. දිබ්බසොතස්ස පන සද්දොයෙව, සො ච ඛො පච්චුප්පන්නො. පරචිත්තවිජානනාය පන අතීතෙ සත්තදිවසෙසු, අනාගතෙ සත්තදිවසෙසු ච පවත්තං පරිත්තාදීසු යං කිඤ්චි තිකාලිකං චිත්තමෙව ආරම්මණං හොතීති මහාඅට්ඨකථාචරියා (විසුද්ධි. 2.416; ධ. ස. අට්ඨ. 1434). คำว่า "แก่บุคคลผู้กระทำบริกรรม" คือแก่บุคคลผู้กระทำบริกรรมว่า "เราเป็นร้อย, เราเป็นพัน" เป็นต้น คำว่า "ในรูปเป็นต้น" คือในอารมณ์ทั้งหลายอันเป็นวิสัยแห่งบริกรรม มีประเภทคือรูปที่เป็นบาทแห่งฌาน เสียง จิตของผู้อื่น และขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในภพก่อนเป็นต้น ในอิทธิวิธีญาณนั้น มีอารมณ์ ๖ คือ ฌานที่เป็นบาท, กาย, และรูปเป็นต้นในอธิษฐานรูปเป็นต้น ในบรรดาอารมณ์เหล่านั้น ฌานที่เป็นบาทเป็นอดีตเท่านั้น, กายเป็นปัจจุบัน, ส่วนที่เหลือเป็นปัจจุบันหรืออนาคต ส่วนทิพยโสตนั้นมีเสียงเท่านั้นเป็นอารมณ์ และเสียงนั้นเป็นปัจจุบัน ส่วนการรู้จิตของผู้อื่นนั้น จิตใดๆ ที่เป็นไปในอดีต ๗ วัน และในอนาคต ๗ วัน ในบรรดาจิตมีประมาณน้อยเป็นต้น อันเป็นไตรกาลิกจิตนั่นแหละเป็นอารมณ์ ดังนี้ พระมหาอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ (วิสุทธิ. 2.416; ธ.ส.อ. 1434) සඞ්ගහකාරා පන ‘‘චත්තාරොපි ඛන්ධා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1434) වදන්ති, කථං පනස්සා පච්චුප්පන්නචිත්තාරම්මණතා, නනු ච ආවජ්ජනාය ගහිතමෙව ඉද්ධිචිත්තස්ස ආරම්මණං හොති, ආවජ්ජනාය ච පච්චුප්පන්නචිත්තමාරම්මණං කත්වා නිරුජ්ඣමානාය තංසමකාලමෙව පරස්ස චිත්තම්පි නිරුජ්ඣතීති ආවජ්ජනජවනානං කාලවසෙන එකාරම්මණතා න සියා, මග්ගඵලවීථිතො අඤ්ඤත්ථ ආවජ්ජනජවනානං කථඤ්ච නානාරම්මණතා න අධිප්පෙතාති? අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.416; ධ. ස. අට්ඨ. 1434) තාව සන්තතිඅද්ධාපච්චුප්පන්නාරම්මණතා යොජිතා. ආනන්දාචරියො (ධ. ස. මූලටී. 1434 ථොක විසදිසං) පන භණති ‘‘පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය පච්චුප්පන්නාදිවිභාගං අකත්වා කෙවලං ‘ඉමස්ස චිත්තං ජානාමි’ච්චෙව පරිකම්මං කත්වා පුනපි පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අවිසෙසෙනෙව චිත්තං ආවජ්ජෙත්වා තිණ්ණං, චතුන්නං වා පරිකම්මානං අනන්තරං චෙතොපරියඤාණෙන පරස්ස චිත්තං පටිවිජ්ඣති රූපං විය දිබ්බචක්ඛුනා. පච්ඡා කාමාවචරචිත්තෙන සරාගාදිවවත්ථානම්පි කරොති නීලාදිවවත්ථානං විය. තානි ච සබ්බානි අභිමුඛීභූතචිත්තාරම්මණානෙව, අනිට්ඨෙ ච ඨානෙ නානාරම්මණතාදොසො නත්ථි අභින්නාකාරප්පවත්තිතො’’ති. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධා, ඛන්ධප්පටිබද්ධානි ච නාමගොත්තානි, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං හොති, දිබ්බචක්ඛුස්ස පන රූපමෙව [Pg.267] පච්චුප්පන්නන්ති අයමෙතෙසං ආරම්මණවිභාගො. යථාරහමප්පෙතීති තංතංපරිකම්මානුරූපතො අප්පෙති. แต่พระสังคหกาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "ขันธ์แม้ทั้งสี่" (ธ.ส.อ. 1434) ก็ความเป็นอารมณ์คือจิตปัจจุบันของเจโตปริยญาณนั้นเป็นอย่างไร? อารมณ์ของอิทธิวิธจิตนั้นมิใช่เป็นสิ่งที่อาวัชชนะรับไว้แล้วหรือ? และเมื่ออาวัชชนะทำจิตปัจจุบันให้เป็นอารมณ์แล้วดับไป จิตของผู้อื่นก็ดับไปในเวลาเดียวกันนั้นเอง ความเป็นอารมณ์เดียวกันโดยอำนาจแห่งกาลของอาวัชชนะและชวนะก็ไม่พึงมี และความเป็นอารมณ์ต่างกันของอาวัชชนะและชวนะในที่อื่นจากมรรควิถีและผลวิถี จะไม่พึงประสงค์ได้อย่างไร? ในอรรถกถา (วิสุทธิ. 2.416; ธ.ส.อ. 1434) ได้ประกอบความเป็นอารมณ์ปัจจุบันโดยสันตติและโดยอัทธาไว้ก่อน แต่อาจารย์อานันทะ (ธ.ส.มูละฎีกา 1434 มีความแตกต่างเล็กน้อย) กล่าวว่า "ออกจากปาทกฌานแล้ว ไม่ทำการแยกแยะว่าเป็นปัจจุบันเป็นต้น ทำบริกรรมเพียงว่า 'เราจะรู้จิตของผู้นี้' เท่านั้น แล้วเข้าปาทกฌานอีก ออกจากฌานแล้วนึกถึงจิตโดยไม่เจาะจง ในลำดับแห่งบริกรรม ๓ หรือ ๔ ครั้ง ก็แทงตลอดจิตของผู้อื่นด้วยเจโตปริยญาณ เหมือนเห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ภายหลังก็ทำการกำหนดแม้ซึ่งจิตที่มีราคะเป็นต้นด้วยกามวจรจิต เหมือนการกำหนดสีเขียวเป็นต้น และอารมณ์เหล่านั้นทั้งหมดเป็นอารมณ์คือจิตที่มาปรากฏเฉพาะหน้าเท่านั้น และในฐานะที่ไม่ต้องการ ก็ไม่มีโทษคือความเป็นอารมณ์ต่างกัน เพราะความเป็นไปโดยอาการที่ไม่ต่างกัน" ขันธ์ที่เคยอยู่อาศัยในอดีต นามและโคตรที่ผูกพันกับขันธ์ และพระนิพพาน ย่อมเป็นอารมณ์ของปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ส่วนรูปที่เป็นปัจจุบันเท่านั้นเป็นอารมณ์ของทิพยจักษุ นี้คือการจำแนกอารมณ์ของญาณเหล่านั้น คำว่า "ย่อมแนบแน่นตามสมควร" หมายถึง ย่อมแนบแน่นตามสมควรแก่บริกรรมนั้นๆ 42. ඉදානි ආරම්මණානං භෙදෙන අභිඤ්ඤාභෙදං දස්සෙතුං ‘‘ඉද්ධිවිධා’’ත්‍යාදිමාහ. අධිට්ඨානාදි ඉද්ධිප්පභෙදො එතිස්සාති ඉද්ධිවිධා. දිබ්බානං සොතසදිසතාය, දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතතාය ච දිබ්බඤ්ච තං සොතඤ්චාති දිබ්බසොතං. පරෙසං චිත්තං විඤ්ඤායති එතායාති පරචිත්තවිජානනා. අත්තනො සන්තානෙ නිවුත්ථවසෙන චෙව ගොචරනිවාසවසෙන ච පුබ්බෙ අතීතභවෙසු ඛන්ධාදීනං අනුස්සරණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සති. වුත්තනයෙන දිබ්බඤ්ච තං චක්ඛු චාති දිබ්බචක්ඛු. ‘චුතූපපාතඤාණ’න්ති පන දිබ්බචක්ඛුමෙව වුච්චති. යථාකම්මූපගඤාණඅනාගතංසඤාණානිපි දිබ්බචක්ඛුවසෙනෙව ඉජ්ඣන්ති. න හි තෙසං විසුං පරිකම්මං අත්ථි. තත්ථ අනාගතංසඤාණස්ස තාව අනාගතෙ සත්තදිවසතො පරං පවත්තනකං චිත්තචෙතසිකං දුතියදිවසතො පට්ඨාය පවත්තනකඤ්ච යං කිඤ්චි ආරම්මණං හොති. තඤ්හි සවිසයෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකන්ති. යථා කම්මූපගඤාණස්ස පන කුසලාකුසලසඞ්ඛාතා චෙතනා, චත්තාරොපි වා ඛන්ධා ආරම්මණන්ති දට්ඨබ්බං. ๔๒. บัดนี้ เพื่อแสดงความแตกต่างของอภิญญาโดยความแตกต่างของอารมณ์ จึงกล่าวคำว่า "อิทธิวิธา" เป็นต้น อิทธิวิธา คือ อภิญญาที่มีประเภทแห่งฤทธิ์มีการอธิษฐานเป็นต้น ทิพยโสต คือ โสตที่เป็นทิพย์ เพราะความที่คล้ายกับหูของพวกเทวดา และเพราะอาศัยทิพยวิหาร ปรจิตตวิชานนา คือ ญาณที่รู้จิตของผู้อื่นได้ด้วยญาณนี้ ปุพเพนิวาสานุสสติ คือ การระลึกถึงขันธ์เป็นต้นในภพที่ล่วงมาแล้วในอดีต โดยความเป็นที่อยู่อาศัยในสันดานของตน และโดยความเป็นที่อยู่อาศัยคือโคจร ทิพยจักษุ คือ จักษุที่เป็นทิพย์โดยนัยที่กล่าวแล้ว ส่วน "จุตูปปาตญาณ" ก็เรียกว่าทิพยจักษุนั่นเอง แม้แต่ยถากัมมูปคญาณและอนาคตังสญาณก็สำเร็จได้ด้วยอำนาจของทิพยจักษุนั่นเอง เพราะไม่มีบริกรรมแยกต่างหากสำหรับญาณเหล่านั้น ในบรรดาญาณเหล่านั้น อนาคตังสญาณนั้น มีจิตและเจตสิกที่เป็นไปในอนาคตพ้นจาก ๗ วันไป และที่เป็นไปตั้งแต่วันที่สองเป็นต้นไป เป็นอารมณ์ เพราะญาณนั้นมีความเป็นไปตามส่วนแห่งสัพพัญญุตญาณในวิสัยของตน ส่วนยถากัมมูปคญาณนั้น พึงทราบว่ามีเจตนาที่กล่าวคือความดีและความชั่ว หรือขันธ์แม้ทั้งสี่ เป็นอารมณ์ ගොචරවසෙන භෙදො ගොචරභෙදො. ความแตกต่างโดยโคจร ชื่อว่า โคจรเภท ගොචරභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาโคจรเภท จบแล้ว සමථකම්මට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා. การพรรณนาสมถกัมมัฏฐาน จบแล้ว විපස්සනාකම්මට්ඨානං วิปัสสนากัมมัฏฐาน විසුද්ධිභෙදවණ්ණනා การพรรณนาความแตกต่างแห่งวิสุทธิ 43. අනිච්චාදිවසෙන විවිධාකාරෙන පස්සතීති විපස්සනා, අනිච්චානුපස්සනාදිකා භාවනාපඤ්ඤා. තස්සා කම්මට්ඨානං, සායෙව වා කම්මට්ඨානන්ති විපස්සනාකම්මට්ඨානං. තස්මිං විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහොති සම්බන්ධො. ๔๓. ชื่อว่า วิปัสสนา เพราะเห็นโดยอาการต่างๆ ด้วยอำนาจแห่งความไม่เที่ยงเป็นต้น คือปัญญาที่เกิดจากการเจริญที่มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น กัมมัฏฐานของวิปัสสนานั้น หรือวิปัสสนานั้นเองเป็นกัมมัฏฐาน ชื่อว่า วิปัสสนากัมมัฏฐาน ในวิปัสสนากัมมัฏฐานนั้น มีการสงเคราะห์วิสุทธิ ๗ อย่าง นี้เป็นความเชื่อมโยงกัน 44. අනිච්චතායෙව [Pg.268] ලක්ඛණං ලක්ඛිතබ්බං, ලක්ඛීයති අනෙනාති වා අනිච්චලක්ඛණං. උදයවයපටිපීළනසඞ්ඛාතදුක්ඛභාවො ව ලක්ඛණන්ති දුක්ඛලක්ඛණං. පරපරිකප්පිතස්ස අත්තනො අභාවො අනත්තතා, තදෙව ලක්ඛණන්ති අනත්තලක්ඛණං. ๔๔. ความไม่เที่ยงนั่นเองเป็นลักษณะที่พึงกำหนด หรือชื่อว่า อนิจจลักษณะ เพราะเป็นเครื่องกำหนด ความเป็นทุกข์ที่กล่าวคือความบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปนั่นเองเป็นลักษณะ ชื่อว่า ทุกขลักษณะ ความไม่มีแห่งอัตตาที่ผู้อื่นกำหนดขึ้น ชื่อว่า อนัตตตา อนัตตตานั่นเองเป็นลักษณะ ชื่อว่า อนัตตลักษณะ 45. තිණ්ණං ලක්ඛණානං අනු අනු පස්සනා අනිච්චානුපස්සනාදිකා. ๔๕. การตามเห็นเนืองๆ ตามลักษณะทั้งสาม คือ อนิจจานุปัสสนาเป็นต้น 46. ඛන්ධාදීනං කලාපතො සම්මසනවසප්පවත්තං ඤාණං සම්මසනඤාණං. උප්පාදභඞ්ගානුපස්සනාවසප්පවත්තඤාණං උදයබ්බයඤාණං. උදයං මුච්චිත්වා වයෙ පවත්තං ඤාණං භඞ්ගඤාණං. සඞ්ඛාරානං භයතො අනුපස්සනාවසෙන පවත්තං ඤාණං භයඤාණං, දිට්ඨභයානං ආදීනවතො පෙක්ඛණවසෙන පවත්තං ඤාණං ආදීනවඤාණං, දිට්ඨාදීනවෙසු නිබ්බින්දනවසප්පවත්තං ඤාණං නිබ්බිදාඤාණං. නිබ්බින්දිත්වා සඞ්ඛාරෙහි මුච්චිතුකම්‍යතාවසෙන පවත්තං ඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං. මුච්චනස්ස උපායසම්පටිපාදනත්ථං පුන සඞ්ඛාරානං පරිග්ගහවසප්පවත්තං ඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං. පටිසඞ්ඛාතධම්මෙසු භයනන්දීවිවජ්ජනවසෙන අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා පවත්තං ඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. පුරිමානං නවන්නං කිච්චනිප්ඵත්තියා, උපරි ච සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං අනුකූලං ඤාණං අනුලොමඤාණං. ๔๖. สัมมสนญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการพิจารณาขันธ์เป็นต้นโดยรวม (เป็นกลุ่ม) อุทยัพพยญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการพิจารณาเห็นการเกิดขึ้นและการดับไป ภังคญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นในส่วนแห่งความดับ โดยพ้นจากการเกิดขึ้น ภยญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการพิจารณาเห็นสังขารเป็นของน่ากลัว อาทีนวญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการพิจารณาเห็นโทษในสิ่งที่น่ากลัวที่เห็นแล้ว นิพพิทาญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการเบื่อหน่ายในโทษที่เห็นแล้ว มุญจิตุกัมยตาญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการปรารถนาจะพ้นจากสังขารเมื่อเบื่อหน่ายแล้ว ปฏิสังขาญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการกำหนดสังขารอีกครั้ง เพื่อให้สำเร็จอุบายแห่งการพ้น สังขารุเปกขาญาณ คือ ญาณที่เกิดขึ้นโดยอาการวางเฉยในธรรมที่กำหนดแล้ว โดยเว้นจากความกลัวและความยินดี อนุโลมญาณ คือ ญาณที่อนุโลมแก่การสำเร็จกิจของญาณ 9 อย่างก่อนหน้านี้ และอนุโลมแก่โพธิปักขิยธรรม 37 ประการในเบื้องบน 47. අත්තසුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤතො. සංයොජනාදීහි විමුච්චනට්ඨෙන විමොක්ඛො. නිච්චනිමිත්තාදිනො අභාවතො අනිමිත්තො. පණිහිතස්ස තණ්හාපණිධිස්ස අභාවතො අප්පණිහිතො. ๔๗. ชื่อว่า สุญญตะ (ว่าง) เพราะว่างจากอัตตา ชื่อว่า วิโมกข์ (ความหลุดพ้น) เพราะอรรถว่าหลุดพ้นจากสังโยชน์เป็นต้น ชื่อว่า อนิมิตตะ (ไม่มีนิมิต) เพราะไม่มีนิมิตมีความเที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า อัปปณิหิตะ (ไม่มีความปรารถนา) เพราะไม่มีตัณหาปณิธิที่ตั้งไว้ 49. යො නං පාති, තං මොක්ඛෙති අපායාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛං, තදෙව කායදුච්චරිතාදීහි සංවරණතො සංවරො, සමාධානොපධාරණට්ඨෙන සීලඤ්චාති පාතිමොක්ඛසංවරසීලං. මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං රූපාදීසු සංවරණවසෙන [Pg.269] පවත්තං සීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. මිච්ඡාජීව විවජ්ජනෙන ආජීවස්ස පරිසුද්ධිවසප්පවත්තං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං. පච්චයෙ සන්නිස්සිතං තෙසං ඉදමත්ථිකතාය පච්චවෙක්ඛණසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලං. චතුබ්බිධත්තා දෙසනාසංවරපරියෙට්ඨිපච්චවෙක්ඛණවසෙන, පරිසුද්ධත්තා ච චතුපාරිසුද්ධිසීලං නාම. ๔๙. ธรรมใดที่รักษาผู้รักษาไว้ และปลดเปลื้องเขาจากทุกข์มีอบายเป็นต้น ธรรมนั้นชื่อว่า ปาติโมกข์, ปาติโมกข์นั้นเองเป็นสังวร เพราะเป็นเครื่องสำรวมกายทุจริตเป็นต้น และเป็นศีลเพราะอรรถว่าตั้งมั่นและทรงไว้ จึงเรียกว่า ปาติโมกขสังวรศีล อินทรียสังวรศีล คือ ศีลที่เกิดขึ้นโดยอาการสำรวมอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ 6 ในรูปเป็นต้น อาชีวปาริสุทธิศีล คือ ศีลที่เกิดขึ้นโดยอาการความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะ ด้วยการเว้นจากมิจฉาชีพ ปัจจยสันนิสสิตศีล คือ ศีลที่อาศัยปัจจัย โดยการพิจารณาปัจจัยเหล่านั้นว่ามีประโยชน์เพียงเท่านี้ และชื่อว่า จตุปาริสุทธิศีล เพราะมี 4 อย่าง โดยอำนาจแห่งการแสดง (เทศนา) การสำรวม การแสวงหา และการพิจารณา และเพราะเป็นความบริสุทธิ์ 50. චිත්තවිසුද්ධි නාම චිත්තස්ස විනීවරණභාවාපාදනවසෙන විසොධනතො, චිත්තසීසෙන නිද්දිට්ඨත්තා, විසුද්ධත්තා චාති වා කත්වා. ๕๐. ชื่อว่า จิตตวิสุทธิ เพราะชำระจิตให้บริสุทธิ์โดยการทำให้ปราศจากนิวรณ์ หรือเพราะถูกแสดงไว้โดยมีจิตเป็นประธาน และเพราะเป็นความบริสุทธิ์ 51. ‘‘ධම්මානං සාමඤ්ඤසභාවො ලක්ඛණං, කිච්චසම්පත්තියො රසො, උපට්ඨානාකාරො, ඵලඤ්ච පච්චුපට්ඨාන’’න්ති එවං වුත්තානං ලක්ඛණාදීනං ‘‘ඵුසනලක්ඛණො ඵස්සො, කක්ඛළලක්ඛණා පථවී’’ත්‍යාදිනා විත්ථාරතො, ‘‘නමනලක්ඛණං නාමං, රුප්පනලක්ඛණං රූප’’න්ත්‍යාදිනා සඞ්ඛෙපතො ච පරිග්ගහො පච්චත්තලක්ඛණාදිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජ ගහණං දුක්ඛසච්චවවත්ථානං දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම ‘‘නාමරූපතො අත්තා නත්ථී’’ති දස්සනතො දිට්ඨි ච අත්තදිට්ඨිමලවිසොධනතො විසුද්ධි චාති කත්වා. ๕๑. การกำหนดลักษณะเป็นต้นที่กล่าวไว้ดังนี้ว่า 'สภาพทั่วไปของธรรมเป็นลักษณะ, ความสำเร็จแห่งกิจเป็นรส, อาการที่ปรากฏเป็นอุปัฏฐาน, และผลเป็นปัจจุปัฏฐาน' โดยพิสดารด้วยคำว่า 'ผัสสะมีลักษณะกระทบ, ปฐวีมีลักษณะแข็ง' เป็นต้น และโดยย่อด้วยคำว่า 'นามมีลักษณะน้อมไป, รูปมีลักษณะแตกสลาย' เป็นต้น การกำหนดโดยจำแนกตามลักษณะเฉพาะตนเป็นต้น เป็นการกำหนดทุกขสัจ ชื่อว่า ทิฏฐิวิสุทธิ เพราะเป็นทิฏฐิที่เห็นว่า 'อัตตาไม่มีนอกจากนามรูป' และชื่อว่า วิสุทธิ เพราะเป็นการชำระมลทินคืออัตตทิฏฐิให้บริสุทธิ์ 52. පච්චයපරිග්ගහොති නාමඤ්ච රූපඤ්ච පටිසන්ධියං තාව අවිජ්ජාතණ්හාඋපාදානකම්මහෙතුවසෙන නිබ්බත්තති. පවත්තියඤ්ච රූපං කම්මචිත්තඋතුආහාරපච්චයවසෙන, නාමඤ්ච චක්ඛුරූපාදිනිස්සයාරම්මණාදිපච්චයවසෙන, විසෙසතො ච යොනිසොමනසිකාරාදිචතුචක්කසම්පත්තියා කුසලං, තබ්බිපරියායෙන අකුසලං, කුසලාකුසලවසෙන විපාකො භවඞ්ගාදිවසෙන ආවජ්ජනං, ඛීණාසවසන්තානවසෙන කිරියජවනං, ආවජ්ජනඤ්ච උප්පජ්ජතීති එවං සාධාරණාසාධාරණවසෙන තීසු අද්ධාසු නාමරූපප්පවත්තියා පච්චක්ඛාදිසිද්ධස්ස කම්මාදිපච්චයස්ස පරිග්ගණ්හනං සමුදයසච්චස්ස වවත්ථානං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධාන’’න්ත්‍යාදිකාය [Pg.270] (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) සොළසවිධාය, ‘‘සත්ථරිකඞ්ඛතී’’ත්‍යාදිකාය (ධ. ස. 1123; විභ. 915) අට්ඨවිධාය ච කඞ්ඛාය විතරණතො අතික්කමනතො කඞ්ඛාවිතරණා, අහෙතුකවිසමහෙතුදිට්ඨිමලවිසොධනතො විසුද්ධි චාති කත්වා. ๕๒. การกำหนดรู้ปัจจัย คือ นามและรูปในปฏิสนธิย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งเหตุคืออวิชชา ตัณหา อุปาทาน และกรรม ส่วนรูปในปวัตติกาล ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือ กรรม จิต อุตุ และอาหาร ส่วนนาม ย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือที่อาศัยและอารมณ์เป็นต้นมีจักขุและรูปเป็นต้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง กุศลย่อมเกิดขึ้นด้วยความถึงพร้อมแห่งจักร 4 มีโยนิโสมนสิการเป็นต้น อกุศลย่อมเกิดขึ้นโดยตรงกันข้ามกับกุศลนั้น วิบากย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งกุศลและอกุศล อาวัชชนะย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งภวังค์เป็นต้น กิริยาชวนะย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งสันดานของพระขีณาสพ และอาวัชชนะย่อมเกิดขึ้น การกำหนดรู้ปัจจัยมีกรรมเป็นต้น ซึ่งสำเร็จแล้วด้วยการประจักษ์เป็นต้น แห่งความเกิดขึ้นของนามรูปในกาลทั้งสาม โดยเป็นไปทั้งโดยทั่วไปและไม่ทั่วไป การกำหนดรู้ปัจจัยนั้นเป็นการกำหนดรู้สมุทยสัจ ชื่อว่า กังขาวิตรณวิสุทธิ เพราะล่วงพ้นความสงสัย 16 อย่าง มีความสงสัยว่า 'เราได้มีแล้วในอดีตกาลหรือหนอ' เป็นต้น และล่วงพ้นความสงสัย 8 อย่าง มีความสงสัยในพระศาสดาเป็นต้น และชื่อว่า วิสุทธิ เพราะชำระมลทินคือทิฏฐิที่ว่าไม่มีเหตุและมีเหตุไม่เสมอให้บริสุทธิ์ 53. තතො පච්චයපරිග්ගහතො පරං තථාපරිග්ගහිතෙසු පච්චත්තලක්ඛණාදිවවත්ථානවසෙන, පච්චයවවත්ථානවසෙන ච පරිග්ගහිතෙසු ලොකුත්තරවජ්ජෙසු තිභූමිපරියාපන්නෙසු නාමරූපෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ පඤ්චක්ඛන්ධඡද්වාරඡළාරම්මණඡද්වාරප්පවත්තධම්මාදිවසෙන ආගතං ඛන්ධාදිනයං ආරබ්භ කලාපවසෙන පිණ්ඩවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා යං අතීතෙ ජාතං රූපං, තං අතීතෙව නිරුද්ධං. යං අනාගතෙ භාවි රූපං, තම්පි තත්ථෙව නිරුජ්ඣිස්සති. යං පච්චුප්පන්නං, තං අනාගතං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තථා අජ්ඣත්තබහිද්ධසුඛුමඔළාරිකහීනපණීතරූපාදයො. තස්මා ‘‘අනිච්චං අත්තාදිවසෙන න ඉච්චං අනුපගන්තබ්බං ඛයට්ඨෙන ඛයගමනතො, දුක්ඛං භයට්ඨෙන භයකරත්තා, අනත්තා අසාරකට්ඨෙන අත්තසාරාදිඅභාවෙනා’’ති ච ‘‘චක්ඛුං අනිච්චං…පෙ… මනො. රූපං…පෙ… ධම්මා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ත්‍යාදිනා (පටි. ම. 1.48) අතීතාදිඅද්ධාවසෙන, අතීතාදිසන්තානවසෙන, අතීතාදිඛණවසෙන ච සම්මසනඤාණෙන හුත්වාඅභාවඋදයබ්බයපටිපීළනඅවසවත්තනාකාරසඞ්ඛාතලක්ඛණත්තයසම්මසනවසප්පවත්තෙන කලාපසම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස පරිමජ්ජන්තස්ස. ๕๓. หลังจากกำหนดรู้ปัจจัยนั้นแล้ว ในนามรูปที่กำหนดรู้แล้วอย่างนั้น ซึ่งจำแนกเป็นอดีตเป็นต้น อันสงเคราะห์เข้าในภูมิ 3 เว้นโลกุตตระ ที่กำหนดรู้แล้วโดยการกำหนดลักษณะเฉพาะเป็นต้น และโดยการกำหนดปัจจัย โดยอาศัยนัยแห่งขันธ์เป็นต้น ที่มาแล้วโดยเป็นปัญจขันธ์ ฉทวาร ฉฬารมณ์ และธรรมที่เกิดขึ้นทางทวาร 6 เป็นต้น โดยย่อรวมกันเป็นกลุ่มเป็นก้อนว่า รูปใดเกิดขึ้นในอดีต รูปนั้นก็ดับไปในอดีตนั่นเอง รูปใดจักมีในอนาคต รูปนั้นก็จักดับไปในอนาคตนั่นเอง รูปใดเป็นปัจจุบัน รูปนั้นก็ดับไปในปัจจุบันนี้เอง โดยไม่ถึงอนาคต เช่นเดียวกับรูปภายใน ภายนอก