නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහො

A Compendium of Abhidhamma

ගන්ථාරම්භකථා

Introduction to the Text

1. සම්මාසම්බුද්ධමතුලං[Pg.1], සසද්ධම්මගණුත්තමං.

1. To the incomparable Perfectly Self-Enlightened One, together with the good Dhamma and the supreme Community,

අභිවාදිය භාසිස්සං, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං.

having paid homage, I shall expound the Compendium of the Subject Matter of Abhidhamma.

චතුපරමත්ථධම්මො

The Four Ultimate Realities

2. තත්ථ වුත්තාභිධම්මත්ථා, චතුධා පරමත්ථතො.

2. The matters of the Abhidhamma spoken of therein are, in the ultimate sense, fourfold:

චිත්තං චෙතසිකං රූපං, නිබ්බානමිති සබ්බථා.

consciousness, mental factors, material form, and Nibbāna—thus in all.

1. චිත්තපරිච්ඡෙදො

1. Analysis of Consciousness

භූමිභෙදචිත්තං

Consciousness Classified by Plane

3. තත්ථ චිත්තං තාව චතුබ්බිධං හොති කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං ලොකුත්තරඤ්චෙති.

3. Among these, consciousness is first of all fourfold: sense-sphere consciousness, fine-material sphere consciousness, immaterial sphere consciousness, and supramundane consciousness.

අකුසලචිත්තං

Unwholesome Consciousness

4. තත්ථ කතමං කාමාවචරං? සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං[Pg.2], උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි ලොභසහගතචිත්තානි නාම.

4. Among these, what is sense-sphere consciousness? One consciousness accompanied by joy, associated with wrong view, unprompted; one prompted; one consciousness accompanied by joy, dissociated from wrong view, unprompted; one prompted; one consciousness accompanied by equanimity, associated with wrong view, unprompted; one prompted; one consciousness accompanied by equanimity, dissociated from wrong view, unprompted; one prompted—these eight are called consciousnesses accompanied by greed.

5. දොමනස්සසහගතං පටිඝසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි ද්වෙපි පටිඝසම්පයුත්තචිත්තානි නාම.

5. One consciousness, unprompted, accompanied by displeasure, associated with aversion; and one, prompted—these two are called consciousnesses associated with aversion.

6. උපෙක්ඛාසහගතං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තමෙකන්ති ඉමානි ද්වෙපි මොමූහචිත්තානි නාම.

6. One consciousness accompanied by equanimity and associated with doubt; and one consciousness accompanied by equanimity and associated with restlessness—these two are called consciousnesses rooted in delusion.

7. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි ද්වාදසාකුසලචිත්තානි සමත්තානි.

7. Thus, in all, the twelve unwholesome consciousnesses are complete.

8. අට්ඨධා ලොභමූලානි, දොසමූලානි ච ද්විධා.

8. Eight are those rooted in greed, and two those rooted in aversion.

මොහමූලානි ච ද්වෙති, ද්වාදසාකුසලා සියුං.

And two rooted in delusion; thus there are twelve unwholesome consciousnesses.

අහෙතුකචිත්තං

Rootless Consciousness

9. උපෙක්ඛාසහගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තථා සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, දුක්ඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං, උපෙක්ඛාසහගතං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, උපෙක්ඛාසහගතං සන්තීරණචිත්තඤ්චෙති ඉමානි සත්තපි අකුසලවිපාකචිත්තානි නාම.

9. Eye-consciousness accompanied by equanimity; similarly ear-consciousness, nose-consciousness, and tongue-consciousness; body-consciousness accompanied by pain; receiving-consciousness accompanied by equanimity; and investigating-consciousness accompanied by equanimity—these seven are called unwholesome-resultant consciousnesses.

10. උපෙක්ඛාසහගතං කුසලවිපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තථා සොතවිඤ්ඤාණං, ඝානවිඤ්ඤාණං, ජිව්හාවිඤ්ඤාණං, සුඛසහගතං කායවිඤ්ඤාණං, උපෙක්ඛාසහගතං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, සොමනස්සසහගතං සන්තීරණචිත්තං, උපෙක්ඛාසහගතං සන්තීරණචිත්තඤ්චෙති ඉමානි අට්ඨපි කුසලවිපාකාහෙතුකචිත්තානි නාම.

10. Wholesome-resultant eye-consciousness accompanied by equanimity; similarly ear-consciousness, nose-consciousness, and tongue-consciousness; body-consciousness accompanied by pleasure; receiving-consciousness accompanied by equanimity; investigating-consciousness accompanied by joy; and investigating-consciousness accompanied by equanimity—these eight are called wholesome-resultant rootless consciousnesses.

11. උපෙක්ඛාසහගතං [Pg.3] පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තං, තථා මනොද්වාරාවජ්ජනචිත්තං, සොමනස්සසහගතං හසිතුප්පාදචිත්තඤ්චෙති ඉමානි තීණිපි අහෙතුකකිරියචිත්තානි නාම.

11. Five-door-adverting consciousness accompanied by equanimity; similarly mind-door-adverting consciousness; and smile-producing consciousness accompanied by joy—these three are called rootless functional consciousnesses.

12. ඉච්චෙව සබ්බථාපි අට්ඨාරසාහෙතුකචිත්තානි සමත්තානි.

12. Thus, in all, the eighteen rootless consciousnesses are complete.

13. සත්තාකුසලපාකානි, පුඤ්ඤපාකානි අට්ඨධා.

13. Seven are the unwholesome resultants, and the wholesome resultants are eightfold.

ක්‍රියචිත්තානි තීණීති, අට්ඨාරස අහෙතුකා.

The functional consciousnesses are three; thus the rootless are eighteen.

සොභනචිත්තං

Beautiful Consciousness

14. පාපාහෙතුකමුත්තානි, සොභනානීති වුච්චරෙ.

14. Those apart from the unwholesome and the rootless are called ‘beautiful’.

එකූනසට්ඨි චිත්තානි, අථෙකනවුතීපි වා.

They are fifty-nine consciousnesses, or also ninety-one.

කාමාවචරසොභනචිත්තං

Sense-Sphere Beautiful Consciousness

15. සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං. උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි කාමාවචරකුසලචිත්තානි නාම.

15. One consciousness, unprompted, accompanied by joy, associated with knowledge; one, prompted; one consciousness, unprompted, accompanied by joy, dissociated from knowledge; one, prompted; one consciousness, unprompted, accompanied by equanimity, associated with knowledge; one, prompted; one consciousness, unprompted, accompanied by equanimity, dissociated from knowledge; one, prompted—these eight are called wholesome sense-sphere consciousnesses.

16. සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි සහෙතුකකාමාවචරවිපාකචිත්තානි නාම.

16. One consciousness, unprompted, accompanied by joy, associated with knowledge; one, prompted; one consciousness, unprompted, accompanied by joy, dissociated from knowledge; one, prompted; one consciousness, unprompted, accompanied by equanimity, associated with knowledge; one, prompted; one consciousness, unprompted, accompanied by equanimity, dissociated from knowledge; one, prompted—these eight are called rooted sense-sphere resultant consciousnesses.

17. සොමස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, සොමනස්සසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං[Pg.4], සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකං, උපෙක්ඛාසහගතං ඤාණවිප්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකමෙකං, සසඞ්ඛාරිකමෙකන්ති ඉමානි අට්ඨපි සහෙතුකකාමාවචරකිරියචිත්තානි නාම.

17. One unprompted consciousness accompanied by joy, associated with knowledge; one prompted; one unprompted consciousness accompanied by joy, dissociated from knowledge; one prompted; one unprompted consciousness accompanied by equanimity, associated with knowledge; one prompted; one unprompted consciousness accompanied by equanimity, dissociated from knowledge; one prompted—these eight are called rooted sense-sphere functional consciousnesses.

18. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි චතුවීසති සහෙතුකකාමාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි.

18. Thus, in all, the twenty-four rooted sense-sphere wholesome, resultant, and functional consciousnesses are complete.

19. වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන චතුවීසති.

19. Distinguished by way of feeling, knowledge, and prompting, they are twenty-four.

සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤපාකක්‍රියා මතා.

The rooted, sense-sphere wholesome, resultant, and functional consciousnesses are thus accounted for.

20. කාමෙ තෙවීස පාකානි, පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි වීසති.

20. In the sense sphere there are twenty-three resultants; twenty are wholesome and unwholesome.

එකාදස ක්‍රියා චෙති, චතුපඤ්ඤාස සබ්බථා.

And there are eleven functional consciousnesses; thus, fifty-four in all.

රූපාවචරචිත්තං

Fine-Material-Sphere Consciousness

21. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානකුසලචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානකුසලචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානකුසලචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානකුසලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරකුසලචිත්තානි නාම.

21. The first jhāna wholesome consciousness, accompanied by initial application, sustained application, joy, bliss, and one-pointedness; the second jhāna wholesome consciousness, accompanied by sustained application, joy, bliss, and one-pointedness; the third jhāna wholesome consciousness, accompanied by joy, bliss, and one-pointedness; the fourth jhāna wholesome consciousness, accompanied by bliss and one-pointedness; the fifth jhāna wholesome consciousness, accompanied by equanimity and one-pointedness—these five are called wholesome fine-material-sphere consciousnesses.

22. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානවිපාකචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානවිපාකචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානවිපාකචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානවිපාකචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානවිපාකචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරවිපාකචිත්තානි නාම.

22. The first jhāna resultant consciousness, accompanied by initial application, sustained application, joy, bliss, and one-pointedness; the second jhāna resultant consciousness, accompanied by sustained application, joy, bliss, and one-pointedness; the third jhāna resultant consciousness, accompanied by joy, bliss, and one-pointedness; the fourth jhāna resultant consciousness, accompanied by bliss and one-pointedness; the fifth jhāna resultant consciousness, accompanied by equanimity and one-pointedness—these five are called fine-material-sphere resultant consciousnesses.

23. විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානකිරියචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානකිරියචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානකිරියචිත්තං[Pg.5], සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානකිරියචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානකිරියචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි රූපාවචරකිරියචිත්තානි නාම.

23. The first jhāna functional consciousness, accompanied by initial application, sustained application, joy, bliss, and one-pointedness; the second jhāna functional consciousness, accompanied by sustained application, joy, bliss, and one-pointedness; the third jhāna functional consciousness, accompanied by joy, bliss, and one-pointedness; the fourth jhāna functional consciousness, accompanied by bliss and one-pointedness; the fifth jhāna functional consciousness, accompanied by equanimity and one-pointedness—these five are called fine-material-sphere functional consciousnesses.

24. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි පන්නරස රූපාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි.

24. Thus, in all, the fifteen fine-material-sphere wholesome, resultant, and functional consciousnesses are complete.

25. පඤ්චධා ඣානභෙදෙන, රූපාවචරමානසං.

25. The fine-material-sphere mind is fivefold by distinction of jhāna.

පුඤ්ඤපාකක්‍රියාභෙදා, තං පඤ්චදසධා භවෙ.

By the distinction of wholesome, resultant, and functional, it becomes fifteenfold.

අරූපාවචරචිත්තං

Immaterial-Sphere Consciousness

26. ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනකුසලචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකුසලචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරකුසලචිත්තානි නාම.

26. The wholesome consciousness of the base of infinite space, the wholesome consciousness of the base of infinite consciousness, the wholesome consciousness of the base of nothingness, and the wholesome consciousness of the base of neither-perception-nor-non-perception—these four are called immaterial-sphere wholesome consciousnesses.

27. ආකාසානඤ්චායතනවිපාකචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනවිපාකචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනවිපාකචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරවිපාකචිත්තානි නාම.

27. The resultant consciousness of the base of infinite space, the resultant consciousness of the base of infinite consciousness, the resultant consciousness of the base of nothingness, and the resultant consciousness of the base of neither-perception-nor-non-perception—these four are called immaterial-sphere resultant consciousnesses.

28. ආකාසානඤ්චායතනකිරියචිත්තං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනකිරියචිත්තං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකිරියචිත්තං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකිරියචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි අරූපාවචරකිරියචිත්තානි නාම.

28. The functional consciousness of the base of infinite space, the functional consciousness of the base of infinite consciousness, the functional consciousness of the base of nothingness, and the functional consciousness of the base of neither-perception-nor-non-perception—these four are called immaterial-sphere functional consciousnesses.

29. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි ද්වාදස අරූපාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානි සමත්තානි.

29. Thus, in all, the twelve immaterial-sphere wholesome, resultant, and functional consciousnesses are complete.

30. ආලම්බණප්පභෙදෙන, චතුධාරුප්පමානසං.

30. By distinction of the object, the immaterial mind is fourfold.

පුඤ්ඤපාකක්‍රියාභෙදා, පුන ද්වාදසධා ඨිතං.

By the distinction of wholesome, resultant, and functional, it stands again as twelvefold.

ලොකුත්තරචිත්තං

Supramundane Consciousness

31. සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං[Pg.6], සකදාගාමිමග්ගචිත්තං, අනාගාමිමග්ගචිත්තං, අරහත්තමග්ගචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි ලොකුත්තරකුසලචිත්තානි නාම.

31. The path-consciousness of stream-entry, the path-consciousness of the once-returner, the path-consciousness of the non-returner, and the path-consciousness of arahantship—these four are called supramundane wholesome consciousnesses.

32. සොතාපත්තිඵලචිත්තං, සකදාගාමිඵලචිත්තං, අනාගාමිඵලචිත්තං, අරහත්තඵලචිත්තඤ්චෙති ඉමානි චත්තාරිපි ලොකුත්තරවිපාකචිත්තානි නාම.

32. The fruition-consciousness of stream-entry, the fruition-consciousness of the once-returner, the fruition-consciousness of the non-returner, and the fruition-consciousness of arahantship—these four are called supramundane resultant consciousnesses.

33. ඉච්චෙවං සබ්බථාපි අට්ඨ ලොකුත්තරකුසලවිපාකචිත්තානි සමත්තානි.

33. Thus, in all, the eight supramundane wholesome and resultant consciousnesses are complete.

34. චතුමග්ගප්පභෙදෙන, චතුධා කුසලං තථා.

34. The wholesome is fourfold by distinction of the four paths;

පාකං තස්ස ඵලත්තාති, අට්ඨධානුත්තරං මතං.

likewise its result, which is the fruition; thus the supramundane is considered eightfold.

චිත්තගණනසඞ්ගහො

Summary of the Enumeration of Consciousness

35. ද්වාදසාකුසලානෙවං, කුසලානෙකවීසති.

35. Thus twelve are unwholesome, twenty-one are wholesome.

ඡත්තිංසෙව විපාකානි, ක්‍රියචිත්තානි වීසති.

Thirty-six are the resultants, twenty the functional consciousnesses.

36. චතුපඤ්ඤාසධා කාමෙ, රූපෙ පන්නරසීරයෙ.

36. Fifty-fourfold in the sense sphere; in the fine-material sphere fifteen are declared.

චිත්තානි ද්වාදසාරුප්පෙ, අට්ඨධානුත්තරෙ තථා.

Twelve consciousnesses in the immaterial sphere, and likewise eight in the supramundane.

37. ඉත්ථමෙකූනනවුතිපභෙදං පන මානසං.

37. Thus the mind has eighty-nine divisions.

එකවීසසතං වාථ, විභජන්ති විචක්ඛණා.

Or the wise divide it into one hundred and twenty-one.

විත්ථාරගණනා

The Detailed Enumeration

38. කථමෙකූනනවුතිවිධං චිත්තං එකවීසසතං හොති? විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, විචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං දුතියජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, පීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං තතියජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, සුඛෙකග්ගතාසහිතං චතුත්ථජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං, උපෙක්ඛෙකග්ගතාසහිතං පඤ්චමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තඤ්චෙති ඉමානි පඤ්චපි සොතාපත්තිමග්ගචිත්තානි නාම.

38. How does the eighty-ninefold consciousness become one hundred and twenty-onefold? The first-jhāna path-consciousness of stream-entry, accompanied by initial application, sustained application, joy, bliss, and one-pointedness; the second-jhāna path-consciousness of stream-entry, accompanied by sustained application, joy, bliss, and one-pointedness; the third-jhāna path-consciousness of stream-entry, accompanied by joy, bliss, and one-pointedness; the fourth-jhāna path-consciousness of stream-entry, accompanied by bliss and one-pointedness; and the fifth-jhāna path-consciousness of stream-entry, accompanied by equanimity and one-pointedness—these five are called the path-consciousnesses of stream-entry.

39. තථා [Pg.7] සකදාගාමිමග්ගඅනාගාමිමග්ගඅරහත්තමග්ගචිත්තඤ්චෙති සමවීසති මග්ගචිත්තානි.

39. Similarly with the path-consciousnesses of the once-returner, the non-returner, and the Arahant, there are altogether twenty path-consciousnesses.

40. තථා ඵලචිත්තානි චෙති සමචත්තාලීස ලොකුත්තරචිත්තානි භවන්තීති.

40. And similarly with the fruition-consciousnesses, there are altogether forty supramundane consciousnesses.

41. ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන, කත්වෙකෙකන්තු පඤ්චධා.

41. By the distinction of the combination of jhāna factors, each one is made fivefold.

වුච්චතානුත්තරං චිත්තං, චත්තාලීසවිධන්ති ච.

The supramundane consciousness is said to be of forty kinds.

42. යථා ච රූපාවචරං, ගය්හතානුත්තරං තථා.

42. And as the fine-material-sphere consciousness is taken, so too is the supramundane.

පඨමාදිඣානභෙදෙ, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ.

In the division of the first and other jhānas, the immaterial attainments are included in the fifth.

එකාදසවිධං තස්මා, පඨමාදිකමීරිතං;

ඣානමෙකෙකමන්තෙ තු, තෙවීසතිවිධං භවෙ.

Therefore the first jhāna and so forth are said to be elevenfold; the final one, however, becomes twenty-threefold.

43. සත්තතිංසවිධං පුඤ්ඤං, ද්විපඤ්ඤාසවිධං තථා.

43. The wholesome is thirty-sevenfold; the resultant, likewise, fifty-twofold.

පාකමිච්චාහු චිත්තානි, එකවීසසතං බුධා.

Thus the wise declare the consciousnesses to be one hundred and twenty-one.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ චිත්තසඞ්ගහවිභාගො නාම

Thus ends the section named 'Compendium of Consciousness' in the Manual of Abhidhamma.

පඨමො පරිච්ඡෙදො.

The First Chapter.

2. චෙතසිකපරිච්ඡෙදො

2. The Chapter on Mental Factors

සම්පයොගලක්ඛණං

The Characteristic of Association

1. එකුප්පාදනිරොධා ච, එකාලම්බණවත්ථුකා.

1. Having a common arising and ceasing, a common object and a common basis.

චෙතොයුත්තා ද්විපඤ්ඤාස, ධම්මා චෙතසිකා මතා.

The fifty-two states associated with consciousness are regarded as mental factors.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකං

The Ethically Variable Mental Factors

2. කථං? ඵස්සො වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා එකග්ගතා ජීවිතින්ද්‍රියං මනසිකාරො චෙති සත්තිමෙ චෙතසිකා සබ්බචිත්තසාධාරණා නාම.

2. How? Contact, feeling, perception, volition, one-pointedness, the life faculty, and attention—these seven mental factors are called the universals.

3. විතක්කො [Pg.8] විචාරො අධිමොක්ඛො වීරියං පීති ඡන්දො චාති ඡ ඉමෙ චෙතසිකා පකිණ්ණකා නාම.

3. Initial application, sustained application, decision, energy, rapture, and desire—these six mental factors are called the particulars.

4. එවමෙතෙ තෙරස චෙතසිකා අඤ්ඤසමානාති වෙදිතබ්බා.

4. Thus these thirteen mental factors are to be understood as ethically variable.

අකුසලචෙතසිකං

The Unwholesome Mental Factors

5. මොහො අහිරිකං අනොත්තප්පං උද්ධච්චං ලොභො දිට්ඨි මානො දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චං ථිනං මිද්ධං විචිකිච්ඡා චෙති චුද්දසිමෙ චෙතසිකා අකුසලා නාම.

5. Delusion, shamelessness, fearlessness of wrongdoing, restlessness, greed, wrong view, conceit, hatred, envy, stinginess, remorse, sloth, torpor, and doubt—these fourteen mental factors are called the unwholesome.

සොභනචෙතසිකං

The Beautiful Mental Factors

6. සද්ධා සති හිරී ඔත්තප්පං අලොභො අදොසො තත්‍රමජ්ඣත්තතා කායපස්සද්ධි චිත්තපස්සද්ධි කායලහුතා චිත්තලහුතා කායමුදුතා චිත්තමුදුතා කායකම්මඤ්ඤතා චිත්තකම්මඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා චිත්තපාගුඤ්ඤතා කායුජුකතා චිත්තුජුකතා චෙති එකූනවීසතිමෙ චෙතසිකා සොභනසාධාරණා නාම.

6. Faith, mindfulness, shame, fear of wrongdoing, non-greed, non-hatred, neutrality of mind, tranquility of the mental body, tranquility of consciousness, lightness of the mental body, lightness of consciousness, malleability of the mental body, malleability of consciousness, wieldiness of the mental body, wieldiness of consciousness, proficiency of the mental body, proficiency of consciousness, rectitude of the mental body, and rectitude of consciousness—these nineteen mental factors are called the beautiful-universals.

7. සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො චෙති තිස්සො විරතියො නාම.

7. Right speech, right action, and right livelihood—these three are called the abstinences.

8. කරුණා මුදිතා අප්පමඤ්ඤායො නාමාති සබ්බථාපි පඤ්ඤින්ද්‍රියෙන සද්ධිං පඤ්චවීසතිමෙ චෙතසිකා සොභනාති වෙදිතබ්බා.

8. Compassion and sympathetic joy are called the illimitables. Altogether, with the faculty of wisdom, these twenty-five mental factors are to be known as the beautiful.

9. එත්තාවතා ච –

9. And thus far:

තෙරසඤ්ඤසමානා ච, චුද්දසාකුසලා තථා;

සොභනා පඤ්චවීසාති, ද්විපඤ්ඤාස පවුච්චරෙ.

Thirteen are ethically variable, and fourteen are likewise unwholesome; twenty-five are beautiful. Thus fifty-two are declared.

සම්පයොගනයො

The Method of Association

10. තෙසං [Pg.9] චිත්තාවියුත්තානං, යථායොගමිතො පරං.

10. Of those mental factors inseparable from consciousness, hereafter according to their application,

චිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං, සම්පයොගො පවුච්චති.

the association with each type of consciousness will be stated.

11. සත්ත සබ්බත්ථ යුජ්ජන්ති, යථායොගං පකිණ්ණකා.

11. Seven are associated with all; the particulars, according to their application.

චුද්දසාකුසලෙස්වෙව, සොභනෙස්වෙව සොභනා.

The fourteen are found only in the unwholesome states, the beautiful only in the beautiful states.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයො

The Method of Association for the Ethically Variable Mental Factors

12. කථං? සබ්බචිත්තසාධාරණා තාව සත්තිමෙ චෙතසිකා සබ්බෙසුපි එකූනනවුතිචිත්තුප්පාදෙසු ලබ්භන්ති.

12. How? To begin with, these seven universal mental factors are found in all eighty-nine types of consciousness.

13. පකිණ්ණකෙසු පන විතක්කො තාව ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතකාමාවචරචිත්තෙසු චෙව එකාදසසු පඨමජ්ඣානචිත්තෙසු චෙති පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙසු උප්පජ්ජති.

13. Among the particulars, initial application arises in fifty-five types of consciousness: that is, in the sense-sphere consciousnesses apart from the ten sense-consciousnesses, and in the eleven first-jhāna consciousnesses.

14. විචාරො පන තෙසු චෙව එකාදසසු දුතියජ්ඣානචිත්තෙසු චාති ඡසට්ඨිචිත්තෙසු.

14. Sustained application, however, arises in those fifty-five and also in the eleven second-jhāna consciousnesses, thus in sixty-six types of consciousness.

15. අධිමොක්ඛො ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවිචිකිච්ඡාසහගතවජ්ජිතචිත්තෙසු.

15. Decision arises in all types of consciousness except the ten sense-consciousnesses and the consciousness accompanied by doubt.

16. වීරියං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවජ්ජිතචිත්තෙසු.

16. Energy arises in all types of consciousness except the five-door-adverting consciousness, the ten sense-consciousnesses, the two receiving consciousnesses, and the three investigating consciousnesses.

17. පීති දොමනස්සුපෙක්ඛාසහගතකායවිඤ්ඤාණචතුත්ථජ්ඣානවජ්ජිතචිත්තෙසු.

17. Rapture arises in all types of consciousness except those accompanied by displeasure and equanimity, the two types of body-consciousness, and the fourth-jhāna consciousnesses.

18. ඡන්දො අහෙතුකමොමූහවජ්ජිතචිත්තෙසූති.

18. Desire-to-do arises in all types of consciousness except the rootless consciousnesses and the two consciousnesses rooted in delusion.

19. තෙ පන චිත්තුප්පාදා යථාක්කමං –

19. Those types of consciousness, in due order, are:

ඡසට්ඨි පඤ්චපඤ්ඤාස, එකාදස ච සොළස;

සත්තති වීසති චෙව, පකිණ්ණකවිවජ්ජිතා.

Sixty-six, fifty-five, eleven, and sixteen; seventy and twenty, are the consciousnesses devoid of the respective particulars.

පඤ්චපඤ්ඤාස [Pg.10] ඡසට්ඨිට්ඨසත්තති තිසත්තති;

එකපඤ්ඤාස චෙකූනසත්තති සපකිණ්ණකා.

Fifty-five, sixty-six, seventy-eight, seventy-three; fifty-one, and sixty-nine are the consciousnesses accompanied by the respective particulars.

අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයො

The Method of Association for the Unwholesome Mental Factors

20. අකුසලෙසු පන මොහො අහිරිකං අනොත්තප්පං උද්ධච්චඤ්චාති චත්තාරොමෙ චෙතසිකා සබ්බාකුසලසාධාරණා නාම, සබ්බෙසුපි ද්වාදසා කුසලෙසු ලබ්භන්ති.

20. Among the unwholesome, four mental factors—delusion, shamelessness, fearlessness of wrongdoing, and restlessness—are called the unwholesome-universals; they are found in all twelve unwholesome types of consciousness.

21. ලොභො අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙව ලබ්භති.

21. Greed is found only in the eight types of consciousness accompanied by greed.

22. දිට්ඨි චතූසු දිට්ඨිගතසම්පයුත්තෙසු.

22. Wrong view is found in the four types of consciousness associated with wrong view.

23. මානො චතූසු දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු.

23. Conceit is found in the four types of consciousness dissociated from wrong view.

24. දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චඤ්චාති ද්වීසු පටිඝසම්පයුත්තචිත්තෙසු.

24. Hatred, envy, stinginess, and remorse are found in the two types of consciousness associated with aversion.

25. ථිනමිද්ධං පඤ්චසු සසඞ්ඛාරිකචිත්තෙසු.

25. Sloth and torpor are found in the five types of prompted consciousness.

26. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාසහගතචිත්තෙයෙවාති.

26. Doubt is found only in the consciousness accompanied by doubt.

27. සබ්බාපුඤ්ඤෙසු චත්තාරො,

27. Four are in all demeritorious states,

ලොභමූලෙ තයො ගතා;

දොසමූලෙසු චත්තාරො,සසඞ්ඛාරෙ ද්වයං තථා.

three in the greed-rooted; four in the aversion-rooted; and likewise two in the prompted.

විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡා-චිත්තෙ චාති චතුද්දස;

ද්වාදසාකුලෙස්වෙව, සම්පයුජ්ජන්ති පඤ්චධා.

and doubt in the doubt-consciousness. Thus the fourteen are associated in five ways only in the twelve unwholesome states.

සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයො

The Method of Association for the Beautiful Mental Factors

28. සොභනෙසු පන සොභනසාධාරණා තාව එකූනවීසතිමෙ චෙතසිකා සබ්බෙසුපි එකූනසට්ඨිසොභනචිත්තෙසු සංවිජ්ජන්ති.

28. Among the beautiful, to begin with, the nineteen beautiful-universal mental factors are present in all fifty-nine beautiful types of consciousness.

29. විරතියො [Pg.11] පන තිස්සොපි ලොකුත්තරචිත්තෙසු සබ්බථාපි නියතා එකතොව ලබ්භන්ති, ලොකියෙසු පන කාමාවචරකුසලෙස්වෙව කදාචි සන්දිස්සන්ති විසුං විසුං.

29. The three abstinences, however, are invariably found together in all supramundane types of consciousness; but in the mundane sphere, they are found only occasionally and separately in the wholesome sense-sphere types of consciousness.

30. අප්පමඤ්ඤායො පන ද්වාදසසු පඤ්චමජ්ඣානවජ්ජිතමහග්ගතචිත්තෙසු චෙව කාමාවචරකුසලෙසු ච සහෙතුකකාමාවචරකිරියචිත්තෙසු චාති අට්ඨවීසතිචිත්තෙස්වෙව කදාචි නානා හුත්වා ජායන්ති, උපෙක්ඛාසහගතෙසු පනෙත්ථ කරුණාමුදිතා න සන්තීති කෙචි වදන්ති.

30. The illimitables, however, arise occasionally and separately in twenty-eight types of consciousness: that is, in the twelve sublime consciousnesses (excluding those of the fifth jhāna), in the wholesome sense-sphere consciousnesses, and in the rooted functional sense-sphere consciousnesses. Some, however, say that compassion and sympathetic joy are not present in those accompanied by equanimity.

31. පඤ්ඤා පන ද්වාදසසු ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරචිත්තෙසු චෙව සබ්බෙසුපි පඤ්චතිංසමහග්ගතලොකුත්තරචිත්තෙසු චාති සත්තචත්තාලීසචිත්තෙසු සම්පයොගං ගච්ඡතීති.

31. Wisdom, however, is associated with forty-seven types of consciousness: the twelve sense-sphere types of consciousness accompanied by knowledge, and all thirty-five sublime and supramundane types of consciousness.

32. එකූනවීසති ධම්මා, ජායන්තෙකූනසට්ඨිසු.

32. Nineteen factors arise in fifty-nine.

තයො සොළසචිත්තෙසු, අට්ඨවීසතියං ද්වයං.

Three in sixteen types of consciousness, two in twenty-eight.

පඤ්ඤා පකාසිතා, සත්තචත්තාලීසවිධෙසුපි;

සම්පයුත්තා චතුධෙවං, සොභනෙස්වෙව සොභනා.

Wisdom is declared in forty-seven types. Thus the beautiful factors, associated in four ways, are found only in the beautiful states.

33. ඉස්සාමච්ඡෙරකුක්කුච්ච-විරතිකරුණාදයො.

33. Envy, avarice, remorse, the abstinences, compassion, and so on,

නානා කදාචි මානො ච, ථින මිද්ධං තථා සහ.

arise separately and occasionally; also conceit, and likewise sloth and torpor together.

34. යථාවුත්තානුසාරෙන, සෙසා නියතයොගිනො.

34. In accordance with what has been said, the remaining factors have a fixed association.

සඞ්ගහඤ්ච පවක්ඛාමි, තෙසං දානි යථාරහං.

Now I shall explain the summary of them as is appropriate.

සඞ්ගහනයො

The Method of Inclusion

35. ඡත්තිංසානුත්තරෙ ධම්මා, පඤ්චතිංස මහග්ගතෙ.

35. Thirty-six factors in the supramundane, thirty-five in the sublime.

අට්ඨතිංසාපි ලබ්භන්ති, කාමාවචරසොභනෙ.

Thirty-eight are also found in the beautiful sense-sphere consciousness.

සත්තවීසතිපුඤ්ඤම්හි, ද්වාදසාහෙතුකෙති ච;

යථාසම්භවයොගෙන, පඤ්චධා තත්ථ සඞ්ගහො.

Twenty-seven in the meritorious, and twelve in the rootless; according to their possible combination, the inclusion there is fivefold.

ලොකුත්තරචිත්තසඞ්ගහනයො

The Method of Inclusion in Supramundane Consciousness

36. කථං[Pg.12]? ලොකුත්තරෙසු තාව අට්ඨසු පඨමජ්ඣානිකචිත්තෙසු අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා තෙවීසති සොභනචෙතසිකා චෙති ඡත්තිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, තථා දුතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවජ්ජා, තතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජා, චතුත්ථජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරපීතිවජ්ජා, පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තෙසුපි උපෙක්ඛාසහගතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි අට්ඨසු ලොකුත්තරචිත්තෙසු පඤ්චකජ්ඣානවසෙන පඤ්චධාව සඞ්ගහො හොතීති.

36. How? To begin with, in the eight first-jhāna supramundane consciousnesses, thirty-six factors are included: the thirteen mental factors common to others and the twenty-three beautiful mental factors excluding the illimitables. Similarly, in the second-jhāna consciousnesses, the same factors are included excluding initial application; in the third-jhāna consciousnesses, excluding initial application and sustained application; in the fourth-jhāna consciousnesses, excluding initial application, sustained application, and joy; and in the fifth-jhāna consciousnesses, which are accompanied by equanimity, those same factors are included. Thus, in all eight supramundane consciousnesses, the inclusion is fivefold by way of the five jhānas.

37. ඡත්තිංස පඤ්චතිංස ච, චතුත්තිංස යථාක්කමං.

37. Thirty-six, thirty-five, and thirty-four, respectively.

තෙත්තිංසද්වයමිච්චෙවං, පඤ්චධානුත්තරෙ ඨිතා.

And a pair with thirty-three each; thus they are established fivefold in the supramundane.

මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයො

The Method of Inclusion in Sublime Consciousness

38. මහග්ගතෙසු පන තීසු පඨමජ්ඣානිකචිත්තෙසු තාව අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, විරතිත්තයවජ්ජිතා ද්වාවීසති සොභනචෙතසිකා චෙති පඤ්චතිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, කරුණාමුදිතා පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බා, තථා දුතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවජ්ජා, තතියජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජා, චතුත්ථජ්ඣානිකචිත්තෙසු විතක්කවිචාරපීතිවජ්ජා, පඤ්චමජ්ඣානිකචිත්තෙසු පන පන්නරසසු අප්පමඤ්ඤායො න ලබ්භන්තීති සබ්බථාපි සත්තවීසතිමහග්ගතචිත්තෙසු පඤ්චකජ්ඣානවසෙන පඤ්චධාව සඞ්ගහො හොතීති.

38. Now, in the sublime consciousnesses, to begin with, in the three first-jhāna consciousnesses, thirty-five factors are included: the thirteen mental factors common to others and the twenty-two beautiful mental factors excluding the three abstinences. Here, compassion and appreciative joy are to be combined one at a time. Similarly, in the second-jhāna consciousnesses, the same factors are included excluding initial application; in the third-jhāna consciousnesses, excluding initial application and sustained application; in the fourth-jhāna consciousnesses, excluding initial application, sustained application, and joy. However, in the fifteen fifth-jhāna consciousnesses, the illimitables are not found. Thus, in all twenty-seven sublime consciousnesses, the inclusion is fivefold by way of the five jhānas.

39. පඤ්චතිංස චතුත්තිංස, තෙත්තිංස ච යථාක්කමං.

39. Thirty-five, thirty-four, and thirty-three, respectively.

බාත්තිංස චෙව තිංසෙති, පඤ්චධාව මහග්ගතෙ.

And thirty-two and thirty; thus it is fivefold in the sublime.

කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයො

The Method of Inclusion in Beautiful Sense-Sphere Consciousness

40. කාමාවචරසොභනෙසු පන කුසලෙසු තාව පඨමද්වයෙ අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, පඤ්චවීසති සොභනචෙතසිකා [Pg.13] චෙති අට්ඨතිංස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති, අප්පමඤ්ඤාවිරතියො පනෙත්ථ පඤ්චපි පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බා, තථා දුතියද්වයෙ ඤාණවජ්ජිතා, තතියද්වයෙ ඤාණසම්පයුත්තා පීතිවජ්ජිතා, චතුත්ථද්වයෙ ඤාණපීතිවජ්ජිතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්ති. කිරියචිත්තෙසුපි විරතිවජ්ජිතා තථෙව චතූසුපි දුකෙසු චතුධාව සඞ්ගය්හන්ති. තථා විපාකෙසු ච අප්පමඤ්ඤාවිරතිවජ්ජිතා තෙ එව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි චතුවීසතිකාමාවචරසොභනචිත්තෙසු දුකවසෙන ද්වාදසධාව සඞ්ගහො හොතීති.

40. Now, in the beautiful sense-sphere consciousnesses, to begin with, in the wholesome ones, in the first pair, thirty-eight factors are included: the thirteen mental factors common to others and the twenty-five beautiful mental factors. Here, the five—the illimitables and the abstinences—are to be combined one at a time. Similarly, in the second pair, the same factors are included excluding wisdom; in the third pair, associated with wisdom but excluding joy; in the fourth pair, excluding wisdom and joy, those same factors are included. In the functional consciousnesses too, excluding the abstinences, they are included in the same way, fourfold in the four pairs. Likewise, in the resultant consciousnesses, excluding the illimitables and the abstinences, those same factors are included. Thus, in all twenty-four beautiful sense-sphere consciousnesses, the inclusion is twelvefold by way of the pairs.

41. අට්ඨතිංස සත්තතිංස, ද්වයං ඡත්තිංසකං සුභෙ.

41. Thirty-eight, thirty-seven, and a pair with thirty-six each in the beautiful.

පඤ්චතිංස චතුත්තිංස, ද්වයං තෙත්තිංසකං ක්‍රියෙ;

තෙත්තිංස පාකෙ බාත්තිංස, ද්වයෙකතිංසකං භවෙ;

සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤ-පාකක්‍රියාමනෙ.

In the functional: thirty-five, thirty-four, and a pair with thirty-three each. In the resultant: thirty-three, thirty-two, and a pair with thirty-one each may be. This is in the rooted sense-sphere meritorious, resultant, and functional consciousness.

42. නවිජ්ජන්තෙත්ථ විරතී, ක්‍රියෙසු ච මහග්ගතෙ.

42. The abstinences are not found in the functional and in the sublime.

අනුත්තරෙ අප්පමඤ්ඤා, කාමපාකෙ ද්වයං තථා;

අනුත්තරෙ ඣානධම්මා, අප්පමඤ්ඤා ච මජ්ඣිමෙ;

විරතී ඤාණපීතී ච, පරිත්තෙසු විසෙසකා.

The illimitables are absent in the supramundane, and likewise the two (illimitables and abstinences) in the sense-sphere resultants; the jhāna factors in the supramundane, and the illimitables in the middle (i.e., sublime); the abstinences, wisdom, and joy are the distinguishing factors in the lesser (i.e., sense-sphere) consciousness.

අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයො

The Method of Inclusion in Unwholesome Consciousness

43. අකුසලෙසු පන ලොභමූලෙසු තාව පඨමෙ අසඞ්ඛාරිකෙ අඤ්ඤසමානා තෙරස චෙතසිකා, අකුසලසාධාරණා චත්තාරො චාති සත්තරස ලොභදිට්ඨීහි සද්ධිං එකූනවීසති ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති.

43. Now, in the unwholesome consciousnesses, to begin with, in the greed-rooted, in the first unprompted one, nineteen factors are included: the thirteen mental factors common to others and the four common to the unwholesome—thus seventeen—together with greed and wrong view.

44. තථෙව දුතියෙ අසඞ්ඛාරිකෙ ලොභමානෙන.

44. Similarly, in the second unprompted one, with greed and conceit.

45. තතියෙ තථෙව පීතිවජ්ජිතා ලොභදිට්ඨීහි සහ අට්ඨාරස.

45. Similarly, in the third, eighteen factors, excluding joy, together with greed and wrong view.

46. චතුත්ථෙ [Pg.14] තථෙව ලොභමානෙන.

46. Similarly, in the fourth, with greed and conceit.

47. පඤ්චමෙ පන පටිඝසම්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ දොසො ඉස්සා මච්ඡරියං කුක්කුච්චඤ්චාති චතූහි සද්ධිං පීතිවජ්ජිතා තෙ එව වීසති ධම්මා සඞ්ගය්හන්ති, ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බානි.

47. Now, in the fifth, the unprompted one associated with aversion, twenty factors are included: the base factors excluding joy, together with the four—hatred, envy, stinginess, and worry. Here, envy, stinginess, and worry are to be combined one at a time.

48. සසඞ්ඛාරිකපඤ්චකෙපි තථෙව ථිනමිද්ධෙන විසෙසෙත්වා යොජෙතබ්බා.

48. In the five prompted consciousnesses, too, they are to be combined in the same way, with the distinction of sloth and torpor.

49. ඡන්දපීතිවජ්ජිතා පන අඤ්ඤසමානා එකාදස, අකුසලසාධාරණා චත්තාරො චාති පන්නරස ධම්මා උද්ධච්චසහගතෙ සම්පයුජ්ජන්ති.

49. Now, with the consciousness accompanied by restlessness, fifteen factors are associated: the eleven mental factors common to others, excluding desire and joy, and the four common to the unwholesome.

50. විචිකිච්ඡාසහගතචිත්තෙ ච අධිමොක්ඛවිරහිතා විචිකිච්ඡාසහගතා තථෙව පන්නරස ධම්මා සමුපලබ්භන්තීති සබ්බථාපි ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං යොජියමානාපි ගණනවසෙන සත්තධාව සඞ්ගහිතා භවන්තීති.

50. And in the consciousness accompanied by doubt, fifteen factors, devoid of decision and accompanied by doubt, are likewise found. Thus, although they are applied individually to the twelve types of unwholesome consciousness, in terms of enumeration they are included as sevenfold.

51. එකූනවීසාට්ඨාරස, වීසෙකවීස වීසති.

51. Nineteen, eighteen, twenty, twenty-one, twenty.

ද්වාවීස පන්නරසෙති, සත්තධා කුසලෙඨිතා.

Twenty-two, and fifteen; thus established sevenfold in the unwholesome.

52. සාධාරණා ච චත්තාරො, සමානා ච දසාපරෙ.

52. The four common factors and the other ten common-to-others.

චුද්දසෙතෙ පවුච්චන්ති, සබ්බාකුසලයොගිනො.

These fourteen are said to be associated with all unwholesome consciousnesses.

අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයො

The Method of Compiling the Rootless Consciousnesses

53. අහෙතුකෙසු පන හසනචිත්තෙ තාව ඡන්දවජ්ජිතා අඤ්ඤසමානා ද්වාදස ධම්මා සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති.

53. Now, among the rootless consciousnesses, to begin with, in the laughter-producing consciousness, twelve mental factors common to others, excluding desire, are included.

54. තථා වොට්ඨබ්බනෙ ඡන්දපීතිවජ්ජිතා.

54. Likewise, in the determining consciousness, they are exclusive of desire and joy.

55. සුඛසන්තීරණෙ ඡන්දවීරියවජ්ජිතා.

55. In the investigating consciousness accompanied by pleasure, they are exclusive of desire and energy.

56. මනොධාතුත්තිකාහෙතුකපටිසන්ධියුගළෙ ඡන්දපීතිවීරියවජ්ජිතා.

56. In the triad of mind-element and in the pair of rootless rebirth-linking consciousnesses, they are exclusive of desire, joy, and energy.

57. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙ [Pg.15] පකිණ්ණකවජ්ජිතා තෙයෙව සඞ්ගය්හන්තීති සබ්බථාපි අට්ඨාරසසු අහෙතුකෙසු ගණනවසෙන චතුධාව සඞ්ගහො හොතීති.

57. In the two sets of fivefold sense consciousness, only the seven universal mental factors, excluding the particulars, are included. Thus, in all eighteen rootless consciousnesses, the compilation is fourfold by way of enumeration.

58. ද්වාදසෙකාදස දස, සත්ත චාති චතුබ්බිධො.

58. Twelve, eleven, ten, and seven—thus it is fourfold.

අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු, චිත්තුප්පාදෙසු සඞ්ගහො.

The compilation in the eighteen rootless arisings of consciousness.

59. අහෙතුකෙසු සබ්බත්ථ, සත්ත සෙසා යථාරහං.

59. In all the rootless consciousnesses, seven universals are found, and the others as is appropriate.

ඉති විත්ථාරතො වුත්තො, තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහො.

Thus has the thirty-threefold compilation been stated in detail.

60. ඉත්ථං චිත්තාවියුත්තානං, සම්පයොගඤ්ච සඞ්ගහං.

60. Thus, the association and compilation of the factors associated with consciousness.

ඤත්වා භෙදං යථායොගං, චිත්තෙන සමමුද්දිසෙ.

Having understood the distinctions as they apply, one should point them out together with the consciousness.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ චෙතසිකසඞ්ගහවිභාගො නාම

Thus in the Abhidhammattha Saṅgaha ends the section named the Compilation of Mental Factors.

දුතියො පරිච්ඡෙදො.

The Second Chapter.

3. පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදො

3. The Miscellaneous Chapter

1. සම්පයුත්තා යථායොගං, තෙපඤ්ඤාස සභාවතො.

1. Associated as is appropriate, fifty-three factors by their intrinsic nature—

චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, තෙසං දානි යථාරහං.

the states of consciousness and mental factors. Of these, now, as is appropriate,

2. වෙදනාහෙතුතො කිච්චද්වාරාලම්බණවත්ථුතො.

2. from the standpoint of feeling, root, function, door, object, and base,

චිත්තුප්පාදවසෙනෙව, සඞ්ගහො නාම නීයතෙ.

A compilation is set forth by way of the arisings of consciousness.

වෙදනාසඞ්ගහො

The Compilation of Feeling

3. තත්ථ වෙදනාසඞ්ගහෙ තාව තිවිධා වෙදනා සුඛං දුක්ඛං අදුක්ඛමසුඛා චෙති, සුඛං දුක්ඛං සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛාති ච භෙදෙන පන පඤ්චධා හොති.

3. Therein, in the compilation of feeling, to begin with, feeling is threefold: pleasant feeling, painful feeling, and neither-painful-nor-pleasant feeling. But by way of another division, it becomes fivefold: pleasure, pain, joy, displeasure, and equanimity.

4. තත්ථ සුඛසහගතං කුසලවිපාකං කායවිඤ්ඤාණමෙකමෙව, තථා දුක්ඛසහගතං අකුසලවිපාකං.

4. Therein, wholesome-resultant body-consciousness accompanied by pleasure is just one; likewise, unwholesome-resultant body-consciousness accompanied by pain.

5. සොමනස්සසහගතචිත්තානි [Pg.16] පන ලොභමූලානි චත්තාරි, ද්වාදස කාමාවචරසොභනානි, සුඛසන්තීරණහසනානි ච ද්වෙති අට්ඨාරස කාමාවචරසොමනස්සසහගතචිත්තානි චෙව පඨමදුතියතතියචතුත්ථජ්ඣානසඞ්ඛාතානි චතුචත්තාලීස මහග්ගතලොකුත්තරචිත්තානි චෙති ද්වාසට්ඨිවිධානි භවන්ති.

5. But the consciousnesses accompanied by joy are: four rooted in greed, twelve beautiful sense-sphere consciousnesses, and the two of pleasant investigation and laughter—thus eighteen sense-sphere consciousnesses accompanied by joy; and also the forty-four sublime and supramundane consciousnesses reckoned as the first, second, third, and fourth jhānas. Thus they are of sixty-two kinds.

6. දොමනස්සසහගතචිත්තානි පන ද්වෙ පටිඝසම්පයුත්තචිත්තානෙව.

6. The consciousnesses accompanied by displeasure, however, are only the two consciousnesses connected with aversion.

7. සෙසානි සබ්බානිපි පඤ්චපඤ්ඤාස උපෙක්ඛාසහගතචිත්තානෙවාති.

7. All the remaining fifty-five are consciousnesses accompanied by equanimity.

8. සුඛං දුක්ඛමුපෙක්ඛාති, තිවිධා තත්ථ වෙදනා.

8. Pleasure, pain, and equanimity—thus feeling is threefold.

සොමනස්සං දොමනස්සමිතිභෙදෙන පඤ්චධා.

With the division into joy and displeasure, it is fivefold.

9. සුඛමෙකත්ථ දුක්ඛඤ්ච, දොමනස්සං ද්වයෙ ඨිතං.

9. Pleasure is found in one, and pain too; displeasure stands in two.

ද්වාසට්ඨීසු සොමනස්සං, පඤ්චපඤ්ඤාසකෙතරා.

Joy is in sixty-two consciousnesses; the other, equanimity, is in fifty-five.

හෙතුසඞ්ගහො

The Compilation of Roots

10. හෙතුසඞ්ගහෙ හෙතූ නාම ලොභො දොසො මොහො අලොභො අදොසො අමොහො චාති ඡබ්බිධා භවන්ති.

10. In the compilation of roots, the roots are of six kinds: greed, hatred, delusion, non-greed, non-hatred, and non-delusion.

11. තත්ථ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනහසනවසෙන අහෙතුකචිත්තානි නාම.

11. Therein, by way of five-door-adverting, the two sets of five sense-consciousnesses, receiving, investigating, determining, and laughter-producing, eighteen consciousnesses are named 'rootless'.

12. සෙසානි සබ්බානිපි එකසත්තති චිත්තානි සහෙතුකානෙව.

12. All the remaining seventy-one consciousnesses are indeed with roots.

13. තත්ථාපි ද්වෙ මොමූහචිත්තානි එකහෙතුකානි.

13. Among them, the two consciousnesses accompanied by sheer delusion are with a single root.

14. සෙසානි දස අකුසලචිත්තානි චෙව ඤාණවිප්පයුත්තානි ද්වාදස කාමාවචරසොභනානි චෙති ද්වාවීසති ද්විහෙතුකචිත්තානි.

14. The remaining ten unwholesome consciousnesses and the twelve beautiful sense-sphere consciousnesses dissociated from knowledge—these twenty-two are consciousnesses with two roots.

15. ද්වාදස [Pg.17] ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරසොභනානි චෙව පඤ්චතිංස මහග්ගතලොකුත්තරචිත්තානි චෙති සත්තචත්තාලීස තිහෙතුකචිත්තානීති.

15. The twelve beautiful sense-sphere consciousnesses associated with knowledge and the thirty-five sublime and supramundane consciousnesses—these forty-seven are consciousnesses with three roots.

16. ලොභො දොසො ච මොහො ච,

16. Greed, hatred, and delusion,

හෙතූ අකුසලා තයො;

අලොභාදොසාමොහො ච,කුසලාබ්‍යාකතා තථා.

are the three unwholesome roots; non-greed, non-hatred, and non-delusion are likewise the roots that are wholesome or indeterminate.

17. අහෙතුකාට්ඨාරසෙකහෙතුකා ද්වෙ ද්වාවීසති.

17. Eighteen are rootless, two are with a single root, twenty-two

ද්විහෙතුකා මතා සත්තචත්තාලීසතිහෙතුකා.

are held to be with two roots, and forty-seven are with three roots.

කිච්චසඞ්ගහො

The Compilation of Functions

18. කිච්චසඞ්ගහෙ කිච්චානි නාම පටිසන්ධිභවඞ්ගාවජ්ජනදස්සනසවනඝායනසායනඵුසනසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණචුතිවසෙන චුද්දසවිධානි භවන්ති.

18. In the compilation of functions, the functions are of fourteen kinds, namely: rebirth-linking, life-continuum, adverting, seeing, hearing, smelling, tasting, touching, receiving, investigating, determining, impulsion, registration, and death.

19. පටිසන්ධිභවඞ්ගාවජ්ජනපඤ්චවිඤ්ඤාණඨානාදිවසෙන පන තෙසං දසධා ඨානභෙදො වෙදිතබ්බො.

19. However, their distinction of place should be understood as tenfold, by way of the functions of rebirth-linking, life-continuum, adverting, the five sense-consciousnesses, and so on.

20. තත්ථ ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණානි චෙව අට්ඨ මහාවිපාකානි ච නව රූපාරූපවිපාකානි චෙති එකූනවීසති චිත්තානි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිකිච්චානි නාම.

20. Therein, nineteen consciousnesses—namely, the two investigating consciousnesses accompanied by equanimity, the eight great resultants, and the nine form-sphere and formless-sphere resultants—perform the functions of rebirth-linking, life-continuum, and death.

21. ආවජ්ජනකිච්චානි පන ද්වෙ.

21. The adverting function is performed by two consciousnesses.

22. තථා දස්සනසවනඝායනසායනඵුසනසම්පටිච්ඡනකිච්චානි ච.

22. Likewise also the functions of seeing, hearing, smelling, tasting, touching, and receiving.

23. තීණි සන්තීරණකිච්චානි.

23. The investigating function is performed by three consciousnesses.

24. මනොද්වාරාවජ්ජනමෙව පඤ්චද්වාරෙ වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධෙති.

24. The mind-door-adverting consciousness itself accomplishes the function of determining in the five-door process.

25. ආවජ්ජනද්වයවජ්ජිතානි කුසලාකුසලඵලකිරියචිත්තානි පඤ්චපඤ්ඤාස ජවනකිච්චානි.

25. Excluding the two adverting consciousnesses, fifty-five consciousnesses—wholesome, unwholesome, resultant, and functional—perform the function of impulsion.

26. අට්ඨ [Pg.18] මහාවිපාකානි චෙව සන්තීරණත්තයඤ්චෙති එකාදස තදාරම්මණකිච්චානි.

26. The eight great resultants and the triad of investigating consciousnesses—these eleven perform the function of registration.

27. තෙසු පන ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණචිත්තානි පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණසන්තීරණවසෙන පඤ්චකිච්චානි නාම.

27. Among these, however, the two investigating consciousnesses accompanied by equanimity are said to have five functions: rebirth-linking, life-continuum, decease, registration, and investigation.

28. මහාවිපාකානි අට්ඨ පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිතදාරම්මණවසෙන චතුකිච්චානි නාම.

28. The eight great resultants are said to have four functions: rebirth-linking, life-continuum, decease, and registration.

29. මහග්ගතවිපාකානි නව පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන තිකිච්චානි නාම.

29. The nine sublime resultants are said to have three functions: rebirth-linking, life-continuum, and decease.

30. සොමනස්සසන්තීරණං සන්තීරණතදාරම්මණවසෙන දුකිච්චං.

30. The investigating consciousness accompanied by joy has two functions: investigation and registration.

31. තථා වොට්ඨබ්බනං වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනවසෙන.

31. Likewise, the determining consciousness has two functions: determining and adverting.

32. සෙසානි පන සබ්බානිපි ජවනමනොධාතුත්තිකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි යථාසම්භවමෙකකිච්චානීති.

32. But all the remaining—the javanas, the mind-element triad, and the two sets of five sense-consciousnesses—have only one function each, as is applicable.

33. පටිසන්ධාදයො නාම, කිච්චභෙදෙන චුද්දස.

33. Rebirth-linking and so on are fourteen by way of functional division.

දසධා ඨානභෙදෙන, චිත්තුප්පාදා පකාසිතා.

The arisings of consciousness have been explained by a tenfold division of place.

34. අට්ඨසට්ඨි තථා ද්වෙ ච, නවාට්ඨ ද්වෙ යථාක්කමං.

34. Sixty-eight, and also two, nine, eight, and two, in respective order.

එකද්විතිචතුපඤ්චකිච්චඨානානි නිද්දිසෙ.

One should point out the consciousnesses with one, two, three, four, and five functions.

ද්වාරසඞ්ගහො

The Compendium of Doors

35. ද්වාරසඞ්ගහෙ ද්වාරානි නාම චක්ඛුද්වාරං සොතද්වාරං ඝානද්වාරං ජිව්හාද්වාරං කායද්වාරං මනොද්වාරඤ්චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති.

35. In the Compendium of Doors, the doors are sixfold: namely, the eye-door, the ear-door, the nose-door, the tongue-door, the body-door, and the mind-door.

36. තත්ථ චක්ඛුමෙව චක්ඛුද්වාරං.

36. Therein, the eye itself is the eye-door.

37. තථා සොතාදයො සොතද්වාරාදීනි.

37. Similarly, the ear and so on are the ear-door and so on.

38. මනොද්වාරං [Pg.19] පන භවඞ්ගන්ති පවුච්චති.

38. The mind-door, however, is said to be the life-continuum.

39. තත්ථ පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනතදාරම්මණවසෙන ඡචත්තාලීස චිත්තානි චක්ඛුද්වාරෙ යථාරහං උප්පජ්ජන්ති, තථා පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසොතවිඤ්ඤාණාදිවසෙන සොතද්වාරාදීසුපි ඡචත්තාලීසෙව භවන්තීති සබ්බථාපි පඤ්චද්වාරෙ චතුපඤ්ඤාස චිත්තානි කාමාවචරානෙව.

39. Therein, forty-six consciousnesses arise in the eye-door as is fitting, by way of: five-door-adverting, eye-consciousness, receiving, investigating, determining, sense-sphere javanas, and registration. Similarly, in the ear-door and other doors, by way of five-door-adverting, ear-consciousness, and so on, forty-six consciousnesses also arise. Thus, in the five doors there are altogether fifty-four sense-sphere consciousnesses.

40. මනොද්වාරෙ පන මනොද්වාරාවජ්ජනපඤ්චපඤ්ඤාසජවනතදාරම්මණවසෙන සත්තසට්ඨි චිත්තානි භවන්ති.

40. At the mind-door, however, sixty-seven consciousnesses arise by way of mind-door-adverting, fifty-five javanas, and registration.

41. එකූනවීසති පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන ද්වාරවිමුත්තානි.

41. Nineteen consciousnesses are door-free, by way of rebirth-linking, life-continuum, and decease.

42. තෙසු පන පඤ්චවිඤ්ඤාණානි චෙව මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි චෙති ඡත්තිංස යථාරහමෙකද්වාරිකචිත්තානි නාම.

42. Among these, however, the ten sense-consciousnesses and the twenty-six sublime and supramundane javanas—these thirty-six are, as is fitting, called single-door consciousnesses.

43. මනොධාතුත්තිකං පන පඤ්චද්වාරිකං.

43. The mind-element triad, however, pertains to the five doors.

44. සුඛසන්තීරණවොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනානි ඡද්වාරිකචිත්තානි.

44. The investigating consciousness accompanied by joy, the determining consciousness, and the sense-sphere javanas are six-doored consciousnesses.

45. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණමහාවිපාකානි ඡද්වාරිකානි චෙව ද්වාරවිමුත්තානි ච.

45. The investigating consciousnesses accompanied by equanimity and the great resultant consciousnesses are both six-doored and door-free.

46. මහග්ගතවිපාකානි ද්වාරවිමුත්තානෙවාති.

46. The sublime resultant consciousnesses are indeed door-free.

47. එකද්වාරිකචිත්තානි, පඤ්චඡද්වාරිකානි ච.

47. There are single-doored consciousnesses, and those that are five-doored and six-doored;

ඡද්වාරිකවිමුත්තානි, විමුත්තානි ච සබ්බථා.

Those both six-doored and door-free, and those completely door-free.

ඡත්තිංසති තථා තීණි, එකතිංස යථාක්කමං;

දසධා නවධා චෙති, පඤ්චධා පරිදීපයෙ.

Thirty-six, and likewise three, thirty-one in due order; ten and nine thus. It is explained in five ways.

ආලම්බණසඞ්ගහො

The Compendium of Objects

48. ආලම්බණසඞ්ගහෙ [Pg.20] ආරම්මණානි නාම රූපාරම්මණං සද්දාරම්මණං ගන්ධාරම්මණං රසාරම්මණං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං ධම්මාරම්මණඤ්චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති.

48. In the Compendium of Objects, the objects are sixfold: namely, the visible-form object, the sound object, the odor object, the taste object, the tangible object, and the mental object.

49. තත්ථ රූපමෙව රූපාරම්මණං, තථා සද්දාදයො සද්දාරම්මණාදීනි.

49. Therein, visible form itself is the visible-form object. Similarly, sound and so on are the sound-object and so on.

50. ධම්මාරම්මණං පන පසාදසුඛුමරූපචිත්තචෙතසිකනිබ්බානපඤ්ඤත්තිවසෙන ඡධා සඞ්ගය්හති.

50. The mental object, however, is comprised of six kinds: sensitive matter and subtle matter, consciousness, mental factors, Nibbāna, and concepts.

51. තත්ථ චක්ඛුද්වාරිකචිත්තානං සබ්බෙසම්පි රූපමෙව ආරම්මණං, තඤ්ච පච්චුප්පන්නං. තථා සොතද්වාරිකචිත්තාදීනම්පි සද්දාදීනි, තානි ච පච්චුප්පන්නානියෙව.

51. Therein, for all eye-door cittas, visible form is the only object, and it is present. Similarly, for the ear-door cittas and so on, sounds and so on are the objects, and they are only present.

52. මනොද්වාරිකචිත්තානං පන ඡබ්බිධම්පි පච්චුප්පන්නමතීතං අනාගතං කාලවිමුත්තඤ්ච යථාරහමාරම්මණං හොති.

52. For mind-door cittas, however, all six kinds of objects can be their object, as is fitting—present, past, future, or time-free.

53. ද්වාරවිමුත්තානඤ්ච පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිසඞ්ඛාතානං ඡබ්බිධම්පි යථාසම්භවං යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡද්වාරග්ගහිතං පච්චුප්පන්නමතීතං පඤ්ඤත්තිභූතං වා කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තසම්මතං ආරම්මණං හොති.

53. And for the door-free cittas—designated as rebirth-linking, life-continuum, and decease—the object is, as is possible, one of the six kinds. For the most part, it is an object that had been grasped through one of the six doors in the immediately preceding existence—which may be present, past, or a concept—and is taken as kamma, a kamma-sign, or a destination-sign.

54. තෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි යථාක්කමං රූපාදිඑකෙකාරම්මණානෙව.

54. Among these, eye-consciousness and the others have, in respective order, only a single object each, beginning with visible form.

55. මනොධාතුත්තිකං පන රූපාදිපඤ්චාරම්මණං.

55. The mind-element triad, however, has as its objects the five beginning with visible form.

56. සෙසානි කාමාවචරවිපාකානි හසනචිත්තඤ්චෙති සබ්බථාපි කාමාවචරාරම්මණානෙව.

56. The remaining sense-sphere resultant cittas and the smile-producing citta—all these have only sense-sphere objects.

57. අකුසලානි චෙව ඤාණවිප්පයුත්තකාමාවචරජවනානි චෙති ලොකුත්තරවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි.

57. The unwholesome cittas and the sense-sphere javanas dissociated from knowledge take all objects except the supramundane.

58. ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරකුසලානි [Pg.21] චෙව පඤ්චමජ්ඣානසඞ්ඛාතං අභිඤ්ඤාකුසලඤ්චෙති අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි.

58. The sense-sphere wholesome cittas associated with knowledge, and the wholesome supernormal-knowledge citta which is reckoned as the fifth jhāna, take all objects except the path and fruit of Arahantship.

59. ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරකිරියානි චෙව කිරියාභිඤ්ඤාවොට්ඨබ්බනඤ්චෙති සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානි.

59. The sense-sphere functional cittas associated with knowledge, the functional supernormal-knowledge citta, and the determining-consciousness—these have all objects without exception.

60. ආරුප්පෙසු දුතියචතුත්ථානි මහග්ගතාරම්මණානි.

60. Among the immaterial jhānas, the second and fourth have sublime objects.

61. සෙසානි මහග්ගතචිත්තානි සබ්බානිපි පඤ්ඤත්තාරම්මණානි.

61. All the remaining sublime cittas have concepts as their objects.

62. ලොකුත්තරචිත්තානි නිබ්බානාරම්මණානීති.

62. The supramundane cittas have Nibbāna as their object.

63. පඤ්චවීස පරිත්තම්හි, ඡ චිත්තානි මහග්ගතෙ.

63. Twenty-five cittas have a limited object; six have a sublime object;

එකවීසති වොහාරෙ, අට්ඨ නිබ්බානගොචරෙ.

Twenty-one have a concept as their object; eight have Nibbāna as their sphere.

වීසානුත්තරමුත්තම්හි, අග්ගමග්ගඵලුජ්ඣිතෙ;

පඤ්ච සබ්බත්ථ ඡච්චෙති, සත්තධා තත්ථ සඞ්ගහො.

Twenty take all but the supramundane, five take all but the highest path and fruit, and six take all objects whatsoever. Thus the summary here is sevenfold.

වත්ථුසඞ්ගහො

The Compendium of Bases

64. වත්ථුසඞ්ගහෙ වත්ථූනි නාම චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායහදයවත්ථු චෙති ඡබ්බිධානි භවන්ති.

64. In the Compendium of Bases, the bases are of six kinds: namely, the eye-base, ear-base, nose-base, tongue-base, body-base, and the heart-base.

65. තානි කාමලොකෙ සබ්බානිපි ලබ්භන්ති.

65. In the sense-sphere realm, all of them are found.

66. රූපලොකෙ පන ඝානාදිත්තයං නත්ථි.

66. In the form realm, however, the triad beginning with the nose-base does not exist.

67. අරූපලොකෙ පන සබ්බානිපි න සංවිජ්ජන්ති.

67. In the formless realm, however, none of them exist at all.

68. තත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයො යථාක්කමං එකන්තෙන පඤ්ච පසාදවත්ථූනි නිස්සායෙව පවත්තන්ති.

68. Therein, the five sense-consciousness elements, in respective order, arise exclusively depending on the five sensitive bases.

69. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසම්පටිච්ඡනසඞ්ඛාතා පන මනොධාතු ච හදයං නිස්සිතායෙව පවත්තන්ති.

69. The mind-element, however, designated as five-door-adverting and receiving, arises depending exclusively on the heart-base.

70. අවසෙසා [Pg.22] පන මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතා ච සන්තීරණමහාවිපාකපටිඝද්වයපඨමමග්ගහසනරූපාවචරවසෙන හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්ති.

70. However, the remaining cittas designated as the mind-consciousness element—namely, the investigating, the great resultant, the two cittas rooted in aversion, the first path, the smile-producing, and the form-sphere cittas—arise depending exclusively on the heart-base.

71. අවසෙසා කුසලාකුසලකිරියානුත්තරවසෙන පන නිස්සාය වා අනිස්සාය වා.

71. The remaining cittas, however—by way of wholesome, unwholesome, functional, and supramundane—arise either depending on a base or not depending on a base.

72. ආරුප්පවිපාකවසෙන හදයං අනිස්සායෙවාති.

72. The immaterial resultant cittas arise not depending on the heart-base at all.

73. ඡවත්ථුං නිස්සිතා කාමෙ, සත්ත රූපෙ චතුබ්බිධා.

73. In the sense-sphere, cittas are dependent on six bases; in the form-sphere, on three.

තිවත්ථුං නිස්සිතාරුප්පෙ, ධාත්වෙකා නිස්සිතා මතා.

In the formless realm, they arise without dependence; yet one element is considered dependent.

74. තෙචත්තාලීස නිස්සාය, ද්වෙචත්තාලීස ජායරෙ.

74. Forty-three arise depending on a base; forty-two are born depending or not.

නිස්සාය ච අනිස්සාය, පාකාරුප්පා අනිස්සිතා.

Depending and not depending; the immaterial resultants are non-dependent.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ පකිණ්ණකසඞ්ගහවිභාගො නාම

Thus, in the Compendium of the Topics of Abhidhamma, ends the chapter named the Analysis of the Miscellaneous Compendium.

තතියො පරිච්ඡෙදො.

The Third Chapter.

4. වීථිපරිච්ඡෙදො

4. The Chapter on the Cognitive Process

1. චිත්තුප්පාදානමිච්චෙවං, කත්වාසඞ්ගහමුත්තරං.

1. Having thus completed the supreme compendium of the arisings of consciousness,

භූමිපුග්ගලභෙදෙන, පුබ්බාපරනියාමිතං.

sequentially ordered according to the distinctions of planes and persons,

පවත්තිසඞ්ගහං නාම, පටිසන්ධිපවත්තියං;

පවක්ඛාමි සමාසෙන, යථාසම්භවතො කථං.

I shall now explain concisely the Compendium of the Process concerning rebirth-linking and the course of life, according to its manner of occurrence.

2.. වීථිමුත්තානං පන කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තවසෙන තිවිධා හොති විසයප්පවත්ති.

2. For the process-freed, however, the presentation of the object is threefold: by way of kamma, the sign of kamma, or the sign of destiny.

4. තත්ථ වත්ථුද්වාරාරම්මණානි පුබ්බෙ වුත්තනයානෙව.

4. Therein, the bases, doors, and objects are just as they have been explained before.

විඤ්ඤාණඡක්කං

The Hexad of Consciousness

5. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං [Pg.23] සොතවිඤ්ඤාණං ඝානවිඤ්ඤාණං ජිව්හාවිඤ්ඤාණං කායවිඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණඤ්චෙති ඡ විඤ්ඤාණානි.

5. Eye-consciousness, ear-consciousness, nose-consciousness, tongue-consciousness, body-consciousness, and mind-consciousness—these are the six consciousnesses.

වීථිඡක්කං

The Hexad of Cognitive Processes

6. ඡ වීථියො පන චක්ඛුද්වාරවීථි සොතද්වාරවීථි ඝානද්වාරවීථි ජිව්හාද්වාරවීථි කායද්වාරවීථි මනොද්වාරවීථි චෙති ද්වාරවසෙන වා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථි සොතවිඤ්ඤාණවීථි ඝානවිඤ්ඤාණවීථි ජිව්හාවිඤ්ඤාණවීථි කායවිඤ්ඤාණවීථි මනොවිඤ්ඤාණවීථි චෙති විඤ්ඤාණවසෙන වා ද්වාරප්පවත්තා චිත්තප්පවත්තියො යොජෙතබ්බා.

6. The six cognitive processes—namely, the eye-door process, ear-door process, nose-door process, tongue-door process, body-door process, and mind-door process—are so called by way of the doors. Or they are called the eye-consciousness process, ear-consciousness process, nose-consciousness process, tongue-consciousness process, body-consciousness process, and mind-consciousness process, by way of the consciousnesses. Thus the courses of consciousness that occur through the doors should be correlated.

වීථිභෙදො

The Classification of Processes

7. අතිමහන්තං මහන්තං පරිත්තං අතිපරිත්තඤ්චෙති පඤ්චද්වාරෙ මනොද්වාරෙ පන විභූතමවිභූතඤ්චෙති ඡධා විසයප්පවත්ති වෙදිතබ්බා.

7. The presentation of the object should be understood in six ways: in the five sense-doors as 'very great,' 'great,' 'slight,' and 'very slight'; and in the mind-door as 'clear' and 'obscure.'

පඤ්චද්වාරවීථි

The Five-Door Process

8. කථං? උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙන ඛණත්තයං එකචිත්තක්ඛණං නාම.

8. How so? One moment of consciousness, called a 'cittakkhaṇa,' consists of a triad of sub-moments: arising, presence, and dissolution.

9. තානි පන සත්තරස චිත්තක්ඛණානි රූපධම්මානමායූ.

9. Seventeen of such moments of consciousness are the life-span of material phenomena.

10. එකචිත්තක්ඛණාතීතානි වා බහුචිත්තක්ඛණාතීතානි වා ඨිතිප්පත්තානෙව පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡන්ති. තස්මා යදි එකචිත්තක්ඛණාතීතකං රූපාරම්මණං චක්ඛුස්ස ආපාථමාගච්ඡති, තතො ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙ භවඞ්ගසොතං වොච්ඡින්දිත්වා තමෙව රූපාරම්මණං ආවජ්ජන්තං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තතො තස්සානන්තරං තමෙව [Pg.24] රූපං පස්සන්තං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සම්පටිච්ඡන්තං සම්පටිච්ඡනචිත්තං, සන්තීරයමානං සන්තීරණචිත්තං, වවත්ථපෙන්තං වොට්ඨබ්බනචිත්තඤ්චෙති යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තතො පරං එකූනතිංස කාමාවචරජවනෙසු යංකිඤ්චි ලද්ධපච්චයං යෙභුය්‍යෙන සත්තක්ඛත්තුං ජවති, ජවනානුබන්ධානි ච ද්වෙ තදාරම්මණපාකානි යථාරහං පවත්තන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො.

10. Having passed one or many moments of consciousness, the five sense objects come into the avenue of the five sense-doors only when they have reached the stage of presence. Therefore, if a visible object that has passed one moment of consciousness comes into the avenue of the eye, then after the life-continuum has vibrated twice, the stream of the life-continuum is cut off. The five-door-adverting consciousness arises adverting to that very visible object and then ceases. Immediately after it, in succession, there arise and cease: eye-consciousness seeing that same form; receiving consciousness receiving it; investigating consciousness investigating it; and determining consciousness determining it. After that, whichever of the twenty-nine sense-sphere javanas has obtained the right conditions, runs for seven moments as a general rule. Following the javanas, two resultant registering consciousnesses occur as is appropriate. After that, there is a lapse into the life-continuum.

11. එත්තාවතා චුද්දස වීථිචිත්තුප්පාදා, ද්වෙ භවඞ්ගචලනානි, පුබ්බෙවාතීතකමෙකචිත්තක්ඛණන්ති කත්වා සත්තරස චිත්තක්ඛණානි පරිපූරෙන්ති, තතො පරං නිරුජ්ඣති, ආරම්මණමෙතං අතිමහන්තං නාම ගොචරං.

11. Thus, with fourteen arisings of process-consciousness, two vibrations of the life-continuum, and one moment of consciousness that has already passed, seventeen moments of consciousness are completed. After that, the object ceases. This is called a 'very great' object.

12. යාව තදාරම්මණුප්පාදා පන අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං ආරම්මණං මහන්තං නාම, තත්ථ ජවනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති, නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදො.

12. However, an object that comes into the avenue having passed a duration of time insufficient for the arising of registration is called 'great.' In this case, at the end of the javanas there is only a lapse into the life-continuum; the arising of registration does not occur.

13. යාව ජවනුප්පාදාපි අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං ආරම්මණං පරිත්තං නාම, තත්ථ ජවනම්පි අනුප්පජ්ජිත්වා ද්වත්තික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනමෙව පවත්තති, තතො පරං භවඞ්ගපාතොව හොති.

13. An object that comes into the avenue having passed a duration of time insufficient even for the arising of javana is called 'slight.' In this case, javana does not arise, but the determining consciousness occurs two or three times; after that, there is a lapse into the life-continuum.

14. යාව වොට්ඨබ්බනුප්පාදා ච පන අප්පහොන්තාතීතකමාපාථමාගතං නිරොධාසන්නමාරම්මණං අතිපරිත්තං නාම, තත්ථ භවඞ්ගචලනමෙව හොති, නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො.

14. Further, an object that comes into the avenue having passed a duration of time insufficient even for the arising of determining, being thus close to cessation, is called 'very slight.' In this case, there is only a vibration of the life-continuum; no arising of process-consciousness occurs.

15. ඉච්චෙවං චක්ඛුද්වාරෙ, තථා සොතද්වාරාදීසු චෙති සබ්බථාපි පඤ්චද්වාරෙ තදාරම්මණජවනවොට්ඨබ්බනමොඝවාරසඞ්ඛාතානං චතුන්නං වාරානං යථාක්කමං ආරම්මණභූතා විසයප්පවත්ති චතුධා වෙදිතබ්බා.

15. Thus in the eye-door, and similarly in the ear-door and the others—in all the five doors—the presentation of the object, which becomes the object for the four 'turns' named respectively the registration-turn, the javana-turn, the determining-turn, and the futile-turn, should be understood in four ways.

16. වීථිචිත්තානි සත්තෙව, චිත්තුප්පාදා චතුද්දස.

16. The types of process-consciousness are only seven, the arisings of consciousness are fourteen.

චතුපඤ්ඤාස විත්ථාරා, පඤ්චද්වාරෙ යථාරහං.

In detail there are fifty-four, as is appropriate in the five doors.

අයමෙත්ථ පඤ්චද්වාරෙ වීථිචිත්තප්පවත්තිනයො.

This is the method of the occurrence of process-consciousness in the five doors.

මනොද්වාරවීථි පරිත්තජවනවාරො

The Mind-Door Process: The Turn of Mundane Javanas

17. මනොද්වාරෙ [Pg.25] පන යදි විභූතමාරම්මණං ආපාථමාගච්ඡති, තතො පරං භවඞ්ගචලනමනොද්වාරාවජ්ජනජවනාවසානෙ තදාරම්මණපාකානි පවත්තන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො.

17. At the mind-door, however, if a clear object comes into the avenue, then after the vibration of the life-continuum and mind-door-adverting, at the end of the javanas, resultant registering consciousnesses occur; after that, there is a lapse into the life-continuum.

18. අවිභූතෙ පනාරම්මණෙ ජවනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති, නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති.

18. When the object is obscure, however, at the end of the javanas there is only a lapse into the life-continuum; the arising of registration does not occur.

19. වීථිචිත්තානි තීණෙව, චිත්තුප්පාදා දසෙරිතා.

19. The types of process-consciousness are only three; the arisings of consciousness are said to be ten.

විත්ථාරෙන පනෙත්ථෙක-චත්තාලීස විභාවයෙ;

But in detail one should understand them here as forty-one.

අයමෙත්ථ පරිත්තජවනවාරො.

This is the section on minor impulsions.

අප්පනාජවනවාරො

The Chapter on Absorption Impulsions

20. අප්පනාජවනවාරෙ පන විභූතාවිභූතභෙදො නත්ථි, තථා තදාරම්මණුප්පාදො ච.

20. However, in the process of absorption impulsions, there is no distinction between clear and obscure objects, and similarly, no arising of registration.

21. තත්ථ හි ඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරජවනානමට්ඨන්නං අඤ්ඤතරස්මිං පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙන චතුක්ඛත්තුං තික්ඛත්තුමෙව වා යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධානන්තරමෙව යථාරහං චතුත්ථං, පඤ්චමං වා ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු යථාභිනීහාරවසෙන යං කිඤ්චි ජවනං අප්පනාවීථිමොතරති, තතො පරං අප්පනාවසානෙ භවඞ්ගපාතොව හොති.

21. Herein, one of the eight sense-sphere impulsions associated with knowledge arises in sequence either four times or three times, namely as preliminary preparation, access, conformity, and change-of-lineage. Immediately after its cessation, as the fourth or fifth javana according to suitability, any one of the twenty-six sublime and supramundane impulsions descends into the absorption process in accordance with one's resolve. Thereafter, at the end of the absorption, there is only a lapse into the life-continuum.

22. තත්ථ සොමනස්සසහගතජවනානන්තරං අප්පනාපි සොමනස්සසහගතාව පාටිකඞ්ඛිතබ්බා, උපෙක්ඛාසහගතජවනානන්තරං උපෙක්ඛාසහගතාව, තත්ථාපි කුසලජවනානන්තරං කුසලජවනඤ්චෙව හෙට්ඨිමඤ්ච ඵලත්තයමප්පෙති, කිරියජවනානන්තරං කිරියජවනං අරහත්තඵලඤ්චාති.

22. There, after an impulsion accompanied by joy, the absorption is also to be expected as accompanied by joy; after an impulsion accompanied by equanimity, it is to be expected as accompanied by equanimity. Furthermore, after a wholesome impulsion, a wholesome impulsion and the lower three fruits are attained; after a functional impulsion, a functional impulsion and the fruit of arahantship are attained.

23. ද්වත්තිංස [Pg.26] සුඛපුඤ්ඤම්හා, ද්වාදසොපෙක්ඛකා පරං,

23. Thirty-two arise from wholesome joy; and from equanimity, twelve.

සුඛිතක්‍රියතො අට්ඨ, ඡ සම්භොන්ති උපෙක්ඛකා.

From functional joy, eight arise; from equanimity, six are born.

24. පුථුජ්ජනාන සෙක්ඛානං, කාමපුඤ්ඤතිහෙතුතො.

24. For worldlings and for trainees, absorption arises from a three-rooted sense-sphere wholesome consciousness.

තිහෙතුකාමක්‍රියතො, වීතරාගානමප්පනා.

For those free from lust, absorption arises from a three-rooted sense-sphere functional consciousness.

අයමෙත්ථ මනොද්වාරෙ වීථිචිත්තප්පවත්තිනයො.

This is the method of the occurrence of process consciousness at the mind-door.

තදාරම්මණනියමො

The Rule of Registration

25. සබ්බත්ථාපි පනෙත්ථ අනිට්ඨෙ ආරම්මණෙ අකුසලවිපාකානෙව පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණානි.

25. Here, in all cases, when the object is undesirable, the five sense-consciousnesses, receiving, investigating, and registration are exclusively unwholesome-resultant.

26. ඉට්ඨෙ කුසලවිපාකානි.

26. When it is desirable, they are wholesome-resultant.

27. අතිඉට්ඨෙ පන සොමනස්සසහගතානෙව සන්තීරණතදාරම්මණානි, තත්ථාපි සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ සොමනස්සසහගතානෙව තදාරම්මණානි භවන්ති, උපෙක්ඛාසහගතකිරියජවනාවසානෙ ච උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති.

27. But when the object is extremely desirable, the investigating and registration consciousnesses are exclusively accompanied by joy. There, also, at the end of a functional impulsion accompanied by joy, the registrations are exclusively accompanied by joy; and at the end of a functional impulsion accompanied by equanimity, they are exclusively accompanied by equanimity.

28. දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ ච පන තදාරම්මණානිචෙව භවඞ්ගානි ච උපෙක්ඛාසහගතානෙව භවන්ති, තස්මා යදි සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ තදාරම්මණසම්භවො නත්ථි, තදා යං කිඤ්චි පරිචිතපුබ්බං පරිත්තාරම්මණමාරබ්භ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජති, තමනන්තරිත්වා භවඞ්ගපාතොව හොතීති වදන්ති ආචරියා.

28. But at the end of an impulsion accompanied by displeasure, both the registrations and the life-continuum states are exclusively accompanied by equanimity. Therefore, the teachers say that if, for a person whose rebirth-linking was accompanied by joy, there is no possibility of registration at the end of an impulsion accompanied by displeasure, then an investigating consciousness accompanied by equanimity arises, taking as its object some previously familiar limited sense-sphere object. Immediately following this, there is a lapse into the life-continuum.

29. තථා කාමාවචරජවනාවසානෙ කාමාවචරසත්තානං කාමාවචරධම්මෙස්වෙව ආරම්මණභූතෙසු තදාරම්මණං ඉච්ඡන්තීති.

29. Similarly, they hold that for sense-sphere beings, registration occurs at the end of a sense-sphere impulsion only when sense-sphere phenomena have become the object.

30. කාමෙ ජවනසත්තාලම්බණානං නියමෙ සති.

30. When there is a restriction regarding sense-sphere impulsions, beings, and objects,

විභූතෙතිමහන්තෙ ච, තදාරම්මණමීරිතං.

And when the object is clear and very prominent, registration is said to occur.

අයමෙත්ථ තදාරම්මණනියමො.

This is the rule of registration.

ජවනනියමො

The Rule of Impulsions

31. ජවනෙසු [Pg.27] ච පරිත්තජවනවීථියං කාමාවචරජවනානි සත්තක්ඛත්තුං ඡක්ඛත්තුමෙව වා ජවන්ති.

31. And regarding impulsions, in a sense-sphere impulsion process, the sense-sphere impulsions run for seven times or for only six times.

32. මන්දප්පවත්තියං පන මරණකාලාදීසු පඤ්චවාරමෙව.

32. But in a weak process, such as at the time of death, they run for only five times.

33. භගවතො පන යමකපාටිහාරියකාලාදීසු ලහුකප්පවත්තියං චත්තාරිපඤ්ච වා පච්චවෙක්ඛණචිත්තානි භවන්තීතිපි වදන්ති.

33. However, they also say that for the Blessed One, at the time of the Twin Miracle and on similar occasions, in a very swift process, there are four or five reviewing consciousnesses.

34. ආදිකම්මිකස්ස පන පඨමකප්පනායං මහග්ගතජවනානිඅභිඤ්ඤාජවනානි ච සබ්බදාපි එකවාරමෙව ජවන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො.

34. But for a beginner, on the first occasion of attainment, the sublime impulsions and the direct-knowledge impulsions always run for only a single time; after that, there is a lapse into the life-continuum.

35. චත්තාරො පන මග්ගුප්පාදා එකචිත්තක්ඛණිකා, තතො පරං ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි යථාරහං උප්පජ්ජන්ති, තතො පරං භවඞ්ගපාතො.

35. The four arisings of the path, however, last for a single mind-moment. After that, two or three fruition consciousnesses arise according to suitability; then there is a lapse into the life-continuum.

36. නිරොධසමාපත්තිකාලෙ ද්වික්ඛත්තුං චතුත්ථාරුප්පජවනං ජවති, තතො පරං නිරොධං ඵුසති.

36. At the time of the attainment of cessation, the impulsion of the fourth immaterial absorption runs twice, after which one touches cessation.

37. වුට්ඨානකාලෙ ච අනාගාමිඵලං වා අරහත්තඵලං වා යථාරහමෙකවාරං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙ භවඞ්ගපාතොව හොති.

37. And at the time of emerging from it, either the fruition of non-returning or the fruition of arahantship arises once, as is appropriate. When it has ceased, there is only a lapse into the life-continuum.

38. සබ්බත්ථාපි සමාපත්තිවීථියං භවඞ්ගසොතො විය වීථිනියමො නත්ථීති කත්වා බහූනිපි ලබ්භන්තීති.

38. In all attainment processes, it is held that many impulsions can be obtained, for, like the life-continuum stream, there is no fixed rule for the process.

39. සත්තක්ඛත්තුං පරිත්තානි, මග්ගාභිඤ්ඤා සකිං මතා.

39. Sense-sphere impulsions run seven times; path and direct-knowledge impulsions are held to run once.

අවසෙසානි ලබ්භන්ති, ජවනානි බහූනිපි.

The remaining impulsions can be obtained even many times.

අයමෙත්ථ ජවනනියමො.

Herein, this is the rule of impulsions.

පුග්ගලභෙදො

The Distinction of Individuals

40. දුහෙතුකානමහෙතුකානඤ්ච [Pg.28] පනෙත්ථ කිරියජවනානි චෙව අප්පනාජවනානි ච ලබ්භන්ති.

40. Herein, for those with two roots and for the rootless, functional impulsions and absorption impulsions are not obtained.

41. තථා ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානි ච සුගතියං.

41. Similarly, for them, resultant consciousnesses associated with knowledge are not obtained, even in a happy destination.

42. දුග්ගතියං පන ඤාණවිප්පයුත්තානි ච මහාවිපාකානි න ලබ්භන්ති.

42. But in an unhappy destination, the great resultants dissociated from knowledge are not obtained.

43. තිහෙතුකෙසු ච ඛීණාසවානං කුසලාකුසලජවනානි න ලබ්භන්ති.

43. And among those with three roots, for the taintless ones, wholesome and unwholesome impulsions are not obtained.

44. තථා සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං කිරියජවනානි.

44. Similarly, for trainees and worldlings, functional impulsions are not obtained.

45. දිට්ඨිගතසම්පයුත්තවිචිකිච්ඡාජවනානි ච සෙක්ඛානං.

45. And for trainees, impulsions associated with wrong view and doubt are not obtained.

46. අනාගාමිපුග්ගලානං පන පටිඝජවනානි ච න ලබ්භන්ති.

46. But for non-returners, impulsions rooted in aversion are also not obtained.

47. ලොකුත්තරජවනානි ච යථාරහං අරියානමෙව සමුප්පජ්ජන්තීති.

47. And supramundane impulsions arise only for the noble ones, as is appropriate.

48. අසෙක්ඛානං චතුචත්තාලීස සෙක්ඛානමුද්දිසෙ.

48. Forty-four (types of consciousness are to be understood) for one beyond training; for the trainees, point out:

ඡප්පඤ්ඤාසාවසෙසානං, චතුපඤ්ඤාස සම්භවා.

Fifty-six. For the remaining (worldlings), fifty-four are possible.

අයමෙත්ථ පුග්ගලභෙදො.

Herein, this is the distinction of individuals.

භූමිවිභාගො

The Division of Planes

49. කාමාවචරභූමියං පනෙතානි සබ්බානිපි වීථිචිත්තානි යථාරහමුපලබ්භන්ති.

49. Now, in the sense-sphere plane all these types of process-consciousness are found as is appropriate.

50. රූපාවචරභූමියං පටිඝජවනතදාරම්මණවජ්ජිතානි.

50. In the fine-material plane, they are found excluding the javanas connected with aversion and the registering consciousnesses.

51. අරූපාවචරභූමියං පඨමමග්ගරූපාවචරහසනහෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතානි ච ලබ්භන්ති.

51. And in the formless plane, they are found, excluding the first path consciousness, fine-material consciousness, smiling consciousness, and the lower three formless jhānas.

52. සබ්බත්ථාපි [Pg.29] ච තංතංපසාදරහිතානං තංතංද්වාරිකවීථිචිත්තානි න ලබ්භන්තෙව.

52. And in all planes, for those who are devoid of the respective sense faculties, the cognitive process cittas of the respective doors are not found at all.

53. අසඤ්ඤසත්තානං පන සබ්බථාපි චිත්තප්පවත්ති නත්ථෙවාති.

53. For the non-percipient beings, however, there is no occurrence of consciousness at all.

54. අසීති වීථිචිත්තානි, කාමෙ රූපෙ යථාරහං.

54. Eighty process-cittas are found in the sense-sphere; in the fine-material sphere, as is appropriate,

චතුසට්ඨි තථාරූපෙ, ද්වෙචත්තාලීස ලබ්භරෙ.

sixty-four are found; and in the formless sphere, forty-two are found.

අයමෙත්ථ භූමිවිභාගො.

Herein, this is the division of planes.

55. ඉච්චෙවං ඡද්වාරිකචිත්තප්පවත්ති යථාසම්භවං භවඞ්ගන්තරිතා යාවතායුකමබ්බොච්ඡින්නා පවත්තති.

55. Thus, the stream of consciousness at the six doors occurs according to possibility, interspersed with the life-continuum, and proceeds uninterrupted for as long as the lifespan lasts.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ වීථිසඞ්ගහවිභාගො නාම

Thus in the Compendium of the Topics of Abhidhamma ends the section named the Analysis of the Compendium of Cognitive Processes.

චතුත්ථො පරිච්ඡෙදො.

The Fourth Chapter.

5. වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදො

5. The Chapter on Process-Freed Consciousness

1. වීථිචිත්තවසෙනෙවං, පවත්තියමුදීරිතො.

1. Thus the cognitive process has been explained by way of the process-cittas.

පවත්තිසඞ්ගහො නාම, සන්ධියං දානි වුච්චති.

That was the compendium of the process. Now rebirth-linking will be described.

2. චතස්සො භූමියො, චතුබ්බිධා පටිසන්ධි, චත්තාරි කම්මානි, චතුධා මරණුප්පත්ති චෙති වීථිමුත්තසඞ්ගහෙ චත්තාරි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි.

2. Four planes, four kinds of rebirth-linking, four kinds of kamma, and the fourfold genesis of death—thus, in the compendium of process-freed consciousness, four tetrads are to be understood.

භූමිචතුක්කං

The Tetrad of Planes

3. තත්ථ අපායභූමි කාමසුගතිභූමි රූපාවචරභූමි අරූපාවචරභූමි චෙති චතස්සො භූමියො නාම.

3. Therein, the plane of misery, the sensuous blissful plane, the fine-material plane, and the formless plane: these are the four planes.

4. තාසු නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො අසුරකායො චෙති අපායභූමි චතුබ්බිධා හොති.

4. Among them, the plane of misery is fourfold: the hell realm, the animal realm, the sphere of afflicted spirits, and the host of asuras.

5. මනුස්සා [Pg.30] චාතුමහාරාජිකා තාවතිංසා යාමා තුසිතා නිම්මානරති පරනිම්මිතවසවත්තී චෙති කාමසුගතිභූමි සත්තවිධා හොති.

5. Humans, the devas of the Four Great Kings, the Tāvatiṃsa devas, the Yāma devas, the Tusita devas, the Nimmānarati devas, and the Paranimmitavasavattī devas—thus the sensuous blissful plane is sevenfold.

6. සා පනායමෙකාදසවිධාපි කාමාවචරභූමිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

6. But this entire elevenfold division is reckoned simply as the sense-sphere plane.

7. බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා බ්‍රහ්මපුරොහිතා මහාබ්‍රහ්මා චෙති පඨමජ්ඣානභූමි.

7. The devas of Brahmā's Assembly, the devas of Brahmā's Ministers, and the Great Brahmās—this is the first jhānic plane.

8. පරිත්තාභා අප්පමාණාභා ආභස්සරා චෙති දුතියජ්ඣානභූමි.

8. The devas of Minor Lustre, the devas of Immeasurable Lustre, and the devas of Streaming Radiance—this is the second jhānic plane.

9. පරිත්තසුභා අප්පමාණසුභා සුභකිණ්හා චෙති තතියජ්ඣානභූමි.

9. The devas of Minor Glory, the devas of Immeasurable Glory, and the devas of Refulgent Glory—this is the third jhānic plane.

10. වෙහප්ඵලා අසඤ්ඤසත්තා සුද්ධාවාසා චෙති චතුත්ථජ්ඣානභූමීති රූපාවචරභූමි සොළසවිධා හොති.

10. The devas of Great Reward, the non-percipient beings, and the devas of the Pure Abodes—this is the fourth jhānic plane. Thus the fine-material plane is sixteenfold.

11. අවිහා අතප්පා සුදස්සා සුදස්සී අකනිට්ඨා චෙති සුද්ධාවාසභූමි පඤ්චවිධා හොති.

11. The Aviha, the Atappa, the Sudassa, the Sudassī, and the Akaniṭṭha—thus the plane of the Pure Abodes is fivefold.

12. ආකාසානඤ්චායතනභූමි විඤ්ඤාණඤ්චායතනභූමි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනභූමි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනභූමි චෙති අරූපභූමි චතුබ්බිධා හොති.

12. The plane of the base of infinite space, the plane of the base of infinite consciousness, the plane of the base of nothingness, and the plane of the base of neither-perception-nor-non-perception—thus the formless plane is fourfold.

13. පුථුජ්ජනා න ලබ්භන්ති, සුද්ධාවාසෙසු සබ්බථා.

13. Worldlings are not found at all in the Pure Abodes;

සොතාපන්නා ච සකදාගාමිනො චාපි පුග්ගලා.

nor are the persons who are stream-enterers and once-returners.

14. අරියා නොපලබ්භන්ති, අසඤ්ඤාපායභූමිසු.

14. Noble ones are not found in the non-percipient plane and the woeful planes.

සෙසට්ඨානෙසු ලබ්භන්ති, අරියානරියාපි ච.

In the remaining places are found both noble ones and non-noble ones.

ඉදමෙත්ථ භූමිචතුක්කං.

Herein, this is the tetrad of planes.

පටිසන්ධිචතුක්කං

The Tetrad of Rebirth-Linking

15. අපායපටිසන්ධි [Pg.31] කාමසුගතිපටිසන්ධි රූපාවචරපටිසන්ධි අරූපාවචරපටිසන්ධි චෙති චතුබ්බිධා පටිසන්ධි නාම.

15. Rebirth-linking in the woeful planes, rebirth-linking in the sensuous blissful planes, rebirth-linking in the fine-material plane, and rebirth-linking in the formless plane—thus rebirth-linking is fourfold.

16. තත්ථ අකුසලවිපාකොපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං අපායභූමියං ඔක්කන්තික්ඛණෙ පටිසන්ධි හුත්වා තතො පරං භවඞ්ගං පරියොසානෙ චවනං හුත්වා වොච්ඡිජ්ජති, අයමෙකාපායපටිසන්ධි නාම.

16. Therein, the unwholesome-resultant investigating consciousness accompanied by equanimity, having become the rebirth-linking consciousness at the moment of conception in a woeful plane, thereafter becomes the life-continuum, and at the end, having become the death consciousness, it ceases. This is the one type of rebirth-linking in the woeful planes.

17. කුසලවිපාකොපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං පන කාමසුගතියං මනුස්සානඤ්චෙව ජච්චන්ධාදීනං භුම්මස්සිතානඤ්ච විනිපාතිකාසුරානං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තති.

17. However, the wholesome-resultant investigating consciousness accompanied by equanimity functions as rebirth-linking, life-continuum, and death consciousness in the sensuous blissful planes for humans born with congenital defects, for earth-bound devas, and for the vinipātika asuras.

18. මහාවිපාකානි පන අට්ඨ සබ්බත්ථාපි කාමසුගතියං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තන්ති.

18. The eight great resultant cittas, however, function as rebirth-linking, life-continuum, and death consciousness throughout the sensuous blissful planes.

19. ඉමා නව කාමසුගතිපටිසන්ධියො නාම.

19. These are the nine types of sensuous blissful rebirth-linking.

20. සා පනායං දසවිධාපි කාමාවචරපටිසන්ධිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

20. But this entire tenfold division is reckoned simply as sense-sphere rebirth-linking.

21. තෙසු චතුන්නං අපායානං මනුස්සානං විනිපාතිකාසුරානඤ්ච ආයුප්පමාණගණනාය නියමො නත්ථි.

21. Among these, there is no fixed measure for the lifespan of beings in the four woeful planes, of humans, and of the vinipātika asuras.

22. චාතුමහාරාජිකානං පන දෙවානං දිබ්බානි පඤ්චවස්සසතානි ආයුප්පමාණං, මනුස්සගණනාය නවුතිවස්සසතසහස්සප්පමාණං හොති, තතො චතුග්ගුණං තාවතිංසානං, තතො චතුග්ගුණං යාමානං, තතො චතුග්ගුණං තුසිතානං, තතො චතුග්ගුණං නිම්මානරතීනං, තතො චතුග්ගුණං පරනිම්මිතවසවත්තීනං.

22. For the devas of the Four Great Kings, the lifespan is five hundred divine years, which is nine million human years. For the Tāvatiṃsa devas, it is four times that; for the Yāma devas, four times that; for the Tusita devas, four times that; for the Nimmānarati devas, four times that; and for the Paranimmitavasavattī devas, four times that.

23. නවසතඤ්චෙකවීස-වස්සානං කොටියො තථා.

23. Nine hundred and twenty-one koṭis of years,

වස්සසතසහස්සානි, සට්ඨි ච වසවත්තිසු.

and sixty hundred-thousands, is the lifespan for the Vasavattī devas.

24. පඨමජ්ඣානවිපාකං [Pg.32] පඨමජ්ඣානභූමියං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තති.

24. The first jhānic resultant consciousness functions as rebirth-linking, life-continuum, and death consciousness in the first jhānic plane.

25. තථා දුතියජ්ඣානවිපාකං තතියජ්ඣානවිපාකඤ්ච දුතියජ්ඣානභූමියං.

25. Similarly, the second jhānic resultant and the third jhānic resultant function as such in the second jhānic plane.

26. චතුත්ථජ්ඣානවිපාකං තතියජ්ඣානභූමියං.

26. The fourth jhāna resultant occurs in the third jhāna plane.

27. පඤ්චමජ්ඣානවිපාකං චතුත්ථජ්ඣානභූමියං.

27. The fifth jhāna resultant occurs in the fourth jhāna plane.

28. අසඤ්ඤසත්තානං පන රූපමෙව පටිසන්ධි හොති. තථා තතො පරං පවත්තියං චවනකාලෙ ච රූපමෙව පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣති, ඉමා ඡ රූපාවචරපටිසන්ධියො නාම.

28. For non-percipient beings, however, only materiality serves as rebirth-linking. Similarly, thereafter, during the course of existence and at the time of death, only materiality arises and ceases. These are the six types of fine-material rebirth-linking.

29. තෙසු බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං දෙවානං කප්පස්ස තතියො භාගො ආයුප්පමාණං.

29. For the devas of Brahmā's Assembly, the lifespan is one-third of an aeon.

30. බ්‍රහ්මපුරොහිතානං උපඩ්ඪකප්පො.

30. For Brahmā's Ministers, half an aeon.

31. මහාබ්‍රහ්මානං එකො කප්පො.

31. For the Great Brahmās, one aeon.

32. පරිත්තාභානං ද්වෙ කප්පානි.

32. For the devas of Minor Lustre, two aeons.

33. අප්පමාණාභානං චත්තාරිකප්පානි.

33. For the devas of Immeasurable Lustre, four aeons.

34. ආභස්සරානං අට්ඨ කප්පානි.

34. For the devas of Streaming Radiance, eight aeons.

35. පරිත්තසුභානං සොළස කප්පානි.

35. For the devas of Minor Glory, sixteen aeons.

36. අප්පමාණසුභානං ද්වත්තිංස කප්පානි.

36. For the devas of Immeasurable Glory, thirty-two aeons.

37. සුභකිණ්හානං චතුසට්ඨි කප්පානි.

37. For the devas of Refulgent Glory, sixty-four aeons.

38. වෙහප්ඵලානං අසඤ්ඤසත්තානඤ්ච පඤ්චකප්පසතානි.

38. For the devas of Great Reward and for non-percipient beings, five hundred aeons.

39. අවිහානං කප්පසහස්සානි.

39. For the Aviha devas, one thousand aeons.

40. අතප්පානං ද්වෙ කප්පසහස්සානි.

40. For the Atappa devas, two thousand aeons.

41. සුදස්සානං චත්තාරි කප්පසහස්සානි.

41. For the Sudassa devas, four thousand aeons.

42. සුදස්සීනං අට්ඨ කප්පසහස්සානි.

42. For the Sudassī devas, eight thousand aeons.

43. අකනිට්ඨානං [Pg.33] සොළස කප්පසහස්සානි.

43. For the Akaniṭṭha devas, sixteen thousand aeons.

44. පඨමාරුප්පාදිවිපාකානි පඨමාරුප්පාදිභූමීසු යථාක්කමං පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තන්ති. ඉමා චතස්සො අරූපපටිසන්ධියො නාම.

44. The resultants of the first formless attainment and so on function in their respective planes as rebirth-linking, life-continuum, and death consciousness. These are the four types of formless rebirth-linking.

45. තෙසු පන ආකාසානඤ්චායතනූපගානං දෙවානං වීසතිකප්පසහස්සානි ආයුප්පමාණං.

45. For the devas who have reached the base of infinite space, the lifespan is twenty thousand aeons.

46. විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගානං දෙවානං චත්තාලීසකප්පසහස්සානි.

46. For the devas who have reached the base of infinite consciousness, forty thousand aeons.

47. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගානං දෙවානං සට්ඨිකප්පසහස්සානි.

47. For the devas who have reached the base of nothingness, sixty thousand aeons.

48. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනූපගානං දෙවානං චතුරාසීතිකප්පසහස්සානි.

48. For the devas who have reached the base of neither-perception-nor-non-perception, eighty-four thousand aeons.

49. පටිසන්ධි භවඞ්ගඤ්ච, තථා චවනමානසං.

49. Rebirth-linking, the life-continuum, and likewise the death consciousness:

එකමෙව තථෙවෙකවිසයඤ්චෙකජාතියං.

in a single existence are one and the same consciousness, and have a single object.

ඉදමෙත්ථ පටිසන්ධිචතුක්කං.

Herein, this is the tetrad of rebirth-linking.

කම්මචතුක්කං

The Tetrad of Kamma

50. ජනකං උපත්ථම්භකං උපපීළකං උපඝාතකඤ්චෙති කිච්චවසෙන.

50. Generative, supportive, counteractive, and destructive: thus by way of function.

51. ගරුකං ආසන්නං ආචිණ්ණං කටත්තාකම්මඤ්චෙති පාකදානපරියායෙන.

51. Weighty, death-proximate, habitual, and reserve kamma: thus by way of the order of ripening.

52. දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයං අපරාපරියවෙදනීයං අහොසිකම්මඤ්චෙති පාකකාලවසෙන චත්තාරි කම්මානි නාම.

52. By way of the time of ripening, there are four kinds of kamma: kamma to be experienced in this very life, kamma to be experienced in the next life, kamma to be experienced in subsequent lives, and defunct kamma.

53. තථා අකුසලං කාමාවචරකුසලං රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරකුසලඤ්චෙති පාකඨානවසෙන.

53. Similarly, by way of the place of ripening: unwholesome kamma, sense-sphere wholesome kamma, form-sphere wholesome kamma, and formless-sphere wholesome kamma.

54. තත්ථ [Pg.34] අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මඤ්චෙති කම්මද්වාරවසෙන තිවිධං හොති.

54. Therein, unwholesome kamma is threefold by way of the doors of action: bodily action, verbal action, and mental action.

55. කථං? පාණාතිපාතො අදින්නාදානං කාමෙසුමිච්ඡාචාරො චෙති කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ කායද්වාරෙ බාහුල්ලවුත්තිතො කායකම්මං නාම.

55. How so? Destroying life, taking what is not given, and sexual misconduct are called bodily action because of their prevalence at the body-door, being reckoned as bodily intimation.

56. මුසාවාදො පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපො චෙති වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීද්වාරෙ බාහුල්ලවුත්තිතො වචීකම්මං නාම.

56. False speech, slanderous speech, harsh speech, and idle chatter are called verbal action because of their prevalence at the speech-door, being reckoned as verbal intimation.

57. අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨි චෙති අඤ්ඤත්‍රාපි විඤ්ඤත්තියා මනස්මිංයෙව බාහුල්ලවුත්තිතො මනොකම්මං නාම.

57. Covetousness, ill will, and wrong view are called mental action because, even without intimation, they are prevalent in the mind itself.

58. තෙසු පාණාතිපාතො ඵරුසවාචා බ්‍යාපාදො ච දොසමූලෙන ජායන්ති.

58. Among these, destroying life, harsh speech, and ill will arise from the root of hatred.

59. කාමෙසුමිච්ඡාචාරො අභිජ්ඣා මිච්ඡාදිට්ඨි ච ලොභමූලෙන.

59. Sexual misconduct, covetousness, and wrong view arise from the root of greed.

60. සෙසානි චත්තාරිපි ද්වීහි මූලෙහි සම්භවන්ති.

60. The remaining four also originate from two roots.

61. චිත්තුප්පාදවසෙන පනෙතං අකුසලං සබ්බථාපි ද්වාදසවිධං හොති.

61. However, by way of the arising of consciousness, this unwholesome kamma is altogether twelvefold.

62. කාමාවචරකුසලම්පි කායද්වාරෙ පවත්තං කායකම්මං, වචීද්වාරෙ පවත්තං වචීකම්මං, මනොද්වාරෙ පවත්තං මනොකම්මඤ්චෙති කම්මද්වාරවසෙන තිවිධං හොති.

62. Sense-sphere wholesome kamma is also threefold by way of the doors of action: bodily action occurring through the body-door, verbal action occurring through the speech-door, and mental action occurring through the mind-door.

63. තථා දානසීලභාවනාවසෙන.

63. Similarly, by way of giving, virtue, and mental development.

64. චිත්තුප්පාදවසෙන පනෙතං අට්ඨවිධං හොති.

64. However, by way of the arising of consciousness, this is eightfold.

65. දානසීලභාවනාපචායනවෙය්‍යාවච්චපත්තිදානපත්තානුමොදනධම්මස්සවනධම්මදෙසනා දිට්ඨිජුකම්මවසෙන දසවිධං හොති.

65. By way of giving, virtue, mental development, reverence, service, transference of merit, rejoicing in merit, listening to the Dhamma, teaching the Dhamma, and the straightening of one's view, it is tenfold.

66. තං [Pg.35] පනෙතං වීසතිවිධම්පි කාමාවචරකම්මමිච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

66. But this, in its twentyfold nature, is reckoned simply as sense-sphere kamma.

67. රූපාවචරකුසලං පන මනොකම්මමෙව, තඤ්ච භාවනාමයං අප්පනාප්පත්තං, ඣානඞ්ගභෙදෙන පඤ්චවිධං හොති.

67. Form-sphere wholesome kamma, however, is purely mental action. It consists in mental development that has reached absorption, and it is fivefold by way of the distinctions among the jhāna factors.

68. තථා අරූපාවචරකුසලඤ්ච මනොකම්මං, තම්පි භාවනාමයං අප්පනාප්පත්තං. ආරම්මණභෙදෙන චතුබ්බිධං හොති.

68. Similarly, formless-sphere wholesome kamma is also mental action. It too consists in mental development that has reached absorption, and it is fourfold by way of the distinctions among its objects.

69. එත්ථාකුසලකම්මමුද්ධච්චරහිතං අපායභූමියං පටිසන්ධිං ජනෙති, පවත්තියං පන සබ්බම්පි ද්වාදසවිධං සත්තාකුසලපාකානි සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ රූපලොකෙ ච යථාරහං විපච්චති.

69. Herein, unwholesome kamma devoid of restlessness generates rebirth-linking in the planes of misery. During the course of existence, however, the seven unwholesome resultants from all twelve types of unwholesome kamma ripen appropriately everywhere in the sense-sphere world and the form-sphere world.

70. කාමාවචරකුසලම්පි කාමසුගතියමෙව පටිසන්ධිං ජනෙති, තථා පවත්තියඤ්ච මහාවිපාකානි, අහෙතුකවිපාකානි පන අට්ඨපි සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ රූපලොකෙ ච යථාරහං විපච්චති.

70. Sense-sphere wholesome kamma also generates rebirth-linking only in the happy sense-sphere destinies, and during the course of existence it produces the great resultants. The eight rootless resultants, however, ripen appropriately everywhere in the sense-sphere world and the form-sphere world.

71. තත්ථාපි තිහෙතුකමුක්කට්ඨං කුසලං තිහෙතුකං පටිසන්ධිං දත්වා පවත්තෙ සොළස විපාකානි විපච්චති.

71. Therein, superior three-rooted wholesome kamma, having given a three-rooted rebirth-linking, ripens as sixteen resultants during the course of existence.

72. තිහෙතුකමොමකං ද්විහෙතුකමුක්කට්ඨඤ්ච කුසලං ද්විහෙතුකං පටිසන්ධිං දත්වා පවත්තෙ තිහෙතුකරහිතානි ද්වාදස විපාකානි විපච්චති.

72. Inferior three-rooted and superior two-rooted wholesome kamma, having given a two-rooted rebirth-linking, ripens as twelve resultants devoid of three roots during the course of existence.

73. ද්විහෙතුකමොමකං පන කුසලං අහෙතුකමෙව පටිසන්ධිං දෙති, පවත්තෙ ච අහෙතුකවිපාකානෙව විපච්චති.

73. Inferior two-rooted wholesome kamma, however, gives only a rootless rebirth-linking, and during the course of existence, it ripens only as rootless resultants.

74. අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාර-විපාකානි න පච්චති.

74. Unprompted kamma does not ripen as prompted resultants.

සසඞ්ඛාරමසඞ්ඛාර-විපාකානීති කෙචන.

Some say that prompted kamma ripens as unprompted resultants.

තෙසං ද්වාදස පාකානි, දසාට්ඨ ච යථාක්කමං;

යථාවුත්තානුසාරෙන යථාසම්භවමුද්දිසෙ.

One should declare their results as twelve, ten, and eight, respectively, in accordance with what has been said and as is possible.

75. රූපාවචරකුසලං [Pg.36] පන පඨමජ්ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසු උප්පජ්ජති.

75. As to form-sphere wholesome kamma: having developed the first jhāna to a limited degree, one is reborn among the gods of Brahmā's Retinue.

76. තදෙව මජ්ඣිමං භාවෙත්වා බ්‍රහ්මපුරොහිතෙසු.

76. Having developed that same jhāna to a medium degree, one is reborn among the Ministers of Brahmā.

77. පණීතං භාවෙත්වා මහාබ්‍රහ්මෙසු.

77. Having developed it to a superior degree, one is reborn among the Great Brahmās.

78. තථා දුතියජ්ඣානං තතියජ්ඣානඤ්ච පරිත්තං භාවෙත්වා පරිත්තාභෙසු.

78. Similarly, having developed the second jhāna and the third jhāna to a limited degree, one is reborn among the gods of Limited Radiance.

79. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා අප්පමාණාභෙසු.

79. Having developed them to a medium degree, one is reborn among the gods of Immeasurable Radiance.

80. පණීතං භාවෙත්වා ආභස්සරෙසු.

80. Having developed them to a superior degree, one is reborn among the gods of Streaming Radiance.

81. චතුත්ථජ්ඣානං පරිත්තං භාවෙත්වා පරිත්තසුභෙසු.

81. Having developed the fourth jhāna to a limited degree, one is reborn among the gods of Limited Glory.

82. මජ්ඣිමං භාවෙත්වා අප්පමාණසුභෙසු.

82. Having developed it to a medium degree, one is reborn among the gods of Immeasurable Glory.

83. පණීතං භාවෙත්වා සුභකිණ්හෙසු.

83. Having developed it to a superior degree, one is reborn among the gods of Refulgent Glory.

84. පඤ්චමජ්ඣානං භාවෙත්වා වෙහප්ඵලෙසු.

84. Having developed the fifth jhāna, one is reborn among the gods of Great Fruit.

85. තදෙව සඤ්ඤාවිරාගං භාවෙත්වා අසඤ්ඤසත්තෙසු.

85. Having developed that same jhāna with dispassion for perception, one is reborn among the non-percipient beings.

86. අනාගාමිනො පන සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්ති.

86. Non-returners, however, are reborn in the Pure Abodes.

87. අරූපාවචරකුසලඤ්ච යථාක්කමං භාවෙත්වා ආරුප්පෙසු උප්පජ්ජන්තීති.

87. And having developed the formless-sphere wholesome kamma in sequence, they are reborn in the corresponding formless realms.

88. ඉත්ථං මහග්ගතං පුඤ්ඤං, යථාභූමිවවත්ථිතං.

88. Thus the exalted merit, established according to its plane,

ජනෙති සදිසං පාකං, පටිසන්ධිපවත්තියං.

Generates a corresponding result in rebirth-linking and during the course of existence.

ඉදමෙත්ථ කම්මචතුක්කං.

This herein is the tetrad of kamma.

චුතිපටිසන්ධික්කමො

The Course of Decease and Rebirth-Linking

89. ආයුක්ඛයෙන කම්මක්ඛයෙන උභයක්ඛයෙන උපච්ඡෙදකකම්මුනා චෙති චතුධා මරණුප්පත්ති නාම.

89. The occurrence of death is of four kinds: by the exhaustion of the lifespan, by the exhaustion of kamma, by the exhaustion of both, and by an intercepting kamma.

90. තථා [Pg.37] ච මරන්තානං පන මරණකාලෙ යථාරහං අභිමුඛීභූතං භවන්තරෙ පටිසන්ධිජනකං කම්මං වා, තංකම්මකරණකාලෙ රූපාදිකමුපලද්ධපුබ්බමුපකරණභූතඤ්ච කම්මනිමිත්තං වා, අනන්තරමුප්පජ්ජමානභවෙ උපලභිතබ්බමුපභොගභූතඤ්ච ගතිනිමිත්තං වා කම්මබලෙන ඡන්නං ද්වාරානං අඤ්ඤතරස්මිං පච්චුපට්ඨාති, තතො පරං තමෙව තථොපට්ඨිතං ආරම්මණං ආරබ්භ විපච්චමානකකම්මානුරූපං පරිසුද්ධං උපක්කිලිට්ඨං වා උපලභිතබ්බභවානුරූපං තත්ථොණතංව චිත්තසන්තානං අභිණ්හං පවත්තති බාහුල්ලෙන, තමෙව වා පන ජනකභූතං කම්මං අභිනවකරණවසෙන ද්වාරප්පත්තං හොති.

90. Moreover, for those who are dying, at the time of death, one of the following presents itself to one of the six doors through the power of kamma, as is appropriate: either the kamma that produces rebirth-linking in the next existence; or a kamma-sign, which was an instrument formerly apprehended as an object like a visible form, etc., at the time of performing that kamma; or a destiny-sign, which is an object of enjoyment to be experienced in the immediately arising existence. Thereafter, taking that very object thus presented, the stream of consciousness, inclined towards that destiny, proceeds repeatedly and for the most part, in conformity with the ripening kamma—whether pure or defiled—and in conformity with the existence to be obtained. Or else, that very productive kamma itself arrives at a sense door as if being newly performed.

91. පච්චාසන්නමරණස්ස තස්ස වීථිචිත්තාවසානෙ භවඞ්ගක්ඛයෙ වා චවනවසෙන පච්චුප්පන්නභවපරියොසානභූතං චුතිචිත්තං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති, තස්මිං නිරුද්ධාවසානෙ තස්සානන්තරමෙව තථාගහිතං ආරම්මණං ආරබ්භ සවත්ථුකං අවත්ථුකමෙව වා යථාරහං අවිජ්ජානුසයපරික්ඛිත්තෙන තණ්හානුසයමූලකෙන සඞ්ඛාරෙන ජනියමානං සම්පයුත්තෙහි පරිග්ගය්හමානං සහජාතානමධිට්ඨානභාවෙන පුබ්බඞ්ගමභූතං භවන්තරපටිසන්ධානවසෙන පටිසන්ධිසඞ්ඛාතං මානසං උප්පජ්ජමානමෙව පතිට්ඨාති භවන්තරෙ.

91. For one whose death is imminent, at the end of a cognitive process or at the exhaustion of the life-continuum, the decease-consciousness, which is the termination of the present existence, arises and ceases. Immediately after its cessation, taking that same object thus grasped—with or without a physical basis, as the case may be—the mind designated as rebirth-linking arises and becomes established in the next existence. It is generated by a volitional formation that is encompassed by the underlying tendency to ignorance and rooted in the underlying tendency to craving; it is embraced by its associated states; and, as a forerunner that serves as a foundation for its conascent states, it links to the next existence.

92. මරණාසන්නවීථියං පනෙත්ථ මන්දප්පවත්තානි පඤ්චෙව ජවනානි පාටිකඞ්ඛිතබ්බානි, තස්මා යදි පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු ධරන්තෙස්වෙව මරණං හොති, තදා පටිසන්ධිභවඞ්ගානම්පි පච්චුප්පන්නාරම්මණතා ලබ්භතීති කත්වා කාමාවචරපටිසන්ධියා ඡද්වාරග්ගහිතං කම්මනිමිත්තං ගතිනිමිත්තඤ්ච පච්චුප්පන්නමතීතාරම්මණං උපලබ්භති, කම්මං පන අතීතමෙව, තඤ්ච මනොද්වාරග්ගහිතං, තානි පන සබ්බානිපි පරිත්තධම්මභූතානෙවාරම්මණානි.

92. Here, in the cognitive process at the approach of death, only five weakly occurring impulsions are to be expected. Therefore, if death occurs while present objects that have come into range are still enduring, then it is held that the rebirth-linking and life-continuum consciousnesses also have a present object. Thus, in the case of sense-sphere rebirth-linking, a kamma-sign or a destiny-sign apprehended through the six doors is experienced as a present or a past object. The kamma, however, is only past, and it is apprehended by the mind-door. Moreover, all these objects are but sense-sphere phenomena.

93. රූපාවචරපටිසන්ධියා පන පඤ්ඤත්තිභූතං කම්මනිමිත්තමෙවාරම්මණං හොති.

93. For fine-material-sphere rebirth-linking, however, the object is only a kamma-sign that is a concept.

94. තථා [Pg.38] අරූපපටිසන්ධියා ච මහග්ගතභූතං පඤ්ඤත්තිභූතඤ්ච කම්මනිමිත්තමෙව යථාරහමාරම්මණං හොති.

94. Similarly, for immaterial-sphere rebirth-linking too, the object, as is appropriate, is only a kamma-sign that is either sublime or a concept.

95. අසඤ්ඤසත්තානං පන ජීවිතනවකමෙව පටිසන්ධිභාවෙන පතිට්ඨාති, තස්මා තෙ රූපපටිසන්ධිකා නාම.

95. For non-percipient beings, however, only the vital nonad becomes established by way of rebirth-linking; therefore they are called 'those with material rebirth-linking'.

96. අරූපා අරූපපටිසන්ධිකා.

96. Immaterial beings have immaterial rebirth-linking.

97. සෙසා රූපාරූපපටිසන්ධිකා.

97. The remaining beings have both material and immaterial rebirth-linking.

98. ආරුප්පචුතියා හොන්ති, හෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතා.

98. After decease from an immaterial sphere, rebirth does not occur in a lower immaterial sphere.

පරමාරුප්පසන්ධී ච, තථා කාමතිහෙතුකා.

Rebirth-linking can occur in a higher immaterial sphere, or as a three-rooted being in the sense-sphere.

රූපාවචරචුතියා, අහෙතුරහිතා සියුං;

සබ්බා කාමතිහෙතුම්හා, කාමෙස්වෙව පනෙතරා.

After decease from the fine-material sphere, rebirths are not rootless. After decease from a three-rooted sense-sphere existence, all types of rebirth are possible; but after other sense-sphere existences, rebirth is only in the sense-sphere.

අයමෙත්ථ චුතිපටිසන්ධික්කමො.

This here is the course of decease and rebirth-linking.

99. ඉච්චෙවං ගහිතපටිසන්ධිකානං පන පටිසන්ධිනිරොධානන්තරතො පභුති තමෙවාරම්මණමාරබ්භ තදෙව චිත්තං යාව චුතිචිත්තුප්පාදා අසති වීථිචිත්තුප්පාදෙ භවස්ස අඞ්ගභාවෙන භවඞ්ගසන්තතිසඞ්ඛාතං මානසං අබ්බොච්ඡින්නං නදීසොතො විය පවත්තති.

99. Thus, for those who have taken rebirth-linking, beginning from the moment immediately following the cessation of the rebirth-linking consciousness, that same mind, taking that same object, proceeds uninterruptedly like a river's flow until the arising of the decease-consciousness. In the absence of an arising cognitive process, this mind is known as the life-continuum stream, being a factor of existence.

100. පරියොසානෙ ච චවනවසෙන චුතිචිත්තං හුත්වා නිරුජ්ඣති.

100. And at the end, by way of decease, it becomes the decease-consciousness and then ceases.

101. තතො පරඤ්ච පටිසන්ධාදයො රථචක්කමිව යථාක්කමං එව පරිවත්තන්තා පවත්තන්ති.

101. Thereafter, rebirth-linking and so on proceed, revolving in due order like a chariot wheel.

102. පටිසන්ධිභවඞ්ගවීථියො, චුතිචෙහ තථා භවන්තරෙ.

102. Rebirth-linking, life-continuum, cognitive processes, and decease occur in this existence; and so too in the next.

පුන සන්ධි භවඞ්ගමිච්චයං, පරිවත්තති චිත්තසන්තති.

Again linking, then life-continuum—in this way this stream of consciousness revolves.

පටිසඞ්ඛායපනෙතමද්ධුවං[Pg.39], අධිගන්ත්වා පදමච්චුතං බුධා;

සුසමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා, සමමෙස්සන්ති චිරාය සුබ්බතා.

The wise, having reflected on this impermanent process and having attained the deathless state—those of good practice, with bonds of craving utterly severed, will for long attain to peace.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ වීථිමුත්තසඞ්ගහවිභාගො නාම

Thus in the Abhidhammatthasaṅgaha ends the chapter named the Division of the Compendium of the Process-Freed.

පඤ්චමො පරිච්ඡෙදො.

The Fifth Chapter.

6. රූපපරිච්ඡෙදො

6. The Chapter on Materiality

1. එත්තාවතා විභත්තා හි, සප්පභෙදප්පවත්තිකා.

1. Thus far have been analyzed, together with their classifications and process of occurrence,

චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, රූපං දානි පවුච්චති.

the phenomena of consciousness and mental factors; now materiality will be spoken of.

2. සමුද්දෙසා විභාගා ච, සමුට්ඨානා කලාපතො.

2. By way of summary, analysis, origin, and groups,

පවත්තික්කමතො චෙති, පඤ්චධා තත්ථ සඞ්ගහො.

and by way of the process of occurrence—thus the compendium here is fivefold.

රූපසමුද්දෙසො

Summary of Materiality

3. චත්තාරි මහාභූතානි, චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූපන්ති දුවිධම්පෙතං රූපං එකාදසවිධෙන සඞ්ගහං ගච්ඡති.

3. The four great elements and the materiality derived from the four great elements—this materiality, being twofold, is comprised under eleven headings.

4. කථං? පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතු භූතරූපං නාම.

4. How? The earth element, the water element, the fire element, and the air element are called primary materiality.

5. චක්ඛු සොතං ඝානං ජිව්හා කායො පසාදරූපං නාම.

5. The eye, ear, nose, tongue, and body are called sensitive materiality.

6. රූපං සද්දො ගන්ධො රසො ආපොධාතුවිවජ්ජිතං භූතත්තයසඞ්ඛාතං ඵොට්ඨබ්බං ගොචරරූපං නාම.

6. Visible form, sound, odor, taste, and the tangible—which is designated as the three primary elements, excluding the water element—are called objective materiality.

7. ඉත්ථත්තං පුරිසත්තං භාවරූපං නාම.

7. Femaleness and maleness are called sex materiality.

8. හදයවත්ථු හදයරූපං නාම.

8. The heart-base is called heart-materiality.

9. ජීවිතින්ද්‍රියං ජීවිතරූපං නාම.

9. The life faculty is called life materiality.

10. කබළීකාරො ආහාරො ආහාරරූපං නාම.

10. Edible food is called nutritive materiality.

11. ඉති [Pg.40] ච අට්ඨාරසවිධම්පෙතං රූපං සභාවරූපං සලක්ඛණරූපං නිප්ඵන්නරූපං රූපරූපං සම්මසනරූපන්ති ච සඞ්ගහං ගච්ඡති.

11. Thus, these eighteen kinds of materiality are also classified as: materiality with intrinsic nature, materiality with specific characteristics, produced materiality, materiality-as-materiality, and materiality for contemplation.

12. ආකාසධාතු පරිච්ඡෙදරූපං නාම.

12. The space element is called limiting materiality.

13. කායවිඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති විඤ්ඤත්තිරූපං නාම.

13. Bodily intimation and verbal intimation are called intimation materiality.

14. රූපස්ස ලහුතා මුදුතා කම්මඤ්ඤතා විඤ්ඤත්තිද්වයං විකාරරූපං නාම.

14. The lightness, softness, and adaptability of materiality, and the two intimations, are called alterable materiality.

15. රූපස්ස උපචයො සන්තති ජරතා අනිච්චතා ලක්ඛණරූපං නාම.

15. The production, continuity, decay, and impermanence of materiality are called characteristic materiality.

16. ජාතිරූපමෙව පනෙත්ථ උපචයසන්තතිනාමෙන පවුච්චතීති එකාදසවිධම්පෙතං රූපං අට්ඨවීසතිවිධං හොති සරූපවසෙන.

16. Herein, production-materiality itself is spoken of by the names 'accumulation' and 'continuity'; thus these eleven kinds of materiality become twenty-eightfold by way of their own nature.

17. කථං –

17. How?

භූතප්පසාදවිසයා, භාවො හදයමිච්චපි;

ජීවිතාහාරරූපෙහි, අට්ඨාරසවිධං තථා.

Primary elements, sensitivities, objects, sex, and the heart, as well as life and nutritive materiality—thus there are eighteen kinds.

පරිච්ඡෙදො ච විඤ්ඤත්ති, විකාරො ලක්ඛණන්ති ච;

අනිප්ඵන්නා දස චෙති, අට්ඨවීසවිධං භවෙ.

Limitation, intimation, alterability, and the characteristics—these are the ten unproduced. Thus there are twenty-eight kinds in all.

අයමෙත්ථ රූපසමුද්දෙසො.

This here is the summary of materiality.

රූපවිභාගො

The Analysis of Materiality

18. සබ්බඤ්ච පනෙතං රූපං අහෙතුකං සප්පච්චයං සාසවං සඞ්ඛතං ලොකියං කාමාවචරං අනාරම්මණං අප්පහාතබ්බමෙවාති එකවිධම්පි අජ්ඣත්තිකබාහිරාදිවසෙන බහුධා භෙදං ගච්ඡති.

18. All this materiality is rootless, conditioned by causes, tainted, constructed, worldly, belonging to the sense-sphere, without an object, and not to be abandoned. Thus, though onefold, it undergoes manifold division by way of internal, external, and so on.

19. කථං? පසාදසඞ්ඛාතං පඤ්චවිධම්පි අජ්ඣත්තිකරූපං නාම, ඉතරං බාහිරරූපං.

19. How? The five kinds of materiality designated as sensitivity are called internal materiality; the rest is external materiality.

20. පසාදහදයසඞ්ඛාතං [Pg.41] ඡබ්බිධම්පි වත්ථුරූපං නාම, ඉතරං අවත්ථුරූපං.

20. The six kinds of materiality designated as the sensitivities and the heart-base are called base-materiality; the rest is non-base-materiality.

21. පසාදවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං සත්තවිධම්පි ද්වාරරූපං නාම, ඉතරං අද්වාරරූපං.

21. The seven kinds of materiality designated as sensitivity and intimation are called door-materiality; the rest is non-door-materiality.

22. පසාදභාවජීවිතසඞ්ඛාතං අට්ඨවිධම්පි ඉන්ද්‍රියරූපං නාම, ඉතරං අනින්ද්‍රියරූපං.

22. The eight kinds of materiality designated as sensitivity, sex, and life are called faculty-materiality; the rest is non-faculty-materiality.

23. පසාදවිසයසඞ්ඛාතං ද්වාදසවිධම්පි ඔළාරිකරූපං සන්තිකෙරූපං, සප්පටිඝරූපඤ්ච, ඉතරං සුඛුමරූපං දූරෙරූපං අප්පටිඝරූපඤ්ච.

23. The twelve kinds of materiality designated as sensitivity and sense-objects are gross materiality, near materiality, and materiality with resistance; the rest are subtle materiality, distant materiality, and materiality without resistance.

24. කම්මජං උපාදින්නරූපං, ඉතරං අනුපාදින්නරූපං.

24. Kamma-born materiality is grasped materiality; the rest is ungrasped materiality.

25. රූපායතනං සනිදස්සනරූපං, ඉතරං අනිදස්සනරූපං.

25. The form-base is visible materiality; the rest is invisible materiality.

26. චක්ඛාදිද්වයං අසම්පත්තවසෙන, ඝානාදිත්තයං සම්පත්තවසෙනාති පඤ්චවිධම්පි ගොචරග්ගාහිකරූපං, ඉතරං අගොචරග්ගාහිකරූපං.

26. The pair, the eye and ear, grasp their objects without direct contact, while the trio, the nose, tongue, and body, grasp their objects through direct contact. Thus these five kinds are object-grasping materiality; the rest is non-object-grasping materiality.

27. වණ්ණො ගන්ධො රසො ඔජා භූතචතුක්කඤ්චෙති අට්ඨවිධම්පි අවිනිබ්භොගරූපං, ඉතරං විනිබ්භොගරූපං.

27. Color, odor, taste, nutritive essence, and the four great elements—these eight kinds are inseparable materiality; the rest is separable materiality.

28. ඉච්චෙවමට්ඨවීසති-විධම්පි ච විචක්ඛණා.

28. Thus the wise analyze these twenty-eight kinds of materiality,

අජ්ඣත්තිකාදිභෙදෙන, විභජන්ති යථාරහං.

according to the divisions of internal and so on, as is appropriate.

අයමෙත්ථ රූපවිභාගො.

This is the analysis of materiality.

රූපසමුට්ඨානනයො

The Method of the Origin of Materiality

29. කම්මං චිත්තං උතු ආහාරො චෙති චත්තාරි රූපසමුට්ඨානානි නාම.

29. Kamma, consciousness, temperature, and nutriment: these are called the four origins of materiality.

30. තත්ථ කාමාවචරං රූපාවචරඤ්චෙති පඤ්චවීසතිවිධම්පි කුසලාකුසලකම්මමභිසඞ්ඛතං අජ්ඣත්තිකසන්තානෙ කම්මසමුට්ඨානරූපං පටිසන්ධිමුපාදාය ඛණෙ ඛණෙ සමුට්ඨාපෙති.

30. Therein, the twenty-five kinds of wholesome and unwholesome kamma belonging to the sense sphere and the fine-material sphere, having been volitionally formed, produce kamma-originated materiality in the internal continuity at every moment, beginning with rebirth-linking.

31. අරූපවිපාකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතං [Pg.42] පඤ්චසත්තතිවිධම්පි චිත්තං චිත්තසමුට්ඨානරූපං පඨමභවඞ්ගමුපාදාය ජායන්තමෙව සමුට්ඨාපෙති.

31. The seventy-five kinds of consciousness—excluding the formless resultants and the two sets of fivefold consciousness—produce mind-originated materiality from the moment of their own arising, beginning with the first life-continuum.

32. තත්ථ අප්පනාජවනං ඉරියාපථම්පි සන්නාමෙති.

32. Therein, absorption impulsion also composes the postures.

33. වොට්ඨබ්බනකාමාවචරජවනාභිඤ්ඤා පන විඤ්ඤත්තිම්පි සමුට්ඨාපෙන්ති.

33. However, determining consciousness, sense-sphere impulsions, and direct-knowledge consciousness also produce intimation.

34. සොමනස්සජවනානි පනෙත්ථ තෙරස හසනම්පි ජනෙන්ති.

34. Herein, the thirteen impulsions accompanied by joy also produce laughter.

35. සීතුණ්හොතුසමඤ්ඤාතා තෙජොධාතු ඨිතිප්පත්තාව උතුසමුට්ඨානරූපං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච යථාරහං සමුට්ඨාපෙති.

35. The heat element, known as cold and heat, upon reaching its static phase, produces temperature-originated materiality both internally and externally, as is appropriate.

36. ඔජාසඞ්ඛාතො ආහාරො ආහාරසමුට්ඨානරූපං අජ්ඣොහරණකාලෙ ඨානප්පත්තොව සමුට්ඨාපෙති.

36. Nutriment, designated as nutritive essence, produces nutriment-originated materiality as soon as it reaches its place at the time of ingestion.

37. තත්ථ හදයඉන්ද්‍රියරූපානි කම්මජානෙව.

37. Therein, the heart-base and the faculty-materialities are born only of kamma.

38. විඤ්ඤත්තිද්වයං චිත්තජමෙව.

38. The two intimations are born only of consciousness.

39. සද්දො චිත්තොතුජො.

39. Sound is born of consciousness and temperature.

40. ලහුතාදිත්තයං උතුචිත්තාහාරෙහි සම්භොති.

40. The triad of lightness, pliancy, and wieldiness arises from temperature, consciousness, and nutriment.

41. අවිනිබ්භොගරූපානි චෙව ආකාසධාතු ච. චතූහි සම්භූතානි.

41. The inseparable materialities and the space element arise from the four origins.

42. ලක්ඛණරූපානි න කුතොචි ජායන්ති.

42. The characteristic-materialities do not arise from any origin.

43. අට්ඨාරස පන්නරස, තෙරස ද්වාදසාති ච.

43. Eighteen, fifteen, thirteen, and twelve:

කම්මචිත්තොතුකාහාර-ජානි හොන්ති යථාක්කමං.

Such are the counts of materialities born respectively of kamma, consciousness, temperature, and nutriment.

44. ජායමානාදිරූපානං, සභාවත්තා හි කෙවලං.

44. Being merely the intrinsic nature of materialities that are arising and so forth,

ලක්ඛණානි න ජායන්ති, කෙහිචීති පකාසිතං.

the characteristics, it is declared, are not produced by any of the origins.

අයමෙත්ථ රූපසමුට්ඨානනයො.

This is the method of the origin of materiality.

කලාපයොජනා

The Composition of Material Groups

45. එකුප්පාදා [Pg.43] එකනිරොධා එකනිස්සයා සහවුත්තිනො එකවීසති රූපකලාපා නාම.

45. There are twenty-one material groups, so called because they have the same arising, the same cessation, the same physical basis, and coexist.

46. තත්ථ ජීවිතං අවිනිබ්භොගරූපඤ්ච චක්ඛුනා සහ චක්ඛුදසකන්ති පවුච්චති. තථා සොතාදීහි සද්ධිං සොතදසකං ඝානදසකං ජිව්හාදසකං කායදසකං ඉත්ථිභාවදසකං පුම්භාවදසකං වත්ථුදසකඤ්චෙති යථාක්කමං යොජෙතබ්බං. අවිනිබ්භොගරූපමෙව ජීවිතෙන සහ ජීවිතනවකන්ති පවුච්චති. ඉමෙ නව කම්මසමුට්ඨානකලාපා.

46. Therein, life and inseparable materiality together with the eye-sensitivity is called the eye-decad. Similarly, combination should be made respectively with the ear, etc., as the ear-decad, nose-decad, tongue-decad, body-decad, femininity-decad, masculinity-decad, and heart-base-decad. Inseparable materiality alone, together with life, is called the life-nonad. These are the nine kamma-originated material groups.

47. අවිනිබ්භොගරූපං පන සුද්ධට්ඨකං, තදෙව කායවිඤ්ඤත්තියා සහ කායවිඤ්ඤත්තිනවකං, වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දෙහි සහ වචීවිඤ්ඤත්තිදසකං, ලහුතාදීහි සද්ධිං ලහුතාදෙකාදසකං, කායවිඤ්ඤත්තිලහුතාදිද්වාදසකං, වචීවිඤ්ඤත්තිසද්දලහුතාදිතෙරසකඤ්චෙති ඡ චිත්තසමුට්ඨානකලාපා.

47. Inseparable materiality by itself is the bare octad. That same octad together with bodily intimation is the bodily-intimation-nonad; with verbal intimation and sound, the verbal-intimation-decad; with lightness, etc., the lightness-undecad; with bodily intimation and lightness, etc., the bodily-intimation-duodecad; with verbal intimation, sound, and lightness, etc., the verbal-intimation-terdecad. These are the six consciousness-originated material groups.

48. සුද්ධට්ඨකං සද්දනවකං ලහුතාදෙකාදසකං සද්දලහුතාදිද්වාදසකඤ්චෙති චත්තාරො උතුසමුට්ඨානකලාපා.

48. The bare octad, the sound-nonad, the lightness-undecad, and the sound-and-lightness-duodecad: these are the four temperature-originated material groups.

49. සුද්ධට්ඨකං ලහුතාදෙකාදසකඤ්චෙති ද්වෙආහාරසමුට්ඨානකලාපා.

49. The bare octad and the lightness-undecad: these are the two nutriment-originated material groups.

50. තත්ථ සුද්ධට්ඨකං සද්දනවකඤ්චෙති ද්වෙ උතුසමුට්ඨානකලාපා බහිද්ධාපි ලබ්භන්ති, අවසෙසා පන සබ්බෙපි අජ්ඣත්තිකමෙවාති.

50. Therein, two temperature-originated groups—the bare octad and the sound-nonad—are also found externally. All the remaining groups, however, are exclusively internal.

51. කම්මචිත්තොතුකාහාර-සමුට්ඨානා යථාක්කමං.

51. Originated from kamma, consciousness, temperature, and nutriment, respectively,

නව ඡ චතුරො ද්වෙති, කලාපා එකවීසති.

Are nine, six, four, and two groups, making twenty-one material groups in all.

කලාපානං පරිච්ඡෙද-ලක්ඛණත්තා විචක්ඛණා;

න කලාපඞ්ගමිච්චාහු, ආකාසං ලක්ඛණානි ච.

Because they serve as the delimitation of the groups, the wise say that space and the characteristics are not constituents of the material groups.

අයමෙත්ථ කලාපයොජනා.

This is the composition of material groups.

රූපපවත්තික්කමො

The Course of Materiality

52. සබ්බානිපි [Pg.44] පනෙතානි රූපානි කාමලොකෙ යථාරහං අනූනානි පවත්තියං උපලබ්භන්ති.

52. Now, all these material forms are found undiminished in the course of existence in the sense-sphere realm, as is appropriate.

53. පටිසන්ධියං පන සංසෙදජානඤ්චෙව ඔපපාතිකානඤ්ච චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායභාවවත්ථුදසකසඞ්ඛාතානි සත්ත දසකානි පාතුභවන්ති උක්කට්ඨවසෙන, ඔමකවසෙන පන චක්ඛුසොතඝානභාවදසකානි කදාචිපි න ලබ්භන්ති, තස්මා තෙසං වසෙන කලාපහානි වෙදිතබ්බා.

53. But at rebirth-linking, for moisture-born and spontaneously arisen beings, seven decads—namely, the eye, ear, nose, tongue, body, sex, and heart-base decads—arise in the maximum case. In the minimum case, however, the eye, ear, nose, and sex decads are sometimes not obtained. Therefore, a deficiency of groups should be understood in their case.

54. ගබ්භසෙය්‍යකසත්තානං පන කායභාවවත්ථුදසකසඞ්ඛාතානි තීණි දසකානි පාතුභවන්ති, තත්ථාපි භාවදසකං කදාචි න ලබ්භති, තතො පරං පවත්තිකාලෙ කමෙන චක්ඛුදසකාදීනි ච පාතුභවන්ති.

54. For womb-born beings, however, three decads arise: the body, sex, and heart-base decads. Among these, the sex-decad is sometimes not obtained. Thereafter, during the course of existence, the eye-decad and the others arise in sequence.

55. ඉච්චෙවං පටිසන්ධිමුපාදාය කම්මසමුට්ඨානා, දුතියචිත්තමුපාදාය චිත්තසමුට්ඨානා, ඨිතිකාලමුපාදාය උතුසමුට්ඨානා, ඔජාඵරණමුපාදාය ආහාරසමුට්ඨානා චෙති චතුසමුට්ඨානරූපකලාපසන්තති කාමලොකෙ දීපජාලා විය, නදීසොතො විය ච යාවතායුකමබ්බොච්ඡින්නා පවත්තති.

55. Thus, kamma-generated from rebirth-linking onwards, consciousness-generated from the second consciousness onwards, temperature-generated from the static phase onwards, and nutriment-generated from the diffusion of nutritive essence onwards—this continuum of material groups with four origins proceeds unbroken in the sense-sphere realm for as long as the life-span lasts, like the flame of a lamp and the current of a river.

56. මරණකාලෙ පන චුතිචිත්තොපරිසත්තරසමචිත්තස්ස ඨිතිකාලමුපාදාය කම්මජරූපානි න උප්පජ්ජන්ති, පුරෙතරමුප්පන්නානි ච කම්මජරූපානි චුතිචිත්තසමකාලමෙව පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තතො පරං චිත්තජාහාරජරූපඤ්ච වොච්ඡිජ්ජති, තතො පරං උතුසමුට්ඨානරූපපරම්පරා යාව මතකළෙවරසඞ්ඛාතා පවත්තන්ති.

56. At the time of death, however, kamma-generated materiality ceases to arise from the static phase of the seventeenth consciousness preceding the death-consciousness. The kamma-generated materiality that had arisen previously continues until the death-consciousness and ceases simultaneously with it. Thereafter, consciousness-generated and nutriment-generated materiality are cut off. Then a series of temperature-generated materiality continues for as long as what is called the corpse lasts.

57. ඉච්චෙවං මතසත්තානං, පුනදෙව භවන්තරෙ.

57. Thus for beings who have died, again in another existence,

පටිසන්ධිමුපාදාය, තථා රූපං පවත්තති.

from rebirth-linking onwards, materiality thus proceeds.

58. රූපලොකෙ [Pg.45] පන ඝානජිව්හාකායභාවදසකානි ච ආහාරජකලාපානි ච න ලබ්භන්ති, තස්මා තෙසං පටිසන්ධිකාලෙ චක්ඛුසොතවත්ථුවසෙන තීණි දසකානි ජීවිතනවකඤ්චෙති චත්තාරො කම්මසමුට්ඨානකලාපා, පවත්තියං චිත්තොතුසමුට්ඨානා ච ලබ්භන්ති.

58. In the fine-material realm, however, the nose, tongue, body, and sex decads, and nutriment-generated groups, are not found. Therefore, at their rebirth-linking, there are four kamma-generated groups: three decads—eye, ear, and heart-base—and the life-nonad. In the course of existence, consciousness-generated and temperature-generated groups are also obtained.

59. අසඤ්ඤසත්තානං පන චක්ඛුසොතවත්ථුසද්දාපි න ලබ්භන්ති, තථා සබ්බානිපි චිත්තජරූපානි, තස්මා තෙසං පටිසන්ධිකාලෙ ජීවිතනවකමෙව, පවත්තියඤ්ච සද්දවජ්ජිතං උතුසමුට්ඨානරූපං අතිරිච්ඡති.

59. For non-percipient beings, however, the eye, ear, heart-base, and sound are not obtained, and likewise all consciousness-generated materiality. Therefore, at their rebirth-linking there is only the life-nonad; and in the course of their existence, temperature-generated materiality, excluding sound, also occurs.