รูปละเอียด รูปหยาบ รูปเลว รูปประณีตเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า 'ไม่เที่ยง' เพราะไม่พึงเข้าถึงโดยความเป็นอัตตาเป็นต้น (คือไม่เป็นไปตามความปรารถนา) และเพราะมีความสิ้นไปเป็นปกติโดยอรรถว่าสิ้นไป, ชื่อว่า 'เป็นทุกข์' เพราะเป็นสิ่งที่น่ากลัวโดยอรรถว่าน่ากลัว, ชื่อว่า 'เป็นอนัตตา' เพราะไม่มีสาระโดยอรรถว่าไม่มีสาระเป็นต้น และโดยนัยว่า 'จักขุไม่เที่ยง... มโน. รูป... ธรรม. จักขุวิญญาณ... มโนวิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา' เป็นต้น เมื่อพิจารณา เมื่อขัดเกลาไตรลักษณ์ด้วยสัมมสนญาณที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการพิจารณาไตรลักษณ์ อันมีลักษณะคือความเป็นของมีแล้วไม่มีไป ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป ความบีบคั้น และความเป็นของไม่อยู่ในอำนาจ โดยเป็นไปตามกาลมีอดีตเป็นต้น โดยเป็นไปตามสันดานมีอดีตเป็นต้น และโดยเป็นไปตามขณะมีอดีตเป็นต้น ด้วยสัมมสนญาณที่พิจารณาเป็นกลุ่ม සම්මසනඤාණෙ පන උප්පන්නෙ පුන තෙස්වෙව සඞ්ඛාරෙසු ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො, තණ්හාකම්මආහාරසමුදයා රූපසමුදයො, තථා අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධො, තණ්හාකම්මආහාරනිරොධා රූපනිරොධො’’ති [Pg.271] (පටි. ම. 1.50) එවං රූපක්ඛන්ධෙ වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙසුපි ආහාරං අපනෙත්වා ‘‘ඵස්සසමුදයා ඵස්සනිරොධා’’ති ච එවං ඵස්සං පක්ඛිපිත්වා, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා නාමරූපනිරොධා’’ති නාමරූපං පක්ඛිපිත්වා පච්චයසමුදයවසෙන, පච්චයනිරොධවසෙන ච, පච්චයෙ අනාමසිත්වා පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධෙසු නිබ්බත්තිලක්ඛණමත්තස්ස, විපරිණාමලක්ඛණමත්තස්ස ච දස්සනෙන ඛණවසෙන චාති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පච්චයවසෙන චතුධා, ඛණවසෙන එකධා චාති පඤ්චධා උදයං, පඤ්චධා වයන්ති දසදසඋදයබ්බයදස්සනවසෙන සමපඤ්ඤාසාකාරෙහි උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස යොගිනො විපස්සනාචිත්තසමුට්ඨානො සරීරතො නිච්ඡරණකආලොකසඞ්ඛාතො ඔභාසො, විපස්සනාචිත්තසහජාතා ඛුද්දිකාදිපඤ්චවිධා (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුද්දෙසවාර ඣානඞ්ගරාසිවණ්ණනා) පීති, තථා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා කායචිත්තවසෙන දුවිධා පස්සද්ධි, බලවසද්ධින්ද්‍රියසඞ්ඛාතො අධිමොක්ඛො, සම්මප්පධානකිච්චසාධකො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගසඞ්ඛාතො පග්ගහො, අතිපණීතං සුඛං, ඉන්දවිස්සට්ඨවජිරසදිසං තිලක්ඛණවිපස්සනාභූතං ඤාණං, සතිපට්ඨානභූතා චිරකතාදිඅනුස්සරණසමත්ථා උපට්ඨානසඞ්ඛාතා සති, සමප්පවත්තවිපස්සනාසහජාතා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගභූතා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා, මනොද්වාරෙ ආවජ්ඣනුපෙක්ඛා චාති දුවිධාපි උපෙක්ඛා, ඔභාසාදීසු උප්පන්නෙසු ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපො ඔභාසො උප්පන්නපුබ්බො’’ත්‍යාදිනා (විසුද්ධි. 2.733) නයෙන තත්ථ ආලයං කුරුමානා සුඛුමතණ්හා රූපනිකන්තිචාති ඔභාසාදීසු දසසු විපස්සනුපක්කිලෙසෙසු උප්පන්නෙසු ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපා ඔභාසාදයො උප්පන්නපුබ්බා අද්ධා මග්ගප්පත්තොස්මි, ඵලප්පත්තොස්මී’’ති (විසුද්ධි. 2.733) අග්ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ ඔභාසාදයො [Pg.272] තණ්හාදිට්ඨිමානවත්ථුතාය න මග්ගො, අථ ඛො විපස්සනුපක්කිලෙසා එව, තබ්බිනිමුත්තං පන වීථිපටිපන්නං විපස්සනාඤාණං මග්ගො’’ති එවං මග්ගාමග්ගලක්ඛණස්ස වවත්ථානං නිච්ඡයනං මග්ගාමග්ගස්ස ජානනතො, දස්සනතො, අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය විසොධනතො ච මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. เมื่อสัมมสนญาณเกิดขึ้นแล้วอีกครั้งในสังขารเหล่านั้นนั่นเอง ในรูปขันธ์ว่า "เพราะอวิชชาเกิด รูปจึงเกิด, เพราะตัณหา กรรม อาหารเกิด รูปจึงเกิด, เช่นเดียวกัน เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ, เพราะตัณหา กรรม อาหารดับ รูปจึงดับ" แม้ในเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ ก็เว้นอาหารออก แล้วใส่ผัสสะเข้าไปว่า "เพราะผัสสะเกิด [ขันธ์เหล่านั้น] จึงเกิด เพราะผัสสะดับ [ขันธ์เหล่านั้น] จึงดับ" และในวิญญาณขันธ์ ก็ใส่นามรูปเข้าไปว่า "เพราะนามรูปเกิด [วิญญาณ] จึงเกิด เพราะนามรูปดับ [วิญญาณ] จึงดับ" โดยเป็นไปตามความเกิดขึ้นแห่งปัจจัย และโดยเป็นไปตามความดับแห่งปัจจัย และโดยเป็นไปตามขณะ ด้วยการเห็นเพียงลักษณะแห่งความเกิดขึ้น และเพียงลักษณะแห่งความแปรปรวนในขันธ์ปัจจุบัน โดยไม่พิจารณาถึงปัจจัย ในขันธ์แต่ละอย่าง มีความเกิดขึ้น ๕ อย่าง และความเสื่อมไป ๕ อย่าง คือ โดยเป็นไปตามปัจจัย ๔ อย่าง และโดยเป็นไปตามขณะ ๑ อย่าง ผู้พิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป ด้วยอุทยัพพยญาณด้วยอาการ ๕๐ โดยการเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปอย่างละ ๑๐ ของโยคีผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา โอภาส คือแสงสว่างที่เปล่งออกจากกาย อันเกิดจากจิตวิปัสสนา ปีติ ๕ อย่าง มีขุททิกาปีติเป็นต้น ที่เกิดพร้อมกับจิตวิปัสสนา เช่นเดียวกัน ปัสสัทธิ ๒ อย่าง คือ กายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ อันมีลักษณะระงับความกระวนกระวายทางกายและใจ อธิโมกข์ คือ สัทธินทรีย์ที่แก่กล้า ปัคคาหะ คือ วิริยสัมโพชฌงค์ ที่ยังกิจแห่งสัมมัปปธานให้สำเร็จ สุขที่ประณีตยิ่ง ญาณที่พิจารณาไตรลักษณ์ อันเปรียบประดุจเพชรที่พระอินทร์ปล่อยไป สติ คือ อุปัฏฐานะ ที่สามารถระลึกถึงสิ่งที่ทำมานานแล้วเป็นต้น อันเป็นสติปัฏฐาน อุเบกขา คือ ตัตรมัชฌัตตุเบกขา ที่เกิดพร้อมกับวิปัสสนาที่ดำเนินไปอย่างสม่ำเสมอ อันเป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์ และอุเบกขา ๒ อย่าง คือ อาวัชชนุเบกขาในมโนทวาร เมื่อโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้น ตัณหาอันละเอียดที่ทำความอาลัยในโอภาสนั้นว่า "โอภาสเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เรามาก่อนเลย" เป็นต้น ชื่อว่า รูปนิกกันติ เมื่อวิปัสสนูปกิเลส ๑๐ อย่าง มีโอภาสเป็นต้นเกิดขึ้น ไม่ยึดถือว่า "โอภาสเป็นต้นเช่นนี้ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เรามาก่อนเลย เราถึงมรรคแล้ว เราถึงผลแล้ว" แต่พิจารณาตัดสินลักษณะแห่งมรรคและอมรรคว่า "โอภาสเป็นต้นเหล่านี้เป็นวัตถุแห่งตัณหา ทิฏฐิ มานะ ไม่ใช่มรรค แต่เป็นวิปัสสนูปกิเลสเท่านั้น ส่วนวิปัสสนาญาณที่พ้นจากสิ่งเหล่านั้น และดำเนินไปตามวิถีนั่นแหละเป็นมรรค" ดังนี้ เพราะรู้มรรคและอมรรค เพราะเห็นมรรคและอมรรค และเพราะชำระความสำคัญผิดในอมรรคว่าเป็นมรรคให้บริสุทธิ์ จึงชื่อว่า มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ 54. යාවානුලොමාති යාව සච්චානුලොමඤාණා. නව විපස්සනාඤාණානීති (විසුද්ධි. 2.737 ආදයො) ඛන්ධානං උදයඤ්ච වයඤ්ච ජානනකං උදයබ්බයඤාණං, උදයං මුඤ්චිත්වා භඞ්ගමත්තානුපෙක්ඛකං භඞ්ගඤාණං, භඞ්ගවසෙන උපට්ඨිතානං සීහාදීනං විය භායිතබ්බාකාරානුපෙක්ඛකං භයඤාණං, තථානුපෙක්ඛිතානං ආදිත්තඝරස්ස විය ආදීනවාකාරානුපෙක්ඛකං ආදීනවඤාණං, දිට්ඨාදීනවෙසු නිබ්බින්දනවසෙන පවත්තං නිබ්බිදාඤාණං, ජාලාදිතො මච්ඡාදිකා විය තෙහි තෙභූමකධම්මෙහි මුච්චිතුකාමතාවසෙන පවත්තං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං, මුච්චනුපායසම්පාදනත්ථං දිට්ඨාදීනවෙසුපි සමුද්දසකුණී විය පුනප්පුනං සම්මසනවසප්පත්තං පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං, චත්තභරියො පුරිසො විය දිට්ඨාදීනවෙසු තෙසු සඞ්ඛාරෙසු උපෙක්ඛනාකාරප්පවත්තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං, අනිච්චාදිලක්ඛණවිපස්සනතාය හෙට්ඨා පවත්තානං අට්ඨන්නං විපස්සනාඤාණානං, උද්ධං මග්ගක්ඛණෙ අධිගන්තබ්බානං සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මානඤ්ච අනුලොමතො මග්ගවීථියං ගොත්‍රභුතො පුබ්බෙ පවත්තං සච්චානුලොමිකඤාණසඞ්ඛාතං නවමං අනුලොමඤාණන්ති ඉමානි නව ඤාණානි ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා පටිපදාභාවතො තිලක්ඛණජානනට්ඨෙන, පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන, පටිපක්ඛතො විසුද්ධත්තා ච පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. ๕๔. คำว่า ยาวานุโลมา หมายถึง จนถึงสัจจานุโลมญาณ. วิปัสสนาญาณ ๙ อย่าง (วิสุทธิ. ๒/๓๐๖ เป็นต้น) คือ อุทยัพพยญาณ คือญาณที่รู้ความเกิดและความเสื่อมของขันธ์ทั้งหลาย, ภังคญาณ คือญาณที่พิจารณาเห็นแต่ความแตกดับเท่านั้น เว้นความเกิดขึ้นเสีย, ภยญาณ คือญาณที่พิจารณาเห็นอาการที่น่ากลัว เหมือนเห็นราชสีห์เป็นต้น ที่ปรากฏโดยความแตกดับ, อาทีนวญาณ คือญาณที่พิจารณาเห็นอาการที่เป็นโทษ เหมือนเห็นเรือนที่ถูกไฟไหม้ ที่พิจารณาเห็นแล้วอย่างนั้น, นิพพิทาญาณ คือญาณที่เป็นไปโดยความเบื่อหน่ายในโทษที่เห็นแล้ว, มุจจิตุกัมยตาญาณ คือญาณที่เป็นไปโดยความปรารถนาจะพ้นจากธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ เหล่านั้น เหมือนปลาเป็นต้นที่ปรารถนาจะพ้นจากข่ายเป็นต้น, ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ คือญาณที่ถึงความพิจารณาซ้ำๆ อีก เหมือนนกทะเลที่พิจารณาโทษที่เห็นแล้ว เพื่อจะยังอุบายเป็นเครื่องพ้นให้สำเร็จ, สังขารุเปกขาญาณ คือญาณที่เป็นไปโดยอาการวางเฉยในสังขารเหล่านั้น ในโทษที่เห็นแล้ว เหมือนบุรุษผู้ละทิ้งภรรยาแล้ว, อนุโลมญาณที่ ๙ คือสัจจานุโลมิกญาณ ที่เป็นไปก่อนโคตรภูในมรรควิถี โดยอนุโลมแก่ญาณวิปัสสนา ๘ อย่างที่เกิดขึ้นเบื้องล่าง โดยการเห็นแจ้งลักษณะมีอนิจจลักษณะเป็นต้น และแก่โพธิปักขิยธรรม ๓๗ อย่างที่พึงบรรลุในขณะแห่งมรรคเบื้องบน. ญาณ ๙ อย่างเหล่านี้ ชื่อว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ เพราะเป็นปฏิปทาแห่งญาณทัสสนวิสุทธิ โดยอรรถว่ารู้ไตรลักษณ์ โดยอรรถว่าเห็นประจักษ์ และโดยอรรถว่าบริสุทธิ์จากปฏิปักษ์ 55. විපස්සනාය පරිපාකො විපස්සනාපරිපාකො, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. තං ආගම්ම පටිච්ච. ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතීති [Pg.273] ‘‘ඉදානි අප්පනාසඞ්ඛාතො ලොකුත්තරමග්ගො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වත්තබ්බක්ඛණෙ. යං කිඤ්චීති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය ගහිතෙසු තීසු එකං යං කිඤ්චි. ๕๕. วิปัสสนาปริปาโก คือความแก่รอบแห่งวิปัสสนา ได้แก่ สังขารุเปกขาญาณ. อาศัยสังขารุเปกขาญาณนั้น. คำว่า อิทานิ อัปปนา อุปปัชชิสสติ หมายถึง ในขณะที่พึงกล่าวว่า "บัดนี้โลกุตตรมรรคอันเป็นอัปปนาจะเกิดขึ้น". คำว่า ยังกิญจิ หมายถึง สิ่งใดสิ่งหนึ่งในสามอย่างที่สังขารุเปกขาญาณยึดถือไว้ 56. විපස්සනාය මත්ථකප්පත්තියා සිඛාප්පත්තා. අනුලොමඤාණසහිතතාය සානුලොමා. සා එව සඞ්ඛාරෙසු උදාසීනත්තා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා. යථානුරූපං අපායාදිතො, සඞ්ඛාරනිමිත්තතො ච වුට්ඨහනතො වුට්ඨානසඞ්ඛාතං මග්ගං ගච්ඡතීති වුට්ඨානගාමිනී. ๕๖. คำว่า สิขาปัตตา หมายถึง ถึงยอดแห่งวิปัสสนา. คำว่า สานุโลมา หมายถึง พร้อมด้วยอนุโลมญาณ. วิปัสสนานั้นเองชื่อว่า สังขารุเปกขา เพราะความเป็นกลางในสังขารทั้งหลาย. คำว่า วุฏฐานคามินี หมายถึง วิปัสสนาที่ดำเนินไปสู่มรรคอันชื่อว่า วุฏฐานะ (การออก) เพราะออกไปจากอบายภูมิเป็นต้น และจากสังขารนิมิตตามสมควร 57. අභිසම්භොන්තන්ති පාපුණන්තං. ๕๗. คำว่า อภิสัมภอนฺตํ หมายถึง ถึงอยู่ (บรรลุอยู่) 58. පරිජානන්තොති ‘‘එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො ඌනාධික’’න්ති පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්තො. සච්ඡිකරොන්තොති ආරම්මණකරණවසෙන පච්චක්ඛං කරොන්තො. මග්ගසච්චං භාවනාවසෙනාති මග්ගසච්චසඞ්ඛාතස්ස සම්පයුත්තමග්ගසඞ්ඛාතස්ස චතුත්ථසච්චස්ස සහජාතාදිපච්චයො හුත්වා වඩ්ඪනවසෙන. එකස්සෙව ඤාණස්ස චතුකිච්චසාධනං පදීපාදීනං වට්ටිදාහාදිචතුකිච්චදස්සනතො, ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සතී’’ත්‍යාදි (සං. නි. 5.1100; විසුද්ධි. 