60. ඉච්චෙවං කාමරූපාසඤ්ඤීසඞ්ඛාතෙසු තීසු ඨානෙසු පටිසන්ධිපවත්තිවසෙන දුවිධා රූපප්පවත්ති වෙදිතබ්බා.

60. Thus, the process of materiality should be understood as twofold—by way of rebirth-linking and the course of existence—in the three planes designated as the sense-sphere, the fine-material sphere, and the non-percipient sphere.

61. අට්ඨවීසති කාමෙසු, හොන්ති තෙවීස රූපිසු.

61. Twenty-eight types of materiality are in the sense-sphere; twenty-three in the fine-material sphere.

සත්තරසෙව සඤ්ඤීනං, අරූපෙ නත්ථි කිඤ්චිපි.

Seventeen for the non-percipient; in the formless realm there is nothing at all.

සද්දො විකාරො ජරතා, මරණඤ්චොපපත්තියං;

න ලබ්භන්ති පවත්තෙ තු, න කිඤ්චිපි න ලබ්භති.

Sound, alteration, aging, and death are not obtained at rebirth; but in the course of existence, there is nothing that is not obtained.

අයමෙත්ථ රූපපවත්තික්කමො.

This is the course of materiality.

නිබ්බානභෙදො

The Kinds of Nibbāna

62. නිබ්බානං පන ලොකුත්තරසඞ්ඛාතං චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකාතබ්බං මග්ගඵලානමාරම්මණභූතං වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා නිබ්බානන්ති පවුච්චති.

62. Nibbāna, however, is designated as supramundane. It is to be realized by the knowledge of the four paths and serves as the object for the paths and their fruits. It is called Nibbāna because it is a departure from craving, which is called 'vāna'.

63. තදෙතං සභාවතො එකවිධම්පි සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතු අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතු චෙති දුවිධං හොති කාරණපරියායෙන.

63. This Nibbāna, though one in its intrinsic nature, becomes twofold by way of a conditional distinction: the Nibbāna-element with residue remaining and the Nibbāna-element without residue remaining.

64. තථා [Pg.46] සුඤ්ඤතං අනිමිත්තං අප්පණිහිතඤ්චෙති තිවිධං හොති ආකාරභෙදෙන.

64. Similarly, it is threefold by difference in aspect: as emptiness, the signless, and the undirected.

65. පදමච්චුතමච්චන්තං, අසඞ්ඛතමනුත්තරං.

65. The unshakable state, the ultimate, the unconditioned, the unsurpassed—

නිබ්බානමිති භාසන්ති, වානමුත්තා මහෙසයො.

so the great seers, freed from craving, declare it to be Nibbāna.

ඉති චිත්තං චෙතසිකං, රූපං නිබ්බානමිච්චපි;

පරමත්ථං පකාසෙන්ති, චතුධාව තථාගතා.

Thus consciousness, mental factors, materiality, and Nibbāna too—the Tathāgatas have proclaimed these four as the ultimate realities.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ රූපසඞ්ගහවිභාගො නාම

Thus ends the chapter in the Manual of Abhidhamma named the Analysis of the Compendium of Materiality.

ඡට්ඨො පරිච්ඡෙදො.

The Sixth Chapter.

7. සමුච්චයපරිච්ඡෙදො

7. The Chapter of Summaries

1. ද්වාසත්තතිවිධා වුත්තා, වත්ථුධම්මා සලක්ඛණා.

1. Seventy-two kinds of real things have been described with their characteristics.

තෙසං දානි යථායොගං, පවක්ඛාමි සමුච්චයං.

Now I will explain the summary of them, as is appropriate.

2. අකුසලසඞ්ගහො මිස්සකසඞ්ගහො බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො සබ්බසඞ්ගහො චෙති සමුච්චයසඞ්ගහො චතුබ්බිධො වෙදිතබ්බො.

2. The compendium of summaries should be understood as fourfold: the compendium of the unwholesome, the compendium of the miscellaneous, the compendium of the requisites of enlightenment, and the compendium of all.

අකුසලසඞ්ගහො

The Compendium of the Unwholesome

3. කථං? අකුසලසඞ්ගහෙ තාව චත්තාරො ආසවා – කාමාසවො භවාසවො දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො.

3. How? First, in the compendium of the unwholesome, there are four taints: the taint of sensual pleasure, the taint of existence, the taint of views, and the taint of ignorance.

4. චත්තාරො ඔඝා – කාමොඝො භවොඝො දිට්ඨොඝො අවිජ්ජොඝො.

4. Four floods: the flood of sensual pleasure, the flood of existence, the flood of views, and the flood of ignorance.

5. චත්තාරො යොගා – කාමයොගො භවයොගො දිට්ඨියොගො අවිජ්ජායොගො.

5. Four yokes: the yoke of sensual pleasure, the yoke of existence, the yoke of views, and the yoke of ignorance.

6. චත්තාරො ගන්ථා – අභිජ්ඣාකායගන්ථො, බ්‍යාපාදො කායගන්ථො, සීලබ්බතපරාමාසො කායගන්ථො, ඉදංසච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථො.

6. Four knots: the bodily knot of covetousness, the bodily knot of ill will, the bodily knot of adherence to rules and observances, and the bodily knot of dogmatic insistence that 'this alone is the truth'.

7. චත්තාරො [Pg.47] උපාදානා – කාමුපාදානං දිට්ඨුපාදානං සීලබ්බතුපාදානං අත්තවාදුපාදානං.

7. Four kinds of clinging: clinging to sensual pleasures, clinging to views, clinging to rules and observances, and clinging to a doctrine of self.

8. ඡ නීවරණානි – කාමච්ඡන්දනීවරණං බ්‍යාපාදනීවරණං ථිනමිද්ධනීවරණං උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං විචිකිච්ඡානීවරණං අවිජ්ජානීවරණං.

8. Six hindrances: the hindrance of sensual desire, the hindrance of ill will, the hindrance of sloth and torpor, the hindrance of restlessness and remorse, the hindrance of doubt, and the hindrance of ignorance.

9. සත්ත අනුසයා – කාමරාගානුසයො භවරාගානුසයො පටිඝානුසයො මානානුසයො දිට්ඨානුසයො විචිකිච්ඡානුසයො අවිජ්ජානුසයො.

9. Seven underlying tendencies: the underlying tendency to sensual lust, the underlying tendency to lust for existence, the underlying tendency to aversion, the underlying tendency to conceit, the underlying tendency to views, the underlying tendency to doubt, and the underlying tendency to ignorance.

10. දස සංයොජනානි – කාමරාගසංයොජනං රූපරාගසංයොජනං අරූපරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං මානසංයොජනං දිට්ඨිසංයොජනං සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං විචිකිච්ඡාසංයොජනං උද්ධච්චසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජනං සුත්තන්තෙ.

10. Ten fetters (in the Suttanta method): the fetter of sensual lust, the fetter of lust for fine-material form, the fetter of lust for formless existence, the fetter of aversion, the fetter of conceit, the fetter of views, the fetter of adherence to rules and observances, the fetter of doubt, the fetter of restlessness, and the fetter of ignorance.

11. අපරානිපි දස සංයොජනානි – කාමරාගසංයොජනං භවරාගසංයොජනං පටිඝසංයොජනං මානසංයොජනං දිට්ඨිසංයොජනං සීලබ්බතපරාමාසසංයොජනං විචිකිච්ඡාසංයොජනං ඉස්සාසංයොජනං මච්ඡරියසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජනං අභිධම්මෙ (විභ. 969).

11. Another ten fetters (in the Abhidhamma method): the fetter of sensual lust, the fetter of lust for existence, the fetter of aversion, the fetter of conceit, the fetter of views, the fetter of adherence to rules and observances, the fetter of doubt, the fetter of envy, the fetter of stinginess, and the fetter of ignorance.

12. දස කිලෙසා – ලොභො දොසො මොහො මානො දිට්ඨි විචිකිච්ඡා ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පං.

12. Ten defilements: greed, hatred, delusion, conceit, views, doubt, sloth, restlessness, shamelessness, and fearlessness of wrongdoing.

13. ආසවාදීසු පනෙත්ථ කාමභවනාමෙන තබ්බත්ථුකා තණ්හා අධිප්පෙතා, සීලබ්බතපරාමාසො ඉදංසච්චාභිනිවෙසො අත්තවාදුපාදො ච තථාපවත්තං දිට්ඨිගතමෙව පවුච්චති.

13. Here, in the categories of the taints and so forth, by the terms 'sensual pleasure' and 'existence' is meant the craving that has them as its object. Adherence to rules and observances, dogmatic insistence that 'this alone is the truth,' and clinging to a doctrine of self, when occurring as such, are simply called 'view'.

14. ආසවොඝා ච යොගා ච,

14. The taints, the floods, and the yokes,

තයො ගන්ථා ච වත්ථුතො;

උපාදානා දුවෙ වුත්තා,අට්ඨ නීවරණා සියුං.

and three knots in substance; two clingings are stated; there are eight hindrances.

ඡළෙවානුසයා [Pg.48] හොන්ති, නව සංයොජනා මතා;

කිලෙසා දස වුත්තොයං, නවධා පාපසඞ්ගහො.

There are six underlying tendencies, nine fetters are held, and ten defilements. This compendium of evil is stated in nine ways.

මිස්සකසඞ්ගහො

The Miscellaneous Compendium

15. මිස්සකසඞ්ගහෙ ඡ හෙතූ – ලොභො දොසො මොහො අලොභො අදොසො අමොහො.

15. In the Miscellaneous Compendium, there are six roots: greed, hatred, delusion, non-greed, non-hatred, and non-delusion.

16. සත්ත ඣානඞ්ගානි – විතක්කො විචාරො පීති එකග්ගතා සොමනස්සං දොමනස්සං උපෙක්ඛා.

16. Seven jhāna factors: initial application, sustained application, rapture, one-pointedness, joy, displeasure, and equanimity.

17. ද්වාදස මග්ගඞ්ගානි – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාසඞ්කප්පො මිච්ඡාවායාමො මිච්ඡාසමාධි.

17. Twelve path factors: right view, right resolve, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, right concentration, wrong view, wrong resolve, wrong effort, and wrong concentration.

18. බාවීසතින්ද්‍රියානි – චක්ඛුන්ද්‍රියං සොතින්ද්‍රියං ඝානින්ද්‍රියං ජිව්හින්ද්‍රියං කායින්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං මනින්ද්‍රියං සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රියං සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං.

18. Twenty-two faculties: the eye faculty, the ear faculty, the nose faculty, the tongue faculty, the body faculty, the female faculty, the male faculty, the life faculty, the mind faculty, the pleasure faculty, the pain faculty, the joy faculty, the displeasure faculty, the equanimity faculty, the faith faculty, the energy faculty, the mindfulness faculty, the concentration faculty, the wisdom faculty, the faculty 'I shall come to know the unknown,' the faculty of final knowledge, and the faculty of one who has final knowledge.

19. නව බලානි – සද්ධාබලං වීරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං හිරිබලං ඔත්තප්පබලං අහිරිකබලං අනොත්තප්පබලං.

19. Nine powers: the power of faith, the power of energy, the power of mindfulness, the power of concentration, the power of wisdom, the power of moral shame, the power of moral dread, the power of shamelessness, and the power of fearlessness of wrongdoing.

20. චත්තාරො අධිපතී – ඡන්දාධිපති වීරියාධිපති චිත්තාධිපති වීමංසාධිපති.

20. Four predominances: predominance of zeal, predominance of energy, predominance of consciousness, and predominance of investigation.

21. චත්තාරො ආහාරා – කබළීකාරො ආහාරො, ඵස්සො දුතියො, මනොසඤ්චෙතනා තතියා, විඤ්ඤාණං චතුත්ථං.

21. Four nutriments: material food, contact as the second, mental volition as the third, and consciousness as the fourth.

22. ඉන්ද්‍රියෙසු [Pg.49] පනෙත්ථ සොතාපත්තිමග්ගඤාණං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං.

22. Here, among these faculties, the knowledge of the path of stream-entry is the faculty, 'I shall come to know the unknown.'

23. අරහත්තඵලඤාණං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං.

23. The knowledge of the fruit of arahantship is the faculty of one who has final knowledge.

24. මජ්ඣෙ ඡ ඤාණානි අඤ්ඤින්ද්‍රියානීති පවුච්චන්ති.

24. The six kinds of knowledge in between are called the faculty of final knowledge.

25. ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච රූපාරූපවසෙන දුවිධං හොති.

25. And the life faculty is twofold, by way of the material and the immaterial.

26. පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු ඣානඞ්ගානි, අවීරියෙසු බලානි, අහෙතුකෙසු මග්ගඞ්ගානි න ලබ්භන්ති.

26. The jhāna factors are not found in the five sense-consciousnesses; the powers are not found in states devoid of energy; the path factors are not found in rootless states.

27. තථා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ එකග්ගතා මග්ගින්ද්‍රියබලභාවං න ගච්ඡති.

27. Similarly, in a consciousness accompanied by doubt, one-pointedness does not attain the status of a path factor, a faculty, or a power.

28. ද්විහෙතුකතිහෙතුකජවනෙස්වෙව යථාසම්භවං අධිපති එකොව ලබ්භතීති.

28. Only in two-rooted and three-rooted javanas is just one predominance obtained, as may be possible.

29. ඡ හෙතූ පඤ්ච ඣානඞ්ගා, මග්ගඞ්ගා නව වත්ථුතො.

29. Six roots, five jhāna factors, nine path factors in substance;

සොළසින්ද්‍රියධම්මා ච, බලධම්මා නවෙරිතා.

sixteen faculty-dhammas and nine power-dhammas have been declared.

චත්තාරොධිපති වුත්තා, තථාහාරාති සත්තධා;

කුසලාදිසමාකිණ්ණො, වුත්තොමිස්සකසඞ්ගහො.

Four predominances are taught, and likewise the nutriments. Thus in seven ways, intermingled with the wholesome and so on, the Miscellaneous Compendium has been taught.

බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො

The Compendium of Requisites for Enlightenment

30. බොධිපක්ඛියසඞ්ගහෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං.

30. In the Compendium of Requisites for Enlightenment, there are four foundations of mindfulness: the foundation of mindfulness which is the contemplation of the body, the foundation of mindfulness which is the contemplation of feelings, the foundation of mindfulness which is the contemplation of consciousness, and the foundation of mindfulness which is the contemplation of dhammas.

31. චත්තාරො සම්මප්පධානා උප්පන්නානං පාපකානං පහානාය වායාමො, අනුප්පන්නානං පාපකානං අනුප්පාදාය වායාමො, අනුප්පන්නානං කුසලානං උප්පාදාය වායාමො, උප්පන්නානං කුසලානං භිය්‍යොභාවාය වායාමො.

31. Four right strivings: the effort for the abandoning of arisen unwholesome states, the effort for the non-arising of unarisen unwholesome states, the effort for the arising of unarisen wholesome states, and the effort for the development of arisen wholesome states.

32. චත්තාරො [Pg.50] ඉද්ධිපාදා – ඡන්දිද්ධිපාදො වීරියිද්ධිපාදො චිත්තිද්ධිපාදො වීමංසිද්ධිපාදො.

32. Four bases for spiritual power: the base for spiritual power of zeal, the base for spiritual power of energy, the base for spiritual power of consciousness, and the base for spiritual power of investigation.

33. පඤ්චින්ද්‍රියානි – සද්ධින්ද්‍රියං වීරියින්ද්‍රියං සතින්ද්‍රියං සමාධින්ද්‍රියං පඤ්ඤින්ද්‍රියං.

33. Five faculties: the faculty of faith, the faculty of energy, the faculty of mindfulness, the faculty of concentration, and the faculty of wisdom.

34. පඤ්ච බලානි – සද්ධාබලං වීරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං.

34. Five powers: the power of faith, the power of energy, the power of mindfulness, the power of concentration, and the power of wisdom.

35. සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා – සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො.

35. Seven enlightenment factors: the enlightenment factor of mindfulness, the enlightenment factor of investigation of dhammas, the enlightenment factor of energy, the enlightenment factor of rapture, the enlightenment factor of tranquility, the enlightenment factor of concentration, and the enlightenment factor of equanimity.

36. අට්ඨ මග්ගඞ්ගානි – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි.

36. Eight path factors: right view, right resolve, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right concentration.

37. එත්ථ පන චත්තාරො සතිපට්ඨානාති සම්මාසති එකාව පවුච්චති.

37. Here, however, the four foundations of mindfulness are said to be just right mindfulness alone.

38. තථා චත්තාරො සම්මප්පධානාති ච සම්මාවායාමො.

38. Similarly, the four right strivings are right effort.

39. ඡන්දො චිත්තමුපෙක්ඛා ච, සද්ධාපස්සද්ධිපීතියො.

39. Zeal, consciousness, and equanimity; faith, tranquility, and rapture;

සම්මාදිට්ඨි ච සඞ්කප්පො, වායාමො විරතිත්තයං.

right view and resolve, effort, and the three abstinences;

සම්මාසති සමාධීති, චුද්දසෙතෙ සභාවතො;

සත්තතිංසප්පභෙදෙන, සත්තධා තත්ථ සඞ්ගහො.

right mindfulness and concentration—these are fourteen in their intrinsic nature. The collection here is sevenfold, with a division into thirty-seven factors.

40. සඞ්කප්පපස්සද්ධි ච පීතුපෙක්ඛා,

40. Resolve and tranquility, rapture and equanimity,

ඡන්දො ච චිත්තං විරතිත්තයඤ්ච;

නවෙකඨානා විරියං නවට්ඨ,සතී සමාධී චතු පඤ්ච පඤ්ඤා;

සද්ධා දුඨානුත්තමසත්තතිංස-ධම්මානමෙසො පවරො විභාගො.

zeal, consciousness, and the three abstinences—these nine occur in one place each. Energy occurs in nine places, mindfulness in eight, concentration in four, wisdom in five, and faith in two. This is the supreme analysis of these thirty-seven supreme dhammas.

41. සබ්බෙ [Pg.51] ලොකුත්තරෙ හොන්ති, න වා සඞ්කප්පපීතියො.

41. All are present in the supramundane, but resolve and rapture may or may not be.

ලොකියෙපි යථායොගං, ඡබ්බිසුද්ධිපවත්තියං.

In the mundane sphere, too, they arise as is appropriate during the course of the six purifications.

සබ්බසඞ්ගහො

The Compendium of All

42. සබ්බසඞ්ගහෙ පඤ්චක්ඛන්ධා – රූපක්ඛන්ධො වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො.

42. In the Compendium of All, there are five aggregates: the aggregate of form, the aggregate of feeling, the aggregate of perception, the aggregate of formations, and the aggregate of consciousness.

43. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා – රූපුපාදානක්ඛන්ධො වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො.

43. Five aggregates of clinging: the aggregate of form subject to clinging, the aggregate of feeling subject to clinging, the aggregate of perception subject to clinging, the aggregate of formations subject to clinging, and the aggregate of consciousness subject to clinging.

44. ද්වාදසායතනානි – චක්ඛායතනං සොතායතනං ඝානායතනං ජිව්හායතනං කායායතනං මනායතනං රූපායතනං සද්දායතනං ගන්ධායතනං රසායතනං ඵොට්ඨබ්බායතනං ධම්මායතනං.

44. Twelve bases: the eye-base, the ear-base, the nose-base, the tongue-base, the body-base, the mind-base, the form-base, the sound-base, the odor-base, the taste-base, the tangible-base, and the dhamma-base.

45. අට්ඨාරස ධාතුයො – චක්ඛුධාතු සොතධාතු ඝානධාතු ජිව්හාධාතු කායධාතු රූපධාතු සද්දධාතු ගන්ධධාතු රසධාතු ඵොට්ඨබ්බධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු සොතවිඤ්ඤාණධාතු ඝානවිඤ්ඤාණධාතු ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු කායවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතු ධම්මධාතු මනොවිඤ්ඤාණධාතු.

45. Eighteen elements: the eye-element, the ear-element, the nose-element, the tongue-element, the body-element, the form-element, the sound-element, the odor-element, the taste-element, the tangible-element, the eye-consciousness-element, the ear-consciousness-element, the nose-consciousness-element, the tongue-consciousness-element, the body-consciousness-element, the mind-element, the dhamma-element, and the mind-consciousness-element.

46. චත්තාරි අරියසච්චානි – දුක්ඛං අරියසච්චං, දුක්ඛසමුදයො අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධො අරියසච්චං, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං.

46. Four Noble Truths: the noble truth of suffering, the noble truth of the origin of suffering, the noble truth of the cessation of suffering, and the noble truth of the path leading to the cessation of suffering.

47. එත්ථ පන චෙතසිකසුඛුමරූපනිබ්බානවසෙන එකූනසත්තති ධම්මා ධම්මායතනධම්මධාතූති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති.

47. Here, however, by way of mental factors, subtle form, and Nibbāna, sixty-nine dhammas are reckoned as the dhamma-base and the dhamma-element.

48. මනායතනමෙව සත්තවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන භිජ්ජති.

48. The mind-base itself is divided by way of the seven consciousness-elements.

49. රූපඤ්ච වෙදනා සඤ්ඤා, සෙසචෙතසිකා තථා.

49. Form, feeling, perception, and likewise the remaining mental factors,

විඤ්ඤාණමිති පඤ්චෙතෙ, පඤ්චක්ඛන්ධාති භාසිතා.

and consciousness—these five are called the five aggregates.

50. පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධාති[Pg.52], තථා තෙභූමකා මතා.

50. Likewise, the five aggregates of clinging are considered to belong to the three planes.

භෙදාභාවෙන නිබ්බානං, ඛන්ධසඞ්ගහනිස්සටං.

Nibbāna, because of its indivisible nature, is excluded from the collection of aggregates.

51. ද්වාරාරම්මණභෙදෙන, භවන්තායතනානි ච.

51. And the bases come to be through the distinction between doors and objects.

ද්වාරාලම්බතදුප්පන්න-පරියායෙන ධාතුයො.

The elements are understood by way of the door, the object, and that which arises from them.

52. දුක්ඛං තෙභූමකං වට්ටං, තණ්හා සමුදයො භවෙ.

52. The round of existence in the three planes is suffering; craving is its origin.

නිරොධො නාම නිබ්බානං, මග්ගො ලොකුත්තරො මතො.

Cessation is Nibbāna; the path is considered supramundane.

53. මග්ගයුත්තා ඵලා චෙව, චතුසච්චවිනිස්සටා.

53. Those dhammas associated with the path, and the fruits as well, are excluded from the four truths.

ඉති පඤ්චප්පභෙදෙන, පවුත්තො සබ්බසඞ්ගහො.

Thus, with its fivefold division, the Compendium of All has been explained.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ සමුච්චයසඞ්ගහවිභාගො නාම

Thus ends the chapter in the Abhidhammattha Saṅgaha named the Compendium of Categories.

සත්තමො පරිච්ඡෙදො.

The Seventh Chapter.

8. පච්චයපරිච්ඡෙදො

8. The Chapter on Conditions

1. යෙසං සඞ්ඛතධම්මානං, යෙ ධම්මා පච්චයා යථා.

1. For which conditioned phenomena, which phenomena are the conditions, and in what way:

තං විභාගමිහෙදානි, පවක්ඛාමි යථාරහං.

That division I shall now explain here as is fitting.

2. පටිච්චසමුප්පාදනයො පට්ඨානනයො චෙති පච්චයසඞ්ගහො දුවිධො වෙදිතබ්බො.

2. The compendium of conditions should be understood as twofold: the method of dependent arising and the method of conditional relations.

3. තත්ථ තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතො පටිච්චසමුප්පාදනයො, පට්ඨානනයො පන ආහච්චපච්චයට්ඨිතිමාරබ්භ පවුච්චති, උභයං පන වොමිස්සෙත්වා පපඤ්චෙන්ති ආචරියා.

3. Therein, the method of dependent arising is characterized merely by the mode of the occurrence of a state when its condition is present. The method of conditional relations, however, is set forth by taking as a basis the establishment of specific conditions. But the teachers explain them by blending the two.

පටිච්චසමුප්පාදනයො

The Method of Dependent Arising

4. තත්ථ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො[Pg.53], භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතීති අයමෙත්ථ පටිච්චසමුප්පාදනයො.

4. Therein, with ignorance as condition, volitional formations come to be; with volitional formations as condition, consciousness; with consciousness as condition, mentality-materiality; with mentality-materiality as condition, the six sense bases; with the six sense bases as condition, contact; with contact as condition, feeling; with feeling as condition, craving; with craving as condition, clinging; with clinging as condition, becoming; with becoming as condition, birth; with birth as condition, aging and death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair come to be. Thus is the arising of this entire mass of suffering. This here is the method of dependent arising.

5. තත්ථ තයො අද්ධා ද්වාදසඞ්ගානි වීසතාකාරා තිසන්ධි චතුසඞ්ඛෙපා තීණි වට්ටානි ද්වෙ මූලානි ච වෙදිතබ්බානි.

5. Therein, the three periods, twelve factors, twenty aspects, three connections, four summaries, three rounds, and two roots are to be understood.

6. කථං? අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා අතීතො අද්ධා, ජාතිජරාමරණං අනාගතො අද්ධා, මජ්ඣෙ අට්ඨ පච්චුප්පන්නො අද්ධාති තයො අද්ධා.

6. How? Ignorance and volitional formations are the past period; birth, aging, and death are the future period; the eight in the middle are the present period—thus, the three periods.

7. අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං නාමරූපං සළායතනං ඵස්සො වෙදනා තණ්හා උපාදානං භවො ජාති ජරාමරණන්ති ද්වාදසඞ්ගානි.

7. Ignorance, volitional formations, consciousness, mentality-materiality, the six sense bases, contact, feeling, craving, clinging, becoming, birth, and aging-and-death—these are the twelve factors.

8. සොකාදිවචනං පනෙත්ථ නිස්සන්දඵලනිදස්සනං.

8. Here, the mention of sorrow, etc., indicates the consequential fruit.

9. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරග්ගහණෙන පනෙත්ථ තණ්හුපාදානභවාපි ගහිතා භවන්ති, තථා තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා, ජාතිජරාමරණග්ගහණෙන ච විඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකමෙව ගහිතන්ති කත්වා –

9. Here, by the taking up of ignorance and volitional formations, craving, clinging, and becoming are also included. Similarly, by the taking up of craving, clinging, and becoming, ignorance and volitional formations are included. And by the taking up of birth, aging, and death, the fivefold fruit beginning with consciousness is indeed included. Therefore:

10. අතීතෙ හෙතවො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකං.

10. Five causes in the past, a fivefold fruit in the present.

ඉදානි හෙතවො පඤ්ච, ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති;

වීසතාකාරා තිසන්ධි, චතුසඞ්ඛෙපා ච භවන්ති.

Five causes in the present, a fivefold fruit in the future. Thus there are the twenty aspects, the three connections, and the four summaries.

11. අවිජ්ජාතණ්හුපාදානා ච කිලෙසවට්ටං, කම්මභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසො සඞ්ඛාරා ච කම්මවට්ටං, උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසො අවසෙසා ච විපාකවට්ටන්ති තීණි වට්ටානි.

11. Ignorance, craving, and clinging are the round of defilements. Volitional formations and the part of becoming called kamma-becoming are the round of kamma. The remaining factors and the part of becoming called rebirth-becoming are the round of results. Thus there are three rounds.

12. අවිජ්ජාතණ්හාවසෙන ද්වෙ මූලානි ච වෙදිතබ්බානි.

12. And the two roots should be understood as ignorance and craving.

13. තෙසමෙව [Pg.54] ච මූලානං, නිරොධෙන නිරුජ්ඣති.

13. And with the cessation of these very roots, it ceases.

ජරාමරණමුච්ඡාය, පීළිතානමභිණ්හසො;

ආසවානං සමුප්පාදා, අවිජ්ජා ච පවත්තති.

For those constantly afflicted by delusion over aging and death, ignorance continues to revolve from the arising of the taints.

වට්ටමාබන්ධමිච්චෙවං, තෙභූමකමනාදිකං;

පටිච්චසමුප්පාදොති, පට්ඨපෙසි මහාමුනි.

The Great Sage established dependent arising as this beginningless round pertaining to the three planes, a continuous binding.

පට්ඨානනයො

The Method of Conditional Relations

14. හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො අධිපතිපච්චයො අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො සහජාතපච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො නිස්සයපච්චයො උපනිස්සයපච්චයො පුරෙජාතපච්චයො පච්ඡාජාතපච්චයො ආසෙවනපච්චයො කම්මපච්චයො විපාකපච්චයො ආහාරපච්චයො ඉන්ද්‍රියපච්චයො ඣානපච්චයො මග්ගපච්චයො සම්පයුත්තපච්චයො විප්පයුත්තපච්චයො අත්ථිපච්චයො නත්ථිපච්චයො විගතපච්චයො අවිගතපච්චයොති අයමෙත්ථ පට්ඨානනයො.

14. Root-condition, object-condition, predominance-condition, contiguity-condition, immediate contiguity-condition, conascence-condition, mutuality-condition, support-condition, decisive support-condition, prenascence-condition, postnascence-condition, repetition-condition, kamma-condition, result-condition, nutriment-condition, faculty-condition, jhāna-condition, path-condition, association-condition, dissociation-condition, presence-condition, absence-condition, disappearance-condition, and non-disappearance-condition—this here is the method of conditional relations.

15. ඡධා නාමං තු නාමස්ස, පඤ්චධා නාමරූපිනං.

15. In six ways mentality is a condition for mentality; in five ways, for mentality-materiality.

එකධා පුන රූපස්ස, රූපං නාමස්ස චෙකධා.

Again, in one way for materiality; and in one way materiality for mentality.

පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි, නාමස්ස දුවිධා ද්වයං;

ද්වයස්ස නවධා චෙති, ඡබ්බිධා පච්චයා කථං.

Concept, mentality, and materiality are in two ways a condition for mentality; the pair is in nine ways for the pair. Thus, how are the conditions sixfold?

16. අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පටුප්පන්නානං චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං අනන්තරසමනන්තරනත්ථිවිගතවසෙන, පුරිමානි ජවනානි පච්ඡිමානං ජවනානං ආසෙවනවසෙන, සහජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්පයුත්තවසෙනෙති ච ඡධා නාමං නාමස්ස පච්චයො හොති.

16. Mind and mental factors that have just ceased are a condition for presently arisen mind and mental factors by way of contiguity, immediate contiguity, absence, and disappearance conditions. Preceding javanas are a condition for subsequent javanas by way of repetition condition. Conascent mind and mental factors are a condition for one another by way of association condition. Thus in six ways mentality is a condition for mentality.

17. හෙතුඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි සහජාතානං නාමරූපානං හෙතාදිවසෙන, සහජාතා චෙතනා සහජාතානං නාමරූපානං, නානාක්ඛණිකා චෙතනා කම්මාභිනිබ්බත්තානං නාමරූපානං කම්මවසෙන, විපාකක්ඛන්ධා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතානං රූපානං විපාකවසෙනෙති [Pg.55] ච පඤ්චධා නාමං නාමරූපානං පච්චයො හොති.

17. Roots, jhāna factors, and path factors are a condition for conascent mentality-materiality by way of root condition, etc. Conascent volition is a condition for conascent mentality-materiality, and volition at a different moment is a condition for kamma-born mentality-materiality by way of kamma condition. Resultant aggregates are a condition for one another and for conascent materiality by way of result condition. Thus in five ways mentality is a condition for mentality-materiality.

18. පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතවසෙනෙති එකධාව නාමං රූපස්ස පච්චයො හොති.

18. Postnascent mind and mental factors are a condition for this prenascent body by way of postnascence condition. Thus in one way mentality is a condition for materiality.

19. ඡ වත්ථූනි පවත්තියං සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං පඤ්චාරම්මණානි ච පඤ්චවිඤ්ඤාණවීථියා පුරෙජාතවසෙනෙති එකධාව රූපං නාමස්ස පච්චයො හොති.

19. The six bases during the course of life for the seven consciousness-elements, and the five sense objects for the five-door cognitive process, are a condition by way of prenascence. Thus in one way materiality is a condition for mentality.

20. ආරම්මණවසෙන උපනිස්සයවසෙනෙති ච දුවිධා පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි නාමස්සෙව පච්චයා හොන්ති.

20. By way of object condition and decisive support condition, concept, mentality, and materiality are in two ways conditions for mentality only.

21. තත්ථ රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධං හොති ආරම්මණං.

21. Therein, the object is sixfold, by way of visible form, etc.

22. උපනිස්සයො පන තිවිධො හොති – ආරම්මණූපනිස්සයො අනන්තරූපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො චෙති.

22. The decisive support condition, however, is threefold: object decisive support, contiguity decisive support, and natural decisive support.

23. තත්ථ ආරම්මණමෙව ගරුකතං ආරම්මණූපනිස්සයො.

23. Therein, an object itself that is regarded as important is object decisive support.

24. අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අනන්තරූපනිස්සයො.

24. Mind and mental factors that have just ceased are contiguity decisive support.

25. රාගාදයො පන ධම්මා සද්ධාදයො ච සුඛං දුක්ඛං පුග්ගලො භොජනං උතුසෙනාසනඤ්ච යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච කුසලාදිධම්මානං, කම්මං විපාකානන්ති ච බහුධා හොති පකතූපනිස්සයො.

25. However, states such as lust and faith, pleasure and pain, a person, food, climate, and lodging—internal or external, as appropriate—for wholesome and other states, and kamma for its results, are in many ways natural decisive support.

26. අධිපතිසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයආහාරඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතවසෙනෙති යථාරහං නවධා නාමරූපානි නාමරූපානං පච්චයා භවන්ති.

26. By way of predominance, conascence, mutuality, support, nutriment, faculty, dissociation, presence, and non-disappearance, as appropriate, mentality-materiality are in nine ways conditions for mentality-materiality.

27. තත්ථ ගරුකතමාරම්මණං ආරම්මණාධිපතිවසෙන නාමානං, සහජාතාධිපති චතුබ්බිධොපි සහජාතවසෙන සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච දුවිධො හොති අධිපතිපච්චයො.

27. Therein, the predominance condition is twofold: a weighty object is a condition for mental states by way of object-predominance; and the fourfold conascence-predominance is a condition for conascent mentality-materiality by way of conascence.

28. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා [Pg.56] අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතරූපානඤ්ච, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං උපාදාරූපානඤ්ච, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ච තිවිධො හොති සහජාතපච්චයො.

28. The conascence condition is threefold: (1) mind and mental factors for one another and for conascent materiality; (2) the great primary elements for one another and for derived materiality; and (3) at the moment of rebirth-linking, the physical basis and the resultant consciousness for one another.

29. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති ච තිවිධො හොති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො.

29. The mutuality condition is threefold: mind and mental factors are a condition for one another; the great primary elements are a condition for one another; and at the moment of rebirth-linking, the physical basis and the resultant consciousness are a condition for one another.

30. චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතරූපානඤ්ච, මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං උපාදාරූපානඤ්ච, ඡ වත්ථූනි සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනන්ති ච තිවිධො හොති නිස්සයපච්චයො.

30. The support condition is threefold: (1) mind and mental factors for one another and for conascent materiality; (2) the great primary elements for one another and for derived materiality; and (3) the six bases for the seven consciousness-elements.

31. කබළීකාරො ආහාරො ඉමස්ස කායස්ස, අරූපිනො ආහාරා සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච දුවිධො හොති ආහාරපච්චයො.

31. The nutriment condition is twofold: edible food is a condition for this body, and the immaterial nutriments are a condition for conascent mentality-materiality.

32. පඤ්ච පසාදා පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං, රූපජීවිතින්ද්‍රියං උපාදින්නරූපානං, අරූපිනො ඉන්ද්‍රියා සහජාතානං නාමරූපානන්ති ච තිවිධො හොති ඉන්ද්‍රියපච්චයො.

32. The faculty condition is threefold: the five sense faculties for the five consciousnesses; the material life-faculty for kamma-born materiality; and the immaterial faculties for conascent mentality-materiality.

33. ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථු විපාකානං, චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සහජාතරූපානං සහජාතවසෙන, පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතවසෙන ඡ වත්ථූනි පවත්තියං සත්තන්නං විඤ්ඤාණධාතූනං පුරෙජාතවසෙනෙති ච තිවිධො හොති විප්පයුත්තපච්චයො.

33. The dissociated condition is threefold: by way of conascence, at the moment of conception, the physical basis for the resultants, and mind and mental factors for conascent materiality; by way of postnascence, postnascent mind and mental factors for this prenascent body; and by way of prenascence, the six bases during life for the seven consciousness-elements.

34. සහජාතං පුරෙජාතං, පච්ඡාජාතඤ්ච සබ්බථා.

34. Conascent, prenascent, and postnascent in every way;

කබළීකාරො ආහාරො, රූපජීවිතමිච්චයන්ති. –

Edible food, and the material life-faculty—

පඤ්චවිධො හොති අත්ථිපච්චයො අවිගතපච්චයො ච.

Thus the presence condition and the non-disappearance condition are fivefold.

35. ආරම්මණූපනිස්සයකම්මත්ථිපච්චයෙසු ච සබ්බෙපි පච්චයා සමොධානං ගච්ඡන්ති.

35. And in the object, decisive support, kamma, and presence conditions, all the other conditions are included.

36. සහජාතරූපන්ති [Pg.57] පනෙත්ථ සබ්බත්ථාපි පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං, පටිසන්ධියං කටත්තාරූපානඤ්ච වසෙන දුවිධං හොතීති වෙදිතබ්බං.

36. Here, 'conascent materiality' should be understood in all instances as twofold: that which is originated by consciousness during the course of life, and that which is produced by kamma at rebirth-linking.

37. ඉති තෙකාලිකා ධම්මා, කාලමුත්තා ච සම්භවා.

37. Thus there are phenomena of the three times, and those that have arisen free from time;

අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, සඞ්ඛතාසඞ්ඛතා තථා;

පඤ්ඤත්තිනාමරූපානං, වසෙන තිවිධා ඨිතා;

පච්චයා නාම පට්ඨානෙ, චතුවීසති සබ්බථා.

Internal and external, likewise conditioned and unconditioned; established as threefold by way of concept, mentality, and materiality; the conditions in the Paṭṭhāna are in total twenty-four.

38. තත්ථ රූපධම්මා රූපක්ඛන්ධොව, චිත්තචෙතසිකසඞ්ඛාතා චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා, නිබ්බානඤ්චෙති පඤ්චවිධම්පි අරූපන්ති ච නාමන්ති ච පවුච්චති.

38. Therein, material phenomena are the aggregate of materiality. The four immaterial aggregates, which are designated as mind and mental factors, and Nibbāna—these five kinds are called both 'immaterial' and 'mentality'.

පඤ්ඤත්තිභෙදො

The Differentiation of Concepts

39. තතො අවසෙසා පඤ්ඤත්ති පන පඤ්ඤාපියත්තා පඤ්ඤත්ති, පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්තීති ච දුවිධා හොති.

39. However, the remaining concepts are twofold: concepts that are made known and concepts that make known.

40. කථං? තංතංභූතවිපරිණාමාකාරමුපාදාය තථා තථා පඤ්ඤත්තා භූමිපබ්බතාදිකා, සම්භාරසන්නිවෙසාකාරමුපාදාය ගෙහරථසකටාදිකා, ඛන්ධපඤ්චකමුපාදාය පුරිසපුග්ගලාදිකා, චන්දාවට්ටනාදිකමුපාදාය දිසාකාලාදිකා, අසම්ඵුට්ඨාකාරමුපාදාය කූපගුහාදිකා, තංතංභූතනිමිත්තං භාවනාවිසෙසඤ්ච උපාදාය කසිණනිමිත්තාදිකා චෙති එවමාදිප්පභෙදා පන පරමත්ථතො අවිජ්ජමානාපි අත්ථච්ඡායාකාරෙන චිත්තුප්පාදානමාරම්මණභූතා තං තං උපාදාය උපනිධාය කාරණං කත්වා තථා තථා පරිකප්පියමානා සඞ්ඛායති සමඤ්ඤායති වොහරීයති පඤ්ඤාපීයතීති පඤ්ඤත්තීති පවුච්චති. අයං පඤ්ඤත්ති පඤ්ඤාපියත්තා පඤ්ඤත්ති නාම.

40. How? Based upon the particular mode of transformation of the primary elements, there are concepts such as land, mountain, etc.; based upon the mode of combination of components, house, chariot, cart, etc.; based upon the five aggregates, person, individual, etc.; based upon the revolution of the moon, etc., direction, time, etc.; based upon uncontacted space, well, cave, etc.; and based upon a particular sign of a primary element and a special development of meditation, kasiṇa-sign, etc. These and other such concepts, though non-existent in an ultimate sense, become objects for the arising of consciousness in the manner of a shadow of a real entity. By taking this or that as a basis, by reference to it, and by making it a reason, they are conceived in various ways, reckoned, named, conventionally used, and made known; thus they are called 'concepts.' This is the concept called 'that which is made known'.

41. පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති පන නාමනාමකම්මාදිනාමෙන පරිදීපිතා, සා විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, විජ්ජමානෙන [Pg.58] අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති චෙති ඡබ්බිධා හොති.

41. The concept that makes known, however, is explained by terms such as name, the act of naming, and so on. It is sixfold: concept of the existent, concept of the non-existent, concept of the non-existent by means of the existent, concept of the existent by means of the non-existent, concept of the existent by means of the existent, and concept of the non-existent by means of the non-existent.

42. තත්ථ යදා පන පරමත්ථතො විජ්ජමානං රූපවෙදනාදිං එතාය පඤ්ඤාපෙන්ති, තදායං විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. යදා පන පරමත්ථතො අවිජ්ජමානං භූමිපබ්බතාදිං එතාය පඤ්ඤාපෙන්ති, තදායං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති පවුච්චති. උභින්නං පන වොමිස්සකවසෙන සෙසා යථාක්කමං ඡළභිඤ්ඤො, ඉත්ථිසද්දො, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, රාජපුත්තොති ච වෙදිතබ්බා.

42. Therein, when with this they designate what exists in an ultimate sense, such as form, feeling, etc., then this is a concept of the existent. But when with this they designate what does not exist in an ultimate sense, such as land, mountains, etc., then this is called a concept of the non-existent. The remaining four, which are mixed, should be understood in order as: 'one with the six direct knowledges,' 'the sound "woman",' 'eye-consciousness,' and 'a king's son'.

43. වචීඝොසානුසාරෙන, සොතවිඤ්ඤාණවීථියා.

43. Following the sound of speech by way of the ear-consciousness process,

පවත්ථානන්තරුප්පන්න-මනොද්වාරස්ස ගොචරා.

it is the object for the mind-door process that arises immediately after.

අත්ථා යස්සානුසාරෙන, විඤ්ඤායන්ති තතො පරං;

සායං පඤ්ඤත්ති විඤ්ඤෙය්‍යා, ලොකසඞ්කෙතනිම්මිතා.

By means of it, meanings are subsequently understood. This concept should be known as created by worldly convention.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ පච්චයසඞ්ගහවිභාගො නාම

Thus ends the chapter named the Classification of Conditions in the Abhidhammatthasaṅgaha.

අට්ඨමො පරිච්ඡෙදො.

The Eighth Chapter.

9. කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදො

9. The Chapter on Meditation Subjects

1. සමථවිපස්සනානං, භාවනානමිතො පරං.

1. Hereafter, for the development of serenity and insight,

කම්මට්ඨානං පවක්ඛාමි, දුවිධම්පි යථාක්කමං.

I will explain the two kinds of meditation subjects in due order.

සමථකම්මට්ඨානං

The Meditation Subjects for Serenity

2. තත්ථ සමථසඞ්ගහෙ තාව දස කසිණානි, දස අසුභා, දස අනුස්සතියො, චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො, එකා සඤ්ඤා, එකං වවත්ථානං, චත්තාරො ආරුප්පා චෙති සත්තවිධෙන සමථකම්මට්ඨානසඞ්ගහො.

2. Herein, in the compendium of serenity, the collection of serenity meditation subjects is sevenfold: ten kasiṇas, ten kinds of foulness, ten recollections, four illimitables, one perception, one defining, and four formless attainments.

චරිතභෙදො

The Differentiation of Temperaments

3. රාගචරිතා [Pg.59] දොසචරිතා මොහචරිතා සද්ධාචරිතා බුද්ධිචරිතා විතක්කචරිතා චෙති ඡබ්බිධෙන චරිතසඞ්ගහො.

3. The compendium of temperaments is sixfold: the greedy temperament, the hating temperament, the deluded temperament, the faithful temperament, the intelligent temperament, and the discursive temperament.

භාවනාභෙදො

The Differentiation of Development

4. පරිකම්මභාවනා උපචාරභාවනා අප්පනාභාවනා චෙති තිස්සො භාවනා.

4. There are three kinds of development: preliminary development, access development, and absorption development.

නිමිත්තභෙදො

The Differentiation of Signs

5. පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තං පටිභාගනිමිත්තඤ්චෙති තීණි නිමිත්තානි ච වෙදිතබ්බානි.

5. And three signs are to be understood: the preparatory sign, the learning sign, and the counterpart sign.

6. කථං? පථවීකසිණං ආපොකසිණං තෙජොකසිණං වායොකසිණං නීලකසිණං පීතකසිණං ලොහිතකසිණං ඔදාතකසිණං ආකාසකසිණං ආලොකකසිණඤ්චෙති ඉමානි දස කසිණානි නාම.

6. How? The earth kasiṇa, water kasiṇa, fire kasiṇa, air kasiṇa, blue kasiṇa, yellow kasiṇa, red kasiṇa, white kasiṇa, space kasiṇa, and light kasiṇa—these are called the ten kasiṇas.

7. උද්ධුමාතකං විනීලකං විපුබ්බකං විච්ඡිද්දකං වික්ඛායිතකං වික්ඛිත්තකං හතවික්ඛිත්තකං ලොහිතකං පුළවකං අට්ඨිකඤ්චෙති ඉමෙ දස අසුභා නාම.

7. The bloated, the livid, the festering, the fissured, the gnawed, the scattered, the hacked and scattered, the bloody, the worm-infested, and the skeleton—these are called the ten kinds of foulness.

8. බුද්ධානුස්සති ධම්මානුස්සති සංඝානුස්සති සීලානුස්සති චාගානුස්සති දෙවතානුස්සති උපසමානුස්සති මරණානුස්සති කායගතාසති ආනාපානස්සති චෙති ඉමා දස අනුස්සතියො නාම.

8. Recollection of the Buddha, recollection of the Dhamma, recollection of the Saṅgha, recollection of virtue, recollection of generosity, recollection of deities, recollection of peace, recollection of death, mindfulness directed to the body, and mindfulness of breathing—these are called the ten recollections.

9. මෙත්තා කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛා චෙති ඉමා චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො නාම, බ්‍රහ්මවිහාරොති ච පවුච්චති.

9. Loving-kindness, compassion, altruistic joy, and equanimity—these are called the four illimitables; they are also called the divine abodes.

10. ආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤා එකා සඤ්ඤා නාම.

10. The perception of the repulsiveness of food is called the one perception.

11. චතුධාතුවවත්ථානං එකං වවත්ථානං නාම.

11. The defining of the four elements is called the one defining.

12. ආකාසානඤ්චායතනාදයො [Pg.60] චත්තාරො ආරුප්පා නාමාති සබ්බථාපි සමථනිද්දෙසෙ චත්තාලීස කම්මට්ඨානානි භවන්ති.

12. The four formless states, beginning with the base of boundless space, are called the four formless attainments. Thus, in the exposition of serenity, there are altogether forty meditation subjects.

සප්පායභෙදො

The Differentiation of Suitability

13. චරිතාසු පන දස අසුභා කායගතාසතිසඞ්ඛාතා කොට්ඨාසභාවනා ච රාගචරිතස්ස සප්පායා.

13. Now, among the temperaments, the ten kinds of foulness and the development of the bodily parts, designated as mindfulness directed to the body, are suitable for one with a greedy temperament.

14. චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො නීලාදීනි ච චත්තාරි කසිණානි දොසචරිතස්ස.

14. The four illimitables and the four kasiṇas beginning with blue are suitable for one with a hating temperament.

15. ආනාපානං මොහචරිතස්ස විතක්කචරිතස්ස ච,

15. Mindfulness of breathing is suitable for one with a deluded temperament and for one with a discursive temperament.

16. බුද්ධානුස්සතිආදයො ඡ සද්ධාචරිතස්ස.

16. The six recollections beginning with that of the Buddha are suitable for one with a faithful temperament.

17. මරණඋපසමසඤ්ඤාවවත්ථානානි බුද්ධිචරිතස්ස.

17. Recollection of death, recollection of peace, the perception of repulsiveness, and the defining of the elements are suitable for one with an intelligent temperament.

18. සෙසානි පන සබ්බානිපි කම්මට්ඨානානි සබ්බෙසම්පි සප්පායානි, තත්ථාපි කසිණෙසු පුථුලං මොහචරිතස්ස, ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්සෙවාති.

18. However, all the remaining meditation subjects are suitable for all temperaments. Even so, among the kasiṇas, a large one is suitable for the deluded temperament, and a small one for the discursive temperament.

අයමෙත්ථ සප්පායභෙදො.

This is the differentiation of suitability.

භාවනාභෙදො

The Differentiation of Development

19. භාවනාසු සබ්බත්ථාපි පරිකම්මභාවනා ලබ්භතෙව, බුද්ධානුස්සතිආදීසු අට්ඨසු සඤ්ඤාවවත්ථානෙසු චාති දසසුකම්මට්ඨානෙසු උපචාරභාවනාව සම්පජ්ජති, නත්ථි අප්පනා.

19. In all developments, preparatory development is indeed obtained. In the ten meditation subjects—that is, the eight recollections beginning with that of the Buddha, the one perception, and the one defining—only access development is achieved; there is no absorption.

20. සෙසෙසු පන සමතිංසකම්මට්ඨානෙසු අප්පනාභාවනාපි සම්පජ්ජති.

20. However, in the remaining thirty meditation subjects, absorption development is also achieved.

21. තත්ථාපි දස කසිණානි ආනාපානඤ්ච පඤ්චකජ්ඣානිකානි.

21. Among these, the ten kasiṇas and mindfulness of breathing are productive of the five jhānas.

22. දස [Pg.61] අසුභා කායගතාසති ච පඨමජ්ඣානිකා.

22. The ten kinds of foulness and mindfulness directed to the body are productive of the first jhāna.

23. මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකා.

23. The three beginning with loving-kindness are productive of the four jhānas.

24. උපෙක්ඛා පඤ්චමජ්ඣානිකාති ඡබ්බීසති රූපාවචරජ්ඣානිකානි කම්මට්ඨානානි.

24. Equanimity is productive of the fifth jhāna. Thus, there are twenty-six meditation subjects productive of the fine-material jhānas.

25. චත්තාරො පන ආරුප්පා ආරුප්පජ්ඣානිකාති.

25. The four formless attainments are productive of the immaterial jhānas.

අයමෙත්ථ භාවනාභෙදො.

This is the differentiation of development.

ගොචරභෙදො

The Differentiation of the Object

26. නිමිත්තෙසු පන පරිකම්මනිමිත්තං උග්ගහනිමිත්තඤ්ච සබ්බත්ථාපි යථාරහං පරියායෙන ලබ්භන්තෙව.

26. Regarding the signs, the preparatory sign and the acquired sign are indeed obtained everywhere, appropriately and in due course.

27. පටිභාගනිමිත්තං පන කසිණාසුභකොට්ඨාසආනාපානෙස්වෙව ලබ්භති, තත්ථ හි පටිභාගනිමිත්තමාරබ්භ උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි ච පවත්තන්ති.

27. However, the counterpart sign is obtained only in the kasiṇas, the foulness meditations, the bodily parts, and mindfulness of breathing. For it is in relation to the counterpart sign that access concentration and absorption concentration arise.

28. කථං? ආදිකම්මිකස්ස හි පථවීමණ්ඩලාදීසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්ස තමාරම්මණං පරිකම්මනිමිත්තන්ති පවුච්චති, සා ච භාවනා පරිකම්මභාවනා නාම.

28. How? For a beginner grasping a sign, such as in the earth-disc, that object is called the preparatory sign, and that development is called preparatory development.

29. යදා පන තං නිමිත්තං චිත්තෙන සමුග්ගහිතං හොති, චක්ඛුනා පස්සන්තස්සෙව මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගතං, තදා තමෙවාරම්මණං උග්ගහනිමිත්තං නාම, සා ච භාවනා සමාධියති.

29. But when that sign is well grasped by the mind, having come into the range of the mind-door as if one were seeing it with the eye, then that very object is called the acquired sign, and that development becomes concentrated.

30. තථා සමාහිතස්ස පනෙතස්ස තතො පරං තස්මිං උග්ගහනිමිත්තෙ පරිකම්මසමාධිනා භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස යදා තප්පටිභාගං වත්ථුධම්මවිමුච්චිතං පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතං භාවනාමයමාරම්මණං චිත්තෙ සන්නිසන්නං සමප්පිතං හොති, තදා තං පටිභාගනිමිත්තං සමුප්පන්නන්ති පවුච්චති.

30. Then, for one thus concentrated, when, after further practicing development on that acquired sign with preparatory concentration, a counterpart of it—an object born of development, free from the material basis, and designated as a concept—becomes settled and well-established in the mind, then that counterpart sign is said to have arisen.

31. තතො පට්ඨාය පරිපන්ථවිප්පහීනා කාමාවචරසමාධිසඞ්ඛාතා උපචාරභාවනා නිප්ඵන්නා නාම හොති.

31. From then on, access development, being free from obstacles and designated as sensuous-sphere concentration, is said to be accomplished.

32. තතො [Pg.62] පරං තමෙව පරිභාගනිමිත්තං උපචාරසමාධිනා සමාසෙවන්තස්ස රූපාවචරපඨමජ්ඣානමප්පෙති.

32. Thereafter, for one who cultivates that same counterpart sign with access concentration, the first jhāna of the fine-material realm is attained.

33. තතො පරං තමෙව පඨමජ්ඣානං ආවජ්ජනං සමාපජ්ජනං අධිට්ඨානං වුට්ඨානං පච්චවෙක්ඛණා චෙති ඉමාහි පඤ්චහි වසිතාහි වසීභූතං කත්වා විතක්කාදිකමොළාරිකඞ්ගං පහානාය විචාරාදිසුඛුමඞ්ගුපත්තියා පදහතො යථාක්කමං දුතියජ්ඣානාදයො යථාරහමප්පෙන්ති.

33. Thereafter, having mastered that first jhāna through the fivefold mastery—adverting, entering, determination, emerging, and reviewing—for one who strives to abandon the coarse factors beginning with initial thought and to attain the subtle factors beginning with sustained thought, the second jhāna and so on are successively attained as is appropriate.

34. ඉච්චෙවං පථවීකසිණාදීසු ද්වාවීසතිකම්මට්ඨානෙසු පටිභාගනිමිත්තමුපලබ්භති.

34. Thus, the counterpart sign is obtained in the twenty-two meditation subjects beginning with the earth kasiṇa.

35. අවසෙසෙසු පන අප්පමඤ්ඤා සත්තපඤ්ඤත්තියං පවත්තන්ති.

35. In the remaining meditation subjects, however, the immeasurables occur with regard to the designation of beings.

36. ආකාසවජ්ජිතකසිණෙසු පන යං කිඤ්චි කසිණං උග්ඝාටෙත්වා ලද්ධමාකාසං අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්ස පඨමාරුප්පමප්පෙති.

36. However, in the kasiṇas apart from the space kasiṇa, for one who, having removed any kasiṇa, performs the preparatory work on the space thus obtained by way of ‘infinite,’ the first immaterial attainment is attained.

37. තමෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්ස දුතියාරුප්පමප්පෙති.

37. For one who performs preparatory work on that very consciousness of the first immaterial attainment as infinite, the second immaterial attainment is attained.

38. තමෙව පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවං පන ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති පරිකම්මං කරොන්තස්ස තතියාරුප්පමප්පෙති.

38. Then, for one who performs preparatory work on the very non-existence of the consciousness of the first immaterial attainment with the thought, ‘There is nothing,’ the third immaterial attainment is attained.

39. තතියාරුප්පං ‘‘සන්තමෙතං, පණීතමෙත’’න්ති පරිකම්මං කරොන්තස්ස චතුත්ථාරුප්පමප්පෙති.

39. For one who performs preparatory work on the third immaterial attainment, contemplating, ‘This is peaceful, this is sublime,’ the fourth immaterial attainment is attained.

40. අවසෙසෙසු ච දසසු කම්මට්ඨානෙසු බුද්ධගුණාදිකමාරම්මණමාරබ්භ පරිකම්මං කත්වා තස්මිං නිමිත්තෙ සාධුකමුග්ගහිතෙ තත්ථෙව පරිකම්මඤ්ච සමාධියති, උපචාරො ච සම්පජ්ජති.

40. And in the remaining ten meditation subjects, having performed the preparatory work by taking the qualities of the Buddha and so on as the object, when that sign is well grasped, right there both preparatory concentration is established and access concentration is accomplished.

41. අභිඤ්ඤාවසෙන [Pg.63] පවත්තමානං පන රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානං අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා අධිට්ඨෙය්‍යාදිකමාවජ්ජෙත්වා පරිකම්මං කරොන්තස්ස රූපාදීසු ආරම්මණෙසු යථාරහමප්පෙති.

41. Moreover, for one who—having emerged from the fifth jhāna that is the basis for direct knowledge, having adverted to the things to be resolved upon and so on, and having performed the preparatory work—the fifth fine-material jhāna, which proceeds by way of direct knowledge, is attained as is appropriate with regard to objects such as form and so on.

42. අභිඤ්ඤා ච නාම –

42. And direct knowledge is as follows:

ඉද්ධිවිධං දිබ්බසොතං, පරචිත්තවිජානනා;

පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛූති පඤ්චධා.

Various kinds of supernormal power, the divine ear, knowledge of others' minds, recollection of past abodes, and the divine eye—thus it is fivefold.

අයමෙත්ථ ගොචරභෙදො.

This is the distinction of range here.

නිට්ඨිතො ච සමථකම්මට්ඨානනයො.

And the exposition of the tranquility meditation subjects is concluded.

විපස්සනාකම්මට්ඨානං

The Insight Meditation Subject

විසුද්ධිභෙදො

The Division of Purifications

43. විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ පන සීලවිසුද්ධි චිත්තවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි ඤාණදස්සනවිසුද්ධි චෙති සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහො.

43. Now, in the insight meditation subject, the collection of purifications is sevenfold: purification of virtue, purification of mind, purification of view, purification by overcoming doubt, purification by knowledge and vision of what is the path and what is not the path, purification by knowledge and vision of the course of practice, and purification of knowledge and vision.

44. අනිච්චලක්ඛණං දුක්ඛලක්ඛණං අනත්තලක්ඛණඤ්චෙති තීණි ලක්ඛණානි.

44. The characteristic of impermanence, the characteristic of suffering, and the characteristic of non-self—these are the three characteristics.

45. අනිච්චානුපස්සනා දුක්ඛානුපස්සනා අනත්තානුපස්සනා චෙති තිස්සො අනුපස්සනා.

45. The contemplation of impermanence, the contemplation of suffering, and the contemplation of non-self—these are the three contemplations.

46. සම්මසනඤාණං උදයබ්බයඤාණං භඞ්ගඤාණං භයඤාණං ආදීනවඤාණං නිබ්බිදාඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං අනුලොමඤාණඤ්චෙති දස විපස්සනාඤාණානි.

46. Knowledge of comprehension, knowledge of arising and passing away, knowledge of dissolution, knowledge of fearfulness, knowledge of danger, knowledge of disenchantment, knowledge of desire for deliverance, knowledge of re-observation, knowledge of equanimity regarding formations, and knowledge of adaptation—these are the ten insight knowledges.

47. සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො, අනිමිත්තො විමොක්ඛො, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො චෙති තයො විමොක්ඛා.

47. The emptiness liberation, the signless liberation, and the undirected liberation—these are the three liberations.

48. සුඤ්ඤතානුපස්සනා [Pg.64] අනිමිත්තානුපස්සනා අප්පණිහිතානුපස්සානා චෙති තීණි විමොක්ඛමුඛානි ච වෙදිතබ්බානි.

48. And the contemplation of emptiness, the contemplation of the signless, and the contemplation of the undirected—these three should be understood as the gateways to liberation.

49. කථං? පාතිමොක්ඛසංවරසීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලඤ්චෙති චතුපාරිසුද්ධිසීලං සීලවිසුද්ධි නාම.

49. How? The virtue of restraint in accordance with the Pātimokkha, the virtue of restraint of the sense faculties, the virtue of purity of livelihood, and the virtue concerning requisites—this fourfold purity of virtue is called purification of virtue.

50. උපචාරසමාධි අප්පනාසමාධි චෙති දුවිධොපි සමාධි චිත්තවිසුද්ධි නාම.

50. Both kinds of concentration—access concentration and absorption concentration—are called purification of mind.

51. ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවසෙන නාමරූප පරිග්ගහො දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම.

51. The comprehension of name-and-form by way of characteristic, function, manifestation, and proximate cause is called purification of view.

52. තෙසමෙව ච නාමරූපානං පච්චයපරිග්ගහො කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම.

52. And the comprehension of the conditions of this very name-and-form is called purification by overcoming doubt.

53. තතො පරං පන තථාපරිග්ගහිතෙසු සප්පච්චයෙසු තෙභූමකසඞ්ඛාරෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ කලාපවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා ‘‘අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනා’’ති අද්ධානවසෙන සන්තතිවසෙන ඛණවසෙන වා සම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස තෙස්වෙව පච්චයවසෙන ඛණවසෙන ච උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ච –

53. Furthermore, for one who contemplates the formations of the three realms—which have been thus comprehended with their conditions and are divided into past, present, and future—having summarized them by way of groups according to the method of the aggregates and so on, and who, with the knowledge of comprehension, investigates the three characteristics as ‘impermanent in the sense of perishing, suffering in the sense of being fearsome, and non-self in the sense of being without substance,’ either by way of duration, continuity, or moment; and who, with the knowledge of arising and passing away, further observes their arising and passing away by way of conditions and moments—

‘‘ඔභාසො පීති පස්සද්ධි, අධිමොක්ඛො ච පග්ගහො;

සුඛං ඤාණමුපට්ඨානමුපෙක්ඛා ච නිකන්ති චෙ’’ති. –

Light, rapture, tranquility, resolution, and exertion; happiness, knowledge, mindfulness, equanimity, and delight.

ඔභාසාදිවිපස්සනුපක්කිලෙසපරිපන්ථපරිග්ගහවසෙන මග්ගාමග්ගලක්ඛණවවත්ථානං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

The determination of the characteristics of the path and the non-path, by way of comprehending the obstacles that are the corruptions of insight beginning with light, is called the purification by knowledge and vision of what is the path and what is not the path.

54. තථා පරිපන්ථවිමුත්තස්ස පන තස්ස උදයබ්බයඤාණතො පට්ඨාය යා වානුලොමා තිලක්ඛණං විපස්සනාපරම්පරාය පටිපජ්ජන්තස්ස නව විපස්සනාඤාණානි පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

54. For one thus freed from obstacles, the nine insight knowledges—from the knowledge of arising and passing away up to conformity knowledge—of one who practices through the sequence of insight into the three characteristics, are called the purification by knowledge and vision of the course of practice.

55. තස්සෙවං පටිපජ්ජන්තස්ස [Pg.65] පන විපස්සනාපරිපාකමාගම්ම ‘‘ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතී’’ති භවඞ්ගං වොච්ඡිජ්ජිත්වා උප්පන්නමනොද්වාරාවජ්ජනානන්තරං ද්වෙ තීණි විපස්සනාචිත්තානි යං කිඤ්චි අනිච්චාදිලක්ඛණමාරබ්භ පරිකම්මොපචාරානුලොමනාමෙන පවත්තන්ති.

55. For one who thus practices, when insight reaches maturity, with the thought, 'Now absorption will arise,' the life-continuum is interrupted. Immediately after the mind-door adverting has arisen, two or three insight-consciousnesses occur, taking as their object any characteristic such as impermanence, and proceeding under the names of preparation, access, and conformity.

56. යා සිඛාප්පත්තා, සා සානුලොමා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාති ච පවුච්චති.

56. That which has reached the peak, namely equanimity towards formations together with conformity, is also called insight leading to emergence.

57. තතො පරං ගොත්‍රභුචිත්තං නිබ්බානමාලම්බිත්වා පුථුජ්ජනගොත්තමභිභවන්තං, අරියගොත්තමභිසම්භොන්තඤ්ච පවත්තති.

57. Thereafter, taking Nibbāna as its object, the change-of-lineage consciousness arises, overcoming the lineage of the common person and establishing the lineage of the noble ones.

58. තස්සානන්තරමෙව මග්ගො දුක්ඛසච්චං පරිජානන්තො සමුදයසච්චං පජහන්තො, නිරොධසච්චං සච්ඡිකරොන්තො, මග්ගසච්චං භාවනාවසෙන අප්පනාවීථිමොතරති.

58. Immediately after that, the path, while fully understanding the truth of suffering, abandoning the truth of the origin, realizing the truth of cessation, and developing the truth of the path, descends into the absorption process.

59. තතො පරං ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතොව හොති, පුන භවඞ්ගං වොච්ඡින්දිත්වා පච්චවෙක්ඛණඤාණානි පවත්තන්ති.

59. Thereafter, after two or three fruition-consciousnesses have arisen, there is a falling into the life-continuum. Again, having cut off the life-continuum, reviewing knowledges arise.

60. මග්ගං ඵලඤ්ච නිබ්බානං, පච්චවෙක්ඛති පණ්ඩිතො.

60. The wise one reviews the path, the fruit, and Nibbāna.

හීනෙ කිලෙසෙ සෙසෙ ච, පච්චවෙක්ඛති වාන වා.

He reviews the abandoned defilements and the remaining ones, or not.

ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනෙවං, භාවෙතබ්බො චතුබ්බිධො;

ඤාණදස්සනවිසුද්ධි, නාම මග්ගො පවුච්චති.

Thus, by the method of the six purifications, the fourfold path, which is called the purification by knowledge and vision, should be developed.

අයමෙත්ථ විසුද්ධිභෙදො.

This herein is the analysis of purification.

විමොක්ඛභෙදො

The Analysis of Liberations

61. තත්ථ අනත්තානුපස්සනා අත්තාභිනිවෙසං මුඤ්චන්තී සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොති.

61. Herein, the contemplation of not-self, by releasing adherence to self, is called the contemplation of emptiness, which is a door to liberation.

62. අනිච්චානුපස්සනා [Pg.66] විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී අනිමිත්තානුපස්සනා නාම.

62. The contemplation of impermanence, by releasing the sign of perversion, is called the contemplation of signlessness.

63. දුක්ඛානුපස්සනා තණ්හාපණිධිං මුඤ්චන්තී අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම.

63. The contemplation of suffering, by releasing the aspiration of craving, is called the contemplation of the desireless.

64. තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති, සුඤ්ඤතො විමොක්ඛො නාම හොති මග්ගො.

64. Therefore, if the insight leading to emergence contemplates from the standpoint of not-self, the path is called the liberation through emptiness.

65. යදි අනිච්චතො විපස්සති, අනිමිත්තො විමොක්ඛො නාම.

65. If it contemplates from the standpoint of impermanence, it is called the signless liberation.

66. යදි දුක්ඛතො විපස්සති, අප්පණිහිතො විමොක්ඛො නාමාති ච මග්ගො විපස්සනාගමනවසෙන තීණි නාමානි ලභති, තථා ඵලඤ්ච මග්ගාගමනවසෙන මග්ගවීථියං.

66. If it contemplates from the standpoint of suffering, it is called the desireless liberation. Thus the path receives three names according to the mode of insight, and likewise the fruition in the path-process receives its name according to the mode of the path.

67. ඵලසමාපත්තිවීථියං පන යථාවුත්තනයෙන විපස්සන්තානං යථාසකඵලමුප්පජ්ජමානම්පි විපස්සනාගමනවසෙනෙව සුඤ්ඤතාදිවිමොක්ඛොති ච පවුච්චති, ආරම්මණවසෙන පන සරසවසෙන ච නාමත්තයං සබ්බත්ථ සබ්බෙසම්පි සමමෙව ච.

67. In the process of the attainment of fruition, however, for those who contemplate in the aforementioned manner, even when their own respective fruition arises, it is called the liberation of emptiness, and so forth, solely according to the mode of insight. But with respect to the object and with respect to its intrinsic nature, the triad of names is indeed the same for all in every case.

අයමෙත්ථ විමොක්ඛභෙදො.

This herein is the analysis of the liberations.

පුග්ගලභෙදො

The Analysis of Individuals

68. එත්ථ පන සොතාපත්තිමග්ගං භාවෙත්වා දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාපහානෙන පහීනාපායගමනො සත්තක්ඛත්තුපරමො සොතාපන්නො නාම හොති.

68. Herein, one who, having developed the path of stream-entry, has through the abandoning of wrong view and doubt given up rebirth in the lower realms and is bound for at most seven more existences, is called a stream-enterer.

69. සකදාගාමිමග්ගං භාවෙත්වා රාගදොසමොහානං තනුකරත්තා සකදාගාමී නාම හොති සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා.

69. Having developed the path of the once-returner, one is called a once-returner because greed, hatred, and delusion are attenuated, and one will return to this world only once more.

70. අනාගාමිමග්ගං [Pg.67] භාවෙත්වා කාමරාගබ්‍යාපාදානමනවසෙසප්පහානෙන අනාගාමී නාම හොති අනාගන්ත්වා ඉත්ථත්තං.

70. Having developed the path of the non-returner, through the complete abandoning of sensual desire and ill will, one is called a non-returner, one who does not return to this state of existence.

71. අරහත්තමග්ගං භාවෙත්වා අනවසෙසකිලෙසප්පහානෙන අරහා නාම හොති ඛීණාසවො ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යොති.

71. Having developed the path of Arahantship, through the complete abandoning of all defilements, one is called an Arahant, one whose taints are destroyed, the supreme recipient of offerings in the world.

අයමෙත්ථ පුග්ගලභෙදො.

This herein is the analysis of individuals.

සමාපත්තිභෙදො

The Analysis of Attainments

72. ඵලසමාපත්තිවීථියං පනෙත්ථ සබ්බෙසම්පි යථාසකඵලවසෙන සාධාරණාව.

72. Herein, however, the process of the attainment of fruition is indeed common to all according to their respective fruitions.

73. නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනං පන අනාගාමීනඤ්චෙව අරහන්තානඤ්ච ලබ්භති, තත්ථ යථාක්කමං පඨමජ්ඣානාදිමහග්ගතසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය තත්ථ ගතෙ සඞ්ඛාරධම්මෙ තත්ථ තත්ථෙව විපස්සන්තො යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වා තතො පරං අධිට්ඨෙය්‍යාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජති, තස්ස ද්වින්නං අප්පනාජවනානං පරතො වොච්ඡිජ්ජති චිත්තසන්තති, තතො නිරොධසමාපන්නො නාම හොති.

73. The attainment of the attainment of cessation, however, is available only to non-returners and Arahants. Therein, having sequentially attained and emerged from the sublime attainments beginning with the first jhāna, and having contemplated the conditioned phenomena present therein right then and there, up to the base of nothingness; and thereafter, having performed the preliminary duties such as making a determination, one attains the base of neither-perception-nor-non-perception. For such a one, after two absorption impulsion moments, the continuity of consciousness is cut off. Thenceforth, one is called 'one who has attained cessation'.

74. වුට්ඨානකාලෙ පන අනාගාමිනො අනාගාමිඵලචිත්තං, අරහතො අරහත්තඵලචිත්තං එකවාරමෙව පවත්තිත්වා භවඞ්ගපාතො හොති, තතො පරං පච්චවෙක්ඛණඤාණං පවත්තති.

74. At the time of emerging, however, for a non-returner the fruition-consciousness of non-returning, and for an Arahant the fruition-consciousness of Arahantship, arises just once, after which there is a falling into the life-continuum. Thereafter, reviewing knowledge occurs.

අයමෙත්ථ සමාපත්තිභෙදො.

This herein is the analysis of the attainments.

නිට්ඨිතො ච විපස්සනාකම්මට්ඨානනයො.

Thus ends the exposition of the insight meditation subject.

උය්‍යොජනං

Exhortation

75. භාවෙතබ්බං [Pg.68] පනිච්චෙවං, භාවනාද්වයමුත්තමං.

75. Thus, one should develop the supreme twofold development,

පටිපත්තිරසස්සාදං, පත්ථයන්තෙන සාසනෙති.

by one who, in the Teaching, aspires to taste the savor of practice.

ඉති අභිධම්මත්ථසඞ්ගහෙ කම්මට්ඨානසඞ්ගහවිභාගො නාම

Thus, in the Abhidhammatthasaṅgaha, is the section called 'Compendium of Meditation Subjects'.

නවමො පරිච්ඡෙදො.

The Ninth Chapter.

නිගමනං

Conclusion

(ක) චාරිත්තසොභිතවිසාලකුලොදයෙන,සද්ධාභිවුඩ්ඪපරිසුද්ධගුණොදයෙන;

නම්පව්හයෙන පණිධාය පරානුකම්පං,යං පත්ථිතං පකරණං පරිනිට්ඨිතං තං.

(Ka) Adorned with conduct, arisen from a vast noble family, with the arising of pure virtues enhanced by faith, having established compassion for others, by one named Anuruddha, that intended treatise has been completed.

(ඛ) පුඤ්ඤෙන තෙන විපුලෙන තු මූලසොමං;

ධඤ්ඤාධිවාසමුදිතොදිතමායුකන්තං;

පඤ්ඤාවදාතගුණසොභිතලජ්ජිභික්ඛූ,මඤ්ඤන්තු පුඤ්ඤවිභවොදයමඞ්ගලාය.

(Kha) By that abundant merit, may Mūlasoma, dwelling in Dhaññādhivāsa, be of increasing age and happiness; may the conscientious monks, radiant with wisdom, adorned with the splendor of virtue, consider it for the auspicious arising of the prosperity of merit.

ඉති අනුරුද්ධාචරියෙන රචිතං

Thus, composed by the Teacher Anuruddha.

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං නාම පකරණං.

The treatise called Abhidhammatthasaṅgaha.

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

අභිධම්මත්ථවිභාවිනීටීකා

The Sub-commentary Clarifying the Meaning of the Abhidhamma.

ගන්ථාරම්භකථා

Introduction to the Text

(ක) විසුද්ධකරුණාඤාණං[Pg.69], බුද්ධං සම්බුද්ධපූජිතං;

ධම්මං සද්ධම්මසම්භූතං, නත්වා සංඝං නිරඞ්ගණං.

(Ka) Having paid homage to the Buddha, possessed of pure compassion and wisdom, worshipped by the Perfectly Enlightened Ones; to the Dhamma, arisen from the True Dhamma; and to the Saṅgha, free from defilements.

(ඛ) සාරිපුත්තං මහාථෙරං, පරියත්තිවිසාරදං;

වන්දිත්වා සිරසා ධීරං, ගරුං ගාරවභාජනං.

(Kha) Having bowed with my head to Sāriputta, the great elder, skilled in learning, the wise teacher, the receptacle of honor.

(ග) වණ්ණයිස්සං සමාසෙන, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං;

ආභිධම්මිකභික්ඛූනං, පරං පීතිවිවඩ්ඪනං.

(Ga) I shall briefly explain the Abhidhammatthasaṅgaha, which greatly increases the joy of monks versed in Abhidhamma.

(ඝ) පොරාණෙහි අනෙකාපි, කතා යා පන වණ්ණනා;

න තාහි සක්කා සබ්බත්ථ, අත්ථො විඤ්ඤාතවෙ ඉධ.

(Gha) Although many commentaries have been composed by the ancients, the meaning here cannot be fully understood by them in all respects.

(ඞ) තස්මා ලීනපදානෙත්ථ, සාධිප්පායමහාපයං;

විභාවෙන්තො සමාසෙන, රචයිස්සාමි වණ්ණනන්ති.

(Ṅa) Therefore, I shall compose a commentary, briefly explaining the great meaning with purpose, where the words are obscure.

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

The Explanation of the Introduction

1. පරමවිචිත්තනයසමන්නාගතං සකසමයසමයන්තරගහනවිග්ගාහණසමත්ථං සුවිමලවිපුලපඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියජනනං පකරණමිදමාරභන්තොයමාචරියො පඨමං තාව රතනත්තයපණාමාභිධෙය්‍ය කරණප්පකාරපකරණාභිධානපයොජනානි දස්සෙතුං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ත්‍යාදිමාහ.

1. This treatise, endowed with the most diverse methods, capable of comprehending and resolving the subtle distinctions between one's own doctrine and others', generating exceedingly pure and vast manifest wisdom—is begun by the teacher. First, to show the homage to the Triple Gem, the subject matter, the method of composition, the name of the treatise, and its purpose, he says, 'Perfectly Self-Enlightened,' and so on.

එත්ථ [Pg.70] හි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ…පෙ… අභිවාදියා’’ති ඉමිනා රතනත්තයපණාමො වුත්තො, අභිධම්මත්ථසඞ්ගහ’’න්ති එතෙන අභිධෙය්‍යකරණප්පකාරපකරණාභිධානානි අභිධම්මත්ථානං ඉධ සඞ්ගහෙතබ්බභාවදස්සනෙන තෙසං ඉමිනා සමුදිතෙන පටිපාදෙතබ්බභාවදීපනතො, එකත්ථ සඞ්ගය්හ කථනාකාරදීපනතො, අත්ථානුගතසමඤ්ඤාපරිදීපනතො ච. පයොජනං පන සඞ්ගහපදෙන සාමත්ථියතො දස්සිතමෙව අභිධම්මත්ථානං එකත්ථ සඞ්ගහෙ සති තදුග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙන තෙසං සරූපාවබොධස්ස, තම්මූලිකාය ච දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථසිද්ධියා අනායාසෙන සංසිජ්ඣනතො.

Herein, the homage to the Triple Gem is stated by 'sammāsambuddha…pe… abhivādiyā.' By 'Abhidhammatthasaṅgaha' are indicated the subject matter, the method of composition, and the name of the treatise, by showing that the meanings of the Abhidhamma are to be summarized here, by indicating that they are to be expounded comprehensively by this compilation, by demonstrating the manner of their explanation when gathered into one place, and by clarifying the terms in accordance with their meanings. The purpose, however, is shown by the word 'saṅgaha' itself, namely, that when the meanings of the Abhidhamma are gathered together in one place, a clear understanding of them through learning, questioning, and so forth, and the accomplishment of benefits in this life and the next, rooted in that understanding, are easily achieved.

තත්ථ රතනත්තයපණාමප්පයොජනං තාව බහුධා පපඤ්චෙන්ති ආචරියා, විසෙසතො පන අන්තරායනිවාරණං පච්චාසීසන්ති. තථා හි වුත්තං සඞ්ගහකාරෙහි ‘‘තස්සානුභාවෙන හතන්තරායො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.ගන්ථාරම්භකථා). රතනත්තයපණාමො හි අත්ථතො පණාමකිරියාභිනිප්ඵාදිකා කුසලචෙතනා, සා ච වන්දනෙය්‍යවන්දකානං ඛෙත්තජ්ඣාසයසම්පදාහි දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස කම්මස්ස අනුබලප්පදානවසෙන තන්නිබ්බත්තිතවිපාකසන්තතියා අන්තරායකරානි උපපීළකඋපච්ඡෙදකකම්මානි පටිබාහිත්වා තන්නිදානානං යථාධිප්පෙතසිද්ධිවිබන්ධකානං රොගාදිඅන්තරායානමප්පවත්තිං සාධෙති. තස්මා පකරණාරම්භෙ රතනත්තයපණාමකරණං යථාරද්ධපකරණස්ස අනන්තරායෙන පරිසමාපනත්ථඤ්චෙව සොතූනඤ්ච වන්දනාපුබ්බඞ්ගමාය පටිපත්තියා අනන්තරායෙන උග්ගහණධාරණාදිසංසිජ්ඣනත්ථඤ්ච. අභිධෙය්‍යකථනං පන විදිතාභිධෙය්‍යස්සෙව ගන්ථස්ස විඤ්ඤූහි උග්ගහණාදිවසෙන පටිපජ්ජිතබ්බභාවතො. කරණප්පකාරප්පයොජනසන්දස්සනානි ච සොතුජනසමුස්සාහජනනත්ථං. අභිධානකථනං පන වොහාරසුඛත්ථන්ති අයමෙත්ථ සමුදායත්ථො. අයං පන අවයවත්ථො [Pg.71] – සසද්ධම්මගණුත්තමං අතුලං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදිය අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං භාසිස්සන්ති සම්බන්ධො.

Herein, the teachers explain the purpose of paying homage to the Triple Gem in various ways, but especially they hope for the removal of obstacles. As stated by the commentators: 'By its power, obstacles are removed' (Pārā. Aṭṭha. 1. Ganthārambhakathā). Indeed, paying homage to the Triple Gem is essentially a wholesome volition that produces the act of reverence. Through the excellence of the field (of merit) and the disposition of those worthy of homage and those who pay homage, it yields immediate benefits in this very life. By supporting the fruition of the kamma that serves as the basis for one's attained prosperity, it prevents obstructive, oppressive, and destructive kammas from arising, and thus ensures the non-occurrence of obstacles such as diseases and other hindrances that obstruct the fulfillment of one's desired goals. Therefore, at the beginning of a treatise, paying homage to the Triple Gem is done to ensure the uninterrupted completion of the treatise as intended and to enable listeners to grasp, retain, and master the teachings without hindrance, following the practice of beginning with reverence. The explanation of the subject matter, however, is for the wise to understand that which is to be taught in the text, so they may engage in learning and so forth. The demonstration of the method and purpose of composition is to inspire the audience. The mention of the title is for ease of use. This is the general meaning here. Now, this is the detailed meaning: 'Having paid homage to the supreme, incomparable Perfectly Self-Enlightened One, along with the noble Saṅgha and the True Dhamma, I shall expound the Abhidhammatthasaṅgaha'—this is the connection.

තත්ථ සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මෙ අභිසම්බුද්ධොති සම්මා සම්බුද්ධො, භගවා. සො හි සඞ්ඛතාසඞ්ඛතභෙදං සකලම්පි ධම්මජාතං යාථාවසරසලක්ඛණපටිවෙධවසෙන සම්මා සයං විචිතොපචිතපාරමිතාසම්භූතෙන සයම්භූඤාණෙන සාමං බුජ්ඣි අඤ්ඤාසි. යථාහ ‘‘සයං අභිඤ්ඤාය කමුද්දිසෙය්‍ය’’න්ති (මහාව. 11; ම. නි. 1.285; 2.341; ධ. ප. 353), අථ වා බුධධාතුස්ස ජාගරණවිකසනත්ථෙසුපි පවත්තනතො සම්මා සාමඤ්ච පටිබුද්ධො අනඤ්ඤපටිබොධිතො හුත්වා සයමෙව සවාසනසම්මොහනිද්දාය අච්චන්තං විගතො, දිනකරකිරණසමාගමෙන පරමරුචිරසිරිසොභග්ගප්පත්තියා විකසිතමිව පදුමං අග්ගමග්ගඤාණසමාගමෙන අපරිමිතගුණගණාලඞ්කතසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණප්පත්තියා සම්මා සයමෙව විකසිතො විකාසමනුප්පත්තොත්‍යත්ථො. යථාවුත්තවචනත්ථයොගෙපි සම්මාසම්බුද්ධසද්දස්ස භගවති සමඤ්ඤාවසෙන පවත්තත්තා ‘‘අතුල’’න්ති ඉමිනා විසෙසෙති. තුලාය සම්මිතො තුල්‍යො, සොයෙව තුලො යකාරලොපවසෙන. අථ වා සම්මිතත්ථෙ අකාරපච්චයවසෙන තුලාය සම්මිතො තුලො, න තුලො අතුලො, සීලාදීහි ගුණෙහි කෙනචි අසදිසො, නත්ථි එතස්ස වා තුලො සදිසොති අතුලො සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලභාවතො. යථාහ ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා චතුප්පදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදි (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90).

There, the Blessed One is called 'Perfectly Self-Enlightened One' (sammāsambuddho) because he has perfectly awakened to all phenomena by himself. Indeed, he awakened by himself and knew all phenomena—both conditioned and unconditioned—through penetrating their true mode and characteristics, by means of the self-arisen knowledge born from the accumulation of perfections. As it is said: "Having known by himself, whom should he point out?" (Mahāvagga 11; Majjhima Nikāya 1.285; 2.341; Dhammapada 353). Alternatively, because the root 'budh' operates in the meanings of awakening and unfolding, he is called 'Perfectly Self-Enlightened One' as he awakened perfectly by himself, without being awakened by another, having completely dispelled the deep sleep of delusion along with its latent tendencies. Just as a lotus blooms supremely beautiful through contact with the rays of the sun, so too did he unfold perfectly by himself through the attainment of omniscient knowledge, adorned with immeasurable virtues, by the arising of the highest path-knowledge. Moreover, because the term 'sammāsambuddha' is used as a designation for the Blessed One, as previously explained, he is distinguished by the word 'atula' (incomparable). 'Tula' means measured by a scale, comparable, and 'tulo' is derived from that by the elision of the 'ya.' Alternatively, 'tula' means measured, with the addition of the affix 'a', and 'atula' means not measured, not comparable—unequaled by anyone in virtues such as morality, without peer or equal. Thus, he is incomparable, the highest among beings in the world with its gods, as it is said: "Monks, whatever beings there are—footless, two-footed, four-footed... the Tathāgata is declared the foremost among them" (Aṅguttara Nikāya 4.34; 5.32; Itivuttaka 90).

එත්තාවතා ච හෙතුඵලසත්තූපකාරසම්පදාවසෙන තීහාකාරෙහි භගවතො ථොමනා කතා හොති. තත්ථ හෙතුසම්පදා නාම මහාකරුණාසමායොගො බොධිසම්භාරසම්භරණඤ්ච[Pg.72]. ඵලසම්පදා පන ඤාණපහානආනුභාවරූපකායසම්පදාවසෙන චතුබ්බිධා. තත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං මග්ගඤාණං, තම්මූලකානි ච දසබලාදිඤාණානි ඤාණසම්පදා. සවාසනසකලසංකිලෙසානමච්චන්තමනුප්පාදධම්මතාපාදනං පහානසම්පදා. යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ ආධිපච්චං ආනුභාවසම්පදා. සකලලොකනයනාභිසෙකභූතා පන ලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනප්පටිමණ්ඩිතා අත්තභාවසම්පත්ති රූපකායසම්පදා නාම. සත්තූපකාරො පන ආසයපයොගවසෙන දුවිධො. තත්ථ දෙවදත්තාදීසු විරොධිසත්තෙසුපි නිච්චං හිතජ්ඣාසයතා, අපරිපාකගතින්ද්‍රියානං ඉන්ද්‍රියපරිපාකකාලාගමනඤ්ච ආසයො නාම. තදඤ්ඤසත්තානං පන ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛචිත්තස්ස යානත්තයමුඛෙන සබ්බදුක්ඛනිය්‍යානිකධම්මදෙසනා පයොගො නාම.

Thus, in these three ways, praise of the Blessed One has been accomplished through the perfection of cause, fruit, and benefit to beings. Here, the perfection of cause is the conjunction with great compassion and the accumulation of the requisites for enlightenment. The perfection of fruit, however, is fourfold by way of the perfection of knowledge, abandonment, power, and the form-body. Here, the perfection of knowledge is the path-knowledge that is the basis for the knowledge of omniscience, and the ten powers and other knowledges rooted therein. The complete state of non-arising of all defilements along with their latent tendencies is the perfection of abandonment. Mastery in accomplishing whatever is desired is the perfection of power. The physical perfection, adorned with the major and minor characteristics, which serves as the consecration for the eyes of all the world, is called the perfection of the form-body. The benefit to beings is twofold by way of intention and effort. Here, intention refers to the constant thought for the welfare of even hostile beings like Devadatta and the awaiting of the arrival of the time for the maturity of faculties in those whose faculties are not yet mature. Effort, however, is the teaching of the Dhamma—which leads to escape from all suffering—through the three vehicles, with a mind unattached to gain and honor, for the sake of other beings.

තත්ථ පුරිමා ද්වෙ ඵලසම්පදා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති ඉමිනා දස්සිතා, ඉතරා පන ද්වෙ, තථා සත්තූපකාරසම්පදා ච ‘‘අතුල’’න්ති එතෙන, තදුපායභූතා පන හෙතුසම්පදා ද්වීහිපි සාමත්ථියතො දස්සිතා තථාවිධහෙතුබ්‍යතිරෙකෙන තදුභයසම්පත්තීනමසම්භවතො, අහෙතුකත්තෙ ච සබ්බත්ථ තාසං සම්භවප්පසඞ්ගතො.

Here, the first two accomplishments of fruition are shown by the term "Perfectly Enlightened One," while the other two, and also the accomplishment of benefiting beings, are shown by the term "Incomparable." The accomplishment of the cause, which serves as the means to those, is shown by both terms through implication, since without such a cause, the attainment of both those accomplishments would be impossible; and if they were causeless, their occurrence would be a logical consequence in all cases.

තදෙවං තිවිධාවත්ථාසඞ්ගහිතථොමනාපුබ්බඞ්ගමං බුද්ධරතනං වන්දිත්වා ඉදානි සෙසරතනානම්පි පණාමමාරභන්තො ආහ ‘‘සසද්ධම්මගණුත්තම’’න්ති. ගුණීභූතානම්පි හි ධම්මසංඝානං අභිවාදෙතබ්බභාවො සහයොගෙන විඤ්ඤායති යථා ‘‘සපුත්තදාරො ආගතොති පුත්තදාරස්සාපි ආගමන’’න්ති.

Thus, having paid homage to the Buddha-jewel, which is preceded by praise encompassing three aspects, now, beginning the salutation to the remaining jewels, he says, "together with the true Dhamma and the supreme Sangha." For the fact that even the Dhamma and Sangha, though subordinate, are to be revered is understood by association, just as when it is said, "he has come with his wife and children," the coming of the wife and children is also implied.

තත්ථ අත්තානං ධාරෙන්තෙ චතූසු අපායෙසු, වට්ටදුක්ඛෙසු ච අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති ධම්මො, චතුමග්ගඵලනිබ්බානවසෙන නවවිධො, පරියත්තියා සහ දසවිධො වා ධම්මො. ධාරණඤ්ච පනෙතස්ස අපායාදිනිබ්බත්තකකිලෙසවිද්ධංසනං, තං අරියමග්ගස්ස කිලෙසසමුච්ඡෙදකභාවතො, නිබ්බානස්ස ච [Pg.73] ආරම්මණභාවෙන තස්ස තදත්ථසිද්ධිහෙතුතාය නිප්පරියායතො ලබ්භති, ඵලස්ස පන කිලෙසානං පටිප්පස්සම්භනවසෙන මග්ගානුකූලප්පවත්තිතො, පරියත්තියා ච තදධිගමහෙතුතායාති උභින්නම්පි පරියායතොති දට්ඨබ්බං. සතං සප්පුරිසානං අරියපුග්ගලානං, සන්තො වා සංවිජ්ජමානො න තිත්ථියපරිකප්පිතො අත්තා විය පරමත්ථතො අවිජ්ජමානො සන්තො වා පසත්ථො ස්වාක්ඛාතතාදිගුණයොගතො න බාහිරකධම්මො විය එකන්තනින්දිතො ධම්මොති සද්ධම්මො, ගණො ච සො අට්ඨන්නං අරියපුග්ගලානං සමූහභාවතො උත්තමො ච සුප්පටිපන්නතාදිගුණවිසෙසයොගතො, ගණානං, ගණෙසු වා දෙවමනුස්සාදි සමූහෙසු උත්තමො යථාවුත්තගුණවසෙනාති ගණුත්තමො, සහ සද්ධම්මෙන, ගණුත්තමෙන චාති සසද්ධම්මගණුත්තමො, තං සසද්ධම්මගණුත්තමං.

The Dhamma is so called because it upholds its practitioners, preventing them from falling into the four states of deprivation and the sufferings of the cycle. It is ninefold by way of the four paths, fruits, and Nibbāna, or tenfold including the Pariyatti (scriptures). Its upholding is the destruction of defilements that generate states of deprivation, etc. This is obtained directly from the noble path, due to its nature of eradicating defilements, and from Nibbāna, which, as its object, is the cause for the accomplishment of that purpose. For the fruit, however, it is indirect, as it proceeds in a manner conducive to the path by suppressing defilements; and for the Pariyatti, it is also indirect, as it is the cause for that attainment. Thus, both should be understood as indirect. Saddhamma is the Dhamma of the good, of noble persons, of noble individuals; or it is that which is truly existing, not like the self conceived by sectarians which is ultimately non-existent; or it is that which is praised due to its possession of qualities such as being well-proclaimed, not like external teachings which are entirely blameworthy. That group (gaṇa) is supreme (uttama) because it is an assembly of the eight noble individuals and because of its connection with special qualities such as right practice. It is also supreme among groups, or in assemblies of devas, humans, etc., due to the aforementioned qualities—thus, 'supreme group' (gaṇuttamo). 'Together with the true Dhamma and the supreme group' (sasaddhammagaṇuttamo) refers to the Buddha together with the true Dhamma and the supreme group.

අභිවාදියාති විසෙසතො වන්දිත්වා, භයලාභකුලාචාරාදිවිරහෙන සක්කච්චං ආදරෙන කායවචීමනොද්වාරෙහි වන්දිත්වාත්‍යත්ථො. භාසිස්සන්ති කථෙස්සාමි. නිබ්බත්තිතපරමත්ථභාවෙන අභි විසිට්ඨා ධම්මා එත්ථාතිආදිනා අභිධම්මො, ධම්මසඞ්ගණීආදිසත්තපකරණං අභිධම්මපිටකං, තත්ථ වුත්තා අත්ථා අභිධම්මත්ථා, තෙ සඞ්ගය්හන්ති එත්ථ, එතෙනාති වා අභිධම්මත්ථසඞ්ගහං.

"Abhivādiya" (having paid homage) means having particularly venerated; that is, having venerated diligently and respectfully through the doors of body, speech, and mind, without fear, expectation of gain, regard for family custom, or the like. "Bhāsissāmi" (I will speak) means 'I will teach.' The Abhidhamma is so called because distinguished (abhi) dhammas, in the sense of accomplished ultimate realities, are contained therein, and so on. The Abhidhamma Piṭaka is the seven treatises beginning with the Dhammasaṅgaṇī. The meanings taught therein are the Abhidhammatthā (meanings of Abhidhamma). They are compiled (saṅgayhanti) herein (ettha), or by means of this (etena); hence, it is called the Abhidhammatthasaṅgaha (Compendium of the Meanings of Abhidhamma).

පරමත්ථධම්මවණ්ණනා

An Exposition of Ultimate Realities

2. එවං තාව යථාධිප්පෙතප්පයොජනනිමිත්තං රතනත්තයපණාමාදිකං විධාය ඉදානි යෙසං අභිධම්මත්ථානං සඞ්ගහණවසෙන ඉදං පකරණං පට්ඨපීයති, තෙ තාව සඞ්ඛෙපතො උද්දිසන්තො ආහ ‘‘තත්ථ වුත්තා’’ත්‍යාදි. තත්ථ තස්මිං අභිධම්මෙ සබ්බථා කුසලාදිවසෙන, ඛන්ධාදිවසෙන ච වුත්තා අභිධම්මත්ථා පරමත්ථතො සම්මුතිං ඨපෙත්වා නිබ්බත්තිතපරමත්ථවසෙන චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, චෙතසිකං වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං, රූපං [Pg.74] භූතුපාදායභෙදභින්නො රූපක්ඛන්ධො, නිබ්බානං මග්ගඵලානමාරම්මණභූතො අසඞ්ඛතධම්මොති එවං චතුධා චතූහාකාරෙහි ඨිතාති යොජනා. තත්ථ පරමො උත්තමො අවිපරීතො අත්ථො, පරමස්ස වා උත්තමස්ස ඤාණස්ස අත්ථො ගොචරොති පරමත්ථො.

2. Thus, having first made the salutation to the Triple Gem and so forth, which serves as the intended purpose and sign, now, as this treatise is established by way of compiling the meanings of Abhidhamma, he briefly states them, beginning with "therein, it is said," and so on. Therein, in that Abhidhamma, the meanings of Abhidhamma, taught in every way in terms of wholesome, etc., and in terms of aggregates, etc., exist in four ways, with four characteristics, from the standpoint of accomplished ultimate reality, setting aside conventional truth: consciousness as the aggregate of consciousness; mental factors as the three aggregates beginning with feeling; matter as the aggregate of matter differentiated by the distinction between primary and derived matter; and Nibbāna as the unconditioned dhamma which serves as the object of the path and fruition—thus is the connection. Therein, 'ultimate meaning' (paramattho) is the highest, supreme, unerring meaning; or it is the meaning that is the domain of the highest or supreme knowledge.

චින්තෙතීති චිත්තං, ආරම්මණං විජානාතීති අත්ථො. යථාහ ‘‘විසයවිජානනලක්ඛණං චිත්ත’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුදෙසවාරඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා). සතිපි හි නිස්සයසමනන්තරාදිපච්චයෙන විනා ආරම්මණෙන චිත්තමුප්පජ්ජතීති තස්ස තංලක්ඛණතා වුත්තා, එතෙන නිරාරම්මණවාදිමතං පටික්ඛිත්තං හොති. චින්තෙන්ති වා එතෙන කරණභූතෙන සම්පයුත්තධම්මාති චිත්තං. අථ වා චින්තනමත්තං චිත්තං. යථාපච්චයං හි පවත්තිමත්තමෙව යදිදං සභාවධම්මො නාම. එවඤ්ච කත්වා සබ්බෙසම්පි පරමත්ථධම්මානං භාවසාධනමෙව නිප්පරියායතො ලබ්භති, කත්තුකරණවසෙන පන නිබ්බචනං පරියායකථාති දට්ඨබ්බං. සකසකකිච්චෙසු හි ධම්මානං අත්තප්පධානතාසමාරොපනෙන කත්තුභාවො ච, තදනුකූලභාවෙන සහජාතධම්මසමූහෙ කත්තුභාවසමාරොපනෙන පටිපාදෙතබ්බධම්මස්ස කරණත්තඤ්ච පරියායතොව ලබ්භති, තථානිදස්සනං පන ධම්මසභාවවිනිමුත්තස්ස කත්තාදිනො අභාවපරිදීපනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. විචිත්තකරණාදිතොපි චිත්තසද්දත්ථං පපඤ්චෙන්ති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහො –

It thinks (cinteti), therefore it is mind (citta); the meaning is that it cognizes an object. As it is said: "The characteristic of mind is the cognition of an object." For although there are conditions such as support and contiguity, mind does not arise without an object; therefore its characteristic is stated as such. By this, the view of those who maintain that consciousness is objectless is refuted. Alternatively, associated states think by means of this as an instrument, therefore it is citta. Or, citta is simply the act of thinking. For this so-called intrinsic nature is merely a process that occurs according to conditions. And thus, for all ultimate realities, the derivation from the sense of 'being' is obtained directly. The explanation by way of agent and instrument, however, should be seen as a figurative expression. For the state of being an agent is figuratively obtained by attributing self-predominance to phenomena in their respective functions, and the state of being an instrument for the phenomenon under discussion is figuratively obtained by attributing agency to the group of co-arisen phenomena that are conducive to it. Such a presentation, however, should be understood as for the purpose of showing the absence of any agent apart from the intrinsic nature of phenomena. They also elaborate the meaning of the word 'citta' from its function of creating variety, and so on. Herein, this is the summary:

‘‘විචිත්තකරණා චිත්තං, අත්තනො චිත්තතාය වා;

චිතං කම්මකිලෙසෙහි, චිතං තායති වා තථා;

චිනොති අත්තසන්තානං, විචිත්තාරම්මණන්ති චා’’ති.

Because it variegates, it is citta, or by its own variegated nature; it is accumulated by kamma and defilements, or it protects what is thus accumulated; it accumulates one's own continuum, and has diverse objects.

චෙතසි භවං තදායත්තවුත්තිතායාති චෙතසිකං. න හි තං චිත්තෙන විනා ආරම්මණග්ගහණසමත්ථං අසති චිත්තෙ සබ්බෙන සබ්බං අනුප්පජ්ජනතො, චිත්තං පන කෙනචි චෙතසිකෙන විනාපි [Pg.75] ආරම්මණෙ පවත්තතීති තං චෙතසිකමෙව චිත්තායත්තවුත්තිකං නාම. තෙනාහ භගවා ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2), එතෙන සුඛාදීනං අචෙතනත්තනිච්චත්තාදයො විප්පටිපත්තියොපි පටික්ඛිත්තා හොන්ති. චෙතසි නියුත්තං වා චෙතසිකං.

That which arises in the mind (cetasi bhavaṃ), having its functioning dependent on it, is a mental factor (cetasika). For it is incapable of apprehending an object without the mind, since in the absence of the mind it does not arise at all. The mind, however, can operate in regard to an object even without a certain mental factor; therefore, it is the mental factor that is said to have its functioning dependent on the mind. Hence the Blessed One said: "Mind precedes all mental states" (Dhp 1–2). By this, erroneous views such as the non-sentience, permanence, etc., of pleasure and so on are also refuted. Or, what is yoked to the mind is a mental factor.

රුප්පතීති රූපං, සීතුණ්හාදිවිරොධිපච්චයෙහි විකාරමාපජ්ජති, ආපාදීයතීති වා අත්ථො. තෙනාහ භගවා ‘‘සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පතී’’ත්‍යාදි (සං. නි. 3.79), රුප්පනඤ්චෙත්ථ සීතාදිවිරොධිපච්චයසමවායෙ විසදිසුප්පත්තියෙව. යදි එවං අරූපධම්මානම්පි රූපවොහාරො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති සීතාදිග්ගහණසාමත්ථියතො විභූතතරස්සෙව රුප්පනස්සාධිප්පෙතත්තා. ඉතරථා හි ‘‘රුප්පතී’’ති අවිසෙසවචනෙනෙව පරියත්තන්ති කිං සීතාදිග්ගහණෙන, තං පන සීතාදිනා ඵුට්ඨස්ස රුප්පනං විභූතතරං, තස්මා තදෙවෙත්ථාධිප්පෙතන්ති ඤාපනත්ථං සීතාදිග්ගහණං කතං. යදි එවං කථං බ්‍රහ්මලොකෙ රූපවොහාරො, න හි තත්ථ උපඝාතකා සීතාදයො අත්ථීති? කිඤ්චාපි උපඝාතකා නත්ථි, අනුග්ගාහකා පන අත්ථි, තස්මා තංවසෙනෙත්ථ රුප්පනං සම්භවතීති, අථ වා තංසභාවානතිවත්තනතො තත්ථ රූපවොහාරොති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

It is afflicted (ruppati), thus it is material form (rūpa). It undergoes alteration on account of contrary conditions such as cold and heat; or the meaning is that it is assailed (āpādīyati). Hence the Blessed One said: 'It is afflicted by cold, it is afflicted by heat,' and so on (SN 22.79). Here, affliction (ruppana) is just the arising of a dissimilar state on the concurrence of contrary conditions such as cold and heat. If so, would the term 'material form' also apply to immaterial phenomena? It would not, because by the force of the mention of 'cold, etc.,' it is a more manifest kind of affliction that is intended. Otherwise, the general statement 'it is afflicted' would have been sufficient; what is the use of mentioning 'cold, etc.'? But the affliction of that which is contacted by cold, etc., is more manifest; therefore, to make it known that this very thing is intended here, the mention of 'cold, etc.' was made. If so, how is the term 'material form' used in the Brahmā world, since there are no destructive conditions such as cold and heat there? Although there are no destructive conditions, there are supportive ones; therefore, on account of them, affliction is possible there. Or, because its intrinsic nature is not overstepped, the term 'material form' is used there. But enough of this excessive proliferation.

භවාභවං විනනතො සංසිබ්බනතො වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තං, නිබ්බාති වා එතෙන රාගග්ගිආදිකොති නිබ්බානං.

It is a departure from craving—called vāna because it sews (vinanato) one to this and that state of existence (bhavābhavaṃ)—thus it is Nibbāna (nir+vāna). Or, by this the fire of lust and so on is extinguished (nibbāti); thus it is Nibbāna.

1. චිත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

1. The Explanation of the Division of Consciousness

භූමිභෙදචිත්තවණ්ණනා

The Explanation of Consciousness by Division of Planes

3. ඉදානි යස්මා විභාගවන්තානං ධම්මානං සභාවවිභාවනං විභාගෙන විනා න හොති, තස්මා යථාඋද්දිට්ඨානං අභිධම්මත්ථානං උද්දෙසක්කමෙන විභාගං දස්සෙතුං චිත්තං තාව භූමිජාතිසම්පයොගාදිවසෙන [Pg.76] විභජිත්වා නිද්දිසිතුමාරභන්තො ආහ ‘‘තත්ථ චිත්තං තාවා’’ත්‍යාදි. තාව-සද්දො පඨමන්ති එතස්සත්ථෙ. යථාඋද්දිට්ඨෙසු චතූසු අභිධම්මත්ථෙසු පඨමං චිත්තං නිද්දිසීයතීති අයඤ්හෙත්ථත්ථො. චත්තාරො විධා පකාරා අස්සාති චතුබ්බිධං. යස්මා පනෙතෙ චතුභුම්මකා ධම්මා අනුපුබ්බපණීතා, තස්මා හීනුක්කට්ඨුක්කට්ඨතරතමානුක්කමෙන තෙසං නිද්දෙසො කතො. තත්ථ කාමෙතීති කාමො, කාමතණ්හා, සා එත්ථ අවචරති ආරම්මණකරණවසෙනාති කාමාවචරං. කාමීයතීති වා කාමො, එකාදසවිධො කාමභවො, තස්මිං යෙභුය්‍යෙන අවචරතීති කාමාවචරං. යෙභුය්‍යෙන චරණස්ස හි අධිප්පෙතත්තා රූපාරූපභවෙසු පවත්තස්සාපි ඉමස්ස කාමාවචරභාවො උපපන්නො හොති. කාමභවොයෙව වා කාමො එත්ථ අවචරතීති කාමාවචරො, තත්ථ පවත්තම්පි චිත්තං නිස්සිතෙ නිස්සයවොහාරෙන කාමාවචරං ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ත්‍යාදීසු වියාති අලමතිවිසාරණියා කථාය. හොති චෙත්ථ –

3. Now, since the explanation of the intrinsic nature of phenomena that have divisions cannot be done without division, in order to show the division of the Abhidhamma subjects in the order they were stated, the author begins to expound on consciousness, first dividing it by way of plane, class, association, and so on, saying: 'Therein, consciousness, firstly…' and so on. The word 'tāva' (firstly) has the sense of 'at first.' The meaning here is this: among the four Abhidhamma subjects as stated, consciousness is expounded first. 'Fourfold' means it has four kinds or types. And since these phenomena of the four planes are successively sublime, their exposition is made in the sequence of inferior, superior, more superior, and most superior. Herein, (1) one desires (kāmeti), thus kāma, i.e., sensual craving; it ranges (avacarati) here by way of taking objects, thus it is sense-sphere (kāmāvacara). (2) Or, it is desired (kāmīyati), thus kāma, i.e., the elevenfold sense-sphere existence; because it ranges mostly therein, it is sense-sphere. Since 'ranging mostly' is what is intended, the sense-sphere status of this consciousness is established even when it occurs in the form and formless existences. (3) Or, the sense-sphere existence itself is kāma; what ranges there is kāmāvacara. The consciousness occurring there is called 'sense-sphere' by a figurative expression based on its support, as in such cases as 'the platforms are shouting.' Enough of this very expansive talk. And here it is said:

‘‘කාමොවචරතීත්‍යෙත්ථ, කාමෙවචරතීති වා;

ඨානූපචාරතො වාපි, තං කාමාවචරං භවෙ’’ති.

'Herein, desire ranges, / or it ranges in the sense-sphere; / Or also by a figure of speech based on its place, / it would be a sense-sphere consciousness.'

රූපාරූපාවචරෙසුපි එසෙව නයො යථාරහං දට්ඨබ්බො. උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතලොකතො උත්තරති අනාසවභාවෙනාති ලොකුත්තරං, මග්ගචිත්තං. ඵලචිත්තං පන තතො උත්තිණ්ණන්ති ලොකුත්තරං. උභයම්පි වා සහ නිබ්බානෙන ලොකතො උත්තරං අධිකං යථාවුත්තගුණවසෙනෙවාති ලොකුත්තරං.

This same method should be understood as applicable to the form-sphere and formless-sphere consciousnesses respectively. It transcends (uttarati) the world—which is reckoned as the aggregates subject to clinging—by its nature of being without taints; thus it is supramundane (lokuttara): this is path-consciousness. Fruition-consciousness, however, has transcended (uttiṇṇaṃ) that; thus it is supramundane. Or, both, together with Nibbāna, are beyond (uttaraṃ) the world, being superior (adhikaṃ) by reason of the qualities just mentioned; thus they are supramundane.

භූමිභෙදචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

End of the Explanation of Consciousness by Division of Planes.

අකුසලචිත්තවණ්ණනා

The Explanation of Unwholesome Consciousness

4. ඉමෙසු පන චතූසු චිත්තෙසු කාමාවචරචිත්තස්ස කුසලාකුසලවිපාකකිරියභෙදෙන චතුබ්බිධභාවෙපි පාපාහෙතුකවජ්ජානං එකූනසට්ඨියා, එකනවුතියා වා චිත්තානං සොභනනාමෙන වොහාරකරණත්ථං ‘‘පාපාහෙතුකමුත්තානි [Pg.77] ‘සොභනානී’ති වුච්චරෙ’’ති එවං වක්ඛමානනයස්ස අනුරූපතො පාපාහෙතුකෙයෙව පඨමං දස්සෙන්තො, තෙසු ච භවෙසු ගහිතපටිසන්ධිකස්ස සත්තස්ස ආදිතො වීථිචිත්තවසෙන ලොභසහගතචිත්තුප්පාදානමෙව සම්භවතො තෙයෙව පඨමං දස්සෙත්වා තදනන්තරං ද්විහෙතුකභාවසාමඤ්ඤෙන දොමනස්සසහගතෙ, තදනන්තරං එකහෙතුකෙ ච දස්සෙතුං ‘‘සොමනස්සසහගත’’න්ත්‍යාදිනා ලොභමූලං තාව වෙදනාදිට්ඨිසඞ්ඛාරභෙදෙන අට්ඨධා විභජිත්වා දස්සෙති.

4. Now, among these four kinds of consciousness, although the sense-sphere consciousness is fourfold—divided into wholesome, unwholesome, resultant, and functional—the author first shows only the unwholesome (pāpa) and rootless (ahetuka) types. He does so in conformity with the method to be stated later: 'Freed from the evil and rootless, the others are called 'beautiful' (sobhanāni),' a statement made for the purpose of designating the fifty-nine or ninety-one consciousnesses by the name 'beautiful.' And among these, since for a being who has taken rebirth in these planes of existence the arising of consciousness accompanied by greed is what is possible at the beginning of a cognitive process, the author shows these first. After that, on account of the common feature of being two-rooted, he shows those accompanied by displeasure. And after that, to show the one-rooted types, he first shows the greed-rooted consciousness, dividing it into eight types by way of feeling, view, and prompting, with the words 'accompanied by joy,' etc.

තත්ථ සුන්දරං මනො, තං වා එතස්ස අත්ථීති සුමනො, චිත්තං, තංසමඞ්ගිපුග්ගලො වා, තස්ස භාවො තස්මිං අභිධානබුද්ධීනං පවත්තිහෙතුතායාති සොමනස්සං, මානසිකසුඛවෙදනායෙතං අධිවචනං, තෙන සහගතං එකුප්පාදාදිවසෙන සංසට්ඨං, තෙන සහ එකුප්පාදාදිභාවං ගතන්ති වා සොමනස්සසහගතං. මිච්ඡා පස්සතීති දිට්ඨි. සාමඤ්ඤවචනස්සපි හි අත්ථප්පකරණාදිනා විසෙසවිසයතා හොතීති ඉධ මිච්ඡාදස්සනමෙව ‘‘දිට්ඨී’’ති වුච්චති. දිට්ඨියෙව දිට්ඨිගතං ‘‘සඞ්ඛාරගතං ථාමගත’’න්ත්‍යාදීසු විය ගත-සද්දස්ස තබ්භාවවුත්තිත්තා. ද්වාසට්ඨියා වා දිට්ඨීසු ගතං අන්තොගතං, දිට්ඨියා වා ගමනමත්තං න එත්ථ ගන්තබ්බො අත්තාදිකො කොචි අත්ථීති දිට්ඨිගතං, ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති පවත්තො අත්තත්තනියාදිඅභිනිවෙසො, තෙන සමං එකුප්පාදාදීහි පකාරෙහි යුත්තන්ති දිට්ඨිගතසම්පයුත්තං. සඞ්ඛරොති චිත්තං තික්ඛභාවසඞ්ඛාතමණ්ඩනවිසෙසෙන සජ්ජෙති, සඞ්ඛරීයති වා තං එතෙන යථාවුත්තනයෙන සජ්ජීයතීති සඞ්ඛාරො, තත්ථ තත්ථ කිච්චෙ සංසීදමානස්ස චිත්තස්ස අනුබලප්පදානවසෙන අත්තනො වා පරෙසං වා පවත්තපුබ්බප්පයොගො, සො පන අත්තනො පුබ්බභාගප්පවත්තෙ චිත්තසන්තානෙ චෙව පරසන්තානෙ ච පවත්තතීති තන්නිබ්බත්තිතො චිත්තස්ස තික්ඛභාවසඞ්ඛාතො විසෙසොවිධ සඞ්ඛාරො, සො යස්ස නත්ථි තං අසඞ්ඛාරං[Pg.78], තදෙව අසඞ්ඛාරිකං. සඞ්ඛාරෙන සහිතං සසඞ්ඛාරිකං. තථා ච වදන්ති –

Herein, 'a beautiful mind' (sundaraṃ mano), or one who has this, is 'of good mind' (sumano)—this refers to consciousness or the person endowed with it. The state of that (tassa bhāvo), being the cause for the currency of such terms and ideas, is 'joy' (somanassaṃ). This is a designation for mentally pleasant feeling. 'Accompanied by joy' (somanassasahagataṃ) means associated with it, conjoined by way of simultaneous arising, etc., or having attained the state of simultaneous arising, etc., with it. 'One sees wrongly' (micchā passati), thus 'view' (diṭṭhi). For even a general term can have a specific meaning due to context, so here only wrong view is called 'diṭṭhi.' The view itself is 'what pertains to view' (diṭṭhigataṃ), just as in 'pertaining to formations' (saṅkhāragataṃ) or 'pertaining to strength' (thāmagataṃ), because the word 'gata' denotes the state of being that. Or, it is 'gone into' (gataṃ), i.e., included among, the sixty-two views. Or, it is the mere 'going' (gamanaṃ) of a view, since there is no goer such as a self to be found here; thus it is diṭṭhigataṃ. This is the adherence to 'I' and 'mine,' which proceeds as 'This alone is true, the other is false.' 'Associated with what pertains to view' (diṭṭhigatasampayuttaṃ) means yoked with that by way of simultaneous arising and other modes. 'One prompts' (saṅkharoti) means one furnishes the mind with a special adornment called sharpness; or it is prompted by this, i.e., furnished in the aforesaid way, thus it is a 'prompting' (saṅkhāro). This is a prior exertion, occurring on one's own part or on the part of others, that gives support to the mind when it is flagging in its various tasks. Since this occurs in one's own preceding mental continuum and in the mental continuum of another, the special quality called sharpness produced by it is here the 'prompting.' That which is without this is 'unprompted' (asaṅkhāraṃ), which is the same as asaṅkhārikaṃ. That which is with a prompting is 'prompted' (sasaṅkhārikaṃ). And so they say:

‘‘පුබ්බප්පයොගසම්භූතො, විසෙසො චිත්තසම්භවී;

සඞ්ඛාරො තංවසෙනෙත්ථ, හොත්‍යාසඞ්ඛාරිකාදිතා’’ති.

'Born from prior exertion, / a special quality arising in the mind / is the prompting. On account of that, / there is here unpromptedness and so on.'

අථ වා ‘‘සසඞ්ඛාරිකං අසඞ්ඛාරික’’න්ති චෙතං කෙවලං සඞ්ඛාරස්ස භාවාභාවං සන්ධාය වුත්තං, න තස්ස සහප්පවත්තිසබ්භාවාභාවතොති භින්නසන්තානප්පවත්තිනොපි සඞ්ඛාරස්ස ඉදමත්ථිතාය තංවසෙන නිබ්බත්තං චිත්තං සඞ්ඛාරො අස්ස අත්ථීති සසඞ්ඛාරිකං ‘‘සලොමකො සපක්ඛකො’’ත්‍යාදීසු විය සහ-සද්දස්ස විජ්ජමානත්ථපරිදීපනතො. තබ්බිපරීතං පන තදභාවතො වුත්තනයෙන අසඞ්ඛාරිකං. දිට්ඨිගතෙන විප්පයුත්තං විසංසට්ඨන්ති දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තං. උපපත්තිතො යුත්තිතො ඉක්ඛති අනුභවති වෙදයමානාපි මජ්ඣත්තාකාරසණ්ඨිතියාති උපෙක්ඛා. සුඛදුක්ඛානං වා උපෙතා යුත්තා අවිරුද්ධා ඉක්ඛා අනුභවනන්ති උපෙක්ඛා. සුඛදුක්ඛාවිරොධිතාය හෙසා තෙසං අනන්තරම්පි පවත්තති. උපෙක්ඛාසහගතන්ති ඉදං වුත්තනයමෙව.

Or, the terms 'prompted' and 'unprompted' are stated merely with reference to the presence or absence of a prompting, not to the presence or absence of its co-arisen existence. Thus, even when the prompting occurs in a different mental continuum, because of its existence, the consciousness produced on account of it is 'prompted' (sasaṅkhārikaṃ), since it has (saha-) a prompting. This is like the cases of 'hairy' (salomako) and 'winged' (sapakkho), where the prefix sa- indicates presence. The opposite of this, due to its absence, is 'unprompted' (asaṅkhārikaṃ) in the way explained. 'Dissociated from what pertains to view' (diṭṭhigatavippayuttaṃ) means disjoined from it. 'Equanimity' (upekkhā) is so called because it 'looks on' (ikkhati) by way of reasoning and suitability, remaining in a state of neutrality even while feeling. Or, it is a 'looking on' (ikkhā) that approaches (upetā) pleasure and pain in a fitting and unopposed manner. For, due to its non-opposition to pleasure and pain, it can occur even immediately after them. 'Accompanied by equanimity' (upekkhāsahagataṃ) is to be understood in the way already explained.

කස්මා පනෙත්ථ අඤ්ඤෙසුපි ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු සොමනස්සසහගතාදිභාවොව වුත්තොති? සොමනස්සාදීනමෙව අසාධාරණභාවතො. ඵස්සාදයො හි කෙචි සබ්බචිත්තසාධාරණා, කෙචි කුසලාදිසාධාරණා, මොහාදයො ච සබ්බාකුසලසාධාරණාති න තෙහි සක්කා චිත්තං විසෙසෙතුං, සොමනස්සාදයො පන කත්ථචි චිත්තෙ හොන්ති, කත්ථචි න හොන්තීති පාකටොව තංවසෙන චිත්තස්ස විසෙසො. කස්මා පනෙතෙ කත්ථචි හොන්ති, කත්ථචි න හොන්තීති? කාරණස්ස සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවතො. කිං පන නෙසං කාරණන්ති? වුච්චතෙසභාවතො, පරිකප්පතො වා හි ඉට්ඨාරම්මණං, සොමනස්සපටිසන්ධිකතා, අගම්භීරසභාවතා ච ඉධ සොමනස්සස්ස [Pg.79] කාරණං, ඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණං, උපෙක්ඛාපටිසන්ධිකතා, ගම්භීරසභාවතා ච උපෙක්ඛාය, දිට්ඨිවිපන්නපුග්ගලසෙවනා, සස්සතුච්ඡෙදාසයතා ච දිට්ඨියා, බලවඋතුභොජනාදයො පන පච්චයා අසඞ්ඛාරිකභාවස්සාති. තස්මා අත්තනො අනුරූපකාරණවසෙන නෙසං උප්පජ්ජනතො කත්ථචි චිත්තෙයෙව සම්භවොති සක්කා එතෙහි චිත්තස්ස විසෙසො පඤ්ඤාපෙතුන්ති. එවඤ්ච කත්වා නෙසං සතිපි මොහහෙතුකභාවෙ ලොභසහගතභාවොව නිගමනෙ වුත්තො.

But why, when other associated states like contact are also present, is only the nature of being accompanied by joy, etc., mentioned here? Because joy and the like are unique in their nature. For some contacts are common to all consciousness, some are common to wholesome states, etc., and delusion and the like are common to all unwholesome states—thus, they cannot distinguish consciousness. But joy and the like are present in some consciousnesses and absent in others, making the distinction of consciousness evident through them. But why are these present in some and absent in others? Due to the presence or absence of their causes. And what are their causes? It is said: an agreeable object, whether by its inherent nature or by conceptualization, rebirth-linking with joy, and a non-profound nature are here the causes of joy; an agreeable or neutral object, rebirth-linking with equanimity, and a profound nature are the causes of equanimity; associating with individuals holding wrong views, and adherence to eternalist or annihilationist views are the causes of wrong view; strong climate and food, etc., are conditions for being unprompted. Thus, because they arise according to their own suitable causes, they are found only in certain consciousnesses. Therefore, they can be used to distinguish consciousness. And having done so, even though delusion is a root cause, the nature of being accompanied by greed is specifically mentioned in the conclusion.

ඉමෙසං පන අට්ඨන්නම්පි අයමුප්පත්තික්කමො වෙදිතබ්බො. යදා හි ‘‘නත්ථි කාමෙසු ආදීනවො’’ත්‍යාදිනා නයෙන මිච්ඡාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා හට්ඨතුට්ඨො කාමෙ වා පරිභුඤ්ජති, දිට්ඨමඞ්ගලාදීනි වා සාරතො පච්චෙති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා පඨමං අකුසලචිත්තමුප්පජ්ජති. යදා පන මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා දුතියං. යදා පන මිච්ඡාදිට්ඨිං අපුරක්ඛත්වා කෙවලං හට්ඨතුට්ඨො මෙථුනං වා සෙවති, පරසම්පත්තිං වා අභිජ්ඣායති, පරභණ්ඩං වා හරති සභාවතික්ඛෙනෙව අනුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා තතියං. යදා පන මන්දෙන සමුස්සාහිතෙන චිත්තෙන, තදා චතුත්ථං. යදා පන කාමානං වා අසම්පත්තිං ආගම්ම, අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවෙන චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. අට්ඨපීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො, තෙන වක්ඛමානනයෙන අකුසලකම්මපථෙසු නෙසං ලබ්භමානකම්මපථානුරූපතො පවත්තිභෙදං කාලදෙසසන්තානාරම්මණාදිභෙදෙන අනෙකවිධතම්පි සඞ්ගණ්හාති.

Now, the order of arising of these eight should be understood. When someone, taking wrong view as foremost—thinking, "There is no danger in sensual pleasures," and so on—enjoys sensual pleasures with a delighted and elated mind, or accepts practices like seen omens as essential with a naturally strong and unprompted mind, then the first unwholesome consciousness arises. When the mind is weak and prompted, then the second arises. When, without taking wrong view as foremost, one merely engages in sexual intercourse with a delighted and elated mind, or covets others' property, or steals others' belongings with a naturally strong and unprompted mind, then the third arises. When the mind is weak and prompted, then the fourth arises. When, due to the non-attainment of sensual pleasures or the absence of other causes for joy, the mind lacks joy in all four variations, then the remaining four arise, accompanied by equanimity. The word "pi" (in "aṭṭhapi") serves to combine. Thus, by the method to be stated, it includes the various modes of operation in the unwholesome paths of action—such as differences in time, place, individual continuum, object, etc.—in accordance with the paths of action attainable by them.

5. දුට්ඨු මනො, තං වා එතස්සාති දුම්මනො, තස්ස භාවො දොමනස්සං, මානසිකදුක්ඛවෙදනායෙතං අධිවචනං, තෙන [Pg.80] සහගතන්ති දොමනස්සසහගතං. ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤතීති පටිඝො, දොසො. චණ්ඩික්කසභාවතාය හෙස ආරම්මණං පටිහනන්තො විය පවත්තති. දොමනස්සසහගතස්ස වෙදනාවසෙන අභෙදෙපි අසාධාරණධම්මවසෙන චිත්තස්ස උපලක්ඛණත්ථං දොමනස්සග්ගහණං, පටිඝසම්පයුත්තභාවො පන උභින්නං එකන්තසහචාරිතා දස්සනත්ථං වුත්තොති දට්ඨබ්බං. දොමනස්සඤ්චෙත්ථ අනිට්ඨාරම්මණානුභවනලක්ඛණො වෙදනාක්ඛන්ධපරියාපන්නො එකො ධම්මො, පටිඝො චණ්ඩික්කසභාවො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නො එකො ධම්මොති අයමෙතෙසං විසෙසො. එත්ථ ච යං කිඤ්චි අනිට්ඨාරම්මණං, නවවිධආඝාතවත්ථූනි ච දොමනස්සස්ස කාරණං, පටිඝස්ස කාරණඤ්චාති දට්ඨබ්බං. ද්වින්නං පන නෙසං චිත්තානං පාණාතිපාතාදීසු තික්ඛමන්දප්පවත්තිකාලෙ උප්පත්ති වෙදිතබ්බා. එත්ථාපි නිගමනෙ පි-සද්දස්ස අත්ථො වුත්තනයානුසාරෙන දට්ඨබ්බො.

5. A corrupt mind, or one that is displeased with something, is called 'dummano' (displeased); the state of that is 'domanassaṃ' (dejection), which is a term for mental painful feeling. Associated with that is 'domanassasahagataṃ' (accompanied by dejection). Striking against an object is 'paṭigho' (repulsion), 'doso' (aversion). Due to its fierce nature, it arises as if striking against the object. The mention of 'domanassa' (dejection) serves to characterize the consciousness by way of this unique state, even though there is no distinction from it in terms of feeling. The state of being associated with repulsion, however, is mentioned to show the invariable concomitance of both. Here, 'domanassa' (dejection) is one phenomenon included in the aggregate of feeling, characterized by experiencing undesirable objects. 'Paṭigho' (repulsion), with its fierce nature, is one phenomenon included in the aggregate of mental formations—this is their distinction. Furthermore, any undesirable object, as well as the nine bases of resentment, should be understood as the cause of 'domanassa' (dejection) and the cause of 'paṭigho' (repulsion). The arising of these two types of consciousness should be understood as occurring at times when actions like killing living beings take place with either intensity or mildness. Here too, in the conclusion, the meaning of the particle 'pi' should be understood in accordance with the stated method.

6. සභාවං විචිනන්තො තාය කිච්ඡති කිලමතීති විචිකිච්ඡා. අථ වා චිකිච්ඡිතුං දුක්කරතාය විගතා චිකිච්ඡා ඤාණප්පටිකාරො ඉමිස්සාති විචිකිච්ඡා, තාය සම්පයුත්තං විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං. උද්ධතස්ස භාවො උද්ධච්චං. උද්ධච්චස්ස සබ්බාකුසලසාධාරණභාවෙපි ඉධ සම්පයුත්තධම්මෙසු පධානං හුත්වා පවත්තතීති ඉදමෙව තෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා ධම්මුද්දෙසපාළියං සෙසාකුසලෙසු උද්ධච්චං යෙවාපනකවසෙන වුත්තං, ඉධ පන ‘‘උද්ධච්චං උප්පජ්ජතී’’ති සරූපෙනෙව දෙසිතං. හොන්ති චෙත්ථ –

6. Investigating the nature, one is troubled and wearied by it—thus, it is 'vicikicchā' (doubt). Or, because it is difficult to cure, the cure is absent for it, for which knowledge is the remedy—this is 'vicikicchā'. What is associated with it is 'vicikicchāsampayuttaṃ' (associated with doubt). The state of being agitated is 'uddhaccaṃ' (restlessness). Although restlessness is common to all unwholesome states, here it is specifically mentioned because it occurs as the predominant associated state. Thus, in the Dhammuddesa Pāḷi, restlessness is mentioned among the remaining unwholesome states by way of general inclusion, but here it is taught explicitly as, "Restlessness arises." Herein there are:

‘‘සබ්බාකුසලයුත්තම්පි, උද්ධච්චං අන්තමානසෙ;

බලවං ඉති තංයෙව, වුත්තමුද්ධච්චයොගතො.

Though restlessness is associated with all unwholesome states, in the final consciousness, because it is strong, that alone is mentioned by its association with restlessness.

‘‘තෙනෙව හි මුනින්දෙන, යෙවාපනකනාමතො;

වත්වා සෙසෙසු එත්ථෙව, තං සරූපෙන දෙසිත’’න්ති.

For that reason, the Lord of Sages, having spoken of it among the remaining states by the name of 'general inclusion,' here taught it in its own nature.

ඉමානි [Pg.81] පන ද්වෙ චිත්තානි මූලන්තරවිරහතො අතිසම්මූළ්හතාය, සංසප්පනවික්ඛිපනවසෙන පවත්තවිචිකිච්ඡුද්ධච්චසමායොගෙන චඤ්චලතාය ච සබ්බත්ථාපි රජ්ජනදුස්සනරහිතානි උපෙක්ඛාසහගතානෙව පවත්තන්ති, තතොයෙව ච සභාවතික්ඛතාය උස්සාහෙතබ්බතාය අභාවතො සඞ්ඛාරභෙදොපි නෙසං නත්ථි. හොන්ති චෙත්ථ –

These two types of consciousness, however, being without other roots and thus extremely deluded, and wavering due to their association with doubt and restlessness which operate by way of vacillation and distraction, are devoid of attraction and aversion in all respects and thus arise only with equanimity. Moreover, because they lack inherent intensity and the capacity to be prompted, there is no distinction of prompting for them. Herein it is said:

‘‘මූළ්හත්තා චෙව සංසප්ප-වික්ඛෙපා චෙකහෙතුකං;

සොපෙක්ඛං සබ්බදා නො ච, භින්නං සඞ්ඛාරභෙදතො.

Due to delusion and vacillation-distraction, and having a single root, it is always accompanied by equanimity, and not differentiated by the distinction of prompting.

‘‘න හි තස්ස සභාවෙන, තික්ඛතුස්සාහනීයතා;

අත්ථි සංසප්පමානස්ස, වික්ඛිපන්තස්ස සබ්බදා’’ති.

For by its nature, intensity and the capacity to be prompted are not present for that which is always vacillating and distracting.

මොහෙන මුය්හන්ති අතිසයෙන මුය්හන්ති මූලන්තරවිරහතොති මොමූහානි.

They are deluded by delusion; they are exceedingly deluded because of being devoid of other roots—thus, they are the utterly deluded.

7. ඉච්චෙවන්ත්‍යාදි යථාවුත්තානං ද්වාදසාකුසලචිත්තානං නිගමනං. තත්ථ ඉති-සද්දො වචනවචනීයසමුදායනිදස්සනත්ථො. එවං-සද්දො වචනවචනීයපටිපාටිසන්දස්සනත්ථො. නිපාතසමුදායො වා එස වචනවචනීයනිගමනාරම්භෙ. ඉච්චෙවං යථාවුත්තනයෙන සබ්බථාපි සොමනස්සුපෙක්ඛාදිට්ඨිසම්පයොගාදිනා පටිඝසම්පයොගාදිනා විචිකිච්ඡුද්ධච්චයොගෙනාති සබ්බෙනාපි සම්පයොගාදිආකාරෙන ද්වාදස අකුසලචිත්තානි සමත්තානි පරිනිට්ඨිතානි, සඞ්ගහෙත්වා වා අත්තානි ගහිතානි, වුත්තානීත්‍යත්ථො. තත්ථ කුසලපටිපක්ඛානි අකුසලානි මිත්තප්පටිපක්ඛො අමිත්තො විය, පටිපක්ඛභාවො ච කුසලාකුසලානං යථාක්කමං පහායකපහාතබ්බභාවෙන වෙදිතබ්බො.

7. Thus, etc.—this is the conclusion of the twelve unwholesome types of consciousness as described. Herein, the word "iti" serves to indicate the collection of statements and what is to be stated. The word "evaṃ" serves to show the sequence of statements and what is to be stated. Or, this is a collection of particles at the beginning of the conclusion of statements and what is to be stated. Thus, in this way, by the method described—in every way, through association with joy, equanimity, wrong view, etc., or through association with aversion, etc., or through association with doubt and restlessness—by all such modes of association and so on, the twelve unwholesome types of consciousness are fully completed and concluded, having been gathered or taken up, that is, stated. Herein, the unwholesome states are the opposites of the wholesome, like an enemy is the opposite of a friend. The opposition between wholesome and unwholesome should be understood in terms of the states that abandon and the states to be abandoned, respectively.

8. අට්ඨධාත්‍යාදි සඞ්ගහගාථා. ලොභො ච සො සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනෙන මූලසදිසත්තා මූලඤ්ච, කං එතෙසන්ති ලොභමූලානි චිත්තානි වෙදනාදිභෙදතො අට්ඨධා සියුං[Pg.82]. තථා දොසමූලානි සඞ්ඛාරභෙදතො ද්විධා. මොහමූලානි සුද්ධො මොහොයෙව මූලමෙතෙසන්ති මොහමූලසඞ්ඛාතානි සම්පයොගභෙදතො ද්වෙ චාති අකුසලා ද්වාදස සියුන්ත්‍යත්ථො.

8. The verse beginning with 'eightfold' is a summary stanza. Greed is a root because it is firmly established, serves as a means, and is like a root. Those consciousnesses for which this is the root are 'greed-rooted'. Minds rooted in greed may be eightfold, divided by feeling and so on. Similarly, minds rooted in hatred are twofold by the distinction of prompting. Minds rooted in delusion—because pure delusion itself is the root of these, they are called 'delusion-rooted'—are also twofold due to the distinction of association. Thus, the unwholesome states are twelve in number—this is the meaning.

අකුසලචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of unwholesome consciousness is concluded.

අහෙතුකචිත්තවණ්ණනා

Explanation of Rootless Consciousness

9. එවං මූලභෙදතො තිවිධම්පි අකුසලං සම්පයොගාදිභෙදතො ද්වාදසධා විභජිත්වා ඉදානි අහෙතුකචිත්තානි නිද්දිසන්තො තෙසං අකුසලවිපාකාදිවසෙන තිවිධභාවෙපි අකුසලානන්තරං අකුසලවිපාකෙයෙව චක්ඛාදිනිස්සයසම්පටිච්ඡනාදිකිච්චභෙදෙන සත්තධා විභජිතුං ‘‘උපෙක්ඛාසහගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ත්‍යාදිමාහ. තත්ථ චක්ඛති විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය හොතීති චක්ඛු. අථ වා චක්ඛති රූපං අස්සාදෙන්තං විය හොතීති චක්ඛු. චක්ඛතීති හි අයං සද්දො ‘‘මධුං චක්ඛති, බ්‍යඤ්ජනං චක්ඛතී’’ත්‍යාදීසු විය අස්සාදනත්ථො හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘චක්ඛුං ඛො පන, මාගණ්ඩිය, රූපාරාමං රූපරතං රූපසම්මුදිත’’න්ත්‍යාදි. යදි එවං ‘‘සොතං ඛො, මාගණ්ඩිය, සද්දාරාමං සද්දරතං සද්දසම්මුදිත’’න්ත්‍යාදිවචනතො (ම. නි. 2.209) සොතාදීනම්පි සද්දාදිඅස්සාදනං අත්ථීති තෙසම්පි චක්ඛුසද්දාභිධෙය්‍යතා ආපජ්ජෙය්‍යාති? නාපජ්ජති නිරුළ්හත්තා, නිරුළ්හො හෙස චක්ඛු-සද්දො දට්ඨුකාමතානිදානකම්මජභූතප්පසාදලක්ඛණෙ චක්ඛුප්පසාදෙයෙව මයූරාදිසද්දා විය සකුණවිසෙසාදීසු, චක්ඛුනා සහවුත්තියා පන භමුකට්ඨිපරිච්ඡින්නො මංසපිණ්ඩොපි ‘‘චක්ඛූ’’ති වුච්චති. අට්ඨකථායං පන අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං චක්ඛති-සද්දස්ස විභාවනත්ථතාපි සම්භවතීති ‘‘චක්ඛති රූපං විභාවෙතීති චක්ඛූ’’ති (විසුද්ධි. 2.510) වුත්තං. චක්ඛුස්මිං [Pg.83] විඤ්ඤාණං තන්නිස්සිතත්ථාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. තථා හෙතං ‘‘චක්ඛුසන්නිස්සිතරූපවිජානනලක්ඛණ’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 431; විසුද්ධි. 2.454) වුත්තං.

9. Thus, having divided the threefold unwholesome according to the distinction of roots, and into twelve types by way of association and so on, now, in indicating the rootless consciousnesses, the text states, beginning with 'eye-consciousness accompanied by equanimity,' in order to divide them into seven. This is done specifically among the unwholesome resultants, immediately after the unwholesome, by the distinction of function, such as dependence on the eye, receiving, etc., even though they are threefold by way of being unwholesome resultants and so on. Herein, the eye (cakkhu) is so called because, being established in consciousness, it seems to declare (ācikkhati) what is even and uneven. Or alternatively, the eye is so called because it seems to taste (cakkhati) forms. For indeed, this word 'cakkhati' conveys the sense of tasting, as in phrases like 'he tastes honey, he tastes condiments.' Therefore, the Blessed One said: 'The eye, Māgaṇḍiya, delights in forms, takes pleasure in forms, rejoices in forms,' and so on. If this is so, then from statements like 'The ear, Māgaṇḍiya, delights in sounds, takes pleasure in sounds, rejoices in sounds,' and so on, should not the ear and others also be designated by the term 'eye,' since they too taste sounds and so on? This does not follow, due to established usage. For this term 'eye' is established by convention to refer specifically to the eye-sensitivity, which has the characteristic of clarity born of kamma rooted in the desire to see, just as the word 'peacock' and so on refers to specific kinds of birds. Moreover, due to its coexistence with the eye, the fleshy lump bounded by the eyebrow bones is also called 'eye.' In the commentaries, however, since verbal roots have multiple meanings, the term 'cakkhati' can also have the meaning of 'to illuminate,' hence it is said: 'It illuminates forms, thus it is the eye.' Consciousness in the eye is 'eye-consciousness' because it is dependent on that. For indeed, it is said: 'It has the characteristic of cognizing forms dependent on the eye.'

එවං සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා උපෙක්ඛාසහගතභාවං අතිදිසති. විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා සුණාතීති සොතං. ඝායති ගන්ධොපාදානං කරොතීති ඝානං. ජීවිතනිමිත්තං රසො ජීවිතං, තං අව්හායති තස්මිං නින්නතායාති ජිව්හා නිරුත්තිනයෙන. කුච්ඡිතානං පාපධම්මානං ආයො පවත්තිට්ඨානන්ති කායො. කායින්ද්‍රියඤ්හි ඵොට්ඨබ්බග්ගහණසභාවත්තා තදස්සාදවසප්පවත්තානං, තම්මූලකානඤ්ච පාපධම්මානං විසෙසකාරණන්ති තෙසං පවත්තිට්ඨානං විය ගය්හති. සසම්භාරකායො වා කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො. තංසහචරිතත්තා පන පසාදකායොපි තථා වුච්චති. දු කුච්ඡිතං හුත්වා ඛනති කායිකසුඛං, දුක්ඛමන්ති වා දුක්ඛං. දුක්කරමොකාසදානං එතස්සාති දුක්ඛ’’න්තිපි අපරෙ. පඤ්චවිඤ්ඤාණග්ගහිතං රූපාදිආරම්මණං සම්පටිච්ඡති තදාකාරප්පවත්තියාති සම්පටිච්ඡනං. සම්මා තීරෙති යථාසම්පටිච්ඡිතං රූපාදිආරම්මණං වීමංසතීති සන්තීරණං. අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධානං කුසලාකුසලානං පාකාති විපාකා, විපක්කභාවමාපන්නානං අරූපධම්මානමෙතං අධිවචනං. එවඤ්ච කත්වා කුසලාකුසලකම්මසමුට්ඨානානම්පි කටත්තාරූපානං නත්ථි විපාකවොහාරො. අකුසලස්ස විපාකචිත්තානි අකුසලවිපාකචිත්තානි.

Thus, in the case of ear-consciousness and so on, one should understand accordingly. By 'thus,' the text extends the quality of being accompanied by equanimity. The ear (sota) is that which hears (suṇāti), being established in consciousness. The nose (ghāna) is that which smells (ghāyati), taking up odors. The tongue (jivhā) is so called because it 'calls forth' (avhāyati) taste, which is the cause of life, or life itself, being inclined towards it—this is according to etymological explanation. The body (kāyo) is the source (āyo), the place of occurrence, for corrupt (kucchita), evil states. For the body faculty, due to its nature of grasping tangible objects, is a special cause for states that arise dependent on the tasting of tangibles, and for evil states rooted in them; thus, it is regarded as their place of occurrence. Alternatively, the body together with its components is the source (āyo) of corrupt things like hair and so on. However, because the sensitive body is associated with it, it too is called 'body'. It is suffering (dukkha) because, being corrupt (du), it 'digs up' (khanati) bodily pleasure. Or, it is suffering because it is hard to endure. Others say: it is suffering because it provides a difficult (dukkara) opportunity. The receiving consciousness (sampaṭicchana) is so called because it accepts (sampaṭicchati) the object of form, etc., grasped by the five sense-consciousnesses, arising in the same mode as that object. The investigating consciousness (santīraṇa) is so called because it properly examines (sammā tīreti) or investigates (vīmaṃsati) the object of form, etc., as it was received. Resultants (vipākā) are the ripening (pākā) of wholesome and unwholesome states, which are mutually opposed. This is a designation for immaterial states that have reached the state of ripening. And so, there is no designation as 'resultant' even for material forms produced by wholesome and unwholesome kamma. The resultant consciousnesses of the unwholesome are 'unwholesome-resultant consciousnesses'.

10. සුඛයති කායචිත්තං, සුට්ඨු වා ඛනති කායචිත්තාබාධං, සුඛෙන ඛමිතබ්බන්ති වා සුඛං. ‘‘සුකරමොකාසදානං එතස්සාති සුඛ’’න්ති අපරෙ. කස්මා පන යථා අකුසලවිපාකසන්තීරණං එකමෙව වුත්තං, එවමවත්වා කුසලවිපාකසන්තීරණං ද්විධා වුත්තන්ති? ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන වෙදනාභෙදසම්භවතො. යදි එවං තත්ථාපි අනිට්ඨඅනිට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන වෙදනාභෙදෙන භවිතබ්බන්ති? නයිදමෙවං අනිට්ඨාරම්මණෙ [Pg.84] උප්පජ්ජිතබ්බස්සපි දොමනස්සස්ස පටිඝෙන විනා අනුප්පජ්ජනතො, පටිඝස්ස ච එකන්තාකුසලසභාවස්ස අබ්‍යාකතෙසු අසම්භවතො. න හි භින්නජාතිකො ධම්මො භින්නජාතිකෙසු උපලබ්භති, තස්මා අත්තනා සමානයොගක්ඛමස්ස අසම්භවතො අකුසලවිපාකෙසු දොමනස්සං න සම්භවතීති තස්ස තංසහගතතා න වුත්තා. අථ වා යථා කොචි බලවතා පොථියමානො දුබ්බලපුරිසො තස්ස පටිප්පහරිතුං අසක්කොන්තො තස්මිං උපෙක්ඛකොව හොති, එවමෙව අකුසලවිපාකානං පරිදුබ්බලභාවතො අනිට්ඨාරම්මණෙපි දොමනස්සුප්පාදො නත්ථීති සන්තීරණං උපෙක්ඛාසහගතමෙව.