2.839) ආගමතො ච සම්පටිච්ඡිතබ්බං. ๕๘. คำว่า ปริชานันโต หมายถึง รู้กำหนดว่า “ทุกข์มีประมาณเท่านี้ ไม่ยิ่งไม่หย่อนไปกว่านี้”. คำว่า สัจฉิกะโรนโต หมายถึง ทำให้ประจักษ์โดยการทำเป็นอารมณ์. คำว่า มัคคสัจจัง ภาวนาวเสนาติ หมายถึง โดยการเจริญมรรคสัจจะ คือโดยการทำให้เจริญด้วยความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น แก่สัจจะที่ ๔ อันได้แก่สัมปยุตตมรรคที่ชื่อว่ามรรคสัจจะ. การยังกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จด้วยญาณเดียวเท่านั้น พึงยอมรับได้ เพราะเห็นกิจ ๔ อย่างมีการไหม้ไส้เป็นต้นของประทีปเป็นต้น และเพราะอาคมเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์” (สํ. มหา. 19/1100; วิสุทธิ. 2/839). 59. ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වාති මග්ගුප්පත්තියා අනුරූපතො ද්වෙ වා තීණි වා ඵලචිත්තානි අපනීතග්ගිම්හි ඨානෙ උණ්හත්තනිබ්බාපනත්ථාය ඝටෙහි අභිසිඤ්චමානමුදකං විය සමුච්ඡින්නකිලෙසෙපි සන්තානෙ දරථපටිප්පස්සම්භකානි හුත්වා පවත්තිත්වා, තෙසං පවත්තියාති වුත්තං හොති. පච්චවෙක්ඛණඤාණානීති මග්ගඵලාදිවිසයානි කාමාවචරඤාණානි, යානි සන්ධාය ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (මහාව. 23) වුත්තං. ๕๙. คำว่า ทเว ตีณิ ผลจิตตานิ ปวัตติตวาติ มีอธิบายว่า ผลจิต ๒ หรือ ๓ ดวง เป็นไปแล้วตามสมควรแก่การเกิดขึ้นแห่งมรรค เหมือนน้ำที่รดด้วยหม้อเพื่อดับความร้อนในที่ที่ไฟถูกยกออกไปแล้ว ผลจิตเหล่านั้นเป็นไปโดยความเป็นเครื่องระงับความกระวนกระวายในสันดานแม้ที่กิเลสถูกตัดขาดแล้ว, คำที่กล่าวว่า ตสํ ปวตฺติยา (ความดำเนินไปแห่งผลจิตเหล่านั้น) มีความหมายดังนี้. คำว่า ปัจจเวกขณญาณานิ หมายถึง กามพจรญาณทั้งหลายที่มีมรรคและผลเป็นต้นเป็นอารมณ์ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าหมายถึงตรัสไว้ว่า “เมื่อหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว” (มหาวัคค์. 23). 60. ඉදානි පච්චවෙක්ඛණාය භූමිං දස්සෙතුං ‘‘මග්ගං ඵලඤ්චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘ඉමිනාව වතාහං මග්ගෙන ආගතො’’ති [Pg.274] මග්ගං පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘අයං නාම මෙ ආනිසංසො ලද්ධො’’ති තස්ස ඵලං, තතො ‘‘අයං නාම මෙ ධම්මො ආරම්මණතො සච්ඡිකතො’’ති නිබ්බානඤ්ච පණ්ඩිතො පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා පහීනා’’ති පහීනෙ කිලෙසෙ, ‘‘ඉමෙ නාම අවසිට්ඨා’’ති අවසිට්ඨකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති වා, න වා. කොචි සෙක්ඛො පච්චවෙක්ඛති, කොචි න පච්චවෙක්ඛති. තත්ථ කාමචාරොත්‍යධිප්පායො. තථා හි මහානාමො සක්කො ‘‘කො සු නාම මෙ ධම්මො අජ්ඣත්තං අප්පහීනො’’ති (ම. නි. 1.175; විසුද්ධි. 2.812) අප්පහීනෙ කිලෙසෙ පුච්ඡි. අරහතො පන අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණං නත්ථි සබ්බකිලෙසානං පහීනත්තා, තස්මා තිණ්ණං සෙක්ඛානං පන්නරස අරහතො චත්තාරීති එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානීති දට්ඨබ්බං. ๖๐. บัดนี้ เพื่อแสดงภูมิแห่งการพิจารณา จึงตรัสคำว่า มคฺคํ ผลญฺจ เป็นต้น. ในการพิจารณานั้น บัณฑิตย่อมพิจารณามรรคว่า “เรามาแล้วด้วยมรรคนี้หนอ”. จากนั้น ย่อมพิจารณาผลของมรรคนั้นว่า “เราได้อานิสงส์ชื่อนี้แล้ว”. จากนั้น ย่อมพิจารณาพระนิพพานว่า “ธรรมชื่อนี้เราทำให้แจ้งแล้วโดยความเป็นอารมณ์”. จากนั้น ย่อมพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วว่า “กิเลสชื่อเหล่านี้เราละได้แล้ว” และพิจารณากิเลสที่ยังเหลืออยู่ว่า “กิเลสชื่อเหล่านี้ยังเหลืออยู่” หรือไม่พิจารณาก็ได้. พระเสกขะบางรูปพิจารณา บางรูปไม่พิจารณา ในคำนั้นมีความหมายว่า เป็นไปตามความปรารถนา. ด้วยว่า พระมหานามศากยะได้ทูลถามถึงกิเลสที่ยังละไม่ได้ว่า “ธรรมอะไรหนอที่ยังละไม่ได้ภายในตัวข้าพเจ้า” (ม. มู. 12/235; วิสุทธิ. 2/812). ส่วนพระอรหันต์ไม่มีการพิจารณากิเลสที่เหลืออยู่ เพราะละกิเลสทั้งปวงได้แล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ปัจจเวกขณญาณมี ๑๙ อย่าง คือ ของพระเสกขะ ๓ จำพวกมี ๑๕ และของพระอรหันต์มี ๔. ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනාති (විසුද්ධි. 2.662 ආදයො) සීලචිත්තවිසුද්ධීනං වසෙන මූලභූතානං ද්වින්නං, දිට්ඨිවිසුද්ධිආදීනං වසෙන සරීරභූතානං චතුන්නන්ති එතාසං ඡන්නං විසුද්ධීනං කමෙන. චතුන්නං සච්චානං ජානනතා, පච්චක්ඛකරණතො, කිලෙසමලෙහි විසුද්ධත්තා ච ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. คำว่า ฉัพพิสุทธิกเมนะ (วิสุทธิ. 2/662 เป็นต้น) หมายถึง โดยลำดับแห่งวิสุทธิ ๖ อย่างเหล่านี้ คือ วิสุทธิ ๒ อย่างที่เป็นส่วนรากฐาน ได้แก่ สีลวิสุทธิและจิตตวิสุทธิ และวิสุทธิ ๔ อย่างที่เป็นส่วนตัววิสุทธิ ได้แก่ ทิฏฐิวิสุทธิเป็นต้น. ชื่อว่า ญาณทัสสนวิสุทธิ เพราะความเป็นผู้รู้สัจจะ ๔, เพราะการทำให้ประจักษ์ และเพราะความบริสุทธิ์จากมลทินคือกิเลส. එත්ථාති විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ. คำว่า เอตฺถ หมายถึง ในวิปัสสนากัมมัฏฐานนี้. විසුද්ධිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาประเภทแห่งวิสุทธิ จบแล้ว. විමොක්ඛභෙදවණ්ණනා พรรณนาประเภทแห่งวิโมกข์ 61. තත්ථ තස්මිං උද්දෙසෙ. සඞ්ඛාරෙසු ‘‘යො අත්තාභිනිවෙසො කම්මස්ස කාරකො ඵලස්ස ච වෙදකො එසො මෙ අත්තා’’ති එවං අභිනිවෙසො දළ්හග්ගාහො, තං මුඤ්චන්තී [Pg.275] ‘‘අනත්තා’’ති පවත්තා අනුපස්සනාව අත්තසුඤ්ඤතාකාරානුපස්සනතො සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං පටිපක්ඛතො විමුත්තිවසෙන විමොක්ඛසඞ්ඛාතස්ස ලොකුත්තරං මග්ගඵලස්ස ද්වාරං හොති. ๖๑. ในอุทเทสนั้น มีอธิบายว่า ในสังขารทั้งหลาย ความยึดมั่นอย่างแรงกล้าว่า “อัตตาใดเป็นผู้กระทำกรรมและเป็นผู้เสวยผล อัตตานี้เป็นของเรา” อนุปัสสนาที่เกิดขึ้นโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละความยึดมั่นนั้นเสีย ชื่อว่า สุญญตานุปัสสนา เพราะพิจารณาเห็นอาการที่ว่างจากอัตตา เป็นวิโมกขมุข คือเป็นประตูแห่งโลกุตตรมรรคและผลที่ชื่อว่าวิโมกข์ โดยความเป็นเครื่องหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นปฏิปักษ์. 62. සඞ්ඛාරෙසු ‘‘අනිච්ච’’න්ති පවත්තා අනුපස්සනා අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති (අ. නි. 4.49; පටි. ම. 1.236; විභ. 939) පවත්තං සඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිවිපල්ලාසසඞ්ඛාතං විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී පජහන්තී විපල්ලාසනිමිත්තරහිතාකාරානුපස්සනතො අනිමිත්තානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොතීති සම්බන්ධො. ๖๒. อนุปัสสนาที่เกิดขึ้นโดยความเป็นอนิจจังในสังขารทั้งหลาย ย่อมละทิ้ง คือละเสียซึ่งนิมิตแห่งวิปัลลาส อันได้แก่สัญญา สัญญาจิต และทิฏฐิวิปัลลาสที่เกิดขึ้นโดยความเป็นนิจจังในสิ่งที่ไม่เที่ยง (องฺ. จตุกฺก. 21/49; ปฏิ. ม. 31/236; วิภงฺค. 35/939) ชื่อว่า อนิมิตตานุปัสสนา เพราะพิจารณาเห็นอาการที่ปราศจากนิมิตแห่งวิปัลลาส เป็นวิโมกขมุข ความเชื่อมโยงเป็นดังนี้. 63. ‘‘දුක්ඛ’’න්ති පවත්තානුපස්සනා සඞ්ඛාරෙසු ‘‘එතං මම, එතං සුඛ’’න්ත්‍යාදිනා නයෙන පවත්තං කාමභවතණ්හාසඞ්ඛාතං තණ්හාපණිධිං තණ්හාපත්ථනං මුඤ්චන්තී දුක්ඛාකාරදස්සනෙන පරිච්චජන්තී පණිධිරහිතාකාරානුපස්සනතො අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම. ๖๓. อนุปัสสนาที่เกิดขึ้นโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละเสีย คือสละเสียด้วยการเห็นอาการแห่งทุกข์ ซึ่งตัณหาปณิธิ คือความปรารถนาด้วยตัณหาอันได้แก่กามตัณหาและภวตัณหาที่เกิดขึ้นโดยนัยมีคำว่า “สิ่งนี้เป็นของเรา สิ่งนี้เป็นสุข” เป็นต้นในสังขารทั้งหลาย ชื่อว่า อัปปณิหิตานุปัสสนา เพราะพิจารณาเห็นอาการที่ปราศจากความปรารถนา. 64. තස්මාති යස්මා එතාසං තිස්සන්නං එතානි තීණි නාමානි, තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති. මග්ගො සුඤ්ඤතො නාම විමොක්ඛො හොති ආගමනවසෙන ලද්ධනාමත්තා. ๖๔. คำว่า ตสฺมา หมายถึง เพราะเหตุที่อนุปัสสนา ๓ อย่างเหล่านั้นมีชื่อ ๓ อย่างเหล่านี้ เพราะฉะนั้น หากวุฏฐานคามินีวิปัสสนาพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา. มรรคย่อมเป็นวิโมกข์ชื่อว่า สุญญตะ เพราะเป็นผู้ได้รับชื่อตามอาการที่มา. 66. විපස්සනාගමනවසෙනාති විපස්සනාසඞ්ඛාතාගමනවසෙන. ආගච්ඡති එතෙන මග්ගො, ඵලඤ්චාති විපස්සනාමග්ගො ඉධ ආගමනං නාම. ๖๖. คำว่า วิปัสสนากมนวเสนะ หมายถึง โดยอาการที่มาอันชื่อว่าวิปัสสนา. มรรคและผลย่อมมาด้วยวิปัสสนานี้ เพราะฉะนั้น วิปัสสนาในที่นี้จึงชื่อว่า อาคมนะ (อาการที่มา). 67. යථාවුත්තනයෙනාති පුබ්බෙ වුත්තඅනත්තානුපස්සනාදිවසෙන. යථාසකං ඵලමුප්පජ්ජමානම්පීති යථාලද්ධමග්ගස්ස ඵලභූතං අත්තනො අත්තනො ඵලං උප්පජ්ජමානම්පි මග්ගාගමනවසෙන අලභිත්වා විපස්සනාගමනවසෙනෙව තීණි නාමානි ලභති [Pg.276] ඵලසමාපත්තිකාලෙ තදා මග්ගප්පවත්තාභාවෙන තස්ස ද්වාරභාවායොගතො. ආරම්මණවසෙනාති සබ්බසඞ්ඛාරසුඤ්ඤතත්තා, සඞ්ඛාරනිමිත්තරහිතත්තා, තණ්හාපණිධිරහිතත්තා ච සුඤ්ඤතඅනිමිත්තඅප්පණිහිතනාමවන්තං නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තත්තා තස්ස වසෙන. සරසවසෙනාති රාගාදිසුඤ්ඤතත්තා, රූපනිමිත්තාදිආරම්මණරහිතත්තා, කිලෙසපණිධිරහිතත්තා අත්තනො ගුණවසෙන. සබ්බත්ථාති මග්ගවීථියං, ඵලසමාපත්තිවීථියඤ්ච. සබ්බෙසම්පීති මග්ගස්ස, ඵලස්සපි. ๖๗. คำว่า โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือโดยอำนาจแห่งอนัตตานุปัสสนาเป็นต้นที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. คำว่า แม้ผลของตนๆ ที่เกิดขึ้นอยู่ คือแม้ผลของตนๆ อันเป็นผลแห่งมรรคที่ตนได้แล้วซึ่งกำลังเกิดขึ้น ก็ไม่ได้รับชื่อตามอาการที่มาแห่งมรรค แต่ได้รับชื่อ ๓ อย่างตามอาการที่มาแห่งวิปัสสนาเท่านั้น ในกาลแห่งผลสมาบัติ เพราะในกาลนั้นไม่มีการดำเนินไปแห่งมรรค มรรคนั้นจึงไม่สมควรเป็นทวาร. คำว่า โดยอารมณ์ คือเพราะเป็นไปโดยปรารภพระนิพพานที่มีชื่อว่า สุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ เพราะความที่พระนิพพานนั้นว่างจากสังขารทั้งปวง ปราศจากนิมิตแห่งสังขาร และปราศจากความปรารถนาคือตัณหา. คำว่า โดยสภาวะของตน คือโดยคุณของตน เพราะความที่ตนว่างจากราคะเป็นต้น ปราศจากอารมณ์คือนิมิตรูปเป็นต้น และปราศจากความปรารถนาคือกิเลส. คำว่า ในที่ทั้งปวง คือในมรรควิถีและในผลสมาบัติวิถี. คำว่า ของทั้งหมด คือของมรรคและของผลด้วย. විමොක්ඛභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาประเภทแห่งวิโมกข์ จบแล้ว. පුග්ගලභෙදවණ්ණනා พรรณนาประเภทแห่งบุคคล 68. සත්තක්ඛත්තුං සත්තසු වාරෙසු කාමසුගතියං පටිසන්ධිග්ගහණං පරමං එතස්සාති සත්තක්ඛත්තුපරමො න පන අට්ඨමාදිකාමභවගාමීත්‍යධිප්පායො. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘න තෙ භවං අට්ඨමමාදියන්තී’’ති (ඛු. පා. 6.9; සු. නි. 232; නෙත්ති. 115). රූපාරූපසුගතිභවං පන සත්තවාරතො පරම්පි ගච්ඡතීති ආචරියා. ๖๘. ผู้มีการถือปฏิสนธิในกามสุคติ ๗ ครั้งเป็นอย่างยิ่ง ใน ๗ วาระ ชื่อว่า สัตตักขัตตุปรมะ อธิบายว่า ไม่ใช่ผู้ไปสู่กามภพที่ ๘ เป็นต้น. ซึ่งหมายถึงคำที่ตรัสไว้ว่า 'บุคคลเหล่านั้นย่อมไม่ยึดถือภพที่ ๘' (ขุ. ขุ. ๖.๙; สุ. นิ. ๒๓๒; เนตฺติ. ๑๑๕). ส่วนพระอาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า เขายังไปสู่รูปสุคติภพและอรูปสุคติภพแม้เกินกว่า ๗ วาระได้. 69. රාගදොසමොහානන්ති මොහග්ගහණං රාගදොසෙකට්ඨමොහං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං. ๖๙. คำว่า ราคะ โทสะ โมหะ พึงทราบว่า การระบุถึงโมหะ หมายถึงโมหะที่เกิดร่วมกับราคะและโทสะ. 70. ඛීණා චත්තාරො ආසවා එතස්සාති ඛීණාසවො. දක්ඛිණාරහෙසු අග්ගත්තා අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො. ๗๐. อาสวะ ๔ สิ้นไปแล้วแก่บุคคลนั้น ชื่อว่า ขีณาสวะ. เพราะเป็นผู้เลิศในบรรดาผู้ควรรับทักษิณา จึงชื่อว่า อัคคทักขิเณยยะ. පුග්ගලභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาว่าด้วยประเภทแห่งบุคคล จบแล้ว. සමාපත්තිභෙදවණ්ණනා พรรณนาว่าด้วยประเภทแห่งสมาบัติ 72. සබ්බෙසම්පීති චතුන්නම්පි අරියපුග්ගලානං. ๗๒. ของทั้งหมด คือของอริยบุคคลทั้ง ๔. 