10. It is happiness (sukha) because it makes the body and mind happy (sukhayati), or because it 'digs up' (khanati) well (suṭṭhu) the affliction of body and mind, or because it is to be endured (khamitabbaṃ) with ease (sukhena). Others say: it is happiness because it provides an easy (sukara) opportunity. But why is it that the unwholesome-resultant investigating consciousness was stated as one, while the wholesome-resultant investigating consciousness is stated as twofold? Because of the possibility of a difference in feeling based on desirable and moderately desirable objects. If so, should there not also be a differentiation of feeling based on undesirable and moderately undesirable objects there? No, this is not so. Because even with an undesirable object, displeasure cannot arise without aversion, and aversion, being entirely unwholesome in nature, cannot occur in indeterminate states. For a phenomenon of one nature is not found among phenomena of another nature. Therefore, due to the impossibility of finding a suitable associate for it, displeasure cannot arise in unwholesome resultants, and thus its accompaniment is not mentioned. Alternatively, just as a weak person, being struck by a strong one, is unable to strike back and remains only equanimous, so too, because unwholesome resultants are extremely weak, the arising of displeasure does not occur even with an undesirable object—thus the investigating consciousness is accompanied only by equanimity.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි පන චත්තාරි උභයවිපාකානිපි වත්ථාරම්මණඝට්ටනාය දුබ්බලභාවතො අනිට්ඨෙ ඉට්ඨෙපි ච ආරම්මණෙ උපෙක්ඛාසහගතානෙව. තෙසඤ්හි චතුන්නම්පි වත්ථුභූතානි චක්ඛාදීනි උපාදාරූපානෙව, තථා ආරම්මණභූතානිපි රූපාදීනි, උපාදාරූපකෙන ච උපාදාරූපකස්ස සඞ්ඝට්ටනං අතිදුබ්බලං පිචුපිණ්ඩකෙන පිචුපිණ්ඩකස්ස ඵුසනං විය, තස්මා තානි සබ්බථාපි උපෙක්ඛාසහගතානෙව. කායවිඤ්ඤාණස්ස පන ඵොට්ඨබ්බසඞ්ඛාතභූතත්තයමෙව ආරම්මණන්ති තං කායප්පසාදෙ සඞ්ඝට්ටිතම්පි තං අතික්කමිත්වා තන්නිස්සයෙසු මහාභූතෙසු පටිහඤ්ඤති. භූතරූපෙහි ච භූතරූපානං සඞ්ඝට්ටනං බලවතරං අධිකරණිමත්ථකෙ පිචුපිණ්ඩකං ඨපෙත්වා කූටෙන පහටකාලෙ කූටස්ස පිචුපිණ්ඩකං අතික්කමිත්වා අධිකරණිග්ගහණං විය, තස්මා වත්ථාරම්මණඝට්ටනාය බලවභාවතො කායවිඤ්ඤාණං අනිට්ඨෙ දුක්ඛසහගතං, ඉට්ඨෙ සුඛසහගතන්ති. සම්පටිච්ඡනයුගළ්හං පන අත්තනා අසමානනිස්සයානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනමනන්තරං උප්පජ්ජතීති සමානනිස්සයතො අලද්ධානන්තරපච්චයතාය සභාගූපත්ථම්භරහිතො විය පුරිසො නාතිබලවං සබ්බථාපි විසයරසමනුභවිතුං න සක්කොතීති සබ්බථාපි උපෙක්ඛාසහගතමෙව. වුත්තවිපරියායතො කුසලවිපාකසන්තීරණං ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණෙසු [Pg.85] සුඛොපෙක්ඛාසහගතන්ති. යදි එවං ආවජ්ජනද්වයස්ස උපෙක්ඛාසම්පයොගං කස්මා වක්ඛති, නනු තම්පි සමානනිස්සයානන්තරං පවත්තතීති? සච්චං, තත්ථ පන පුරිමං පුබ්බෙ කෙනචි අග්ගහිතෙයෙව ආරම්මණෙ එකවාරමෙව පවත්තති, පච්ඡිමම්පි විසදිසචිත්තසන්තානපරාවත්තනවසෙන බ්‍යාපාරන්තරසාපෙක්ඛන්ති න සබ්බථාපි විසයරසමනුභවිතුං සක්කොති, තස්මා මජ්ඣත්තවෙදනාසම්පයුත්තමෙවාති. හොන්ති චෙත්ථ –

However, the four kinds of consciousness beginning with eye-consciousness, being both wholesome and unwholesome resultants, are accompanied by equanimity even in the case of undesirable and desirable objects, because the impact between their physical basis and object is weak. For these four, the eye and so forth, which serve as the physical basis, are merely derived matter, and the objects such as forms are also derived matter. The collision between derived matter and derived matter is extremely weak, like the touching of one cotton ball by another. Therefore, they are entirely accompanied by equanimity. But for body-consciousness, its object is only the three primary elements designated as tangibles. Even when it strikes the sensitive part of the body, it goes beyond that and strikes against the primary elements dependent on it. The collision between primary elements and primary elements is stronger, like when, having placed a cotton ball on an anvil and struck it with a hammer, the hammer, bypassing the cotton ball, hits the anvil. Thus, because the impact between the physical basis and object is strong, body-consciousness is accompanied by pain in the case of undesirable objects and by pleasure in the case of desirable ones. As for the pair of receiving consciousnesses, since they arise immediately after eye-consciousness and the others, which do not have a similar basis to themselves, they have not obtained the immediate condition from a similar basis. Like a person devoid of homogeneous support, they cannot fully experience the taste of the object, and thus they are entirely accompanied by equanimity. Conversely, the wholesome-resultant investigating consciousness is accompanied by pleasure or equanimity in the case of desirable or desirable-neutral objects. If this is so, why will it be said that the two adverting consciousnesses are associated with equanimity? Do they not also arise immediately after those of a similar basis? True, but in that case, the first one occurs only once toward an object not previously grasped by anything. The latter one also, by way of turning over a dissimilar stream of consciousness, is dependent on another function and cannot fully experience the taste of the object. Therefore, it is associated only with neutral feeling. Herein are these verses:

‘‘වත්ථාලම්බසභාවානං, භූතිකානඤ්හි ඝට්ටනං;

දුබ්බලං ඉති චක්ඛාදි-චතුචිත්තමුපෙක්ඛකං.

Indeed, the collision of the material basis and object is weak; thus, the four consciousnesses beginning with the eye are accompanied by equanimity.

‘‘කායනිස්සයඵොට්ඨබ්බ-භූතානං ඝට්ටනාය තු;

බලවත්තා න විඤ්ඤාණං, කායික මජ්ඣවෙදනං.

But due to the strong collision of the tangible primary elements dependent on the body, body-consciousness is not accompanied by neutral feeling.

‘‘සමානනිස්සයො යස්මා, නත්ථානන්තරපච්චයො;

තස්මා දුබ්බලමාලම්බෙ, සොපෙක්ඛං සම්පටිච්ඡන’’න්ති.

Because there is no immediate condition from a similar basis, the receiving consciousness is weak in regard to the object and is therefore accompanied by equanimity.

කුසලස්ස විපාකානි, සම්පයුත්තහෙතුවිරහතො අහෙතුකචිත්තානි චාති කුසලවිපාකාහෙතුකචිත්තානි. නිබ්බත්තකහෙතුවසෙන නිප්ඵන්නානිපි හෙතානි සම්පයුත්තහෙතුවසෙනෙව අහෙතුකවොහාරං ලභන්ති, ඉතරථා මහාවිපාකෙහි ඉමෙසං නානත්තාසම්භවතො. කිං පනෙත්ථ කාරණං යථා ඉධෙවං අකුසලවිපාකනිගමනෙ අහෙතුකග්ගහණං න කතන්ති? බ්‍යභිචාරාභාවතො. සති හි සම්භවෙ, බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනං සාත්ථකං සියා. අකුසලවිපාකානං පන ලොභාදිසාවජ්ජධම්මවිපාකභාවෙන තබ්බිධුරෙහි, අලොභාදීහි සම්පයොගායොගතො, සයං අබ්‍යාකතනිරවජ්ජසභාවානං ලොභාදිඅකුසලධම්මසම්පයොගවිරොධතො ච නත්ථි කදාචිපි සහෙතුකතාය සම්භවොති අහෙතුකභාවාබ්‍යභිචාරතො [Pg.86] න තානි අහෙතුකසද්දෙන විසෙසිතබ්බානි.

The resultants of the wholesome are also rootless consciousnesses, being devoid of associated roots; thus, they are called wholesome-resultant rootless consciousnesses. Although these are produced by way of generating roots, they obtain the designation 'rootless' only by way of associated roots. Otherwise, it would be impossible to distinguish them from the great resultants. What, then, is the reason that, in the conclusion regarding unwholesome resultants, the term 'rootless' is not used? It is because there is no deviation. For if there were a possibility of deviation, a qualifier would be meaningful. However, for unwholesome resultants, since they are the results of blameworthy states like greed, etc., they are unsuitable for association with their opposites, such as non-greed, etc. And since they are themselves indeterminate and blameless by nature, they are opposed to association with unwholesome states like greed. Therefore, there is never any possibility of their being accompanied by roots; thus, because their rootless nature is invariable, they are not qualified by the word 'rootless'.

11. ඉදානි අහෙතුකාධිකාරෙ අහෙතුකකිරියචිත්තානිපි කිච්චභෙදෙන තිධා දස්සෙතුං ‘‘උපෙක්ඛාසහගත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. චක්ඛාදිපඤ්චද්වාරෙ ඝට්ටිතමාරම්මණං ආවජ්ජෙති තත්ථ ආභොගං කරොති, චිත්තසන්තානං වා භවඞ්ගවසෙන පවත්තිතුං අදත්වා වීථිචිත්තභාවාය පරිණාමෙතීති පඤ්චද්වාරාවජ්ජනං, කිරියාහෙතුකමනොධාතුචිත්තං. ආවජ්ජනස්ස අනන්තරපච්චයභූතං භවඞ්ගචිත්තං මනොද්වාරං වීථිචිත්තානං පවත්තිමුඛභාවතො. තස්මිං දිට්ඨසුතමුතාදිවසෙන ආපාථමාගතමාරම්මණං ආවජ්ජෙති, වුත්තනයෙන වා චිත්තසන්තානං පරිණාමෙතීති මනොද්වාරාවජ්ජනං, කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුඋපෙක්ඛාසහගතචිත්තං. ඉදමෙව ච පඤ්චද්වාරෙ යථාසන්තීරිතං ආරම්මණං වවත්ථපෙතීති වොට්ඨබ්බනන්ති ච වුච්චති. හසිතං උප්පාදෙතීති හසිතුප්පාදං, ඛීණාසවානං අනොළාරිකාරම්මණෙසු පහට්ඨාකාරමත්තහෙතුකං කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුසොමනස්සසහගතචිත්තං.

11. Now, in the section on rootless consciousnesses, to show that the rootless functional consciousnesses are also threefold according to their functions, it is said, 'accompanied by equanimity,' etc. The five-door adverting consciousness—a rootless functional mind-element consciousness—adverts to the object striking the five sense-doors, directs attention there, or transforms the stream of consciousness, not allowing it to proceed in the mode of bhavaṅga, into the state of a process-consciousness. The life-continuum consciousness, being the immediate condition for adverting, is the mind-door, as it is the gateway for the arising of process-consciousnesses. The mind-door adverting consciousness—a rootless functional mind-consciousness-element accompanied by equanimity—adverts to an object that has come into focus as seen, heard, etc., or transforms the stream of consciousness in the manner described. And this same consciousness, when it determines the object that has been investigated in the five doors, is also called 'determining' (voṭṭhabbana). The smile-producing consciousness (hasituppāda) is a rootless functional mind-consciousness-element accompanied by joy, which arises in those whose taints are destroyed, being the mere cause of a delighted expression towards subtle objects.

12. සබ්බථාපීති අකුසලවිපාකකුසලවිපාකකිරියභෙදෙන. අට්ඨාරසාති ගණනපරිච්ඡෙදො. අහෙතුකචිත්තානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං.

12. 'In every way' refers to the distinctions of unwholesome-resultant, wholesome-resultant, and functional. 'Eighteen' is the numerical determination. 'Rootless consciousnesses' is the indication of the defined phenomena.

අහෙතුකචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of rootless consciousnesses is concluded.

සොභනචිත්තවණ්ණනා

The Explanation of Beautiful Consciousnesses

14. එවං ද්වාදසාකුසලඅහෙතුකාට්ඨාරසවසෙන සමතිංස චිත්තානි දස්සෙත්වා ඉදානි තබ්බිනිමුත්තානං සොභනවොහාරං ඨපෙතුං ‘‘පාපාහෙතුකමුත්තානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. අත්තනා අධිසයිතස්ස අපායාදිදුක්ඛස්ස පාපනතො පාපෙහි[Pg.87], හෙතුසම්පයොගාභාවතො අහෙතුකෙහි ච මුත්තානි චතුවීසතිකාමාවචරපඤ්චතිංසමහග්ගතලොකුත්තරවසෙන එකූනසට්ඨිපරිමාණානි, අථ වා අට්ඨ ලොකුත්තරානි ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන පච්චෙකං පඤ්චධා කත්වා එකනවුතිපි චිත්තානි සොභනගුණාවහනතො, අලොභාදිඅනවජ්ජහෙතුසම්පයොගතො ච සොභනානීති වුච්චරෙ කථීයන්ති.

14. Having thus shown the thirty consciousnesses by way of twelve unwholesome and eighteen rootless, now, to establish the designation 'beautiful' for those freed from them, it is said, 'freed from the evil and the rootless,' etc. They are free from the 'evil' (pāpa) consciousnesses—so called because they lead to the suffering of states like the lower realms which one has brought upon oneself—and from the 'rootless' (ahetuka) consciousnesses, because they lack association with roots. Thus, the twenty-four sense-sphere consciousnesses and the thirty-five sublime and supramundane consciousnesses, amounting to fifty-nine—or alternatively, by dividing each of the eight supramundane consciousnesses into five based on the combination of jhāna factors, there are ninety-one consciousnesses—are called 'beautiful' because they bear beautiful qualities and are associated with blameless roots like non-greed, etc., and are thus explained.

කාමාවචරසොභනචිත්තවණ්ණනා

The Explanation of Beautiful Sense-Sphere Consciousnesses

15. ඉදානි සොභනෙසු කාමාවචරානමෙව පඨමං උද්දිට්ඨත්තා තෙසුපි අබ්‍යාකතානං කුසලපුබ්බකත්තා පඨමං කාමාවචරකුසලං, තතො තබ්බිපාකං, තදනන්තරං තදෙකභූමිපරියාපන්නං කිරියචිත්තඤ්ච පච්චෙකං වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන අට්ඨධා දස්සෙතුං ‘‘සොමනස්සසහගත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ ජානාති යථාසභාවං පටිවිජ්ඣතීති ඤාණං. සෙසං වුත්තනයමෙව. එත්ථ ච බලවසද්ධාය දස්සනසම්පත්තියා පච්චයපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තියාති එවමාදීහි කාරණෙහි සොමනස්සසහගතතා, පඤ්ඤාසංවත්තනිකකම්මතො, අබ්‍යාපජ්ජලොකූපපත්තිතො, ඉන්ද්‍රියපරිපාකතො, කිලෙසදූරීභාවතො ච ඤාණසම්පයුත්තතා, තබ්බිපරියායෙන උපෙක්ඛාසහගතතා චෙව ඤාණවිප්පයුත්තතා ච, ආවාසසප්පායාදිවසෙන කායචිත්තානං කල්ලභාවතො, පුබ්බෙ දානාදීසු කතපරිචයතාදීහි ච අසඞ්ඛාරිකතා, තබ්බිපරියායෙන සසඞ්ඛාරිකතා ච වෙදිතබ්බා.

15. Now, among the beautiful consciousnesses, since those of the sense sphere were mentioned first, and among these, since the wholesome precedes the indeterminate, to show first the sense-sphere wholesome, then its resultant, and immediately after that the functional consciousness belonging to the same plane—each as eightfold by way of the divisions of feeling, knowledge, and volitional formations—it is said, 'accompanied by joy,' etc. Herein, knowledge (ñāṇa) is that which knows and penetrates things according to their true nature. The rest is as explained before. And here, accompaniment by joy is due to reasons such as strong faith, attainment of vision, attainment of receptivity to conditions, etc.; association with knowledge is due to kamma conducive to wisdom, rebirth in a world free from affliction, maturity of faculties, and distance from defilements; conversely, there is accompaniment by equanimity and dissociation from knowledge. Unpromptedness is due to the fitness of body and mind, owing to a suitable abode, etc., and due to previous familiarity with giving, etc.; conversely, promptedness should be understood.

තත්ථ යදා පන යො දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදිසම්පත්තිං, අඤ්ඤං වා සොමනස්සහෙතුං ආගම්ම හට්ඨපහට්ඨො ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තං සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛත්වා මුත්තචාගතාදිවසෙන අසංසීදන්තො අනුස්සාහිතො පරෙහි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොති, තදාස්ස චිත්තං සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං අසඞ්ඛාරිකං හොති. යදා පන වුත්තනයෙනෙව හට්ඨතුට්ඨො සම්මාදිට්ඨිං [Pg.88] පුරක්ඛත්වාපි අමුත්තචාගතාදිවසෙන සංසීදමානො පරෙහි වා උස්සාහිතො කරොති, තදාස්ස තදෙව චිත්තං සසඞ්ඛාරිකං හොති. යදා පන ඤාතිජනස්ස පටිපත්තිදස්සනෙන ජාතපරිචයා බාලදාරකා භික්ඛූ දිස්වා සොමනස්සජාතා සහසා කිඤ්චිදෙව හත්ථගතං දදන්ති වා වන්දන්ති වා, තදා තෙසං තතියං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන ‘‘දෙථ, වන්දථා’’ති ඤාතීහි උස්සාහිතා එවං පටිපජ්ජන්ති, තදා චතුත්ථං චිත්තං උප්පජ්ජති. යදා පන දෙය්‍යධම්මපටිග්ගාහකාදීනං අසම්පත්තිං, අඤ්ඤෙසං වා සොමනස්සහෙතූනං අභාවං ආගම්ම චතූසුපි විකප්පෙසු සොමනස්සරහිතා හොන්ති, තදා සෙසානි චත්තාරි උපෙක්ඛාසහගතානි උප්පජ්ජන්තීති. අට්ඨපීති පි-සද්දෙන දසපුඤ්ඤකිරියාදිවසෙන අනෙකවිධතං සම්පිණ්ඩෙති. තථා හි වදන්ති –

Here, when someone, having attained a suitable recipient for the gift, etc., or another cause for joy, becomes delighted and, with right view at the forefront, unhesitating by way of being free in giving, etc., and is not encouraged by others, performs meritorious deeds such as giving, then his mind is accompanied by joy, associated with knowledge, and unprompted. But when, in the same way, he is delighted and joyful, with right view at the forefront, yet is hesitating by way of not being free in giving, etc., or is urged by others to act, then his mind is prompted. When, however, young children, having become familiar by seeing the conduct of their relatives, and seeing monks, become joyful and suddenly give something they have in hand or pay respects, then their third type of mind arises. But when they are urged by their relatives, saying, 'Give, pay respects,' and they act accordingly, then the fourth type of mind arises. When, due to the non-attainment of a suitable recipient for the gift, etc., or the absence of other causes for joy, they lack joy in all four cases, then the remaining four types of mind, accompanied by equanimity, arise. The word 'eight' (aṭṭha) with the particle 'pi' (also) encompasses various kinds, such as the tenfold bases of meritorious action. For thus it is said—

‘‘කමෙන පුඤ්ඤවත්ථූහි, ගොචරාධිපතීහි ච;

කම්මහීනාදිතො චෙව, ගණෙය්‍ය නයකොවිදො’’ති.

"By way of the bases of merit, and by objects and dominants; and from the inferior action and so forth, thus should one skilled in method reckon."

ඉමානි හි අට්ඨ චිත්තානි දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙන පවත්තනතො පච්චෙකං දස දසාති කත්වා අසීති චිත්තානි හොන්ති, තානි ච ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තනතො පච්චෙකං ඡග්ගුණිතානි සාසීතිකානි චත්තාරි සතානි හොන්ති, අධිපතිභෙදෙන පන ඤාණවිප්පයුත්තානං චත්තාලීසාධිකද්විසතපරිමාණානං වීමංසාධිපතිසම්පයොගාභාවතො තානි තිණ්ණං අධිපතීනං වසෙන තිගුණිතානි වීසාධිකානි සත්තසතානි, තථා ඤාණසම්පයුත්තානි ච චතුන්නං අධිපතීනං වසෙන චතුග්ගුණිතානි සසට්ඨිකානි නව සතානීති එවං අධිපතිවසෙන සහස්සං සාසීතිකානි ච ඡ සතානි හොන්ති, තානි කායවචීමනොකම්මසඞ්ඛාතකම්මත්තිකවසෙන තිගුණිතානි චත්තාලීසාධිකානි පඤ්ච සහස්සානි හොන්ති, තානි ච හීනමජ්ඣිමපණීතභෙදතො තිගුණිතානි වීසසතාධිකපන්නරසසහස්සානි හොන්ති. යං පන වුත්තං ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙන –

Indeed, these eight consciousnesses, when arising by way of the ten bases of meritorious action, each multiplied by ten, become eighty consciousnesses. And when these arise in relation to the six objects, each multiplied by six, they become four hundred and eighty. Further, due to the distinction of dominance, those not associated with knowledge—being two hundred and forty in number—lack the association of investigation (vīmaṃsā) as a dominant factor; thus, multiplied by three dominant factors, they become seven hundred and twenty. Likewise, those associated with knowledge, multiplied by four dominant factors, become nine hundred and sixty. Thus, based on dominance, they amount to one thousand six hundred and eighty. When these are multiplied by three due to being classified as the triad of actions, namely, bodily, verbal, and mental action, they become five thousand and forty. And when further divided into inferior, medium, and superior, multiplied by three, they become fifteen thousand one hundred and twenty. As was stated by the Elder Ācariya Buddhādatta—

‘‘සත්තරස [Pg.89] සහස්සානි, ද්වෙ සතානි අසීති ච;

කාමාවචරපුඤ්ඤානි, භවන්තීති විනිද්දිසෙ’’ති.

"Seventeen thousand, two hundred and eighty; meritorious consciousnesses pertaining to the sense sphere, thus are declared."

තං අධිපතිවසෙන ගණනපරිහානිං අනාදියිත්වා සොතපතිතවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, කාලදෙසාදිභෙදෙන පන නෙසං භෙදො අප්පමෙය්‍යොව.

That should be understood as stated according to the traditional teaching, without taking into account the reduction in the count that arises from the analysis by way of dominance. However, their distinctions based on time, place, and so forth, are indeed immeasurable.

කුච්ඡිතෙ (ධ. ස. අට්ඨ. 1) පාපධම්මෙ සලයන්ති කම්පෙන්ති විද්ධංසෙන්ති අපගමෙන්තීති වා කුසලානි. අථ වා කුච්ඡිතාකාරෙන සන්තානෙ සයනතො පවත්තනතො කුසසඞ්ඛාතෙ පාපධම්මෙ ලුනන්ති ඡින්දන්තීති කුසලානි. අථ වා කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සානතො තනුකරණතො ඔසානකරණතො වා කුසසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන, සද්ධාදිධම්මජාතෙන වා ලාතබ්බානි සහජාතඋපනිස්සයභාවෙන යථාරහං පවත්තෙතබ්බානීති කුසලානි, තානෙව යථාවුත්තත්ථෙන කාමාවචරානි කුසලචිත්තානි චාති කාමාවචරකුසලචිත්තානි.

The wholesome states (kusalāni) are so called because they shake, agitate, destroy, or remove the evil states (pāpadhamme) that are contemptible (kucchite) (Dhs. Aṭṭha. 1). Or, they are wholesome because they cut off and sever the evil states, called 'kusa,' which lie or arise in the continuity of existence in a contemptible manner. Or, they are wholesome because they are to be obtained by knowledge, called 'kusa,' or by the group of qualities beginning with faith, by way of weakening, diminishing, or bringing to an end the contemptible evil states, and because they are to be brought into being appropriately by way of conascence and decisive support. These very states, by the meaning stated, are the wholesome consciousnesses pertaining to the sense sphere; hence, they are called the sense-sphere wholesome consciousnesses.

16. යථා පනෙතානි පුඤ්ඤකිරියවසෙන, කම්මද්වාරවසෙන, කම්මවසෙන, අධිපතිවසෙන ච පවත්තන්ති, නෙවං විපාකානි දානාදිවසෙන අප්පවත්තනතො, විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපනාභාවතො, අවිපාකසභාවතො, ඡන්දාදීනි පුරක්ඛත්වා අප්පවත්තිතො ච, තස්මා තංවසෙන පරිහාපෙත්වා යථාරහං ගණනභෙදො යොජෙතබ්බො. ඉමානිපි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණවසෙන යථාක්කමං සොමනස්සුපෙක්ඛාසහිතානි. පටිසන්ධාදිවසප්පවත්තියං කම්මස්ස බලවාබලවභාවතො, තදාරම්මණප්පවත්තියං යෙභුය්‍යෙන ජවනානුරූපතො, කදාචි තත්ථාපි කම්මානුරූපතො ච ඤාණසම්පයුත්තානි, ඤාණවිප්පයුත්තානි ච හොන්ති. යථාපයොගං විනා සප්පයොගඤ්ච යථාඋපට්ඨිතෙහි කම්මාදිපච්චයෙහි උතුභොජනාදිසප්පායාසප්පායවසෙන අසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකානි.

16. However, just as these wholesome states operate by way of the bases of meritorious action, the doors of action, action itself, and dominance, the resultant states do not operate in such ways. This is because they do not arise by way of giving and so forth, they do not generate bodily or verbal intimation, their nature is not to produce a further result, and they do not operate with desire and so forth placed at the forefront. Therefore, setting aside those classifications, the enumeration of their distinctions should be applied as is appropriate. These resultant states, too, are accompanied by joy or equanimity according to their objects, which are desirable or desirable-neutral, respectively. At the time of their occurrence as rebirth-linking and so forth, they are associated with or dissociated from knowledge due to the strength or weakness of the kamma that produced them. At the time of their occurrence as registering consciousness, this distinction is mostly in conformity with the preceding impulsion, but sometimes even then it is in conformity with the kamma. They are unprompted or prompted according to whether the original kamma was prompted or unprompted, and depending on the suitability or unsuitability of supporting conditions that have presented themselves, such as climate and food, which are themselves conditioned by kamma and other factors.

17. කිරියචිත්තානම්පි [Pg.90] කුසලෙ වුත්තනයෙන යථාරහං සොමනස්සසහගතාදිතා වෙදිතබ්බා.

17. The functional consciousnesses, too, should be understood as being accompanied by joy and so forth, appropriately, in the same way as described for wholesome consciousness.

18. සහෙතුකකාමාවචරකුසලවිපාකකිරියචිත්තානීති එත්ථ සහෙතුකග්ගහණං විපාකකිරියාපෙක්ඛං විසෙසනං කුසලස්ස එකන්තසහෙතුකත්තා. හොති හි යථාලාභයොජනා, ‘‘සක්ඛරකථලම්පි මච්ඡගුම්බම්පි චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පී’’ත්‍යාදීසු (දී. නි. 1.249) විය සක්ඛරකථලස්ස චරණායොගතො මච්ඡගුම්බාපෙක්ඛාය චරණකිරියා යොජීයතීති.

18. Here, in the phrase 'rooted sense-sphere wholesome, resultant, and functional consciousnesses,' the term 'rooted' (sahetuka) is a qualifier with regard to the resultant and functional, since the wholesome is invariably rooted. Indeed, there is an application according to suitability, just as in the case of 'even gravel and pebbles, even a shoal of fish, moving or standing,' etc. (Dī. Ni. 1.249), where the action of moving is applied in relation to the shoal of fish because gravel and pebbles are unsuitable for moving; similarly here.

19. සහෙතුකාමාවචරපුඤ්ඤපාකකිරියා වෙදනාඤාණසඞ්ඛාරභෙදෙන පච්චෙකං වෙදනාභෙදතො දුවිධත්තා, ඤාණභෙදතො චතුබ්බිධත්තා, සඞ්ඛාරභෙදතො අට්ඨවිධත්තා ච සම්පිණ්ඩෙත්වා චතුවීසති මතාති යොජනා. නනු ච වෙදනාභෙදො තාව යුත්තො තාසං භින්නසභාවත්තා. ඤාණසඞ්ඛාරභෙදො පන කථන්ති? ඤාණසඞ්ඛාරානං භාවාභාවකතොපි භෙදො ඤාණසඞ්ඛාරකතොව යථා වස්සකතො සුභික්ඛො දුබ්භික්ඛොති, තස්මා ඤාණසඞ්ඛාරකතො භෙදො ඤාණසඞ්ඛාරභෙදොති න එත්ථ කොචි විරොධොති.

19. The rooted sense-sphere wholesome, resultant, and functional consciousnesses, when analyzed individually by way of the distinctions of feeling, knowledge, and volitional formations, are twofold due to the distinction of feeling, fourfold due to the distinction of knowledge, and eightfold due to the distinction of volitional formations. When combined, they are reckoned as twenty-four—this is the explanation. Now, is not the distinction of feeling appropriate, since feelings are of a distinct nature? But how is the distinction of knowledge and volitional formations to be explained? The distinction based on the presence or absence of knowledge and volitional formations is indeed caused by knowledge and volitional formations themselves, just as a year is called 'abundant' or 'scarce' due to rain. Therefore, the distinction caused by knowledge and volitional formations is called the distinction of knowledge and volitional formations; there is no contradiction here.

20. ඉදානි සබ්බානිපි කාමාවචරචිත්තානි සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කාමෙ තෙවීසා’’ත්‍යාදි වුත්තං. කාමෙ භවෙ සත්ත අකුසලවිපාකානි, සහෙතුකාහෙතුකානි සොළස කුසලවිපාකානීති එවං තෙවීසති විපාකානි ද්වාදස අකුසලානි, අට්ඨ කුසලානීති පුඤ්ඤාපුඤ්ඤානි වීසති අහෙතුකා තිස්සො සහෙතුකා අට්ඨාති එකාදස කිරියා චාති සබ්බථාපි කුසලාකුසලවිපාකකිරියානං අන්තොගධභෙදෙන චතුපඤ්ඤාසෙව කාලදෙසසන්තානාදිභෙදෙන අනෙකවිධභාවෙපීත්‍යත්ථො.

20. Now, in order to show all sense-sphere consciousnesses summarized, it is said: 'Twenty-three in the sense sphere,' and so forth. In the sense-sphere existence, there are seven unwholesome resultants, and sixteen wholesome resultants (both with and without roots); thus, there are twenty-three resultants. There are twelve unwholesome and eight wholesome consciousnesses; thus, there are twenty meritorious and demeritorious consciousnesses. There are three rootless functional and eight rooted functional consciousnesses; thus, there are eleven functional consciousnesses. In every way, although there are manifold distinctions based on time, place, continuity, and so forth, by way of the included distinctions of wholesome, unwholesome, resultant, and functional, there are only fifty-four types. This is the meaning.

කාමාවචරසොභනචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of beautiful consciousness pertaining to the sense sphere is concluded.

රූපාවචරචිත්තවණ්ණනා

The Explanation of Consciousness Pertaining to the Form Sphere

21. ඉදානි [Pg.91] තදනන්තරුද්දිට්ඨස්ස රූපාවචරස්ස නිද්දෙසක්කමො අනුප්පත්තොති තස්ස ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන පඤ්චධා විභාගං දස්සෙතුං ‘‘විතක්ක…පෙ… සහිත’’න්ත්‍යාදිමාහ. විතක්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ්ච එකග්ගතා චාති ඉමෙහි සහිතං විතක්කවිචාරපීතිසුඛෙකග්ගතාසහිතං. තත්ථ ආරම්මණං විතක්කෙති සම්පයුත්තධම්මෙ අභිනිරොපෙතීති විතක්කො, සො සහජාතානං ආරම්මණාභිනිරොපනලක්ඛණො, යථා හි කොචි ගාමවාසී පුරිසො රාජවල්ලභං සම්බන්ධිනං මිත්තං වා නිස්සාය රාජගෙහං අනුපවිසති, එවං විතක්කං නිස්සාය චිත්තං ආරම්මණං ආරොහති. යදි එවං කථං අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං ආරොහතීති? තම්පි විතක්කබලෙනෙව අභිනිරොහති. යථා හි සො පුරිසො පරිචයෙන තෙන විනාපි නිරාසඞ්කො රාජගෙහං පවිසති, එවං පරිචයෙන විතක්කෙන විනාපි අවිතක්කං චිත්තං ආරම්මණං අභිනිරොහති. පරිචයොති චෙත්ථ සවිතක්කචිත්තස්ස සන්තානෙ අභිණ්හප්පවත්තිවසෙන නිබ්බත්තා චිත්තභාවනා. අපි චෙත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණං අවිතක්කම්පි වත්ථාරම්මණසඞ්ඝට්ටනබලෙන, දුතියජ්ඣානාදීනි ච හෙට්ඨිමභාවනාබලෙන අභිරොහන්ති.

21. Now, since the order of exposition for the form-sphere consciousness, which was indicated immediately after that, has arrived, to show its fivefold division by way of the combination of jhāna factors, he says, 'accompanied by initial thought... and so forth.' Initial thought, sustained thought, joy, happiness, and one-pointedness—this is 'accompanied by initial thought, sustained thought, joy, happiness, and one-pointedness.' Herein, 'initial thought' (vitakka) means it applies the object, it directs the associated mental states onto the object. It has the characteristic of directing its co-arisen states onto the object. Just as a certain villager, relying on a royal favorite or a connected friend, enters the king’s palace, so too does the mind, relying on initial thought, ascend to the object. If that is so, how does a mind without initial thought ascend to the object? That too ascends to the object by the power of initial thought itself. Just as that person, through familiarity, enters the king’s palace without hesitation even without that friend, so too does the mind without initial thought, through familiarity, ascend onto the object without initial thought. Herein, 'familiarity' refers to the mental cultivation produced by the frequent occurrence of the mind with initial thought in the mental continuum. Moreover, herein, the five sense-consciousnesses, though without initial thought, ascend due to the force of the impact between the base and the object, and the second jhāna and so on ascend due to the power of the lower cultivation.

ආරම්මණෙ තෙන චිත්තං විචරතීති විචාරො. සො ආරණනුමජ්ජනලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘අනුසන්ධානතා’’ති (ධ. ස. 8) නිද්දිට්ඨො. එත්ථ ච විචාරතො ඔළාරිකට්ඨෙන, තස්සෙව පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ච පඨමඝණ්ටාභිඝාතො විය චෙතසො පඨමාභිනිපාතො විතක්කො, අනුරවො විය අනුසඤ්චරණං විචාරො. විප්ඵාරවාචෙත්ථ විතක්කො චිත්තස්ස පරිප්ඵන්දනභූතො, ආකාසෙ උප්පතිතුකාමස්ස සකුණස්ස පක්ඛවික්ඛෙපො විය, පදුමාභිමුඛපාතො විය ච ගන්ධානුබන්ධචෙතසා භමරස්ස, සන්තවුත්ති විචාරො චිත්තස්ස නාතිපරිප්ඵන්දනභූතො, ආකාසෙ උප්පතිතස්ස [Pg.92] සකුණස්ස පක්ඛප්පසාරණං විය, පදුමස්ස උපරිභාගෙ පරිබ්භමනං විය ච පදුමාභිමුඛපතිතස්ස භමරස්ස.

The mind moves about on the object by means of it—thus it is 'sustained thought' (vicāra). It has the characteristic of scrutinizing the object. Thus it is designated as 'following up' (Dhs. 8). Herein, initial thought (vitakka) is the mind's first impact, like the first striking of a bell, on account of its grossness and its role as a forerunner to sustained thought (vicāra); sustained thought is the subsequent movement, like the reverberation. Herein, initial thought is a stirring of the mind, like the flapping of a bird's wings when it desires to fly into the sky, or like the descent of a bee toward a lotus, its mind intent on the fragrance. Sustained thought is a calm process of the mind, not overly stirred, like the spreading of a bird's wings once it has taken flight, or like the hovering of a bee over the lotus after it has descended toward it.

පිනයති කායචිත්තං තප්පෙති, වඩ්ඪෙතීති වා පීති, සා සම්පියායනලක්ඛණා, ආරම්මණං කල්ලතො ගහණලක්ඛණාති වුත්තං හොති, සම්පයුත්තධම්මෙ සුඛයතීති සුඛං, තං ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණං සුභොජනරසස්සාදකො රාජා විය. තත්ථ ආරම්මණප්පටිලාභෙ පීතියා විසෙසො පාකටො කන්තාරඛින්නස්ස වනන්තොදකදස්සනෙ විය, යථාලද්ධස්ස අනුභවනෙ සුඛස්ස විසෙසො පාකටො යථාදිට්ඨඋදකස්ස පානාදීසු වියාති. නානාරම්මණවික්ඛෙපාභාවෙන එකං ආරම්මණං අග්ගං ඉමස්සාති එකග්ගං, චිත්තං, තස්ස භාවො එකග්ගතා, සමාධි. සො අවික්ඛෙපලක්ඛණො. තස්ස හි වසෙන සසම්පයුත්තං චිත්තං අවික්ඛිත්තං හොති.

It gladdens the body and mind, it satisfies, or it increases—thus it is 'joy' (pīti). It has the characteristic of delighting; that is to say, it is said to have the characteristic of grasping the object agreeably. It makes the associated states happy—thus it is 'happiness' (sukha). It has the characteristic of experiencing what is desirable, like a king relishing the taste of delicious food. Herein, the distinction of joy is evident in obtaining the object, like the sight of water in a forest for a traveler weary in the wilderness; the distinction of happiness is evident in experiencing what has been obtained, like drinking the water one has seen. Due to the absence of distraction by various objects, its one object is foremost—thus it is 'one-pointed' (ekagga), that is, the mind. The state of that is 'one-pointedness' (ekaggatā), which is concentration (samādhi). It has the characteristic of non-distraction. For by its power, the mind together with its associated states becomes undistracted.

පඨමඤ්ච දෙසනාක්කමතො චෙව උප්පත්තික්කමතො ච ආදිභූතත්තා තං ඣානඤ්ච ආරම්මණූපනිජ්ඣානතො, පච්චනීකඣාපනතො චාති පඨමජ්ඣානං, විතක්කාදිපඤ්චකං. ඣානඞ්ගසමුදායෙ යෙව හි ඣානවොහාරො නෙමිආදිඅඞ්ගසමුදායෙ රථවොහාරො විය, තථා හි වුත්තං විභඞ්ගෙ ‘‘ඣානන්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා’’ති (විභ. 569). පඨමජ්ඣානෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං.

And first, because it is the beginning both in the order of teaching and in the order of arising, and because that jhāna involves close contemplation of the object and the burning up of opposing factors, it is the first jhāna, the fivefold state beginning with initial thought. Indeed, the term 'jhāna' is applied to the collection of jhāna factors just as the term 'chariot' is applied to the collection of parts like the rim and so forth. Thus it is said in the Vibhaṅga: 'Jhāna means initial thought, sustained thought, joy, happiness, and one-pointedness of mind' (Vibh. 569). The wholesome consciousness associated with the first jhāna is called first-jhāna wholesome consciousness.

කස්මා පන අඤ්ඤෙසු ඵස්සාදීසු සම්පයුත්තධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගවසෙන වුත්තාති? වුච්චතෙ – උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච. විතක්කො හි ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති. විචාරො අනුප්පබන්ධෙති, පීති චස්ස පීනනං, සුඛඤ්ච උපබ්‍රූහනං කරොති, අථ නං සසම්පයුත්තධම්මං එතෙහි අභිනිරොපනානුප්පබන්ධනපීනනඋපබ්‍රූහනෙහි අනුග්ගහිතා එකග්ගතා සමාධානකිච්චෙන [Pg.93] අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තී එකත්තාරම්මණෙ සමං, සම්මා ච ආධියති. ඉන්ද්‍රියසමතාවසෙන සමං පටිපක්ඛධම්මානං දූරීභාවෙන ලීනුද්ධච්චාභාවෙන සම්මා ච ඨපෙතීති එවමෙතෙ සමෙව උපනිජ්ඣානකිච්චං ආවෙණිකං. කාමච්ඡන්දාදිපටිපක්ඛභාවෙ පන සමාධි කාමච්ඡන්දස්ස පටිපක්ඛො රාගප්පණිධියා උජුපච්චනීකභාවතො. කාමච්ඡන්දවසෙන හි නානාරම්මණෙහි පලොභිතස්ස පරිබ්භමන්තස්ස චිත්තස්ස සමාධානං එකග්ගතාය හොති. පීති බ්‍යාපාදස්ස පාමොජ්ජසභාවත්තා. විතක්කො ථිනමිද්ධස්ස යොනිසො සඞ්කප්පනවසෙන සවිප්ඵාරප්පවත්තිතො සුඛං අවූපසමානුතාපසභාවස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස වූපසන්තසීතලසභාවත්තා. විචාරො විචිකිච්ඡාය ආරම්මණෙ අනුමජ්ජනවසෙන පඤ්ඤාපතිරූපසභාවත්තා. එවං උපනිජ්ඣානකිච්චවන්තතාය, කාමච්ඡන්දාදීනං උජුපටිපක්ඛභාවතො ච ඉමෙයෙව පඤ්ච ඣානඞ්ගභාවෙන වවත්ථිතාති. යථාහු –

But why, when other associated mental factors like contact and so forth are present, are only these five mentioned as the factors of jhāna? It is said: because of their function of close contemplation, and because they are direct opponents to sensual desire and so forth. For initial thought directs the mind onto the object. Sustained thought keeps it engaged. Joy causes it to be gladdened, and happiness causes it to be supported. Then, one-pointedness, supported by these functions of directing, engaging, gladdening, and supporting, causes itself and its associated mental states to conform by its function of concentration, and is placed evenly and rightly on a single object. It is placed evenly by means of the balance of the faculties, and rightly by means of the removal of opposing states and the absence of sloth and agitation. Thus, these factors alone have the unique function of close contemplation. Regarding their direct opposition to sensual desire and other hindrances: concentration opposes sensual desire because it is a direct counter-opponent to the inclination to lust. For the mind, enticed by various objects due to sensual desire and wandering about, is steadied through one-pointedness. Joy opposes ill will because of its joyful nature. Initial thought opposes sloth and torpor by way of wise application, being characterized by vigorous activity. Happiness opposes restlessness and worry, which have the nature of non-pacification and remorse, because of its own peaceful and cool nature. Sustained thought opposes doubt by scrutinizing the object, its nature resembling wisdom. Thus, because of their function of close contemplation, and their direct opposition to sensual desire and other hindrances, these five are specifically established as the factors of jhāna. As it is said—

‘‘උපනිජ්ඣානකිච්චත්තා, කාමාදිපටිපක්ඛතො;

සන්තෙසුපි ච අඤ්ඤෙසු, පඤ්චෙව ඣානසඤ්ඤිතා’’ති.

“Because of their function of close contemplation, and their opposition to sensual desire and so forth, although other factors are present, only these five are designated as jhāna factors.”

උපෙක්ඛා පනෙත්ත සන්තවුත්තිසභාවත්තා සුඛෙව අන්තොගධාති දට්ඨබ්බං. තෙනාහු –

Equanimity, however, on account of its nature of peaceful functioning, should be understood as included within happiness itself. Therefore it is said:

‘‘උපෙක්ඛා සන්තවුත්තිත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති. (විභ. අට්ඨ. 232;

විසුද්ධි. 2.644);

“Equanimity, due to its peaceful functioning, is spoken of as happiness itself.”

පහානඞ්ගාදිවසෙන පනස්ස විසෙසො උපරි ආවි භවිස්සති, තථා අරූපාවචරලොකුත්තරෙසුපි ලබ්භමානකවිසෙසො. අථෙත්ථ කාමාවචරකුසලෙසු විය සඞ්ඛාරභෙදො කස්මා න ගහිතො. ඉදම්පි හි කෙවලං සමථානුයොගවසෙන පටිලද්ධං සසඞ්ඛාරිකං, මග්ගාධිගමවසෙන පටිලද්ධං අසඞ්ඛාරිකන්ති සක්කා වත්තුන්ති? නයිදමෙවං මග්ගාධිගමවසෙනසත්තිතො පටිලද්ධස්සාපි අපරභාගෙ පරිකම්මවසෙනෙව උප්පජ්ජනතො, තස්මා සබ්බස්සපි ඣානස්ස පරිකම්මසඞ්ඛාතපුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙන [Pg.94] විනා කෙවලං අධිකාරවසෙන අනුප්පජ්ජනතො ‘‘අසඞ්ඛාරික’’න්තිපි, අධිකාරෙන ච විනා කෙවලං පරිකම්මාභිසඞ්ඛාරෙනෙව අනුප්පජ්ජනතො ‘‘සසඞ්ඛාරික’’න්තිපි න සක්කා වත්තුන්ති. අථ වා පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙනෙව උප්පජ්ජමානස්ස න කදාචි අසඞ්ඛාරිකභාවො සම්භවතීති ‘‘අසඞ්ඛාරික’’න්ති ච බ්‍යභිචාරාභාවතො ‘‘සසඞ්ඛාරික’’න්ති ච න වුත්තන්ති.

However, its distinction by way of the factors of abandonment and so forth will become clear further on, as will the particular distinction obtainable in the formless-sphere and supramundane states. Now here, why is the distinction based on volitional formations not taken, as it is in the wholesome sense-sphere consciousnesses? For can it be said that what is attained solely by way of the practice of serenity is prompted, and what is attained by way of the attainment of the path is unprompted? No, this is not so, because even what is attained by way of the attainment of the path arises subsequently only by way of preparation. Therefore, since any jhāna whatsoever does not arise solely by way of one's capacity without the prior formation known as 'preparation' (parikamma), it cannot be called 'unprompted'; and since it does not arise solely by the formation of preparation without that capacity, it cannot be called 'prompted' either. Alternatively, since for that which arises only by way of prior formation an unprompted state is never possible, it is not called 'unprompted'; and because there is no deviation from this, it is not called 'prompted' either.

පි-සද්දෙන චෙත්ථ චතුක්කපඤ්චකනයවසෙන සුද්ධිකනවකො, තඤ්ච දුක්ඛප්පටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාදුක්ඛප්පටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤාසුඛප්පටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤාසුඛප්පටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤාවසෙන පටිපදාචතුක්කෙන යොජෙත්වා දෙසිතත්තා චත්තාරො නවකා, පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණං, අප්පමාණං පරිත්තාරම්මණං, අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණන්ති ආරම්මණචතුක්කෙන යොජිතත්තා චත්තාරො නවකා, ‘‘දුක්ඛප්පටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං පරිත්තං පරිත්තාරම්මණං, දුක්ඛප්පටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං පරිත්තං අප්පමාණාරම්මණ’’න්ත්‍යාදිනා ආරම්මණප්පටිපදාමිස්සකනයවසෙන සොළස නවකාති පඤ්චවීසති නවකාති එවමාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති.

By the particle 'pi' here, the pure ninefold set is included according to the method of fours and fives. And because it is taught by combining it with the fourfold way of practice—namely, the painful practice with slow direct knowledge, the painful practice with quick direct knowledge, the pleasant practice with slow direct knowledge, and the pleasant practice with quick direct knowledge—there are four ninefold sets. Because of combining it with the fourfold object—limited with a limited object, limited with an immeasurable object, immeasurable with a limited object, and immeasurable with an immeasurable object—there are four ninefold sets. Through the method of mixing object and practice—such as 'painful practice with slow direct knowledge, limited with a limited object; painful practice with slow direct knowledge, limited with an immeasurable object,' and so on—there are sixteen ninefold sets. Thus, it encompasses twenty-five ninefold sets and other such distinctions.

22. ඣානවිසෙසෙන නිබ්බත්තිතවිපාකො එකන්තතො තංතංඣානසදිසොවාති විපාකං ඣානසදිසමෙව විභත්තං. ඉමමෙව හි අත්ථං දීපෙතුං භගවතා විපාකනිද්දෙසෙපි කුසලං උද්දිසිත්වාව තදනන්තරං මහග්ගතලොකුත්තරවිපාකා විභත්තා.

22. The resultant consciousness produced by the distinction of jhāna is entirely similar to that particular jhāna; thus, the resultant consciousness is classified as being similar to the jhāna. Indeed, to clarify this very meaning, the Blessed One, in the exposition of resultant consciousness, after first specifying the wholesome, subsequently classified the sublime and supramundane resultant consciousness.

25. රූපාවචරමානසං ඣානභෙදෙන පඤ්චහි චතූහි තීහි ද්වීහි පුන ද්වීහි ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගභෙදෙන පඤ්චධා පඤ්චඞ්ගිකං චතුරඞ්ගිකං තිවඞ්ගිකං දුවඞ්ගිකං පුන දුවඞ්ගිකන්ති පඤ්චවිධං හොති අවිසෙසෙන, පුන තං පුඤ්ඤපාකකිරියානං පච්චෙකං පඤ්චන්නං පඤ්චන්නං භෙදා පඤ්චදසධා භවෙත්‍යත්ථො.

25. The fine-material sphere consciousness, by the division of jhānas, is associated with five, four, three, two, and again two jhāna factors. Thus, by the distinction of their associated factors, it is fivefold in general: five-factored, four-factored, three-factored, two-factored, and again two-factored. Furthermore, that consciousness is individually fivefold for each of the meritorious, resultant, and functional types, making fifteen types in total—this is the meaning.

රූපාවචරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of consciousness pertaining to the fine-material sphere is concluded.

අරූපාවචරචිත්තවණ්ණනා

Exposition of Consciousness Pertaining to the Immaterial Sphere

26. ඉදානි [Pg.95] අරූපාවචරං ආරම්මණභෙදෙන චතුධා විභජිත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආකාසානඤ්චායතනා’’තිආදි. තත්ථ උප්පාදාදිඅන්තරහිතතාය නාස්ස අන්තොති අනන්තං, ආකාසඤ්ච තං අනන්තඤ්චාති ආකාසානන්තං, කසිණුග්ඝාටිමාකාසො. ‘‘අනන්තාකාස’’න්ති ච වත්තබ්බෙ ‘‘අග්‍යාහිතො’’ත්‍යාදීසු විය විසෙසනස්ස පරනිපාතවසෙන ‘‘ආකාසානන්ත’’න්ති වුත්තං. ආකාසානන්තමෙව ආකාසානඤ්චං සකත්ථෙ භාවපච්චයවසෙන. ආකාසානඤ්චමෙව ආයතනං සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස අධිට්ඨානට්ඨෙන දෙවානං දෙවායතනං වියාති ආකාසානඤ්චායතනං. තස්මිං අප්පනාප්පත්තං පඨමාරුප්පජ්ඣානම්පි ඉධ ‘‘ආකාසානඤ්චායතන’’න්ති වුත්තං යථා පථවීකසිණාරම්මණං ඣානං ‘‘පථවීකසිණ’’න්ති. අථ වා ආකාසානඤ්චං ආයතනං අස්සාති ආකාසානඤ්චායතනං, ඣානං, තෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං ආකාසානඤ්චායතනකුසලචිත්තං.

26. Now, to show the immaterial sphere consciousness divided fourfold based on its object, he states, 'the base of the infinity of space,' and so on. Herein, because it is devoid of a beginning, etc., and an end, it is infinite (anantaṃ); space (ākāsa) and that which is infinite (anantaṃ) together make 'the infinity of space' (ākāsānantaṃ), which is the space revealed by the removal of the kasiṇa. Though it could be said as 'anantākāsa,' like in examples such as 'agyāhito,' due to the post-positioning of the qualifier, it is said as 'ākāsānantaṃ.' The infinity of space itself is called 'ākāsānañcaṃ' in its own sense due to the suffix denoting an abstract quality. The infinity of space itself is the base (āyatanaṃ), serving as the foundation for the jhāna and its associated states, just as the divine realm is the abode of the gods; hence, 'the base of the infinity of space' (ākāsānañcāyatanaṃ). The first immaterial jhāna that has attained absorption in that is also called here 'the base of the infinity of space,' just as the jhāna with the earth kasiṇa as its object is called 'earth kasiṇa.' Alternatively, the jhāna has the infinity of space as its base, hence it is 'the base of the infinity of space.' The wholesome consciousness associated with that is the 'wholesome consciousness of the base of the infinity of space.'

විඤ්ඤාණමෙව අනන්තං විඤ්ඤාණානන්තං, පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණං. තඤ්හි උප්පාදාදිඅන්තවන්තම්පි අනන්තාකාසෙ පවත්තනතො අත්තානං ආරබ්භ පවත්තාය භාවනාය උප්පාදාදිඅන්තං අග්ගහෙත්වා අනන්තතො ඵරණවසෙන පවත්තනතො ච ‘‘අනන්ත’’න්ති වුච්චති. විඤ්ඤාණානන්තමෙව විඤ්ඤාණඤ්චං ආකාරස්ස රස්සත්තං, න-කාරස්ස ලොපඤ්ච කත්වා. දුතියාරුප්පවිඤ්ඤාණෙන වා අඤ්චිතබ්බං පාපුණිතබ්බන්ති විඤ්ඤාණඤ්චං, තදෙව ආයතනං දුතියාරුප්පස්ස අධිට්ඨානත්තාති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං. සෙසං පුරිමසමං.

Consciousness itself is infinite, hence 'infinity of consciousness'; this is the consciousness of the first immaterial sphere. For though it has a beginning and an end, it is called 'infinite' because it occurs in infinite space, and because it proceeds by way of a meditation that takes itself as object, pervading infinitely without grasping a beginning or an end. The infinity of consciousness (viññāṇānantaṃ) itself becomes 'viññāṇañcaṃ' by shortening the 'ā' and eliding the 'na'. Or, 'viññāṇañcaṃ' is that which is to be approached and attained by the consciousness of the second immaterial sphere; that itself is the base, being the foundation for the second immaterial sphere, hence it is the 'base of the infinity of consciousness'. The rest is as before.

නාස්ස [Pg.96] පඨමාරුප්පස්ස කිඤ්චනං අප්පමත්තකං අන්තමසො භඞ්ගමත්තම්පි අවසිට්ඨං අත්ථීති අකිඤ්චනං, තස්ස භාවො ආකිඤ්චඤ්ඤං, පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවො. තදෙව ආයතනන්ත්‍යාදි පුරිමසදිසං.

Of this first immaterial consciousness, there is not anything, not even a little, not even so much as a moment of dissolution remaining; thus, it is 'nothing' (akiñcanaṃ). The state of that is 'nothingness' (ākiñcaññaṃ), the absence of the consciousness of the first immaterial sphere. That itself is the base, and so on, is similar to the previous.

ඔළාරිකාය සඤ්ඤාය අභාවතො, සුඛුමාය ච සඤ්ඤාය අත්ථිතාය නෙවස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස සඤ්ඤා අත්ථි, නාපි අසඤ්ඤං අවිජ්ජමානසඤ්ඤන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤං, චතුත්ථාරුප්පජ්ඣානං. දීඝං කත්වා පන ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤමෙව ආයතනං මනායතනධම්මායතනපරියාපන්නත්තාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. අථ වා සඤ්ඤාව විපස්සනාය ගොචරභාවං ගන්ත්වා නිබ්බෙදජනනසඞ්ඛාතස්ස පටුසඤ්ඤාකිච්චස්ස අභාවතො නෙවසඤ්ඤා ච උණ්හොදකෙ තෙජොධාතු විය සඞ්ඛාරාවසෙසසුඛුමභාවෙන විජ්ජමානත්තා න අසඤ්ඤාති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා, සා එව ආයතනං ඉමස්ස සසම්පයුත්තධම්මස්ස ඣානස්ස නිස්සයාදිභාවතොති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. සඤ්ඤාවසෙන චෙත්ථ ඣානූපලක්ඛණං නිදස්සනමත්තං. වෙදනාදයොපි හි තස්මිං ඣානෙ නෙවවෙදනානාවෙදනාදිකායෙවාති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙන සම්පයුත්තං කුසලචිත්තං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනකුසලචිත්තං. පි-සද්දෙන චෙත්ථ ආරම්මණප්පටිපදාමිස්සකනයවසෙන සොළසක්ඛත්තුකදෙසනං (ධ. ස. 265-268), අඤ්ඤම්පි ච පාළියං ආගතනයභෙදං සඞ්ගණ්හාති.

Due to the absence of gross perception and the presence of subtle perception, for this state there is neither perception nor an absence of perception—thus, 'neither-perception-nor-non-perception,' the fourth formless jhāna. However, the term is stated as 'nevasaññānāsaññā' with a long vowel. 'Neither-perception-nor-non-perception' itself is a base because it is included within the mind-base and the dhamma-base; hence, the 'base of neither-perception-nor-non-perception.' Alternatively, perception, having become an object for insight, is 'not perception' as it lacks the function of sharp perception which generates revulsion; and it is 'not non-perception' as it still exists in a subtle state as a remainder of formations, like the heat element in warm water. Therefore, it is 'neither-perception-nor-non-perception.' That itself is the base for this jhāna with its associated states, being its support, and so on; hence, the 'base of neither-perception-nor-non-perception.' Here, the characterization of the jhāna by way of perception is merely an illustration, for in that jhāna, feeling and other factors are also of the nature of 'neither-feeling-nor-non-feeling,' and so on. The wholesome consciousness associated with the base of neither-perception-nor-non-perception is the 'wholesome consciousness of the base of neither-perception-nor-non-perception.' By the particle 'pi' here is included the teaching in sixteen instances by way of the method mixing object and practice, as well as other distinctions of method found in the Pāli canon.

30. ආරම්මණානං අතික්කමිතබ්බානං, කසිණාකාසවිඤ්ඤාණතදභාවසඞ්ඛාතානං ආලම්බිතබ්බානඤ්ච ආකාසාදිචතුන්නං ගොචරානං පභෙදෙන ආරුප්පමානසං චතුබ්බිධං හොති. තඤ්හි යථාක්කමං පඤ්චමජ්ඣානාරම්මණං කසිණනිමිත්තං අතික්කම්ම තදුග්ඝාටෙන ලද්ධං ආකාසමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තත්ථ පවත්තං විඤ්ඤාණමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තදභාවභූතං අකිඤ්චනභාවමාලම්බිත්වා තම්පි අතික්කම්ම තත්ථ පවත්තං තතියාරුප්පවිඤ්ඤාණමාලම්බිත්වා [Pg.97] පවත්තති, න පන රූපාවචරකුසලං විය පුරිමපුරිමඅඞ්ගාතික්කමවසෙන පුරිමපුරිමස්සාපි ආරම්මණං ගහෙත්වා. තෙනාහු ආචරියා –

30. The immaterial mind is fourfold by the distinction of its objects: the four domains beginning with space which are to be taken as object, and the objects to be transcended, namely the kasiṇa, space, consciousness, and the absence of that. For it proceeds by successively transcending the kasiṇa sign, which is the object of the fifth jhāna, then taking as object the space attained by its removal; then transcending that too and taking as object the consciousness occurring there; then transcending that too and taking as object the state of nothingness, which is the absence of that; then transcending that too and taking as object the consciousness of the third formless sphere occurring there. However, unlike the wholesome consciousness of the fine-material sphere, it does not take the previous objects by successively transcending the earlier factors. Therefore, the teachers said:

‘‘ආරම්මණාතික්කමතො, චතස්සොපි භවන්තිමා;

අඞ්ගාතික්කමමෙතාසං, න ඉච්ඡන්ති විභාවිනො’’ති;

(ධ. ස. අට්ඨ. 268);

“Through transcending the object, these four arise; the discerning do not accept the transcending of their factors.”

අරූපාවචරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of consciousness pertaining to the immaterial sphere is concluded.

සොභනචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of beautiful consciousness is concluded.

ලොකුත්තරචිත්තවණ්ණනා

Exposition of Supramundane Consciousness

31. ඉදානි ලොකුත්තරකුසලං චතුමග්ගයොගතො, ඵලඤ්ච තදනුරූපප්පවත්තියා චතුධා විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සොතාපත්තිමග්ගචිත්ත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. නිබ්බානං පතිසවනතො උපගමනතො, නිබ්බානමහාසමුද්දනින්නතාය සොතසදිසත්තා වා ‘‘සොතො’’ති වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, තස්ස ආපත්ති ආදිතො පජ්ජනං පාපුණනං පඨමසමන්නාගමො සොතාපත්ති ආ-උපසග්ගස්ස ආදිකම්මනි පවත්තනතො. නිබ්බානං මග්ගෙති, නිබ්බානත්ථිකෙහි වා මග්ගීයති, කිලෙසෙ මාරෙන්තො ගච්ඡතීති වා මග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං මග්ගචිත්තං, සොතාපත්තියා ලද්ධං මග්ගචිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං. අථ වා අරියමග්ගසොතස්ස ආදිතො පජ්ජනං එතස්සාති සොතාපත්ති, පුග්ගලො, තස්ස මග්ගො සොතාපත්තිමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තං.

31. Now, to show the supramundane wholesome consciousness divided fourfold according to its connection with the four paths, and the fruit consciousness divided fourfold according to its corresponding occurrence, it is said: 'stream-entry path consciousness,' and so on. The Noble Eightfold Path is called the 'stream' (sota) because it flows towards and approaches Nibbāna, or because, like a stream, it is inclined towards the great ocean of Nibbāna. Its attainment (āpatti)—the initial entering, reaching, and first association—is 'stream-entry' (sotāpatti), because the prefix 'ā-' functions in the sense of 'beginning.' The path (magga) leads to Nibbāna, or is sought by those who desire Nibbāna, or it proceeds while destroying the defilements. The consciousness associated with that is 'path consciousness.' The path consciousness obtained through stream-entry is 'stream-entry path consciousness.' Alternatively, 'stream-entrant' (sotāpatti) refers to the person for whom there is the initial entering of the stream of the Noble Path; his path is the 'stream-entry path,' and the consciousness associated with it is 'stream-entry path consciousness.'

සකිං එකවාරං පටිසන්ධිවසෙන ඉමං මනුස්සලොකං ආගච්ඡතීති සකදාගාමී, ඉධ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී, ඉධ පත්වා තත්ථ පරිනිබ්බායී, තත්ථ පත්වා ඉධ පරිනිබ්බායී, ඉධ පත්වා තත්ථ නිබ්බත්තිත්වා ඉධ පරිනිබ්බායීති පඤ්චසු සකදාගාමීසු පඤ්චමකො ඉධාධිප්පෙතො. සො හි ඉතො [Pg.98] ගන්ත්වා පුන සකිං ඉධ ආගච්ඡතීති. තස්ස මග්ගො සකදාගාමිමග්ගො. කිඤ්චාපි මග්ගසමඞ්ගිනො තථාගමනාසම්භවතො ඵලට්ඨොයෙව සකදාගාමී නාම, තස්ස පන කාරණභූතො පුරිමුප්පන්නො මග්ගො මග්ගන්තරාවච්ඡෙදනත්ථං ඵලට්ඨෙන විසෙසෙත්වා වුච්චති ‘‘සකදාගාමිමග්ගො’’ති. එවං අනාගාමිමග්ගොති. සකදාගාමිමග්ගෙන සම්පයුත්තං චිත්තං සකදාගාමිමග්ගචිත්තං.

A once-returner (sakadāgāmī) is one who comes to this human world once by way of rebirth. Of the five kinds of once-returners, the fifth is intended here: one who, having attained the path here, attains final Nibbāna here; one who, having attained the path there, attains final Nibbāna there; one who, having attained the path here, attains final Nibbāna there; one who, having attained the path there, attains final Nibbāna here; and one who, having attained the path here, is reborn there, and attains final Nibbāna here. For that one, after going from here, comes here again once. Their path is the once-returner path. Although it is only the one established in the fruition who is called a once-returner—since such a returning is impossible for one endowed with the path—nevertheless, the path that arose earlier, being its cause, is called the 'once-returner path' by qualifying it with the fruition-state in order to distinguish it from other paths. Thus also for the non-returner path. The consciousness associated with the once-returner path is once-returner path consciousness.

පටිසන්ධිවසෙන ඉමං කාමධාතුං න ආගච්ඡතීති අනාගාමී, තස්ස මග්ගො අනාගාමිමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අනාගාමිමග්ගචිත්තං. අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන පූජාවිසෙසං අරහතීති අරහා, අථ වා කිලෙසසඞ්ඛාතා අරයො, සංසාරචක්කස්ස වා අරා කිලෙසා හතා අනෙනාති අරහා, පාපකරණෙ රහාභාවතො වා අරහා, අට්ඨමකො අරියපුග්ගලො, තස්ස භාවො අරහත්තං, චතුත්ථඵලස්සෙතං අධිවචනං, තස්ස ආගමනභූතො මග්ගො අරහත්තමග්ගො, තෙන සම්පයුත්තං චිත්තං අරහත්තමග්ගචිත්තං.

A non-returner (anāgāmī) is one who does not come to this sense-sphere (kāmadhātu) by way of rebirth. Their path is the non-returner path, and the consciousness associated with it is non-returner path consciousness. An arahant is one who is worthy of special veneration due to being the foremost recipient of offerings. Alternatively, an arahant is one by whom the enemies (ari) called defilements have been destroyed, or by whom the spokes (ara) of the wheel of saṃsāra, which are the defilements, have been destroyed. Or, an arahant is so called because of the absence of secrecy in the doing of evil (pāpakaraṇe rahābhāvato). The arahant is the eighth noble person. Their state is arahantship, which is a designation for the fourth fruition. The path that is the means of its attainment is the arahant path, and the consciousness associated with it is arahant path consciousness.

පි-සද්දෙන එකෙකස්ස මග්ගස්ස නයසහස්සවසෙන චතුන්නං චතුසහස්සභෙදං සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 206; විභ. අට්ඨ. 206-214) ආගතං සට්ඨිසහස්සභෙදං නයං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන අනෙකවිධත්තම්පි සඞ්ගණ්හාති. තත්ථායං නයසහස්සමත්තපරිදීපනා, කථං? සොතාපත්තිමග්ගො තාව ඣානනාමෙන පටිපදාභෙදං අනාමසිත්වා කෙවලං සුඤ්ඤතො අප්පණිහිතොති ද්විධා විභත්තො, පුන පටිපදාචතුක්කෙන යොජෙත්වා පච්චෙකං චතුධා විභත්තොති එවං ඣානනාමෙන දසධා විභත්තො. තථා මග්ගසතිපට්ඨානසම්මප්පධානඉද්ධිපාදඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගසච්චසමථධම්මඛන්ධආයතනධාතුආහාරඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාචිත්තනාමෙහිපි පච්චෙකං දසදසාකාරෙහි විභත්තො තථා තථා බුජ්ඣනකානං පුග්ගලානං වසෙන. තස්මා [Pg.99] ඣානවසෙන දසමග්ගාදීනං එකූනවීසතියා වසෙන දස දසාති වීසතියා ඨානෙසු ද්වෙ නයසතානි හොන්ති. පුන තානි චතූහි අධිපතීහි යොජෙත්වා පච්චෙකං චතුධා විභත්තානීති එවං අධිපතීහි අමිස්සෙත්වා ද්වෙ සතානි, මිස්සෙත්වා අට්ඨ සතානීති සොතාපත්තිමග්ගෙ නයසහස්සං හොති, තථා සකදාගාමිමග්ගාදීසුපි.

By the particle 'pi' (also), it includes the four-thousandfold division of the four paths, which is by way of a thousand methods for each path; the sixty-thousandfold method that comes in the Analysis of the Truths (Vibh. 206; Vibh. Aṭṭha. 206-214); and also the manifold nature according to the method stated below. Herein is a mere indication of a thousand methods of analysis. How so? Firstly, the stream-entry path, without considering the distinctions of practice by way of jhāna, is divided twofold as simply void and signless. Then, combining with the fourfold practice, each is further divided fourfold; thus, it is divided tenfold by way of jhāna. Similarly, according to the types of individuals who awaken in such ways, the path is also divided into ten aspects each by the names of: path, foundations of mindfulness, right strivings, bases of psychic power, faculties, powers, enlightenment factors, truths, calming, divisions of the Dhamma, sense bases, elements, nutriments, contact, feeling, perception, volition, and consciousness. Thus, by way of jhāna there are ten paths, and by way of the other nineteen categories there are ten each, making two hundred methods in twenty places. Further, when these are combined with the four dominants, they are each divided fourfold. Thus, there are two hundred methods without combining and eight hundred with combining, making a thousand methods for the path of stream-entry. The same applies to the paths of once-returning and so on.

32. සොතාපත්තියා ලද්ධං, සොතාපත්තිස්ස වා ඵලචිත්තං විපාකභූතං චිත්තං සොතාපත්තිඵලචිත්තං. අරහත්තඤ්ච තං ඵලචිත්තඤ්චාති අරහත්තඵලචිත්තං.

32. The consciousness obtained by stream-entry, or the fruition-consciousness of a stream-enterer—a consciousness that is a resultant—is stream-entry fruition-consciousness. The fruition-consciousness that is arahantship is arahantship fruition-consciousness.

34. චතුමග්ගප්පභෙදෙනාති ඉන්ද්‍රියානං අපාටවපාටවතරතමභෙදෙන භින්නසාමත්ථියතාය සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසානං නිරවසෙසප්පහානං කාමරාගබ්‍යාපාදානං තනුභාවාපාදනං තෙසමෙව නිරවසෙසප්පහානං රූපාරූපරාගමානුද්ධච්චාවිජ්ජානං අනවසෙසප්පහානන්ති එවං සංයොජනප්පහානවසෙන චතුබ්බිධානං සොතාපත්තිමග්ගාදීනං අට්ඨඞ්ගිකමග්ගානං සම්පයොගභෙදෙන චතුමග්ගසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරකුසලං චතුධා හොති, විපාකං පන තස්සෙව කුසලස්ස ඵලත්තා තදනුරූපතො තථා චතුධාති එවං අනුත්තරං අත්තනො උත්තරිතරාභාවෙන අනුත්තරසඞ්ඛාතං ලොකුත්තරං චිත්තං අට්ඨධා මතන්ති යොජනා.

34. By 'with the division of the four paths' is meant: The supramundane wholesome consciousness, known as the four paths, is fourfold. This is due to the difference in association with the eightfold path of the four types of paths—beginning with the stream-entry path—which have differing capacities based on the varying degrees of dullness and sharpness of the faculties, and are distinguished by way of abandoning the fetters as follows: the complete abandonment of identity view, doubt, and clinging to rites and rituals; the attenuation of sensual desire and ill will; the complete abandonment of these same two; and the complete abandonment of desire for the form and formless realms, conceit, restlessness, and ignorance. The resultant, however, being the fruit of that wholesome consciousness, is correspondingly also fourfold. Thus, the supramundane consciousness, called 'unsurpassed' due to the absence of anything superior to it, is understood as eightfold. This is the proper construing of the text.

කිරියානුත්තරස්ස පන අසම්භවතො ද්වාදසවිධතා න වුත්තා. කස්මා පන තස්ස අසම්භවොති? මග්ගස්ස එකචිත්තක්ඛණිකත්තා. යදි හි මග්ගචිත්තං පුනප්පුනං උප්පජ්ජෙය්‍ය, තදුප්පත්තියා කිරියභාවො සක්කා වත්තුං. තං පන කිලෙසසමුච්ඡෙදකවසෙනෙව උපලභිතබ්බතො එකවාරප්පවත්තෙනෙව ච තෙන අසනිසම්පාතෙන විය තරුආදීනං සමූලවිද්ධංසනස්ස තංතංකිලෙසානං අච්චන්තං අප්පවත්තියා සාධිතත්තා පුන උප්පජ්ජමානෙපි කාතබ්බාභාවතො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථඤ්ච ඵලසමාපත්තියා එව [Pg.100] නිබ්බානාරම්මණවසෙන පවත්තනතො න කදාචි සෙක්ඛානං අසෙක්ඛානං වා උප්පජ්ජති. තස්මා නත්ථි සබ්බථාපි ලොකුත්තරකිරියචිත්තන්ති.

However, the twelvefold classification is not mentioned because an unsurpassed functional consciousness is impossible. And why is it impossible? Because the path lasts for a single mind-moment. If the path-consciousness were to arise repeatedly, its functional nature could be asserted on account of that repeated arising. But since it is to be attained only for the purpose of eradicating the defilements, and since by its single occurrence—like the utter destruction of trees, roots and all, by a lightning strike—the complete non-arising of the respective defilements is accomplished, there is nothing further for it to do even if it were to arise again. Moreover, for the sake of dwelling happily in this very life, it is the fruition-attainment that occurs with Nibbāna as its object. Therefore, it never arises for trainees or adepts. Thus, there is absolutely no supramundane functional consciousness.

ලොකුත්තරචිත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of Supramundane Consciousness is concluded.

චිත්තගණනසඞ්ගහවණ්ණනා

The Exposition of the Enumeration and Compilation of Consciousness

35. ‘‘ද්වාදසාකුසලානෙව’’න්ත්‍යාදි යථාවුත්තානං චතුභූමිකචිත්තානං ගණනසඞ්ගහො.

35. 'Twelve unwholesome consciousnesses alone,' etc., is the enumeration and compilation of the consciousnesses of the four planes, as stated previously.

36. එවං ජාතිවසෙන සඞ්ගහං දස්සෙත්වා පුන භූමිවසෙන දස්සෙතුං ‘‘චතුපඤ්ඤාසධා කාමෙ’’ත්‍යාදි වුත්තං. කාමෙ භවෙ චිත්තානි චතුපඤ්ඤාසධා ඊරයෙ, රූපෙ භවෙ පන්නරස ඊරයෙ, ආරුප්පෙ භවෙ ද්වාදස ඊරයෙ, අනුත්තරෙ පන නවවිධෙ ධම්මසමුදායෙ චිත්තානි අට්ඨධා ඊරයෙ, කථෙය්‍යාත්‍යත්ථො. එත්ථ ච කාමතණ්හාදිවිසයභාවෙන කාමභවාදිපරියාපන්නානි චිත්තානි සකසකභූමිතො අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානානිපි කාමභවාදීසු චිත්තානීති වුත්තානි, යථා මනුස්සිත්ථියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තොපි තිරච්ඡානගතො තිරච්ඡානයොනිපරියාපන්නත්තා තිරච්ඡානෙස්වෙව සඞ්ගය්හති. කත්ථචි අපරියාපන්නානි නවවිධලොකුත්තරධම්මසමූහෙකදෙසභූතානි ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ත්‍යාදීසු විය අනුත්තරෙ චිත්තානීති වුත්තානි. අථ වා ‘‘කාමෙ, රූපෙ’’ති ච උත්තරපදලොපනිද්දෙසො. අරූපෙ භවානි ආරුප්පානි. නත්ථි එතෙසං උත්තරං චිත්තන්ති අනුත්තරානීති උපයොගබහුවචනවසෙන කාමෙ කාමාවචරානි චිත්තානි චතුපඤ්ඤාසධා ඊරයෙ, රූපෙ රූපාවචරානි චිත්තානි පන්නරස ඊරයෙ, ආරුප්පෙ ආරුප්පානි චිත්තානි ද්වාදස ඊරයෙ. අනුත්තරෙ ලොකුත්තරානි චිත්තානි අට්ඨධා ඊරයෙති එවමෙත්ථ සම්බන්ධො දට්ඨබ්බො.

36. Having thus shown the compilation according to class, to show it again according to plane, it is said: 'Fifty-fourfold in the sensual sphere,' etc. In the sensual sphere (kāme bhave), consciousnesses are said to be fifty-fourfold; in the fine-material sphere (rūpe bhave), fifteenfold; in the formless sphere (āruppe bhave), twelvefold. But in the unsurpassed (anuttare)—that is, in the ninefold collection of phenomena—consciousnesses are said to be eightfold. This is the meaning. Here, consciousnesses pertaining to the sensual sphere, etc., by virtue of having sensual craving, etc., as their object, are called 'consciousnesses of the sensual sphere, etc.' even when they occur outside their respective planes. This is just as a creature conceived in the womb of a human female, if it is an animal, is classified among animals because it belongs to the animal realm. The supramundane consciousnesses, which are not included in any plane and are a part of the ninefold collection of supramundane phenomena, are said to be 'in the unsurpassed' in the same way as one says 'branches on a tree.' Alternatively, 'in the sensual' (kāme) and 'in the fine-material' (rūpe) are instances of ellipsis of the subsequent term. Those pertaining to the formless sphere are formless-sphere consciousnesses (āruppāni). There is no consciousness superior to these, hence they are 'unsurpassed' (anuttarāni). By way of the plural of application, the connection here should be understood thus: in the sensual sphere, sensual-sphere consciousnesses are said to be fifty-fourfold; in the fine-material sphere, fine-material-sphere consciousnesses are fifteenfold; in the formless sphere, formless-sphere consciousnesses are twelvefold; in the unsurpassed, supramundane consciousnesses are said to be eightfold.

37. ඉත්ථං [Pg.101] යථාවුත්තෙන ජාතිභෙදභින්නචතුභූමිකචිත්තභෙදවසෙන එකූනනවුතිප්පභෙදං කත්වා මානසං චිත්තං විචක්ඛණා විසෙසෙන අත්ථචක්ඛණසභාවා පණ්ඩිතා විභජන්ති. අථ වා එකවීසසතං එකුත්තරවීසාධිකං සතං විභජන්ති.

37. Thus, the wise—the discerning, who by nature are skilled in seeing the meaning—classify the mind, or consciousness, as eighty-ninefold, according to the previously stated division of consciousness into four planes as distinguished by class. Alternatively, they classify it as one hundred and twenty-one.

චිත්තගණනසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Enumeration and Compilation of Consciousness is concluded.

විත්ථාරගණනවණ්ණනා

The Exposition of the Detailed Enumeration

38. ඣානඞ්ගවසෙන පඨමජ්ඣානසදිසත්තා පඨමජ්ඣානඤ්ච තං සොතාපත්තිමග්ගචිත්තඤ්චෙති පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තං. පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානපුග්ගලජ්ඣාසයෙසුපි, හි අඤ්ඤතරවසෙන තංතංඣානසදිසත්තා විතක්කාදිඅඞ්ගපාතුභාවෙන චත්තාරොපි මග්ගා පඨමජ්ඣානාදිවොහාරං ලභන්තා පච්චෙකං පඤ්චධා විභජන්ති. තෙනාහ ‘‘ඣානඞ්ගයොගභෙදෙනා’’ත්‍යාදි, තත්ථ පඨමජ්ඣානාදීසු යං යං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො තතො වුට්ඨාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා පවත්තා, තං පාදකජ්ඣානං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය පදට්ඨානභාවතො. යං යං ඣානං සම්මසන්තස්ස සා පවත්තා, තං සම්මසිතජ්ඣානං. ‘‘අහො වත මෙ පඨමජ්ඣානසදිසො මග්ගො පඤ්චඞ්ගිකො, දුතියජ්ඣානාදීසු වා අඤ්ඤතරසදිසො චතුරඞ්ගාදිභෙදො මග්ගො භවෙය්‍යා’’ති එවං යොගාවචරස්ස උප්පන්නජ්ඣාසයො පුග්ගලජ්ඣාසයො නාම.

38. Because of its resemblance to the first jhāna by way of the jhāna factors, it is both the first jhāna and that stream-entry path-consciousness, and so is called the first-jhāna-stream-entry-path-consciousness. Indeed, in the case of the basis-jhāna (pādakajjhāna), the contemplated-jhāna (sammasitajjhāna), and the individual's inclination (puggalajjhāsaya), due to their resemblance to that particular jhāna in some way, and the manifestation of factors like initial thought (vitakka) and so on, all four paths attain designations such as the first jhāna, etc., and are each divided into five ways. Therefore, it is said: 'By the distinction of the combination of jhāna factors,' etc. Herein, in the first jhāna, etc., whichever jhāna one attains and emerges from in order to contemplate formations, and for whom the insight leading to emergence (vuṭṭhānagāminivipassanā) occurs, that is the basis-jhāna because it serves as the foundation for the insight leading to emergence. While contemplating whichever jhāna that insight arises, that is the contemplated-jhāna. The thought arises in the meditator: 'Oh, may my path, with five factors, be similar to the first jhāna; or in the second jhāna, etc., may my path, with its distinctions of four factors and so on, be similar.' Such an inclination arising in the meditator is called the individual's inclination.

තත්ථ යෙන පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තස්ස සො මග්ගො පඨමජ්ඣානාදීසු තංතංපාදකජ්ඣානසදිසො හොති. සචෙ පන විපස්සනාපාදකං කිඤ්චි ඣානං නත්ථි, කෙවලං පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරං ඣානං සම්මසිත්වා [Pg.102] මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තස්ස සො සම්මසිතජ්ඣානසදිසො හොති. යදා පන යං කිඤ්චි ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය අඤ්ඤතරං සම්මසිත්වා මග්ගො උප්පාදිතො හොති, තදා පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන ද්වීසු අඤ්ඤතරසදිසො හොති. සචෙ පන පුග්ගලස්ස තථාවිධො අජ්ඣාසයො නත්ථි, හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො වුට්ඨාය උපරූපරිඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො පාදකජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා සම්මසිතජ්ඣානසදිසො හොති. උපරූපරිඣානතො පන වුට්ඨාය හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානධම්මෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගො සම්මසිතජ්ඣානං අනපෙක්ඛිත්වා පාදකජ්ඣානසදිසො හොති. හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො හි උපරූපරිඣානං බලවතරන්ති. වෙදනානියමො පන සබ්බත්ථාපි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනානියමෙන හොති. තථා සුක්ඛවිපස්සකස්ස සකලජ්ඣානඞ්ගනියමො. තස්ස හි පාදකජ්ඣානාදීනං අභාවෙන තෙසං වසෙන නියමාභාවතො විපස්සනානියමෙන පඤ්චඞ්ගිකොව මග්ගො හොතීති. අපිච සමාපත්තිලාභිනොපි ඣානං පාදකං අකත්වා පකිණ්ණකසඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා උප්පාදිතමග්ගොපි විපස්සනානියමෙනෙව පඤ්චඞ්ගිකොව හොතීති අයමෙත්ථ අට්ඨකථාදිතො උද්ධටො විනිච්ඡයසාරො. ථෙරවාදදස්සනාදිවසප්පවත්තො පන පපඤ්චො අට්ඨකථාදීසු වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බත්ථාපි විත්ථාරනයො තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙන ගහෙතබ්බො. ගන්ථභීරුකජනානුග්ගහත්ථං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපකථා අධිප්පෙතා.

Herein, when one attains any of the first jhāna, etc., emerges from it, contemplates the miscellaneous formations, and the path is produced, that path corresponds to the jhāna that served as its basis among the first jhāna, etc. However, if there is no jhāna serving as the basis for insight, and the path is produced solely from contemplating any of the first jhāna, etc., then that path corresponds to the jhāna that was contemplated. But when one attains any jhāna, emerges from it, and contemplates another, and the path is produced, then, depending on the individual’s inclination, the path corresponds to either of the two. If the individual has no such inclination, then when emerging from lower and lower jhānas and contemplating the qualities of higher and higher jhānas, the path that is produced, disregarding the basis-jhāna, corresponds to the contemplated-jhāna. Conversely, when emerging from higher and higher jhānas and contemplating the qualities of lower and lower jhānas, the path that is produced, disregarding the contemplated-jhāna, corresponds to the basis-jhāna, for higher jhānas are stronger than lower ones. The rule regarding feeling, however, is determined in all cases by the rule of insight leading to emergence. Similarly, for a dry-insight meditator, the rule regarding all the jhāna factors applies, for due to the absence of basis-jhāna, etc., there is no fixed rule based on them; thus, by the rule of insight, the path has only five factors. Moreover, even for one who has attained the attainments, if the path is produced from contemplating miscellaneous formations without making a jhāna the basis, then, by the rule of insight, the path has only five factors. This is the essence of the decision extracted from the commentaries here. The elaboration on the views of the Theravāda tradition and so forth should be understood according to the method stated in the commentaries. As explained here, the detailed method should be applied in all cases according to the approach mentioned in each context. However, this concise explanation is intended for the benefit of those who fear lengthy treatises.

42. යථා රූපාවචරං චිත්තං පඨමාදිපඤ්චවිධඣානභෙදෙන ගය්හති ‘‘පඨමජ්ඣාන’’න්ත්‍යාදිනා වුච්චති, තථා අනුත්තරම්පි චිත්තං ‘‘පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්ත’’න්ත්‍යාදිනා ගය්හති. ආරුප්පඤ්චාපි උපෙක්ඛෙකග්ගතායොගෙන අඞ්ගසමතාය පඤ්චමජ්ඣානෙ ගය්හති, පඤ්චමජ්ඣානවොහාරං ලභතීත්‍යත්ථො. අථ වා [Pg.103] රූපාවචරං චිත්තං අනුත්තරඤ්ච පඨමාදිඣානභෙදෙ ‘‘පඨමජ්ඣානකුසලචිත්තං, පඨමජ්ඣානසොතාපත්තිමග්ගචිත්තන්ත්‍යාදිනා යථා ගය්හති, තථා ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ඣානෙ ගය්හතීති යොජනා. ආචරියස්සාපි හි අයමෙව යොජනා අධිප්පෙතාති දිස්සති නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ උජුකමෙව තථා වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

42. Just as fine-material-sphere consciousness is included in the fivefold division of the first jhāna and so on, and is called 'first jhāna,' etc., so too supramundane consciousness is included as 'first-jhāna-stream-entry-path-consciousness,' etc. The immaterial (āruppa) is also included in the fifth jhāna due to the combination of equanimity and one-pointedness and the sameness of its factors, thus acquiring the designation of the fifth jhāna—this is the meaning. Alternatively, just as fine-material-sphere consciousness and supramundane consciousness are included in the divisions of the first jhāna and so on, as 'first jhāna wholesome consciousness,' 'first-jhāna-stream-entry-path-consciousness,' etc., so too the immaterial is included in the fifth jhāna—this is the connection. Indeed, it is seen that this very connection is intended by the teacher, as it is stated straightforwardly in the Nāmarūpapariccheda. For it is stated there—

‘‘රූපාවචරචිත්තානි, ගය්හන්තානුත්තරානි ච;

පඨමාදිඣානභෙදෙ, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ’’ති. (නාම. පරි. 24);

The form-sphere consciousnesses are included, and the supramundane ones too, in the divisions of the first jhāna and so on; and the immaterial also in the fifth.

තස්මාති යස්මා රූපාවචරං විය අනුත්තරම්පි පඨමාදිඣානභෙදෙ ගය්හති, ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ගය්හති, යස්මා වා ඣානඞ්ගයොගභෙදෙන එකෙකං පඤ්චධා කත්වා අනුත්තරං චිත්තං චත්තාලීසවිධන්ති වුච්චති, රූපාවචරලොකුත්තරානි විය ච පඨමාදිඣානභෙදෙ, තථා ආරුප්පඤ්චාපි පඤ්චමෙ ගය්හති, තස්මා පඨමාදිකමෙකෙකං ඣානං ලොකියං තිවිධං, ලොකුත්තරං අට්ඨවිධන්ති එකාදසවිධං. අන්තෙ තු ඣානං තෙවීසතිවිධං තිවිධරූපාවචරද්වාදසවිධඅරූපාවචරඅට්ඨලොකුත්තරවසෙනාත්‍යත්ථො.

Therefore, since the supramundane, like the fine-material-sphere, is included in the divisions of the first jhāna and so on, and the immaterial is also included in the fifth jhāna; or since the supramundane consciousness is called forty-fold by dividing each into five based on the distinction of the combination of jhāna factors, and just as the fine-material-sphere and supramundane are included in the divisions of the first jhāna and so on, so too the immaterial is included in the fifth jhāna; therefore, each of the first jhānas and so on is threefold as mundane and eightfold as supramundane, thus making it elevenfold. But the final jhāna is twenty-threefold, that is, by way of the threefold fine-material-sphere, twelvefold immaterial-sphere, and eightfold supramundane—this is the meaning.

43. පාදකජ්ඣානාදිවසෙන ගණනවුඩ්ඪි කුසලවිපාකෙස්වෙව සම්භවතීති තෙසමෙව ගණනං එකවීසසතගණනාය අඞ්ගභාවෙන දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සත්තතිංසා’’ත්‍යාදි.

43. The increase in counting through the basis-jhānas, etc., occurs only in wholesome and resultant consciousnesses. Therefore, showing that their counting is a component of the one-hundred-and-twenty-one-fold counting, he said: 'Thirty-seven,' etc.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Thus in the Abhidhammatthavibhāvinī, the commentary on the Abhidhammatthasaṅgaha,

චිත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Chapter of Consciousness is concluded.

2. චෙතසිකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

2. The Commentary on the Chapter of Mental Factors

සම්පයොගලක්ඛණවණ්ණනා

The Commentary on the Characteristic of Conjunction

1. එවං [Pg.104] තාව චිත්තං භූමිජාතිසම්පයොගසඞ්ඛාරඣානාරම්මණමග්ගභෙදෙන යථාරහං විභජිත්වා ඉදානි චෙතසිකවිභාගස්ස අනුප්පත්තත්තා පඨමං තාව චතුබ්බිධසම්පයොගලක්ඛණසන්දස්සනවසෙන චෙතසිකලක්ඛණං ඨපෙත්වා, තදනන්තරං අඤ්ඤසමානඅකුසලසොභනවසෙන තීහි රාසීහි චෙතසිකධම්මෙ උද්දිසිත්වා, තෙසං සොළසහාකාරෙහි සම්පයොගං, තෙත්තිංසවිධෙන සඞ්ගහඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එකුප්පාදනිරොධා චා’’ත්‍යාදි ආරද්ධං. චිත්තෙන සහ එකතො උප්පාදො ච නිරොධො ච යෙසං තෙ එකුප්පාදනිරොධා. එකං ආලම්බණඤ්ච වත්ථු ච යෙසං තෙ එකාලම්බණවත්ථුකා. එවං චතූහි ලක්ඛණෙහි චෙතොයුත්තා චිත්තෙන සම්පයුත්තා ද්විපඤ්ඤාස ලක්ඛණා ධාරණතො ධම්මා නියතයොගිනො, අනියතයොගිනො ච චෙතසිකා මතා.

1. Having thus far classified consciousness appropriately according to its distinctions of planes, classes, conjunctions, formations, jhānas, objects, and paths, and since it is now the turn for the classification of mental factors, first, the characteristic of mental factors is established by showing the fourfold characteristic of association. Next, after the mental phenomena are designated in three groups—common, unwholesome, and beautiful—the section beginning with 'having one arising and cessation' is introduced to show their association in sixteen ways and their inclusion in thirty-three ways. Those that have one arising and cessation together with consciousness are called 'having one arising and cessation.' Those that have one object and base are called 'having one object and base.' Thus, the fifty-two phenomena, conjoined with consciousness and possessing these four characteristics, are considered mental factors—some invariably associated and others variably associated.

තත්ථ යදි එකුප්පාදමත්තෙනෙව චෙතොයුත්තාති අධිප්පෙතා, තදා චිත්තෙන සහ උප්පජ්ජමානානං රූපධම්මානම්පි චෙතොයුත්තතා ආපජ්ජෙය්‍යාති එකනිරොධග්ගහණං. එවම්පි චිත්තානුපරිවත්තිනො විඤ්ඤත්තිද්වයස්ස පසඞ්ගො නසක්කා නිවාරෙතුං, තථා ‘‘එකතො උප්පාදො වා නිරොධො වා එතෙසන්ති එකුප්පාදනිරොධා’’ති පරිකප්පෙන්තස්ස පුරෙතරමුප්පජ්ජිත්වා චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ නිරුජ්ඣමානානම්පි රූපධම්මානන්ති එකාලම්බණග්ගහණං. යෙ එවං තිවිධලක්ඛණා, තෙ නියමතො එකවත්ථුයෙවාතිදස්සනත්ථං එකවත්ථුකග්ගහණන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

Herein, if it were intended that they are conjoined with consciousness merely by having a common arising, then the state of being conjoined with consciousness would apply even to material phenomena arising together with consciousness—hence the inclusion of 'common ceasing.' Even so, the implication for the two kinds of intimation, which follow upon consciousness, cannot be prevented. Similarly, for one who conceives, 'They are of common arising and ceasing because their arising or their ceasing is together,' even material phenomena that arise earlier and cease at the moment of the mind’s dissolution would be included—hence the inclusion of 'common object.' To show that those which thus have the threefold characteristic are, as a rule, of a single base, is the inclusion of 'common base.' Enough with excessive elaboration.

සම්පයොගලක්ඛණවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Characteristic of Conjunction is concluded.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකවණ්ණනා

The Commentary on the 'Common-to-Others' Mental Factors

2. කථන්ති [Pg.105] සරූපසම්පයොගාකාරානං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. ඵුසතීති ඵස්සො (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුදෙසවාරඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා), ස්වායං ඵුසනලක්ඛණො. අයඤ්හි අරූපධම්මොපි සමානො ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙනෙව පවත්තති, සා චස්ස ඵුසනාකාරප්පවත්ති අම්බිලඛාදකාදීනං පස්සන්තස්ස පරස්ස ඛෙළුප්පාදාදි විය දට්ඨබ්බා. වෙදයති ආරම්මණරසං අනුභවතීති වෙදනා, සා වෙදයිතලක්ඛණා. ආරම්මණරසානුභවනඤ්හි පත්වා සෙසසම්පයුත්තධම්මා එකදෙසමත්තෙනෙව රසං අනුභවන්ති, එකංසතො පන ඉස්සරවතාය වෙදනාව අනුභවති. තථා හෙසා ‘‘සුභොජනරසානුභවනකරාජා වියා’’ති වුත්තා. සුඛාදිවසෙන පනස්සා භෙදං සයමෙව වක්ඛති. නීලාදිභෙදං ආරම්මණං සඤ්ජානාති සඤ්ඤං කත්වා ජානාතීති සඤ්ඤා, සා සඤ්ජානනලක්ඛණා. සා හි උප්පජ්ජමානා දාරුආදීසු වඩ්ඪකිආදීනං සඤ්ඤාණකරණං විය පච්ඡා සඤ්ජානනස්ස කාරණභූතං ආකාරං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති. නිමිත්තකාරිකාය තාවෙතං යුජ්ජති, නිමිත්තෙන සඤ්ජානන්තියා පන කථන්ති? සාපි පුන අපරාය සඤ්ඤාය සඤ්ජානනස්ස නිමිත්තං ආකාරං ගහෙත්වා උප්පජ්ජතීති න එත්ථ කොචි අසම්භවො.

2. The question ‘How?’ is asked out of a desire to explain their individual natures and modes of association. “It touches, thus it is contact” (Dhammasaṅgaṇī Aṭṭhakathā 1, Dhammuddesavāra, Phassapañcamakarāsivaṇṇanā); this has the characteristic of touching. Even though it is an immaterial state, it occurs in the manner of touching an object. This occurrence in the manner of touching should be understood as being like the salivation of one who sees another eating sour fruits and so on. “It feels, that is, it experiences the taste of the object, thus it is feeling”; it has the characteristic of experiencing. For when the associated mental states reach the object, they experience its taste only partially, but feeling alone, with mastery, experiences it completely. Thus, it is said to be “like a king who enjoys the taste of a fine meal.” Its divisions—pleasant, painful, etc.—he himself will explain. “It perceives the object with its distinctions such as blue; it knows by making a mark, thus it is perception”; it has the characteristic of perceiving. For when it arises, it does so by grasping a feature that becomes a cause for subsequent recognition, just as carpenters and others mark timber. This is appropriate for a perception that makes a sign, but how does this apply to one that perceives by means of a sign? That too arises by grasping a feature that is a sign for a subsequent perception to recognize; thus, there is no impossibility here.

චෙතෙති අත්තනා සම්පයුත්තධම්මෙ ආරම්මණෙ අභිසන්දහති, සඞ්ඛතාභිසඞ්ඛරණෙ වා බ්‍යාපාරමාපජ්ජතීති චෙතනා. තථා හි අයමෙව අභිසඞ්ඛරණෙ පධානත්තා විභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනියෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධං විභජන්තෙන ‘‘සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා’’ති (සං. නි. 3.79) වත්වා ‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනා’’ත්‍යාදිනා (විභ. 21) නිද්දිට්ඨා. සා චෙතයිතලක්ඛණා, ජෙට්ඨසිස්සමහාවඩ්ඪකිආදයො විය සකිච්චපරකිච්චසාධිකාති දට්ඨබ්බං. එකග්ගතාවිතක්කවිචාරපීතීනං සරූපවිභාවනං හෙට්ඨා ආගතමෙව.

It intends, that is, it directs its associated states towards the object, or it engages in the activity of forming the conditioned—thus it is volition. Indeed, because of its prominence in formation, when the aggregate of formations is analyzed in the Suttanta section of the Vibhaṅga, after stating, “They form the formed, therefore they are formations” (Saṃyutta Nikāya 3.79), it is specified as “volition born of eye-contact,” and so on (Vibhaṅga 21). It has the characteristic of willing; it should be seen as accomplishing its own task and the tasks of others, like a chief disciple, a master carpenter, and so on. The explanation of the individual natures of one-pointedness, initial application, sustained application, and joy has already been given above.

ජීවන්ති [Pg.106] තෙන සම්පයුත්තධම්මාති ජීවිතං, තදෙව සහජාතානුපාලනෙ ආධිපච්චයොගෙන ඉන්ද්‍රියන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං, තං අනුපාලනලක්ඛණං උප්පලාදිඅනුපාලකං උදකං විය. කරණං කාරො, මනස්මිං කාරො මනසිකාරො, සො චෙතසො ආරම්මණෙ සමන්නාහාරලක්ඛණො. විතක්කො හි සහජාතධම්මානං ආරම්මණෙ අභිනිරොපනසභාවත්තා තෙ තත්ථ පක්ඛිපන්තො විය හොති, චෙතනා අත්තනා ආරම්මණග්ගහණෙන යථාරුළ්හෙ ධම්මෙපි තත්ථ තත්ථ නියොජෙන්තී බලනායකො විය හොති, මනසිකාරො තෙ ආරම්මණාභිමුඛං පයොජනතො ආජානීයානං පයොජනකසාරථි වියාති අයමෙතෙසං විසෙසො. ධම්මානඤ්හි තං තං යාථාවසරසලක්ඛණං සභාවතො පටිවිජ්ඣිත්වා භගවතා තෙ තෙ ධම්මා විභත්තාති භගවති සද්ධාය ‘‘එවං විසෙසා ඉමෙ ධම්මා’’ති ඔකප්පෙත්වා උග්ගහණපරිපුච්ඡාදිවසෙන තෙසං සභාවසමධිගමාය යොගො කරණීයො, න පන තත්ථ තත්ථ විප්පටිපජ්ජන්තෙහි සම්මොහො ආපජ්ජිතබ්බොති අයමෙත්ථ ආචරියානං අනුසාසනී. සබ්බෙසම්පි එකූනනවුතිචිත්තානං සාධාරණා නියමතො තෙසු උප්පජ්ජනතොති සබ්බචිත්තසාධාරණා නාම.

Associated states live by means of it, thus it is life; that very life, through its dominant influence in maintaining co-nascent states, is the life faculty. It has the characteristic of maintaining, like water maintaining a lotus and so on. Doing is action; action in the mind is attention. It has the characteristic of yoking the mind to an object. For initial application, by its nature of applying co-nascent states to an object, is like throwing them onto it; volition, by its own grasping of the object, is like an army commander deploying the states as they have arisen in various places; attention, by directing them towards the object, is like a charioteer yoking thoroughbreds—this is the distinction between them. For the Blessed One has classified these states after having thoroughly penetrated from their own nature their respective specific characteristics as they occur. Therefore, with faith in the Blessed One, one should resolve that “these states are indeed distinct,” and effort should be made to comprehend their true nature through learning, questioning, and so forth. But one should not fall into confusion by disagreeing here and there—this is the instruction of the teachers in this matter. They are called 'common to all consciousness' because they necessarily arise in all eighty-nine types of consciousness.

3. අධිමුච්චනං අධිමොක්ඛො, සො සන්නිට්ඨානලක්ඛණො, ආරම්මණෙ නිච්චලභාවෙන ඉන්දඛීලො විය දට්ඨබ්බො. වීරානං භාවො, කම්මං, විධිනා ඊරයිතබ්බං පවත්තෙතබ්බන්ති වා වීරියං, උස්සාහො, සො සහජාතානං උපත්ථම්භනලක්ඛණො. වීරියවසෙන හි තෙසං ඔලීනවුත්තිතා න හොති. එවඤ්ච කත්වා ඉමස්ස විතක්කාදීහි විසෙසො සුපාකටො හොති. ඡන්දනං ඡන්දො, ආරම්මණෙන අත්ථිකතා, සො කත්තුකාමතාලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘ආරම්මණග්ගහණෙ චෙතසො හත්ථප්පසාරණං වියා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1 යෙවාපනකවණ්ණනා) වුච්චති. දානවත්ථුවිස්සජ්ජනවසෙන [Pg.107] පවත්තකාලෙපි චෙස විස්සජ්ජිතබ්බෙන තෙන අත්ථිකොව ඛිපිතබ්බඋසූනං ගහණෙ අත්ථිකො ඉස්සාසො විය. සොභනෙසු තදිතරෙසු ච පකාරෙන කිණ්ණා විප්පකිණ්ණාති පකිණ්ණකා.

3. Deciding is decision; its characteristic is conclusiveness. It should be seen as unwavering on its object, like a city pillar. The state of heroes, their action, or that which should be roused and set in motion by way of method—that is energy. It is exertion, and its characteristic is the supporting of co-nascent states. For due to energy, those states are not sluggish. And thus the distinction between this and initial application, etc., becomes very clear. Willing is will; it is the need for an object. Its characteristic is the wish to act. Thus it is said: “Like the stretching forth of the hand of the mind to grasp an object.” Even when it occurs by way of giving a gift, it is a need for that which is to be given away, like an archer’s need to seize the arrows that are to be shot. Because they are strewn and scattered among beautiful and other states in various ways, they are called 'particulars'.

4. සොභනාපෙක්ඛාය ඉතරෙ, ඉතරාපෙක්ඛාය සොභනා ච අඤ්ඤෙ නාම, තෙසං සමානා න උද්ධච්චසද්ධාදයො විය අකුසලාදිසභාවායෙවාති අඤ්ඤසමානා.

4. They are 'other' in relation to the beautiful, and 'other' in relation to the unbeautiful. They are 'like' both, not being, like restlessness or faith, exclusively of an unwholesome or beautiful nature. Thus they are 'like others' (aññasamāna).

අඤ්ඤසමානචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the Ethically Variable Mental Factors is completed.

අකුසලචෙතසිකවණ්ණනා

Explanation of the Unwholesome Mental Factors

5. එවං තාව සබ්බචිත්තසාධාරණවසෙන, පකිණ්ණකවසෙන ච සොභනෙතරසභාවෙ තෙරස ධම්මෙ උද්දිසිත්වා ඉදානි හෙට්ඨා චිත්තවිභාගෙ නිද්දිට්ඨානුක්කමෙන අකුසලධම්මපරියාපන්නෙ පඨමං, තතො සොභනධම්මපරියාපන්නෙ ච දස්සෙතුං ‘‘මොහො’’ත්‍යාදි වුත්තං. අහෙතුකා පන ආවෙණිකධම්මා නත්ථීති න තෙ විසුං වුත්තා. ආරම්මණෙ මුය්හතීති මොහො, අඤ්ඤාණං, සො ආරම්මණසභාවච්ඡාදනලක්ඛණො. ආරම්මණග්ගහණවසප්පවත්තොපි හෙස තස්ස යථාසභාවප්පටිච්ඡාදනාකආරෙනෙව පවත්තති. න හිරීයති න ලජ්ජතීති අහිරිකො, පුග්ගලො, ධම්මසමූහො වා. අහිරිකස්ස භාවො අහිරික්කං, තදෙව අහිරිකං. න ඔත්තප්පතීති අනොත්තප්පං. තත්ථ ගූථතො ගාමසූකරො විය කායදුච්චරිතාදිතො අජිගුච්ඡනලක්ඛණං අහිරිකං, අග්ගිතො සලභො විය තතො අනුත්තාසලක්ඛණං අනොත්තප්පං. තෙනාහු පොරාණා –

5. Thus, having so far enumerated thirteen states that are of a nature other than exclusively beautiful—namely, by way of those common to all consciousness and the particulars—now, in order to show first the states included among the unwholesome, and then those included among the beautiful, in the sequence set forth previously in the analysis of consciousness, the text begins with 'delusion,' and so on. As for the rootless states, there are no unique factors pertaining to them, so they are not mentioned separately. One is deluded about the object, thus it is delusion; it is ignorance, which has the characteristic of concealing the intrinsic nature of the object. For even when it proceeds by way of apprehending an object, it operates precisely in the manner of concealing its true nature. One who is not ashamed, not abashed, is shameless, whether a person or a group of states. The state of the shameless is shamelessness. One who does not have moral dread is without moral dread. Herein, shamelessness has the characteristic of not being disgusted by bodily misconduct and so forth, like a village pig with filth. Lack of moral dread has the characteristic of not dreading it, like a moth with fire. Therefore, the ancients have said:

‘‘ජිගුච්ඡති නාහිරිකො, පාපා ගූථාව සූකරො;

න භායති අනොත්තප්පී, සලභො විය පාවකා’’ති.

“The shameless one is not disgusted by evil, as a pig is not by filth; the one without moral dread does not fear it, as a moth does not fear fire.”

උද්ධතස්ස [Pg.108] භාවො උද්ධච්චං, තං චිත්තස්ස අවූපසමලක්ඛණං පාසාණාභිඝාතසමුද්ධතභස්මං විය. ලුබ්භතීති ලොභො, සො ආරම්මණෙ අභිසඞ්ගලක්ඛණො මක්කටාලෙපො විය. චිත්තස්ස ආලම්බිතුකාමතාමත්තං ඡන්දො, ලොභො තත්ථ අභිගිජ්ඣනන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති මිච්ඡාභිනිවෙසලක්ඛණා දිට්ඨි. ඤාණඤ්හි ආරම්මණං යථාසභාවතො ජානාති, දිට්ඨි යථාසභාවං විජහිත්වා අයාථාවතො ගණ්හාතීති අයමෙතෙසං විසෙසො. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ත්‍යාදිනා මඤ්ඤතීති මානො, සො උණ්ණතිලක්ඛණො. තථා හෙස ‘‘කෙතුකම්‍යතාපච්චුපට්ඨානො’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 400) වුත්තො. දුස්සතීති දොසො, සො චණ්ඩික්කලක්ඛණො පහටාසීවිසො විය, ඉස්සතීති ඉස්සා, සා පරසම්පත්තිඋසූයනලක්ඛණා. මච්ඡරස්ස භාවො මච්ඡරියං, ‘‘මා ඉදං අච්ඡරියං අඤ්ඤෙසං හොතු, මය්හමෙව හොතූ’’ති පවත්තං වා මච්ඡරියං, තං අත්තසම්පත්තිනිගූහනලක්ඛණං. කුච්ඡිතං කතන්ති කුකතං. කතාකතදුච්චරිතසුචරිතං. අකතම්පි හි කුකත’’න්ති වොහරන්ති ‘‘යං මයා අකතං. තං කුකත’’න්ති. ඉධ පන කතාකතං ආරබ්භ උප්පන්නො විප්පටිසාරචිත්තුප්පාදො කුකතං, තස්ස භාවො කුක්කුච්චං, තං කතාකතදුච්චරිතසුචරිතානුසොචනලක්ඛණං. ථිනනං ථිනං, අනුස්සාහනාවසංසීදනවසෙන සංහතභාවො. මිද්ධනං මිද්ධං, විගතසාමත්ථියතා, අසත්තිවිඝාතො වා, තත්ථ ථිනං චිත්තස්ස අකම්මඤ්ඤතාලක්ඛණං, මිද්ධං වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්සාති අයමෙතෙසං විසෙසො. තථා හි පාළියං (ධ. ස. 1162-1163) ‘‘තත්ථ කතමං ථිනං? යා චිත්තස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා. තත්ථ කතමං මිද්ධං? යා කායස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා’’ත්‍යාදිනා ඉමෙසං නිද්දෙසො පවත්තො. නනු ච ‘‘කායස්සා’’ති වචනතො රූපකායස්සපි අකම්මඤ්ඤතා මිද්ධන්ති තස්ස රූපභාවොපි ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, තත්ථ තත්ථ ආචරියෙහි ආනීතකාරණවසෙනෙවස්ස [Pg.109] පටික්ඛිත්තත්තා. තථා හි මිද්ධවාදිමතප්පටික්ඛෙපනත්ථං තෙසං වාදනික්ඛෙපපුබ්බකං අට්ඨකථාදීසු බහුධා විත්ථාරෙන්ති ආචරියා. අයං පනෙත්ථ සඞ්ගහො –

The state of agitation is restlessness (uddhacca); it is characterized by the unsettledness of the mind, like ashes scattered by the impact of a stone. Greed (lobha) is that which clings; it is characterized by clinging to an object, like monkey-lime. Desire (chanda) is merely the mind's wish to take an object, while greed is coveting it—this is their distinction. Wrong view (diṭṭhi) is characterized by wrong adherence, thinking, 'This alone is true, all else is false.' For knowledge understands an object as it truly is, whereas wrong view abandons its true nature and grasps it wrongly—this is their distinction. Conceit (māna) is thinking, 'I am better,' and so forth; it is characterized by puffed-upness. Thus it is said, 'It has the manifestation of desiring prominence.' Hatred (dosa) is that which is corrupted; it is characterized by fierceness, like a struck venomous snake. Envy (issā) is that which envies; it is characterized by jealousy toward others' success. The state of the miserly is stinginess (macchariya); or stinginess is that which occurs with the thought, 'May this wonderful thing not be for others, may it be for me alone'—it is characterized by concealing one's own gains. What is badly done is a misdeed (kukata). It concerns misdeeds and good deeds, done and not done. For even what is not done is spoken of as a 'misdeed,' as in 'What was not done by me, that is a misdeed.' Here, however, the arising of a remorseful thought concerning what was done and left undone is 'misdeed' (kukata); the state of that is 'remorse' (kukkucca), which is characterized by sorrowing over misdeeds done and good deeds left undone. Sloth (thina) is sluggishness, a state of being shrunken by way of lack of initiative and sinking down. Torpor (middha) is dullness, loss of capability, or obstruction of power. Herein, sloth is characterized by the mind's unworkability, while torpor pertains to the three aggregates beginning with feeling—this is their distinction. For in the Pāli text it is explained: 'Therein, what is sloth? The mind's unfitness and unworkability. Therein, what is torpor? The body's unfitness and unworkability'—and so forth, this explanation of these two proceeds. But does not the phrase 'of the body' imply that the unworkability of the physical body is also torpor, and thus it would also entail its being a form? It does not, because it has been rejected by the teachers in various places based on reasons they have adduced. Indeed, to refute the view that torpor is a form, the teachers extensively elaborate in the commentaries and other works, first setting forth their arguments. Here is the summary—

‘‘කෙචි මිද්ධම්පි රූපන්ති, වදන්තෙතං න යුජ්ජති;

පහාතබ්බෙසු වුත්තත්තා, කාමච්ඡන්දාදයො විය.

“Some say that torpor is also a form, but this is not correct; for it is stated among things to be abandoned, like sensual desire and so forth.”

‘‘පහාතබ්බෙසු අක්ඛාත-මෙතං නීවරණෙසු හි;

රූපන්තු න පහාතබ්බ-මක්ඛාතං දස්සනාදිනා.

“Indeed, this torpor is declared among the hindrances as something to be abandoned; but form is declared not to be abandoned by seeing and so forth.”

‘‘‘න තුම්හං භික්ඛවෙ රූපං, පජහෙථා’ති පාඨතො;

පහෙය්‍යභාවලෙසොපි, යත්ථ රූපස්ස දිස්සති.

“From the reading, 'Monks, form is not yours, abandon it!'—where even the slightest possibility of abandoning form is seen,

‘‘තත්ථ තබ්බිසයච්ඡන්ද-රාගහානි පකාසිතා;

වුත්තඤ්හි තත්ථ යො ඡන්ද-රාගක්ඛෙපොතිආදිකං.

“Therein, the abandoning of desire and lust regarding that object is declared; for there it is stated: 'Whatever is the rejection of desire and lust,' and so forth.”

‘‘රූපාරූපෙසු මිද්ධෙසු, අරූපං තත්ථ දෙසිතං;

ඉති චෙ නත්ථි තං තත්ථ, අවිසෙසෙන පාඨතො.

“If it is said: 'Among torpor associated with form and formless states, it is the formless variety that is taught there as a hindrance,' that is not so, because the text speaks of it without distinction.”

‘‘සක්කා හි අනුමාතුං යං, මිද්ධං රූපන්ති චින්තිතං;

තම්පි නීවරණං මිද්ධ-භාවතො ඉතරං විය.

“Indeed, it can be inferred that what is thought to be torpor as form, that too is a hindrance, like the other hindrances, due to its nature as torpor.”

‘‘සම්පයොගාභිධානා ච, න තං රූපන්ති නිච්ඡයො;

අරූපීනඤ්හි ඛන්ධානං, සම්පයොගො පවුච්චති.

“And from its designation as 'association,' it is certain that it is not form; for 'association' is said of the formless aggregates.”

‘‘තථාරුප්පෙ සමුප්පත්ති, පාඨතො නත්ථි රූපතා;

නිද්දා ඛීණාසවානන්තු, කායගෙලඤ්ඤතො සියා’’ති.

“Likewise, from the text on its arising in the formless realm, it is clear it has no nature of form. As for the sleep of those whose taints are destroyed, that may arise from bodily illness.”

අකුසලචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Elucidation of Unwholesome Mental Factors is Concluded.

සොභනචෙතසිකවණ්ණනා

The Exposition of Beautiful Mental Factors

6. සද්දහතීති සද්ධා, බුද්ධාදීසු පසාදො, සා සම්පයුත්තධම්මානං පසාදනලක්ඛණා උදකප්පසාදකමණි විය. සරණං [Pg.110] සති, අසම්මොසො, සා සම්පයුත්තධම්මානං සාරණලක්ඛණා. හිරීයති කායදුච්චරිතාදීහි ජිගුච්ඡතීති හිරී, සා පාපතො ජිගුච්ඡනලක්ඛණා. ඔත්තප්පතීති ඔත්තප්පං, තං පාපතො උත්තාසලක්ඛණං. අත්තගාරවවසෙන පාපතො ජිගුච්ඡනතො කුලවධූ විය හිරී, පරගාරවවසෙන පාපතො උත්තාසනතො වෙසියා විය ඔත්තප්පං. ලොභප්පටිපක්ඛො අලොභො, සො ආරම්මණෙ චිත්තස්ස අලග්ගතාලක්ඛණො මුත්තභික්ඛු විය. දොසප්පටිපක්ඛො අදොසො, සො අචණ්ඩික්කලක්ඛණො අනුකූලමිත්තො විය. තෙසු ධම්මෙසු මජ්ඣත්තතා තත්‍රමජ්ඣත්තතා, සා චිත්තචෙතසිකානං අජ්ඣුපෙක්ඛනලක්ඛණා සමප්පවත්තානං අස්සානං අජ්ඣුපෙක්ඛකො සාරථි විය.

6. “It trusts, thus faith.” Faith (saddhā) is confidence in the Buddha and so on. It has the characteristic of clarifying associated states, like a water-clarifying gem. Mindfulness (sati) is recollection, non-forgetfulness. It has the characteristic of bringing to mind associated states. “He is ashamed, disgusted by misconduct of body and so on”—this is moral shame (hirī). It has the characteristic of disgust towards evil. “He is apprehensive”—this is moral dread (ottappa). It has the characteristic of dread towards evil. Through self-respect, disgust towards evil is like a woman of good family; through respect for others, dread towards evil is like a courtesan. The opposite of greed is non-greed (alobha). It has the characteristic of the mind not clinging to its object, like a liberated monk. The opposite of hatred is non-hatred (adosa). It has the characteristic of non-fierceness, like a friendly companion. Neutrality towards those states is equanimity (tatramajjhattatā). It has the characteristic of impartiality towards mind and mental factors, like a charioteer impartially guiding well-trained horses.

කායස්ස පස්සම්භනං කායප්පස්සද්ධි. චිත්තස්ස පස්සම්භනං චිත්තප්පස්සද්ධි. උභොපි චෙතා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස ලහුභාවො කායලහුතා. තථා චිත්තලහුතා. තා කායචිත්තගරුභාවවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස මුදුභාවො කායමුදුතා. තථා චිත්තමුදුතා. තා කායචිත්තථද්ධභාවවූපසමලක්ඛණා. කම්මනි සාධු කම්මඤ්ඤං, තස්ස භාවො කම්මඤ්ඤතා, කායස්ස කම්මඤ්ඤතා කායකම්මඤ්ඤතා. තථා චිත්තකම්මඤ්ඤතා. තා කායචිත්තඅකම්මඤ්ඤභාවවූපසමලක්ඛණා. පගුණස්ස භාවො පාගුඤ්ඤං, තදෙව පාගුඤ්ඤතා, කායස්ස පාගුඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා. තථා චිත්තපාගුඤ්ඤතා. තා කායචිත්තානං ගෙලඤ්ඤවූපසමලක්ඛණා. කායස්ස උජුකභාවො කායුජුකතා. තථා චිත්තුජුකතා. තා කායචිත්තානං අජ්ජවලක්ඛණා. යථාක්කමං පනෙතා කායචිත්තානං සාරම්භාදිකරධාතුක්ඛොභපටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානා, කායොති චෙත්ථ වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයස්ස ගහණං. යස්මා චෙතෙ ද්වෙ ද්වෙ ධම්මාව එකතො හුත්වා යථාසකං පටිපක්ඛධම්මෙ හනන්ති, තස්මා ඉධෙව [Pg.111] දුවිධතා වුත්තා, න සමාධිආදීසු. අපිච චිත්තප්පස්සද්ධිආදීහි චිත්තස්සෙව පස්සද්ධාදිභාවො හොති, කායප්පස්සද්ධිආදීහි පන රූපකායස්සපි තංසමුට්ඨානපණීතරූපඵරණවසෙනාති තදත්ථසන්දස්සනත්ථඤ්චෙත්ථ දුවිධතා වුත්තා. සොභනානං සබ්බෙසම්පි සාධාරණා නියමෙන තෙසු උප්පජ්ජනතොති සොභනසාධාරණා.

The calming of the body is bodily tranquility (kāyappassaddhi). The calming of the mind is mental tranquility (cittappassaddhi). Both have the characteristic of pacifying distress in body and mind. The lightness of the body is bodily lightness (kāyalahutā). Likewise, mental lightness (cittalahutā). These have the characteristic of pacifying heaviness in body and mind. The pliancy of the body is bodily pliancy (kāyamudutā). Likewise, mental pliancy (cittamudutā). These have the characteristic of pacifying rigidity in body and mind. What is fit for action is kammañña; its state is workability (kammaññatā). The workability of the body is bodily workability (kāyakammaññatā). Likewise, mental workability (cittakammaññatā). These have the characteristic of pacifying unworkability in body and mind. The state of proficiency is pāguñña; that itself is skillfulness (pāguññatā). The skillfulness of the body is bodily skillfulness (kāyapāguññatā). Likewise, mental skillfulness (cittapāguññatā). These have the characteristic of pacifying debility in body and mind. The straightness of the body is bodily straightness (kāyujukatā). Likewise, mental straightness (cittujukatā). These have the characteristic of rectitude in body and mind. In order, these arise as conditions opposing the agitation of the elements which causes exertion, etc., in body and mind. Here, “body” refers to the three aggregates beginning with feeling. Because these qualities, as pairs, counteract their respective opposing states, they are here spoken of as twofold, not in the case of concentration, etc. Moreover, through mental tranquility, etc., the mind alone possesses tranquility, etc., but through bodily tranquility, etc., the material body also does so through the permeation of refined matter arising from them. Hence, the twofold division is stated here to show this significance. Being common to all beautiful states, they invariably arise in them; thus, they are called the common beautiful factors.

7. සම්මා වදන්ති එතායාති සම්මාවාචා, වචීදුච්චරිතවිරති. සා චතුබ්බිධා මුසාවාදා වෙරමණි, පිසුණවාචා වෙරමණි, ඵරුසවාචා වෙරමණි, සම්ඵප්පලාපා වෙරමණීති. කම්මමෙව කම්මන්තො සුත්තන්තවනන්තාදයො විය. සම්මා පවත්තො කම්මන්තො සම්මාකම්මන්තො, කායදුච්චරිතවිරති. සා තිවිධා පාණාතිපාතා වෙරමණි, අදින්නාදානා වෙරමණි, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණීති. සම්මා ආජීවන්ති එතෙනාති සම්මාආජීවො, මිච්ඡාජීවවිරති. සො පන ආජීවහෙතුකකායවචීදුච්චරිතතො විරමණවසෙන සත්තවිධො, කුහනලපනාදිමිච්ඡාජීවවිරමණවසෙන බහුවිධො වා. තිවිධාපි පනෙතා පච්චෙකං සම්පත්තසමාදානසමුච්ඡෙදවිරතිවසෙන තිවිධා විරතියො නාම යථාවුත්තදුච්චරිතෙහි විරමණතො.

7. Right speech is called 'sammāvācā' because one speaks rightly with it; it is abstinence from verbal misconduct. It is fourfold: abstinence from false speech, abstinence from malicious speech, abstinence from harsh speech, and abstinence from frivolous talk. Action itself is 'kammanta', like 'suttanta' and 'vananta'. Rightly engaged action is right action; it is abstinence from bodily misconduct. It is threefold: abstinence from taking life, abstinence from taking what is not given, and abstinence from sexual misconduct. Right livelihood is called 'sammāājīvo' because one lives rightly with it; it is abstinence from wrong livelihood. It is sevenfold by way of abstaining from bodily and verbal misconduct undertaken for the sake of livelihood, or it is manifold by way of abstaining from wrong livelihoods such as deceit, flattery, etc. These three kinds of abstinences are each threefold—namely, abstinence by occasion, abstinence by undertaking, and abstinence by eradication—because they are abstentions from the aforementioned misconducts.

8. කරොති පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයඛෙදං ජනෙති, කිරති වා වික්ඛිපති පරදුක්ඛං, කිණාති වා තං හිංසති, කිරියති වා දුක්ඛිතෙසු පසාරියතීති කරුණා, සා පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා. තාය හි පරදුක්ඛං අපනීයතු වා, මා වා, තදාකාරෙනෙව සා පවත්තති. මොදන්ති එතායාති මුදිතා, සා පරසම්පත්තිඅනුමොදනලක්ඛණා, අප්පමාණසත්තාරම්මණත්තා අප්පමාණා, තා එව අප්පමඤ්ඤා. නනු ච ‘‘චතස්සො අප්පමඤ්ඤා’’ති වක්ඛති, කස්මා පනෙත්ථ ද්වෙයෙව වුත්තාති? අදොසතත්‍රමජ්ඣත්තතාහි මෙත්තුපෙක්ඛානං ගහිතත්තා. අදොසොයෙව හි සත්තෙසු හිතජ්ඣාසයවසප්පවත්තො [Pg.112] මෙත්තා නාම. තත්‍රමජ්ඣත්තතායෙව තෙසු පටිඝානුනයවූපසමප්පවත්තා උපෙක්ඛා නාම. තෙනාහු පොරාණා –

8. It acts (karoti) when there is suffering in others, causing distress in the hearts of the virtuous; or it scatters (kirati) or disperses the suffering of others; or it harms (kiṇāti) it; or it is spread (kiriyati) among the suffering—thus, compassion (karuṇā). It is characterized by the desire to remove the suffering of others. For by it, whether the suffering of others is removed or not, it proceeds in that very manner. One rejoices with it, thus sympathetic joy (muditā). It is characterized by rejoicing in the success of others. Because they have boundless beings as their object, they are called boundless (appamāṇā). These themselves are the boundless states (appamaññā). But will it not be said, 'There are four boundless states'—so why are only two mentioned here? Because loving-kindness and equanimity are included under non-aversion and neutrality. For non-aversion itself, when proceeding with a disposition for the welfare of beings, is called loving-kindness. And neutrality itself, when proceeding towards them by the calming of aversion and attachment, is called equanimity. Thus, the ancients have said:

‘‘අබ්‍යාපාදෙන මෙත්තා හි, තත්‍රමජ්ඣත්තතාය ච;

උපෙක්ඛා ගහිතා යස්මා, තස්මා න ගහිතා උභො’’ති. (අභිධ. 70);

"For loving-kindness is included by non-ill will, and equanimity by neutrality. Since they are thus included, therefore both are not mentioned here." (Abhidh. 70)

පකාරෙන ජානාති අනිච්චාදිවසෙන අවබුජ්ඣතීති පඤ්ඤා, සා එව යථාසභාවාවබොධනෙ ආධිපච්චයොගතො ඉන්ද්‍රියන්ති පඤ්ඤින්ද්‍රියං. අථ සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණපඤ්ඤානං කිං නානාකරණන්ති? සඤ්ඤා තාව නීලාදිවසෙන සඤ්ජානනමත්තං කරොති, ලක්ඛණප්පටිවෙධං කාතුං න සක්කොති. විඤ්ඤාණං ලක්ඛණප්පටිවෙධම්පි සාධෙති, උස්සක්කිත්වා පන මග්ගං පාපෙතුං න සක්කොති. පඤ්ඤා පන තිවිධම්පි කරොති, බාලගාමිකහෙරඤ්ඤිකානං කහාපණාවබොධනමෙත්ථ නිදස්සනන්ති. ඤාණවිප්පයුත්තසඤ්ඤාය චෙත්ථ ආකාරග්ගහණවසෙන උප්පජ්ජනකාලෙ විඤ්ඤාණං අබ්බොහාරිකං, සෙසකාලෙ බලවං. ඤාණසම්පයුත්තා පන උභොපි තදනුගතිකා හොන්ති. සබ්බථාපි පඤ්චවීසතීති සම්බන්ධො.

It knows in various ways, comprehending by way of impermanence and so forth—thus, it is wisdom (paññā). It is called the faculty of wisdom (paññindriya) because of its dominant role in comprehending things as they truly are. Now, what is the distinction between perception, consciousness, and wisdom? Perception merely recognizes things like blue and so forth, but it cannot penetrate their characteristics. Consciousness also penetrates the characteristics, but it cannot, by striving, lead to the path. Wisdom, however, accomplishes all three; the understanding of coins by ignorant villagers and treasurers is an illustration of this. Here, in the case of perception dissociated from knowledge, consciousness is inoperative at the time of its arising by way of grasping an appearance, but is strong at other times. When associated with knowledge, however, both follow it. The connection is: in all, there are twenty-five.

9. ‘‘තෙරසඤ්ඤසමානා’’ත්‍යාදි තීහි රාසීහි වුත්තානං සඞ්ගහො.

9. "Thirteen other-common factors," etc., is a summary of what was stated in the three groups.

සොභනචෙතසිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Beautiful Mental Factors is concluded.

සම්පයොගනයවණ්ණනා

The Explanation of the Mode of Association.

10. චිත්තෙන සහ අවියුත්තා චිත්තාවියුත්තා, චෙතසිකාති වුත්තං හොති. උප්පජ්ජතීති උප්පාදො, චිත්තමෙව උප්පාදො චිත්තුප්පාදො[Pg.113]. අඤ්ඤත්ථ පන සසම්පයුත්තං චිත්තං චිත්තුප්පාදොති වුච්චති ‘‘උප්පජ්ජති චිත්තං එතෙනාති උප්පාදො, ධම්මසමූහො, චිත්තඤ්ච තං උප්පාදො චාති චිත්තුප්පාදො’’ති කත්වා. සමාහාරද්වන්දෙපි හි පුල්ලිඞ්ගං කත්ථචි සද්දවිදූ ඉච්ඡන්ති. තෙසං චිත්තාවියුත්තානං චිත්තුප්පාදෙසු පච්චෙකං සම්පයොගො ඉතො පරං යථායොගං පවුච්චතීති සම්බන්ධො.

10. Those not dissociated from consciousness are 'consciousness-conjoined'; this means they are mental concomitants (cetasika). 'It arises' (uppajjati), thus 'arising' (uppāda). Consciousness itself is the arising, hence 'consciousness-arising' (cittuppāda). Elsewhere, however, consciousness conjoined with its concomitants is called 'consciousness-arising' (cittuppāda), on the basis that 'that by which consciousness arises is an arising (uppāda), a collection of phenomena; and it is consciousness and it is an arising, hence cittuppāda.' Indeed, some grammarians prefer the masculine gender even in the case of a collective compound (samāhāradvanda). The connection is that the individual association of these consciousness-conjoined factors with the various consciousness-arisings will henceforth be explained as is appropriate.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා

The Explanation of the Mode of Association of the Other-Common Mental Concomitants.

13. සභාවෙන අවිතක්කත්තා ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි වජ්ජිතානි එතෙහි, තෙහි වා එතානි වජ්ජිතානීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිතානි, චතුචත්තාලීස කාමාවචරචිත්තානි. තෙසු චෙව එකාදසසු පඨමජ්ඣානචිත්තෙසු ච විතක්කො ජායති සෙසානං භාවනාබලෙන අවිතක්කත්තාති අධිප්පායො.

13. Because they are by nature without initial application (vitakka), the two sets of fivefold consciousness are excluded. They are excluded by these factors, or these factors are excluded by them—thus, 'excluding the two sets of fivefold consciousness.' These are the forty-four sense-sphere consciousnesses. In these and in the eleven first-jhāna consciousnesses, initial application arises. The meaning is that in the remainder, there is no initial application due to the power of development.

14. තෙසු චෙව පඤ්චපඤ්ඤාසසවිතක්කචිත්තෙසු, එකාදසසු දුතියජ්ඣානචිත්තෙසු චාති ඡසට්ඨිචිත්තෙසු විචාරො ජායති.

14. In those fifty-five consciousnesses accompanied by initial application and in the eleven second-jhāna consciousnesses—thus, in sixty-six consciousnesses—sustained application (vicāra) arises.

15. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි, විචිකිච්ඡාසහගතෙන චාති එකාදසහි වජ්ජිතෙසු අට්ඨසත්තතිචිත්තෙසු අධිමොක්ඛො ජායති.

15. Resolution (adhimokkha) arises in seventy-eight consciousnesses, those remaining when eleven are excluded: the two sets of fivefold consciousness and the one accompanied by doubt.

16. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනෙන, ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙහි, සම්පටිච්ඡනද්වයෙන, සන්තීරණත්තයෙන චාති සොළසහි වජ්ජිතෙසු තෙසත්තතියා චිත්තෙසු වීරියං ජායති.

16. Effort (vīriya) arises in seventy-three consciousnesses, those remaining when sixteen are excluded: the five-door adverting consciousness, the two sets of fivefold consciousness, the two receiving consciousnesses, and the three investigating consciousnesses.

17. දොමනස්සසහගතෙහිද්වීහි, උපෙක්ඛාසහගතෙහි පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙහි, කායවිඤ්ඤාණද්වයෙන, එකාදසහි චතුත්ථජ්ඣානෙහි චාති සත්තතිචිත්තෙහි වජ්ජිතෙසු එකපඤ්ඤාසචිත්තෙසු පීති ජායති.

17. Joy (pīti) arises in fifty-one consciousnesses, those remaining when seventy are excluded: the two accompanied by displeasure, the fifty-five accompanied by equanimity, the two body-consciousnesses, and the eleven fourth-jhāna consciousnesses.

18. අහෙතුකෙහි [Pg.114] අට්ඨාරසහි, මොමූහෙහි ද්වීහි චාති වීසතියා චිත්තෙහි වජ්ජිතෙසු එකූනසත්තතිචිත්තෙසු ඡන්දො ජායති.

18. Desire-to-act (chanda) arises in sixty-nine consciousnesses, those remaining when twenty are excluded: the eighteen rootless consciousnesses and the two rooted in delusion.

19. තෙ පනාති පකිණ්ණකවිවජ්ජිතා තංසහගතා ච. යථාක්කමන්ති විතක්කාදිඡපකිණ්ණකවජ්ජිතතංසහිතකමානුරූපතො. ‘‘ඡසට්ඨි පඤ්චපඤ්ඤාසා’’ත්‍යාදි එකවීසසතගණනවසෙන, එකූනනවුතිගණනවසෙන ච යථාරහං යොජෙතබ්බං.

19. But these numbers refer to those consciousnesses from which the miscellaneous factors are excluded and those with which they are accompanied. 'In due order' means according to the respective exclusion and inclusion of the six miscellaneous factors beginning with initial application. The numbers 'sixty-six, fifty-five,' etc., should be applied as appropriate according to both the calculation of one hundred and twenty-one and the calculation of eighty-nine.

අඤ්ඤසමානචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Mode of Association of the Other-Common Mental Concomitants is concluded.

අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා

The Explanation of the Mode of Association of the Unwholesome Mental Concomitants.

20. ‘‘සබ්බාකුසලසාධාරණා’’ති වත්වා තදෙව සමත්ථෙතුං ‘‘සබ්බෙසුපී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යො හි කොචි පාණාතිපාතාදීසු පටිපජ්ජති, සො සබ්බොපි මොහෙන තත්ථ අනාදීනවදස්සාවී අහිරිකෙන තතො අජිගුච්ඡන්තො, අනොත්තප්පෙන අනොත්තප්පන්තො, උද්ධච්චෙන අවූපසන්තො ච හොති, තස්මා තෙ සබ්බාකුසලෙසු උපලබ්භන්ති.

20. Having stated 'common to all unwholesome states,' in order to substantiate that very point, 'in all,' etc., is said. For whoever engages in killing living beings and so on, is invariably deluded, seeing no danger therein; shameless, not being disgusted by it; without fear of wrongdoing, not being apprehensive; and unpacified due to restlessness. Therefore, these factors are found in all unwholesome states.

21. ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙවාති එව-කාරො අධිකාරත්ථායපි හොතීති ‘‘දිට්ඨිසහගතචිත්තෙසූ’’තිආදීසුපි අවධාරණං දට්ඨබ්බං. සක්කායාදීසු හි අභිනිවිසන්තස්ස තත්ථ මමායනසම්භවතො දිට්ඨි ලොභසහගතචිත්තෙස්වෙව ලබ්භති. මානොපි අහංමානවසෙන පවත්තනතො දිට්ඨිසදිසොව පවත්තතීති දිට්ඨියා සහ එකචිත්තුප්පාදෙන පවත්තති කෙසරසීහො විය අපරෙන තථාවිධෙන සහ එකගුහායං, න චාපි දොසමූලාදීසු උප්පජ්ජති අත්තසිනෙහසන්නිස්සයභාවෙන එකන්තලොභපදට්ඨානත්තාති සො දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙස්වෙව ලබ්භති.

21. The word 'eva' in 'only in consciousness accompanied by greed' can also function to indicate specification; thus, the restrictive sense should also be understood in instances such as 'in consciousness accompanied by wrong view,' etc. For one who clings to personality view and so on, wrong view is found only in consciousness accompanied by greed, since the notion of 'mine' is possible there. Conceit (māna), too, arising as 'I am' conceit, functions similarly to wrong view; however, it does not arise in the same consciousness-moment with wrong view, just as one lion does not share a cave with another of its kind. Nor does it arise in states rooted in hatred, etc., because it is dependent on self-love and has greed alone as its basis. Thus, it is found only in consciousness dissociated from wrong view.

24. තථා [Pg.115] පරසම්පත්තිං උසූයන්තස්ස, අත්තසම්පත්තියා ච පරෙහි සාධාරණභාවං අනිච්ඡන්තස්ස, කතාකතදුච්චරිතසුචරිතෙ අනුසොචන්තස්ස ච තත්ථ තත්ථ පටිහනනවසෙනෙව පවත්තනතො ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පටිඝචිත්තෙස්වෙව.

24. Similarly, for one who is envious of another's success, for one who is avaricious regarding one's own success being shared with others, and for one who has regret concerning misdeeds done and good deeds undone—since in each case these states proceed only by way of opposition, envy (issā), avarice (macchariya), and regret (kukkucca) are found only in consciousnesses accompanied by aversion.

25. අකම්මඤ්ඤතාපකතිකස්ස තථා සභාවතික්ඛෙසු අසඞ්ඛාරිකෙසු පවත්තනායොගතො ථිනමිද්ධං සසඞ්ඛාරිකෙස්වෙව ලබ්භති.

25. Because sloth and torpor have a nature of unworkableness, and because it is unsuitable for them to arise in unprompted (asaṅkhārika) consciousnesses, which are swift by nature, they are found only in prompted (sasaṅkhārika) consciousnesses.

27. සබ්බාපුඤ්ඤෙස්වෙව චත්තාරො චෙතසිකා ගතා, ලොභමූලෙයෙව යථාසම්භවං තයො ගතා, දොසමූලෙස්වෙව ද්වීසු චත්තාරො ගතා, තථා සසඞ්ඛාරෙයෙව ද්වයන්ති යොජනා. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ චාති ච-සද්දො අවධාරණෙ. විචිකිච්ඡා විචිකිච්ඡාචිත්තෙයෙවාති සම්බන්ධො.

27. Four mental factors are invariably present in all unwholesome states. Three are present, as is possible, only in those rooted in greed. Four are present only in the two rooted in hatred. Similarly, two are present only in the prompted states—this is the connection. The word 'ca' in 'vicikicchā vicikicchācitte ca' is used for emphasis. The connection is that doubt is found only in the consciousness accompanied by doubt.

අකුසලචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Method of Association with Unwholesome Mental Factors is concluded.

සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා

The Exposition of the Method of Association of the Beautiful Mental Factors.

29. ලොකුත්තරචිත්තෙසු පාදකජ්ඣානාදිවසෙන කදාචි සම්මාසඞ්කප්පවිරහො සියා, න පන විරතීනං අභාවො මග්ගස්ස කායදුච්චරිතාදීනං සමුච්ඡෙදවසෙන, ඵලස්ස ච තදනුකූලවසෙන පවත්තනතොති වුත්තං ‘‘විරතියො පනා’’ත්‍යාදි. සබ්බථාපීති සබ්බෙහිපි තංතංදුච්චරිතදුරාජීවානං විධමනවසප්පවත්තෙහි ආකාරෙහි. න හි එතාසං ලොකියෙසු විය ලොකුත්තරෙසුපි මුසාවාදාදීනං විසුං විසුං පහානවසෙන පවත්ති හොති සබ්බෙසමෙව දුච්චරිතදුරාජීවානං තෙන තෙන මග්ගෙන කෙසඤ්චි සබ්බසො, කෙසඤ්චි අපායගමනීයාදිඅවත්ථාය පහානවසෙන එකක්ඛණෙ සමුච්ඡින්දනතො. නනු චායමත්ථො ‘‘එකතොවා’’ති ඉමිනාව සිද්ධොති? තං න, තිස්සන්නං එකතොවුත්තිපරිදීපනමත්තෙන චතුබ්බිධවචීදුච්චරිතාදීනං පටිපක්ඛාකාරප්පවත්තියා අදීපිතත්තා. කෙචි පන ඉමමත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වාව [Pg.116] ‘‘‘සබ්බථාපී’ති ඉදං අතිරිත්ත’’න්ති වදන්ති, තත්ථ තෙසං අඤ්ඤාණමෙව කාරණං. ‘‘නියතා’’ති ඉමිනාපි ලොකියෙසු විය කදාචි සම්භවං නිවාරෙති. තථා හෙතා ලොකියෙසු යෙවාපනකවසෙන දෙසිතා, ඉධ පන සරූපෙනෙව. කාමාවචරකුසලෙස්වෙවාති අවධාරණෙන කාමාවචරවිපාකකිරියෙසු මහග්ගතෙසු ච සම්භවං නිවාරෙති. තථා චෙව උපරි වක්ඛති. කදාචීති මුසාවාදාදිඑකෙකදුච්චරිතෙහි පටිවිරමණකාලෙ. කදාචි උප්පජ්ජන්තාපි න එකතො උප්පජ්ජන්ති වීතික්කමිතබ්බවත්ථුසඞ්ඛාතානං අත්තනො ආරම්මණානං සම්භවාපෙක්ඛත්තාති වුත්තං ‘‘විසුං විසු’’න්ති.

29. In the supramundane consciousnesses, there may occasionally be an absence of Right Thought due to the foundational jhānas, etc., but there is no absence of the abstinences, as the Path eradicates bodily misconduct, etc., and the Fruition arises in accordance with that. Hence it is said, 'But the abstinences...' and so on. 'In all ways' means in all cases, through various modes of operation that dispel those respective misconducts and wrong livelihoods. For these abstinences do not arise in the supramundane states by separately abandoning false speech, etc., as they do in the mundane states. Instead, all misconducts and wrong livelihoods are simultaneously eradicated in a single moment by that respective Path—some entirely, and some to the extent of abandoning the state that leads to the lower realms. Is this meaning not already established by the phrase 'or all at once'? No, because the statement 'all at once' merely illustrates the simultaneous occurrence of the three abstinences, without clarifying the manifestation of their opposing factors against the fourfold verbal misconduct, etc. Some, failing to grasp this meaning, say, 'The phrase “in all ways” is redundant here,' but their statement is due to ignorance. 'Definite' also prevents any occasional occurrence, as in the mundane states. Similarly, they are taught in the mundane states by way of occasional application, but here they are in their own nature. 'Only in the sense-sphere wholesome states'—this restriction excludes their occurrence in sense-sphere resultant and functional states, as well as in the sublime states. The same will be explained further on. 'Occasionally' refers to times when abstaining from individual misconducts like false speech occurs. Even when they arise occasionally, they do not arise all at once, because their arising depends on the availability of their respective objects, which are the grounds for transgression. Hence it is said, 'separately.'

30. අප්පනාප්පත්තානං අප්පමඤ්ඤානං න කදාචි සොමනස්සරහිතා පවත්ති අත්ථීති ‘‘පඤ්චම…පෙ… චිත්තෙසු චා’’ති වුත්තං. විනීවරණාදිතාය මහත්තං ගතානි, මහන්තෙහි වා ඣායීහි ගතානි පත්තානීති මහග්ගතානි. නානා හුත්වාති භින්නාරම්මණත්තා අත්තනො ආරම්මණභූතානං දුක්ඛිතසුඛිතසත්තානං ආපාථගමනාපෙක්ඛතාය විසුං විසුං හුත්වා. එත්ථාති ඉමෙසු කාමාවචරකුසලචිත්තෙසු, කරුණාමුදිතාභාවනාකාලෙ අප්පනාවීථිතො පුබ්බෙ පරිචයවසෙන උපෙක්ඛාසහගතචිත්තෙහිපි පරිකම්මං හොති, යථා තං පගුණගන්ථං සජ්ඣායන්තස්ස කදාචි අඤ්ඤවිහිතස්සපි සජ්ඣායනං, යථා ච පගුණවිපස්සනාය සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තස්ස කදාචි පරිචයබලෙන ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තෙහිපි සම්මසනන්ති උපෙක්ඛාසහගතකාමාවචරෙසු කරුණාමුදිතානං අසම්භවවාදො කෙචිවාදො කතො. අප්පනාවීථියං පන තාසං එකන්තතො සොමනස්සසහගතෙස්වෙව සම්භවො දට්ඨබ්බො භින්නජාතිකස්ස විය භින්නවෙදනස්සපි ආසෙවනපච්චයාභාවතො.

30. For the immeasurables that have attained absorption, there is never an occurrence devoid of joy—thus it is said, 'in the fifth... jhānas and in the consciousnesses.' Because they are free from hindrances and have reached greatness, or because they are attained by great meditators, they are called 'sublime.' 'Being diverse' means having different objects; because their arising depends on suffering or happy beings, who are their objects, coming into range, they arise separately. Here, in these sense-sphere wholesome consciousnesses, during the development of compassion and sympathetic joy, preliminary work is also done with equanimity-accompanied consciousnesses as a preparatory practice before the absorption process—just as one reciting a familiar text sometimes recites even when one's mind is elsewhere, or as one contemplating formations with practiced insight sometimes contemplates by the power of practice even with consciousnesses dissociated from knowledge. Thus, some have made the claim that compassion and sympathetic joy do not arise in sense-sphere states accompanied by equanimity. However, in the absorption process, their occurrence must be seen as exclusively with joy, because there is no repetition condition for a different kind of feeling, just as there is not for a different class of consciousness.

32. තයො සොළසචිත්තෙසූති සම්මාවාචාදයො තයො ධම්මා අට්ඨලොකුත්තරකාමාවචරකුසලවසෙන සොළසචිත්තෙසු ජායන්ති.

32. 'Three in sixteen consciousnesses' means the three factors—Right Speech and so on—arise in sixteen consciousnesses, namely, the eight supramundane and eight sense-sphere wholesome consciousnesses.

33. එවං [Pg.117] නියතානියතසම්පයොගවසෙන වුත්තෙසු අනියතධම්මෙ එකතො දස්සෙත්වා සෙසානං නියතභාවං දීපෙතුං ‘‘ඉස්සාමච්ඡෙරා’’ත්‍යාදි වුත්තං. ඉස්සාමච්ඡෙරකුක්කුච්චවිරතිකරුණාදයො නානා කදාචි ජායන්ති, මානො ච කදාචි ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ත්‍යාදිවසප්පවත්තියං ජායති. ථිනමිද්ධං තථා කදාචි අකම්මඤ්ඤතාවසප්පවත්තියං සහ අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිප්පයොගිවසෙන ජායතීති යොජනා. අථ වා මානො චාති එත්ථ ච-සද්දං ‘‘සහා’’ති එත්ථාපි යොජෙත්වා ථිනමිද්ධං තථා කදාචි සහ ච සසඞ්ඛාරිකපටිඝෙ, දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකෙසු ච ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චෙහි, මානෙන ච සද්ධිං, කදාචි තදිතරසසඞ්ඛාරිකචිත්තසම්පයොගකාලෙ, තංසම්පයොගකාලෙපි වා නානා ච ජායතීති යොජනා දට්ඨබ්බා. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘මානො ච ථිනමිද්ධඤ්ච තථා කදාචි නානා කදාචි සහ ච ජායතී’’ති එත්තකමෙව යොජෙසුං.

33. Thus, regarding the fixed and unfixed associations that have been discussed, to show the unfixed factors together and to clarify the fixed nature of the rest, it is said, 'envy, stinginess…' and so on. Envy, stinginess, worry, the abstinences, compassion, etc., arise separately at times. Conceit also arises occasionally, such as in the course of thoughts like 'I am better.' Sloth and torpor likewise sometimes arise together, inseparably from each other, in the course of unwieldiness—this is the connection. Alternatively, by applying the word 'ca' (and) in 'māno ca' also to 'saha' (together), the connection should be understood as: sloth and torpor likewise sometimes arise together with prompted aversion, or with prompted consciousnesses dissociated from wrong view, along with envy, stinginess, worry, and conceit; and sometimes they arise separately during association with other prompted consciousnesses, or even during that same association. Other teachers, however, explain it only as: 'Conceit, and sloth and torpor, likewise sometimes arise separately and sometimes together.'

34. සෙසාති යථාවුත්තෙහි එකාදසහි අනියතෙහි ඉතරෙ එකචත්තාලීස. කෙචි පන ‘‘යථාවුත්තෙහි අනියතයෙවාපනකෙහි සෙසා නියතයෙවාපනකා’’ති වණ්ණෙන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, ඉධ යෙවාපනකනාමෙන කෙසඤ්චි අනුද්ධටත්තා. කෙවලඤ්හෙත්ථ නියතානියතවසෙන චිත්තුප්පාදෙසු යථාරහං ලබ්භමානචෙතසිකමත්තසන්දස්සනං ආචරියෙන කතං, න යෙවාපනකනාමෙන කෙචි උද්ධටාති.

34. 'The remaining' means the other forty-one, apart from the eleven unfixed ones mentioned above. Some, however, explain: 'Apart from the occasionally applicable factors mentioned above, the remaining are the invariably applicable factors.' That is merely their opinion, for here none have been singled out by the name 'applicable'. Here, the teacher has merely shown the mental factors obtainable in the arisings of consciousness as is appropriate, by way of the fixed and unfixed, but none have been singled out by the name 'applicable'.

එවං තාව ‘‘ඵස්සාදීසු අයං ධම්මො එත්තකෙසු චිත්තෙසු උපලබ්භතී’’ති චිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන සම්පයොගං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘ඉමස්මිං චිත්තුප්පාදෙ එත්තකා චෙතසිකා’’ති චෙතසිකරාසිපරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ගහඤ්චා’’ත්‍යාදි වුත්තං.

Thus far, having shown the concomitance by way of delineating consciousness, stating, 'This factor, from among contact and so on, is found in so many consciousnesses,' now, to show the summary by way of delineating the aggregate of mental factors, stating, 'In this arising of consciousness, there are so many mental factors,' it is said, 'And the summary,' etc.

සොභනචෙතසිකසම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Method of Association of the Beautiful Mental Factors is concluded.

සම්පයොගනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Method of Association is concluded.

සඞ්ගහනයවණ්ණනා

Exposition on the Method of Compilation

35. ‘‘ඡත්තිංසා’’ත්‍යාදි [Pg.118] තත්ථ තත්ථ යථාරහං ලබ්භමානකධම්මවසෙන ගණනසඞ්ගහො.

35. 'Thirty-six,' etc., is a compilation by way of enumeration according to the phenomena obtainable as is appropriate in the respective instances.

36. පඨමජ්ඣානෙ නියුත්තානි චිත්තානි, තං වා එතෙසං අත්ථීති පඨමජ්ඣානිකචිත්තානි. අප්පමඤ්ඤානං සත්තාරම්මණත්තා, ලොකුත්තරානඤ්ච නිබ්බානාරම්මණත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා’’ති. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤසමානා, අප්පමඤ්ඤාවජ්ජිතා සොභනචෙතසිකා ච සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති ආකඩ්ඪති. උපෙක්ඛාසහගතාති විතක්කවිචාරපීතිසුඛවජ්ජා සුඛට්ඨානං පවිට්ඨඋපෙක්ඛාය සහගතා. පඤ්චකජ්ඣානවසෙනාති විතක්කවිචාරෙ විසුං විසුං අතික්කමිත්වා භාවෙන්තස්ස නාතිතික්ඛඤාණස්ස වසෙන දෙසිතස්ස ඣානපඤ්චකස්ස වසෙන. තෙ පන එකතො අතික්කමිත්වා භාවෙන්තස්ස තික්ඛඤාණස්ස වසෙන දෙසිතචතුක්කජ්ඣානවසෙන දුතියජ්ඣානිකෙසු විතක්කවිචාරවජ්ජිතානං සම්භවතො චතුධා එව සඞ්ගහො හොතීති අධිප්පායො.

36. The consciousnesses connected with the first jhāna, or those that possess it, are called first-jhāna consciousnesses. Because the immeasurable states have beings as their object and the supramundane states have Nibbāna as their object, it is said, 'excluding the immeasurable states.' By this word 'Similarly,' it draws in that the other similar beautiful mental factors, excluding the immeasurable states, are also included in the compilation. 'Accompanied by equanimity' means accompanied by equanimity that has entered the place of happiness, excluding initial application, sustained application, rapture, and happiness. 'By way of the fivefold jhāna system' means by way of the fivefold jhāna system taught for one of not-too-sharp knowledge who develops it by overcoming initial and sustained application separately. But for one of sharp knowledge who develops it by overcoming them together at once, according to the taught fourfold jhāna system, because of the possibility of factors excluding initial and sustained application in the second-jhāna consciousnesses, the compilation is only fourfold—this is the purport.

37. තෙත්තිංසද්වයං චතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානචිත්තෙසු.

37. A pair of thirty-threes in the fourth and fifth jhāna consciousnesses.

මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා

Exposition on the Method of Compilation of Sublime Consciousness

38. තීසූති කුසලවිපාකකිරියවසෙන තිවිධෙසු සීලවිසුද්ධිවසෙන සුවිසොධිතකායවචීපයොගස්ස කෙවලං චිත්තසමාධානමත්තෙන මහග්ගතජ්ඣානානි පවත්තන්ති, න පන කායවචීකම්මානං විසොධනවසෙන, නාපි දුච්චරිතදුරාජීවානං සමුච්ඡින්දනපටිප්පස්සම්භනවසෙනාති වුත්තං ‘‘විරතිවජ්ජිතා’’ති. පච්චෙකමෙවාති විසුං විසුංයෙව. පන්නරසසූති රූපාවචරවසෙන තීසු, ආරුප්පවසෙන ද්වාදසසූති පන්නරසසු. අප්පමඤ්ඤායො න ලබ්භන්තීති එත්ථ කාරණං වුත්තමෙව.

38. "Thirty"—in the threefold way of wholesome, resultant, and functional, for one whose bodily and verbal practice is thoroughly purified by virtue, sublime Jhānas occur merely by way of mental concentration, not by way of purification of bodily and verbal actions, nor by way of the eradication and tranquilization of misconduct and wrong livelihood—thus it is said, "excluding the abstinences." "Each individually"—each and every one separately. "Fifteen"—in three by way of the form sphere, and in twelve by way of the formless sphere, thus in fifteen. "The immeasurable states are not found"—the reason for this has already been mentioned.

මහග්ගතචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Mode of Compiling Sublime Consciousness is concluded.

කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා

Exposition on the Mode of Compiling the Beautiful Consciousnesses of the Sense Sphere

40. පච්චෙකමෙවාති [Pg.119] එකෙකායෙව. අප්පමඤ්ඤානං හි සත්තාරම්මණත්තා, විරතීනඤ්ච වීතක්කමිතබ්බවත්ථුවිසයත්තා නත්ථි තාසං එකචිත්තුප්පාදෙ සම්භවොති ලොකියවිරතීනං එකන්තකුසලසභාවත්තා නත්ථි අබ්‍යාකතෙසු සම්භවොති වුත්තං ‘‘විරතිවජ්ජිතා’’ති. තෙනාහ ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදා කුසලායෙවා’’ති (විභ. 715). ඉතරථා සද්ධාසතිආදයො විය ‘‘සියා කුසලා, සියා අබ්‍යාකතා’’ති වදෙය්‍ය. ඵලස්ස පන මග්ගපටිබිම්බභූතත්තා, දුච්චරිතදුරාජීවානං පටිප්පස්සම්භනතො ච න ලොකුත්තරවිරතීනං එකන්තකුසලතා යුත්තාති තාසං තත්ථ අග්ගහණං. කාමාවචරවිපාකානම්පි එකන්තපරිත්තාරම්මණත්තා, අප්පමඤ්ඤානඤ්ච සත්තාරම්මණත්තා, විරතීනම්පි එකන්තකුසලත්තා වුත්තං ‘‘අප්පමඤ්ඤාවිරතිවජ්ජිතා’’ති.

40. "Each individually" means each one only. For the immeasurable states have beings as their object, and the abstinences have matters to be abstained from as their object-sphere; thus, they cannot occur in a single consciousness. Because mundane abstinences are exclusively wholesome in nature, they do not occur among the indeterminate phenomena—hence it is said, "excluding the abstinences." Therefore, it is stated, "The five precepts are exclusively wholesome" (Vibh. §715). Otherwise, like faith, mindfulness, and so forth, one might say, "They might be wholesome, might be indeterminate." However, since the fruition is a reflection of the path and is the tranquilization of misconduct and wrong livelihood, it is not appropriate for supramundane abstinences to be exclusively wholesome—hence their non-inclusion there. Also, because the resultant states of the sense sphere have exclusively limited objects, and the immeasurable states have beings as their object, and the abstinences are exclusively wholesome, it is said, "excluding the immeasurable states and the abstinences."

නනු ච පඤ්ඤත්තාදිආරම්මණම්පි කාමාවචරකුසලං හොතීති තස්ස විපාකෙනපි කුසලසදිසාරම්මණෙන භවිතබ්බං යථා තං මහග්ගතලොකුත්තරවිපාකෙහීති? නයිදමෙවං, කාමතණ්හාධීනස්ස ඵලභූතත්තා. යථා හි දාසියා පුත්තො මාතරා ඉච්ඡිතං කාතුං අසක්කොන්තො සාමිකෙනෙව ඉච්ඡිතිච්ඡිතං කරොති, එවං කාමතණ්හායත්තතාය දාසිසදිසස්ස කාමාවචරකම්මස්ස විපාකභූතං චිත්තං තෙන ගහිතාරම්මණං අග්ගහෙත්වා කාමතණ්හාරම්මණමෙව ගණ්හාතීති. ද්වාදසධාති කුසලවිපාකකිරියභෙදෙසු පච්චෙකං චත්තාරො චත්තාරො දුකාති කත්වා තීසු ද්වාදසධා.

But does not the wholesome consciousness of the sense sphere also take concepts and so forth as objects? Should not its result similarly have an object resembling the wholesome, like the results of the sublime and supramundane states? This is not so, because it is a result dependent on sense craving. Just as the son of a female slave, unable to fulfill his mother's wishes, fulfills his master's wishes instead, so too the resultant consciousness of sense-sphere kamma, being like a female slave due to its dependence on sense craving, does not take the object grasped by that kamma, but takes the object of sense craving itself. "Twelvefold" means that in the divisions of wholesome, resultant, and functional, by making each four pairs, thus in the three it is twelvefold.

42. ඉදානි ඉමෙසු පඨමජ්ඣානිකාදීහි දුතියජ්ඣානිකාදීනං භෙදකරධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘අනුත්තරෙ ඣානධම්මා’’ත්‍යාදි වුත්තං. අනුත්තරෙ චිත්තෙ විතක්කවිචාරපීතිසුඛවසෙන ඣානධම්මා විසෙසකා භෙදකා. මජ්ඣිමෙ මහග්ගතෙ අප්පමඤ්ඤා, ඣානධම්මා [Pg.120] ච. පරිත්තෙසු කාමාවචරෙසු විරතී, ඤාණපීතී ච අප්පමඤ්ඤා ච විසෙසකා, තත්ථ විරතී කුසලෙහි විපාකකිරියානං විසෙසකා, අප්පමඤ්ඤා කුසලකිරියෙහි විපාකානං, ඤාණපීතී පන තීසු පඨමයුගළාදීහි දුතියයුගළාදීනන්ති දට්ඨබ්බං.

42. Now, to show the differentiating phenomena among these, from the first Jhāna onwards to the second Jhāna onwards, it is said, "in the supramundane, the Jhāna factors," etc. In supramundane consciousness, the Jhāna factors—initial application, sustained application, rapture, and happiness—are distinguishing factors, differentiating factors. In the intermediate sublime states, the immeasurable states and Jhāna factors are differentiating factors. In the limited sense-sphere states, the abstinences, knowledge, rapture, and the immeasurable states are distinguishing factors. Therein, the abstinences distinguish the wholesome from the resultant and functional states; the immeasurable states distinguish the wholesome and functional from the resultant states; while knowledge and rapture, it should be understood, distinguish the first pairs and so forth from the second pairs and so forth among the three divisions.

කාමාවචරසොභනචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Mode of Compiling the Beautiful Consciousnesses of the Sense Sphere is concluded.

අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා

Exposition on the Mode of Compiling Unwholesome Consciousness

44. දුතියෙ අසඞ්ඛාරිකෙති දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ ලොභමානෙන තථෙව අඤ්ඤසමානා, අකුසලසාධාරණා ච එකූනවීසති ධම්මාති සම්බන්ධො.

44. In the second unprompted type, that is, the unprompted consciousness dissociated from wrong view, the connection is that there are nineteen factors: the factors common to the unwholesome, the other universals (aññasamānā), and likewise greed and conceit.

45. තතියෙති උපෙක්ඛාසහගතදිට්ඨිසම්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ.

45. "The third" refers to the unprompted consciousness accompanied by equanimity and associated with wrong view.

46. චතුත්ථෙති දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ අසඞ්ඛාරිකෙ.

46. "In the fourth" refers to the unprompted consciousness dissociated from wrong view.

47. ඉස්සාමච්ඡරියකුක්කුච්චානි පනෙත්ථ පච්චෙකමෙව යොජෙතබ්බානි භින්නාරම්මණත්තායෙවාති අධිප්පායො.

47. Envy, avarice, and worry should each be connected separately here because they have different objects—this is the intended meaning.

50. අධිමොක්ඛස්ස නිච්ඡයාකාරප්පවත්තිතො ද්වෙළ්හකසභාවෙ විචිකිච්ඡාචිත්තෙ සම්භවො නත්ථීති ‘‘අධිමොක්ඛවිරහිතා’’ති වුත්තං.

50. Since determination (adhimokkha) arises with the characteristic of deciding, it cannot occur in the consciousness accompanied by doubt (vicikicchā), which has the nature of being double-minded. Hence, it is said to be 'devoid of determination'.

51. එකූනවීසති පඨමදුතියඅසඞ්ඛාරිකෙසු, අට්ඨාරස තතියචතුත්ථඅසඞ්ඛාරිකෙසු, වීස පඤ්චමෙ අසඞ්ඛාරිකෙ, එකවීස පඨමදුතියසසඞ්ඛාරිකෙසු, වීසති තතියචතුත්ථසසඞ්ඛාරිකෙසු, ද්වාවීස පඤ්චමෙ සසඞ්ඛාරිකෙ, පන්නරස මොමූහද්වයෙති එවං අකුසලෙ සත්තධා ඨිතාති යොජනා.

51. Nineteen mental factors are found in the first and second unprompted consciousnesses, eighteen in the third and fourth unprompted, twenty in the fifth unprompted, twenty-one in the first and second prompted, twenty in the third and fourth prompted, twenty-two in the fifth prompted, and fifteen in the two states of delusion—thus, the unwholesome consciousness is established in seven ways; this is the analysis.

52. සාධාරණාති [Pg.121] අකුසලානං සබ්බෙසමෙව සාධාරණභූතා චත්තාරො සමානා ච ඡන්දපීතිඅධිමොක්ඛවජ්ජිතා අඤ්ඤසමානා අපරෙ දසාති එතෙ චුද්දස ධම්මා සබ්බාකුසලයොගිනොති පවුච්චන්තීති යොජනා.

52. "Common factors" (Sādhāraṇā) means: the four factors common to all unwholesome states, together with the other ten miscellaneous universals (aññasamānā) excluding volitional impulse (chanda), rapture (pīti), and determination (adhimokkha)—these fourteen factors are common to all unwholesome states and are thus called 'associated with all unwholesome states'; this is the analysis.

අකුසලචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Mode of Compiling Unwholesome Consciousness is concluded.

අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා

Exposition on the Mode of Compiling Rootless Consciousness

54. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා අඤ්ඤසමානෙ පච්චාමසති.

54. By 'thus' (tathā), it refers to the miscellaneous universals (aññasamānā).

56. මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා විය විසිට්ඨමනනකිච්චායොගතො මනනමත්තා ධාතූති මනොධාතු. අහෙතුකපටිසන්ධියුගළෙති උපෙක්ඛාසන්තීරණද්වයෙ.

56. Unlike the mind-consciousness-element, which is engaged in the function of superior cognizing, the mind-element (manodhātu) is an element of mere cognizing. "The pair of rootless rebirth-linking consciousnesses" refers to the two instances of equanimous investigating consciousness.

58. ද්වාදස හසනචිත්තෙ, එකාදස වොට්ඨබ්බනසුඛසන්තීරණෙසු, දස මනොධාතුත්තිකාහෙතුකපටිසන්ධියුගළවසෙන පඤ්චසු, සත්ත ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසූති අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු චිත්තුප්පාදෙසු සඞ්ගහො චතුබ්බිධො හොතීති යොජනා.

58. Twelve mental factors are found in the smile-producing consciousness; eleven in the determining consciousness and the pleasure-accompanied investigating consciousness; ten in the five types, namely the triad of mind-elements and the pair of rootless rebirth-linking consciousnesses; and seven in the two sets of five-sense consciousnesses—thus, the classification of the eighteen rootless consciousnesses is fourfold; this is the analysis.

59. තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහොති අනුත්තරෙ පඤ්ච, තථා මහග්ගතෙ, කාමාවචරසොභනෙ ද්වාදස, අකුසලෙ සත්ත, අහෙතුකෙ චත්තාරොති තෙත්තිංසවිධසඞ්ගහො.

59. The thirty-threefold classification consists of: five in the supramundane, likewise in the sublime, twelve in the beautiful sense-sphere, seven in the unwholesome, and four in the rootless—thus, the thirty-threefold classification.

60. ඉත්ථං යථාවුත්තනයෙන චිත්තාවියුත්තානං චෙතසිකානං චිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං සම්පයොගඤ්ච චෙතසිකරාසිපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං සඞ්ගහඤ්ච ඤත්වා යථායොගං චිත්තෙන සමං භෙදං උද්දිසෙ ‘‘සබ්බචිත්තසාධාරණා තාව සත්ත එකූනනවුතිචිත්තෙසු උප්පජ්ජනතො පච්චෙකං එකූනනවුතිවිධා, පකිණ්ණකෙසු [Pg.122] විතක්කො පඤ්චපඤ්ඤාසචිත්තෙසු උප්පජ්ජනතො පඤ්චපඤ්ඤාසවිධො’’ත්‍යාදිනා කථෙය්‍යාති අත්ථො.

60. Thus, having understood the association (sampayoga) of mental factors inseparable from consciousness, as stated according to the method of delimiting consciousness, and having understood their combination (saṅgaha) as stated according to the method of delimiting groups of mental factors, one should define their distinctness together with consciousness as appropriate: 'First, the seven universals, arising in eighty-nine consciousnesses, are each eighty-ninefold; among the miscellaneous factors, initial application (vitakka) arises in fifty-five consciousnesses, being fifty-fivefold,'—one should speak in this way; this is the meaning.

අහෙතුකචිත්තසඞ්ගහනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Mode of Compiling Rootless Consciousness is concluded.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Thus in the Abhidhammatthavibhāvinī, the commentary on the Abhidhammatthasaṅgaha,

චෙතසිකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Chapter on Mental Factors is concluded.

3. පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

3. Exposition on the Miscellaneous Chapter

1. ඉදානි යථාවුත්තානං චිත්තචෙතසිකානං වෙදනාදිවිභාගතො, තංතංවෙදනාදිභෙදභින්නචිත්තුප්පාදවිභාගතො ච පකිණ්ණකසඞ්ගහං දස්සෙතුං ‘‘සම්පයුත්තා යථායොග’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. යථායොගං සම්පයුත්තා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සභාවතො අත්තනො අත්තනො සභාවවසෙන එකූනනවුතිවිධම්පි චිත්තං ආරම්මණවිජානනසභාවසාමඤ්ඤෙන එකවිධං, සබ්බචිත්තසාධාරණො ඵස්සො ඵුසනසභාවෙන එකවිධොත්‍යාදිනා තෙපඤ්ඤාස හොන්ති.

1. Now, to present the miscellaneous compendium (pakiṇṇakasaṅgaha) regarding the classification of the aforementioned consciousnesses and mental factors by way of feeling, etc., and by way of the classification of the arising of consciousness as divided by the distinctions of feeling, etc., the section beginning with 'associated according to suitability,' etc., is commenced. The consciousnesses and mental factors associated according to suitability, by their intrinsic nature—each in accordance with its own intrinsic nature—amount to fifty-three types. For example, even though consciousness is eighty-ninefold, due to the common characteristic of cognizing an object, it is one type; the universally concomitant contact, through its characteristic of contacting, is one type, and so on.

2. ඉදානි තෙසං ධම්මානං යථාරහං වෙදනා…පෙ… වත්ථුතො සඞ්ගහො නාම වෙදනාසඞ්ගහාදිනාමකො පකිණ්ණකසඞ්ගහො චිත්තුප්පාදවසෙනෙව තංතංවෙදනාදිභෙදභින්නචිත්තුප්පාදානං වසෙනෙව න කත්ථචි තංවිරහෙන නීයතෙ උපනීයතෙ, ආහරීයතීත්‍යත්ථො.

2. Now, the compendium of those phenomena, as appropriate by feeling… etc., and by basis, is called the compendium of feeling, etc. This miscellaneous compendium (pakiṇṇakasaṅgaho), by way of the arising of consciousness, is led, brought, or conveyed only in dependence upon the arising of consciousness as divided by the distinctions of those respective feelings, etc.; it is not led anywhere without that dependence—this is the meaning.

වෙදනාසඞ්ගහවණ්ණනා

Exposition on the Compendium of Feeling

3. තත්ථාති තෙසු ඡසු සඞ්ගහෙසු. සුඛාදිවෙදනානං, තංසහගතචිත්තුප්පාදානඤ්ච විභාගවසෙන සඞ්ගහො වෙදනාසඞ්ගහො. දුක්ඛතො, සුඛතො ච අඤ්ඤා අදුක්ඛමසුඛා ම-කාරාගමවසෙන. නනු ච ‘‘ද්වෙමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා’’ති (සං. නි. 4.267) වචනතො ද්වෙ එව වෙදනාති? සච්චං, තං පන අනවජ්ජපක්ඛිකං [Pg.123] අදුක්ඛමසුඛං සුඛවෙදනායං, සාවජ්ජපක්ඛිකඤ්ච දුක්ඛවෙදනායං සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං. යම්පි කත්ථචි සුත්තෙ ‘‘යං කිඤ්චි වෙදයිතමිදමෙත්ථ දුක්ඛස්සා’’ති (සං. නි. 4.259) වචනං, තං සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය සබ්බවෙදනානං දුක්ඛසභාවත්තා වුත්තං. යථාහ – ‘‘සඞ්ඛාරානිච්චතං, ආනන්ද, මයා සන්ධාය භාසිතං සඞ්ඛාරවිපරිණාමතඤ්ච යං කිඤ්චිවෙදයිතමිදමෙත්ථ දුක්ඛස්සා’’ති (සං. නි. 4.259; ඉතිවු. අට්ඨ. 52). තස්මා තිස්සොයෙව වෙදනාති දට්ඨබ්බා. තෙනාහ භගවා – ‘‘තිස්සො ඉමා, භික්ඛවෙ, වෙදනා සුඛා දුක්ඛා අදුක්ඛමසුඛා චා’’ති (ඉතිවු. 52-53; සං. නි. 4.249-251). එවං තිවිධාපි පනෙතා ඉන්ද්‍රියදෙසනායං ‘‘සුඛින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රියං උපෙක්ඛින්ද්‍රිය’’න්ති (විභ. 219) පඤ්චධා දෙසිතාති තංවසෙනපෙත්ථ විභාගං දස්සෙතුං ‘‘සුඛං දුක්ඛ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. කායිකමානසිකසාතාසාතභෙදතො හි සුඛං දුක්ඛඤ්ච පච්චෙකං ද්විධා විභජිත්වා ‘‘සුඛින්ද්‍රියං සොමනස්සින්ද්‍රියං දුක්ඛින්ද්‍රියං දොමනස්සින්ද්‍රිය’’න්ති (විභ. 219) දෙසිතා, උපෙක්ඛා පන භෙදාභාවතො උපෙක්ඛින්ද්‍රියන්ති එකධාව. යථා හි සුඛදුක්ඛානි අඤ්ඤථා කායස්ස අනුග්ගහමුපඝාතඤ්ච කරොන්ති, අඤ්ඤථා මනසො, නෙවං උපෙක්ඛා, තස්මා සා එකධාව දෙසිතා, තෙනාහු පොරාණා –

3. Herein, 'Tattha' refers to these six compendia. The compendium of feeling (vedanāsaṅgaho) is the grouping, by way of distinction, of pleasant and other feelings, and of the consciousness-arisings associated with them. Other than painful and pleasant is the neither-painful-nor-pleasant, by way of the addition of the letter 'ma'. But is it not said, 'Monks, there are these two feelings: pleasant and painful' (Saṃyutta Nikāya 4.267), implying only two feelings? True, but that is stated having included the blameless neither-painful-nor-pleasant feeling under pleasant feeling, and the blameworthy under painful feeling. And wherever it is said in some sutta, 'Whatever is felt is included under suffering' (Saṃyutta Nikāya 4.259), this is stated because all feelings have the nature of suffering due to the suffering of formations. As it is said: 'Ānanda, with reference to the impermanence of formations and the changing nature of formations, I have declared that whatever is felt is included under suffering' (Saṃyutta Nikāya 4.259; Itivuttaka Aṭṭhakathā 52). Therefore, it should be understood that there are only three feelings. Hence, the Blessed One said: 'Monks, there are these three feelings: pleasant, painful, and neither-painful-nor-pleasant' (Itivuttaka 52–53; Saṃyutta Nikāya 4.249–251). Yet, though they are threefold, in the teaching on the faculties, they are expounded as fivefold: 'The faculty of pleasure, the faculty of pain, the faculty of joy, the faculty of displeasure, and the faculty of equanimity' (Vibhaṅga 219). To show this distinction here as well, it is said, 'pleasant, painful,' etc. For pleasure and pain are each divided into two based on the distinction between bodily and mental pleasantness and unpleasantness, and thus taught as: 'The faculty of pleasure, the faculty of joy, the faculty of pain, the faculty of displeasure' (Vibhaṅga 219). But equanimity, having no such division, is taught as the single faculty of equanimity. For just as pleasure and pain benefit and afflict the body in one way, and the mind in another, equanimity does not do so; therefore, it is taught as one. Thus, the ancients have said:

‘‘කායිකං මානසං දුක්ඛං, සුඛඤ්චොපෙක්ඛවෙදනා;

එකං මානසමෙවෙති, පඤ්චධින්ද්‍රියභෙදතො’’ති. (ස. ස. 74);

'Pain is bodily and mental, as is pleasure; equanimity-feeling is one, being only mental. Thus, there is a fivefold division of faculties.'

තත්ථ ඉට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං සුඛං. අනිට්ඨඵොට්ඨබ්බානුභවනලක්ඛණං දුක්ඛං. සභාවතො, පරිකප්පතො වා ඉට්ඨානුභවනලක්ඛණං සොමනස්සං. තථා අනිට්ඨානුභවනලක්ඛණං දොමනස්සං. මජ්ඣත්තානුභවනලක්ඛණා උපෙක්ඛා.

Herein, pleasure (sukha) has the characteristic of experiencing a desirable tangible object. Pain (dukkha) has the characteristic of experiencing an undesirable tangible object. Gladness (somanassa) has the characteristic of experiencing a desirable object, whether by its own nature or by conception. Similarly, displeasure (domanassa) has the characteristic of experiencing an undesirable object. Equanimity (upekkhā) has the characteristic of experiencing a neutral object.

5. චතුචත්තාලීස පච්චෙකං ලොකියලොකුත්තරභෙදෙන එකාදසවිධත්තා.

5. Forty-four, on account of being of eleven kinds, each distinguished by the division into mundane and supramundane.

7. සෙසානීති [Pg.124] සුඛදුක්ඛසොමනස්සදොමනස්සසහගතෙහි අවසෙසානි අකුසලතො ඡ, අහෙතුකතො චුද්දස, කාමාවචරසොභනතො ද්වාදස, පඤ්චමජ්ඣානිකානි තෙවීසාති සබ්බානිපි පඤ්චපඤ්ඤාස.

7. 'The remaining' (Sesāni) refers to those remaining from the consciousnesses associated with pleasure, pain, joy, and displeasure: from the unwholesome, six; from the rootless, fourteen; from the sense-sphere beautiful, twelve; and the twenty-three pertaining to the fifth jhāna—thus, all fifty-five.

වෙදනාසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Compendium of Feeling is concluded.

හෙතුසඞ්ගහවණ්ණනා

The Exposition of the Compendium of Roots

10. ලොභාදිහෙතූනං විභාගවසෙන, තංසම්පයුත්තවසෙන ච සඞ්ගහො හෙතුසඞ්ගහො. හෙතවො නාම ඡබ්බිධා භවන්තීති සම්බන්ධො. හෙතුභාවො පන නෙසං සම්පයුත්තානං සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනසඞ්ඛාතො මූලභාවො. ලද්ධහෙතුපච්චයා හි ධම්මා විරුළ්හමූලා විය පාදපා ථිරා හොන්ති, න අහෙතුකා විය ජලතලෙ සෙවාලසදිසා. එවඤ්ච කත්වා එතෙ මූලසදිසතාය ‘‘මූලානී’’ති ච වුච්චන්ති. අපරෙ පන ‘‘කුසලාදීනං කුසලාදිභාවසාධනං හෙතුභාවො’’ති වදන්ති, එවං සති හෙතූනං අත්තනො කුසලාදිභාවසාධනො අඤ්ඤො හෙතු මග්ගිතබ්බො සියා. අථ සෙසසම්පයුත්තහෙතුපටිබද්ධො තෙසං කුසලාදිභාවො, එවම්පි මොමූහචිත්තසම්පයුත්තස්ස හෙතුනො අකුසලභාවො අප්පටිබද්ධො සියා. අථ තස්ස සභාවතො අකුසලභාවොපි සියා, එවං සති සෙසහෙතූනම්පි සභාවතොව කුසලාදිභාවොති තෙසං විය සම්පයුත්තධම්මානම්පි සො හෙතුපටිබද්ධො න සියා. යදි ච හෙතුපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො, තදා අහෙතුකානං අබ්‍යාකතභාවො න සියාති අලමතිනිප්පීළනෙන. කුසලාදිභාවො පන කුසලාකුසලානං යොනිසොඅයොනිසොමනසිකාරප්පටිබද්ධො. යථාහ – ‘‘යොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතො අනුප්පන්නා [Pg.125] චෙව කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’’ත්‍යාදි (අ. නි. 1.67), අබ්‍යාකතානං පන අබ්‍යාකතභාවො නිරනුසයසන්තානප්පටිබද්ධො කම්මප්පටිබද්ධො අවිපාකභාවප්පටිබද්ධො චාති දට්ඨබ්බං.

10. The compendium of roots (hetusaṅgaha) is the grouping by way of the classification of roots such as greed, and by way of their associated states. The connection is that roots are of six kinds. Their nature as roots, however, is the state of being a foundation, defined as establishing the well-founded nature of their associated states. For states that have obtained root-conditions are firm like trees with well-grown roots, not like algae on the water’s surface, which are rootless. And so, because they resemble roots, they are also called 'roots' (mūlāni). Others, however, say: 'The nature of a root is that which establishes the wholesome quality, etc., of wholesome states, etc.' If so, another root would have to be sought to establish the wholesome quality, etc., of the roots themselves. If their wholesome quality, etc., were dependent on other associated roots, even so the unwholesome quality of the root associated with a deluded consciousness would be independent. If its unwholesome quality were due to its own nature, then the wholesome quality, etc., of the other roots would also be due to their own nature; thus, like the roots themselves, the wholesome quality of their associated states would not be dependent on a root. And if the wholesome quality, etc., were dependent on a root, then the indeterminate nature of rootless states could not exist. Enough of this excessive pressing! The wholesome or unwholesome quality of wholesome and unwholesome states is, in fact, dependent on wise or unwise attention, as it is said: 'When, monks, one attends wisely, unarisen wholesome states arise, and arisen wholesome states increase,' etc. (Aṅguttara Nikāya 1.67). The indeterminate nature of indeterminate states, however, should be understood as dependent on a continuity free of latent tendencies, on kamma, and on the state of not being a result.

16. ඉදානි හෙතූනං ජාතිභෙදං දස්සෙතුං ‘‘ලොභො දොසො චා’’ත්‍යාදි වුත්තං.

16. Now, to show the classification of the roots by type, it is said: 'Greed and hatred,' etc.

හෙතුසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Compendium of Roots is concluded.

කිච්චසඞ්ගහවණ්ණනා

The Exposition of the Compendium of Functions

18. පටිසන්ධාදීනං කිච්චානං විභාගවසෙන, තංකිච්චවන්තානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහො කිච්චසඞ්ගහො. භවතො භවස්ස පටිසන්ධානං පටිසන්ධිකිච්චං. අවිච්ඡෙදප්පවත්තිහෙතුභාවෙන භවස්ස අඞ්ගභාවො භවඞ්ගකිච්චං. ආවජ්ජනකිච්චාදීනි හෙට්ඨා වුත්තවචනත්ථානුසාරෙන යථාරහං යොජෙතබ්බානි. ආරම්මණෙ තංතංකිච්චසාධනවසෙන අනෙකක්ඛත්තුං, එකක්ඛත්තුං වා ජවමානස්ස විය පවත්ති ජවනකිච්චං. තංතංජවනග්ගහිතාරම්මණස්ස ආරම්මණකරණං තදාරම්මණකිච්චං. නිබ්බත්තභවතො පරිගළ්හනං චුතිකිච්චං.

18. The compendium of functions (kiccasaṅgaha) is the grouping by way of the classification of functions such as rebirth-linking, and by way of the delimitation of the consciousnesses that possess such functions. The linking of one existence to another is the function of rebirth-linking. Being a factor of existence by serving as the cause for its uninterrupted continuity is the function of the life-continuum. The functions of adverting and so on should be applied appropriately according to the meaning of the terms stated previously. The function of impulsion is the occurrence, as it were, of running towards an object once or many times in order to accomplish a particular function regarding it. The function of retention is taking as its object the object that was grasped by the preceding impulsion. The falling away from an existence that has been generated is the function of death.

19. ඉමානි පන කිච්චානි ඨානවසෙන පාකටානි හොන්තීති තං දානි පභෙදතො දස්සෙතුං ‘‘පටිසන්ධී’’ත්‍යාදි වුත්තං, තත්ථ පටිසන්ධියා ඨානං පටිසන්ධිඨානං. කාමං පටිසන්ධිවිනිමුත්තං ඨානං නාම නත්ථි, සුඛග්ගහණත්ථං පන ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ත්‍යාදීසු විය අභෙදෙපි භෙදපරිකප්පනාති දට්ඨබ්බං. එවං සෙසෙසුපි. දස්සනාදීනං පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං ඨානං පඤ්චවිඤ්ඤාණඨානං. ආදි-සද්දෙන සම්පටිච්ඡනඨානාදීනං සඞ්ගහො.

19. These functions, however, become manifest by way of their stations. Therefore, to show them now by way of their divisions, 'rebirth-linking,' etc., is stated. Herein, the station of rebirth-linking is the rebirth-linking station. Although there is truly no station separate from rebirth-linking, for the sake of easy comprehension it should be understood that a distinction is conceptually made even where there is no actual division, as in such expressions as 'the body of a stone doll,' etc. The same applies to the rest. The station of the five consciousnesses, such as seeing, etc., is the station of the five consciousnesses. By the word 'etc.' the stations of receiving consciousness, etc., are included.

තත්ථ [Pg.126] චුතිභවඞ්ගානං අන්තරා පටිසන්ධිඨානං. පටිසන්ධිආවජ්ජනානං, ජවනාවජ්ජනානං, තදාරම්මණාවජ්ජනානං, වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනානං, කදාචි ජවනචුතීනං, තදාරම්මණචුතීනඤ්ච අන්තරා භවඞ්ගඨානං. භවඞ්ගපඤ්චවිඤ්ඤාණානං, භවඞ්ගජවනානඤ්ච අන්තරා ආවජ්ජනඨානං. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනසම්පටිච්ඡනානමන්තරා පඤ්චවිඤ්ඤාණඨානං. පඤ්චවිඤ්ඤාණසන්තීරණානමන්තරා සම්පටිච්ඡනඨානං. සම්පටිච්ඡනවොට්ඨබ්බනානමන්තරා සන්තීරණඨානං. සන්තීරණජවනානං, සන්තීරණභවඞ්ගානඤ්ච අන්තරා වොට්ඨබ්බනඨානං. වොට්ඨබ්බනතදාරම්මණානං, වොට්ඨබ්බනභවඞ්ගානං, වොට්ඨබ්බනචුතීනං, මනොද්වාරාවජ්ජනතදාරම්මණානං, මනොද්වාරාවජ්ජනභවඞ්ගානං, මනොද්වාරාවජ්ජනචුතීනඤ්ච අන්තරා ජවනඨානං. ජවනභවඞ්ගානං, ජවනචුතීනඤ්ච අන්තරා තදාරම්මණඨානං. ජවනපටිසන්ධීනං, තදාරම්මණපටිසන්ධීනං, භවඞ්ගපටිසන්ධීනං වා අන්තරා චුතිඨානං නාම.

Herein, the station of rebirth-linking occurs between the death-consciousness and the life-continuum. The station of the life-continuum occurs between rebirth-linking and adverting, between impulsion and adverting, between registering and adverting, between determining and adverting, sometimes between impulsion and death, and between registering and death. The station of adverting occurs between the life-continuum and the five consciousnesses, and between the life-continuum and impulsion. The station of the five consciousnesses occurs between five-door adverting and receiving. The station of receiving occurs between the five consciousnesses and investigating. The station of investigating occurs between receiving and determining. The station of determining occurs between investigating and impulsion, and between investigating and the life-continuum. The station of impulsion occurs between determining and registering, between determining and the life-continuum, between determining and death, between mind-door adverting and registering, between mind-door adverting and the life-continuum, and between mind-door adverting and death. The station of registering occurs between impulsion and the life-continuum, and between impulsion and death. The station of death is said to be between impulsion and rebirth-linking, between registering and rebirth-linking, or between the life-continuum and rebirth-linking.

20. ද්වෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණානි සුඛසන්තීරණස්ස පටිසන්ධිවසප්පවත්තිභාවාභාවතොතිඅධිප්පායො. එවඤ්ච කත්වා පට්ඨානෙ ‘‘උපෙක්ඛාසහගතං ධම්මං පටිච්ච උපෙක්ඛාසහගතො ධම්මො උප්පජ්ජති න හෙතුපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 4.13.179) එවමාගතස්ස උපෙක්ඛාසහගතපදස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘අහෙතුකං උපෙක්ඛාසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො, අහෙතුකපටිසන්ධික්ඛණෙ උපෙක්ඛාසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා, ද්වෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච එකො ඛන්ධො’’ති (පට්ඨා. 4.13.179) එවං පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන පටිච්චනයො උද්ධටො, පීතිසහගතසුඛසහගතපදවිභඞ්ගෙ පන ‘‘අහෙතුකං පීතිසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්චතයො ඛන්ධා…පෙ… ද්වෙ ඛන්ධා. අහෙතුකං සුඛසහගතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා …පෙ… එකො ඛන්ධො’’ති (පට්ඨා. 4.13.144, 167) පවත්තිවසෙනෙව උද්ධටො, න පන ‘‘අහෙතුකපටිසන්ධික්ඛණෙ’’ත්‍යාදිනා පටිසන්ධිවසෙන, තස්මා යථාධම්මසාසනෙ අවචනම්පි අභාවමෙව දීපෙතීති න තස්ස පටිසන්ධිවසෙන පවත්ති [Pg.127] අත්ථි. යත්ථ පන ලබ්භමානස්සපි කස්සචි අවචනං, තත්ථ කාරණං උපරි ආවි භවිස්සති.

20. The intention is that the two equanimity-accompanied investigating consciousnesses are distinguished from the pleasure-accompanied investigating consciousness by the absence of their occurrence by way of rebirth-linking. And so, in the Paṭṭhāna, it is stated: “An equanimity-accompanied state arises dependent on an equanimity-accompanied state, not by way of root-condition” (Paṭṭhāna 4.13.179). In the analysis of the term “equanimity-accompanied,” which is found thus, it is said: “One rootless equanimity-accompanied aggregate is a condition for two aggregates; two aggregates are a condition for one aggregate. At the moment of rootless rebirth-linking, one equanimity-accompanied aggregate is a condition for two aggregates; two aggregates are a condition for one aggregate” (Paṭṭhāna 4.13.179). Thus, the method of conditionality is shown in terms of both process and rebirth-linking. However, in the analysis of the terms “joy-accompanied” and “pleasure-accompanied,” it is said: “One rootless joy-accompanied aggregate is a condition for three aggregates… two aggregates. One rootless pleasure-accompanied aggregate is a condition for two aggregates… one aggregate” (Paṭṭhāna 4.13.144, 167). Here, it is shown only in terms of process, not by way of rebirth-linking, as in “at the moment of rootless rebirth-linking,” and so on. Therefore, since in the Dispensation of the Dhamma non-statement also indicates absence, it does not have an occurrence by way of rebirth-linking. But where there is no statement of something even when it is obtainable, the reason will become clear later.

25. මනොද්වාරාවජ්ජනස්ස පරිත්තාරම්මණෙ ද්වත්තික්ඛත්තුං පවත්තමානස්සපි නත්ථි ජවනකිච්චං තස්ස ආරම්මණරසානුභවනාභාවතොති වුත්තං ‘‘ආවජ්ජනද්වයවජ්ජිතානී’’ති. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘ජවනට්ඨානෙ ඨත්වා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා). ඉතරථා ‘‘ජවනං හුත්වා’’ති වත්තබ්බං සියාති. කුසලාකුසලඵලකිරියචිත්තානීති එකවීසති ලොකියලොකුත්තරකුසලානි, ද්වාදස අකුසලානි, චත්තාරි ලොකුත්තරඵලචිත්තානි, අට්ඨාරස තෙභූමකකිරියචිත්තානි. එකචිත්තක්ඛණිකම්පි හි ලොකුත්තරමග්ගාදිකං තංසභාවවන්තතාය ජවනකිච්චං නාම, යථා එකෙකගොචරවිසයම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සකලවිසයාවබොධනසාමත්ථියයොගතො න කදාචි තංනාමං විජහතීති.

25. Even though the mind-door adverting consciousness occurs two or three times with a limited object, it does not perform the function of impulsion because it does not experience the flavour of the object. Hence, it is said: “excluding the two advertings.” And so, it is stated in the commentary: “standing in the place of impulsion” (Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 498, Vipākuddhārakathā). Otherwise, it should have been said: “having become impulsion.” The wholesome, unwholesome, resultant, and functional consciousnesses are: twenty-one mundane and supramundane wholesome consciousnesses, twelve unwholesome consciousnesses, four supramundane resultant consciousnesses, and eighteen functional consciousnesses of the three planes. Indeed, even the supramundane path, etc., which lasts for a single thought-moment, is called the function of impulsion because it possesses that nature; just as the omniscient knowledge, though its range is a single object, never abandons that name due to its capacity to comprehend all objects.

27. එවං කිච්චභෙදෙන වුත්තානෙව යථාසකං ලබ්භමානකිච්චගණනවසෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තෙසු පනා’’ත්‍යාදි වුත්තං.

27. In order to show in summary those things that were stated according to the difference of function, by way of a calculation of the functions obtainable in their respective ways, it is said, “Among these, however…,” and so on.

33. පටිසන්ධාදයො චිත්තුප්පාදා නාමකිච්චභෙදෙන පටිසන්ධාදීනං නාමානං, කිච්චානඤ්ච භෙදෙන, අථ වා පටිසන්ධාදයො නාම තන්නාමකා චිත්තුප්පාදා පටිසන්ධාදීනං කිච්චානං භෙදෙන චුද්දස, ඨානභෙදෙන පටිසන්ධාදීනංයෙව ඨානානං භෙදෙන දසධා පකාසිතාති යොජනා. එකකිච්චඨානද්විකිච්චඨානතිකිච්චඨානචතුකිච්චඨානපඤ්චකිච්චඨානානි චිත්තානි යථාක්කමං අට්ඨසට්ඨි, තථා ද්වෙ ච නව ච අට්ඨ ච ද්වෙ චාති නිද්දිසෙති සම්බන්ධො.

33. The construing is as follows: The consciousnesses beginning with rebirth-linking are said to be fourteenfold by the difference of function and tenfold by the difference of station. This is based on the difference of the names, such as rebirth-linking, and their functions. Alternatively, the consciousnesses named ‘rebirth-linking,’ etc., are fourteenfold by the difference of the functions of rebirth-linking, etc., and tenfold by the difference of the stations of those same things. The connection is that the consciousnesses with one function, two functions, three functions, four functions, and five functions are indicated, in order, as sixty-eight, two, nine, eight, and two, respectively.

කිච්චසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Compendium of Functions is concluded.

ද්වාරසඞ්ගහවණ්ණනා

The Exposition of the Compendium of Doors

35. ද්වාරානං[Pg.128], ද්වාරප්පවත්තචිත්තානඤ්ච පරිච්ඡෙදවසෙන සඞ්ගහො ද්වාරසඞ්ගහො. ආවජ්ජනාදීනං අරූපධම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ද්වාරානි වියාති ද්වාරානි.

35. The Compendium of Doors is a summary by way of classifying the doors and the consciousnesses that occur at the doors. They are called doors because, being the entrance for the occurrence of immaterial phenomena such as adverting and so on, they are like doors.

36. චක්ඛුමෙවාති පසාදචක්ඛුමෙව.

36. “The eye itself” means the sensitive eye itself.

37. ආවජ්ජනාදීනං මනානං, මනොයෙව වා ද්වාරන්ති මනොද්වාරං. භවඞ්ගන්ති ආවජ්ජනානන්තරං භවඞ්ගං. තෙනාහු පොරාණා –

37. The mind-door is the door for minds such as adverting, or it is the mind itself that is the door. “Life-continuum” means the life-continuum immediately following adverting. Therefore the ancients have said:

‘‘සාවජ්ජනං භවඞ්ගන්තු, මනොද්වාරන්ති වුච්චතී’’ති;

“The life-continuum together with adverting, indeed, is called the mind-door.”

39. තත්ථාති තෙසු චක්ඛාදිද්වාරෙසු චක්ඛුද්වාරෙ ඡචත්තාලීස චිත්තානි යථාරහමුප්පජ්ජන්තීති සම්බන්ධො. පඤ්චද්වාරාවජ්ජනමෙකං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි උභයවිපාකවසෙන සත්ත, වොට්ඨබ්බනමෙකං, කාමාවචරජවනානි ච කුසලාකුසලනිරාවජ්ජනකිරියවසෙන එකූනතිංස, තදාරම්මණානි ච අග්ගහිතග්ගහණෙන අට්ඨෙවාති ඡචත්තාලීස. යථාරහන්ති ඉට්ඨාදිආරම්මණෙ යොනිසොඅයොනිසොමනසිකාරනිරනුසයසන්තානාදීනං අනුරූපවසෙන. සබ්බථාපීති ආවජ්ජනාදිතදාරම්මණපරියොසානෙන සබ්බෙනපි පකාරෙන කාමාවචරානෙවාති යොජනා. සබ්බථාපි චතුපඤ්ඤාස චිත්තානීති වා සම්බන්ධො. සබ්බථාපි තංතංද්වාරිකවසෙන ඨිතානි අග්ගහිතග්ගහණෙන චක්ඛුද්වාරිකෙසු ඡචත්තාලීසචිත්තෙසු සොතවිඤ්ඤාණාදීනං චතුන්නං යුගළානං පක්ඛෙපෙන චතුපඤ්ඤාසපීත්‍යත්ථො.

39. “Therein” means: among these doors beginning with the eye, the connection is that forty-six consciousnesses arise at the eye-door as is appropriate. These are: one five-door adverting consciousness; seven beginning with eye-consciousness, as twofold resultants; one determining consciousness; twenty-nine sense-sphere impulsion consciousnesses, comprising wholesome, unwholesome, and functional consciousnesses other than adverting; and eight registering consciousnesses, by including those not previously included—thus forty-six. “As is appropriate” means in a manner corresponding to the object being desirable, etc., to wise or unwise attention, to the continuity being with or without latent tendencies, and so on. “In every way” is construed to mean that in all modes, from adverting to the end of registering, they are only sense-sphere consciousnesses. Or the connection is: “in every way fifty-four consciousnesses.” The meaning is that in every way, according to the respective doors, by including what was not previously included—that is, by adding the four pairs of ear-consciousness, etc., to the forty-six consciousnesses at the eye-door—there are fifty-four.

41. චක්ඛාදිද්වාරෙසු අප්පවත්තනතො, මනොද්වාරසඞ්ඛාතභවඞ්ගතො ආරම්මණන්තරග්ගහණවසෙන අප්පවත්තිතො ච පටිසන්ධාදිවසෙන පවත්තානි එකූනවීසති ද්වාරවිමුත්තානි.

41. Nineteen consciousnesses are door-free because they do not occur at the doors beginning with the eye, because they do not arise from the life-continuum (which is reckoned as the mind-door) by way of apprehending a different object, and because they occur by way of rebirth-linking, and so on.

42. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි [Pg.129] සකසකද්වාරෙ, ඡබ්බීසති මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි මනොද්වාරෙයෙව උප්පජ්ජනතො ඡත්තිංස චිත්තානි යථාරහං සකසකද්වාරානුරූපං එකද්වාරිකචිත්තානි.

42. Because the two sets of five consciousnesses arise at their respective doors, and the twenty-six sublime and supramundane impulsion consciousnesses arise only at the mind-door, these thirty-six consciousnesses are single-door consciousnesses, arising as is appropriate in accordance with their respective doors.

45. පඤ්චද්වාරෙසු සන්තීරණතදාරම්මණවසෙන, මනොද්වාරෙ ච තදාරම්මණවසෙන පවත්තනතො ඡද්වාරිකානි චෙව පටිසන්ධාදිවසප්පවත්තියා ද්වාරවිමුත්තානි ච.

45. Because they occur at the five doors by way of investigating and registering, and at the mind-door by way of registering, they are six-door consciousnesses; and because they occur by way of rebirth-linking and so on, they are also door-free.

47. පඤ්චද්වාරිකානි ච ඡද්වාරිකානි ච පඤ්චඡද්වාරිකානි. ඡද්වාරිකානි ච තානි කදාචි ද්වාරවිමුත්තානි චාති ඡද්වාරිකවිමුත්තානි. අථ වා ඡද්වාරිකානි ච ඡද්වාරිකවිමුත්තානි චාති ඡද්වාරිකවිමුත්තානීති එකදෙසසරූපෙකසෙසො දට්ඨබ්බො.

47. The five-door consciousnesses and the six-door consciousnesses are called the five-and-six-door consciousnesses. And since those six-door consciousnesses are sometimes also door-free, they are called six-door-and-door-free. Alternatively, the six-door consciousnesses and the six-door-and-door-free consciousnesses are together called six-door-and-door-free; here, a case of `ekasesa` with a partially similar form should be understood.

ද්වාරසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Compendium of Doors is concluded.

ආලම්බණසඞ්ගහවණ්ණනා

The Exposition of the Compendium of Objects

48. ආරම්මණානං සරූපතො, විභාගතො, තංවිසයචිත්තතො ච සඞ්ගහො ආලම්බණසඞ්ගහො. වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං රූපයති හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති රූපං, තදෙව දුබ්බලපුරිසෙන දණ්ඩාදි විය චිත්තචෙතසිකෙහි ආලම්බීයති, තානි වා ආගන්ත්වා එත්ථ රමන්තීති ආරම්මණන්ති රූපාරම්මණං. සද්දීයතීති සද්දො, සොයෙව ආරම්මණන්ති සද්දාරම්මණං. ගන්ධයති අත්තනො වත්ථුං සූචෙති ‘‘ඉදමෙත්ථ අත්ථී’’ති පෙසුඤ්ඤං කරොන්තං විය හොතීති ගන්ධො, සොයෙව ආරම්මණං ගන්ධාරම්මණං. රසන්ති තං සත්තා අස්සාදෙන්තීති රසො, සොයෙව ආරම්මණං රසාරම්මණං. ඵුසීයතීති ඵොට්ඨබ්බං, තදෙව ආරම්මණං ඵොට්ඨබ්බාරම්මණං. ධම්මොයෙව ආරම්මණං ධම්මාරම්මණං.

48. The summary of objects is the collection of objects by way of their own nature, their distinction, and the consciousnesses that have them as their sphere. That which undergoes changes in appearance and reveals its captivating nature is called form. That form itself is relied upon by consciousness and mental factors just as a stick, and so forth, is by a weak person; or they come and delight in it—thus, it is an object, hence it is a form-object. That which is heard is sound; that itself is an object, hence it is a sound-object. That which scents, indicating its own substance as if gossiping, 'This is here,' is odor; that itself is an object, hence it is an odor-object. That which beings taste and enjoy is flavor; that itself is an object, hence it is a flavor-object. That which is touched is tangible; that itself is an object, hence it is a tangible-object. Dhamma itself is an object, hence it is a dhamma-object.

49. තත්ථාති [Pg.130] තෙසු රූපාදිආරම්මණෙසු, රූපමෙවාති වණ්ණායතනසඞ්ඛාතං රූපමෙව. සද්දාදයොති සද්දායතනාදිසඞ්ඛාතා සද්දාදයො, ආපොධාතුවජ්ජිතභූතත්තයසඞ්ඛාතං ඵොට්ඨබ්බායතනඤ්ච.

49. Herein, among those objects beginning with form, 'form' means only form, which is reckoned as the visible-data base. 'Sounds and the rest' refers to sounds, and so forth, reckoned as the sound base, and so forth, and also the tangible base, reckoned as the three great elements excluding the water element.

50. පඤ්චාරම්මණපසාදානි ඨපෙත්වා සෙසානි සොළස සුඛුමරූපානි.

50. Excluding the five sensitivities, the remaining sixteen are subtle material phenomena.

51. පච්චුප්පන්නන්ති වත්තමානං.

51. 'Present' refers to the current moment.

52. ඡබ්බිධම්පීති රූපාදිවසෙන ඡබ්බිධම්පි. විනාසාභාවතො අතීතාදිකාලවසෙන නවත්තබ්බත්තා නිබ්බානං, පඤ්ඤත්ති ච කාලවිමුත්තං නාම. යථාරහන්ති කාමාවචරජවනඅභිඤ්ඤාසෙසමහග්ගතාදිජවනානං අනුරූපතො. කාමාවචරජවනානඤ්හි හසිතුප්පාදවජ්ජානං ඡබ්බිධම්පි තිකාලිකං, කාලවිමුත්තඤ්ච ආරම්මණං හොති. හසිතුප්පාදස්ස තිකාලිකමෙව. තථා හිස්ස එකන්තපරිත්තාරම්මණතං වක්ඛති. දිබ්බචක්ඛාදිවසප්පවත්තස්ස පන අභිඤ්ඤාජවනස්ස යථාරහං ඡබ්බිධම්පි තිකාලිකං, කාලවිමුත්තඤ්ච ආරම්මණං හොති. විභාගො පනෙත්ථ නවමපරිච්ඡෙදෙ ආවි භවිස්සති. සෙසානං පන කාලවිමුත්තං, අතීතඤ්ච යථාරහමාරම්මණං හොති.

52. 'Sixfold' means sixfold by way of form, and so forth. Due to its indestructible nature and its not being describable in terms of past, and so forth, time, Nibbāna and concepts are called timeless. 'As appropriate' means according to the suitability for the sense-sphere javanas, the direct-knowledge javanas, the remaining sublime javanas, and so forth. For the sense-sphere javanas, excluding the smile-producing consciousness, all six types of objects, whether threefold in time or timeless, are objects. For the smile-producing consciousness, only the threefold in time is the object, as its having exclusively limited objects will be stated. But for the direct-knowledge javana occurring by way of the divine eye, and so forth, as is appropriate, all six types of objects, whether threefold in time or timeless, are objects. The distinction here will become clear in the ninth chapter. But for the remaining javanas, the timeless and the past are objects as is appropriate.

53. ද්වාර…පෙ… සඞ්ඛාතානං ඡබ්බිධම්පි ආරම්මණං හොතීති සම්බන්ධො, තං පන නෙසං ආරම්මණං න ආවජ්ජනස්ස විය කෙනචි අග්ගහිතමෙව ගොචරභාවං ගච්ඡති, න ච පඤ්චද්වාරිකජවනානං විය එකන්තපච්චුප්පන්නං, නාපි මනොද්වාරිකජවනානං විය තිකාලිකමෙව, අවිසෙසෙන කාලවිමුත්තං වා, නාපි මරණාසන්නතො පුරිමභාගජවනානං විය කම්මකම්මනිමිත්තාදිවසෙන ආගමසිද්ධිවොහාරවිනිමුත්තන්ති ආහ ‘‘යථාසම්භවං…පෙ… සම්මත’’න්ති. තත්ථ යථාසම්භවන්ති තංතංභූමිකපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනං තංතංද්වාරග්ගහිතාදිවසෙන සම්භවානුරූපතො. කාමාවචරානඤ්හි [Pg.131] පටිසන්ධිභවඞ්ගානං තාව රූපාදිපඤ්චාරම්මණං ඡද්වාරග්ගහිතං යථාරහං පච්චුප්පන්නමතීතඤ්ච කම්මනිමිත්තසම්මතමාරම්මණං හොති, තථා චුතිචිත්තස්ස අතීතමෙව. ධම්මාරම්මණං පන තෙසං තිණ්ණන්නම්පි මනොද්වාරග්ගහිතමෙව අතීතං කම්මකම්මනිමිත්තසම්මතං, තථා රූපාරම්මණං එකමෙව මනොද්වාරග්ගහිතං එකන්තපච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තසම්මතන්ති එවං කාමාවචරපටිසන්ධාදීනං යථාසම්භවං ඡද්වාරග්ගහිතං පච්චුප්පන්නමතීතඤ්ච කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තසම්මතමාරම්මණං හොති.

53. The connection is that for those reckoned as door-freed, etc., all six types are objects. However, that object does not enter into the scope of experience while being completely unapprehended, as in the case of adverting; nor is it exclusively present, as in the case of the five-door javanas; nor is it only threefold in time, as in the case of mind-door javanas, or timeless without distinction; nor is it freed from conventional designation established by tradition through the means of kamma, kamma-sign, and so forth, as in the case of the javanas of the preliminary portion for one nearing death. Thus it is said, 'according to possibility… and so on… conventionally accepted.' Herein, 'according to possibility' means in accordance with the possibility of rebirth-linking, life-continuum, and death in each plane, by way of being apprehended by the respective doors, and so forth. For the rebirth-linking and life-continuum of sense-sphere beings, the fivefold object, such as form, and so forth, apprehended by the six doors, as appropriate, being present or past, is an object conventionally accepted as the kamma-sign. Similarly, for the death consciousness, it is exclusively past. However, the mind-object for all three of them is apprehended only by the mind-door, being past and conventionally accepted as the kamma or kamma-sign. Similarly, the form-object, apprehended only by the mind-door, is exclusively present and conventionally accepted as the destiny-sign. Thus, for the rebirth-linking, and so forth, of sense-sphere beings, the object apprehended by the six doors according to possibility, being present or past, is conventionally accepted as the kamma, kamma-sign, or destiny-sign.

මහග්ගතපටිසන්ධාදීසු පන රූපාවචරානං, පඨමතතියාරුප්පානඤ්ච ධම්මාරම්මණමෙව මනොද්වාරග්ගහිතං පඤ්ඤත්තිභූතං කම්මනිමිත්තසම්මතං, තථා දුතියචතුත්ථාරුප්පානං අතීතමෙවාති එවං මහග්ගතපටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනං මනොද්වාරග්ගහිතං පඤ්ඤත්තිභූතං, අතීතං වා කම්මනිමිත්තසම්මතමෙව ආරම්මණං හොති.

But in the cases of rebirth-linking, and so forth, in the sublime realms, for those in the fine-material sphere and the first and third immaterial spheres, the object is only a mind-object apprehended by the mind-door, being a concept and conventionally accepted as the kamma-sign. Similarly, for the second and fourth immaterial spheres, it is only the past. Thus, for rebirth-linking, life-continuum, and death in the sublime realms, the object apprehended by the mind-door is a concept or the past, conventionally accepted as the kamma-sign.

යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ ඡද්වාරග්ගහිතන්ති බාහුල්ලෙන අතීතානන්තරභවෙ මරණාසන්නප්පවත්තඡද්වාරිකජවනෙහි ගහිතං. අසඤ්ඤීභවතො චුතානඤ්හි පටිසන්ධිවිසයස්ස අනන්තරාතීතභවෙ න කෙනචි ද්වාරෙන ගහණං අත්ථීති තදෙවෙත්ථ යෙභුය්‍යග්ගහණෙන බ්‍යභිචාරිතං. කෙවලඤ්හි කම්මබලෙනෙව තෙසං පටිසන්ධියා කම්මනිමිත්තාදිකමාරම්මණං උපට්ඨාති. තථා හි සච්චසඞ්ඛෙපෙ අසඤ්ඤීභවතො චුතස්ස පටිසන්ධිනිමිත්තං පුච්ඡිත්වා –

'In most cases, grasped by the six doors in the previous existence' means that, generally, it is grasped by the six-door javanas occurring near death in the immediately preceding existence. Indeed, for those who have passed away from the realm of non-perception, there is no grasping through any door for the object of rebirth-linking in the immediately preceding existence; therefore, that is here an exception to the phrase 'in most cases.' Indeed, for them, the object of rebirth-linking, such as the kamma-sign, and so forth, arises solely by the power of kamma. Thus, in the Saccasaṅkhepa, having asked about the rebirth-linking sign of one who has passed away from the realm of non-perception—

‘‘භවන්තරකතං කම්මං, යමොකාසං ලභෙ තතො;

හොති සා සන්ධි තෙනෙව, උපට්ඨාපිතගොචරෙ’’ති. (ස. ස. 171) –

Whatever kamma done in a previous existence obtains an opportunity, by that alone that linking occurs, with an object presented.

කෙවලං කම්මබලෙනෙව පටිසන්ධිගොචරස්ස උපට්ඨානං වුත්තං. ඉතරථා හි ජවනග්ගහිතස්සපි ආරම්මණස්ස කම්මබලෙනෙව උපට්ඨාපියමානත්තා ‘‘තෙනෙවා’’ති සාවධාරණවචනස්ස අධිප්පායසුඤ්ඤතා [Pg.132] ආපජ්ජෙය්‍යාති. නනු ච තෙසම්පි පටිසන්ධිගොචරො කම්මභවෙ කෙනචි ද්වාරෙන ජවනග්ගහිතො සම්භවතීති? සච්චං සම්භවති කම්මකම්මනිමිත්තසම්මතො, ගතිනිමිත්තසම්මතො පන සබ්බෙසම්පි මරණකාලෙයෙව උපට්ඨාතීති කුතො තස්ස කම්මභවෙ ගහණසම්භවො. අපිචෙත්ථ මරණාසන්නපවත්තජවනෙහි ගහිතමෙව සන්ධාය ‘‘ඡද්වාරග්ගහිත’’න්ති වුත්තං, එවඤ්ච කත්වා ආචරියෙන ඉමස්මිංයෙව අධිකාරෙ පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං –

The arising of the rebirth-linking object is said to be solely through the power of kamma. Otherwise, since even an object grasped by javanas is made to arise by the power of kamma, the word of emphasis 'by that alone' would become meaningless. But isn’t it possible that even for them, the rebirth-linking object is grasped by javanas through some door in the kamma-existence? It is true that it is possible as conventionally accepted kamma or kamma-sign, but the destiny-sign arises for all only at the moment of death; so how is there a possibility of grasping it in the kamma-existence? Moreover, here 'grasped by the six doors' is stated with reference to what is grasped by the javanas occurring near death. And so, the teacher has stated in the Paramatthavinicchaya on this very topic—

‘‘මරණාසන්නසත්තස්ස, යථොපට්ඨිතගොචරං;

ඡද්වාරෙසු තමාරබ්භ, පටිසන්ධි භවන්තරෙ’’ති. (පරම. වි. 89);

For a being nearing death, rebirth-linking in a future existence occurs by taking as its object, at the six doors, whatever has presented itself.

‘‘පච්චුප්පන්න’’න්ත්‍යාදිනා අනාගතස්ස පටිසන්ධිගොචරභාවං නිවාරෙති. න හි තං අතීතකම්මකම්මනිමිත්තානි විය අනුභූතං, නාපි පච්චුප්පන්නකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානි විය ආපාථගතඤ්ච හොතීති, කම්මකම්මනිමිත්තාදීනඤ්ච සරූපං සයමෙව වක්ඛති.

'Present,' etc., prevents the future from being the object of rebirth-linking consciousness. For it is not experienced like past kamma and kamma-signs, nor has it come into range like present kamma-signs and destination-signs. And the nature of kamma, kamma-signs, etc., will be explained in due course.

54. තෙසූති රූපාදිපච්චුප්පන්නාදිකම්මාදිආරම්මණෙසු විඤ්ඤාණෙසු. රූපාදීසු එකෙකං ආරම්මණං එතෙසන්ති රූපාදිඑකෙකාරම්මණානි.

54. “Among these” refers to consciousnesses that have as their objects form and so forth, present and so forth, and kamma and so forth. “Having forms etc. as individual objects” means that for these, each of forms etc. is an object.

55. රූපාදිකං පඤ්චවිධම්පි ආරම්මණමෙතස්සාති රූපාදිපඤ්චාරම්මණං.

55. “Having the fivefold object beginning with form” means that the fivefold object beginning with form is its object.

56. සෙසානීති ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනෙහි අවසෙසානි එකාදස කාමාවචරවිපාකානි. සබ්බථාපි කාමාවචරාරම්මණානීති සබ්බෙනපි ඡද්වාරිකද්වාරවිමුත්තඡළාරම්මණවසප්පවත්තාකාරෙන නිබ්බත්තානිපි එකන්තකාමාවචරසභාවඡළාරම්මණගොචරානි. එත්ථ හි විපාකානි තාව සන්තීරණාදිවසෙන රූපාදිපඤ්චාරම්මණෙ, පටිසන්ධාදිවසෙන ඡළාරම්මණසඞ්ඛාතෙ කාමාවචරාරම්මණෙයෙව පවත්තන්ති.

56. “The remaining” refers to the eleven sense-sphere resultant consciousnesses remaining after the double fivefold consciousnesses and the receiving consciousnesses. “All these also have sense-sphere objects” means that even those that arise by way of the six objects, whether through the six doors or door-free, are exclusively within the domain of sense-sphere objects, which are six in nature. Here, the resultant consciousnesses occur with the five objects, namely, form, etc., in the case of investigating consciousness, etc.; and they operate with the six objects, designated as sense-sphere objects, in the case of rebirth-linking, etc.

හසනචිත්තම්පි [Pg.133] පධානසාරුප්පට්ඨානං දිස්වා තුස්සන්තස්ස රූපාරම්මණෙ, භණ්ඩභාජනට්ඨානෙ මහාසද්දං සුත්වා ‘‘එවරූපා ලොලුප්පතණ්හා මෙ පහීනා’’ති තුස්සන්තස්ස සද්දාරම්මණෙ, ගන්ධාදීහි චෙතියපූජනකාලෙ තුස්සන්තස්ස ගන්ධාරම්මණෙ, රසසම්පන්නං පිණ්ඩපාතං සබ්‍රහ්මචාරීහි භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජනකාලෙ තුස්සන්තස්ස රසාරම්මණෙ, ආභිසමාචාරිකවත්තපරිපූරණකාලෙ තුස්සන්තස්ස ඵොට්ඨබ්බාරම්මණෙ, පුබ්බෙනිවාසඤාණාදීහි ගහිතකාමාවචරධම්මං ආරබ්භ තුස්සන්තස්ස ධම්මාරම්මණෙති එවං පරිත්තධම්මපරියාපන්නෙස්වෙව ඡසු ආරම්මණෙසු පවත්තති.

Even the smile-producing consciousness, when one is pleased upon seeing a suitable place for exertion, has a form object; when one is pleased upon hearing a loud noise in a place where goods are stored, thinking, “Such greedy craving has been abandoned by me,” it has a sound object; when one is pleased while offering fragrant substances and so on at a shrine, it has an odor object; when one is pleased while sharing and consuming almsfood of excellent flavor with fellow monastics, it has a taste object; when one is pleased while fulfilling the duties of proper conduct, it has a tangible object; and when one is pleased reflecting on sense-sphere phenomena grasped through knowledge of past lives and so on, it has a mental object. Thus, it operates only in relation to these six objects, which are all encompassed within limited phenomena.

57. ද්වාදසාකුසලඅට්ඨඤාණවිප්පයුත්තජවනවසෙන වීසති චිත්තානි අත්තනො ජළභාවතො ලොකුත්තරධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිතුං න සක්කොන්තීති නවවිධලොකුත්තරධම්මෙ වජ්ජෙත්වා තෙභූමකානි, පඤ්ඤත්තිඤ්ච ආරබ්භ පවත්තන්තීති ආහ ‘‘අකුසලානි චෙවා’’ත්‍යාදි. ඉමෙසු හි අකුසලතො චත්තාරො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදා පරිත්තධම්මෙ ආරබ්භ පරාමසනඅස්සාදනාභිනන්දනකාලෙ කාමාවචරාරම්මණා, තෙනෙවාකාරෙන සත්තවීසති මහග්ගතධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තියං මහග්ගතාරම්මණා, සම්මුතිධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තියං පඤ්ඤත්තාරම්මණා. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදාපි තෙයෙව ධම්මෙ ආරබ්භ කෙවලං අස්සාදනාභිනන්දනවසෙන පවත්තියං, පටිඝසම්පයුත්තා ච දුස්සනවිප්පටිසාරවසෙන, විචිකිච්ඡාසහගතො අනිට්ඨඞ්ගමනවසෙන, උද්ධච්චසහගතො වික්ඛිපනවසෙන, අවූපසමවසෙන ච පවත්තියං පරිත්තමහග්ගතපඤ්ඤත්තාරම්මණො, කුසලතො චත්තාරො, කිරියතො චත්තාරොති අට්ඨ ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදා සෙක්ඛපුථුජ්ජනඛීණාසවානං අසක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මස්සවනාදීසු පරිත්තධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිකාලෙ කාමාවචරාරම්මණා, අතිපගුණජ්ඣානපච්චවෙක්ඛණකාලෙ [Pg.134] මහග්ගතාරම්මණා, කසිණනිමිත්තාදීසු පරිකම්මාදිකාලෙ පඤ්ඤත්තාරම්මණාති දට්ඨබ්බං.

57. Twenty types of consciousness—namely, the twelve unwholesome and eight wisdom-dissociated javanas—cannot arise taking supramundane phenomena as their object due to their dull nature. Excluding the ninefold supramundane phenomena, they arise taking as their object the phenomena of the three planes and concepts; hence, it is said: “The unwholesome, and so on.” Among these, from the unwholesome side, the four types of consciousness-arisings associated with wrong view, when they arise taking limited phenomena as their object at the time of misapprehending, relishing, and delighting, have sense-sphere objects. In the same way, when they arise taking the twenty-seven types of exalted phenomena as their object, they have exalted objects; and when they arise taking conventional phenomena as their object, they have concept objects. The consciousness-arisings dissociated from wrong view also arise taking those same phenomena as their object merely by way of relishing and delighting. Those associated with aversion arise by way of ill-will and regret; that accompanied by doubt arises by way of indecisiveness; and that accompanied by restlessness arises by way of distraction and lack of calm—all having limited, exalted, or conceptual objects. From the wholesome side, four types, and from the functional side, four types—these eight wisdom-dissociated consciousness-arisings of trainees, ordinary persons, and arahants, at the time of arising taking limited phenomena as their object during such acts as giving without respect, reviewing, listening to the Dhamma, and so on, have sense-sphere objects. When reviewing exceptionally proficient jhānas, they have exalted objects. At the time of preliminary work on kasiṇa signs and so on, they have concept objects. This should be understood.

58. අරහත්තමග්ගඵලවජ්ජිතසබ්බාරම්මණානි සෙක්ඛපුථුජ්ජනසන්තානෙස්වෙව පවත්තනතො. සෙක්ඛාපි හි ඨපෙත්වා ලොකියචිත්තං අරහතො මග්ගඵලසඞ්ඛාතං පාටිපුග්ගලිකචිත්තං ජානිතුං න සක්කොන්ති අනධිගතත්තා, තථා පුථුජ්ජනාදයොපි සොතාපන්නාදීනං, සෙක්ඛානං පන අත්තනො අත්තනො මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණෙසු පරසන්තානගතමග්ගඵලාරම්මණාය අභිඤ්ඤාය පරිකම්මකාලෙ, අභිඤ්ඤාචිත්තෙනෙව මග්ගඵලානං පරිච්ඡින්දනකාලෙ ච අත්තනො අත්තනො සමානානං, හෙට්ඨිමානඤ්ච මග්ගඵලධම්මෙ ආරබ්භ කුසලජවනානං පවත්ති අත්ථීති අරහත්තමග්ගඵලස්සෙව පටික්ඛෙපො කතො. කාමාවචරමහග්ගතපඤ්ඤත්තිනිබ්බානානි පන සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං සක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මස්සවනසඞ්ඛාරසම්මසනකසිණපරිකම්මාදීසු තංතදාරම්මණිකාභිඤ්ඤානං පරිකම්මකාලෙ, ගොත්‍රභුවොදානකාලෙ, දිබ්බචක්ඛාදීහි රූපවිජානනාදිකාලෙ ච කුසලජවනානං ගොචරභාවං ගච්ඡන්ති.

58. “All objects excluding the path and fruition of arahantship” is stated because these arise only in the mental continua of trainees and ordinary people. For trainees, apart from mundane consciousness, cannot know the personal consciousness of an arahant, designated as path and fruition, because they have not attained it. Similarly, ordinary people and others cannot know that of stream-enterers and so on. For trainees, however, when reviewing their own respective paths and fruitions, during the preliminary stage for the direct knowledge that has as its object the path and fruition in another’s continuum, and at the time of discerning the path and fruition with the direct knowledge consciousness itself, there is an occurrence of wholesome javanas regarding the path and fruition states of their equals and of those on lower levels. Thus, only the path and fruition of arahantship are excluded. On the other hand, sense-sphere, exalted, conceptual, and Nibbāna objects become the domain of wholesome javanas for trainees and ordinary people during such acts as respectful giving, reviewing, listening to the Dhamma, comprehension of formations, kasiṇa preparation, and so on; at the time of the preliminary stage for the direct knowledges that have those respective objects; at the moment of change-of-lineage and purification; and at the time of knowing forms, etc., with the divine eye, etc.

59. සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානීති කාමාවචරමහග්ගතසබ්බලොකුත්තරපඤ්ඤත්තිවසෙන සබ්බථාපි සබ්බාරම්මණානි, න පන අකුසලාදයො විය සප්පදෙසසබ්බාරම්මණානීත්‍යත්ථො. කිරියජවනානඤ්හි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිවසප්පවත්තියං, වොට්ඨබ්බනස්ස ච තංතංපුරෙචාරිකවසප්පවත්තියං න ච කිඤ්චි අගොචරං නාම අත්ථි.

59. “All-object in every way” means that they are all-object in every way—by way of sense-sphere, exalted, all supramundane, and conceptual objects—and not, like the unwholesome states and so on, “partially all-object.” For, in the occurrence of functional javanas by way of the knowledge of omniscience and so on, and in the occurrence of the determining consciousness by way of its respective preceding states, there is nothing whatsoever that is not their object.

60. පඨමතතියාරුප්පාරම්මණත්තා ආරුප්පෙසු දුතියචතුත්ථානි මහග්ගතාරම්මණානි.

60. Among the immaterial attainments, the second and fourth have exalted objects because they take the first and third immaterial attainments, respectively, as their object.

61. සෙසානි…පෙ… පඤ්ඤත්තාරම්මණානීති පන්නරස රූපාවචරානි, පඨමතතියාරුප්පානි චාති එකවීසති කසිණාදිපඤ්ඤත්තීසු පවත්තනතො පඤ්ඤත්තාරම්මණානි.

61. “The remaining… and so on… have concept objects” means that the fifteen form-sphere consciousnesses and the first and third immaterial consciousnesses—twenty-one in total—have concept objects because they arise in relation to concepts such as the kasiṇas.

63. තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකපඤ්චද්වාරාවජ්ජනහසනවසෙන [Pg.135] පඤ්චවීසති චිත්තානි පරිත්ථම්හි කාමාවචරාරම්මණෙ යෙව භවන්ති. කාමාවචරඤ්හි මහග්ගතාදයො උපාදාය මන්දානුභාවතාය පරිසමන්තතො අත්තං ඛණ්ඩිතං වියාති පරිත්තං. ‘‘ඡ චිත්තානි මහග්ගතෙයෙවා’’ත්‍යාදිනා සබ්බත්ථ සාවධාරණයොජනා දට්ඨබ්බා.

63. Twenty-five types of consciousness—namely, the twenty-three sense-sphere resultants, the five-door adverting consciousness, and the smile-producing consciousness—occur only with a limited, that is, a sense-sphere object. For the sense-sphere is called “limited” because, in comparison with the exalted and so on, it is of weak potency and as if fragmented all around. The phrase “six types of consciousness arise only in the exalted” and similar statements should be understood as having an emphatic construction everywhere.

ආලම්බණසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Compendium of Objects is concluded.

වත්ථුසඞ්ගහවණ්ණනා

The Explanation of the Compendium of Bases

64. වත්ථුවිභාගතො, තබ්බත්ථුකචිත්තපරිච්ඡෙදවසෙන ච සඞ්ගහො වත්ථුසඞ්ගහො. වසන්ති එතෙසු චිත්තචෙතසිකා තන්නිස්සයත්තාති වත්ථූනි.

64. The Compendium of Bases is a compendium by way of the division of bases and by way of the delimitation of the consciousnesses that are dependent on those bases. They are called ‘bases’ (vatthūni) because consciousness and mental factors dwell (vasanti) in them, being dependent on them.

65. තානි කාමලොකෙ සබ්බානිපි ලබ්භන්ති පරිපුණ්ණින්ද්‍රියස්ස තත්ථෙව උපලබ්භනතො. පි-සද්දෙන පන අන්ධබධිරාදිවසෙන කෙසඤ්චි අසම්භවං දීපෙති.

65. All those bases are obtainable in the sense-sphere realm, since they are found right there in one with complete faculties. The particle ‘pi,’ however, indicates their non-existence for some, such as the blind, the deaf, and so on.

66. ඝානාදිත්තයං නත්ථි බ්‍රහ්මානං කාමවිරාගභාවනාවසෙන ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බෙසු විරත්තතාය තබ්බිසයප්පසාදෙසුපි විරාගසභාවතො. බුද්ධදස්සනධම්මස්සවනාදිඅත්ථං පන චක්ඛුසොතෙසු අවිරත්තභාවතො චක්ඛාදිද්වයං තත්ථ උපලබ්භති.

66. The triad of bases beginning with the nose does not exist for the Brahmās. This is because, through the cultivation of dispassion for sensual pleasures, they are dispassionate towards odors, tastes, and tangibles, and by nature are dispassionate even towards the sensitive matter related to those sense objects. However, the pair of bases beginning with the eye is found there because there is no dispassion towards the eye and ear, which serve the purpose of seeing the Buddha, hearing the Dhamma, and so on.

67. අරූපලොකෙ සබ්බානිපි ඡ වත්ථූනි න සංවිජ්ජන්ති අරූපීනං රූපවිරාගභාවනාබලෙන තත්ථ සබ්බෙන සබ්බං රූපප්පවත්තියා අභාවතො.

67. In the formless realm, none of the six bases exist. This is because for formless beings, due to the power of their cultivation of dispassion towards form, there is a complete and total absence of any occurrence of material form there.

68. පඤ්චවිඤ්ඤාණානෙව නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතුයොති පඤ්චවිඤ්ඤාණධාතුයො.

68. The five consciousnesses are elements (dhātu) in the sense of being devoid of a being (nissatta) and a soul (nijjīva); thus they are called the five consciousness-elements.

69. මනනමත්තා ධාතු මනොධාතු.

69. The mind-element (manodhātu) is an element (dhātu) that is mere minding (manana).

70. මනොයෙව [Pg.136] විසිට්ඨවිජානනකිච්චයොගතො විඤ්ඤාණං නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතු චාති මනොවිඤ්ඤාණධාතු. මනසො විඤ්ඤාණධාතූති වා මනොවිඤ්ඤාණධාතු. සා හි මනතොයෙව අනන්තරපච්චයතො සම්භූයමනසොයෙව අනන්තරපච්චයභූතාති මනසො සම්බන්ධිනී හොති. සන්තීරණත්තයස්ස, අට්ඨමහාවිපාකානං, පටිඝද්වයස්ස, පඨමමග්ගස්ස, හසිතුප්පාදස්ස, පන්නරසරූපාවචරානඤ්ච වසෙන පවත්තා යථාවුත්තමනොධාතුපඤ්චවිඤ්ඤාණධාතූහි අවසෙසා මනොවිඤ්ඤාණධාතු සඞ්ඛාතා ච තිංස ධම්මා න කෙවලං මනොධාතුයෙව, තථා හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්තීති සම්බන්ධො.

70. The mind itself is ‘consciousness’ (viññāṇa) due to its function of distinct cognition, and it is an ‘element’ (dhātu) in the sense of being devoid of a being or a soul; thus it is the mind-consciousness-element (manoviññāṇadhātu). Alternatively, it is the ‘consciousness-element of the mind.’ For it arises from the mind-element as its immediately preceding condition, and since it is itself an immediately preceding condition for the mind, it is related to the mind. The thirty states reckoned as the mind-consciousness-element—which are the remainder left over from the aforementioned mind-element and five consciousness-elements, and which arise by way of the three investigating consciousnesses, the eight great resultants, the two consciousnesses accompanied by aversion, the first path, the smile-producing consciousness, and the fifteen form-sphere consciousnesses—these, just like the mind-element, also arise in dependence on the heart-base. This is the connection.

සන්තීරණමහාවිපාකානි හි එකාදස ද්වාරාභාවතො, කිච්චාභාවතො ච ආරුප්පෙ න උප්පජ්ජන්ති. පටිඝස්ස අනීවරණාවත්ථස්ස අභාවතො තංසහගතං චිත්තද්වයං රූපලොකෙපි නත්ථි, පගෙව ආරුප්පෙ. පඨමමග්ගොපි පරතොඝොසපච්චයාභාවෙ සාවකානං අනුප්පජ්ජනතො, බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානඤ්ච මනුස්සලොකතො අඤ්ඤත්ථ අනිබ්බත්තනතො, හසනචිත්තඤ්ච කායාභාවතො, රූපාවචරානි අරූපීනං රූපවිරාගභාවනාවසෙන තදාරම්මණෙසු ඣානෙසුපි විරත්තභාවතො අරූපභවෙ න උප්පජ්ජන්තීති සබ්බානිපි එතානි තෙත්තිංස චිත්තානි හදයං නිස්සායෙව පවත්තන්ති.

Indeed, the eleven investigating and great resultant consciousnesses do not arise in the formless realm due to the absence of doors and functions. The two consciousnesses accompanied by aversion do not exist even in the form realm, let alone the formless, due to the absence of an occasion for aversion that is not a mental hindrance. The first path also does not arise for disciples in the absence of the condition of another's voice, and because Buddhas and Paccekabuddhas are not born elsewhere than the human world. The laughter-producing consciousness does not arise due to the absence of a body. And the form-sphere consciousnesses do not arise in the formless existence because for formless beings, by way of cultivating dispassion towards form, there is dispassion even towards the jhānas that have those forms as their objects. Thus, all these thirty-three consciousnesses occur dependent solely on the heart-base.

71. පඤ්චරූපාවචරකුසලතො අවසෙසානි ද්වාදස ලොකියකුසලානි, පටිඝද්වයතො අවසෙසානි දස අකුසලානි, පඤ්චද්වාරාවජ්ජනහසනරූපාවචරකිරියෙහි අවසෙසානි තෙරස කිරියචිත්තානි, පඨමමග්ගතො අවසෙසානි සත්ත අනුත්තරානි චාති ඉමෙසං වසෙන ද්වෙචත්තාලීසවිධා මනොවිඤ්ඤාණධාතුසඞ්ඛාතා ධම්මා පඤ්චවොකාරභවවසෙන හදයං නිස්සාය වා, චතුවොකාරභවවසෙන අනිස්සායවා පවත්තන්ති.

71. The twelve mundane wholesome consciousnesses, apart from the five form-sphere wholesome ones; the ten unwholesome consciousnesses, apart from the two aversion-accompanied ones; the thirteen functional consciousnesses, apart from the five-door adverting, laughter-producing, and form-sphere functional ones; and the seven supramundane consciousnesses, apart from the first path—in this way, the forty-two kinds of states reckoned as the mind-consciousness element occur dependent on the heart-base in the five-aggregate existence, or without dependence in the four-aggregate existence.

73. කාමෙ [Pg.137] භවෙ ඡවත්ථුං නිස්සිතා සත්ත විඤ්ඤාණධාතුයො, රූපෙ භවෙ තිවත්ථුං නිස්සිතා ඝානවිඤ්ඤාණාදිත්තයවජ්ජිතා චතුබ්බිධා විඤ්ඤාණධාතුයො, ආරුප්පෙ භවෙ අනිස්සිතා එකා මනොවිඤ්ඤාණධාතු මතාති යොජනා.

73. In the sense-sphere existence, the seven consciousness-elements are dependent on six bases. In the form existence, the four kinds of consciousness-elements, excluding the three beginning with nose-consciousness, are dependent on three bases. In the formless existence, one mind-consciousness element is considered to be non-dependent—this is the connection.

74. කාමාවචරවිපාකපඤ්චද්වාරාවජ්ජනපටිඝද්වයහසනවසෙන සත්තවීසති කාමාවචරානි, පන්නරස රූපාවචරානි, පඨමමග්ගොති තෙචත්තාලීස නිස්සායෙව ජායරෙ, තතොයෙව අවසෙසා ආරුප්පවිපාකවජ්ජිතා ද්වෙචත්තාලීස නිස්සාය ච අනිස්සාය ච ජායරෙ, පාකාරුප්පා චත්තාරො අනිස්සිතායෙවාති සම්බන්ධො.

74. The twenty-seven sense-sphere consciousnesses—namely, the sense-sphere resultants, five-door adverting, the two aversion-accompanied, and laughter-producing; the fifteen form-sphere consciousnesses; and the first path—these forty-three arise solely dependently. Therefore, the remaining forty-two, excluding the formless resultants, arise both dependently and non-dependently. The four formless resultants arise solely non-dependently—this is the connection.

වත්ථුසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Compendium of Bases is completed.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Thus, in the Abhidhammatthavibhāvinī, the commentary on the Compendium of the Meaning of Abhidhamma.

පකිණ්ණකපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Miscellaneous Section is completed.

4. වීථිපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

4. Exposition of the Chapter on the Process

1. ඉච්චෙවං යථාවුත්තනයෙන චිත්තුප්පාදානං චතුන්නං ඛන්ධානං උත්තරං වෙදනාසඞ්ගහාදිවිභාගතො උත්තමං පභෙදසඞ්ගහං කත්වා පුන කාමාවචරාදීනං තිණ්ණං භූමීනං, ද්විහෙතුකාදිපුග්ගලානඤ්ච භෙදෙන ලක්ඛිතං ‘‘ඉදං එත්තකෙහි පරං, ඉමස්ස අනන්තරං එත්තකානි චිත්තානී’’ති එවං පුබ්බාපරචිත්තෙහි නියාමිතං පටිසන්ධිපවත්තීසු චිත්තුප්පාදානං පවත්තිසඞ්ගහං නාම තන්නාමකං සඞ්ගහං යථාසම්භවතො සමාසෙන පවක්ඛාමීති යොජනා.

1. Thus, in the manner previously stated, having made a supreme compendium of classifications of the four aggregates which are the arisings of consciousness—a compendium superior to the division by way of the compendium of feeling, etc.—and which is again characterized by the distinction of the three planes beginning with the sense-sphere and of persons beginning with those with two roots, and regulated by preceding and succeeding consciousnesses in this way: 'This is beyond so many, and immediately after this, so many consciousnesses arise'—I shall now briefly explain, as far as possible, the compendium named the 'Compendium of Occurrence,' concerning the occurrence of consciousnesses in rebirth-linking and in the course of life. This is the connection.

2. වත්ථුද්වාරාරම්මණසඞ්ගහා හෙට්ඨා කථිතාපි පරිපුණ්ණං කත්වා පවත්තිසඞ්ගහං දස්සෙතුං පුන නික්ඛිත්තා.

2. Although the compendia of bases, doors, and objects were explained previously, they are again set forth here to fully present the compendium of occurrence.

3. විසයානං ද්වාරෙසු, විසයෙසු ච චිත්තානං පවත්ති විසයප්පවත්ති.

3. The occurrence of consciousnesses at the doors with respect to objects, and in relation to objects, is the 'occurrence with respect to objects'.

4. තත්ථාති තෙසු ඡසු ඡක්කෙසු.

4. 'Therein' refers to those six sixes.

වීථිඡක්කවණ්ණනා

Explanation of the Sixfold Process

6. ‘‘චක්ඛුද්වාරෙ [Pg.138] පවත්තා වීථි චිත්තපරම්පරා චක්ඛුද්වාරවීථී’’ත්‍යාදිනා ද්වාරවසෙන, ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්බන්ධිනී වීථි තෙන සහ එකාරම්මණඑකද්වාරිකතාය සහචරණභාවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථී’’ත්‍යාදිනා විඤ්ඤාණවසෙන වා වීථීනං නාම යොජනා කාතබ්බාති දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුද්වාරවීථී’’ත්‍යාදි වුත්තං.

6. The phrase 'eye-door process,' etc., is stated to show that the naming of the processes should be constructed by way of the door, as in: 'A process, a succession of consciousnesses occurring at the eye-door, is an eye-door process.' Alternatively, it is to show the naming by way of consciousness, as in: 'A process associated with eye-consciousness is an eye-consciousness process, due to its occurring together with it, sharing a single object and a single door.'

වීථිඡක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Sixfold Process is concluded.

වීථිභෙදවණ්ණනා

Explanation of the Divisions of the Process

7. ‘‘අතිමහන්ත’’න්ත්‍යාදීසු එකචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා ආපාථාගතං සොළසචිත්තක්ඛණායුකං අතිමහන්තං නාම. ද්විතිචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා පන්නරසචුද්දසචිත්තක්ඛණායුකං මහන්තං නාම. චතුචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව නවචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා තෙරසචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව අට්ඨචිත්තක්ඛණායුතං පරිත්තං නාම. දසචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව පන්නරසචිත්තක්ඛණාතීතං හුත්වා සත්තචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය යාව ද්විචිත්තක්ඛණායුකං අතිපරිත්තං නාම. එවඤ්ච කත්වා වක්ඛති ‘‘එකචිත්තක්ඛණාතීතානී’’ත්‍යාදි. විභූතං පාකටං. අවිභූතං අපාකටං.

7. In terms such as 'extremely large,' that which, having passed one mind-moment, has come into range and has a lifespan of sixteen mind-moments, is called 'extremely large.' That which, having passed two mind-moments, has a lifespan of fifteen or fourteen mind-moments, is called 'large.' That which, having passed from four up to nine mind-moments, has a lifespan from thirteen down to eight mind-moments, is called 'small.' That which, having passed from ten up to fifteen mind-moments, has a lifespan from seven down to two mind-moments, is called 'extremely small.' And so, it will be stated as 'having passed one mind-moment,' etc. 'Vibhūta' means manifest; 'Avibhūta' means unmanifest.

වීථිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Divisions of the Process is concluded.

පඤ්චද්වාරවීථිවණ්ණනා

Explanation of the Five-Door Process

8. කථන්ති කෙන පකාරෙන අතිමහන්තාදිවසෙන විසයවවත්ථානන්ති පුච්ඡිත්වා චිත්තක්ඛණවසෙන තං පකාසෙතුං ‘‘උප්පාදඨිතී’’ත්‍යාදි ආරද්ධං. උප්පජ්ජනං උප්පාදො, අත්තපටිලාභො. භඤ්ජනං භඞ්ගො, සරූපවිනාසො. උභින්නං වෙමජ්ඣෙ භඞ්ගාභිමුඛප්පවත්ති ඨිති නාම. කෙචි පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං පටිසෙධෙන්ති. අයඤ්හි නෙසං අධිප්පායො – චිත්තයමකෙ (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා; යම. 2.චිත්තයමක.81, 102) ‘‘උප්පන්නං උප්පජ්ජමාන’’න්ති එවමාදිපදානං විභඞ්ගෙ ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පන්නං[Pg.139], නො ච උප්පජ්ජමානං, උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නඤ්චෙව උප්පජ්ජමානඤ්චා’’ත්‍යාදිනා (යම. 2.චිත්තයමක.81, 102) භඞ්ගුප්පාදාව කථිතා, න ඨිතික්ඛණො. යදි ච චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණොපි අත්ථි, ‘‘ඨිතික්ඛණෙ භඞ්ගක්ඛණෙ චා’’ති වත්තබ්බං සියා. අථ මතං ‘‘උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතීති (අ. නි. 3.47) සුත්තන්තපාඨතො ඨිතික්ඛණො අත්ථී’’ති, තත්ථපි එකස්මිං ධම්මෙ අඤ්ඤථත්තස්ස අනුප්පජ්ජනතො, පඤ්ඤාණවචනතො ච පබන්ධඨිතියෙව අධිප්පෙතා, න ච ඛණඨිති, න ච අභිධම්මෙ ලබ්භමානස්ස අවචනෙ කාරණං අත්ථි, තස්මා යථාධම්මසාසනෙ අවචනම්පි අභාවමෙව දීපෙතීති. තත්ථ වුච්චතෙ යථෙව හි එකධම්මාධාරභාවෙපි උප්පාදභඞ්ගානං අඤ්ඤො උප්පාදක්ඛණො, අඤ්ඤො භඞ්ගක්ඛණොති උප්පාදාවත්ථාය භින්නා භඞ්ගාවත්ථා ඉච්ඡිතා. ඉතරථා හි ‘‘අඤ්ඤොයෙව ධම්මො උප්පජ්ජති, අඤ්ඤො නිරුජ්ඣතී’’ති ආපජ්ජෙය්‍ය, එවමෙව උප්පාදභඞ්ගාවත්ථාහි භින්නා භඞ්ගාභිමුඛාවත්ථාපි ඉච්ඡිතබ්බා, සා ඨිති නාම. පාළියං පන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධතො නයදස්සනවසෙන සා න වුත්තා. අභිධම්මදෙසනාපි හි කදාචි වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරොධෙන පවත්තති, යථා රූපස්ස උප්පාදො උපචයො සන්තතීති ද්විධා භින්දිත්වා දෙසිතො, සුත්තෙ ච ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛතස්ස සඞ්ඛතලක්ඛණානි. කතමානි තීණි? උප්පාදො පඤ්ඤායති, වයො පඤ්ඤායති, ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’’ති එවං සඞ්ඛතධම්මස්සෙව ලක්ඛණදස්සනත්ථං උප්පාදාදීනං වුත්තත්තා න සක්කා පබන්ධස්ස පඤ්ඤත්තිසභාවස්ස අසඞ්ඛතස්ස ඨිති තත්ථ වුත්තාති විඤ්ඤාතුං. උපසග්ගස්ස ච ධාත්වත්ථෙයෙව පවත්තනතො ‘‘පඤ්ඤායතී’’ති එතස්ස විඤ්ඤායතීති අත්ථො. තස්මා න එත්තාවතා චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණො පටිබාහිතුං යුත්තොති සුවුත්තමෙතං ‘‘උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙනා’’ති. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං අට්ඨකථායම්පි ‘‘එකෙකස්ස [Pg.140] උප්පාදඨිතිභඞ්ගවසෙන තයො තයො ඛණා’’ති (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා).

8. Having asked how, and by what means, the object is established by way of the extremely great, etc., the section beginning with 'arising, persistence,' is commenced in order to explain this by way of mind-moments. Arising is origination, the acquisition of its own being. Breaking is dissolution, the destruction of its own form. The process tending towards dissolution, in the middle of these two, is called persistence. Some, however, reject the persistence-moment of consciousness. For this is their intention: in the Cittayamaka, in the analysis of terms such as 'arisen, arising,' it is said, 'At the moment of dissolution, it is arisen, but not arising; at the moment of arising, it is both arisen and arising.' Thus, only dissolution and arising are spoken of, not the persistence-moment. If there were a persistence-moment of consciousness, it would have to be said, 'in the persistence-moment and in the dissolution-moment.' Now, if it is thought that from the Suttanta passage, 'Arising is discerned, passing away is discerned, and the alteration of what persists is discerned' (Aṅguttara Nikāya 3.47), a persistence-moment exists; even there, because alteration does not arise in a single phenomenon, and because of the word 'is discerned,' it is the persistence of the continuum that is intended, not momentary persistence. And there is no reason for not mentioning in the Abhidhamma something that is found there. Therefore, in the teaching of the Dhamma as it is, the non-mention itself indicates non-existence. To this it is said: For just as, even when there is a single phenomenon as a basis, the arising-moment is one and the dissolution-moment is another—the state of dissolution being accepted as distinct from the state of arising. Otherwise, it would follow that 'one phenomenon arises, another ceases.' In the same way, a state tending towards dissolution, distinct from the states of arising and dissolution, should also be accepted; that is called persistence. In the Pāḷi Canon, however, this is not stated, by way of showing a method in accordance with the disposition of those to be trained. For the Abhidhamma teaching also sometimes proceeds in accordance with the disposition of those to be trained, as when the arising, accumulation, and continuity of matter are taught by dividing them in two ways. And in the Sutta, since arising, etc., are stated for the purpose of showing the characteristics of a conditioned phenomenon itself—'Monks, there are these three characteristics of the conditioned. What three? Arising is discerned, passing away is discerned, and the alteration of what persists is discerned'—it cannot be understood that the persistence of the unconditioned (asaṅkhata), which has the nature of a concept and a continuum, is stated there. And since a prefix operates in the very meaning of the root, 'is discerned' has the meaning 'is known.' Therefore, it is not right to reject the persistence-moment of consciousness on this account alone. Thus, it is well said: 'by way of arising, persistence, and dissolution.' And so it is also said in the commentary: 'For each, there are three moments—arising, persistence, and dissolution' (Vibhaṅga Aṭṭhakathā 26, Pakiṇṇakakathā).

9. අරූපං ලහුපරිණාමං, රූපං ගරුපරිණාමං ගාහකගාහෙතබ්බභාවස්ස තංතංඛණවසෙන උප්පජ්ජනතොති ආහ ‘‘තානී’’ත්‍යාදි. තානීති තාදිසානි. සත්තරසන්නං චිත්තානං ඛණානි විය ඛණානි සත්තරසචිත්තක්ඛණානි, තානි චිත්තක්ඛණානි සත්තරසාති වා සම්බන්ධො. විසුං විසුං පන එකපඤ්ඤාස චිත්තක්ඛණානි හොන්ති. රූපධම්මානන්ති විඤ්ඤත්තිලක්ඛණරූපවජ්ජානං රූපධම්මානං. විඤ්ඤත්තිද්වයඤ්හි එකචිත්තක්ඛණායුකං. තථා හි තං චිත්තානුපරිවත්තිධම්මෙසු වුත්තං. ලක්ඛණරූපෙසු ච ජාති චෙව අනිච්චතා ච චිත්තස්ස උප්පාදභඞ්ගක්ඛණෙහි සමානායුකා, ජරතා පන එකූනපඤ්ඤාසචිත්තක්ඛණායුකා. එවඤ්ච කත්වා වදන්ති –

9. He says 'those,' etc., because the formless is quick to change and the material is slow to change, due to their arising moment by moment according to the state of being the grasper and the graspable. 'Those' means 'such as these.' Seventeen mind-moments are moments like the moments of seventeen minds; or, the connection is that those mind-moments are seventeen. Separately, however, there are fifty-one mind-moments. 'Of material phenomena' means of material phenomena excluding intimations and characteristic forms. For the two intimations have a lifespan of one mind-moment. Indeed, so it is stated among the phenomena that revolve along with consciousness. And among the characteristic forms, birth and impermanence have the same lifespan as the arising and dissolution moments of consciousness, while decay has a lifespan of forty-nine mind-moments. And so they say:

‘‘තං සත්තරසචිත්තායු, විනා විඤ්ඤත්තිලක්ඛණ’’න්ති (ස. ස. 60);

'That has a lifespan of seventeen mind-moments, excluding intimations and characteristics.'

කෙචි (විභ. මූලටී. 20) පන ‘‘පටිච්චසමුප්පාදට්ඨකථායං ‘එත්තාවතා එකාදස චිත්තක්ඛණා අතීතා හොන්ති, අථාවසෙසපඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ’ති (විසුද්ධි. 2.623; විභ. අට්ඨ. 227) වචනතො සොළසචිත්තක්ඛණානි රූපධම්මානමායූ. උප්පජ්ජමානමෙව හි රූපං භවඞ්ගචලනස්ස පච්චයො හොතී’’ති වදන්ති, තයිදමසාරං ‘‘පටිසන්ධිචිත්තෙන සහුප්පන්නං කම්මජරූපං තතො පට්ඨාය සත්තරසමෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣති, පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතික්ඛණෙ උප්පන්නං අට්ඨාරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙ නිරුජ්ඣතී’’ත්‍යාදිනා (විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) අට්ඨකථායමෙව සත්තරසචිත්තක්ඛණස්ස ආගතත්තා. යත්ථ පන සොළසචිත්තක්ඛණානෙව පඤ්ඤායන්ති, තත්ථ චිත්තප්පවත්තියා පච්චයභාවයොග්‍යක්ඛණවසෙන නයො නීතො. හෙට්ඨිමකොටියා හි එකචිත්තක්ඛණම්පි [Pg.141] අතික්කන්තස්සෙව රූපස්ස ආපාථාගමනසාමත්ථියන්ති අලමතිවිත්ථාරෙන.

Some, however, say: 'Based on the statement in the commentary on dependent origination, “At this point, eleven mind-moments have passed, and its lifespan is the remaining five mind-moments,” material phenomena have a lifespan of sixteen mind-moments. For material form arising at that very moment serves as a condition for the vibration of the life-continuum.' But this is untenable, since it is stated in the commentary itself that the lifespan is seventeen mind-moments, as in: 'Kamma-born matter that arose together with the rebirth-linking consciousness ceases together with the seventeenth consciousness, and that which arose during the persistence-moment of the rebirth-linking consciousness ceases at the arising-moment of the eighteenth.' Thus, seventeen mind-moments are mentioned in the commentary itself. Where only sixteen mind-moments are discerned, the method is applied by way of the moment's suitability for being a condition for the process of consciousness. For at the lower limit, matter that has passed even one mind-moment has the capacity to come into range. Enough with over-elaboration.

10. එකචිත්තස්ස ඛණං විය ඛණං එකචිත්තක්ඛණං, තං අතීතං එතෙසං, එතානි වා තං අතීතානීති එකචිත්තක්ඛණාතීතානි. ආපාථමාගච්ඡන්තීති රූපසද්දාරම්මණානි සකසකට්ඨානෙ ඨත්වාව ගොචරභාවං ගච්ඡන්තීති ආභොගානුරූපං අනෙකකලාපගතානි ආපාථං ආගච්ඡන්ති, සෙසානි පන ඝානාදිනිස්සයෙසු අල්ලීනානෙව විඤ්ඤාණුප්පත්තිකාරණානීති එකෙකකලාපගතානිපි. එකෙකකලාපගතාපි හි පසාදා විඤ්ඤාණස්ස ආධාරභාවං ගච්ඡන්ති, තෙ පන භවඞ්ගචලනස්ස අනන්තරපච්චයභූතෙන භවඞ්ගෙන සද්ධිං උප්පන්නා. ‘‘ආවජ්ජනෙන සද්ධිං උප්පන්නා’’ති අපරෙ.

10. A single mind-moment is a moment like the moment of a single mind. That is past for these, or these are past for that—thus, they are 'past by a single mind-moment.' 'Coming into range' means that visible forms and sounds, while remaining in their own respective places, come into the sensory domain; in accordance with the mind's turning towards them, comprised of many kalāpas, they come into range. The remaining objects, however, being inherent in their bases such as the nose, are causes for the arising of consciousness, even when comprised of single kalāpas. For the sensitive faculties, even when comprised of single kalāpas, become a support for consciousness. They, however, arise together with the life-continuum consciousness that is the proximity condition for the vibration of the life-continuum. Others say, 'They arise together with adverting.'

ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙති විසදිසවිඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුභාවසඞ්ඛාතභවඞ්ගචලනවසෙන පුරිමග්ගහිතාරම්මණස්මිංයෙව ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ පවත්තෙ. පඤ්චසු හි පසාදෙසු යොග්‍යදෙසාවත්ථානවසෙන ආරම්මණෙ ඝට්ටිතෙ පසාදඝට්ටනානුභාවෙන භවඞ්ගසන්තති වොච්ඡිජ්ජමානා සහසා අනොච්ඡිජ්ජිත්වා යථා වෙගෙන ධාවන්තො ඨාතුකාමොපි පුරිසො එකද්විපදවාරෙ අතික්කමිත්වාව තිට්ඨති, එවං ද්වික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වාව ඔච්ඡිජ්ජති. තත්ථ පඨමචිත්තං භවඞ්ගසන්තතිං චාලෙන්තං විය උප්පජ්ජතීති භවඞ්ගචලනං, දුතියං තස්ස ඔච්ඡිජ්ජනාකාරෙන උප්පජ්ජනතො භවඞ්ගුපච්ඡෙදොති වොහරන්ති. ඉධ පන අවිසෙසෙන වුත්තං ‘‘ද්වික්ඛත්තුං භවඞ්ගෙ චලිතෙ’’ති.

'When the life-continuum has vibrated twice' means when the life-continuum has occurred twice with respect to an object not previously apprehended, by way of the vibration of the life-continuum, which is designated as the state of being a cause for the arising of a dissimilar consciousness. For when an object has impinged on the five sensitive faculties according to a suitable place and state, by the power of the impingement on the sensitive faculty, the continuum of the life-continuum, being interrupted, is not interrupted suddenly. Just as a man running swiftly, though wishing to stop, halts only after having passed one or two steps, so too it arises twice and then is interrupted. Therein, the first consciousness arises as if shaking the continuum of the life-continuum, and so it is called 'vibration of the life-continuum.' The second, because it arises in the manner of cutting that off, is termed 'arrest of the life-continuum.' Here, however, it is stated without distinction: 'When the life-continuum has vibrated twice.'

නනු ච රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තන්නිස්සිතස්සෙව චලනං යුත්තං, කථං පන හදයවත්ථුනිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්සාති? සන්තතිවසෙන එකාබද්ධත්තා. යථා හි භෙරියා එකස්මිං තලෙ ඨිතසක්ඛරාය මක්ඛිකාය නිසින්නාය අපරස්මිං තලෙ දණ්ඩාදිනා පහටෙ අනුක්කමෙන භෙරිචම්මවරත්තාදීනං චලනෙන සක්ඛරාය [Pg.142] චලිතාය මක්ඛිකාය උප්පතිත්වා ගමනං හොති, එවමෙව රූපාදිනා පසාදෙ ඝට්ටිතෙ තන්නිස්සයෙසු මහාභූතෙසු චලිතෙසු අනුක්කමෙන තංසම්බන්ධානං සෙසරූපානම්පි චලනෙන හදයවත්ථුම්හි චලිතෙ තන්නිස්සිතස්ස භවඞ්ගස්ස චලනාකාරෙන පවත්ති හොති. වුත්තඤ්ච –

But is it not so that when a sensitive organ is struck by a form or the like, it is fitting that the vibration should be of that which is dependent on it? How then can there be a vibration of the life-continuum, which is dependent on the heart-base? It is due to being bound together as one by way of continuity. For just as when a fly is sitting on a pebble placed on one surface of a drum, and the other surface is struck with a stick or the like, through the successive vibration of the drum-skin, straps, and so on, the pebble is shaken, and the fly flies up and goes away—so too, when a sensitive organ is struck by a form or the like, the great elements dependent on it are shaken, and through the successive shaking of the remaining material qualities connected with them, the heart-base is shaken. Thus, the life-continuum dependent on it proceeds in the manner of a vibration. And it was said:

‘‘ඝට්ටිතෙ අඤ්ඤවත්ථුම්හි, අඤ්ඤනිස්සිතකම්පනං;

එකාබද්ධෙන හොතීති, සක්ඛරොපමයා වදෙ’’ති. (ස. ස. 176);

"When one thing is struck, the trembling of what depends on another occurs; this happens due to being bound as one,' so one should state by the simile of the pebble." (Sa. Sa. 176)

භවඞ්ගසොතන්ති භවඞ්ගප්පවාහං. ආවජ්ජන්තන්ති ‘‘කිං නාමෙත’’න්ති වදන්තං විය ආභොගං කුරුමානං. පස්සන්තන්ති පච්චක්ඛතො පෙක්ඛන්තං. නනු ච ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා’’ති (දී. නි. 1.213; අ. නි. 3.62; විභ. 517) වචනතො චක්ඛුන්ද්‍රියමෙව දස්සනකිච්චං සාදෙති, න විඤ්ඤාණන්ති? නයිදමෙවං, රූපස්ස අන්ධභාවෙන රූපදස්සනෙ අසමත්ථභාවතො. යදි ච තං රූපං පස්සති, තථා සති අඤ්ඤවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනොපි රූපදස්සනප්පසඞ්ගො සියා. යදි එවං විඤ්ඤාණස්ස තං කිච්චං සාධෙති, විඤ්ඤාණස්ස අප්පටිබන්ධත්තා අන්තරිතරූපස්සපි දස්සනං සියා. හොතු අන්තරිතස්සපි දස්සනං, යස්ස ඵලිකාදිතිරොහිතස්ස ආලොකපටිබන්ධො නත්ථි, යස්ස පන කුට්ටාදිඅන්තරිතස්ස අලොකපටිබන්ධො අත්ථි. තත්ථ පච්චයාභාවතො විඤ්ඤාණං නුප්පජ්ජතීති න තස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන ගහණං හොති. ‘‘චක්ඛුනා’’ති පනෙත්ථ තෙන ද්වාරෙන කරණභූතෙනාති අධිප්පායො. අථ වා නිස්සිතකිරියා නිස්සයප්පටිබද්ධා වුත්තා යථා ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති.

The 'stream of bhavaṅga' means the continuous flow of bhavaṅga. 'Adverting' means making a turning towards, as if saying, "What is this?" 'Seeing' means observing directly. Now, is it not said, "Having seen a form with the eye" (Dī. Ni. 1.213; A. Ni. 3.62; Vibha. 517), that the eye faculty alone performs the function of seeing, not consciousness? This is not so, for form, being insentient, is incapable of seeing form. And if the eye faculty itself were to see form, then there would be the unwanted consequence of even one endowed with another consciousness being able to see form. If consciousness performs that function, then, since consciousness is unobstructed, even an obstructed form could be seen. Let there be seeing of an obstructed form, one which, though concealed by crystal or the like, has no obstruction of light. But for one which is obstructed by a wall or the like, there is an obstruction of light. In that case, due to the absence of a condition, consciousness does not arise, and thus it is not apprehended by eye-consciousness. Here, the phrase "with the eye" means by that door which is the instrument. Alternatively, an action of the supported is spoken of as connected to its support, as in the phrase, "the beds are shouting."

සම්පටිච්ඡන්තන්ති තමෙව රූපං පටිග්ගණ්හන්තං විය. සන්තීරයමානන්ති තමෙව රූපං වීමංසන්තං විය. වවත්ථපෙන්තන්ති තමෙව රූපං සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙන්තං විය. යොනිසොමනසිකාරාදිවසෙන ලද්ධො පච්චයො එතෙනාති ලද්ධපච්චයං. යං කිඤ්චි ජවනන්ති සම්බන්ධො. මුච්ඡාමරණාසන්නකාලෙසු ච ඡප්පඤ්චපි ජවනානි පවත්තන්තීති ආහ [Pg.143] ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති. ජවනානුබන්ධානීති පටිසොතගාමිනාවං නදීසොතො විය කිඤ්චි කාලං ජවනං අනුගතානි. තස්ස ජවනස්ස ආරම්මණං ආරම්මණමෙතෙසන්ති තදාරම්මණානි ‘‘බ්‍රහ්මස්සරො’’ත්‍යාදීසු විය මජ්ඣෙපදලොපවසෙන, තදාරම්මණානි ච තානි පාකානි චාති තදාරම්මණපාකානි. යථාරහන්ති ආරම්මණජවනසත්තානුරූපං. තථා පවත්තිං පන සයමෙව පකාසයිස්සති, භවඞ්ගපාතොති වීථිචිත්තවසෙන අප්පවත්තිත්වා චිත්තස්ස භවඞ්ගපාතො විය, භවඞ්ගවසෙන උප්පත්තීති වුත්තං හොති. එත්ථ ච වීථිචිත්තප්පවත්තියා සුඛග්ගහණත්ථං අම්බොපමාදිකං ආහරන්ති, තත්‍රිදං අම්බොපමාමත්තං (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) – එකො කිර පුරිසො ඵලිතම්බරුක්ඛමූලෙ සසීසං පාරුපිත්වා නිද්දායන්තො ආසන්නෙ පතිතස්ස එකස්ස අම්බඵලස්ස සද්දෙන පබුජ්ඣිත්වා සීසතො වත්ථං අපනෙත්වා චක්ඛුං උම්මීලෙත්වා දිස්වා ච තං ගහෙත්වා මද්දිත්වා උපසිඞ්ඝිත්වා පක්කභාවං ඤත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා මුඛගතං සහ සෙම්හෙන අජ්ඣොහරිත්වා පුන තත්ථෙව නිද්දායති. තත්ථ පුරිසස්ස නිද්දායනකාලො විය භවඞ්ගකාලො, ඵලස්ස පතිතකාලො විය ආරම්මණස්ස පසාදඝට්ටනකාලො, තස්ස සද්දෙන පබුද්ධකාලො විය ආවජ්ජනකාලො, උම්මීලෙත්වා ඔලොකිතකාලො විය චක්ඛුවිඤ්ඤාණප්පවත්තිකාලො, ගහිතකාලො විය සම්පටිච්ඡනකාලො, මද්දනකාලො විය සන්තීරණකාලො, උපසිඞ්ඝනකාලො විය වොට්ඨබ්බනකාලො, පරිභොගකාලො විය ජවනකාලො, මුඛගතං සහ සෙම්හෙන අජ්ඣොහරණකාලො විය තදාරම්මණකාලො, පුන නිද්දායනකාලො විය පුන භවඞ්ගකාලො.

"Receiving" means as if accepting that very form. "Examining" means as if investigating that very form. "Determining" means as if thoroughly discerning that very form. That by which a condition is obtained through wise attention and so forth is 'that which has obtained a condition.' 'Whatever impulsion' is the connection. And at times near fainting or death, five or six impulsions may also occur—thus it is said 'for the most part.' 'The followers of the impulsions' means they follow the impulsion for some time, like the current of a river following a boat that is going upstream. The object of that impulsion is their object—thus they are called 'registering' (tadārammaṇa), as in the example of 'Brahma's voice' (brahmassaro), by way of elision of the middle part; and they are both registering and resultant—thus 'registering-resultants.' 'As is fitting' means in accordance with the object, the impulsion, and the being. As for such a process, it will be explained in due course. The 'subsidence into the life-continuum' (bhavaṅgapāta) means the mind's falling into the life-continuum, as it were, without occurring as a cognitive process; thus it is said to arise by way of the life-continuum. Here, to facilitate the understanding of the cognitive process, they bring forth the simile of the mango. This is the simile of the mango (from the Dhammasaṅgaṇī Commentary, p. 498, in the section on the extraction of resultants): A man, it is said, was sleeping at the foot of a mango tree laden with fruit, with his head covered. Awakened by the sound of a single mango fruit that fell nearby, he uncovered his head, opened his eyes, saw it, picked it up, squeezed it, sniffed it, recognized its ripeness, ate it, swallowed what was in his mouth along with the saliva, and then went back to sleep right there. In this simile: the man’s time of sleeping is like the time of the life-continuum; the time of the fruit falling is like the moment the object strikes the sensitive organ; the time of waking due to the sound is like the moment of adverting; the time of opening his eyes and looking is like the arising of eye-consciousness; the time of picking it up is like the moment of receiving; the time of squeezing it is like the moment of examining; the time of sniffing it is like the moment of determining; the time of eating it is like the moment of impulsion; the time of swallowing it along with the saliva is like the moment of registering; the time of going back to sleep is like the return to the life-continuum.

ඉමාය ච උපමාය කිං දීපිතං හොති? ආරම්මණස්ස පසාදඝට්ටනමෙව කිච්චං, ආවජ්ජනස්ස විසයාභුජනමෙව, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස දස්සනමත්තමෙව, සම්පටිච්ඡනාදීනඤ්ච පටිග්ගණ්හනාදිමත්තමෙව[Pg.144], ජවනස්සෙව පන ආරම්මණරසානුභවනං, තදාරම්මණස්ස ච තෙන අනුභූතස්සෙව අනුභවනන්ති එවං කිච්චවසෙන ධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංකිණ්ණතා දීපිතා හොති. එවං පවත්තමානං පන චිත්තං ‘‘ආවජ්ජනං නාම හුත්වා භවඞ්ගානන්තරං හොති, ත්වං දස්සනාදීසු අඤ්ඤතරං හුත්වා ආවජ්ජනානන්තර’’න්ත්‍යාදිනා නියුඤ්ජකෙ කාරකෙ අසතිපි උතුබීජනියාමාදි (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) විය චිත්තනියාමවසෙනෙව පවත්තතීති වෙදිතබ්බං.

And what is illustrated by this simile? The function of the object is merely to impinge on the sensitive organ, the function of adverting is merely to turn towards the object, the function of eye-consciousness is merely to see, and the functions of receiving and the rest are merely to receive and so on. But the function of impulsion is to experience the taste of the object, and the function of registering is to experience what has been experienced by that impulsion. Thus, the non-intermingling of states with one another in terms of their respective functions is illustrated. Moreover, when consciousness is occurring in this way, it should be understood that it proceeds simply by the force of the fixed order of consciousness—just as seasons, seeds, and the like proceed by their own fixed order—even though there is no directing agent assigning tasks, as in: "Adverting, having arisen, occurs after the life-continuum; you, having become one of seeing and so forth, arise after adverting," and so on.

11. එත්තාවතා සත්තරස චිත්තක්ඛණානි පරිපූරෙන්තීති සම්බන්ධො.

11. By this much, seventeen consciousness-moments are completed. This is the connection.

12. අප්පහොන්තාතීතකන්ති අප්පහොන්තං හුත්වා අතීතං. නත්ථි තදාරම්මණුප්පාදොති චුද්දසචිත්තක්ඛණායුකෙ තාව ආරම්මණස්ස නිරුද්ධත්තාව තදාරම්මණං නුප්පජ්ජති. න හි එකවීථියං කෙසුචි පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු කානිචි අතීතාරම්මණානි හොන්ති. පන්නරසචිත්තක්ඛණායුකෙසුපි ජවනුප්පත්තිතො පරං එකමෙව චිත්තක්ඛණං අවසිට්ඨන්ති ද්වික්ඛත්තුං තදාරම්මණුප්පත්තියා අප්පහොනකභාවතො නත්ථි දුතියතදාරම්මණස්ස උප්පත්තීති පඨමම්පි නුප්පජ්ජති. ද්වික්ඛත්තුමෙව හි තදාරම්මණුප්පත්ති පාළියං නියමිතා චිත්තප්පවත්තිගණනායං සබ්බවාරෙසු ‘‘තදාරම්මණානි ද්වෙ’’ති (විභ. අට්ඨ. 227) ද්වින්නමෙව චිත්තවාරානං ආගතත්තා. යං පන පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං –

12. "Past as not sufficing" means that having become insufficient, it has passed. There is no arising of the registering consciousness (tadārammaṇa) because, in the case of an object with a lifespan of fourteen consciousness-moments, the tadārammaṇa does not arise as the object has already ceased. Indeed, in a single cognitive process, it is not the case that some consciousnesses have present objects while others have past objects. Even in the case of an object with a lifespan of fifteen consciousness-moments, only one consciousness-moment remains after the arising of impulsion; therefore, due to the insufficiency for tadārammaṇa to arise twice, the second tadārammaṇa does not arise, and thus the first does not arise either. For the arising of tadārammaṇa is fixed in the Pāli texts as occurring twice, as in the enumeration of cognitive processes, where in all cases it is stated, "two tadārammaṇa" (Vibhaṅga Aṭṭhakathā 227), because it is given as two turns of consciousness. However, what is stated in the Paramatthavinicchaya—

‘‘සකිං ද්වෙ වා තදාලම්බං, සකිමාවජ්ජනාදයො’’ති (පරම. වි. 116), තං මජ්ඣිමභාණකමතානුසාරෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. යස්මා පන මජ්ඣිමභාණකානං වාදො හෙට්ඨා වුත්තපාළියා අසංසන්දනතො සම්මොහවිනොදනීයං (විභ. අට්ඨ. 227) පටික්ඛිත්තොව, තස්මා ආචරියෙනපි අත්තනා අනධිප්පෙතත්තායෙව ඉධ චෙව නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ ච සකිං තදාරම්මණුප්පත්ති න වුත්තා.

"Registering consciousness once or twice, adverting and the like once" (Parama. Vi. 116), this should be understood as stated according to the opinion of the Majjhima reciters. However, since the view of the Majjhima reciters has already been rejected in the Sammohavinodanī (Vibha. Aṭṭha. 227) as not according with the Pāli text mentioned earlier, therefore, the teacher, precisely because this was not his own view, did not mention the single occurrence of registering consciousness either here or in the Nāmarūpapariccheda.

13. වොට්ඨබ්බනුප්පාදතො [Pg.145] පරං ඡචිත්තක්ඛණාවසිට්ඨායුකම්පි ආරම්මණං අප්පායුකභාවෙන පරිදුබ්බලත්තා ජවනුප්පත්තියා පච්චයො න හොති. ජවනඤ්හි උප්පජ්ජමානං නියමෙන සත්තචිත්තක්ඛණායුකෙයෙව උප්පජ්ජතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ජවනම්පි අනුප්පජ්ජිත්වා’’ති. හෙතුම්හි චායං ත්වාපච්චයො, ජවනස්සපි අනුප්පත්තියාති අත්ථො. ඉතරථා හි අපරකාලකිරියාය සමානකත්තුකතා න ලබ්භතීති. ද්වත්තික්ඛත්තුන්ති ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා. කෙචි පන ‘‘තික්ඛත්තු’න්ති ඉදං වචනසිලිට්ඨතාමත්තප්පයොජන’’න්ති වදන්ති, තං පන තෙසං අභිනිවෙසමත්තං. න හි ‘‘ද්වික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනමෙව පරිවත්තතී’’ති වුත්තෙපි වචනස්ස අසිලිට්ඨභාවො අත්ථි, න ච තික්ඛත්තුං පවත්තියා බාධකං කිඤ්චි වචනං අට්ඨකථාදීසු අත්ථි. එවඤ්ච කත්වා තත්ථ තත්ථ සීහළසංවණ්ණනාකාරාපි ‘‘ද්වික්ඛත්තුං වා තික්ඛත්තුං වා’’ඉච්චෙව වණ්ණෙන්ති. වොට්ඨබ්බනමෙව පරිවත්තතීති වොට්ඨබ්බනමෙව පුනප්පුනං උප්පජ්ජති. තං පන අප්පත්වා අන්තරා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ඨත්වා චිත්තප්පවත්තියා නිවත්තනං නත්ථි.

13. After the arising of the determining consciousness, an object with a remaining lifespan of even six mind-moments, being very weak on account of its short lifespan, is not a condition for the arising of impulsion. For impulsion, when arising, arises by rule only with a lifespan of seven mind-moments; with this intention, it is said, 'even the impulsion not having arisen.' And this `tvā` suffix is in the sense of cause; the meaning is 'due to the non-arising of even the impulsion.' Otherwise, the same agent for the subsequent action would not be obtained. 'Two or three times' means either twice or thrice. Some, however, say that this 'thrice' is merely for the purpose of stylistic elegance, but that is merely their insistence. For even when it is said, 'the determining consciousness revolves only twice,' there is no lack of stylistic elegance; nor is there any statement in the commentaries or other texts that is an obstacle to its occurrence thrice. And thus, the authors of the Sinhala commentaries also explain it as 'either twice or thrice.' 'The determining consciousness alone revolves' means the determining consciousness alone arises again and again. However, there is no cessation of the cognitive process by its remaining in the interim at eye-consciousness and so forth, without having reached that stage.

ආනන්දාචරියො පනෙත්ථ (ධ. ස. මූලටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) ‘‘ආවජ්ජනා කුසලාකුසලානං ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417) ආවජ්ජනාය කුසලාකුසලානං අනන්තරපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනානඤ්ච අත්ථන්තරාභාවතො සති උප්පත්තියං වොට්ඨබ්බනං කාමාවචරකුසලාකුසලකිරියජවනානං එකන්තතො අනන්තරපච්චයභාවෙනෙව පවත්තෙය්‍ය, නො අඤ්ඤථාති මුච්ඡාකාලාදීසු මන්දීභූතවෙගතාය ජවනපාරිපූරියා පරිත්තාරම්මණං නියමිතබ්බං, න වොට්ඨබ්බනස්ස ද්වත්තික්ඛත්තුං පවත්තියාති දීපෙති. කිඤ්චාපි එවං දීපෙති, තිහෙතුකවිපාකානි පන අනන්තරපච්චයභාවෙන වුත්තානෙව. ඛීණාසවානං චුතිවසෙන පවත්තානි න කස්සචි අනන්තරපච්චයභාවං ගච්ඡන්තීති තානි විය වොට්ඨබ්බනම්පි පච්චයවෙකල්ලතො කුසලාකුසලාදීනං අනන්තරපච්චයො [Pg.146] න හොතීති න න සක්කා වත්තුං, තස්මා අට්ඨකථාසු ආගතනයෙනෙවෙත්ථ පරිත්තාරම්මණං නියමිතන්ති.

Here, the teacher Ānanda (in the Dhammasaṅgaṇī Mūlaṭīkā, 498, Vipākuddhārakathāvaṇṇanā) demonstrates that, since it is stated, 'Adverting is a condition for wholesome and unwholesome aggregates by way of proximity condition' (Paṭṭhāna 1.1.417), and since there is no difference in meaning between determining and adverting, when it arises, determining would invariably proceed only as a proximity condition for sense-sphere wholesome, unwholesome, and functional impulsions, and not otherwise. Thus, in cases of fainting, etc., where the momentum is weakened, the limited object is to be determined by the non-completion of impulsion, not by the occurrence of determining two or three times. Although he demonstrates thus, the three-rooted resultants, however, are indeed said to be by way of proximity condition. Just as the states of the Arahants that proceed by way of death do not become a proximity condition for anything, similarly, it is not impossible to say that determining also, due to a deficiency of conditions, is not a proximity condition for wholesome, unwholesome, and other states. Therefore, the limited object is determined here in accordance with the method that has come down in the commentaries.

14. නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො උපරිමකොටියා සත්තචිත්තක්ඛණායුකස්සපි ද්වත්තික්ඛත්තුං වොට්ඨබ්බනුප්පත්තියා අප්පහොනකභාවතො වීථිචිත්තානං උප්පාදො නත්ථි, භවඞ්ගපාතොව හොතීති අධිප්පායො. භවඞ්ගචලනමෙවාති අවධාරණඵලං දස්සෙතුං ‘‘නත්ථි වීථිචිත්තුප්පාදො’’ති වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘නත්ථි භවඞ්ගුපච්ඡෙදො’’ති අවධාරණඵලං දස්සෙන්ති, තං පන වීථිචිත්තුප්පාදාභාවවචනෙනෙව සිද්ධං. සති හි වීථිචිත්තුප්පාදෙ භවඞ්ගං උපච්ඡිජ්ජති. භවඞ්ගුපච්ඡෙදනාමෙන පන හෙට්ඨාපි විසුං අවුත්තත්තා ඉධ අවිසෙසෙන වුත්තං.

14. There is no arising of process consciousness. At the upper limit, even for an object with a lifespan of seven mind-moments, there is no arising of process consciousnesses because the arising of determining two or three times is insufficient. The meaning is that only a lapse into the life-continuum occurs. To show the result of the emphasis in 'only the vibration of the life-continuum,' it is said, 'There is no arising of process consciousness.' Others, however, explain the result of the emphasis by saying, 'There is no interruption of the life-continuum,' but that is already established by the statement about the absence of the arising of process consciousness. For if process consciousness arises, the life-continuum is interrupted. However, since the interruption of the life-continuum was not mentioned separately by name before, it is stated here without distinction.

15. සබ්බසො වීථිචිත්තුප්පත්තියා අභාවතො පච්ඡිමවාරොවිධමොඝවාරවසෙන වුත්තො, අඤ්ඤත්ථ (ධ. ස. අට්ඨ. 498 විපාකුද්ධාරකථා) පන දුතියතතියවාරාපි තදාරම්මණජවනෙහි සුඤ්ඤත්තා ‘‘මොඝවාරා’’ති වුත්තා. ආරම්මණභූතාති විසයභූතා, පච්චයභූතා ච. පච්චයොපි හි ‘‘ආරම්මණ’’න්ති වුච්චති ‘‘න ලච්ඡති මාරො ඔතාරං, න ලච්ඡති මාරො ආරම්මණ’’න්ත්‍යාදීසු (දී. නි. 3.80) විය. තෙනෙවෙත්ථ මොඝවාරස්සපි ආරම්මණභූතා විසයප්පවත්තීති සිද්ධං. අතිපරිත්තාරම්මණඤ්හි මොඝවාරපඤ්ඤාපනස්ස පච්චයො හොති. ඉතරථා හි භවඞ්ගචලනස්ස සකසකගොචරෙයෙව පවත්තනතො පච්ඡිමවාරස්ස අතිපරිත්තාරම්මණෙ පවත්ති නත්ථීති ‘‘චතුන්නං වාරානං ආරම්මණභූතා’’ති වචනං දුරුපපාදනං සියාති.

15. Since there is absolutely no arising of process consciousness, the last round is called a 'futile round.' Elsewhere (Dhs.A. 498, Vipākuddhārakathā), however, the second and third rounds are also called 'futile rounds' because they are devoid of registering and impulsion. 'Being a support' means being an object of cognition and being a condition. For a condition is also called a 'support' (ārammaṇa), as in 'Māra finds no opportunity, Māra finds no support' (DN 3.80). Thus it is established that here the occurrence of the object serves as the support even for the futile round. For an extremely limited object is the condition for the designation of a 'futile round.' Otherwise, since the life-continuum proceeds only within its own respective sphere, the last round would not occur in relation to an extremely limited object; therefore, the statement 'it is the support for the four rounds' would be difficult to establish.

16. පඤ්චද්වාරෙ යථාරහං තංතංද්වාරානුරූපං, තංතංපච්චයානුරූපං, තංතංආරම්මණාදිඅනුරූපඤ්ච උප්පජ්ජමානානි වීථිචිත්තානි ආවජ්ජනදස්සනාදිසම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණවසෙන අවිසෙසතො සත්තෙව හොන්ති. චිත්තුප්පාදා චිත්තානං [Pg.147] විසුං විසුං උප්පත්තිවසෙන උප්පජ්ජමානචිත්තානියෙව වා චතුද්දස ආවජ්ජනාදිපඤ්චකසත්තජවනතදාරම්මණද්වයවසෙන. විත්ථාරා පන චතුපඤ්ඤාස සබ්බෙසමෙව කාමාවචරානං යථාසම්භවං තත්ථ උප්පජ්ජනතො,

16. At the five sense doors, the process-consciousnesses that arise appropriately—in conformity with the respective door, the respective condition, and the respective object, etc.—are, without distinction, just seven by way of adverting, seeing, etc., receiving, investigating, determining, impulsion, and registering. Or, as arisings of consciousness, by way of the separate arising of consciousnesses, there are fourteen arising consciousnesses: the pentad beginning with adverting, seven impulsions, and two registerings. In detail, however, there are fifty-four, since all the sense-sphere consciousnesses arise there as is possible.

එත්ථාති විසයප්පවත්තිසඞ්ගහෙ.

Here: in the compendium on the occurrence of objects.

පඤ්චද්වාරවීථිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition on the five-door process is concluded.

මනොද්වාරවීථි

The Mind-Door Process

පරිත්තජවනවාරවණ්ණනා

Exposition on the Limited Impulsion Round

17. මනොද්වාරිකචිත්තානං අතීතානාගතම්පි ආරම්මණං හොතීති තෙසං අතිමහන්තාදිවසෙන විසයවවත්ථානං කාතුං න සක්කාති විභූතාවිභූතවසෙනෙවෙතං නියමෙතුං ‘‘යදි විභූතමාරම්මණ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං.

17. For mind-door consciousnesses, past and future can also be objects. Since it is not possible to determine their objects by way of 'extremely great,' etc., this is determined only by way of 'clear' or 'unclear.' Thus, it is said, 'If the object is clear,' etc.

19. එත්ථාති මනොද්වාරෙ. එකචත්තාලීස පඤ්චද්වාරාවෙණිකානං ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතුත්තයවසෙන තෙරසචිත්තානං තත්ථ අප්පවත්තනතො.

19. 'Here' means at the mind-door. There are forty-one sense-sphere consciousnesses that can arise in this process, because the thirteen consciousnesses specific to the five doors—namely, the ten sense-consciousnesses and the three mind-elements—do not occur there.

පරිත්තජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition on the limited impulsion round is concluded.

අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා

Exposition on the Absorption Impulsion Round

20. විභූතාවිභූතභෙදො නත්ථි ආරම්මණස්ස විභූතකාලෙයෙව අප්පනාසම්භවතො.

20. There is no distinction of clear and unclear for the object, since absorption is possible only when the object is clear.

21. තත්ථ හි ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු යං කිඤ්චි ජවනං අප්පනාවීථිමොතරතීති සම්බන්ධො. පරිකම්මොපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙන යථාක්කමං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්දෙති [Pg.148] යොජනා. පඨමචිත්තඤ්හි අප්පනාය පරිකම්මත්තා පටිසඞ්ඛාරකභූතත්තා පරිකම්මං. දුතියං සමීපචාරිත්තා උපචාරං. නාච්චාසන්නොපි හි නාතිදූරප්පවත්ති සමීපචාරී නාම හොති, අප්පනං උපෙච්ච චරතීති වා උපචාරං. තතියං පුබ්බභාගෙ පරිකම්මානං, උපරිඅප්පනාය ච අනුකූලත්තා අනුලොමං. චතුත්ථං පරිත්තගොත්තස්ස, පුථුජ්ජනගොත්තස්ස ච අභිභවනතො, මහග්ගතගොත්තස්ස, ලොකුත්තරගොත්තස්ස ච භාවනතො වඩ්ඪනතො ගොත්‍රභු, ඉමානි චත්තාරි නාමානි චතුක්ඛත්තුං පවත්තියං අනවසෙසතො ලබ්භන්ති, තික්ඛත්තුං පවත්තියං පන උපචාරානුලොමගොත්‍රභුනාමෙනෙව ලබ්භන්ති. අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.804) පන පුරිමානං තිණ්ණං, ද්වින්නං වා අවිසෙසෙනපි පරිකම්මාදිනාමං වුත්තං, චතුක්ඛත්තුං, තික්ඛත්තුමෙව වා පඤ්චමං, චතුත්ථං වා උප්පජ්ජිතබ්බඅප්පනානුරූපතොති අධිප්පායො. පරිකම්මාදිනාමානං අනවසෙසතො ලබ්භමානවාරදස්සනත්ථං ‘‘චතුක්ඛත්තු’’න්ති ආදිතො වුත්තං, ගණනපටිපාටිවසෙන පන ‘‘පඤ්චමං වා’’ති ඔසානෙ වුත්තං.

21. Herein, the connection is that any impulsion among the twenty-six sublime and supramundane impulsions descends into the absorption process. The construction is that the consciousnesses named preparation, access, conformity, and change-of-lineage, having arisen in sequence, cease. The first consciousness is called 'preparation' because it is a preparation for absorption and serves as a reviewing state. The second is called 'access' because it moves nearby. For that which proceeds not too near and not too far is called 'one that moves nearby'; or it is 'access' because it proceeds having approached absorption. The third is called 'conformity' because it is favorable to the preceding preparatory states and to the subsequent absorption. The fourth is called 'change-of-lineage' because it overcomes the limited lineage and the lineage of the worldling, and develops and increases the sublime lineage and the supramundane lineage. These four names—preparation, access, conformity, and change-of-lineage—are obtained completely in a four-impulsion sequence, but in a three-impulsion sequence, only the names access, conformity, and change-of-lineage are obtained. In the commentary (Visuddhimagga 2.804), however, the name 'preparation,' etc., is stated without distinction for the first three or two, with the intention that the fifth or fourth consciousness should arise in conformity with the absorption to be attained. To show the round where the names 'preparation,' etc., are obtained completely, 'four times' is stated at the beginning, but 'the fifth or...' is stated at the end according to the sequence of counting.

යථාරහන්ති ඛිප්පාභිඤ්ඤදන්ධාභිඤ්ඤානුරූපං. ඛිප්පාභිඤ්ඤස්ස හි තික්ඛත්තුං පවත්තකාමාවචරජවනානන්තරං චතුත්ථං අප්පනාචිත්තමුප්පජ්ජති. දන්ධාභිඤ්ඤස්ස චතුක්ඛත්තුං පවත්තජවනානන්තරං පඤ්චමං අප්පනා උප්පජ්ජති, යස්මා පන අලද්ධාසෙවනං අනුලොමං ගොත්‍රභුං උප්පාදෙතුං න සක්කොති, ලද්ධාසෙවනම්පි ච ඡට්ඨං සත්තමං භවඞ්ගස්ස ආසන්නභාවෙන පපාතාසන්නපුරිසො විය අප්පනාවසෙන පතිට්ඨාතුං න සක්කොති, තස්මා චතුත්ථතො ඔරං, පඤ්චමතො පරං වා අප්පනා න හොතීති දට්ඨබ්බං. යථාභිනීහාරවසෙනාති රූපාරූපලොකුත්තරමග්ගඵලානුරූපසමථවිපස්සනාභාවනාචිත්තාභිනීහරණානුරූපතො, අප්පනාය වීථි අප්පනාවීථි. ‘‘තතො පරං භවඞ්ගපාතොව හොතී’’ති එත්තකෙයෙව වුත්තෙ චතුත්ථං, පඤ්චමං වා ඔතිණ්ණඅප්පනාතො [Pg.149] පරං භවඞ්ගපාතොව හොති, න මග්ගානන්තරං ඵලචිත්තං, සමාපත්තිවීථියඤ්ච ඣානඵලචිත්තානි පුනප්පුනන්ති ගණ්හෙය්‍යුන්ති පුන ‘‘අප්පනාවසානෙ’’ති වුත්තං. නිකායන්තරියා කිර ලොකියප්පනාසු පඨමකප්පනාතො පරං සත්තමජවනපූරණත්ථං ද්වත්තික්ඛත්තුං කාමාවචරජවනානම්පි පවත්තිං වණ්ණෙන්තීති තෙසං මතිනිසෙධනත්ථං ‘‘භවඞ්ගපාතොවා’’ති සාවධාරණං වුත්තං.

According to suitability, in conformity with one of quick direct-knowledge and one of slow direct-knowledge. For one of quick direct-knowledge, the fourth consciousness, which is absorption, arises immediately after three sense-sphere impulsion moments. For one of slow direct-knowledge, the fifth, which is absorption, arises after four impulsion moments. However, because one cannot generate conformity and change-of-lineage consciousness without having cultivated them, and even with such cultivation, the sixth or seventh moment, being close to the life-continuum, cannot be established as absorption—just as a man on the edge of a cliff cannot stand firmly—therefore, it should be understood that absorption does not occur before the fourth or after the fifth moment. 'According to the mode of directing the mind' means in conformity with the directing of the mind in the development of serenity and insight, which is in conformity with the form, formless, and supramundane paths and fruits. The process of absorption is the absorption process. When it is said, 'After that, only falling into the life-continuum occurs,' this means that after the fourth or fifth moment of absorption has been entered, only falling into the life-continuum occurs, not the fruit-consciousness immediately following the path. And lest one should think that in the process of attainment, the jhāna and fruit consciousnesses occur repeatedly, it is further stated, 'at the end of absorption.' It is said that followers of other schools describe that in mundane absorptions, after the first absorption, sense-sphere impulsion consciousnesses also occur two or three times to complete the seventh impulsion. To refute their view, the emphatic statement 'only falling into the life-continuum occurs' was made.

22. තත්ථාති තෙසු අට්ඨඤාණසම්පයුත්තකාමාවචරජවනෙසු, තෙසු ච ඡබ්බීසතිමහග්ගතලොකුත්තරජවනෙසු. තත්ථාති වා තස්මිං අප්පනාවාරෙ. සොමනස්සසහගතජවනානන්තරන්ති සොමනස්සසහගතානං චතුන්නං කුසලකිරියජවනානං අනන්තරං. සොමනස්සසහගතාවාති චතුක්කජ්ඣානස්ස, සුක්ඛවිපස්සකාදීනං මග්ගඵලස්ස ච වසෙන සොමනස්සසහගතාව, න පන උපෙක්ඛාසහගතා භින්නවෙදනානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසෙවනපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. පාටිකඞ්ඛිතබ්බාති පසංසිතබ්බා, ඉච්ඡිතබ්බාති වුත්තං හොති. තත්ථාපීති තස්මිං එකවෙදනජවනවාරෙපි. කුසලජවනානන්තරන්ති චතුබ්බිධඤාණසම්පයුත්තකුසලජවනානන්තරං කුසලජවනමප්පෙති, න කිරියජවනං භින්නසන්තානෙ නිබ්බත්තනතො. හෙට්ඨිමඤ්ච ඵලත්තයමප්පෙති සමාපත්තිවීථියන්ත්‍යධිප්පායො.

22. "Therein" refers to those eight sense-sphere javanas associated with knowledge and those twenty-six sublime and supramundane javanas. Or, "therein" means in that instance of absorption. "Immediately after the joy-accompanied javana" means immediately after the four joy-accompanied wholesome or functional javanas. "Joy-accompanied" refers to the four jhānas, and the path and fruition of dry-insight practitioners and so on, being joy-accompanied; but not equanimity-accompanied, because it is not established that different feelings can serve as a repetition condition for one another. "To be desired" means it should be praised, it should be wished for; so it is said. "Even therein" means even in that instance of javanas with a single feeling. "Immediately after wholesome javana" means that immediately after the fourfold wholesome javana associated with knowledge, a wholesome javana attains absorption; not a functional javana, since that arises in a different mental continuum. And the meaning is that it causes the lower three fruitions to be attained in the process of attainment.

23. සුඛපුඤ්ඤම්හා සොමනස්සසහගතතිහෙතුකකුසලද්වයතො පරං අග්ගඵලවිපාකකිරියවජ්ජිතලොකියලොකුත්තරචතුක්කජ්ඣානජවනවසෙන ද්වත්තිංස, උපෙක්ඛකා තිහෙතුකකුසලද්වයතො පරං තථෙව පඤ්චමජ්ඣානානි ද්වාදස, සුඛිතක්‍රියතො තිහෙතුකද්වයතො පරං කිරියජ්ඣානචතුක්කස්ස, අග්ගඵලචතුක්කස්ස ච වසෙන අට්ඨ, උපෙක්ඛකා තිහෙතුකද්වයතො පරං උපෙක්ඛාසහගතරූපාරූපකිරියපඤ්චකස්ස, අග්ගඵලස්ස ච වසෙන ඡ අප්පනා සම්භොන්ති.

23. After the two types of wholesome consciousness rooted in three roots and accompanied by joy, thirty-two absorptions arise by way of the mundane and supramundane four-jhāna javanas, excluding the highest fruit, resultants, and functional jhānas. After the two types of wholesome consciousness rooted in three roots and accompanied by equanimity, similarly, twelve absorptions arise by way of the five jhānas. After the two types of functional consciousness rooted in three roots and accompanied by joy, eight absorptions arise by way of the four functional jhānas and the four jhānas of the highest fruit. After the two types of functional consciousness rooted in three roots and accompanied by equanimity, six absorptions arise by way of the five functional form and formless jhānas accompanied by equanimity, and the highest fruit.

24. එත්ථාති වීථිසඞ්ගහාධිකාරෙ.

24. "Here" means in the chapter on the Compendium of Processes.

අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the absorption-impulsion section is completed.

මනොද්වාරවීථිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the mind-door process is completed.

අප්පනාජවනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the absorption-impulsion section is completed.

තදාරම්මණනියමවණ්ණනා

Explanation of the Rule of Registering Consciousness

25. සබ්බත්ථාපීති [Pg.150] පඤ්චද්වාරමනොද්වාරෙපි.

25. "In all cases" means at both the five doors and the mind door.

26. ඉට්ඨෙති ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ. අතිඉට්ඨාරම්මණඤ්හි විසුං වක්ඛති. කුසලවිපාකානි පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනසන්තීරණතදාරම්මණානීති සම්බන්ධො. ඉට්ඨමජ්ඣත්තෙ සන්තීරණතදාරම්මණානි උපෙක්ඛාසහගතානෙවාති ආහ ‘‘අතිඉට්ඨෙ පන සොමනස්සසහගතානෙවා’’ති. විපාකස්ස හි කම්මානුභාවතො පවත්තමානස්ස ආදාසෙ මුඛනිමිත්තං විය නිබ්බිකප්පතාය පකප්පෙත්වා ගහණාභාවතො යථාරම්මණමෙව වෙදනායොගො හොති, කුසලාකුසලානං පන අප්පහීනවිපල්ලාසෙසු සන්තානෙසු පවත්තියා අතිඉට්ඨෙපි ඉට්ඨමජ්ඣත්තඅනිට්ඨාකාරතො, අනිට්ඨෙපි ඉට්ඨඉට්ඨමජ්ඣත්තාකාරතො ගහණං හොති. තථා හි අස්සද්ධාදීනං බුද්ධාදීසු අතිඉට්ඨාරම්මණෙසුපි උපෙක්ඛාජවනං හොති, තිත්ථියාදීනඤ්ච දොමනස්සජවනං, ගම්භීරපකතිකාදීනඤ්ච පටික්කූලාරම්මණෙ උපෙක්ඛාජවනං, සුනඛාදීනඤ්ච තත්ථ සොමනස්සජවනං, පුරිමපච්ඡාභාගප්පවත්තානි පන විපාකානි යථාවත්ථුකානෙව. අපිච අසුචිදස්සනෙ සුමනායමානානං සුනඛාදීනන්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පන අතිඉට්ඨානිට්ඨෙසු පවත්තමානානම්පි උපෙක්ඛාසහගතභාවෙ කාරණං හෙට්ඨා කථිතමෙව.

26. "Pleasant" refers to what is pleasant-neutral. An extremely pleasant object will be spoken of separately. The connection is that the five sense consciousnesses, receiving consciousness, investigating consciousness, and registering consciousness are wholesome resultants. Regarding pleasant-neutral objects, investigating and registering consciousnesses are accompanied only by equanimity; he said, "But concerning the extremely pleasant, they are accompanied only by joy." For resultant consciousness, arising due to the power of kamma, like the reflection of a face in a mirror, there is no grasping through conceptualization due to its non-conceptual nature; thus, the accompanying feeling corresponds precisely to the object. However, in the case of wholesome and unwholesome states, which arise in continuities where perversions are not yet abandoned, even an extremely pleasant object may be perceived as pleasant, pleasant-neutral, or unpleasant, and an unpleasant object may be perceived as pleasant or pleasant-neutral. Thus, for those without faith, even towards extremely pleasant objects like the Buddha, there is equanimity-accompanied impulsion, and for heretics, displeasure-accompanied impulsion. Similarly, for those with a profound nature, even towards repulsive objects, there is equanimity-accompanied impulsion, and for dogs and the like, joy-accompanied impulsion towards the same. However, the resultant consciousnesses arising in the earlier and later parts of the process correspond precisely to their object. Moreover, this applies to dogs and the like, who rejoice at the sight of impure things. As for eye-consciousness and the rest, even when they arise in relation to extremely pleasant or unpleasant objects, the reason they are accompanied by equanimity has already been explained previously.

27. තත්ථාපීති තදාරම්මණෙසුපි. සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙති සහෙතුකාහෙතුකසුඛසහගතකිරියපඤ්චකාවසානෙ. ඛීණාසවානං චිත්තවිපල්ලාසාභාවෙන කිරියජවනානිපි යථාරම්මණමෙව පවත්තන්තීති වුත්තං ‘‘සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ’’ත්‍යාදි. කෙචි පන ආචරියා ‘‘පට්ඨානෙ (ධ. ස. මූලටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) ‘කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො [Pg.151] තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’ති (පට්ඨා. 3.1.98) කුසලාකුසලානමෙවානන්තරං තදාරම්මණං වුත්තන්ති නත්ථි කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණුප්පාදො’’ති වදන්ති. තත්ථ වුච්චතෙ – යදි අබ්‍යාකතානන්තරම්පි තදාරම්මණං වුච්චෙය්‍ය. පරිත්තාරම්මණෙ වොට්ඨබ්බනානන්තරම්පි තස්ස පවත්තිං මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණං න වුත්තං, න පන අලබ්භනතො. ලබ්භමානස්සපි හි කෙනචි අධිප්පායෙන කත්ථචි අවචනං දිස්සති, යථා තං ධම්මසඞ්ගහෙ ලබ්භමානම්පි හදයවත්ථු දෙසනාභෙදපරිහාරත්ථං න වුත්තන්ති.

27. By 'even in that case' is meant even in the case of registering consciousnesses. By 'ending with a functional impulsion accompanied by joy' is meant at the end of the five functional consciousnesses accompanied by joy, whether with or without roots. Because arahants have no distortion of mind, their functional impulsions also proceed according to the object; hence it is said, 'ending with a functional impulsion accompanied by joy,' etc. However, some teachers say, 'In the Paṭṭhāna, it is stated, "When wholesome and unwholesome states cease, a resultant registering consciousness arises" (Paṭṭhāna 3.1.98). Thus, registering consciousness is taught only as immediately following wholesome and unwholesome states, and there is no arising of registering consciousness immediately after functional impulsions.' In response, it is said: If registering consciousness were taught as immediately following even indeterminate states, one might assume its occurrence even after the determining consciousness with a limited object. Therefore, registering consciousness is not taught as immediately following functional impulsions—not because it is unobtainable. For even when obtainable, omission is seen in some cases due to a specific intention, as in the Dhammasaṅgaṇi, where the heart-base is not mentioned despite its existence, to avoid complexity in the teaching.

28. දොමනස්ස…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතානෙව භවන්ති, න සොමනස්සසහගතානි අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධසභාවත්තා. තෙනෙව හි පට්ඨානෙ දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සං, තදනන්තරඤ්ච දොමනස්සං අනුද්ධටං. තථා හි ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.2.45) සුඛදුක්ඛවෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා අත්තනො අත්තනො සමානවෙදනාසම්පයුත්තානං අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය සම්පයුත්තකානඤ්ච අනන්තරපච්චයභාවෙන ද්වීසු ද්වීසු වාරෙසු වුත්තා, අදුක්ඛමසුඛවෙදනාය සම්පයුත්තකා පන සමානවෙදනාසම්පයුත්තානං, ඉතරවෙදනාද්වයසම්පයුත්තානඤ්ච ධම්මානං අනන්තරපච්චයභාවෙන තීසු වාරෙසූති එවං වෙදනාත්තිකෙ සත්තෙව අනන්තරපච්චයවාරා වුත්තා. යදි ච දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සං, සොමනස්සානන්තරං වා දොමනස්සං උප්පජ්ජෙය්‍ය, සුඛදුක්ඛවෙදනාසම්පයුත්තානම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං අනන්තරපච්චයවසෙන ද්වෙ වාරෙ වඩ්ඪෙත්වා නව වාරා වත්තබ්බා සියුං, න පනෙවං වුත්තා. තස්මා න තෙසං තදනන්තරං උප්පත්ති අත්ථි. එත්ථ ච ‘‘සොමනස්සසහගතකිරියජවනාවසානෙ’’ත්‍යාදිනා අයම්පි නියමො අනුඤ්ඤාතො –

28. Only consciousnesses accompanied by displeasure... and equanimity arise, not those accompanied by joy, because their natures are mutually opposed. For this reason, in the Paṭṭhāna, joy immediately following displeasure, and displeasure immediately following joy, are not stated. Indeed, in the passage, "A state associated with pleasant feeling is a condition for a state associated with pleasant feeling by way of the immediately proximate condition," etc. (Paṭṭhāna 1.2.45), states associated with pleasant and painful feelings are mentioned in two instances each as immediately proximate conditions for states associated with the same feeling and for those associated with neutral feeling, while states associated with neutral feeling are mentioned in three instances as immediately proximate conditions for those with the same feeling and for those associated with the other two feelings. Thus, only seven instances of immediately proximate conditions are stated for the triad of feelings. If joy were to arise immediately after displeasure, or displeasure immediately after joy, then for states associated with pleasant and painful feelings, two instances would need to be added by way of mutual immediately proximate condition, making nine instances in total—but this is not stated. Therefore, such immediately successive arising does not occur for them. Here, the following restriction is also acknowledged by the phrase, 'at the end of a functional impulsion accompanied by joy,' etc.:

‘‘පරිත්තකුසලාදොස-පාපසාතක්‍රියාජවා;

පඤ්චස්වෙකං තදාලම්බං, සුඛිතෙසු යථාරහං.

"After sense-sphere wholesome, unwholesome, and functional impulsions accompanied by joy, one of five registering consciousnesses arises, as is appropriate in joyful beings."

‘‘පාපාකාමසුභා [Pg.152] චෙව, සොපෙක්ඛා ච ක්‍රියාජවා;

සොපෙක්ඛෙසු තදාලම්බං, ඡස්වෙකමනුරූපතො’’ති.

"After unwholesome, sense-sphere wholesome, and functional impulsions accompanied by equanimity, one of six registering consciousnesses arises, appropriately in those accompanied by equanimity."

අයඤ්හි ජවනෙන තදාරම්මණනියමො අබ්‍යභිචාරී. ‘‘ඤාණසම්පයුත්තජවනතො ඤාණසම්පයුත්තතදාරම්මණ’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තො පන අනෙකන්තිකො. යෙභුය්‍යෙන හි අකුසලජවනෙසු පරිචිතස්ස කදාචි කුසලජවනෙසු ජවිතෙසු, කුසලජවනෙසු වා පරිචිතස්ස කදාචි අකුසලජවනෙසු ජවිතෙසු අකුසලානන්තරං පවත්තපරිචයෙන තිහෙතුකජවනතොපි පරං අහෙතුකතදාරම්මණං හොති, තථා කුසලානන්තරං පවත්තපරිචයෙන අකුසලජවනතො පරං තිහෙතුකතදාරම්මණම්පි, පටිසන්ධිනිබ්බත්තකකම්මතො පන අඤ්ඤකම්මෙන තදාරම්මණප්පවත්තියං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තථා ච වුත්තං පට්ඨානෙ ‘‘අහෙතුකෙ ඛන්ධෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්ති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ අහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ සහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 3.1.98).

Indeed, this rule concerning registering consciousness with impulsion is invariable. However, the rule that operates according to the principle, 'From an impulsion associated with knowledge arises a registering consciousness associated with knowledge,' etc., is not invariable. For, in most cases, when someone accustomed to unwholesome impulsions occasionally experiences wholesome impulsions, or when someone accustomed to wholesome impulsions occasionally experiences unwholesome impulsions, then, due to familiarity with the sequence after unwholesome impulsions, even after a tri-rooted impulsion, a rootless registering consciousness occurs. Similarly, due to familiarity with the sequence after wholesome impulsions, a tri-rooted registering consciousness can occur after an unwholesome impulsion. But, concerning the arising of a registering consciousness from a kamma different from the rebirth-producing kamma, there is nothing to be said. And so it is said in the Paṭṭhāna: 'When one contemplates the rootless aggregates as impermanent, suffering, and not-self, and wholesome and unwholesome states have ceased, a rootless resultant registering consciousness arises; when wholesome and unwholesome states have ceased, a rooted resultant registering consciousness arises' (Paṭṭhāna 3.1.98).

තස්මාති යස්මා දොමනස්සජවනාවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතානෙව හොන්ති. තස්මා දොමනස්සසහගතජවනාවසානෙ උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘සොමනස්සපටිසන්ධිකස්සා’ති ඉමිනාව භවඞ්ගපාතාභාවො දීපිතොව හොති දොමනස්සානන්තරං සොමනස්සාභාවතොති තං අවත්වා තදාරම්මණාභාවමෙව පරිකප්පෙන්තො ආහ ‘‘යදි තදාරම්මණසම්භවො නත්ථී’’ති. සොමනස්සපටිසන්ධිකස්ස තිත්ථියාදිනො බුද්ධාදිඅතිඉට්ඨාරම්මණෙ පි පටිහතචිත්තස්ස දොමනස්සජවනෙ ජවිතෙ වුත්තනයෙන සොමනස්සතදාරම්මණස්ස අතිඉට්ඨාරම්මණෙ ච උපෙක්ඛාසහගතතදාරම්මණස්ස අනුප්පජ්ජනතො, කෙනචි වා අසප්පායෙන පරිහීනලොකියජ්ඣානං ආරබ්භ ‘‘පණීතධම්මො මෙ නට්ඨො’’ති විප්පටිසාරං [Pg.153] ජනෙන්තස්ස දොමනස්සජවනෙ සති අකාමාවචරාරම්මණෙ තදාරම්මණාභාවතො යදි තදාරම්මණස්ස උප්පත්තිසම්භවො නත්ථීති අධිප්පායො.

By 'therefore' is meant because at the end of displeasure-accompanied impulsions, only equanimity-accompanied states exist. Therefore, the connection is that after displeasure-accompanied impulsions, an equanimity-accompanied investigating consciousness arises. By 'for one with joy-connected rebirth' is already indicated the absence of falling into the life-continuum, showing that joy does not follow displeasure. Without stating this, he, only considering the absence of registering consciousness, says, 'if there is no possibility of registering consciousness arising.' For one with joy-connected rebirth, such as a heretic, even when the mind is repelled by a supremely desirable object like the Buddha, during the displeasure-accompanied impulsion, as previously explained, a joy-accompanied registering consciousness does not arise toward a supremely desirable object, nor does an equanimity-accompanied registering consciousness arise. Alternatively, when someone, due to some unfavorable circumstance, loses a mundane jhāna and, reflecting, 'I have lost an excellent state,' generates remorse, and a displeasure-accompanied impulsion arises, then since registering consciousness does not occur with a non-sensuous-sphere object, the meaning is 'if there is no possibility of registering consciousness arising'.

පරිචිතපුබ්බන්ති පුබ්බෙ පරිචිතං, තස්මිං භවෙ යෙභුය්‍යෙන ගහිතපුබ්බං. උපෙක්ඛාසහගතසන්තීරණං උප්පජ්ජති නිරාවජ්ජනම්පි. යථා තං නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස ඵලචිත්තන්ත්‍යධිප්පායො. යථාහු –

By 'previously cultivated' is meant cultivated before, mostly undertaken in that existence. An equanimity-accompanied investigating consciousness arises, even without adverting. The intention is that it is like the fruition-consciousness of one emerging from cessation. As they say –

‘‘නිරාවජ්ජං කථං චිත්තං, හොති නෙතඤ්හි සම්මතං;

නියමො න විනාවජ්ජං, නිරොධා ඵලදස්සනා’’ති.

"How can consciousness be without adverting? That is not agreed upon. The rule is that consciousness is not without adverting, except for the vision of the fruit upon emerging from cessation."

කෙන පන කිච්චෙන ඉදං චිත්තං පවත්තතීති? තදාරම්මණකිච්චෙන තාව න පවත්තති ජවනාරම්මණස්ස අග්ගහණතො, නාපි සන්තීරණකිච්චෙන යථාසම්පටිච්ඡිතස්ස සන්තීරණවසෙන අප්පවත්තනතො, පටිසන්ධිචුතීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි, පාරිසෙසතො පන භවස්ස අඞ්ගභාවතො භවඞ්ගකිච්චෙනාති යුත්තං සියා. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙනපි (ධ. ස. අනුටී. 498 විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා) හි අයමත්ථො දස්සිතොව. යං පන පටිසන්ධිභවඞ්ගානං ධම්මතො, ආරම්මණතො ච සමානතං වක්ඛති, තං යෙභුය්‍යතොති දට්ඨබ්බං. න හි ඉදමෙකං ඨානං වජ්ජෙත්වා පටිසන්ධිභවඞ්ගානං විසදිසතා අත්ථි. තමනන්තරිත්වාති තං අත්තනො අනන්තරං අබ්‍යවහිතං කත්වා, තදනන්තරන්ත්‍යත්ථො.

By what function does this mind arise? First, it does not arise by the registering function (tadārammaṇa), because it does not grasp the object of the javana. Nor does it arise by the investigating function (santīraṇa), since it does not arise in the manner of investigating what has been duly received. It is needless to speak of its functioning in rebirth-linking or death either. However, by way of elimination, it is appropriate to say that it functions as life-continuum (bhavaṅga) because it is a factor in existence. Indeed, this meaning has been shown by the Elder Dhammapāla in his commentary (DhsA. 498, Vipākuddhārakathāvaṇṇanā). As for what will be said about the similarity between rebirth-linking (paṭisandhi) and life-continuum (bhavaṅga) in terms of their nature and object, that should be understood as for the most part. Indeed, apart from this one instance, there is no dissimilarity between rebirth-linking and life-continuum. "Tamanantaritvāti" means making that immediately follow without interruption; that is, the meaning is "immediately after that."

29. කාමාවචර…පෙ… ඉච්ඡන්තීති එත්ථ කාමාවචරජවනාවසානෙයෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති කාමතණ්හානිදානකම්මනිබ්බත්තත්තා. න හි තං කාමතණ්හාහෙතුකෙන කම්මුනා ජනිතං අතංසභාවස්ස රූපාරූපාවචරලොකුත්තරජවනස්ස අනන්තරං උප්පජ්ජති. කිංකාරණා? අජනකත්තා, ජනකසමානත්තාභාවතො ච. යථා හි ගෙහතො බහි නික්ඛමිතුකාමො බාලකො ජනකං, තංසදිසං වා අඞ්ගුලියං ගහෙත්වා නික්ඛමති, නාඤ්ඤං රාජපුරිසාදිං, එවං භවඞ්ගවිසයතො [Pg.154] අඤ්ඤත්ථ පවත්තමානං තදාරම්මණං ජනකං කාමාවචරකුසලාකුසලං, තංසදිසං වා කාමාවචරකිරියජවනං අනුබන්ධති, න පන තස්ස විසදිසානි මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි. තථා කාමාවචරසත්තානමෙව තදාරම්මණං ඉච්ඡන්ති, න බ්‍රහ්මානං තදාරම්මණූපනිස්සයස්ස කාමාවචරපටිසන්ධිබීජස්සාභාවතො. තථා කාමාවචරධම්මෙස්වෙව ආරම්මණභූතෙසු ඉච්ඡන්ති. න ඉතරෙසු අපරිචිතත්තා. යථා හි සො බාලකො ජනකං, තංසදිසං වා අනුගච්ඡන්තොපි අරඤ්ඤාදිඅපරිචිතට්ඨානං ගච්ඡන්තං අනනුබන්ධිත්වා පමුඛඞ්ගණාදිම්හි පරිචිතට්ඨානෙයෙව අනුබන්ධති, එවමිදම්පි රූපාවචරාදිඅපරිචිතාරම්මණං ආරබ්භ පවත්තන්තං නානුබන්ධති. අපිච කාමතණ්හායත්තකම්මජනිතත්තාපි එතං කාමතණ්හාරම්මණෙසු පරිත්තධම්මෙස්වෙව පවත්තතීති වුත්තොවායමත්ථො. හොන්ති චෙත්ථ –

29. The realm of sensual desire… etc.… Here, the registering consciousness (tadārammaṇa) occurs only at the end of the javanas of the sensual realm because it is produced by kamma rooted in craving for sensual pleasures. Indeed, that which is produced by kamma caused by sensual craving does not arise immediately after the javanas of the form realm, formless realm, or supramundane, since they are of a different nature. Why is this? Because it is not a generator, and there is no similarity to the generator. Just as a child wishing to leave the house takes hold of its parent or someone similar by the finger, and goes out—not some unrelated person like a royal servant—so too, the registering consciousness, when arising elsewhere from the field of the life-continuum (bhavaṅga), follows the generating kamma of the sensual realm—wholesome or unwholesome—or a similar kāmāvacara functional javana, but not the dissimilar javanas of the sublime or supramundane. Thus, only beings of the sensual realm experience registering consciousness, not Brahmās, because there is no rebirth-linking seed of the sensual realm, which is the support-condition for tadārammaṇa, for them. Similarly, the registering consciousness occurs only in relation to objects that are kāmāvacara dhammas, not others, due to unfamiliarity. Just as that child, even when following its parent or someone similar, does not follow them into unfamiliar places like the forest but stays in familiar places like the main courtyard, so too this registering consciousness does not follow when the mind is directed toward unfamiliar objects of the form realm and beyond. Moreover, because it is produced by kamma dependent on sensual craving, this registering consciousness operates only in relation to limited objects connected to sensual craving—this is the intended meaning. Here, there are…

‘‘ජනකං තංසමානං වා, ජවනං අනුබන්ධති;

න තු අඤ්ඤං තදාලම්බං, බාලදාරකලීලයා.

"It follows the generating javana or one similar to it, but not another, in the manner of a young child."

‘‘බීජස්සාභාවතො නත්ථි, බ්‍රහ්මානම්පි ඉමස්ස හි;

පටිසන්ධිමනො බීජං, කාමාවචරසඤ්ඤිතං.

"Because of the absence of a seed, this (tadārammaṇa) does not exist even for Brahmās. The rebirth-linking mind is called the seed of the sensual realm."

‘‘ඨානෙ පරිචිතෙයෙව, තං ඉදං බාලකො විය;

අනුයාතීති නාඤ්ඤත්ථ, හොති තණ්හාවසෙන වා’’ති.

"This (tadārammaṇa) follows, like a child, only in a familiar place. It does not follow elsewhere, or it occurs by the power of craving."

නනු ච ‘‘කාමාවචරපටිසන්ධිබීජාභාවතො’’ති වුත්තං, තථා ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනම්පි අභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති ඉන්ද්‍රියප්පවත්තිආනුභාවතො, ද්වාරවීථිභෙදෙ චිත්තනියමතො ච.

But was it not said, "Because there is no rebirth-linking seed of the sensual realm," and thus even eye-consciousness, etc., would not arise? It does not follow, due to the power of the sense faculty's occurrence and the fixed nature of consciousness in the variety of sense-doors.

තදාරම්මණනියමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the determination of tadārammaṇa is concluded.

ජවනනියමවණ්ණනා

The Explanation of the Determination of Impulsion

32. මන්දප්පවත්තියන්ති [Pg.155] මරණාසන්නකාලෙ වත්ථුදුබ්බලතාය මන්දීභූතවෙගත්තා මන්දං හුත්වා පවත්තියං. මරණකාලාදීසූති ආදි-සද්දෙන මුච්ඡාකාලං සඞ්ගණ්හාති.

32. "Slow occurrence" refers to the slow occurrence of consciousness due to the weakness of the physical base at the time of approaching death, with its force becoming sluggish. "At the time of death, etc."—the word "etc." includes the time of fainting.

33. භගවතො…පෙ… වදන්තීති භගවතො යමකපාටිහාරියකාලාදීසු උදකක්ඛන්ධඅග්ගික්ඛන්ධප්පවත්තනාදිඅත්ථං විසුං විසුං පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය ඣානධම්මෙ විසුං විසුං ආවජ්ජෙන්තස්ස ආවජ්ජනවසිතාය මත්ථකප්පත්තියා ආවජ්ජනතප්පරොව චිත්තාභිනීහාරො හොතීති යථාවජ්ජිතඣානඞ්ගාරම්මණානි චත්තාරි, පඤ්චවා පච්චවෙක්ඛණජවනචිත්තානි පවත්තන්තීති වදන්ති (විසුද්ධි. 1.78) අට්ඨකථාචරියා. ‘‘භගවතො’’ති ච ඉදං නිදස්සනමත්තං අඤ්ඤෙසම්පි ධම්මසෙනාපතිආදීනං එවරූපෙ අච්චායිකකාලෙ අපරිපුණ්ණජවනානං පවත්තනතො. තථා ච වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘අයඤ්ච මත්ථකප්පත්තා වසිතා භගවතො යමකපාටිහාරියකාලෙ අඤ්ඤෙසං වා එවරූපෙ කාලෙ’’ති (විසුද්ධි. 1.78). ‘‘චත්තාරි පඤ්ච වා’’ති ච පනෙතං තික්ඛින්ද්‍රියමුදින්ද්‍රියවසෙන ගහෙතබ්බන්ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන (විසුද්ධි. මහා. 1.78) වුත්තං, තස්මා භගවතො චත්තාරි, අඤ්ඤෙසං පඤ්චපීති යුත්තං විය දිස්සති.

33. The commentators say that at the time of the Blessed One’s Twin Miracle, etc., having attained the foundational jhāna separately for the purpose of producing water masses, fire masses, etc., and then emerging from it, when he reflects on the jhāna factors separately, due to mastery in reflection that has reached its peak, the application of mind is intent on reflection. Thus, four or five reviewing impulsion consciousnesses arise with the jhāna factors reflected upon as their object (Visuddhimagga 1.78). "The Blessed One" here is merely illustrative, as others like the General of the Dhamma may also have incomplete impulsions in such urgent times. And so it is said in the commentary: "This mastery that has reached its peak applies to the Blessed One at the time of the Twin Miracle and to others in similar circumstances" (Visuddhimagga 1.78). "Four or five" should be understood according to keen or dull faculties, as stated by the Elder Dhammapāla (Visuddhimagga Mahāṭīkā 1.78). Therefore, it seems appropriate that for the Blessed One, there are four, and for others, five.

34. ආදිකම්මිකස්සාති ආදිතො කතයොගකම්මස්ස. පඨමං නිබ්බත්තා අප්පනා පඨමකප්පනා. අභිඤ්ඤාජවනානම්පි ‘‘පඨමකප්පනායා’’ති අධිකාරො සියාති ආහ ‘‘සබ්බදාපී’’ති, පඨමුප්පත්තිකාලෙ, චිණ්ණවසීකාලෙ ච පඤ්චාභිඤ්ඤාජවනානි එකවාරමෙව ජවන්තීත්‍යත්ථො.

34. "For a beginner" means one who has newly undertaken the practice of yoga. The first absorption that arises is the initial application. He says, "always," to indicate that the designation "initial application" can also apply to the javanas of higher knowledge; that is, at the time of their first arising and at the time of practiced mastery, the five javanas of higher knowledge impel only a single time. This is the meaning.

35. මග්ගායෙව උප්පජ්ජනතො මග්ගුප්පාදා. යථාරහන්ති පඤ්චමං වා චතුත්ථං වා උප්පන්නමග්ගානුරූපං. සත්තජවනපරමත්තා හි එකාවජ්ජනවීථියා [Pg.156] චතුත්ථං උප්පන්නමග්ගතො පරං තීති ඵලචිත්තානි, පඤ්චමං උප්පන්නමග්ගතො පරං ද්වෙ වා හොන්ති.

35. "Because it arises from the path itself" (Maggāyeva uppajjanato), hence "path-arising" (magguppādā). "As appropriate" means corresponding to the path that has arisen, whether it be the fifth or the fourth. Indeed, since seven impulsions are the maximum, in a single cognitive process, if the path arises as the fourth, there are three fruition consciousnesses after it; if the path arises as the fifth, there are two.

36. නිරොධසමාපත්තිකාලෙති නිරොධස්ස පුබ්බභාගෙ. චතුත්ථාරුප්පජවනන්ති කුසලකිරියානං අඤ්ඤතරං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනජවනං. අනාගාමිඛීණාසවායෙව නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්ති, න සොතාපන්නසකදාමිනොති වුත්තං ‘‘අනාගාමිඵලං වා අරහත්තඵලං වා’’ති. විභත්තිවිපල්ලාසො චෙත්ථ දට්ඨබ්බො ‘‘අනාගාමිඵලෙ වා අරහත්තඵලෙ වා’’ති. තෙනාහ ‘‘නිරුද්ධෙ’’ති. යථාරහන්ති තංතංපුග්ගලානුරූපං.

36. "At the time of the cessation attainment" means in the preliminary part of cessation. "The fourth immaterial javana" means one of the wholesome or functional javanas of the sphere of neither perception nor non-perception. Only non-returners and arahants enter cessation attainment, not stream-enterers or once-returners—thus it is said, "either the fruit of non-returning or the fruit of arahantship." Here, a change of case should be understood as "either in the fruit of non-returning or in the fruit of arahantship." Therefore, he says, "ceased." "As is appropriate" means according to the respective individuals.

38. සබ්බත්ථාපි සමාපත්තිවීථියන්ති සකලායපි ඣානසමාපත්තිවීථියං, ඵලසමාපත්තිවීථියඤ්ච.

38. "In all cases, in the attainment process" means in the entire jhāna attainment process and the fruition attainment process.

39. පරිත්තානි ජවනානි සත්තක්ඛත්තුං මතානි උක්කංසකොටියා. මග්ගාභිඤ්ඤා පන සකිං එකවාරමෙව මතා. අවසෙසානි අභිඤ්ඤාමග්ගවජ්ජිතානි මහග්ගතලොකුත්තරජවනානි බහූනිපි ලබ්භන්ති සමාපත්තිවීථියං අහොරත්තම්පි පවත්තනතො. අපි-සද්දෙන ලොකියජ්ඣානානි පඨමකප්පනායං, අන්තිමඵලද්වයඤ්ච නිරොධානන්තරං එකවාරං, ඵලචිත්තානි මග්ගානන්තරං ද්වත්තික්ඛත්තුම්පීති සම්පිණ්ඩෙති.

39. Sense-sphere javanas are reckoned as seven times at the highest limit. Path and higher knowledge javanas, however, are reckoned as occurring only once. The remaining sublime and supramundane javanas, excluding those of higher knowledge and path, can be obtained many times, since in an attainment process they can occur for as long as a day and a night. By the particle 'api,' it summarizes that worldly jhānas occur once in the first application; the last two fruitions occur once immediately after cessation; and fruition consciousnesses occur two or three times after the path.

ජවනනියමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the determination of javana is concluded.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා

Exposition of the Kinds of Individuals

40. ඉදානි දුහෙතුකාහෙතුකාපායිකාහෙතුකතිහෙතුකවසෙන චතුබ්බිධානං පුථුජ්ජනානං, මග්ගට්ඨඵලට්ඨවසෙන අට්ඨවිධානං අරියානන්ති ද්වාදසන්නං පුග්ගලානං උප්පජ්ජනකවීථිචිත්තපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං පඨමං තාව තෙසං වජ්ජිතබ්බචිත්තානි දස්සෙතුමාහ ‘‘දුහෙතුකානමහෙතුකානඤ්චා’’ත්‍යාදි. පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතාලොභාදොසවසෙන ද්වෙ හෙතූ [Pg.157] ඉමෙසන්ති ද්විහෙතුකා. තාදිසානං හෙතූනං අභාවතො අහෙතුකා. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අප්පනාජවනානි න ලබ්භන්ති විපාකාවරණසබ්භාවතො. ද්විහෙතුකාහෙතුකපටිසන්ධි හි ‘‘විපාකාවරණ’’න්ති වුච්චති. අප්පනාජවනාභාවතොයෙව අරහත්තං නත්ථීති කිරියජවනානි න ලබ්භන්ති.

40. Now, to show the analysis of process-consciousness arising in the twelve types of individuals—namely, the four kinds of worldlings (those with two roots, those without roots, those bound for the woeful realms, and those with three roots) and the eight kinds of noble ones (those on the path and those on the fruition)—first, to indicate the types of consciousness that are excluded for them, it is said: "For those with two roots and those without roots..." Here, "two-rooted" refers to those for whom there are two roots, namely, non-greed and non-hatred, accompanying the rebirth-linking consciousness. "Rootless" refers to those for whom such roots are absent. The letter 'm' serves as a sandhi-connector. Absorption impulsions are not obtained due to the presence of resultant obstruction. Indeed, rebirth-linking with two roots or without roots is called "resultant obstruction." Because absorption impulsions are absent, arahantship is also impossible; thus, functional impulsions are not obtained.

41. ‘‘සහෙතුකං (පට්ඨා. 3.1.102) භවඞ්ගං අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති පාඨතො අහෙතුකානම්පි නානාකම්මෙන ද්විහෙතුකතදාරම්මණං සම්භවති, ද්විහෙතුකානං වත්තබ්බමෙව නත්ථි. මූලසන්ධියා පන ජළභාවතො උභින්නම්පි නත්ථි තිහෙතුකතදාරම්මණන්ති ආහ ‘‘තථා ඤාණසම්පයුත්තවිපාකානි චා’’ති. ආචරියජොතිපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘සහෙතුකං භවඞ්ග’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අහෙතුකානම්පි තිහෙතුකතදාරම්මණං වත්වා ඉධ ඤාණසම්පයුත්තවිපාකාභාවවචනස්ස පරිහාසවසෙන ‘‘සො එව පුච්ඡිතබ්බො, යො තස්ස කත්තා’’ති වුත්තං, තං පන පරිහාසවසෙන වුත්තම්පි ආචරියං පුච්ඡිත්වාව විජානනත්ථං වුත්තවචනං විය ඨිතං. තථා හි ආචරියෙනෙවෙත්ථ කාරණං පරමත්ථවිනිච්ඡයෙ වුත්තං –

41. “The hetu-conditioned bhavaṅga is a condition for the rootless bhavaṅga by way of contiguity condition,” as stated in the text (Paṭṭhāna 3.1.102). From this text, it follows that even for the rootless, a two-rooted tadārammaṇa can arise due to diverse kamma; for the two-rooted, there is certainly nothing more to be said. But due to the dullness of the root connection, neither the rootless nor the two-rooted has a three-rooted tadārammaṇa. Thus, he says, “Likewise, knowledge-associated resultant states.” But the Elder Ācariya Jotipāla, having stated “hetu-conditioned bhavaṅga” without distinction, asserted that even the rootless can have a three-rooted tadārammaṇa, and here, regarding the statement about the absence of knowledge-associated resultant states, it was said in jest, “He should be asked, the one who made that statement.” However, even what was said in jest is like a statement intended to be understood only after questioning the teacher. Indeed, the reason for this was stated by the teacher himself in the Paramatthavinicchaya:

‘‘ඤාණපාකා න වත්තන්ති, ජළත්තා මූලසන්ධියා’’ති;

(පරම. වි. 271);

“Knowledge-resultants do not occur, due to the dullness of the root connection” (Paramatthavinicchaya 271).

අපරෙ පන ‘‘යථා අහෙතුකානං සහෙතුකතදාරම්මණං හොති, එවං ද්විහෙතුකානං තිහෙතුකතදාරම්මණම්පී’’ති වණ්ණෙන්ති, තෙසං මතානුරොධෙන ච ඉධාපි ඤාණසම්පයුත්තවිපාකපටික්ඛෙපො අහෙතුකෙයෙව සන්ධායාති වදන්ති. තත්ථ පන පමාණපාඨාභාවතො ආචරියෙන උභින්නම්පි සාධාරණවසෙන ඤාණසම්පයුත්තවිපාකාභාවෙ කාරණං වත්වා සමකමෙව චිත්තපරිච්ඡෙදස්ස දස්සිතත්තා තෙසං වචනං වීමංසිත්වා සම්පටිච්ඡිතබ්බං. අහෙතුකාපෙක්ඛාය චෙත්ථ [Pg.158] ‘‘සුගතිය’’න්ති වචනං, තං පන අත්ථතො අනුඤ්ඤාතද්විහෙතුකවිපාකානං තත්ථෙව සම්භවදස්සනපරං. තෙනාහ ‘‘දුග්ගතියං පනා’’ත්‍යාදි.

Others, however, explain, "Just as for the rootless, a rooted tadārammaṇa occurs, so too for the two-rooted, a three-rooted tadārammaṇa occurs." And following their opinion, they say that here too, the rejection of knowledge-associated resultants refers only to the rootless. But in this matter, since there is no authoritative textual passage, and since the teacher, having stated a reason common to both for the absence of knowledge-associated resultants, has shown the analysis of consciousness equally, their statement should be accepted only after scrutiny. Here, the word "sugati" (happy destination) is used with reference to the rootless; however, in meaning, it is intended to show the possibility of permitted two-rooted resultants occurring there. Therefore, he said, "But in a woeful destination..." etc.

43. තිහෙතුකෙසූති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතාලොභාදොසාමොහවසෙන තිහෙතුකෙසු පුථුජ්ජාදීසූ නවවිධපුග්ගලෙසු.

43. “In the three-rooted” refers to the nine types of individuals, such as worldlings, who are three-rooted by way of non-greed, non-hatred, and non-delusion accompanying the rebirth-linking consciousness.

45. දිට්ඨී…පෙ… සෙක්ඛානන්ති සික්ඛාය අපරිපූරකාරිතාය සික්ඛනසීලතාය ‘‘සෙක්ඛා’’ති ලද්ධනාමානං සොතාපන්නසකදාගාමීනං පුග්ගලානං පඨමමග්ගෙනෙව සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡානං පහීනත්තා තංසහගතජවනානි චෙව ච-සද්දෙන ආකඩ්ඪිතානි ඛීණාසවාවෙණිකානි කිරියජවනානි ච න ලබ්භන්ති.

45. “Views… etc… for the learners”: The individuals who are stream-enterers and once-returners have obtained the name “learners” because they have the characteristic of training, not having yet perfected the training. For them, because identity view and doubt have been abandoned by the first path alone, the javanas associated with them, and also—drawn in by the word “ca”—the functional javanas unique to arahants, are not obtained.

46. පටිඝජවනානි චාති දොමනස්සජවනානි චෙව දිට්ඨිසම්පයුත්තවිචිකිච්ඡාසහගතකිරියජවනානි ච.

46. By 'and javanas of aversion' are meant the javanas of displeasure, and also the functional javanas associated with wrong view and accompanied by doubt.

47. ලොකුත්තර…පෙ… සමුප්පජ්ජන්තීති චතුන්නං මග්ගානං එකචිත්තක්ඛණිකභාවෙන පුග්ගලන්තරෙසු අසම්භවතො, හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමානඤ්ච උපරූපරිසමාපත්තියා අනධිගතත්තා, උපරූපරිපුග්ගලානඤ්ච අසමුග්ඝාටිතකම්මකිලෙසනිරොධෙන පුථුජ්ජනෙහි විය සොතාපන්නානං සොතාපන්නාදීහි පුග්ගලන්තරභාවූපගමනෙන පටිප්පස්සද්ධත්තා ච අට්ඨපි ලොකුත්තරජවනානි යථාසකං මග්ගඵලට්ඨානං අරියානමෙව සමුප්පජ්ජන්ති.

47. By 'supramundane… they arise' is meant that the eight supramundane javanas arise only for noble ones, each in its respective stage of path and fruition. This is because the four paths, being of a single mind-moment duration, do not occur in other individuals; because the lower attainments are not gained by means of higher attainments; and because for higher individuals, the attainment of another individual state (such as a stream-enterer becoming a stream-enterer again) has been pacified, unlike for ordinary people, due to the non-eradication of kamma and defilements.

48. ඉදානි තෙසං තෙසං පුග්ගලානං යථාපටික්ඛිත්තජවනානි වජ්ජෙත්වා පාරිසෙසතො ලබ්භමානජවනානි සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘අසෙක්ඛාන’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. තිවිධසික්ඛාය පරිපූරකාරිභාවතො අසෙක්ඛානං ඛීණාසවානං තෙත්තිංසවිධකුසලාකුසලස්ස, හෙට්ඨිමඵලත්තයස්ස, වීථිමුත්තානඤ්ච නවමහග්ගතවිපාකානං වසෙන පඤ්චචත්තාලීසවජ්ජිතානි සෙසානි [Pg.159] තෙවීසතිකආමාවචරවිපාකවීසතිකිරියඅරහත්තඵලවසෙන චතුචත්තාලීස වීථිචිත්තානි සම්භවා යථාලාභං කාමභවෙ ඨිතානං වසෙන උද්දිසෙ.

48. Now, to show the javanas obtained by remainder by combining them, having excluded the javanas rejected for each of those individuals, it is stated, “For the non-learners,” etc. Because they are perfecters of the threefold training, for the non-learners, the Destroyers of Defilements, excluding the forty-five by way of the thirty-three kinds of wholesome and unwholesome consciousness, the three lower fruitions, and the nine process-freed great resultant consciousnesses, the remaining forty-four process-consciousnesses—namely, the twenty-three sense-sphere resultants, twenty functional, and Arahant fruition—are to be enumerated as they occur for those dwelling in the sense-sphere existence.

සෙක්ඛානං අට්ඨාරසකිරියජවනදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසහගතපඤ්චකඅග්ගඵලමහග්ගතවිපාකවසෙන තෙත්තිංස වජ්ජෙත්වා තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකආවජ්ජනද්වයඑකවීසතිකුසලසත්තාකුසලහෙට්ඨිමඵලත්තයවසෙන ඡප්පඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි යථාසම්භවං උද්දිසෙ අවිසෙසතො. විසෙසතො පන සොතාපන්නසකදාගාමීනං එකපඤ්ඤාස, අනාගාමීනං එකූනපඤ්ඤාස, අවසෙසානං චතුන්නං පුථුජ්ජනානං අට්ඨාරසකිරියජවනසබ්බලොකුත්තරමහග්ගතවිපාකවසෙන පඤ්චතිංස වජ්ජෙත්වා අවසෙසානි කාමාවචරවිපාකආවජ්ජනද්වයලොකියකුසලාකුසලවසෙන චතුපඤ්ඤාස වීථිචිත්තානි යථාසම්භවතො උද්දිසෙ අවිසෙසතො. විසෙසතො පන තිහෙතුකානං චතුපඤ්ඤාසෙව ලබ්භන්ති, ද්විහෙතුකාහෙතුකානං ඤාණසම්පයුත්තවිපාකඅප්පනාජවනවජ්ජිතානි එකචත්තාලීස, ආපායිකානං තානෙව ද්විහෙතුකවිපාකවජ්ජිතානි සත්තතිංස වීථිචිත්තානීති දට්ඨබ්බං.

For the learners, excluding thirty-three by way of the eighteen functional javanas, the five accompanied by wrong view and doubt, the highest fruition, and the great resultants, there are fifty-six process-consciousnesses, namely, twenty-three sense-sphere resultants, the two advertings, twenty-one wholesome, seven unwholesome, and the three lower fruitions; these are to be generally enumerated as they occur. Specifically, for stream-enterers and once-returners, there are fifty-one; for non-returners, forty-nine. For the remaining four types of ordinary persons, excluding thirty-five by way of the eighteen functional javanas, all supramundane, and the great resultants, the remaining fifty-four process-consciousnesses—namely, sense-sphere resultants, the two advertings, and mundane wholesome and unwholesome states—are to be generally enumerated as they occur. Specifically, for those with three roots, fifty-four are obtainable. For those with two roots or no roots, excluding knowledge-accompanied resultants and absorption javanas, there are forty-one. For those bound for the lower realms, excluding those same and the two-rooted resultants, thirty-seven process-consciousnesses are to be understood.

පුග්ගලානං වසෙන චිත්තප්පවත්තිභෙදො පුග්ගලභෙදො.

The differentiation of the occurrence of consciousness according to individuals is the differentiation of individuals.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Differentiation of Individuals is concluded.

භූමිවිභාගවණ්ණනා

The Exposition on the Classification of Planes

49. සබ්බානිපි වීථිචිත්තානි උපලබ්භන්ති ඡන්නං ද්වාරානං, සබ්බෙසඤ්ච පුග්ගලානං තත්ථ සම්භවතො. යථාරහන්ති තංතංභවානුරූපං, තංතංපුග්ගලානුරූපඤ්ච.

49. All process-consciousnesses are found in relation to the six doors, as they can occur there for all individuals. They arise fittingly, in accordance with the respective existences and the respective individuals.

52. ත්‍යාදිනා [Pg.160] ඝානවිඤ්ඤාණාදීනම්පි පටික්ඛෙපො හෙස්සතීති රූපාවචරභූමියං පටිඝජවනතදාරම්මණානෙව පටික්ඛිත්තානි. සබ්බත්ථාපීති කාමභවෙ, රූපභවෙ, අරූපභවෙ ච.

52. By 'that, etc.' the rejection of olfactory consciousness and so on is also implied. In the form realm, only the javanas of aversion and the registering consciousnesses are rejected. 'In all places' means in the sense-sphere existence, the form realm, and the formless realm.

54. කාමභවෙ යථාරහං වීථිමුත්තවජ්ජානි අසීති වීථිචිත්තානි, රූපභවෙ පටිඝද්වයඅට්ඨතදාරම්මණඝානාදිවිඤ්ඤාණඡක්කවීථිමුත්තකවසෙන පඤ්චවීසති වජ්ජෙත්වා සෙසානි ආවජ්ජනද්වයනවඅහෙතුකවිපාකතෙපඤ්ඤාසජවනවසෙන චතුසට්ඨි, අරූපෙ භවෙ තෙවීසතිකාමාවචරවිපාකපඨමමග්ගපඤ්චදසරූපාවචරපටිඝද්වයආරුප්පවිපාකකිරියමනොධාතුහසනවසෙන සත්තචත්තාලීස වජ්ජෙත්වා සෙසානි ඡබ්බීසති පරිත්තජවනඅට්ඨආරුප්පජවනසත්තලොකුත්තරජවනමනොද්වාරාවජ්ජනවසෙන ද්වෙචත්තාලීස චිත්තානි ලබ්භරෙ උපලබ්භන්ති.

54. In the sense-sphere existence, eighty process-consciousnesses are obtained, excluding those freed from the process as appropriate. In the form realm, excluding twenty-five—namely, the pair of aversion, eight registering consciousnesses, the six consciousnesses beginning with the olfactory, and those freed from the process—the remaining sixty-four are obtained by way of two advertings, nine rootless resultant consciousnesses, and fifty-three javana consciousnesses. In the formless realm, excluding forty-seven—namely, twenty-three sense-sphere resultant consciousnesses, the first path consciousness, fifteen form-sphere consciousnesses, the pair of aversion, formless-sphere resultant and functional consciousnesses, the mind-element, and laughter-producing consciousness—the remaining forty-two consciousnesses are obtained, by way of twenty-six limited javanas, eight formless-sphere javanas, seven supramundane javanas, and mind-door adverting.

කෙචි පන ‘‘රූපභවෙ අනිට්ඨාරම්මණාභාවතො ඉධාගතානංයෙව බ්‍රහ්මානං අකුසලවිපාකසම්භවොති තානි පරිහාපෙත්වා පඤ්චපරිත්තවිපාකෙහි සද්ධිං රූපභවෙ සට්ඨියෙව වීථිචිත්තානී’’ති වදන්ති. ඉධ පන තත්ථ ඨත්වාපි ඉමං ලොකං පස්සන්තානං අනිට්ඨාරම්මණස්ස අසම්භවො න සක්කා වත්තුන්ති තෙහි සද්ධිංයෙව තත්ථ චතුසට්ඨි වුත්තානි. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ධම්මානුසාරණියං ‘‘යදා බ්‍රහ්මානො කාමාවචරං අනිට්ඨාරම්මණං ආලම්බන්ති, තදා තං සුගතියම්පි අකුසලවිපාකචක්ඛුසොතවිඤ්ඤාණමනොධාතුසන්තීරණානං උප්පත්ති සම්භවතී’’ති.

Some, however, say: “Because undesirable objects do not exist in the form realm, the arising of unwholesome resultants is possible only for those Brahmās who have come here. Therefore, excluding those, along with the five unwholesome resultant sense-consciousnesses, there are only sixty process-consciousnesses in the form realm.” But here, since it cannot be said that the occurrence of an undesirable object is impossible for those who see this world even while abiding there, sixty-four are stated, including them. And having done so, it is said in the Dhammānusāraṇī: “When Brahmās apprehend an undesirable object in the sense-sphere, then even in a happy destiny, the arising of unwholesome resultant eye-consciousness, ear-consciousness, mind-element, and investigating consciousness is possible.”

භූමිවසෙන විභාගො භූමිවිභාගො.

The classification by way of planes is the Classification of Planes.

භූමිවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Classification of Planes is concluded.

55. යථාසම්භවන්ති තංතංද්වාරෙසු, තංතංභවෙසු වා සම්භවානුරූපතො. යාවතායුකන්ති පටිසන්ධිතො පරං භවනිකන්තිවසෙන පවත්තමනොද්වාරිකචිත්තවීථිතො පට්ඨාය චුතිචිත්තාවසානං[Pg.161], තතො පුබ්බෙ පවත්තභවඞ්ගාවසානං වා අබ්බොච්ඡින්නා අසති නිරොධසමාපත්තියන්ති අධිප්පායො.

55. ‘As they occur’ means according to their occurrence in the respective doors, or according to the suitability of their occurrence in the respective existences. ‘For the entire lifespan’ means uninterrupted from rebirth-linking onward, starting from the mind-door cognitive process that occurs by way of the desire for renewed existence, until the death-consciousness ends, or until the ending of the life-continuum that occurred before that, provided there is no attainment of cessation—this is the meaning.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Thus, in the Abhidhammatthavibhāvinī, the commentary on the Compendium of the Meaning of Abhidhamma,

වීථිපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Cognitive Process Section is concluded.

5. වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

5. The Exposition of the Process-Freed Section

1. එත්තාවතා වීථිසඞ්ගහං දස්සෙත්වා ඉදානි වීථිමුත්තසඞ්ගහං දස්සෙතුමාරභන්තො ආහ ‘‘වීථිචිත්තවසෙනෙව’’න්ත්‍යාදි. එවං යථාවුත්තනයෙන වීථිචිත්තවසෙන පවත්තියං පටිසන්ධිතො අපරභාගෙ චුතිපරියොසානං පවත්තිසඞ්ගහො නාම සඞ්ගහො උදීරිතො, ඉදානි තදනන්තරං සන්ධියං පටිසන්ධිකාලෙ, තදාසන්නතාය තංගහණෙනෙව ගහිතචුතිකාලෙ ච පවත්තිසඞ්ගහො වුච්චතීති යොජනා.

1. Having thus far shown the summary of the cognitive process, now, beginning to show the summary of the process-freed, he says, ‘Only by way of process-consciousness,’ and so on. Thus, in the manner explained, the summary of occurrence—that is, the occurrence by way of process-consciousness from the period after rebirth-linking up to the end at death—has been stated. Now, immediately after that, the summary of occurrence is explained as occurring at the time of rebirth-linking in the joining, and at the time of death, which is included by that on account of its proximity. This is the construction.

භූමිචතුක්කවණ්ණනා

The Exposition of the Fourfold Planes

3. පුඤ්ඤසම්මතා අයා යෙභුය්‍යෙන අපගතොති අපායො, සොයෙව භූමි භවන්ති එත්ථ සත්තාති අපායභූමි. අනෙකවිධසම්පත්තිඅධිට්ඨානතාය සොභනා ගන්තබ්බතො උපපජ්ජිතබ්බතො ගතීති සුගති, කාමතණ්හාසහචරිතා සුගති කාමසුගති, සායෙව භූමීති කාමසුගතිභූමි. එවං සෙසෙසුපි.

3. That from which fortune deemed meritorious has mostly departed is an ‘apāya’ (state of loss). That very plane where beings exist is the ‘apāya-bhūmi’ (plane of loss). Because it is beautiful, the foundation for various kinds of attainments, and is a destination to be gone to or reborn into, it is called a ‘sugati’ (happy destiny). The happy destiny accompanied by craving for sensual pleasures is ‘kāmasugati’. That very plane is the ‘kāmasugati-bhūmi’ (plane of happy sensual existence). Thus also in the remaining cases.

4. අයතො සුඛතො නිග්ගතොති නිරයො. තිරො අඤ්චිතාති තිරච්ඡානා, තෙසං යොනි තිරච්ඡානයොනි. යවන්ති තාය සත්තා අමිස්සිතාපි සමානජාතිතාය මිස්සිතා විය හොන්තීති යොනි. සා පන අත්ථතො ඛන්ධානං පවත්තිවිසෙසො. පකට්ඨෙන සුඛතො ඉතා ගතාති පෙතා, නිජ්ඣාමතණ්හිකාදිභෙදානං පෙතානං විසයො පෙත්තිවිසයො[Pg.162]. එත්ථ පන තිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයග්ගහණෙන ඛන්ධානංයෙව ගහණං තෙසං තාදිසස්ස පරිච්ඡින්නොකාසස්ස අභාවතො. යත්ථ වා තෙ අරඤ්ඤපබ්බතපාදාදිකෙ නිබද්ධවාසං වසන්ති, තාදිසස්ස ඨානස්ස වසෙන ඔකාසොපි ගහෙතබ්බො. න සුරන්ති ඉස්සරියකීළාදීහි න දිබ්බන්තීති අසුරා, පෙතාසුරා. ඉතරෙ පන න සුරා සුරප්පටිපක්ඛාති අසුරා, ඉධ ච පෙතාසුරානමෙව ගහණං ඉතරෙසං තාවතිංසෙසු ගහණස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තථා හි වුත්තං ආචරියෙන –

4. Devoid of fortune and happiness, thus ‘niraya’ (hell). Going horizontally are ‘tiracchānā’ (animals); their birth-state is the ‘tiracchānayoni’ (animal birth-state). It is called ‘yoni’ because beings wander therein; though distinct, they seem mixed on account of their similar birth. But in reality, it is a particular mode of the continuity of the aggregates. Gone from happiness in a pronounced way are ‘petā’ (departed spirits); the realm of the departed is the ‘pettivisayo’ (sphere of departed spirits), such as those with burning thirst and other kinds. Here, however, by the inclusion of the animal birth-state and the sphere of departed spirits, only the aggregates are meant, since these beings lack such a clearly defined location. Alternatively, the location where they regularly dwell, such as in forests or at the foot of mountains—that kind of place should also be taken as their abode. They do not shine with sovereignty, sport, etc., thus they are ‘asurā’ (demons); these are the demonic departed spirits. Others, however, are ‘asurā’ because they are not gods, but are opposed to the gods; and here, only the demonic departed spirits are included, as it is intended to include the others among the Tāvatiṃsa gods. Thus it was stated by the Teacher:

‘‘තාවතිංසෙසු දෙවෙසු, වෙපචිත්තාසුරා ගතා’’ති;

(නාම. පරි. 438);

“The Vepacitti asuras went among the Tāvatiṃsa gods.”

5. සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණෙහි උක්කට්ඨමනතාය මනො උස්සන්නං එතෙසන්ති මනුස්සා. තථා හි පරමසතිනෙපක්කාදිප්පත්තා බුද්ධාදයොපි මනුස්සභූතායෙව. ජම්බුදීපවාසිනො චෙත්ථ නිප්පරියායතො මනුස්සා. තෙහි පන සමානරූපාදිතාය සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි ‘‘මනුස්සා’’ති වුච්චන්ති. ලොකියා පන ‘‘මනුනො ආදිඛත්තියස්ස අපච්චං පුත්තාති මනුස්සා’’ති වදන්ති. මනුස්සානං නිවාසභූතා භූමි ඉධ මනුස්සා. එවං සෙසෙසුපි.

5. Beings are called ‘manussā’ because their minds are uplifted (mano ussannaṃ) due to an excellent state of mind, characterized by such qualities as mindfulness, courage, and suitability for the holy life. Indeed, even the Buddhas and others, who have attained supreme mindfulness, sagacity, and so on, were originally human beings. Here, unequivocally, the inhabitants of Jambudīpa are ‘manussā’. However, due to their similarity in form and other aspects, the inhabitants of the other great continents, along with those of the smaller islands, are also called ‘manussā’. Worldly people, however, say, ‘Manussā are the descendants, the children, of Manu, the first khattiya.’ The plane that is the dwelling place of humans is here called ‘manussā’. Thus also in the remaining cases.

චතූසු මහාරාජෙසු භත්ති එතෙසං, චතුන්නං වා මහාරාජානං නිවාසට්ඨානභූතෙ චාතුමහාරාජෙ භවාති චාතුමහාරාජිකා. මාඝෙන මාණවෙන සද්ධිං තෙත්තිංස සහපුඤ්ඤකාරිනො එත්ථ නිබ්බත්තාති තංසහචරිතට්ඨානං තෙත්තිංසං, තදෙව තාවතිංසං, තංනිවාසො එතෙසන්ති තාවතිංසාති වදන්ති. යස්මා පන ‘‘සහස්සං චාතුමහාරාජිකානං සහස්සං තාවතිංසාන’’න්ති (අ. නි. 3.81) වචනතො සෙසචක්කවාළෙසුපි ඡකාමාවචරදෙවලොකා අත්ථි, තස්මා නාමමත්තමෙව එතං තස්ස දෙවලොකස්සාති ගහෙතබ්බං. දුක්ඛතො යාතා අපයාතාති [Pg.163] යාමා. අත්තනො සිරිසම්පත්තියා තුසං පීතිං ඉතා ගතාති තුසිතා. නිම්මානෙ රති එතෙසන්ති නිම්මානරතිනො. පරනිම්මිතෙසු භොගෙසු අත්තනො වසං වත්තෙන්තීති පරනිම්මිතවසවත්තිනො.

Devotion to the Four Great Kings belongs to them; or, because they exist in the Cātumahārāja plane, which is the dwelling place of the Four Great Kings, they are called ‘Cātumahārājikā’. Along with the youth Māgha, thirty-three companions who performed meritorious deeds were reborn here, so the place of their joint-faring is called the Thirty-Three; that very place is the Tāvatiṃsa, and because it is their dwelling, they are called the Tāvatiṃsa, they say. However, since it is said, ‘A thousand Cātumahārājikā, a thousand Tāvatiṃsā’ (AN 3.81), and the six sense-sphere heavenly worlds exist in other world-systems as well, this should be understood as merely a name for that heavenly realm. Those who have gone away from suffering are called the Yāmā. Those who have gone to delight and joy in their own splendor and prosperity are called the Tusitā. Those whose delight is in creating are called the Nimmānaratī. Those who wield power over the enjoyments created by others are called the Paranimmitavasavattī.

7. මහාබ්‍රහ්මානං පරිචාරිකත්තා තෙසං පරිසති භවාති බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා. තෙසං පුරොහිතට්ඨානෙ ඨිතත්තා බ්‍රහ්මපුරොහිතා. තෙහි තෙහි ඣානාදීහි ගුණවිසෙසෙහි බ්‍රූහිතා පරිවුද්ධාති බ්‍රහ්මානො, වණ්ණවන්තතාය චෙව දීඝායුකතාදීහි ච බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදීහි මහන්තා බ්‍රහ්මානොති මහාබ්‍රහ්මානො. තයොපෙතෙ පණීතරතනපභාවභාසිතසමානතලවාසිනො.

7. Because they are attendants of the Great Brahmās, they exist in their retinue, hence they are called ‘Brahmā’s Retinue’. Because they stand in the position of priests to them, they are called ‘Brahmā’s Priests’. Because they are augmented and developed by various special qualities such as jhāna, they are called ‘Brahmās’; and because they are splendid, long-lived, and so on, and are greater than the Brahmā’s Retinue and others, they are called ‘Great Brahmās’. These three also dwell on the same plane, which shines with the splendor of excellent jewels.

8. උපරිමෙහි පරිත්තා ආභා එතෙසන්ති පරිත්තාභා. අප්පමාණා ආභා එතෙසන්ති අප්පමාණාභා. වලාහකතො විජ්ජු විය ඉතො චිතො ච ආභා සරති නිස්සරති එතෙසං සප්පීතිකජ්ඣානනිබ්බත්තක්ඛන්ධසන්තානත්තාති ආභස්සරා. දණ්ඩදීපිකාය වා අච්චි විය එතෙසං සරීරතො ආභා ඡිජ්ජිත්වා ඡිජ්ජිත්වා පතන්තී විය සරති නිස්සරතීති ආභස්සරා. යථාවුත්තාය වා පභාය ආභාසනසීලාති ආභස්සරා. එතෙපි තයො පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො.

8. Their radiance is limited compared to those above, thus they are called ‘Parittābhā’ (Of Limited Radiance). Their radiance is immeasurable, thus they are called ‘Appamāṇābhā’ (Of Immeasurable Radiance). Like lightning from a cloud, radiance streams forth and emanates from them here and there, because their aggregates are a continuity born of absorption accompanied by joy—hence they are called ‘Ābhassarā’ (Of Streaming Radiance). Or, like the flame of a torch, radiance streams and emanates from their bodies as if breaking off and falling away—hence they are called ‘Ābhassarā’. Or, because they have the nature of shining with the radiance described above, they are called ‘Ābhassarā’. These three also dwell on a single plane, illuminated by the splendor of excellent gems.

9. සුභාති එකග්ඝනා අචලා සරීරාභා වුච්චති, සා උපරිබ්‍රහ්මෙහි පරිත්තා එතෙසන්ති පරිත්තසුභා. අප්පමාණා සුභා එතෙසන්ති අප්පමාණසුභා. පභාසමුදයසඞ්ඛාතෙහි සුභෙහි කිණ්ණා ආකිණ්ණාති සුභකිණ්හා. ‘‘සුභාකිණ්ණා’’ති ච වත්තබ්බෙ ආ-සද්දස්ස රස්සත්තං, අන්තිමණ-කාරස්ස ච හ-කාරං කත්වා ‘‘සුභකිණ්හා’’ති වුත්තං. එතෙපි පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො.

9. ‘Subhā’ refers to a bodily radiance that is of one solid mass and unmoving. That radiance is limited for them compared to the higher Brahmās, thus they are called ‘Parittasubhā’ (Of Limited Glory). Their glory is immeasurable, thus they are called ‘Appamāṇasubhā’ (Of Immeasurable Glory). They are pervaded, filled with glories designated as the arising of light, thus they are called ‘Subhakiṇhā’ (Of Pervading Glory). Although it should be said ‘Subhākiṇṇā,’ the ‘ā’ sound is shortened, and the final ‘ṇa’ letter is changed to ‘ha’, thus ‘Subhakiṇhā’ is said. These too dwell on a single plane, illuminated by the splendor of excellent gems.

10. ඣානප්පභාවනිබ්බත්තං [Pg.164] විපුලං ඵලමෙතෙසන්ති වෙහප්ඵලා. සඤ්ඤාවිරාගභාවනානිබ්බත්තරූපසන්තතිමත්තත්තා නත්ථි සඤ්ඤා, තංමුඛෙන වුත්තාවසෙසා අරූපක්ඛන්ධා ච එතෙසන්ති අසඤ්ඤා. තෙයෙව සත්තාති අසඤ්ඤසත්තා. එතෙපි පණීතරතනපභාවභාසිතෙකතලවාසිනො. සුද්ධානං අනාගාමිඅරහන්තානමෙව ආවාසාති සුද්ධාවාසා. අනුනයපටිඝාභාවතො වා සුද්ධො ආවාසො එතෙසන්ති සුද්ධාවාසා, තෙසං නිවාසභූමිපි සුද්ධාවාසා.

10. Vast fruit produced by the power of jhāna is theirs, thus they are called ‘Vehapphalā’ (Of Great Fruit). Because there is no perception for them, due to their being merely a continuity of form produced by the cultivation of dispassion towards perception, and by way of that, the remaining immaterial aggregates are also absent for them, thus they are called ‘Asaññā’ (Non-percipient). Those very beings are called ‘Asaññasattā’ (Non-percipient Beings). These too dwell on a single plane, illuminated by the splendor of excellent gems. They are the abodes of only the pure Non-Returners and Arahants, thus they are called ‘Suddhāvāsā’ (Pure Abodes). Or, because their abode is pure due to the absence of attachment and aversion, they are called ‘Suddhāvāsā’; their dwelling plane is also the ‘Suddhāvāsā’.

11. ඉමෙසු පන පඨමතලවාසිනො අප්පකෙන කාලෙන අත්තනො ඨානං න විජහන්තීති අවිහා. දුතියතලවාසිනො න කෙනචි තප්පන්තීති අතප්පා. තතියතලවාසිනො පරමසුන්දරරූපත්තා සුඛෙන දිස්සන්තීති සුදස්සා. චතුත්ථතලවාසිනො සුපරිසුද්ධදස්සනත්තා සුඛෙන පස්සන්තීති සුදස්සිනො. පඤ්චමතලවාසිනො පන උක්කට්ඨසම්පත්තිකත්තා නත්ථි එතෙසං කනිට්ඨභාවොති අකනිට්ඨා.

11. Among these, the inhabitants of the first plane do not abandon their state for a long time; hence they are called Avihā (Not Falling Away). The inhabitants of the second plane are not troubled by anything; hence they are called Atappā (Untroubled). The inhabitants of the third plane are easily seen because of their exceedingly beautiful forms; hence they are called Sudassā (Easily Seen). The inhabitants of the fourth plane see clearly because of their very pure vision; hence they are called Sudassino (Clear-Seeing). The inhabitants of the fifth plane, however, are supreme in attainment, thus there is no lower state for them; hence they are called Akaniṭṭhā (Supreme).

12. ආකාසානඤ්චායතනෙ පවත්තා පඨමාරුප්පවිපාකභූතචතුක්ඛන්ධා එව, තෙහි පරිච්ඡින්නඔකාසො වා ආකාසානඤ්චායතනභූමි. එවං සෙසෙසුපි.

12. In the dimension of infinite space, there are only the four aggregates which are the first immaterial resultant, occurring there; or, the plane of the dimension of infinite space is the space delimited by them. So too in the remaining cases.

13. පුථුජ්ජනා, සොතාපන්නා ච සකදාගාමිනො චාපි පුග්ගලා සුද්ධාවාසෙසු සබ්බථා න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො. පුථුජ්ජනාදීනඤ්ච පටික්ඛෙපෙන අනාගාමිඅරහන්තානමෙව තත්ථ ලාභො වුත්තො හොති.

13. Ordinary persons, Stream-Enterers, and Once-Returners are in no way found in the Pure Abodes—such is the connection. By the exclusion of ordinary persons and the others, it is stated that only Non-Returners and Arahants are found there.

14. සෙසට්ඨානෙසූති සුද්ධාවාසඅපායඅසඤ්ඤිවජ්ජිතෙසු සෙසට්ඨානෙසු අරියා, අනරියාපි ච ලබ්භන්ති.

14. In the remaining planes—that is, in the remaining planes excluding the Pure Abodes, the states of deprivation, and the non-percipient realm—both noble ones and ignoble ones are found.

භූමිචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of the tetrad of planes is finished.

පටිසන්ධිචතුක්කවණ්ණනා

Exposition of the Tetrad of Rebirth-linking

16. ඔක්කන්තික්ඛණෙති [Pg.165] පටිසන්ධික්ඛණෙ.

16. ‘At the moment of entry’ means at the moment of rebirth-linking.

17. ජාතියා අන්ධො ජච්චන්ධො. කිඤ්චාපි ජාතික්ඛණෙ අණ්ඩජජලාබුජා සබ්බෙපි අචක්ඛුකාව. තථාපි චක්ඛාදිඋප්පජ්ජනාරහකාලෙපි චක්ඛුප්පත්තිවිබන්ධකකම්මප්පටිබාහිතසාමත්ථියෙන දින්නපටිසන්ධිනා, ඉතරෙනපි වා කම්මෙන අනුප්පාදෙතබ්බචක්ඛුකො සත්තො ජච්චන්ධො නාම. අපරෙ පන ‘‘ජච්චන්ධොති පසූතියංයෙව අන්ධො, මාතුකුච්ඡියං අන්ධො හුත්වා නික්ඛන්තොති අත්ථො, තෙන දුහෙතුකතිහෙතුකානං මාතුකුච්ඡියං චක්ඛුස්ස අවිපජ්ජනං සිද්ධ’’න්ති වදන්ති. ජච්චන්ධාදීනන්ති එත්ථ ආදිග්ගහණෙන ජච්චබධිරජච්චමූගජච්චජළජච්චුම්මත්තකපණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනකනපුංසකමම්මාදීනං සඞ්ගහො. අපරෙ පන ‘‘එකච්චෙ අහෙතුකපටිසන්ධිකා අවිකලින්ද්‍රියා හුත්වා ථොකං විචාරණපකතිකා හොන්ති, තාදිසානම්පි ආදිසද්දෙන සඞ්ගහො’’ති වදන්ති. භුම්මදෙවෙ සිතා නිස්සිතා තග්ගතිකත්තාති භුම්මස්සිතා. සුඛසමුස්සයතො විනිපාතාති විනිපාතිකා.

17. Blind from birth is ‘congenitally blind’. Although at the moment of birth all beings, whether egg-born or womb-born, are without eyes, nevertheless, a being is called congenitally blind who has received a rebirth-linking with its potential hindered by kamma that obstructs the arising of the eye, or whose eye is not to be produced by other kamma, even at the time when the eye is due to arise. Others, however, say: ‘“Congenitally blind” means blind at the very moment of birth; the meaning is one who has emerged from the mother’s womb having been blind. Thus, the non-deterioration of the eye in the mother’s womb is established for those with two or three roots.’ Here, by the word ‘etc.’ in ‘congenitally blind, etc.’, is included the congenitally deaf, congenitally mute, congenitally dull, congenitally insane, eunuchs, hermaphrodites, neuters, stammerers, and so forth. Others, however, say: ‘Some beings with rootless rebirth-linking are born with incomplete faculties and are of a nature to have little capacity for investigation; such beings are also included by the word “etc.”’. Because they are dependent on, attached to, the earth, and because that is their destination, they are called ‘earth-bound’. Because they fall from an accumulation of happiness, they are called ‘vinipātikā’.

18. සබ්බත්ථාපි කාමසුගතියන්ති දෙවමනුස්සවසෙන සත්තවිධායපි කාමසුගතියං.

18. ‘In all sensual happy destinations’ means in the sevenfold sensual happy destination, comprising devas and humans.

21. තෙසූති යථාවුත්තපටිසන්ධියුත්තෙසු පුග්ගලෙසු, අපායාදීසු වා. ආයුප්පමාණගණනාය නියමො නත්ථි කෙසඤ්චි චිරායුකත්තා, කෙසඤ්චි චිරතරායුකත්තා ච. තථාචාහු –

21. ‘Among them’ refers to the individuals endowed with the aforementioned rebirth-linking, or to those in the states of deprivation and so forth. There is no fixed rule for calculating the measure of lifespan, as some have long lives, and some have even longer lives. Thus it has been said:

‘‘ආපායිකමනුස්සායු-පරිච්ඡෙදො න විජ්ජති;

තථා හි කාලො මන්ධාතා,යක්ඛා කෙචි චිරායුනො’’ති. –

“No fixed limit is found for the lifespan of beings in the states of deprivation and of humans; For indeed, Mandhāta is long dead, and some yakkhas are long-lived.”

අපායෙසු [Pg.166] හි කම්මමෙව පමාණං, තත්ථ නිබ්බත්තානං යාව කම්මං නඛීයති. තාව චවනාභාවතො, තථා භුම්මදෙවානං. තෙසුපි හි නිබ්බත්තා කෙචි සත්තාහාදිකාලං තිට්ඨන්ති, කෙචි කප්පමත්තම්පි, තථා මනුස්සානම්පි කදාචි තෙසම්පි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකත්තා කදාචි දසවස්සායුකත්තා. ‘‘යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං ජීවති, අප්පං වා භිය්‍යො (දී. නි. 2.7; සං. නි. 1.145; අ. නි. 7.74), දුතියං වස්සසතං න පාපුණාතී’’ති ඉදං පන අජ්ජතනකාලිකෙ සන්ධාය වුත්තං.

In the states of deprivation, kamma alone is the measure, for those born there do not pass away so long as their kamma is not exhausted. So too for the earth-bound devas. Among them, some who are born remain for a period of a week and so forth, some even for an eon; similarly among humans, sometimes their lifespan is incalculable, sometimes it is ten years. “He who lives long lives a hundred years, or a little more, but he does not reach a second hundred years”—this, however, was spoken with reference to the present time.

22. දිබ්බානි පඤ්චවස්සසතානීති මනුස්සානං පඤ්ඤාස වස්සානි එකදිනං, තදනුරූපතො මාසසංවච්ඡරෙ පරිච්ඡින්දිත්වා දිබ්බප්පමාණානි පඤ්චවස්සසතානි ආයුප්පමාණං හොති. වුත්තම්පි චෙතං –

22. "Five hundred divine years" means that fifty human years are one day. Accordingly, having determined the months and years in proportion to that, the measure of the lifespan is five hundred divine years. And this has been said:

‘‘යානි පඤ්ඤාස වස්සානි, මනුස්සානං දිනො තහිං;

තිංසරත්තිදිවො මාසො, මාසා ද්වාදස සංවච්ඡරං;

තෙන සංවච්ඡරෙනායු, දිබ්බං පඤ්චසතං මත’’න්ති.

"Fifty human years are a day there; thirty days and nights, a month; twelve months, a year. By that year, the divine lifespan is held to be five hundred."

මනුස්සගණනායාති මනුස්සානං සංවච්ඡරගණනාය. තතො චතුග්ගුණන්ති චාතුමහාරාජිකානං පඤ්ඤාසමානුස්සකවස්සපරිමිතං දිවසං, දිබ්බානි ච පඤ්චවස්සසතානි දිගුණං කත්වා දිබ්බවස්සසහස්සානි තාවතිංසානං සම්භවතීති එවං දිවසසංවච්ඡරදිගුණවසෙන චතුග්ගුණං, තං පන දිබ්බගණනාය වස්සසහස්සං, මනුස්සගණනාය සට්ඨිවස්සසතසහස්සාධිකතිකොටිප්පමාණං හොති. තතො චතුග්ගුණං යාමානන්ති තාවතිංසානමායුප්පමාණතො වුත්තනයෙන චතුග්ගුණං, දිබ්බගණනාය ද්විසහස්සං, මනුස්සගණනාය චත්තාලීසවස්සසතසහස්සාධිකා චුද්දස වස්සකොටියො හොන්ති. තතො චතුග්ගුණං තුසිතානන්ති දිබ්බානි චත්තාරි වස්සසහස්සානි, මනුස්සගණනාය සට්ඨිවස්සසතසහස්සාධිකා සත්තපඤ්ඤාස [Pg.167] වස්සකොටියො. තතො චතුග්ගුණං නිම්මානරතීනන්ති දිබ්බානි අට්ඨවස්සසහස්සානි, මනුස්සගණනාය ද්වෙ වස්සකොටිසතානි චත්තාලීසවස්සසතසහස්සාධිකා තිංස වස්සකොටියො ච. තතො චතුග්ගුණං පරනිම්මිතවසවත්තීනන්ති දිබ්බානි සොළස වස්සසහස්සානි.

By 'human calculation' is meant the counting of years by humans. Thence, 'fourfold' for the Tāvatiṃsa gods is explained: by doubling the five hundred divine years of the Cātumahārājikas, a thousand divine years come to be for them, and thus, by way of doubling the day and the years, it becomes fourfold. That, by divine reckoning, is a thousand years; by human reckoning, it is thirty-six million years. Thence, fourfold for the Yāma gods: from the measure of the lifespan of the Tāvatiṃsa gods, it is fourfold in the manner stated—by divine reckoning, two thousand years; by human reckoning, one hundred forty-four million years. Thence, fourfold for the Tusita gods: four thousand divine years; by human reckoning, five hundred seventy-six million years. Thence, fourfold for the Nimmānarati gods: eight thousand divine years; by human reckoning, two billion, three hundred four million years. Thence, fourfold for the Paranimmitavasavattī gods: sixteen thousand divine years.

23. මනුස්සගණනං පන සයමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නවසතඤ්චා’’ත්‍යාදි. වස්සානං සම්බන්ධි නවසතං එකවීස කොටියො, තථා සට්ඨි ච වස්සසතසහස්සානි වසවත්තීසු ආයුප්පමාණන්ති සම්බන්ධො.

23. Illustrating the human calculation himself, he said, "Nine hundred and so forth." The connection is that nine hundred and twenty-one crores of years, as well as sixty hundred-thousand years, is the measure of the lifespan among the Vasavattī gods.

25. දුතියජ්ඣානභූමියන්ති චතුක්කනයවසෙන වුත්තං. තතො පරං පවත්තියං, චවනකාලෙ ච තථාරූපමෙව භවඞ්ගචුතිවසෙන පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣතීති යොජනා.

25. "The second jhāna plane" is stated in terms of the fourfold method. Thereafter, in the course of existence and at the time of passing away, it occurs and ceases in just such a way, by way of the life-continuum and death—such is the interpretation.

29. තෙසූති තාහි ගහිතපටිසන්ධිකෙසු බ්‍රහ්මෙසු. කප්පස්සාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පස්ස. න හි බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජාදීනං තිණ්ණං මහාකප්පවසෙන ආයුපරිච්ඡෙදො සම්භවති එකකප්පෙපි තෙසං අවිනාසාභාවෙන පරිපුණ්ණකප්පෙ අසම්භවතො. තථා හෙස (විසුද්ධි. 2.409) ලොකො සත්තවාරෙසු අග්ගිනා විනස්සති, අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙන, පුන සත්තවාරෙසු අග්ගිනා, අට්ඨමෙ වාරෙ උදකෙනාති එවං අට්ඨසු අට්ඨකෙසු පරිපුණ්ණෙසු පච්ඡිමෙ වාරෙ වාතෙන විනස්සති. තත්ථ පඨමජ්ඣානතලං උපාදාය අග්ගිනා, දුතියතතියජ්ඣානතලං උපාදාය උදකෙන, චතුත්ථජ්ඣානතලං උපාදාය වාතෙන විනස්සති. වුත්තම්පි චෙතං –

29. "Among them" refers to those Brahmas who have taken rebirth-linking in those realms. "Of an eon" means of an incalculable eon. Indeed, for the three groups beginning with the Brahma's Retinue, a determination of the lifespan by way of a great eon is not possible, because they are destroyed even within a single eon, and thus their existence throughout a full eon is impossible. Thus, this world is destroyed by fire seven times, and on the eighth time by water; again seven times by fire, and on the eighth time by water. In this way, when eight sets of eight are completed, on the last turn it is destroyed by wind. Therein, it is destroyed by fire up to the first jhāna plane; by water up to the second and third jhāna planes; and by wind up to the fourth jhāna plane. As it has been said:

‘‘සත්ත සත්තග්ගිනා වාරා, අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ දකා;

චතුසට්ඨි යදා පුණ්ණා, එකො වායුවරො සියා.

"Seven turns by fire, seven times; on the eighth, on the eighth, by water; when sixty-four are complete, there is one excellent turn of wind."

‘‘අග්ගිනාභස්සරා [Pg.168] හෙට්ඨා, ආපෙන සුභකිණ්හතො;

වෙහප්ඵලතො වාතෙන, එවං ලොකො විනස්සතී’’ති. –

"By fire, below the Ābhassara realms; by water, from the Subhakiṇha realms downwards; by wind, from the Vehapphala realms downwards; thus the world is destroyed."

තස්මා තිණ්ණම්පි පඨමජ්ඣානතලානං එකකප්පෙපි අවිනාසාභාවතො සකලකප්පෙ තෙසං සම්භවො නත්ථීති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙන තෙසං ආයුපරිච්ඡෙදො දට්ඨබ්බො. දුතියජ්ඣානාදිතලතො පට්ඨාය පන පරිපුණ්ණස්ස මහාකප්පස්ස වසෙන, න අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පවසෙන. අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පොති ච යොජනායාමවිත්ථාරතො සෙතසාසපරාසිතො වස්සසතවස්සසතච්චයෙන එකෙකබීජස්ස හරණෙන සාසපරාසිනො පරික්ඛයෙපි අක්ඛයසභාවස්ස මහාකප්පස්ස චතුත්ථභාගො. සො පන සත්ථරොගදුබ්භික්ඛානං අඤ්ඤතරසංවට්ටෙන බහූසු විනාසමුපගතෙසු අවසිට්ඨසත්තසන්තානප්පවත්තකුසලකම්මානුභාවෙන දසවස්සතො පට්ඨාය අනුක්කමෙන අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යායුකප්පමාණෙසු සත්තෙසු පුන අසද්ධම්මසමාදානවසෙන කමෙන පරිහායිත්වා දසවස්සායුකෙසු ජාතෙසු රොගාදීනං අඤ්ඤතරසංවට්ටෙන සත්තානං විනාසප්පත්තියාව ‘‘අයමෙකො අන්තරකප්පො’’ති එවං පරිච්ඡින්නස්ස අන්තරකප්පස්ස වසෙන චතුසට්ඨිඅන්තරකප්පප්පමාණො හොති, ‘‘වීසතිඅන්තරකප්පප්පමාණො’’ති ච වදන්ති.

Therefore, since the three first jhāna planes are destroyed even within a single eon, their existence throughout a full eon is impossible, so their lifespan should be understood as reckoned by an incalculable eon. However, starting from the second jhāna plane and onwards, it is reckoned by the full great eon, not by an incalculable eon. An 'incalculable eon' is a fourth part of a great eon, which is of an inexhaustible nature, even upon the exhaustion of a heap of white mustard seeds a yojana in length and breadth, by removing one seed every hundred years. This incalculable eon is of the measure of sixty-four intermediate eons, though some say it is of the measure of twenty intermediate eons. An intermediate eon is defined as the period from when, after many have perished in a cataclysm of weapons, disease, or famine, the lifespan of the remaining beings, through the power of wholesome kamma, gradually increases from ten years to an incalculable age, and then, due to adopting wrong principles, gradually declines back to a ten-year lifespan, until beings again perish in one of those cataclysms.

45. ආකාසානඤ්චායතනං උපගච්ඡන්තීති ආකාසානඤ්චායතනූපගා.

45. "Those who attain the dimension of infinite space" means 'ākāsānañcāyatanūpagā'.

49. එකමෙවාති භූමිතො, ජාතිතො, සම්පයුත්තධම්මතො, සඞ්ඛාරතො ච සමානමෙව. එකජාතියන්ති එකස්මිං භවෙ.

49. "Only one" means the very same from the standpoint of plane, birth, associated phenomena, and formations. "One birth" means in one existence.

පටිසන්ධිචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Fourfold Rebirth-Linking is finished.

කම්මචතුක්කවණ්ණනා

The Exposition of the Fourfold Kamma

50. ඉදානි [Pg.169] කම්මචතුක්කං චතූහාකාරෙහි දස්සෙතුං ‘‘ජනක’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං, ජනයතීති ජනකං. උපත්ථම්භෙතීති උපත්ථම්භකං. උපගන්ත්වා පීළෙතීති උපපීළකං. උපගන්ත්වා ඝාතෙතීති උපඝාතකං.

50. Now, to explain the fourfold kamma in four aspects, the passage beginning with 'generative' and so forth is introduced. That which generates is generative. That which supports is supportive. That which, having approached, oppresses is oppressive. That which, having approached, destroys is destructive.

තත්ථ පටිසන්ධිපවත්තීසු විපාකකටත්තාරූපානං නිබ්බත්තකා කුසලාකුසලචෙතනා ජනකං නාම. සයං විපාකං නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තම්පි කම්මන්තරස්ස චිරතරවිපාකනිබ්බත්තනෙ පච්චයභූතං, විපාකස්සෙව වා සුඛදුක්ඛභූතස්ස විච්ඡෙදපච්චයානුප්පත්තියා, උපබ්‍රූහනපච්චයුප්පත්තියා ච ජනකසාමත්ථියානුරූපං චිරතරප්පවත්තිපච්චයභූතං කුසලාකුසලකම්මං උපත්ථම්භකං නාම. කම්මන්තරජනිතවිපාකස්ස බ්‍යාධිධාතුසමතාදිනිමිත්තවිබාධනෙන චිරතරප්පවත්තිවිනිබන්ධකං යං කිඤ්චි කම්මං උපපීළකං නාම. දුබ්බලස්ස පන කම්මස්ස ජනකසාමත්ථියං උපහච්ච විච්ඡෙදකපච්චයුප්පාදනෙන තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා සයං විපාකනිබ්බත්තකකම්මං උපඝාතකං නාම.

Herein, the wholesome and unwholesome volitions that generate resultants and kamma-born materiality at rebirth-linking and in the course of existence are called generative kamma. That wholesome or unwholesome kamma which, though unable to produce a result itself, becomes a condition for another kamma to produce its result for a longer time; or which, by the non-arising of conditions that interrupt the result (whether happiness or suffering) and by the arising of conditions that promote it, becomes a condition for prolonged continuity in accordance with the capacity of the generative kamma, is called supportive kamma. Any kamma that obstructs the prolonged continuity of a result produced by another kamma, by creating disturbances such as illness or imbalance of elements, is called oppressive kamma. But that kamma which, by destroying the generative capacity of a weaker kamma and producing conditions for interruption, blocks the result of that kamma and itself produces a result, is called destructive kamma.

ජනකොපඝාතකානඤ්හි අයං විසෙසො – ජනකං කම්මන්තරස්ස විපාකං අනුපච්ඡින්දිත්වාව විපාකං ජනෙති, උපඝාතකං උපච්ඡෙදනපුබ්බකන්ති ඉදං තාව අට්ඨකථාසු (විසුද්ධි. 2.687; අ. නි. අට්ඨ. 2.3.34) සන්නිට්ඨානං. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘උපපීළකකම්මං බහ්වාබාධතාදිපච්චයොපසංහාරෙන කම්මන්තරස්ස විපාකං අන්තරන්තරා විබාධති. උපඝාතකං පන තං සබ්බසො උපච්ඡින්දිත්වා අඤ්ඤස්ස ඔකාසං දෙති, න පන සයං විපාකනිබ්බත්තකං. එවඤ්හි ජනකතො ඉමස්ස විසෙසො සුපාකටො’’ති වදන්ති. කිච්චවසෙනාති ජනනඋපත්ථම්භනඋපපීළනඋපච්ඡෙදනකිච්චවසෙන.

Indeed, this is the distinction between generative and destructive kamma: the generative produces a result without interrupting the result of another kamma, whereas the destructive does so after having interrupted it. This is the established conclusion in the commentaries. Other teachers, however, say: 'Oppressive kamma hinders the result of another kamma intermittently by introducing conditions such as frequent illness. The destructive, however, completely cuts it off and gives an opportunity to another, but does not itself produce a result. Thus, its distinction from the generative is very clear.' "By way of function" means by the functions of generating, supporting, oppressing, and cutting off.

51. ගරුකන්ති මහාසාවජ්ජං, මහානුභාවඤ්ච අඤ්ඤෙන කම්මෙන පටිබාහිතුං අසක්කුණෙය්‍යකම්මං. ආසන්නන්ති මරණකාලෙ අනුස්සරිතං, තදා කතඤ්ච. ආචිණ්ණන්ති අභිණ්හසො කතං[Pg.170], එකවාරං කත්වාපි වා අභිණ්හසො සමාසෙවිතං. කටත්තාකම්මන්ති ගරුකාදිභාවං අසම්පත්තං කතමත්තතොයෙව කම්මන්ති වත්තබ්බකම්මං.

51. Grave (garuka) means a weighty offense and a deed of great power, a kamma that cannot be counteracted by any other kamma. Proximate (āsanna) means remembered at the time of death, and also done at that time. Habitual (āciṇṇa) means frequently done, or even done once but repeatedly cultivated. Residual kamma (kaṭattā kamma) means kamma that has not attained the state of being grave, etc., and is called kamma merely because it has been done.

තත්ථ කුසලං වා හොතු අකුසලං වා, ගරුකාගරුකෙසු යං ගරුකං අකුසලපක්ඛෙ මාතුඝාතකාදිකම්මං, කුසලපක්ඛෙ මහග්ගතකම්මං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති සතිපි ආසන්නාදිකම්මෙ පරිත්තං උදකං ඔත්ථරිත්වා ගච්ඡන්තො මහොඝො විය. තථා හි තං ‘‘ගරුක’’න්ති වුච්චති. තස්මිං අසති දූරාසන්නෙසු යං ආසන්නං මරණකාලෙ අනුස්සරිතං, තදෙව පඨමං විපච්චති, ආසන්නකාලෙ කතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තස්මිම්පි අසති ආචිණ්ණානාචිණ්ණෙසු ච යං ආචිණ්ණං සුසීල්‍යං වා, දුස්සීල්‍යං වා, තදෙව පඨමං විපච්චති. කටත්තාකම්මං පන ලද්ධාසෙවනං පුරිමානං අභාවෙන පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪතීති ගරුකං සබ්බපඨමං විපච්චති. ගරුකෙ අසති ආසන්නං, තස්මිම්පි අසති ආචිණ්ණං, තස්මිම්පි අසති කටත්තාකම්මං. තෙනාහ ‘‘පාකදානපරියායෙනා’’ති, විපාකදානානුක්කමෙනාත්‍යත්ථො. අභිධම්මාවතාරාදීසු පන ආසන්නතො ආචිණ්ණං පඨමං විපච්චන්තං කත්වා වුත්තං. යථා පන ගොගණපරිපුණ්ණස්ස වජස්ස ද්වාරෙ විවටෙ අපරභාගෙ දම්මගවබලවගවෙසු සන්තෙසුපි යො වජද්වාරස්ස ආසන්නො හොති, අන්තමසො දුබ්බලජරග්ගවොපි, සොයෙව පඨමතරං නික්ඛමති, එවං ගරුකතො අඤ්ඤෙසු කුසලාකුසලෙසු සන්තෙසුපි මරණකාලස්ස ආසන්නත්තා ආසන්නමෙව පඨමං විපාකං දෙතීති ඉධ තං පඨමං වුත්තං.

Herein, whether it is wholesome or unwholesome, among the grave and the light, whichever is grave—such as the act of matricide on the unwholesome side or sublime kamma on the wholesome side—that ripens first, even if there is proximate kamma, etc., like a great flood overwhelming a small amount of water. Thus, it is called 'grave.' In its absence, among the distant and proximate, whichever is proximate—that is, remembered at the time of death—ripens first; if it was done at the proximate time, there is nothing more to be said. In the absence of that as well, among the habitual and non-habitual, whichever was habitually practiced—whether good conduct or bad conduct—ripens first. Residual kamma, however, having found an opportunity in the absence of the preceding kammas, draws forth rebirth-linking. Therefore, grave kamma ripens first of all. In the absence of grave kamma, proximate kamma ripens. In the absence of that, habitual kamma ripens. In the absence of that, residual kamma ripens. Hence, it is said, 'in the order of giving result,' meaning in the sequence of giving results. However, in texts like the Abhidhammāvatāra, it is said that habitual kamma ripens before proximate kamma. Just as when the gate of a cattle pen full of cows is opened, even if there are tame, strong cows in the back, whichever is nearest to the gate—even a weak, old cow—will be the very first to exit, so too, among other wholesome and unwholesome kammas apart from grave kamma, because of its nearness to the time of death, proximate kamma yields its result first. Thus, here it is stated first.

52. දිට්ඨධම්මො පච්චක්ඛභූතො පච්චුප්පන්නො අත්තභාවො, තත්ථ වෙදිතබ්බං විපාකානුභවනවසෙනාති දිට්ඨධම්මවෙදනීයං. දිට්ඨධම්මතො අනන්තරං උපපජ්ජිත්වා වෙදිතබ්බං උපපජ්ජවෙදනීයං. අපරෙ අපරෙ දිට්ඨධම්මතො අඤ්ඤස්මිං යත්ථ කත්ථචි අත්තභාවෙ වෙදිතබ්බං කම්මං අපරාපරියවෙදනීයං. අහොසි එව කම්මං[Pg.171], න තස්ස විපාකො අහොසි, අත්ථි, භවිස්සති චාති එවං වත්තබ්බකම්මං අහොසිකම්මං.

52. The present state of existence is that which is directly evident, the present individual existence; that which is to be experienced therein by way of experiencing its result is 'to be experienced in this very life' (diṭṭhadhammavedanīya). That which is to be experienced upon arising immediately after this present life is 'to be experienced upon rebirth' (upapajjavedanīya). Kamma that is to be experienced in some other state of existence, at some time or other, in successive lives beyond this present one, is 'to be experienced in successive lives' (aparāpariyavedanīya). Kamma of which it can be said, 'There was indeed kamma, but its result has not been, is not, and will not be,' is 'defunct kamma' (ahosikamma).

තත්ථ පටිපක්ඛෙහි අනභිභූතතාය, පච්චයවිසෙසෙන පටිලද්ධවිසෙසතාය ච බලවභාවප්පත්තා තාදිසස්ස පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස වසෙන සාතිසයා හුත්වා තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ ඵලදායිනී පඨමජවනචෙතනා දිට්ඨධම්මවෙදනීයං නාම. සා හි වුත්තප්පකාරෙන බලවජනසන්තානෙ ගුණවිසෙසයුත්තෙසු උපකාරානුපකාරවසප්පවත්තියා, ආසෙවනාලාභෙන අප්පවිපාකතාය ච ඉතරද්වයං විය පවත්තසන්තානුපරමාපෙක්ඛං, ඔකාසලාභාපෙක්ඛඤ්ච කම්මං න හොතීති ඉධෙව පුප්ඵමත්තං විය පවත්තිවිපාකමත්තං අහෙතුකඵලං දෙති. අත්ථසාධිකා පන සත්තමජවනචෙතනා සන්නිට්ඨාපකචෙතනාභූතා වුත්තනයෙන පටිලද්ධවිසෙසා අනන්තරත්තභාවෙ විපාකදායිනී උපපජ්ජවෙදනීයං නාම. සා ච පටිසන්ධිං දත්වාව පවත්තිවිපාකං දෙති. පටිසන්ධියා පන අදින්නාය පවත්තිවිපාකං දෙතීති නත්ථි. චුති අනන්තරඤ්හි උපපජ්ජවෙදනීයස්ස ඔකාසො. පටිසන්ධියා පන දින්නාය ජාතිසතෙපි පවත්තිවිපාකං දෙතීති ආචරියා. යථාවුත්තකආරණවිරහතො දිට්ඨධම්මවෙදනීයාදිභාවං අසම්පත්තා ආදිපරියොසානචෙතනානං මජ්ඣෙ පවත්තා පඤ්ච චෙතනා විපාකදානසභාවස්ස අනුපච්ඡින්නත්තා යදා කදාචි ඔකාසලාභෙ සති පටිසන්ධිපවත්තීසු විපාකං අභිනිප්ඵාදෙන්තී අපරාපරියවෙදනියං නාම. සකසකකාලාතීතං පන පුරිමකම්මද්වයං, තතියම්පි ච සංසාරප්පවත්තියා වොච්ඡින්නාය අහොසිකම්මං නාම.

Herein, the first javana volition, having attained a strong state due to not being overcome by opposing factors and having acquired special qualities through specific conditions, and being exceptionally powerful by virtue of such previous volitional formations, yields fruit in this very life and is called 'to be experienced in this very life' (diṭṭhadhammavedanīya). For it is not a kamma that awaits the cessation of the continuity of process or awaits the obtaining of an opportunity, like the other two; thus it yields here only a result in the course of life, like a mere flower, which is a rootless fruit. The seventh javana volition, however, which accomplishes the purpose and is the concluding volition, having acquired special qualities in the manner described, yields a result in the immediately following existence and is called 'to be experienced upon rebirth' (upapajjavedanīya). And it gives rebirth-linking and only then produces a result in the course of existence. It is not the case that it produces a result in the course of existence without having given rebirth-linking, for the opportunity for 'to be experienced upon rebirth' arises immediately after death. But once rebirth-linking is given, it produces results in the course of existence even for hundreds of lifetimes—so say the teachers. The five intermediate volitions, which occur between the first and last volitions, not having attained the state of being 'to be experienced in this very life,' etc., due to the absence of the aforementioned conditions, and because their nature of giving a result is uninterrupted, produce a result in rebirth-linking and in the course of existence whenever an opportunity is found; they are called 'to be experienced in successive lives' (aparāpariyavedanīya). The first two kinds of kamma, however, having passed their respective times, and also the third when the course of saṃsāra is cut off, are called 'defunct kamma' (ahosikamma).

පාකකාලවසෙනාති පච්චුප්පන්නෙ, තදනන්තරෙ, යදා කදාචීති එවං පුරිමානං තිණ්ණං යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙන, ඉතරස්ස තංකාලාභාවවසෙන ච. අහොසිකම්මස්ස හි කාලාතික්කමතොව තං වොහාරො.

By way of the time of ripening: in the present, immediately after, whenever it may be—thus, for the first three, according to their respectively defined times, and for the other, due to the absence of such a time. Indeed, the term 'defunct kamma' is used for it only because its time has elapsed.

53. පාකඨානවසෙනාති [Pg.172] පටිසන්ධියා විපච්චනභූමිවසෙන.

53. By way of the place of ripening: in terms of the ground of ripening for rebirth-linking.

54. ඉදානි අකුසලාදිකම්මානං කායකම්මද්වාරාදිවසෙන පවත්තිං, තංනිද්දෙසමුඛෙන ච තෙසං පාණාතිපාතාදිවසෙන දසවිධාදිභෙදඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ අකුසල’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. කායද්වාරෙ පවත්තං කම්මං කායකම්මං. එවං වචීකම්මාදීනි.

54. Now, to explain the occurrence of unwholesome kamma and so on by way of the body door, etc., and, by means of their exposition, to show their tenfold division as the taking of life, etc., the section beginning 'Herein, unwholesome...' is commenced. Kamma that occurs through the body door is bodily kamma. Likewise for verbal kamma and so on.

55. පාණස්ස සණිකං පතිතුං අදත්වා අතීව පාතනං පාණාතිපාතො. කායවාචාහි අදින්නස්ස ආදානං අදින්නාදානං. මෙථුනවීතික්කමසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මිච්ඡා චරණං කාමෙසු මිච්ඡාචාරො.

55. Not allowing life to fall gently, but causing it to fall excessively, is the taking of life (pāṇātipāta). Taking what is not given by means of body or speech is the taking of what is not given (adinnādāna). Wrong conduct in regard to sensual pleasures, known as transgression in sexual union, is sexual misconduct (kāmesu micchācāra).

තත්ථ පාණොති වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං. තස්මිං පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකප්පයොගසමුට්ඨාපිකා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. පරභණ්ඩෙ තථාසඤ්ඤිනො තදාදායකප්පයොගසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. අසද්ධම්මසෙවනවසෙන කායද්වාරප්පවත්තා අගන්තබ්බට්ඨානවීතික්කමචෙතනා කාමෙසුමිච්ඡාචාරො නාම. සුරාපානම්පි එත්ථෙව සඞ්ගය්හතීති වදන්ති රසසඞ්ඛාතෙසු කාමෙසු මිච්ඡාචාරභාවතො. කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ කායද්වාරෙති කායෙන අධිප්පායවිඤ්ඤාපනතො, සයඤ්ච කායෙන විඤ්ඤෙය්‍යත්තා කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ අභික්කමාදිජනකචිත්තජවායොධාත්වාධිකකලාපස්ස විකාරභූතෙ සන්ථම්භනාදීනං සහකාරීකාරණභූතෙ චොපනකායභාවතො, කම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ච කායද්වාරසඞ්ඛාතෙ කම්මද්වාරෙ.

Herein, 'pāṇa' conventionally means a being, but in the ultimate sense, the life faculty. The volition to kill, arising from an effort that severs the life faculty in a being perceived as a being, is the taking of life (pāṇātipāta). The volition to steal, arising from an effort to take that which is perceived as another's property, is the taking of what is not given (adinnādāna). The volition to transgress into a place that should not be gone to, occurring through the body door by way of engaging in wrong practice, is sexual misconduct (kāmesumicchācāra). Some say that the drinking of intoxicants is also included here, because it is misconduct in regard to sensual pleasures classified as tastes. The body door is so called because it is bodily intimation (kāyaviññatti); for intention is intimated by the body, and it is itself knowable through the body. It is a modification of the material group born of consciousness that generates advancing and so on, in which the air element is predominant; it is a cooperative cause for such things as stiffening; and because it is an instigating body and the portal for the occurrence of kamma, it is called the body door, the kamma door.

කිඤ්චාපි හි තංතංකම්මසහගතචිත්තුප්පාදෙනෙව සා විඤ්ඤත්ති ජනීයති. තථාපි තස්සා තථා පවත්තමානාය තංසමුට්ඨාපකකම්මස්ස කායකම්මාදිවොහාරො හොතීති සා තස්සෙව පවත්තිමුඛභාවෙන වත්තුං ලබ්භති. ‘‘කායද්වාරෙ වුත්තිතො’’ති [Pg.173] එත්තකෙයෙව වුත්තෙ ‘‘යදි එවං කම්මද්වාරවවත්ථානං න සියා. කායද්වාරෙ හි පවත්තං ‘කායකම්ම’න්ති වුච්චති, කායකම්මස්ස ච පවත්තිමුඛභූතං ‘කායද්වාර’න්ති. පාණාතිපාතාදිකං පන වාචාය ආණාපෙන්තස්ස කායකම්මං වචීද්වාරෙපි පවත්තතීති ද්වාරෙන කම්මවවත්ථානං න සියා, තථා මුසාවාදාදිං කායවිකාරෙන කරොන්තස්ස වචීකම්මං කායද්වාරෙපි පවත්තතීති කම්මෙන ද්වාරවවත්ථානම්පි න සියා’’ති අයං චොදනා පච්චුපට්ඨෙය්‍යාති බාහුල්ලවුත්තියා වවත්ථානං දස්සෙතුං ‘‘බාහුල්ලවුත්තිතො’’ති වුත්තං. කායකම්මඤ්හි කායද්වාරෙයෙව බහුලං පවත්තති, අප්පං වචීද්වාරෙ, තස්මා කායද්වාරෙයෙව බහුලං පවත්තනතො කායකම්මභාවො සිද්ධො වනචරකාදීනං වනචරකාදිභාවො විය. තථා කායකම්මමෙව යෙභුය්‍යෙන කායද්වාරෙ පවත්තති, න ඉතරානි, තස්මා කායකම්මස්ස යෙභුය්‍යෙන එත්ථෙව පවත්තනතො කායකම්මද්වාරභාවො සිද්ධො බ්‍රාහ්මණගාමාදීනං බ්‍රාහ්මණගාමාදිභාවො වියාති නත්ථි කම්මද්වාරවවත්ථානෙ කොචි විබන්ධොති අයමෙත්ථාධිප්පායො.

Although that intimation is produced by the arising of consciousness associated with that particular kamma, nevertheless, when it occurs in that way, the kamma that gives rise to it is called bodily kamma, etc., and thus it can be said to have that mode of occurrence as its basis. If it were merely said, "due to its functioning through the door of the body," then there would be no distinction of kamma by doors. For what functions through the door of the body is called "bodily kamma," and what serves as the basis for the functioning of bodily kamma is called "the door of the body." Moreover, when one commands another to kill, etc., through speech, bodily kamma also functions through the door of speech, so there would be no distinction of kamma by doors. Similarly, when one commits false speech, etc., through bodily gesture, verbal kamma also functions through the door of the body, so there would be no distinction of doors by kamma. This objection might arise. Therefore, to show the distinction based on predominance of occurrence, it is said, "due to predominance of occurrence." For bodily kamma mostly functions through the door of the body and only rarely through the door of speech. Thus, because it mostly functions through the door of the body, its nature as bodily kamma is established—just as the nature of forest-dwellers is established for forest-dwellers. Similarly, bodily kamma itself mostly functions through the door of the body, not the others. Therefore, because it predominantly functions here, its nature as the door of bodily kamma is established—just as the nature of a Brahmin village is established for a Brahmin village. Thus, there is no obstacle in distinguishing kamma by doors. This is the intended meaning here.

56. මුසාති අභූතං වත්ථු, තං තච්ඡතො වදන්ති එතෙනාති මුසාවාදො. පිසති සාමග්ගිං සඤ්චුණ්ණෙති වික්ඛිපති, පියභාවං සුඤ්ඤං කරොතීති වා පිසුණා. අත්තානම්පි පරම්පි ඵරුසං කරොති, කකචො විය ඛරසම්ඵස්සාති වා ඵරුසා. සං සුඛං, හිතඤ්ච ඵලති විසරති විනාසෙතීති සම්ඵං, අත්තනො, පරෙසඤ්ච අනුපකාරං යං කිඤ්චි, තං පලපති එතෙනාති සම්ඵප්පලාපො.

56. False speech (musāvāda) is so called because by it one speaks of an untrue matter as true. Slanderous speech (pisuṇā) is so called because it crushes, pulverizes, and scatters concord, or because it empties out affection. Harsh speech (pharusā) is so called because it makes both oneself and others harsh, or because its touch is rough, like a saw. Idle chatter (samphappalāpo) is so called because it splits apart, scatters, and destroys happiness and benefit; it is the chattering of whatever is unhelpful to oneself and others.

තත්ථ අභූතං වත්ථුං භූතතො පරං විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථා විඤ්ඤාපනප්පයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. සො පරස්ස අත්ථභෙදකරොව කම්මපථො හොති, ඉතරො [Pg.174] කම්මමෙව. පරෙසං භෙදකාමතාය, අත්තප්පියකාමතාය වා පරභෙදකරවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා සංකිලිට්ඨචෙතනා පිසුණවාචා, සාපි ද්වීසු භින්නෙසුයෙව කම්මපථො. පරස්ස මම්මච්ඡෙදකරවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා එකන්තඵරුසචෙතනා ඵරුසවාචා. න හි චිත්තසණ්හතාය සති ඵරුසවාචා නාම හොති. සීතාහරණාදිඅනත්ථවිඤ්ඤාපනප්පයොගසමුට්ඨාපිකා සංකිලිට්ඨචෙතනා සම්ඵප්පලාපො, සො පන පරෙහි තස්මිං අනත්ථෙ ගහිතෙයෙව කම්මපථො. වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීද්වාරෙති වාචාය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච වාචාය විඤ්ඤායතීති වචීවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ වචීභෙදකරප්පයොගසමුට්ඨාපකචිත්තසමුට්ඨානපථවීධාත්වාධිකකලාපස්ස විකාරභූතෙ චොපනවාචාභාවතො, කම්මානං පවත්තිමුඛභාවතො ච වචීද්වාරසඞ්ඛාතෙ කම්මද්වාරෙ. බාහුල්ලවුත්තිතොති ඉදං වුත්තනයමෙව.

Therein, false speech is the volition that arises from the effort to make another understand an untrue matter as true. That becomes a course of action only when it causes harm to another; otherwise, it is merely kamma. Slanderous speech is the defiled volition that arises from the effort of speech causing division among others, either due to the desire to create division or for one's own pleasure. That too becomes a course of action only when division occurs between two parties. Harsh speech is the utterly harsh volition that arises from the effort of speech that cuts another to the quick. Indeed, when there is gentleness of mind, there is no such thing as harsh speech. Idle chatter is the defiled volition that arises from the effort to communicate meaningless talk, such as conveying information about something useless like carrying water during the cold season. That becomes a course of action only when others grasp that meaninglessness. Through what is termed verbal intimation, which is the verbal door, one conveys meaning through speech, and one is understood through speech. Thus, what is termed the verbal door is also the door of kamma, because it is the arising of utterances—a modification of the earth element predominant in the kalāpas produced by the mind that gives rise to speech-causing effort—and because it serves as the gateway for the arising of kamma. The phrase 'due to predominance of occurrence' is to be understood in the manner already described.

57. පරසම්පත්තිං අභිමුඛං ඣායති ලොභවසෙන චින්තෙතීති අභිජ්ඣා. බ්‍යාපජ්ජති හිතසුඛං එතෙනාති බ්‍යාපාදො. මිච්ඡා විපරීතතො පස්සතීති මිච්ඡාදිට්ඨි.

57. Covetousness (abhijjhā) is so called because one contemplates another's prosperity, focusing on it, thinking through the influence of greed. Ill will (byāpādo) is so called because through it one harms welfare and happiness. Wrong view (micchādiṭṭhi) is so called because one sees wrongly, in a contrary way.

තත්ථ ‘‘අහො වත ඉදං මම සියා’’ති එවං පරභණ්ඩාභිජ්ඣායනං අභිජ්ඣා, සා පරභණ්ඩස්ස අත්තනො නාමනෙනෙව කම්මපථො හොති. ‘‘අහො වතායං සත්තො විනස්සෙය්‍යා’’ති එවං මනොපදොසො බ්‍යාපාදො. ‘‘නත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනා නයෙන විපරීතදස්සනං මිච්ඡාදිට්ඨි. එත්ථ පන නත්ථිකඅහෙතුකඅකිරියදිට්ඨීහියෙව කම්මපථභෙදො. ඉමෙසං පන අඞ්ගාදිවවත්ථානවසෙන පපඤ්චො තත්ථ තත්ථ (දී. නි. අට්ඨ. 1.8; ධ. ස. අට්ඨ. 1 අකුසලකම්මපථකථා; පාරා. අට්ඨ. 2.172) ආගතනයෙන දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤත්‍රාපි විඤ්ඤත්තියාති කායවචීවිඤ්ඤත්තිං විනාපි, තං අසමුට්ඨාපෙත්වාපීත්‍යත්ථො. විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකචිත්තසම්පයුත්තා චෙත්ථ අභිජ්ඣාදයො චෙතනාපක්ඛිකාව හොන්ති.

Therein, covetousness (abhijjhā) is such longing for others' possessions as, 'Oh, if only this were mine!' It becomes a course of action with regard to another's belongings by making them one's own. Ill will (byāpādo) is such malevolence of mind as, 'Oh, may this being perish!' Wrong view (micchādiṭṭhi) is such distorted seeing as, '[There is] no [merit in giving],' and so on. Here, however, the divisions of the course of action are specifically through nihilistic, causeless, and inactive views. The elaboration of these in terms of their constituent factors and so on should be understood according to the method found in various places (such as Dīgha Nikāya Aṭṭhakathā 1.8; Dhammasaṅgaṇī Aṭṭhakathā 1, discourse on unwholesome courses of action; and Pārājika Aṭṭhakathā 2.172). 'Even without intimation' means even without bodily or verbal intimation, that is, even without giving rise to it. Here, covetousness and the rest, when associated with a consciousness that produces intimation, are included on the side of volition.

58. දොසමූලෙන [Pg.175] ජායන්තීති සහජාතාදිපච්චයෙන දොසසඞ්ඛාතමූලෙන, දොසමූලකචිත්තෙන වා ජායන්ති, න ලොභමූලාදීහි. හසමානාපි හි රාජානො දොසචිත්තෙනෙව පාණවධං ආණාපෙන්ති, තථා ඵරුසවාචාබ්‍යාපාදෙසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. මිච්ඡාදස්සනස්ස අභිනිවිසිතබ්බවත්ථූසු ලොභපුබ්බඞ්ගමමෙව අභිනිවිසනතො ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි ච ලොභමූලෙනා’’ති. සෙසානි චත්තාරිපි ද්වීහි මූලෙහි සම්භවන්තීති යො තාව අභිමතං වත්ථුං, අනභිමතං වා අත්තබන්ධුපරිත්තාණාදිප්පයොජනං සන්ධාය හරති, තස්ස අදින්නාදානං ලොභමූලෙන හොති. වෙරනිය්‍යාතනත්ථං හරන්තස්ස දොසමූලෙන. නීතිපාඨකප්පමාණතො දුට්ඨනිග්ගහණත්ථං පරසන්තකං හරන්තානං රාජූනං, බ්‍රාහ්මණානඤ්ච ‘‘සබ්බමිදං බ්‍රාහ්මණානං රාජූහි දින්නං, තෙසං පන සබ්බදුබ්බලභාවෙන අඤ්ඤෙ පරිභුඤ්ජන්ති, අත්තසන්තකමෙව බ්‍රාහ්මණා පරිභුඤ්ජන්තී’’ත්‍යාදීනි වත්වා සකසඤ්ඤාය එවං යං කිඤ්චි හරන්තානං, කම්මඵලසම්බන්ධාපවාදීනඤ්ච මොහමූලෙන. එවං මුසාවාදාදීසුපි යථාරහං යොජෙතබ්බං.

58. They arise from the root of hatred—meaning they arise from the root called hatred through conditions like co-nascence, etc., or from a consciousness rooted in hatred, not from roots like greed, etc. For even laughing kings may order the killing of beings out of a mind of hatred. Similarly, this should be understood as appropriate in the case of harsh speech and ill will. Regarding wrong view, since adherence to objects of adherence is preceded by greed, it is said: 'Wrong view also has greed as its root.' The remaining four arise from two roots. For example, when someone steals either a desired object or an undesired one for purposes such as protecting one's relatives, that act of theft is rooted in greed. When one steals to inflict harm on an enemy, it is rooted in hatred. When kings or brahmins, in order to punish the wicked according to legal texts, take what belongs to another, or when those who deny the connection between actions and results take anything based on their own perception, claiming, 'All this was given to brahmins by kings, but due to their utter weakness, others enjoy it; brahmins are only enjoying what is their own,' and so on, it is rooted in delusion. Similarly, this should be applied as appropriate to false speech and the rest.

63. ඡසු ආරම්මණෙසු තිවිධකම්මවසෙන උප්පජ්ජමානම්පෙතං තිවිධනියමෙන උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘තථා දානසීලභාවනාවසෙනා’’ති. දසධා නිද්දිසියමානානං හි ද්වින්නං, පුන ද්වින්නං, තිණ්ණඤ්ච යථාක්කමං දානාදීසු තීස්වෙව සඞ්ගහො. කාරණං පනෙත්ථ පරතො වක්ඛාම. ඡළාරම්මණෙසු පන තිවිධකම්මද්වාරෙසු ච නෙසං පවත්තියොජනා අට්ඨකථාදීසු (ධ. ස. අට්ඨ. 156-159) ආගතනයෙන ගහෙතබ්බා.

63. Although this wholesome kamma arises in relation to the six objects by way of the three types of kamma, it also arises according to a threefold principle; hence it is said, 'Likewise, through giving, virtue, and meditation.' For of the ten items indicated, two, then again two, and three are included respectively in the three categories of giving and so on. The reason for this we shall explain later. The application of their occurrence to the six objects and the three doors of kamma should be understood according to the method found in the commentaries, such as the Dhammasaṅgaṇī Aṭṭhakathā (156-159).

65. දීයති එතෙනාති දානං, පරිච්චාගචෙතනා. එවං සෙසෙසුපි. සීලතීති සීලං, කායවචීකම්මානි සමාදහති, සම්මා ඨපෙතීත්‍යත්ථො, සීලයති වා උපධාරෙතීති සීලං[Pg.176], උපධාරණං පනෙත්ථ කුසලානං අධිට්ඨානභාවො. තථා හි වුත්තං ‘‘සීලෙ පතිට්ඨායා’’ත්‍යාදි (සං. නි. 1.23, 192). භාවෙති කුසලෙ ධම්මෙ ආසෙවති වඩ්ඪෙති එතායාති භාවනා. අපචායති පූජාවසෙන සාමීචිං කරොති එතෙනාති අපචායනං. තංතංකිච්චකරණෙ බ්‍යාවටස්ස භාවො වෙය්‍යාවච්චං. අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තා පත්ති දීයති එතෙනාති පත්තිදානං. පත්තිං අනුමොදති එතායාති පත්තානුමොදනා. ධම්මං සුණන්ති එතෙනාති ධම්මස්සවනං. ධම්මං දෙසෙන්ති එතායාති ධම්මදෙසනා. දිට්ඨියා උජුකරණං දිට්ඨිජුකම්මං.

65. Giving (dāna) is so called because by it one gives; it is the volition of relinquishing. Similarly for the rest. Virtue (sīla) is so called because it composes bodily and verbal actions, properly establishing them; this is the meaning. Alternatively, it means it supports or maintains. Here, virtue is the state of being a foundation, an establishment, of wholesome qualities. As it is said: 'Established in virtue,' etc. (Saṃyutta Nikāya 1.23, 192). Mental development (bhāvanā) is so called because by it one cultivates, frequents, and increases wholesome qualities. Respect (apacāyana) is so called because by it one performs proper conduct by way of reverence. Service (veyyāvacca) is the state of one engaged in doing various tasks. Sharing of merit (pattidāna) is so called because by it the merit produced in one's own continuity is given. Rejoicing in merit (pattānumodanā) is so called because by it one rejoices in merit. Listening to the Dhamma (dhammassavana) is so called because by it one listens to the Dhamma. Teaching the Dhamma (dhammadesanā) is so called because by it one teaches the Dhamma. Straightening one's view (diṭṭhijukamma) is the making of one's view straight.

තත්ථ සානුසයසන්තානවතො පරෙසං පූජානුග්ගහකාමතාය අත්තනො විජ්ජමානවත්ථුපරිච්චජනවසප්පවත්තචෙතනා දානං නාම, දානවත්ථුපරියෙසනවසෙන, දින්නස්ස සොමනස්සචිත්තෙන අනුස්සරණවසෙන ච පවත්තා පුබ්බපච්ඡාභාගචෙතනා එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡන්ති. එවං සෙසෙසුපි යථාරහං දට්ඨබ්බං. නිච්චසීලාදිවසෙන පඤ්ච, අට්ඨ, දස වා සීලානි සමාදියන්තස්ස, පරිපූරෙන්තස්ස, අසමාදියිත්වාපි සම්පත්තකායවචීදුච්චරිතතො විරමන්තස්ස, පබ්බජන්තස්ස, උපසම්පදමාළකෙ සංවරං සමාදියන්තස්ස, චතුපාරිසුද්ධිසීලං පරිපූරෙන්තස්ස ච පවත්තචෙතනා සීලං නාම. චත්තාලීසාය කම්මට්ඨානෙසු, ඛන්ධාදීසු ච භූමීසු පරිකම්මසම්මසනවසප්පවත්තා අප්පනං අප්පත්තා ගොත්‍රභුපරියොසානචෙතනා භාවනා නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිපරියාපුණනචෙතනාපි එත්ථෙව සමොධානං ගච්ඡති.

Therein, for one with a continuity of underlying tendencies, generosity (dāna) is the volition that arises from giving up one's own existing possessions out of a desire to honor and support others. The preceding and subsequent volitions that arise from seeking objects to give and from recollecting with a joyful mind what has been given, all converge here. The same should be understood accordingly in the remaining cases. Virtue (sīla) is the volition that arises for one who undertakes and fulfills the five, eight, or ten precepts regularly; for one who refrains from arisen bodily and verbal misconduct even without formally undertaking precepts; for one who goes forth; for one who takes up restraint in the ordination hall; and for one who perfects the fourfold purity of virtue. Mental development (bhāvanā) is the volition, ending in change-of-lineage, that arises from preliminary work and thorough investigation in the forty meditation subjects or in the aggregates and other grounds, which has not yet reached absorption. The volition to master blameless knowledge and other disciplines also converges here.

වයසා, ගුණෙහි ච ජෙට්ඨානං චීවරාදීසු පච්චාසාරහිතෙන අසංකිලිට්ඨජ්ඣාසයෙන පච්චුට්ඨානආසනාභිනීහාරාදිවිධිනා බහුමානකරණචෙතනා අපචායනං නාම. තෙසමෙව, ගිලානානඤ්ච යථාවුත්තජ්ඣාසයෙන තංතංකිච්චකරණචෙතනා වෙය්‍යාවච්චං නාම. අත්තනො සන්තානෙ නිබ්බත්තස්ස පුඤ්ඤස්ස පරෙහි [Pg.177] සාධාරණභාවං පච්චාසීසනචෙතනා පත්තිදානං නාම. පරෙහි දින්නස්ස, අදින්නස්සපි වා පුඤ්ඤස්ස මච්ඡෙරමලවිනිස්සටෙන චිත්තෙන අබ්භානුමොදනචෙතනා පත්තානුමොදනා නාම. එවමිමං ධම්මං සුත්වා තත්ථ වුත්තනයෙන පටිපජ්ජන්තො ‘‘ලොකියලොකුත්තරගුණවිසෙසස්ස භාගී භවිස්සාමි, බහුස්සුතො වා හුත්වා පරෙසං ධම්මදෙසනාදීහි අනුග්ගණ්හිස්සාමී’’ති එවං අත්තනො, පරෙසං වා හිතඵරණවසප්පවත්තෙන අසංකිලිට්ඨජ්ඣාසයෙන හිතූපදෙසසවනචෙතනා ධම්මස්සවනං නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිසවනචෙතනාපි එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛතාය යොනිසො මනසි කරොතො හිතූපදෙසචෙතනා ධම්මදෙසනා නාම, නිරවජ්ජවිජ්ජාදිඋපදිසනචෙතනාපි එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡති. ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තසම්මාදස්සනවසෙන දිට්ඨියා උජුකරණං දිට්ඨිජුකම්මං නාම.

Respect (apacāyana) is the volition to honor elders in age and virtues by rising, offering seats, and other such means, without expectation of robes and so forth, and with an undefiled mind. Service (veyyāvacca) is the volition to perform appropriate duties for those same elders and for the sick, with the aforementioned undefiled mindset. Sharing of merit (pattidāna) is the volition to wish that the merit generated in oneself may be shared by others. Rejoicing in merit (pattānumodanā) is the volition to approvingly rejoice in merit, whether given by others or not, with a mind free from the stain of stinginess. Having heard this teaching and practicing accordingly in the manner stated therein, one thinks, ‘I will partake in the distinction of worldly and supramundane virtues, or, becoming learned, I will support others through teaching the Dhamma and so forth.’ Thus, the volition to listen to beneficial teachings with an undefiled mind, motivated by the welfare of oneself and others, is called listening to the Dhamma (dhammassavana). Here, the volition to listen to blameless arts and sciences and the like is also included. Teaching the Dhamma (dhammadesanā) is the volition to instruct for benefit, reflecting wisely without concern for gain or honor. Here, the volition to teach blameless arts and sciences and the like is also included. Rectifying view (diṭṭhijukamma) is the act of making one’s view upright through right view, in ways that begin with ‘There is what is given,’ and so forth.

යදි එවං ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදස්ස දිට්ඨිජුකම්මපුඤ්ඤකිරියභාවො න ලබ්භතීති? නො න ලබ්භති පුරිමපච්ඡිමචෙතනානම්පි තංතංපුඤ්ඤකිරියාස්වෙව සඞ්ගණ්හනතො. කිඤ්චාපි හි උජුකරණවෙලායං ඤාණසම්පයුත්තමෙව චිත්තං හොති, පුරිමපච්ඡාභාගෙ පන ඤාණවිප්පයුත්තම්පි සම්භවතීති තස්සපි දිට්ඨිජුකම්මභාවො උපපජ්ජතීති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

If this is so, is it not possible for a consciousness-moment dissociated from knowledge to be a meritorious action of rectifying view? No, it is not impossible, because the preceding and succeeding volitions are also included in those very meritorious actions. For although at the moment of straightening the view, the consciousness is indeed associated with knowledge, in the preceding and succeeding stages, consciousness dissociated from knowledge is also possible. Therefore, even that can be considered a rectifying of view. Enough of this excessive elaboration.

ඉමෙසු පන දසසු පත්තිදානානුමොදනා දානෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති තංසභාවත්තා. දානම්පි හි ඉස්සාමච්ඡෙරානං පටිපක්ඛං, එතෙපි. තස්මා සමානප්පටිපක්ඛතාය එකලක්ඛණත්තා තෙ දානමයපුඤ්ඤකිරියවත්ථුම්හි සඞ්ගය්හන්ති. අපචායනවෙය්‍යාවච්චාසීලමයපුඤ්ඤෙව සඞ්ගය්හන්ති චාරිත්තසීලභාවතො. දෙසනාසවනදිට්ඨිජුකා පන කුසලධම්මාසෙවනභාවතො භාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති (දී. නි. ටී. 3.305) ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘දෙසෙන්තො, සුණන්තො ච දෙසනානුසාරෙන ඤාණං [Pg.178] පෙසෙත්වා ලක්ඛණානි පටිවිජ්ඣ පටිවිජ්ඣ දෙසෙති, සුණාති ච, තානි ච දෙසනාසවනානි පටිවෙධමෙවාහරන්තීති දෙසනාසවනාභාවනාමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තී’’ති වදන්ති. ධම්මදානසභාවතො දෙසනා දානමයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීතිපි සක්කා වත්තුං. තථා හි වුත්තං ‘‘සබ්බදානං ධම්මදානං ජිනාතී’’ති (ධ. ප. 354). තථා දිට්ඨිජුකම්මං සබ්බත්ථාපි සබ්බෙසං නියමනලක්ඛණත්තා. දානාදීසු හි යං කිඤ්චි ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනයප්පවත්තාය සම්මාදිට්ඨියා විසොධිතං මහප්ඵලං හොති මහානිසංසං, එවඤ්ච කත්වා දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 3.305; ධ. ස. අට්ඨ. 156-159 පුඤ්ඤාකිරියවත්ථාදිකථා) ‘‘දිට්ඨිජුකම්මං සබ්බෙසං නියමලක්ඛණ’’න්ති වුත්තං. එවං දානසීලභාවනාවසෙන තීසු ඉතරෙසං සඞ්ගණ්හනතො සඞ්ඛෙපතො තිවිධමෙව පුඤ්ඤකිරියවත්ථු හොතීති දට්ඨබ්බං, තථා චෙව ආචරියෙන හෙට්ඨා දස්සිතං.

Among these ten, sharing merit and rejoicing in merit are included under giving, because of their having a similar nature. For giving is the antidote to envy and stinginess, and so are these. Therefore, because they share the same antidotal quality and a single characteristic, they are grouped under the basis of meritorious action through giving. Respect and service are included under virtue, as they pertain to virtue as conduct. Teaching, listening, and rectifying view, however, because they involve the cultivation of wholesome qualities, are included under the basis of meritorious action through mental development—so said the venerable Ācariya Dhammapāla in the sub-commentary to the Dīgha Nikāya. Others, however, say: "One who teaches, and one who listens, by directing wisdom in accordance with the teaching, penetrates the characteristics again and again—thus teaching and listening bring about realization. Therefore, teaching and listening are included under the basis of meritorious action through mental development." Moreover, because teaching is essentially the gift of Dhamma, it can also be said to be included under the basis of meritorious action through giving. As it is said: "The gift of Dhamma surpasses all gifts" (Dhammapada 354). Similarly, rectifying view has the defining characteristic of regulating all meritorious actions in all cases for everyone. For in giving and the like, whatever is purified by right view—arising from the consideration "there is what is given," etc.—becomes greatly fruitful and of great benefit. Thus, it is stated in the commentary to the Dīgha Nikāya: "Rectifying view has the defining characteristic of regulating all meritorious actions." Thus, it should be understood that, because the others are included in these three—giving, virtue, and mental development—the bases of meritorious action are threefold in brief, just as the teacher has previously shown.

67. මනොකම්මමෙව විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තාභාවෙන කායද්වාරාදීසු අප්පවත්තනතො. තඤ්ච රූපාවචරකුසලං භාවනාමයං දානාදිවසෙන අප්පවත්තනතො. අප්පනාප්පත්තං පුබ්බභාගප්පවත්තානං කාමාවචරභාවතො. ඣානඞ්ගභෙදෙනාති පටිපදාදිභෙදතො අනෙකවිධත්තෙපි අඞ්ගාතික්කමවසෙන නිබ්බත්තජ්ඣානඞ්ගභෙදතො පඤ්චවිධං හොති.

67. It is only mental action, because it does not proceed through the body door and so forth, due to its inability to produce intimation. And that form-sphere wholesome action, being of the nature of mental development, does not proceed in the manner of giving and so forth. It has not attained absorption, because the preliminary activities are of the sense sphere. Though it is of many kinds by way of the division of paths of practice and so forth, it is fivefold by way of the division of jhāna factors produced by the overcoming of preceding factors.

68. ආරම්මණභෙදෙනාති කසිණුග්ඝාටිමාකාසං, ආකාසවිසයං මනො, තදභාවො, තදාලම්බං විඤ්ඤාණන්ති චතුබ්බිධන්ති ඉමෙසං චතුන්නං ආරම්මණානං භෙදෙන.

68. By way of object, it is fourfold: the space produced by removing the kasiṇa, the mind with space as its object, the absence of that, and the consciousness with that as its object. Thus, it is divided by way of these four objects.

69. එත්ථාති ඉමෙසු පාකට්ඨානවසෙන චතුබ්බිධෙසු කම්මෙසු. උද්ධච්චරහිතන්ති උද්ධච්චසහගතචෙතනාරහිතං එකාදසවිධං අකුසලකම්මං. කිං පනෙත්ථ කාරණං අධිමොක්ඛවිරහෙන සබ්බදුබ්බලම්පි විචිකිච්ඡාසහගතං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති, අධිමොක්ඛසම්පයොගෙන තතො බලවන්තම්පි උද්ධච්චසහගතං නාකඩ්ඪතීති[Pg.179]? පටිසන්ධිදානසභාවාභාවතො. බලවං ආකඩ්ඪති, දුබ්බලං නාකඩ්ඪතීති හි අයං විචාරණා පටිසන්ධිදානසභාවෙසුයෙව. යස්ස පන පටිසන්ධිදානසභාවොයෙව නත්ථි, න තස්ස බලවභාවො පටිසන්ධිආකඩ්ඪනෙ කාරණං.

69. “Here” refers to these four types of kamma by way of their prominence. “Free from restlessness” means the eleven types of unwholesome kamma devoid of volition accompanied by restlessness. What is the reason here that although doubt-accompanied kamma is the weakest of all due to the absence of resolution, it still draws rebirth-linking, whereas stronger kamma accompanied by restlessness, even with its association with resolution, does not draw rebirth-linking? It is due to the absence of the nature of giving rebirth-linking. For the consideration that strong kamma draws rebirth-linking while weak kamma does not, applies only to those things that inherently possess the nature to give rebirth-linking. But for that which lacks even the inherent nature to give rebirth-linking, its strength is not a reason for drawing rebirth-linking.

කථං පනෙතං විඤ්ඤාතබ්බං උද්ධච්චසහගතස්ස පටිසන්ධිදානසභාවො නත්ථීති? දස්සනෙනපහාතබ්බෙසු අනාගතත්තා. තිවිධා හි අකුසලා දස්සනෙන පහාතබ්බා, භාවනාය පහාතබ්බා, සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සියා භාවනාය පහාතබ්බාති. තත්ථ දිට්ඨිසහගතවිචිකිච්ඡාසහගතචිත්තුප්පාදා දස්සනෙන පහාතබ්බා නාම පඨමං නිබ්බානදස්සනවසෙන ‘‘දස්සන’’න්ති ලද්ධනාමෙන සොතාපත්තිමග්ගෙන පහාතබ්බත්තා. උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදො භාවනාය පහාතබ්බො නාම අග්ගමග්ගෙන පහාතබ්බත්තා. උපරිමග්ගත්තයඤ්හි පඨමමග්ගෙන දිට්ඨනිබ්බානෙ භාවනාවසෙන පවත්තනතො ‘‘භාවනා’’ති වුච්චති. දිට්ඨිවිප්පයුත්තදොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදා පන සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සියා භාවනාය පහාතබ්බා තෙසං අපායනිබ්බත්තකාවත්ථාය පඨමමග්ගෙන, සෙසබහලාබහලාවත්ථාය උපරිමග්ගෙහි පහීයමානත්තා. තත්ථ සියා දස්සනෙන පහාතබ්බම්පි දස්සනෙන පහාතබ්බසාමඤ්ඤෙන ඉධ ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බ’’න්ති වොහරන්ති.

How, then, is it to be understood that consciousness accompanied by restlessness has no nature of giving rebirth-linking? Because it is not included among those to be abandoned by vision. For unwholesome states are of three kinds: to be abandoned by vision, to be abandoned by development, and those that may be abandoned either by vision or by development. Of these, consciousness accompanied by views or accompanied by doubt is called "to be abandoned by vision" because it is to be abandoned by the path of stream-entry, which has the name "vision" because of first seeing Nibbāna. Consciousness accompanied by restlessness is called "to be abandoned by development" because it is to be abandoned by the highest path. For the three higher paths are called "development," since they proceed by way of developing in what was first seen as Nibbāna by the initial path. But consciousness accompanied by displeasure dissociated from views may be abandoned either by vision or by development, because, when it is of a nature to produce woeful states, it is abandoned by the first path; but when it is of a remaining coarse or subtle nature, it is abandoned by the higher paths. Here, even what may be abandoned by vision is spoken of as "to be abandoned by vision" by way of the common characteristic of being abandoned by vision.

යදි ච උද්ධච්චසහගතං පටිසන්ධිං දදෙය්‍ය, තදා අකුසලපටිසන්ධියා සුගතියං අසම්භවතො අපායෙස්වෙව දදෙය්‍ය. අපායගමනීයඤ්ච අවස්සං දස්සනෙන පහාතබ්බං සියා. ඉතරථා අපායගමනීයස්ස අප්පහීනත්තා සෙක්ඛානං අපායුප්පත්ති ආපජ්ජති, න ච පනෙතං යුත්තං ‘‘චතූහපායෙහි ච විප්පමුත්තො (ඛු. පා. 6.11; සු. නි. 234), අවිනිපාතධම්මො’’ති (පාරා. 21; සං. නි. 5.998) ආදිවචනෙහි සහ විරුජ්ඣනතො. සති ච පනෙතස්ස දස්සනෙන පහාතබ්බභාවෙ ‘‘සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා’’ති ඉමස්ස විභඞ්ගෙ වත්තබ්බං සියා, න ච පනෙතං වුත්තන්ති[Pg.180]. අථ සියා ‘‘අපායගාමිනියො රාගො දොසො මොහො තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’’ති එවං දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු වුත්තත්තා උද්ධච්චසහගතචෙතනාය තත්ථ සඞ්ගහො සක්කා වත්තුන්ති. තං න, තස්ස එකන්තතො භාවනාය පහාතබ්බභාවෙන වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘කතමෙ ධම්මා භාවනාය පහාතබ්බා? උද්ධච්චසහගතො චිත්තුප්පාදො’’ති (ධ. ස. 1406), තස්මා දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු අවචනං ඉමස්ස පටිසන්ධිදානාභාවං සාධෙති. නනු ච පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ –

If, however, consciousness accompanied by restlessness were to give rebirth-linking, then, since an unwholesome rebirth-linking is impossible in a fortunate realm, it would only give it in the realms of misery. And what leads to the realms of misery must certainly be abandoned by vision. Otherwise, because what leads to the realms of misery is not abandoned, even trainees would be subject to rebirth in the realms of misery. But this is not fitting, because it contradicts statements such as, 'He is freed from the four states of deprivation (Khp. 6; Sn. 229), his nature is not to fall into states of woe' (SA 5.345). Moreover, if it were the case that this is to be abandoned by vision, the Vibhaṅga should have stated, 'It may be abandoned by vision,' but this was not said. Now, it might be argued that since it is said that 'lust, hatred, delusion, and the defilements associated with them which share the same basis lead to the realms of misery and are to be abandoned by vision,' volition accompanied by restlessness could be included there. But this is not so, because it is explicitly stated that it must be abandoned solely through development. For it is said: 'Which things are to be abandoned by development? The arising of consciousness accompanied by restlessness' (Dhs. §1009). Therefore, the absence of mention among what is to be abandoned by vision proves its inability to give rebirth-linking. But in the Vibhaṅga—

‘‘යස්මිං සමයෙ අකුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති උපෙක්ඛාසහගතං උද්ධච්චසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා, යං යං වා පනාරබ්භ තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොති, ඉමෙ ධම්මා අකුසලා. ඉමෙසු ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 730-731) –

“At the time when an unwholesome mind arises, accompanied by equanimity and associated with restlessness, having a form as its object…or…having a mental object as its object, or whatever it may take as its object—at that time, there is contact…and non-distraction. These phenomena are unwholesome. Knowledge concerning these phenomena is the discrimination of phenomena (dhammapaṭisambhidā). Knowledge concerning their result is the discrimination of meaning (atthapaṭisambhidā).”

එවං උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදං උද්ධරිත්වා තස්ස විපාකොපි උද්ධටොති කථමස්ස පටිසන්ධිදානාභාවො සම්පටිච්ඡිතබ්බොති? නායං පටිසන්ධිදානං සන්ධාය උද්ධටො. අථ ඛො පවත්තිවිපාකං සන්ධාය. පට්ඨානෙ පන –

Having cited the arising of consciousness accompanied by restlessness, and its result also being cited, how should its inability to give rebirth-linking be accepted? This is not cited with reference to giving rebirth-linking. Rather, it is cited with reference to the result in the course of existence. But in the Paṭṭhāna—

‘‘සහජාතා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො, නානාක්ඛණිකා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා විපාකානං ඛන්ධානං, කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.8.89) –

“Co-arisen volition to be abandoned by vision, for mind-originated forms, is related by way of kamma-condition. Non-simultaneous volition to be abandoned by vision, for resultant aggregates, and for kamma-born materiality, is related by way of kamma-condition.” (Paṭṭh. 1.1.8)

දස්සනෙන පහාතබ්බචෙතනාය එව සහජාතනානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවං උද්ධරිත්වා ‘‘සහජාතා භාවනාය පහාතබ්බා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති [Pg.181] (පට්ඨා. 2.8.89) භාවනාය පහාතබ්බචෙතනාය සහජාතකම්මපච්චයභාවොව උද්ධටො, න පන නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො, න ච නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයං විනා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනං අත්ථි, තස්මා නත්ථි තස්ස සබ්බථාපි පටිසන්ධිදානන්ති. යං පනෙකෙ වදන්ති ‘‘උද්ධච්චචෙතනා උභයවිපාකම්පි න දෙති පට්ඨානෙ නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා’’ති, තං තෙසං මතිමත්තං පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ උද්ධච්චසහගතානම්පි පවත්තිවිපාකස්ස උද්ධටත්තා, පට්ඨානෙ ච පටිසන්ධිවිපාකභාවමෙව සන්ධාය නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. යදි හි පවත්තිවිපාකං සන්ධාය නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො වුච්චෙය්‍ය, තදා පටිසන්ධිවිපාකම්පිස්ස මඤ්ඤෙය්‍යුන්ති ලබ්භමානස්සපි පවත්තිවිපාකස්ස වසෙන නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො න වුත්තො, තස්මා න සක්කා තස්ස පවත්තිවිපාකං නිවාරෙතුං. තෙනාහ ‘‘පවත්තියං පනා’’ත්‍යාදි. ආචරියබුද්ධමිත්තාදයො පන අත්ථි උද්ධච්චසහගතං භාවනාය පහාතබ්බම්පි. අත්ථි න භාවනාය පහාතබ්බම්පි, තෙසු භාවනාය පහාතබ්බං සෙක්ඛසන්තානප්පවත්තං, ඉතරං පුථුජ්ජනසන්තානප්පවත්තං, ඵලදානඤ්ච පුථුජ්ජනසන්තානප්පවත්තස්සෙව න ඉතරස්සාති එවං උද්ධච්චසහගතං ද්විධා විභජිත්වා එකස්ස උභයවිපාකදානං, එකස්ස සබ්බථාපි විපාකාභාවං වණ්ණෙන්ති. යො පනෙත්ථ තෙසං විනිච්ඡයො, යඤ්ච තස්ස නිරාකරණං, යඤ්ච සබ්බථාපි විපාකාභාවවාදීනං මතපටික්ඛෙපනං ඉධ අවුත්තං, තං සබ්බං පරමත්ථමඤ්ජූසාදීසු, විසෙසතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියා නාම අභිධම්මාවතාරසංවණ්ණනායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

Having singled out the co-arisen and non-simultaneous kamma-condition aspect from the volition to be abandoned by vision, it is stated: “Co-arisen volition to be abandoned by development, for mind-originated forms, is related by way of kamma-condition” (Paṭṭh. 1.1.8). Only the co-arisen kamma-condition aspect of volition to be abandoned by development is singled out, not the non-simultaneous kamma-condition aspect. Moreover, without the non-simultaneous kamma-condition, there is no drawing in of rebirth-linking. Therefore, it does not provide rebirth-linking in any way. However, some say: “Volition accompanied by restlessness gives neither kind of result because the non-simultaneous kamma-condition aspect is not singled out in the Paṭṭhāna.” This is merely their opinion, for in the Vibhaṅga, the result in the course of existence of what is accompanied by restlessness is indeed singled out, and in the Paṭṭhāna, the non-singling out of the non-simultaneous kamma-condition aspect is only with reference to the rebirth-linking result. If the non-simultaneous kamma-condition aspect were spoken of with reference to the result in the course of existence, then one might assume it also applies to the rebirth-linking result. But even though the result in the course of existence is obtainable, the non-simultaneous kamma-condition aspect is not stated in relation to it. Therefore, it is not possible to deny its result in the course of existence. Hence, it is said: “But in the course of existence…” etc. Teachers like Ācariya Buddhamitta, however, hold that there is that which is accompanied by restlessness that is to be abandoned by development, and there is also that which is not to be abandoned by development. Among these, the one to be abandoned by development occurs in the continuum of a trainee, while the other occurs in the continuum of an ordinary person. Moreover, the giving of results applies only to that which occurs in the continuum of an ordinary person, not the other. Thus, having divided what is accompanied by restlessness into two, they describe one as giving both kinds of result and the other as giving no result at all. Whatever their determination here, and its refutation, and the rejection of the view of those who claim there is no result at all, which is not stated here—all this should be understood according to the method explained in works like the Paramatthamañjūsā and especially in the Abhidhammatthavikāsinī, the commentary on the Abhidhammāvatāra.

සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙති සුගතිදුග්ගතිවසෙන සබ්බස්මිම්පි කාමලොකෙ. යථාරහන්ති ද්වාරාරම්මණානුරූපං. අපායෙසුපි යං නාගසුපණ්ණාදීනං මහාසම්පත්තිවිසයං විපාකවිඤ්ඤාණං, යඤ්ච නිරයවාසීනං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරදස්සනාදීසු උප්පජ්ජති විපාකවිඤ්ඤාණං[Pg.182], තං කුසලකම්මස්සෙව ඵලං. න හි අකුසලස්ස ඉට්ඨවිපාකො සම්භවති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං අකුසලස්ස කම්මස්ස ඉට්ඨො කන්තො විපාකො සංවිජ්ජතී’’ති (ම. නි. 3.131; අ. නි. 1.284-286; විභ. 809), තස්මා කුසලකම්මං අපායෙසුපි අහෙතුකවිපාකානි ජනෙති. අඤ්ඤභූමිකස්ස ච කම්මස්ස අඤ්ඤභූමිකවිපාකාභාවතො කාමවිරාගභාවනාය කාමතණ්හාවිසයවිඤ්ඤාණුප්පාදනායොගතො එකන්තසදිසවිපාකත්තා ච මහග්ගතානුත්තරකුසලානං රූපාවචරකම්මෙන අහෙතුකවිපාකුප්පත්තියා අභාවතො රූපලොකෙපි යථාරහං රූපාදිවිසයානි තානි අභිනිප්ඵාදෙතීති වුත්තං ‘‘සබ්බත්ථාපි කාමලොකෙ’’ත්‍යාදි.

“In all realms of the sense-sphere” means in the entire sense-sphere, according to whether it is a good or bad destination. “As is appropriate” means in accordance with the doors and objects. In the woeful states too, the resultant consciousness that is the domain of great prosperity for nāgas and supaṇṇas, and the resultant consciousness that arises for hell-dwellers upon seeing the great Elder Moggallāna and the like, is the fruit of wholesome kamma alone. For unwholesome kamma cannot have a desirable result. For it was said, “This is impossible, monks, there is no chance that unwholesome kamma should have a desirable, pleasing result” (MN 115; AN 1.284-286; Vb. §809). Therefore, wholesome kamma produces rootless results even in the woeful states. And because kamma pertaining to one plane does not have results in another plane, and because cultivating dispassion for sensual pleasure is not conducive to the arising of consciousness related to sense-craving, and because the results are entirely similar to their cause, and because for sublime and supramundane wholesome states there is no arising of rootless results by means of form-sphere kamma, it is said that in the form realm too, as is fitting, they produce those results related to objects such as forms and so on. This is what is meant by “in all realms of the sense-sphere,” etc.

71. එවං පන විපච්චන්තං කම්මං සොළසකද්වාදසකඅට්ඨකවසෙන තිධා විපච්චතීති දස්සෙතුං ‘‘තත්ථාපි’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථාපීති එවං විපච්චමානෙපි කුසලකම්මෙ. උක්කට්ඨන්ති කුසලපරිවාරලාභතො, පච්ඡා ආසෙවනප්පවත්තියා වා විසිට්ඨං. යඤ්හි කම්මං අත්තනො පවත්තිකාලෙ පුරිමපච්ඡාභාගප්පවත්තෙහි කුසලකම්මෙහි පරිවාරිතං, පච්ඡා වා ආසෙවනලාභෙන සමුදාචිණ්ණං. තං උක්කට්ඨං. යං පන කරණකාලෙ අකුසලකම්මෙහි පරිවාරිතං, පච්ඡා වා ‘‘දුක්කටමෙතං මයා’’ති විප්පටිසාරුප්පාදනෙන පරිභාවිතං, තං ඔමකන්ති දට්ඨබ්බං.

71. However, to show how this ripening kamma ripens in three ways—as sixteenfold, twelvefold, and eightfold—the phrase “tatthāpi” (even there) is used. “Even there” means in wholesome kamma ripening in this way. “Superior” (ukkaṭṭha) means distinguished by obtaining a surrounding of wholesome kamma, or by the subsequent occurrence of repetition. For that kamma which, at the time of its occurrence, is surrounded by wholesome deeds occurring before and after, or which is reinforced afterward by the habit of repetition—that is superior. But that which, at the time of its performance, is surrounded by unwholesome deeds, or which is later tainted by the arising of regret, thinking, “This was badly done by me”—that should be regarded as inferior (omaka).

පටිසන්ධින්ති එකමෙව පටිසන්ධිං. න හි එකෙන කම්මෙන අනෙකාසු ජාතීසු පටිසන්ධි හොති, පවත්තිවිපාකො පන ජාතිසතෙපි ජාතිසහස්සෙපි හොති. යථාහ ‘‘තිරච්ඡානගතෙ දානං දත්වා සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති (ම. නි. 3.379). යස්මා පනෙත්ථ ඤාණං ජච්චන්ධාදිවිපත්තිනිමිත්තස්ස මොහස්ස, සබ්බාකුසලස්සෙව වා පටිපක්ඛං, තස්මා තංසම්පයුත්තං කම්මං ජච්චන්ධාදිවිපත්තිපච්චයං න හොතීති තිහෙතුකං අතිදුබ්බලම්පි සමානං [Pg.183] දුහෙතුකපටිසන්ධිමෙව ආකඩ්ඪති, නාහෙතුකං. දුහෙතුකඤ්ච කම්මං ඤාණසම්පයොගාභාවතො ඤාණඵලුප්පාදනෙ අසමත්ථං, යථා තං අලොභසම්පයොගාභාවතො අලොභඵලුප්පාදනෙ අසමත්ථං අකුසලකම්මන්ති තං අතිඋක්කට්ඨම්පි සමානං දුහෙතුකමෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති, න තිහෙතුකන්ති වුත්තං ‘‘තිහෙතුකමොමකං දුහෙතුකමුක්කට්ඨඤ්චා’’ත්‍යාදි.

“Rebirth-linking” means a single instance of rebirth-linking. Indeed, one kamma does not produce rebirth-linking in multiple existences, but the result in the course of existence may continue for a hundred or a thousand lifetimes. As it is said: “Having given a gift to an animal, one may expect a reward a hundredfold” (MN 3.379). Moreover, since in this case knowledge is the antidote to delusion—the cause of defects like being born blind—or indeed to all that is unwholesome, kamma associated with it does not become a condition for defects like being born blind. Therefore, even a very weak three-rooted kamma draws only a two-rooted rebirth-linking, not a rootless one. And a two-rooted kamma, due to its lack of association with knowledge, is incapable of producing a knowledge-result—just as an unwholesome kamma, lacking association with non-greed, is incapable of producing a non-greed result. Thus, even a very superior two-rooted kamma draws only a two-rooted rebirth-linking, not a three-rooted one. This is what is meant by the statement: “an inferior three-rooted (kamma) and a superior two-rooted (kamma),” and so on.

එත්ථ සියා – යථා පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණසම්පයුත්තෙ අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති (පටි. ම. 1.231) කුසලස්ස කම්මස්ස ජවනක්ඛණෙ තිණ්ණං, නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං, පටිසන්ධික්ඛණෙ තිණ්ණඤ්ච හෙතූනං වසෙන අට්ඨන්නං හෙතූනං පච්චයා ඤාණසම්පයුත්තූපපත්ති, තථා ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති (පටි. ම. 1.233) ජවනක්ඛණෙ ද්වින්නං, නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං, පටිසන්ධික්ඛණෙ ද්වින්නඤ්ච හෙතූනං වසෙන ඡන්නං හෙතූනං පච්චයා ඤාණවිප්පයුත්තූපපත්ති වුත්තා, එවං ‘‘ගතිසම්පත්තියා ඤාණවිප්පයුත්තෙ සත්තන්නං හෙතූනං පච්චයා උපපත්ති හොතී’’ති තිහෙතුකකම්මෙන දුහෙතුකපටිසන්ධියා අවුත්තත්තා නත්ථි තිහෙතුකස්ස දුහෙතුකපටිසන්ධිආකඩ්ඪනන්ති? නයිදමෙවං දුහෙතුකොමකකම්මෙන අහෙතුකපටිසන්ධියා විය තිහෙතුකොමකකම්මෙන සාමත්ථියානුරූපතො දුහෙතුකපටිසන්ධියාව දාතබ්බත්තා, කම්මසරික්ඛකවිපාකදස්සත්ථං පන මහාථෙරෙන සාවසෙසො පාඨො කතො. ඉතරථා ‘‘චතුන්නං හෙතූනං පච්චයා’’ති වචනාභාවතො දුහෙතුකකම්මෙන අහෙතුකූපපත්තියාපිඅභාවො ආපජ්ජති, තස්මා යථා සුගතියං ජච්චන්ධබධිරාදිවිපත්තියා අහෙතුකූපපත්තිං වජ්ජෙත්වා ගතිසම්පත්තියා සහෙතුකූපපත්තිදස්සනත්ථං දුහෙතුකූපපත්ති එව උද්ධටා, න අහෙතුකූපපත්ති, එවං කම්මසරික්ඛකවිපාකදස්සනත්ථං තිහෙතුකකම්මෙන [Pg.184] තිහෙතුකූපපත්ති එව උද්ධටා, න දුහෙතුකූපපත්ති, න පන අලබ්භනතොති දට්ඨබ්බං.

Here it may be said—as in the Paṭisambhidāmagga: “For a fortunate rebirth associated with knowledge, rebirth occurs conditioned by eight roots” (Paṭi. Ma. 1.231): at the moment of impulsion of a wholesome kamma, three roots; at the moment of registration, two roots; and at the moment of rebirth-linking, three roots—thus, through the agency of eight roots, rebirth associated with knowledge is described. Similarly, “For a fortunate rebirth dissociated from knowledge, rebirth occurs conditioned by six roots” (Paṭi. Ma. 1.233): at the moment of impulsion, two roots; at the moment of registration, two roots; and at the moment of rebirth-linking, two roots—thus, through the agency of six roots, rebirth dissociated from knowledge is described. Thus, since it is not stated that “For a fortunate rebirth dissociated from knowledge, rebirth occurs conditioned by seven roots,” and since a two-rooted rebirth-linking by a three-rooted kamma is not stated, is there no drawing in of a two-rooted rebirth-linking by a three-rooted kamma? This is not so, because just as a rootless rebirth-linking is produced by an inferior two-rooted kamma, similarly, a two-rooted rebirth-linking must be given by an inferior three-rooted kamma in accordance with its capacity. However, to show the result corresponding to the kamma, the Great Elder made a statement with omissions. Otherwise, due to the absence of a statement like “conditioned by four roots,” even the absence of a rootless rebirth resulting from a two-rooted kamma would follow. Therefore, just as in a good destination, to exclude a rootless rebirth due to defects like being born blind and deaf and to show a rooted rebirth for a fortunate destiny, only a two-rooted rebirth is singled out, not a rootless rebirth; similarly, to show the result corresponding to the kamma, only a three-rooted rebirth by a three-rooted kamma is singled out, not a two-rooted rebirth. However, it should be understood as not unobtainable.

74. එවං එකාය චෙතනාය සොළස විපාකානි එත්ථෙව ද්වාදසකමග්ගො අහෙතුකට්ඨකම්පීති පවත්තස්ස තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදස්ස වසෙන විපාකප්පවත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි එකාය චෙතනාය ද්වාදස විපාකානි එත්ථෙව දසකමග්ගො අහෙතුකට්ඨකම්පීති ආගතස්ස මොරවාපීවාසීමහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරවාදස්සපි වසෙන දස්සෙතුං අසඞ්ඛාරං සසඞ්ඛාරවිපාකානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යථා මුඛෙ චලිතෙ ආදාසතලෙ මුඛනිමිත්තං චලති, එවං අසඞ්ඛාරකුසලස්ස අසඞ්ඛාරවිපාකොව හොති, න සසඞ්ඛාරොති එවං ආගමනතොව සඞ්ඛාරභෙදොති අයමෙත්ථාධිප්පායො. යස්මා පන විපාකස්ස සඞ්ඛාරභෙදො පච්චයවසෙන ඉච්ඡිතො, න කම්මවසෙන, තස්මා එස කෙචිවාදො කතො.

74. Thus, having shown the arising of results according to the tradition of the Elder Cūḷanāga of the Tipiṭaka, which holds that from one volition there are sixteen results, and in this context also the twelvefold and the rootless eightfold; now, to also show it according to the tradition of the Elder Mahādhammarakkhita of Moravāpi, which holds that from one volition there are twelve results, and in this context also the tenfold and the rootless eightfold, the phrase beginning with “unprompted and prompted results” is stated. Just as when the face moves, the reflection of the face moves in the mirror, so an unprompted wholesome kamma has only an unprompted result, not a prompted one. Thus, the meaning here is that the distinction of prompting is from the very origin. But since the distinction of prompting for the result is intended to be based on conditions, not on kamma, this is presented as the view of some.

තෙසන්ති තෙසං එවංවාදීනං. යථාක්කමන්ති තිහෙතුකුක්කට්ඨාදීනං අනුක්කමෙන. ද්වාදස විපාකානීති තිහෙතුකුක්කට්ඨඅසඞ්ඛාරිකසසඞ්ඛාරිකකම්මස්ස වසෙන යථාක්කමං සසඞ්ඛාරිකචතුක්කවජ්ජිතානි, අසඞ්ඛාරිකචතුක්කවජ්ජිතානි ච ද්වාදස විපාකානි, තථා තිහෙතුකොමකස්ස, දුහෙතුකුක්කට්ඨස්ස ච කම්මස්ස වසෙන දුහෙතුකසසඞ්ඛාරද්වයවජ්ජිතානි, දුහෙතුකාසඞ්ඛාරද්වයවජ්ජිතානි ච දස විපාකානි, දුහෙතුකොමකස්ස වසෙන දුහෙතුකද්වයවජ්ජිතානි ච අට්ඨ විපාකානි යථාවුත්තස්ස ‘‘තිහෙතුකමුක්කට්ඨ’’න්ත්‍යාදිනා වුත්තනයස්ස අනුසාරෙන අනුස්සරණෙන යථාසම්භවං තස්ස තස්ස සම්භවානුරූපතො උද්දිසෙ.

‘Of them’ (tesaṃ) means of those who hold this view. ‘In order’ (yathākkamaṃ) means in the sequence of the superior three-rooted kamma, and so on. ‘Twelve results’: for the superior three-rooted kamma, whether unprompted or prompted, there are twelve results respectively—either excluding the four prompted results or excluding the four unprompted results. Similarly, for the inferior three-rooted kamma and the superior two-rooted kamma, there are ten results—either excluding the two prompted two-rooted results or excluding the two unprompted two-rooted results. And for the inferior two-rooted kamma, there are eight results—excluding the two two-rooted results. One should point these out as they may possibly occur, by recalling them in accordance with the method stated in the aforementioned phrase beginning with ‘superior three-rooted’.

75. පරිතො අත්තං ඛණ්ඩිතං විය අප්පානුභාවන්ති පරිත්තං. පකට්ඨභාවං නීතන්ති පණීතං, උභින්නං මජ්ඣෙ භවං මජ්ඣිමං. තත්ථ ‘‘පටිලද්ධමත්තං [Pg.185] අනාසෙවිතං පරිත්ත’’න්ති අවිසෙසතොව අට්ඨකථායං වුත්තං, තථා ‘‘නාතිසුභාවිතං අපරිපුණ්ණවසීභාවං මජ්ඣිමං. අතිවිය සුභාවිතං පන සබ්බසො පරිපුණ්ණවසීභාවං පණීත’’න්ති. ආචරියෙන පනෙත්ථ පරිත්තම්පි ඊසකං ලද්ධාසෙවනමෙවාධිප්පෙතන්ති දිස්සති. තථා හානෙන නාමරූපපරිච්ඡෙදෙ –

75. ‘Limited’ (parittaṃ) means of little power, as if the self is fragmented all around. ‘Refined’ (paṇītaṃ) means brought to a prominent state; ‘middling’ (majjhimaṃ) means being in the middle of both. Herein, it is stated in the commentary without distinction: ‘Merely obtained, uncultivated, is limited.’ Likewise: ‘Not overly developed, with incomplete mastery, is middling. But very well-developed, with fully complete mastery, is refined.’ Here, however, it appears that the teacher intends that even the limited implies that some slight cultivation has been obtained. For so it is said by him in the Nāmarūpapariccheda:

‘‘සමානාසෙවනෙ ලද්ධෙ, විජ්ජමානෙ මහබ්බලෙ;

අලද්ධා තාදිසං හෙතුං, අභිඤ්ඤා න විපච්චතී’’ති. (නාම. පරි. 474);

When cultivation of the same level is obtained, and when great strength is present, not having obtained such a cause, higher knowledge does not ripen.

සමානභූමිකතොව ආසෙවනලාභෙන බලවභාවතො මහග්ගතධම්මානං විපාකදානං වත්වා තදභාවතො අභිඤ්ඤාය අවිපච්චනං වුත්තං. හීනෙහි ඡන්දචිත්තවීරියවීමංසාහි නිබ්බත්තිතං වා පරිත්තං. මජ්ඣිමෙහි ඡන්දාදීහි මජ්ඣිමං. පණීතෙහි පණීතන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

Having stated that exalted states give their result due to the strength gained from cultivation on the same plane, the non-ripening of higher knowledge in the absence of that is then stated. Alternatively, what is produced by inferior desire, consciousness, effort, and investigation is limited. What is produced by middling desire, etc., is middling. What is produced by refined desire, etc., is refined. Enough of this excessive proliferation.

84. පඤ්චමජ්ඣානං භාවෙත්වාති අභිඤ්ඤාභාවං අසම්පත්තං පඤ්චමජ්ඣානං තිවිධම්පි භාවෙත්වා. අභිඤ්ඤාභාවප්පත්තස්ස පන අවිපාකභාවො ‘‘අලද්ධා තාදිස’’න්ත්‍යාදිනා (නාම. පරි. 474) ආචරියෙන සාධිතො. මූලටීකාකාරාදයො පන අඤ්ඤථාපි තං සාධෙන්ති. තං පන සඞ්ඛෙපතො, තත්ථ තත්ථ විත්ථාරතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං. සඤ්ඤාවිරාගං භාවෙත්වාති ‘‘සඤ්ඤා රොගො, සඤ්ඤා ගණ්ඩො’’ත්‍යාදිනා, ‘‘ධී චිත්තං ධිබ්බතං චිත්ත’’න්ත්‍යාදිනා වා නයෙන අරූපප්පවත්තියා ආදීනවදස්සනෙන තදභාවෙ ච පණීතභාවසන්නිට්ඨානෙන වායොකසිණෙ කෙසඤ්චි මතෙන පරිච්ඡින්නාකාසකසිණෙ වා භාවනාබලෙන තෙන පටිලභිතබ්බභාවෙ අරූපස්ස අනිබ්බත්තිසභාවාපාදනවසෙන අරූපවිරාගභාවනං භාවෙත්වා අඤ්ඤසත්තෙසු උප්පජ්ජන්ති කම්මකිරියවාදිනො තිත්ථියා එවාත්‍යධිප්පායො[Pg.186]. තෙ පන යෙන ඉරියාපථෙන ඉධ මරන්ති. තෙනෙව තත්ථ නිබ්බත්තන්තීති දට්ඨබ්බං.

84. 'Having developed the fifth jhāna' means having developed even the threefold fifth jhāna without attaining the state of direct knowledge. However, for one who has attained the state of direct knowledge, the non-resultant state is established by the teacher with the phrase, 'Not having attained such,' etc. (Nāma. Pari. 474). But the authors of the Mūlaṭīkā and others establish that differently. That, however, should be seen in brief in various places, and in detail according to the method explained in the Abhidhammatthavikāsinī. 'Having developed dispassion toward perception:' having developed the development of dispassion toward the formless—by seeing the danger in the arising of the formless states through phrases like 'Perception is a disease, perception is a boil,' or 'The mind is trained, the mind is subdued,' etc., or by establishing the refined state in its absence, or by the power of meditation on the wind-kasiṇa (or, according to some, on the limited space-kasiṇa), thereby bringing about the non-arising nature of the formless state to be attained—the heretics who are advocates of action-creation are reborn among other beings; this is the intended meaning. However, it should be understood that they are reborn there in the same posture in which they die here.

86. අනාගාමිනො පන සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්තීති අනාගාමිනොයෙව අරියා පුථුජ්ජනාදිකාලෙ, පච්ඡාපි වා පඤ්චමජ්ඣානං තිවිධම්පි භාවෙත්වා සද්ධාදිඉන්ද්‍රියවෙමත්තතානුක්කමෙන පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු උප්පජ්ජන්ති.

86. Moreover, 'non-returners are born in the Pure Abodes:' Indeed, non-returners, as noble ones, whether in the period of being ordinary people or later, having developed even the threefold fifth jhāna, are born in the five Pure Abodes according to the gradation of the varying strength of their faculties such as faith.

87. යථාක්කමං භාවෙත්වා යථාක්කමං ආරුප්පෙසු උප්පජ්ජන්තීති යොජනා යථාක්කමන්ති ච පඨමාරුප්පාදිඅනුක්කමෙන. සබ්බම්පි චෙතං තස්ස තස්සෙව ඣානස්ස ආවෙණිකභූමිවසෙන වුත්තං. නිකන්තියා පන සති පුථුජ්ජනාදයො යථාලද්ධජ්ඣානස්ස භූමිභූතෙසු සුද්ධාවාසවජ්ජිතෙසු යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්ති, තථා කාමභවෙපි කාමාවචරකම්මබලෙන. ‘ඉජ්ඣති, භික්ඛවෙ, සීලවතො චෙතොපණිධි විසුද්ධත්තා’ති (අ. නි. 8.35) හි වුත්තං. අනාගාමිනො පන කාමරාගස්ස සබ්බසො පහීනත්තා කාමභවෙසු නිකන්තිං න උප්පාදෙන්තීති කාමලොකවජ්ජිතෙ යථාලද්ධජ්ඣානභූමිභූතෙ යත්ථ කත්ථචි නිබ්බත්තන්ති. සුද්ධාවාසෙසු හි අනාගාමිනොයෙව නිබ්බත්තන්තීති නියමො අත්ථි. තෙ පන අඤ්ඤත්ථ න නිබ්බත්තන්තීති නියමො නත්ථි. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ආචරියෙන –

87. 'Having developed in order, they arise in the immaterial states in order'—this is the connection. And 'in order' (yathākkamaṃ) refers to the sequence beginning with the first immaterial attainment. All this is stated in terms of the unique plane of each jhāna. However, when there is attachment, ordinary people and others are reborn in any plane corresponding to the jhāna they have attained, except for the Pure Abodes; similarly, in the desire realm, they are reborn by the power of kamma in the desire sphere. For it is said, 'Monks, the aspiration of a virtuous one succeeds because of purity' (AN 8.35). Non-returners, however, having completely abandoned lust for sensual pleasures, do not arouse attachment to the desire realm. Thus, they are reborn in planes corresponding to their attained jhāna, excluding the desire-world, wherever it may be. For there is a fixed rule that only non-returners are reborn in the Pure Abodes. But there is no fixed rule that they are not reborn elsewhere. Therefore, it was said by the teacher:

‘‘සුද්ධාවාසෙස්වනාගාමි-පුග්ගලාවොපපජ්ජරෙ;

කාමධාතුම්හි ජායන්ති, අනාගාමිවිවජ්ජිතා’’ති. (පරම. වි. 205);

Only non-returner individuals are reborn in the Pure Abodes; in the desire realm are born those other than non-returners.

සුක්ඛවිපස්සකාපි පනෙතෙ මරණකාලෙ එකන්තෙනෙව සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙන්ති සමාධිම්හි පරිපූරකාරීභාවතොති දට්ඨබ්බං. ‘‘ඉත්ථියොපි පන අරියා වා අනරියා වා අට්ඨසමාපත්තිලාභිනියො බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජෙසුයෙව නිබ්බත්තන්තී’’ති අට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 809; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.279 ආදයො; ම. නි. අට්ඨ. 3.130) වුත්තං. අපිචෙත්ථ වෙහප්ඵලඅකනිට්ඨචතුත්ථාරුප්පභවානං සෙට්ඨභවභාවතො [Pg.187] තත්ථ නිබ්බත්තා අරියා අඤ්ඤත්ථ නුප්පජ්ජන්ති, තථා අවසෙසෙසු උපරූපරි බ්‍රහ්මලොකෙසු නිබ්බත්තා හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමෙසු. වුත්තඤ්හෙතං ආචරියෙන –

Moreover, it should be understood that even those who practice dry insight invariably produce an absorption (samāpatti) at the time of death because they are perfecting concentration. Moreover, it is stated in the commentary: 'Even women, whether noble or not, who have attained the eight meditative absorptions, are reborn only among the Brahmā’s retinue.' Furthermore, in this context, because the Vehapphala, Akaniṭṭha, and the fourth immaterial sphere are the best existences, noble ones reborn there do not arise elsewhere, and similarly those reborn in the higher Brahmā realms do not arise in the lower ones. This has been stated by the teacher:

‘‘වෙහප්ඵලෙ අකනිට්ඨෙ, භවග්ගෙ ච පතිට්ඨිතා;

න පුනාඤ්ඤත්ථ ජායන්ති, සබ්බෙ අරියපුග්ගලා;

බ්‍රහ්මලොකගතා හෙට්ඨා, අරියා නොපපජ්ජරෙ’’ති. (නාම. පරි. 452-453);

Established in the Vehapphala, Akaniṭṭha, and the Peak of Existence, all noble individuals are not reborn elsewhere. Noble ones who have gone to a Brahmā realm are not reborn in a lower one.

කම්මචතුක්කවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Description of the Fourfold Kamma is completed.

චුතිපටිසන්ධික්කමවණ්ණනා

The Description of the Process of Death and Rebirth

89. ‘‘ආයුක්ඛයෙනා’’ත්‍යාදීසු සතිපි කම්මානුභාවෙ තංතංගතීසු යථාපරිච්ඡින්නස්ස ආයුනො පරික්ඛයෙන මරණං ආයුක්ඛයමරණං. සතිපි තත්ථ තත්ථ පරිච්ඡින්නායුසෙසෙ ගතිකාලාදිපච්චයසාමග්ගියඤ්ච තංතංභවසාධකස්ස කම්මුනො පරිනිට්ඨිතවිපාකත්තා මරණං කම්මක්ඛයමරණං. ආයුකම්මානං සමකමෙව පරික්ඛීණත්තා මරණං උභයක්ඛයමරණං. සතිපි තස්මිං දුවිමෙ පුරිමභවසිද්ධස්ස කස්සචි උපච්ඡෙදකකම්මුනො බලෙන සත්ථහරණාදීහි උපක්කමෙහි උපච්ඡිජ්ජමානසන්තානානං, ගුණමහන්තෙසු වා කතෙන කෙනචි උපක්කමෙන ආයූහිතඋපච්ඡෙදකකම්මුනා පටිබාහිතසාමත්ථියස්ස කම්මස්ස තංතංඅත්තභාවප්පවත්තනෙ අසමත්ථභාවතො දුසිමාරකලාබුරාජාදීනං විය තඞ්ඛණෙයෙව ඨානාචාවනවසෙන පවත්තමරණං උපච්ඡෙදකමරණං නාම. ඉදං පන නෙරයිකානං උත්තරකුරුවාසීනං කෙසඤ්චි දෙවානඤ්ච න හොති. තෙනාහු –

89. In the phrase "by the exhaustion of lifespan," etc., even though there is the influence of kamma in various destinations, death due to the exhaustion of the lifespan as determined for that particular destination is called "death by exhaustion of lifespan." Even when there is a remainder of the determined lifespan in that place, and the aggregation of conditions for the time of passing, etc., is present, death occurs due to the kamma that produced that particular existence having reached its complete fruition. This is called "death by exhaustion of kamma." When both lifespan and kamma are exhausted simultaneously, it is called "death by exhaustion of both." Furthermore, in these two cases, death called "death by cutting off" occurs due to the force of some cutting-off kamma established in a previous existence—as when the life-continuum of beings is cut off by means of weapons, etc.—or when, due to a cutting-off kamma accumulated through some action performed against those of great virtue, the power of the life-sustaining kamma is obstructed, rendering it incapable of causing the continuation of that particular existence, so that death occurs instantly by being displaced from that state, as with Dūsī Māra, King Kalābu, and others. However, this does not occur for hell-beings, the inhabitants of Uttarakuru, or some devas. Hence, they said:

‘‘උපක්කමෙන වා කෙසඤ්චුපච්ඡෙදකකම්මුනා’’ති. (ස. ස. 62);

Or for some, by a cutting-off kamma through an action.

මරණස්ස උප්පත්ති පවත්ති මරණුප්පත්ති.

The arising and occurrence of death is 'the arising of death'.

90. මරණකාලෙති [Pg.188] මරණාසන්නකාලෙ. යථාරහන්ති තංතංගතීසු උප්පජ්ජනකසත්තානුරූපං, කත්ථචි පන අනුප්පජ්ජමානස්ස ඛීණාසවස්ස යථොපට්ඨිතං නාමරූපධම්මාදිකමෙව චුතිපරියොසානානං ගොචරභාවං ගච්ඡති, න කම්මකම්මනිමිත්තාදයො. උපලද්ධපුබ්බන්ති චෙතියදස්සනාදිවසෙන පුබ්බෙ උපලද්ධං. උපකරණභූතන්ති පුප්ඵාදිවසෙන උපකරණභූතං. උපලභිතබ්බන්ති අනුභවිතබ්බං. උපභොගභූතන්ති අච්ඡරාවිමානකප්පරුක්ඛනිරයග්ගිආදිකං උපභුඤ්ජිතබ්බං. අච්ඡරාවිමානකප්පරුක්ඛමාතුකුච්ඡිආදිගතං හි රූපායතනං සුගතිනිමිත්තං. නිරයග්ගිනිරයපාලාදිගතං දුග්ගතිනිමිත්තං. ගතියා නිමිත්තං ගතිනිමිත්තං.

90. 'At the time of death' means at the time near death. 'As is fitting' means in accordance with the beings who are to arise in various destinations. However, for one who does not arise again—an arahant—only the phenomena of name-and-form, etc., as presented, become the object at the end of passing away, not kamma, kamma-sign, etc. 'Previously apprehended' means previously apprehended, such as by seeing a shrine, etc. 'Serving as a means' refers to things like flowers serving as a means, etc. 'To be experienced' means to be experienced. 'To be enjoyed' refers to things like nymphs, celestial mansions, wish-fulfilling trees, hellfire, etc., to be enjoyed. For example, the visible form present in nymphs, celestial mansions, wish-fulfilling trees, a mother’s womb, etc., is a sign of a fortunate destination. The hellfire, hell-wardens, etc., are signs of an unfortunate destination. A sign of a destination is a destination-sign.

කම්මබලෙනාති පටිසන්ධිනිබ්බත්තකස්ස කුසලාකුසලකම්මස්ස ආනුභාවෙන. ඡන්නං ද්වාරානන්ති වක්ඛමානනයෙන යථාසම්භවං ඡන්නං උපපත්තිද්වාරානං, යදි කුසලකම්මං විපච්චති, තදා පරිසුද්ධං කුසලචිත්තං පවත්තති, අථ අකුසලකම්මං, තදා උපක්කිලිට්ඨං අකුසලචිත්තන්ති ආහ ‘‘විපච්චමානක…පෙ… කිලිට්ඨං වා’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘නිමිත්තස්සාදගධිතං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨති, අනුබ්‍යඤ්ජනස්සාදගධිතං වා, තස්මිං චෙ සමයෙ කාලං කරොති, ඨානමෙතං විජ්ජති, යං ද්වින්නං ගතීනං අඤ්ඤතරං ගතිං උපපජ්ජෙය්‍ය නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා’’ති (සං. නි. 4.235). තත්ථොණතං වාති තස්මිං උපපජ්ජිතබ්බභවෙ ඔණතං විය, තත්ථොණතං එවාති වා පදච්ඡෙදො. ‘‘බාහුල්ලෙනා’’ති එත්ථ අධිප්පායො ‘‘යෙභුය්‍යෙන භවන්තරෙ’’ති එත්ථ වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. අථ වා ‘‘යථාරහ’’න්ති ඉමිනාව සො සක්කා සඞ්ගහෙතුන්ති ‘‘බාහුල්ලෙනා’’ති ඉමිනා සහසා ඔච්ඡිජ්ජමානජීවිතානං සණිකං මරන්තානං විය න අභික්ඛණමෙවාති දීපිතන්ති විඤ්ඤායති. අභිනවකරණවසෙනාති තඞ්ඛණෙ කරියමානං විය අත්තානං අභිනවකරණවසෙන.

By the power of kamma means by the influence of wholesome or unwholesome kamma that produces rebirth-linking. Regarding the six doors means, according to the method to be explained, as appropriate, the six doors of arising: if wholesome kamma ripens, then pure wholesome consciousness arises; if unwholesome kamma ripens, then defiled unwholesome consciousness arises. Hence it is said, "When ripening... defiled." Therefore, the Blessed One said: "Bhikkhus, when consciousness remains established, attached to the sign or the detail, and if one dies at that time, there is a possibility of being reborn in one of two destinations—either hell or the animal realm" (Saṃyutta Nikāya 4.235). Here, "inclined toward that" means as if inclined toward that state of existence where one is to arise, or the phrase can be divided as "inclined toward that indeed." The meaning of "generally" here should be understood in the manner expressed in the words "mostly in another existence." Alternatively, this could be included by the word "appropriately" alone; therefore, the word "generally" indicates that for those whose lives are abruptly cut off, it is not very frequent, like for those dying slowly, so it is understood. By way of renewal means as if making oneself new at that very moment, by way of renewal.

91. පච්චාසන්නමරණස්සාති [Pg.189] එකවීථිප්පමාණායුකවසෙන, තතො වා කිඤ්චි අධිකායුකවසෙන සමාසන්නමරණස්ස. වීථිචිත්තාවසානෙති තදාරම්මණපරියොසානානං, ජවනපරියොසානානං වා වීථිචිත්තානං අවසානෙ. තත්ථ ‘‘කාමභවතො චවිත්වා තත්ථෙව උප්පජ්ජමානානං තදාරම්මණපරියොසානානි, සෙසානං ජවනපරියොසානානී’’ති ධම්මානුසාරණියං වුත්තං. භවඞ්ගක්ඛයෙවාති යදි එකජවනවීථිතො අධිකතරායුසෙසො සියා, තදා භවඞ්ගාවසානෙ වා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣති. අථ එකචිත්තක්ඛණායුසෙසො සියා, තදා වීථිචිත්තාවසානෙ, තඤ්ච අතීතකම්මාදිවිසයමෙව. ‘‘තස්සානන්තරමෙවා’’ති ඉමිනා අන්තරාභවවාදිමතං පටික්ඛිපති.

91. "Near death" means being near death by having a lifespan of about one thought-process, or a lifespan that is slightly more than that. "At the end of the thought-process" refers to the conclusion of the registration (tadārammaṇa) or the concluding javana moments of the thought-processes. Here, in the Dhammānusāranī it is said that "for those arising in the same realm after departing from the realm of desire, it is the end of the registration; for the rest, it is the end of the javana moments." "The cessation of the life-continuum" means that if there is a remaining lifespan of more than one javana process, then it arises and ceases at the end of the life-continuum. But if there is a remaining lifespan of only one mind-moment, then it is at the end of the thought-process, and that has as its object only past kamma, etc. By "immediately after that" the view of an intermediate existence is refuted.

යථාරහන්ති කම්මකරණකාලස්ස, විපාකදානකාලස්ස ච අනුරූපවසෙන. අථ වා විපච්චමානකකම්මානුරූපං අනුසයවසෙන, ජවනසහජාතවසෙන වා පවත්තිඅනුරූපතොත්‍යත්ථො. නනු ච ‘‘අවිජ්ජානුසයපරික්ඛිත්තෙනා’’ත්‍යාදි වුත්තං. ජවනසහජාතානඤ්ච කථං අනුසයභාවොති? නායං දොසො අනුසයසදිසතාය තාසම්පි අනුසයවොහාරභාවතො. ඉතරථා අකුසලකම්මසහජාතානං භවතණ්හාසහජාතානං වා චුතිආසන්නජවනසහජාතානඤ්ච සඞ්ගහො න සියා. අවිජ්ජාව අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයනතො පවත්තනතො අනුසයො, තෙන පරික්ඛිත්තෙන පරිවාරිතෙන. තණ්හානුසයොව මූලං පධානං සහකාරීකාරණභූතං ඉමස්සාති තණ්හානුසයමූලකො. සඞ්ඛාරෙනාති කුසලාකුසලකම්මෙන කම්මසහජාතඵස්සාදිධම්මසමුදායෙන චුතිආසන්නජවනසහජාතෙන වා, තෙන ජනියමානං. අවිජ්ජාය හි පටිච්ඡන්නාදීනවවිසයෙ තණ්හා නාමෙති, ඛිපනකසඞ්ඛාරසම්මතා යථාවුත්තසඞ්ඛාරා ඛිපන්ති, යථාහු –

"As is appropriate" means in accordance with the time of performing kamma and the time of giving its result. Alternatively, it means in accordance with the ripening kamma's latent tendencies or in accordance with the javana that arises together with it—this is the meaning of its occurrence being appropriate. But was it not said, "enveloped by the latent tendency of ignorance," etc.? And how can javana co-nascent states be considered latent tendencies? There is no fault here, because they are similar to latent tendencies and are spoken of as such. Otherwise, there would be no inclusion of unwholesome kamma co-nascent states, the craving for existence co-nascent states, or the death-proximate javana co-nascent states. Ignorance is called a latent tendency because it persists unabandoned and operates as such; thus, it is said to envelop, to surround. The latent tendency of craving is the root, the primary, the supporting cause for this—hence, it is rooted in the latent tendency of craving. "By formations" means by wholesome or unwholesome kamma, by the aggregate of phenomena such as contact that are co-nascent with kamma, or by the death-proximate javana co-nascent state, by which it is generated. For when ignorance conceals the dangers in objects, craving inclines towards them, and the formations—as described—which are considered 'throwers,' do throw, as it is said:

‘‘අවිජ්ජාතණ්හාසඞ්ඛාර-සහජෙහි අපායිනං;

විසයාදීනවච්ඡාදිනමනක්ඛිපකෙහි තු.

"For those in states of woe, it is by co-arisen ignorance, craving, and formations; that is, by those that conceal the danger in objects, cause inclination, and throw."

‘‘අප්පහීනෙහි [Pg.190] සෙසානං, ඡාදනං නමනම්පි ච;

ඛිපකා පන සඞ්ඛාරා, කුසලාව භවන්තිහා’’ති. (ස. ස. 164-165);

"For the rest, by the unabandoned defilements, there is concealment and also inclination; but the formations that throw are, in this case, only wholesome."

සම්පයුත්තෙහි පරිග්ගය්හමානන්ති අත්තනා සම්පයුත්තෙහි ඵස්සාදීහි ධම්මෙහි සම්පයුත්තපච්චයාදිනා පරිවාරෙත්වා ගය්හමානං, සහජාතානමධිට්ඨානභාවෙන පුබ්බඞ්ගමභූතන්ති අත්තනා සහජාතානං පතිට්ඨානභාවෙන පධානභූතං. ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1-2) හි වුත්තං. භවන්තරපටිසන්ධානවසෙනාති පුරිමභවන්තරස්ස, පච්ඡිමභවන්තරස්ස ච අඤ්ඤමඤ්ඤං එකාබද්ධං විය පටිසන්දහනවසෙන උප්පජ්ජමානමෙව පතිට්ඨාති, න ඉතො ගන්ත්වාත්‍යධිප්පායො. න හි පුරිමභවපරියාපන්නො කොචි ධම්මො භවන්තරං සඞ්කමති, නාපි පුරිමභවපරියාපන්නහෙතූහි විනා උප්පජ්ජති පටිඝොසපදීපමුද්දා වියාති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

"Being grasped by what is associated" means being grasped by being surrounded by contact and other phenomena associated with oneself, by way of association-condition, etc. "Being the forerunner of what is co-arisen" means being the foundation and foremost among what arises simultaneously with oneself, serving as their support. For it is said, "Mind is the forerunner of all phenomena" (Dhammapada 1-2). "Through the linking of successive existences" means that it is established just as it arises, by way of linking the previous existence and the subsequent existence to each other as if they were bound together; the meaning is that it does not go from here. For no phenomenon belonging to a previous existence transmigrates to another existence, nor does it arise without the causes belonging to the previous existence—just as an echo, a lamp, or a seal impression. This is enough to avoid excessive elaboration.

92. මන්දං හුත්වා පවත්තානි මන්දප්පවත්තානි. පච්චුප්පන්නාරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු මනොද්වාරෙ ගතිනිමිත්තවසෙන, පඤ්චද්වාරෙ කම්මනිමිත්තවසෙනාත්‍යධිප්පායො. පටිසන්ධිභවඞ්ගානම්පි පච්චුප්පන්නාරම්මණතා ලබ්භතීති මනොද්වාරෙ තාව පටිසන්ධියා චතුන්නං භවඞ්ගානඤ්ච, පඤ්චද්වාරෙ පන පටිසන්ධියාව පච්චුප්පන්නාරම්මණභාවො ලබ්භති. තථා හි කස්සචි මනොද්වාරෙ ආපාථමාගතං පච්චුප්පන්නං ගතිනිමිත්තං ආරබ්භ උප්පන්නාය තදාරම්මණපරියොසානාය චිත්තවීථියා අනන්තරං චුතිචිත්තෙ උප්පන්නෙ තදනන්තරං පඤ්චචිත්තක්ඛණායුකෙ ආරම්මණෙ පවත්තාය පටිසන්ධියා චතුන්නං භවඞ්ගානං, පඤ්චද්වාරෙ ච ඤාතකාදීහි උපට්ඨාපිතෙසු දෙය්‍යධම්මෙසු වණ්ණාදිකෙ ආරබ්භ යථාරහං පවත්තාය චිත්තවීථියා චුතිචිත්තස්ස ච අනන්තරං එකචිත්තක්ඛණායුකෙ ආරම්මණෙ පවත්තාය පටිසන්ධියා පච්චුප්පන්නාරම්මණෙ පවත්ති උපලබ්භතීති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො [Pg.191] පන විසුද්ධිමග්ගෙ(විසුද්ධි. 2.620 ආදයො) විභඞ්ගට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 227) වා සඞ්ඛාරපච්චයාවිඤ්ඤාණපදවණ්ණනායං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. ඡද්වාරග්ගහිතන්ති කම්මනිමිත්තං ඡද්වාරග්ගහිතං, ගතිනිමිත්තං ඡට්ඨද්වාරග්ගහිතන්ති යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. අපරෙ පන අවිසෙසතො වණ්ණෙන්ති. සච්චසඞ්ඛෙපෙපි තෙනෙවාධිප්පායෙන ඉදං වුත්තං –

92. Having arisen slowly, they are called 'slow-functioning.' The intended meaning is: regarding present objects that have come into range, at the mind-door by way of the sign of destination, and at the five sense-doors by way of the sign of kamma. The state of having a present object is also found for rebirth-linking and life-continuum. Thus, at the mind-door, rebirth-linking and four life-continuum moments have present objects, while at the five sense-doors, only rebirth-linking has a present object. For instance, when a present sign of destination appears at the mind-door, a mind-process ending in registration arises taking that as its object. After that process, the death-consciousness arises, and immediately after that, rebirth-linking occurs, taking that same object—which lasts for five mind-moments—along with the four life-continuum moments. At the five sense-doors, when relatives present offerings such as colors, etc., and a mind-process arises accordingly, immediately after the death-consciousness, rebirth-linking occurs, taking that object—which lasts for one mind-moment—as a present object. This is the brief explanation here. The detailed explanation should be understood as given in the Visuddhimagga (Visuddhi. 2.620 ff.) or the Vibhaṅga Aṭṭhakathā (Vibh. Aṭṭha. 227) in its explanation of the passage 'consciousness conditioned by formations,' according to the method stated there. 'Apprehended by the six doors' should be applied as appropriate: the sign of kamma is apprehended by the six doors, while the sign of destination is apprehended by the sixth door. Others, however, explain it without distinction. In the Saccasaṅkhepa, too, this is stated with the same intention—

‘‘පඤ්චද්වාරෙ සියා සන්ධි, විනා කම්මං ද්විගොචරෙ’’ති;

(ස. ස. 173);

"At the five doors there may be rebirth-linking, without the kamma-sign, in two spheres of objects."

අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.624-625; විභ. අට්ඨ. 227) පන ‘‘ගතිනිමිත්තං මනොද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡතී’’ති වුත්තත්තා, තදාරම්මණාය ච පඤ්චද්වාරිකපටිසන්ධියා අදස්සිතත්තා, මූලටීකාදීසු ච ‘‘කම්මබලෙන උපට්ඨාපිතං වණ්ණායතනං සුපිනං පස්සන්තස්ස විය දිබ්බචක්ඛුස්ස විය ච මනොද්වාරෙයෙව ගොචරභාවං ගච්ඡතී’’ති (විසුද්ධි. මහා. 2.623) නියමෙත්වා වුත්තත්තා තෙසං වචනං න සම්පටිච්ඡන්ති ආචරියා. ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්චා’’ති එත්ථ ගතිනිමිත්තං තාව පච්චුප්පන්නාරම්මණං යුජ්ජති, කම්මනිමිත්තං පන පටිසන්ධිජනකකම්මස්සෙව නිමිත්තභූතං අධිප්පෙතන්ති කථං තස්ස චුතිආසන්නජවනෙහි ගහිතස්ස පච්චුප්පන්නභාවො සම්භවති. න හි තදෙව ආරම්මණුපට්ඨාපකං, තදෙව පටිසන්ධිජනකං භවෙය්‍ය උපචිතභාවාභාවතො අනස්සාදිතත්තා ච. ‘‘කතත්තා උපචිතත්තා’’ති (ධ. ස. 431) හි වචනතො පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනමෙව කම්මං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති. පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.232) ච නිකන්තික්ඛණෙ ද්වින්නං හෙතූනං පච්චයාපි සහෙතුකපටිසන්ධියා වුත්තත්තාකතූපචිතම්පි කම්මං තණ්හාය අස්සාදිතමෙව විපාකං අභිනිප්ඵාදෙති, තදා ච පටිසන්ධියා සමානවීථියං විය පවත්තමානානි චුතිආසන්නජවනානි කථං පුනප්පුනං ලද්ධාසෙවනානි සියුං, කථඤ්ච තානි තදා කණ්හාය පරාමට්ඨානි. අපිච පච්චුප්පන්නං කම්මනිමිත්තං චුතිආසන්නප්පවත්තානං පඤ්චද්වාරිකජවනානං ආරම්මණං හොති. ‘‘පඤ්චද්වාරිකකම්මඤ්ච පටිසන්ධිනිමිත්තකං න [Pg.192] හොති පරිදුබ්බලභාවතො’’ති අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.620; විභ. අට්ඨ. 227) වුත්තන්ති සච්චමෙතං. ඤාතකාදීහි උපට්ඨාපිතෙසු පන පුප්ඵාදීසු සන්නිහිතෙස්වෙව මරණසම්භවතො තත්ථ වණ්ණාදිකං ආරබ්භ චුතිආසන්නවීථිතො පුරිමභාගප්පවත්තානං පටිසන්ධිජනනසමත්ථානං මනොද්වාරිකජවනානං ආරම්මණභූතෙන සහ සමානත්තා තදෙකසන්තතිපතිතං චුතිආසන්නජවනග්ගහිතම්පි පච්චුප්පන්නං වණ්ණාදිකං කම්මනිමිත්තභාවෙන වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා වුත්තං ආනන්දාචරියෙන ‘‘පඤ්චද්වාරෙ ච ආපාථමාගච්ඡන්තං පච්චුප්පන්නං කම්මනිමිත්තං ආසන්නකතකම්මාරම්මණසන්තතියං උප්පන්නං, තංසදිසඤ්ච දට්ඨබ්බ’’න්ති (විභ. මූලටී. 227; විසුද්ධි. මහා. 2.623).

In the Commentary (Visuddhimagga 2.624–625; Vibhaṅga-aṭṭhakathā 227), it is stated, "The sign of destiny appears at the mind-door." Since five-door rebirth-linking is not shown as having that as its object, and because the Mūlaṭīkā and other subcommentaries specify, "The form-base, established by the power of kamma, appears only at the mind-door, like one seeing a dream or like the divine eye," the teachers do not accept that assertion. Regarding "the present," here the sign of destiny is appropriate as a present object, but the kamma-sign is intended as the sign of the kamma itself that generates rebirth-linking. How, then, can its being present be possible when it has been grasped by the death-proximate impulsion moments? For it is not possible that the very same thing should be both the presenter of the object and the generator of rebirth-linking, due to the absence of accumulation and the lack of being savored. As stated in the Dhammasaṅgaṇī (431), "Because of having done and accumulated," it is only kamma repeatedly cultivated that draws one into rebirth-linking. In the Paṭisambhidāmagga (1.232), it is said that even at the moment of craving, two roots are conditions for rebirth-linking accompanied by roots. Thus, even kamma that has been done and accumulated produces its result only when savored by craving. At that time, how could the death-proximate impulsion moments, occurring in a series similar to that of rebirth-linking, be repeatedly cultivated? And how could they then be grasped by craving? Furthermore, the present kamma-sign is the object of the five-door impulsion moments occurring near death. The Commentary (Visuddhimagga 2.620; Vibhaṅga-aṭṭhakathā 227) states, "Five-door kamma does not become a sign for rebirth-linking due to its extreme weakness," and this is true. However, since death may occur while flowers and the like presented by relatives are nearby, the present form, etc., related to them, though grasped by the death-proximate impulsion moments, is spoken of as a kamma-sign. This is because it is the same as the object of the mind-door impulsion moments capable of producing rebirth-linking, which occurred in the part of the process prior to the death-proximate process, and because it has fallen into that one continuity. For this reason, it was stated by the teacher Ānanda: "And in the five doors, the present kamma-sign that appears is one that has arisen in the continuity of objects of kamma recently done, and what is similar to that should be regarded as such" (Vibhaṅga-mūlaṭīkā 227; Visuddhimagga-mahāṭīkā 2.623).

94. යථාරහන්ති දුතියචතුත්ථපඨමතතියානං පටිසන්ධීනං අනුරූපතො.

94. According to what is fitting, respectively, for the second, fourth, first, and third rebirth-linkings.

98. ආරුප්පචුතියා පරං හෙට්ඨිමාරුප්පවජ්ජිතා ආරුප්පපටිසන්ධියො හොන්ති උපරූපරිඅරූපීනං හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමකම්මස්ස අනායූහනතො, උපචාරජ්ඣානස්ස පන බලවභාවතො තස්ස විපාකභූතා කාමතිහෙතුකා පටිසන්ධියො හොන්ති. රූපාවචරචුතියා පරං අහෙතුකරහිතා උපචාරජ්ඣානානුභාවෙනෙව දුහෙතුකතිහෙතුකපටිසන්ධියො සියුං, කාමතිහෙතුම්හා චුතිතො පරං සබ්බා එව කාමරූපාරූපභවපරියාපන්නා යථාරහං අහෙතුකාදිපටිසන්ධියො සියුං. ඉතරො දුහෙතුකාහෙතුකචුතිතො පරං කාමෙස්වෙව භවෙසු තිහෙතුකාදිපටිසන්ධියො සියුං.

98. After passing away from a formless realm, rebirth-linking occurs in the higher formless realms, excluding the lower ones, because those in higher and higher formless realms do not generate kamma for lower and lower realms. However, due to the strength of access concentration, three-rooted rebirth-linking in the sense sphere occurs as its result. After passing away from a fine-material realm, rebirth-linking may occur with two roots or three roots due to the influence of access concentration, excluding rootless rebirth-linking. After passing away from a three-rooted sense-sphere existence, all rebirth-linking in the sense-sphere, fine-material, and formless realms may occur accordingly as rootless, etc. For others, after passing away from a two-rooted or rootless existence, rebirth-linking in the sense-sphere realms may occur with three roots, etc.

චුතිපටිසන්ධික්කමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition on the sequence of death and rebirth-linking is concluded.

99. පටිසන්ධියා [Pg.193] නිරොධස්ස අනන්තරතො පටිසන්ධිනිරොධානන්තරතො. තදෙව චිත්තන්ති තංසදිසතාය තබ්බොහාරප්පවත්තත්තා තදෙව චිත්තං යථා ‘‘තානියෙව ඔසධානී’’ති. අසති වීථිචිත්තුප්පාදෙති අන්තරන්තරා වීථිචිත්තානං උප්පාදෙ අසති, චුතිචිත්තං හුත්වා නිරුජ්ඣති තදෙව චිත්තන්ති සම්බන්ධො.

99. Immediately after the cessation of rebirth-linking, that is, immediately after the cessation of the rebirth-linking consciousness. 'That same consciousness' (tadeva cittaṃ): this designation is used due to similarity, just as in 'those very medicinal herbs'. When there is no arising of process-consciousness, that is, when process-consciousnesses do not arise intermittently, that same consciousness, having become the death-consciousness, ceases—this is the connection.

101. පරිවත්තන්තා පවත්තන්ති යාව වට්ටමූලසමුච්ඡෙදාත්‍යධිප්පායො.

101. They revolve and continue until the root of the round of existence is completely eradicated—this is the meaning.

102. යථා ඉහ භවෙපටිසන්ධි චෙව භවඞ්ගඤ්ච වීථියො ච චුති ච, තථා පුන භවන්තරෙ පටිසන්ධිභවඞ්ගන්ති එවමාදිකා අයං චිත්තසන්තති පරිවත්තතීති යොජනා. කෙචි පන ඉමස්මිං පරිච්ඡෙදෙ වීථිමුත්තසඞ්ගහස්සෙව දස්සිතත්තා පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතීනමෙව ඉධ ගහණං යුත්තන්ත්‍යාධිප්පායෙන ‘‘පටිසන්ධිභවඞ්ගවීථියො’’ති ඉමස්ස පටිසන්ධිභවඞ්ගප්පවාහාති අත්ථං වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං පවත්තිසඞ්ගහදස්සනාවසානෙ තත්ථ සඞ්ගහිතානං සබ්බෙසමෙව නිගමනස්ස අධිප්පෙතත්තා. එවඤ්හි සති ‘‘පටිසඞ්ඛාය පනෙතමද්ධුව’’න්ති එත්ථ සබ්බෙසමෙව එත-සද්දෙන පරාමසනං සුට්ඨු උපපන්නං හොති. එතං යථාවුත්තං වට්ටපවත්තං අද්ධුවං අනිච්චං පලොකධම්මං පටිසඞ්ඛාය පච්චවෙක්ඛිත්වා බුධා පණ්ඩිතා චිරාය චිරකාලං සුබ්බතා හුත්වා අච්චුතං ධුවං අචවනධම්මං පදං නිබ්බානං අධිගන්ත්වා මග්ගඵලඤාණෙන සච්ඡිකත්වා තතොයෙව සුට්ඨු සමුච්ඡින්නසිනෙහබන්ධනා සමං නිරුපධිසෙසනිබ්බානධාතුං එස්සන්ති පාපුණිස්සන්ති.

102. The connection is that just as in this existence there are rebirth-linking, life-continuum, cognitive processes, and death, so too in another existence there are rebirth-linking and life-continuum, and so forth; thus, this continuity of consciousness revolves. However, some hold that in this section, since only the collection of what is free from process is shown, the inclusion here of rebirth-linking, life-continuum, and death alone is appropriate; thus, they interpret 'rebirth-linking, life-continuum, and cognitive processes' as meaning 'the stream of rebirth-linking and life-continuum'. That is merely their opinion, for at the conclusion of the exposition on the collection of occurrence, all that has been included there is intended to be summarized. Indeed, in that case, when it is said, 'Having wisely reflected that this is impermanent,' the term 'this' properly refers to all of them. Having thus wisely reflected on this cycle of occurrence as described—as impermanent, unstable, and subject to dissolution—the wise and learned, having long been of good conduct, having attained the deathless, stable, unshakeable state of Nibbāna, and having realized it through the knowledge of path and fruition, will from that very point, having completely severed the bonds of affection, attain peace, the Nibbāna-element without remainder.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Thus in the Abhidhammatthavibhāvinī, the exposition of the Abhidhammatthasaṅgaha.

වීථිමුත්තපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Chapter on What is Free from Process is concluded.

6. රූපපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

6. Exposition of the Chapter on Materiality

1. එවං [Pg.194] තාව චිත්තචෙතසිකවසෙන දුවිධං අභිධම්මත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි රූපං, තදනන්තරඤ්ච නිබ්බානං දස්සෙතුමාරභන්තො ආහ ‘‘එත්තාවතා’’ත්‍යාදි. සප්පභෙදප්පවත්තිකා උද්දෙසනිද්දෙසපටිනිද්දෙසවසෙන තීහි පරිච්ඡෙදෙහි වුත්තප්පභෙදවන්තො, පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන ද්වීහි පරිච්ඡෙදෙහි වුත්තප්පවත්තිවන්තො ච චිත්තචෙතසිකා ධම්මා එත්තාවතා පඤ්චහි පරිච්ඡෙදෙහි විභත්තා හි යස්මා, ඉදානි යථානුප්පත්තං රූපං පවුච්චතීති යොජනා.

1. Having thus far explained the twofold meaning of the Abhidhamma in terms of consciousness and mental factors, [the author] now begins to explain materiality and thereafter Nibbāna, saying: 'Thus far,' and so on. This is the connection: since consciousness and mental factors—which possess distinctions stated in three chapters by way of summary, explanation, and detailed explanation, and which possess modes of occurrence stated in two chapters by way of occurrence and rebirth-linking—have thus far been analyzed in five chapters, now materiality is spoken of in its due order.

2. ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතරූපවිභාගත්ථං මාතිකං ඨපෙතුං ‘‘සමුද්දෙසා’’ත්‍යාදි වුත්තං. සඞ්ඛෙපතො උද්දිසනං සමුද්දෙසො. එකවිධාදිවසෙන විභජනං විභාගො, සමුට්ඨාති එතස්මා ඵලන්ති සමුට්ඨානං, කම්මාදයො රූපජනකපච්චයා. චක්ඛුදසකාදයො කලාපා. පවත්තික්කමතො චෙති භවකාලසත්තභෙදෙන රූපානං උප්පත්තික්කමතො.

2. Now, in order to establish the outline for the classification of materiality as promised, the statement 'summary' and so forth is made. Summary is enunciation in brief. Division is classification by way of singlefold and so on. Origin is that from which [materiality] arises and bears fruit; kamma and so on are the conditions that generate materiality. Groups are the decads beginning with the eye. And 'from the order of occurrence' refers to the order of the arising of material forms, which is sevenfold according to the time of existence.

රූපසමුද්දෙසවණ්ණනා

Exposition of the Summary of Materiality

3. උපාදින්නානුපාදින්නසන්තානෙසු සසම්භාරධාතුවසෙන මහන්තා හුත්වා භූතා පාතුභූතාති මහාභූතා (ධ. ස. අට්ඨ. 584). අථවා අනෙකවිධඅබ්භුතවිසෙසදස්සනෙන, අනෙකාභූතදස්සනෙන වා මහන්තානි අබ්භුතානි, අභූතානි වා එතෙසූති මහාභූතා, මායාකාරාදයො. තෙහි සමානා සයං අනීලාදිසභාවානෙව නීලාදිඋපාදායරූපදස්සනාදිතොති මහාභූතා. මනාපවණ්ණසණ්ඨානාදීහි වා සත්තානං වඤ්චිකා යක්ඛිනිආදයො විය මනාපඉත්ථිපුරිසරූපදස්සනාදිනා සත්තානං වඤ්චකත්තා මහන්තානි අභූතානි එතෙසූති මහාභූතා. වුත්තම්පි හෙතං –

3. The great elements (mahābhūtā) are so called because, having become great, they have appeared as existing things in the continuums of what is appropriated and unappropriated, by way of the elements together with their constituents (DhsA. 584). Alternatively, they are called mahābhūtā because great, marvelous, or non-existent things are in them, through the manifestation of various extraordinary wonders or the manifestation of manifold non-existent things, like magicians and so forth. Similar to them, though they themselves are without an intrinsic nature such as blue, they are called mahābhūtā because of the appearance of derived matter such as blue and so on. Or, because they deceive beings by displaying pleasing colors, shapes, and so on, just as deceptive female spirits (yakkhinī) and others who appear as beautiful women or men to trick beings, they are called mahābhūtā—great non-existent things are in them, due to their deceptive nature. For this has also been said—

‘‘මහන්තා [Pg.195] පාතුභූතාති, මහාභූතසමාති වා;

වඤ්චකත්තා අභූතෙන, ‘මහාභූතා’ති සම්මතා’’ති. (අභිධ. 626);

'Because they have appeared as great,' or 'because they are equal to great beings;' by deceiving with what is unreal, they are considered 'great elements.' (AbhidhA. 626)

අථ වා මහන්තපාතුභාවතො මහන්තානි භවන්ති එතෙසු උපාදාරූපානි, භූතානි චාති මහාභූතානි. මහාභූතෙ උපාදාය පවත්තං රූපං උපාදායරූපං. යදි එවං ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තතො මහාභූතා’’ත්‍යාදිවචනතො (පට්ඨා. 1.1.53) එකෙකමහාභූතා සෙසමහාභූතානං නිස්සයා හොන්තීති තෙසම්පි උපාදායරූපතාපසඞ්ගොති? නයිදමෙවං උපාදායෙව පවත්තරූපානං තංසමඤ්ඤාසිද්ධිතො. යඤ්හි මහාභූතෙ උපාදියති, සයඤ්ච අඤ්ඤෙහි උපාදීයති. න තං උපාදායරූපං. යං පන උපාදීයතෙව, න කෙනචි උපාදීයති, තදෙව උපාදායරූපන්ති නත්ථි භූතානං තබ්බොහාරප්පසඞ්ගො. අපිච චතුන්නං මහාභූතානං උපාදායරූපන්ති උපාදායරූපලක්ඛණන්ති නත්ථි තයො උපාදාය පවත්තානං උපාදායරූපතාති.

Alternatively, due to their great manifestation, the derived forms and the primary elements become great in them, hence they are called the great elements. The form that arises dependent on the great elements is called derived materiality (upādāyarūpa). If so, then according to the statement, 'One great element depends on the other great elements' (Paṭṭh. 1.1.53), each great element becomes a support for the remaining great elements, and thus would they also be liable to be called derived materiality? This is not so, because that designation is established only for forms that arise in dependence. For that which depends on the great elements, and which is itself depended upon by others, is not derived materiality. But that which only depends, and is not depended upon by anything, that alone is derived materiality. Therefore, there is no basis for applying that term to the primary elements. Furthermore, the characteristic of derived materiality is that it is materiality dependent on the four great elements; therefore, for the three (elements) that arise in dependence (on one), there is no state of being derived materiality.

4. පථනට්ඨෙන පථවී, තරුපබ්බතාදීනං පකතිපථවී විය සහජාතරූපානං පතිට්ඨානභාවෙන පක්ඛායති, උපට්ඨාතීති වුත්තං හොති, පථවී එව ධාතු සලක්ඛණධාරණාදිතො නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන සරීරසෙලාවයවධාතුසදිසත්තා චාති පථවීධාතු. ආපෙති සහජාතරූපානි පත්ථරති, ආපායති වා බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙතීති ආපො. තෙජෙති පරිපාචෙති, නිසෙති වා තික්ඛභාවෙන සෙසභූතත්තයං උස්මාපෙතීති තෙජො. වායති දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන භූතසඞ්ඝාතං පාපෙතීති වායො. චතස්සොපි පනෙතා යථාක්කමං කථිනත්තදවත්තඋණ්හත්තවිත්ථම්භනත්තලක්ඛණාති දට්ඨබ්බං.

4. By the meaning of spreading out, it is called earth (pathavī); it is known as a foundation for co-arisen forms, just as the natural earth is for trees, mountains, and so on; this means it provides support. It is the earth element (pathavīdhātu) because it is the element itself, due to bearing its own characteristic and so on, and because it is inanimate and lifeless, similar to the rock-like elements of the body. Water (āpo) is so called because it pervades co-arisen forms, or spreads through, nourishes, and increases them. Fire (tejo) is so called because it matures or sharpens, or by its sharp nature, heats the remaining three elements. Wind (vāyo) is so called because it blows, causing the aggregate of elements to reach another location by being the cause for its arising elsewhere. These four, respectively, should be understood as having the characteristics of hardness, cohesion, heat, and distension.

5. චක්ඛාදීනං වචනත්ථො හෙට්ඨා කථිතොව. පසාදරූපං නාම චතුන්නං මහාභූතානං පසන්නභාවහෙතුකත්තා. තං [Pg.196] පන යථාක්කමං දට්ඨුකාමතාසොතුකාමතාඝායිතුකාමතාසායිතුකාමතාඵුසිතුකාමතානිදානකම්මසමුට්ඨානභූතප්පසාදලක්ඛණං. තත්ථ චක්ඛු තාව මජ්ඣෙ කණ්හමණ්ඩලස්ස ඌකාසිරප්පමාණෙ අභිමුඛෙ ඨිතානං සරීරසණ්ඨානුප්පත්තිපදෙසෙ තෙලමිව පිචුපටලානි සත්තක්ඛිපටලානි බ්‍යාපෙත්වා ධාරණනහාපනමණ්ඩනබීජනකිච්චාහි චතූහි ධාතීහි විය ඛත්තියකුමාරො සන්ධාරණබන්ධනපරිපාචනසමුදීරණකිච්චාහි චතූහි ධාතූහි කතූපකාරං උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං ආයුනා පරිපාලියමානං වණ්ණාදීහි පරිවාරිතං යථායොගං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්ථුද්වාරභාවං සධෙන්තං පවත්තති, ඉතරං ‘‘සසම්භාරචක්ඛූ’’ති වුච්චති. එවං සොතාදයොපි යථාක්කමං සොතබිලබ්භන්තරෙ අඞ්ගුලිවෙධනාකාරං උපචිතතනුතම්බලොමං, නාසිකබ්භන්තරෙ අජපදසණ්ඨානං, ජිව්හාමජ්ඣෙ උප්පලදලග්ගසණ්ඨානං පදෙසං අභිබ්‍යාපෙත්වා පවත්තන්ති, ඉතරං පන ඨපෙත්වා කම්මජතෙජස්ස පතිට්ඨානට්ඨානං කෙසග්ගලොමග්ගනඛග්ගසුක්ඛචම්මානි ච අවසෙසං සකලසරීරං ඵරිත්වා පවත්තති. එවං සන්තෙපි ඉතරෙහි තස්ස සඞ්කරො න හොති භින්නනිස්සයලක්ඛණත්තා. එකනිස්සයානිපි හි රූපරසාදීනි ලක්ඛණභෙදතො අසංකිණ්ණාති කිං පන භින්නනිස්සයා පසාදා.

5. The meaning of terms like 'eye' has already been explained above. Sensitive materiality (pasādarūpa) is so called because it is the cause of the clarity of the four great elements. That, in order, is characterized by the clarity of the elements produced by kamma, which is rooted in the desire to see, to hear, to smell, to taste, and to touch. Therein, the eye first pervades seven layers of the eye—like oil permeating cotton wadding—in the middle of the dark pupil, the size of a louse's head, at the spot where the body’s form arises for one standing in front. Just as a young noble is supported by four nurses for the functions of holding, bathing, adorning, and providing for growth, so too is the eye supported by the four elements performing the functions of sustaining, binding, maturing, and stirring up. It is upheld by temperature, consciousness, and nutriment, maintained by the life-faculty, surrounded by color, etc., and serves as the basis and doorway for eye-consciousness and so forth as appropriate. The rest is called 'the eye with its constituents.' Similarly, the ear and so on arise in order: the ear pervades the interior of the ear canal, shaped like a finger-ring, covered with fine copper-colored hairs; the nose pervades the interior of the nostrils, shaped like a goat’s footprint; the tongue pervades the middle area, shaped like the tip of a lotus petal. The remaining sensitivity, however, excluding the places where kamma-born heat is not established—such as the tips of the hair of the head, body hair, nails, and dry, dead skin—spreads throughout the entire body. Even so, there is no mixing with the others because they have the characteristic of separate bases. For even forms with a single basis, like visible data and taste, are unmixed due to differences in characteristics—how much more so the sensitive faculties, which have distinct bases?

6. ආපොධාතුයා සුඛුමභාවෙන ඵුසිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘ආපොධාතු විවජ්ජිතං භූතත්තයසඞ්ඛාත’’න්ති. කිඤ්චාපි හි සීතතා ඵුසිත්වා ගය්හති, සා පන තෙජොයෙව. මන්දෙ හි උණ්හත්තෙ සීතබුද්ධි සීතතාසඞ්ඛාතස්ස කස්සචි ගුණස්ස අභාවතො. තයිදං සීතබුද්ධියා අනවට්ඨිතභාවතො විඤ්ඤායති පාරාපාරෙ විය. තථා හි ඝම්මකාලෙ ආතපෙ ඨත්වා ඡායං පවිට්ඨානං සීතබුද්ධි හොති, තත්ථෙව චිරකාලං ඨිතානං උණ්හබුද්ධි. යදි ච ආපොධාතු සීතතා සියා, උණ්හභාවෙන සහ එකස්මිං කලාපෙ [Pg.197] උපලබ්භෙය්‍ය, න චෙවං උපලබ්භති, තස්මා විඤ්ඤායති ‘‘න ආපොධාතු සීතතා’’ති. යෙ පන ‘‘දවතා ආපොධාතු, සා ච ඵුසිත්වා ගය්හතී’’ති වදන්ති, තෙ වත්තබ්බා ‘‘දවතා නාම ඵුසිත්වා ගය්හතීති ඉදං ආයස්මන්තානං අභිමානමත්තං සණ්ඨානෙ වියා’’ති. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

6. It is said that the water element is excluded from the triad of tangible elements because, due to its subtle nature, it cannot be touched. Although coolness is perceived by touch, that is actually just the fire element. For when heat is weak, the perception of coolness arises due to the absence of any quality called coolness. This perception of coolness is understood to be unstable, like the perception of a near and a far shore. For example, when someone stands in the sun during the hot season and then enters the shade, they perceive coolness; but if they stay there for a long time, they perceive heat. If the water element were coolness, it would be found together with heat in the same material group, but it is not so found. Therefore, it is understood that the water element is not coolness. Those who say, 'Fluidity is the water element, and it is perceived by touch,' should be told, 'Venerable sirs, this idea that fluidity is perceived by touch is merely your assumption, just as it is with shape.' For this has been stated by the ancients—

‘‘දවතාසහවුත්තීනි, තීණි භූතානි සම්ඵුසං;

දවතං සම්ඵුසාමීති, ලොකොයමභිමඤ්ඤති.

'Touching the three elements that coexist with fluidity, the world wrongly assumes, 'I am touching fluidity.''

‘‘භූතෙ ඵුසිත්වා සණ්ඨානං, මනසා ගණ්හතො යථා;

පච්චක්ඛතො ඵුසාමීති, විඤ්ඤෙය්‍යා දවතා තථා’’ති.

'Just as one, having touched the elements, grasps shape with the mind, so too should fluidity be understood in the same way, despite the assumption, 'I touch it directly.''

ගොචරරූපං නාම පඤ්චවිඤ්ඤාණවිසයභාවතො. ගාවො ඉන්ද්‍රියානි චරන්ති එත්ථාති ගොචරන්ති හි ආරම්මණස්සෙතං නාමං. තං පනෙතං පඤ්චවිධම්පි යථාක්කමං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ගොචරභාවලක්ඛණං, චක්ඛාදිපටිහනනලක්ඛණං වා.

Sense-field materiality (gocararūpa) is so called because it is the domain of the five kinds of sense-consciousness. For the senses (gāvo, lit. 'oxen') roam here, hence it is called the sense-field (gocara)—this is a name for the object. Moreover, this fivefold materiality is characterized, in due order, as being the domain of eye-consciousness and so on, or as having the characteristic of impinging on the eye and so on.

7. ඉත්ථියා භාවො ඉත්ථත්තං (ධ. ස. අට්ඨ. 632). පුරිසස්ස භාවො පුරිසත්තං. තත්ථ ඉත්ථිලිඞ්ගනිමිත්තකුත්තාකප්පහෙතුභාවලක්ඛණං ඉත්ථත්තං, පුරිසලිඞ්ගාදිහෙතුභාවලක්ඛණං පුරිසත්තං. තත්ථ ඉත්ථීනං අඞ්ගජාතං ඉත්ථිලිඞ්ගං. සරාධිප්පායා ඉත්ථිනිමිත්තං ‘‘ඉත්ථී’’ති සඤ්ජානනස්ස පච්චයභාවතො. අවිසදඨානගමනනිසජ්ජාදි ඉත්ථිකුත්තං. ඉත්ථිසණ්ඨානං ඉත්ථාකප්පො. පුරිසලිඞ්ගාදීනිපි වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බානි. අට්ඨකථායං පන අඤ්ඤථා ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනි වණ්ණිතානි. තං පන එවං සඞ්ගහෙත්වා වදන්ති –

7. The state of being a woman is femininity (itthatta) (DhsA. 632). The state of being a man is masculinity (purisatta). Herein, femininity is characterized by being the cause of female gender, signs, coquetry, and deportment. Masculinity is characterized by being the cause of male gender and so on. Among these, the female sexual organ is the female gender. The voice and intention are the female sign, because they are a condition for the recognition 'woman'. Indistinct ways of standing, moving, sitting, and so on, are female coquetry. The female figure is female deportment. The male gender and others should be understood in the same way as stated. However, in the commentary, female gender and so on are described differently. But they summarize it thus and say—

‘‘ලිඞ්ගං හත්ථාදිසණ්ඨානං, නිමිත්තං මිහිතාදිකං;

කුත්තං සුප්පාදිනා කීළා, ආකප්පො ගමනාදික’’න්ති.

'Gender is the shape of the hand and so on; the sign is smiling and the like; coquetry is playing with dice and so on; deportment is walking and so forth.'

භාවරූපං නාම භවති එතෙන ඉත්ථාදිඅභිධානං, බුද්ධි චාති කත්වා. තං පනෙතං කායින්ද්‍රියං විය සකලසරීරං ඵරිත්වා තිට්ඨති.

Gender materiality (bhāvarūpa) is so called because by it, designations such as 'woman' arise, and also understanding. Moreover, like the body faculty, it pervades and remains throughout the entire body.

8. හදයමෙව [Pg.198] මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං නිස්සයත්තා වත්ථු චාති හදයවත්ථු. තථා හි තං ධාතුද්වයනිස්සයභාවලක්ඛණං, තඤ්ච හදයකොසබ්භන්තරෙ අඩ්ඪපසතමත්තං ලොහිතං නිස්සාය පවත්තති. රූපකණ්ඩෙ අවුත්තස්සපි පනෙතස්ස ආගමතො, යුත්තිතො ච අත්ථිභාවො දට්ඨබ්බො. තත්ථ, තං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්ති ‘‘යං රූපං මනොධාතුයා ච මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ච තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං නිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.8) එවමාගතං පට්ඨානවචනං ආගමො. යුත්ති පනෙවං දට්ඨබ්බා –

8. The heart itself is the basis because it is the support for the mind-element and the mind-consciousness-element; hence, it is the heart-basis. Indeed, it has the characteristic of being the support for these two elements, and it exists depending on about half a pasata measure of blood located inside the heart chamber. Although this has not been mentioned in the section on materiality, its existence should be understood through scripture and reasoning. Therein, the mind-element and the mind-consciousness-element occur by depending on that materiality: “That materiality which is a condition by way of support-condition for the mind-element and the mind-consciousness-element, as well as for the mental states associated with them.” This statement from the Paṭṭhāna (1.1.8) is the scripture. The reasoning, however, should be understood as follows—

‘‘නිප්ඵන්නභූතිකාධාරා, ද්වෙ ධාතූ කාමරූපිනං;

රූපානුබන්ධවුත්තිත්තා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො විය.

“For beings in the sense-sphere and form-sphere, the two elements have produced matter as their basis; because their occurrence is bound up with materiality, like eye-consciousness and so on.”

‘‘චක්ඛාදිනිස්සිතානෙතා, තස්සඤ්ඤාධාරභාවතො;

නාපි රූපාදිකෙ තෙසං, බහිද්ධාපි පවත්තිතො.

“These are not dependent on the eye and so on, for they have another basis; nor are they in form and so on, because they also occur in relation to what is external.”

‘‘න චාපි ජීවිතං තස්ස, කිච්චන්තරනියුත්තිතො;

න ච භාවද්වයං තස්මිං, අසන්තෙපි පවත්තිතො.

“Nor is the life faculty their basis, because it is assigned to another function; nor are the two sex faculties, because they occur even in their absence.”

‘‘තස්මා තදඤ්ඤං වත්ථු තං, භූතිකන්ති විජානියං;

වත්ථාලම්බදුකානන්තු, දෙසනාභෙදතො ඉදං;

ධම්මසඞ්ගණිපාඨස්මිං, න අක්ඛාතං මහෙසිනා’’ති.

“Therefore, that other basis should be understood as material. And this was not stated by the Great Seer in the text of the Dhammasaṅgaṇī because of a difference in the teaching method concerning the pairs of basis and object.”

9. ජීවන්ති තෙනාති ජීවිතං, තදෙව කම්මජරූපපරිපාලනෙ ආධිපච්චයොගතො ඉන්ද්‍රියන්ති ජීවිතින්ද්‍රියං. තථා හෙතං කම්මජරූපපරිපාලනලක්ඛණං. යථාසකං ඛණමත්තට්ඨායීනම්පි හි සහජාතානං පවත්තිහෙතුභාවෙනෙව අනුපාලකං. න හි තෙසං කම්මංයෙව ඨිතිකාරණං හොති ආහාරජාදීනං ආහාරාදි විය කම්මස්ස තඞ්ඛණාභාවතො. ඉදං පන සහ පාචනග්ගිනා අනවසෙසඋපාදින්නකායං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තති.

9. One lives by means of it, thus it is life; that very thing, due to its dominance in maintaining kamma-produced materiality, is a faculty, thus the life faculty. For it has the characteristic of maintaining kamma-produced materiality. It sustains co-nascent phenomena, which themselves last for only a moment, by being the cause of their occurrence. For kamma alone is not the cause of their stability—unlike food for food-born phenomena—because kamma is absent at that moment. But this pervades the entire appropriated body without remainder, together with the digestive fire, and continues to exist.

10. කබළං [Pg.199] කත්වා අජ්ඣොහරීයතීති කබළීකාරො ආහාරො, ඉදඤ්ච සවත්ථුකං කත්වා ආහාරං දස්සෙතුං වුත්තං. සෙන්ද්‍රියකායොපත්ථම්භනහෙතුභූතා පන අඞ්ගමඞ්ගානුසාරී රසහරසඞ්ඛාතා අජ්ඣොහරිතබ්බාහාරසිනෙහභූතා ඔජා ඉධ ආහාරරූපං නාම. තථා හෙතං සෙන්ද්‍රියකායොපත්ථම්භනහෙතුභාවලක්ඛණං, ඔජට්ඨමකරූපාහරණලක්ඛණං වා.

10. What is made into a morsel and consumed is called morsel-made food; this is stated to show food with a physical basis. Here, however, material nutriment is the nutritive essence—the fatty essence of consumable food, known as the conveyor of flavor, which courses through the major and minor limbs and is the cause for supporting the body with its faculties. For it has the characteristic of being the cause for supporting the body with its faculties, or the characteristic of producing the material octad with nutriment as the eighth.

11. කක්ඛළත්තාදිනා අත්තනො අත්තනො සභාවෙන උපලබ්භනතො සභාවරූපං නාම. උප්පාදාදීහි, අනිච්චතාදීහි වා ලක්ඛණෙහි සහිතන්ති සලක්ඛණං. පරිච්ඡෙදාදිභාවං විනා අත්තනො සභාවෙනෙව කම්මාදීහි පච්චයෙහි නිප්ඵන්නත්තා නිප්ඵරූපං නාම. රුප්පනසභාවො රූපං, තෙන යුත්තම්පි රූපං, යථා ‘‘අරිසසො, නීලුප්පල’’න්ති, ස්වායං රූප-සද්දො රුළ්හියා අතංසභාවෙපි පවත්තතීති අපරෙන රූප-සද්දෙන විසෙසෙත්වා ‘‘රූපරූප’’න්ති වුත්තං යථා ‘‘දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති. පරිච්ඡෙදාදිභාවං අතික්කමිත්වා සභාවෙනෙව උපලබ්භනතො ලක්ඛණත්තයාරොපනෙන සම්මසිතුං අරහත්තා සම්මසනරූපං.

11. Due to being apprehended by its own nature, such as hardness, etc., it is called materiality with intrinsic nature. Being endowed with characteristics such as arising, etc., or impermanence, etc., it is called materiality with characteristics. Being produced by causes like kamma, etc., by its own nature alone, without a state of delimitation, etc., it is called produced materiality. The nature of being afflicted is materiality; what is endowed with that is also materiality. Since this word 'rūpa' by convention also applies to things not having that nature, as in 'a beautiful form (rūpa)', it is specified by another word 'rūpa' and called 'materiality-as-materiality', just as in 'suffering-as-suffering'. Because it is apprehended by its own nature, transcending the state of delimitation, etc., and is fit to be comprehended by the application of the three characteristics, it is materiality for comprehension.

12. න කස්සතීති අකාසො. අකාසොයෙව ආකාසො, නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතු චාති ආකාසධාතු. චක්ඛුදසකාදිඑකෙකකලාපගතරූපානං කලාපන්තරෙහි අසංකිණ්ණභාවාපාදනවසෙන පරිච්ඡෙදකං, තෙහි වා පරිච්ඡිජ්ජමානං, තෙසං පරිච්ඡෙදමත්තං වා රූපං පරිච්ඡෙදරූපං. තඤ්හි තං තං රූපකලාපං පරිච්ඡින්දන්තං විය හොති. විජ්ජමානෙපි ච කලාපන්තරභූතෙහි කලාපන්තරභූතානං සම්ඵුට්ඨභාවෙ තංතංරූපවිවිත්තතා රූපපරියන්තො ආකාසො. යෙසඤ්ච සො පරිච්ඡෙදො, තෙහි සයං අසම්ඵුට්ඨොයෙව. අඤ්ඤථා පරිච්ඡින්නතා න සියා තෙසං රූපානං බ්‍යාපීභාවාපත්තිතො. අබ්‍යාපිතා [Pg.200] හි අසම්ඵුට්ඨතා. තෙනාහ භගවා ‘‘අසම්ඵුට්ඨං චතූහි මහාභූතෙහී’’ති (ධ. ස. 637).

12. “Not tilled” is space. Space itself is space, and it is called the space element because it is lifeless. It serves as a delimiter for the material phenomena in each group, such as the eye-decad, by preventing their intermingling with other groups. Alternatively, it is what is delimited by them, or it is the mere delimitation of them; this is delimiting materiality. For it appears to delimit each particular material group. And even when there is contact between different material groups, space is the distinctness of each materiality, the boundary of materiality. And it is itself untouched by those very things it delimits. Otherwise, there could be no delimitation, for those material phenomena would become pervasive. For non-pervasiveness is non-contact. Therefore, the Blessed One said, “Untouched by the four great elements” (Dhs. 637).

13. චලමානකායෙන අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච තෙන විඤ්ඤායතීති කායවිඤ්ඤත්ති. සවිඤ්ඤාණකසද්දසඞ්ඛාතවාචාය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති, සයඤ්ච තාය විඤ්ඤායතීති වචීවිඤ්ඤත්ති. තත්ථ අභික්කමාදිජනකචිත්තසමුට්ඨානවායොධාතුයා සහජාතරූපසන්ථම්භනසන්ධාරණචලිතෙසු සහකාරීකාරණභූතො ඵන්දමානකායඵන්දනතංහෙතුකවායොධාතුවිනිමුත්තො මහන්තං පාසාණං උක්ඛිපන්තස්ස සබ්බථාමෙන ගහණකාලෙ උස්සාහනවිකාරො විය රූපකායස්ස පරිඵන්දනපච්චයභාවෙන උපලබ්භමානො විකාරො කායවිඤ්ඤත්ති. සා හි ඵන්දමානකායෙන අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙති. න හි විඤ්ඤත්තිවිකාරරහිතෙසු රුක්ඛචලනාදීසු ‘‘ඉදමෙස කාරෙතී’’ති අධිප්පායග්ගහණං දිට්ඨන්ති. හත්ථචලනාදීසු ච ඵන්දමානකායග්ගහණානන්තරං අවිඤ්ඤායමානන්තරෙහි මනොද්වාරජවනෙහි ගය්හමානත්තා සයඤ්ච කායෙන විඤ්ඤායති.

13. One communicates intention by a moving body, and is understood by that; this is bodily intimation. One communicates intention through speech, which is termed vocal sound with consciousness, and is understood by that; this is verbal intimation. Therein, bodily intimation is a modification which is apprehended as a condition for the agitation of the material body; it is a cooperative cause in the steadying, maintaining, and moving of co-nascent materiality along with the mind-born wind element that generates stepping forward, etc.; it is distinct from the wind element that causes the body to move; and it is like the modification of exertion at the time of grasping when lifting a large stone with all one's might. For it communicates intention through the moving body. Indeed, in things devoid of the modification of intimation, such as the swaying of trees, the grasping of an intention like “this one is causing it” is not seen. And in the movement of hands, etc., because it is grasped by mind-door impulsions immediately after the moving body is apprehended, one is also understood by the body.

කථං පන විඤ්ඤත්තිවසෙන හත්ථචලනාදයො හොන්තීති? වුච්චතෙ – එකාවජ්ජනවීථියං සත්තසු ජවනෙසු සත්තමජවනසමුට්ඨානවායොධාතු විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතාව පඨමජවනාදිසමුට්ඨානාහි වායොධාතූහි ලද්ධොපත්ථම්භා දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන චලයති චිත්තජං, පුරිමජවනාදිසම්භූතා පන සන්ථම්භනසන්ධාරණමත්තකරා තස්ස උපකාරාය හොන්තීති. යථා හි සත්තහි යුගෙහි ආකඩ්ඪිතබ්බසකටෙ සත්තමයුගයුත්තායෙව ගොණා හෙට්ඨා ඡසු යුගෙසු යුත්තගොණෙහි ලද්ධූපත්ථම්භා සකටං චාලෙන්ති, පඨමයුගාදියුත්තා පන උපත්ථම්භනසන්ධාරණමත්තමෙව සාධෙන්තා තෙසං උපකාරාය හොන්ති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

But how do movements like hand gestures occur through intimation? It is said: In a single adverting process with seven impulsions, the wind element arising from the seventh impulsion, together with the intimation-modification, moves the mind-produced (body), supported by the wind elements arising from the first impulsion, etc., as the cause for its arising in another place. But the (wind elements) arising from the earlier impulsions merely perform the function of steadying and maintaining it, being helpful to that. Just as when a cart is to be drawn by seven yokes, only the oxen yoked to the seventh yoke move the cart, supported by the oxen yoked to the six earlier yokes, who merely accomplish the support and maintenance, being helpful to those—so should this be understood.

දෙසන්තරුප්පත්තියෙව [Pg.201] චෙත්ථ චලනං උප්පන්නදෙසතො කෙසග්ගමත්තම්පි ධම්මානං සඞ්කමනාභාවතො. ඉතරථා නෙසං අබ්‍යාපාරකතා, ඛණිකතා ච න සියා. දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවොති ච යථා අත්තනා සහජරූපානි හෙට්ඨිමජවනසමුට්ඨිතරූපෙහි පතිට්ඨිතට්ඨානතො අඤ්ඤත්ථ උප්පජ්ජන්ති, එවං තෙහි සහ තත්ථ උප්පත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං, එත්ථ පන චිත්තජෙ චලිතෙ තංසම්බන්ධෙන ඉතරම්පි චලති නදීසොතෙ පක්ඛිත්තසුක්ඛගොමයපිණ්ඩං විය. තථා චලයිතුං අසක්කොන්ති යොපි පඨමජවනාදිසමුට්ඨානවායොධාතුයො විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතායෙව යෙන දිසාභාගෙන අයං අභික්කමාදීනි පවත්තෙතුකාමො, තදභිමුඛභාවවිකාරසම්භවතො. එවඤ්ච කත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තං වක්ඛති. වචීභෙදකරචිත්තසමුට්ඨානපථවීධාතුයා අක්ඛරුප්පත්තිට්ඨානගතඋපාදින්නරූපෙහි සහ ඝට්ටනපච්චයභූතො එකො විකාරො වචීවිඤ්ඤත්ති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං කායවිඤ්ඤත්තියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං.

The movement here is merely the arising in a different location, for there is no translocation of phenomena even by a hair’s breadth from the place where they have arisen. Otherwise, their non-activity and momentariness would not be possible. And the state of being the cause for arising in a different location should be understood thus: just as co-nascent material phenomena arise elsewhere from the place where they are established by the material phenomena arisen from the preceding impulsion moments, so too, they arise there together with those. Here, however, when the mind-originated moves, the rest also moves due to that connection—like a lump of dry cow dung thrown into a river’s current. Similarly, even the wind elements originating from the first impulsion moment and so on are unable to cause movement unless accompanied by the alteration that is bodily intimation, because of the occurrence of an alteration of facing that direction in which one wishes to perform actions like walking forward. And thus, it will be said that the mind-door adverting consciousness also produces intimation. Verbal intimation is a specific alteration that is a condition for the striking of the earth element—originated from a mind that produces speech—together with the derived material phenomena located at the place of syllable production. Whatever should be said here is to be understood in the manner explained for bodily intimation.

අයං පන විසෙසො – යථා තත්ථ ‘‘ඵන්දමානකායග්ගහණානන්තර’’න්ති වුත්තං, එවමිධ ‘‘සුය්‍යමානසද්දසවනානන්තර’’න්ති යොජෙතබ්බං. ඉධ ච සන්ථම්භනාදීනං අභාවතො සත්තමජවනසමුට්ඨිතාත්‍යාදිනයො න ලබ්භති. ඝට්ටනෙන හි සද්ධිංයෙව සද්දො උප්පජ්ජති. ඝට්ටනඤ්ච පඨමජවනාදීසුපි ලබ්භතෙව. එත්ථ ච යථා උස්සාපෙත්වා බද්ධගොසීසතාලපණ්ණාදිරූපානි දිස්වා තදනන්තරප්පවත්තාය අවිඤ්ඤායමානන්තරාය මනොද්වාරවීථියා ගොසීසාදීනං උදකසහචාරිතප්පකාරං සඤ්ඤාණං ගහෙත්වා උදකග්ගහණං හොති, එවං විප්ඵන්දමානසමුච්චාරියමානකායසද්දෙ ගහෙත්වා තදනන්තරප්පවත්තාය අවිඤ්ඤායමානන්තරාය මනොද්වාරවීථියා පුරිමසිද්ධසම්බන්ධූපනිස්සයාය සාධිප්පායවිකාරග්ගහණං හොතීති අයං ද්වින්නං සාධාරණා උපමා.

This, however, is the distinction: just as there it is said, “immediately after grasping the trembling body,” so here it should be connected as “immediately after hearing the audible sound.” And here, due to the absence of stiffening and so on, the principle concerning that which is originated by the seventh impulsion moment, etc., is not applicable. For sound arises simultaneously with striking. And striking is indeed found even in the first impulsion moment, etc. Here, just as after seeing raised and bound objects like cow-head sandalwood and palm leaves, there occurs the grasping of water by grasping, through a mind-door process that occurs immediately after without a cognized interval, the sign of the manner in which cow-head sandalwood and so on are associated with water; so too, by grasping the trembling body and the uttered sound, there occurs, through a mind-door process that occurs immediately after without a cognized interval and which has the support of a previously established connection, the grasping of the alteration that has an intention. This is the common simile for both.

14. ලහුභාවො [Pg.202] ලහුතා. මුදුභාවො මුදුතා. කම්මඤ්ඤභාවො කම්මඤ්ඤතා. යථාක්කමඤ්චෙතා අරොගිනො විය රූපානං අගරුතා සුපරිමද්දිතචම්මස්ස විය අකථිනතා සුධන්තසුවණ්ණස්ස විය සරීරකිරියානං අනුකූලභාවොති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිජහන්තස්සපි හි ලහුතාදිත්තයස්ස තංතංවිකාරාධිකරූපෙහි නානත්තං වුච්චති, දන්ධත්තකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො හි රූපවිකාරො ලහුතා. ථද්ධත්තකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො මුදුතා. සරීරකිරියානං අනනුකූලභාවකරධාතුක්ඛොභප්පටිපක්ඛපච්චයසමුට්ඨානො කම්මඤ්ඤතාති.

14. The state of being light is lightness. The state of being soft is softness. The state of being workable is workableness. These should be understood respectively as: the non-heaviness of material phenomena, like in a healthy person; the non-rigidity, like that of well-tanned leather; and the suitability for bodily activities, like that of well-refined gold. For although this triad of lightness and so on does not abandon one another, their diversity is spoken of due to the predominance of their respective alterations. For lightness is an alteration of matter originated by a condition that is the counterpart to the agitation of the element that causes sluggishness. Softness is an alteration originated by a condition that is the counterpart to the agitation of the element that causes rigidity. Workableness is an alteration originated by a condition that is the counterpart to the agitation of the element that causes unsuitability for bodily activities.

15. උපචයනං උපචයො, පඨමචයොත්‍යත්ථො ‘‘උපඤ්ඤත්ත’’න්ත්‍යාදීසු විය උප-සද්දස්ස පඨමත්ථජොතනතො. සන්තානො සන්තති, පබන්ධොත්‍යත්ථො. තත්ථ පටිසන්ධිතො පට්ඨාය යාව චක්ඛාදිදසකානං උප්පත්ති, එත්ථන්තරෙ රූපුප්පාදො උපචයො නාම. තතො පරං සන්තති නාම. යථාසකං ඛණමත්තට්ඨායීනං රූපානං නිරොධාභිමුඛභාවවසෙන ජීරණං ජරා, සායෙව ජරතා, නිච්චධුවභාවෙන න ඉච්චං අනුපගන්තබ්බන්ති අනිච්චං, තස්ස භාවො අනිච්චතා, රූපපරිභෙදො. ලක්ඛණරූපං නාම ධම්මානං තංතංඅවත්ථාවසෙන ලක්ඛණහෙතුත්තා.

15. Accumulating is accumulation, meaning the initial accumulation, just as the prefix 'upa-' indicates the meaning of 'first' in words like 'upaññatta.' Continuing is continuity, meaning a sequence. Herein, the arising of material phenomena from rebirth-linking up to the arising of the eye-decade and other decades—the arising of material phenomena within this interval is called accumulation. Thereafter, it is called continuity. Aging (jarā) is the decay of material phenomena—which last for only a single moment—by way of their facing cessation; that itself is agedness (jaratā). That which does not go on constantly and permanently is impermanent (aniccaṃ); the state of that is impermanence (aniccatā), the breaking up of material phenomena. They are called characteristic material phenomena because they are the cause for the characteristics of phenomena according to their respective states.

16. ජාතිරූපමෙවාති පටිසන්ධිතො පට්ඨාය රූපානං ඛණෙ ඛණෙ උප්පත්තිභාවතො ජාතිසඞ්ඛාතං රූපුප්පත්තිභාවෙන චතුසන්තතිරූපප්පටිබද්ධවුත්තිත්තා රූපසම්මතඤ්ච ජාතිරූපමෙව උපචයසන්තතිභාවෙන පවුච්චති පඨමුපරිනිච්චත්තසඞ්ඛාතප්පවත්තිආකාරභෙදතො වෙනෙය්‍යවසෙන ‘‘උපචයො සන්තතී’’ති (ධ. ස. 642) විභජිත්වා වුත්තත්තා. එවඤ්ච කත්වා තාසං නිද්දෙසෙ අත්ථතො අභෙදං දස්සෙතුං ‘‘යො ආයතනානං ආචයො, සො රූපස්ස උපචයො. යො රූපස්ස උපචයො, සා [Pg.203] රූපස්ස සන්තතී’’ති (ධ. ස. 641-642) වුත්තං. එකාදසවිධම්පීති සභාගසඞ්ගහවසෙන එකාදසප්පකාරම්පි.

16. It is birth-materiality itself that is spoken of as accumulation and continuity. This is because, from rebirth-linking onwards, the state of the arising of material phenomena moment by moment is designated as 'birth'; and since its occurrence is bound up with the four continuities of material phenomena by way of the arising of material phenomena, it is considered a material phenomenon. And it is birth-materiality itself that is spoken of as accumulation and continuity because, for the sake of those to be trained, it is stated analytically as 'accumulation' and 'continuity' (Dhs. 642) due to the distinction in the mode of occurrence, designated as initial, subsequent, and constant. And having done so, to show their non-difference in meaning in the exposition, it is said: 'That which is the accumulation of the sense bases is the accumulation of material form. That which is the accumulation of material form is the continuity of material form' (Dhs. 641–642). 'Even the elevenfold' means the eleven kinds are also included by way of grouping similars.

17. චත්තාරො භූතා, පඤ්ච පසාදා, චත්තාරො විසයා, දුවිධො භාවො, හදයරූපමිච්චපි ඉදං ජීවිතාහාරරූපෙහි ද්වීහි සහ අට්ඨාරසවිධං, තථා පරිච්ඡෙදො ච දුවිධා විඤ්ඤත්ති, තිවිධො විකාරො, චතුබ්බිධං ලක්ඛණන්ති රූපානං පරිච්ඡෙදවිකාරාදිභාවං විනා විසුං පච්චයෙහි අනිබ්බත්තත්තා ඉමෙ අනිප්ඵන්නා දස චෙති අට්ඨවීසතිවිධං භවෙ.

17. The four primary elements, the five sensitive material forms, the four sense objects, the twofold sexuality, and the heart-base—these, together with the two, life-materiality and nutriment-materiality, make eighteen kinds. Likewise, delimitation, the twofold intimation, the threefold alteration, and the fourfold characteristic—these ten are unproduced because they do not arise from separate causes apart from being the states of delimitation, alteration, etc., of material phenomena. Thus, there are twenty-eight kinds.

රූපසමුද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the summary of material phenomena is concluded.

රූපවිභාගවණ්ණනා

The Commentary on the Analysis of Material Phenomena

18. ඉදානි යථාඋද්දිට්ඨරූපානං එකවිධාදිනයදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බඤ්ච පනෙත’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. සම්පයුත්තස්ස අලොභාදිහෙතුනො අභාවා අහෙතුකං. යථාසකං පච්චයවන්තතාය සප්පච්චයං. අත්තානං ආරබ්භ පවත්තෙහි කාමාසවාදීහි සහිතත්තා සාසවං. පච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතං. උපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතෙ ලොකෙ නියුත්තතාය ලොකියං. කාමතණ්හාය අවචරිතත්තා කාමාවචරං. අරූපධම්මානං විය කස්සචි ආරම්මණස්ස අග්ගහණතො නාස්ස ආරම්මණන්ති අනාරම්මණං. තදඞ්ගාදිවසෙන පහාතබ්බතාභාවතො අප්පහාතබ්බං. ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ‘‘අබ්‍යාකත’’න්ත්‍යාදිකං සබ්බං එකවිධනයං සඞ්ගණ්හාති.

18. Now, to show the method of the onefold classification and so on for the material phenomena as they have been set forth, the passage beginning 'And all this...' is stated. It is rootless due to the absence of associated roots such as non-greed. It is with conditions due to possessing its own respective conditions. It is with influxes because it is accompanied by the influxes of sensuality and so on, which proceed with regard to the self. It is conditioned because it is formed by conditions. It is mundane because it is included in the world designated as the aggregates of clinging. It is of the sense sphere because it is the domain of sensual craving. Because it does not grasp any object, it is without an object. Because it is not something to be abandoned by way of substitution of opposites and so on, it is not to be abandoned. The word 'thus' has the sense of 'type'; thereby it includes the entire onefold method, such as 'indeterminate,' and so on.

19. අජ්ඣත්තිකරූපං අත්තභාවසඞ්ඛාතං අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තත්තා. කාමං අඤ්ඤෙපි හි අජ්ඣත්තසම්භූතා අත්ථි, රුළ්හීවසෙන පන චක්ඛාදිකංයෙව අජ්ඣත්තිකං. අථ වා ‘‘යදි මයං න හොම, ත්වං කට්ඨකලිඞ්ගරූපමො භවිස්සසී’’ති වදන්තා විය අත්තභාවස්ස [Pg.204] සාතිසයං උපකාරත්තා චක්ඛාදීනෙව විසෙසතො අජ්ඣත්තිකානි නාම. අත්තසඞ්ඛාතං වා චිත්තං අධිකිච්ච තස්ස ද්වාරභාවෙන පවත්තතීති අජ්ඣත්තං, තදෙව අජ්ඣත්තිකං. තතො බහිභූතත්තා ඉතරං තෙවීසතිවිධං බාහිරරූපං.

19. Internal material phenomena are so called because they occur with reference to and concerning the self, which is designated as one's individual existence. Although there are indeed other things that arise internally, by convention only the eye and so on are called 'internal.' Or, because they are of exceeding help to one's individual existence—like those who might say, 'If we did not exist, you would be like a log of wood'—the eye and so on are specifically called internal. Or, because it occurs with reference to the mind, designated as self, in the state of being a door for it, it is internal; that itself is internal. Because the other twenty-three kinds of material phenomena are external to that, they are external material phenomena.

20. ඉතරං බාවීසතිවිධං අවත්ථුරූපං.

20. The other twenty-two kinds are non-basis material phenomena.

22. අට්ඨවිධම්පි ඉන්ද්‍රියරූපං පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු ලිඞ්ගාදීසු සහජරූපපරිපාලනෙ ච ආධිපච්චයොගතො. පසාදරූපස්ස හි පඤ්චවිධස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු ආධිපච්චං අත්තනො පටුමන්දාදිභාවෙන තෙසම්පි පටුමන්දාදිභාවාපාදනතො. භාවද්වයස්සාපි ඉත්ථිලිඞ්ගාදීසු ආධිපච්චං යථාසකං පච්චයෙහි උප්පජ්ජමානානම්පි තෙසං යෙභුය්‍යෙන සභාවකසන්තානෙයෙව තංතදාකාරෙන උප්පජ්ජනතො, න පන ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවතො. ජීවිතස්ස ච කම්මජපරිපාලනෙ ආධිපච්චං තෙසං යථාසකං ඛණට්ඨානස්ස ජීවිතින්ද්‍රියප්පටිබද්ධත්තා. සයඤ්ච අත්තනා ඨපිතධම්මසම්බන්ධෙනෙව පවත්තති නාවිකො විය.

22. The eightfold faculty material form is predominant through its function as a dominant condition in the five sense-consciousnesses, in sexual characteristics, etc., and in the maintenance of co-nascent material form. For the fivefold sensitive material form is predominant in eye-consciousness, etc., since by its own sharpness, dullness, etc., it brings about sharpness, dullness, etc., in them as well. The twofold gender material form is predominant in sexual characteristics, etc., since, although these arise from their respective conditions, for the most part they arise in continuity with their own nature in that particular form, but not due to the state of being a faculty-condition. And the life faculty is predominant in the maintenance of kamma-produced material form, since their momentary duration is bound up with the life faculty. And it itself continues just through the connection with phenomena established by itself, like a helmsman.

23. විසයවිසයිභාවප්පත්තිවසෙන ථූලත්තා ඔළාරිකරූපං. තතොයෙව ගහණස්ස සුකරත්තා සන්තිකෙරූපං ආසන්නරූපං නාම. යො සයං, නිස්සයවසෙන ච සම්පත්තානං, අසම්පත්තානඤ්ච පටිමුඛභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං, සො පටිඝො වියාති පටිඝො. යථා හි පටිඝාතෙ සති දුබ්බලස්ස චලනං හොති, එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිමුඛභාවෙ සති අරූපසභාවත්තා දුබ්බලස්ස භවඞ්ගස්ස චලනං හොති. පටිඝො යස්ස අත්ථි තං සප්පටිඝං. තත්ථ සයං සම්පත්ති ඵොට්ඨබ්බස්ස, නිස්සයවසෙන සම්පත්ති ඝානජිව්හාකායගන්ධරසානං, උභයථාපි අසම්පත්ති චක්ඛුසොතරූපසද්දානන්ති දට්ඨබ්බං. ඉතරං සොළසවිධං ඔළාරිකතාදිසභාවාභාවතො සුඛුමරූපාදිකං.

23. Due to its coarseness by way of attaining the state of object and subject, it is called gross material form. Therefore, because of the ease of grasping it, it is also called proximate material form, or near material form. That which, by itself and through dependence, constitutes the state of facing and mutually impinging of those that have attained and those that have not attained, is called resistance, as it were, an impingement. Just as when there is an impact, a weak thing moves, so too when there is mutual facing, the weak life-continuum (bhavaṅga) moves because of its immaterial nature. That which has resistance is called resistant material form. Here, it should be understood that attainment by itself is of the tangible object; attainment through dependence is of the nose, tongue, body, smell, and taste; non-attainment in both ways is of the eye, ear, visible form, and sound. The remaining sixteen types are subtle material form, etc., because they lack the nature of grossness, etc.

24. කම්මතො [Pg.205] ජාතං අට්ඨාරසවිධං උපාදින්නරූපං තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතෙන කම්මුනා අත්තනො ඵලභාවෙන ආදින්නත්තා ගහිතත්තා. ඉතරං අග්ගහිතග්ගහණෙනදසවිධං අනුපාදින්නරූපං.

24. The eighteen types of material form born from kamma are called clung-to material form (upādinnarūpa) because they are taken up and grasped as their own result by kamma associated with craving and wrong view. The remaining ten types are called not-clung-to material form (anupādinnarūpa) because they are not so grasped.

25. දට්ඨබ්බභාවසඞ්ඛාතෙන නිදස්සනෙන සහ වත්තතීති සනිදස්සනං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණගොචරභාවො හි නිදස්සනන්ති වුච්චති තස්ස ච රූපායතනතො අනඤ්ඤත්තෙපි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි තං විසෙසෙතුං අඤ්ඤං විය කත්වා වත්තුං වට්ටතීති සහ නිදස්සනෙන සනිදස්සනන්ති. ධම්මභාවසාමඤ්ඤෙන හි එකීභූතෙසු ධම්මෙසු යො නානත්තකරො විසෙසො, සො අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතුං යුත්තො. එවඤ්හි අත්ථවිසෙසාවබොධො හොති.

25. That which exists together with what is designated as the state of being visible, called an indicator (nidassana), is called 'with indicator' (sanidassana). For the state of being the object of eye-consciousness is called an indicator. And although it is not different from the visible base (rūpāyatana), it is fitting to speak of it as 'with indicator', having treated it as if it were different in order to distinguish it from other phenomena. For among phenomena unified by the commonality of their nature, the distinguishing feature that creates diversity is properly treated as if it were distinct. In this way, an understanding of specific meanings arises.

26. අසම්පත්තවසෙනාති අත්තානං අසම්පත්තස්ස ගොචරස්ස වසෙන, අත්තනා විසයප්පදෙසං වා අසම්පත්තවසෙන. චක්ඛුසොතානි හි රූපසද්දෙහි අසම්පත්තානි, සයං වා තානි අසම්පත්තානෙව ආරම්මණං ගණ්හන්ති. තෙනෙතං වුච්චති –

26. 'By way of non-attainment' means: by way of the object not reaching the sense faculty, or by way of the sense faculty not reaching the object's location. For the eye and ear are not reached by visible forms and sounds, or they themselves grasp objects without reaching them. Therefore, it is said:

‘‘චක්ඛුසොතං පනෙතෙසු, හොතාසම්පත්තගාහකං;

විඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුත්තා, සන්තරාධිකගොචරෙ.

'The eye and ear, among these, grasp without attainment; because they are the cause for the arising of consciousness with respect to objects that are distant and vast.'

‘‘තථා හි දූරදෙසට්ඨං, ඵලිකාදිතිරොහිතං;

මහන්තඤ්ච නගාදීනං, වණ්ණං චක්ඛු උදික්ඛති.

'For thus the eye sees the color of things situated in a distant place, obscured by crystal and the like, and the large color of mountains and so on.'

‘‘ආකාසාදිගතො කුච්ඡි-චම්මානන්තරිකොපි ච;

මහන්තො ච ඝණ්ටාදීනං, සද්දො සොතස්ස ගොචරො.

'Sound coming from the sky and so on, that which is internal to the skin of the belly, and the loud sound of a bell and so on—these are the object of the ear.'

‘‘ගන්ත්වා විසයදෙසං තං, ඵරිත්වා ගණ්හතීති චෙ;

අධිට්ඨානවිධානෙපි, තස්ස සො ගොචරො සියා.

'If it were that [the faculty], having gone to that object's location and pervaded it, were to grasp it, then that object would be its domain even in the case of a mental resolution.'

‘‘භූතප්පබන්ධතො සො චෙ, යාති ඉන්ද්‍රියසන්නිධිං;

කම්මචිත්තොජසම්භූතො, වණ්ණො සද්දො ච චිත්තජො.

'If that [object], from the continuity of the elements, were to reach the proximity of the faculty, [this would not be possible, for] color is born of kamma, mind, and nutritive essence, and sound is born of mind.'

‘‘න තෙසං ගොචරා හොන්ති, න හි සම්භොන්ති තෙ බහි;

වුත්තා ච අවිසෙසෙන, පාඨෙ තංවිසයාව තෙ.

'These are not objects for them, for they do not arise externally. And since it is stated in the text without distinction that those things are their objects, [the senses must grasp them at a distance].'

‘‘යදි [Pg.206] චෙතං ද්වයං අත්තසමීපංයෙව ගණ්හති;

අක්ඛිවණ්ණං තථා මූලං, පස්සෙය්‍ය භමුකස්ස ච.

'And if this pair [of faculties] were to grasp only what is near to itself, one would see the color of one's own eye, and likewise the root of one's eyebrow.'

‘‘දිසාදෙසවවත්ථානං, සද්දස්ස න භවෙය්‍ය ච;

සියා ච සරවෙධිස්ස, සකණ්ණෙ සරපාතන’’න්ති.

'And for sound, there would be no determination of direction and location; and for an archer who shoots by sound, an arrow might fall into his own ear.'

ගොචරග්ගාහිකරූපං විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතං හුත්වා තංතංගොචරග්ගහණසභාවත්තා. ඉතරං තෙවීසතිවිධං අගොචරග්ගාහිකරූපං ගොචරග්ගහණාභාවතො.

It is called object-grasping material form because, being supported by consciousness, it has the nature of grasping its respective object. The other twenty-three kinds are non-object-grasping material form because they lack the grasping of an object.

27. වණ්ණිතබ්බො දට්ඨබ්බොති වණ්ණො. අත්තනො උදයානන්තරං රූපං ජනෙතීති ඔජා. අවිනිබ්භොගරූපං කත්ථචිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං විනිභුඤ්ජනස්ස විසුං විසුං පවත්තියා අභාවතො. රූපලොකෙ ගන්ධාදීනං අභාවවාදිමතම්පි හි තත්ථ තත්ථ (විභ. මූලටී. 227; විභ. අනුටී. 227) ආචරියෙහි පටික්ඛිත්තමෙව.

27. Color (vaṇṇa) is so called because it is to be described (vaṇṇīyati) or to be seen (daṭṭhabba). Nutritive essence (ojā) is so called because it generates material form immediately after its own arising. They are inseparable material forms because there is no separate, individual occurrence of them anywhere, such that they could be disjoined from one another. Indeed, even the doctrine that denies the existence of odors, etc., in the Form Realm has been refuted by the teachers here and there.

28. ඉච්චෙවන්ති එත්ථපි ඉති-සද්දො පකාරත්ථො, තෙන ඉධ අනාගතම්පි සබ්බං දුකතිකාදිභෙදං සඞ්ගණ්හාති.

28. In the phrase 'and so forth' (iccevaṃ), the word 'iti' has the meaning of 'in this manner,' by which it includes here all classifications not yet mentioned, such as dyads, triads, and so on.

රූපවිභාගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Explanation of the Analysis of Material Form is concluded.

රූපසමුට්ඨානනයවණ්ණනා

The Explanation of the Mode of Arising of Material Form

29. කානි පන තානි කම්මාදීනි, කථං, කත්ථ, කදා ච රූපසමුට්ඨානානීති ආහ ‘‘තත්ථා’’ත්‍යාදි. පටිසන්ධිමුපාදායාති පටිසන්ධිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණං උපාදාය. ඛණෙ ඛණෙති එකෙකස්ස චිත්තස්ස තීසු තීසු ඛණෙසු, නිරන්තරමෙවාති වුත්තං හොති. අපරෙ පන චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණං (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා), භඞ්ගක්ඛණෙ ච රූපුප්පාදං (විභ. මූලටී. 20 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා) පටිසෙධෙන්ති. තත්ථ කිඤ්චාපි ඨිතික්ඛණාභාවෙ තෙසං උපපත්ති චෙව තත්ථ වත්තබ්බඤ්ච හෙට්ඨා කථිතමෙව, ඉධාපි [Pg.207] පන භඞ්ගක්ඛණෙ රූපුප්පාදාභාවෙ උපපත්තියා තත්ථ වත්තබ්බෙන ච සහ සුඛග්ගහණත්ථං සඞ්ගහෙත්වා වුච්චති –

29. Now, what are those, kamma and so on? How, where, and when are they origins of material form? To this, he says, 'Herein,' etc. 'Beginning with rebirth-linking' means beginning from the arising-moment of the rebirth-linking consciousness. 'Moment by moment' means in each of the three moments of each consciousness, that is to say, continuously. Others, however, deny the production of material form during the static moment and at the moment of dissolution of consciousness. Here, although the reasoning for the absence of a static moment and what should be said about it have already been explained below, yet here, for ease of comprehension, it is stated concisely, together with the reasoning for the absence of form-production at the moment of dissolution and what should be said about that:

‘‘උප්පන්නුප්පජ්ජමානන්ති, විභඞ්ගෙ එවමාදිනං;

භඞ්ගක්ඛණස්මිං උප්පන්නං, නො ච උප්පජ්ජමානකං.

'Regarding the phrase 'arisen and arising' in the Vibhaṅga and so on: at the moment of dissolution, a phenomenon is 'arisen', but it is not 'arising'.'

‘‘උප්පජ්ජමානමුප්පාදෙ, උප්පන්නඤ්චාතිආදිනා;

භඞ්ගුප්පාදාව අක්ඛාතා, න චිත්තස්ස ඨිතික්ඛණො.

'By such phrases as 'what is arising is at the arising moment' and 'what has arisen', only dissolution and arising are explained, not the static moment of consciousness.'

‘‘‘උප්පාදො ච වයො චෙව, අඤ්ඤථත්තං ඨිතස්ස ච;

පඤ්ඤායතී’ති (අ. නි. 3.47) වුත්තත්තා, ඨිති අත්ථීති චෙ මතං.

'If it is held that a static moment exists because it is said, 'Arising is discernible, and passing away, and the alteration of that which is present'—'

‘‘අඤ්ඤථත්තස්ස එකස්මිං, ධම්මෙ අනුපලද්ධිතො;

පඤ්ඤාණවචනා චෙව, පබන්ධට්ඨිති තත්ථපි.

'[This is not so,] because alteration is not perceived in a single phenomenon, and because of the word 'is discerned', even in that passage, 'persistence' refers to the continuity of a process.'

‘‘වුත්තා තස්මා න චිත්තස්ස, ඨිති දිස්සති පාළියං;

අභිධම්මෙ අභාවොපි, නිසෙධොයෙව සබ්බථා.

'Therefore, a static moment of consciousness is not seen spoken of in the Pāli Canon; and in the Abhidhamma, its existence is in every way denied.'

‘‘යදා සමුදයො යස්ස, නිරුජ්ඣති තදාස්ස කිං;

දුක්ඛමුප්පජ්ජතීත්‍යෙත්ථ, පඤ්හෙ නොති නිසෙධතො.

'[This is proven] by the denial with 'no' to the question, 'When arising occurs for someone, does cessation occur for them then? Does suffering arise?'

‘‘රූපුප්පාදො න භඞ්ගස්මිං, තස්මා සබ්බෙපි පච්චයා;

උප්පාදෙයෙව චිත්තස්ස, රූපහෙතූති කෙචන.

'The arising of material form is not at the dissolution moment; therefore, some say that all conditions are causes of form only at the arising moment of consciousness.'

‘‘වුච්චතෙ තත්ථ එකස්මිං, ධම්මෙයෙව යථා මතා;

උප්පාදාවත්ථතො භින්නා, භඞ්ගාවත්ථා තථෙව තු.

'To this it is said: just as in a single phenomenon the state of dissolution is held to be distinct from the state of arising, so too [are they distinct conditions].'

‘‘භඞ්ගස්සාභිමුඛාවත්ථා, ඉච්ඡිතබ්බා අයං ඨිති;

නයදස්සනතො එසා, විභඞ්ගෙ න තු දෙසිතා.

'This static moment is to be accepted as the state facing dissolution. This is seen by way of method, but it is not taught in the Vibhaṅga.'

‘‘ලක්ඛණං සඞ්ඛතස්සෙව, වත්තුමුප්පාදආදිනං;

දෙසිතත්තා න තත්ථාපි, පබන්ධස්ස ඨිතීරිතා.

'Because [in that Sutta passage] the teaching was intended to state the characteristics of the conditioned, such as arising and so on, even there 'persistence' as the continuity of a process was not mentioned.'

‘‘උපසග්ගස්ස ධාතූනමත්ථෙයෙව පවත්තිතො;

පඤ්ඤායතීති චෙතස්ස, අත්ථො විඤ්ඤායතෙ ඉති.

'Because prefixes and roots occur in their own meanings, the meaning of this word, 'paññāyati', is understood as 'it is discerned'.'

‘‘භඞ්ගෙ [Pg.208] රූපස්ස නුප්පාදො, චිත්තජානං වසෙන වා;

ආරුප්පංවාභිසන්ධාය, භාසිතො යමකස්ස හි.

There is no arising of form at dissolution, or it is by way of mind-born phenomena, or referring to the immaterial realms; indeed, thus was it spoken in the Yamaka.

‘‘සභාවොයං යථාලාභ-යොජනාති තතො නහි;

න චිත්තට්ඨිති භඞ්ගෙ ච, න රූපස්ස අසම්භවො’’ති.

This is the nature of things, an arrangement according to what is obtained; therefore, there is no other explanation. There is no persistence of consciousness at dissolution, nor is there non-existence of form.

31. රූපවිරාගභාවනානිබ්බත්තත්තා හෙතුනො තබ්බිධුරතාය, අනොකාසතාය ච අරූපවිපාකා, රූපජනනෙ විසෙසපච්චයෙහි ඣානඞ්ගෙහි සම්පයොගාභාවතො ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි චාති චුද්දස චිත්තානි රූපං න සමුට්ඨාපෙන්තීති වුත්තං ‘‘ආරුප්පවිපාකද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවජ්ජිත’’න්ති. පටිසන්ධිචිත්තං, පන චුතිචිත්තඤ්ච එකූනවීසති භවඞ්ගස්සෙව අන්තොගධත්තා චිත්තන්තරං න හොතීති න තස්ස වජ්ජනං කතං. කිඤ්චාපි න කතං, පච්ඡාජාතපච්චයරහිතං, පන ආහාරාදීහි ච අනුපත්ථද්ධං දුබ්බලවත්ථුං නිස්සාය පවත්තත්තා, අත්තනො ච ආගන්තුකතාය කම්මජරූපෙහි චිත්තසමුට්ඨානරූපානං ඨානං ගහෙත්වා ඨිතත්තා ච පටිසන්ධිචිත්තං රූපසමුට්ඨාපකං න හොති. චුතිචිත්තෙ පන අට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 636; විභ. අට්ඨ. 26 පකිණ්ණකකථා) තාව ‘‘වූපසන්තවට්ටමූලස්මිං සන්තානෙ සාතිසයං සන්තවුත්තිතාය ඛීණාසවස්සෙව චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතී’’ති (ධ. ස. මූලටී. 636) වුත්තං. ආනන්දාචරියාදයො පන ‘‘සබ්බෙසම්පි චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙතී’’ති වදන්ති. විනිච්ඡයො පන නෙසං සඞ්ඛෙපතො මූලටීකාදීසු, විත්ථාරතො ච අභිධම්මත්ථවිකාසිනියං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බො. පඨමභවඞ්ගමුපාදායාති පටිසන්ධියා අනන්තරනිබ්බත්තපඨමභවඞ්ගතො පට්ඨාය. ජායන්තමෙව සමුට්ඨාපෙති, න පන ඨිතං, භිජ්ජමානං වා අනන්තරාදිපච්චයලාභෙන උප්පාදක්ඛණෙයෙව ජනකසාමත්ථියයොගතො.

31. Because the formless resultants are produced by the cultivation of dispassion towards form, due to the absence of that cause for them, and because there is no occasion for them to produce form; and because the ten sense-consciousnesses lack association with the jhāna factors that are special conditions for the production of form, it is said that 'excluding the formless resultants and the ten sense-consciousnesses,' fourteen types of consciousness do not produce form. However, the rebirth-linking consciousness and the death consciousness, being included within the nineteen types of life-continuum, are not other consciousnesses, so they are not excluded. Although not excluded, the rebirth-linking consciousness does not produce form because it is devoid of the post-nascence condition, is not supported by nutriment and so forth, occurs relying on a weak base, and because, being adventitious, it arises when the place for mind-produced form is occupied by kamma-born form. Regarding the death consciousness, the commentary first states: 'In a continuum where the root of the round of existence has ceased, due to the exceedingly peaceful nature of one whose defilements are destroyed, the death consciousness does not produce form.' But teachers like Ānanda say, 'For all, the death consciousness does not produce form.' The decision on this should be seen briefly in the subcommentaries on the root text and in detail in the Abhidhammatthavikāsini in the manner stated. 'Beginning with the first life-continuum' means starting from the first life-continuum that arises immediately after rebirth-linking. It generates form only while arising, not while persisting or dissolving, because at the moment of arising it possesses the generative capacity due to obtaining the proximate and other conditions.

32. ඉරියාය කායිකකිරියාය පවත්තිපථභාවතො ඉරියාපථො, ගමනාදි, අත්ථතො තදවත්ථා රූපප්පවත්ති. තම්පි [Pg.209] සන්ධාරෙති යථාපවත්තං උපත්ථම්භෙති. යථා හි වීථිචිත්තෙහි අබ්බොකිණ්ණෙ භවඞ්ගෙ පවත්තමානෙ අඞ්ගානි ඔසීදන්ති, න එවමෙතෙසු ද්වත්තිංසවිධෙසු, වක්ඛමානෙසු ච ඡබ්බීසතියා ජාගරණචිත්තෙසු පවත්තමානෙසු. තදා පන අඞ්ගානි උපත්ථද්ධානි යථාපවත්තඉරියාපථභාවෙනෙව පවත්තන්ති.

32. Posture is so called because it is the path of occurrence for bodily action, such as walking, etc.; in meaning, it is the occurrence of form in that state. That also sustains and supports the body as it occurs. For while the limbs may sink when the life-continuum occurs uninterrupted by cognitive-process consciousnesses, it is not so when these thirty-two kinds of consciousnesses or the twenty-six waking consciousnesses, which will be described, are occurring. But at that time, the limbs are supported and proceed by the very nature of the postures as they occur.

33. විඤ්ඤත්තිම්පි සමුට්ඨාපෙන්ති, න කෙවලං රූපිරියාපථානෙව. අවිසෙසවචනෙපි පනෙත්ථ මනොද්වාරප්පවත්තානෙව වොට්ඨබ්බනජවනානි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකානි, තථා හාසජනකානි ච පඤ්චද්වාරප්පවත්තානං පරිදුබ්බලභාවතොති දට්ඨබ්බං. කාමඤ්චෙත්ථ රූපවිනිමුත්තො ඉරියාපථො, විඤ්ඤත්ති වා නත්ථි, තථාපි න සබ්බං රූපසමුට්ඨාපකං චිත්තං ඉරියාපථූපත්ථම්භකං, විඤ්ඤත්තිවිකාරජනකඤ්ච හොති. යං පන චිත්තං විඤ්ඤත්තිජනකං, තං එකංසතො ඉරියාපථූපත්ථම්භකං ඉරියාපථස්ස විඤ්ඤත්තියා සහ අවිනාභාවතො. ඉරියාපථූපත්ථම්භකඤ්ච රූපජනකන්ති ඉමස්ස විසෙසදස්සනත්ථං රූපතො ඉරියාපථවිඤ්ඤත්තීනං විසුං ගහණං.

33. They also produce intimation, not merely material postures. Even in a general statement here, it should be understood that only the determining and impulsive consciousnesses occurring at the mind-door produce intimation, as do those that generate laughter, because those occurring at the five sense-doors are very weak. Although there is no posture or intimation here that is separated from form, yet not all consciousness that produces form supports posture or generates changes of intimation. But whatever consciousness produces intimation invariably supports posture because posture and intimation are inseparable. For the purpose of showing this distinction, posture and intimation are mentioned separately from form.

34. තෙරසාති කුසලතො චත්තාරි, අකුසලතො චත්තාරි, කිරියතො පඤ්චාති තෙරස. තෙසු හි පුථුජ්ජනා අට්ඨහි කුසලාකුසලෙහි හසන්ති, සෙක්ඛා දිට්ඨිසහගතවජ්ජිතෙහි, අසෙක්ඛා පන පඤ්චහි කිරියචිත්තෙහි, තත්ථාපි බුද්ධා චතූහි සහෙතුකකිරියචිත්තෙහෙව හසන්ති, න අහෙතුකෙන ‘‘අතීතංසාදීසු අප්පටිහතඤාණං පත්වා ඉමෙහි තීහි ධම්මෙහි සමන්නාගතස්ස බුද්ධස්ස භගවතො සබ්බං කායකම්මං ඤාණපුබ්බඞ්ගමං ඤාණානුපරිවත්තී’’ති වචනතො (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5). න හි විචාරණපඤ්ඤාරහිතස්ස හසිතුප්පාදස්ස බුද්ධානං පවත්ති යුත්තාති වදන්ති. හසිතුප්පාදචිත්තෙන පන පවත්තියමානම්පි තෙසං සිතකරණං පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙවාති. එවඤ්ච කත්වා අට්ඨකථායං [Pg.210] (ධ. ස. අට්ඨ. 568) ‘‘තෙසං ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං හාසයමානං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්මා න තස්ස බුද්ධානං පවත්ති සක්කා නිවාරෙතුං.

34. There are thirteen types: four wholesome, four unwholesome, and five functional. Ordinary people laugh with the eight wholesome and unwholesome types; trainees with those excluding what is associated with wrong view; and non-trainees with the five functional types. Among these, the Buddhas laugh only with the four root-accompanied functional consciousnesses, not with the rootless one, because the scriptures state: 'For the Blessed Buddha, endowed with these three qualities—unobstructed knowledge of the past, future, and all present—all bodily actions are preceded by knowledge and accompanied by knowledge.' It is said that laughter arising without investigative wisdom is unfitting for the Buddhas. Even when smiling occurs to them, their act of smiling is in accordance with their knowledge of past lives, the future, and omniscience; thus it is still accompanied by knowledge. Accordingly, the commentary states: 'This consciousness producing laughter arises in them when that knowledge has reached its limit.' Therefore, its occurrence in the Buddhas cannot be denied.

35. පච්ඡාජාතාදිපච්චයූපත්ථම්භලාභෙන ඨිතික්ඛණෙයෙව උතුඔජානං බලවභාවොති වුත්තං ‘‘තෙජොධාතු ඨිතිප්පත්තා’’ත්‍යාදි.

35. It is said that temperature and nutriment are strong at the moment of persistence because of the support received from conditions beginning with those born subsequently, as in the phrase, 'the fire element has attained persistence.'

37. තත්ථ හදයඉන්ද්‍රියරූපානි නව කම්මතොයෙව ජාතත්තා කම්මජානෙව. යඤ්හි ජාතං, ජායති, ජායිස්සති ච, තං ‘‘කම්මජ’’න්ති වුච්චති යථා දුද්ධන්ති.

37. Among these, the nine forms—the heart-base and the faculty-forms—are born solely from kamma; therefore, they are indeed kamma-produced. For whatever is born, is being born, and will be born is called 'kamma-born,' just as milk is so called.

40. පච්චුප්පන්නපච්චයාපෙක්ඛත්තා ලහුතාදිත්තයං කම්මජං න හොති, ඉතරථා සබ්බදාභාවීහි භවිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘ලහුතාදිත්තයං උතුචිත්තාහාරෙහි සම්භොතී’’ති.

40. Because they depend on present conditions, the trio of lightness, etc., is not kamma-produced. Otherwise, they would always exist. Thus, it is said, 'The trio of lightness, etc., arises from temperature, consciousness, and nutriment.'

43. එකන්තකම්මජානි නව, චතුජෙසු කම්මජානි නවාති අට්ඨාරස කම්මජානි, පඤ්චවිකාරරූපසද්දඅවිනිබ්භොගරූපආකාසවසෙන පන්නරස චිත්තජානි, සද්දො, ලහුතාදිත්තයං, අවිනිබ්භොගාකාසරූපානි නවාති තෙරස උතුජානි, ලහුතාදිත්තයඅවිනිබ්භොගාකාසවසෙන ද්වාදස ආහාරජානි.

43. Nine are exclusively kamma-born, and nine kamma-born forms are also among those that arise from four causes, making eighteen kamma-born in total. Fifteen are mind-born: the five changeable forms, sound, the eight inseparable forms, and the space element. Thirteen are temperature-born: sound, the trio of lightness, etc., and the eight inseparable forms along with the space element. Twelve are nutriment-born: the trio of lightness, etc., and the eight inseparable forms along with the space element.

44. කෙවලං ජායමානාදිරූපානං ජායමානපරිපච්චමානභිජ්ජමානරූපානං සභාවත්තා සභාවමත්තං විනා අත්තනො ජාතිආදිලක්ඛණාභාවතො ලක්ඛණානි කෙහිචි පච්චයෙහි න ජායන්තීති පකාසිතං. උප්පාදාදියුත්තානඤ්හි චක්ඛාදීනං ජාතිආදීනි ලක්ඛණානි විජ්ජන්ති, න එවං ජාතිආදීනං. යදි තෙසම්පි ජාතිආදීනි සියුං, එවං අනවත්ථානමෙව ආපජ්ජෙය්‍ය. යං පන ‘‘රූපායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරො. ඉමෙ ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානා’’ත්‍යාදීසු (ධ. ස. 1201) ජාතියා කුතොචිජාතත්තං අනුඤ්ඤාතං[Pg.211], තම්පි රූපජනකපච්චයානං රූපුප්පාදනං පති අනුපරතබ්‍යාපාරානං පච්චයභාවූපගමනක්ඛණෙ ජායමානධම්මවිකාරභාවෙන උපලබ්භමානතං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං. යම්පි ‘‘ජාති, භික්ඛවෙ, අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා. ජරාමරණං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්න’’න්ති වචනං (සං. නි. 2.20), තත්ථාපි පටිච්චසමුප්පන්නානං ලක්ඛණභාවතොති අයමෙත්ථාභිසන්ධි. තෙනාහු පොරාණා –

44. It has been explained that characteristics do not arise from any conditions in the case of material phenomena that are merely arising, maturing, and disintegrating, because, being by nature merely phenomena, they lack their own intrinsic nature of having arising, etc., as characteristics. For the eye, etc., which are associated with arising, etc., the characteristics of arising, etc., are found, but not so for arising, etc., themselves. If they too had arising, etc., it would lead to an infinite regress. However, when it is said, "The visible form... edible food—these phenomena are mind-originated," etc., and the arising of birth from some source is acknowledged, this too should be understood as referring to the fact that the conditions for producing materiality, whose activity in producing materiality has not ceased, are experienced as a transformation of arising phenomena at the moment they are regarded as conditions. Likewise, the statement, "Birth, bhikkhus, is impermanent, conditioned, and dependently arisen. Aging and death, bhikkhus, are impermanent, conditioned, and dependently arisen," means that they are characteristics of the dependently arisen. This is the intended meaning here. Hence, the ancients said:

‘‘පාඨෙ කුතොචි ජාතත්තං, ජාතියා පරියායතො;

සඞ්ඛතානං සභාවත්තා, තීසු සඞ්ඛතතොදිතා’’ති.

In the text, the arising from some source is figuratively called 'birth'. Because of the nature of conditioned things, it is spoken of as conditioned in three ways.

රූපසමුට්ඨානනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of the modes of material origination is concluded.

කලාපයොජනාවණ්ණනා

Exposition of the Arrangement of Groups

45. යස්මා පනෙතානි රූපානි කම්මාදිතො උප්පජ්ජමානානිපි න එකෙකං සමුට්ඨහන්ති, අථ ඛො පිණ්ඩතොව. තස්මා පිණ්ඩානං ගණනපරිච්ඡෙදං, සරූපඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘එකුප්පාදා’’ත්‍යාදි වුත්තං. සහවුත්තිනොති විසුං විසුං කලාපගතරූපවසෙන සහවුත්තිනො, න සබ්බකලාපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සහුප්පත්තිවසෙන.

45. Although these material phenomena arise from kamma and so forth, they do not originate one by one but rather as a group. Therefore, to show the counting and delimitation of the groups, and their own nature, it is said, 'arising together,' etc. By 'coexistent' is meant coexistent in the sense of individual material phenomena within a group, not in the sense that all groups arise simultaneously with one another.

46. දස පරිමාණා අස්සාති දසකං, සමුදායස්සෙතං නාමං, චක්ඛුනා උපලක්ඛිතං, තප්පධානං වා දසකං චක්ඛුදසකං. එවං සෙසෙසුපි.

46. That which has ten as its measure is a decad—this is a name for a collection. The decad distinguished by the eye, or having the eye as its predominant factor, is the eye-decad. The same applies to the rest.

47. වචීවිඤ්ඤත්තිග්ගහණෙන සද්දොපි සඞ්ගහිතො හොති තස්සා තදවිනාභාවතොති වුත්තං ‘‘වචීවිඤ්ඤත්තිදසක’’න්ති.

47. By the grasping of vocal intimation, sound is also included, because it is inseparable from it. Thus, it is called 'the vocal intimation decad'.

50. කිං [Pg.212] පනෙතෙ එකවීසති කලාපා සබ්බෙපි සබ්බත්ථ හොන්ති, උදාහු කෙචි කත්ථචීති ආහ ‘‘තත්ථා’’ත්‍යාදි.

50. But do all these twenty-one groups exist everywhere, or do some exist only in certain places? To answer this, it is said, 'There,' etc.

කලාපයොජනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of the arrangement of groups is concluded.

රූපපවත්තික්කමවණ්ණනා

Exposition of the Process of the Occurrence of Material Phenomena

52. ඉදානි නෙසං සම්භවවසෙන, පවත්තිපටිසන්ධිවසෙන, යොනිවසෙන ච පවත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බානිපි පනෙතානී’’ත්‍යාදි වුත්තං. යථාරහන්ති සභාවකපරිපුණ්ණායතනානං අනුරූපතො.

52. Now, to show their occurrence by way of arising, by way of process and rebirth-linking, and by way of mode of generation, it is said: 'All these indeed,' etc. By 'according to their suitability' is meant in conformity with those whose sense bases are complete by nature.

53. කමලකුහරගබ්භමලාදිසංසෙදට්ඨානෙසු ජාතා සංසෙදජා. උපපාතො නෙසං අත්ථීති ඔපපාතිකා, උක්කංසගතිපරිච්ඡෙදවසෙන චෙත්ථ විසිට්ඨඋපපාතො ගහිතො යථා ‘‘අභිරූපස්ස කඤ්ඤා දාතබ්බා’’ති. සත්ත දසකානි පාතුභවන්ති පරිපුණ්ණායතනභාවෙන උපලබ්භනතො. කදාචි න ලබ්භන්ති ජච්චන්ධජච්චබධිරජච්චාඝානනපුංසකආදිකප්පිකානං වසෙන. තත්ථ සුගතියං මහානුභාවෙන කම්මුනා නිබ්බත්තමානානං ඔපපාතිකානං ඉන්ද්‍රියවෙකල්ලායොගතො චක්ඛුසොතඝානාලාභො සංසෙදජානං, භාවාලාභො පඨමකප්පිකඔපපාතිකානං වසෙනපි. දුග්ගතියං පන චක්ඛුසොතභාවාලාභො ද්වින්නම්පි වසෙන, ඝානාලාභො සංසෙදජානමෙව වසෙන, න ඔපපාතිකානං වසෙනාති දට්ඨබ්බං. තථා හි ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ කස්සචි එකාදසායතනානි පාතුභවන්ති, කස්සචි දස, කස්සචි අපරානිපි දස, කස්සචි නව, කස්සචි සත්තා’’ති (විභ. 1007) වචනතො පරිපුණ්ණින්ද්‍රියස්ස ඔපපාතිකස්ස සද්දායතනවජ්ජිතානි එකාදසායතනානි වුත්තානි. අන්ධස්ස චක්ඛායතනවජ්ජිතානි [Pg.213] දස, තථා බධිරස්ස සොතායතනවජ්ජිතානි, අන්ධබධිරස්ස තදුභයවජ්ජිතානි නව, ගබ්භසෙය්‍යකස්ස චක්ඛුසොතඝානජිව්හාසද්දායතනවජ්ජිතානිසත්තායතනානි වුත්තානි. යදි පන අඝානකොපි ඔපපාතිකො සියා, අන්ධබධිරාඝානකානං වසෙන තික්ඛත්තුං දස, අන්ධබධිරඅන්ධාඝානකබධිරාඝානකානං වසෙන තික්ඛත්තුං නව, අන්ධබධිරාඝානකස්ස වසෙන ච අට්ඨ ආයතනානි වත්තබ්බානි සියුං, න පනෙවං වුත්තානි. තස්මා නත්ථි ඔපපාතිකස්ස ඝානවෙකල්ලන්ති. තථා ච වුත්තං යමකට්ඨකථායං ‘‘අඝානකො ඔපපාතිකො නත්ථි. යදි භවෙය්‍ය, කස්සචි අට්ඨායතනානීති වදෙය්‍යා’’ති (යම. අට්ඨ. ආයතනයමක. 18-21).

53. Those born in places of moisture such as the hollow of a lotus, womb-filth, and so forth, are moisture-born. They for whom there is spontaneous arising are spontaneous beings. Here, 'spontaneous arising' is taken in a superior sense, with reference to the excellence of their arising, as in the example, 'A beautiful maiden should be given.' Seven decads appear, as they are found with complete sense bases. Sometimes they are not found, as in the case of those congenitally blind, congenitally deaf, congenitally without a sense of smell, congenital eunuchs, and so forth. Therein, in a happy destiny, for spontaneous beings being reborn through kamma of great power, there is no defect in faculties; the non-attainment of the eye, ear, and nose is for the moisture-born, and the non-attainment of the sex-faculty is also for the spontaneous beings of the first cosmic age. In an unhappy destiny, however, the non-attainment of the eye, ear, and sex-faculty is for both, but the non-attainment of the nose is only for the moisture-born, not for spontaneous beings; this should be understood. For so it is said in the Dhammahadayavibhaṅga: 'At the moment of rebirth in the desire realm, for some, eleven sense bases appear; for some, ten; for some, again ten; for some, nine; and for some, seven' (Vibh. 1007). Accordingly, for a spontaneous being with complete faculties, eleven sense bases are mentioned, excluding the sound base. For a blind person, ten, excluding the eye base; similarly, for a deaf person, ten, excluding the ear base; for one both blind and deaf, nine, excluding both; and for a womb-lying being, seven, excluding the eye, ear, nose, tongue, and sound bases. If, however, there were a spontaneous being without a sense of smell, then for those who are blind, deaf, and without a sense of smell, ten bases would have to be stated three times; for those who are blind and deaf, blind and without a sense of smell, or deaf and without a sense of smell, nine bases would have to be stated three times; and for one who is blind, deaf, and without a sense of smell, eight sense bases would have to be stated. But it is not stated thus. Therefore, there is no defect of the sense of smell for a spontaneous being. And so it is said in the Yamaka Commentary: 'A spontaneous being without a sense of smell does not exist. If one were to exist, it would be said that some have eight sense bases' (Yam.A. Āyatanayamaka 18-21).

සංසෙදජානං පන ඝානාභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං ‘‘කාමධාතුයා උපපත්තික්ඛණෙ’’ත්‍යාදිපාළියා (විභ. 1007) ඔපපාතිකයොනිමෙව සන්ධාය, සත්තායතනග්ගහණස්ස ච අඤ්ඤෙසං අසම්භවතො ගබ්භසෙය්‍යකමෙව සන්ධාය වුත්තත්තා. යං පන ‘‘සංසෙදජයොනිකා පරිපුණ්ණායතනභාවෙන ඔපපාතිකසඞ්ගහං කත්වා වුත්තා’’ති අට්ඨකථාවචනං, තම්පි පරිපුණ්ණායතනංයෙව සංසෙදජානං ඔපපාතිකෙසු සඞ්ගහවසෙන වුත්තං. අපරෙ පන යමකෙ ඝානජිව්හානං සහචාරිතා වුත්තාති අජිව්හස්ස අසම්භවතො අඝානකස්සපි අභාවමෙව වණ්ණෙන්ති, තත්ථාපි යථා චක්ඛුසොතානි රූපභවෙ ඝානජිව්හාහි විනා පවත්තන්ති, න එවං ඝානජිව්හා අඤ්ඤමඤ්ඤං විනා පවත්තන්ති ද්වින්නම්පි රූපභවෙ අනුප්පජ්ජනතොති එවං විසුං විසුං කාමභවෙ අප්පවත්තිවසෙන තෙසං සහචාරිතා වුත්තාති න න සක්කා වත්තුන්ති.

However, the absence of a nose in the moisture-born cannot be ruled out, since the Pāli text stating 'at the moment of rebirth in the desire realm,' etc. (Vibh. 1007) refers only to the mode of spontaneous birth, and since the mention of seven sense bases is spoken of with reference only to womb-lying beings, as this is impossible for others. As for the commentary statement, 'those of moisture-born generation are spoken of as included with the spontaneously born on account of having complete sense bases,' this too is stated in the sense of including only those moisture-born with complete sense bases among the spontaneously born. But others explain that in the Yamaka the concomitance of the nose and tongue is stated, and since one without a tongue is impossible, they describe the absence of one without a nose as well. To this it can be said: just as the eye and ear occur in the form realm without the nose and tongue, the nose and tongue do not occur without one another because both do not arise in the form realm. Thus, it is indeed possible to say that their concomitance is stated in the sense of their not occurring separately in the desire realm.

54. ගබ්භෙ මාතුකුච්ඡියං සෙන්තීති ගබ්භසෙය්‍යකා, තෙයෙව රූපාදීසු සත්තතාය සත්තාති ගබ්භසෙය්‍යකසත්තා. එතෙ [Pg.214] අණ්ඩජජලාබුජා. තීණි දසකානි පාතුභවන්ති, යානි ‘‘කලලරූප’’න්ති වුච්චන්ති, පරිපිණ්ඩිතානි ච තානි ජාතිඋණ්ණාය එකස්ස අංසුනො පසන්නතිලතෙලෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධටස්ස පග්ඝරිත්වා අග්ගෙ ඨිතබින්දුමත්තානි අච්ඡානි විප්පසන්නානි. කදාචි න ලබ්භති අභාවකසත්තානං වසෙන. තතො පරන්ති පටිසන්ධිතො පරං. පවත්තිකාලෙති සත්තමෙ සත්තාහෙ, ටීකාකාරමතෙන එකාදසමෙ සත්තාහෙ වා. කමෙනාති චක්ඛුදසකපාතුභාවතො සත්තාහාතික්කමෙන සොතදසකං, තතො සත්තාහාතික්කමෙන ඝානදසකං, තතො සත්තාහාතික්කමෙන ජිව්හාදසකන්ති එවං අනුක්කමෙන. අට්ඨකථායම්පි හි අයමත්ථො දස්සිතොව.

54. Those who lie in the mother’s womb are called womb-lying beings. These same beings, due to their attachment to material form, etc., are beings, hence womb-lying beings. These are the egg-born and the womb-born. Three decads appear, which are called 'the kalala form.' When gathered together, they are clear and very transparent, the size of a drop remaining at the tip of a single strand of fine wool that has been dipped into and withdrawn from clear sesame oil and allowed to drip. Sometimes they are not found, in the case of beings who are not to be. By 'after that' is meant after rebirth-linking. By 'at the time of the process' is meant in the seventh week, or according to the opinion of the subcommentary writer, in the eleventh week. By 'gradually' is meant in sequence: the ear decad after the lapse of a week from the appearance of the eye decad, then the nose decad after the lapse of a week, then the tongue decad after the lapse of a week. Indeed, this meaning is also shown in the commentary.

55. ඨිතිකාලන්ති පටිසන්ධිචිත්තස්ස ඨිතිකාලං. පටිසන්ධිචිත්තසහජාතා හි උතු ඨානප්පත්තා තස්ස ඨිතික්ඛණෙ සුද්ධට්ඨකං සමුට්ඨාපෙති, තදා උප්පන්නා භඞ්ගක්ඛණෙත්‍යාදිනා අනුක්කමෙන උතු රූපං ජනෙති. ඔජාඵරණමුපාදායාති ගබ්භසෙය්‍යකස්ස මාතු අජ්ඣොහටාහාරතො සංසෙදජොපපාතිකානඤ්ච මුඛගතසෙම්හාදිතො ඔජාය රසහරණීඅනුසාරෙන සරීරෙ ඵරණකාලතො පට්ඨාය.

55. By 'the time of duration' is meant the time of duration of the rebirth-linking consciousness. For the temperature co-nascent with the rebirth-linking consciousness, having reached the stage of presence, originates the pure octad at the moment of its duration. Then, the temperature that arose at that time generates material form in sequence, beginning from the moment of dissolution, and so forth. By 'from the spreading of nutriment' is meant: for the womb-lying, from the food ingested by the mother; and for the moisture-born and spontaneously born, from the time when the nutrient essence from mucus, etc., that has entered the mouth, spreads throughout the body along the nutrient-carrying vessels.

56. චුතිචිත්තං උපරිමං එතස්සාති චුතිචිත්තොපරි. කම්මජරූපානි න උප්පජ්ජන්ති තදුප්පත්තියං මරණාභාවතො. කම්මජරූපවිච්ඡෙදෙ හි ‘‘මතො’’ති වුච්චති. යථාහ –

56. That which has the death-consciousness above it is 'after the death-consciousness.' Kamma-born material phenomena do not arise then, for if they were to arise, there would be no death. Indeed, it is at the cutting off of kamma-born material phenomena that one is said to be 'dead.' As it is said:

‘‘ආයු උස්මා ච විඤ්ඤාණං, යදා කායං ජහන්තිමං;

අපවිද්ධො තදා සෙති, නිරත්ථංව කලිඞ්ගර’’න්ති. (සං. නි. 3.95 ථොකං විසදිසං);

"Life, heat, and consciousness—when these abandon this body, then it lies discarded, useless as a log" (SN 3.95, slightly different).

පුරෙතරන්ති සත්තරසමස්ස උප්පාදක්ඛණෙ. තතොපරං චිත්තජාහාරජරූපඤ්ච වොච්ඡිජ්ජතීති අජීවකසන්තානෙ තෙසං උප්පත්තියා [Pg.215] අභාවතො යථානිබ්බත්තං චිත්තජං, ආහාරජඤ්ච තතො පරං කිඤ්චි කාලං පවත්තිත්වා නිරුජ්ඣති. අපරෙ පන ආචරියා ‘‘චිත්තජරූපං චුතිචිත්තතො පුරෙතරමෙව වොච්ඡිජ්ජතී’’ති වණ්ණෙන්ති.

By 'earlier' is meant at the arising-moment of the seventeenth consciousness counting back from the death-consciousness. After that, mind-produced and nutriment-produced material phenomena also cease. Because their arising is absent in the continuum of one who is no longer alive, the mind-produced and nutriment-produced phenomena that have already arisen persist for some time after that and then cease. Other teachers, however, explain that 'mind-produced material phenomena cease even before the death-consciousness.'

58. රූපලොකෙ ඝානජිව්හාකායානං අභාවෙ කාරණං වුත්තමෙව. භාවද්වයං පන බහලකාමරාගූපනිස්සයත්තා බ්‍රහ්මානඤ්ච තදභාවතො තත්ථ න පවත්තති. ආහාරජකලාපානි ච න ලබ්භන්ති අජ්ඣොහටාහාරාභාවෙන සරීරගතස්සපි ආහාරස්ස රූපසමුට්ඨාපනාභාවතො. බාහිරඤ්හි උතුං, ආහාරඤ්ච උපනිස්සයං ලභිත්වා උතුආහාරා රූපං සමුට්ඨාපෙන්ති. ජීවිතනවකන්ති කායාභාවතො කායදසකට්ඨානියං ජීවිතනවකං.

58. In the form realm, the reason for the absence of the nose, tongue, and body has already been stated. However, the two sexes do not occur there, as they are a strong support for sensual desire, and because of the absence of this in the Brahmās. Also, nutriment-produced groups are not obtained due to the absence of ingested food, and because even nutriment present in the body does not give rise to matter. For external temperature and nutriment, having obtained a support, produce temperature- and nutriment-originated matter. The life-nonad is so called because of the absence of the body; it stands in the place of the body-decad.

59. අතිරිච්ඡති සෙසබ්‍රහ්මානං පටිසන්ධියං, පවත්තෙ ච උපලභිතබ්බරූපතො අවසිට්ඨං හොති, මරණකාලෙ පන බ්‍රහ්මානං සරීරනික්ඛෙපාභාවතො සබ්බෙසම්පි තිසමුට්ඨානානි, ද්විසමුට්ඨානානි ච සහෙව නිරුජ්ඣන්ති.

59. What remains of matter is found at the rebirth-linking and during the life-continuum of the other Brahmās, as matter that is obtainable. However, at the time of death, since Brahmās do not leave behind a physical body, all triply-originated and doubly-originated matter ceases together.

61. රූපෙසු තෙවීසති ඝානජිව්හාකායභාවද්වයවසෙන පඤ්චන්නං අභාවතො. කෙචි පන ‘‘ලහුතාදිත්තයම්පි තෙසු නත්ථි දන්ධත්තකරාදිධාතුක්ඛොභාභාවතො’’ති වදන්ති, තං අකාරණං. න හි වූපසමෙතබ්බාපෙක්ඛා තබ්බිරොධිධම්මප්පවත්ති තථා සති සහෙතුකකිරියචිත්තෙසු ලහුතාදීනං අභාවප්පසඞ්ගතො. ‘‘සද්දො විකාරො’’ත්‍යාදි සබ්බෙසම්පි සාධාරණවසෙන වුත්තං.

61. Among the material phenomena (of the form realm), there are twenty-three, due to the absence of five: the nose, tongue, body, and the two sexes. Some, however, say, 'Lightness, adaptability, and wieldiness are also absent in them because there is no agitation by elements that cause sluggishness, etc.,' but that is without reason. For the arising of states that are their opposites is not dependent on that which is to be pacified; if it were so, it would follow that lightness and so on would be absent in rooted functional consciousnesses. 'Sound is a modification,' etc., is stated as being common to all.

රූපපවත්තික්කමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The description of the process of the occurrence of matter is concluded.

නිබ්බානභෙදවණ්ණනා

The Description of the Divisions of Nibbāna

62. එත්තාවතා [Pg.216] චිත්තචෙතසිකරූපානි විභාගතො නිද්දිසිත්වා ඉදානි නිබ්බානං නිද්දිසන්තො ආහ ‘‘නිබ්බානං පනා’’ත්‍යාදි. ‘‘චතුමග්ගඤාණෙන සච්ඡිකාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා නිබ්බානස්ස තංතංඅරියපුග්ගලානං පච්චක්ඛසිද්ධතං දස්සෙති. ‘‘මග්ගඵලානමාරම්මණභූත’’න්ති ඉමිනා කල්‍යාණපුථුජ්ජනානං අනුමානසිද්ධතං. සඞ්ඛතධම්මාරම්මණඤ්හි, පඤ්ඤත්තාරම්මණං වා ඤාණං කිලෙසානං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සම්භනෙ අසමත්ථං, අත්ථි ච ලොකෙ කිලෙසසමුච්ඡෙදාදි. තස්මා අත්ථි සඞ්ඛතසම්මුතිධම්මවිපරීතො කිලෙසානං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිකරානං මග්ගඵලානං ආරම්මණභූතො නිබ්බානං නාම එකො ධම්මොති සිද්ධං. පච්චක්ඛානුමානසිද්ධතාසන්දස්සනෙන ච අභාවමත්තං නිබ්බානන්ති විප්පටිපන්නානං වාදං නිසෙධෙතීති අලමතිප්පපඤ්චෙන. ඛන්ධාදිභෙදෙ තෙභූමකධම්මෙ හෙට්ඨුපරියවසෙන විනනතො සංසිබ්බනතො වානසඞ්ඛාතාය තණ්හාය නික්ඛන්තත්තා විසයාතික්කමවසෙන අතීතත්තා.

62. Having thus explained consciousness, mental factors, and matter by way of division, now, indicating Nibbāna, he says: 'Now, Nibbāna...' By 'to be realized by the fourfold path-knowledge,' he shows that Nibbāna is established by the direct experience of the respective noble individuals. By 'being the object of the path and fruition,' he indicates its establishment by inference for virtuous worldlings. For knowledge that has conditioned phenomena or concepts as its object is incapable of eradicating and pacifying the defilements. Yet in the world, there is the eradication of defilements, and so on. Therefore, it is established that there exists a single dhamma called Nibbāna, which is the opposite of conditioned and conventional dhammas, and which serves as the object for the path and fruition that eradicate and pacify the defilements. By showing that it is established by both direct experience and inference, he refutes the doctrine of those who wrongly hold that Nibbāna is mere absence. Enough with this excessive elaboration. Nibbāna is so called because it is a departure (ni-) from craving—which is called 'vāna' (weaving) because it weaves and sews together the phenomena of the three realms, divided into aggregates and so on, in a lower and higher manner—and because it has transcended by way of having gone beyond its objects.

63. සභාවතොති අත්තනො සන්තිලක්ඛණෙන. උපාදීයති කාමුපාදාදීහීති උපාදි, පඤ්චක්ඛන්ධස්සෙතං අධිවචනං, උපාදියෙව සෙසො කිලෙසෙහීති උපාදිසෙසො, තෙන සහ වත්තතීති සඋපාදිසෙසා, සා එව නිබ්බානධාතූති සඋපාදිසෙසනිබ්බානධාතු. කාරණපරියායෙනාති සඋපාදිසෙසාදිවසෙන පඤ්ඤාපනෙ කාරණභූතස්ස උපාදිසෙස භාවාභාවස්ස ලෙසෙන.

63. By way of its intrinsic nature, it is characterized by its own characteristic of peace. 'Upādi' is that which is clung to by means of sensual clinging and so forth; this is a designation for the five aggregates. 'Upādisesa' means the remainder which is the upādi itself. 'Saupādisesā' means that which occurs together with that residue. That very Nibbāna element is the 'saupādisesanibbānadhātu' (the Nibbāna element with residue remaining). 'By way of the causal mode' means by the slight indication of the presence or absence of the upādisesa, which is the cause for the designation as 'with residue remaining' and so on.

64. ආරම්මණතො, සම්පයොගතො ච රාගදොසමොහෙහි සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤං, සුඤ්ඤමෙව සුඤ්ඤතං, තථා රාගාදිනිමිත්තරහිතත්තා අනිමිත්තං. රාගාදිපණිධිරහිතත්තා අප්පණිහිතං. සබ්බසඞ්ඛාරෙහි වා සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤතං. සබ්බසඞ්ඛාරනිමිත්තාභාවතො [Pg.217] අනිමිත්තං. තණ්හාපණිධියා අභාවතො අප්පණිහිතං.

64. Because it is empty of lust, hatred, and delusion, it is 'empty' (suññaṃ); the state of being empty is 'emptiness' (suññatā). Similarly, because it is devoid of the signs of lust and so on, it is 'signless' (animittaṃ). Because it is devoid of the aspiration for lust and the like, it is 'undirected' (appaṇihitaṃ). Alternatively, because it is empty of all conditioned things, it is 'emptiness'. Because of the absence of the signs of all conditioned things, it is 'signless'. Because of the absence of the aspiration of craving, it is 'undirected'.

65. චවනාභාවතො අච්චුතං. අන්තස්ස පරියොසානස්ස අතික්කන්තත්තා අච්චන්තං. පච්චයෙහි අසඞ්ඛතත්තා අසඞ්ඛතං. අත්තනො උත්තරිතරස්ස අභාවතො, සහධම්මෙන වත්තබ්බස්ස උත්තරස්ස වා අභාවතො අනුත්තරං. වානතො තණ්හාතො මුත්තත්තා සබ්බසො අපගතත්තා වානමුත්තා. මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධාදිකෙ එසන්ති ගවෙසන්තීති මහෙසයො. ‘‘ඉති චිත්ත’’න්ත්‍යාදි ඡහි පරිච්ඡෙදෙහි විභත්තානං චිත්තාදීනං නිගමනං.

65. Because of the absence of passing away, it is deathless (accutaṃ). Because it has transcended the end and conclusion, it is ultimate (accantaṃ). Because it is not formed by conditions, it is unconditioned (asaṅkhataṃ). Because there is nothing superior to it, or because there is no superior to be spoken of together with it, it is unsurpassed (anuttaraṃ). Because it is freedom from 'vāna', that is, from craving, or because it is a complete departure from it, it is 'freedom from craving' (vānamuttaṃ). Great sages (mahesayo) are so called because they seek (esanti) and search for (gavesanti) the great aggregates of virtue and so on. 'Thus consciousness...' and so on is the conclusion for consciousness and the other topics which were divided into six chapters.

නිබ්බානභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Description of the Divisions of Nibbāna is concluded.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Thus in the Abhidhammatthavibhāvinī, the commentary on the Compendium of the Meaning of Abhidhamma,

රූපපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Description of the Chapter on Matter is concluded.

7. සමුච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

7. Description of the Chapter on Collections

1. සලක්ඛණා චින්තනාදිසලක්ඛණා චිත්තචෙතසිකනිප්ඵන්නරූපනිබ්බානවසෙන ද්වාසත්තතිපභෙදා වත්ථුධම්මා සභාවධම්මා වුත්තා, ඉදානි තෙසං යථායොගං සභාවධම්මානං එකෙකසමුච්චයවසෙන යොගානුරූපතො අකුසලසඞ්ගහාදිභෙදං සමුච්චයං රාසිං පවක්ඛාමීති යොජනා.

1. The seventy-two types of real dhammas, which are consciousness, mental factors, derived matter, and Nibbāna, possessing their own characteristics such as cognizing and so on, have been described as objective dhammas and intrinsic dhammas. The connection is as follows: Now I shall explain the collection (samuccaya), the aggregate (rāsi), of those intrinsic dhammas, divided into the compendium of the unwholesome and so on, by way of individual collections, appropriately and in a manner suitable for their combination.

2. අකුසලානමෙව සභාගධම්මවසෙන සඞ්ගහො අකුසලසඞ්ගහො. කුසලාදිවසෙන මිස්සකානං සඞ්ගහො මිස්සකසඞ්ගහො, සච්චාභිසම්බොධිසඞ්ඛාතස්ස අරියමග්ගස්ස පක්ඛෙ භවානං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං සතිපට්ඨානාදිභෙදානං සභාගවත්ථුවසෙන සඞ්ගහො බොධිපක්ඛියසඞ්ගහො. ඛන්ධාදිවසෙන සබ්බෙසං සඞ්ගහො සබ්බසඞ්ගහො.

2. The Compendium of the Unwholesome is the grouping of unwholesome states by way of their common nature. The Compendium of the Miscellaneous is the grouping of mixed states by way of the wholesome and so forth. The Compendium of the Factors of Enlightenment is the grouping of the factors of enlightenment—such as the foundations of mindfulness and so on—which belong to the side of the Noble Path, known as the full awakening to the truths, by way of their common ground. The All-Inclusive Compendium is the grouping of all states by way of the aggregates and so forth.

අකුසලසඞ්ගහවණ්ණනා

Description of the Compendium of the Unwholesome

3. පුබ්බකොටියා [Pg.218] අපඤ්ඤායනතො චිරපාරිවාසියට්ඨෙන, වණතො වා විස්සන්දමානයූසා විය චක්ඛාදිතො විසයෙසු විස්සන්දනතො ආසවා. අථ වා භවතො ආභවග්ගං ධම්මතො ආගොත්‍රභුං සවන්ති පවත්තන්තීති ආසවා. අවධිඅත්ථො චෙත්ථ ආ-කාරො, අවධි ච මරියාදාභිවිධිවසෙන දුවිධො. තත්ථ ‘‘ආපාටලිපුත්තං වුට්ඨො දෙවො’’ත්‍යාදීසු විය කිරියං බහි කත්වා පවත්තො මරියාදො. ‘‘ආභවග්ගං සද්දො අබ්භුග්ගතො’’ත්‍යාදීසු විය කිරියං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තො අභිවිධි. ඉධ පන අභිවිධිම්හි දට්ඨබ්බො. තථා හෙතෙ නිබ්බත්තිට්ඨානභූතෙ ච භවග්ගෙ, ගොත්‍රභුම්හි ච ආරම්මණභූතෙ පවත්තන්ති. විජ්ජමානෙසු ච අඤ්ඤෙසු ආභවග්ගං, ආගොත්‍රභුඤ්ච සවන්තෙසු මානාදීසු අත්තත්තනියග්ගහණවසෙන අභිබ්‍යාපනතො මදකරණට්ඨෙන ආසවසදිසතාය ච එතෙයෙව ආසවභාවෙන නිරුළ්හාති දට්ඨබ්බං. කාමොයෙව ආසවො කාමාසවො, කාමරාගො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්දරාගො භවාසවො. ඣානනිකන්තිසස්සතදිට්ඨිසහගතො ච රාගො එත්ථෙව සඞ්ගය්හති. තත්ථ පඨමො උපපත්තිභවෙසු රාගො, දුතියො කම්මභවෙ, තතියො භවදිට්ඨිසහගතො. ද්වාසට්ඨිවිධා දිට්ඨි දිට්ඨාසවො. දුක්ඛාදීසු චතූසු සච්චෙසු, පුබ්බන්තෙ, අපරන්තෙ, පුබ්බාපරන්තෙ, පටිච්චසමුප්පාදෙසු චාති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණං අවිජ්ජාසවො.

3. Because their prior end is not discerned and because they have long been resident, or because they flow out from the sense doors such as the eye towards objects, like pus oozing from a sore, they are called 'outflows' (āsavā). Alternatively, they are called 'outflows' because they flow (savanti) and proceed (pavattanti) from existence up to the peak of becoming, and with respect to dhammas, up to the change-of-lineage consciousness. Here, the prefix 'ā-' has the sense of a limit, and a limit is twofold: as a boundary (mariyādā) and as an inclusive extent (abhividhi). Therein, as in 'the god rained as far as Pāṭaliputta,' the boundary is that which proceeds by excluding the action. As in 'the sound rose up to the peak of becoming,' the inclusive extent is that which proceeds by pervading the action. Here, however, it should be understood in the sense of inclusive extent. For in that way they proceed both in the peak of becoming, which is the place of their arising, and in the change-of-lineage consciousness, which is their object. And it should be understood that although there are other existing defilements such as conceit that flow up to the peak of becoming and up to the change-of-lineage consciousness, only these have become established as 'outflows' because they are all-pervasive by way of grasping 'self' and 'mine,' and because of their similarity to intoxicating spirits (āsava) in the sense of causing intoxication. The outflow of sensuality (kāmāsavo) is sensual desire itself, sensual lust. The outflow of becoming (bhavāsavo) is desire and lust for form and formless becoming. The lust accompanied by delight in the jhānas and by the eternalist view is also included here. Therein, the first is lust for rebirth-becoming, the second for kamma-becoming, and the third is that accompanied by the view of becoming. The outflow of views (diṭṭhāsavo) is the sixty-two kinds of views. The outflow of ignorance (avijjāsavo) is the ignorance concerning eight items: the four truths such as suffering, the past, the future, both the past and the future, and dependent origination.

4. ඔත්ථරිත්වා හරණතො, ඔහනනතො වා හෙට්ඨා කත්වා හනනතො ඔසීදාපනතො ‘‘ඔඝො’’ති වුච්චති ජලප්පවාහො, එතෙ ච සත්තෙ ඔත්ථරිත්වා හනන්තා වට්ටස්මිං සත්තෙ ඔසීදාපෙන්තා විය හොන්තීති ඔඝසදිසතාය ඔඝා[Pg.219], ආසවායෙව පනෙත්ථ යථාවුත්තට්ඨෙන ‘‘ඔඝා’’ති ච වුච්චන්ති.

4. A torrent of water is called a 'flood' (ogha) because it overwhelms and carries away, or because it strikes down, or because it strikes after pulling under, or because it causes to sink. And because these defilements overwhelm and strike beings, as if causing them to sink in the round of existence, they are called 'floods' due to their similarity to a flood. Here, it is the outflows themselves that are also called 'floods' in the sense just stated.

5. වට්ටස්මිං, භවයන්තකෙ වා සත්තෙ කම්මවිපාකෙන භවන්තරාදීහි, දුක්ඛෙන වා සත්තෙ යොජෙන්තීති යොගා, හෙට්ඨා වුත්තධම්මාව.

5. Because they yoke (yojenti) beings to the round of existence, or to the mechanism of becoming, by means of kamma-result, further becoming, and so on, or by means of suffering, they are called 'yokes' (yogā). They are the very same dhammas as those mentioned above.

6. නාමකායෙන රූපකායං, පච්චුප්පන්නකායෙන වා අනාගතකායං ගන්ථෙන්ති දුප්පමුඤ්චං වෙඨෙන්තීති කායගන්ථා. ගොසීලාදිනා සීලෙන, වතෙන, තදුභයෙන ච සුද්ධීති එවං පරතො අසභාවතො ආමසනං පරාමාසො. ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති අභිනිවිසනං දළ්හග්ගාහො ඉදං සච්චාභිනිවෙසො.

6. They bind the mental body to the physical body, or the future body to the present body, wrapping them tightly so as to be difficult to loosen—thus they are called bodily ties (kāyaganthā). The misapprehension of what is external and not one’s own nature, such as ‘Purity is through virtue like cow-virtue, or through vows, or through both,’ is misapprehension (parāmāso). The firm insistence, ‘This alone is true, anything else is vain,’ is the adherence to this truth (idaṃ saccābhiniveso).

7. මණ්ඩූකං පන්නගො විය භුසං දළ්හං ආරම්මණං ආදියන්තීති උපාදානානි. කාමොයෙව උපාදානං, කාමෙ උපාදියතීති වා කාමුපාදානං. ‘‘ඉමිනා මෙ සීලවතාදිනා සංසාරසුද්ධී’’ති එවං සීලවතාදීනං ගහණං සීලබ්බතුපාදානං. වදන්ති එතෙනාති වාදො, ඛන්ධෙහි බ්‍යතිරිත්තාබ්‍යතිරිත්තවසෙන වීසති පරිකප්පිතස්ස අත්තනො වාදො අත්තවාදො. සොයෙව උපාදානන්ති අත්තවාදුපාදානං.

7. They firmly grasp an object like a snake seizing a frog—thus they are called clingings (upādānāni). Sensual desire itself is clinging, or clinging to sensual objects is sensual clinging (kāmupādānaṃ). The grasping of morality and asceticism, such as ‘By this morality and asceticism there is purity of cyclic existence,’ is clinging to morality and asceticism (sīlabbatupādānaṃ). That by which they speak is a view (vādo); the twentyfold conceptualized view of self, as separate or inseparable from the aggregates, is the view of self (attavādo). That itself, being a clinging, is clinging to a view of self (attavādupādānaṃ).

8. ඣානාදිවසෙන උප්පජ්ජනකකුසලචිත්තං නිසෙධෙන්ති තථා තස්ස උප්පජ්ජිතුං න දෙන්තීති නීවරණානි, පඤ්ඤාචක්ඛුනො වා ආවරණට්ඨෙන නීවරණා. පඤ්චසු කාමගුණෙසු අධිමත්තරාගසඞ්ඛාතො කාමොයෙව ඡන්දනට්ඨෙන ඡන්දො චාති කාමච්ඡන්දො. සොයෙව නීවරණන්ති කාමච්ඡන්දනීවරණං. බ්‍යාපජ්ජති විනස්සති එතෙන චිත්තන්ති බ්‍යාපාදො, ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’ත්‍යාදිනයප්පවත්තනවවිධආඝාතවත්ථුපදට්ඨානතාය නවවිධො, අට්ඨානකොපෙන සහ දසවිධො වා දොසො, සොයෙව [Pg.220] නීවරණන්ති බ්‍යාපාදනීවරණං. ථිනමිද්ධමෙව නීවරණං ථිනමිද්ධනීවරණං. තථා උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං. කස්මා පනෙතෙ භින්නධම්මා ද්වෙ ද්වෙ එකනීවරණභාවෙන වුත්තාති? කිච්චාහාරපටිපක්ඛානං සමානභාවතො. ථිනමිද්ධානඤ්හි චිත්තුප්පාදස්ස ලයාපාදනකිච්චං සමානං, උද්ධච්චකුක්කුච්චානං අවූපසන්තභාවකාරණං. තථා පුරිමානං ද්වින්නං තන්දීවිජම්භිතා ආහාරො, හෙතූත්‍යත්ථො, පච්ඡිමානං ඤාතිබ්‍යසනාදිවිතක්කනං. පුරිමානඤ්ච ද්වින්නං වීරියං පටිපක්ඛභූතං, පච්ඡිමානං සමථොති, තෙනාහු පොරාණා –

8. They obstruct wholesome consciousness from arising by way of jhāna and so on, and do not allow it to arise—thus they are called hindrances (nīvaraṇāni). Or, they are hindrances in the sense of obstructing the eye of wisdom. Sensual desire (kāmacchando) is sensual lust, which is excessive lust for the five strands of sensual pleasure, and also desire in the sense of wishing. That itself, being a hindrance, is the hindrance of sensual desire (kāmacchandanīvaraṇaṃ). That by which the mind is harmed and destroyed is ill-will (byāpādo). It is ninefold due to its basis in the nine grounds for resentment, such as ‘He has done me wrong,’ etc., or tenfold along with anger that has no basis. That very ill-will, being a hindrance, is the hindrance of ill-will (byāpādanīvaraṇaṃ). Sloth and torpor themselves are the hindrance—thus called the hindrance of sloth and torpor (thinamiddhanīvaraṇaṃ). Similarly, restlessness and remorse are the hindrance—thus called the hindrance of restlessness and remorse (uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ). But why are these distinct phenomena spoken of in pairs as a single hindrance? Because of their shared function, nourishment, and opposing factors. For sloth and torpor share the function of inducing a sinking of the arising of consciousness, while restlessness and remorse cause a lack of serenity. Similarly, for the former two, languor and yawning are the nourishment, meaning the cause; for the latter two, it is thinking about the loss of relatives and so on. For the former two, energy is the opposing factor, while for the latter two, it is serenity. Therefore, the ancients have said—

‘‘කිච්චාහාරවිපක්ඛානං, එකත්තා එකමෙත්ථ හි;

කතමුද්ධච්චකුක්කුච්චං, ථිනමිද්ධඤ්ච තාදිනා.

“Because their function, nourishment, and opposing factors are one, here indeed they are one; thus are restlessness and remorse, and sloth and torpor, made one.”

‘‘ලීනතාසන්තතා කිච්චං, තන්දී ඤාතිවිතක්කනං;

හෙතු වීරියසමථා, ඉමෙ තෙසං විරොධිනො’’ති.

“Sinking and lack of serenity are their function; languor and thinking about relatives are the cause; energy and serenity—these are their adversaries.”

9. අප්පහීනට්ඨෙන අනු අනු සන්තානෙ සෙන්තීති අනුසයා, අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තීත්‍යත්ථො. අප්පහීනා හි කිලෙසා කාරණලාභෙ සති උපජ්ජනාරහා සන්තානෙ අනු අනු සයිතා විය හොන්තීති තදවත්ථා ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්ති. තෙ පන නිප්පරියායතො අනාගතා කිලෙසා, අතීතපච්චුප්පන්නාපි තංසභාවත්තා තථා වුච්චන්ති. න හි කාලභෙදෙන ධම්මානං සභාවභෙදො අත්ථි, යදි අප්පහීනට්ඨෙන අනුසයා, නනු සබ්බෙපි කිලෙසා අප්පහීනා අනුසයා භවෙය්‍යුන්ති? න මයං අප්පහීනතාමත්තෙන ‘‘අනුසයා’’ති වදාම, අථ ඛො අප්පහීනට්ඨෙන ථාමගතා කිලෙසා අනුසයාති. ථාමගමනඤ්ච අනඤ්ඤසාධාරණො කාමරාගාදීනමෙව ආවෙණිකො සභාවොති අලං විවාදෙන. කාමරාගොයෙව අනුසයො කාමරාගානුසයො.

9. They are called latent tendencies (anusayā) because they lie along (anu senti) in the mental continuum in the sense of not being abandoned, meaning that they arise when they obtain a suitable cause. For unabandoned defilements, when they obtain a cause, are capable of arising—lying along in the continuum again and again, as if asleep—thus, in that state, they are called ‘latent tendencies.’ In the ultimate sense, these are future defilements, but past and present ones are also called so because they share that nature. For there is no difference in the intrinsic nature of phenomena based on temporal distinctions. If it is asked, ‘If, by virtue of not being abandoned, all defilements are unabandoned, would not all defilements then be latent tendencies?’—we do not say ‘latent tendencies’ merely because they are unabandoned, but rather because latent tendencies are defilements that have become strong (thāmagatā) by virtue of not being abandoned. And this becoming strong is an intrinsic nature unique to sensual lust and the like, not shared by others. Therefore, there is no need for dispute. Sensual lust itself is the latent tendency, the latent tendency of sensual lust (kāmarāgānusayo).

10. සංයොජෙන්ති බන්ධන්තීති සංයොජනානි.

10. They fetter, they bind—thus they are called fetters (saṃyojanāni).

12. චිත්තං [Pg.221] කිලිස්සති උපතප්පති, බාධීයති වා එතෙහීති කිලෙසා.

12. The mind is defiled, afflicted, or distressed by these—thus they are called defilements (kilesā).

13. කාමභවනාමෙනාති කාමභවසඞ්ඛාතානං ආරම්මණානං නාමෙන. තථාපවත්තන්ති සීලබ්බතාදීනං පරතො ආමසනාදිවසෙන පවත්තං.

13. ‘By the name of sensual existence’ means by the name of objects reckoned as sensual existence. ‘Similarly occurring’ refers to that which occurs by way of grasping at morality, asceticism, and so on, as something external.

14. ආසවා ච ඔඝා ච යොගා ච ගන්ථා ච වත්ථුතො ධම්මතො වුත්තනයෙන තයො. තථා උපාදානා දුවෙ වුත්තා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන. නීවරණා අට්ඨ සියුං ථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චානං විසුං ගහණතො. අනුසයා ඡළෙව හොන්ති කාමරාගභවරාගානුසයානං තණ්හාසභාවෙන එකතො ගහිතත්තා. නව සංයොජනා මතා උභයත්ථ වුත්තානං තණ්හාසභාවානං, දිට්ඨිසභාවානඤ්ච එකෙකං සඞ්ගහිතත්තා. කිලෙසා පන සුත්තන්තවසෙන, අභිධම්මවසෙනපි දස. ඉති එවං පාපානං අකුසලානං සඞ්ගහො නවධා වුත්තො. එත්ථ ච –

14. The influxes, floods, yokes, and ties are threefold in terms of their substance, according to the method stated. Similarly, the clingings are said to be twofold, through craving and views. The hindrances may be eight, due to the separate inclusion of sloth and torpor, and restlessness and remorse. The latent tendencies are six, since the latent tendencies of sensual lust and existence-lust are taken together as one due to their nature as craving. The fetters are considered nine, as those with the nature of craving and those with the nature of views, mentioned in both places, are each included as a single item. The defilements are ten according to the Suttanta method and also ten according to the Abhidhamma method. Thus, the compilation of evil unwholesome states is stated in nine ways. Herein –

නවාට්ඨසඞ්ගහා ලොභ-දිට්ඨියො සත්තසඞ්ගහා;

අවිජ්ජා පටිඝො පඤ්ච-සඞ්ගහො චතුසඞ්ගහා;

කඞ්ඛා තිසඞ්ගහා මානුද්ධච්චා ථිනං ද්විසඞ්ගහං.

Greed is included in nine compilations, and views in eight; ignorance is included in seven; aversion is included in five; doubt is included in four; conceit and restlessness are included in three; sloth is included in two.

කුක්කුච්චමිද්ධාහිරිකා-නොත්තප්පිස්සා නිගූහනා;

එකසඞ්ගහිතා පාපා, ඉච්චෙවං නවසඞ්ගහා.

Remorse, torpor, lack of moral shame, lack of moral dread, envy, and concealment—these evil states are each included in one compilation. Thus is the ninefold compilation.

අකුසලසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Compilation of Unwholesome States is concluded.

මිස්සකසඞ්ගහවණ්ණනා

The Exposition on the Compilation of Mixed States

15. හෙතූසු වත්තබ්බං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

15. Regarding the causes, what was stated previously applies.

16. ආරම්මණං උපගන්ත්වා චින්තනසඞ්ඛාතෙන උපනිජ්ඣායනට්ඨෙන යථාරහං පච්චනීකධම්මඣාපනට්ඨෙන ච ඣානානි ච තානි අඞ්ගානි ච සමුදිතානං [Pg.222] අවයවභාවෙන අඞ්ගීයන්ති ඤායන්තීති ඣානඞ්ගානි. අවයවවිනිමුත්තස්ස ච සමුදායස්ස අභාවෙපි සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය විසුං විසුං අඞ්ගභාවෙන වුච්චන්ති එකතො හුත්වා ඣානභාවෙන. දොමනස්සඤ්චෙත්ථ අකුසලඣානඞ්ගං, සෙසානි කුසලාකුසලාබ්‍යාකතඣානඞ්ගානි.

16. They are meditations (jhānas) and they are factors (aṅgas); they are known as jhāna factors (jhānaṅgāni) because they are components of a collective whole, in the sense of meditating on an object by approaching it—which is characterized as thinking—and in the sense of appropriately burning up opposing states. Even in the absence of a collective whole separate from its components, they are still individually called factors—like the parts of an army or the parts of a chariot—because they become the state of jhāna when unified. Here, displeasure (domanassa) is an unwholesome jhāna factor; the rest are factors of wholesome, unwholesome, or indeterminate jhānas.

17. සුගතිදුග්ගතීනං, නිබ්බානස්ස ච අභිමුඛං පාපනතො මග්ගා, තෙසං පථභූතානි අඞ්ගානි, මග්ගස්ස වා අට්ඨඞ්ගිකස්ස අඞ්ගානි මග්ගඞ්ගානි. සම්මා අවිපරීතතො පස්සතීති සම්මාදිට්ඨි. සා පන ‘‘අත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිවසෙන දසවිධා, පරිඤ්ඤාදිකිච්චවසෙන චතුබ්බිධා වා. සම්මා සඞ්කප්පෙන්ති එතෙනාති සම්මාසඞ්කප්පො. සො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පඅබ්‍යාපාදසඞ්කප්පඅවිහිංසාසඞ්කප්පවසෙන තිවිධො. සම්මාවාචාදයො හෙට්ඨා විභාවිතාව. සම්මා වායමන්ති එතෙනාති සම්මාවායාමො. සම්මා සරන්ති එතායාති සම්මාසති. ඉමෙසං පන භෙදං උපරි වක්ඛති. සම්මා සාමඤ්ච ආධීයති එතෙන චිත්තන්ති සම්මාසමාධි, පඨමජ්ඣානාදිවසෙන පඤ්චවිධා එකග්ගතා. මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො දුග්ගතිමග්ගත්තා මග්ගඞ්ගානි.

17. They are paths (maggā) because they lead towards happy and unhappy destinies, and towards Nibbāna; they are path factors (maggaṅgāni) because they are the constituent factors of those paths, or they are the factors of the Eightfold Path. Right view (sammādiṭṭhi) is so called because one sees correctly, without distortion. It is tenfold (as in “there is giving,” etc.) or fourfold (according to its functions of full understanding, etc.). Right intention (sammāsaṅkappa) is so called because one intends rightly. It is threefold: intention of renunciation, intention of non-ill will, and intention of non-cruelty. Right speech (sammāvācā) and the others have already been explained previously. Right effort (sammāvāyāma) is so called because one strives rightly. Right mindfulness (sammāsati) is so called because one recollects rightly. The distinctions of these will be explained later. Right concentration (sammāsamādhi) is so called because the mind is rightly composed. It is the fivefold one-pointedness by way of the first jhāna, etc. Wrong view (micchādiṭṭhi) and the rest are path factors because they are paths leading to unhappy destinies.

18. දස්සනාදීසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි, යෙභුය්‍යෙන තංසහිතසන්තානප්පවත්තියං ලිඞ්ගාදීහි, ජීවනෙ ජීවන්තෙහි කම්මජරූපසම්පයුත්තධම්මෙහි, මනනෙ ජානනෙ සම්පයුත්තධම්මෙහි, සුඛිතාදිභාවෙ සුඛිතාදීහි සහජාතෙහි, සද්දහනාදීසු සද්දහනාදිවසප්පවත්තෙහි තෙහෙව, ‘‘අනඤ්ඤාතං ඤස්සාමී’’ති පවත්තියං තථාපවත්තෙහි සහජාතෙහි, ආජානනෙ අඤ්ඤභාවිභාවෙ ච ආජානනාදිවසප්පවත්තෙහි සහජාතෙහි අත්තානං අනුවත්තාපෙන්තා ධම්මා ඉස්සරට්ඨෙන ඉන්ද්‍රියානි නාමාති ආහ ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රිය’’න්ත්‍යාදි. අට්ඨකථායං (විභ. අට්ඨ. 219; විසුද්ධි. 2.525) පන අපරෙපි ඉන්දලිඞ්ගට්ඨාදයො ඉන්ද්‍රියට්ඨා වුත්තා. ජීවිතින්ද්‍රියන්ති රූපාරූපවසෙන දුවිධං ජීවිතින්ද්‍රියං. ‘‘අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනඤ්ඤාතං [Pg.223] අමතං පදං, චතුසච්චධම්මමෙව වා ඤස්සාමී’’ති එවමජ්ඣාසයෙන පටිපන්නස්ස ඉන්ද්‍රියං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං. ආජානාති පඨමමග්ගෙන දිට්ඨමරියාදං අනතික්කමිත්වා ජානාති ඉන්ද්‍රියඤ්චාති අඤ්ඤින්ද්‍රියං. අඤ්ඤාතාවිනො චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතස්ස අරහතො ඉන්ද්‍රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියං. ධම්මසරූපවිභාවනත්ථඤ්චෙත්ථ පඤ්ඤින්ද්‍රියග්ගහණං, පුග්ගලජ්ඣාසයකිච්චවිසෙසවිභාවනත්ථං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීනං ගහණං.

18. In seeing, etc., through eye-consciousness, etc.; mostly in the continuity associated with them by way of gender, etc.; in living, by the living phenomena associated with kamma-born materiality; in thinking and knowing, by the associated phenomena; in states of happiness, etc., by those co-arisen with happiness, etc.; in faith, etc., by those phenomena that proceed by way of faith, etc.; in the occurrence of “I will know the unknown,” by those co-arisen that so occur; in knowing thoroughly and in the state of one who has known, by those co-arisen that proceed by way of knowing thoroughly, etc.—these phenomena, causing themselves to prevail, are called faculties in the sense of mastery, hence it is said “eye faculty,” etc. In the commentaries (Vibhaṅga Aṭṭhakathā 219; Visuddhimagga 2.525), other meanings of faculty such as “characteristic of a lord” (indaliṅgaṭṭha) are also stated. The life faculty (jīvitindriya) is twofold: as material and immaterial. For one who practices with the resolve, “In the beginningless cycle of existence, I will know the unknown, the deathless state, or the very Dhamma of the Four Truths,” the faculty is called the “I-will-know-the-unknown faculty” (anaññātaññassāmītindriya). One knows thoroughly; one knows without transgressing the boundary seen by the first path, and it is a faculty—thus it is the “faculty of knowing” (aññindriya). For the Arahant, one who has fully known, who stands having penetrated the four truths, the faculty is called the “faculty of one who has fully known” (aññātāvindriya). Here, the inclusion of the wisdom faculty is for the purpose of clarifying the nature of phenomena, while the inclusion of the “I-will-know-the-unknown faculty,” etc., is for the purpose of clarifying the distinctive functions of an individual’s resolve.

එත්ථ ච සත්තපඤ්ඤත්තියා විසෙසනිස්සයත්තා අජ්ඣත්තිකායතනානි ආදිතො වුත්තානි, මනින්ද්‍රියං පන අජ්ඣත්තිකායතනභාවසාමඤ්ඤෙන එත්ථෙව වත්තබ්බම්පි අරූපින්ද්‍රියෙහි සහ එකතො දස්සනත්ථං ජීවිතින්ද්‍රියානන්තරං වුත්තං, සායං පඤ්ඤත්ති ඉමෙසං වසෙන ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති විභාගං ගච්ඡතීති දස්සනත්ථං තදනන්තරං භාවද්වයං, තයිමෙ උපාදින්නධම්මා ඉමස්ස වසෙන තිට්ඨන්තීති දස්සනත්ථං තතො පරං ජීවිතින්ද්‍රියං, සත්තසඤ්ඤිතො ධම්මපුඤ්ජො පබන්ධවසෙන පවත්තමානො ඉමාහි වෙදනාහි සංකිලිස්සතීති දස්සනත්ථං තතො වෙදනාපඤ්චකං, තාහි පන විසුද්ධිකාමානං වොදානසම්භාරදස්සනත්ථං තතො සද්ධාදිපඤ්චකං, සම්භූතවොදානසම්භාරා ච ඉමෙහි විසුජ්ඣන්තීති විසුද්ධිප්පත්තා, නිට්ඨිතකිච්චා ච හොන්තීති දස්සනත්ථං අන්තෙ තීණි වුත්තානි. එත්තාවතා අධිප්පෙතත්ථසිද්ධීති අඤ්ඤෙසං අග්ගහණන්ති ඉදමෙතෙසං අනුක්කමෙන දෙසනාය කාරණන්ති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

Here, because they are the basis for the distinction of the seven designations, the internal sense bases are mentioned first. However, the mind faculty, though it should be mentioned here due to its commonality as an internal sense base, is mentioned after the life faculty in order to show it together with the formless faculties. To show that this designation of a being is divided as “woman” and “man” by means of these, the two gender faculties are stated next. To show that these clung-to phenomena persist by means of this, the life faculty is mentioned after that. To show that the aggregate of phenomena designated as a being, proceeding by way of continuity, becomes defiled by these feelings, the fivefold feeling is mentioned after that. And for those who desire purification from them, to show the requisites of purification, the fivefold faculty beginning with faith is mentioned after that. And to show that those who have accumulated the requisites of purification are purified by these, attain purity, and have their task completed, the three faculties are stated at the end. By this much the intended meaning is accomplished, hence others are not included. This is the reason for their sequential teaching. Enough with excessive elaboration.

19. අසද්ධියකොසජ්ජපමාදඋද්ධච්චඅවිජ්ජාඅහිරිකඅනොත්තප්පසඞ්ඛාතෙහි පටිපක්ඛධම්මෙහි අකම්පියට්ඨෙන, සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙන ච සද්ධාදීනි සත්ත බලානි, අහිරිකානොත්තප්පද්වයං පන සම්පයුත්තධම්මෙසු ථිරභාවෙනෙව.

19. The seven powers—faith and so on—are so called because they are unshaken by their opposing states, namely, lack of faith, laziness, negligence, restlessness, ignorance, shamelessness, and lack of moral dread, and because of their steadfastness in associated states. The pair of shamelessness and lack of moral dread, however, are characterized only by steadfastness in their associated states.

20. අත්තාධීනප්පවත්තීනං පතිභූතා ධම්මා අධිපතී. ‘‘ඡන්දවතො කිංනාම න සිජ්ඣතී’’ත්‍යාදිකං හි පුබ්බාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයං ලභිත්වා [Pg.224] උප්පජ්ජමානෙ චිත්තෙ ඡන්දාදයො ධුරභූතා සයං සම්පයුත්තධම්මෙ සාධයමානා හුත්වා පවත්තන්ති, තෙ ච තෙසං වසෙන පවත්තන්ති, තෙන තෙ අත්තාධීනානං පතිභාවෙන පවත්තන්ති. අඤ්ඤෙසං අධිපතිධම්මානං අධිපතිභාවනිවාරණවසෙන ඉස්සරියං අධිපතිතා. සන්තෙසුපි ඉන්ද්‍රියන්තරෙසු කෙවලං දස්සනාදීසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි අනුවත්තාපනමත්තං ඉන්ද්‍රියතාති අයං අධිපතිඉන්ද්‍රියානං විසෙසො.

20. Dominant factors (adhipatī) are phenomena that are leaders of states that proceed subject to them. For indeed, as in the saying, “What cannot be achieved by one with will?,” when a mind arises having obtained the support of previous volitional formations, factors such as will, having become the leaders, proceed while accomplishing their own associated states, and those associated states proceed by means of them. Therefore, they proceed by being leaders of those states that are dependent on them. Dominance is mastery in the sense of preventing the dominance of other dominant factors. Whereas, in the case of the other faculties, faculty-ness is merely causing associated states to follow in seeing, etc., by means of eye-consciousness, etc. This is the distinction between dominant factors and faculties.

21. ඔජට්ඨමකරූපාදයො ආහරන්තීති ආහාරා. කබළීකාරාහාරො හි ඔජට්ඨමකරූපං ආහරති, ඵස්සාහාරො තිස්සො වෙදනා, මනොසඤ්චෙතනාහාරසඞ්ඛාතං කුසලාකුසලකම්මං තීසු භවෙසු පටිසන්ධිං. විඤ්ඤාණාහාරසඞ්ඛාතං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං සහජාතනාමරූපෙආහරති, කිඤ්චාපි සකසකපච්චයුප්පන්නෙ ආහරන්තා අඤ්ඤෙපි අත්ථි. අජ්ඣත්තිකසන්තතියා පන විසෙසපච්චයත්තා ඉමෙයෙව චත්තාරො ‘‘ආහාරා’’ති වුත්තා.

21. They are called nutriments (āhārā) because they bring material octads with nutritive essence as the eighth, and so on. Indeed, the nutriment of edible food brings the material octad with nutritive essence as the eighth. The nutriment of contact brings the three feelings. The nutriment of mental volition, which is wholesome and unwholesome kamma, brings rebirth-linking in the three realms of existence. The nutriment of consciousness, which is rebirth-linking consciousness, brings co-arisen mentality-materiality. Although there are other phenomena that bring about their own respectively conditioned effects, these four alone are called 'nutriments' because they are the special conditions for the internal continuity.

කබළීකාරාහාරභක්ඛානඤ්හි සත්තානං රූපකායස්ස කබළීකාරාහාරො විසෙසපච්චයො කම්මාදිජනිතස්සපි තස්ස කබළීකාරාහාරූපත්ථම්භබලෙනෙව දසවස්සාදිප්පවත්තිසම්භවතො. තථා හෙස ‘‘ධාති විය කුමාරස්ස, උපත්ථම්භනකයන්තං විය ගෙහස්සා’’ති වුත්තො. ඵස්සොපි සුඛාදිවත්ථුභූතං ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව සුඛාදිවෙදනාපවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොති. මනොසඤ්චෙතනා කුසලාකුසලකම්මවසෙන ආයූහමානායෙව භවමූලනිප්ඵාදනතො සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොති. විඤ්ඤාණං විජානන්තමෙව නාමරූපප්පවත්තනෙන සත්තානං ඨිතියා පච්චයො හොතීති එවමෙතෙයෙව අජ්ඣත්තසන්තානස්ස විසෙසපච්චයත්තා ‘‘ආහාරා’’ති වුත්තා, ඵස්සාදීනං දුතියාදිභාවො දෙසනාක්කමතො, න උප්පත්තික්කමතො.

For beings who consume edible food, edible food is a specific condition for the material body. For even when that body is produced by kamma and so on, its continuation for ten years or more is possible only through the strength of the support of edible food. Thus, it is said to be, “Like a nurse for a child, or like a supporting prop for a house.” Contact, too, by the very act of contacting an object that is the basis for pleasure and so on, becomes a condition for the subsistence of beings through the occurrence of feelings of pleasure and so on. Mental volition, by the very act of accumulating in the sense of wholesome and unwholesome kamma, becomes a condition for the subsistence of beings by producing the root of becoming. Consciousness, by the very act of cognizing, becomes a condition for the subsistence of beings through the continuation of mentality-materiality. Thus, these alone are called 'nutriments' because they are specific conditions for the internal continuum. The sequence of contact and the others as second, and so on, is according to the order of teaching, not the order of arising.

26. පඤ්චවිඤ්ඤාණානං [Pg.225] විතක්කවිරහෙන ආරම්මණෙසු අභිනිපාතමත්තත්තා තෙසු විජ්ජමානානිපි උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛානි උපනිජ්ඣානාකාරස්ස අභාවතො ඣානඞ්ගභාවෙන න උද්ධටානි. ‘‘විතක්කපච්ඡිමකං හි ඣානඞ්ග’’න්ති වුත්තං. ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණමනොධාතුත්තිකසන්තීරණත්තිකවසෙන සොළසචිත්තෙසු වීරියාභාවතො තත්ථ විජ්ජමානොපි සමාධි බලභාවං න ගච්ඡති. ‘‘වීරියපච්ඡිමකං බල’’න්ති හි වුත්තං. තථා අට්ඨාරසාහෙතුකෙසු හෙතුවිරහතො මග්ගඞ්ගානි න ලබ්භන්ති. ‘‘හෙතුපච්ඡිමකං මග්ගඞ්ග’’න්ති (ධ. ස. අට්ඨ. 438) හි වුත්තන්ති ඉමමත්ථං මනසි නිධායාහ ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසූ’’ත්‍යාදි. ඣානඞ්ගානි න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො.

26. Because the five sense consciousnesses lack initial application of thought and merely impinge on their objects, even though equanimity, pleasure, and pain exist in them, they are not reckoned as jhāna factors due to the absence of the mode of contemplation. For it is said, “A jhāna factor has initial application as its last.” In the sixteen types of consciousness—namely, the two sets of five sense consciousnesses, the three mind-elements, and the three investigating consciousnesses—effort is absent; therefore, even though concentration exists there, it does not attain the status of a power. For it is said, “A power has effort as its last.” Similarly, in the eighteen rootless types of consciousness, path factors are not found due to the absence of roots. For it is said, “A path factor has a root as its last.” Keeping this meaning in mind, the text states, “In the two sets of five sense consciousnesses,” etc. The connection is that the jhāna factors are not found.

27. අධිමොක්ඛවිරහතො විචිකිච්ඡාචිත්තෙ එකග්ගතා චිත්තට්ඨිතිමත්තං, න පන මිච්ඡාසමාධිසමාධින්ද්‍රියසමාධිබලවොහාරං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘තථා විචිකිච්ඡාචිත්තෙ’’ත්‍යාදි.

27. Due to the absence of conviction, in the consciousness accompanied by doubt, one-pointedness is merely a state of mental stability and does not attain the designation of wrong concentration, the concentration faculty, or the power of concentration. Therefore, it is said, “Similarly, in the consciousness accompanied by doubt,” etc.

28. ද්විහෙතුකතිහෙතුකග්ගහණෙන එකහෙතුකෙසු අධිපතීනං අභාවං දස්සෙති. ජවනෙස්වෙවාති අවධාරණං ලොකියවිපාකෙසු අධිපතීනං අසම්භවදස්සනත්ථං. න හි තෙ ඡන්දාදීනි පුරක්ඛත්වා පවත්තන්ති. වීමංසාධිපතිනො ද්විහෙතුකජවනෙසු අසම්භවතො චිත්තාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයස්ස ච සම්භවානුරූපතො ලබ්භමානතං සන්ධායාහ ‘‘යථාසම්භව’’න්ති. එකොව ලබ්භති, ඉතරථා අධිපතිභාවායොගතො, තෙනෙව හි භගවතා ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.1) හෙතුපච්චයනිද්දෙසෙ විය ‘‘අධිපතී අධිපතිසම්පයුත්තකාන’’න්ත්‍යාදිනා අවත්වා ‘‘ඡන්දාධිපති ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.3) එකෙකාධිපතිවසෙනෙව අධිපතිපච්චයො උද්ධටො.

28. By the inclusion of 'two-rooted and three-rooted,' it indicates the absence of predominants in one-rooted states. The specification 'only in javanas' is for the purpose of showing that predominants cannot occur in mundane resultant consciousnesses, as these do not arise by prioritizing desire and so forth. Considering that the predominance of investigation is impossible in two-rooted javanas and is obtainable only in accordance with the suitability of the support of mental formations, he said, 'as it occurs.' Only one is obtained; otherwise, the state of predominance would be unsuitable. For this reason, the Blessed One, in the description of the root condition, did not say, 'A predominant is a condition for predominant-associated states,' etc., as in 'A root is a condition for root-associated states,' etc. (Paṭṭhāna 1.1.1), but rather expounded the predominant condition only by way of each single predominant, stating, 'Desire-predominant is a condition for desire-associated states,' etc. (Paṭṭhāna 1.1.3).

29. වත්ථුතො [Pg.226] ධම්මවසෙන හෙතුධම්මා ඡ, ඣානඞ්ගානි පඤ්ච සොමනස්සදොමනස්සුපෙක්ඛානං වෙදනාවසෙන එකතො ගහිතත්තා, මග්ගඞ්ගා නව මිච්ඡාසඞ්කප්පවායාමසමාධීනං විතක්කවීරියචිත්තෙකග්ගතාසභාවෙන සම්මාසඞ්කප්පාදීහි එකතො ගහිතත්තා. ඉන්ද්‍රියධම්මා සොළස පඤ්චන්නං වෙදනින්ද්‍රියානං වෙදනාසාමඤ්ඤෙන, තිණ්ණං ලොකුත්තරින්ද්‍රියානං පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස ච ඤාණසාමඤ්ඤෙන එකතො ගහිතත්තා, රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානඤ්ච විසුං ගහිතත්තා, බලධම්මා පන යථාවුත්තනයෙනෙව නව ඊරිතා, අධිපතිධම්මා චත්තාරො වුත්තා, ආහාරා තථා චත්තාරො වුත්තාති කුසලාදීහි තීහි සමාකිණ්ණො තතොයෙව මිස්සකසඞ්ගහො එවංනාමකො සඞ්ගහො සත්තධා වුත්තො. එත්ථ ච –

29. In reality, in terms of phenomena, the root-states are six. The jhāna factors are five, as joy, displeasure, and equanimity are taken as one by way of feeling. The path factors are nine, as wrong intention, effort, and concentration are taken as one with right intention and so forth, due to their nature as initial thought, energy, and one-pointedness of mind. The faculty-states are sixteen, as the five feeling faculties are taken as one by the commonality of feeling, and the three supramundane faculties along with the faculty of wisdom are taken as one by the commonality of knowledge, while the material and immaterial life faculties are taken separately. The power-states are nine, as stated in the aforementioned manner. The predominant-states are four, as stated. The nutriment-states are likewise four, as stated. Thus, this collection, mixed with the three (wholesome, etc.), is for that reason called the miscellaneous collection, and is stated to be sevenfold. Herein:

පඤ්චසඞ්ගහිතා පඤ්ඤා, වායාමෙකග්ගතා පන;

චතුසඞ්ගහිතා චිත්තං, සති චෙව තිසඞ්ගහා.

Wisdom is included in five categories; effort and one-pointedness, however, are included in four; consciousness and mindfulness, indeed, are in three.

සඞ්කප්පො වෙදනා සද්ධා, දුකසඞ්ගහිතා මතා;

එකෙකසඞ්ගහා සෙසා, අට්ඨවීසති භාසිතා.

Intention, feeling, and faith are considered included in two categories. The remaining are included in one category each; thus twenty-eight are stated.

මිස්සකසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of the Miscellaneous Collection is concluded.

බොධිපක්ඛියසඞ්ගහවණ්ණනා

The Exposition of the Collection of the Factors of Enlightenment

30. පට්ඨාතීති පට්ඨානං, අසුභග්ගහණාදිවසෙන අනුපවිසිත්වා කායාදිආරම්මණෙ පවත්තතීත්‍යත්ථො, සතියෙව පට්ඨානං සතිපට්ඨානං. තං පන කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තාකාරග්ගහණවසෙන, සුභසුඛනිච්චඅත්තසඤ්ඤාවිපල්ලාසප්පහානවසෙන ච චතුබ්බිධන්ති වුත්තං ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති. කුච්ඡිතානං කෙසාදීනං ආයොති කායො, සරීරං, අස්සාසපස්සාසානං වා සමූහො කායො[Pg.227], තස්ස අනුපස්සනා පරිකම්මවසෙන, විපස්සනාවසෙන ච සරණං කායානුපස්සනා. දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛභූතානං වෙදනානං වසෙන අනුපස්සනා වෙදනානුපස්සනා. තථා සරාගමහග්ගතාදිවසෙන සම්පයොගභූමිභෙදෙන භින්නස්සෙව චිත්තස්ස අනුපස්සනා චිත්තානුපස්සනා. සඤ්ඤාසඞ්ඛාරානං ධම්මානං භින්නලක්ඛණානමෙව අනුපස්සනා ධම්මානුපස්සනා.

30. 'Paṭṭhāna' means foundation; it proceeds on objects such as the body by entering into them by way of apprehending foulness and so forth—this is the meaning. Mindfulness itself is the foundation, hence 'foundation of mindfulness' (satipaṭṭhāna). This, however, is stated to be fourfold, as 'the four foundations of mindfulness,' by way of apprehending the aspects of foulness, suffering, impermanence, and non-self in the body, feelings, mind, and phenomena, and by way of abandoning the perceptual distortions regarding beauty, pleasure, permanence, and self. The body (kāya) is so called because it is a collection (āya) of repulsive things like hair, etc.; or it is the physical frame; or the body is the aggregate of in-and-out breaths. The contemplation (anupassanā) of this, which is a refuge by way of preparatory practice and by way of insight, is 'contemplation of the body' (kāyānupassanā). The contemplation by way of feelings that are suffering as pain, suffering due to change, and the suffering of conditioned formations, is 'contemplation of feelings' (vedanānupassanā). Similarly, the contemplation of the mind itself, distinguished by divisions of association and plane, such as being with lust, being exalted, etc., is 'contemplation of the mind' (cittānupassanā). The contemplation of phenomena (dhammas) themselves, namely perception and formations, which have distinct characteristics, is 'contemplation of phenomena' (dhammānupassanā).

31. සම්මා පදහන්ති එතෙනාති සම්මප්පධානං, වායාමො. සො ච කිච්චභෙදෙන චතුබ්බිධොති ආහ ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානා’’ත්‍යාදි. අසුභමනසිකාරකම්මට්ඨානානුයුඤ්ජනාදිවසෙන වායමනං වායාමො. භිය්‍යොභාවායාති අභිවුද්ධියා.

31. 'Right exertion' (sammappadhāna) is so called because one rightly strives with it; that is, effort. And it is fourfold according to the division of functions, as stated: 'There are these four right exertions,' etc. Effort is the act of striving by applying oneself to meditation subjects such as the contemplation of the unattractive. 'For increase' means for the sake of growth.

32. ඉජ්ඣති අධිට්ඨානාදිකං එතායාහි ඉද්ධි, ඉද්ධිවිධඤාණං ඉද්ධියා පාදො ඉද්ධිපාදො, ඡන්දොයෙව ඉද්ධිපාදො ඡන්දිද්ධිපාදො.

32. Because determination and so forth succeed (ijjhati) by means of it, it is called success (iddhi). The basis (pāda) for success (iddhi), which is the knowledge of the kinds of success, is a basis of success (iddhipāda). Desire itself is a basis of success; hence, the desire-basis of success (chandiddhipādo).

35. බුජ්ඣතීති බොධි, ආරද්ධවිපස්සකතො පට්ඨාය යොගාවචරො. යාය වා සො සතිආදිකාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣති සච්චානි පටිවිජ්ඣති, කිලෙසනිද්දාතො වා වුට්ඨාති, කිලෙසසඞ්කොචාභාවතො වා මග්ගඵලප්පත්තියා විකසති, සා ධම්මසාමග්ගී බොධි, තස්ස බොධිස්ස, තස්සා වා බොධියා අඞ්ගභූතා කාරණභූතාති බොජ්ඣඞ්ගා, තෙ පන ධම්මවසෙන සත්තවිධාති ආහ ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ත්‍යාදි. සතියෙව සුන්දරො බොජ්ඣඞ්ගො, සුන්දරස්ස වා බොධිස්ස, සුන්දරාය වා බොධියා අඞ්ගොති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො. ධම්මෙ විචිනාති උපපරික්ඛතීති ධම්මවිචයො, විපස්සනාපඤ්ඤා. උපෙක්ඛාති ඉධ තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා.

35. 'Awakening' (bodhi) is so called because one awakens (bujjhati); this refers to the practitioner of meditation from the time insight has been initiated. Or, that harmony of states such as mindfulness by which one understands, penetrates the truths, awakens from the slumber of defilements, or expands with the attainment of the path and fruition due to the absence of constriction by defilements—that harmony of states is bodhi. The factors that are constituents of or causes for that awakening are the enlightenment factors (bojjhaṅgā). These, however, are sevenfold in terms of their nature, as stated: 'the enlightenment factor of mindfulness,' etc. Mindfulness itself is an excellent enlightenment factor, or it is a constituent of excellent awakening, or a part of excellent awakening, hence 'the enlightenment factor of mindfulness' (satisambojjhaṅga). 'Investigation of phenomena' (dhammavicayo) is so called because one investigates and examines phenomena; it is insight-wisdom. 'Equanimity' here refers to specific neutrality (tatramajjhattupekkhā).

40. ‘‘සත්තධා [Pg.228] තත්ථ සඞ්ගහො’’ති වත්වාන පුන තං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්කප්පපස්සද්ධි චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ වීරියං නවට්ඨානං සම්මප්පධානචතුක්කවීරියිද්ධිපාදවීරියින්ද්‍රියවීරියබලසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාවායාමවසෙන නවකිච්චත්තා, සති අට්ඨට්ඨානා සතිපට්ඨානචතුක්කසතින්ද්‍රියසතිබලසතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාසතිවසෙන අට්ඨකිච්චත්තා. සමාධි චතුට්ඨානො සමාධින්ද්‍රියසමාධිබලසමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාසමාධිවසෙන චතුකිච්චත්තා, පඤ්ඤා පඤ්චට්ඨානා වීමංසිද්ධිපාදපඤ්ඤින්ද්‍රියපඤ්ඤාබලධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගසම්මාදිට්ඨිවසෙන පඤ්චකිච්චත්තා, සද්ධා ද්විට්ඨානා සද්ධින්ද්‍රියසද්ධාබලවසෙන ද්විකිච්චත්තා. එසො උත්තමානං බොධිපක්ඛියභාවෙන විසිට්ඨානං සත්තතිංස ධම්මානං පවරො උත්තමො විභාගො.

40. Having stated, 'There is a sevenfold grouping here,' to further illustrate that, 'intention and tranquility,' etc., is stated. In this context, energy has nine instances: the four right exertions, energy as a basis of spiritual power, the faculty of energy, the power of energy, the enlightenment factor of energy, and right effort—thus having nine functions. Mindfulness has eight instances: the four foundations of mindfulness, the faculty of mindfulness, the power of mindfulness, the enlightenment factor of mindfulness, and right mindfulness—thus having eight functions. Concentration has four instances: the faculty of concentration, the power of concentration, the enlightenment factor of concentration, and right concentration—thus having four functions. Wisdom has five instances: investigation as a basis of spiritual power, the faculty of wisdom, the power of wisdom, the enlightenment factor of investigation of phenomena, and right view—thus having five functions. Faith has two instances: the faculty of faith and the power of faith—thus having two functions. This is the supreme, excellent classification of the thirty-seven states distinguished by their nature as factors of enlightenment.

41. ලොකුත්තරෙ අට්ඨවිධෙපි සබ්බෙ සත්තතිංස ධම්මා හොන්ති, සඞ්කප්පපීතියො න වා හොන්ති, දුතියජ්ඣානිකෙ සඞ්කප්පස්ස, චතුත්ථපඤ්චමජ්ඣානිකෙ පීතියා ච අසම්භවතො න හොන්ති වා, ලොකියෙපි චිත්තෙ සීලවිසුද්ධාදි ඡබ්බිසුද්ධිපවත්තියං යථායොගං තංතංකිච්චස්ස අනුරූපවසෙන කෙචි කත්ථචි විසුං විසුං හොන්ති, කත්ථචි න වා හොන්ති.

41. In all eight kinds of supramundane consciousness, all thirty-seven factors are present, but initial thought and rapture may or may not be present. In second-jhāna supramundane consciousness, initial thought is absent, and in fourth- and fifth-jhāna supramundane consciousness, rapture is also absent. And in mundane consciousness, during the process of the six purifications beginning with the purification of virtue, some factors are present individually in some places, in accordance with their respective functions as is suitable, and in other places they may or may not be present.

බොධිපක්ඛියසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of the collection of the factors of enlightenment is concluded.

සබ්බසඞ්ගහවණ්ණනා

The Exposition of the Compendium of All

42. අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාදිභෙදභින්නා තෙ තෙ සභාගධම්මා එකජ්ඣං රාසට්ඨෙන ඛන්ධා. තෙනාහ භගවා – ‘‘තදෙකජ්ඣං අභිසංයූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි (විභ. 2), තෙ පනෙතෙ ඛන්ධා භාජනභොජනබ්‍යඤ්ජනභත්තකාරකභුඤ්ජකවිකප්පවසෙන පඤ්චෙව වුත්තාති ආහ ‘‘රූපක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි[Pg.229]. රූපඤ්හි වෙදනානිස්සයත්තා භාජනට්ඨානියං, වෙදනා භුඤ්ජිතබ්බත්තා භොජනට්ඨානියා, සඤ්ඤා වෙදනාස්සාදලාභහෙතුත්තා බ්‍යඤ්ජනට්ඨානියා, සඞ්ඛාරා අභිසඞ්ඛරණතො භත්තකාරකට්ඨානියා, විඤ්ඤාණං උපභුඤ්ජකත්තා භුඤ්ජකට්ඨානියං. එත්තාවතා ච අධිප්පෙතත්ථසිද්ධීති පඤ්චෙව වුත්තා. දෙසනාක්කමෙපි ඉදමෙව කාරණං යත්ථ භුඤ්ජති, යඤ්ච භුඤ්ජති, යෙන ච භුඤ්ජති, යො ච භොජකො, යො ච භුඤ්ජිතා, තෙසං අනුක්කමෙන දස්සෙතුකාමත්තා.

42. Those respective phenomena of the same nature, though differentiated by distinctions such as past, future, and present, are called aggregates in the sense of a mass gathered together. Therefore, the Blessed One said: “Having gathered and collected them together, this is called the aggregate of form,” and so on (Vibh. 2). But these aggregates are said to be fivefold by way of the analogy of vessel, food, condiment, cook, and eater. Thus it is said: “the aggregate of form,” etc. For form is like a vessel because it is the basis for feeling; feeling is like food because it is to be experienced; perception is like a condiment because it is the cause for obtaining the savor of feeling; formations are like the cook because they prepare; consciousness is like the eater because it experiences. Since the intended meaning is accomplished by this much, they are said to be fivefold. And in the order of the teaching, this is the very reason: the desire to show sequentially that in which one eats, that which one eats, that by which one eats, who is the cook, and who is the eater.

43. උපාදානානං ගොචරා ඛන්ධා උපාදානක්ඛන්ධා, තෙ පන උපාදානවිසයභාවෙන ගහිතා රූපාදයො පඤ්චෙවාති වුත්තං ‘‘රූපුපාදානක්ඛන්ධො’’ත්‍යාදි. සබ්බසභාගධම්මසඞ්ගහත්ථං හි සාසවා, අනාසවාපි ධම්මා අවිසෙසතො ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති දෙසිතා. විපස්සනාභූමිසන්දස්සනත්ථං පන සාසවාව ‘‘උපාදානක්ඛන්ධා’’ති. යථා පනෙත්ථ වෙදනාදයො සාසවා, අනාසවා ච, න එවං රූපං, එකන්තකාමාවචරත්තා. සභාගරාසිවසෙන පන තං ඛන්ධෙසු දෙසිතං, උපාදානියභාවෙන, පන රාසිවසෙන ච උපාදානක්ඛන්ධෙසූති දට්ඨබ්බං.

43. The aggregates that are the domain of clinging are the aggregates of clinging. These, however, being taken as the fivefold objects of clinging—form and so on—are spoken of as 'the aggregate of clinging to form,' etc. Indeed, for the purpose of including all phenomena of the same class, phenomena both with and without influxes are taught without distinction as the 'five aggregates.' However, for the purpose of showing the ground for insight, only those with influxes are called 'aggregates of clinging.' Here, feelings and the rest can be with or without influxes, but not so form, as it is exclusively of the sense-sphere. Nevertheless, it is included in the aggregates by way of being a similar mass, and it should be understood as classified among the aggregates of clinging by way of being subject to clinging and by way of being a mass.

44. ආයතන්ති එත්ථ තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා තෙන තෙන කිච්චෙන ඝට්ටෙන්ති වායමන්ති, ආයභූතෙ වා තෙ ධම්මෙ එතානි තනොන්ති විත්ථාරෙන්ති, ආයතං වා සංසාරදුක්ඛං නයන්ති පවත්තෙන්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං කාරණභූතානීති වා ආයතනානි. අපිච ලොකෙ නිවාසආකරසමොසරණසඤ්ජාතිට්ඨානං ‘‘ආයතන’’න්ති වුච්චති, තස්මා එතෙපි තංතංද්වාරිකානං, තංතදාරම්මණානඤ්ච චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං නිවාසට්ඨානතාය, තෙසමෙව ආකිණ්ණභාවෙන පවත්තානං ආකරට්ඨානතාය, ද්වාරාරම්මණතො සමොසරන්තානං සමොසරණට්ඨානතාය, තත්ථෙව උප්පජ්ජන්තානං සඤ්ජාතිට්ඨානතාය ච ආයතනානි. තානි පන ද්වාරභූතානි අජ්ඣත්තිකායතනානි [Pg.230] ඡ, ආරම්මණභූතානි ච බාහිරායතනානි ඡාති ද්වාදසවිධානීති ආහ ‘‘චක්ඛායතන’’න්ත්‍යාදි. චක්ඛු ච තං ආයතනඤ්චාති චක්ඛායතනං. එවං සෙසෙසුපි.

44. They are called 'bases' (āyatanas) because herein mind and mental factors, related to the various doors and objects, strive and exert themselves through their respective functions; or because they extend and expand those phenomena that are a source of growth; or because they lead and perpetuate the extensive suffering of saṃsāra; or because they are the causes for eye-consciousness and so on. Moreover, in the world, a dwelling place, a mine, a place of confluence, or a birthplace is called an 'āyatana.' Therefore, these too are called 'āyatanas': because they are the dwelling places for the consciousnesses of the respective doors and their objects, such as eye-consciousness; because they are the mines from which these same consciousnesses arise in abundance; because they are the places of confluence where they converge from the doors and objects; and because they are the birthplaces where they arise. These are of twelve kinds: the six internal sense-bases, which are the doors, and the six external sense-bases, which are the objects—thus it is said: 'the eye-base,' etc. The eye and that which is a base is the eye-base. The same applies to the rest.

එත්ථ අජ්ඣත්තිකායතනෙසු සනිදස්සනසප්පටිඝාරම්මණත්තා චක්ඛායතනං විභූතන්ති තං පඨමං වුත්තං, තදනන්තරං අනිදස්සනසප්පටිඝාරම්මණානි ඉතරානි, තත්ථාපි අසම්පත්තග්ගාහකසාමඤ්ඤෙන චක්ඛායතනානන්තරං සොතායතනං වුත්තං, ඉතරෙසු සීඝතරං ආරම්මණග්ගහණසමත්ථත්තා ඝානායතනං පඨමං වුත්තං. පුරතො ඨපිතමත්තස්ස හි භොජනාදිකස්ස ගන්ධො වාතානුසාරෙන ඝානෙ පටිහඤ්ඤති, තදනන්තරං පන පදෙසවුත්තිසාමඤ්ඤෙන ජිව්හායතනං වුත්තං, තතො සබ්බට්ඨානිකං කායායතනං, තතො පඤ්චන්නම්පි ගොචරග්ගහණසමත්ථං මනායතනං, යථාවුත්තානං පන අනුක්කමෙන තෙසං තෙසං ආරම්මණානි රූපායතනාදීනි වුත්තානි.

Here, among the internal sense-bases, the eye-base is mentioned first because it is distinct due to having a visible and resistant object. Following that, the others have invisible and resistant objects. Even among those, the ear-base is mentioned after the eye-base due to the common characteristic of grasping without contact. Among the remaining ones, the nose-base is mentioned first because it is capable of grasping objects more quickly. For the smell of food and so on, merely placed in front, strikes the nose by following the wind. Following that, the tongue-base is mentioned due to its common characteristic of operating in a specific location; then the body-base, which is present everywhere; then the mind-base, capable of grasping the objects of all five. The respective objects of those mentioned, beginning with the form-base, are then stated in the same order.

45. අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධාතුයො. අථ වා යථාසම්භවං අනෙකප්පකාරං සංසාරදුක්ඛං විදහන්ති, භාරහාරෙහි විය ච භාරො සත්තෙහි ධීයන්ති ධාරියන්ති, අවසවත්තනතො දුක්ඛවිධානමත්තමෙව චෙතා, සත්තෙහි ච සංසාරදුක්ඛං අනුවිධීයති එතාහි, තථාවිහිතඤ්ච එතාස්වෙව මීයති ඨපියති, රසසොණිතාදිසරීරාවයවධාතුයො විය, හරිතාලමනොසිලාදිසෙලාවයවධාතුයො විය ච ඤෙය්‍යාවයවභූතා චාති ධාතුයො. යථාහු –

45. They are called elements (dhātuyo) because they bear their own intrinsic nature. Or alternatively, as may be possible, they produce the manifold suffering of saṃsāra. And just as a burden is carried by burden-bearers, so too are they borne and carried by beings. And since they are uncontrollable, they are merely the production of suffering. And by these, the suffering of saṃsāra is undergone by beings, and what is thus produced is measured and established in them. And like the bodily elements such as lymph and blood, and like the mineral elements such as orpiment and realgar, they are constituent parts of what is to be known; thus they are elements. As it is said:

‘‘විදහති විධානඤ්ච, ධීයතෙ ච විධීයතෙ;

එතාය ධීයතෙ එත්ථ, ඉති වා ධාතුසම්මතා;

සරීරසෙලාවයව-ධාතුයො විය ධාතුයො’’ති.

“It produces an arrangement, and it is borne and arranged; or, because by it one is sustained here, it is considered an element; like the elements that are constituents of the body and of rock, they are elements.”

තා පන මනායතනං සත්තවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන සත්තධා භින්දිත්වා අවසෙසෙහි එකාදසායතනෙහි සහ අට්ඨාරසධාතූ [Pg.231] වුත්තාති ආහ ‘‘චක්ඛුධාතූ’’ත්‍යාදි. කමකාරණං වුත්තනයෙන දට්ඨබ්බං.

These, however, when the mind-base is divided sevenfold by way of the seven consciousness-elements, are, together with the remaining eleven bases, spoken of as the eighteen elements—thus it is said, 'the eye-element,' etc. The reason for the sequence should be understood in the manner previously explained.

46. අරියකරත්තා අරියානි, තච්ඡභාවතො සච්චානීති අරියසච්චානි. ඉමානි හි චත්තාරො පටිපන්නකෙ, චත්තාරො ඵලට්ඨෙති අට්ඨඅරියපුග්ගලෙ සාධෙන්ති අසති සච්චප්පටිවෙධෙ තෙසං අරියභාවානුපගමනතො, සති ච තස්මිං එකන්තෙන තබ්භාවූපගමනතො ච. දුක්ඛසමුදයනිරොධමග්ගානමෙව පන යථාක්කමං බාධකත්තං පභවත්තං නිස්සරණත්තං නිය්‍යානිකත්තං, නාඤ්ඤෙසං, බාධකාදිභාවොයෙව ච දුක්ඛාදීනං, න අබාධකාදිභාවො, තස්මා අඤ්ඤත්ථාභාවතත්ථබ්‍යාපිතාසඞ්ඛාතෙන ලක්ඛණෙන එතානි තච්ඡානි. තෙනාහු පොරාණා –

46. Because they make one noble (ariyakarattā) they are noble, and because they are true in nature (tacchabhāvato) they are truths; thus they are noble truths. For these four establish the eight noble individuals—four practicing the path and four established in the fruit—since without the penetration of these truths, they do not attain to nobility, and with that penetration, they unfailingly attain to that state. Suffering, origin, cessation, and the path respectively have the characteristics of being afflictive, originating, liberating, and leading out, and none other; and the nature of suffering and so on is precisely this afflictive nature and so on, not a non-afflictive nature. Therefore, they are true because they are characterized by the fact that their nature is not found elsewhere and is all-pervading in them. Thus, the ancients have said:

‘‘බොධානුරූපං චත්තාරො, ඡින්දන්තෙ චතුරො මලෙ;

ඛීණදොසෙ ච චත්තාරො, සාධෙන්තාරියපුග්ගලෙ.

“Four [truths], in accordance with enlightenment, cut off the four defilements; and four [truths] establish the noble individuals whose taints are destroyed.”

‘‘අඤ්ඤත්ථ බාධකත්තාදි, න හි එතෙහි ලබ්භති;

නාබාධකත්තමෙතෙසං, තච්ඡානෙතානිවෙතතො’’ති.

“Indeed, the afflictive nature and so on is not found elsewhere than in these; their nature is not non-afflictive, and they are true, because they are so declared.”

අරියානං වා සච්චානි තෙහි පටිවිජ්ඣිතබ්බත්තා, අරියස්ස වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස සච්චානි තෙන දෙසිතත්තාති අරියසච්චානි. තානි පන සංකිලිට්ඨාසංකිලිට්ඨඵලහෙතුවසෙන චතුබ්බිධානීති ආහ ‘‘චත්තාරි අරියසච්චානී’’ත්‍යාදි. තත්ථ කුච්ඡිතත්තා, තුච්ඡත්තා ච දුක්ඛං. කම්මාදිපච්චයසන්නිට්ඨානෙ දුක්ඛුප්පත්තිනිමිත්තතාය සමුදයො සමුදෙති එතස්මා දුක්ඛන්ති කත්වා, දුක්ඛස්ස සමුදයො දුක්ඛසමුදයො. දුක්ඛස්ස අනුප්පාදනිරොධො එත්ථ, එතෙනාති වා දුක්ඛනිරොධො. දුක්ඛනිරොධං ගච්ඡති, පටිපජ්ජන්ති ච තං එතායාති දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදා.

Or they are the truths of the noble ones because they are to be penetrated by them, or they are the truths of the Noble Perfectly Self-Enlightened One because they were taught by him; thus they are noble truths. But these are fourfold by way of being the result and cause of the defiled and undefiled, thus it is said: “the four noble truths,” etc. Here, suffering is so called because it is contemptible and empty. Origin is the origin of suffering because it is the cause for the arising of suffering in the establishment of conditions such as kamma, and because suffering arises from it. The cessation of suffering is the non-arising and cessation of suffering herein, or by this. The path leading to the cessation of suffering is so called because one goes to the cessation of suffering and practices for it by this means.

47. චෙතසිකානං, සොළසසුඛුමරූපානං, නිබ්බානස්ස ච වසෙන එකූනසත්තති ධම්මා ආයතනෙසු ධම්මායතනං, ධාතූසු ධම්මධාතූති ච සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති.

47. By way of the mental factors, the sixteen subtle material phenomena, and Nibbāna, sixty-nine phenomena are reckoned as the dhamma-base among the bases, and as the dhamma-element among the elements.

49. සෙසා [Pg.232] චෙතසිකාති වෙදනාසඤ්ඤාහි සෙසා පඤ්ඤාස චෙතසිකා. කස්මා පන වෙදනාසඤ්ඤා විසුං කතාති? වට්ටධම්මෙසු අස්සාදතදුපකරණභාවතො. තෙභූමකධම්මෙසු හි අස්සාදවසප්පවත්තා වෙදනා, අසුභෙ සුභාදිසඤ්ඤාවිපල්ලාසවසෙන ච තස්සා තදාකාරප්පවත්තීති තදුපකරණභූතා සඤ්ඤා, තස්මා සංසාරස්ස පධානහෙතුතාය එතා විනිභුජ්ජිත්වා දෙසිතාති. වුත්තඤ්හෙතං ආචරියෙන –

49. The 'remaining mental factors' are the fifty mental factors that remain, apart from feeling and perception. But why are feeling and perception treated separately? Because they are the two instruments for relishing the phenomena of the round of existence. For in the phenomena of the three realms, feeling proceeds by way of relishing, and perception is the instrument for that, as its proceeding in that manner is by way of the perversion of perception, such as perceiving the attractive in the unattractive. Therefore, they are taught separately because they are the primary causes of saṃsāra. As the teacher has said:

‘‘වට්ටධම්මෙසු අස්සාදං, තදස්සාදුපසෙවනං;

විනිභුජ්ජ නිදස්සෙතුං, ඛන්ධද්වයමුදාහට’’න්ති. (නාම. පරි. 649);

“To distinguish and show the savor in the phenomena of the round, and the pursuit of that savor, the two aggregates were declared.”

50. නනු ච ආයතනධාතූසු නිබ්බානං සඞ්ගහිතං, ඛන්ධෙසු කස්මා න සඞ්ගහිතන්ති ආහ ‘‘භෙදාභාවෙනා’’ත්‍යාදි. අතීතාදිභෙදභින්නානඤ්හි රාසට්ඨෙන ඛන්ධවොහාරොති නිබ්බානං භෙදාභාවතො ඛන්ධසඞ්ගහතො නිස්සටං, විනිමුත්තන්ත්‍යත්ථො.

50. Is it not the case that Nibbāna is included among the bases and elements? Why is it not included among the aggregates? It is said, "Because of the absence of division," etc. Indeed, the designation 'aggregate' is applied due to the meaning of 'mass' for things that are divided by divisions such as past, etc. But Nibbāna, due to the absence of division, is released from inclusion in the aggregates; the meaning is, it is liberated.

51. ඡන්නං ද්වාරානං, ඡන්නං ආරම්මණානඤ්ච භෙදෙන ආයතනානි ද්වාදස භවන්ති, ඡන්නං ද්වාරානං ඡන්නං ආරම්මණානං තදුභයං නිස්සාය උප්පන්නානං තත්තකානමෙව විඤ්ඤාණානං පරියායෙන කමෙන ධාතුයො අට්ඨාරස භවන්ති.

51. By the division of the six doors and the six objects, there are twelve bases. By the succession and order of just so many consciousnesses as arise dependent on both the six doors and the six objects, there are eighteen elements.

52. තිස්සො භූමියො ඉමස්සාති තිභූමං, තිභූමංයෙව තෙභූමකං. වත්තති එත්ථ කම්මං, තබ්බිපාකො චාති වට්ටං. තණ්හාති කාමතණ්හාදිවසෙන තිවිධා, පුන ඡළාරම්මණවසෙන අට්ඨාරසවිධා, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නවසෙන චතුපඤ්ඤාසවිධා, අජ්ඣත්තිකබාහිරවසෙන අට්ඨසතප්පභෙදා තණ්හා. කස්මා පන අඤ්ඤෙසුපි දුක්ඛහෙතූසු සන්තෙසු තණ්හායෙව සමුදයොති වුත්තාති? පධානකාරණත්තා. කම්මවිචිත්තතාහෙතුභාවෙන, හි කම්මසහායභාවූපගමනෙන ච දුක්ඛවිචිත්තතාකාරණත්තා තණ්හා දුක්ඛස්ස විසෙසකාරණන්ති[Pg.233]. මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදානාමෙන වුත්තො මග්ගො ලොකුත්තරො මතොති මග්ගොති පුන මග්ගග්ගහණං යොජෙතබ්බං.

52. It has three planes, hence it is 'of three planes' (tibhūma); that which is 'of three planes' is indeed 'belonging to the three planes' (tebhūmaka). Herein kamma operates, and its result; this is the round (vaṭṭa). Craving (taṇhā) is threefold by way of sensual craving, etc.; again, eighteenfold by way of the six objects; fifty-fourfold by way of past, future, and present; and one hundred and eightfold by way of internal and external. But why, when there are other causes of suffering, is craving alone declared as the origin? Because it is the principal cause. For due to its being the cause of the diversity of kamma, its becoming a companion to kamma, and its being the cause of the diversity of suffering, craving is a specific cause of suffering. The path (maggo), spoken of by the name 'the practice leading to the cessation of suffering,' is understood as the supramundane path; thus, the term 'path' (maggo) should be connected again.

53. මග්ගයුත්තා අට්ඨඞ්ගිකවිනිමුත්තා සෙසා මග්ගසම්පයුත්තා ඵස්සාදයො ඵලඤ්චෙව සසම්පයුත්තන්ති එතෙ චතූහි සච්චෙහි විනිස්සටා විනිග්ගතා නිප්පරියායතො, පරියායතො පන අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රියනිද්දෙසෙපි ‘‘මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්න’’න්ති (ධ. ස. 555) වුත්තත්තා ඵලධම්මෙසු සම්මාදිට්ඨාදීනං මග්ගසච්චෙ, ඉතරෙසඤ්ච මග්ගඵලසම්පයුත්තානං සඞ්ඛාරදුක්ඛසාමඤ්ඤෙන දුක්ඛසච්චෙ සඞ්ගහො සක්කා කාතුං. එවඤ්හි සති සච්චදෙසනායපි සබ්බසඞ්ගාහිකතා උපපන්නා හොති. කස්මා පනෙතෙ ඛන්ධාදයො බහූ ධම්මා වුත්තාති? භගවතාපි තථෙව දෙසිතත්තා. භගවතාපි කස්මා තථා දෙසිතාති? තිවිධසත්තානුග්ගහස්ස අධිප්පෙතත්තා. නාමරූපතදුභයසම්මුළ්හවසෙන හි තික්ඛනාභිතික්ඛමුදින්ද්‍රියවසෙන, සඞ්ඛිත්තමජ්ඣිමවිත්ථාරරුචිවසෙන ච තිවිධා සත්තා. තෙසු නාමසම්මුළ්හානං ඛන්ධග්ගහණං නාමස්ස තත්ථ චතුධා විභත්තත්තා, රූපසම්මුළ්හානං ආයතනග්ගහණං රූපස්ස තත්ථ අඩ්ඪෙකාදසධා විභත්තත්තා, උභයමුළ්හානං ධාතුග්ගහණං උභයෙසම්පි තත්ථ විත්ථාරතො විභත්තත්තා, තථා තික්ඛින්ද්‍රියානං, සඞ්ඛිත්තරුචිකානඤ්ච ඛන්ධාග්ගහණන්ත්‍යාදි යොජෙතබ්බං. තං පනෙතං තිවිධම්පි පවත්තිනිවත්තිතදුභයහෙතුවසෙන දිට්ඨමෙව උපකාරාවහං. නො අඤ්ඤථාති සච්චග්ගහණන්ති දට්ඨබ්බං.

53. The remaining factors associated with the path, distinct from the eightfold path, such as contact, etc., and the fruit along with its associates—these are directly excluded from the four truths. However, figuratively, even in the exposition of the faculty of knowing the unknown, it is said 'a path factor included in the path' (Dhs. 555). Therefore, right view, etc., in the fruit states can be included in the truth of the path, and the others associated with the path and fruit can be included in the truth of suffering through the general characteristic of 'conditioned suffering.' Thus, even in the teaching of the truths, complete inclusion is achieved. But why are these many phenomena such as aggregates, etc., mentioned? Because the Blessed One also taught them thus. And why did the Blessed One teach them thus? Because he intended to benefit three types of beings. For beings are threefold: those confused by name, those confused by form, and those confused by both name and form; also by way of sharp, medium, or dull faculties; and by way of inclination to concise, medium, or extensive teachings. For those confused by name, the aggregates are taken because name is there divided into four. For those confused by form, the bases are taken because form is there divided into ten and a half. For those confused by both, the elements are taken because both are there divided in detail. Similarly, for those with sharp faculties and those inclined to concise teachings, the aggregates, etc., should be connected. This threefold distinction is seen to be beneficial in terms of causes for both arising and ceasing, not otherwise. Thus, the grasping of the truths should be understood.

සබ්බසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the All-Embracing Summary is concluded.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Thus in the Abhidhammatthavibhāvinī, a commentary on the Compendium of the Meaning of Abhidhamma,

සමුච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Chapter of Summaries is concluded.

8. පච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

8. The Commentary on the Chapter of Conditions

1. ඉදානි [Pg.234] යථාවුත්තනාමරූපධම්මානං පටිච්චසමුප්පාදපට්ඨානනයවසෙන පච්චයෙ දස්සෙතුං ‘‘යෙස’’න්ත්‍යාදි ආරද්ධං. යෙසං පච්චයෙහි සඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතානං පච්චයුප්පන්නධම්මානං යෙ පච්චයධම්මා යථා යෙනාකාරෙන පච්චයා ඨිතියා, උප්පත්තියා ච උපකාරකා, තං විභාගං තෙසං පච්චයුප්පන්නානං, තෙසං පච්චයානං, තස්ස ච පච්චයාකාරස්ස පභෙදං ඉහ ඉමස්මිං සමුච්චයසඞ්ගහානන්තරෙ ඨානෙ යථාරහං තංතංපච්චයුප්පන්නධම්මෙ සති තංතංපච්චයානං තංතංපච්චයභාවාකාරානුරූපං ඉදානි පවක්ඛාමීති යොජනා.

1. Now, in order to show the conditions for the aforementioned mental and physical phenomena by way of the method of dependent origination and the Paṭṭhāna method, the section beginning with 'yesaṃ' is commenced. The explanation (yojanā) is this: I shall now explain here, in this section following the Compendium of Summaries, in the appropriate place, the classification of those conditioned phenomena, those conditions, and the distinctions of that conditioning mode—namely, what conditioning factors, in what manner, are helpful as conditions for the persistence and arising of those conditioned phenomena that arise dependent on conditions, being conditioned by conditions—when such-and-such conditioned phenomena exist, in accordance with the mode of being a condition for such-and-such conditions.

2. තත්ථ පච්චයසාමග්ගිං පටිච්ච සමං ගන්ත්වා ඵලානං උප්පාදො එතස්මාති පටිච්චසමුප්පාදො, පච්චයාකාරො. නානප්පකාරානි ඨානානි පච්චයා එත්ථාත්‍යාදිනා පට්ඨානං, අනන්තනයසමන්තපට්ඨානමහාපකරණං, තත්ථ දෙසිතනයො පට්ඨානනයො.

2. Herein, dependent origination (paṭiccasamuppādo) is that from which the arising of fruits proceeds, having gone together in dependence upon the assemblage of conditions; it is the mode of conditioning. The Paṭṭhāna is that in which there are various kinds of foundations (ṭhānāni) of conditions, as indicated by 'in this' (ettha) and so on; it is the great treatise of the Paṭṭhāna, complete with infinite methods. The method taught there is the Paṭṭhāna method.

3. තත්ථාති තෙසු ද්වීසු නයෙසු. තස්ස පච්චයධම්මස්ස භාවෙන භවනසීලස්ස භාවො තබ්භාවභාවීභාවො, සොයෙව ආකාරමත්තං, තෙන උපලක්ඛිතො තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතො. එතෙනෙව තදභාවාභාවාකාරමත්තොපලක්ඛිතතාපි අත්ථතො දස්සිතා හොති. අන්වයබ්‍යතිරෙකවසෙන හි පච්චයලක්ඛණං දස්සෙතබ්බං. තෙනාහ භගවා – ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදමුප්පජ්ජති. ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති (ම. නි. 1.404, 406; සං. නි. 2.21; උදා. 1, 2). පටිච්ච ඵලං එති එතස්මාති පච්චයො. තිට්ඨති ඵලං එත්ථ තදායත්තවුත්තිතායාති ඨිති, ආහච්ච විසෙසෙත්වා පවත්තා පච්චයසඞ්ඛාතා ඨිති ආහච්චපච්චයට්ඨිති. පටිච්චසමුප්පාදනයො හි තබ්භාවභාවීභාවාකාරමත්තං උපාදාය පවත්තත්තා හෙතාදිපච්චයනියමවිසෙසං අනපෙක්ඛිත්වා [Pg.235] අවිසෙසතොව පවත්තති, අයං පන හෙතාදිතංතංපච්චයානං තස්ස තස්ස ධම්මන්තරස්ස තංතංපච්චයභාවසාමත්ථියාකාරවිසෙසං උපාදාය විසෙසෙත්වා පවත්තොති ආහච්චපච්චයට්ඨිතිමාරබ්භ පවුච්චතීති. කෙචි පන ‘‘ආහච්ච කණ්ඨතාලුආදීසු පහරිත්වා වුත්තා ඨිති ආහච්චපච්චයට්ඨිතී’’ති වණ්ණෙන්ති. තං පන සවනමත්තෙනෙව තෙසං අවහසිතබ්බවචනතං පකාසෙති. න හි පටිච්චසමුප්පාදනයො, අඤ්ඤො වා කොචි නයො කණ්ඨතාලුආදීසු අනාහච්ච දෙසෙතුං සක්කාති. වොමිස්සෙත්වාති පට්ඨානනයම්පි පටිච්චසමුප්පාදෙයෙව පක්ඛිපිත්වා තබ්භාවභාවීභාවෙන හෙතාදිපච්චයවසෙන ච මිස්සෙත්වා ආචරියා සඞ්ගහකාරාදයො පපඤ්චෙන්ති විත්ථාරෙන්ති, මයං පන විසුං විසුංයෙව දස්සයිස්සාමාත්‍යධිප්පායො.

3. 'Tattha' means in those two methods. The state of 'becoming when that is present' (tabbhāvabhāvībhāvo) is the becoming of that which is prone to become, due to the presence of that conditioning phenomenon; that itself is merely a mode, and what is characterized by it is 'that which is characterized merely by the mode of becoming when that is present'. By this very fact, the state of being 'characterized merely by the mode of non-becoming in its absence' is also indicated in meaning. For the characteristic of a condition should be shown by way of presence and absence. Therefore, the Blessed One said: 'When this exists, that comes to be; with the arising of this, that arises. When this does not exist, that does not come to be; with the cessation of this, that ceases.' (Majjhima Nikāya 1.404, 406; Saṃyutta Nikāya 2.21; Udāna 1, 2). 'Paccayo' (condition) means that from which the result proceeds in dependence. 'Ṭhiti' (persistence) means that in which the result persists, due to its dependent occurrence; the persistence, which proceeds by specific application and is designated as a condition, is 'āhaccapaccayaṭṭhiti' (the principle of a specific condition). For the method of dependent origination proceeds merely by taking the mode of 'becoming when that is present', without regard to the specific distinctions of conditions such as root cause, etc., proceeding without distinction. But this proceeds by distinguishing, taking into account the specific modes of efficacy of each condition in relation to each subsequent phenomenon; hence it is said to concern 'āhaccapaccayaṭṭhiti.' Some, however, explain 'āhaccapaccayaṭṭhiti' as 'persistence spoken by striking the throat, palate, etc.' But that merely reveals, by the very hearing of it, that their words are laughable. For neither the method of dependent origination nor any other method can be taught without impacting the throat, palate, etc. 'Vomissetvāti' means that the teachers, compilers, etc., elaborate and expound by mixing the Paṭṭhāna method with dependent origination itself, combining it by way of 'becoming when that is present' and by way of conditions like root cause, etc. But we intend to show each separately.

පටිච්චසමුප්පාදනයවණ්ණනා

Exposition of the Method of Dependent Origination

4. න විජානාතීති අවිජ්ජා, අවින්දියං වා කායදුච්චරිතාදිං වින්දති පටිලභති, වින්දියං වා කායසුචරිතාදිං න වින්දති, වෙදිතබ්බං වා චතුසච්චාදිකං න විදිතං කරොති, අවිජ්ජමානෙ වා ජවාපෙති, විජ්ජමානෙ වා න ජවාපෙතීති අවිජ්ජා, චතූසු අරියසච්චෙසු පුබ්බන්තාදීසු චතූසු අඤ්ඤාණස්සෙතං නාමං. අවිජ්ජා එව පච්චයො අවිජ්ජාපච්චයො. තතො අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛතමභිසඞ්ඛරොන්තීති සඞ්ඛාරා, කුසලාකුසලකම්මානි. තෙ තිවිධා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති. තත්ථකාමරූපාවචරා තෙරස කුසලචෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, ද්වාදස අකුසලචෙතනා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, චතස්සො ආරුප්පචෙතනා ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරොති එවමෙතා එකූනතිංස චෙතනා සඞ්ඛාරා නාම. පටිසන්ධිවසෙන එකූනවීසතිවිධං, පවත්තිවසෙන ද්වත්තිංසවිධං විපාකචිත්තං විඤ්ඤාණං නාම. නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපං. තත්ථ නාමං ඉධ වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයං, රූපං පන භූතුපාදායභෙදතො දුවිධං [Pg.236] කම්මසමුට්ඨානරූපං, තදුභයම්පි ඉධ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණසහගතන්ති දට්ඨබ්බං. නාමරූපපච්චයාති එත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච නාමරූපඤ්ච නාමරූපන්ති සරූපෙකසෙසො වෙදිතබ්බො. චක්ඛාදීනි ඡ අජ්ඣත්තිකායතනානි, කෙසඤ්චි මතෙන රූපාදීනි ඡ බාහිරායතනානිපි වා ආයතනං නාම. ඡ ආයතනානි ච ඡට්ඨායතනඤ්ච සළායතනං. චක්ඛුසම්ඵස්සාදිවසෙන ඡද්වාරිකො ඵස්සො ඵස්සො නාම. සුඛදුක්ඛුපෙක්ඛාවසෙන තිවිධා වෙදනා.

4. Ignorance (avijjā) is so called because it does not know; or because it acquires what should not be acquired, such as bodily misconduct, or fails to acquire what should be acquired, such as bodily good conduct; or because it does not make known what should be known, such as the Four Noble Truths; or because it impels towards what is non-existent, or fails to impel towards what is existent. It is the name for ignorance regarding the Four Noble Truths, the past, etc. Ignorance itself is the condition—the condition of ignorance. From that condition of ignorance, they construct the conditioned; hence, formations (saṅkhārā) are wholesome and unwholesome kamma. These are threefold: the meritorious formation, the demeritorious formation, and the imperturbable formation. Herein, the thirteen wholesome volitions pertaining to the sense-sphere and form-sphere are the meritorious formation; the twelve unwholesome volitions are the demeritorious formation; the four formless-sphere volitions are the imperturbable formation. Thus, these twenty-nine volitions are called formations. Consciousness (viññāṇa) is the resultant consciousness, which is of nineteen kinds in terms of rebirth-linking and thirty-two kinds in terms of the course of existence. Name-and-form (nāmarūpa) is name and form. Herein, name refers to the three aggregates beginning with feeling, while form, which is twofold by the distinction between primary elements and derived matter, is here form arisen from kamma. Both should be seen here as associated with rebirth-linking consciousness. In the phrase 'dependent on name-and-form,' the elliptical compound (sarūpekasesa) should be understood as 'name and form and name-and-form are name-and-form.' The six internal sense bases, such as the eye, are called sense bases; and according to some, the six external sense bases, such as forms, are also called sense bases. The six sense bases and the sixth sense base together constitute the sixfold sense base (saḷāyatana). Contact (phasso) is so called because it is six-doored, by way of eye-contact and so forth. Feeling (vedanā) is threefold, by way of pleasure, pain, and equanimity.

කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හාති තිවිධා තණ්හා. ඡළාරම්මණාදිවසෙන පන අට්ඨසතප්පභෙදා හොන්ති කාමුපාදානාදිවසෙන චත්තාරි උපාදානානි. එත්ථ ච දුබ්බලා තණ්හා තණ්හා නාම, බලවතී උපාදානං. අසම්පත්තවිසයපත්ථනා වා තණ්හා තමසි චොරානං හත්ථප්පසාරණං විය, සම්පත්තවිසයග්ගහණං උපාදානං චොරානං හත්ථප්පත්තස්ස ගහණං විය. අප්පිච්ඡතාපටිපක්ඛා තණ්හා, සන්තොසප්පටිපක්ඛං උපාදානං. පරියෙසනදුක්ඛමූලං තණ්හා, ආරක්ඛදුක්ඛමූලං උපාදානන්ති අයමෙතෙසං විසෙසො. කම්මභවො උපපත්තිභවොති දුවිධො භවො. තත්ථ පඨමො භවති එතස්මා ඵලන්ති භවො, සො කාමාවචරකුසලාකුසලාදිවසෙන එකූනතිංසවිධො. දුතියො පන භවතීති භවො, සො කාමභවාදිවසෙන නවවිධො. උපාදානපච්චයා භවොති චෙත්ථ උපපත්තිභවොපි අධිප්පෙතො. භවපච්චයා ජාතීති කම්මභවොව. සො හි ජාතියා පච්චයො හොති, න ඉතරො. සො හි පඨමාභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධසභාවො ජාතියෙව, න ච තදෙව තස්ස කාරණං යුත්තං. තෙසං තෙසං සත්තානං තංතංගතිආදීසු අත්තභාවපටිලාභො ජාති. තථානිබ්බත්තස්ස ච අත්තභාවස්ස පුරාණභාවො ජරා. එතස්සෙව එකභවපරිච්ඡින්නස්ස පරියොසානං මරණං. ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස චිත්තසන්තාපො සොකො. තස්සෙව වචීපලාපො පරිදෙවො. කායිකදුක්ඛවෙදනා [Pg.237] දුක්ඛං. මානසිකදුක්ඛවෙදනා දොමනස්සං. ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨස්ස අධිමත්තචෙතොදුක්ඛප්පභාවිතො භුසො ආයාසො උපායාසො.

Craving is threefold: craving for sensual pleasures, craving for existence, and craving for non-existence. Moreover, craving becomes of 108 kinds by way of the six sense-objects and so forth. There are four kinds of clinging, by way of clinging to sensual pleasures and so on. Here, weak craving is called craving, while strong craving is called clinging. Craving is like thieves stretching out their hands in the dark for unobtained objects, while clinging is like thieves seizing obtained objects. Craving is the opposite of having few wishes, while clinging is the opposite of contentment. Craving is the root of the suffering of seeking, while clinging is the root of the suffering of guarding—such is the distinction between them. Existence is twofold: kamma-becoming and rebirth-becoming. The first (kamma-becoming) is called becoming because results arise from it; it is of twenty-nine kinds, by way of wholesome and unwholesome kamma in the sense-sphere and so forth. The second (rebirth-becoming) is called becoming because it becomes; it is of nine kinds, by way of sense-sphere becoming and so forth. In the phrase 'clinging conditions becoming,' rebirth-becoming is also implied. In 'becoming conditions birth,' only kamma-becoming is meant, for that is the condition for birth, not the other. For that (rebirth-becoming) is itself birth, being the nature of the aggregates that first arise, and it is not reasonable for that very thing to be its own cause. Birth is the obtaining of an individual existence by those various beings in those various destinations and so on. Old age (jarā) is the aging of that individual existence that has thus arisen. Death (maraṇa) is the cessation of that same existence, limited to a single life. Sorrow (soko) is the mental anguish of one afflicted by the loss of relatives and so forth. Lamentation (paridevo) is the verbal wailing of that same person. Suffering (dukkhaṃ) is bodily painful feeling. Grief (domanassaṃ) is mental painful feeling. Utter despair (upāyāso) is the intense and oppressive anguish that arises from excessive mental suffering in one afflicted by the loss of relatives and so forth.

එත්ථ ච සතිපි වත්ථාරම්මණාදිකෙ පච්චයන්තරෙ අවිජ්ජාදිඑකෙකපච්චයග්ගහණං පධානභාවතො, පාකටභාවතො චාති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච අවිජ්ජානුසයිතෙයෙව සන්තානෙ සඞ්ඛාරානං විපාකධම්මභාවෙන පවත්තනතො අවිජ්ජාපච්චයාසඞ්ඛාරාසම්භවන්ති, විඤ්ඤාණඤ්ච සඞ්ඛාරජනිතං හුත්වා භවන්තරෙ පතිට්ඨාති. න හි ජනකාභාවෙ තස්සුප්පත්ති සියා, තස්මා සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං. නාමරූපඤ්ච පුබ්බඞ්ගමාධිට්ඨානභූතවිඤ්ඤාණුපත්ථද්ධං පටිසන්ධිපවත්තීසු පතිට්ඨහතීති විඤ්ඤාණපච්චයානාමරූපං, සළායතනඤ්ච නාමරූපනිස්සයමෙව ඡබ්බිධඵස්සස්ස ද්වාරභාවෙන යථාරහං පවත්තති, නො අඤ්ඤථාති නාමරූපපච්චයා සළායතනං. ඵස්සො ච සළායතනසම්භවෙයෙව ආරම්මණං ඵුසති. න හි ද්වාරාභාවෙ තස්සුප්පත්ති සියාති සළායතනපච්චයා ඵස්සො. ඉට්ඨානිට්ඨමජ්ඣත්තඤ්ච ආරම්මණං ඵුසන්තොයෙව වෙදනං වෙදයති, නො අඤ්ඤථාති ඵස්සපච්චයා වෙදනා. වෙදනීයෙසු ච ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො වෙදනාහෙතුකා තණ්හා සමුට්ඨාතීති වෙදනාපච්චයා තණ්හා. තණ්හාසිනෙහපිපාසිතායෙව ච උපාදානියෙසු ධම්මෙසු උපාදාය දළ්හභාවාය සංවත්තන්ති. තණ්හාය හි රූපාදීනි අස්සාදෙත්වා අස්සාදෙත්වා කාමෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්තීති තණ්හා කාමුපාදානස්ස පච්චයො. තථා රූපාදිභෙදෙගධිතො ‘‘නත්ථි දින්න’’න්ත්‍යාදිනා මිච්ඡාදස්සනං සංසාරතො මුච්චිතුකාමො අසුද්ධිමග්ගෙ සුද්ධිමග්ගපරාමාසං ඛන්ධෙසු අත්තත්තනියගාහභූතං අත්තවාදදස්සනද්වයඤ්ච ගණ්හාති, තස්මා දිට්ඨුපාදාදීනම්පි පච්චයොති තණ්හාපච්චයා උපාදානං. යථාරහං සම්පයොගානුසයවසෙන උපාදානපතිට්ඨිතායෙව සත්තා කම්මායූහනාය සංවත්තන්තීති උපාදානං භවස්ස පච්චයො. උපපත්තිභවසඞ්ඛාතා ච ජාති කම්මභවහෙතුකායෙව[Pg.238]. බීජතො අඞ්කුරො විය තත්ථ තත්ථ සමුපලබ්භතීති භවො ජාතියා පච්චයො නාම. සති ච ජාතියා එව ජරාමරණසම්භවො. න හි අජාතානං ජරාමරණසම්භවො හොතීති ජාති ජරාමරණානං පච්චයොති එවමෙතෙසං තබ්භාවභාවීභාවො දට්ඨබ්බො.

Here, it should be understood that even though there are other conditions such as the basis and object, the selection of each individual condition, such as ignorance, is due to their prominence and evident nature. Here, because formations proceed as resultant phenomena in a continuity permeated by latent ignorance, formations arise dependent on ignorance. Consciousness, being produced by formations, becomes established in a new existence. For without a producer, its arising would not be possible—thus, consciousness arises dependent on formations. Name-and-form, being supported by consciousness as its forerunner and foundation, becomes established in rebirth-linking and the course of existence; thus, name-and-form arises dependent on consciousness. The six sense bases arise solely dependent on name-and-form, serving as the doors for the sixfold contact to occur appropriately, not otherwise—thus, the six sense bases arise dependent on name-and-form. Contact touches its object only when the six sense bases are present. For without the sense doors, its arising would not be possible—thus, contact arises dependent on the six sense bases. Feeling feels pleasant, unpleasant, or neutral objects only when contact occurs, not otherwise—thus, feeling arises dependent on contact. When one contemplates the enjoyment in phenomena that are to be felt, craving arises rooted in feeling; thus, craving arises dependent on feeling. And those who are thirsty and inflamed by the moisture of craving cling firmly to phenomena that are to be clung to. For craving, by repeatedly delighting in forms and so forth, leads to indulgence in sensual pleasures; thus, craving is a condition for clinging to sensual pleasures. Similarly, one who is intoxicated by the distinctions of form and so forth, grasps wrong views such as 'there is no giving,' and desiring liberation from saṃsāra, clings to impure paths as if they were pure, and grasps the two views of self-theory, which are the grasping of self and what belongs to self in the aggregates. Therefore, craving is also a condition for clinging to views and so forth, thus craving is a condition for clinging. As appropriate, beings, established in clinging by way of their associations and latent tendencies, engage in accumulating kamma; thus, clinging is a condition for becoming. And birth, designated as rebirth-becoming, is caused solely by kamma-becoming. Just as a sprout is found here and there from a seed, so too becoming is a condition for birth. And when birth exists, aging-and-death necessarily follows. For without birth, there would be no aging-and-death; thus, birth is a condition for aging-and-death. In this way, the dependent arising of these states should be understood.

එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොතීති යථාවුත්තෙන පච්චයපරම්පරවිධිනා, න පන ඉස්සරනිම්මානාදීහි එතස්ස වට්ටසඞ්ඛාතස්ස කෙවලස්ස සුඛාදීහි අසම්මිස්සස්ස, සකලස්ස වා දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස දුක්ඛරාසිස්ස න සුඛසුභාදීනං සමුදයො නිබ්බත්ති හොති. එත්ථ ඉමස්මිං පච්චයසඞ්ගහාධිකාරෙ.

Thus is the arising of this entire mass of suffering, by the causal sequence as stated, and not by the creation of a supreme being or the like. The arising and production of this entire mass of suffering, designated as the round, unmixed with happiness and so forth, or of the entire mass of suffering, this heap of suffering, does not occur from happiness, beauty, and the like. Here, in this section on the collection of conditions.

5. අතති සතතං ගච්ඡති පවත්තතීති අද්ධා, කාලො.

5. Time (addhā) is so called because it continuously goes, proceeds, and flows.

6. අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා අතීතො අද්ධා අතීතභවපරියාපන්නහෙතූනමෙවෙත්ථ අධිප්පෙතත්තා, අද්ධාග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාදීනං ධම්මානමෙව ගහණං තබ්බිනිමුත්තස්ස කස්සචි කාලස්ස අනුපලබ්භනතො. නිරුද්ධානුප්පාදා එව හි ධම්මා අතීතානාගතකාලවසෙන උප්පාදාදික්ඛණත්තයපරියාපන්නා ච පච්චුප්පන්නකාලවසෙන වොහරීයන්ති. ජාතිජරාමරණං අනාගතො අද්ධා පච්චුප්පන්නහෙතුතො අනාගතෙ නිබ්බත්තනතො. මජ්ඣෙ පච්චුප්පන්නො අද්ධා අතීතහෙතුතො ඉධ නිබ්බත්තනකඵලසභාවත්තා, අනාගතඵලස්ස ඉධ හෙතුසභාවත්තා ච මජ්ඣෙ විඤ්ඤාණාදීනි අට්ඨඞ්ගානි පච්චුප්පන්නො අද්ධා.

6. The past time is ignorance and formations, because here only causes included in past existence are intended. And by the term 'time,' only phenomena such as ignorance are grasped, since no time apart from them is found. Indeed, phenomena that have ceased and have not yet arisen are spoken of as past and future time, while those included in the three moments of arising and so forth are spoken of as present time. Birth, aging, and death are the future time because they are produced in the future from present causes. In the middle is the present time, due to its nature as a result produced here from past causes and its nature as a cause here for a future result. In the middle, the eight factors beginning with consciousness are the present time.

8. නනු සොකපරිදෙවාදයොපි අඞ්ගභාවෙන වත්තබ්බාති ආහ ‘‘සොකාදිවචන’’න්ත්‍යාදි. සොකාදිවචනං ජාතියා නිස්සන්දස්ස අමුඛ්‍යඵලමත්තස්ස නිදස්සනං, න පන විසුං අඞ්ගදස්සනන්ත්‍යත්ථො.

8. One might ask: 'Should not sorrow, lamentation, and so forth also be stated as factors?' The author replies with the phrase 'terms like sorrow, etc.' The terms 'sorrow, etc.,' are merely an indication of the non-primary resultant effect of birth, and are not to be seen as separate factors—such is the meaning.

9. තණ්හුපාදානභවාපි [Pg.239] ගහිතා හොන්තීති කිලෙසභාවසාමඤ්ඤතො අවිජ්ජාග්ගහණෙන තණ්හුපාදානානි, කම්මභවසාමඤ්ඤතො සඞ්ඛාරග්ගහණෙන කම්මභවො ගහිතො. තථා තණ්හුපාදානභවග්ගහණෙන ච අවිජ්ජාසඞ්ඛාරා ගහිතාති සම්බන්ධො. එත්ථාපි වුත්තනයෙන තෙසං ගහණෙන තෙසං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො, විඤ්ඤාණනාමරූපසළායතනඵස්සවෙදනානං ජාතිජරාභඞ්ගාව ජාතිජරාමරණන්ති ච වුත්තාති ආහ ‘‘ජාතිජරාමරණග්ගහණෙනා’’ත්‍යාදි.

9. Craving, clinging, and becoming are also included: by the grasping of ignorance, craving and clinging are included due to their common nature as defilements; and by the grasping of formations, kamma-becoming is included due to its commonality with kamma-becoming. Similarly, by the grasping of craving, clinging, and becoming, ignorance and formations are included—such is the connection. Here too, their inclusion by their being grasped should be understood in the way that has been stated. And it is said that for consciousness, name-and-form, the six sense bases, contact, and feeling, their birth, aging, and dissolution are what is meant by birth, aging, and death. Thus he said, 'by the grasping of birth, aging, and death,' etc.

10. අතීතෙ හෙතවො පඤ්චාති සරූපතො වුත්තානං ද්වින්නං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං, සඞ්ගහවසෙන ගහිතානං තිණ්ණං තණ්හුපාදානභවානඤ්ච වසෙන පච්චුප්පන්නඵලස්ස පච්චයා අතීතභවෙ නිබ්බත්තා හෙතවො පඤ්ච, ඉදානි ඵලපඤ්චකන්ති අතීතහෙතුපච්චයා ඉධ පච්චුප්පන්නෙ නිබ්බත්තං විඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකං. ඉදානි හෙතවො පඤ්චාති සරූපතො වුත්තානං තණ්හාදීනං තිණ්ණං, සඞ්ගහතො ලද්ධානං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරානං ද්වින්නඤ්ච වසෙන ආයතිං ඵලස්ස පච්චයා ඉදානි හෙතවො පඤ්ච. ආයතිං ඵලපඤ්චකන්ති ජාතිජරාමරණග්ගහණෙන වුත්තං පච්චුප්පන්නහෙතුපච්චයා අනාගතෙ නිබ්බත්තනකවිඤ්ඤාණාදිඵලපඤ්චකන්ති එවං වීසති අතීතාදීසු තත්ථ තත්ථ ආකිරියන්තීති ආකාරා.

10. In the past, the five causes: by way of the two, ignorance and formations, stated in their own nature, and the three, craving, clinging, and becoming, taken by way of inclusion, these are the five causes arisen in past existence, which are conditions for the present result. Now, the five results: the fivefold result beginning with consciousness, arisen here in the present conditioned by past causes. Now, the five causes: by way of the three, craving, etc., stated in their own nature, and the two, ignorance and formations, obtained by way of inclusion, these are the five present causes which are conditions for the future result. The fivefold future result: the fivefold result beginning with consciousness that will be produced in the future, conditioned by present causes, as stated by the grasping of birth, aging, and death. Thus, these twenty are the modes that are distributed here and there throughout the past, etc.

අතීතහෙතූනං, ඉදානි ඵලපඤ්චකස්ස ච අන්තරා එකො සන්ධි, ඉදානි ඵලපඤ්චකස්ස, ඉදානි හෙතූනඤ්ච අන්තරා එකො, ඉදානි හෙතූනං, ආයතිං ඵලස්ස ච අන්තරා එකොති එවං තිසන්ධි. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානමන්තරා එකො, වෙදනාතණ්හානමන්තරා එකො, භවජාතීනමන්තරා එකො සන්ධී’’ති. එත්ථ හි හෙතුතොඵලස්ස අවිච්ඡෙදප්පවත්තිභාවතො හෙතුඵලසම්බන්ධභූතො පඨමො සන්ධි, තථා තතියො, දුතියො පන ඵලතො හෙතුනො අවිච්ඡෙදප්පවත්තිභාවතො ඵලහෙතුසම්බන්ධභූතො. ඵලභූතොපි හි [Pg.240] ධම්මො අඤ්ඤස්ස හෙතුසභාවස්ස ධම්මස්ස පච්චයොති. සඞ්ඛිපීයන්ති එත්ථ අවිජ්ජාදයො, විඤ්ඤාණාදයො චාති සඞ්ඛෙපො, අතීතහෙතු, එතරහි විපාකො, එතරහි හෙතු ආයතිං විපාකොති චත්තාරො සඞ්ඛෙපාති චතුසඞ්ඛෙපා.

Between the past causes and the present fivefold result, there is one link; between the present fivefold result and the present causes, there is one link; and between the present causes and the future result, there is one link. Thus, there are three links. For it has been said: 'Between formations and consciousness, there is one link; between feeling and craving, there is one link; between becoming and birth, there is one link.' Here, the first link is a cause-result connection, due to being an uninterrupted process from cause to result; similarly, the third. The second, however, is a result-cause connection, due to being an uninterrupted process from result to cause. For even a phenomenon that is a result can be a condition for another phenomenon that has the nature of a cause. Herein, ignorance and so forth, and consciousness and so forth, are summarized; this is a summary. Past cause, present result, present cause, future result—these four summaries constitute the fourfold summary.

11. කම්මභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසොති එත්ථ ආයතිං පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා භවො නාම, පුරිමකම්මභවස්මිං ඉධ පටිසන්ධියා පච්චයචෙතනා සඞ්ඛාරාති වෙදිතබ්බා. අවසෙසා චාති විඤ්ඤාණාදිපඤ්චකජාතිජරාමරණවසෙන සත්තවිධා පච්චුප්පන්නඵලවසෙන වුත්තධම්මා. උපපත්තිභවසඞ්ඛාතො භවෙකදෙසොති පන අනාගතපරියාපන්නා වෙදිතබ්බා. භව-සද්දෙන කම්මභවස්සපි වුච්චමානත්තා භවෙකදෙස-සද්දො වුත්තො.

11. Here, 'a part of becoming' reckoned as kamma-becoming is this: the volition that conditions future rebirth is called 'becoming,' while the volition in the previous kamma-becoming that conditioned rebirth here should be understood as 'formations.' And the remaining are the seven kinds of phenomena stated as present results: the fivefold result beginning with consciousness, and birth, aging, and death. However, 'a part of becoming' reckoned as rebirth-becoming should be understood as pertaining to the future. Because the word 'becoming' also refers to kamma-becoming, the term 'a part of becoming' is used.

12. පුබ්බන්තස්ස අවිජ්ජා මූලං. අපරන්තස්ස තණ්හා මූලන්ති ආහ අවිජ්ජාතණ්හාවසෙන ද්වෙ මූලානී’’ති.

12. Ignorance is the root of the past end; craving is the root of the future end. Thus he says: 'By way of ignorance and craving, there are two roots.'

13. තෙසමෙව අවිජ්ජාතණ්හාසඞ්ඛාතානං වට්ටමූලානං නිරොධෙන අනුප්පාදධම්මතාපත්තියා සච්චප්පටිවෙධතො සිද්ධාය අප්පවත්තියා වට්ටං නිරුජ්ඣති. අභිණ්හසො අභික්ඛණං ජරාමරණසඞ්ඛාතාය මුච්ඡාය පීළිතානං සත්තානං සොකාදිසමප්පිතානං කාමාසවාදිආසවානං සමුප්පාදතො පුන අවිජ්ජා ච පවත්තති. ‘‘ආසවසමුදයා අවිජ්ජාසමුදයො’’ති (ම. නි. 1.103) හි වුත්තං. එතෙන අවිජ්ජායපි පච්චයො දස්සිතො හොති, ඉතරථා පටිච්චසමුප්පාදචක්කං අබද්ධං සියාති. ඉච්චෙවං වුත්තනයෙන ආබද්ධං අවිච්ඡින්නං අනාදිකං ආදිරහිතං තිභූමකපරියාපන්නත්තා තෙභූමකං කිලෙසකම්මවිපාකවසෙන තිවට්ටභූතං පටිච්චසමුප්පාදොති පට්ඨපෙසි පඤ්ඤපෙසි මහාමුනි සම්මාසම්බුද්ධො.

13. Through the cessation of those very roots of the round, namely ignorance and craving, the round ceases. This cessation is a non-continuation accomplished by penetrating the truth, thereby attaining the state of non-arising. For beings repeatedly oppressed by the delusion called aging and death and afflicted by sorrow and the like, ignorance continues to revolve due to the arising of the taints, such as the taint of sensual desire. For it is said: 'With the arising of the taints, there is the arising of ignorance' (Majjhima Nikāya 1.9). By this, a condition for ignorance is also shown; otherwise, the wheel of dependent origination would be unconnected. Thus, in the manner stated, the Great Sage, the Perfectly Enlightened One, established and made known dependent origination as connected, unbroken, beginningless, without a first point, pertaining to the three planes of existence, and being a threefold round of defilements, kamma, and results.

පටිච්චසමුප්පාදනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Method of Dependent Origination is concluded.

පට්ඨානනයවණ්ණනා

The Exposition of the Method of Conditional Relations

14. එවං [Pg.241] පටිච්චසමුප්පාදනයං විභාගතො දස්සෙත්වා ඉදානි පට්ඨානනයං දස්සෙතුං ‘‘හෙතුපච්චයො’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ හිනොති පතිට්ඨාති එතෙනාති හෙතු. අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දානං හි-සද්දො ඉධ පතිට්ඨත්ථොති දට්ඨබ්බො. හිනොති වා එතෙන කම්මනිදානභූතෙන උද්ධං ඔජං අභිහරන්තෙන මූලෙන විය පාදපො තප්පච්චයං ඵලං ගච්ඡති පවත්තති වුද්ධිං විරූළ්හිං ආපජ්ජතීති හෙතු. හෙතු ච සො පච්චයො චාති හෙතුපච්චයො. හෙතු හුත්වා පච්චයො, හෙතුභාවෙන පච්චයොති වුත්තං හොති. මූලට්ඨෙන හෙතු, උපකාරට්ඨෙන පච්චයොති සඞ්ඛෙපතො මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො හෙතුපච්චයො. සො පන පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං, පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං උභයත්ථ සම්පයුත්තානං නාමධම්මානඤ්ච රුක්ඛස්ස මූලානි විය සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනසඞ්ඛාතමූලට්ඨෙන උපකාරකා ඡ ධම්මාති දට්ඨබ්බං.

14. Having thus shown the method of dependent origination by way of analysis, now, in order to show the method of conditional relations, 'root condition' and so on is stated. Herein, 'hetu' (root) is so called because by it one is established. Because verbal roots have multiple meanings, the root 'hi' here should be understood as having the sense of establishment. Or, 'hetu' is so called because by it—which is the source of kamma—like a tree by its root which draws up sap, the resultant fruit is reached, proceeds, and attains growth and development. It is a root and it is a condition; hence, 'root condition.' This means it is a condition by being a root, a condition by way of its root-nature. In brief, 'hetu' has the meaning of root, and 'paccaya' has the meaning of being helpful. Thus, a phenomenon that is helpful by way of being a root is a root condition. It should be understood that there are six such phenomena that are helpful by way of being a root—like the roots of a tree that bring about a state of firm establishment—for material phenomena produced by mind during the course of existence, for material phenomena produced by kamma at rebirth-linking, and, in both instances, for associated mental phenomena.

ආලම්බීයති දුබ්බලෙන විය දණ්ඩාදිකං චිත්තචෙතසිකෙහි ගය්හතීති ආරම්මණං. චිත්තචෙතසිකා හි යං යං ධම්මං ආරබ්භ පවත්තන්ති, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං ආරම්මණපච්චයො නාම. න හි සො ධම්මො අත්ථි, යො චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණපච්චයභාවං න ගච්ඡෙය්‍ය. අත්තාධීනප්පවත්තීනං පතිභූතො පච්චයො අධිපතිපච්චයො.

An object (ārammaṇa) is so called because it is leaned upon or grasped by the mind and mental factors, just as a weak person leans on a stick or the like. For whatever phenomena the mind and mental factors arise in dependence upon, those phenomena are called the object condition for those mental states. Indeed, there is no phenomenon that would not become an object condition for the mind and mental factors. The dominant condition (adhipatipaccayo) is a condition that is a master for phenomena that proceed under their own authority.

න විජ්ජති පච්චයුප්පන්නෙන සහ අන්තරං එතස්ස පච්චයස්සාති අනන්තරපච්චයො. සණ්ඨානාභාවෙන සුට්ඨු අනන්තරපච්චයො සමනන්තරපච්චයො. අත්තනො අත්තනො අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදජනනසමත්ථො පුරිමපුරිමනිරුද්ධො ධම්මො ‘‘අනන්තරපච්චයො’’, ‘‘සමනන්තරපච්චයො’’ති ච වුච්චති. බ්‍යඤ්ජනමත්තෙනෙව හි නෙසං විසෙසො. අත්ථතො පන උභයම්පි සමනන්තරනිරුද්ධස්සෙවාධිවචනං. න හි තෙසං අත්ථතො භෙදො උපලබ්භති[Pg.242]. යං පන කෙචි වදන්ති ‘‘අත්ථානන්තරතාය අනන්තරපච්චයො, කාලානන්තරතාය සමනන්තරපච්චයො’’ති, තං ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා සමනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදීහි (පට්ඨා. 1.1.417) විරුජ්ඣති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං හි සත්තාහාදිකාලං නිරුද්ධං ඵලසමාපත්තියා සමනන්තරපච්චයො, තස්මා අභිනිවෙසං අකත්වා බ්‍යඤ්ජනමත්තතොවෙත්ථ නානාකරණං පච්චෙතබ්බං, න අත්ථතො. පුබ්බධම්මනිරොධස්ස හි පච්ඡාජාතධම්මුප්පාදනස්ස ච අන්තරාභාවෙන උප්පාදනසමත්ථතාය නිරොධො අනන්තරපච්චයතා, ‘‘ඉදමිතො උද්ධං, ඉදං හෙට්ඨා, ඉදං සමන්තතො’’ති අත්තනා එකත්තං උපනෙත්වා විය සුට්ඨු අනන්තරභාවෙන උප්පාදෙතුං සමත්ථං හුත්වා නිරොධො සමනන්තරපච්චයතාති එවං බ්‍යඤ්ජනමත්තතොව භෙදො. නිරොධපච්චයස්සපි හි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස අසඤ්ඤුප්පත්තියා පුරිමස්ස ච චුතිචිත්තස්ස කාලන්තරෙපි උප්පජ්ජන්තානං ඵලපටිසන්ධීනං අන්තරා සමානජාතියෙන අරූපධම්මෙන බ්‍යවධානාභාවතො භින්නජාතිකානඤ්ච රූපධම්මානං බ්‍යවධානකරණෙ අසමත්ථතාය නිරන්තරුප්පාදනෙ එකත්තං උපනෙත්වා විය උප්පාදනෙ ච සමත්ථතා අත්ථීති තෙසම්පි අනන්තරසමනන්තරපච්චයතා ලබ්භති, තස්මා ධම්මතො අවිසෙසෙපි තථා තථා බුජ්ඣනකානං වෙනෙය්‍යානං වසෙන උපසග්ගත්ථවිසෙසමත්තතොව භෙදො පච්චෙතබ්බොති.

There is no interval between this condition and what arises due to the condition; therefore, it is the immediate condition (anantarapaccayo). Being very immediate due to the absence of any obstruction, it is the immediately contiguous condition (samanantarapaccayo). The preceding, preceding dhamma, having ceased, which is capable of generating the subsequent appropriate arising of consciousness immediately after itself, is called the 'immediate condition' and the 'immediately contiguous condition.' Indeed, their difference is only in expression. But in meaning, both are designations for what has just ceased in immediate succession. For no difference is found in their meaning. But that which some say, 'The immediate condition is due to the immediacy of meaning, while the immediately contiguous condition is due to the immediacy of time,' is contradicted by statements such as, 'For one emerging from cessation, the base of neither-perception-nor-non-perception is a condition for fruition attainment by way of the immediately contiguous condition,' etc. (Paṭṭhāna 1.1.417). For the base of neither-perception-nor-non-perception, having ceased for a period of seven days or more, is an immediately contiguous condition for fruition attainment. Therefore, without adhering to a fixed view, one should understand that the difference here is merely in expression, not in meaning. For the cessation of the preceding dhamma, by its capacity to generate the subsequent arisen dhamma without any interval, is immediacy as a condition (anantarapaccayatā); and by being able to produce in a perfectly immediate way, as if bringing them to oneness by saying, 'this above, this below, this all around,' the cessation is the immediately contiguous condition (samanantarapaccayatā). Thus, the distinction is only in phrasing. Even in the case of the cessation condition, such as the base of neither-perception-nor-non-perception for the arising of non-perceptual existence, or the preceding death-consciousness for the fruition and rebirth-linking that arise after an interval of time, since there is no intervention by a formless dhamma of the same kind, and since material phenomena of a different kind are incapable of creating an intervention, and there is the capacity for their production as if bringing them to oneness in an uninterrupted arising, for these too the conditionality of immediacy and immediate contiguity is obtained. Therefore, though there is no difference in the nature of these conditions, the distinction should be understood as merely a difference in the meaning of the prefix (upasagga), for the sake of different types of individuals capable of understanding in various ways.

අත්තනො අනුප්පත්තියා සහුප්පන්නානම්පි අනුප්පත්තිතො පකාසස්ස පදීපො විය සහුප්පන්නානං සහුප්පාදභාවෙන පච්චයො සහජාතපච්චයො, අරූපිනො චතුක්ඛන්ධා, චත්තාරො මහාභූතා, පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුවිපාකා ච ධම්මා.

The conascence condition is a condition for co-arisen phenomena by way of co-arising, just as a lamp is for light, because from its own non-arising there is also the non-arising of what is co-arisen with it. These are: the four formless aggregates, the four great elements, and at the moment of rebirth-linking, the base and resultant phenomena.

අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භයමානං තිදණ්ඩං විය අත්තනො උපකාරකධම්මානං උපත්ථම්භකභාවෙන පච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො. අඤ්ඤමඤ්ඤතාවසෙනෙව [Pg.243] ච උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, න සහජාතමත්තෙනාති අයමෙතෙසං ද්වින්නං විසෙසො. තථා හි සහජාතපච්චයභාවීයෙව කොචි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති චිත්තජරූපානං සහජාතපච්චයභාවිනො නාමස්ස උපාදාරූපානං සහජාතපච්චයභාවීනං මහාභූතානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවස්ස අනුද්ධටත්තා. යදි හි සහජාතභාවෙනෙව අත්තනො උපකාරකානං උපකාරකතා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා සියා, තදා සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙහි සමානෙහි භවිතබ්බන්ති.

The mutual condition is a condition by way of supporting phenomena that are helpful to itself, like three sticks mutually supporting each other. And helpfulness, precisely by way of mutuality, constitutes the mutual condition, not merely by way of conascence—this is the distinction between these two. For indeed, something that is a conascence condition is not necessarily a mutual condition. For mentality is a conascence condition for mind-born matter, and the great elements are a conascence condition for derived matter, but their state as a mutual condition has not been declared. If helpfulness to phenomena helpful to oneself, merely by way of being coexistent, were the mutual condition, then the conascence and mutual conditions would have to be the same.

චිත්තකම්මස්ස පටො විය සහජාතනාමරූපානං නිස්සයභූතා චතුක්ඛන්ධා, තරුපබ්බතාදීනං පථවී විය ආධාරණතොයෙව සහජාතරූපසත්තවිඤ්ඤාණධාතූනං යථාක්කමං නිස්සයා භූතරූපං, වත්ථු චාති ඉමෙ නිස්සයපච්චයො නාම නිස්සීයති නිස්සිතකෙහීති කත්වා, බලවභාවෙන නිස්සයො පච්චයො උපනිස්සයපච්චයො උප-සද්දස්ස අතිසයජොතකත්තා, තස්ස පන භෙදං වක්ඛති.

Like a canvas for a painting, the four mental aggregates are a support for co-arisen name-and-form. Just as the earth supports trees, mountains, and the like, by way of being a foundation, so too the primary material elements are a support for co-arisen derived matter, and the physical bases are a support for the seven consciousness-elements, respectively. These are called the support condition, because it is relied upon by that which is dependent. A support condition that is strong is a decisive support condition, because the prefix 'upa-' indicates intensification. Its distinctions, however, will be explained.

ඡ වත්ථූනි, ඡ ආරම්මණානි චාති ඉමෙ පච්චයුප්පන්නතො පඨමං උප්පජ්ජිත්වා පවත්තමානභාවෙන උපකාරකො පුරෙජාතපච්චයො. පච්ඡාජාතපච්චයෙ අසති සන්තානට්ඨිතිහෙතුභාවං ආගච්ඡන්තස්ස කායස්ස උපත්ථම්භනභාවෙන උපකාරකා පච්ඡාජාතා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා පච්ඡාජාතපච්චයො. සො ගිජ්ඣපොතකසරීරානං ආහාරාසා චෙතනා විය දට්ඨබ්බො.

The six bases and the six objects, being helpful by arising before the conditioned phenomena and continuing to exist, constitute the pre-nascence condition. The post-nascent consciousness and mental factors, being helpful by way of supporting this body which has become the cause for the stability of the continuity, constitute the post-nascence condition. This should be seen like the volition of desire for food in the bodies of vulture chicks.

පුරිමපුරිමපරිචිතගන්ථො විය උත්තරඋත්තරගන්ථස්ස කුසලාදිභාවෙන අත්තසදිසස්ස පගුණබලවභාවවිසිට්ඨඅත්තසමානජාතියතාගාහණං ආසෙවනං, තෙන පච්චයා සජාතියධම්මානං සජාතියධම්මාව ආසෙවනපච්චයො. භින්නජාතිකා හි භින්නජාතිකෙහි ආසෙවනපගුණෙන පගුණබලවභාවවිසිට්ඨං කුසලාදිභාවසඞ්ඛාතං අත්තනො ගතිං [Pg.244] ගාහාපෙතුං න සක්කොන්ති, න ච සයං තතො ගණ්හන්ති, තෙ පන අනන්තරාතීතානි ලොකියකුසලාකුසලානි චෙව අනාවජ්ජනකිරියජවනානි චාති දට්ඨබ්බං. චිත්තප්පයොගසඞ්ඛාතකිරියාභාවෙන සහජාතානං නානාක්ඛණිකානං විපාකානං, කටත්තාරූපානඤ්ච උපකාරිකා චෙතනා කම්මපච්චයො.

Repetition (āsevana) is the grasping of a similar nature to oneself, distinguished by proficiency and strength in terms of wholesome and other states, just as a previously studied book helps with a subsequent book. By this condition, phenomena of the same kind become the repetition condition for phenomena of the same kind. For those of different natures cannot, through the proficiency of repetition, make others of different natures grasp their own course, which is termed wholesome or unwholesome, distinguished by proficiency and strength; nor do they themselves take from them. And these should be understood as the immediately past mundane wholesome and unwholesome impulsions, as well as the functional impulsions apart from adverting. Volition is the kamma-condition, as it is helpful, through its nature as action, which is termed mental application, to co-nascent and different-moment resultant states, and to kamma-produced materiality.

අත්තනො නිරුස්සාහසන්තභාවෙන සහජාතනාමරූපානං නිරුස්සාහසන්තභාවාය උපකාරකා විපාකචිත්තචෙතසිකා විපාකපච්චයො. තෙ හි පයොගෙන අසාධෙතබ්බතාය කම්මස්ස කටත්තා නිප්ඵජ්ජමානමත්තතො නිරුස්සාහසන්තභාවා හොන්ති, න කිලෙසවූපසමසන්තභාවා. තථා සන්තභාවතොයෙව හි භවඞ්ගාදයො දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යා. අභිනිපාතසම්පටිච්ඡනසන්තීරණමත්තා පන විපාකා දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යාව. ජවනප්පවත්තියාව නෙසං රූපාදිග්ගහිතතා විඤ්ඤායති.

Resultant consciousness and mental factors are the resultant condition, being helpful, by their own effortless and tranquil nature, for the effortless and tranquil nature of co-arisen name-and-form. For they are effortless and tranquil by nature merely because they arise as the fruit of kamma, not needing to be achieved through present effort, not because of the pacification of defilements. Indeed, due to their tranquil nature, the life-continuum (bhavaṅga) and other states are hard to understand. But the resultants, such as impinging, receiving, and investigating, are especially hard to understand. Only during the occurrence of the impulsion (javana) process does their grasping of forms and so forth become discernible.

රූපාරූපානං උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකා චත්තාරො ආහාරා ආහාරපච්චයො. සතිපි හි ජනකභාවෙ උපත්ථම්භකත්තමෙව ආහාරස්ස පධානකිච්චං. ජනයන්තොපි ආහාරො අවිච්ඡෙදවසෙන උපත්ථම්භෙන්තො ව ජනෙතීති උපත්ථම්භකභාවො ව ආහාරභාවො. තෙසු තෙසු කිච්චෙසු පච්චයුප්පන්නධම්මෙහි අත්තානං අනුවත්තාපනසඞ්ඛාතාධිපතියට්ඨෙන පච්චයො ඉන්ද්‍රියපච්චයො.

The four kinds of nutriment, being helpful by supporting material and immaterial states, constitute the nutriment condition. Even though nutriment has the role of generating, its primary function is to support. Though nutriment generates, it generates by supporting without interruption—thus, its supportive nature is its nature as nutriment. In various functions, the faculty condition is a condition in the sense of governance, which is defined as making the conditioned phenomena conform to itself.

ආරම්මණූපනිජ්ඣානලක්ඛණූපනිජ්ඣානවසෙන උපගන්ත්වා ආරම්මණනිජ්ඣානකා විතක්කාදයො ඣානපච්චයො. සුගතිතො පුඤ්ඤතො, දුග්ගහිතො පාපතො වා නිය්‍යානට්ඨෙන උපකාරකා සම්මාදිට්ඨාදයො මග්ගපච්චයො.

Initial application (vitakka) and so on, which contemplate the object, constitute the jhāna condition by way of closely contemplating the object and closely contemplating its characteristics. Right view and other factors, being helpful in the sense of leading out from the good destination produced by merit, or from the bad destination produced by evil, constitute the path condition.

පරමත්ථතො භින්නාපි එකීභාවගතා විය එකුප්පාදාදිභාවසඞ්ඛාතසම්පයොගලක්ඛණෙන උපකාරකා නාමධම්මා ව සම්පයුත්තපච්චයො. අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධතාය යුත්තාපි සමානා විප්පයුත්තභාවෙන [Pg.245] විසංසට්ඨතාය නානත්තුපගමනෙන උපකාරකා වත්ථුචිත්තචෙතසිකා විප්පයුත්තපච්චයො.

Mental phenomena, though ultimately distinct, appear as if united and are helpful by the characteristic of association, which is defined as having a single arising, and so on; these constitute the associated condition. The physical basis, consciousness, and mental factors, though connected by mutual relationship, are helpful by their dissociated nature, by being unmingled, and by attaining distinctness; these constitute the dissociated condition.

පච්චුප්පන්නසභාවසඞ්ඛාතෙන අත්ථිභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකා ‘‘සහජාතං පුරෙජාත’’න්ත්‍යාදිනා වක්ඛමානධම්මා අත්ථිපච්චයො. සතිපි හි ජනකත්තෙ ඨිතියංයෙව සාතිසයො අත්ථිපච්චයානං බ්‍යාපාරොති උපත්ථම්භකතාව තෙසං ගහිතා. එකස්මිං ඵස්සාදිසමුදායෙ පවත්තමානෙ දුතියස්ස අභාවතො අත්තනො ඨිතියා ඔකාසං අලභන්තානං අනන්තරමුප්පජ්ජමානකචිත්තචෙතසිකානං ඔකාසදානවසෙන උපකාරකා අනන්තරනිරුද්ධා චිත්තචෙතසිකා නත්ථිපච්චයො.

The phenomena that will be described as 'co-arisen, pre-arisen,' etc., being helpful by supporting such a phenomenon through their existence, which is defined as their present nature, constitute the existence condition. For even when generating, the special function of the existence conditions is only in their stability; therefore, only their supporting nature is taken. When one aggregate of contact and so on is occurring, the immediately ceased consciousness and mental factors, by assisting in the way of giving opportunity to the immediately arising consciousness and mental factors that cannot obtain an opportunity for their own stability due to the absence of a second such aggregate, constitute the absence condition.

අත්තනො සභාවාවිගමනෙන අප්පවත්තමානානං විගතභාවෙන උපකාරකායෙව ධම්මා විගතපච්චයො. නිරොධානුපගමනවසෙන උපකාරකා අත්ථිපච්චයා ව අවිගතපච්චයො. සසභාවතාමත්තෙන උපකාරකතා අත්ථිපච්චයතා, නිරොධානුපගමනවසෙන උපකාරකතා අවිගතපච්චයතාති පච්චයතාවිසෙසො නෙසං ධම්මාවිසෙසෙපි දට්ඨබ්බො. ධම්මානඤ්හි සමත්ථතාවිසෙසං සබ්බාකාරෙන ඤත්වා භගවතා චතුවීසතිපච්චයා දෙසිතාති භගවති සද්ධාය ‘‘එවං විසෙසා එතෙ ධම්මා’’ති සුතමයඤාණං උප්පාදෙත්වා චින්තාභාවනාමයඤාණෙහි තදභිසමයාය යොගො කරණීයො. අවිසෙසෙපි හි ධම්මසාමග්ගියස්ස තථා තථා විනෙතබ්බපුග්ගලානං වසෙන හෙට්ඨා වුත්තොපි පච්චයො පුන පකාරන්තෙන වුච්චති අහෙතුකදුකං වත්වාපි හෙතුවිප්පයුත්තදුකං වියාති දට්ඨබ්බං.

The phenomena that are helpful by their state of having disappeared, being non-occurrent without departing from their own nature, constitute the disappearance condition. The existence conditions, being helpful by way of not approaching cessation, constitute the non-disappearance condition. Their helpfulness as mere intrinsic nature is the state of being an existence condition, while their helpfulness through non-approach to cessation is the state of being a non-disappearance condition. Thus, a distinction in conditionality should be seen even when there is no distinction in the phenomena themselves. For having fully understood the distinctions in the efficacy of phenomena in every way, the Blessed One taught the twenty-four conditions. Therefore, with faith in the Blessed One, one should generate knowledge based on hearing, thinking, 'These phenomena are distinct in this way,' and then strive for realization through knowledge born of reflection and meditation. For even when there is no distinction in a group of phenomena, a condition that was mentioned before may be stated again in a different way for the sake of those to be trained in such and such a way, just as after stating the rootless dyad, the root-dissociated dyad is explained.

15. නාමං චතුක්ඛන්ධසඞ්ඛාතං නාමං තාදිසස්සෙව නාමස්ස ඡධා ඡහාකාරෙහි පච්චයො හොති, තදෙව නාමරූපීනං සමුදිතානං [Pg.246] පඤ්චධා පච්චයො හොති, රූපස්ස පුන භූතුපාදායභෙදස්ස එකධා පච්චයො හොති, රූපඤ්ච නාමස්ස එකධා පච්චයො, පඤ්ඤත්තිනාමරූපානි නාමස්ස ද්විධා ද්විප්පකාරා පච්චයා හොන්ති, ද්වයං පන නාමරූපද්වයං සමුදිතං ද්වයස්ස තාදිසස්සෙව නාමරූපද්වයස්ස නවධා පච්චයො චෙති එවං පච්චයා ඡබ්බිධා ඨිතා.

15. Name, which is defined as the four aggregates, is a condition for such a name in six ways and six modes. That same name is a condition for name-and-form, when combined, in five ways. For material form, which is divided into primary elements and derived matter, it is a condition in one way. And material form is a condition for name in one way. Concept and name-and-form are conditions for name in two ways and two kinds. The pair, that is, the pair of name-and-form, when combined, is a condition for such a pair of name-and-form in nine ways. Thus, the conditions are established in six ways.

16. විපාකබ්‍යාකතං කම්මවසෙන විපාකභාවප්පත්තං කම්මවෙගක්ඛිත්තපතිතං විය හුත්වා පවත්තමානං අත්තනො සභාවං ගාහෙත්වා පරිභාවෙත්වා නෙව අඤ්ඤං පවත්තෙති, න ච පුරිමවිපාකානුභාවං ගහෙත්වා උප්පජ්ජති. ‘‘න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ එක’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.221) වචනතො ච අහෙතුකකිරියෙසු හසිතුප්පාදස්සෙව ආසෙවනතාඋද්ධරණෙන ආවජ්ජනද්වයං ආසෙවනපච්චයො න හොති, තස්මා ජවනානෙව ආසෙවනපච්චයභාවං ගච්ඡන්තීති ආහ ‘‘පුරිමානි ජවනානී’’ත්‍යාදි. අවිසෙසවචනෙපෙත්ථ ලොකියකුසලාකුසලාබ්‍යාකතජවනානෙව දට්ඨබ්බානි ලොකුත්තරජවනානං ආසෙවනභාවස්ස අනුද්ධටත්තා.

16. The resultant-indeterminate, having attained the state of a resultant by way of kamma, proceeds like something thrown by the force of kamma, having grasped and fostered its own nature. It neither produces anything else, nor does it arise by taking up the influence of previous resultants. And because it is said, 'Not by way of path condition in repetition, one' (Paṭṭhāna 1.1.221), and because in rootless functional consciousnesses only the production of laughter is cited as an instance of repetition, the two adverting moments are not a repetition condition. Therefore, only the impulsions attain the state of being a repetition condition, as stated: 'The earlier impulsions,' etc. Here, in this general statement, only mundane wholesome, unwholesome, and indeterminate impulsions should be understood, since the state of repetition for supramundane impulsions has not been illustrated.

එවඤ්ච කත්වා වුත්තං පට්ඨානට්ඨකථායං (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.12) ‘‘ලොකුත්තරො පන ආසෙවනපච්චයො නාම නත්ථී’’ති. තත්ථ හි කුසලං භින්නජාතිකස්ස පුරෙචරත්තා න තෙන ආසෙවනගුණං ගණ්හාපෙති, ඵලචිත්තානි ච ජවනවසෙන උප්පජ්ජමානානිපි විපාකාබ්‍යාකතෙ වුත්තනයෙන ආසෙවනං න ගණ්හන්ති, න ච අඤ්ඤං ගාහාපෙන්ති. යම්පි ‘‘ආසෙවනවිනිමුත්තං ජවනං නත්ථී’’ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං, තම්පි යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති විඤ්ඤායති. ඉතරථා ආචරියස්ස අසමපෙක්ඛිතාභිධායකත්තප්පසඞ්ගො සියා. මග්ගො පන ගොත්‍රභුතො ආසෙවනං න ගණ්හාතීති නත්ථි භූමිආදිවසෙන නානාජාතිතාය අනධිප්පෙතත්තා. තථා හි වුත්තං පට්ඨානෙ ‘‘ගොත්‍රභු [Pg.247] මග්ගස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො, වොදානං මග්ගස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.426). එකුප්පාදාදිචතුබ්බිධසම්පයොගලක්ඛණාභාවතො සහුප්පන්නානම්පි රූපධම්මානං සම්පයුත්තපච්චයතා නත්ථීති වුත්තං ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති.

And thus it is stated in the Paṭṭhāna Commentary (Paṭṭh. Aṭṭha. 1.12): 'There is no such thing as a supramundane repetition condition.' Therein, the wholesome (preceding consciousness), being of a different nature, does not cause the quality of repetition to be acquired from it. And the fruition-consciousnesses, though arising in the mode of impulsion, do not take up repetition in the way explained for resultant-indeterminate states, nor do they cause others to do so. And what was said by the Elder Dhammapāla, 'There is no impulsion free from repetition,' is also understood to be stated in a general sense. Otherwise, it would follow that the teacher spoke without due consideration. However, it is not the case that the path does not take up repetition from the gotrabhū (change-of-lineage), because a difference in nature based on plane, etc., is not intended. For it is said in the Paṭṭhāna: 'Gotrabhū is a condition for the path by way of repetition condition; vodāna is a condition for the path by way of repetition condition' (Paṭṭh. 1.1.426). Due to the absence of the characteristic of the four kinds of association—co-arising, etc.—even for co-arisen material phenomena there is no association condition; thus it is said: 'Consciousness and mental factors are conditions for each other.'

17. හෙතුඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි සහජාතානං නාම රූපානන්ති තයොපෙතෙ පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානං, පවත්තියං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං, උභයත්ථ සහජාතානං නාමානඤ්ච හෙතාදිපච්චයෙන පච්චයා හොන්ති. ‘‘සහජාතරූපන්ති හි සබ්බත්ථ පටිසන්ධියං කම්මසමුට්ඨානානං, පවත්තියං චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති වක්ඛති. සහජාතා චෙතනාති අන්තමසො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහිපි සහජාතචෙතනා. සහජාතානං නාම රූපානන්ති සබ්බාපි චෙතනා නාමානං, පටිසන්ධිසහගතා චෙතනා කම්මසමුට්ඨානරූපානං, පවත්තියං රූපසමුට්ඨාපකචිත්තසහගතා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානරූපානඤ්ච. නානාක්ඛණිකා චෙතනාති විපාකක්ඛණතො නානාක්ඛණෙ අතීතභවාදීසු නිබ්බත්තා කුසලාකුසලචෙතනා. නාමරූපානන්ති උභයත්ථාපි නාමරූපානං. විපාකක්ඛන්ධාති පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණාදිකා විපාකා අරූපක්ඛන්ධා. කම්මසමුට්ඨානම්පි හි රූපං විපාකවොහාරං න ලභති අරූපධම්මභාවෙන, සාරම්මණභාවෙන ච කම්මසදිසෙසු අරූපධම්මෙස්වෙව විපාක-සද්දස්ස නිරුළ්හත්තා.

17. The root, the jhāna factors, and the path factors are conditions for conascent name-and-form. These three, at rebirth-linking, are conditions for kamma-originated form, and during the course of existence, for mind-originated form; and in both cases, they are conditions for conascent mental phenomena by way of root condition and so on. For it will be said: “Conascent form—in all cases, at rebirth-linking, is kamma-originated, and during the course of existence, is mind-originated.” Conascent volition means the volition conascent even with eye-consciousness and so on. For conascent name-and-form: all volition is a condition for mental phenomena; the volition associated with rebirth-linking is a condition for kamma-originated form; and during the course of existence, the volition associated with consciousness that originates form is a condition for mind-originated form. Volition of different moments refers to wholesome and unwholesome volition produced in moments different from the resultant moment, such as in past existences. For name-and-form means for name-and-form in both cases. The resultant aggregates are the resultant immaterial aggregates, such as rebirth-linking consciousness and so on. For kamma-originated form does not receive the designation ‘resultant’ (vipāka), because it is not an immaterial phenomenon, and because the term ‘vipāka’ is established only for immaterial phenomena that are similar to kamma in having an object.

18. පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්සාති පච්චයධම්මතො පුරෙ උප්පන්නස්ස ඉමස්ස රූපකායස්ස. කථං පන පච්චයුප්පන්නස්ස පුරෙ නිබ්බත්තියං පච්ඡාජාතස්ස පච්චයතාති? නනු වුත්තං ‘‘පච්ඡාජාතපච්චයෙ අසති සන්තානට්ඨිතිහෙතුකභාවං ආගච්ඡන්තස්සා’’ති, තස්මා සන්තානප්පවත්තස්ස හෙතුභාවුපත්ථම්භනෙ ඉමස්ස බ්‍යාපාරොති න කොචි විරොධො.

18. 'Of this pre-arisen body' means of this material body that arose before the conditioned phenomenon. But how can what arises later be a condition for what arose previously? Has it not been said that this is for that which has become a cause for the stability of the continuity, which would not be so in the absence of the later-born condition? Therefore, there is no contradiction, since its operation is in supporting the causal state of the ongoing continuity.

19. පටිසන්ධියං [Pg.248] චක්ඛාදිවත්ථූනං අසම්භවතො, සති ච සම්භවෙ තංතංවිඤ්ඤාණානං පච්චයභාවානුපගමනතො, හදයවත්ථුනො ච පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙන සහුප්පන්නස්ස පුරෙජාතකතාභාවතො වුත්තං ‘‘ඡවත්ථූනි පවත්තිය’’න්ති. ‘‘පඤ්චාරම්මණානි පඤ්චවිඤ්ඤාණවීථියා’’ති ච ඉදං ආරම්මණපුරෙජාතනිද්දෙසෙ ආගතං සන්ධාය වුත්තං. පඤ්හාවාරෙ පන ‘‘සෙක්ඛා වා පුථුජ්ජනා වා චක්ඛුං අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්තී’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.424) අවිසෙසෙන පච්චුප්පන්නචක්ඛාදීනම්පි ගහිතත්තා ධම්මාරම්මණම්පි ආරම්මණපුරෙජාතං මනොවිඤ්ඤාණවීථියා ලබ්භති. අත්ථතො හෙතං සිද්ධං, යං පච්චුප්පන්නධම්මාරම්මණං ගහෙත්වා මනොද්වාරිකවීථි පවත්තති, තං තස්ස ආරම්මණපුරෙජාතං හොතීති.

19. Since the eye-base and other bases do not exist at rebirth-linking, and even if they were to exist, they would not serve as conditions for their respective consciousnesses, and since the heart-base, which arises together with the rebirth-linking consciousness, is not pre-arisen, it is said: “The six bases exist during the course of existence.” The phrase “five objects for the five-sense-door cognitive series” is said in reference to what is stated in the explanation of the pre-arisen object condition. However, in the question section, because it is stated generally—“whether a trainee or an ordinary person sees the eye as impermanent, suffering, or non-self,” and so on (Paṭṭhāna 1.1.424)—even the present eye and so on are included, and thus a mental object can also be a pre-arisen object in the mind-door cognitive series. This is established in meaning: for when a present mental object is taken up and a mind-door cognitive process occurs, that object is a pre-arisen condition for it.

22. පකතියා එව පච්චයන්තරරහිතෙන අත්තනො සභාවෙනෙව උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. ආරම්මණානන්තරෙහි අසංමිස්සො පුථගෙව කොචි උපනිස්සයොති වුත්තං හොති. අථ වා පකතො උපනිස්සයො පකතූපනිස්සයො. පකතොති චෙත්ථ ප-කාරො උපසග්ගො, සො අත්තනො ඵලස්ස උප්පාදනසමත්ථභාවෙන සන්තානෙ නිප්ඵාදිතභාවං, ආසෙවිතභාවඤ්ච දීපෙති, තස්මා අත්තනො සන්තානෙ නිප්ඵන්නො රාගාදි, සද්ධාදි, උපසෙවිතො වා උතුභොජනාදි පකතූපනිස්සයො. තථා චෙව නිද්දිසති.

22. A decisive support by its very nature, devoid of other conditions and existing by its own intrinsic nature, is a natural decisive support. This means that a certain decisive support is distinct, unmixed with object and immediate conditions. Alternatively, a prominent decisive support is a natural decisive support. Herein, in the word 'pakata,' the prefix ‘pa-’ indicates the state of being produced or cultivated in the continuum, owing to its capacity to produce its own effect. Therefore, lust and so on, or faith and so on, produced in one’s own continuum, or cultivated factors like climate and food, are natural decisive supports. And it is indicated thus.

23. ගරුකතන්ති ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛිතං. තථා හි ‘‘දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා තං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛතී’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.413) දානසීලඋපොසථකම්මපුබ්බෙකතසුචිණ්ණඣානගොත්‍රභුවොදානමග්ගාදීනි ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛණවසෙන අස්ස නිද්දෙසො පවත්තො.

23. ‘Made weighty’ means reflected upon after having made it weighty. For thus, with the text beginning, “Having given a gift, undertaken virtue, performed the observance-day duty, he reflects upon it, having made it weighty” (Paṭṭhāna 1.1.413), the exposition proceeds by way of reflecting upon things made weighty, such as giving, virtue, observance-day duties, formerly well-practiced conduct, jhāna, change-of-lineage, purification, the path, and so on.

24. ‘‘පුරිමා [Pg.249] පුරිමා කුසලා ඛන්ධා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං කුසලානං ඛන්ධානං උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ත්‍යාදිනා (පට්ඨා. 1.1.423) නයෙන අනන්තරපච්චයෙන සද්ධිං නානත්තං අකත්වා අනන්තරූපනිස්සයස්ස ආගතත්තා වුත්තං ‘‘අනන්තරනිරුද්ධා’’ත්‍යාදි. එවං සන්තෙපි අත්තනො අනන්තරං අනුරූපචිත්තුප්පාදවසෙන අනන්තරපච්චයො, බලවකාරණවසෙන අනන්තරූපනිස්සයපච්චයොති අයමෙතෙසං විසෙසො.

24. By the method of the text beginning, “The preceding wholesome aggregates are a condition for the subsequent wholesome aggregates by way of decisive support condition” (Paṭṭhāna 1.1.423), without making a distinction from the immediate condition, it is said “immediately ceased,” and so on, because the immediate decisive support has been included. Even so, the immediate condition is by way of the arising of a suitable consciousness immediately after, while the immediate decisive support condition is by way of being a strong cause—this is the distinction between them.

25. යථාරහං අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච රාගාදයො…පෙ… සෙනාසනඤ්චාති යොජනා. රාගාදයො හි අජ්ඣත්තං නිප්ඵාදිතා, පුග්ගලාදයො බහිද්ධා සෙවිතා. තථා හි වුත්තං ආචරියෙන –

25. The connection is: 'As is fitting, internally and externally, lust and so on…up to lodgings.' For lust and so on are produced internally, while persons and so on are resorted to externally. Thus it was said by the teacher:

‘‘රාගසද්ධාදයො ධම්මා, අජ්ඣත්තමනුවාසිතා;

සත්තසඞ්ඛාරධම්මා ච, බහිද්ධොපනිසෙවිතා’’ති. (නාම. පරි. 827);

“Qualities such as lust and faith reside within; beings and conditioned phenomena are resorted to externally.”

අථ වා අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච කුසලාදිධම්මානන්ති යථාඨිතවසෙනෙව යොජනා අත්තනො හි රාගාදයො ච අත්තනො කුසලාදිධම්මානං කල්‍යාණමිත්තස්ස සද්ධාදිකෙ නිස්සාය කුසලං කරොන්තානං පරෙසඤ්ච නිස්සයා හොන්ති.

Alternatively, the connection 'of internal and external wholesome and other phenomena' is to be understood just as it stands. For one’s own lust and so on become a support for one’s own wholesome and unwholesome phenomena, and also for others who perform wholesome actions relying on the faith and so on of a good friend.

තත්ථ කාමරාගාදයො නිස්සාය කාමභවාදීසු නිබ්බත්තනත්ථං, රාගාදිවූපසමත්ථඤ්ච දානසීලඋපොසථජ්ඣානාභිඤ්ඤාවිපස්සනාමග්ගභාවනා, රාගාදිහෙතුකා ච උපරූපරිරාගාදයො හොන්තීති යථාරහං දට්ඨබ්බං. යං යඤ්හි නිස්සාය යස්ස යස්ස සම්භවො, තං තං තස්ස තස්ස පකතූපනිස්සයො හොති. පච්චයමහාපදෙසො හෙස, යදිදං ‘‘උපනිස්සයපච්චයො’’ති වුත්තං. තථා චාහ ‘‘බහුධා හොති පකතූපනිස්සයො’’ති. සද්ධාදයොති සීලසුතචාගපඤ්ඤා. අත්තනො සද්ධාදිකඤ්හි උපනිස්සාය අත්තනො දානසීලාදයො, තථා කල්‍යාණමිත්තානං සද්ධාදයො උපනිස්සාය පරෙසඤ්ච දානසීලාදයො [Pg.250] හොන්තීති පාකටමෙතං. සුඛං දුක්ඛන්ති කායිකං සුඛං දුක්ඛං. පුග්ගලොති කල්‍යාණමිත්තාදිපුග්ගලො. භොජනන්ති සප්පායාදිභොජනං, උතුපි තාදිසොව.

Herein, it should be understood as appropriate that: relying on sensual lust and so on, for the purpose of arising in the realms of sensual existence and so on, and for the purpose of pacifying lust and so on, there is the cultivation of generosity, virtue, observance days, jhāna, direct knowledges, insight, and the path; and that successively higher forms of lust and so on arise with lust and so on as their cause. For whatever arises in dependence on whatever, that is its natural decisive support. This is the great domain of conditions, that which is called the “decisive support condition.” And thus He said: “The natural decisive support is manifold.” ‘Faith and so on’ means virtue, learning, generosity, and wisdom. For relying on one’s own faith and so on, one’s own generosity, virtue, and so on arise; similarly, relying on the faith and so on of good friends, the generosity, virtue, and so on of others arise—this is evident. ‘Pleasure and pain’ refers to bodily pleasure and pain. ‘A person’ refers to a good friend and other persons. ‘Food’ refers to suitable food and so on; and so too the climate.

27. ‘‘අධිපති…පෙ… පච්චයා හොන්තී’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙතුං ‘‘තත්ථ ගරුකතමාරම්මණ’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. ගරුකතමාරම්මණන්ති පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදාදිනා ගරුකතං ආරම්මණං. තඤ්හි ඣානමග්ගඵලවිපස්සනානිබ්බානාදිභෙදං පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදාදිමග්ගඵලාදිධම්මෙ අත්තාධීනෙ කරොතීති ආරම්මණාධිපති නාම. ගරුකාතබ්බතාමත්තෙන ආරම්මණාධිපති. ගරුකතොපි බලවකාරණට්ඨෙන ආරම්මණූපනිස්සයොති අයමෙතෙසං විසෙසො. සහජාතා…පෙ… නාමරූපානන්ති ඡන්දචිත්තවීරියවීමංසානං, වසෙන චතුබ්බිධොපි සහජාතාධිපති යථාරහං සහජාතනාමරූපානං පවත්තියංයෙව සහජාතාධිපතිවසෙන පච්චයො.

27. To elaborate on the meaning briefly stated as “Dominance… are conditions,” it is said: “Therein, the object made weighty,” and so on. ‘Object made weighty’ means an object made weighty by reviewing, enjoying, and so on. For that object, which is of various kinds such as jhāna, path, fruition, insight, and Nibbāna, makes the phenomena of reviewing, enjoying, path, fruition, and so on, dependent on oneself; therefore, it is called object-dominance. Object-dominance is merely by the state of being worthy of being made weighty. What is made weighty is also an object-decisive support by being a strong cause; this is the distinction between them. ‘Co-nascent… of name-and-form’: by way of desire, consciousness, energy, and investigation, the fourfold co-nascent dominance is a condition, as is appropriate, for the very occurrence of co-nascent name-and-form by way of co-nascent dominance.

28. රූපධම්මස්ස අරූපධම්මං පති සහජාතපච්චයතා පටිසන්ධියං වත්ථුවසෙන වුත්තාති ආහ ‘‘වත්ථුවිපාකා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති –

28. The co-nascence conditionality of a material phenomenon towards an immaterial phenomenon is mentioned at rebirth-linking by way of the base; thus it is said: “Base and resultant are mutual.”

30. යස්මා පන අඤ්ඤමඤ්ඤුපත්ථම්භනවසෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, න සහජාතමත්තතොති පවත්තියං රූපං නාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති. තථා උපාදාරූපානි ච භූතරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා න හොන්තීති වුත්තං ‘‘මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති.

30. Since mutual conditionality exists only by way of mutual support, not merely by co-arising, form in the course of existence is not a mutual condition for mental phenomena. Therefore, it is said: “Consciousness and mental factors are mutual.” Similarly, derived material phenomena are not mutual conditions for the primary material phenomena—thus it is said: “The great elements are mutual.”

31. නනු ච ‘‘අරූපිනො ආහාරා සහජාතානං නාමරූපාන’’න්ති වුත්තං, එවඤ්ච සති අසඤ්ඤීනං සහජාතාහාරස්ස අසම්භවතො ‘‘සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා’’ති කථමිදං නීයතීති? වුච්චතෙ – මනොසඤ්චෙතනාහාරවසප්පවත්තස්ස කම්මස්ස[Pg.251], තංසහගතානම්පි වා සෙසාහාරානං කම්මූපනිස්සයපච්චයෙහි පච්චයත්තපරියායං ගහෙත්වා සබ්බසත්තානං ආහාරට්ඨිතිකතා වුත්තා, න ආහාරපච්චයභාවතොති.

31. But is it not said: “Immaterial nutriment is for the conascent name-and-form”? If so, since for non-percipient beings co-nascent nutriment is impossible, how can it be concluded that “all beings are sustained by nutriment”? It is said: by taking the mode of conditionality through the kamma-decisive support condition of kamma that proceeds by way of mental volitional nutriment, or of the remaining nutriments associated with it, it is said that all beings are sustained by nutriment, not because of its being a nutriment condition.

32. ‘‘පඤ්ච පසාදා’’ත්‍යාදීසු නනු ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියා න ගහිතාති? සච්චං න ගහිතා. යදිපි තෙසං ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා අත්ථි, සා පන න පච්චයභාවතො. යථා හි ජීවිතාහාරා යෙසං පච්චයා හොන්ති, තෙසං අනුපාලකා උපත්ථම්භකා අත්ථි, අවිගතපච්චයභූතා ච හොන්ති, න එවං ඉත්ථිපුරිසභාවා ලිඞ්ගාදීනං කෙනචි උපකාරෙන උපකාරා හොන්ති. කෙවලං පන යථාසකෙහෙව කම්මාදිපච්චයෙහි පවත්තමානං ලිඞ්ගාදීනං යථා ඉත්ථාදිග්ගහණස්ස පච්චයභාවො හොති, තතො අඤ්ඤෙනාකාරෙන තං-සහිතසන්තානෙ අප්පවත්තිතො ලිඞ්ගාදීහි අනුවත්තනීයතා, ඉන්ද්‍රියතා ච නෙසං වුච්චති, තස්මා න තෙසං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවො වුත්තො.

32. In the case of "the five sensitive materialities," etc., are the faculties of femininity and masculinity not included? Indeed, they are not included. Although they have a conformity with gender and so on, that is not due to their being a condition. For just as life and nutriment, which are conditions for those they condition, are maintainers and supporters, and are non-disappearance conditions, the states of femininity and masculinity do not assist gender and so on with any kind of benefit. Rather, only because the apprehension as female, etc., is a condition for gender, etc., (which are proceeding according to their own conditions like kamma), and because they do not occur in the continuum associated with them in any other way, is their conformity with gender, etc., and their faculty-nature spoken of. Therefore, their conditionality as a faculty is not stated.

33. යෙසං නාමානං චක්ඛාදීනං අබ්භන්තරතො නික්ඛමන්තානං විය පවත්තානං, යෙසඤ්ච රූපානං නාමසන්නිස්සයෙනෙව උප්පජ්ජමානානං සම්පයොගාසඞ්කා හොති, තෙසමෙව විප්පයුත්තපච්චයතා. රූපානං පන රූපෙහි සාසඞ්කා නත්ථි. වත්ථුසන්නිස්සයෙනෙව ජායන්තානං විසයභාවමත්තං ආරම්මණන්ති තෙනාපි තෙසං සම්පයොගාසඞ්කා නත්ථීති යෙසං සම්පයොගාසඞ්කා අත්ථි, තෙසමෙව විප්පයුත්තපච්චයතාපි වුත්තාති ආහ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථූ’’ත්‍යාදි.

33. There is dissociation conditionality only for those mental phenomena that proceed as if emerging from within the eye, etc., and for those material phenomena that arise only in dependence on mentality, for which there is a suspicion of association. However, for material phenomena in relation to other material phenomena, there is no such suspicion. For those that arise only in dependence on a physical base, the object is merely a sense-field, and for that reason also there is no suspicion of association for them. Because it is said that dissociation conditionality applies only to those for which a suspicion of association exists, it is stated: "At the moment of conception, the base..."

34. සබ්බථා සබ්බාකාරෙන යථාරහං නාමවසෙන වුත්තං තිවිධං සහජාතං, දුවිධං පුරෙජාතං, එකවිධං පච්ඡාජාතඤ්ච පච්චයජාතං, ආහාරෙසු කබළීකාරො ආහාරො, රූපජීවිතින්ද්‍රියන්ති අයං පඤ්චවිධොපි අත්ථිපච්චයො, අවිගතපච්චයො ච හොති. පච්චුප්පන්නසභාවෙන අත්ථිභාවෙන තාදිසස්සෙව ධම්මස්ස [Pg.252] උපත්ථම්භකත්තා අත්ථිභාවාභාවෙන අනුපකාරකානමෙව අත්ථිභාවෙන උපකාරකතා අත්ථිපච්චයභාවොති නත්ථි නිබ්බානස්ස සබ්බදා භාවිනො අත්ථිපච්චයතා, අවිගතපච්චයතා ච. උප්පාදාදියුත්තානං වා නත්ථිභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො, විගතභාවොපකාරකතාවිරුද්ධො ච උපකාරකභාවො අත්ථිපච්චයතාදිකාති න තස්ස තප්පච්චයත්තප්පසඞ්ගො. රූපජීවිතින්ද්‍රියඤ්චෙත්ථ ඔජා විය ඨිතික්ඛණෙව උපකාරකත්තා සහජාතපච්චයෙසු න ගය්හතීති විසුං වුත්තං.

34. In all aspects and in every way, as appropriate, the threefold co-nascent, twofold pre-nascent, and single post-nascent types of conditions spoken of in terms of mentality, along with edible food among nutriments and the material life faculty—these five types of conditions are also presence conditions and non-disappearance conditions. Because it supports such a phenomenon by its present nature and state of existence, the state of being a presence condition is helpfulness through existence, for that which is unhelpful through the absence of existence. Thus, for Nibbāna, which is always existent, there is no state of being a presence condition or a non-disappearance condition. Or, for phenomena connected with arising and so forth, the state of helpfulness that is the presence condition and so on is opposed to helpfulness through non-existence and opposed to helpfulness through disappearance; therefore, there is no possibility of it being a condition for them. Here, the material life faculty, like nutritive essence, is helpful only at the moment of stability, so it is not included among the co-nascent conditions—hence, it is mentioned separately.

35. ඉදානි සබ්බෙපි පච්චයා සඞ්ඛෙපතොපි චතුධායෙවාති දස්සෙතුං ‘‘ආරම්මණූ…පෙ… ගච්ඡන්තී’’ති වුත්තං. න හි සො කොචි පච්චයො අත්ථි, යො චිත්තචෙතසිකානං ආරම්මණභාවං න ගච්ඡෙය්‍ය, සකසකපච්චයුප්පන්නස්ස ච උපනිස්සයභාවං න ගච්ඡති, කම්මහෙතුකත්තා ච ලොකප්පවත්තියා ඵලහෙතූපචාරවසෙන සබ්බෙපි කම්මසභාවං නාතිවත්තන්ති, තෙ ච පරමත්ථතො ලොකසම්මුතිවසෙන ච විජ්ජමානායෙවාති සබ්බෙපි චතූසු සමොධානං ගච්ඡන්ති.

35. Now, to show that all conditions can be summarized into four types, it is said: 'The object condition... and so forth... are included.' For there is no condition whatsoever that does not become an object for mind and mental factors, nor one that does not become a decisive support for what has arisen from its own respective condition. And because the course of the world is caused by kamma, all conditions do not transcend the nature of kamma, by way of the metaphorical treatment of results as causes. And since they indeed exist, both ultimately and by worldly convention, all conditions are included in these four.

36. ඉදානි යං වුත්තං තත්ථ තත්ථ ‘‘සහජාතරූප’’න්ති, තං සබ්බං න අවිසෙසතො දට්ඨබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘සහජාතරූප’’න්ත්‍යාදි වුත්තං. පටිසන්ධියඤ්හි චිත්තසමුට්ඨානරූපාභාවතො පවත්තියං කම්මසමුට්ඨානානඤ්ච චිත්තචෙතසිකෙහි සහුප්පත්තිනියමාභාවතො සහජාතරූපන්ති සබ්බත්ථාපි පවත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං, පටිසන්ධියං කටත්තාරූපසඞ්ඛාතකම්මජරූපානඤ්ච වසෙන දුවිධං හොති. කම්මස්ස කතත්තා නිබ්බත්තමානානි රූපානි කටත්තාරූපානි.

36. Now, to show that the phrase 'co-nascent materiality' used in various places should not be understood as undifferentiated, it is stated: 'Co-nascent materiality...' and so on. For at rebirth-linking there is no mind-originated materiality, and during the course of existence there is no fixed rule that kamma-originated materiality arises simultaneously with mind and mental factors. Thus, 'co-nascent materiality' is twofold: mind-originated materiality during the course of existence, and at rebirth-linking, kamma-born materiality known as kaṭattā-rūpa. Material forms produced because kamma has been done are kaṭattā-rūpa.

37. ඉති එවං වුත්තනයෙන සම්භවා යථාසම්භවං තෙකාලිකා අනන්තරසමනන්තරආසෙවනනත්ථිවිගතවසෙන පඤ්චන්නං අතීතකාලිකානං, කම්මපච්චයස්ස අතීතවත්තමානවසෙන ද්විකාලිකස්ස, ආරම්මණඅධිපතිඋපනිස්සයපච්චයානං තිකාලිකානං[Pg.253], ඉතරෙසං පන්නරසන්නං පච්චුප්පන්නකාලිකානඤ්ච වසෙන කාලත්තයවන්තො, නිබ්බානපඤ්ඤත්තිවසෙන කාලවිමුත්තා ච, චක්ඛාදිරාගාදිසද්ධාදිවසෙන අජ්ඣත්තිකා ච, පුග්ගලඋතුභොජනාදිවසෙන තතො බහිද්ධා ච, පච්චයුප්පන්නභාවෙන සඞ්ඛතා ච, කථා තප්පටිපක්ඛභාවෙන අසඞ්ඛතා ච ධම්මා පඤ්ඤත්තිනාමරූපානං වසෙන සඞ්ඛෙපතො තිවිධා ඨිතා සබ්බථා පට්ඨානෙ අනන්තනයසමන්තපට්ඨානෙ පකරණෙ චතුවීසතිසඞ්ඛාතා පච්චයා නාමාති යොජනා.

37. Thus, in the manner stated, as they occur and as is appropriate, the conditions possess the three time-periods: by way of the five—contiguity, immediate contiguity, repetition, absence, and disappearance—being of past time; the kamma condition being of two times, past and present; the object, dominance, and decisive support conditions being of the three times; and the remaining fifteen being of present time. And they are timeless by way of Nibbāna and concepts; internal by way of the eye, lust, faith, and so on; and external to that by way of persons, temperature, food, and so on. The dhammas, which are conditioned by way of being condition-arisen, and likewise unconditioned by way of being the opposite of that, are briefly threefold: concepts, name, and form. In every way, in the Paṭṭhāna, the treatise of the endless method and the universal method, the twenty-four conditions are so called. This is the connection.

38. තත්ථාති තෙසු පඤ්ඤත්තිනාමරූපෙසු.

38. Therein means: in those concepts, name, and form.

පට්ඨානනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The explanation of the method of the Paṭṭhāna is concluded.

පඤ්ඤත්තිභෙදවණ්ණනා

Explanation of the Distinctions of Concepts

39. වචනීයවාචකභෙදා දුවිධා පඤ්ඤත්තීති වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපියත්තා’’ත්‍යාදි. පඤ්ඤාපියත්තාති තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපෙතබ්බත්තා, ඉමිනා රූපාදිධම්මානං සමූහසන්තානාදිඅවත්ථාවිසෙසාදිභෙදා සම්මුතිසච්චභූතා උපාදාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතා අත්ථපඤ්ඤත්ති වුත්තා. සා හි නාමපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපීයති. පඤ්ඤාපනතොති පකාරෙහි අත්ථපඤ්ඤත්තියා ඤාපනතො. ඉමිනා හි පඤ්ඤාපෙතීති ‘‘පඤ්ඤත්තී’’ති ලද්ධනාමානං අත්ථානං අභිධානසඞ්ඛාතා නාමපඤ්ඤත්ති වුත්තා.

39. It is said that concepts are twofold by the distinction between that which is to be conveyed and that which conveys, as stated in 'because it is to be made known' (paññāpiyattā), and so on. 'Because it is to be made known' means because it is to be cognized in this or that manner. By this is stated the meaning-concept (attha-paññatti), also called concept-by-appropriation (upādā-paññatti), which consists of the various distinctions of form and other dhammas—such as collections, continuities, and different states—that are conventional truths. For it is made known by a name-concept. 'Because of making known' (paññāpanato) means because of cognizing the meaning-concept in various ways. By this is stated the name-concept (nāma-paññatti), which is the term for meanings that have received the name 'concept' because 'it makes known'.

40. භූතපරිණාමාකාරමුපාදායාති පථවාදිකානං මහාභූතානං පබන්ධවසෙන පවත්තමානානං පත්ථටසඞ්ගහතාදිආකාරෙන පරිණාමාකාරං පරිණතභාවසඞ්ඛාතං ආකාරං උපාදාය නිස්සයං කත්වා. තථා තථාති භූමාදිවසෙන. භූමිපබ්බතාදිකාති භූමිපබ්බතරුක්ඛාදිකා සන්තානපඤ්ඤත්ති. සම්භාරසන්නිවෙසාකාරන්ති දාරුමත්තිකාතන්තාදීනං සම්භාරානං උපකරණානං [Pg.254] සන්නිවෙසාකාරං රචනාදිවිසිට්ඨතංතංසණ්ඨානාදිආකාරං. රථසකටාදිකාති රථසකටගාමඝටපටාදිකා සමූහපඤ්ඤත්ති. චන්දාවට්ටනාදිකන්ති චන්දිමසූරියනක්ඛත්තානං සිනෙරුං පදක්ඛිණවසෙන උදයාදිආවට්ටනාකාරං. දිසාකාලාදිකාති පුරත්ථිමදිසාදිකා දිසාපඤ්ඤත්ති, පුබ්බණ්හාදිකා කාලපඤ්ඤත්ති, මාසොතුවෙසාඛමාසාදිකා තංතංනාමවිසිට්ඨා මාසාදිපඤ්ඤත්ති ච. අසම්ඵුට්ඨාකාරන්ති තංතංරූපකලාපෙහි අසම්ඵුට්ඨං සුසිරාදිආකාරං. කූපගුහාදිකා ති කූපගුහඡිද්දාදිකා ආකාසපඤ්ඤත්ති. තංතංභූතනිමිත්තන්ති පථවීකසිණාදිතංතංභූතනිමිත්තං. භාවනාවිසෙසන්ති පරිකම්මාදිභෙදං භාවනාය පබන්ධවිසෙසං. කසිණනිමිත්තාදිකාති කසිණාසුභනිමිත්තාදිභෙදා යොගීනං උපට්ඨිතා උග්ගහපටිභාගාදිභෙදා නිමිත්තපඤ්ඤත්ති. එවමාදිප්පභෙදාති කසිණුග්ඝාටිමාකාසනිරොධකසිණාදිභෙදා ච. අත්ථච්ඡායාකාරෙනාති පරමත්ථධම්මස්ස ඡායාකාරෙන පටිභාගාකාරෙන.

40. 'Based on the mode of elemental transformation' means taking as a basis the transformed state, the mode which is the nature of transformation of the great elements such as earth, etc., occurring in a continuous sequence, in forms like extension, cohesion, and so on. 'In such and such a way' means by way of land, etc. 'Land, mountains, etc.' refers to the concept of continuity (santāna-paññatti), such as land, mountains, trees, etc. 'The mode of the arrangement of components' refers to the mode of the arrangement of components, i.e., requisites such as wood, clay, threads, etc., which is a distinct composition, structure, and configuration. 'Chariots, carts, etc.' refers to the concept of a collection (samūha-paññatti), such as chariots, carts, villages, pots, cloth, etc. 'The revolution of the moon, etc.' refers to the mode of the revolution of the moon, sun, and constellations, such as their rising, etc., in a clockwise direction around Mount Meru. 'Directions, time, etc.' refers to the concept of direction (disā-paññatti), such as the eastern direction, etc.; the concept of time (kāla-paññatti), such as morning, etc.; and the concept of months, etc., distinguished by their respective names, such as the month of Vesākha, etc. 'The mode of the untouched' refers to modes like a cavity, etc., which are untouched by their respective material groups. 'Wells, caves, etc.' refers to the concept of space (ākāsa-paññatti), such as wells, caves, crevices, etc. 'The sign of such and such elements' refers to the sign of such and such elements, such as the earth-kasiṇa, etc. 'The distinction in meditation' refers to the distinct continuity of meditation, differentiated as preliminary work, etc. 'The sign of the kasiṇa, etc.' refers to the concept of signs (nimitta-paññatti) which appear to meditators, differentiated as kasiṇa signs, foulness signs, etc., and further differentiated as the learning sign, counterpart sign, etc. 'And so on in various ways' includes distinctions such as the kasiṇa of removing the boundary, the space-kasiṇa, and the kasiṇa of cessation. 'In the mode of a shadow of the real' means in the mode of a shadow or a counterpart of an ultimate reality.

41. නාමනාමකම්මාදිනාමෙනාති නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත්ති බ්‍යඤ්ජනං අභිලාපොති ඉමෙහි ඡහි නාමෙහි. තත්ථ අත්ථෙසු නමතීති නාමං. තං අන්වත්ථරුළ්හීවසෙන දුවිධං, සාමඤ්ඤගුණකිරියායදිච්ඡාවසෙන චතුබ්බිධං. නාමමෙව නාමකම්මං. තථා නාමධෙය්‍යං. අක්ඛරද්වාරෙන අත්ථං නීහරිත්වා උත්ති කථනං නිරුත්ති, අත්ථං බ්‍යඤ්ජයතීති බ්‍යඤ්ජනං. අභිලපතීති අභිලාපො, සද්දගතඅක්ඛරසන්නිවෙසක්කමො. සා පනායං නාමපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානඅවිජ්ජමානතදුභයසංයොගවසෙන ඡබ්බිධා හොතීති දස්සෙතුං ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ත්‍යාදි වුත්තං, එතාය පඤ්ඤාපෙන්තීති ‘‘රූපවෙදනා’’ත්‍යාදිනා පකාසෙන්ති.

41. 'By name, name-making, etc.' means by these six names: name, name-making, appellation, expression, term, and utterance. Among these, 'name' (nāma) is that which inclines towards meanings. It is twofold by way of etymological and conventional usage, and fourfold by way of generality, quality, action, and arbitrary usage. Name-making (nāmakamma) is simply the name itself. Likewise, appellation (nāmadheyya). Expression (nirutti) is the utterance, the statement, which brings out the meaning by way of letters. A term (byañjana) is that which makes the meaning evident. An utterance (abhilāpa) is that which is spoken, the sequence and arrangement of letters within a sound. To show that this name-concept is sixfold—based on its connection with the existent, the non-existent, or a combination of both—it is said, 'concept of the existent,' etc. By this they make known, that is, they clarify by means of 'form, feeling,' etc.

42. උභින්නන්ති විජ්ජමානාවිජ්ජමානානං ද්වින්නං. පඤ්චාභිඤ්ඤා, ආසවක්ඛයඤාණන්ති ඡ අභිඤ්ඤා අස්සාති ඡළභිඤ්ඤො. එත්ථ [Pg.255] ච අභිඤ්ඤානං විජ්ජමානත්තා, තප්පටිලාභිනො පුග්ගලස්ස අවිජ්ජමානත්තා ච අයං විජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති නාම. තථා ඉත්ථියා අවිජ්ජමානත්තා, සද්දස්ස ච විජ්ජමානත්තා ඉත්ථිසද්දොති අවිජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. පසාදචක්ඛුනො, තන්නිස්සිතවිඤ්ඤාණස්ස ච විජ්ජමානත්තා චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති විජ්ජමානෙන විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. රඤ්ඤො ච පුත්තස්ස ච සම්මුතිසච්චභූතත්තා රාජපුත්තොති අවිජ්ජමානෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති.

42. 'Of both' means of the two, the existent and the non-existent. 'One with six supernormal knowledges' (chaḷabhiñño) is so called because one has six supernormal knowledges: the five supernormal knowledges and the knowledge of the destruction of the taints. Here, because the supernormal knowledges are existent [in ultimate reality] and the person who has attained them is non-existent [in ultimate reality], this is called a concept of the non-existent by way of the existent. Similarly, in 'the sound of a woman' (itthisaddo), because a woman is non-existent [in ultimate reality] and sound is existent, this is a concept of the existent by way of the non-existent. In 'eye-consciousness' (cakkhuviññāṇa), because the sensitive eye and the consciousness dependent on it are existent, this is a concept of the existent by way of the existent. In 'prince' (rājaputto), because both the king and the son are conventional truths, this is a concept of the non-existent by way of the non-existent.

43. වචීඝොසානුසාරෙනාති භූමිපබ්බතරූපවෙදනාදිවචීමයසද්දස්ස අනුසාරෙන අනුගමනෙන අනුස්සරණෙන ආරම්මණකරණෙන පවත්තාය සොතවිඤ්ඤාණවීථියා පවත්තිතො අනන්තරං උප්පන්නස්ස මනොද්වාරස්ස නාමචින්තනාකාරප්පවත්තස්ස මනොද්වාරිකවිඤ්ඤාණසන්තානස්ස ‘‘ඉදමීදිසස්ස අත්ථස්ස නාම’’න්ති පුබ්බෙයෙව ගහිතසඞ්කෙතොපනිස්සයස්ස ගොචරා ආරම්මණභූතා තතො නාමග්ගහණතො පරං යස්සා සම්මුතිපරමත්ථවිසයාය නාමපඤ්ඤත්තියා අනුසාරෙන අනුගමනෙන අත්ථා සම්මුතිපරමත්ථභෙදා විඤ්ඤායන්ති, සායං භූමිපබ්බතරූපවෙදනාදිකා පඤ්ඤාපෙතබ්බත්ථපඤ්ඤාපිකා ලොකසඞ්කෙතෙන නිම්මිතා ලොකවොහාරෙන සිද්ධා, මනොද්වාරග්ගහිතා අක්ඛරාවලිභූතා පඤ්ඤත්ති විඤ්ඤෙය්‍යා පඤ්ඤාපනතො පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතා නාමපඤ්ඤත්තීති විඤ්ඤෙය්‍යා.

43. 'Following the vocal sound' means that, through following, pursuing, recollecting, or taking as object the vocal sound which is the utterance of words such as 'earth,' 'mountain,' 'form,' 'feeling,' etc.—the stream of mind-door consciousness, which arises immediately after the ear-consciousness process has occurred and which proceeds in the mode of conceptual thought, takes as its object what was previously grasped through conventional agreement, thinking, 'This is the name for such a meaning.' Then, after the grasping of names, by following the name-designation which pertains to both conventional and ultimate reality, meanings are understood as either conventional or ultimate. That designation, which makes known what is to be designated as earth, mountain, form, feeling, etc., is created by worldly convention, established by worldly usage, grasped at the mind-door, and consists of a series of syllables. It is to be understood as name-designation, so called because it makes known.

එත්ථ ච සොතවිඤ්ඤාණවීථියා අනන්තරභාවිනිං මනොද්වාරිකවීථිම්පි සොතවිඤ්ඤාණවීථිග්ගහණෙනෙව සඞ්ගහෙත්වා ‘‘සොතවිඤ්ඤාණවීථියා’’ති වුත්තං. ඝටාදිසද්දඤ්හි සුණන්තස්ස එකමෙකං සද්දං ආරබ්භ පච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණවසෙන ද්වෙ ද්වෙ ජවනවාරා, බුද්ධියා ගහිතනාමපණ්ණත්තිභූතං අක්ඛරාවලිමාරබ්භ එකොති එවං සොතවිඤ්ඤාණවීථියා අනන්තරාය අතීතසද්දාරම්මණාය [Pg.256] ජවනවීථියා අනන්තරං නාමපඤ්ඤත්තියා ගහණං, තතො පරං අත්ථාවබොධොති ආචරියා.

Here, the mind-door process immediately following the ear-consciousness process is also included by the term 'ear-consciousness process'; thus it is said 'of the ear-consciousness process.' For one hearing sounds like 'pot,' etc., two impulsion periods (javanavārā) occur for each sound, taking them as present and past objects respectively. Then, taking as object the sequence of letters which has become the name-designation grasped by the intellect, there is one such period. Thus, after the impulsion process which is subsequent to the ear-consciousness process and has a past sound as its object, the grasping of the name-designation occurs, followed by the understanding of the meaning—so say the teachers.

පඤ්ඤත්තිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition on the kinds of designation is concluded.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Thus in the commentary on the Compendium of the Meaning of Abhidhamma, called the Abhidhammatthavibhāvinī,

පච්චයපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of the chapter on conditions is concluded.

9. කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදවණ්ණනා

9. The Exposition of the Section on Meditation Subjects

1. ඉතො පච්චයනිද්දෙසතො පරං නීවරණානං සමනට්ඨෙන සමථසඞ්ඛාතානං, අනිච්චාදිවිවිධාකාරතො දස්සනට්ඨෙන විපස්සනාසඞ්ඛාතානඤ්ච ද්වින්නං භාවනානං දුවිධම්පි කම්මට්ඨානං දුවිධභාවනාකම්මස්ස පවත්තිට්ඨානතාය කම්මට්ඨානභූතමාරම්මණං උත්තරුත්තරයොගකම්මස්ස පදට්ඨානතාය කම්මට්ඨානභූතං භාවනාවීථිඤ්ච යථාක්කමං සමථවිපස්සනානුක්කමෙන පවක්ඛාමීති යොජනා.

1. After this explanation of conditions, I will next explain in due order, following the sequence of serenity and insight, the two kinds of development: serenity (samatha), so-called because of its calming of the hindrances; and insight (vipassanā), so-called because of its seeing of various aspects such as impermanence. I will explain both kinds of meditation subjects (kammaṭṭhāna)—the object (ārammaṇa) that serves as a meditation subject because it is the place where the twofold meditative work arises, and the path of development (bhāvanāvīthi) that serves as a meditation subject because it is the foundation for successively higher yogic work. This is the connection.

සමථකම්මට්ඨානං

The Serenity Meditation Subject

චරිතභෙදවණ්ණනා

The Exposition of the Kinds of Conduct

3. රාගො ව චරිතා පකතීති රාගචරිතා. එවං දොසචරිතාදයොපි. චරිතසඞ්ගහොති මූලචරිතවසෙන පුග්ගලසඞ්ගහො, සංසග්ගවසෙන පන තෙසට්ඨි චරිතා හොන්ති. වුත්තඤ්හි –

3. Passion is one's conduct, one's nature; thus, one is of passionate conduct. Similarly, those of hateful conduct, and so on. 'Classification of conduct' means the grouping of individuals according to their root conduct; but through combination, there are sixty-three kinds of conduct. For it was said:

‘‘රාගාදිකෙ තිකෙ සත්ත, සත්ත සද්ධාදිකෙ තිකෙ;

එකද්විතිකමූලම්හි, මිස්සතො සත්තසත්තක’’න්ති.

"Seven in the triad beginning with passion, seven in the triad beginning with faith; when mixed, based on one, two, or three roots, there are seven sevens."

එත්ථ හි රාගචරිතා දොසචරිතා මොහචරිතා රාගදොසචරිතා රාගමොහචරිතා දොසමොහචරිතා රාගදොසමොහචරිතාති [Pg.257] එවං රාගාදිකෙ තිකෙ සත්තකමෙකං. තථා සද්ධාචරිතා බුද්ධිචරිතා විතක්කචරිතා සද්ධාබුද්ධිචරිතා සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතා බුද්ධිවිතක්කචරිතා සද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතාති සද්ධාදිකෙපි තිකෙ එකන්ති එවං ද්වෙ තිකෙ අමිස්සෙත්වා චුද්දස චරිතා හොන්ති. රාගාදිතිකෙ පන එකද්විතිකමූලවසෙන සද්ධාදිතිකෙන සහ යොජිතෙ රාගසද්ධාචරිතා රාගබුද්ධිචරිතා රාගවිතක්කචරිතා රාගසද්ධාබුද්ධිචරිතා රාගසද්ධාවිතක්කචරිතා රාගබුද්ධිවිතක්කචරිතා රාගසද්ධාබුද්ධිවිතක්කචරිතාති රාගමූලනයෙ එකං සත්තකං, තථා ‘‘දොසසද්ධාචරිතා දොසබුද්ධිචරිතා දොසවිතක්කචරිතා’’ත්‍යාදිනා දොසමූලනයෙපි එකං, ‘‘මොහසද්ධාචරිතා’’ත්‍යාදිනා මොහමූලනයෙපි එකන්ති එවං එකමූලනයෙ සත්තකත්තයං හොති. යථා චෙත්ථ, එවං ද්විමූලකනයෙපි ‘‘රාගදොසසද්ධාචරිතා රාගදොසබුද්ධිචරිතා රාගදොසවිතක්කචරිතා’’ත්‍යාදිනා සත්තකත්තයං. තිමූලකනයෙ පන ‘‘රාගදොසමොහසද්ධාචරිතා’’ත්‍යාදිනා එකං සත්තකන්ති එවං මිස්සතො සත්තසත්තකවසෙන එකූනපඤ්ඤාස චරිතා හොන්ති. ඉති ඉමා එකූනපඤ්ඤාස, පුරිමා ච චුද්දසාති තෙසට්ඨි චරිතා දට්ඨබ්බා. කෙචි පන දිට්ඨියා සද්ධිං ‘‘චතුසට්ඨී’’ති වණ්ණෙන්ති.

Here, there is one set of seven in the triad beginning with passion: those of passionate conduct, of hateful conduct, of deluded conduct, of passionate-and-hateful conduct, of passionate-and-deluded conduct, of hateful-and-deluded conduct, and of passionate-hateful-and-deluded conduct. Similarly, in the triad beginning with faith, there is likewise one set: those of faithful conduct, of intelligent conduct, of speculative conduct, of faithful-and-intelligent conduct, of faithful-and-speculative conduct, of intelligent-and-speculative conduct, and of faithful-intelligent-and-speculative conduct. Thus, without combining, there are fourteen kinds of conduct. When the triad beginning with passion is combined with the triad beginning with faith, based on one, two, or three roots, the following arise: in the scheme of a single root, there are three sets of seven, such as in the passion-rooted scheme, one set of seven (those of passionate-and-faithful conduct, of passionate-and-intelligent conduct, of passionate-and-speculative conduct, of passionate-faithful-and-intelligent conduct, of passionate-faithful-and-speculative conduct, of passionate-intelligent-and-speculative conduct, and of passionate-faithful-intelligent-and-speculative conduct); similarly, in the hate-rooted scheme, one set; and in the delusion-rooted scheme, one set. Just as here, so too in the two-root scheme, there are three sets of seven, such as those of passionate-hateful-and-faithful conduct, of passionate-hateful-and-intelligent conduct, of passionate-hateful-and-speculative conduct, and so on. In the three-root scheme, there is one set of seven, such as those of passionate-hateful-deluded-and-faithful conduct, and so on. Thus, when combined, there are seven sets of seven, totaling forty-nine kinds of conduct. These forty-nine, together with the previous fourteen, make sixty-three kinds of conduct to be understood. Some, however, describe them as sixty-four, including that with views.

චරිතභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Kinds of Conduct is concluded.

භාවනාභෙදවණ්ණනා

The Exposition of the Kinds of Development

4. භාවනාය පටිසඞ්ඛාරකම්මභූතා, ආදිකම්මභූතා වා පුබ්බභාගභාවනා පරිකම්මභාවනා නාම. නීවරණවික්ඛම්භනතො පට්ඨාය ගොත්‍රභූපරියොසානා කාමාවචරභාවනා උපචාරභාවනා නාම. අප්පනාය සමීපචාරිත්තා ගාමූපචාරාදයො විය. මහග්ගතභාවප්පත්තා අප්පනාභාවනා නාම අප්පනාසඞ්ඛාතවිතක්කපමුඛත්තා[Pg.258]. සම්පයුත්තධම්මෙහි ආරම්මණෙ අප්පෙන්තො විය පවත්තතීති විතක්කො අප්පනා. තථා හි සො ‘‘අප්පනා බ්‍යප්පනා’’ති (ධ. ස. 7) නිද්දිට්ඨො. තප්පමුඛතාවසෙන පන සබ්බෙපි මහග්ගතානුත්තරඣානධම්මා ‘‘අප්පනා’’ති වුච්චන්ති.

4. The preliminary development, which is either a preparatory action or an initial action, is called preparatory development (parikammabhāvanā). The sense-sphere development, from the suppression of the hindrances up to the change-of-lineage moment, is called access development (upacārabhāvanā), because it is in close proximity to absorption, like the environs of a village. The development that has attained the exalted state is called absorption development (appanābhāvanā), because it is led by initial application (vitakka), which is designated 'absorption.' For initial application proceeds as if fixing the mind on the object along with its associated states; thus, it is absorption. Indeed, it is designated as “application, placement” (Dhs. §7). However, by way of being led by this, all exalted and supramundane jhāna states are called “absorption.”

භාවනාභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Kinds of Development is concluded.

නිමිත්තභෙදවණ්ණනා

The Exposition of the Varieties of Signs

5. පරිකම්මස්ස නිමිත්තං ආරම්මණත්තාති පරිකම්මනිමිත්තං, කසිණමණ්ඩලාදි. තදෙව චක්ඛුනා දිට්ඨං විය මනසා උග්ගහෙතබ්බං නිමිත්තං, උග්ගණ්හන්තස්ස වා නිමිත්තන්ති උග්ගහනිමිත්තං. තප්පටිභාගං වණ්ණාදිකසිණදොසරහිතං නිමිත්තං උපචාරප්පනානං ආරම්මණත්තාති පටිභාගනිමිත්තං.

5. The sign for preliminary work, because it is the object (ārammaṇa), is the preliminary sign (parikammanimitta), such as a kasiṇa disk. That same sign, which is to be grasped mentally as if seen by the eye, or which is the sign for one who is grasping, is the acquired sign (uggahanimitta). The counterpart sign (paṭibhāganimitta) is a sign resembling that acquired sign, free from the faults of the kasiṇa such as its color, etc., because it serves as the object for access and absorption.

6. පථවීයෙව කසිණං එකදෙසෙ අට්ඨත්වා අනන්තස්ස ඵරිතබ්බතාය සකලට්ඨෙනාති පථවීකසිණං, කසිණමණ්ඩලං. පටිභාගනිමිත්තං, තදාරම්මණඤ්ච ඣානං ‘පථවීකසිණ’න්ති වුච්චති. තථා ආපොකසිණාදීසුපි. තත්ථ පථවාදීනි චත්තාරි භූතකසිණානි. නීලාදීනි චත්තාරි වණ්ණකසිණානි, පරිච්ඡින්නාකාසො ආකාසකසිණං, චන්දාදිආලොකො ආලොකකසිණන්ති දට්ඨබ්බං.

6. The earth itself is the kasiṇa, because, having been established in one place, it is to be pervaded limitlessly in its entirety; thus it is the earth kasiṇa, the kasiṇa disk. The counterpart sign, and the jhāna with that as its object, are also called 'earth kasiṇa.' The same applies to the water kasiṇa, and so on. Among these, earth and the other three are the elemental kasiṇas. Blue and the other three are the color kasiṇas. Limited space is to be seen as the space kasiṇa, and the light of the moon and so on as the light kasiṇa.

7. උද්ධං ධුමාතං සූනං ඡවසරීරං උද්ධුමාතං, තදෙව කුච්ඡිතට්ඨෙනඋද්ධුමාතකං. එවං සෙසෙසුපි. සෙතරත්තාදිනා විමිස්සිතං යෙභුය්‍යෙන නීලවණ්ණං ඡවසරීරං විනීලකං විසෙසතො නීලකන්ති කත්වා. විස්සවන්තපුබ්බකං විපුබ්බකං. මජ්ඣෙ ද්විධා ඡින්නං විච්ඡිද්දකං. සොණසිඞ්ගාලාදීහි විවිධාකාරෙන ඛායිතං [Pg.259] වික්ඛායිතකං. සොණසිඞ්ගාලාදීහි විවිධෙනාකාරෙන ඛණ්ඩිත්වා තත්ථ තත්ථ ඛිත්තං වික්ඛිත්තකං. කාකපදාදිආකාරෙන සත්ථෙන හනිත්වා විවිධං ඛිත්තං හතවික්ඛිත්තකං. ලොහිතපග්ඝරණකං ලොහිතකං. කිමිකුලපග්ඝරණකං පුළවකං. අන්තමසො එකම්පි අට්ඨි අට්ඨිකං.

7. A corpse that is bloated, swollen upwards, is called the 'bloated' (uddhumātaṃ) corpse; that same corpse is called the 'bloated one' (uddhumātakaṃ) because of its repulsive state. The same applies to the rest. A corpse that is mostly blue in color, mixed with white and red, is called the 'livid' (vinīlakaṃ) corpse, because it is especially blue. A corpse exuding pus is called the 'festering' (vipubbakaṃ) corpse. A corpse cut apart in the middle is called the 'dismembered' (vicchiddakaṃ) corpse. A corpse gnawed in various ways by dogs, jackals, etc., is called the 'gnawed-at' (vikkhāyitakaṃ) corpse. A corpse that has been torn to pieces in various ways by dogs, jackals, etc., and scattered here and there, is called the 'scattered' (vikkhittakaṃ) corpse. A corpse that has been struck with a weapon in the manner of a crow's foot, etc., and scattered in various ways, is called the 'hacked and scattered' (hatavikkhittakaṃ) corpse. A corpse dripping with blood is called the 'bloody' (lohitakaṃ) corpse. A corpse infested with a mass of worms is called the 'worm-infested' (puḷavakaṃ) corpse. Even a single bone is called the 'skeletal' (aṭṭhikaṃ) corpse.

8. අනු අනු සරණං අනුස්සති, අරහතාදිබුද්ධගුණාරම්මණා අනුස්සති බුද්ධානුස්සති. ස්වාක්ඛාතතාදිධම්මගුණාරම්මණා අනුස්සති ධම්මානුස්සති. සුප්පටිපන්නතාදිසංඝගුණාරම්මණා අනුස්සති සංඝානුස්සති. අඛණ්ඩතාදිනා සුපරිසුද්ධස්ස අත්තනො සීලගුණස්ස අනුස්සරණං සීලානුස්සති. විගතමලමච්ඡෙරතාදිවසෙන අත්තනො චාගානුස්සරණං චාගානුස්සති. ‘‘යෙහි සද්ධාදීහි සමන්නාගතා දෙවා දෙවත්තං ගතා, තාදිසා ගුණා මයි සන්තී’’ති එවං දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණානුස්සරණං දෙවතානුස්සති. සබ්බදුක්ඛූපසමභූතස්ස නිබ්බානස්ස ගුණානුස්සරණං උපසමානුස්සති. ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදභූතස්ස මරණස්ස අනුස්සරණං මරණානුස්සති. කෙසාදිකායකොට්ඨාසෙ ගතා පවත්තා සති කායගතාසති. ආනඤ්ච අපානඤ්ච ආනාපානං, අස්සාසපස්සාසා, තදාරම්මණා සති ආනාපානස්සති.

8. Repeated recollection is recollection (anussati). Recollection with the qualities of the Buddha, such as being an Arahant, as its object, is recollection of the Buddha (buddhānussati). Recollection with the qualities of the Dhamma, such as being well-expounded, as its object, is recollection of the Dhamma (dhammānussati). Recollection with the qualities of the Saṅgha, such as being well-practiced, as its object, is recollection of the Saṅgha (saṃghānussati). Recollecting one’s own quality of virtue, which is perfectly pure by way of being unbroken, etc., is recollection of virtue (sīlānussati). Recollecting one’s own generosity by way of being free from the stain of stinginess, etc., is recollection of generosity (cāgānussati). Recollecting one’s own qualities such as faith, by establishing deities as witnesses and thinking, "The qualities such as faith, with which the deities were endowed and thereby attained divinity, exist in me," is recollection of deities (devatānussati). Recollecting the qualities of Nibbāna, which is the cessation of all suffering, is recollection of peace (upasamānussati). Recollecting death, which is the cutting off of the life faculty, is recollection of death (maraṇānussati). Mindfulness that has gone into and proceeds in the parts of the body such as the hair, is mindfulness of the body (kāyagatāsati). In-breath and out-breath are ānāpāna, that is, in-breaths and out-breaths; mindfulness with these as its object is mindfulness of breathing (ānāpānassati).

9. මිජ්ජති සිනිය්හතීති මෙත්තා, මිත්තෙසු භවාති වා මෙත්තා, සා සත්තානං හිතසුඛූපසංහරණලක්ඛණා. පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා කරුණා. පරසම්පත්තිපමොදලක්ඛණා මුදිතා. ඉට්ඨානිට්ඨෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තිලක්ඛණා උපෙක්ඛා. අප්පමාණසත්තාරම්මණත්තා අප්පමඤ්ඤා. උත්තමවිහාරභාවතො, උත්තමානං වා විහාරභාවතො බ්‍රහ්මවිහාරො.

9. Mettā is so called because it softens and endears, or because it exists among friends. It has the characteristic of bringing about the welfare and happiness of beings. Karuṇā has the characteristic of desiring the removal of the suffering of others. Muditā has the characteristic of taking joy in the prosperity of others. Upekkhā has the characteristic of proceeding in a neutral manner towards the liked and disliked. Because their object is immeasurable beings, they are called the immeasurables (appamaññā). Because of being the supreme abodes, or because of being the abodes of the supreme ones, they are called the divine abodes (brahmavihārā).

10. ගමනපරියෙසනපරිභොගාදිපච්චවෙක්ඛණවසෙන [Pg.260] කබළීකාරාහාරෙ පටිකූලන්ති පවත්තා සඤ්ඤා ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා.

10. The perception that proceeds as "repulsive" in nutriment taken as a morsel, by way of reflecting on its going, seeking, consumption, etc., is the perception of repulsiveness in food (āhāre paṭikūlasaññā).

11. පථවීධාතුආදීනං චතුන්නං ධාතූනං සලක්ඛණතො කෙසාදිසසම්භාරාදිතො ච වවත්ථානං චතුධාතුවවත්ථානං.

11. The establishing of the four elements—earth element and so on—by their individual characteristics and by their composition as hair and so forth, is the analysis of the four elements (catudhātuvavatthānaṃ).

12. අරූපෙ ආරම්මණෙ පවත්තා ආරුප්පා.

12. The immaterial attainments (āruppā) are those that occur with immaterial objects.

නිමිත්තභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Varieties of Signs is concluded.

සප්පායභෙදවණ්ණනා

The Exposition of the Distinctions of Suitability

13. ඉදානි තස්ස තස්ස පුග්ගලස්ස චරිතානුකූලකම්මට්ඨානං දස්සෙතුං ‘‘චරිතාසු පනා’’ත්‍යාදිමාහ. රාගො ව චරිතං පකති එතස්සාති රාගචරිතො, රාගබහුලො පුග්ගලො, රාගස්ස උජුවිපච්චනීකභාවතො අසුභකම්මට්ඨානං තස්ස සප්පායං. ආනාපානං මොහචරිතස්ස, විතක්කචරිතස්ස ච සප්පායං බුද්ධිවිසයභාවෙන මොහප්පටිපක්ඛත්තා, විතක්කසන්ධාවනස්ස නිවාරකත්තා ච. ඡ බුද්ධානුස්සතිආදයො සද්ධාචරිතස්ස සප්පායා සද්ධාවුද්ධිහෙතුභාවතො.

13. Now, to indicate the meditation subjects suitable for each individual's temperament, it begins with "caritāsu panā"ti. One whose temperament, or nature, is dominated by lust is called rāgacarito, a person abundant in lust. For such a person, the foulness meditation subject is suitable because it is the direct opposite of lust. Ānāpāna is suitable for one with a deluded temperament (mohacarito) and a discursive temperament (vitakkacarito), because by being a subject of the Buddhas, it is an antidote to delusion, and because it prevents the wandering of thoughts. The six recollections, beginning with recollection of the Buddha, are suitable for one with a believing temperament (saddhācarito) because they are a cause for the increase of faith.

17. මරණඋපසමසඤ්ඤාවවත්ථානානි බුද්ධිචරිතස්ස සප්පායානි ගම්භීරභාවතො බුද්ධියා එව විසයත්තා.

17. Recollection of death, recollection of peace, the perception of repulsiveness, and the analysis of the four elements are suitable for one of intellectual temperament (buddhicaritassa) because of their profound nature, being objects only for the intellect.

18. සෙසානීති චතුබ්බිධභූතකසිණආකාසආලොකකසිණආරුප්පචතුක්කවසෙන දසවිධානි. තත්ථාපීති තෙසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු. පුථුලං මොහචරිතස්ස සප්පායං සම්බාධෙ ඔකාසෙ චිත්තස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය සම්මුය්හනතො. ඛුද්දකං විතක්කචරිතස්ස සප්පායං මහන්තාරම්මණස්ස විතක්කසන්ධාවනපච්චයත්තා. උජුවිපච්චනීකතො චෙව අතිසප්පායතාය [Pg.261] චෙතං වුත්තං. රාගාදීනං පන අවික්ඛම්භිකා, සද්ධාදීනං වා අනුපකාරිකා කසිණාදිභාවනා නාම නත්ථි.

18. The remaining are tenfold, namely, the four elemental kasiṇas, the space kasiṇa, the light kasiṇa, and the four formless attainments. Among these ten meditation subjects, the large is suitable for one of deluded temperament, because the mind is greatly confused in cramped spaces. The small is suitable for one of discursive temperament, because a large object is a condition for the racing of thoughts. This is said because it is the direct opposite and highly suitable. But there is no development of kasiṇas, etc., that does not suppress lust, etc., or assist faith, etc.

සප්පායභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Distinctions of Suitability is concluded.

භාවනාභෙදවණ්ණනා

The Exposition of the Kinds of Development

19. සබ්බත්ථාපීති චත්තාලීසකම්මට්ඨානෙසුපි නත්ථි අප්පනා, බුද්ධගුණාදීනං පරමත්ථභාවතො, අනෙකවිධත්තා, එකස්සපි ගම්භීරභාවතො ච. බුද්ධානුස්සතිආදීසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු අප්පනාවසෙන සමාධිස්ස පතිට්ඨාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අප්පනාභාවං අප්පත්වා සමාධි උපචාරභාවෙන පතිට්ඨාති. ලොකුත්තරසමාධි, පන දුතියචතුත්ථාරුප්පසමාධි ච සභාවධම්මෙපි භාවනාවිසෙසවසෙන අප්පනං පාපුණාති. විසුද්ධිභාවනානුක්කමවසෙන හි ලොකුත්තරො අප්පනං පාපුණාති. ආරම්මණසමතික්කමභාවනාවසෙන ආරුප්පසමාධි. අප්පනාප්පත්තස්සෙව හි චතුත්ථජ්ඣානසමාධිනො ආරම්මණසමතික්කමනමත්තං හොති.

19. In all of the ten meditation subjects beginning with recollection of the Buddha, there is no absorption (appanā), because their objects—the qualities of the Buddha, etc.—are of ultimate reality, are of many kinds, and because even one is profound. Since concentration is unable to be firmly established by way of absorption in these subjects, it is established by way of access concentration, without reaching absorption. However, supramundane concentration and the second and fourth formless attainments reach absorption even with intrinsic phenomena as objects, due to the special nature of their development. For supramundane concentration attains absorption through the sequence of the development of purification, while the formless concentration attains it by way of development that transcends the object. For indeed, it is only for the fourth jhāna concentration that has attained absorption that there is the mere transcending of the object.

21. පඤ්චපි ඣානානි එතෙසමත්ථි, තත්ථ නියුත්තානීති වා පඤ්චකජ්ඣානිකානි.

21. The five jhānas exist in these, or they are engaged in the five jhānas; therefore, they are called possessing the five jhānas.

22. අසුභභාවනාය පටිකූලාරම්මණත්තා චණ්ඩසොතාය නදියා අරිත්තබලෙන නාවා විය විතක්කබලෙනෙව තත්ථ චිත්තං පවත්තතීති අසුභකම්මට්ඨානෙ අවිතක්කජ්ඣානාසම්භවතො ‘‘පඨමජ්ඣානිකා’’ති වුත්තං.

22. In the meditation on foulness, because its object is repulsive, the mind operates there only with the force of thought, like a boat on a swift river with weak oars. Thus, because thought-free jhāna is impossible in the foulness meditation subject, it is called "of the first jhāna."

23. මෙත්තාකරුණාමුදිතානං දොමනස්සසහගතබ්‍යාපාදවිහිංසානභිරතීනං පහායකත්තා දොමනස්සප්පටිපක්ඛෙන සොමනස්සෙනෙව සහගතතා යුත්තාති ‘‘මෙත්තාදයො තයො චතුක්කජ්ඣානිකා’’ති වුත්තා.

23. Loving-kindness, compassion, and appreciative joy are said to be "the three belonging to the tetrad jhāna" because they are the abandoners of ill will accompanied by displeasure, cruelty, and non-delight, and because it is proper for them to be accompanied by joy, which is the antidote to displeasure.

24. ‘‘සබ්බෙ [Pg.262] සත්තා සුඛිතා හොන්තු, දුක්ඛා මුච්චන්තු, ලද්ධසුඛසම්පත්තිතො මා විගච්ඡන්තූ’’ති මෙත්තාදිවසප්පවත්තබ්‍යාපාරත්තයං පහාය කම්මස්සකතාදස්සනෙන සත්තෙසු මජ්ඣත්තාකාරප්පවත්තභාවනානිබ්බත්තාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය බලවතරත්තා උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරස්ස සුඛසහගතාසම්භවතො ‘‘උපෙක්ඛා පඤ්චමජ්ඣානිකා’’ති වුත්තා.

24. "May all beings be happy, may they be free from suffering, and may they not be separated from the good fortune they have attained." Having abandoned the three activities involved in the practice of loving-kindness, etc., and because of the strength of the neutral equanimity produced by cultivating a neutral attitude towards beings by seeing their ownership of kamma, the divine abiding of equanimity is said to be "of the fifth jhāna," as it cannot arise accompanied by happiness.

භාවනාභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Kinds of Development is concluded.

ගොචරභෙදවණ්ණනා

The Exposition of the Distinctions of Sphere

26. යථාරහන්ති තංතංආරම්මණානුරූපතො. කස්සචි ආරම්මණස්ස අපරිබ්‍යත්තතාය ‘‘පරියායෙනා’’ති වුත්තං.

26. According to worth, meaning according to the suitability of the respective object. Because for some, an object is not distinct, it is said "by way of approach."

27. කසිණාසුභකොට්ඨාසානාපානස්සතීස්වෙව හි පරිබ්‍යත්තනිමිත්තසම්භවොති.

27. For indeed, it is only in the kasiṇa, the foul, the body parts, and mindfulness of breathing that a distinct sign arises.

28. පථවීමණ්ඩලාදීසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාති ආදිම්හි තාව චතුපාරිසුද්ධිසීලං විසොධෙත්වා දසවිධං පලිබොධං උපච්ඡින්දිත්වා පියගරුභාවනීයාදිගුණසමන්නාගතං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො චරියානුකූලං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අට්ඨාරසවිධං අනනුරූපවිහාරං පහාය පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතෙ අනුරූපවිහාරෙ විහරන්තස්ස කෙසනඛහරණාදිඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා කසිණමණ්ඩලාදීනි පුරතො කත්වා ආනාපානකොට්ඨාසාදීසු චිත්තං ඨපෙත්වා නිසීදිත්වා ‘‘පථවී පථවී’’ත්‍යාදිනා තංතංභාවනානුක්කමෙන පථවීකසිණාදීසු තංතදාරම්මණෙසු නිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්ස. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන භාවනා විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 1.54 ආදයො) ගහෙතබ්බා. දුවිධම්පි හි භාවනාවිධානං ඉධ ආචරියෙන [Pg.263] අතිසඞ්ඛෙපතො වුත්තං, තදත්ථදස්සනත්ථඤ්ච විත්ථාරනයෙ ආහරියමානෙ අතිප්පපඤ්චො සියාති මයම්පි තං න විත්ථාරෙස්සාම. යදා පන තං නිමිත්තං චිත්තෙන සමුග්ගහිතන්ති එවං පවත්තානුපුබ්බභාවනාවසෙන යදා තං පරිකම්මනිමිත්තං චිත්තෙන සම්මා උග්ගහිතං හොති. මනොද්වාරස්ස ආපාථමාගතන්ති චක්ඛුං නිම්මීලෙත්වා, අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා වා මනසි කරොන්තස්ස කසිණමණ්ඩලසදිසමෙව හුත්වා මනොද්වාරිකජවනානං ආපාථං ආගතං හොති.

28. For one who is learning the sign in the earth-disk, etc., first, having purified the fourfold purity of virtue, having cut off the ten kinds of obstructions, approaching a good friend endowed with qualities such as being lovable and venerable, taking up a meditation subject suitable to one's own temperament, abandoning the eighteen kinds of unsuitable dwelling places, dwelling in the fivefold suitable dwelling place, having removed minor obstructions such as cutting hair and nails, having prepared the kasiṇa disks, etc., in front, setting the mind on the ānāpāna sections, etc., and sitting down, by the sequence of development with "earth, earth," etc., the sign is learned in the respective objects such as the earth kasiṇa. This is the summary here. But in detail, the development should be taken from the Path of Purification (Visuddhimagga 1.54, etc.). For the two kinds of meditation instructions are here stated very briefly by the teacher, and to explain their meaning in detail would lead to excessive elaboration, so we too shall not elaborate. But when that sign is well grasped by the mind, then, through the sequence of developing practice, the preliminary sign is properly grasped by the mind. It comes into the range of the mind door: even when one closes the eyes or directs attention elsewhere, it appears just like the kasiṇa disk and comes into the range of the mind-door impulsion.

29. සමාධියතීති විසෙසතො චිත්තෙකග්ගතාපත්තියා සමාහිතා හොති.

29. "She is concentrated": She is concentrated through attaining a special state of one-pointedness of mind.

30. චිත්තසමාධානවසෙන පුග්ගලොපි සමාහිතොයෙවාති වුත්තං ‘‘තථා සමාහිතස්සා’’ති. තප්පටිභාගන්ති උග්ගහනිමිත්තසදිසං, තතොයෙව හි තං ‘‘පටිභාගනිමිත්ත’’න්ති වුච්චති. තං පන උග්ගහනිමිත්තතො අතිපරිසුද්ධං හොති. වත්ථුධම්මවිමුච්චිතන්ති පරමත්ථධම්මතො විමුත්තං, වත්ථුධම්මතො වා කසිණමණ්ඩලගතකසිණදොසතො විනිමුත්තං. භාවනාය නිබ්බත්තත්තා භාවනාමයං. සමප්පිතන්ති සුට්ඨු අප්පිතං.

30. By means of the concentration of the mind, the person also is concentrated; thus it is said, 'for one thus concentrated.' 'Corresponding to that' means similar to the learning sign; for that very reason it is called the 'counterpart sign.' But that is much purer than the learning sign. 'Freed from the objective basis' means freed from ultimate realities, or freed from the objective basis, that is, from the faults of the kasiṇa inherent in the kasiṇa-disc. 'Produced by cultivation' means because it is produced by cultivation. 'Well established' means thoroughly established.

31. තතො පට්ඨායාති පටිභාගනිමිත්තුප්පත්තිතො පට්ඨාය.

31. "From then on": from the arising of the counterpart sign onward.

33. පඤ්චසු ඣානඞ්ගෙසු එකෙකාරම්මණෙ උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං චතුපඤ්චජවනකතිපයභවඞ්ගතො පරං අගන්ත්වා අපරාපරං ඣානඞ්ගාවජ්ජනසමත්ථතා ආවජ්ජනවසිතා නාම. සමාපජ්ජිතුකාමතානන්තරං කතිපයභවඞ්ගතො පරං අගන්ත්වා උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං සමාපජ්ජිතුං සමත්ථතා සමාපජ්ජනවසිතා නාම. සෙතු විය සීඝසොතාය නදියා ඔඝං භවඞ්ගවෙගං උපච්ඡින්දිත්වා යථාපරිච්ඡින්නකාලං ඣානං ඨපෙතුං සමත්ථතා භවඞ්ගපාතතො රක්ඛණයොග්‍යතා අධිට්ඨානවසිතා නාම. යථා පරිච්ඡින්නකාලං අනතික්කමිත්වා ඣානතො වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතා නාම. අථ වා යථාපරිච්ඡින්නකාලතො උද්ධං ගන්තුං අදත්වා ඨපනසමත්ථතා අධිට්ඨානවසිතා [Pg.264] නාම. යථාපරිච්ඡින්නකාලතො අන්තො අවුට්ඨහිත්වා යථාකාලවසෙනෙව වුට්ඨානසමත්ථතා වුට්ඨානවසිතා නාමාති අලමතිප්පපඤ්චෙන. පච්චවෙක්ඛණවසිතා පන ආවජ්ජනවසිතාය එව සිද්ධා. ආවජ්ජනානන්තරජවනානෙව හි පච්චවෙක්ඛණජවනානි නාම. විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගං පහානායාති දුතියජ්ඣානාදීහි විතක්කාදිඔළාරිකඞ්ගානං ඣානක්ඛණෙ අනුප්පාදාය. පදහතොති පරිකම්මං කරොන්තස්ස. තස්ස පන උපචාරභාවනා නිප්ඵන්නා නාම හොති විතක්කාදීසු නිකන්තිවික්ඛම්භනතො පට්ඨායාති දට්ඨබ්බං. යථාරහන්ති තංතංඣානිකකසිණාදිආරම්මණානුරූපං.

33. The ability to repeatedly advert to the jhāna factors on a single object among the five, without going beyond a few moments of bhavaṅga after the four or five javanas that follow the adverting, is called mastery in adverting (āvajjanavasitā). Immediately after the desire to attain jhāna arises, after a few moments of bhavaṅga, without proceeding further, the ability to enter jhāna immediately after adverting is called mastery in attaining (samāpajjanavasitā). Like a dam cutting off the swift current of a river, the ability to stop the flow of bhavaṅga and establish jhāna for a predetermined time, the capacity to protect it from falling into bhavaṅga, is called mastery in resolve (adhiṭṭhānavasitā). The ability to emerge from jhāna without exceeding the predetermined time is called mastery in emerging (vuṭṭhānavasitā). Alternatively, the ability to remain without exceeding the predetermined time is called mastery in resolve. The ability to emerge by the power of the time itself, without emerging earlier, is called mastery in emerging (vuṭṭhānavasitā)—enough of this elaboration. Mastery in reviewing (paccavekkhaṇavasitā) is achieved through mastery in adverting, for the reviewing javanas are the javanas that occur immediately after adverting. 'For abandoning the coarse factors of vitakka, etc.' refers to the non-arising of the coarse factors like vitakka at the moment of the second jhāna and so on. 'Strives' means one who is performing preliminary work. However, it should be understood that for such a person, access cultivation (upacārabhāvanā) is considered accomplished from the moment of suppressing desire for vitakka and other factors. 'As is appropriate' means according to the suitability of the respective jhānic objects, such as the kasiṇa.

36. ආකාසකසිණස්ස උග්ඝාටෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං ‘‘ආකාසවජ්ජිතෙසූ’’ති. කසිණන්ති කසිණපටිභාගනිමිත්තං. උග්ඝාටෙත්වාති අමනසිකාරවසෙන උද්ධරිත්වා. අනන්තවසෙන පරිකම්මං කරොන්තස්සාති ‘‘අනන්තං ආකාසං, අනන්තං ආකාස’’න්ති ආකාසං ආරබ්භ පරිකම්මං කරොන්තස්ස, න පන කෙවලං ‘‘අනන්තං අනන්ත’’න්ති. එවං විඤ්ඤාණඤ්චායතනෙපි. ‘‘අනන්ත’’න්ති අවත්වාපි ‘‘ආකාසො ආකාසො (විසුද්ධි. 1.276), විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණ’’න්ති (විසුද්ධි. 1.281) මනසි කාතුං වට්ටතීති ආචරියා.

36. It is said "excluding space" because the space kasiṇa cannot be lifted. Kasiṇa means the counterpart sign of the kasiṇa. "Having lifted" means having removed it through non-attention. For one who practices with the concept of infinity: by focusing on space with the thought "infinite space, infinite space," not merely "infinite, infinite." The same applies to the base of infinite consciousness. Teachers say that even without saying "infinite," it is proper to attend with "space, space" (Visuddhimagga 1.276) or "consciousness, consciousness" (Visuddhimagga 1.281).

39. ‘‘සන්තමෙතං, පණීතමෙත’’න්ති පරිකම්මං කරොන්තස්සාති අභාවමත්තාරම්මණතාය ‘‘එතං සන්තං, එතං පණීත’’න්ති භාවෙන්තස්ස.

39. "This is peaceful, this is sublime"—thus for one doing preliminary work; perceiving it as having absence alone as its object, developing the thought, "This is peaceful, this is sublime."

40. අවසෙසෙසු චාති කසිණාදීහි සහ අප්පනාවහකම්මට්ඨානතො අවසෙසෙසු බුද්ධානුස්සතිආදීසු අට්ඨසු[Pg.265], සඤ්ඤාවවත්ථානෙසු චාති දසසු කම්මට්ඨානෙසු. පරිකම්මං කත්වාති ‘‘සො භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො’’ත්‍යාදිනා (විසුද්ධි. 1.124) වුත්තවිධානෙන පරිකම්මං කත්වා. සාධුකමුග්ගහිතෙති බුද්ධාදිගුණනින්නපොණපබ්භාරචිත්තතාවසෙන සුට්ඨු උග්ගහිතෙ. පරිකම්මඤ්ච සමාධියතීති පරිකම්මභාවනා සමාහිතා නිප්ඵජ්ජති. උපචාරො ච සම්පජ්ජතීති නීවරණානි වික්ඛම්භෙන්තො උපචාරසමාධි ච උප්පජ්ජති.

40. 'And in the remaining' refers to the ten meditation subjects: the eight beginning with the recollection of the Buddha, which remain from the group of meditation subjects that lead to absorption (such as the kasiṇas), and also the perception and the analysis. 'Having done the preliminary work' means having performed the preliminary meditation in the manner stated in the Visuddhimagga (1.124) with phrases like 'Indeed, the Blessed One is an Arahant, a Perfectly Self-Enlightened One,' etc. 'Well grasped' means being well grasped due to the mind being inclined, leaning, and tending towards the qualities of the Buddha, etc. 'And the preliminary work is composed' means the preliminary development is accomplished in a composed state. 'And access is achieved' means access concentration arises, suppressing the hindrances.

41. අභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානන්ති අභිවිසෙසතො ජානනට්ඨෙන අභිඤ්ඤාසඞ්ඛාතං ඉද්ධිවිධාදිපඤ්චලොකියාභිඤ්ඤාවසෙන පවත්තමානං, අභිඤ්ඤාපාදකපඤ්චමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වාති කසිණානුලොමාදීහි චුද්දසහාකාරෙහි (විසුද්ධි. 2.365) චිත්තං පරිදමෙත්වා අභිනීහාරක්ඛමං කත්වා උපෙක්ඛෙකග්ගතායොගතො අනුරූපත්තා ච රූපාවචරපඤ්චමජ්ඣානමෙව අභිඤ්ඤානං පාදකං පතිට්ඨාභූතං පථවාදිකසිණාරම්මණං පඤ්චමජ්ඣානං, තං සමාපජ්ජිත්වා තතො වුට්ඨාය. අධිට්ඨෙය්‍යාදිකමාවජ්ජෙත්වාති ඉද්ධිවිධඤාණස්ස පරිකම්මකාලෙ අධිට්ඨාතබ්බං විකුබ්බනීයං සතාදිකං කොමාරරූපාදිකං, දිබ්බසොතස්ස පරිකම්මකාලෙ ථූලසුඛුමභෙදං සද්දං, චෙතොපරියඤාණස්ස පරිකම්මකාලෙ පරස්ස හදයඞ්ගතවණ්ණදස්සනෙන සරාගාදිභෙදං චිත්තං, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පරිකම්මසමයෙ පුරිමභවෙසු චුතිචිත්තාදිභෙදං පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධං, දිබ්බචක්ඛුස්ස පරිකම්මසමයෙ ඔභාසඵරිතට්ඨානගතං රූපං වා ආවජ්ජෙත්වා.

41. “Proceeding by way of direct knowledge” means proceeding by way of the five mundane direct knowledges, such as psychic powers, etc., which are termed direct knowledge due to their characteristic of knowing distinctly. “Having emerged from the fifth jhāna, which is the basis for direct knowledge” means, having tamed the mind through the fourteen modes such as kasiṇa-following, etc. (Visuddhimagga 2.365), and having made it capable of resolution, one emerges from the fifth jhāna of the form sphere, which is the basis and foundation for direct knowledges, because it is suitable and connected to equanimity and one-pointedness, and which has the earth kasiṇa, etc., as its object. That is, having attained that fifth jhāna, one emerges from it. “One should advert to what is to be resolved, etc.” means, at the time of the preliminary work for the knowledge of psychic power, one should advert to what is to be resolved or transformed, such as a hundred forms or a young child’s form; for the divine ear, at the time of preliminary work, one adverts to sound, distinguishing between gross and subtle; for the knowledge of penetrating others’ minds, at the time of preliminary work, one adverts to another’s mind, distinguishing its nature, such as whether it is lustful, by observing the color of their heart-base; for the knowledge of recollecting past lives, at the time of preliminary work, one adverts to the aggregates previously dwelt in during past existences, distinguishing them by the consciousness of death, etc.; for the divine eye, at the time of preliminary work, one adverts to form located in a place pervaded by light.

පරිකම්මං කරොන්තස්සාති ‘‘සතං හොමි, සහස්සං හොමී’’ත්‍යාදිනා පරිකම්මං කරොන්තස්ස. රූපාදීසූති පරිකම්මවිසයභූතෙසු රූපපාදකජ්ඣානසද්දපරචිත්තපුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධාදිභෙදෙසු ආරම්මණෙසු. එත්ථ හි ඉද්ධිවිධඤාණස්ස තාව පාදකජ්ඣානං, කායො, රූපාදිඅධිට්ඨානෙ රූපාදීනි චාති ඡ ආරම්මණානි[Pg.266]. තත්ථ පාදකජ්ඣානං අතීතමෙව, කායො පච්චුප්පන්නො, ඉතරං පච්චුප්පන්නමනාගතං වා. දිබ්බසොතස්ස පන සද්දොයෙව, සො ච ඛො පච්චුප්පන්නො. පරචිත්තවිජානනාය පන අතීතෙ සත්තදිවසෙසු, අනාගතෙ සත්තදිවසෙසු ච පවත්තං පරිත්තාදීසු යං කිඤ්චි තිකාලිකං චිත්තමෙව ආරම්මණං හොතීති මහාඅට්ඨකථාචරියා (විසුද්ධි. 2.416; ධ. ස. අට්ඨ. 1434).

“While doing the preliminary work” means while doing the preliminary work with thoughts like “May I be a hundred, may I be a thousand,” etc. “In forms, etc.” refers to the objects that are the sphere of preliminary work, such as the jhāna serving as the basis for form, sound, others’ minds, previously dwelt-in aggregates, etc. Here, for the knowledge of psychic power, there are six objects: the basis jhāna, the body, and forms, etc., in the determination of forms, etc. Among these, the basis jhāna is only past, the body is present, and the others are present or future. For the divine ear, however, only sound is the object, and that is present. For the knowledge of penetrating others’ minds, however, any mind whatsoever occurring in the past seven days, or in the future seven days, or in the three times, including the limited, etc., is the object, so say the great commentators (Visuddhimagga 2.416; Dhammasaṅgaṇī Aṭṭhakathā 1434).

සඞ්ගහකාරා පන ‘‘චත්තාරොපි ඛන්ධා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1434) වදන්ති, කථං පනස්සා පච්චුප්පන්නචිත්තාරම්මණතා, නනු ච ආවජ්ජනාය ගහිතමෙව ඉද්ධිචිත්තස්ස ආරම්මණං හොති, ආවජ්ජනාය ච පච්චුප්පන්නචිත්තමාරම්මණං කත්වා නිරුජ්ඣමානාය තංසමකාලමෙව පරස්ස චිත්තම්පි නිරුජ්ඣතීති ආවජ්ජනජවනානං කාලවසෙන එකාරම්මණතා න සියා, මග්ගඵලවීථිතො අඤ්ඤත්ථ ආවජ්ජනජවනානං කථඤ්ච නානාරම්මණතා න අධිප්පෙතාති? අට්ඨකථායං (විසුද්ධි. 2.416; ධ. ස. අට්ඨ. 1434) තාව සන්තතිඅද්ධාපච්චුප්පන්නාරම්මණතා යොජිතා. ආනන්දාචරියො (ධ. ස. මූලටී. 1434 ථොක විසදිසං) පන භණති ‘‘පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය පච්චුප්පන්නාදිවිභාගං අකත්වා කෙවලං ‘ඉමස්ස චිත්තං ජානාමි’ච්චෙව පරිකම්මං කත්වා පුනපි පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අවිසෙසෙනෙව චිත්තං ආවජ්ජෙත්වා තිණ්ණං, චතුන්නං වා පරිකම්මානං අනන්තරං චෙතොපරියඤාණෙන පරස්ස චිත්තං පටිවිජ්ඣති රූපං විය දිබ්බචක්ඛුනා. පච්ඡා කාමාවචරචිත්තෙන සරාගාදිවවත්ථානම්පි කරොති නීලාදිවවත්ථානං විය. තානි ච සබ්බානි අභිමුඛීභූතචිත්තාරම්මණානෙව, අනිට්ඨෙ ච ඨානෙ නානාරම්මණතාදොසො නත්ථි අභින්නාකාරප්පවත්තිතො’’ති. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධා, ඛන්ධප්පටිබද්ධානි ච නාමගොත්තානි, නිබ්බානඤ්ච ආරම්මණං හොති, දිබ්බචක්ඛුස්ස පන රූපමෙව [Pg.267] පච්චුප්පන්නන්ති අයමෙතෙසං ආරම්මණවිභාගො. යථාරහමප්පෙතීති තංතංපරිකම්මානුරූපතො අප්පෙති.

However, the compilers say, “the four aggregates as well” (Dhs.A. 1434). But how can its object be a present consciousness? Is it not that the object of the psychic consciousness is precisely what is apprehended by adverting? And since, when adverting, having made a present consciousness its object, ceases, the other’s mind also ceases at that very same time, there would be no single object for adverting and impulsion due to their temporal sequence. And how is it not intended that adverting and impulsion have different objects elsewhere, apart from the path and fruition cognitive series? In the commentary (Visuddhi. 2.416; Dhs.A. 1434), the object is indeed explained as being a present moment within a continuum. However, Ānanda the Teacher (Dhs.A. Mūlaṭī. 1434, slightly differently) states: “Having emerged from the base jhāna, without making a distinction of past, present, etc., one simply does the preliminary work thinking, ‘I know this consciousness.’ Then, entering the base jhāna again and emerging, one adverts to the consciousness without distinction. After three or four such preparations, one penetrates another’s consciousness with the knowledge of penetrating others’ minds, just as one sees form with the divine eye. Later, one also makes a determination of whether it is lustful, etc., using a mind of the sense sphere, like determining blue, etc. And all these have as their object a consciousness that has become directly present. And in an undesirable situation, there is no fault of having different objects, because they proceed in an identical manner.” For the knowledge of recollecting past lives, the aggregates previously dwelt in, and the names and clans connected with those aggregates, and Nibbāna are the objects. For the divine eye, however, only present form is the object. This is the distinction in their objects. “As is appropriate” means it applies according to the suitability of the respective preliminary work.

42. ඉදානි ආරම්මණානං භෙදෙන අභිඤ්ඤාභෙදං දස්සෙතුං ‘‘ඉද්ධිවිධා’’ත්‍යාදිමාහ. අධිට්ඨානාදි ඉද්ධිප්පභෙදො එතිස්සාති ඉද්ධිවිධා. දිබ්බානං සොතසදිසතාය, දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතතාය ච දිබ්බඤ්ච තං සොතඤ්චාති දිබ්බසොතං. පරෙසං චිත්තං විඤ්ඤායති එතායාති පරචිත්තවිජානනා. අත්තනො සන්තානෙ නිවුත්ථවසෙන චෙව ගොචරනිවාසවසෙන ච පුබ්බෙ අතීතභවෙසු ඛන්ධාදීනං අනුස්සරණං පුබ්බෙනිවාසානුස්සති. වුත්තනයෙන දිබ්බඤ්ච තං චක්ඛු චාති දිබ්බචක්ඛු. ‘චුතූපපාතඤාණ’න්ති පන දිබ්බචක්ඛුමෙව වුච්චති. යථාකම්මූපගඤාණඅනාගතංසඤාණානිපි දිබ්බචක්ඛුවසෙනෙව ඉජ්ඣන්ති. න හි තෙසං විසුං පරිකම්මං අත්ථි. තත්ථ අනාගතංසඤාණස්ස තාව අනාගතෙ සත්තදිවසතො පරං පවත්තනකං චිත්තචෙතසිකං දුතියදිවසතො පට්ඨාය පවත්තනකඤ්ච යං කිඤ්චි ආරම්මණං හොති. තඤ්හි සවිසයෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතිකන්ති. යථා කම්මූපගඤාණස්ස පන කුසලාකුසලසඞ්ඛාතා චෙතනා, චත්තාරොපි වා ඛන්ධා ආරම්මණන්ති දට්ඨබ්බං.

42. Now, to show the divisions of direct knowledge by means of the distinction of objects, the text states “psychic power,” etc. It is called “psychic power” because the various kinds of psychic power, beginning with determination, belong to it. It is the divine ear because of its similarity to the ears of divine beings and its reliance on a divine abiding; it is both divine and an ear. It is the knowledge of others’ minds because the minds of others are known by it. The recollection of aggregates and so on in past existences, by way of their having been dwelt in one’s own continuum and by way of their dwelling as objects, is “recollection of past lives.” By the method stated, it is a divine eye, and thus it is the “divine eye.” However, the “knowledge of the passing away and reappearance” is itself called the divine eye. The knowledge of how beings fare according to their actions and the knowledge of the future also succeed only by means of the divine eye, for there is no separate preliminary work for them. Among these, for the knowledge of the future, its objects are any mind and mental factors arising beyond seven days in the future, and anything whatsoever arising from the second day onward. For that knowledge proceeds in its own sphere like the knowledge of omniscience. However, for the knowledge of how beings fare according to their actions, it should be understood that its objects are volitions classified as wholesome or unwholesome, or even the four aggregates.

ගොචරවසෙන භෙදො ගොචරභෙදො.

The distinction by way of scope is the distinction of scope.

ගොචරභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of the distinction of scope is concluded.

සමථකම්මට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition of serenity meditation subjects is concluded.

විපස්සනාකම්මට්ඨානං

The Subject of Insight Meditation

විසුද්ධිභෙදවණ්ණනා

The Clarification of the Divisions of Purification

43. අනිච්චාදිවසෙන විවිධාකාරෙන පස්සතීති විපස්සනා, අනිච්චානුපස්සනාදිකා භාවනාපඤ්ඤා. තස්සා කම්මට්ඨානං, සායෙව වා කම්මට්ඨානන්ති විපස්සනාකම්මට්ඨානං. තස්මිං විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ සත්තවිධෙන විසුද්ධිසඞ්ගහොති සම්බන්ධො.

43. Insight (vipassanā) is seeing in various ways, by way of impermanence, etc.; it is the wisdom of development beginning with the contemplation of impermanence. Its meditation subject, or it itself is the meditation subject, is thus 'the subject of insight meditation.' The connection is that in this subject of insight meditation, there is an inclusion by way of the seven purifications.

44. අනිච්චතායෙව [Pg.268] ලක්ඛණං ලක්ඛිතබ්බං, ලක්ඛීයති අනෙනාති වා අනිච්චලක්ඛණං. උදයවයපටිපීළනසඞ්ඛාතදුක්ඛභාවො ව ලක්ඛණන්ති දුක්ඛලක්ඛණං. පරපරිකප්පිතස්ස අත්තනො අභාවො අනත්තතා, තදෙව ලක්ඛණන්ති අනත්තලක්ඛණං.

44. Impermanence itself is the characteristic to be marked; or, it is the characteristic of impermanence because something is marked by it. The state of suffering, defined as oppression by rise and fall, is itself the characteristic of suffering. Non-self is the absence of a self imagined by others, and that itself is the characteristic of non-self.

45. තිණ්ණං ලක්ඛණානං අනු අනු පස්සනා අනිච්චානුපස්සනාදිකා.

45. The successive contemplation of the three characteristics is what begins with the contemplation of impermanence.

46. ඛන්ධාදීනං කලාපතො සම්මසනවසප්පවත්තං ඤාණං සම්මසනඤාණං. උප්පාදභඞ්ගානුපස්සනාවසප්පවත්තඤාණං උදයබ්බයඤාණං. උදයං මුච්චිත්වා වයෙ පවත්තං ඤාණං භඞ්ගඤාණං. සඞ්ඛාරානං භයතො අනුපස්සනාවසෙන පවත්තං ඤාණං භයඤාණං, දිට්ඨභයානං ආදීනවතො පෙක්ඛණවසෙන පවත්තං ඤාණං ආදීනවඤාණං, දිට්ඨාදීනවෙසු නිබ්බින්දනවසප්පවත්තං ඤාණං නිබ්බිදාඤාණං. නිබ්බින්දිත්වා සඞ්ඛාරෙහි මුච්චිතුකම්‍යතාවසෙන පවත්තං ඤාණං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං. මුච්චනස්ස උපායසම්පටිපාදනත්ථං පුන සඞ්ඛාරානං පරිග්ගහවසප්පවත්තං ඤාණං පටිසඞ්ඛාඤාණං. පටිසඞ්ඛාතධම්මෙසු භයනන්දීවිවජ්ජනවසෙන අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා පවත්තං ඤාණං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. පුරිමානං නවන්නං කිච්චනිප්ඵත්තියා, උපරි ච සත්තතිංසාය බොධිපක්ඛියධම්මානං අනුකූලං ඤාණං අනුලොමඤාණං.

46. The knowledge that proceeds by way of comprehending aggregates, etc., as a group is comprehension knowledge. The knowledge that proceeds by way of contemplating arising and passing away is knowledge of arising and passing away. The knowledge that proceeds by focusing on dissolution after relinquishing arising is knowledge of dissolution. The knowledge that proceeds by way of contemplating formations as fearful is knowledge of fear. The knowledge that proceeds by way of regarding the seen fears as disadvantageous is knowledge of disadvantage. The knowledge that proceeds by way of becoming disgusted with the seen disadvantages is knowledge of disgust. The knowledge that proceeds by way of the desire to be liberated from formations, having become disgusted, is knowledge of desire for liberation. The knowledge that proceeds by way of again grasping formations in order to bring about the means for liberation is knowledge of re-observation. The knowledge that proceeds by looking on with equanimity, having avoided both fear and delight in phenomena that have been re-observed, is knowledge of equanimity about formations. The knowledge that is favorable to the thirty-seven factors of enlightenment above, due to the accomplishment of the function of the previous nine, is knowledge of adaptation.

47. අත්තසුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤතො. සංයොජනාදීහි විමුච්චනට්ඨෙන විමොක්ඛො. නිච්චනිමිත්තාදිනො අභාවතො අනිමිත්තො. පණිහිතස්ස තණ්හාපණිධිස්ස අභාවතො අප්පණිහිතො.

47. It is empty due to being void of self. It is liberation in the sense of being freed from fetters, etc. It is signless because of the absence of the sign of permanence, etc. It is wishless because of the absence of the wish that is craving.

49. යො නං පාති, තං මොක්ඛෙති අපායාදීහි දුක්ඛෙහීති පාතිමොක්ඛං, තදෙව කායදුච්චරිතාදීහි සංවරණතො සංවරො, සමාධානොපධාරණට්ඨෙන සීලඤ්චාති පාතිමොක්ඛසංවරසීලං. මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං රූපාදීසු සංවරණවසෙන [Pg.269] පවත්තං සීලං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං. මිච්ඡාජීව විවජ්ජනෙන ආජීවස්ස පරිසුද්ධිවසප්පවත්තං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං. පච්චයෙ සන්නිස්සිතං තෙසං ඉදමත්ථිකතාය පච්චවෙක්ඛණසීලං පච්චයසන්නිස්සිතසීලං. චතුබ්බිධත්තා දෙසනාසංවරපරියෙට්ඨිපච්චවෙක්ඛණවසෙන, පරිසුද්ධත්තා ච චතුපාරිසුද්ධිසීලං නාම.

49. That which protects one and liberates one from sufferings such as the lower realms is the Pātimokkha. That very thing, because it restrains bodily misconduct and so on, is restraint; and because it has the meaning of upholding and supporting, it is also virtue—thus, Pātimokkha-restraint-virtue. The virtue that proceeds as restraint over the six sense faculties, including the mind, regarding forms and so on, is sense-restraint virtue. The virtue that proceeds as purity of livelihood by avoiding wrong livelihood is livelihood-purity virtue. The virtue dependent on the requisites, which is the reflection on their purpose, is requisite-dependent virtue. Because it is fourfold—by way of declaration, restraint, seeking, and reflection—and because it is purified, it is called the fourfold-purity virtue.

50. චිත්තවිසුද්ධි නාම චිත්තස්ස විනීවරණභාවාපාදනවසෙන විසොධනතො, චිත්තසීසෙන නිද්දිට්ඨත්තා, විසුද්ධත්තා චාති වා කත්වා.

50. ‘Purification of mind’ (cittavisuddhi) is so called because it purifies the mind by bringing about a state free from the hindrances, because it is indicated with the mind as its chief part, and because it is pure.

51. ‘‘ධම්මානං සාමඤ්ඤසභාවො ලක්ඛණං, කිච්චසම්පත්තියො රසො, උපට්ඨානාකාරො, ඵලඤ්ච පච්චුපට්ඨාන’’න්ති එවං වුත්තානං ලක්ඛණාදීනං ‘‘ඵුසනලක්ඛණො ඵස්සො, කක්ඛළලක්ඛණා පථවී’’ත්‍යාදිනා විත්ථාරතො, ‘‘නමනලක්ඛණං නාමං, රුප්පනලක්ඛණං රූප’’න්ත්‍යාදිනා සඞ්ඛෙපතො ච පරිග්ගහො පච්චත්තලක්ඛණාදිවසෙන පරිච්ඡිජ්ජ ගහණං දුක්ඛසච්චවවත්ථානං දිට්ඨිවිසුද්ධි නාම ‘‘නාමරූපතො අත්තා නත්ථී’’ති දස්සනතො දිට්ඨි ච අත්තදිට්ඨිමලවිසොධනතො විසුද්ධි චාති කත්වා.

51. Regarding the characteristics and so on stated thus: “The common nature of phenomena is their characteristic; the accomplishment of their function is their essence; their mode of manifestation is their appearance; and their fruit is their proximate cause”—the comprehension of these, both in detail (e.g., “contact has the characteristic of contacting, earth has the characteristic of hardness”) and in brief (e.g., “name has the characteristic of bending, form has the characteristic of being afflicted”), by discerning them through their individual characteristics and so on, is the determination of the truth of suffering. This is called the purification of view, because it is the view that comes from seeing “there is no self apart from name-and-form,” and it is a purification because it cleanses the stain of the view of self.

52. පච්චයපරිග්ගහොති නාමඤ්ච රූපඤ්ච පටිසන්ධියං තාව අවිජ්ජාතණ්හාඋපාදානකම්මහෙතුවසෙන නිබ්බත්තති. පවත්තියඤ්ච රූපං කම්මචිත්තඋතුආහාරපච්චයවසෙන, නාමඤ්ච චක්ඛුරූපාදිනිස්සයාරම්මණාදිපච්චයවසෙන, විසෙසතො ච යොනිසොමනසිකාරාදිචතුචක්කසම්පත්තියා කුසලං, තබ්බිපරියායෙන අකුසලං, කුසලාකුසලවසෙන විපාකො භවඞ්ගාදිවසෙන ආවජ්ජනං, ඛීණාසවසන්තානවසෙන කිරියජවනං, ආවජ්ජනඤ්ච උප්පජ්ජතීති එවං සාධාරණාසාධාරණවසෙන තීසු අද්ධාසු නාමරූපප්පවත්තියා පච්චක්ඛාදිසිද්ධස්ස කම්මාදිපච්චයස්ස පරිග්ගණ්හනං සමුදයසච්චස්ස වවත්ථානං කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධි නාම ‘‘අහොසිං නු ඛො අහමතීතමද්ධාන’’න්ත්‍යාදිකාය [Pg.270] (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) සොළසවිධාය, ‘‘සත්ථරිකඞ්ඛතී’’ත්‍යාදිකාය (ධ. ස. 1123; විභ. 915) අට්ඨවිධාය ච කඞ්ඛාය විතරණතො අතික්කමනතො කඞ්ඛාවිතරණා, අහෙතුකවිසමහෙතුදිට්ඨිමලවිසොධනතො විසුද්ධි චාති කත්වා.

52. The comprehension of conditions means that name-and-form arise at rebirth due to the causes of ignorance, craving, clinging, and kamma. And during the course of existence, form arises dependent on kamma, consciousness, temperature, and nutriment as conditions, while name arises dependent on conditions such as the bases of the eye and forms, and objects. Specifically, with the attainment of the four wheels such as wise attention, wholesome states arise, and with the opposite, unwholesome states arise. As a result of wholesome and unwholesome actions, resultant consciousness arises by way of the life-continuum, etc.; advertence arises; and in the continuity of an arahant, functional impulsion and advertence also arise. Thus, the comprehension of conditions such as kamma, which are evident in the arising of name-and-form in the three periods of time—in common and uncommon ways—is the determination of the truth of the origin of suffering. This is called the purification by overcoming doubt (kaṅkhāvitaraṇavisuddhi), because it is the overcoming of the sixteen kinds of doubt such as “Did I exist in the past?” etc., and the eight kinds of doubt such as “doubts concerning the Teacher,” etc.; and because it is a purification from the defilement of wrong views, such as causelessness or unsuitable causes.

53. තතො පච්චයපරිග්ගහතො පරං තථාපරිග්ගහිතෙසු පච්චත්තලක්ඛණාදිවවත්ථානවසෙන, පච්චයවවත්ථානවසෙන ච පරිග්ගහිතෙසු ලොකුත්තරවජ්ජෙසු තිභූමිපරියාපන්නෙසු නාමරූපෙසු අතීතාදිභෙදභින්නෙසු ඛන්ධාදිනයමාරබ්භ පඤ්චක්ඛන්ධඡද්වාරඡළාරම්මණඡද්වාරප්පවත්තධම්මාදිවසෙන ආගතං ඛන්ධාදිනයං ආරබ්භ කලාපවසෙන පිණ්ඩවසෙන සඞ්ඛිපිත්වා යං අතීතෙ ජාතං රූපං, තං අතීතෙව නිරුද්ධං. යං අනාගතෙ භාවි රූපං, තම්පි තත්ථෙව නිරුජ්ඣිස්සති. යං පච්චුප්පන්නං, තං අනාගතං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුජ්ඣති, තථා අජ්ඣත්තබහිද්ධසුඛුමඔළාරිකහීනපණීතරූපාදයො. තස්මා ‘‘අනිච්චං අත්තාදිවසෙන න ඉච්චං අනුපගන්තබ්බං ඛයට්ඨෙන ඛයගමනතො, දුක්ඛං භයට්ඨෙන භයකරත්තා, අනත්තා අසාරකට්ඨෙන අත්තසාරාදිඅභාවෙනා’’ති ච ‘‘චක්ඛුං අනිච්චං…පෙ… මනො. රූපං…පෙ… ධම්මා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ත්‍යාදිනා (පටි. ම. 1.48) අතීතාදිඅද්ධාවසෙන, අතීතාදිසන්තානවසෙන, අතීතාදිඛණවසෙන ච සම්මසනඤාණෙන හුත්වාඅභාවඋදයබ්බයපටිපීළනඅවසවත්තනාකාරසඞ්ඛාතලක්ඛණත්තයසම්මසනවසප්පවත්තෙන කලාපසම්මසනඤාණෙන ලක්ඛණත්තයං සම්මසන්තස්ස පරිමජ්ජන්තස්ස.

53. After the comprehension of conditions, with regard to the name-and-form thus comprehended—which are included in the three realms, divided into past, etc., and exclude the supramundane—one comprehends them by determining their individual characteristics and by determining their conditions. Taking up the method of the aggregates, etc., which proceeds by way of the five aggregates, six sense doors, six sense objects, the processes of the six sense doors, and so on, one summarizes them in terms of groups and masses. Whatever material form arose in the past, that has ceased in the past. Whatever material form will arise in the future, that too will cease right there. Whatever is present, that ceases right here without reaching the future. The same applies to internal and external, subtle and gross, inferior and superior material forms, etc. Therefore, it is said: “Impermanent, not to be regarded as permanent in the sense of self, etc., as it perishes by nature of destruction; suffering, as it is fearful by nature of danger; not-self, as it is essenceless due to the absence of a self-essence, etc.” And: “The eye is impermanent… the mind. Forms… mental phenomena. Eye-consciousness… mind-consciousness is impermanent, suffering, not-self,” etc. For one who, by way of past, etc., periods, continuities, and moments, with the knowledge of comprehension that proceeds by way of comprehending the three characteristics—designated as non-existence after having existed, arising and passing away, affliction, and lack of autonomy—and through the knowledge of comprehension by groups, comprehends and thoroughly investigates the three characteristics.

සම්මසනඤාණෙ පන උප්පන්නෙ පුන තෙස්වෙව සඞ්ඛාරෙසු ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො, තණ්හාකම්මආහාරසමුදයා රූපසමුදයො, තථා අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධො, තණ්හාකම්මආහාරනිරොධා රූපනිරොධො’’ති [Pg.271] (පටි. ම. 1.50) එවං රූපක්ඛන්ධෙ වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙසුපි ආහාරං අපනෙත්වා ‘‘ඵස්සසමුදයා ඵස්සනිරොධා’’ති ච එවං ඵස්සං පක්ඛිපිත්වා, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා නාමරූපනිරොධා’’ති නාමරූපං පක්ඛිපිත්වා පච්චයසමුදයවසෙන, පච්චයනිරොධවසෙන ච, පච්චයෙ අනාමසිත්වා පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධෙසු නිබ්බත්තිලක්ඛණමත්තස්ස, විපරිණාමලක්ඛණමත්තස්ස ච දස්සනෙන ඛණවසෙන චාති එකෙකස්මිං ඛන්ධෙ පච්චයවසෙන චතුධා, ඛණවසෙන එකධා චාති පඤ්චධා උදයං, පඤ්චධා වයන්ති දසදසඋදයබ්බයදස්සනවසෙන සමපඤ්ඤාසාකාරෙහි උදයබ්බයඤාණෙන උදයබ්බයං සමනුපස්සන්තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස යොගිනො විපස්සනාචිත්තසමුට්ඨානො සරීරතො නිච්ඡරණකආලොකසඞ්ඛාතො ඔභාසො, විපස්සනාචිත්තසහජාතා ඛුද්දිකාදිපඤ්චවිධා (ධ. ස. අට්ඨ. 1 ධම්මුද්දෙසවාර ඣානඞ්ගරාසිවණ්ණනා) පීති, තථා කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා කායචිත්තවසෙන දුවිධා පස්සද්ධි, බලවසද්ධින්ද්‍රියසඞ්ඛාතො අධිමොක්ඛො, සම්මප්පධානකිච්චසාධකො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගසඞ්ඛාතො පග්ගහො, අතිපණීතං සුඛං, ඉන්දවිස්සට්ඨවජිරසදිසං තිලක්ඛණවිපස්සනාභූතං ඤාණං, සතිපට්ඨානභූතා චිරකතාදිඅනුස්සරණසමත්ථා උපට්ඨානසඞ්ඛාතා සති, සමප්පවත්තවිපස්සනාසහජාතා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගභූතා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා, මනොද්වාරෙ ආවජ්ඣනුපෙක්ඛා චාති දුවිධාපි උපෙක්ඛා, ඔභාසාදීසු උප්පන්නෙසු ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපො ඔභාසො උප්පන්නපුබ්බො’’ත්‍යාදිනා (විසුද්ධි. 2.733) නයෙන තත්ථ ආලයං කුරුමානා සුඛුමතණ්හා රූපනිකන්තිචාති ඔභාසාදීසු දසසු විපස්සනුපක්කිලෙසෙසු උප්පන්නෙසු ‘‘න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපා ඔභාසාදයො උප්පන්නපුබ්බා අද්ධා මග්ගප්පත්තොස්මි, ඵලප්පත්තොස්මී’’ති (විසුද්ධි. 2.733) අග්ගහෙත්වා ‘‘ඉමෙ ඔභාසාදයො [Pg.272] තණ්හාදිට්ඨිමානවත්ථුතාය න මග්ගො, අථ ඛො විපස්සනුපක්කිලෙසා එව, තබ්බිනිමුත්තං පන වීථිපටිපන්නං විපස්සනාඤාණං මග්ගො’’ති එවං මග්ගාමග්ගලක්ඛණස්ස වවත්ථානං නිච්ඡයනං මග්ගාමග්ගස්ස ජානනතො, දස්සනතො, අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය විසොධනතො ච මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

When the knowledge of comprehension has arisen, then again regarding those same formations: “With the arising of ignorance, there is the arising of form; with the cessation of ignorance, there is the cessation of form. With the arising of craving, kamma, and nutriment, there is the arising of form; with the cessation of craving, kamma, and nutriment, there is the cessation of form.” In this way, for the aggregates of feeling, perception, and formations, having removed nutriment and included contact thus: “with the arising of contact… with the cessation of contact”; and for the aggregate of consciousness, having included name-and-form thus: “with the arising of name-and-form… with the cessation of name-and-form”—for the yogi who has begun insight practice, who observes arising and passing away with the knowledge of arising and passing away in fifty modes (that is, for each aggregate, seeing arising in five ways and passing away in five ways: fourfold by way of conditions and onefold by way of moments, which is by seeing merely the characteristic of arising and the characteristic of dissolution in the present aggregates momentarily, without adverting to the conditions), there arises the illumination, a light issuing from the body, produced by the insight-consciousness. There arises joy, which is fivefold (minor, etc.), co-arisen with the insight-consciousness. There arises tranquility, characterized by the calming of bodily and mental distress, which is twofold: bodily and mental. There arises determination, which is the strong faculty of faith. There arises exertion, which accomplishes the function of right effort, designated as the enlightenment factor of energy. There arises exceedingly refined happiness. There arises knowledge, like a thunderbolt released by Indra, which has become insight into the three characteristics. There arises mindfulness, which is the establishment of mindfulness, capable of recollecting things done long ago, designated as presence of mind. There arises equanimity, which is twofold: the equanimity of impartiality, co-arisen with evenly progressing insight and which is the enlightenment factor of equanimity; and the equanimity of adverting at the mind-door. When these—the light, etc.—arise, a subtle craving, which is a delight in these phenomena, arises, causing one to cling to them, thinking, “Never before has such a light arisen in me,” etc. When these ten imperfections of insight, beginning with the light, arise, one should not grasp them, thinking, “Never before have such things as this light arisen in me; surely I have attained the path, surely I have attained the fruit.” Instead, one should determine: “These things, such as the light, are not the path, as they are a basis for craving, wrong view, and conceit; rather, they are imperfections of insight. The insight knowledge that is free from them and proceeds on the right course—that is the path.” Thus, the determination and ascertainment of the characteristics of the path and not-the-path, by knowing and seeing the path and not-the-path, and by purifying the perception of the non-path as the path—this is called the purification by knowledge and vision of the path and not-the-path.

54. යාවානුලොමාති යාව සච්චානුලොමඤාණා. නව විපස්සනාඤාණානීති (විසුද්ධි. 2.737 ආදයො) ඛන්ධානං උදයඤ්ච වයඤ්ච ජානනකං උදයබ්බයඤාණං, උදයං මුඤ්චිත්වා භඞ්ගමත්තානුපෙක්ඛකං භඞ්ගඤාණං, භඞ්ගවසෙන උපට්ඨිතානං සීහාදීනං විය භායිතබ්බාකාරානුපෙක්ඛකං භයඤාණං, තථානුපෙක්ඛිතානං ආදිත්තඝරස්ස විය ආදීනවාකාරානුපෙක්ඛකං ආදීනවඤාණං, දිට්ඨාදීනවෙසු නිබ්බින්දනවසෙන පවත්තං නිබ්බිදාඤාණං, ජාලාදිතො මච්ඡාදිකා විය තෙහි තෙභූමකධම්මෙහි මුච්චිතුකාමතාවසෙන පවත්තං මුච්චිතුකම්‍යතාඤාණං, මුච්චනුපායසම්පාදනත්ථං දිට්ඨාදීනවෙසුපි සමුද්දසකුණී විය පුනප්පුනං සම්මසනවසප්පත්තං පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං, චත්තභරියො පුරිසො විය දිට්ඨාදීනවෙසු තෙසු සඞ්ඛාරෙසු උපෙක්ඛනාකාරප්පවත්තං සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං, අනිච්චාදිලක්ඛණවිපස්සනතාය හෙට්ඨා පවත්තානං අට්ඨන්නං විපස්සනාඤාණානං, උද්ධං මග්ගක්ඛණෙ අධිගන්තබ්බානං සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මානඤ්ච අනුලොමතො මග්ගවීථියං ගොත්‍රභුතො පුබ්බෙ පවත්තං සච්චානුලොමිකඤාණසඞ්ඛාතං නවමං අනුලොමඤාණන්ති ඉමානි නව ඤාණානි ඤාණදස්සනවිසුද්ධියා පටිපදාභාවතො තිලක්ඛණජානනට්ඨෙන, පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන, පටිපක්ඛතො විසුද්ධත්තා ච පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

54. “As far as conformity” means as far as the knowledge of conformity with the truths. The nine insight knowledges are: (1) the knowledge of arising and passing away, which knows the arising and passing away of the aggregates; (2) the knowledge of dissolution, which, having abandoned arising, observes only dissolution; (3) the knowledge of fear, which observes the fearful aspect of things established by way of dissolution, like lions, etc.; (4) the knowledge of danger, which observes the aspect of danger in those things thus observed, like a burning house; (5) the knowledge of disenchantment, which arises by way of disenchantment with what has been seen as dangerous; (6) the knowledge of desire for deliverance, which arises from the wish to be freed from these phenomena of the three planes, like a fish from a net; (7) the knowledge of reflective contemplation, which repeatedly investigates to find a means of release from what has been seen as dangerous, like a sea bird; (8) the knowledge of equanimity toward formations, which proceeds with equanimity toward those formations in which danger has been seen, like a man who has divorced his wife; (9) the knowledge of conformity, the ninth, also known as the knowledge of conformity with the truths, which arises in the path process before the change-of-lineage moment, in conformity with the eight insight knowledges that arose previously as insight into impermanence, etc., and with the thirty-seven factors of enlightenment to be attained above at the path moment. These nine knowledges are called the purification by knowledge and vision of the way because they are the way to the purification of knowledge and vision, by knowing the three characteristics, by seeing directly, and by being purified from opposing states.

55. විපස්සනාය පරිපාකො විපස්සනාපරිපාකො, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණං. තං ආගම්ම පටිච්ච. ඉදානි අප්පනා උප්පජ්ජිස්සතීති [Pg.273] ‘‘ඉදානි අප්පනාසඞ්ඛාතො ලොකුත්තරමග්ගො උප්පජ්ජිස්සතී’’ති වත්තබ්බක්ඛණෙ. යං කිඤ්චීති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාය ගහිතෙසු තීසු එකං යං කිඤ්චි.

55. The maturity of insight is the knowledge of equanimity toward formations. Depending on that, based on that. “Now absorption will arise” means at the moment when it can be said, “now the supramundane path, designated as absorption, will arise.” Whatever means any one of the three characteristics grasped by equanimity toward formations.

56. විපස්සනාය මත්ථකප්පත්තියා සිඛාප්පත්තා. අනුලොමඤාණසහිතතාය සානුලොමා. සා එව සඞ්ඛාරෙසු උදාසීනත්තා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා. යථානුරූපං අපායාදිතො, සඞ්ඛාරනිමිත්තතො ච වුට්ඨහනතො වුට්ඨානසඞ්ඛාතං මග්ගං ගච්ඡතීති වුට්ඨානගාමිනී.

56. Having reached the culmination, it has attained the apex of insight. Being accompanied by conformity knowledge, it is conformable. That same insight, due to its indifference toward formations, is equanimity toward formations. Since it emerges appropriately from the woeful planes, etc., and from the sign of formations, and goes to the path designated as emergence, it is called ‘leading to emergence’.

57. අභිසම්භොන්තන්ති පාපුණන්තං.

57. “Abhisambhonti” means attaining or reaching.

58. පරිජානන්තොති ‘‘එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො ඌනාධික’’න්ති පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්තො. සච්ඡිකරොන්තොති ආරම්මණකරණවසෙන පච්චක්ඛං කරොන්තො. මග්ගසච්චං භාවනාවසෙනාති මග්ගසච්චසඞ්ඛාතස්ස සම්පයුත්තමග්ගසඞ්ඛාතස්ස චතුත්ථසච්චස්ස සහජාතාදිපච්චයො හුත්වා වඩ්ඪනවසෙන. එකස්සෙව ඤාණස්ස චතුකිච්චසාධනං පදීපාදීනං වට්ටිදාහාදිචතුකිච්චදස්සනතො, ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සතී’’ත්‍යාදි (සං. නි. 5.1100; විසුද්ධි. 2.839) ආගමතො ච සම්පටිච්ඡිතබ්බං.

58. “Parijānanto” signifies knowing by fully understanding, delimiting: ‘This much is suffering, no more nor less.’ “Sacchikaronto” signifies directly realizing by making it an object. The truth of the path is by way of development—by becoming a co-nascent condition and so forth for the fourth truth, which is designated as the truth of the path and the associated path, by way of increasing. The fourfold function of a single knowledge should be accepted, just as the fourfold function of a lamp, such as burning the wick, is seen, and from the scriptural passage: ‘Monks, whoever sees suffering…’ (Saṃ. Ni. 5.1100; Visuddhi. 2.839).

59. ද්වෙ තීණි ඵලචිත්තානි පවත්තිත්වාති මග්ගුප්පත්තියා අනුරූපතො ද්වෙ වා තීණි වා ඵලචිත්තානි අපනීතග්ගිම්හි ඨානෙ උණ්හත්තනිබ්බාපනත්ථාය ඝටෙහි අභිසිඤ්චමානමුදකං විය සමුච්ඡින්නකිලෙසෙපි සන්තානෙ දරථපටිප්පස්සම්භකානි හුත්වා පවත්තිත්වා, තෙසං පවත්තියාති වුත්තං හොති. පච්චවෙක්ඛණඤාණානීති මග්ගඵලාදිවිසයානි කාමාවචරඤාණානි, යානි සන්ධාය ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (මහාව. 23) වුත්තං.

59. “After two or three fruition-consciousnesses have occurred” means that, in accordance with the arising of the path, two or three fruition-consciousnesses occur, pacifying the agitation in the mental continuum even though the defilements have been eradicated—like water poured from pots to extinguish the heat in a place from which a fire has been removed; thus their occurrence is spoken of. “Knowledges of reflection” refers to the sense-sphere knowledges concerning the path, fruition, and so forth, with reference to which it is said: “When liberated, there is the knowledge, ‘I am liberated’” (Mahāva. 23).

60. ඉදානි පච්චවෙක්ඛණාය භූමිං දස්සෙතුං ‘‘මග්ගං ඵලඤ්චා’’ත්‍යාදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘ඉමිනාව වතාහං මග්ගෙන ආගතො’’ති [Pg.274] මග්ගං පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘අයං නාම මෙ ආනිසංසො ලද්ධො’’ති තස්ස ඵලං, තතො ‘‘අයං නාම මෙ ධම්මො ආරම්මණතො සච්ඡිකතො’’ති නිබ්බානඤ්ච පණ්ඩිතො පච්චවෙක්ඛති. තතො ‘‘ඉමෙ නාම මෙ කිලෙසා පහීනා’’ති පහීනෙ කිලෙසෙ, ‘‘ඉමෙ නාම අවසිට්ඨා’’ති අවසිට්ඨකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛති වා, න වා. කොචි සෙක්ඛො පච්චවෙක්ඛති, කොචි න පච්චවෙක්ඛති. තත්ථ කාමචාරොත්‍යධිප්පායො. තථා හි මහානාමො සක්කො ‘‘කො සු නාම මෙ ධම්මො අජ්ඣත්තං අප්පහීනො’’ති (ම. නි. 1.175; විසුද්ධි. 2.812) අප්පහීනෙ කිලෙසෙ පුච්ඡි. අරහතො පන අවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණං නත්ථි සබ්බකිලෙසානං පහීනත්තා, තස්මා තිණ්ණං සෙක්ඛානං පන්නරස අරහතො චත්තාරීති එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානීති දට්ඨබ්බං.

60. Now, to show the basis for reflection, it is said: 'the path and the fruit,' and so forth. Here, one reflects on the path thus: 'By this very path I have come.' Then, one reflects on its fruit thus: 'This is the benefit I have gained.' Next, the wise one reflects on Nibbāna, the Dhamma directly realized as an object, thus: 'This is the Dhamma I have directly realized.' Then, one may or may not reflect on the abandoned defilements thus: 'These are the defilements I have abandoned,' and on the remaining defilements thus: 'These are the ones remaining.' Some learners reflect, while others do not. The meaning here is that there is freedom of choice. For instance, Mahānāma the Sakyan asked: 'What quality of mine remains unabandoned within?' (Ma. Ni. 1.175; Visuddhi. 2.812) regarding the unabandoned defilements. However, an arahant has no reflection on remaining defilements because all defilements have been abandoned. Thus, it should be seen that there are fifteen knowledges of reflection for the three learners and four for the arahant, making nineteen in total.

ඡබ්බිසුද්ධිකමෙනාති (විසුද්ධි. 2.662 ආදයො) සීලචිත්තවිසුද්ධීනං වසෙන මූලභූතානං ද්වින්නං, දිට්ඨිවිසුද්ධිආදීනං වසෙන සරීරභූතානං චතුන්නන්ති එතාසං ඡන්නං විසුද්ධීනං කමෙන. චතුන්නං සච්චානං ජානනතා, පච්චක්ඛකරණතො, කිලෙසමලෙහි විසුද්ධත්තා ච ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

“By the sequence of the six purifications” (Visuddhi. 2.662ff.) refers to the sequence of these six purifications: the two that are fundamental, namely the purification of virtue and the purification of mind, and the four that are the body, namely the purification of view, and so forth. The purification of knowledge and vision is so called because of knowing the four truths, making them directly evident, and being purified from the stains of defilements.

එත්ථාති විපස්සනාකම්මට්ඨානෙ.

“Here” means in the insight meditation subject.

විසුද්ධිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The exposition on the distinctions of purification is concluded.

විමොක්ඛභෙදවණ්ණනා

The Exposition on the Distinctions of Deliverance

61. තත්ථ තස්මිං උද්දෙසෙ. සඞ්ඛාරෙසු ‘‘යො අත්තාභිනිවෙසො කම්මස්ස කාරකො ඵලස්ස ච වෙදකො එසො මෙ අත්තා’’ති එවං අභිනිවෙසො දළ්හග්ගාහො, තං මුඤ්චන්තී [Pg.275] ‘‘අනත්තා’’ති පවත්තා අනුපස්සනාව අත්තසුඤ්ඤතාකාරානුපස්සනතො සුඤ්ඤතානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං පටිපක්ඛතො විමුත්තිවසෙන විමොක්ඛසඞ්ඛාතස්ස ලොකුත්තරං මග්ගඵලස්ස ද්වාරං හොති.

61. Therein, in that section. Regarding formations, there is adherence to self—the firm grasp that 'This is my self, the doer of action and the experiencer of result.' The contemplation that releases this, proceeding with 'not-self,' is called the contemplation of emptiness because it contemplates the aspect of self-emptiness. This is a gateway to liberation; by way of liberation from its opposite, it becomes the door to the supramundane path and fruit, which are designated as liberation.

62. සඞ්ඛාරෙසු ‘‘අනිච්ච’’න්ති පවත්තා අනුපස්සනා අනිච්චෙ ‘‘නිච්ච’’න්ති (අ. නි. 4.49; පටි. ම. 1.236; විභ. 939) පවත්තං සඤ්ඤාචිත්තදිට්ඨිවිපල්ලාසසඞ්ඛාතං විපල්ලාසනිමිත්තං මුඤ්චන්තී පජහන්තී විපල්ලාසනිමිත්තරහිතාකාරානුපස්සනතො අනිමිත්තානුපස්සනා නාම විමොක්ඛමුඛං හොතීති සම්බන්ධො.

62. The contemplation that proceeds regarding formations as 'impermanent' abandons and relinquishes the mark of distortion—that is, the distortion of perception, thought, and view that proceeds regarding the impermanent as 'permanent.' Because it contemplates the aspect free from the mark of distortion, it is called the signless contemplation, which is a gateway to liberation. This is the connection.

63. ‘‘දුක්ඛ’’න්ති පවත්තානුපස්සනා සඞ්ඛාරෙසු ‘‘එතං මම, එතං සුඛ’’න්ත්‍යාදිනා නයෙන පවත්තං කාමභවතණ්හාසඞ්ඛාතං තණ්හාපණිධිං තණ්හාපත්ථනං මුඤ්චන්තී දුක්ඛාකාරදස්සනෙන පරිච්චජන්තී පණිධිරහිතාකාරානුපස්සනතො අප්පණිහිතානුපස්සනා නාම.

63. The contemplation that proceeds as 'suffering' abandons and relinquishes the craving-aspiration. This craving-aspiration, also called craving-desire, is designated as craving for sensual pleasures and craving for existence, and it proceeds regarding formations in the manner of 'this is mine, this is pleasant,' and so forth. The contemplation relinquishes it by seeing the aspect of suffering. Because it contemplates the aspect free from aspiration, it is called the undirected contemplation.

64. තස්මාති යස්මා එතාසං තිස්සන්නං එතානි තීණි නාමානි, තස්මා යදි වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අනත්තතො විපස්සති. මග්ගො සුඤ්ඤතො නාම විමොක්ඛො හොති ආගමනවසෙන ලද්ධනාමත්තා.

64. Therefore, since these three contemplations have these three names, if the insight leading to emergence contemplates by way of not-self, the path is called the emptiness liberation, because it has acquired its name by way of its approach.

66. විපස්සනාගමනවසෙනාති විපස්සනාසඞ්ඛාතාගමනවසෙන. ආගච්ඡති එතෙන මග්ගො, ඵලඤ්චාති විපස්සනාමග්ගො ඉධ ආගමනං නාම.

66. “By way of the approach of insight” means by way of the approach designated as insight. The path and the fruit come by this; thus, here the path of insight is called the 'approach'.

67. යථාවුත්තනයෙනාති පුබ්බෙ වුත්තඅනත්තානුපස්සනාදිවසෙන. යථාසකං ඵලමුප්පජ්ජමානම්පීති යථාලද්ධමග්ගස්ස ඵලභූතං අත්තනො අත්තනො ඵලං උප්පජ්ජමානම්පි මග්ගාගමනවසෙන අලභිත්වා විපස්සනාගමනවසෙනෙව තීණි නාමානි ලභති [Pg.276] ඵලසමාපත්තිකාලෙ තදා මග්ගප්පවත්තාභාවෙන තස්ස ද්වාරභාවායොගතො. ආරම්මණවසෙනාති සබ්බසඞ්ඛාරසුඤ්ඤතත්තා, සඞ්ඛාරනිමිත්තරහිතත්තා, තණ්හාපණිධිරහිතත්තා ච සුඤ්ඤතඅනිමිත්තඅප්පණිහිතනාමවන්තං නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තත්තා තස්ස වසෙන. සරසවසෙනාති රාගාදිසුඤ්ඤතත්තා, රූපනිමිත්තාදිආරම්මණරහිතත්තා, කිලෙසපණිධිරහිතත්තා අත්තනො ගුණවසෙන. සබ්බත්ථාති මග්ගවීථියං, ඵලසමාපත්තිවීථියඤ්ච. සබ්බෙසම්පීති මග්ගස්ස, ඵලස්සපි.

67. 'Yathāvuttanayena' signifies: in the way of contemplating not-self and so forth as stated before. 'Yathāsakaṃ phalamuppajjamānampi' signifies that even when the fruit, which is the result of each path as it has been attained, arises, it obtains the three names not by way of the path's approach but only by way of insight's approach at the time of fruition attainment, because the path does not occur then and is unfit to be its door. 'Ārammaṇavasena' signifies: by way of its object, because it proceeds having Nibbāna as its object, and Nibbāna itself is void of all formations, devoid of the sign of formations, and free from the aspiration of craving; thus, by way of that object, the path and fruit are called void, signless, and desireless. 'Sarasavasena' signifies: by way of its own nature, being void of lust and so forth, devoid of objects such as the sign of form, and free from the aspiration of defilements. 'Sabbattha' signifies: in the path-process and in the fruition-attainment process. 'Sabbesampi' signifies: of both the path and the fruit.

විමොක්ඛභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Distinctions of Deliverance is concluded.

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා

Exposition on the Classification of Individuals

68. සත්තක්ඛත්තුං සත්තසු වාරෙසු කාමසුගතියං පටිසන්ධිග්ගහණං පරමං එතස්සාති සත්තක්ඛත්තුපරමො න පන අට්ඨමාදිකාමභවගාමීත්‍යධිප්පායො. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘න තෙ භවං අට්ඨමමාදියන්තී’’ති (ඛු. පා. 6.9; සු. නි. 232; නෙත්ති. 115). රූපාරූපසුගතිභවං පන සත්තවාරතො පරම්පි ගච්ඡතීති ආචරියා.

68. For this one, taking rebirth in a happy sense-sphere destination is at most seven times, or on seven occasions—thus, 'one with at most seven rebirths.' The intention is that he does not go to an eighth or subsequent sense-sphere existence. Regarding this, it is said: 'They do not take up an eighth existence.' However, the teachers say that one may go even beyond seven times to an existence in the happy destinations of the form or formless spheres.

69. රාගදොසමොහානන්ති මොහග්ගහණං රාගදොසෙකට්ඨමොහං සන්ධායාති දට්ඨබ්බං.

69. The phrase 'of lust, hatred, and delusion'—the inclusion of delusion—should be understood as referring to delusion that has lust and hatred as its single basis.

70. ඛීණා චත්තාරො ආසවා එතස්සාති ඛීණාසවො. දක්ඛිණාරහෙසු අග්ගත්තා අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො.

70. One whose four taints are destroyed is a 'khīṇāsavo' (one whose taints are destroyed). Because of being foremost among those worthy of offerings, he is an 'aggadakkhiṇeyyo' (supremely worthy of offerings).

පුග්ගලභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Classification of Individuals is concluded.

සමාපත්තිභෙදවණ්ණනා

Exposition on the Divisions of Attainment

72. සබ්බෙසම්පීති චතුන්නම්පි අරියපුග්ගලානං.

72. The word 'of all' (sabbesampi) means 'of the four noble individuals'.

73. චිත්තචෙතසිකානං [Pg.277] අප්පවත්තිසඞ්ඛාතස්ස නිරොධස්ස සමාපත්ති නිරොධසමාපත්ති, දිට්ඨෙව ධම්මෙ චිත්තනිරොධං පත්වා විහරණං. අනාගාමීනඤ්චාති කාමරූපභවට්ඨානං අට්ඨසමාපත්තිලාභීනමෙව අනාගාමීනං, තථා ඛීණාසවානඤ්ච. තත්ථාති නිරොධසමාපත්තියං. යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං ගන්ත්වාති එවං සමථවිපස්සනානං යුගනද්ධභාවාපාදනවසෙන යාව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං, තාව ගන්ත්වා. අධිට්ඨෙය්‍යාදිකන්ති කායපටිබද්ධං ඨපෙත්වා විසුං විසුං ඨපිතචීවරාදිපරික්ඛාරගෙහාදීනං අග්ගිආදිනා අවිනාසනාධිට්ඨානං, සංඝපටිමානනසත්ථුපක්කොසනානං පුරෙතරං වුට්ඨානං, සත්තාහබ්භන්තරෙ ආයුසඞ්ඛාරප්පවත්තිඔලොකනන්ති චතුබ්බිධං අධිට්ඨානාදිකං පුබ්බකිච්චං කත්වා.

73. The attainment of cessation (nirodhasamāpatti) is the attainment of that cessation characterized by the non-occurrence of mind and mental factors; it is to dwell having attained the cessation of mind in this very life. 'And for non-returners' (anāgāmīnañca) means for those non-returners who have attained the eight attainments and are established in sense-sphere and form-sphere existences, and likewise for those whose taints are destroyed. 'There' (tattha) means in the attainment of cessation. 'Having gone as far as the base of nothingness' (yāva ākiñcaññāyatanaṃ gantvā) means having gone thus far, up to the base of nothingness, by bringing serenity and insight into a conjoined state. The phrase 'one should determine, etc.' (adhiṭṭheyyādikaṃ) refers to having performed the four kinds of preliminary duties: the determination that requisites such as robes and dwellings, kept separately from what is connected to the body, will not be destroyed by fire and so on; rising before the Saṅgha awaits or the Teacher summons; and reviewing the continuation of the life-formation within seven days.

සමාපත්තිභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Divisions of Attainment is concluded.

විපස්සනාකම්මට්ඨානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Subject of Insight Meditation is concluded.

උය්‍යොජනවණ්ණනා

Exposition on the Exhortation

75. පටිපත්තිරසස්සාදන්ති ඣානසුඛඵලසුඛාදිභෙදං සමථවිපස්සනාපටිපත්තිරසස්සාදං.

75. The phrase 'delight in the taste of practice' (paṭipattirasassādaṃ) refers to the delight in the taste of the practice of serenity and insight, differentiated as the happiness of jhāna, the happiness of the fruit, and so on.

ඉති අභිධම්මත්ථවිභාවිනියා නාම අභිධම්මත්ථසඞ්ගහවණ්ණනාය

Thus in the commentary on the Abhidhammatthasaṅgaha, named the Abhidhammatthavibhāvinī.

කම්මට්ඨානපරිච්ඡෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition of the Chapter on Meditation Subjects is concluded.

නිගමනවණ්ණනා

Exposition on the Conclusion

(ක) චාරිත්තෙන කුලාචාරෙන සොභිතෙ විසාලකුලෙ උදයො නිබ්බත්ති යස්ස, තෙන, කම්මාදිවිසයාය සද්ධාය අභිවුද්ධො පරිසුද්ධො ච දානසීලාදිගුණානං උදයො යස්ස, තෙන, නම්පව්හයෙන නම්පනාමකෙන, පරානුකම්පං සාසනෙ සුඛොතරණපරිපාචනලක්ඛණං පරානුග්ගහං, පණිධාය පත්ථෙත්වා යං පකරණං පත්ථිතං අභියාචිතං, තං එත්තාවතා පරිනිට්ඨිතන්ති යොජනා.

(Ka) By him whose birth arose in a vast family adorned with good conduct and family tradition; by him whose faith in kamma and the like was developed, and whose arising of virtues such as generosity and morality was purified; by him named Nampa, having resolved and wished for compassion for others—a helpfulness characterized by the ripening and easy deliverance of others in the Dispensation—that composition which was wished for and requested, is now completed—such is the connection.

(ඛ) තෙන [Pg.278] පකරණප්පසුතෙන විපුලෙන පුඤ්ඤෙන පඤ්ඤාවදාතෙන අරියමග්ගපඤ්ඤාපරිසුද්ධෙන සීලාදිගුණෙන සොභිතා. තතොයෙව ලජ්ජිනො භික්ඛූ, ධඤ්ඤානං අධිවාසභූතං, උදිතොදිතං අච්චන්තප්පසිද්ධං, මූලසොමං නාම විහාරං, පුඤ්ඤවිභවස්ස උදයසඞ්ඛාතාය මඞ්ගලත්ථාය ආයුකන්තං මඤ්ඤන්තු, තත්ථ නිවාසිනො භික්ඛූ ඊදිසා හොන්තූත්‍යධිප්පායො.

(Kha) By the abundant merit produced from this composition, purified by wisdom; adorned with virtues such as morality, purified by the wisdom of the noble path; therefore, may the conscientious monks regard the Mūlasoma monastery—the abode of the fortunate, highly renowned and extremely famous—as desirable for long life and for the auspicious purpose of the arising of the wealth of merit. The intention is that the monks dwelling there may be of such a kind.

නිගමනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Exposition on the Conclusion is concluded.

නිට්ඨිතා චායං අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නාම.

And this, named the Abhidhammatthavibhāvinī, is concluded.

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහටීකා.

The Subcommentary on the Abhidhammatthasaṅgaha.

නිගමනකථා

Concluding Verses

1. රම්මෙ පුලත්ථිනගරෙ නගරාධිරාජෙ,රඤ්ඤා පරක්කමභුජෙන මහාභුජෙන;

කාරාපිතෙ වසති ජෙතවනෙ විහාරෙ;

යො රම්මහම්මියවරූපවනාභිරාමෙ.

1. He dwells in the Jetavana monastery—caused to be built in the delightful city of Pulatthi, the king of cities, by the mighty-armed King Parakkamabhuja—a monastery charming with its excellent mansions and delightful groves.

2. සම්පන්නසීලදමසංයමතොසිතෙහි,සම්මානිතො වසිගණෙහි ගුණාකරෙහි;

පත්තො මුනින්දවචනාදිසු නෙකගන්ථ-ජාතෙසු චාචරියතං මහිතං විදූහි.

2. Honored by groups of masters, who are mines of virtue, satisfied with accomplished virtue, self-control, and restraint, he attained teachership revered by the wise in the many kinds of texts beginning with the word of the Lord of Sages.

3. ඤාණානුභාවමිහ යස්ස ච සූචයන්තී,සංවණ්ණනා ච විනයට්ඨකථාදිකානං;

සාරත්ථදීපනිමුඛා මධුරත්ථසාර-සන්දීපනෙන සුජනං පරිතොසයන්තී.

3. And here, the commentaries on the Vinaya commentaries and so forth, with the Sāratthadīpanī at their head, proclaim his power of wisdom, delighting good people by illuminating the sweet essence of the meaning.

4. තස්සානුකම්පමවලම්බිය [Pg.279] සාරිපුත්ත-ත්ථෙරස්ස ථාමගතසාරගුණාකරස්ස;

යො නෙකගන්ථවිසයං පටුතං අලත්ථං,තස්සෙස ඤාණවිභවො විභවෙකහෙතු.

4. Relying on the compassion of that Elder Sāriputta, a mine of virtues who has attained strength and essence, I attained skill in the subject of many texts. This abundance of his wisdom was the sole cause of my greatness.

5. සොහමෙතස්ස සංසුද්ධ-වායාමස්සානුභාවතො.අද්ධාසාසනදායාදො, හෙස්සං මෙත්තෙය්‍යසත්ථුනො.

5. By the power of this perfectly pure effort, I shall indeed be an heir to the teaching of the Teacher Metteyya.

6. ජොතයන්තං තදා තස්ස, සාසනං සුද්ධමානසං.පස්සෙය්‍යං සක්කරෙය්‍යඤ්ච, ගරුං මෙ සාරිසම්භවං.

6. Then, may I see and honor my teacher, the one born of Sāri's line, as he, with a pure mind, illuminates that teaching.

7. දිනෙහි චතුවීසෙහි, ටීකායං නිට්ඨිතා යථා.තථා කල්‍යාණසඞ්කප්පා, සීඝං සිජ්ඣන්තු පාණිනන්ති.

7. Just as this subcommentary was completed in twenty-four days, so too, may the wholesome intentions of beings be swiftly fulfilled.

ඉති භදන්තසාරිපුත්තමහාථෙරස්ස සිස්සෙන රචිතා

Thus, composed by the disciple of the Venerable Great Elder Sāriputta,

අභිධම්මත්ථවිභාවිනී නාම

named the Abhidhammatthavibhāvinī,

අභිධම්මත්ථසඞ්ගහටීකා නිට්ඨිතා.

the Sub-commentary on the Compendium of the Abhidhamma is concluded.