73. චිත්තචෙතසිකානං [Pg.277] අප්පවත්තිසඞ්ඛාතස්ස නිරොධස්ස සමාපත්ති නිරොධසමාපත්ති, දිට්ඨෙව ධම්මෙ චිත්තනිරොධං පත්වා විහරණං. අනාගාමීනඤ්චාති කාමරූපභවට්ඨානං අට්ඨසමාපත්තිලාභීනමෙව අනාගාමීනං, තථා ඛීණාසවානඤ්ච. තත්ථාති නිරොධසමාපත්තියං. යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වාති එවං සමථවිපස්සනානං යුගනද්ධභාවාපාදනවසෙන යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, තාව ගන්ත්වා. අධිට්ඨෙය්‍යාදිකන්ති කායපටිබද්ධං ඨපෙත්වා විසුං විසුං ඨපිතචීවරාදිපරික්ඛාරගෙහාදීනං අග්ගිආදිනා අවිනාසනාධිට්ඨානං, සංඝපටිමානනසත්ථුපක්කොසනානං පුරෙතරං වුට්ඨානං, සත්තාහබ්භන්තරෙ ආයුසඞ්ඛාරප්පවත්තිඔලොකනන්ති චතුබ්බිධං අධිට්ඨානාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා. ๗๓. สมาบัติแห่งนิโรธที่กล่าวคือความไม่เป็นไปแห่งจิตและเจตสิก ชื่อว่า นิโรธสมาบัติ คือการอยู่อันบรรลุถึงความดับแห่งจิตในปัจจุบันชาติ. คำว่า ของพระอนาคามีทั้งหลาย คือของพระอนาคามีผู้ได้อัฏฐสมาบัติซึ่งดำรงอยู่ในกามภพและรูปภพเท่านั้น และของพระขีณาสพทั้งหลายด้วย. ในที่นั้น คือในนิโรธสมาบัติ. คำว่า ไปจนถึงอากิญจัญญายตนะ คือไปจนถึงอากิญจัญญายตนะด้วยการทำให้สมถะและวิปัสสนาเข้าคู่กันอย่างนี้. คำว่า มีการอธิษฐานเป็นต้น คือการทำบุพพกิจ ๔ อย่าง มีการอธิษฐานไม่ให้ไฟเป็นต้นทำลายบริขารมีจีวรเป็นต้นและเรือนเป็นต้นที่วางไว้แยกจากกาย, การลุกขึ้นก่อนที่สงฆ์จะรอคอยหรือพระศาสดาจะเรียกหา, และการพิจารณาความดำเนินไปแห่งอายุสังขารภายใน ๗ วัน. සමාපත්තිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาว่าด้วยประเภทแห่งสมาบัติ จบแล้ว. විපස්සනාකම්මට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาว่าด้วยวิปัสสนากัมมัฏฐาน จบแล้ว. උය්‍යොජනවණ්ණනා พรรณนาว่าด้วยการชักชวน 75. පටිපත්තිරසස්සාදන්ති ඣානසුඛඵලසුඛාදිභෙදං සමථවිපස්සනාපටිපත්තිරසස්සාදං. ๗๕. คำว่า รสแห่งปฏิปทา หมายถึงรสแห่งปฏิปทาอันเป็นสมถะและวิปัสสนา มีสุขจากฌานและสุขจากผลเป็นต้น. ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය ดังนี้ พรรณนาอภิธัมมัตถสังคหะ ชื่อว่า อภิธัมมัตถวิภาวินี කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาปริจเฉทว่าด้วยกัมมัฏฐาน จบแล้ว. නිගමනවණ්ණනා พรรณนาว่าด้วยนิคม (ක) චාරිත්තෙන කුලාචාරෙන සොභිතෙ විසාලකුලෙ උදයො නිබ්බත්ති යස්ස, තෙන, කම්මාදිවිසයාය සද්ධාය අභිවුද්ධො පරිසුද්ධො ච දානසීලාදිගුණානං උදයො යස්ස, තෙන, නම්පව්හයෙන නම්පනාමකෙන, පරානුකම්පං සාසනෙ සුඛොතරණපරිපාචනලක්ඛණං පරානුග්ගහං, පණිධාය පත්ථෙත්වා යං පකරණං පත්ථිතං අභියාචිතං, තං එත්තාවතා පරිනිට්ඨිතන්ති යොජනා. (ก) ความเชื่อมโยงว่า ปกรณ์ใดที่ท่านผู้มีนามว่า นัมปะ ผู้เกิดในตระกูลใหญ่ที่งดงามด้วยจารีตและขนบธรรมเนียมของตระกูล, ผู้มีความเจริญแห่งคุณมีทานและศีลเป็นต้นอันบริสุทธิ์และเจริญยิ่งด้วยศรัทธาในเรื่องกรรมเป็นต้น, ได้ตั้งความอนุเคราะห์ผู้อื่นอันมีลักษณะเป็นการสงเคราะห์ผู้อื่นให้เข้าสู่พระศาสนาได้โดยง่ายและให้บรรลุผล ปรารถนาและอาราธนาไว้, ปกรณ์นั้นสำเร็จบริบูรณ์แล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้. (ඛ) තෙන [Pg.278] පකරණප්පසුතෙන විපුලෙන පුඤ්ඤෙන පඤ්ඤාවදාතෙන අරියමග්ගපඤ්ඤාපරිසුද්ධෙන සීලාදිගුණෙන සොභිතා. තතොයෙව ලජ්ජිනො භික්ඛූ, ධඤ්ඤානං අධිවාසභූතං, උදිතොදිතං අච්චන්තප්පසිද්ධං, මූලසොමං නාම විහාරං, පුඤ්ඤවිභවස්ස උදයසඞ්ඛාතාය මඞ්ගලත්ථාය ආයුකන්තං මඤ්ඤන්තු, තත්ථ නිවාසිනො භික්ඛූ ඊදිසා හොන්තූත්‍යධිප්පායො. (ข) อธิบายว่า ด้วยบุญอันไพบูลย์ที่เกิดจากการรจนาปกรณ์นั้น ซึ่งขาวสะอาดด้วยปัญญาและงดงามด้วยคุณมีศีลเป็นต้นอันบริสุทธิ์ด้วยอริยมรรคปัญญา. ขอพระภิกษุผู้มีความละอายทั้งหลาย ผู้เป็นที่พำนักของผู้มีบุญ (หรือผู้มีโชค) จงถือเอาวิหารชื่อว่า มูลโสมะ อันรุ่งเรืองยิ่งและมีชื่อเสียงปรากฏยิ่ง เพื่อประโยชน์เกื้อกูลอันกล่าวคือความเจริญแห่งบุญสมบัติตลอดชั่วอายุ, ขอพระภิกษุผู้อยู่ในวิหารนั้นจงเป็นเช่นนี้. නිගමනවණ්ණනා නිට්ඨිතා. พรรณนาว่าด้วยนิคม จบแล้ว. නිට්ඨිතා චායං අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නාම. อภิธัมมัตถวิภาวินี ชื่อนี้ จบแล้ว. අභිධම්මත්ථසඞ්ගහටීකා. อภิธัมมัตถสังคหะฎีกา. නිගමනකථා นิคมคาถา 1. රම්මෙ පුලත්ථිනගරෙ නගරාධිරාජෙ,රඤ්ඤා පරක්කමභුජෙන මහාභුජෙන; කාරාපිතෙ වසති ජෙතවනෙ විහාරෙ; යො රම්මහම්මියවරූපවනාභිරාමෙ. ๑. พระเถระรูปใดอาศัยอยู่ในเชตวันวิหาร อันรื่นรมย์ด้วยปราสาทอันงดงามและป่าไม้อันน่ารื่นรมย์ ซึ่งพระราชาผู้มีพระพาหาอันยิ่งใหญ่ทรงพระนามว่า ปรักกมพาหุ ทรงสร้างไว้ในปุลัตถินครอันรื่นรมย์ซึ่งเป็นเมืองหลวง. 2. සම්පන්නසීලදමසංයමතොසිතෙහි,සම්මානිතො වසිගණෙහි ගුණාකරෙහි; පත්තො මුනින්දවචනාදිසු නෙකගන්ථ-ජාතෙසු චාචරියතං මහිතං විදූහි. ๒. พระเถระรูปใดอันหมู่พระวสีผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณ ผู้ยินดีแล้วในศีล ทมะ และสัญญมะที่สมบูรณ์ ให้ความเคารพแล้ว, บรรลุความเป็นอาจารย์อันบัณฑิตทั้งหลายบูชาแล้ว ในคัมภีร์หลายประเภทมีพระพุทธพจน์เป็นต้น. 3. ඤාණානුභාවමිහ යස්ස ච සූචයන්තී,සංවණ්ණනා ච විනයට්ඨකථාදිකානං; සාරත්ථදීපනිමුඛා මධුරත්ථසාර-සන්දීපනෙන සුජනං පරිතොසයන්තී. ๓. ซึ่งแสดงอานุภาพแห่งญาณของท่านในที่นี้, และคำอธิบายอรรถกถาพระวินัยเป็นต้น; มีสารัตถทีปนีเป็นต้น ซึ่งยังสาธุชนให้ยินดีด้วยการแสดงสาระแห่งอรรถอันไพเราะ. 4. තස්සානුකම්පමවලම්බිය [Pg.279] සාරිපුත්ත-ත්ථෙරස්ස ථාමගතසාරගුණාකරස්ස; යො නෙකගන්ථවිසයං පටුතං අලත්ථං,තස්සෙස ඤාණවිභවො විභවෙකහෙතු. ๔. อาศัยความอนุเคราะห์ของพระเถระสารีบุตร ผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณอันมั่นคงและมีสาระ; ผู้ซึ่งได้ความเชี่ยวชาญในคัมภีร์หลายประเภท, ความรุ่งเรืองแห่งญาณนี้ของท่าน เป็นเหตุเดียวแห่งความรุ่งเรือง. 5. සොහමෙතස්ස සංසුද්ධ-වායාමස්සානුභාවතො.අද්ධාසාසනදායාදො, හෙස්සං මෙත්තෙය්‍යසත්ථුනො. ๕. ข้าพเจ้าด้วยอานุภาพแห่งความเพียรอันบริสุทธิ์ของท่านนั้น. จักเป็นทายาทแห่งพระศาสนาของพระศาสดาเมตไตรยอย่างแน่นอน. 6. ජොතයන්තං තදා තස්ස, සාසනං සුද්ධමානසං.පස්සෙය්‍යං සක්කරෙය්‍යඤ්ච, ගරුං මෙ සාරිසම්භවං. ๖. ในกาลนั้น ขอข้าพเจ้าผู้มีใจบริสุทธิ์ จงได้เห็นพระศาสนาของพระองค์ที่รุ่งเรืองอยู่ และขอให้ได้สักการะพระอาจารย์ผู้เป็นที่เคารพของข้าพเจ้า ผู้เกิดจากพระสารีบุตรเถระ. 7. දිනෙහි චතුවීසෙහි, ටීකායං නිට්ඨිතා යථා.තථා කල්‍යාණසඞ්කප්පා, සීඝං සිජ්ඣන්තු පාණිනන්ති. ๗. ฎีกาสำเร็จแล้วภายใน ๒๔ วันฉันใด. ขอความดำริอันดีงามของสัตว์ทั้งหลายจงสำเร็จโดยเร็วฉันนั้นเทอญ. ඉති භදන්තසාරිපුත්තමහාථෙරස්ස සිස්සෙන රචිතා ที่ศิษย์ของพระมหาเถระสารีบุตรผู้เป็นเจ้าผู้เจริญรจนาไว้ අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නාම ชื่ออภิธัมมัตถวิภาวินี අභිධම්මත්ථසඞ්ගහටීකා නිට්ඨිතා. อภิธัมมัตถสังคหฎีกาจบแล้ว
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi